বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ


1

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

នមស្ការថ្វាយបង្គំ ចំពោះព្រះភគវន្តមុនី ជាព្រះអរហន្ត ដ៏វិសេស ទ្រង់ត្រាស់ដឹងនូវញេយ្យធម៌ទាំងពួងដោយប្រពៃ ចំពោះព្រះអង្គនោះ។


Abhidhammapiṭake

ក្នុងព្រះអភិធម្មបិដក


Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā

បញ្ចបករណ៍មូលដីកា


Dhātukathāpakaraṇa-mūlaṭīkā

ធាតុគថាបករណ៍មូលដីកា


Ganthārambhavaṇṇanā

គន្ថារម្ភវណ្ណនា


Dhātukathāpakaraṇaṃ [Pg.1] desento bhagavā yasmiṃ samaye desesi, taṃ samayaṃ dassetuṃ, vibhaṅgānantaraṃ desitassa pakaraṇassa dhātukathābhāvaṃ dassetuṃ vā ‘‘aṭṭhārasahī’’tiādimāha. Tattha balavidhamanavisayātikkamanavasena devaputtamārassa, appavattikaraṇavasena kilesābhisaṅkhāramārānaṃ, samudayappahānapariññāvasena khandhamārassa, maccumārassa ca bodhimūle eva bhañjitattā parūpanissayarahitaṃ niratisayaṃ taṃ bhañjanaṃ upādāya bhagavā eva ‘‘mārabhañjano’’ti thomito. Tattha māre abhañjesi, mārabhañjanaṃ vā etassa, na pararājādibhañjananti mārabhañjano. Mahāvikkanto mahāvīriyoti mahāvīro.

ព្រះសង្គហការាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវសម័យដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវធាតុគថាបករណ៍ ឬដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាធាតុគថាបករណ៍នៃគម្ពីរដែលទ្រង់សម្តែងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីវិភង្គបករណ៍ ទើបពោលពាក្យផ្តើមថា «អដ្ឋារសហិ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គទ្រង់កម្ចាត់បង់នូវទេវបុត្តមារ ដោយអំណាចនៃការកម្ចាត់បង់នូវកម្លាំង និងការកន្លងផុតនូវវិស័យ (កាមធាតុ) ទ្រង់កម្ចាត់បង់នូវកិលេសមារ និងអភិសង្ខារមារ ដោយអំណាចនៃការធ្វើមិនឲ្យកើតតទៅទៀតក្នុងព្រះសន្តាន ទ្រង់កម្ចាត់បង់នូវខន្ធមារ និងមច្ចុមារ ដោយអំណាចនៃការលះបង់នូវសមុទ័យជាហេតុ និងការកំណត់ដឹងដោយប្រពៃ នៅទៀបគល់ព្រះស្រីមហាពោធិ៍នោះឯង ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបសរសើរព្រះដ៏មានព្រះភាគថា «មារភញ្ជនៈ» (អ្នកកម្ចាត់មារ) ដោយអាស្រ័យការកម្ចាត់មារដ៏លើសលប់ មិនមានបុគ្គលដទៃជាទីពឹងនោះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ព្រះអង្គទ្រង់កម្ចាត់មារទាំងឡាយ ហេតុនោះ ទើបព្រះនាមថា «មារភញ្ជនៈ»។ ម្យ៉ាងទៀត ការកម្ចាត់មារទាំងឡាយ តែងមានដល់ព្រះអង្គ មិនមែនជាការកម្ចាត់សត្រូវមានស្តេចដទៃជាដើមឡើយ ហេតុនោះ ទើបព្រះនាមថា «មារភញ្ជនៈ»។ ព្រះអង្គមានសេចក្តីព្យាយាមដ៏ធំធេង មិនរួញរា រឹងប៉ឹងក្រៃលែង ហេតុនោះ ទើបព្រះនាមថា «មហាវីរៈ»។


Khandhādayo araṇantā dhammā sabhāvaṭṭhena dhātuyo, abhidhammakathādhiṭṭhānaṭṭhena vāti katvā tesaṃ kathanato imassa pakaraṇassa dhātukathāti adhivacanaṃ. Yadipi aññesu ca pakaraṇesu te sabhāvā kathitā, ettha pana tesaṃ sabbesaṃ saṅgahāsaṅgahādīsu cuddasasu nayesu ekekasmiṃ kathitattā sātisayaṃ kathananti idameva evaṃnāmakaṃ. Ekadesakathanameva hi aññattha katanti. Khandhāyatanadhātūhi vā khandhādīnaṃ araṇantānaṃ saṅgahāsaṅgahādayo nayā vuttāti tattha mahāvisayānaṃ dhātūnaṃ [Pg.2] vasena dhātūhi kathā dhātukathāti evaṃ assa nāmaṃ vuttanti veditabbaṃ. Dvidhā tidhā chadhā aṭṭhārasadhāti anekadhā dhātubhedaṃ pakāsesīti dhātubhedappakāsanoti. Tassatthanti tassā dhātukathāya atthaṃ. A-kāre ā-kārassa lopo daṭṭhabbo. ‘‘Yaṃ dhātukatha’’nti vā ettha pakaraṇanti vacanaseso sattannaṃ pakaraṇānaṃ kamena vaṇṇanāya pavattattāti tena yojanaṃ katvā tassa pakaraṇassa atthaṃ tassatthanti a-kāralopo vā. Tanti taṃ dīpanaṃ suṇātha, taṃ vā atthaṃ taṃdīpanavacanasavanena upadhārethāti attho. Samāhitāti nānākiccehi avikkhittacittā, attano citte āhitāti vā attho.

ធម៌ទាំងឡាយមានខន្ធជាដើម មានអរណៈជាទីបំផុត ឈ្មោះថា ធាតុ ព្រោះអត្ថថាជាសភាវៈ ឬព្រោះអត្ថថាជាទីតាំងនៃអភិធម្មកថា ព្រោះហេតុនោះ គម្ពីរនេះទើបមាននាមថា «ធាតុគថា» ព្រោះជាគម្ពីរដែលសម្តែងនូវធម៌ទាំងនោះ។ ទោះបីជាសភាវធម៌ទាំងនោះ ត្រូវបានសម្តែងហើយក្នុងគម្ពីរដទៃក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងគម្ពីរនេះ ការសម្តែងនូវធម៌ទាំងនោះទាំងអស់ ក្នុងន័យនីមួយៗក្នុងចំណោមន័យទាំង ១៤ មានសង្គហៈ និងអសង្គហៈជាដើម គឺជាការសម្តែងដ៏លើសលប់ ហេតុនោះ គម្ពីរនេះទើបមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ក្នុងគម្ពីរដទៃ គឺជាការសម្តែងត្រឹមតែមួយផ្នែកប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវន័យទាំងឡាយមានសង្គហៈ និងអសង្គហៈជាដើម នៃធម៌ទាំងឡាយមានខន្ធជាដើម មានអរណៈជាទីបំផុត ដោយខន្ធ អាយតនៈ និងធាតុ ក្នុងចំណោមធម៌ទាំងនោះ ការសម្តែងដោយអំណាចនៃធាតុទាំងឡាយដែលមានវិស័យធំទូលាយ ឈ្មោះថា «ធាតុគថា» គប្បីដឹងថានាមរបស់គម្ពីរនេះ ត្រូវបានពោលទុកយ៉ាងនេះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញច្បាស់នូវការបែងចែកធាតុជាច្រើនប្រការ គឺ ២ ប្រការ ៣ ប្រការ ៦ ប្រការ និង ១៨ ប្រការ ហេតុនោះ ទើបព្រះនាមថា «ធាតុភេទប្បកាសនៈ»។ ពាក្យថា «តស្សត្ថំ» សេចក្តីថា សេចក្តីនៃធាតុគថានោះ។ គប្បីដឹងថា មានការលុបស្រៈ អា (នៃពាក្យ តស្សា) ព្រោះស្រៈ អ (នៃពាក្យ អត្ថំ) នៅខាងក្រោយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងពាក្យថា «យំ ធាតុគថំ» នេះ មានពាក្យដែលនៅសល់គឺ «បករណ៍» ព្រោះអដ្ឋកថាដែលជាគ្រឿងអធិប្បាយ តែងប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់នៃគម្ពីរទាំង ៧ ហេតុនោះ កាលបើភ្ជាប់ពាក្យនោះហើយ សេចក្តីនៃគម្ពីរនោះ ឈ្មោះថា «តស្សត្ថំ» ឬគប្បីដឹងថាមានការលុបស្រៈ អ (នៃពាក្យ តស្ស)។ ពាក្យថា «តំ» សេចក្តីថា ចូរអ្នកទាំងឡាយស្តាប់នូវសេចក្តីពន្យល់នោះ ឬចូរទ្រទ្រង់ចាំទុកនូវសេចក្តីនោះ ដោយការស្តាប់នូវពាក្យពន្យល់នោះ។ ពាក្យថា «សមាហិតា» សេចក្តីថា មានចិត្តមិនរាយមាយដោយកិច្ចផ្សេងៗ ឬមានចិត្តតម្កល់ទុកក្នុងខ្លួន។


Ganthārambhavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយផ្តើមគម្ពីរ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


1. Mātikāvaṇṇanā

១. មាតិកាវណ្ណនា


1. Nayamātikāvaṇṇanā

១. នយមាតិកាវណ្ណនា


1. Ko [Pg.3] panetassa pakaraṇassa paricchedoti? Na so idha vattabbo, aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā) pakaraṇaparicchedo vutto evāti dassento āha ‘‘cuddasavidhena vibhattanti vutta’’nti. Khandhādīnaṃ desanā nīyati pavattīyati etehi, khandhādayo eva vā nīyanti ñāyanti etehi pakārehīti nayā, nayānaṃ mātikā uddeso, nayā eva vā mātikāti nayamātikā. Etesaṃ padānaṃ mūlabhūtattāti ‘‘mūlamātikā’’ti vattabbānaṃ saṅgahāsaṅgahādīnaṃ cuddasannaṃ padānaṃ khandhādidhammavibhajanassa imassa pakaraṇassa mūlabhūtattā nissayabhūtattāti attho.

១. សួរថា ចុះការកំណត់ភាគនៃគម្ពីរនេះ តើដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ការកំណត់ភាគនោះ មិនត្រូវពោលក្នុងទីនេះទេ ព្រោះការកំណត់ភាគនៃគម្ពីរ ត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងគម្ពីរអដ្ឋសាលិនី ព្រះសង្គហការាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ ទើបពោលថា «ចូទ្ទសវិធេន វិភត្តន្តិ វុត្តំ» (ដែលពោលថា បែងចែកជា ១៤ ប្រការ)។ ការសម្តែងនូវធម៌មានខន្ធជាដើម តែងត្រូវបាននាំទៅ ឬប្រព្រឹត្តទៅដោយធម៌ទាំងឡាយនេះ ឬមួយក៏ធម៌ទាំងឡាយមានខន្ធជាដើម តែងត្រូវបាននាំទៅ ឬដឹងបានដោយប្រការទាំងឡាយនេះ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា «ន័យ»។ គ្រឿងបង្ហាញសង្ខេបនៃន័យទាំងឡាយ ឈ្មោះថា មាតិកា ឬន័យទាំងឡាយនោះឯងជាមាតិកា ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «នយមាកិតា»។ ពាក្យថា «ឯតេសំ បទានំ មូលភូតត្តា» សេចក្តីថា ព្រោះបទទាំង ១៤ មានសង្គហៈ និងអសង្គហៈជាដើម ដែលគួរហៅថា «មូលមាតិកា» គឺជាឫសគល់ និងជាទីពឹងផ្អែកនៃគម្ពីរធាតុគថានេះ ដែលជាគ្រឿងបែងចែកធម៌មានខន្ធជាដើមដោយពិស្តារ។


2. Abbhantaramātikāvaṇṇanā

២. អព្ភន្តរមាតិកាវណ្ណនា


2. ‘‘Pañcakkhandhā’’tiādīhi rūpakkhandhādipadāni dassitāni, paṭiccasamuppādavacanena ca yesu dvādasasu aṅgesu paccekaṃ paṭiccasamuppādasaddo vattati, tadatthāni dvādasa padāni dassitānīti tesaṃ tathādassitānaṃ sarūpeneva dassitānaṃ phassādīnañca padānaṃ vasena āha ‘‘pañcavīsādhikena padasatenā’’ti. Tattha kammupapattikāmabhavādīnaṃ idha vibhattānaṃ bhāvanabhavanabhāvena bhave viya sokādīnaṃ jarāmaraṇassa viya aniṭṭhattā tannidānadukkhabhāvena ca jarāmaraṇe antogadhatāya paṭiccasamuppādassa dvādasapadatā daṭṭhabbā. Ettha ca pāḷiyaṃ bhinditvā avissajjitānampi satipaṭṭhānādīnaṃ bhinditvā gahaṇaṃ karonto tesaṃ bhinditvāpi vissajjitabbataṃ dassetīti veditabbaṃ.

២. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញនូវបទទាំងឡាយមានរូបក្ខន្ធជាដើម ដោយពាក្យថា «បញ្ចក្ខន្ធា» ជាដើម និងទ្រង់បង្ហាញនូវបទទាំង ១២ ដែលមានអត្ថជាអវយវៈទាំង ១២ ដែលពាក្យថា បដិច្ចសមុប្បាទ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអវយវៈនីមួយៗ ដោយពាក្យថា បដិច្ចសមុប្បាទ ព្រះសង្គហការាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវបទទាំងឡាយមានខន្ធជាដើមដែលទ្រង់បង្ហាញយ៉ាងនោះ និងបទទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើមដែលទ្រង់បង្ហាញដោយសរូបៈ ទើបពោលថា «បញ្ចវីសាធិកេន បទសតេន» (ដោយបទ ១២៥)។ ក្នុងបទទាំងនោះ គប្បីដឹងនូវភាពជាបទទាំង ១២ នៃបដិច្ចសមុប្បាទ ព្រោះភាពជាធម៌បញ្ចូលទៅក្នុងភព នៃភពទាំងឡាយមានកម្មភព ឧបបត្តិភព និងកាមភពជាដើម ដែលចែកទុកក្នុងទីនេះ ដោយភាពជាគ្រឿងធ្វើឲ្យកើត និងភាពជាធម៌កើតឡើង និងព្រោះភាពជាធម៌បញ្ចូលទៅក្នុងជរានិងមរណៈ នៃធម៌ទាំងឡាយមានសោកៈជាដើម ព្រោះភាពជាធម៌មិនជាទីប្រាថ្នា ដូចជាជរានិងមរណៈ និងព្រោះភាពជាទុក្ខដែលមានជរានិងមរណៈនោះជាហេតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងអព្ភន្តរមាតិកានេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់កាន់យកដោយការបំបែកនូវធម៌ទាំងឡាយមានសតិបដ្ឋានជាដើម ទោះបីជាមិនបានបំបែកហើយដោះស្រាយក្នុងបាលីក៏ដោយ គប្បីដឹងថា ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវភាពជាធម៌ដែលគប្បីដោះស្រាយ ទោះបីជាបំបែកហើយក៏ដោយ។


Nayamātikādikā lakkhaṇamātikantā mātikā pakaraṇantarāsādhāraṇatāya dhātukathāya mātikā nāma, tassā abbhantare vutto vibhajitabbānaṃ uddeso abbhantaramātikā nāmāti imamatthaṃ pakāsento ‘‘ayañhī’’tiādimāha. Tattha evaṃ avatvāti yathā ‘‘sabbāpi…pe… mātikā’’ti ayaṃ dhātukathāmātikato bahiddhā vuttā, evaṃ avatvāti attho. Dhātukathāya abbhantareyevāti ca dhātukathāmātikāya abbhantareyevāti attho daṭṭhabbo. Tadāveṇikamātikāabbhantare hi ṭhapitā tassāyeva abbhantare ṭhapitāti vuttā[Pg.4]. Atha vā evaṃ avatvāti yathā ‘‘sabbāpi…pe… mātikā’’ti etena vacanena dhātukathāto bahibhūtā kusalādiaraṇantā mātikā pakaraṇantaragatā vuttā, evaṃ avatvāti attho. Dhātukathāya abbhantareyevāti ca imassa pakaraṇassa abbhantare eva sarūpato dassetvā ṭhapitattāti attho. Sabbassa abhidhammassa mātikāya asaṅgahitattā vikiṇṇabhāvena pakiṇṇakatā veditabbā.

មាតិកាទាំងឡាយមាននយមាតិកាជាដើម មានលក្ខណមាតិកាជាទីបំផុត ឈ្មោះថា មាតិកានៃធាតុគថា ព្រោះមិនទាក់ទងនឹងគម្ពីរដទៃ សេចក្តីសង្ខេបនៃធម៌ដែលគប្បីបែងចែក ដែលពោលទុកក្នុងផ្ទៃនៃមាតិកានោះ ឈ្មោះថា អព្ភន្តរមាតិកា ព្រះសង្គហការាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ ទើបពោលពាក្យថា «អយញ្ហិ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ឯវំ អវត្វា» សេចក្តីថា មិនពោលយ៉ាងនេះ ដូចជាពាក្យថា «សព្វាបិ...បេ... មាតិកា» នេះ ដែលពោលទុកខាងក្រៅអំពីមាតិកានៃធាតុគថាទាំង ៤ យ៉ាងនេះឯង។ និងពាក្យថា «ធាតុគថាយ អព្ភន្តរេយេវ» គប្បីដឹងថាសេចក្តីថា ក្នុងផ្ទៃនៃមាតិកានៃធាតុគថាទាំង ៤ នោះឯង។ ព្រោះថាមាតិកាដែលតម្កល់ទុកក្នុងផ្ទៃនៃមាតិកាទាំង ៤ ដែលជាមាតិកាដាច់ដោយឡែកនោះ ឈ្មោះថា តម្កល់ទុកក្នុងផ្ទៃនៃមាតិកាទាំង ៤ នោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ឯវំ អវត្វា» សេចក្តីថា មិនពោលយ៉ាងនេះ ដូចជាមាតិកាមានកុសលធម៌ជាដើម មានអរណធម៌ជាទីបំផុត ដែលនៅខាងក្រៅអំពីធាតុគថា ត្រូវបានពោលថាជាមាតិកាដែលទៅដំកល់ក្នុងគម្ពីរដទៃ ដោយពាក្យថា «សព្វាបិ...បេ... មាតិកា» នេះយ៉ាងនេះឯង។ និងពាក្យថា «ធាតុគថាយ អព្ភន្តរេយេវ» សេចក្តីថា ព្រោះតែព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញដោយសរូបៈ ហើយតម្កល់ទុកក្នុងផ្ទៃនៃគម្ពីរធាតុគថានេះឯង។ គប្បីដឹងនូវភាពជាបកិណ្ណកៈ ព្រោះមិនបានសង្គ្រោះដោយមាតិកានៃព្រះអភិធម្មទាំងអស់ និងព្រោះភាពរាយប៉ាយទៅដោយឡែកៗពីគ្នា។


3. Nayamukhamātikāvaṇṇanā

៣. នយមុខមាតិកាវណ្ណនា


3. Nayānaṃ pavattidvārabhūtā saṅgahāsaṅgahaviyogīsahayogīdhammā nayamukhānīti tesaṃ uddeso nayamukhamātikā. Cuddasapi hi saṅgahāsaṅgahasampayogavippayogānaṃ vomissakatāvasena pavattāti yehi te cattāropi honti, te dhammā cuddasannampi nayānaṃ mukhāni hontīti. Tattha saṅgahitenaasaṅgahitapadādīsu saccādīhipi yathāsambhavaṃ saṅgahāsaṅgaho yadipi vutto, so pana saṅgāhakabhūtehi tehi vutto, na saṅgahabhūtehi, sopi ‘‘cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā āyatanasaṅgahena asaṅgahitā’’tiādinā pucchitabbavissajjitabbadhammuddhāre tatthāpi khandhādīheva saṅgahehi niyametvā vutto, tasmā ‘‘tīhi saṅgaho, tīhi asaṅgaho’’ti vuttaṃ. Pucchitabbavissajjitabbadhammuddhārepi pana pucchāvissajjanesu ca rūpakkhandhādīnaṃ araṇantānaṃ yathāsambhavaṃ sampayogavippayogā catūheva khandhehi hontīti ‘‘catūhi sampayogo, catūhi vippayogo’’ti vuttaṃ.

៣. ធម៌ទាំងឡាយមានសង្គហៈ អសង្គហៈ វិប្បយោគ និងសម្បយោគ ដែលជាទ្វារប្រព្រឹត្តទៅនៃន័យទាំងឡាយ ឈ្មោះថា «នយមុខ» សេចក្តីសង្ខេបនៃនយមុខទាំងនោះ ឈ្មោះថា «នយមុខមាតិកា»។ ព្រោះថាន័យទាំង ១៤ សូម្បីទាំងអស់ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការលាយឡំគ្នានៃសង្គហៈ អសង្គហៈ សម្បយោគ និងវិប្បយោគ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលធ្វើឲ្យន័យទាំង ៤ នោះកើតឡើងបាន ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថាជាច្រកចេញ (មុខ) នៃន័យទាំង ១ាយនោះឯង។ ក្នុងនយមុខមាតិកានោះ ទោះបីជាសង្គហៈ និងអសង្គហៈ ត្រូវបានពោលទុកតាមសមគួរដល់ការកើតឡើង ក្នុងបទទាំងឡាយមានសង្គហិតេនអសង្គហិតបទជាដើម ដោយធម៌ទាំងឡាយមានសច្ចៈជាដើមក៏ដោយ ប៉ុន្តែសង្គហៈ និងអសង្គហៈនោះ ត្រូវបានពោលដោយធម៌ទាំងឡាយមានសច្ចៈជាដើមនោះ ដែលជាអ្នកសង្គ្រោះ មិនមែនពោលដោយធម៌ដែលជាគ្រឿងសង្គ្រោះឡើយ សូម្បីតែសង្គហៈ និងអសង្គហៈនោះ ក៏ត្រូវបានពោលដោយការកំណត់យកគ្រឿងសង្គ្រោះទាំងឡាយមានខន្ធជាដើមប៉ុណ្ណោះ ក្នុងបាលីដែលដកស្រង់ធម៌ដែលគប្បីសួរនិងគប្បីឆ្លើយ មានពាក្យថា «ចក្ខាយតនេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា អាយតនសង្គហេន អសង្គហិតា» ជាដើម និងក្នុងពាក្យសួរនិងពាក្យឆ្លើយទាំងនោះ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «តីហិ សង្គហោ តីហិ អសង្គហោ»។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីក្នុងបាលីដែលដកស្រង់ធម៌ដែលគប្បីសួរនិងគប្បីឆ្លើយ និងក្នុងពាក្យសួរនិងពាក្យឆ្លើយទាំងឡាយ សម្បយោគ និងវិប្បយោគ នៃធម៌ទាំងឡាយមានរូបក្ខន្ធជាដើម មានអរណធម៌ជាទីបំផុត តាមសមគួរដល់ការកើតឡើង តែងមានជាមួយនឹងនាមក្ខន្ធទាំង ៤ ប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ចតូហិ សម្បយោគោ ចតូហិ វិប្បយោគោ»។


Nanu ca vippayogo rūpanibbānehipi hoti, kasmā ‘‘catūhi vippayogo’’ti vuttanti? Rūpanibbānehi bhavantassapi catūheva bhāvato. Na hi rūpaṃ rūpena nibbānena vā vippayuttaṃ hoti, nibbānaṃ vā rūpena, catūheva pana khandhehi hotīti catunnaṃ khandhānaṃ rūpanibbānehi vippayogopi vippayujjamānehi catūhi khandhehi niyamito tehi vinā vippayogābhāvato. So cāyaṃ vippayogo anārammaṇassa, anārammaṇaanārammaṇamissakehi missakassa ca na hoti, anārammaṇassa pana missakassa ca sārammaṇena, sārammaṇassa sārammaṇena anārammaṇena missakena ca hotīti veditabbo.

សួរថា ចុះវិប្បយោគ តែងមានសូម្បីជាមួយនឹងរូបនិងនិព្វានមិនមែនឬ ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «ចតូហិ វិប្បយោគោ»? ឆ្លើយថា ព្រោះទោះបីជាវិប្បយោគនោះមានជាមួយនឹងរូបនិងនិព្វានក៏ដោយ ក៏គង់តែមានជាមួយនឹងនាមក្ខន្ធទាំង ៤ ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថារូប មិនមែនវិប្បយុត្តចាករូប ឬចាកនិព្វានឡើយ សូម្បីនិព្វានក៏មិនមែនវិប្បយុត្តចាករូបដែរ ប៉ុន្តែតែងវិប្បយុត្តចាកនាមក្ខន្ធទាំង ៤ ប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ សូម្បីតែវិប្បយោគនៃខន្ធទាំង ៤ ជាមួយនឹងរូបនិងនិព្វាន ក៏ត្រូវបានកំណត់ដោយនាមក្ខន្ធទាំង ៤ ដែលមិនផ្សំគ្នានោះឯង ព្រោះបើគ្មាននាមក្ខន្ធទាំង ៤ នោះទេ វិប្បយោគក៏មិនមានឡើយ។ គប្បីដឹងថា វិប្បយោគនេះ មិនមានដល់ធម៌ដែលគ្មានអារម្មណ៍ ជាមួយនឹងធម៌ដែលគ្មានអារម្មណ៍ និងធម៌ដែលលាយឡំដោយធម៌គ្មានអារម្មណ៍ឡើយ និងមិនមានដល់ធម៌ដែលលាយឡំដោយធម៌គ្មានអារម្មណ៍ឡើយ ប៉ុន្តែវិប្បយោគនៃធម៌ដែលគ្មានអារម្មណ៍ និងធម៌ដែលលាយឡំដោយធម៌គ្មានអារម្មណ៍ តែងមានជាមួយនឹងធម៌ដែលមានអារម្មណ៍ និងវិប្បយោគនៃធម៌ដែលមានអារម្មណ៍ តែងមានជាមួយនឹងធម៌ដែលមានអារម្មណ៍ ធម៌ដែលគ្មានអារម្មណ៍ និងធម៌ដែលលាយឡំដោយធម៌គ្មានអារម្មណ៍។


4. Lakkhaṇamātikāvaṇṇanā

៤. លក្ខណមាតិកាវណ្ណនា


4. Saṅgahoyeva [Pg.5] saṅgahanayo. Sabhāgo. Visabhāgoti etassa ‘‘tīhi saṅgaho, tīhi asaṅgaho’’ti etena, ‘‘catūhi sampayogo, catūhi vippayogo’’ti etenapi visuṃ yojanā kātabbā. Tena saṅgaho asaṅgaho ca sabhāgo visabhāgo ca bhāvo, tathā sampayogo vippayogo cāti ayamattho viññāyati. Yassa vā saṅgaho ca asaṅgaho ca, so dhammo sabhāgo visabhāgo ca, tathā yassa sampayogo vippayogo ca, sopi sabhāgo visabhāgo cāti. Tattha yena rūpakkhandho…pe… manoviññāṇadhātūti dhammā gaṇanaṃ gacchanti, so ruppanādiko samānabhāvo saṅgahe sabhāgatā, ekuppādādiko sampayoge veditabbo.

៤. សង្គហៈនោះឯង ឈ្មោះថា សង្គហន័យ។ គប្បីធ្វើការភ្ជាប់ពាក្យដោយឡែកពីគ្នា នៃបទលក្ខណមាតិកាថា «សភាគោ វិសភាគោ» នេះ ជាមួយនឹងបទនយមុខមាតិកាថា «តីហិ សង្គហោ តីហិ អសង្គហោ» នេះផង និងជាមួយនឹងបទនយមុខមាតិកាថា «ចតូហិ សម្បយោគោ ចតូហិ វិប្បយោគោ» នេះផង។ ដោយការភ្ជាប់ពាក្យយ៉ាងនោះ សេចក្តីនេះរមែងដឹងបានថា សង្គហៈ និងអសង្គហៈ គឺសភាគលក្ខណៈ និងវិសភាគលក្ខណៈជាគ្រឿងសម្គាល់ ព្រមទាំងសម្បយោគ និងវិប្បយោគ ក៏មានវិសភាគលក្ខណៈជាគ្រឿងសម្គាល់ដូច្នោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ណាមានសង្គហៈ និងអសង្គហៈ ធម៌នោះឈ្មោះថាជាធម៌មានចំណែកដូចគ្នា និងមានចំណែកខុសគ្នា ព្រមទាំងធម៌ណាមានសម្បយោគ និងវិប្បយោគ ធម៌នោះក៏ឈ្មោះថាជាធម៌មានចំណែកដូចគ្នា និងមានចំណែកខុសគ្នាដូច្នោះដែរ។ ក្នុងវិធីទាំងពីរនោះ ធម៌ទាំងឡាយរមែងដល់នូវការរាប់ថា រូបក្ខន្ធ...បេ... មនោវិញ្ញាណធាតុ ដោយសភាវៈណា គប្បីដឹងថាសភាវៈដូចគ្នាមានរុប្បនលក្ខណៈជាដើមនោះ គឺជាសភាគភាពក្នុងសង្គហៈ និងគប្បីដឹងថាសភាវៈមានឯកុប្បាទលក្ខណៈជាដើម គឺជាសភាគភាពក្នុងសម្បយោគ។


5. Bāhiramātikāvaṇṇanā

៥. ពាហិរមាតិកាវណ្ណនា


5. Evaṃ dhātukathāya mātikato bahi ṭhapitattāti ‘‘sabbāpi…pe… mātikā’’ti etena ṭhapanākārena bahi piṭṭhito ṭhapitattāti attho. Etena vā ṭhapanākārena kusalādīnaṃ araṇantānaṃ idha aṭṭhapetvā dhātukathāya mātikato bahi pakaraṇantaramātikāya imassa pakaraṇassa mātikābhāvena ṭhapitattā tathā pakāsitattāti attho.

៥. ពាក្យថា «ឯវំ ធាតុគថាយ មាតិកតោ ពហិ ឋបិតត្តា» សេចក្តីថា ព្រោះតែព្រះអង្គតម្កល់ទុកខាងក្រៅ គឺខាងក្រោយនៃមាតិកានៃធាតុគថា ដោយរបៀបនៃការតម្កល់ទុកយ៉ាងនេះ ដូចជាពាក្យថា «សព្វាបិ...បេ... មាតិកា» នេះ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីថា ព្រោះតែព្រះអង្គមិនបានតម្កល់ទុកដោយសរូបៈនូវមាតិកាទាំងឡាយមានកុសលធម៌ជាដើម មានអរណធម៌ជាទីបំផុតក្នុងគម្ពីរធាតុគថានេះ ប៉ុន្តែទ្រង់តម្កល់ទុកខាងក្រៅអំពីមាតិកានៃធាតុគថា ដោយរបៀបនៃការតម្កល់ទុកយ៉ាងនេះ ក្នុងមាតិកានៃគម្ពីរដទៃ ក្នុងភាពជាមាតិកានៃគម្ពីរធាតុគថានេះ និងព្រោះតែទ្រង់បង្ហាញយ៉ាងនោះ។


Saṅgaho asaṅgahotiādīsu saṅgaho ekavidhova, so kasmā ‘‘catubbidho’’ti vuttoti? Saṅgahoti atthaṃ avatvā aniddhāritatthassa saddasseva vuttattā. Saṅgaho asaṅgahotiādīsu saddesu saṅgahasaddo tāva attano atthavasena catubbidhoti ayañhetthattho. Atthopi vā aniddhāritaviseso sāmaññena gahetabbataṃ patto ‘‘saṅgaho asaṅgaho’’tiādīsu ‘‘saṅgaho’’ti vuttoti na koci doso. Niddhārite hi visese tassa ekavidhatā siyā, na tato pubbeti. Jātisaddassa sāpekkhasaddattā ‘‘jātiyā saṅgaho’’ti vutte ‘‘attano jātiyā’’ti viññāyati sambandhārahassa aññassa avuttattāti jātisaṅgahoti rūpakaṇḍe vutto sajātisaṅgaho vutto hoti.

សួរថា ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានសង្គហៈ និងអសង្គហៈជាដើម សង្គហៈមានតែ ១ ប្រការប៉ុណ្ណោះ ហេតុអ្វីបានជាព្រះសង្គហការាចារ្យពោលថា «ចតុព្វិធោ»? ឆ្លើយថា ព្រោះមិនបានពោលនូវសេចក្តីថា សង្គហៈ តែពោលចំពោះតែសព្ទដែលមិនទាន់បានកំណត់សេចក្តីច្បាស់លាស់ប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងចំណោមសព្ទទាំងឡាយមានសង្គហៈ និងអសង្គហៈជាដើម ជាដំបូង សព្ទថា សង្គហៈ តែងមាន ៤ ប្រការ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីរបស់ខ្លួន នេះជាសេចក្តីក្នុងទីនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ទោះបីជាសេចក្តីដែលមិនទាន់បានកំណត់សេចក្តីវិសេស ដល់នូវការកាន់យកដោយសាមញ្ញ ក៏ត្រូវបានពោលថា «សង្គហោ» ក្នុងបាលីមានសង្គហៈ និងអសង្គហៈជាដើម ហេតុនោះ មិនមានទោសឡើយ។ កាលបើកំណត់សេចក្តីវិសេសហើយ សង្គហៈនោះគប្បីមានតែ ១ ប្រការប៉ុណ្ណោះ តែមិនមែនមានមុនការកំណត់នោះឡើយ។ ព្រោះតែពាក្យថា ជាតិ ជាពាក្យដែលត្រូវអាស្រ័យពាក្យដទៃ កាលបើពោលថា «ជាតិយា សង្គហោ» រមែងដឹងបានថា «ការសង្គ្រោះដោយជាតិរបស់ខ្លួន» ព្រោះមិនបានពោលនូវពាក្យដទៃដែលគួរភ្ជាប់គ្នា ហេតុនោះ សជាតិសង្គហៈ ដែលពោលទុកក្នុងរូបកណ្ឌ ដោយពាក្យថា «ជាតិសង្គហោ» ឈ្មោះថាត្រូវបានពោលហើយ។


Ettha [Pg.6] nayamātikāya ‘‘saṅgaho asaṅgaho, sampayogo vippayogo’’ti ime dve pucchitabbavissajjitabbadhammavisesaṃ aniddhāretvā sāmaññena dhammānaṃ pucchanavissajjananayauddesā, avasesā niddhāretvā. ‘‘Saṅgahitena asaṅgahita’’nti hi ‘‘saṅgahitena asaṅgahitaṃ asaṅgahita’’nti vattabbe ekassa asaṅgahitasaddassa lopo daṭṭhabbo. Tena saṅgahitavisesavisiṭṭho yo asaṅgahito dhammaviseso, tannissito asaṅgahitatāsaṅkhāto pucchāvissajjananayo uddiṭṭho hoti, ‘‘saṅgahitenā’’ti ca visesane karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo tatiyādīsu dasamāvasānesu nayuddesesu chaṭṭhavajjesu. Tesupi hi vuttanayena dvīhi dvīhi padehi pucchitabbavissajjitabbadhammavisesaniddhāraṇaṃ katvā tattha tattha antimapadasadisena tatiyapadena pucchanavissajjananayā uddiṭṭhāti. Tattha catutthapañcamesu kattuatthe karaṇaniddeso, sattamādīsu ca catūsu sahayoge daṭṭhabbo, na dutiyatatiyesu viya samānādhikaraṇe visesane. Tattha hi sabhāvantarena sabhāvantarassa visesanaṃ kataṃ, etesu dhammantarena dhammantarassāti. Ekādasamādīsu pana catūsu ādipadeneva dhammavisesaniddhāraṇaṃ katvā itarehi pucchanavissajjananayā uddiṭṭhā. Visesane eva cettha karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Pucchāvissajjanānañhi nissayabhūtā dhammā saṅgahitatādivisesena karaṇabhūtena sampayuttavippayuttādibhāvaṃ attano visesentīti.

ក្នុងនយមាតិកានេះ នយទាំងពីរគឺ «សង្គហៈ អសង្គហៈ, សម្បយោគៈ វិប្បយោគៈ» នេះ ជាឧទ្ទេសនៃនយៈសម្រាប់សួរនិងឆ្លើយចំពោះធម៌ទាំងឡាយដោយសាមញ្ញ ដោយមិនបានកំណត់យកសេចក្តីវិសេសនៃធម៌ដែលគប្បីសួរនិងគប្បីឆ្លើយឡើយ ចំណែកឯនយៈដែលសេសសល់ គឺកំណត់យកសេចក្តីវិសេសនៃធម៌។ ព្រោះថា ក្នុងពាក្យថា «សង្គហិតេន អសង្គហិតំ» នេះ កាលបើគប្បីពោលថា «សង្គហិតេន អសង្គហិតំ អសង្គហិតំ» ដូច្នេះ ការលុបចោលនូវសព្ទ «អសង្គហិតៈ» មួយ គប្បីជ្រាប។ ដោយសារសព្ទដែលលុបនោះ នយៈនៃការសួរនិងការឆ្លើយដែលហៅថា អសង្គហិតភាព ដែលអាស្រ័យនូវសេចក្តីវិសេសនៃធម៌ដ៏ជាអសង្គហិត ដែលត្រូវបានវិសេសដោយសេចក្តីវិសេសនៃធម៌ដ៏ជាសង្គហិត ត្រូវបានសម្តែងទុកហើយ និងក្នុងពាក្យថា «សង្គហិតេន» នេះ គប្បីជ្រាបនូវករណវិភត្តិ ក្នុងអត្ថជាវិសេសនៈ។ នយៈនេះ តែងមានក្នុងនយុទ្ទេសទាំងឡាយ មាននយៈទី ៣ ជាដើម និងមាននយៈទី ១០ ជាទីបំផុត ដោយវៀរលែងតែនយៈទី ៦ ចេញ។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងនយុទ្ទេសទាំងនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការកំណត់យកសេចក្តីវិសេសនៃធម៌ដែលគប្បីសួរនិងគប្បីឆ្លើយ ដោយបទពីរៗ តាមនយៈដែលពោលហើយ ហើយទ្រង់សម្តែងទុកនូវនយៈនៃការសួរនិងការឆ្លើយ ដោយបទទីបី ដែលមានសភាពដូចគ្នានឹងបទចុងក្រោយ ក្នុងនយុទ្ទេសនោះៗ។ ក្នុងនយុទ្ទេសទាំងនោះ ក្នុងនយៈទី ៤ និងទី ៥ គប្បីជ្រាបនូវការសម្តែងករណវិភត្តិក្នុងអត្ថជាកត្តា, និងក្នុងនយៈទាំង ៤ មាននយៈទី ៧ ជាដើម គប្បីជ្រាបក្នុងអត្ថជាសហយោគៈ មិនមែនក្នុងអត្ថជាវិសេសនៈដែលមានសមានាធិករណ៍ ដូចជាក្នុងនយៈទី ២ និងទី ៣ ឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងនយៈទី ២ និងទី ៣ នោះ ការធ្វើវិសេសនៈនៃសភាវៈម្យ៉ាង ដោយសភាវៈម្យ៉ាងទៀត ត្រូវបានធ្វើហើយ ចំណែកឯក្នុងនយៈទាំងនេះ (ទី ៤, ៥, ៧ ជាដើម) គឺការធ្វើវិសេសនៈនៃធម៌ម្យ៉ាង ដោយធម៌ម្យ៉ាងទៀត។ ចំណែកឯក្នុងនយៈទាំង ៤ មាននយៈទី ១១ ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការកំណត់យកសេចក្តីវិសេសនៃធម៌ដោយបទដំបូងប៉ុណ្ណោះ ហើយទ្រង់សម្តែងទុកនូវនយៈនៃការសួរនិងការឆ្លើយដោយបទដទៃទាំងឡាយ។ និងក្នុងនយៈទាំងនេះ គប្បីជ្រាបនូវករណវិភត្តិ ក្នុងអត្ថជាវិសេសនៈប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយដ៏ជាទីអាស្រ័យនៃការសួរនិងការឆ្លើយ តែងធ្វើនូវសម្បយុត្តភាពនិងវិប្បយុត្តភាពជាដើមរបស់ខ្លួន ឲ្យវិសេសដោយវិសេសនៈមានសង្គហិតភាពជាដើម ដ៏ជាករណៈ។


Vikappatoti vividhakappanato, vibhāgatoti attho. Sanniṭṭhānavasenāti adhimokkhasampayogavasena. Sanniṭṭhānavasena vuttā ca sabbe ca cittuppādā sanniṭṭhānavasena vuttasabbacittuppādā, tesaṃ sādhāraṇavasenāti evamettha attho daṭṭhabbo. Adhimokkho hi sanniṭṭhānavasena vuttānaṃ cittuppādānaṃ sādhāraṇavasena vutto, itare sabbesanti. Tattha sādhāraṇā pasaṭā pākaṭā cāti ādito pariggahetabbā, tasmā tesaṃ saṅgahādipariggahatthaṃ uddeso kato, asādhāraṇāpi pana pariggahetabbāvāti tesu mahāvisayena aññesampi saṅgahādipariggahaṃ dassetuṃ adhimokkho uddiṭṭho. ‘‘Sanniṭṭhānavasena vuttā’’ti ca dhammasaṅgahavaṇṇanāyaṃ paṭiccasamuppādavibhaṅge ca vacanaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Sanniṭṭhānavasena ye vuttā, tesaṃ sabbesaṃ sādhāraṇatoti pana atthe sati [Pg.7] sādhāraṇāsādhāraṇesu vattabbesu yo asādhāraṇesu mahāvisayo adhimokkho, tassa vasena vuttasabbacittuppādasādhāraṇato phassādayo sabbasādhāraṇāti adhimokkho ca asādhāraṇesu mahāvisayoti katvā vutto aññassa tādisassa abhāvāti ayamadhippāyo daṭṭhabbo.

ពាក្យថា Vikappato មានសេចក្តីថា ដោយការចាត់ចែងផ្សេងៗ គឺដោយការបែងចែកផ្សេងៗ។ ពាក្យថា Sanniṭṭhānavasena មានសេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការសម្បយោគជាមួយអធិមោក្ខ។ ចិត្តុប្បាទទាំងឡាយដែលសម្តែងដោយអំណាចនៃការសម្រេចចិត្តផង ចិត្តុប្បាទទាំងពួងផង ឈ្មោះថា សន្និដ្ឋានវសេនវុត្តសព្វចិត្តុប្បាទ, សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការទូទៅដល់ចិត្តុប្បាទទាំងនោះ គប្បីជ្រាបនូវសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ធម៌គឺអធិមោក្ខ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃការទូទៅដល់ចិត្តុប្បាទទាំងឡាយដែលសម្តែងដោយអំណាចនៃការសម្រេចចិត្ត ចំណែកឯធម៌ដទៃ (មានផស្សៈជាដើម) ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃការទូទៅដល់ចិត្តុប្បាទទាំងពួង។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ធម៌ទាំងឡាយដ៏ជាសាធារណៈ ព្រោះតែជាធម៌ផ្សព្វផ្សាយទៅនិងប្រាកដច្បាស់ គប្បីកំណត់យកតាំងពីដំបូង ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើនូវឧទ្ទេស ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការកំណត់យកនូវសង្គហៈជាដើមនៃធម៌ទាំងនោះ ម៉្យាងទៀត សូម្បីធម៌ទាំងឡាយដ៏ជាអសាធារណៈ ក៏គប្បីកំណត់យកដែរ ហេតុនោះ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកនូវអធិមោក្ខ ដើម្បីបង្ហាញនូវការកំណត់យកនូវសង្គហៈជាដើម សូម្បីនៃធម៌ដទៃទាំងឡាយ (មានវិតក្កៈជាដើម) ដោយធម៌ដែលមានវិស័យធំទូលាយ (គឺអធិមោក្ខ)។ និងពាក្យថា «សម្តែងដោយអំណាចនៃការសម្រេចចិត្ត» នេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយសំដៅយកពាក្យក្នុងធម្មសង្គហវណ្ណនា (អដ្ឋសាលិនី) និងក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គ។ ម៉្យាងទៀត កាលបើមានសេចក្តីថា «ដោយអំណាចនៃការទូទៅដល់ចិត្តុប្បាទទាំងពួងដែលសម្តែងដោយអំណាចនៃការសម្រេចចិត្ត» ដូច្នេះ ក្នុងបណ្តាធម៌ដ៏ជាសាធារណៈនិងអសាធារណៈដែលគប្បីពោល ធម៌ណាដ៏ជាអធិមោក្ខដែលមានវិស័យធំទូលាយក្នុងបណ្តាធម៌ដ៏ជាអសាធារណៈទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃអធិមោក្ខនោះ ធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើម ឈ្មោះថាជាធម៌ទូទៅដល់ធម៌ទាំងពួង ព្រោះតែជាធម៌ទូទៅដល់ចិត្តុប្បាទទាំងពួងដែលសម្តែងហើយ និងអធិមោក្ខ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងថា មានវិស័យធំទូលាយក្នុងបណ្តាធម៌ដ៏ជាអសាធារណៈទាំងឡាយ ព្រោះតែមិនមានធម៌ដទៃដែលមានសភាពដូច្នោះ គប្បីជ្រាបនូវអធិប្បាយនេះយ៉ាងនេះ។


Jīvitindriyaṃ panettha rūpamissakattā na vuttanti veditabbaṃ, cittekaggatā pana asamādhisabhāvā sāmaññasaddeneva sāmaññavisesasaddehi ca samādhisabhāvā visesasaddavacanīyaṃ aññaṃ byāpetabbaṃ nivattetabbañca natthīti anaññabyāpakanivattakasāmaññavisesadīpanato tasseva dhammassa bhedadīpakehi vattabbā, na sukhādisabhāvā vedanā viya vuttalakkhaṇaviparītehi sāmaññavisesasaddeheva, tasmā ‘‘cittekaggatā’’ti ayaṃ sāmaññasaddo samādhisabhāve visesasaddanirapekkho pavattamāno sayameva visesasaddamāpajjitvā asamādhisabhāvameva pakāseyya, itaro ca samādhisabhāvamevāti dvidhā bhinnā cittekaggatā asādhāraṇā ceva appavisayā cāti idha uddesaṃ na arahati. Abhinnāpi vā phassādīnaṃ viya pākaṭattābhāvato aññadhammanissayena vattabbato ca sā jīvitañca na arahatīti na uddiṭṭhāti.

ម៉្យាងទៀត ក្នុងធម៌ដ៏ជាសាធារណៈទាំងនេះ គប្បីជ្រាបថា ជីវិតិន្ទ្រិយ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានសម្តែងឡើយ ព្រោះតែជាធម៌ច្រឡំដោយរូប។ ចំណែកឯចិត្តេកគ្គតាដ៏មានសភាវៈមិនមែនជាសមាធិ គប្បីពោលដោយសាមញ្ញសព្ទប៉ុណ្ណោះ និងចិត្តេកគ្គតាដ៏មានសភាវៈជាសមាធិ គប្បីពោលដោយទាំងសាមញ្ញសព្ទនិងវិសេសសព្ទ ព្រោះតែមិនមានធម៌ដទៃដែលគប្បីផ្សព្វផ្សាយទៅដោយសាមញ្ញសព្ទ ឬគប្បីឃាត់ខាំងដោយវិសេសសព្ទ ដែលជាធម៌គប្បីពោលដោយវិសេសសព្ទនោះឡើយ ព្រោះតែការសម្តែងនូវសាមញ្ញសព្ទនិងវិសេសសព្ទដែលមិនផ្សព្វផ្សាយទៅដល់ធម៌ដទៃនិងមិនឃាត់ខាំងនូវធម៌ដទៃ ចិត្តេកគ្គតានោះ គប្បីពោលដោយសព្ទទាំងឡាយដែលសម្តែងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃធម៌នោះឯង មិនមែនដូចជាវេទនាដ៏មានសភាវៈជាសុខជាដើម ដែលគប្បីពោលដោយសាមញ្ញសព្ទនិងវិសេសសព្ទទាំងឡាយដ៏មានលក្ខណៈផ្ទុយពីដែលពោលហើយនោះឡើយ ហេតុនោះ កាលបើ «ចិត្តេកគ្គតា» ដ៏ជាសាមញ្ញសព្ទនេះ មិនមានការរំពឹងដល់វិសេសសព្ទក្នុងសភាវៈជាសមាធិ ហើយប្រព្រឹត្តទៅ ខ្លួនឯងក៏ដល់នូវភាពជាវិសេសសព្ទ ហើយគប្បីធ្វើនូវសភាវៈមិនមែនជាសមាធិប៉ុណ្ណោះឲ្យប្រាកដច្បាស់ ចំណែកឯសព្ទដទៃ ក៏គប្បីធ្វើនូវសភាវៈជាសមាធិប៉ុណ្ណោះឲ្យប្រាកដច្បាស់ ចិត្តេកគ្គតាដែលបែកចេញជាពីរយ៉ាងនេះ ជាធម៌អសាធារណៈផង មានវិស័យតិចតួចផង ហេតុនោះ មិនគួរដល់ការសម្តែងជាឧទ្ទេសក្នុងមាតិកានេះឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ទោះបីជាមិនបែកចេញជាពីរយ៉ាងក៏ដោយ ព្រោះតែមិនមានភាពប្រាកដច្បាស់ដូចជាផស្សៈជាដើមផង ព្រោះតែជាធម៌ដែលគប្បីពោលដោយការអាស្រ័យនូវធម៌ដទៃផង ចិត្តេកគ្គតានោះនិងជីវិតិន្ទ្រិយ មិនគួរដល់ការសម្តែងជាឧទ្ទេសឡើយ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានសម្តែងទុកជាឧទ្ទេសឡើយ។


Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាមាតិកា ចប់ហើយ។


2. Niddesavaṇṇanā

២. ការពណ៌នានិទ្ទេស


1. Paṭhamanayo saṅgahāsaṅgahapadavaṇṇanā

១. នយៈទី ១ ការពណ៌នាបទសង្គហៈនិងអសង្គហៈ


1. Khandhapadavaṇṇanā

១. ការពណ៌នាបទខន្ធ


6. Khandhāyatanadhātuyomahantare [Pg.8] abhiññeyyadhammabhāvena vuttā, tesaṃ pana sabhāvato abhiññātānaṃ dhammānaṃ pariññeyyatādivisesadassanatthaṃ saccāni, adhipatiyādikiccavisesadassanatthaṃ indriyādīni ca vuttānīti saccādiviseso viya saṅgahāsaṅgahaviseso ca abhiññeyyanissito vuccamāno suviññeyyo hotīti ‘‘tīhi saṅgaho. Tīhi asaṅgaho’’ti nayamukhamātikā ṭhapitāti veditabbā. Evañca katvā ‘‘catūhī’’ti vuttā sampayogavippayogā ca abhiññeyyanissayena khandhādīheva pucchitvā vissajjitāti. Rūpakkhandho ekena khandhenāti ye dhammā ‘‘rūpakkhandho’’ti vuccanti, tesaṃ pañcasu khandhesu rūpakkhandhabhāvena sabhāgatā hotīti rūpakkhandhabhāvasaṅkhātena, rūpakkhandhavacanasaṅkhātena vā gaṇanena saṅgahaṃ gaṇanaṃ dasseti. Tenāha ‘‘yañhi kiñcī’’tiādi. Rūpakkhandhoti hi saṅgahitabbadhammo dassito. Yena saṅgahena saṅgayhati, tassa saṅgahassa dassanaṃ ‘‘ekena khandhenā’’ti vacanaṃ. Pañcasu khandhagaṇanesu ekena khandhagaṇanena gaṇitoti ayañhettha attho. Yasmā ca khandhādivacanehi saṅgaho vuccati, tasmā upari ‘‘khandhasaṅgahena saṅgahitā’’tiādiṃ vakkhatīti.

៦. ខន្ធ អាយតនៈ និងធាតុទាំងឡាយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយភាពជាធម៌ដែលគប្បីដឹងដោយបញ្ញាញាណដ៏ក្រៃលែង ម៉្យាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីវិសេសមានភាពជាធម៌ដែលគប្បីកំណត់ដឹងជាដើម នៃធម៌ទាំងឡាយដែលដឹងច្បាស់ហើយដោយសភាវៈនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវសច្ចៈទាំងឡាយ, ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីវិសេសនៃកិច្ចមានភាពជាអធិបតីជាដើម ទ្រង់សម្តែងនូវឥន្ទ្រិយទាំងឡាយជាដើម ព្រោះថា សេចក្តីវិសេសនៃសង្គហៈនិងអសង្គហៈ កាលបើពោលដោយអាស្រ័យនូវធម៌ដែលគប្បីដឹងដោយបញ្ញាញាណដ៏ក្រៃលែង តែងជាធម៌ងាយដឹង ដូចជាសេចក្តីវិសេសនៃសច្ចៈជាដើមដែរ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តម្កល់ទុកនូវនយមុខមាតិកាថា «តីហិ សង្គហោ, តីហិ អសង្គហោ» ដូច្នេះ។ និងព្រោះតែធ្វើហេតុយ៉ាងនេះ ធម៌គឺសម្បយោគៈនិងវិប្បយោគៈដែលទ្រង់សម្តែងថា «ចតូហិ» នោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សួរនិងឆ្លើយដោយអាស្រ័យនូវធម៌ដែលគប្បីដឹងដោយបញ្ញាញាណដ៏ក្រៃលែង គឺដោយខន្ធទាំងឡាយជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងពាក្យថា «រូបក្ខន្ធោ ឯកេន ខន្ធេន» នេះ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលហៅថា «រូបក្ខន្ធ» ភាពជាសភាវៈដូចគ្នាដោយភាពជារូបក្ខន្ធក្នុងបណ្តាខន្ធទាំង ៥ តែងមានដល់ធម៌ទាំងនោះ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវការសង្គ្រោះ គឺការរាប់ ដោយការរាប់ដែលហៅថា ភាពជារូបក្ខន្ធ ឬដោយការរាប់ដែលហៅថា ពាក្យពោលថារូបក្ខន្ធ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា «យញ្ហិ កិញ្ចិ» ជាដើម។ ព្រោះថា ដោយពាក្យថា «រូបក្ខន្ធោ» នេះ ធម៌ដែលគប្បីសង្គ្រោះ ត្រូវបានបង្ហាញហើយ។ ពាក្យថា «ឯកេន ខន្ធេន» ជាពាក្យបង្ហាញនូវការសង្គ្រោះនោះ ដែលធម៌នោះត្រូវបានសង្គ្រោះដោយការសង្គ្រោះណា។ សេចក្តីក្នុងពាក្យនេះមានថា ក្នុងបណ្តាការរាប់ខន្ធទាំង ៥ ធម៌នោះត្រូវបានរាប់ដោយការរាប់ខន្ធមួយ។ និងព្រោះតែការសង្គ្រោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ដោយពាក្យមានខន្ធជាដើម ហេតុនោះ ក្នុងខាងលើ ព្រះអង្គនឹងត្រាស់ពាក្យថា «ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា» ជាដើម។


Asaṅgahanayaniddeseti idaṃ ‘‘saṅgaho asaṅgaho’’ti etasseva nayassa ekadesanayabhāvena vuttaṃ, na nayantaratāyāti daṭṭhabbaṃ. Rūpakkhandhamūlakāyeva cettha dukatikacatukkā dassitāti etena vedanākkhandhamūlakā purimena yojiyamāne viseso natthīti pacchimeheva yojetvā tayo dukā dve tikā eko catukko, saññākkhandhamūlakā dve dukā eko tiko, saṅkhārakkhandhamūlako eko dukoti ete labbhantīti dasseti. Tesaṃ pana bhedato pañcakapucchāvissajjanānantaraṃ pucchāvissajjanaṃ kātabbaṃ saṃkhittanti daṭṭhabbaṃ, vuttanayena vā sakkā ñātunti pāḷiṃ na āropitanti.

ក្នុងពាក្យថា «អសង្គហនយនិទ្ទេស» នេះ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ដោយភាពជានយៈមួយផ្នែកនៃនយៈ «សង្គហៈ អសង្គហៈ» នេះឯង មិនមែនដោយភាពជានយៈដទៃឡើយ។ ក្នុងអធិការនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវទុកៈ តិកៈ និងចតុក្កៈ ដែលមានរូបក្ខន្ធជាមូលប៉ុណ្ណោះ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ធម៌ទាំងឡាយដែលមានវេទនាខន្ធជាមូល កាលបើផ្សំជាមួយធម៌ខាងដើម មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាឡើយ ហេតុនោះ គប្បីផ្សំជាមួយធម៌ខាងចុងទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ហើយទទួលបានទុកៈ ៣, តិកៈ ២, ចតុក្កៈ ១, ធម៌ទាំងឡាយដែលមានសញ្ញាខន្ធជាមូល ទទួលបានទុកៈ ២, តិកៈ ១, ធម៌ដែលមានសង្ខារខន្ធជាមូល ទទួលបានទុកៈ ១ ដូច្នេះ ធម៌ទាំងនេះតែងទទួលបាន។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ការសួរនិងការឆ្លើយដែលគប្បីធ្វើក្នុងលំដាប់នៃការសួរនិងការឆ្លើយនៃបញ្ចកៈ ដោយការបែងចែកនៃធម៌ទាំងនោះ ត្រូវបានព្រះមានព្រះភាគសង្ខេបទុកហើយ ឬមួយក៏គប្បីជ្រាបថា ព្រោះតែអាចដឹងបានតាមនយៈដែលពោលហើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គមិនបានលើកឡើងកាន់បាលីឡើយ។


Āyatanapadādivaṇṇanā

ការពណ៌នាបទអាយតនៈជាដើម


40. Yasmā [Pg.9] ca dukatikesūti yadipi ekakepi sadisaṃ vissajjanaṃ, ekake pana sadisavissajjanānaṃ cakkhundriyasotindriyasukhindriyādīnaṃ dukādīsu asadisavissajjanaṃ diṭṭhaṃ. Na hettha cakkhusotacakkhusukhindriyadukānaṃ aññamaññasadisavissajjanaṃ, nāpi dukehi tikassa, idha pana dukkhasamudayadukkhamaggadukānaṃ aññamaññaṃ tikena ca sadisaṃ vissajjananti dukatikesveva sadisavissajjanataṃ samudayānantaraṃ maggasaccassa vacane kāraṇaṃ vadati.

៤០. និងក្នុងពាក្យថា «យស្មា ច ទុកតិកេសុ» នេះ ទោះបីជាក្នុងឯកកៈ ក៏មានការឆ្លើយដូចគ្នាដែរ ប៉ុន្តែ ក្នុងបណ្តាធម៌មានចក្ខុន្ទ្រិយ សោតិន្ទ្រិយ និងសុខិន្ទ្រិយជាដើម ដែលមានការឆ្លើយដូចគ្នាក្នុងឯកកៈ ការឆ្លើយមិនដូចគ្នា ត្រូវបានឃើញក្នុងទុកៈជាដើម។ ព្រោះថា ក្នុងឥន្ទ្រិយនិទ្ទេសនេះ មិនមានការឆ្លើយដូចគ្នាទៅវិញទៅមកនៃចក្ខុសោតទុកៈ និងចក្ខុសុខិន្ទ្រិយទុកៈឡើយ និងមិនមានការឆ្លើយដូចគ្នានៃទុកៈទាំងឡាយជាមួយតិកៈឡើយ ប៉ុន្តែ ក្នុងសច្ចនិទ្ទេសនេះ ការឆ្លើយនៃទុកៈគឺទុក្ខសមុទយទុកៈ និងទុក្ខមគ្គទុកៈ តែងដូចគ្នាទៅវិញទៅមកផង ដូចគ្នានឹងតិកៈផង ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលនូវភាពជាការឆ្លើយដូចគ្នាក្នុងទុកៈនិងតិកៈទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ថាជាហេតុក្នុងការសម្តែងនូវមគ្គសច្ចៈក្នុងលំដាប់នៃសមុទយសច្ចៈ។


6. Paṭiccasamuppādavaṇṇanā

៦. ការពណ៌នាបដិច្ចសមុប្បាទ


61. ‘‘Pucchaṃ anārabhitvā avijjā ekena khandhena, avijjāpaccayā saṅkhārā ekena khandhenā’’ti likhitabbepi pamādavasena ‘‘avijjā ekena khandhenā’’ti idaṃ na likhitanti daṭṭhabbaṃ. Sarūpekasesaṃ vā katvā avijjāvacanena avijjāvissajjanaṃ dassitanti. Sabbampi vipākaviññāṇanti ettha vipākaggahaṇena visesanaṃ na kātabbaṃ. Kusalādīnampi hi viññāṇānaṃ dhātukathāyaṃ saṅkhārapaccayāviññāṇādipadehi saṅgahitatā vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadaniddese ‘‘vipākā dhammā’’ti imassa vissajjanāsadisena tesaṃ vissajjanena dassitā, idha ca nāmarūpassa ekādasahāyatanehi saṅgahavacanena akammajānampi saṅgahitatā viññāyatīti.

៦១. ទោះបីជាគប្បីសរសេរថា «ដោយមិនបាច់ផ្តើមសួរ អវិជ្ជា សង្គ្រោះដោយខន្ធ ១, អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា សង្គ្រោះដោយខន្ធ ១» ដូច្នេះក៏ដោយ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះតែភាពភ្លេចភ្លាំង ទើបពាក្យថា «អវិជ្ជា សង្គ្រោះដោយខន្ធ ១» នេះ មិនត្រូវបានសរសេរឡើយ។ ឬមួយក៏គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យធ្វើនូវសរូបេកសេសៈ ហើយបង្ហាញនូវការឆ្លើយនៃអវិជ្ជា ដោយពាក្យថា អវិជ្ជា តែមួយម៉ាត់ប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងពាក្យថា «សព្វម្បិ វិបាកវិញ្ញាណំ» នេះ ការធ្វើវិសេសនៈដោយការកាន់យកនូវសព្ទថា វិបាក មិនគប្បីធ្វើឡើយ។ ព្រោះថា ភាពជាធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយនៃវិញ្ញាណទាំងឡាយ សូម្បីដ៏ជាកុសលជាដើម ក្នុងធាតុកថា ដោយបទទាំងឡាយមាន «សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ» ជាដើម ត្រូវបានបង្ហាញហើយ ដោយការឆ្លើយនៃវិញ្ញាណទាំងនោះ ដែលមិនដូចគ្នានឹងការឆ្លើយនៃបទថា «វិបាកា ធម្មា» នេះ ក្នុងវិប្បយុត្តេន សង្គហិតាសង្គហិតបទនិទ្ទេស និងក្នុងនយៈនេះ ភាពជាធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយ សូម្បីនៃធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមែនជាកម្មជរូប ក៏តែងដឹងច្បាស់ ដោយពាក្យសម្តែងការសង្គ្រោះនៃនាមរូប ដោយអាយតនៈទាំង ១១។


71. Jāyamānaparipaccamānabhijjamānānaṃ jāyamānādibhāvamattattā jātijarāmaraṇāni paramatthato vinibbhujjitvā anupalabbhamānāni paramatthānaṃ sabhāvamattabhūtāni, tāni rūpassa nibbattipākabhedabhūtāni ruppanabhāvena gayhantīti rūpakkhandhadhammasabhāgāni, arūpānaṃ pana nibbattiādibhūtāni rūpakalāpajātiādīni viya sahuppajjamānacatukkhandhakalāpanibbattiādibhāvato ekekabhūtāni vediyanasañjānanavijānanehi ekantaparamatthakiccehi agayhamānāni saṅkhatābhisaṅkharaṇena anekantaparamatthakiccena gayhantīti saṅkhārakkhandhadhammasabhāgāni, tathā duvidhānipi tāni cakkhāyatanādīhi ekantaparamatthakiccehi agayhamānāni nissattaṭṭhena dhammāyatanadhammadhātudhammehi sabhāgāni, tena tehi khandhādīhi saṅgayhantīti ‘‘jāti dvīhi khandhehī’’tiādimāha.

៧១. ជាតិ ជរា និងមរណៈទាំងឡាយ ព្រោះតែជាសភាវៈត្រឹមតែជាការកើតឡើង ការចាស់ជរា និងការបែកធ្លាយនៃធម៌ទាំងឡាយដែលកំពុងកើតឡើង កំពុងចាស់ជរា និងកំពុងបែកធ្លាយ មិនអាចរកបានដោយការបំបែកចេញពីសភាវៈពិតដោយបរមត្ថឡើយ តែងជាសភាវៈត្រឹមតែជាសភាវៈនៃធម៌ដ៏ជាបរមត្ថទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ជាតិ ជរា និងមរណៈទាំងនោះ ព្រោះតែជាការកើតឡើង ការចាស់ជរា និងការបែកធ្លាយនៃរូប តែងត្រូវបានកាន់យកដោយភាពជារុប្បនៈ ហេតុនោះ ទើបជាធម៌មានចំណែកស្មើគ្នាដោយធម៌គឺរូបក្ខន្ធ ចំណែកឯជាតិជាដើមនៃអរូបធម៌ទាំងឡាយ តែងជាធម៌កើតឡើងមួយៗ ដូចជាជាតិជាដើមនៃរូបកលាបដែរ ព្រោះតែជាការកើតឡើងជាដើមនៃកលាបគឺអរូបខន្ធទាំង ៤ ដែលកើតឡើងជាមួយគ្នា ជាតិជាដើមទាំងនោះ មិនត្រូវបានកាន់យកដោយកិច្ចដ៏ជាបរមត្ថដោយចំណែកមួយ គឺការសោយអារម្មណ៍ ការចាំទុក និងការដឹងច្បាស់ឡើយ តែត្រូវបានកាន់យកដោយកិច្ចដែលមិនមែនជាបរមត្ថដោយចំណែកមួយ គឺការតាក់តែងនូវសង្ខតធម៌ ហេតុនោះ ទើបជាធម៌មានចំណែកស្មើគ្នាដោយធម៌គឺសង្ខារក្ខន្ធ ដូចគ្នាដែរ ទោះបីជាជាតិជាដើមទាំងពីរយ៉ាងនោះ មិនត្រូវបានកាន់យកដោយកិច្ចដ៏ជាបរមត្ថដោយចំណែកមួយ មានចក្ខាយតនៈជាដើមឡើយ ក៏ជាធម៌មានចំណែកស្មើគ្នាដោយធម៌គឺធម្មាយតនៈនិងធម្មធាតុ ព្រោះតែមានអត្ថថាជាសភាវៈមិនមែនជាសត្វ ព្រោះហេតុនោះ ជាតិជាដើមទាំងនោះ តែងត្រូវបានសង្គ្រោះដោយខន្ធទាំងឡាយជាដើមនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា «ជាតិ ទ្វីហិ ខន្ធេហិ» ជាដើម។


Paṭhamanayasaṅgahāsaṅgahapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាបទសង្គហៈនិងអសង្គហៈនៃនយៈទី ១ ចប់ហើយ។


2. Dutiyanayo saṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā

២. នយៈទី ២ ការពណ៌នាបទសង្គហិតេនអសង្គហៈ


171. Saṅgahitenaasaṅgahitapadaniddese [Pg.10] yaṃ taṃ uddese asaṅgahitatāya pucchitabbaṃ vissajjitabbañca saṅgahitatāvisiṭṭhaṃ asaṅgahitaṃ dhammajātaṃ niddhāritaṃ, tadeva tāva dassento ‘‘cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā āyatanadhātusaṅgahena asaṅgahitā’’ti āha. Sabbattha khandhādisaṅgahasāmaññānaṃ niccaṃ visesāpekkhattā bhedanissitattā ca pucchāvissajjanānaṃ savisesāva khandhādigaṇanā suddhā. Tattha saṅgahitenaasaṅgahitavacanamattena dhammavisesassa niddhāritattā tīsu saṅgahesu ekena dvīhi vā ye saṅgahitā hutvā aññehi asaṅgahitā, teyeva dhammā ‘‘khandhasaṅgahena saṅgahitā āyatanadhātusaṅgahena asaṅgahitā’’ti ettakeneva dassetabbā siyuṃ, tesaṃ pana evaṃvidhānaṃ asambhavā nayamātikāya ca abbhantarabāhiramātikāpekkhattā uddesepi yaṃ yaṃ rūpakkhandhādīsu araṇantesu saṅgāhakaṃ, taṃ taṃ apekkhitvā saṅgahitenaasaṅgahitaṃ niddhāritanti viññāyatīti tena tena saṅgāhakena yathāniddhāritaṃ dhammaṃ niyametvā dassetuṃ ‘‘cakkhāyatanenā’’tiādimāha. Yattha hi pucchitabbavissajjitabbadhammavisesaniddhāraṇaṃ natthi, tasmiṃ paṭhamanaye chaṭṭhanaye ca pucchitabbavissajjitabbabhāvena, itaresu ca yaṃ yaṃ pucchitabbavissajjitabbaṃ niddhāritaṃ, tassa tassa niyāmakabhāvena rūpakkhandhādayo araṇantā uddiṭṭhāti.

១៧១. ក្នុងនិទ្ទេសនៃបទថា «ដោយធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយ ធម៌ដែលមិនសង្គ្រោះ» (សង្គហិតេន អសង្គហិតបទនិទ្ទេស) ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងសម្តែងនូវពួកធម៌នោះឯងជាមុនសិន ដែលជាពួកធម៌មិនត្រូវបានសង្គ្រោះ (អសង្គហិតៈ) ដ៏វិសេសដោយការសង្គ្រោះ (សង្គហិតតាវិសិដ្ឋៈ) ជាធម៌ដែលគប្បីសួរ និងគប្បីឆ្លើយដោយភាពជាធម៌មិនត្រូវបានសង្គ្រោះ ក្នុងឧទ្ទេសនោះ ទើបត្រាស់ថា «ពួកធម៌ណា ដែលសង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គហៈ តែមិនសង្គ្រោះដោយអាយតនសង្គហៈ និងធាតុសង្គហៈ ដោយចក្ខាយតនៈ...»។ ក្នុងវិធីទាំងពួង ព្រោះភាពនៃសង្គហសាមញ្ញមានខន្ធជាដើម តែងរំពឹងរកសេចក្តីវិសេសជានិច្ចផង ព្រោះភាពនៃសំណួរនិងចម្លើយ អាស្រ័យនូវសេចក្តីប្លែកគ្នាផង ការរាប់មានខន្ធជាដើម ទោះបីជាការរាប់សុទ្ធៗ (មិនលាយឡំដោយវិសេស) ក៏គង់តែមានសេចក្តីវិសេសនៅក្នុងខ្លួនដែរ។ ក្នុងវិធីទីពីរនោះ ព្រោះភាពនៃធម៌ដ៏វិសេស ត្រូវបានកំណត់ទុកហើយ ដោយត្រឹមតែពាក្យថា «ដោយធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយ ធម៌ដែលមិនសង្គ្រោះ» ពួកធម៌ណាដែលសង្គ្រោះដោយសង្គហៈមួយ ឬពីរ ក្នុងបណ្តាសង្គហៈទាំងបី ហើយមិនត្រូវបានសង្គ្រោះដោយសង្គហៈក្រៅពីនោះ ពួកធម៌នោះឯង គប្បីសម្តែងដោយត្រឹមតែពាក្យប៉ុណ្ណេះថា «សង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គហៈ មិនសង្គ្រោះដោយអាយតនសង្គហៈ និងធាតុសង្គហៈ» ប៉ុន្តែ ព្រោះភាពមិនមាននៃធម៌មានសភាពយ៉ាងនោះផង ព្រោះណយមាតិកា (មាតិកានៃវិធី) រំពឹងរកអព្ភន្តរមាតិកានិងពាហិរមាតិកាផង និងព្រោះដឹងច្បាស់ថា សូម្បីក្នុងឧទ្ទេស ព្រះអង្គក៏ទ្រង់រំពឹងចំពោះធម៌ដែលជាតួសង្គ្រោះ (សង្គាហកៈ) នោះៗ ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងឡាយមានរូបក្ខន្ធជាដើម មានអរណធម៌ជាទីបំផុត ហើយទើបកំណត់នូវធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយនិងមិនសង្គ្រោះ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដើម្បីនឹងកំណត់សម្តែងនូវធម៌តាមដែលបានកំណត់ទុក ដោយតួសង្គ្រោះនោះៗ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «ដោយចក្ខាយតនៈ»។ ពិតណាស់ ក្នុងវិធីណាដែលមិនមានការកំណត់ធម៌ដ៏វិសេសដែលគប្បីសួរនិងគប្បីឆ្លើយ ក្នុងវិធីទីមួយនិងវិធីទីប្រាំមួយនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងធម៌មានរូបក្ខន្ធជាដើម មានអរណធម៌ជាទីបំផុត ដោយភាពជាធម៌គប្បីសួរនិងគប្បីឆ្លើយ ចំណែកក្នុងវិធីក្រៅពីនោះ ធម៌ណាដែលគប្បីសួរនិងគប្បីឆ្លើយ ដែលព្រះអង្គទ្រង់កំណត់ទុកហើយ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សម្តែងធម៌មានរូបក្ខន្ធជាដើម មានអរណធម៌ជាទីបំផុតនោះ ដោយភាពជាធម៌អ្នកកំណត់ (និយាមកៈ) នៃធម៌នោះៗ។


Tattha ‘‘cakkhāyatanena…pe… phoṭṭhabbadhātuyā’’ti kattuatthe karaṇaniddeso daṭṭhabbo, ‘‘khandhasaṅgahena āyatanasaṅgahena dhātusaṅgahenā’’ti karaṇatthe. Ettha ca yena yena saṅgāhakena khandhādisaṅgahesu tena tena saṅgahetabbāsaṅgahetabbaṃ aññaṃ atthi, taṃ tadeva saṅgāhakāsaṅgāhakabhāvena uddhaṭaṃ. Rūpakkhandhena pana khandhasaṅgahena saṅgahetabbo añño dhammo natthi, tathā vedanākkhandhādīhi, na ca so eva tassa saṅgāhako asaṅgāhako vā hoti. Yañca ‘‘rūpakkhandho ekena khandhena saṅgahito’’ti vuttaṃ, tañca na tasseva tena saṅgahitataṃ sandhāya vuttaṃ, rūpakkhandhabhāvena pana rūpakkhandhavacanena vā gahitataṃ sandhāya vuttanti pakāsitoyamattho.

ក្នុងវិធីទីពីរនោះ ក្នុងពាក្យថា «ដោយចក្ខាយតនៈ... ដល់... ដោយផោដ្ឋព្វធាតុ» គប្បីជ្រាបថា ជាការសម្តែងវិភត្តិលំដាប់ទី៣ (ករណៈ) ក្នុងអត្ថជាកត្តា (តួធ្វើ) ចំណែកក្នុងពាក្យថា «ដោយខន្ធសង្គហៈ ដោយអាយតនសង្គហៈ ដោយធាតុសង្គហៈ» គប្បីជ្រាបថា ជាការសម្តែងក្នុងអត្ថជាករណៈ (គ្រឿងធ្វើ) ពិតប្រាកដ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធាតុកថានេះ ធម៌ដទៃដែលគប្បីសង្គ្រោះ ឬមិនគប្បីសង្គ្រោះ ដោយតួសង្គ្រោះនោះៗ ក្នុងបណ្តាការសង្គ្រោះមានខន្ធជាដើម មានសភាពយ៉ាងណា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ដកស្រង់យកតែធម៌នោះៗឯង មកសម្តែងដោយភាពជាតួសង្គ្រោះ និងតួមិនសង្គ្រោះ។ ប៉ុន្តែ ធម៌ដទៃក្រៅពីដកស្រង់ ដែលគប្បីសង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គហៈ ដោយរូបក្ខន្ធ គឺមិនមានឡើយ ទោះបីជាវេទនាខន្ធជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ ហើយធម៌នោះឯង ក៏មិនមែនជាតួសង្គ្រោះ ឬជាតួមិនសង្គ្រោះ នៃធម៌នោះឡើយ។ មួយវិញទៀត ពាក្យដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «រូបក្ខន្ធ សង្គ្រោះដោយខន្ធមួយ» នោះ ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់សំដៅយកភាពដែលរូបក្ខន្ធនោះឯង សង្គ្រោះដោយរូបក្ខន្ធនោះឡើយ ប៉ុន្តែ ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកភាពដែលរូបក្ខន្ធនោះ ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលដោយភាពជារូបក្ខន្ធ ឬដោយពាក្យថា រូបក្ខន្ធ ផ្សេងវិញ សេចក្តីនេះ ខ្ញុំបានបង្ហាញឱ្យច្បាស់ហើយ។


Yadi ca so eva tena saṅgayheyya, saṅgahitenasampayuttavippayuttapadaniddese – ‘‘vedanākkhandhena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā āyatanasaṅgahena [Pg.11] saṅgahitā dhātusaṅgahena saṅgahitā, te dhammā tīhi khandhehi ekenāyatanena sattahi dhātūhi sampayuttā’’tiādi vattabbaṃ siyā, na ca vuttaṃ, tasmā yathā cittaṃ cittena sampayuttaṃ vippayuttañca na hoti, evaṃ rūpakkhandho rūpakkhandhena saṅgahito asaṅgahito ca na hoti, tathā vedanākkhandhādayo vedanākkhandhādīhi. Na hi so eva tassa sabhāgo visabhāgo cāti. Teneva na ekadesā viya samudāyassa, samudāyo ekadesānaṃ saṅgāhako asaṅgāhako ca. Yathā rūpakkhandho cakkhāyatanādīnaṃ, dhammāyatanaṃ vedanākkhandhādīnaṃ, saraṇā dhammā catunnaṃ khandhānaṃ. Samudāyantogadhānañhi ekadesānaṃ na vibhāgo atthi, yena te samudāyassa samudāyo ca tesaṃ sabhāgo visabhāgo ca siyāti, tathā na samudāyo ekadesasabhāgavisabhāgānaṃ saṅgāhako asaṅgāhako ca. Yathā dhammāyatanaṃ sukhumarūpasabhāgassa vedanādivisabhāgassa ca rūpakkhandhekadesassa khandhasaṅgahena, jīvitindriyaṃ rūpārūpajīvitasabhāgavisabhāgassa rūpakkhandhekadesassa saṅkhārakkhandhekadesassa ca jīvitavajjassa khandhasaṅgaheneva. Na hi ekadesasabhāgaṃ samudāyasabhāgaṃ, nāpi ekadesavisabhāgaṃ samudāyavisabhāganti, tasmā satipi attato attani antogadhato attekadesasabhāgato ca aññassa asaṅgāhakatte saṅgāhakattameva etesaṃ natthi, yena saṅgahitassa asaṅgāhakā siyunti saṅgāhakattābhāvato eva evarūpānaṃ aggahaṇaṃ veditabbaṃ.

ប្រសិនបើធម៌នោះឯង គប្បីសង្គ្រោះដោយធម៌នោះ ក្នុងនិទ្ទេសនៃបទថា «ដោយធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយ ធម៌ដែលសម្បយុត្តនិងវិប្បយុត្ត» (សង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទនិទ្ទេស) ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏គប្បីត្រាស់ពាក្យមានជាដើមយ៉ាងនេះថា «ពួកធម៌ណា ដែលសង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គហៈ សង្គ្រោះដោយអាយតនសង្គហៈ សង្គ្រោះដោយធាតុសង្គហៈ ដោយវេទនាខន្ធ ពួកធម៌នោះ សម្បយុត្តដោយខន្ធ ៣ ដោយអាយតនៈ ១ ដោយធាតុ ៧...» តែព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ឡើយ ហេតុនោះ ដូចជាចិត្ត មិនសម្បយុត្ត ឬមិនវិប្បយុត្តដោយចិត្ត យ៉ាងណា រូបក្ខន្ធ ក៏មិនសង្គ្រោះ ឬមិនមែនមិនសង្គ្រោះដោយរូបក្ខន្ធ យ៉ាងនោះដែរ ព្រមទាំងវេទនាខន្ធជាដើម ក៏មិនសង្គ្រោះ ឬមិនមែនមិនសង្គ្រោះដោយវេទនាខន្ធជាដើម យ៉ាងនោះដែរ។ ពិតណាស់ ធម៌នោះឯង មិនមែនជាសភាគៈ (ចំណែកដូចគ្នា) ឬវិសភាគៈ (ចំណែកខុសគ្នា) នៃធម៌នោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ផ្នែកទាំងឡាយ (ឯកទេសៈ) មិនមែនជាតួសង្គ្រោះ ឬតួមិនសង្គ្រោះនៃប្រជុំធម៌ (សមុទាយៈ) យ៉ាងណា ប្រជុំធម៌ ក៏មិនមែនជាតួសង្គ្រោះ ឬតួមិនសង្គ្រោះនៃផ្នែកទាំងឡាយ យ៉ាងនោះដែរ។ ដូចជារូបក្ខន្ធ មិនមែនជាតួសង្គ្រោះ ឬតួមិនសង្គ្រោះនៃចក្ខាយតនៈជាដើម ធម្មាយតនៈ មិនមែនជាតួសង្គ្រោះ ឬតួមិនសង្គ្រោះនៃវេទនាខន្ធជាដើម សរណធម៌ទាំងឡាយ មិនមែនជាតួសង្គ្រោះ ឬតួមិនសង្គ្រោះនៃខន្ធទាំង ៤ ឡើយ។ ពិតណាស់ ផ្នែកទាំងឡាយដែលរួមបញ្ចូលក្នុងប្រជុំធម៌ មិនមានការបែងចែក ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យផ្នែកទាំងនោះ ក្លាយជាសភាគៈ ឬវិសភាគៈនៃប្រជុំធម៌ ឬធ្វើឱ្យប្រជុំធម៌ ក្លាយជាសភាគៈ ឬវិសភាគៈនៃផ្នែកទាំងនោះឡើយ យ៉ាងណា ប្រជុំធម៌ ក៏មិនមែនជាតួសង្គ្រោះ ឬតួមិនសង្គ្រោះនៃធម៌ដែលជាសភាគៈនិងវិសភាគៈនៃផ្នែកទាំងឡាយ យ៉ាងនោះដែរ។ ដូចជាធម្មាយតនៈ មិនមែនជាតួសង្គ្រោះ ឬតួមិនសង្គ្រោះ ដោយខន្ធសង្គហៈ នៃចំណែកមួយនៃរូបក្ខន្ធ ដែលជាសភាគៈនឹងសុខុមរូប និងជាវិសភាគៈនឹងវេទនាជាដើមឡើយ ជីវិតិន្រ្ទិយ ក៏មិនមែនជាតួសង្គ្រោះ ឬតួមិនសង្គ្រោះ ដោយខន្ធសង្គហៈឯង នៃចំណែកមួយនៃរូបក្ខន្ធ និងចំណែកមួយនៃសង្ខារក្ខន្ធ វៀរចាកជីវិតិន្រ្ទិយ ដែលជាសភាគៈនិងវិសភាគៈនឹងរូបជីវិតនិងអរូបជីវិតនោះឡើយ។ ពិតណាស់ ធម៌ដែលជាសភាគៈនៃផ្នែកមួយ មិនមែនជាសភាគៈនៃប្រជុំធម៌ឡើយ ហើយធម៌ដែលជាវិសភាគៈនៃផ្នែកមួយ ក៏មិនមែនជាវិសភាគៈនៃប្រជុំធម៌ដែរ ហេតុនោះ ទោះបីជាមានភាពជាតួមិនសង្គ្រោះនៃធម៌ដទៃ ពីខ្លួនឯងក្តី ក្នុងខ្លួនឯងដែលរួមបញ្ចូលខាងក្នុងក្តី ពីធម៌ដែលជាសភាគៈនៃផ្នែកមួយនៃខ្លួនឯងក្តី ក៏ភាពជាតួសង្គ្រោះនៃធម៌ទាំងនេះ មិនមានឡើយ ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យធម៌ទាំងនោះ ក្លាយជាតួមិនសង្គ្រោះនៃធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះតែភាពមិនមាននៃតួសង្គ្រោះនេះឯង ទើបមិនមានការកាន់យកនូវធម៌មានសភាពយ៉ាងនេះ។


Yaṃ pana ‘‘dhammāyatanaṃ asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā catūhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 25), ‘‘cakkhāyatanañca sotāyatanañca ekena khandhena saṅgahita’’nti (dhātu. 26) ca vuttaṃ, na tena ekadesānaṃ samudāyasaṅgāhakattaṃ, samudāyassa ca ekadesasaṅgāhakattaṃ dasseti, catukkhandhagaṇanabhedehi pana dhammāyatanassa gaṇetabbāgaṇetabbabhāvena pañcadhā bhinnataṃ, cakkhāyatanādīnaṃ ekakkhandhagaṇanena gaṇetabbatāya ekavidhatañca dasseti. Saṅgāhakāsaṅgāhakanirapekkhānaṃ gaṇetabbāgaṇetabbānaṃ taṃtaṃgaṇanehi gaṇanadassanamattameva hi paṭhamanayo kammakaraṇamattasabbhāvā, dutiyādayo pana saṅgāhakāsaṅgāhakehi saṅgahitāsaṅgahitānaṃ agaṇanādidassanāni kattukaraṇakammattayasabbhāvā. Tathā paṭhamanaye tathā tathā gaṇetabbāgaṇetabbabhāvasaṅkhāto taṃtaṃkhandhādibhāvābhāvo sabhāgavisabhāgatā[Pg.12], dutiyādīsu yathāniddhāritadhammadassane saṅgāhakasaṅgahetabbānaṃ samānakkhandhādibhāvo sabhāgatā, tadabhāvo ca visabhāgatā. Pucchāvissajjanesu taṃtaṃkhandhādibhāvābhāvo evāti ayametesaṃ visesoti.

ចំណែកឯពាក្យដែលត្រាស់ថា «ធម្មាយតនៈ វៀរលែងតែអសង្ខតធម៌ចេញពីខន្ធ សង្គ្រោះដោយខន្ធ ៤» និងពាក្យថា «ចក្ខាយតនៈផង សោតាយតនៈផង សង្គ្រោះដោយខន្ធ ១» នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនបានបង្ហាញនូវភាពជាតួសង្គ្រោះនៃប្រជុំធម៌ ដោយផ្នែកទាំងឡាយ ឬភាពជាតួសង្គ្រោះនៃផ្នែកទាំងឡាយ ដោយប្រជុំធម៌ឡើយ ប៉ុន្តែ ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពប្លែកគ្នាជា ៥ ប្រការ ដោយភាពជាធម៌គប្បីរាប់និងមិនគប្បីរាប់ នៃធម្មាយតនៈ ដោយការបែងចែកការរាប់ខន្ធ ៤ និងបង្ហាញនូវភាពជាប្រការតែមួយ នៃចក្ខាយតនៈជាដើម ដោយភាពជាធម៌គប្បីរាប់ ដោយការរាប់ខន្ធ ១ ប៉ុណ្ណោះ។ ពិតណាស់ វិធីទីមួយ គ្រាន់តែជាការបង្ហាញនូវការរាប់ ដោយការរាប់នោះៗ នៃធម៌ដែលគប្បីរាប់និងមិនគប្បីរាប់ ដែលមិនរំពឹងរកតួសង្គ្រោះនិងតួមិនសង្គ្រោះឡើយ ព្រោះមានត្រឹមតែកម្មៈ (តួត្រូវធ្វើ) និងករណៈ (គ្រឿងធ្វើ) ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកវិធីទីពីរជាដើម គឺជាការបង្ហាញនូវការមិនរាប់ជាដើម នៃធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយនិងមិនសង្គ្រោះ ដោយតួសង្គ្រោះនិងតួមិនសង្គ្រោះទាំងឡាយ ព្រោះមានការប្រជុំនៃធម៌ទាំង ៣ គឺកត្តា ករណៈ និងកម្មៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងវិធីទីមួយ ភាពមាននិងភាពមិនមាននៃខន្ធនោះៗ ដែលហៅថា ភាពជាធម៌គប្បីរាប់និងមិនគប្បីរាប់ យ៉ាងនោះៗ គឺជាសភាគភាពនិងវិសភាគភាព ចំណែកក្នុងវិធីទីពីរជាដើម ក្នុងការបង្ហាញធម៌តាមដែលបានកំណត់ទុក ភាពជាខន្ធស្មើគ្នាជាដើម នៃតួសង្គ្រោះនិងធម៌ដែលគប្បីសង្គ្រោះ គឺជាសភាគភាព ហើយភាពមិនមាននៃខន្ធស្មើគ្នានោះ គឺវិសភាគភាព។ ក្នុងសំណួរនិងចម្លើយទាំងឡាយ ភាពមាននិងភាពមិនមាននៃខន្ធនោះៗឯង ជាសភាគភាពនិងវិសភាគភាព នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃវិធីទាំងឡាយនេះ។


Samudayasaccasukhindriyasadisāni pana tehi saṅgahetabbameva atthi, na saṅgahitaṃ asaṅgahetabbanti asaṅgāhakattābhāvato na uddhaṭāni. Dukkhasaccasadisāni tehi visabhāgasamudāyabhūtehi anekakkhandhehi khandhasaṅgahena saṅgahetabbaṃ, itarehi asaṅgahetabbañca natthīti saṅgāhakattāsaṅgāhakattābhāvato. Evaṃ saṅgāhakattābhāvato asaṅgāhakattābhāvato ubhayābhāvato ca yathāvuttasadisāni anuddharitvā saṅgāhakattāsaṅgāhakattabhāvato cakkhāyatanādīneva uddhaṭānīti veditabbāni. Tattha ‘‘cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā’’ti cakkhāyatanavajjā rūpadhammā khandhasaṅgahena saṅgahitāti veditabbā, na rūpakkhandhoti. Na hi ekadeso samudāyasaṅgāhakoti dassitametanti.

ចំណែកឯបទទាំងឡាយដែលស្រដៀងនឹងសមុទយសច្ចៈ និងសុខិន្រ្ទិយជាដើម ធម៌ដែលគប្បីសង្គ្រោះដោយបទទាំងនោះ គឺមានពិតមែន ប៉ុន្តែ ធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយ មិនគប្បីសង្គ្រោះ គឺមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះតែភាពមិនមាននៃតួមិនសង្គ្រោះ ទើបព្រះអង្គមិនបានដកស្រង់យកមកសម្តែង។ បទទាំងឡាយដែលស្រដៀងនឹងទុក្ខសច្ចៈ ធម៌ដែលគប្បីសង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គហៈ ដោយបទទាំងនោះ ដែលជាប្រជុំធម៌មានសភាពខុសគ្នា មានខន្ធច្រើនផង ធម៌ដែលមិនគប្បីសង្គ្រោះដោយសង្គហៈក្រៅពីនោះផង គឺមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះតែភាពមិនមាននៃតួសង្គ្រោះនិងតួមិនសង្គ្រោះ ទើបព្រះអង្គមិនបានដកស្រង់យកមកសម្តែង។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនបានដកស្រង់នូវបទទាំងឡាយដែលស្រដៀងនឹងបទដែលពោលហើយខាងលើ ព្រោះតែភាពមិនមាននៃតួសង្គ្រោះក្តី ព្រោះតែភាពមិនមាននៃតួមិនសង្គ្រោះក្តី ព្រោះតែភាពមិនមាននៃតួទាំងពីរក្តី យ៉ាងនេះឡើយ ប៉ុន្តែ ទ្រង់ដកស្រង់យកតែបទមានចក្ខាយតនៈជាដើមប៉ុណ្ណោះ មកសម្តែង ព្រោះតែភាពមាននៃតួសង្គ្រោះនិងតួមិនសង្គ្រោះ។ ក្នុងវិធីទីពីរនោះ ក្នុងពាក្យថា «ពួកធម៌ណា ដែលសង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គហៈ ដោយចក្ខាយតនៈ» គប្បីជ្រាបថា រូបធម៌ទាំងឡាយដែលវៀរចាកចក្ខាយតនៈ ឈ្មោះថាសង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គហៈ មិនមែនរូបក្ខន្ធទាំងមូលឡើយ។ ពិតណាស់ សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញហើយថា ផ្នែកមួយ មិនមែនជាតួសង្គ្រោះនៃប្រជុំធម៌ឡើយ។


Aṭṭhakathāyaṃ pana khandhapadenāti khandhapadasaṅgahenāti attho, na saṅgāhakenāti. ‘‘Kenaci saṅgāhakenā’’ti idaṃ pana ānetvā vattabbaṃ. Taṃ pana rūpakkhandhādīsu na yujjatīti taṃ vissajjanaṃ rūpakkhandhādīsu saṅgāhakesu na yujjatīti attho. Rūpakkhandhena hi…pe… saṅgahitoti etena nayena cakkhāyatanena rūpakkhandhova saṅgahito, so ca aḍḍhekādasahi āyatanadhātūhi asaṅgahito nāma natthīti evaṃ cakkhāyatanādīnipi na gahetabbānīti āpajjatīti ce? Nāpajjati. Na hi aññamattanivāraṇaṃ evasaddassa attho, atha kho saṅgāhakato aññanivāraṇaṃ. So cātiādi ca na nirapekkhavacanaṃ, atha kho saṅgāhakāpekkhanti. Kathaṃ? Rūpakkhandhena hi rūpakkhandhova saṅgahitoti yathā cakkhāyatanena cakkhāyatanato aññampi khandhasaṅgahena saṅgahitaṃ atthi, yaṃ āyatanadhātusaṅgahehi asaṅgahitaṃ hoti, na evaṃ rūpakkhandhena rūpakkhandhato aññaṃ khandhasaṅgahena saṅgahitaṃ atthi, yaṃ āyatanadhātusaṅgahehi asaṅgahitaṃ siyā, rūpakkhandhena pana rūpakkhandhova khandhasaṅgahena saṅgahitoti ayañhettha adhippāyo yutto. Siyā panetaṃ ‘‘so eva rūpakkhandho rūpakkhandhena āyatanadhātusaṅgahehi asaṅgahito hotū’’ti, taṃ nivārento āha ‘‘so ca aḍḍhekādasahi āyatanadhātūhi asaṅgahito nāma natthī’’ti[Pg.13]. Ettha ca ‘‘rūpakkhandhenā’’ti ānetvā vattabbaṃ. Tattha rūpakkhandho rūpakkhandhassa vā tadekadesānaṃ vā cakkhādīnaṃ āyatanadhātusaṅgahehi saṅgāhako asaṅgāhako ca na hotīti iminā pariyāyena asaṅgahitatāya abhāvo vuttoti yujjati, na rūpakkhandhena rūpakkhandhassa tadekadesānaṃ vā aḍḍhekādasahi āyatanadhātusaṅgahehi saṅgahitatāya. Na hi sā saṅgahitatā atthi. Yadi siyā, saṅgahitenasampayuttavippayuttapadaniddese rūpakkhandhopi uddharitabbo siyā. Tena hi tīhipi saṅgahehi rūpakkhandho tadekadeso vā saṅgahitā siyuṃ, atthi ca tesaṃ vippayuttatāti.

ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា ពាក្យថា «ដោយបទគឺខន្ធ» (ខន្ធបទេន) មានសេចក្តីថា «ដោយការសង្គ្រោះនៃបទគឺខន្ធ» (ខន្ធបទសង្គហិតេន) មិនមែនមានន័យថា «ដោយតួសង្គ្រោះ» ឡើយ ប៉ុន្តែ គប្បីនាំយកពាក្យនេះមកពោលថា «ដោយតួសង្គ្រោះណាមួយ»។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «សេចក្តីនោះ មិនសមគួរក្នុងរូបក្ខន្ធជាដើមឡើយ» មានសេចក្តីថា ឆ្លើយតបនោះ មិនសមគួរក្នុងធម៌ជាតួសង្គ្រោះទាំងឡាយ មានរូបក្ខន្ធជាដើមឡើយ។ ប្រសិនបើមានការចោទសួរថា «តាមវិធីនេះថា ដោយរូបក្ខន្ធ... សង្គ្រោះហើយ រូបក្ខន្ធប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថាសង្គ្រោះដោយចក្ខាយតនៈ ហើយរូបក្ខន្ធនោះ ឈ្មោះថាមិនសង្គ្រោះដោយអាយតនៈនិងធាតុ ១១ កន្លះ គឺមិនមានឡើយ យ៉ាងនេះ សូម្បីចក្ខាយតនៈជាដើម ក៏មិនគប្បីកាន់យកដែរ តើសេចក្តីចោទប្រកាន់នេះ នឹងមានឡើងដែរឬទេ?» ឆ្លើយថា សេចក្តីចោទប្រកាន់នេះ មិនមានឡើងឡើយ។ ពិតណាស់ អត្ថនៃសព្ទថា «ឯវ» (ប៉ុណ្ណោះ) មិនមែនជាការហាមឃាត់ត្រឹមតែធម៌ដទៃឡើយ ប៉ុន្តែ ជាការហាមឃាត់ធម៌ដទៃពីតួសង្គ្រោះផ្សេងវិញ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យមានជាដើមថា «រូបក្ខន្ធនោះផង» មិនមែនជាពាក្យដែលមិនរំពឹងឡើយ ប៉ុន្តែ ជាពាក្យដែលរំពឹងរកតួសង្គ្រោះ។ សួរថា តើដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ក្នុងពាក្យថា «ដោយរូបក្ខន្ធ រូបក្ខន្ធប៉ុណ្ណោះ សង្គ្រោះហើយ» នេះ ដូចជាដោយចក្ខាយតនៈ ធម៌ដទៃពីចក្ខាយតនៈ ដែលសង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គហៈ ហើយមិនសង្គ្រោះដោយអាយតនសង្គហៈនិងធាតុសង្គហៈ គឺមានពិតប្រាកដ យ៉ាងណា ដោយរូបក្ខន្ធ ធម៌ដទៃពីរូបក្ខន្ធ ដែលសង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គហៈ ហើយមិនសង្គ្រោះដោយអាយតនសង្គហៈនិងធាតុសង្គហៈ គឺមិនមានឡើយ ប៉ុន្តែ ដោយរូបក្ខន្ធ រូបក្ខន្ធប៉ុណ្ណោះ សង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គហៈ សេចក្តីអធិប្បាយនេះឯង ទើបសមគួរក្នុងទីនេះ។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះថា «សូមឱ្យរូបក្ខន្ធនោះឯង មិនសង្គ្រោះដោយរូបក្ខន្ធ ដោយអាយតនសង្គហៈនិងធាតុសង្គហៈចុះ» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងហាមឃាត់នូវសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «រូបក្ខន្ធនោះ ឈ្មោះថាមិនសង្គ្រោះដោយអាយតនៈនិងធាតុ ១១ កន្លះ គឺមិនមានឡើយ»។ ហើយក្នុងទីនេះ គប្បីនាំយកពាក្យថា «ដោយរូបក្ខន្ធ» មកពោលផងដែរ។ ក្នុងទីនោះ ការដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលនូវភាពមិនមាននៃធម៌មិនសង្គ្រោះ ដោយបរិយាយនេះថា «រូបក្ខន្ធ មិនមែនជាតួសង្គ្រោះ ឬតួមិនសង្គ្រោះ នៃរូបក្ខន្ធ ឬនៃផ្នែកមួយនៃរូបក្ខន្ធនោះ មានចក្ខុជាដើម ដោយអាយតនសង្គហៈនិងធាតុសង្គហៈឡើយ» នេះ ទើបសមគួរ មិនមែនព្រោះតែភាពដែលរូបក្ខន្ធ សង្គ្រោះដោយរូបក្ខន្ធ ឬដោយផ្នែកមួយនៃរូបក្ខន្ធនោះ ដោយអាយតនសង្គហៈនិងធាតុសង្គហៈ ១១ កន្លះឡើយ។ ពិតណាស់ ភាពជាធម៌សង្គ្រោះនោះ មិនមានឡើយ។ ប្រសិនបើមានភាពជាធម៌សង្គ្រោះនោះមែន ក្នុងនិទ្ទេសនៃបទថា «ដោយធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយ ធម៌ដែលសម្បយុត្តនិងវិប្បយុត្ត» សូម្បីរូបក្ខន្ធ ក៏គប្បីដកស្រង់យកមកសម្តែងដែរ ព្រោះថា ដោយសង្គហៈទាំង ៣ នោះ រូបក្ខន្ធ ឬផ្នែកមួយនៃរូបក្ខន្ធនោះ គប្បីជាធម៌សង្គ្រោះហើយផង ហើយភាពជាធម៌វិប្បយុត្តនៃធម៌ទាំងនោះ ក៏មានពិតប្រាកដផង។


Evaṃ asaṅgahitatāya abhāvato etāni, aññāni cāti etthāpi cakkhāyatanādīhi viya etehi aññehi ca saṅgahitānaṃ asaṅgahitatāya abhāvato etāni aññāni ca yathā vā tathā vā etāni viya ayujjamānavissajjanattā evarūpāni padāni saṅgāhakabhāvena na gahitānīti adhippāyo.

យ៉ាងនេះ ព្រោះតែភាពមិនមាននៃធម៌មិនសង្គ្រោះ បទទាំងនេះ [ទើបព្រះអង្គមិនកាន់យក]។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «និងបទដទៃទៀត» (អញ្ញានិ ច) នេះ ក៏ដូច្នោះដែរ ដូចជាចក្ខាយតនៈជាដើម ព្រោះតែភាពមិនមាននៃធម៌មិនសង្គ្រោះ នៃធម៌ទាំងឡាយដែលសង្គ្រោះដោយបទទាំងនេះនិងបទដទៃទៀត បទទាំងនេះនិងបទដទៃទៀត ដោយប្រការណាមួយក្តី ព្រោះតែភាពជាបទមិនមានការឆ្លើយតបដ៏សមគួរ ដូចជាបទទាំងនេះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនបានកាន់យកនូវបទមានសភាពយ៉ាងនេះ ដោយភាពជាតួសង្គ្រោះឡើយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។


Tattha yaṃ vuttaṃ ‘‘rūpakkhandhena hi rūpakkhandhova saṅgahito’’ti, taṃ teneva tassa saṅgahitattāsaṅgahitattābhāvadassanena nivāritaṃ. Yañhettha aggahaṇe kāraṇaṃ vuttaṃ, tañca satipi saṅgahitatte asaṅgahitatāya abhāvatoti viññāyamānaṃ samudayasaccādīsu yujjeyya sati tehi saṅgahite tadasaṅgahitattābhāvato. Rūpakkhandhādīhi pana saṅgahitameva natthi, kuto tassa asaṅgahitatā bhavissati, tasmā saṅgāhakattābhāvo evettha aggahaṇe kāraṇanti yuttaṃ. Saṅgahitattābhāvena asaṅgahitattaṃ yadipi rūpakkhandhādinā attano attani antogadhassa attekadesasabhāgassa ca natthi, aññassa pana atthīti na dukkhasaccādīsu viya ubhayābhāvo cettha aggahaṇe kāraṇaṃ bhavituṃ yuttoti. Dhammāyatanajīvitindriyādīnañca khandhacatukkadukādisaṅgāhakatte sati na tesaṃ saṅgahitānaṃ tehi dhammāyatanajīvitindriyādīhi āyatanadhātusaṅgahehi asaṅgahitatā natthīti asaṅgahitatāya abhāvo anekantiko, tasmā pubbe vuttanayeneva aggahitānaṃ aggahaṇe, gahitānañca gahaṇe kāraṇaṃ veditabbanti.

ក្នុងអដ្ឋកថាដែលពោលថា «ព្រោះរូបក្ខន្ធ សង្គ្រោះរូបក្ខន្ធនោះឯង» ពាក្យនោះ ខ្ញុំបានហាមឃាត់ហើយ ដោយការបង្ហាញនូវភាពមិនមាននៃសភាពដែលសង្គ្រោះ និងមិនសង្គ្រោះនៃរូបក្ខន្ធនោះ ដោយរូបក្ខន្ធនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ហេតុណាដែលពោលក្នុងការមិនកាន់យកក្នុងន័យទីពីរនេះ ហេតុនោះដែលដឹងថា «ព្រោះមិនមានភាពជាធម៌មិនសង្គ្រោះ សូម្បីក្នុងភាពជាធម៌សង្គ្រោះហើយក៏ដោយ» គប្បីសមគួរក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានសមុទយសច្ចៈជាដើម ព្រោះកាលបើធម៌ទាំងឡាយនោះសង្គ្រោះហើយ ភាពមិនមាននៃសភាពមិនសង្គ្រោះនៃធម៌នោះគប្បីមាន។ ចំណែកឯធម៌ដែលសង្គ្រោះដោយរូបក្ខន្ធជាដើមនោះមិនមានឡើយ ភាពមិនសង្គ្រោះនៃធម៌នោះនឹងមានមកពីណា ព្រោះហេតុនោះ ភាពមិនមាននៃសភាពជាអ្នកសង្គ្រោះប៉ុណ្ណោះ ទើបជាហេតុក្នុងការមិនកាន់យកក្នុងន័យទីពីរនេះ នេះជាការសមគួរ។ សូម្បីតែភាពមិនសង្គ្រោះដោយមិនមានភាពជាធម៌សង្គ្រោះ មិនមានដល់ខ្លួនឯង ដល់ធម៌ដែលចូលទៅក្នុងខ្លួនឯង និងដល់ធម៌ដែលមានសភាគៈជាចំណែកមួយនៃខ្លួនឯង ដោយរូបក្ខន្ធជាដើមក៏ដោយ ប៉ុន្តែមានដល់ធម៌ដទៃ ហេតុនោះ ភាពមិនមាននៃទាំងពីរមិនសមគួរជាហេតុក្នុងការមិនកាន់យកក្នុងទីនេះ ដូចក្នុងទុក្ខសច្ចៈជាដើមឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើធម៌ទាំងឡាយមានធម្មាយតនៈ និងជីវិតិន្ទ្រិយជាដើម មានសភាពជាអ្នកសង្គ្រោះដោយខន្ធចតុក្កៈ និងខន្ធទុកៈជាដើម ភាពមិនសង្គ្រោះដោយអាយតនសង្គ្រោះ និងធាតុសង្គ្រោះ នៃធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយទាំងនោះ ដោយធម្មាយតនៈ និងជីវិតិន្ទ្រិយជាដើមទាំងនោះ មិនមែនជាមិនមានឡើយ ហេតុនោះ ភាពមិនមាននៃភាពមិនសង្គ្រោះ ទើបជាហេតុមិនទៀងទាត់ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីដឹងនូវហេតុក្នុងការមិនកាន់យកនូវធម៌ដែលមិនបានកាន់យក និងការកាន់យកនូវធម៌ដែលបានកាន់យក ដោយន័យដែលបានពោលហើយក្នុងកាលមុននោះឯង។


Anidassanaṃ punadeva sappaṭighanti ettha anidassananti etena ‘‘sanidassanasappaṭigha’’nti ettha vuttena sappaṭighasaddena saddhiṃ yojetvā anidassanasappaṭighā [Pg.14] dassitā. Punadevāti etena tattheva avisiṭṭhaṃ sanidassanapadaṃ nivattetvā gaṇhanto sanidassanadukapadaṃ dasseti. ‘‘Cakkhāyatanena cakkhāyatanamevekaṃ saṅgahita’’nti idaṃ na sakkā vattuṃ. Na hi ‘‘cakkhāyatanena cakkhāyatanaṃ āyatanasaṅgahena saṅgahita’’nti ca ‘‘asaṅgahita’’nti ca vattabbanti dassitoyaṃ nayoti. Evaṃ sabbattha tasseva samudāyekadesānañca saṅgāhakasaṅgahitanti vacanesu asaṅgāhakaasaṅgahitanti vacanesu ca tadavattabbatā yojetabbā. Asaṅgāhakattābhāvato eva hi cakkhāyatanādīni cakkhāyatanādīhi asaṅgahitānīti na vuccanti, na saṅgāhakattābhāvatoti.

ក្នុងពាក្យថា «Anidassanaṃ punadeva sappaṭighanti» នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញធម៌ជាអនិទស្សនសប្បដិឃៈ ដោយផ្សំបញ្ចូលពាក្យថា «anidassanaṃ» នេះ ជាមួយពាក្យថា «sappaṭigha» ដែលពោលហើយក្នុងពាក្យថា «sanidassanasappaṭigha» នោះ។ ដោយពាក្យថា «punadeva» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រឡប់ទៅកាន់យកពាក្យថា «sanidassana» ដែលនៅសេសសល់ក្នុងទីនោះឯង ហើយបង្ហាញនូវទុកបទគឺ «sanidassana»។ ពាក្យថា «ចក្ខាយតនៈ សង្គ្រោះចក្ខាយតនៈមួយប៉ុណ្ណោះ ដោយចក្ខាយតនៈ» នេះ មិនអាចពោលបានឡើយ។ ព្រោះថា មិនគប្បីពោលថា «ចក្ខាយតនៈ សង្គ្រោះដោយអាយតនសង្គ្រោះ ដោយចក្ខាយតនៈ» និង «មិនសង្គ្រោះ» ឡើយ ន័យនេះខ្ញុំបានបង្ហាញហើយ។ ដូចគ្នាដែរ ក្នុងវារៈទាំងពួង គប្បីផ្សំភ្ជាប់នូវភាពមិនគួរពោលនោះ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយថា «ធម៌ជាអ្នកសង្គ្រោះ សង្គ្រោះនូវធម៌នោះឯង និងចំណែកមួយនៃសមុទាយៈ» និងក្នុងពាក្យទាំងឡាយថា «ធម៌មិនមែនជាអ្នកសង្គ្រោះ មិនសង្គ្រោះ»។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយមានចក្ខាយតនៈជាដើម មិនមែនពោលថា «មិនសង្គ្រោះដោយចក្ខាយតនៈជាដើម» ព្រោះតែមិនមានភាពជាធម៌មិនសង្គ្រោះនោះឡើយ ហើយក៏មិនមែនព្រោះតែមិនមានភាពជាធម៌សង្គ្រោះនោះដែរ។


Dutiyanayasaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីបទ «សង្គ្រោះហើយ និងមិនសង្គ្រោះ» នៃន័យទីពីរ ចប់ហើយ។


3. Tatiyanayo asaṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā

៣. ន័យទីបី ការពន្យល់អំពីបទ «មិនសង្គ្រោះ និងសង្គ្រោះហើយ»


179. Asaṅgahitenasaṅgahitapadaniddese rūpakkhandhena khandhasaṅgahena asaṅgahitesu vedanādīnaṃ tiṇṇaṃ khandhānaṃ nibbānassa ca sukhumarūpena saha āyatanadhātusabhāgatte satipi na sukhumarūpameva rūpakkhandhoti rūpakkhandhena āyatanadhātusabhāgattaṃ natthi, tasmā na tena tāni āyatanadhātusaṅgahehi saṅgahitāni. Na kevalaṃ saṅgahitāneva, asaṅgahitānipi tena tāni tehi saṅgahehi na honteva tadekadesena sukhumarūpena āyatanadhātusabhāgattā, saṅgahitābhāvo eva pana idhādhippeto, viññāṇakkhandhacakkhāyatanādīhi pana asaṅgahitā na te tehi kathañci sammissāti sabbathā te tehi na saṅgahitā. Dukkhasaccādīhi ca pañcakkhandhasamudāyabhūtehi khandhasaṅgahena asaṅgahitaṃ nibbānaṃ rūpakkhandhena viya āyatanadhātusaṅgahehi saṅgahitaṃ tehi na hoti, tasmā saṅgāhakattābhāvato eva evarūpānaṃ asaṅgāhakabhāvena aggahaṇaṃ veditabbaṃ, sanibbānapañcakkhandhasamudāyabhūtānaṃ pana abyākatadhammādīnaṃ asaṅgāhakattābhāvatova. Na hi taṃ kañci atthi, yassa te khandhasaṅgahena asaṅgāhakā siyuṃ, na ca attano ekadeso attekadesasabhāgo ca attanā asaṅgahito hotīti attanā asaṅgahitasaṅgāhakattā pana vedanākkhandhādīnaṃ gahaṇaṃ katanti.

១៧៩. ក្នុងនិទ្ទេសនៃបទ «មិនសង្គ្រោះ និងសង្គ្រោះហើយ» នេះ ក្នុងចំណោមធម៌ទាំងឡាយដែលមិនសង្គ្រោះដោយរូបក្ខន្ធ ដោយខន្ធសង្គ្រោះ សូម្បីតែខន្ធទាំងបីមានវេទនាជាដើម និងព្រះនិព្វាន មានសភាពសភាគៈដោយអាយតនៈនិងធាតុ ជាមួយសុខុមរូបក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះសុខុមរូបប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជារូបក្ខន្ធឡើយ ហេតុនោះ សភាពសភាគៈដោយអាយតនៈនិងធាតុ ជាមួយរូបក្ខន្ធ ទើបមិនមាន ព្រោះហេតុនោះ រូបក្ខន្ធនោះ មិនសង្គ្រោះនូវធម៌ទាំងនោះ ដោយអាយតនសង្គ្រោះ និងធាតុសង្គ្រោះឡើយ។ មិនត្រឹមតែមិនសង្គ្រោះប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែភាពមិនសង្គ្រោះនៃធម៌ទាំងនោះ ដោយរូបក្ខន្ធនោះ ដោយសង្គ្រោះទាំងនោះ ក៏មិនមានដែរ ព្រោះមានសភាពសភាគៈដោយអាយតនៈនិងធាតុ ជាមួយសុខុមរូបដែលជាចំណែកមួយនៃរូបក្ខន្ធនោះ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សំដៅយកតែភាពមិនមាននៃធម៌សង្គ្រោះប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯធម៌ទាំងឡាយដែលមិនសង្គ្រោះដោយវិញ្ញាណក្ខន្ធ និងចក្ខាយតនៈជាដើម ធម៌ទាំងនោះ មិនលាយឡំដោយប្រការណាមួយ ជាមួយវិញ្ញាណក្ខន្ធ និងចក្ខាយតនៈជាដើមទាំងនោះឡើយ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ទើបមិនសង្គ្រោះដោយធម៌ទាំងនោះ ដោយប្រការទាំងពួង។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះនិព្វានដែលមិនសង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គ្រោះ ដោយទុក្ខសច្ចៈជាដើម ដែលជាសមុទាយៈនៃខន្ធទាំងប្រាំ មិនមែនជាធម៌សង្គ្រោះដោយអាយតនសង្គ្រោះ និងធាតុសង្គ្រោះ ដោយទុក្ខសច្ចៈជាដើមទាំងនោះ ដូចរូបក្ខន្ធឡើយ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីដឹងនូវការមិនកាន់យកនូវធម៌មានសភាពបែបនេះ ដោយភាពមិនមែនជាធម៌សង្គ្រោះ ព្រោះតែមិនមានភាពជាធម៌សង្គ្រោះប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯធម៌ទាំងឡាយមានអព្យាកតធម៌ជាដើម ដែលជាសមុទាយៈនៃខន្ធប្រាំរួមទាំងព្រះនិព្វាន មិនកាន់យក ព្រោះតែមិនមានភាពជាធម៌មិនសង្គ្រោះប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ធម៌ណាមួយដែលធម៌ទាំងនោះមិនសង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គ្រោះ មិនមានឡើយ ហើយខ្លួនឯងក្តី ចំណែកមួយនៃខ្លួនឯងក្តី និងធម៌ដែលមានសភាគៈជាចំណែកមួយនៃខ្លួនឯងក្តី មិនមែនជាធម៌ដែលខ្លួនឯងមិនសង្គ្រោះនោះឡើយ ប៉ុន្តែការកាន់យកនូវធម៌ទាំងឡាយមានវេទនាខន្ធជាដើម ព្រះអង្គធ្វើហើយ ព្រោះតែភាពជាធម៌សង្គ្រោះនូវធម៌ដែលខ្លួនឯងមិនសង្គ្រោះ។


Yaṃ [Pg.15] pana aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘ye dhammāyatanena saṅgahitā’’ti, taṃ na sakkā vattuṃ. Dhammāyatanena hi na koci dhammo kenaci saṅgahena saṅgahito atthi visabhāgakkhandhanibbānasamudāyattā, khandhasaṅgahena sayameva attano saṅgāhakaṃ na hotīti āyatanadhātusaṅgahehi ca saṅgāhakattābhāvatoti dassitoyaṃ nayoti etassa dhammāyatanagaṇanena gaṇitāti attho. Yāni…pe… gahitānīti etena viññāṇasammissaṃ dhammāyatanekadesaṃ dīpentāni iddhipādādipadāni, oḷārikarūpasammissaṃ dīpentāni rūpakkhandhādipadāni, sabbena sabbaṃ dhammāyatanaṃ adīpentāni viññāṇakkhandhacakkhāyatanādipadāni, sakaladhammāyatanadīpakāni dhammāyatanādipadāni ca vajjetvā dhammāyatanekadesaṃ aññāyatanena asammissaṃ dīpentāni gahitānīti dasseti.

ចំណែកពាក្យណាដែលពោលក្នុងអដ្ឋកថាថា «ធម៌ទាំងឡាយណាដែលសង្គ្រោះដោយធម្មាយតនៈ» ពាក្យនោះ មិនអាចពោលបានឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ណាមួយដែលសង្គ្រោះដោយធម្មាយតនៈ ដោយសង្គ្រោះណាមួយ មិនមានឡើយ ព្រោះធម្មាយតនៈជាសមុទាយៈនៃខន្ធដែលមិនសភាគៈគ្នា និងព្រះនិព្វាន ម្យ៉ាងទៀត ធម្មាយតនៈខ្លួនឯង មិនមែនជាធម៌សង្គ្រោះខ្លួនឯង ដោយខន្ធសង្គ្រោះឡើយ ហើយដោយអាយតនសង្គ្រោះ និងធាតុសង្គ្រោះ ក៏មិនមានភាពជាធម៌សង្គ្រោះដែរ ន័យនេះខ្ញុំបានបង្ហាញហើយ ហេតុនោះ សេចក្តីនៃពាក្យនេះ គឺ «រាប់ហើយដោយការរាប់ធម្មាយតនៈ»។ ពាក្យថា «ធម៌ទាំងឡាយណា...បេ... កាន់យកហើយ» នេះ ព្រះអង្គបង្ហាញថា ទ្រង់វៀរចាកបទទាំងឡាយមានឥទ្ធិបាទជាដើម ដែលបង្ហាញនូវចំណែកមួយនៃធម្មាយតនៈដែលលាយឡំដោយវិញ្ញាណ វៀរចាកបទទាំងឡាយមានរូបក្ខន្ធជាដើម ដែលបង្ហាញនូវធម៌លាយឡំដោយឱឡារិករូប វៀរចាកបទទាំងឡាយមានវិញ្ញាណក្ខន្ធ និងចក្ខាយតនៈជាដើម ដែលមិនបង្ហាញនូវធម្មាយតនៈទាំងអស់ដោយប្រការទាំងពួង និងវៀរចាកបទទាំងឡាយមានធម្មាយតនៈជាដើម ដែលបង្ហាញនូវធម្មាយតនៈទាំងអស់ ហើយកាន់យកនូវបទទាំងឡាយដែលបង្ហាញនូវចំណែកមួយនៃធម្មាយតនៈ ដែលមិនលាយឡំដោយអាយតនៈដទៃ។


Tatiyanayaasaṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីបទ «មិនសង្គ្រោះ និងសង្គ្រោះហើយ» នៃន័យទីបី ចប់ហើយ។


4. Catutthanayo saṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā

៤. ន័យទីបួន ការពន្យល់អំពីបទ «សង្គ្រោះហើយ និងសង្គ្រោះហើយ»


191. Saṅgahitenasaṅgahitapadaniddese yasmā yathā dutiyatatiyanayā tiṇṇaṃ saṅgahānaṃ saṅgahaṇāsaṅgahaṇappavattivisesena ‘‘saṅgahitena asaṅgahitaṃ, asaṅgahitena saṅgahita’’nti ca uddiṭṭhā, nevaṃ catutthapañcamā. Saṅgahaṇappavattiyā eva hi saṅgahitena saṅgahitaṃ uddiṭṭhaṃ, asaṅgahaṇappavattiyā eva ca asaṅgahitena asaṅgahitanti, tasmā saṅgahaṇappavattivisesavirahe saṅgahitadhammāsaṅgahitadhammavisese nissitā ete dve nayāti ettha kenaci saṅgahitena dhammavisesena puna saṅgahito dhammaviseso saṅgahitena saṅgahito saṅgahitatāya pucchitabbo vissajjitabbo ca, tameva tāva yathāniddhāritaṃ dassento ‘‘samudayasaccena ye dhammā khandha…pe… saṅgahitā, tehi dhammehi ye dhammā khandha…pe… saṅgahitā’’ti āha. Ettha ca ye tīhipi saṅgahehi na saṅgāhakā rūpakkhandhaviññāṇakkhandhadhammāyatanadukkhasaccādīni viya, ye ca dvīhāyatanadhātusaṅgahehi asaṅgāhakā cakkhāyatanādīni viya, ye ca ekena khandhasaṅgaheneva dhātusaṅgaheneva ca na saṅgāhakā vedanādikkhandhanirodhasaccajīvitindriyādīni viya cakkhuviññāṇadhātādayo viya ca, te dhammā saṅgāhakattābhāvasabbhāvā saṅgāhakabhāvena na uddhaṭā, tīhipi pana saṅgahehi [Pg.16] ye saṅgāhakā, te saṅgāhakattābhāvābhāvato idha uddhaṭā. Tehi saṅgahitāpi hi ekantena attano saṅgāhakassa saṅgāhakā honti, yassa puna saṅgaho pucchitabbo vissajjitabbo cāti.

១៩១. ក្នុងនិទ្ទេសនៃបទ «សង្គ្រោះហើយ និងសង្គ្រោះហើយ» នេះ ព្រោះហេតុតែន័យទីពីរ និងន័យទីបី ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងឡើងដោយសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការសង្គ្រោះ និងមិនសង្គ្រោះ នៃសង្គ្រោះទាំងបីថា «សង្គ្រោះហើយ និងមិនសង្គ្រោះ» និង «មិនសង្គ្រោះ និងសង្គ្រោះហើយ» យ៉ាងណា ន័យទីបួន និងន័យទីប្រាំ មិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា បទ «សង្គ្រោះហើយ និងសង្គ្រោះហើយ» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងឡើងដោយការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការសង្គ្រោះប៉ុណ្ណោះ ហើយបទ «មិនសង្គ្រោះ និងមិនសង្គ្រោះ» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងឡើងដោយការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការមិនសង្គ្រោះប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ន័យទាំងពីរនេះ ទើបអាស្រ័យនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃធម៌សង្គ្រោះ និងធម៌មិនសង្គ្រោះ ដែលប្រាសចាកសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការសង្គ្រោះ។ ក្នុងទីនេះ ធម៌ដ៏វិសេសដែលសង្គ្រោះម្តងទៀត ដោយធម៌ដ៏វិសេសដែលសង្គ្រោះហើយដោយធម៌ណាមួយ ឈ្មោះថា «សង្គ្រោះហើយ និងសង្គ្រោះហើយ» គប្បីសួរ និងគប្បីឆ្លើយ ដោយភាពជាធម៌សង្គ្រោះ។ កាលបើចង់បង្ហាញនូវធម៌នោះឯង តាមដែលបានកំណត់ទុកជាមុន ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «ធម៌ទាំងឡាយណា សង្គ្រោះដោយសមុទយសច្ចៈ ដោយខន្ធ...បេ... ធម៌ទាំងឡាយណា សង្គ្រោះដោយខន្ធ...បេ... ដោយធម៌ទាំងនោះ»។ ក្នុងទីនេះ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមិនមែនជាធម៌សង្គ្រោះ សូម្បីដោយសង្គ្រោះទាំងបី ដូចជារូបក្ខន្ធ វិញ្ញាណក្ខន្ធ ធម្មាយតនៈ និងទុក្ខសច្ចៈជាដើម ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមិនមែនជាធម៌សង្គ្រោះ ដោយអាយតនសង្គ្រោះ និងធាតុសង្គ្រោះទាំងពីរ ដូចជាចក្ខាយតនៈជាដើម និងធម៌ទាំងឡាយណាដែលមិនមែនជាធម៌សង្គ្រោះ ដោយខន្ធសង្គ្រោះតែមួយ ឬដោយធាតុសង្គ្រោះតែមួយ ដូចជាខន្ធទាំងឡាយមានវេទនាខន្ធជាដើម និរោធសច្ចៈ ជីវិតិន្ទ្រិយជាដើម និងចក្ខុវិញ្ញាណធាតុជាដើម ធម៌ទាំងនោះ មិនបានលើកឡើងដោយភាពជាធម៌សង្គ្រោះឡើយ ព្រោះតែមានភាពមិនមាននៃភាពជាធម៌សង្គ្រោះ។ ចំណែកឯធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាធម៌សង្គ្រោះ ដោយសង្គ្រោះទាំងបី ធម៌ទាំងនោះ ព្រះអង្គលើកឡើងក្នុងទីនេះ ព្រោះតែមិនមានភាពមិនមាននៃភាពជាធម៌សង្គ្រោះ។ ព្រោះថា សូម្បីធម៌ទាំងឡាយដែលសង្គ្រោះដោយធម៌ទាំងនោះ ក៏ជាធម៌សង្គ្រោះនូវធម៌ដែលជាអ្នកសង្គ្រោះខ្លួនឯងដោយពិតប្រាកដ ដែលជាធម៌គប្បីសួរ និងគប្បីឆ្លើយនូវការសង្គ្រោះម្តងទៀត។


Aṭṭhakathāyaṃ pana sakalena hi khandhādipadenāti sakalavācakena rūpakkhandhādipadenāti attho. Yaṃ panetaṃ vuttaṃ ‘‘yaṃ attano saṅgāhakaṃ saṅgaṇhitvā puna teneva saṅgahaṃ gaccheyyā’’ti, taṃ tena khandhādipadenāti evaṃ ayojetvā taṃ aññaṃ saṅgahitaṃ nāma natthīti evaṃ na sakkā vattuṃ. Na hi yena yaṃ saṅgahitaṃ, teneva tassa saṅgaho pucchito vissajjito, na ca tasseva, atha kho tena saṅgahitassāti. Yathā vedanā saddo ca khandho āyatanañca, na evaṃ sukhumarūpaṃ, taṃ pana khandhāyatanānaṃ ekadesova, tasmā ‘‘sukhumarūpekadesaṃ vā’’ti avatvā ‘‘sukhumarūpaṃ vā’’ti vuttaṃ. Sabbattha ca aññena asammissanti yojetabbaṃ. Yampi cetaṃ vuttaṃ ‘‘tadeva yehi dhammehi khandhādivasena saṅgahitaṃ, te dhamme sandhāyā’’ti, tampi tathā na sakkā vattuṃ. Na hi saṅgahitena saṅgahitassa saṅgahitena saṅgaho ettha pucchito vissajjito ca, atha kho saṅgahova, tasmā ekena khandhenāti ekena khandhagaṇanenāti ayamevettha attho, na saṅgāhakenāti. Na hi eko khandho attano ekadesassa saṅgāhakoti.

ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា ពាក្យថា «ព្រោះដោយខន្ធបទជាដើមទាំងអស់» មានសេចក្តីថា «ដោយរូបក្ខន្ធបទជាដើម ដែលពោលសេចក្តីទាំងអស់»។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យណាដែលពោលថា «ធម៌ណា កាន់យកនូវធម៌ជាអ្នកសង្គ្រោះខ្លួនឯង ហើយគប្បីដល់នូវការសង្គ្រោះដោយធម៌នោះឯងម្តងទៀត» ពាក្យនោះ បើមិនផ្សំភ្ជាប់យ៉ាងនេះថា «ដោយខន្ធបទជាដើមនោះ» ទេ ហើយពោលថា «ធម៌ដទៃដែលឈ្មោះថាសង្គ្រោះហើយ មិនមានឡើយ» យ៉ាងនេះ មិនអាចពោលបានឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ណាសង្គ្រោះនូវធម៌ណា ការសង្គ្រោះនៃធម៌នោះ ដោយធម៌នោះឯង មិនមែនជាធម៌ដែលសួរហើយ ឬឆ្លើយហើយឡើយ ហើយក៏មិនមែនជាការសង្គ្រោះនៃធម៌នោះឯងដែរ ប៉ុន្តែជាការសង្គ្រោះនៃធម៌ដែលសង្គ្រោះដោយធម៌នោះវិញ។ វេទនាក្តី សព្ទក្តី ជាខន្ធ និងជាអាយតនៈយ៉ាងណា សុខុមរូប មិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ ប៉ុន្តែសុខុមរូបនោះ ជាចំណែកមួយនៃខន្ធ និងអាយតនៈប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គមិនត្រាស់ថា «ឬចំណែកមួយនៃសុខុមរូប» ឡើយ តែត្រាស់ថា «ឬសុខុមរូប»។ ហើយក្នុងទីទាំងពួង គប្បីផ្សំភ្ជាប់ពាក្យថា «មិនលាយឡំដោយធម៌ដទៃ»។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យណាដែលពោលថា «សំដៅយកធម៌ទាំងឡាយនោះ ដែលធម៌នោះឯងសង្គ្រោះហើយ ដោយអំណាចនៃខន្ធជាដើម ដោយធម៌ទាំងឡាយណា» ពាក្យនោះ ក៏មិនអាចពោលយ៉ាងនោះបានឡើយ។ ព្រោះថា ការសង្គ្រោះនៃធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយ ដោយធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយ មិនមែនជាធម៌ដែលសួរ និងឆ្លើយក្នុងទីនេះឡើយ ប៉ុន្តែជាការសង្គ្រោះប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «ដោយខន្ធមួយ» ក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីថា «ដោយការរាប់ខន្ធមួយ» ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានសេចក្តីថា «ដោយធម៌ជាអ្នកសង្គ្រោះមួយ» ឡើយ។ ព្រោះថា ខន្ធមួយ មិនមែនជាធម៌សង្គ្រោះនូវចំណែកមួយនៃខ្លួនឯងឡើយ។


Catutthanayasaṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីបទ «សង្គ្រោះហើយ និងសង្គ្រោះហើយ» នៃន័យទីបួន ចប់ហើយ។


5. Pañcamanayo asaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā

៥. ន័យទីប្រាំ ការពន្យល់អំពីបទ «មិនសង្គ្រោះ និងមិនសង្គ្រោះ»


193. Asaṅgahitenaasaṅgahitapadaniddesepi vuttanayeneva yathāniddhāritadhammadassanaṃ veditabbaṃ. Ettha ca sasukhumarūpaviññāṇasahitadhammasamudāyā ye te dukkhasaccaanidassanaappaṭighaacetasikānupādāsadisā satipi ekena dvīhi vā saṅgahehi kesañci asaṅgāhakatte tīhipi asaṅgahetabbassa abhāvato paripuṇṇasaṅgahāsaṅgāhakā na honti, abyākatadhammasadisā kenaci saṅgahena asaṅgahetabbabhāvato asaṅgāhakā eva na honti, tena te asaṅgāhakabhāvena na uddhaṭā, itare pana tabbipariyāyena uddhaṭāti.

១៩៣. សូម្បីក្នុងនិទ្ទេសនៃបទ «មិនសង្គ្រោះ និងមិនសង្គ្រោះ» នេះ គប្បីដឹងនូវការបង្ហាញធម៌តាមដែលបានកំណត់ទុក ដោយន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ក្នុងទីនេះ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាសមុទាយៈនៃធម៌រួមជាមួយសុខុមរូប និងវិញ្ញាណ ដែលមានសភាពដូចជាទុក្ខសច្ចៈ អនិទស្សនអប្បដិឃធម៌ អចេតសិកធម៌ និងអនុបាទិន្នធម៌ សូម្បីតែមិនមែនជាធម៌សង្គ្រោះនូវធម៌ខ្លះ ដោយសង្គ្រោះមួយ ឬពីរ ក៏ដោយ ក៏មិនមែនជាធម៌មិនសង្គ្រោះដោយសង្គ្រោះទាំងស្រុងឡើយ ព្រោះតែមិនមានធម៌ដែលមិនសង្គ្រោះដោយសង្គ្រោះទាំងបី។ ធម៌ទាំងឡាយដែលមានសភាពដូចជាអព្យាកតធម៌ មិនមែនជាធម៌មិនសង្គ្រោះឡើយ ព្រោះតែមិនមានធម៌ដែលមិនសង្គ្រោះដោយសង្គ្រោះណាមួយ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ មិនបានលើកឡើងដោយភាពជាធម៌មិនសង្គ្រោះឡើយ ចំណែកឯធម៌ដទៃ ព្រះអង្គលើកឡើងដោយការត្រឡប់គ្នាពីពាក្យនោះវិញ។


Yaṃ [Pg.17] pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tādisena hi padena nibbānaṃ khandhasaṅgahamattaṃ na gaccheyyā’’ti vuttaṃ, taṃ dukkhasaccaṃ sandhāya vuttaṃ. Anidassanaappaṭighesu pana asaṅgāhakesu nibbānaṃ antogadhaṃ, na ca tadeva tassa asaṅgāhakanti. Sadisavissajjanānaṃ vasena samodhānetvā katehi saddhinti evaṃ katehi dutiyapañhādīhi saddhiṃ paṭhamapañhanāmarūpapañhādayo sabbepi catuttiṃsa hontīti attho. Yaṃ pucchāya uddhaṭaṃ padaṃ, tadevāti rūpakkhandhādivisesakapadaṃ vadati, na niddhārite pucchitabbadhamme. Te hi lakkhaṇato dassitā, na padena sarūpatoti. Tattha tadevāti eva-saddena na taṃ kadāci saṅgahitena asaṅgahitaṃ na hotīti uddhaṭasseva asaṅgahitenaasaṅgahitabhāve niyatataṃ aññassa ca aniyatataṃ dassetīti veditabbaṃ. ‘‘Tadeva yehi asaṅgahita’’nti ettha hi ‘‘niyamato’’ti sakkā vacanaseso yojetunti. Atha vā tadevāti pucchāya uddhaṭameva evaṃpakārameva hutvā yehi asaṅgahitanti tassa pucchāya uddhaṭabhāvena evaṃ asaṅgahitenaasaṅgahitabhāvaniyamanattho eva-saddo, na aññassa asaṅgahitenaasaṅgahitatānivāraṇatthoti daṭṭhabbo. Pucchāya uddhaṭañhi aññasahitaṃ asahitañca asaṅgahitena asaṅgahitaṃ hoti. Rūpakkhandhādīni hi aññasahitāni viññāṇakkhandhādīni asahitānīti.

សេចក្តីណាដែលពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាថា «ព្រោះថា ដោយបទមានសភាពដូច្នោះ ព្រះនិព្វានមិនគប្បីដល់នូវត្រឹមតែការសង្គ្រោះដោយខន្ធឡើយ» សេចក្តីនោះ លោកពោលសំដៅយកទុក្ខសច្ចៈ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមានការចង្អុលបង្ហាញ មិនមានការប៉ះទង្គិច ដែលជាធម៌មិនសង្គ្រោះនោះ ព្រះនិព្វានរាប់បញ្ចូលទៅក្នុងធម៌ទាំងនោះផង ទាំងព្រះនិព្វាននោះឯង ក៏មិនមែនជាធម៌មិនសង្គ្រោះនូវធម៌នោះដែរ។ សេចក្តីថា «រួមជាមួយនឹងធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើរួចហើយ ដោយអំណាចនៃការឆ្លើយដូចគ្នា» គឺរួមជាមួយនឹងបញ្ហាទីពីរជាដើម ដែលធ្វើឡើងយ៉ាងនេះ បញ្ហាទីមួយ បញ្ហានាមរូបជាដើម សូម្បីទាំងអស់ ក៏មាន ៣៤ បញ្ហា នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទណាដែលលើកឡើងក្នុងសំណួរ បទនោះឯង គឺលោកសំដៅពោលដល់បទដែលធ្វើឱ្យប្លែក មានរូបក្ខន្ធជាដើម មិនមែនពោលដល់ធម៌ដែលត្រូវសួរដែលបានកំណត់ទុកនោះទេ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនោះ លោកបង្ហាញដោយលក្ខណៈ មិនមែនបង្ហាញដោយរូបរាងពិតប្រាកដដោយបទនោះឡើយ។ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា «បទនោះឯង» ដោយ «ឯវសព្ទ» គប្បីជ្រាបថា លោកបង្ហាញសេចក្តីកំណត់ក្នុងភាពជាធម៌មិនសង្គ្រោះដោយធម៌មិនសង្គ្រោះ នៃបទដែលលើកឡើងនោះឯង មិនមែនថាបទនោះមិនធ្លាប់ជាធម៌មិនសង្គ្រោះដោយធម៌ដែលសង្គ្រោះនោះទេ និងបង្ហាញភាពមិនកំណត់នៃបទដទៃ។ ព្រោះថា ក្នុងបទថា «បទនោះឯង ដែលធម៌ទាំងឡាយណា មិនសង្គ្រោះហើយ» នេះ អាចភ្ជាប់ពាក្យដែលនៅសល់ថា «ដោយការកំណត់» បាន។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «បទនោះឯង» គឺបទដែលលើកឡើងក្នុងសំណួរនោះឯង មានសភាពយ៉ាងនេះឯង ហើយពាក្យថា «ដែលធម៌ទាំងឡាយណា មិនសង្គ្រោះហើយ» នោះ ឯវសព្ទ មានសេចក្តីកំណត់នូវភាពជាធម៌មិនសង្គ្រោះដោយធម៌មិនសង្គ្រោះ ព្រោះភាពជាបទដែលលើកឡើងក្នុងសំណួរនោះ មិនមែនមានសេចក្តីហាមឃាត់ភាពជាធម៌មិនសង្គ្រោះដោយធម៌មិនសង្គ្រោះនៃធម៌ដទៃឡើយ យ៉ាងនេះគប្បីយល់ឃើញចុះ។ ព្រោះថា បទដែលលើកឡើងក្នុងសំណួរ រមែងជាធម៌មិនសង្គ្រោះដោយធម៌មិនសង្គ្រោះ ទាំងរួមជាមួយធម៌ដទៃ ទាំងមិនរួមជាមួយធម៌ដទៃ។ ព្រោះថា រូបក្ខន្ធជាដើម រមែងរួមជាមួយធម៌ដទៃ ឯវិញ្ញាណក្ខន្ធជាដើម មិនរួមជាមួយធម៌ដទៃឡើយ។


Avasesā saṅgahitāti idaṃ avasesā asaṅgahitā na hontīti evaṃ daṭṭhabbaṃ. Tehipi viññāṇadhammehi te rūpadhammāva tīhi saṅgahehi asaṅgahitāti pucchāya uddhaṭā tīhipi saṅgahehi asaṅgāhakā hutvā asaṅgahitāti adhippāyo. Anuddhaṭā vedanādayopi hi asaṅgahitā evāti. Ettha ca paṭhame naye vedanādayopi viññāṇena asaṅgahitāti vuttā, dutiye rūpadhammāvāti ayaṃ viseso. Vedanādayo hi rūpaviññāṇeheva khandhādisaṅgahena asaṅgahitāti oḷārikarūpehi viññāṇena ca tīhipi saṅgahehi asaṅgahitāti attho. Rūpekadeso hi ettha rūpaggahaṇena gahitoti.

ពាក្យថា «ធម៌ដែលសេសសល់ សង្គ្រោះហើយ» នេះ គប្បីយល់ឃើញយ៉ាងនេះថា «ធម៌ដែលសេសសល់ មិនមែនជាធម៌មិនសង្គ្រោះឡើយ»។ សេចក្តីអធិប្បាយថា «សូម្បីដោយវិញ្ញាណធម៌ទាំងនោះ រូបធម៌ទាំងនោះឯង ក៏មិនសង្គ្រោះដោយការសង្គ្រោះទាំង ៣ ដែរ» គឺធម៌ទាំងឡាយដែលលើកឡើងក្នុងសំណួរ កាលបើជាធម៌មិនសង្គ្រោះដោយការសង្គ្រោះទាំង ៣ ហើយ ក៏ឈ្មោះថាជាធម៌មិនសង្គ្រោះ។ ព្រោះថា សូម្បីវេទនាជាដើមដែលមិនបានលើកឡើង ក៏ជាធម៌មិនសង្គ្រោះពិតប្រាកដ。 ម៉្យាងទៀត ក្នុងន័យទីមួយនេះ លោកពោលថា សូម្បីវេទនាជាដើម ក៏មិនសង្គ្រោះដោយវិញ្ញាណដែរ ឯក្នុងន័យទីពីរ លោកពោលថា រូបធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា។ ព្រោះថា វេទនាជាដើម មិនសង្គ្រោះដោយរូប និងវិញ្ញាណ ដោយការសង្គ្រោះមានខន្ធជាដើម សេចក្តីថា មិនសង្គ្រោះដោយឱឡារិករូបទាំងឡាយ និងដោយវិញ្ញាណ ព្រមទាំងដោយការសង្គ្រោះទាំង ៣ ផង។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ផ្នែកមួយនៃរូប ត្រូវបានកាន់យកដោយការកាន់យករូប។


196. Catutthapañhe cakkhāyatanaṃ vedanādīhi catūhīti ettha cakkhāyatananti etena pucchāya uddhaṭaṃ asaṅgāhakaṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ. Cakkhāyatanena pana asaṅgahitena asaṅgahitāni dasa oḷārikāyatanāni na cakkhāyatanamevāti. ‘‘Rūpañca dhammāyatana’’ntiādinā yehi dhammehi tīhipi saṅgahehi asaṅgahitaṃ taṃ viññāṇameva hoti, asaṅgahitena tena [Pg.18] asaṅgahitañca viññāṇavajjaṃ sabbaṃ teva dhamme udāneti. Sadisavissajjanā hi ekato udānetvā dassetabbā. Tattha paṭhamena rūpakkhandhena sadisavissajjanesu ekato udānetvā dassitesu aññe visadisavissajjanā nayadānena dassitā honti. Tenāha ‘‘rūpañca dhammāyatananti…pe… aññenākārena saṅkhipitvā dassitā’’ti. Tattha dve bhavāti asaññekavokārabhavā. Dveti bāhirupādādhamme eva sandhāya vuttaṃ. Yena asaṅgāhakena asaṅgahitena asaṅgahitaṃ pucchitabbaṃ vissajjitabbañca paricchijjati, so rūpakkhandhādiko tassa pucchāvissajjanānañca nissayabhāvato ‘‘visayo’’ti vutto, yathādassitassa pana uddānassa nayadānamattattā ‘‘nayo’’ti vuttaṃ. ‘‘Dvevīsanayo cā’’tipi pāṭho, dvevīsapadiko esa nayo cāti attho.

១៩៦. ក្នុងបញ្ហាទីបួន ត្រង់ពាក្យថា «ចក្ខាយតនៈ ដោយធម៌ទាំងឡាយ ៤ មានវេទនាជាដើម» នេះ គប្បីជ្រាបថា ដោយពាក្យថា «ចក្ខាយតនៈ» នេះ លោកបង្ហាញធម៌មិនសង្គ្រោះដែលលើកឡើងក្នុងសំណួរ។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនសង្គ្រោះដោយចក្ខាយតនៈដែលមិនសង្គ្រោះនោះ គឺឱឡារិកាយតនៈទាំង ១០ មិនមែនចក្ខាយតនៈតែមួយឡើយ។ ដោយគាថាមានពាក្យថា «រូប និងធម្មាយតនៈ» ជាដើម ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមិនសង្គ្រោះដោយការសង្គ្រោះទាំង ៣ ធម៌នោះគឺវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ ឯធម៌ដែលមិនសង្គ្រោះដោយវិញ្ញាណដែលមិនសង្គ្រោះនោះ គឺធម៌ទាំងអស់វៀរលែងតែវិញ្ញាណចេញ លោកសង្ខេបធម៌ទាំងនោះឯងទុក។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយដែលមានការឆ្លើយដូចគ្នា គួរតែសង្ខេបបង្ហាញរួមគ្នាតែមួយ។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ កាលបើធម៌ទាំងឡាយដែលមានការឆ្លើយដូចគ្នានឹងរូបក្ខន្ធទីមួយ លោកសង្ខេបបង្ហាញរួមគ្នាតែមួយហើយ ធម៌ដទៃដែលមានការឆ្លើយមិនដូចគ្នា ក៏ឈ្មោះថាជាធម៌ដែលលោកបង្ហាញដោយការផ្តល់ន័យ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «រូប និងធម្មាយតនៈ...បេ... សង្ខេបបង្ហាញដោយអាការៈដទៃ»។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា «ភពពីរ» គឺអសញ្ញីភព និងឯកវោការភព។ ពាក្យថា «ពីរ» លោកពោលសំដៅយកតែពាហិរធម៌ និងឧបាទាធម៌ប៉ុណ្ណោះ។ ធម៌មិនសង្គ្រោះមានរូបក្ខន្ធជាដើមណា ដែលជាគ្រឿងកំណត់ធម៌ដែលត្រូវសួរ និងធម៌ដែលត្រូវឆ្លើយ ដែលមិនសង្គ្រោះដោយធម៌មិនសង្គ្រោះដែលមិនសង្គ្រោះនោះ ធម៌នោះលោកហៅថា «វិស័យ» ព្រោះជាទីអាស្រ័យនៃសំណួរ និងចម្លើយទាំងឡាយនោះ តែដោយហេតុជាត្រឹមតែការផ្តល់ន័យនៃឧទ្ទានដែលបង្ហាញទុកយ៉ាងនោះ លោកទើបហៅថា «ន័យ»។ សូម្បីបទថា «ទ្វេវីសនយោ ច» ក៏ជាបាឋៈដែរ សេចក្តីថា ន័យនេះមាន ២២ បទ។


Pañcamanayaasaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីបទមិនសង្គ្រោះដោយធម៌មិនសង្គ្រោះ ក្នុងន័យទីប្រាំ ចប់ហើយ។


6. Chaṭṭhanayo sampayogavippayogapadavaṇṇanā

៦. ន័យទីប្រាំមួយ ការពណ៌នាអំពីបទសម្បយុត្ត និងវិប្បយុត្ត។


228. Sampayogavippayogapade yaṃ labbhati, yañca na labbhati, taṃ sabbaṃ pucchāya gahitanti idaṃ na rūpakkhandhādīni padāni sandhāya vuttaṃ, atha kho sampayogapadaṃ vippayogapadañcāti veditabbaṃ. Rūpakkhandhādīsu hi yaṃ dhammāyatanādipadaṃ na labbhati, taṃ pucchāyapi na gahitaṃ. Sampayogapadaṃ pana rūpakkhandhādīsu alabbhamānampi ‘‘rūpakkhandho katihi…pe… sampayutto’’ti evaṃ pucchāya gahitaṃ, vedanākkhandhādīsu labbhamānaṃ, vippayogapadaṃ pana sabbattha labbhamānamevāti. Rūpadhammānaṃ pana rūpena nibbānena vā, nibbānassa ca rūpena saddhiṃ sampayogo nāma natthīti ekuppādādisabhāgatāya abhāvato sampayogaṃ nivārentena sā eva ekuppādāditā etesaṃ visabhāgatāti tadabhāvato vippayogopi nivārito eva hotīti daṭṭhabbo. Catūsu hi khandhesu vijjamānā ekuppādāditā tesaṃ aññamaññaṃ sabhāgatā hoti rūpanibbānehi tesaṃ tehi ca rūpanibbānānaṃ visabhāgatā ca, na ca rūpekadesassa nibbānassa vā sā ekuppādāditā atthi, yā rūpekadesena rūpekadesanibbānānaṃ nibbānena ca rūpassa visabhāgatā siyā. Teneva ‘‘catūhi vippayogo’’ti vuttanti.

២២៨. ពាក្យថា «ក្នុងបទសម្បយុត្ត និងវិប្បយុត្ត ធម៌ណាដែលបាន និងធម៌ណាដែលមិនបាន ធម៌ទាំងអស់នោះ ត្រូវបានកាន់យកក្នុងសំណួរ» នេះ គប្បីជ្រាបថា លោកមិនមែនពោលសំដៅយកបទមានរូបក្ខន្ធជាដើមឡើយ តែពោលសំដៅយកបទសម្បយុត្ត និងបទវិប្បយុត្ត។ ព្រោះថា ក្នុងរូបក្ខន្ធជាដើម បទមានធម្មាយតនៈជាដើមណាដែលមិនបាន បទនោះសូម្បីក្នុងសំណួរ ក៏មិនបានកាន់យកដែរ។ ម៉្យាងទៀត បទសម្បយុត្ត សូម្បីមិនបានក្នុងរូបក្ខន្ធជាដើម ក៏លោកកាន់យកក្នុងសំណួរយ៉ាងនេះថា «រូបក្ខន្ធ សម្បយុត្តដោយធម៌ប៉ុន្មាន...បេ...» ឯក្នុងវេទនាខន្ធជាដើម រមែងបាន ចំណែកបទវិប្បយុត្ត រមែងបានក្នុងធម៌ទាំងពួងពិតប្រាកដ។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថាសម្បយោគៈនៃរូបធម៌ទាំងឡាយ ជាមួយរូប ឬព្រះនិព្វាន ឬសម្បយោគៈនៃព្រះនិព្វានជាមួយរូប មិនមានឡើយ ព្រោះមិនមានសភាពដូចគ្នាមានការកើតឡើងជាមួយគ្នាជាដើម កាលបើលោកហាមឃាត់សម្បយោគៈ ភាពជាធម៌មានការកើតឡើងជាមួយគ្នាជាដើមនោះឯង ជាភាពមិនដូចគ្នានៃធម៌ទាំងឡាយនេះ ព្រោះហេតុមិនមានសម្បយោគៈនោះ សូម្បីវិប្បយោគៈ ក៏ឈ្មោះថាជាធម៌ដែលលោកហាមឃាត់ហើយដែរ យ៉ាងនេះគប្បីយល់ឃើញចុះ។ ព្រោះថា ភាពជាធម៌មានការកើតឡើងជាមួយគ្នាជាដើមដែលមានក្នុងខន្ធទាំង ៤ រមែងជាភាពដូចគ្នានៃខន្ធទាំងឡាយនោះទៅវិញទៅមក និងជាភាពមិនដូចគ្នានៃខន្ធទាំងឡាយនោះជាមួយរូប និងព្រះនិព្វាន និងនៃរូប និងព្រះនិព្វានជាមួយខន្ធទាំងឡាយនោះផង ទាំងភាពជាធម៌មានការកើតឡើងជាមួយគ្នាជាដើមនោះ មិនមានដល់ផ្នែកមួយនៃរូប ឬព្រះនិព្វានឡើយ ដែលជាហេតុនាំឱ្យមានភាពមិនដូចគ្នានៃផ្នែកមួយនៃរូប ជាមួយផ្នែកមួយនៃរូប និងព្រះនិព្វាន និងនៃព្រះនិព្វានជាមួយរូប។ ព្រោះហេតុនោះឯង លោកទើបពោលថា «វិប្បយុត្តដោយធម៌ទាំងឡាយ ៤»។


Sattasu [Pg.19] viññāṇadhātūsu ekāyapi avippayutteti yathā rūpabhavo tīhi viññāṇadhātūhi, nevavipākanavipākadhammadhammā pañcahi, avitakkaavicārā ekāya vippayutte anārammaṇamissake dhamme dīpenti, evaṃ adīpetvā ekāyapi vippayutte ahonte sattahipi sampayutte sattapi vā tā dīpentīti adhippāyo. Avippayutteti hi ye vippayuttā na honti, te dhammeti vuttaṃ hoti, na sampayutteti. Tena yāni tāhi sampayutte dīpenti dhammāyatanādipadāni, yāni ca sampayuttavippayuttabhāvehi navattabbaṃ dīpenti acetasikādipadāni, yāni ca sampayuttanavattabbāni dīpenti dukkhasaccādipadāni, tesaṃ sabbesaṃ anārammaṇamissakadhammadīpakānaṃ aggahaṇaṃ vuttaṃ hoti. Na hi anārammaṇamissakasabbaviññāṇadhātutaṃsampayuttatadubhayasamudāyānaṃ khandhāyatanadhātūsu kenaci sampayogo vippayogo vā atthīti.

ក្នុងបទថា «មិនវិប្បយុត្តសូម្បីតែមួយ ក្នុងវិញ្ញាណធាតុទាំង ៧» នេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា លោកមិនបង្ហាញធម៌ទាំងឡាយដែលលាយឡំដោយធម៌មិនមានអារម្មណ៍ ដែលវិប្បយុត្តដោយវិញ្ញាណធាតុ ៣ ដូចជារូបភព ឬដែលវិប្បយុត្តដោយវិញ្ញាណធាតុ ៥ ដូចជាធម៌មិនមែនវិបាកមិនមែនជាហេតុនៃវិបាក ឬដែលវិប្បយុត្តដោយវិញ្ញាណធាតុ ១ ដូចជាធម៌មិនមានវិតក្កមិនមានវិចារៈឡើយ តែលោកបង្ហាញធម៌ទាំងឡាយដែលមិនវិប្បយុត្តសូម្បីតែមួយ គឺសម្បយុត្តដោយវិញ្ញាណធាតុទាំង ៧ ទាំងអស់ ឬបង្ហាញវិញ្ញាណធាតុទាំង ៧ នោះឯង។ ព្រោះថា ក្នុងពាក្យថា «មិនវិប្បយុត្ត» នេះ លោកពោលសំដៅយកធម៌ទាំងឡាយណាដែលមិនវិប្បយុត្ត មិនមែនពោលសំដៅយកធម៌ដែលសម្បយុត្តឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ បទមានធម្មាយតនៈជាដើមណាដែលបង្ហាញធម៌សម្បយុត្តដោយវិញ្ញាណធាតុទាំងនោះ បទមានអចេតសិកជាដើមណាដែលបង្ហាញធម៌ដែលមិនគួរពោលដោយភាពជាធម៌សម្បយុត្ត និងវិប្បយុត្ត និងបទមានទុក្ខសច្ចៈជាដើមណាដែលបង្ហាញធម៌សម្បយុត្ត និងធម៌មិនគួរពោល ការមិនកាន់យកបទទាំងអស់នោះដែលជាធម៌បង្ហាញធម៌លាយឡំដោយធម៌មិនមានអារម្មណ៍ លោកពោលទុកហើយ។ ព្រោះថា ឈ្មោះថាសម្បយោគៈ ឬវិប្បយោគៈនៃប្រជុំធម៌ទាំងពីរ គឺធម៌លាយឡំដោយធម៌មិនមានអារម្មណ៍ វិញ្ញាណធាតុទាំងអស់ និងធម៌សម្បយុត្តដោយវិញ្ញាណធាតុនោះ ជាមួយធម៌ណាមួយក្នុងខន្ធ អាយតនៈ និងធាតុទាំងឡាយ មិនមានឡើយ។


Yadi evaṃ vippayuttenavippayuttapadaniddese ‘‘kusalehi dhammehi ye dhammā vippayuttā, tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā’’ti na vattabbaṃ. Akusalābyākatā hi anārammaṇamissobhayadhammāti? Na, yathāvuttasamudāyānaṃ khandhādīheva sampayogavippayogābhāvavacanato. Khandhādayo hi tadekadesā tadekadesaññasamudāyā ca, samudāyekadesānañca vibhāgābhāvato na sabhāgavisabhāgatā atthi, tena tesaṃ khandhādīhi sampayogavippayogābhāvo hoti. Kusalā pana dhammā akusalābyākatehi vibhattā, te ca kusalehi, na tesaṃ samudāyekadesabhāvo tadekadesaññasamudāyabhāvo vā, tasmā khandhādīni anāmasitvā vippayuttatāmattena yathāniddhāritadhammadassane kusalehi itaresaṃ, itarehi ca kusalānaṃ vippayogo na na hoti visabhāgatāsabbhāvatoti tesaṃ aññamaññavippayuttatā vuttā. Esa nayo sabbesu evarūpesu.

ប្រសិនបើដូច្នោះមែន ក្នុងនិទ្ទេសនៃបទវិប្បយុត្តដោយធម៌វិប្បយុត្ត លោកមិនគួរពោលថា «ធម៌ទាំងឡាយណា វិប្បយុត្តចាកកុសលធម៌ទាំងឡាយ ធម៌ទាំងឡាយណា វិប្បយុត្តចាកធម៌ទាំងនោះ» ឡើយ ព្រោះថា អកុសល និងអព្យាក្រឹត ជាធម៌ទាំងពីរដែលលាយឡំដោយធម៌មិនមានអារម្មណ៍ មែនពិតឬ? មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះលោកពោលសេចក្តីមិនមានសម្បយោគៈ និងវិប្បយោគៈនៃប្រជុំធម៌ដែលពោលហើយនោះ ជាមួយខន្ធជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ខន្ធទាំងឡាយជាដើម ជាផ្នែកមួយនៃប្រជុំធម៌នោះផង ជាប្រជុំនៃផ្នែកដទៃនៃផ្នែកមួយនោះផង ទាំងភាពដូចគ្នា និងភាពមិនដូចគ្នាក៏មិនមាន ព្រោះមិនមានការបែងចែកនៃប្រជុំធម៌ និងផ្នែកមួយឡើយ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីមិនមានសម្បយោគៈ និងវិប្បយោគៈនៃប្រជុំធម៌ទាំងនោះជាមួយខន្ធជាដើម រមែងមាន។ ម៉្យាងទៀត កុសលធម៌ទាំងឡាយ លោកបែងចែកចាកអកុសល និងអព្យាក្រឹតហើយ ទាំងអកុសល និងអព្យាក្រឹតទាំងនោះ ក៏លោកបែងចែកចាកកុសលធម៌ទាំងឡាយដែរ ភាពជាផ្នែកមួយនៃប្រជុំធម៌ ឬភាពជាប្រជុំនៃផ្នែកដទៃនៃផ្នែកមួយនោះ មិនមានដល់ធម៌ទាំងឡាយនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងការបង្ហាញធម៌ដែលបានកំណត់ទុក ដោយត្រឹមតែភាពជាធម៌វិប្បយុត្ត ដោយមិនប៉ះពាល់ដល់ខន្ធជាដើម វិប្បយោគៈនៃធម៌ដទៃចាកកុសលធម៌ទាំងឡាយ និងនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយចាកធម៌ដទៃ មិនមែនជាមិនមានឡើយ ព្រោះមានភាពមិនដូចគ្នាពិតប្រាកដ ហេតុនោះ លោកទើបពោលភាពជាធម៌វិប្បយុត្តទៅវិញទៅមកនៃធម៌ទាំងឡាយនោះ។ ន័យនេះ តែងមានក្នុងធម៌មានសភាពយ៉ាងនេះទាំងអស់។


Uddāne pana aṭṭhārasa tato pareti idaṃ ‘‘soḷasā’’ti vattabbaṃ, tevīsanti idañca ‘‘ekavīsa’’nti. Sabbattha ca kālasantānabhedarahitārahitabahudhammasamodhānānaṃ saṅkhārakkhandhadhammāyatanadhammadhātūnaṃ ekadesā samudayasaccavedanākkhandhādayo ekadesasammissā ca iddhipādādayo anārammaṇehi asammissā rūpakkhandhādayo ca sārammaṇehi asammissā sampayogīvippayogībhāvena [Pg.20] samānakālasantānehi ca ekadesantarehi vibhattā eva gahitāti tehi te kehici ekadesantarehi vibhattehi yathāyogaṃ sampayogaṃ vippayogañca labhanti. Atthi hi tesaṃ ekuppādāditā sabhāgatā visabhāgatā cāti. Tena tattha tattha ‘‘ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayutta’’nti ca, ‘‘ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici vippayutta’’nti ca vuttaṃ. Bhinnakālasamudāyā eva pana vedanāsaññāviññāṇakkhandhā vattamānā ca ekekadhammā eva, tasmā tesaṃ samānakālassa vibhajitabbassa abhāvato na sukhindriyādīni vedanākkhandhassa vibhāgaṃ karonti, cakkhuviññāṇadhātādayo ca viññāṇakkhandhassa manāyatanassa ca. Tena ‘‘sukhindriyaṃ ekena khandhena kehici vippayutta’’nti, ‘‘cakkhuviññāṇadhātu ekena khandhena ekenāyatanena kehici vippayuttā’’ti ca evamādi na vuttaṃ, khandhāyatanavibhāgavirahitampi pana viññāṇaṃ dhātuvibhāgena vibhattameva vuttanti ‘‘cakkhuviññāṇadhātu…pe… manoviññāṇadhātu soḷasahi dhātūhi vippayuttā’’ti vuttaṃ, evamevaṃ indriyavibhāgena vibhattānaṃ sukhindriyādīnaṃ ‘‘sukhindriyena ye dhammā vippayuttā’’tiādīsu yathāyogaṃ vippayogo daṭṭhabbo, nāvibhattassa vedanākkhandhassāti.

ម៉្យាងទៀត ក្នុងឧទ្ទាន ពាក្យថា «១៨ ធម៌បន្ទាប់ពីនោះ» នេះ គួរតែពោលថា «១៦» ឯពាក្យថា «២៣» នេះ គួរតែពោលថា «២១»។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងធម៌ទាំងពួង ផ្នែកខ្លះនៃសង្ខារក្ខន្ធ ធម្មាយតនៈ និងធម្មធាតុ ដែលជាប្រជុំនៃធម៌ច្រើនដែលវៀរ និងមិនវៀរចាកការបែកធ្លាយនៃកាល និងសន្តាន មានសមុទយសច្ចៈ និងវេទនាខន្ធជាដើមផង ធម៌មានឥទ្ធិបាទជាដើមដែលលាយឡំដោយផ្នែកខ្លះផង រូបក្ខន្ធជាដើមដែលមិនលាយឡំដោយធម៌មិនមានអារម្មណ៍ផង និងធម៌មិនលាយឡំដោយធម៌មានអារម្មណ៍ផង លោកកាន់យកដោយភាពជាធម៌មានសម្បយុត្ត និងវិប្បយុត្ត និងដោយការបែងចែកចាកផ្នែកដទៃដែលមានកាល និងសន្តានស្មើគ្នាពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយនោះ កាលបើលោកបែងចែកចាកផ្នែកដទៃខ្លះហើយ រមែងបាននូវសម្បយោគៈ និងវិប្បយោគៈតាមសមគួរ។ ព្រោះថា ភាពជាធម៌មានការកើតឡើងជាមួយគ្នាជាដើម ភាពដូចគ្នា និងភាពមិនដូចគ្នានៃធម៌ទាំងឡាយនោះ រមែងមាន។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងបាឋៈនោះៗ លោកទើបពោលថា «សម្បយុត្តដោយខន្ធមួយ អាយតនៈមួយ ធាតុមួយ ខ្លះ» ផង ពោលថា «វិប្បយុត្តដោយអាយតនៈមួយ ធាតុមួយ ខ្លះ» ផង។ ម៉្យាងទៀត វេទនាខន្ធ សញ្ញាខន្ធ និងវិញ្ញាណក្ខន្ធ ដែលជាប្រជុំនៃកាលផ្សេងគ្នា កាលបើជាបច្ចុប្បន្ន រមែងជាធម៌មួយៗពិតប្រាកដ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះមិនមានធម៌ដែលត្រូវបែងចែកដែលមានកាលស្មើគ្នានៃធម៌ទាំងឡាយនោះ ធម៌មានសុខិន្ទ្រិយជាដើម ទើបមិនធ្វើការបែងចែកវេទនាខន្ធឡើយ ទាំងចក្ខុវិញ្ញាណធាតុជាដើម ក៏មិនធ្វើការបែងចែកវិញ្ញាណក្ខន្ធ និងមនាយតនៈដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យមានជាអាទិថា «សុខិន្ទ្រិយ វិប្បយុត្តដោយខន្ធមួយ ខ្លះ» ថា «ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ វិប្បយុត្តដោយខន្ធមួយ អាយតនៈមួយ ខ្លះ» លោកមិនបានពោលឡើយ តែវិញ្ញាណ សូម្បីវៀរចាកការបែងចែកខន្ធ និងអាយតនៈ ក៏លោកពោលដោយការបែងចែកធាតុពិតប្រាកដ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ...បេ... មនោវិញ្ញាណធាតុ វិប្បយុត្តដោយធាតុទាំង ១៦» យ៉ាងនេះឯង វិប្បយោគៈតាមសមគួរនៃធម៌មានសុខិន្ទ្រិយជាដើមដែលលោកបែងចែកដោយការបែងចែកឥន្ទ្រិយ ក្នុងបាឋៈទាំងឡាយមានពាក្យថា «ធម៌ទាំងឡាយណា វិប្បយុត្តដោយសុខិន្ទ្រិយ» ជាដើម គប្បីជ្រាបចុះ មិនមែនវិប្បយោគៈនៃវេទនាខន្ធដែលមិនបានបែងចែកឡើយ។


235. Yathā taṃsampayogībhāvaṃ sandhāya ‘‘samudayasaccaṃ tīhi khandhehi sampayutta’’nti vuttaṃ, evaṃ taṃvippayogībhāvaṃ sandhāya ‘‘tīhi khandhehi vippayutta’’nti kasmā na vuttanti ce? Avibhāgehi tehi vippayogavacanassa ayuttattā. Vibhāge hi sati samudayasaccaṃ sukhadukkhadomanassindriyehi manoviññāṇadhātuto aññaviññāṇadhātūhi vippayuttanti yuttaṃ vattuṃ vibhāgeneva visabhāgatāya saṅgahitattā, vibhāgarahitehi pana vedanākkhandhādīhi na yuttaṃ, tehi vijjamānehi vijjamānassa samudayassa visabhāgabhāvābhāvato. Yañhi anuppannā dhammā viya āmaṭṭhakālabhedaṃ na hoti saṅkhataṃ uddharitabbaṃ, taṃ paccuppannabhāvaṃ nissāya sampayogīvippayogībhāvena uddharīyati, tañca vibhāgarahitehi khandhādīhi saṅkhatehi paccuppannabhāvameva nissāya anāmaṭṭhakālabhede atthitāya eva nissitabbattā. Avijjamānassa hi avijjamānena, avijjamānassa ca vijjamānena, vijjamānassa ca avijjamānena sampayogo natthi, vippayogo pana avijjamānatādīpake bhede gahite teneva visabhāgatāpi gahitā evāti hoti[Pg.21]. Bhede pana aggahite tena tena gahaṇena visabhāgatāya aggahitattā sati sabhāgatte vijjamānatāya eva dhammānaṃ sabhāgassa paricchindanato vijjamānatā dassitāti ekuppādādibhāvasaṅkhātā sabhāgatāpi gahitā eva hoti. Tassā ca gahitattā sampayogova labbhati, na vippayogo, tasmā samudayasaccaṃ vedanākkhandhādīhi sampayuttattena vuttaṃ, na vippayuttattenāti. Esa nayo maggasaccādīsupīti.

២៣៥. ប្រសិនបើមានពាក្យសួរថា «ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា “សមុទយសច្ចៈ សម្បយុត្តដោយខន្ធ ៣” ដោយសំដៅយកសភាពដែលសម្បយុត្តគ្នានោះ យ៉ាងណាមិញ ហេតុអ្វីបានជាមិនត្រាស់ថា “វិប្បយុត្តដោយខន្ធ ៣” ដោយសំដៅយកសភាពដែលវិប្បយុត្តគ្នានោះ យ៉ាងនោះដែរ?» ឆ្លើយថា «ព្រោះការនិយាយថា វិប្បយុត្ត ជាមួយនឹងខន្ធទាំងឡាយដែលមិនមានការបែងចែកនោះ មិនសមគួរឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើមានការបែងចែក សមុទយសច្ចៈ គួរនិយាយបានថា វិប្បយុត្តចាកសុខិន្ទ្រិយ ទុក្ខិន្ទ្រិយ និងទោមនស្សិន្ទ្រិយ និងវិប្បយុត្តចាកវិញ្ញាណធាតុដទៃក្រៅពីមនោវិញ្ញាណធាតុ ព្រោះសភាពមិនដូចគ្នា (វិសភាគភាព) ត្រូវបានប្រមូលរួមបញ្ចូលដោយការបែងចែកនោះឯង ប៉ុន្តែការនិយាយថា វិប្បយុត្តចាកវេទនាខន្ធជាដើមដែលមិនមានការបែងចែកនោះ មិនសមគួរឡើយ ព្រោះសមុទយសច្ចៈដែលមានប្រាកដ មិនមានសភាពខុសប្លែកគ្នា (វិសភាគភាព) ពីវេទនាខន្ធជាដើមដែលមានប្រាកដទាំងនោះឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ជាសង្ខតៈដែលគប្បីលើកឡើង ដែលមិនមានការកំណត់កាលខុសប្លែកគ្នា ដូចជាធម៌ដែលមិនទាន់កើតឡើង ធម៌នោះ ព្រះអង្គតែងលើកឡើងដោយសភាពជាសម្បយុត្ត ឬវិប្បយុត្ត ដោយអាស្រ័យនឹងបច្ចុប្បន្នភាព ហើយការលើកឡើងនោះ ក៏អាស្រ័យតែនឹងបច្ចុប្បន្នភាពនៃខន្ធជាដើមដែលជាសង្ខតៈដែលមិនមានការបែងចែក ព្រោះត្រូវអាស្រ័យនឹងភាពមានប្រាកដក្នុងកាលដែលមិនបានកំណត់នោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ដែលមិនមានប្រាកដ មិនមានសម្បយុត្តជាមួយនឹងធម៌ដែលមិនមានប្រាកដ ធម៌ដែលមិនមានប្រាកដ ក៏មិនមានសម្បយុត្តជាមួយនឹងធម៌ដែលមានប្រាកដ និងធម៌ដែលមានប្រាកដ ក៏មិនមានសម្បយុត្តជាមួយនឹងធម៌ដែលមិនមានប្រាកដឡើយ ចំណែកឯវិប្បយុត្តវិញ កាលបើកាន់យកសេចក្តីប្លែកគ្នាដែលបង្ហាញពីភាពមិនមានប្រាកដ សូម្បីតែវិសភាគភាព (សភាពមិនដូចគ្នា) ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដោយសេចក្តីប្លែកគ្នានោះឯង ហេតុនោះ ទើបមានវិប្បយុត្ត។ ប៉ុន្តែ កាលបើមិនបានកាន់យកសេចក្តីប្លែកគ្នាទេ ព្រោះមិនបានកាន់យកវិសភាគភាពដោយការកាន់យកនោះៗ កាលបើមានសភាគភាព (សភាពដូចគ្នា) ការបង្ហាញភាពមានប្រាកដ ព្រោះការកំណត់សភាគភាពនៃធម៌ទាំងឡាយដោយភាពមានប្រាកដនោះឯង ដូច្នេះ សូម្បីតែសភាគភាពដែលពោលគឺសភាពមានការកើតឡើងជាមួយគ្នាជាដើម ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដែរ។ កាលបើកាន់យកសភាគភាពនោះហើយ តែងបានតែសម្បយុត្តប៉ុណ្ណោះ មិនបានវិប្បយុត្តឡើយ ហេតុនោះ ទើបសមុទយសច្ចៈ ព្រះអង្គត្រាស់ថា សម្បយុត្តដោយវេទនាខន្ធជាដើម មិនត្រាស់ថា វិប្បយុត្តឡើយ។ វិធីនេះ សូម្បីក្នុងមគ្គសច្ចៈជាដើមក៏ដូច្នោះដែរ»។


262. ‘‘Dutiyajjhānavicārañhi ṭhapetvā sesā avitakkavicāramattā’’ti aṭṭhakathāvacanaṃ ye padhānā vitakko viya koṭṭhāsantaracittuppādesu alīnā, te eva idha avitakkavicāramattāti adhippetāti dasseti. Teneva hi anantaranaye samudayasaccena samānagatikā na savitakkasavicārehīti te na gahitā. Dasamosānanayesu ca tehi vippayuttehi vippayuttānaṃ tehi vippayuttānañca soḷasahi dhātūhi vippayogo aṭṭhārasasaṅgahito ca vutto. Vitakkasahitesupi pana tesu gahitesu sabbepi te vicārena sampayuttāti ‘‘ekena khandhena kehici sampayuttā’’ti sakkā vattuṃ. So hi samudāyo vicāraṃ vajjetvā aññena kenaci sampayutto na hoti. Na hi tadekadesassa vitakkassa vicārato aññena sampayogo samudāyassa hoti. Yathā nānācittuppādesu uppajjamānānaṃ iddhipādānaṃ samudāyassa iddhipādassa ekadesānaṃ tīhi khandhehi sampayogo samudāyassa na hoti, evamidhāpi daṭṭhabbaṃ. Yathā pana tesu ekopi vedanāsaññākkhandhehi saṅkhārakkhandhekadesena ca asampayutto nāma natthīti samudāyassa tehi sampayuttatā vuttā, evamidhāpi vicārena asampayuttassa avitakkavicāramattassa kassaci abhāvato samudāyassa tena sampayuttatā na na sakkā vattuṃ. Na hi avitakkavicāramattānaṃ dassanenapahātabbahetukādīnaṃ viya sampayuttatā na vattabbā. Yathā hi dassanenapahātabbahetukesu keci saṅkhārakkhandhekadesena mohena sampayuttā, keci asampayuttāti na samudāyo tena sampayutto, nāpi añño koci dhammo atthi, yena so samudāyo sampayutto siyāti ‘‘dassanenapahātabbahetukā dhammā sampayuttāti natthī’’ti vuttaṃ, evaṃ bhāvanāyapahātabbahetukasahetukādayopi. Na panevaṃ yena avitakkavicāramattasamudāyo sampayutto siyā, taṃ natthi avitakkavicāramattesu kassaci vicārena [Pg.22] asampayuttassa abhāvā, tasmā te ‘‘sampayuttā’’ti na na vattabbāti. Sabbattha ca ekadhammepi kehicīti bahuvacananiddeso saṅkhāya aniyamitattā katoti veditabbo.

២៦២. ពាក្យអដ្ឋកថាថា «វៀរលែងតែវិចារៈក្នុងទុតិយជ្ឈានចេញ ធម៌ដែលសេសសល់ក្រៅពីនោះ ឈ្មោះថា អវិតក្កវិចារមត្តៈ» នេះ បង្ហាញថា ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាប្រធាន មិនលិចបាត់ទៅក្នុងចិត្តុប្បាទក្នុងចំណែកដទៃ ដូចជាវិតក្កៈ ធម៌ទាំងនោះឯង ព្រះអង្គទ្រង់ប្រាថ្នាយកក្នុងទីនេះថា «អវិតក្កវិចារមត្តៈ»។ ព្រោះហេតុនោះឯង ក្នុងន័យបន្ទាប់ (ន័យទី ៧) ធម៌ទាំងនោះមានគតិស្មើគ្នាដោយសមុទយសច្ចៈ មិនមានគតិស្មើគ្នាដោយសវិតក្កសវិចារធម៌ឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនត្រូវបានកាន់យក។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងន័យទី ១០ និងន័យចុងក្រោយ (ន័យទី ១៤) ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវវិប្បយុត្តនៃធម៌ទាំងឡាយដែលវិប្បយុត្តចាកធម៌ (អវិតក្កវិចារមត្តៈ) ទាំងនោះ និងធម៌ទាំងឡាយដែលវិប្បយុត្តចាកធម៌ទាំងនោះ ដោយធាតុ ១៦ និងការសង្គ្រោះដោយធាតុ ១៨។ ប៉ុន្តែ កាលបើកាន់យកធម៌ទាំងនោះ សូម្បីតែធម៌ដែលប្រកបដោយវិតក្កៈ ធម៌ទាំងអស់នោះ ក៏ឈ្មោះថាសម្បយុត្តដោយវិចារៈ ហេតុនោះ ទើបអាចពោលបានថា «សម្បយុត្តដោយខន្ធមួយ ដោយធម៌ខ្លះ»។ ព្រោះថាក្រុមធម៌នោះ វៀរលែងតែវិចារៈចេញ មិនសម្បយុត្តដោយធម៌ដទៃណាមួយឡើយ។ ព្រោះថាសម្បយុត្តនៃវិតក្កៈដែលជាចំណែកមួយនៃក្រុមធម៌នោះ ជាមួយនឹងធម៌ដទៃក្រៅពីវិចារៈ មិនមែនជាសម្បយុត្តនៃក្រុមធម៌ទាំងមូលឡើយ។ សេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបដូចជា សម្បយុត្តនៃចំណែកខ្លះនៃឥទ្ធិបាទទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តុប្បាទផ្សេងៗ ជាមួយនឹងខន្ធ ៣ មិនមែនជាសម្បយុត្តនៃឥទ្ធិបាទដែលជាក្រុមធម៌ទាំងមូលឡើយ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏គប្បីយល់យ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងឥទ្ធិបាទទាំងនោះ សូម្បីតែឥទ្ធិបាទមួយ ក៏មិនមែនជាមិនសម្បយុត្ត (គឺសម្បយុត្ត) ដោយវេទនាខន្ធ សញ្ញាខន្ធ និងចំណែកមួយនៃសង្ខារខន្ធឡើយ ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ទុកនូវភាពសម្បយុត្តនៃក្រុមធម៌ទាំងមូលជាមួយនឹងខន្ធទាំងនោះ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏ដូច្នោះដែរ ព្រោះមិនមានធម៌ណាមួយក្នុងអវិតក្កវិចារមត្តធម៌ដែលមិនសម្បយុត្តដោយវិចារៈឡើយ ហេតុនោះ ភាពសម្បយុត្តនៃក្រុមធម៌ទាំងមូលដោយវិចារៈនោះ មិនមែនជាមិនគួរពោលឡើយ (គឺគួរពោលបាន)។ ព្រោះថា ភាពសម្បយុត្តនៃអវិតក្កវិចារមត្តធម៌ទាំងឡាយ មិនមែនជាមិនគួរពោល ដូចជាទស្សនេនបហាតព្វហេតុកៈជាដើមឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងទស្សនេនបហាតព្វហេតុកធម៌ទាំងឡាយ ធម៌ខ្លះសម្បយុត្តដោយមោហៈដែលជាចំណែកមួយនៃសង្ខារខន្ធ ធម៌ខ្លះមិនសម្បយុត្ត ហេតុនោះ ក្រុមធម៌ទាំងមូលមិនឈ្មោះថាសម្បយុត្តដោយមោហៈនោះឡើយ ហើយក៏មិនមានធម៌ដទៃណាមួយ ដែលនាំឲ្យក្រុមធម៌ទាំងមូលនោះសម្បយុត្តឡើយ ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ទស្សនេនបហាតព្វហេតុកធម៌ទាំងឡាយ សម្បយុត្ត... មិនមានឡើយ» សូម្បីក្នុងភាវនាយបហាតព្វហេតុកធម៌ និងសហេតុកធម៌ជាដើមក៏ដូច្នោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ធម៌ដែលនាំឲ្យក្រុមអវិតក្កវិចារមត្តធម៌សម្បយុត្ត មិនមែនជាមិនមានឡើយ ព្រោះមិនមានធម៌ណាមួយក្នុងអវិតក្កវិចារមត្តធម៌ដែលមិនសម្បយុត្តដោយវិចារៈ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ មិនមែនជាមិនគួរពោលថា «សម្បយុត្ត» ឡើយ (គឺគួរពោលបាន)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធម៌ទាំងពួង សូម្បីតែក្នុងធម៌តែមួយ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់ធ្វើការសម្តែងដោយពហុវចនៈថា «កេហិ ចិ» (ដោយធម៌ខ្លះ) ព្រោះមិនបានកំណត់ចំនួនពិតប្រាកដ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។


Chaṭṭhanayasampayogavippayogapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីបទសម្បយុត្តនិងវិប្បយុត្តក្នុងន័យទី ៦ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។


7. Sattamanayo sampayuttenavippayuttapadavaṇṇanā

៧. ន័យទី ៧ ការអធិប្បាយអំពីបទសម្បយុត្តនិងវិប្បយុត្ត (សម្បយុត្តេន វិប្បយុត្តបទវណ្ណនា)


306. Sampayuttenavippayuttapadaniddese rūpakkhandhādayo tehi sampayuttābhāvato na gahitā. Samudayasaccādīni satipi tehi sampayutte, sampayuttehi ca vippayutte sampayuttenavippayuttānaṃ khandhādīhi vippayogābhāvato. Na hi samudayasaccena sampayuttehi lobhasahagatacittuppādehi vippayuttānaṃ tato aññadhammānaṃ khandhādīsu kenaci vippayogo atthi. Nanu ca te eva cittuppādā cattāro khandhā aḍḍhadutiyāni āyatanāni aḍḍhadutiyā dhātuyo ca hontīti tehi vippayogo vattabboti? Na, tadaññadhammānaṃ khandhādibhāvato. Na hi te eva dhammā cattāro khandhā, atha kho te ca tato aññe ca, tathā aḍḍhadutiyāyatanadhātuyopi. Na ca tadaññasamudāyehi aññe vippayuttā honti samudāyekadesānaṃ ekadesaññasamudāyānañca vippayogābhāvato. Esa nayo maggasaccasukhindriyādīsu. Avitakkavicāramattesupi niravasesesu adhippetesu tesaṃ savitakkasavicārasamānagatikattā aggahaṇe kāraṇaṃ na dissati.

៣០៦. ក្នុងការសម្តែងបទសម្បយុត្តនិងវិប្បយុត្តនេះ រូបក្ខន្ធជាដើម មិនត្រូវបានកាន់យកឡើយ ព្រោះមិនមានសភាពសម្បយុត្តនឹងធម៌ទាំងនោះ។ ចំណែកឯសមុទយសច្ចៈជាដើម ទោះបីជាមានធម៌ដែលសម្បយុត្តនឹងធម៌ទាំងនោះ និងមានធម៌ដែលវិប្បយុត្តចាកធម៌ដែលសម្បយុត្តទាំងនោះក៏ដោយ ក៏មិនត្រូវបានកាន់យកដែរ ព្រោះមិនមានវិប្បយុត្តចាកខន្ធជាដើមនៃធម៌ទាំងឡាយដែលវិប្បយុត្តចាកធម៌ដែលសម្បយុត្តនោះ។ ព្រោះថា វិប្បយុត្តចាកធម៌ណាមួយក្នុងខន្ធជាដើម នៃធម៌ដទៃក្រៅពីលោភសហគតចិត្តុប្បាទទាំងឡាយ ដែលវិប្បយុត្តចាកលោភសហគតចិត្តុប្បាទដែលសម្បយុត្តនឹងសមុទយសច្ចៈនោះ មិនមានឡើយ។ សួរថា «ចុះចិត្តុប្បាទទាំងនោះឯង ជាខន្ធ ៤ ជាអាយតនៈ ១ កន្លះ និងជាធាតុ ១ កន្លះ មែនទេ ហេតុនោះ គួរតែពោលថា វិប្បយុត្តចាកធម៌ទាំងនោះ?» ឆ្លើយថា «មិនមែនទេ ព្រោះធម៌ដទៃក្រៅពីនោះ ក៏មានសភាពជាខន្ធជាដើមដែរ។ ព្រោះថា មិនមែនមានតែធម៌ទាំងនោះប៉ុណ្ណោះជាខន្ធ ៤ ឡើយ តាមពិតទៅ គឺធម៌ទាំងនោះផង និងធម៌ដទៃក្រៅពីនោះផង ជាខន្ធ ៤ ព្រមទាំងជាអាយតនៈនិងធាតុ ១ កន្លះ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ដទៃក្រៅពីនោះ មិនមែនជាវិប្បយុត្តចាកក្រុមធម៌ដទៃឡើយ ព្រោះមិនមានវិប្បយុត្តនៃចំណែកខ្លះនៃក្រុមធម៌ និងក្រុមធម៌ដទៃដែលជាចំណែកខ្លះនោះឡើយ។ វិធីនេះ គប្បីអនុវត្តក្នុងមគ្គសច្ចៈ សុខិន្ទ្រិយជាដើម។ សូម្បីក្នុងអវិតក្កវិចារមត្តធម៌ទាំងឡាយ កាលបើព្រះអង្គប្រាថ្នាយកទាំងអស់ដោយមិនមានសេសសល់ ក៏មិនឃើញមានហេតុផលក្នុងការមិនកាន់យកឡើយ ព្រោះធម៌ទាំងនោះមានគតិស្មើគ្នាដោយសវិតក្កសវិចារធម៌»។


Aṭṭhakathāyaṃ pana evarūpānīti yathā rūpakkhandhe vissajjanaṃ na yujjati, evaṃ yesu aññesupi na yujjati, tāni vissajjanassa ayogena ‘‘evarūpānī’’ti vuttāni, na sampayuttābhāvenāti daṭṭhabbaṃ. Yāni pana padāni dhammadhātuyā sampayutte dhamme dīpentīti etena vedanākkhandhādipadāni dasseti, viññāṇañca aññena asammissanti viññāṇakkhandhamanāyatanādipadāni. Tattha aññena asammissanti asampayuttena asammissanti attho. Adukkhamasukhāyavedanāyasampayuttapadānipi hi sampayuttehi sammissaviññāṇadīpakāni idha gahitānīti. Etena ca lakkhaṇena evarūpāneva gahitānīti dasseti, na evarūpāni gahitānevāti samudayasaccādiiddhipādādipadānaṃ [Pg.23] asaṅgahitattā. ‘‘Atha phassasattakaṃ cittaṃ saha yuttapadehi sattā’’ti purāṇapāṭho, ayaṃ pana ūnoti katvā ‘‘atha phassasattakaṃ, tike tayo satta mahantare cā’’ti pāṭho kato.

ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា ពាក្យថា «ធម៌មានសភាពយ៉ាងនេះ (ឯវរូបានិ)» គប្បីជ្រាបថា ដូចជាការឆ្លើយក្នុងរូបក្ខន្ធមិនសមគួរយ៉ាងណា ក្នុងបទដទៃទៀតណាដែលមិនសមគួរយ៉ាងនោះ បទទាំងនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ធម៌មានសភាពយ៉ាងនេះ» ព្រោះការឆ្លើយមិនសមគួរ មិនមែនព្រោះមិនមានសភាពសម្បយុត្តឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «បទទាំងឡាយណា បង្ហាញនូវធម៌ដែលសម្បយុត្តនឹងធម្មធាតុ» នេះ សំដៅយកបទមានវេទនាខន្ធជាដើម ចំណែកពាក្យថា «និងវិញ្ញាណដែលមិនច្រឡំដោយធម៌ដទៃ» សំដៅយកបទមានវិញ្ញាណក្ខន្ធ និងមនាយតនៈជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «មិនច្រឡំដោយធម៌ដទៃ» មានសេចក្តីថា មិនច្រឡំដោយធម៌ដែលមិនសម្បយុត្ត។ ព្រោះថា សូម្បីបទទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយអទុក្ខមសុខាវេទនា ដែលបង្ហាញនូវវិញ្ញាណច្រឡំដោយធម៌ដែលសម្បយុត្ត ក៏ត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីនេះដែរ។ ដោយលក្ខណៈនេះ បង្ហាញថា ព្រះអង្គកាន់យកតែបទដែលមានសភាពយ៉ាងនេះប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានន័យថា បទដែលមានសភាពយ៉ាងនេះទាំងអស់ត្រូវបានកាន់យកនោះទេ ព្រោះបទមានសមុទយសច្ចៈ និងឥទ្ធិបាទជាដើម មិនត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងទីនេះឡើយ។ បាឋចាស់មានថា «អថ ផស្សសត្តកំ ចិត្តំ សហ យុត្តបទេហិ សត្តា» ប៉ុន្តែ ដោយយល់ថា បាឋនេះខ្វះខាត ទើបព្រះអាចារ្យទាំងឡាយធ្វើបាឋថ្មីថា «អថ ផស្សសត្តកំ, តិកេ តយោ សត្ត មហន្តរេ ចា»។


309. Pucchāya uddhaṭapadeneva saddhiṃ vippayuttānaṃ vasenāti idaṃ pucchāya uddhaṭapadena sampayuttehi vippayuttā tena saddhiṃ vippayuttā hontīti katvā vuttaṃ. Pāḷiuddānagāthāyaṃ dve ca manena yuttā, vitakkavicāraṇāti manodhātuyā ekantasampayuttā dve vitakkavicārāti savitakkapadaṃ savicārapadañca dasseti.

៣០៩. ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងឡាយដែលវិប្បយុត្តជាមួយនឹងបទដែលលើកឡើងក្នុងសំណួរនោះឯង» នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ដោយធ្វើក្នុងចិត្តថា ធម៌ទាំងឡាយដែលវិប្បយុត្តចាកធម៌ដែលសម្បយុត្តនឹងបទដែលលើកឡើងក្នុងសំណួរ តែងជាធម៌វិប្បយុត្តជាមួយនឹងបទនោះ។ ក្នុងបាលីឧទ្ទានគាថា ពាក្យថា «ធម៌ ២ ប្រកបដោយមនោធាតុ គឺវិតក្កៈនិងវិចារៈ» នេះ បង្ហាញនូវសវិតក្កបទ និងសវិចារបទ គឺវិតក្កៈនិងវិចារៈ ២ ដែលសម្បយុត្តដោយចំណែកមួយជាមួយនឹងមនោធាតុ។


Sattamanayasampayuttenavippayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីបទសម្បយុត្តនិងវិប្បយុត្តក្នុងន័យទី ៧ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។


8. Aṭṭhamanayo vippayuttenasampayuttapadavaṇṇanā

៨. ន័យទី ៨ ការអធិប្បាយអំពីបទវិប្បយុត្តនិងសម្បយុត្ត (វិប្បយុត្តេន សម្បយុត្តបទវណ្ណនា)


317. Vippayuttenasampayuttapadaniddese rūpakkhandhādīhi vippayuttenasampayuttameva yathāniddhāritaṃ natthīti ‘‘rūpakkhandhena ye dhammā vippayuttā, tehi dhammehi ye dhammā sampayuttā’’ti avatvā ‘‘rūpakkhandhena ye dhammā vippayuttā, te dhammā katihi khandhehi…pe… sampayuttāti natthī’’ti vuttaṃ. Tena rūpakkhandhena vippayuttānaṃ kenaci khandhādinā sampayogābhāvato yathāniddhāritaṃ vippayuttenasampayuttameva natthi, kuto tassa puna khandhādīhi sampayuttatāti dasseti.

៣១៧. ក្នុងការសម្តែងបទវិប្បយុត្តនិងសម្បយុត្តនេះ ធម៌ដែលសម្បយុត្តនឹងធម៌ដែលវិប្បយុត្តចាករូបក្ខន្ធជាដើម តាមដែលបានកំណត់ទុកនោះ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបមិនត្រាស់ថា «ធម៌ទាំងឡាយណា វិប្បយុត្តចាករូបក្ខន្ធ ធម៌ទាំងឡាយណា សម្បយុត្តនឹងធម៌ទាំងនោះ» តែត្រាស់ថា «ធម៌ទាំងឡាយណា វិប្បយុត្តចាករូបក្ខន្ធ ធម៌ទាំងនោះ សម្បយុត្តដោយខន្ធប៉ុន្មាន...ល... មិនមានឡើយ»។ ព្រះអង្គបង្ហាញសេចក្តីនោះថា ព្រោះមិនមានសម្បយុត្តនៃធម៌ទាំងឡាយដែលវិប្បយុត្តចាករូបក្ខន្ធ ជាមួយនឹងខន្ធជាដើមណាមួយ ធម៌ដែលសម្បយុត្តនឹងធម៌ដែលវិប្បយុត្តតាមដែលបានកំណត់ទុកនោះឯង ក៏មិនមានទៅហើយ ចុះភាពសម្បយុត្តនៃធម៌នោះជាមួយនឹងខន្ធជាដើមម្តងទៀត នឹងមានមកពីណា។


Aṭṭhamanayavippayuttenasampayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីបទវិប្បយុត្តនិងសម្បយុត្តក្នុងន័យទី ៨ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។


9. Navamanayo sampayuttenasampayuttapadavaṇṇanā

៩. ន័យទី ៩ ការអធិប្បាយអំពីបទសម្បយុត្តនិងសម្បយុត្ត (សម្បយុត្តេន សម្បយុត្តបទវណ្ណនា)


319. Sampayuttenasampayuttapadavaṇṇanāyaṃ yaṃkhandhādivasenāti samāsapadaṃ idaṃ daṭṭhabbaṃ, yassa khandhādino vasenāti attho. Tassevāti ca tasseva khandhādinoti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ idha sampayuttaṃ vuttaṃ, taṃ rūpakkhandhādīsu araṇantesu yena vedanākkhandhādinā sampayuttaṃ, puna tasseva vedanākkhandhādino khandhādīhi sampayogaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ[Pg.24]. Tañhi attanā sampayuttena sampayuttattā ‘‘sampayuttena sampayutta’’nti niddhāritanti. Rūpena vāti etena nirodhasaccaappaccayaasaṅkhatehipi ayogo vutto hotīti daṭṭhabbo, tathā rūpamissakehi vāti etena anupādinnaanupādāniyādīhi nibbānamissakehipi. Vakkhati hi ‘‘nibbānaṃ pana sukhumarūpagatikamevā’’ti. Sabbārūpakkhandhasaṅgāhakehīti vattamānānameva sampayogo labbhatīti vattamānesu ekampi dhammaṃ anapanetvā avikalacatukkhandhasaṅgāhakehi arūpabhavādīhīti attho. Ayaṃ panettha saṅkhepo – ye sampayogaṃ na labhanti rūpakkhandhādayo, te sabbe na gahitā, itare ca vedanākkhandhādayo sabbe gahitāti.

៣១៩. ក្នុងការអធិប្បាយអំពីបទសម្បយុត្តនិងសម្បយុត្តនេះ បទថា «យំខន្ធាទិវសេន» នេះ គប្បីយល់ថាជាសមាសបទ មានសេចក្តីថា «ដោយអំណាចនៃខន្ធជាដើមណា»។ ចំណែកពាក្យថា «តស្សេវ» មានសេចក្តីថា «នៃខន្ធជាដើមនោះឯង»។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅនេះ៖ ធម៌ណាដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា សម្បយុត្តក្នុងន័យទី ៩ នេះ ធម៌នោះសម្បយុត្តនឹងវេទនាខន្ធជាដើមណា ក្នុងបណ្តាធម៌មានរូបក្ខន្ធជាដើម រហូតដល់អរណធម៌ជាទីបំផុត ព្រះអង្គក៏សួរនូវសម្បយុត្តនៃវេទនាខន្ធជាដើមនោះឯង ជាមួយនឹងខន្ធទាំងឡាយម្តងទៀត ហើយទើបឆ្លើយ។ ព្រោះថា ធម៌នោះ កាលបើព្រះអង្គកំណត់ទុកថា «សម្បយុត្តនឹងធម៌ដែលសម្បយុត្ត» ព្រោះសភាពដែលសម្បយុត្តនឹងធម៌ដែលសម្បយុត្តនឹងខ្លួននោះឯង។ ពាក្យថា «រូបេន វា» នេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅដល់ការមិនសម្បយុត្ត (អយោគៈ) សូម្បីជាមួយនឹងនិរោធសច្ចៈ អប្បច្ចយធម៌ និងអសង្ខតធម៌ យ៉ាងណាមិញ ពាក្យថា «រូបមិស្សកេហិ វា» នេះ ក៏គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅដល់ការមិនសម្បយុត្តជាមួយនឹងធម៌ដែលលាយឡំនឹងព្រះនិព្វាន មានអនុបាទិន្នានុបាទានិយធម៌ជាដើម យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងន័យទី ១០ ព្រះអង្គនឹងត្រាស់ថា «ព្រះនិព្វាន មានគតិដូចជាសុខុមរូបដែរ»។ ពាក្យថា «សព្វារូបក្ខន្ធសង្គាហកេហិ» មានសេចក្តីថា ព្រោះសម្បយុត្តបានតែក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលជាបច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបមិនដកធម៌ណាមួយចេញក្នុងបណ្តាធម៌ជាបច្ចុប្បន្នទាំងឡាយ ហើយសង្គ្រោះដោយអរូបភពជាដើម ដែលជាធម៌សង្គ្រោះយកនាមខន្ធ ៤ មិនឲ្យខ្វះខាត។ សេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះគឺ៖ រូបក្ខន្ធជាដើមទាំងឡាយណាដែលមិនបានសម្បយុត្ត ធម៌ទាំងនោះទាំងអស់មិនត្រូវបានកាន់យកឡើយ ចំណែកឯធម៌ដទៃមានវេទនាខន្ធជាដើមទាំងអស់ ត្រូវបានកាន់យក។


Navamanayasampayuttenasampayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីបទសម្បយុត្តនិងសម្បយុត្តក្នុងន័យទី ៩ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។


10. Dasamanayo vippayuttenavippayuttapadavaṇṇanā

១០. ន័យទី ១០ ការអធិប្បាយអំពីបទវិប្បយុត្តនិងវិប្បយុត្ត (វិប្បយុត្តេន វិប្បយុត្តបទវណ្ណនា)


353. Vippayuttenavippayuttapadaniddese aggahitesu dhammāyatanādidhammā anārammaṇamissakasabbacittuppādagatadhammabhāvato tehi vippayuttassa abhāvā na gahitā, dukkhasaccacatumahābhavaabyākatādidhammā tehi vippayuttehi vippayuttānaṃ khandhādīhi vippayogābhāvatoti ayaṃ viseso veditabboti.

៣៥៣. ក្នុងវិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទនិទ្ទេស ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងឡាយដែលមិនបានកាន់យក ធម៌ទាំងឡាយមានធម្មាយតនៈជាដើម ព្រះអង្គមិនបានកាន់យកឡើយ ព្រោះភាពជាធម៌ដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តទាំងអស់ដែលលាយឡំដោយរូបនិងនិព្វានដែលគ្មានអារម្មណ៍ ព្រោះមិនមានធម៌ដែលវិប្បយុត្តនឹងធម៌មានធម្មាយតនៈជាដើមនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយមានទុក្ខសច្ចៈ មហាភពទាំង ៤ និងអព្យាកតធម៌ជាដើម ព្រះអង្គក៏មិនបានកាន់យកឡើយ ព្រោះមិនមានវិប្បយោគៈនៃធម៌ទាំងឡាយមានទុក្ខសច្ចៈជាដើម ដែលវិប្បយុត្តនឹងធម៌ទាំងឡាយមានទុក្ខសច្ចៈជាដើមនោះ ជាមួយនឹងខន្ធជាដើម។ សេចក្តីប្លែកគ្នានេះ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះ។


Dasamanayavippayuttenavippayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីវិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទ ក្នុងទសមកន័យ ចប់ហើយ។


11. Ekādasamanayo saṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā

១១. ឯកាទសមកន័យ ការអធិប្បាយអំពីសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទ។


409. Ekādasamanayavaṇṇanāyaṃ ‘‘te ca sesehi tīhi khandhehi ekena manāyatanena sattahi viññāṇadhātūhī’’ti etesaṃ padānaṃ ‘‘sampayuttā nāmā’’ti etena saha sambandho. ‘‘Kehicī’’ti etassa panatthaṃ dassetuṃ ‘‘saṅkhārakkhandhe dhammāyatanadhammadhātūsu ca ṭhapetvā taṇha’’nti etena ‘‘te cā’’ti vutte samudayasaccena khandhādisaṅgahena saṅgahitadhamme visesetvā tesaṃ eva visesitānaṃ attavajjehi sesehi saṅkhārakkhandhe taṇhāya dhammāyatanadhammadhātūsu ca taṇhāya vedanāsaññākkhandhehi sampayogārahehi [Pg.25] sampayuttataṃ sandhāyāha ‘‘sesehi sampayuttattā kehici sampayuttā nāmā’’ti.

៤០៩. ក្នុងការអធិប្បាយអំពីឯកាទសមកន័យ ការភ្ជាប់គ្នានៃបទទាំងឡាយនេះថា «te ca sesehi tīhi khandhehi ekena manāyatanena sattahi viññāṇadhātūhī» (ធម៌ទាំងនោះ ផ្សំផ្គុំនឹងខន្ធ ៣ ដ៏សេស មនាយតនៈ ១ វិញ្ញាណធាតុ ៧) ជាមួយនឹងបទថា «sampayuttā nāmā» (ឈ្មោះថាផ្សំផ្គុំ)។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនៃបទថា «kehicī» (នឹងធម៌ខ្លះ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «saṅkhārakkhandhe dhammāyatanadhammadhātūsu ca ṭhapetvā taṇhaṃ» (វៀរលែងតែតណ្ហាក្នុងសង្ខារក្ខន្ធ ធម្មាយតនៈ និងធម្មធាតុ) ជាដើម។ កាលបើពោលថា «te cā» (ធម៌ទាំងនោះ) ព្រះអង្គធ្វើការកំណត់វិសេសនូវធម៌ដែលសង្គ្រោះដោយខន្ធជាដើម ដោយសមុទយសច្ចៈ ហើយសំដៅយកភាពផ្សំផ្គុំនៃធម៌ដែលកំណត់វិសេសទាំងនោះឯង ជាមួយនឹងសង្ខារក្ខន្ធដ៏សេសដែលវៀរលែងតែខ្លួនឯង និងតណ្ហា និងក្នុងធម្មាយតនៈនិងធម្មធាតុ និងតណ្ហា ជាមួយនឹងវេទនាខន្ធនិងសញ្ញាខន្ធដែលគួរដល់ការផ្សំផ្គុំ ទើបពោលថា «sesehi sampayuttattā kehici sampayuttā nāmā» (ឈ្មោះថាផ្សំផ្គុំនឹងធម៌ខ្លះ ព្រោះផ្សំផ្គុំនឹងធម៌ដ៏សេស)។


Ekādasamanayasaṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទ ក្នុងឯកាទសមកន័យ ចប់ហើយ។


12. Dvādasamanayo sampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā

១២. ទ្វាទសមកន័យ ការអធិប្បាយអំពីសម្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទ។


417. Dvādasamanaye ca navamanaye viya sampayogārahāva labbhantīti āha ‘‘teyeva uddhaṭā’’ti.

៤១៧. ក្នុងទ្វាទសមកន័យនេះ ក៏ដូចជាក្នុងနវមកន័យដែរ គឺបានតែធម៌ទាំងឡាយដែលគួរដល់ការផ្សំផ្គុំប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «teyeva uddhaṭā» (ធម៌ទាំងនោះឯងដែលដកស្រង់ឡើង)។


Dvādasamanayasampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីសម្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទ ក្នុងទ្វាទសមកន័យ ចប់ហើយ。


13. Terasamanayo asaṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā

១៣. តេរសមកន័យ ការអធិប្បាយអំពីអសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទ។


448. Terasamanayavaṇṇanāyaṃ yehi tīhipi saṅgahehi asaṅgahitaṃ viññāṇameva hoti, te pāḷiyaṃ ‘‘rūpañca dhammāyatana’’ntiādiuddānagāthāya dassitā bāvīsa dhammā ‘‘rūpakkhandhena sadisapañhā dhammā’’ti vuttā. Yehi pana tīhipi saṅgahehi asaṅgahitāni arūpabhavena viya oḷārikāyatanāneva honti, te vuttāvasesā sabbe idha uddhaṭā ‘‘arūpabhavena sadisā’’ti vuttā. Sesāti sesā pañcamanaye āgatā vedanākkhandhādayo satipi asaṅgāhakatte idha vissajjanaṃ na ruhantīti na uddhaṭā. Ye pana asaṅgāhakā eva na honti dukkhasaccādidhammā, tesu vattabbameva natthi. Yathā pana vedanākkhandhādayo na ruhanti, taṃ dassetuṃ ‘‘vedanākkhandhena hī’’tiādimāha. Tattha tesañca sampayogo nāma natthīti rūpārūpadhammānaṃ asampayogehi vomissatāya sampayogo natthīti attho.

៤៤៨. ក្នុងការអធិប្បាយអំពីតេរសមកន័យ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមិនត្រូវបានសង្គ្រោះដោយការសង្គ្រោះទាំង ៣ យ៉ាង ហើយមានតែវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ ធម៌ ២២ យ៉ាងទាំងនោះដែលបង្ហាញទុកក្នុងបាលីដោយឧទ្ទានគាថាមានពាក្យថា «rūpañca dhammāyatanaṃ» ជាដើម ឈ្មោះថា «ធម៌ដែលមានបញ្ហាស្មើដោយរូបក្ខន្ធ»។ ចំណែកធម៌ទាំងឡាយណាដែលមិនត្រូវបានសង្គ្រោះដោយការសង្គ្រោះទាំង ៣ យ៉ាង ហើយមានតែឱឡារិកាយតនៈប៉ុណ្ណោះ ដូចជាអរូបភពដែរ ធម៌ដែលសេសសល់ទាំងអស់ដែលពោលហើយ ដែលដកស្រង់ឡើងក្នុងតេរសមកន័យនេះ ឈ្មោះថា «ធម៌ដែលស្មើដោយអរូបភព»។ បទថា «sesā» (ធម៌ដ៏សេស) គឺធម៌ទាំងឡាយមានវេទនាខន្ធជាដើមដែលមកក្នុងបញ្ចមកន័យ ទោះបីជាមានសភាវៈមិនសង្គ្រោះក៏ដោយ ក៏មិនឡើងកាន់វិសជ្ជនា (ការឆ្លើយតប) ក្នុងតេរសមកន័យនេះឡើយ ហេតុនោះទើបមិនបានដកស្រង់ឡើង។ ចំណែកធម៌ទាំងឡាយមានទុក្ខសច្ចៈជាដើម ដែលមិនមែនជាធម៌មិនសង្គ្រោះនោះ មិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីបង្ហាញហេតុដែលធម៌ទាំងឡាយមានវេទនាខន្ធជាដើមមិនឡើងកាន់វិសជ្ជនា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «vedanākkhandhena hī» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «tesañca sampayogo nāma natthī» (ការផ្សំផ្គុំនៃធម៌ទាំងនោះមិនមានឡើយ) មានសេចក្តីថា ព្រោះធម៌ដែលមានរូបនិងអរូបលាយឡំគ្នាជាមួយនឹងធម៌ដែលមិនផ្សំផ្គុំ ហេតុនោះការផ្សំផ្គុំទើបមិនមាន។


Yadi pana te kadāci asabbaviññāṇadhātusampayuttā arūpadhammā rūpadhammā ca siyuṃ, na tesaṃ vippayogo natthīti ‘‘vippayogo ca natthī’’ti na vuttaṃ, na vedanākkhandhena asaṅgahitānaṃ vippayogassa atthitāyāti veditabbaṃ. Ubhayābhāvato hi vedanākkhandhādayo idha na ruhantīti. Evaṃ panettha siyā ‘‘vedanākkhandhena hi khandhādivasena anārammaṇamissakā sattaviññāṇadhātudhammā asaṅgahitā honti, tesañca sampayogo [Pg.26] vippayogo ca natthī’’ti. Anārammaṇasahitānañhi sabbaviññāṇadhātūnaṃ sabbaviññāṇadhātusampayuttānaṃ tadubhayadhammānañca vedanākkhandhādiviññāṇakkhandhādicakkhāyatanādīhi tīhipi saṅgahehi asaṅgahitānaṃ sampayogavippayogābhāvo aruhaṇe kāraṇaṃ. Jātivippayogabhūmikālasantānavippayogato catubbidho vippayogo. Tattha jātivippayogo ‘‘kusalā dhammā, akusalā dhammā’’tiādi, bhūmivippayogo ‘‘kāmāvacarā, rūpāvacarā’’tiādi, kālavippayogo ‘‘atītā dhammā, anāgatā dhammā’’tiādi, santānavippayogo ‘‘ajjhattā dhammā, bahiddhā dhammā’’tiādi. Evaṃ vippayogo catudhā veditabbo.

ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើធម៌ទាំងនោះ គឺអរូបធម៌និងរូបធម៌ទាំងឡាយដែលមិនផ្សំផ្គុំនឹងវិញ្ញាណធាតុទាំងអស់ គb្បីមានក្នុងកាលខ្លះ វិប្បយោគៈនៃធម៌ទាំងនោះមិនមែនជាមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបមិនពោលថា «vippayogo ca natthī» (វិប្បយោគៈក៏មិនមាន) មិនមែនព្រោះភាពមាននៃវិប្បយោគៈនៃធម៌ទាំងឡាយដែលមិនបានសង្គ្រោះដោយវេទនាខន្ធនោះឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ព្រោះមិនមានទាំងពីរយ៉ាង (គឺសម្បយោគៈនិងវិប្បយោគៈ) ធម៌ទាំងឡាយមានវេទនាខន្ធជាដើម ទើបមិនឡើងកាន់វិសជ្ជនាក្នុងតេរសមកន័យនេះ។ ក្នុងអធិប្បាយនេះ គប្បីមានសេចក្តីយ៉ាងនេះថា «ដោយពិត ធម៌គឺវិញ្ញាណធាតុ ៧ ដែលលាយឡំដោយរូបដែលគ្មានអារម្មណ៍ ដែលមិនបានសង្គ្រោះដោយវេទនាខន្ធ ដោយអំណាចនៃខន្ធជាដើម ធម៌ទាំងនោះមិនមានសម្បយោគៈនិងវិប្បយោគៈឡើយ»។ ព្រោះថា ភាពមិនមាននៃសម្បយោគៈនិងវិប្បយោគៈនៃវិញ្ញាណធាតុទាំងអស់ដែលរួមដោយរូបដែលគ្មានអារម្មណ៍ផង នៃចេតសិកដែលផ្សំផ្គុំនឹងវិញ្ញាណធាតុទាំងអស់នោះផង នៃធម៌ទាំងពីរយ៉ាងនោះផង ដែលមិនបានសង្គ្រោះដោយការសង្គ្រោះទាំង ៣ យ៉ាង មានវេទនាខន្ធជាដើម វិញ្ញាណខន្ធជាដើម ចក្ខាយតនៈជាដើម គឺជាហេតុនៃការមិនឡើងកាន់វិសជ្ជនា។ វិប្បយោគៈមាន ៤ យ៉ាង គឺ ជាតិវិប្បយោគៈ ភូមិវិប្បយោគៈ កាលវិប្បយោគៈ និងសន្តានវិប្បយោគៈ។ ក្នុងវិប្បយោគៈទាំង ៤ នោះ ជាតិវិប្បយោគៈ ដូចជា «kusalā dhammā, akusalā dhammā» (ធម៌ជាកុសល ធម៌ជាអកុសល) ជាដើម ភូមិវិប្បយោគៈ ដូចជា «kāmāvacarā, rūpāvacarā» (ធម៌ជាកាមាវចរ ធម៌ជារូបាវចរ) ជាដើម កាលវិប្បយោគៈ ដូចជា «atītā dhammā, anāgatā dhammā» (ធម៌ជាអតីត ធម៌ជាអនាគត) ជាដើម សន្តានវិប្បយោគៈ ដូចជា «ajjhattā dhammā, bahiddhā dhammā» (ធម៌ជាខាងក្នុង ធម៌ជាខាងក្រៅ) ជាដើម។ គប្បីជ្រាបវិប្បយោគៈ ៤ យ៉ាង ដោយប្រការដូច្នេះ។


Terasamanayaasaṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីអសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទ ក្នុងតេរសមកន័យ ចប់ហើយ។


14. Cuddasamanayo vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā

១៤. ចុទ្ទសមកន័យ ការអធិប្បាយអំពីវិប្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទ។


456. Cuddasamanaye dhammāyatanādīnaṃ anārammaṇamissakasabbacittuppādagatadhammabhāvato vippayogassa aruhaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Jātiādittayassa cettha dhammasabhāvamattattā na kathañci sampayogo vippayogo ca ruhati ajjhattabahiddhadhammānaṃ sabbadhammasamodhānattā, anidassanaappaṭighādīnaṃ anārammaṇamissakasabbacittuppādattā. Dukkhasaccādidhammāva idha tehi vippayuttānaṃ saṅgahāsaṅgahasabbhāvā gahitāti.

៤៥៦. ក្នុងចុទ្ទសមកន័យ គប្បីឃើញការមិនឡើងកាន់វិសជ្ជនានៃវិប្បយោគៈនៃធម៌ទាំងឡាយមានធម្មាយតនៈជាដើម ព្រោះភាពជាធម៌ដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តទាំងអស់ដែលលាយឡំដោយរូបនិងនិព្វានដែលគ្មានអារម្មណ៍។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានធម្មាយតនៈជាដើមនេះ ពួកធម៌ ៣ មានជាតិជាដើម មិនឡើងកាន់វិសជ្ជនាទាំងសម្បយោគៈនិងវិប្បយោគៈដោយប្រការណាមួយឡើយ ព្រោះភាពជាសភាវធម៌សុទ្ធសាធ ធម៌ទាំងឡាយជាខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ ក៏មិនឡើងកាន់វិសជ្ជនាឡើយ ព្រោះភាពជាទីប្រជុំនៃធម៌ទាំងអស់ ធម៌ទាំងឡាយមានអនិទស្សនអប្បដិឃៈជាដើម ក៏មិនឡើងកាន់វិសជ្ជនាឡើយ ព្រោះភាពជាចិត្តដែលកើតឡើងទាំងអស់ដែលលាយឡំដោយរូបនិងនិព្វានដែលគ្មានអារម្មណ៍។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកតែធម៌ទាំងឡាយមានទុក្ខសច្ចៈជាដើមប៉ុណ្ណោះ ក្នុងចុទ្ទសមកន័យនេះ ព្រោះភាពជាធម៌ដែលមានសង្គ្រោះនិងមិនសង្គ្រោះនៃធម៌ទាំងឡាយដែលវិប្បយុត្តនឹងធម៌មានទុក្ខសច្ចៈជាដើមនោះ ប្រាកដច្បាស់។


Pāḷiuddānagāthāyaṃ samucchede na labbhantīti pariyosāne naye na labbhantīti attho. Moghapucchakena cāti alabbhamānā ca te moghapucchakena hetunā na labbhanti tesaṃ pucchāya moghattāti vuttaṃ hoti. Atha vā moghapucchako aṭṭhamo nayo, tena ca saha osānanaye ete dhammā vippayogassapi abhāvā sabbathāpi na labbhantīti attho.

ក្នុងឧទ្ទានគាថានៃព្រះបាលី បទថា «samucchede na labbhantī» មានសេចក្តីថា មិនបានក្នុងន័យចុងក្រោយ (គឺចុទ្ទសមកន័យ)។ ពាក្យថា «moghapucchakena cā» មានន័យថា ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនបាននោះ មិនបានដោយហេតុនៃមោឃបុច្ឆកៈ (សំនួរដែលសូន្យចាកចម្លើយ) ព្រោះភាពជាសំនួរដែលសូន្យចាកចម្លើយនៃធម៌ទាំងឡាយមានធម្មាយតនៈជាដើមនោះ។ ម៉្យាងទៀត ន័យទី ៨ ឈ្មោះថាមោឃបុច្ឆកៈ ធម៌ទាំងឡាយមានធម្មាយតនៈជាដើមនេះ មិនបានក្នុងន័យចុងក្រោយ ព្រមជាមួយន័យទី ៨ នោះឡើយ ដោយប្រការទាំងពួង សូម្បីតែវិប្បយោគៈក៏មិនមាន ព្រោះមិនមានសម្បយោគៈនិងវិប្បយោគៈឡើយ។


Cuddasamanayavippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីវិប្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទ ក្នុងចុទ្ទសមកន័យ ចប់ហើយ។


Dhātukathāpakaraṇa-mūlaṭīkā samattā.

មូលដីកានៃគម្ពីរធាតុគថា ចប់បរិបូណ៌ហើយ។


Puggalapaññattipakaraṇa-mūlaṭīkā

មូលដីកានៃគម្ពីរបុគ្គលបញ្ញត្តិ


1. Mātikāvaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយមាតិកា


1. Dhammasaṅgahe [Pg.27] tikadukavasena saṅgahitānaṃ dhammānaṃ vibhaṅge khandhādivibhāgaṃ dassetvā tathāsaṅgahitavibhattānaṃ dhātukathāya saṅgahāsaṅgahādippabhedaṃ vatvā yāya paññattiyā tesaṃ sabhāvato upādāya ca paññāpanaṃ hoti, taṃ pabhedato dassetuṃ ‘‘cha paññattiyo’’tiādinā puggalapaññatti āraddhā. Tattha ye dhamme pubbāpariyabhāvena pavattamāne asabhāvasamūhavasena upādāya ‘‘puggalo, itthī, puriso, devo, manusso’’tiādikā puggalapaññatti hoti, tesaṃ aññesañca bāhirarūpanibbānānaṃ sasabhāvasamūhasasabhāvabhedavasena paññāpanā sabhāvapaññattīti khandhapaññattiādikā pañcavidhā veditabbā. Tāya dhammasaṅgahādīsu vibhattā sabhāvapaññatti sabbāpi saṅgahitā hoti. Puggalapaññatti pana asabhāvapaññatti. Tāya ca samayavimuttādippabhedāya sattasantānagate pariññeyyādisabhāvadhamme upādāya pavattito padhānāya ‘‘vihāro mañco’’tiādikā ca sabbā asabhāvapaññatti saṅgahitā hoti.

១. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញការបែងចែកមានខន្ធជាដើម ក្នុងវិភង្គនៃធម៌ទាំងឡាយដែលសង្គ្រោះដោយអំណាចនៃតិកៈនិងទុកៈក្នុងធម្មសង្គណី ហើយទ្រង់សម្តែងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នាមានសង្គ្រោះនិងមិនសង្គ្រោះជាដើម ក្នុងធាតុគថានៃធម៌ទាំងឡាយដែលសង្គ្រោះនិងបែងចែកយ៉ាងនោះ រួចហើយទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងបុគ្គលបញ្ញត្តិដោយពាក្យថា «cha paññattiyo» (បញ្ញត្តិ ៦ យ៉ាង) ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបញ្ញត្តិដែលទ្រង់បញ្ញត្តិធម៌ទាំងនោះដោយសភាវៈនិងដោយការអាស្រ័យ។ ក្នុងបញ្ញត្តិទាំងនោះ បញ្ញត្តិណាដែលអាស្រ័យធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាមុននិងក្រោយ ដោយអំណាចនៃសមុហបញ្ញត្តិដែលមិនមែនជាសភាវៈ ហើយបញ្ញត្តិថា «puggalo, itthī, puriso, devo, manusso» (បុគ្គល, ស្ត្រី, បុរស, ទេវតា, មនុស្ស) ជាដើម នេះឈ្មោះថា បុគ្គលបញ្ញត្តិ។ ការបញ្ញត្តិនូវធម៌ទាំងនោះ និងធម៌ដទៃទៀតមានរូបខាងក្រៅនិងនិព្វាន ដោយអំណាចនៃសមុហសភាវៈជាសាមញ្ញ និងសភាវៈប្លែកគ្នាជាពិសេស ឈ្មោះថា សភាវបញ្ញត្តិ គប្បីជ្រាបថាមាន ៥ យ៉ាង មានខន្ធបញ្ញត្តិជាដើម។ សភាវបញ្ញត្តិទាំងអស់ដែលបែងចែកក្នុងធម្មសង្គណីជាដើម ត្រូវបានសង្គ្រោះដោយសភាវបញ្ញត្តិនោះ។ ចំណែកបុគ្គលបញ្ញត្តិ គឺជាអសភាវបញ្ញត្តិ។ អសភាវបញ្ញត្តិទាំងអស់មាន «vihāro, mañco» (វិហារ, គ្រែ) ជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការអាស្រ័យនូវសភាវធម៌មានបរិញ្ញេយ្យធម៌ជាដើម ដែលកើតក្នុងសន្តាននៃសត្វទាំងឡាយ ដែលមានសេចក្តីប្លែកគ្នាមានសមយវិមុត្តជាដើម ដែលជាប្រធាន ត្រូវបានសង្គ្រោះដោយបុគ្គលបញ្ញត្តិនោះ។


Ettāvatā ca paññatti nāma vijjamānapaññatti avijjamānapaññatti ca. Tā eva hi vomissā itarā catassoti. Tasmā tāsaṃ dassanena imasmiṃ pakaraṇe sabbā paññattiyo dassitāti veditabbā. Khandhādipaññattīsu pana chasu aññattha adassitappabhedaṃ idheva ca dassitappabhedaṃ puggalapaññattiṃ upādāya imassa pakaraṇassa puggalapaññattīti nāmaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ye dhamme idha paññapetukāmoti paññattiyā vatthubhāvena dassetukāmoti adhippāyo. Na hi etasmiṃ pakaraṇe paññāpanaṃ karoti, vatthūhi pana paññattiyo dassetīti.

ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ បញ្ញត្តិគប្បីជ្រាបថាមាន ២ យ៉ាង គឺ វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ (បញ្ញត្តិធម៌ដែលមានពិត) និងអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ (បញ្ញត្តិធម៌ដែលមិនមានពិត)។ ព្រោះថា បញ្ញត្តិទាំង ២ នោះឯង លាយឡំគ្នា ទើបកើតជាបញ្ញត្តិ ៤ ទៀត។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញបញ្ញត្តិទាំងអស់ក្នុងគម្ពីរនេះ ដោយការបង្ហាញនូវបញ្ញត្តិទាំងនោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបណ្តាបញ្ញត្តិទាំង ៦ មានខន្ធបញ្ញត្តិជាដើម គប្បីជ្រាបថា ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយហៅឈ្មោះគម្ពីរនេះថា «បុគ្គលបញ្ញត្តិ» ដោយអាស្រ័យយកបុគ្គលបញ្ញត្តិ ដែលមិនបានបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងគម្ពីរដទៃ (មានធម្មសង្គណីជាដើម) តែបានបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងគម្ពីរនេះឯង។ ពាក្យថា «ye dhamme idha paññapetukāmo» (ទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងបញ្ញត្តិនូវធម៌ទាំងឡាយណា ក្នុងគម្ពីរនេះ) មានអធិប្បាយថា ទ្រង់ប្រាថ្នានឹងបង្ហាញដោយភាពជាទីតាំងនៃបញ្ញត្តិ។ ព្រោះថា ក្នុងគម្ពីរនេះ ព្រះអង្គមិនមែនធ្វើការបញ្ញត្តិ (ឱ្យដឹងច្បាស់) ឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់បង្ហាញបញ្ញត្តិទាំងឡាយដោយវត្ថុទាំងឡាយមានខន្ធជាដើម។


Khandhāti [Pg.28] paññāpanāti idaṃ khandhāti rūpaṃ pathavītiādikā sabbāpi sāmaññappabhedapaññāpanā nāma hoti, taṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Paññāpanāti etassa pana dassanā ṭhapanāti ete dve atthā, tesaṃ pakāsanā nikkhipanāti. Tattha ‘‘rūpakkhandho…pe… aññātāvindriyaṃ samayavimutto’’tiādinā idamevaṃnāmakaṃ idamevaṃnāmakanti taṃtaṃkoṭṭhāsikakaraṇaṃ bodhanameva nikkhipanā, na paññapetabbānaṃ mañcādīnaṃ viya ṭhānasambandhakaraṇaṃ. Yo panāyaṃ ‘‘nāmapaññatti hi dasseti ca ṭhapeti cā’’ti kattuniddeso kato, so bhāvabhūtāya karaṇabhūtāya vā nāmapaññattiyā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ diṭṭhatāya ṭhapitatāya ca taṃnimittataṃ sandhāya katoti veditabbo.

ពាក្យថា «khandhāti paññāpanā» នេះ គប្បីឃើញថា ព្រះអង្គសំដៅយកការបញ្ញត្តិទាំងអស់មានសាមញ្ញបញ្ញត្តិនិងវិសេសបញ្ញត្តិជាដើម ដូចជា «khandhā» (ខន្ធទាំងឡាយ) «rūpaṃ» (រូប) «pathavī» (បឋវី) ជាដើម ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ចំណែកបទថា «paññāpanā» នេះ មានសេចក្តី ២ យ៉ាង គឺ «dassanā» (ការបង្ហាញ) និង «ṭhapanā» (ការតម្កល់ទុក) សេចក្តីទាំងនោះគឺ «pakāsanā» (ការធ្វើឱ្យច្បាស់) និង «nikkhipanā» (ការដាក់ចុះ)។ ក្នុងសេចក្តីទាំងនោះ ការធ្វើឱ្យសត្វទាំងឡាយដែលគួរត្រាស់ដឹងឱ្យដឹងច្បាស់ ដោយការធ្វើឱ្យចូលទៅក្នុងចំណែកនោះៗថា «នេះមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ នេះមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ» ដោយព្រះបាលីថា «rūpakkhandho...pe... aññātāvindriyaṃ samayavimutto» (រូបក្ខន្ធ...ပေ... អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយ សមយវិមុត្ត) ជាដើម នេះឈ្មោះថា និក្ខេបនា (ការដាក់ចុះក្នុងសន្តាននៃវិនេយ្យសត្វ) មិនមែនជាការធ្វើឱ្យទាក់ទងនឹងទីកន្លែង ដូចជាការរៀបចំគ្រែជាដើមដែលគួររៀបចំនោះឡើយ។ ចំណែកការសម្តែងកត្តុអត្ថណាដែលពោលថា «nāmapaññatti hi dasseti ca ṭhapeti cā» (ព្រោះថានាមបញ្ញត្តិរមែងបង្ហាញផង តម្កល់ទុកផង) គប្បីជ្រាបថា ការសម្តែងកត្តុអត្ថនោះ ព្រះអង្គធ្វើឡើងដោយសំដៅយកភាពជាហេតុនៃសេចក្តីនោះ ព្រោះភាពជាធម៌ដែលត្រូវបង្ហាញនិងត្រូវតម្កល់ទុកនៃធម៌ទាំងឡាយមានខន្ធជាដើមនោះ ដោយនាមបញ្ញត្តិដែលជាភាវៈ ឬជាករណៈ។


Vijjamānapaññattītiādinā vacanena pāḷiyaṃ anāgatataṃ sandhāya ‘‘pāḷimuttakenā’’tiādimāha. Kusalākusalassevāti kusalākusalassa viya. Vijjamānassāti etassa attho satoti, tassa attho sambhūtassāti. Vijjamānassa satoti vā vijjamānabhūtassāti attho. Tamevatthaṃ dassento āha ‘‘sambhūtassā’’ti. Tena avijjamānabhāvaṃ paṭikkhipati. Tathā avijjamānassāti yathā kusalādīni akusalādisabhāvato, phassādayo ca vedanādisabhāvato vinivattasabhāvāni vijjanti, tathā avijjamānassa ye dhamme upādāya ‘‘itthī, puriso’’ti upaladdhi hoti, te apanetvā tehi vinivattassa itthiādisabhāvassa abhāvato asambhūtassāti attho. Yaṃ panetassa ‘‘tenākārena avijjamānassa aññenākārena vijjamānassā’’ti atthaṃ keci vadanti, tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ paññattiduke vuttameva. Avijjamānepi sabhāve lokaniruttiṃ anugantvā anabhinivesena cittena ‘‘itthī, puriso’’ti gahaṇasabbhāvā ‘‘lokaniruttimattasiddhassā’’ti āha. Sābhinivesena pana cittena gayhamānaṃ pañcamasaccādikaṃ na sabhāvato, nāpi saṅketena siddhanti ‘‘sabbākārenapi anupalabbhaneyya’’nti vuttaṃ. Tāsu imasmiṃ…pe… labbhantīti imasmiṃ pakaraṇe sarūpato tissannaṃ āgatataṃ sandhāya vuttaṃ.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ពោលពាក្យថា «pāḷimuttakena» (ដោយបទក្រៅព្រះបាលី) ជាដើម ក្នុងព្រះបាលី សំដៅយកសេចក្តីដែលមិនទាន់មកដល់ ដោយពាក្យថា «vijjamānapaññatti» (វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ) ជាដើម។ ពាក្យថា «kusalākusalasseva» សេចក្តីថា ដូចជាកុសល និងអកុសល។ ពាក្យថា «vijjamānassa» នេះ មានសេចក្តីថា «sato» (មានស្រាប់) សេចក្តីនៃពាក្យនោះ មានន័យថា «sambhūtassā» (កើតឡើងហើយ)។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «vijjamānassa sato» មានសេចក្តីថា «vijjamānabhūtassa» (ដែលប្រាកដជាមាន)។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះឯង ទើបពោលថា «sambhūtassā»។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ បដិសេធនូវសេចក្តីមិនមាន (អវិជ្ជមានភាព)។ ចំពោះពាក្យថា «avijjamānassa» នោះ មានសេចក្តីថា ដូចជាធម៌មានកុសលជាដើម វៀរចាកសភាវៈមានអកុសលជាដើម និងធម៌មានផស្សៈជាដើម វៀរចាកសភាវៈមានវេទនាជាដើម តែងមានប្រាកដ យ៉ាងណាមិញ ធម៌ទាំងឡាយណា ដែលបុគ្គលអាស្រ័យហើយ ទើបមានការដឹងថា «ស្ត្រី បុរស» ធម៌ទាំងឡាយនោះ មិនមានប្រាកដ (អវិជ្ជមាន) យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះកាលបើដកចេញនូវធម៌ទាំងនោះហើយ សភាវៈមានស្ត្រីជាដើម ដែលវៀរចាកធម៌ទាំងនោះ ក៏មិនមាន ហេតុនោះ ទើបមានសេចក្តីថា «asambhūtassa» (មិនកើតឡើង)។ ម៉្យាងទៀត ចំពោះពាក្យនេះ អាចារ្យខ្លះពោលសេចក្តីថា «មិនមានដោយអាការៈនោះ តែមានដោយអាការៈដទៃ» សេចក្តីណាដែលគួរពោលក្នុងទីនោះ សេចក្តីនោះ ខ្ញុំបានពោលរួចហើយក្នុងបញ្ញត្តិទុកៈ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ពោលថា «lokaniruttimattasiddhassa» (សម្រេចត្រឹមតែវោហារលោក) ព្រោះសូម្បីតែសភាវៈមិនមាន ក៏នៅតែមានការប្រកាន់យកដោយចិត្តដែលមិនមានអភិនិវេសៈ (ការស្ទាបអង្អែលដោយខុស) តាមវោហាររបស់លោកថា «ស្ត្រី បុរស»។ ចំណែកឯសេចក្តីមានសច្ចៈទីប្រាំជាដើម ដែលបុគ្គលកាន់យកដោយចិត្តប្រកបដោយអភិនិវេសៈ មិនសម្រេចដោយសភាវៈផង មិនសម្រេចដោយសន្មតផង ហេតុនោះ ទើបពោលថា «sabbākārenapi anupalabbhaneyya» ន្តិ (មិនអាចសម្រេចបានដោយអាការៈទាំងពួង)។ ពាក្យថា «tāsu imasmiṃ...pe... labbhanti» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ពោលសំដៅយកការមកដល់នៃបញ្ញត្តិទាំង ៣ យ៉ាងតាមសរូបៈ ក្នុងបករណ៍នេះ។


Yathāvuttassa pana aṭṭhakathānayassa avirodhena ācariyavādā yojetabbā, tasmā paññapetabbaṭṭhena cesā paññattīti etassa sabhāvato avijjamānattā paññapetabbamattaṭṭhena paññattīti attho. Paññapetabbampi hi sasabhāvaṃ tajjaparamatthanāmalābhato na parato labhitabbaṃ [Pg.29] paññattināmaṃ labhati, nisabhāvaṃ pana sabhāvābhāvato na attano sabhāvena nāmaṃ labhatīti. Sattotiādikena nāmena paññapitabbamattaṭṭhena paññattīti nāmaṃ labhati, nisabhāvā ca sattādayo. Na hi sasabhāvassa rūpādīhi ekattena aññattena vā anupalabbhasabhāvatā atthīti.

ម៉្យាងទៀត អាចារ្យវាទៈទាំងឡាយ គួរផ្សំផ្គុំដោយមិនឲ្យផ្ទុយនឹងន័យអដ្ឋកថាដែលពោលហើយ ហេតុនោះ ពាក្យថា «paññapetabbaṭṭhena cesā paññatti» នេះ មានសេចក្តីថា ព្រោះសភាវៈមិនមានពិត ទើបឈ្មោះថា បញ្ញត្តិ ដោយអត្ថថាជាសភាវៈដែលគេគប្បីបញ្ញត្តិត្រឹមប៉ុណ្ណោះ។ ពិរោះថា សូម្បីតែសភាវៈដែលគេគប្បីបញ្ញត្តិ ប្រសិនបើមានសភាវៈពិត ព្រោះបាននូវឈ្មោះជាបរមត្ថដ៏សមគួរដល់សភាវៈនោះ ក៏មិនបាននូវឈ្មោះជាបញ្ញត្តិដែលគប្បីបានអំពីធម៌ដទៃឡើយ ចំណែកឯសភាវៈដែលមិនមានសភាវៈពិត ព្រោះមិនមានសភាវៈ ទើបមិនបានឈ្មោះដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឡើយ។ ធម៌ទាំងឡាយមានសត្វជាដើម តែងបានឈ្មោះថា បញ្ញត្តិ ដោយអត្ថថាជាសភាវៈដែលគេគប្បីបញ្ញត្តិត្រឹមប៉ុណ្ណោះ ដោយឈ្មោះមានពាក្យថា «សត្វ» ជាដើម ហើយសត្វជាដើមទាំងនោះ ក៏មិនមានសភាវៈពិតឡើយ។ ពិរោះថា សភាវៈដែលមានសភាវៈពិត មិនមែនជាសភាវៈដែលរកមិនបាន ដោយភាពជាធម៌តែមួយ ឬដោយភាពជាធម៌ផ្សេងគ្នា ពីធម៌ទាំងឡាយមានរូបជាដើមឡើយ។


Kirīṭaṃ makuṭaṃ, taṃ assa atthīti kirīṭī. Etasmiñca ācariyavāde anūnena lakkhaṇena bhavitabbanti sabbasamorodho kātabbo. Dutiyaṃ tatiyanti evaṃpakārā hi upanidhāpaññatti upanikkhittakapaññatti ca saṅkhātabbappadhānattā chapi paññattiyo bhajatīti yuttaṃ vattuṃ, itarā ca yathāyogaṃ taṃ taṃ paññattinti. Dutiyaṃ tatiyaṃ dve tīṇītiādi pana saṅkhā nāma kāci natthīti tāsaṃ upādāsantatipaññattīnaṃ avijjamānapaññattibhāvaṃ, itarāsañca upanidhāpaññattīnaṃ yathānidassitānaṃ avijjamānenaavijjamānapaññattibhāvaṃ maññamāno āha ‘‘sesā avijjamānapakkhañceva avijjamānenaavijjamānapakkhañca bhajantī’’ti. Dutiyaṃ tatiyaṃ dve tīṇītiādīnaṃ upanidhāupanikkhittakapaññattīnaṃ avijjamānenaavijjamānapaññattibhāvameva maññati. Yañhi paṭhamādikaṃ apekkhitvā yassa cekādikassa upanikkhipitvā paññāpīyati, tañca saṅkhānaṃ kiñci natthīti. Tathā santatipaññattiyā ca. Na hi asīti āsītiko ca vijjamānoti.

ពាក្យថា «kirīṭa» គឺមង្កុដ មង្កុដនោះមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «kirīṭī» (អ្នកមានមង្កុដ)។ ក្នុងអាចារ្យវាទៈនេះ គួរតែមានលក្ខណៈមិនខ្វះខាត ហេតុនោះ គួរធ្វើការប្រមូលចូលទាំងអស់។ ពិរោះថា ឧបនិធាបញ្ញត្តិ និងឧបនិក្ខិត្តកបញ្ញត្តិ មានសភាពយ៉ាងនេះ គឺ «ទីពីរ ទីបី» ជាដើម ព្រោះមានសភាវៈដែលត្រូវរាប់ជាប្រធាន គួរពោលថា ចូលទៅរកបញ្ញត្តិទាំង ៦ យ៉ាង និងបញ្ញត្តិដទៃទៀត ក៏ចូលទៅរកបញ្ញត្តិនោះៗ តាមសមគួរ។ ចំណែកឯចំនួនមានពាក្យថា «ទីពីរ ទីបី ពីរ បី» ជាដើម មិនមានពាក្យណាមួយពិតប្រាកដឡើយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលយល់ឃើញនូវភាពជាអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិនៃឧបាទាបញ្ញត្តិ និងសន្តតិបញ្ញត្តិទាំងនោះផង និងយល់ឃើញនូវភាពជាអវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិនៃឧបនិធាបញ្ញត្តិដទៃទៀត តាមដែលបានបង្ហាញហើយផង ទើបពោលថា «sesā avijjamānapakkhañceva avijjamānenaavijjamānapakkhañca bhajanti» (បញ្ញត្តិដែលសេសសល់ តែងចូលទៅរកចំណែកអវិជ្ជមានផង និងចំណែកអវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានផង)។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ យល់ឃើញតែភាពជាអវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិនៃឧបនិធាបញ្ញត្តិ និងឧបនិក្ខិត្តកបញ្ញត្តិទាំងឡាយ មានពាក្យថា «ទីពីរ ទីបី ពីរ បី» ជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ពិរោះថា ចំនួនដែលគេបញ្ញត្តិឡើង ដោយអាស្រ័យនូវធម៌មានទីមួយជាដើម ឬដោយដាក់ជិតនូវធម៌មានទីមួយជាដើមនោះ មិនមានអ្វីមួយពិតប្រាកដឡើយ។ សូម្បីតែសន្តតិបញ្ញត្តិ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពិរោះថា ចំនួនប៉ែតសិប ឬបុគ្គលមានអាយុប៉ែតសិបឆ្នាំ មិនមែនជាសភាវៈមានពិតឡើយ។


Ekaccā bhūmipaññattīti kāmāvacarādipaññattiṃ sandhāyāha. Kāmāvacarādī hi sabhāvadhammāti adhippāyo. Kāmoti pana okāse gahite avijjamānenavijjamānapaññatti esā bhavituṃ arahati, kammanibbattakkhandhesu gahitesu vijjamānenavijjamānapaññatti. Yathā pana vacanasaṅkhātāya vacanasamuṭṭhāpakacetanāsaṅkhātāya vā kiriyāya bhāṇakoti puggalassa paññatti vijjamānenaavijjamānapaññattipakkhaṃ bhajati, evaṃ kiso thūloti rūpāyatanasaṅkhātena saṇṭhānena puggalādīnaṃ paññāpanā vijjamānenaavijjamānapaññatti bhavituṃ arahati. Saṇṭhānanti vā rūpāyatane aggahite avijjamānenaavijjamānapaññatti. Rūpaṃ phassotiādikā pana vijjamānapaññatti ruppanādikiccavasena kiccapaññattiyaṃ, paccattadhammanāmavasena paccattapaññattiyaṃ vā avarodhetabbā. Vijjamānāvijjamānapaññattīsu ca vuttāsu tāsaṃ vomissatāvasena [Pg.30] pavattā itarāpi vuttāyeva hontīti ayampi ācariyavādo sabbasaṅgāhakoti daṭṭhabbo.

ពាក្យថា «ekaccā bhūmipaññatti» (ភូមិបញ្ញត្តិខ្លះ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ពោលសំដៅយកកាមាវចរបញ្ញត្តិជាដើម។ ពិរោះថា ធម៌ទាំងឡាយមានកាមាវចរជាដើម ជាសភាវធម៌ នេះជាអធិប្បាយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើពាក្យថា «កាមៈ» ត្រូវបានកាន់យកក្នុងន័យថាឱកាស (ទីកន្លែង) ភូមិបញ្ញត្តិនេះ គប្បីជាអវិជ្ជមានេនវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ (បញ្ញត្តិធម៌មានពិត ដោយធម៌មិនមានពិត) កាលបើកាន់យកក្នុងន័យថាខន្ធដែលកើតអំពីកម្ម គប្បីជាវិជ្ជមានេនវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ (បញ្ញត្តិធម៌មានពិត ដោយធម៌មានពិត)។ ម៉្យាងទៀត ដូចជាការបញ្ញត្តិបុគ្គលថា «អ្នកសូត្រ» (bhāṇako) ដោយកិរិយាគឺវាចា ឬដោយកិរិយាគឺចេតនាដែលញ៉ាំងវាចាឲ្យតាំងឡើង តែងចូលទៅរកចំណែកវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ យ៉ាងណាមិញ ការបញ្ញត្តិបុគ្គលទាំងឡាយថា «ស្គម ធាត់» ដោយសណ្ឋានដែលរាប់ថាជារូបាយតនៈ ក៏គប្បីជាវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ យ៉ាងនោះដែរ។ ឬមួយថា កាលបើមិនកាន់យករូបាយតនៈថាជាសណ្ឋានទេ គប្បីជាអវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ។ ចំណែកឯវិជ្ជមានបញ្ញត្តិទាំងឡាយ មានពាក្យថា «រូប ផស្សៈ» ជាដើម គប្បីប្រមូលចូលក្នុងកិច្ចបញ្ញត្តិ ដោយអំណាចនៃកិច្ចមានការទ្រុឌទ្រោមជាដើម ឬក្នុងបច្ចត្តបញ្ញត្តិ ដោយអំណាចនៃឈ្មោះរបស់ធម៌ជាក់លាក់។ កាលបើវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ និងអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ ត្រូវបានពោលហើយ បញ្ញត្តិដទៃទៀតដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការលាយឡំគ្នានៃបញ្ញត្តិទាំងនោះ ក៏ឈ្មោះថាបានពោលរួចហើយដែរ ហេតុនោះ គួរជ្រាបថា សូម្បីតែអាចារ្យវាទៈនេះ ក៏ប្រមូលយកបញ្ញត្តិទាំងអស់ដែរ។


2. ‘‘Yāvatā pañcakkhandhā’’tiādikassa atthaṃ dassento ‘‘yattakena paññāpanenā’’tiādimāha. Tattha yāvatā pañcakkhandhāti yāvatā rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandhoti khandhānaṃ khandhapaññatti, ettāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti, evaṃ pāḷiyojanaṃ katvā saṅkhepappabhedavasena ayaṃ attho vuttoti veditabbo. ‘‘Yāvatā pañcakkhandhā’’ti, ‘‘khandhānaṃ khandhapaññattī’’ti hi imassa attho ‘‘yattakena paññāpanena saṅkhepato pañcakkhandhāti vā’’ti etena dassito, ‘‘yāvatā rūpakkhandho’’tiādikassa pana ‘‘pabhedato rūpakkhandho’’tiādikenāti. Tattha rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandhoti pabhedanidassanamattametaṃ. Tena avuttopi sabbo saṅgahito hotīti ‘‘tatrāpi rūpakkhandho kāmāvacaro’’tiādi vuttaṃ. Ayaṃ vā ettha pāḷiyā atthayojanā – ‘‘yāvatā’’ti idaṃ sabbehi padehi yojetvā yattakā pañcakkhandhā, tattakā khandhānaṃ khandhapaññatti. Yattako pañcannaṃ khandhānaṃ tappabhedānañca rūpakkhandhādīnaṃ pabhedo, tattako khandhānaṃ khandhapaññattiyā pabhedoti pakaraṇantare vuttena vatthubhedena khandhapaññattiyā pabhedaṃ dasseti. Esa nayo ‘‘yāvatā āyatanāna’’ntiādīsupi.

២. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនៃពាក្យថា «yāvatā pañcakkhandhā» ជាដើម ទើបពោលពាក្យថា «yattakena paññāpanena» ជាដើម។ ក្នុងទីនោះ គួរជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ពោលសេចក្តីនេះដោយអំណាចនៃសង្ខេប និងប្រភេទទុកថា ព្រះបាលីយោជនា គឺ «yāvatā pañcakkhandhā» (ខន្ធទាំងឡាយ ៥ មានប្រមាណប៉ុន្មាន) «yāvatā rūpakkhandho...pe... viññāṇakkhandho» (រូបក្ខន្ធ...ផេ...វិញ្ញាណក្ខន្ធ មានប្រមាណប៉ុន្មាន) នេះជាខន្ធបញ្ញត្តិនៃខន្ធទាំងឡាយ «ettāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti» (ការបញ្ញត្តិខន្ធនៃខន្ធទាំងឡាយ មានត្រឹមប៉ុណ្ណេះ) យ៉ាងនេះ។ ពិរោះថា សេចក្តីនៃពាក្យថា «yāvatā pañcakkhandhā» និងពាក្យថា «khandhānaṃ khandhapaññatti» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ បង្ហាញហើយដោយពាក្យថា «yattakena paññāpanena saṅkhepato pañcakkhandhāti vā» នេះ ចំណែកឯសេចក្តីនៃពាក្យថា «yāvatā rūpakkhandho» ជាដើម បង្ហាញហើយដោយពាក្យថា «pabhedato rūpakkhandho» ជាដើម។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា «rūpakkhandho...pe... viññāṇakkhandho» នេះ គ្រាន់តែជាការបង្ហាញនូវប្រភេទប៉ុណ្ណោះ។ ដោយពាក្យនោះ សូម្បីតែប្រភេទទាំងអស់ដែលមិនបានពោល ក៏ត្រូវបានប្រមូលចូលដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «tatrāpi rūpakkhandho kāmāvacaro» ជាដើម។ ឬមួយថា នេះជាការផ្សំផ្គុំសេចក្តីនៃព្រះបាលីក្នុងទីនេះ គឺ គប្បីផ្សំផ្គុំពាក្យថា «yāvatā» នេះ ជាមួយនឹងបទទាំងពួងថា ខន្ធ ៥ មានប្រមាណប៉ុន្មាន ការបញ្ញត្តិខន្ធនៃខន្ធទាំងឡាយ ក៏មានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ។ ប្រភេទនៃខន្ធទាំង ៥ និងប្រភេទនៃរូបក្ខន្ធជាដើមដែលជាចំណែកនៃខន្ធទាំងនោះ មានប្រមាណប៉ុន្មាន ប្រភេទនៃការបញ្ញត្តិខន្ធនៃខន្ធទាំងឡាយ ក៏មានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញនូវប្រភេទនៃខន្ធបញ្ញត្តិ ដោយការប្លែកគ្នានៃវត្ថុដែលពោលទុកក្នុងបករណ៍ដទៃ។ ន័យនេះ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «yāvatā āyatanānaṃ» ជាដើមក៏យ៉ាងនោះដែរ។


7. Ekadesenevāti uddesamattenevāti attho.

៧. ពាក្យថា «ekadeseneva» មានសេចក្តីថា «uddesamatteneva» (ត្រឹមតែឧទ្ទេសប៉ុណ្ណោះ)។


Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាមាតិកា ចប់ហើយ។


2. Niddesavaṇṇanā

២. ការពណ៌នានិទ្ទេស


1. Ekakaniddesavaṇṇanā

១. ការពណ៌នាឯកកនិទ្ទេស


1. Jhānaṅgāneva [Pg.31] vimokkhoti iminā adhippāyenāha ‘‘vimokkhasahajātena nāmakāyenā’’ti. Yena hi saddhintiādinā paṭhamaṃ samaṅgibhāvatthaṃ vivarati. Phassenapi phuṭṭhāyeva nāmāti etena ‘‘apicesā’’tiādinā vuttaṃ dutiyaṃ samphassena phusanatthaṃ, itarehi itare kāraṇatthe. Samaṅgibhāvaphusanakāraṇabhāvā hi phusanāti vuttāti. Punapi paṭhamatthameva dubbiññeyyattā vivaranto ‘‘tatrāssā’’tiādimāha. Ṭhapetvā tāni aṅgāni sesā atirekapaṇṇāsadhammāti ettha vedanāsomanassindriyāni saṅgahitānīti āha ‘‘cattāro khandhā hontī’’ti. Evaṃ sati vedanāsomanassindriyehi sukhassa phusitabbattā tiṇṇañca tesaṃ anaññattā teneva tassa phusanā āpajjatīti? Nāpajjati, vedayitādhipatiyaṭṭhehi upanijjhāyanabhāvapaṭilābhassa vuttattā. Atha vā ṭhapetvā tāni aṅgānīti aṅgānaṃ bahuttā bahuvacanaṃ. Tesu pana paccekampi yojanā kātabbā ‘‘vitakkaṃ ṭhapetvā’’tiādinā. Tattha ‘‘sukhaṃ ṭhapetvā’’ti imissā yojanāya sesā tayo khandhā honti, itarāsu cattāroti. Sabbayojanāsu ca tayo anto katvā ‘‘cattāro khandhā hontī’’ti vuttaṃ.

១. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ពោលពាក្យថា «vimokkhasahajātena nāmakāyena» ដោយអធិប្បាយថា អង្គឈានទាំងឡាយនោះឯង ជាវិមោក្ខ។ ពិរោះថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ តែងបើកសម្តែងនូវសេចក្តីនៃភាពជាអ្នកមានចំណែកស្មើគ្នាជាដំបូង ដោយពាក្យថា «yena hi saddhiṃ» ជាដើម។ ដោយពាក្យថា «phassenapi phuṭṭhāyeva nāma» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ បើកសម្តែងនូវសេចក្តីនៃការប៉ះពាល់ដោយសម្ផស្សជាទីពីរ ដែលពោលទុកដោយពាក្យថា «api cesā» ជាដើម និងបើកសម្តែងនូវសេចក្តីជាហេតុដទៃទៀត ដោយពាក្យដទៃទៀត។ ពិរោះថា ភាពជាអ្នកមានចំណែកស្មើគ្នា ភាពជាអ្នកប៉ះពាល់ និងភាពជាហេតុ ឈ្មោះថា ផុសនា (ការប៉ះពាល់)។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបើកសម្តែងនូវសេចក្តីទីមួយនោះឯងម្តងទៀត ព្រោះយល់ថាជាសេចក្តីដែលដឹងបានដោយកម្រ ទើបពោលពាក្យថា «tatrāssa» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា «ṭhapetvā tāni aṅgāni sesā atirekapaṇṇāsadhammā» នេះ វេទនា និងសោមនស្សិន្ទ្រិយ ត្រូវបានប្រមូលចូលហើយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «cattāro khandhā honti» (ខន្ធទាំងឡាយ ៤ តែងមាន)។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ សុខៈដែលវេទនា និងសោមនស្សិន្ទ្រិយគប្បីប៉ះពាល់ និងព្រោះធម៌ទាំង ៣ នោះ មិនមានសភាពផ្សេងគ្នា ការប៉ះពាល់នូវសុខៈនោះ ដោយធម៌នោះឯង តែងមិនមានឬ? មិនមានឡើយ ព្រោះព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ពោលទុកហើយនូវការបាននូវសភាវៈនៃការពិចារណាដ៏មុតមាំ ដោយអត្ថថាជាការសោយអារម្មណ៍ និងភាពជាធំ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ṭhapetvā tāni aṅgāni» នេះ ជាពហុវចនៈ ព្រោះអង្គទាំងឡាយមានច្រើន។ ចំណែកឯក្នុងអង្គទាំងនោះ គប្បីធ្វើការផ្សំផ្គុំសូម្បីតែមួយៗ ដោយពាក្យថា «vitakkaṃ ṭhapetvā» ជាដើម។ ក្នុងទីនោះ ក្នុងការផ្សំផ្គុំពាក្យថា «sukhaṃ ṭhapetvā» នេះ ធម៌ដែលសេសសល់ គឺជាខន្ធ ៣ ក្នុងការផ្សំផ្គុំដទៃទៀត គឺជាខន្ធ ៤។ ក្នុងការផ្សំផ្គុំទាំងពួង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ បញ្ចូលខន្ធ ៣ ទៅក្នុងខន្ធ ៤ ហើយ ទើបពោលថា «cattāro khandhā honti»។


2. Yo asamayavimokkhena ekaccehi āsavehi vimutto asamayavimokkhūpanissayalābhena ca sātisayena samayavimokkhena, so eva samayavimutto. So hi tena vimutto jhānalābhī sekkho rūpārūpabhavato apunarāvaṭṭako kāmarāgādīhi tathāvimuttova hotīti samayavimuttapaññattiṃ laddhuṃ arahati. Puthujjano pana jhānalābhī punarāvaṭṭakadhammo puna kāmarāgādisamudācārabhāvato vimutto nāma na hotīti samayavimuttapaññattiṃ nārahati, tena so ‘‘samayavimutto’’ti na vutto. Arahato pana aparikkhīṇā āsavā natthi, yato vimucceyya. Diṭṭhadhammasukhavihāramattā hi tassa aṭṭha vimokkhāti. Tasmā tassa na aṭṭha vimokkhā samayavimuttapaññattibhāvassa asamayavimuttapaññattibhāvassa vā kāraṇaṃ. Tadakāraṇabhāvameva dassetuṃ [Pg.32] ‘‘na heva kho…pe… viharatī’’ti vuttaṃ, na sukkhavipassakasseva asamayavimuttabhāvaṃ dassetunti daṭṭhabbaṃ. Sabbopi hi arahā asamayavimuttoti. Bāhirānanti lokuttarato bahibhūtānaṃ, lokiyānanti attho.

២. បុគ្គលណា រួចផុតចាកអាសវៈខ្លះ ដោយអសមយវិមោក្ខ ផង និងរួចផុតដោយសមយវិមោក្ខដ៏ក្រៃលែង ព្រោះបាននូវឧបនិស្ស័យនៃអសមយវិមោក្ខផង បុគ្គលនោះឯង ឈ្មោះថា សមយវិមុត្តៈ។ ពិរោះថា បុគ្គលនោះ ជាអ្នកបានឈាន ជាសេក្ខបុគ្គល រួចផុតហើយដោយសមយវិមោក្ខនោះ មិនត្រឡប់មកវិញចាករូបភព និងអរូបភព ជាអ្នករួចផុតហើយយ៉ាងនោះឯង ចាកកាមរាគៈជាដើម ហេតុនោះ ទើបគួរបាននូវបញ្ញត្តិថា សមយវិមុត្តៈ។ ចំណែកឯបុថុជ្ជនដែលជាអ្នកបានឈាន មានសភាពត្រូវត្រឡប់មកវិញ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃកាមរាគៈជាដើមជាថ្មីទៀត មិនឈ្មោះថារួចផុតឡើយ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ទើបមិនគួរបាននូវបញ្ញត្តិថា សមយវិមុត្តៈឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបមិនត្រាស់ហៅបុគ្គលនោះថា «សមយវិមុត្តៈ»។ ចំណែកឯព្រះអរហន្ត មិនមានអាសវៈដែលមិនទាន់អស់ឡើយ ដែលជាហេតុនាំឲ្យរួចផុត។ ពិរោះថា វិមោក្ខទាំង ៨ របស់ព្រះអរហន្តនោះ គ្រាន់តែជាធម៌សម្រាប់នៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុនោះ វិមោក្ខទាំង ៨ របស់ព្រះអរហន្តនោះ មិនមែនជាហេតុនៃភាពជាសមយវិមុត្តបញ្ញត្តិ ឬជាអសមយវិមុត្តបញ្ញត្តិឡើយ។ គួរជ្រាបថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា «na heva kho...pe... viharati» ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមិនមែនជាហេតុនោះឯង មិនមែនដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអសមយវិមុត្តៈនៃព្រះសុខវិបស្សកៈតែម្យ៉ាងឡើយ។ ពិរោះថា សូម្បីព្រះអរហន្តទាំងពួង ក៏ឈ្មោះថា អសមយវិមុត្តៈ ដែរ។ ពាក្យថា «bāhirānaṃ» មានសេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលនៅខាងក្រៅចាកលោកុត្តរធម៌ គឺលោកិយធម៌។


3. Arūpakkhandhanibbānamattavācako arūpasaddo na hotīti dassanatthaṃ ‘‘rūpato añña’’ntiādi vuttaṃ. Cittamañjūsanti samādhiṃ. Abhiññādīnañhi dhammānaṃ pādakabhāvena samādhi mañjūsāsadiso hoti. Addhānaṃ pharitunti dīghakālaṃ byāpetuṃ, pavattetunti attho. ‘‘Sammajjitabba’’nti cintetvā tattha ādarassa akatattā vattabhedoti veditabbo. Evaṃ vattabhedamattena naṭṭhā pana samāpatti kāmacchandādīhi naṭṭhā viya na kiñcena paccāharitabbā hoti mandapāripanthakattā, tasmā vattasamitakaraṇamatteneva paccāharitabbattā ‘‘appentova nisīdī’’ti āha.

៣. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ពោលពាក្យថា «rūpato aññaṃ» (ធម៌ផ្សេងចាករូប) ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញថា ពាក្យថា «arūpa» មិនមែនជាពាក្យពោលត្រឹមតែអរូបក្ខន្ធ និងព្រះនិព្វានប៉ុណ្ណោះឡើយ។ ពាក្យថា «cittamañjūsa» (ប្រអប់នៃចិត្ត) សំដៅយកសមាធិ។ ពិរោះថា សមាធិ តែងប្រៀបដូចជាប្រអប់ ព្រោះជាគ្រឹះនៃធម៌ទាំងឡាយមានអភិញ្ញាជាដើម។ ពាក្យថា «addhānaṃ pharituṃ» មានសេចក្តីថា ដើម្បីផ្សព្វផ្សាយ ឬដើម្បីឲ្យប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលដ៏យូរ។ គួរជ្រាបថា ការដាច់វ័ត (វត្សភេទ) តែងមាន ព្រោះការមិនធ្វើនូវសេចក្តីគោរពក្នុងកិច្ចនោះ ដោយគិតថា «យើងគួរលះបង់»។ ប៉ុន្តែ សមាបត្តិដែលសាបសូន្យទៅត្រឹមតែការដាច់វ័តយ៉ាងនេះ មិនមែនជាធម៌ដែលបុគ្គលគប្បីនាំមកវិញដោយលំបាក ដូចជាសមាបត្តិដែលសាបសូន្យទៅដោយកាមច្ឆន្ទៈជាដើមឡើយ ព្រោះមានអន្តរាយតិចតួច ហេតុនោះ ព្រោះជាធម៌ដែលបុគ្គលគប្បីនាំមកវិញបានត្រឹមតែការធ្វើវ័តឲ្យស្មើគ្នា ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ពោលថា «appentova nisīdi» (ចូលកាន់ឈានហើយអង្គុយនៅ)។


4. Attano anurūpena pamādena vītināmentānampi samāpatti na kuppatīti parihīno nāma na hoti, tasmiṃ tasmiṃ byāsaṅge paṭisaṃhaṭamatte samāpajjituṃ samatthatāyāti adhippāyo. ‘‘Kissa pana, bhante, khīṇāsavassa bhikkhuno lābhasakkārasiloko antarāyāyāti? Yā hissa sā, ānanda, akuppā cetovimutti, nāhaṃ tassā lābhasakkārasilokaṃ antarāyāya vadāmi. Ye ca khvassa, ānanda, appamattassa ātāpino pahitattassa viharato diṭṭhadhammasukhavihārā adhigatā, tesāhamassa lābhasakkārasilokaṃ antarāyāya vadāmī’’ti sutte (saṃ. ni. 2.179) pana samayena samayaṃ āpajjanena pariharitabbānaṃ samāpattisukhavihārānaṃ tasmiṃ tasmiṃ byāsaṅgakāle anipphattito lābhasakkārasiloko antarāyoti vuttoti adhippāyenassa tena avirodho veditabbo.

៤. ព្រះតម្រាស់ថា Attano anurūpena pamādena vītināmentānampi samāpatti na kuppatīti នេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា សូម្បីតែបុគ្គលទាំងឡាយដែលកន្លងពេលទៅដោយសេចក្តីប្រមាទដ៏សមគួរដល់ខ្លួន ក៏សមាបត្តិមិនកម្រើកឡើយ ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនសាបសូន្យ ព្រោះភាពជាអ្នកអាចចូលសមាបត្តិបាន ត្រឹមតែក្នុងខណៈដែលការជំពាក់ចិត្តក្នុងអារម្មណ៍នោះៗ ត្រូវបានបន្ទោបង់ទៅ។ ចំណែកក្នុងព្រះសូត្រថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះលាភសក្ការៈ និងសេចក្តីសរសើរ តើជាអន្តរាយដល់ភិក្ខុជាព្រះខីណាស្រពឬ? ម្នាលអានន្ទ ចេតោវិមុត្តិដែលមិនកម្រើកណា របស់ភិក្ខុនោះមាន តថាគតមិនពោលថា លាភសក្ការៈ និងសេចក្តីសរសើរ ជាអន្តរាយដល់ចេតោវិមុត្តិដែលមិនកម្រើកនោះឡើយ។ ម្នាលអានន្ទ ចំណែកឯទិដ្ឋធម្មសុខវិហារធម៌ទាំងឡាយណា ដែលភិក្ខុនោះជាអ្នកមិនប្រមាទ មានព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស មានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន សម្រេចបានហើយ តថាគតពោលថា លាភសក្ការៈ និងសេចក្តីសរសើរ ជាអន្តរាយដល់ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារធម៌ទាំងឡាយនោះរបស់ភិក្ខុនោះវិញ» ដូច្នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា លាភសក្ការៈ និងសេចក្តីសរសើរ ជាអន្តរាយ ព្រោះមិនសម្រេចបាននូវសមាបត្តិសុខវិហារធម៌ទាំងឡាយ ដែលបុគ្គលគប្បីនាំទៅដោយការចូលសមាបត្តិតាមកាលដ៏សមគួរ ក្នុងខណៈដែលចិត្តជំពាក់ក្នុងអារម្មណ៍នោះៗ។ ដោយអធិប្បាយនេះ គប្បីជ្រាបថា មិនមានការផ្ទុយគ្នាជាមួយនឹងពាក្យនោះឡើយ។


5. Dhammānaṃ…pe… pīti ettha ‘‘dhammehī’’ti vattabbaṃ. Idha hi tāhi samāpattīhi parihāyeyyāti dhammehi puggalassa parihānampi aparihānampi vuttaṃ. Tattha ca puggalassa pamādamāgamma tā samāpattiyo kuppeyyunti dhammānaṃ kuppanaṃ akuppanañca vuttaṃ, puggalassa pana parihānadhammānameva vināsoti vacananānattamattena vacanatthanānattamattena vā pariyāyantaratā vuttāti daṭṭhabbā.

៥. ក្នុងពាក្យថា Dhammānaṃ…pe… pī នេះ គប្បីពោលថា «dhammehi»។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សេចក្តីសាបសូន្យផង សេចក្តីមិនសាបសូន្យផង របស់បុគ្គលចាកធម៌ទាំងឡាយ ដោយព្រះតម្រាស់ថា «គប្បីសាបសូន្យចាកសមាបត្តិទាំងឡាយនោះ»។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យទាំងពីរនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សេចក្តីកម្រើក និងសេចក្តីមិនកម្រើកនៃធម៌ទាំងឡាយ ដោយព្រះតម្រាស់ថា «សមាបត្តិទាំងឡាយនោះ គប្បីកម្រើក ព្រោះអាស្រ័យសេចក្តីប្រមាទរបស់បុគ្គល» ប៉ុន្តែ សេចក្តីសាបសូន្យរបស់បុគ្គល ក៏គឺសេចក្តីវិនាសនៃធម៌ទាំងឡាយនោះឯង។ ហេតុនោះ គប្បីយល់ឃើញថា ភាពជាវិធីផ្សេងគ្នានេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុក ត្រឹមតែដោយភាពប្លែកគ្នានៃពាក្យ ឬដោយភាពប្លែកគ្នានៃអត្ថនៃពាក្យប៉ុណ្ណោះ។


7-8. Cetanā [Pg.33] samāpatticetanā tadāyūhanā ca. Anurakkhaṇā samāpattiupakārānupakārapariggāhikā paññāsahitā sati. Tāhi cetiyamānaanurakkhiyamānasamāpattīnaṃ bhabbā cetanābhabbā anurakkhaṇābhabbā.

៧-៨. ពាក្យថា Cetanā បានដល់ សមាបត្តិចេតនា និងចេតនាដែលប្រឹងប្រែងក្នុងសមាបត្តិនោះ។ ពាក្យថា Anurakkhaṇā បានដល់ សតិដែលប្រកបដោយបញ្ញា ដែលកំណត់កាន់យកនូវធម៌ជាឧបការៈ និងមិនជាឧបការៈដល់សមាបត្តិ។ បុគ្គលដែលគួរដល់សមាបត្តិទាំងឡាយ ដែលត្រូវបានដាស់តឿន និងត្រូវបានរក្សាដោយចេតនា និងអនុរក្សណាទាំងនោះ ឈ្មោះថា ចេតនាភព្វៈ និងអនុរក្សណាភព្វៈ។


10. Puthujjanagottanti puthujjanasikkhaṃ, puthujjanagatā tisso sikkhā atikkantāti attho. Tā hi saṃyojanattayānupacchedena ‘‘puthujjanasikkhā’’ti vuccantīti.

១០. ពាក្យថា Puthujjanagottaṃ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា កន្លងផុតនូវបុថុជ្ជនសិក្ខា គឺសិក្ខាទាំង ៣ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តាននៃបុថុជ្ជន។ ព្រោះថាសិក្ខាទាំង ៣ នោះ ឈ្មោះថា «បុថុជ្ជនសិក្ខា» ព្រោះមិនអាចកាត់ផ្តាច់នូវសំយោជនៈទាំង ៣ បាន។


11. Arahattamaggaṭṭho ca vaṭṭabhayato paññubbegena ubbijjanto uddhambhāgiyasaṃyojanehi uparatoti bhayūparato nāmāti āha ‘‘satta sekkhā bhayūparatā’’ti.

១១. ព្រះសេក្ខបុគ្គលសូម្បីតែលោកស្ថិតនៅក្នុងអរហត្តមគ្គ កាលតក់ស្លុតដោយសេចក្តីតក់ស្លុតគឺបញ្ញា ចំពោះភ័យក្នុងវដ្តសង្សារ ក៏វៀរចាកឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនៈទាំងឡាយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ភយូបរតៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «satta sekkhā bhayūparatā» (សេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក ជាភយូបរតៈ)។


12. Bhavaṅgapaññāvirahitā ‘‘vipākāvaraṇena samannāgatā’’ti iminā gahitāti tihetukapaṭisandhikā keci ‘‘duppaññā’’ti iminā gayhantīti dassento āha ‘‘appaṭiladdhamaggaphalūpanissayā’’ti. Paññāya hi vinā na tadupanissayo atthīti.

១២. ពួកបុគ្គលដែលប្រាសចាកភវង្គបញ្ញា ត្រូវបានសង្គ្រោះដោយពាក្យថា «vipākāvaraṇena samannāgatā» (ប្រកបដោយវិបាកាវរណៈ) នេះឯង។ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា ពួកបុគ្គលដែលមានតិហេតុកបដិសន្ធិខ្លះ ដែលជាអ្នកមានបញ្ញាទន់ខ្សោយ ត្រូវបានសង្គ្រោះដោយពាក្យថា «duppaññā» (ដុប្បញ្ញា) នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «appaṭiladdhamaggaphalūpanissayā» (អ្នកមិនទាន់បានសម្រេចនូវឧបនិស្ស័យនៃមគ្គនិងផល)។ ព្រោះថា បើប្រាសចាកបញ្ញាហើយ ឧបនិស្ស័យនៃមគ្គនិងផលនោះ មិនអាចមានឡើយ។


14. Yattha niyatāniyatavomissā pavatti atthi, tattheva niyatadhammā hontīti uttarakurūsu tadabhāvā niyato nāma natthīti dassento ‘‘yā pana uttarakurukāna’’ntiādimāha.

១៤. ក្នុងបុគ្គលទាំងឡាយណា ការប្រព្រឹត្តទៅដែលច្រឡូកច្រឡំដោយនិយតធម៌ និងអនិយតធម៌មាន និយតធម៌ទាំងឡាយរមែងមានក្នុងបុគ្គលទាំងឡាយនោះឯង។ ដើម្បីបង្ហាញថា និយតធម៌មិនមានឡើយ ក្នុងពួកមនុស្សនៅឧត្តរកុរុទ្វីប ព្រោះមិនមានការប្រព្រឹត្តទៅដែលច្រឡូកច្រឡំនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «yā pana uttarakurukānaṃ»។


16. Terasasu sīsesu palibodhasīsādīni pavattasīsañca pariyādiyitabbāni, adhimokkhasīsādīni pariyādakāni, pariyādakaphalaṃ gocarasīsaṃ. Tañhi visayajjhattaphalavimokkhoti. Pariyādakassa maggassa phalassa ca ārammaṇaṃ saṅkhārasīsaṃ saṅkhāravivekabhūto nirodhoti pariyādiyitabbānaṃ pariyādakaphalārammaṇānaṃ saha viya saṃsiddhidassanena samasīsibhāvaṃ dassetuṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.87) terasa sīsāni vuttāni. Idha pana ‘‘apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañcā’’ti vacanato tesu kilesapavattasīsānameva vasena yojanaṃ karonto ‘‘tattha kilesasīsa’’ntiādimāha. Tattha pavattasīsampi vaṭṭato vuṭṭhahanto maggo cutito uddhaṃ appavattikaraṇavasena yadipi pariyādiyati, yāva pana cuti, tāva pavattisabbhāvato ‘‘pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ [Pg.34] cuticittaṃ pariyādiyatī’’ti āha. Kilesapariyādānena pana attano anantaraṃ viya nipphādetabbā paccavekkhaṇavārā ca kilesapariyādānasseva vārāti vattabbataṃ arahanti. ‘‘Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.78; saṃ. ni. 3.12, 14) vacanato hi paccavekkhaṇaparisamāpanena kilesapariyādānaṃ samāpitaṃ nāma hoti. Taṃ pana parisamāpanaṃ yadi cuticittena hoti, teneva jīvitaparisamāpanañca hotīti imāya vāracutisamatāya kilesapariyādānajīvitapariyādānānaṃ apubbācarimatā hotīti āha ‘‘vārasamatāyā’’ti. Bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyatīti ettha parinibbānacittameva bhavaṅgotaraṇabhāvena vuttanti daṭṭhabbaṃ.

១៦. ក្នុងបណ្តាធម៌ជាកំពូលទាំង ១៣ ធម៌មានបលិពោធសីសៈជាដើម និងបវត្តសីសៈ ឈ្មោះថា ធម៌ដែលគប្បីអស់ទៅ ធម៌មានអធិមោក្ខសីសៈជាដើម ឈ្មោះថា ធម៌ដែលធ្វើឲ្យអស់ទៅ ផលនៃធម៌ដែលធ្វើឲ្យអស់ទៅ ឈ្មោះថា គោចរសីសៈ។ ព្រោះថា ផលនោះ ជាផលវិមោក្ខដែលជាវិស័យខាងក្នុងរបស់ព្រះមានព្រះភាគ។ អារម្មណ៍នៃមគ្គ និងផលដែលធ្វើឲ្យអស់ទៅ ឈ្មោះថា សង្ខារសីសៈ បានដល់ និរោធដែលជាទីស្ងប់រម្ងាប់ចាកសង្ខារទាំងឡាយ។ ធម៌ជាកំពូលទាំង ១៣ ត្រូវបានត្រាស់ទុកក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាសមសីសីបុគ្គល ដោយការបង្ហាញនូវការសម្រេចបានព្រមគ្នា នៃធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីអស់ទៅ និងធម៌ទាំងឡាយដែលជាអារម្មណ៍នៃផលដែលធ្វើឲ្យអស់ទៅ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រោះមានព្រះតម្រាស់ថា «apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañca» (ការអស់ទៅនៃអាសវៈ និងការអស់ទៅនៃជីវិត រមែងមានមិនមុនមិនក្រោយគ្នា) ព្រះសង្គហការាចារ្យ កាលចង់សម្របសម្រួលសេចក្តីដោយអំណាចនៃកិលេសសីសៈ និងបវត្តសីសៈទាំងឡាយនោះឯង ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tattha kilesasīsaṃ»។ ក្នុងពាក្យនោះ សូម្បីតែបវត្តសីសៈ មគ្គដែលចេញចាកវដ្តសង្សារ សូម្បីតែធ្វើឲ្យអស់ទៅដោយអំណាចនៃការមិនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតទៅទៀត ខាងក្រោយអំពីចុតិចិត្តក៏ដោយ ប៉ុន្តែ ដរាបណាការចុតិមិនទាន់មានទេ ដរាបនោះការប្រព្រឹត្តទៅនៅតែមាន ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «បវត្តសីសៈ គឺជីវិតិន្រ្ទិយ និងចុតិចិត្ត រមែងអស់ទៅ»។ ម៉្យាងទៀត បច្ចវេក្ខណវារៈទាំងឡាយដែលគប្បីឲ្យសម្រេច ហាក់ដូចជាលំដាប់បន្ទាប់នៃខ្លួន ដោយការអស់ទៅនៃកិលេស ក៏គួរពោលថា ជាវារៈនៃការអស់ទៅនៃកិលេសនោះឯង។ ព្រោះថា ព្រោះមានព្រះតម្រាស់ថា «Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotīti» (កាលចិត្តរួចចម្លងហើយ ញាណរមែងកើតឡើងថា ចិត្តរួចចម្លងហើយ) ដូច្នេះ ការអស់ទៅនៃកិលេស ឈ្មោះថាសម្រេចហើយ ដោយការចប់សព្វគ្រប់នៃបច្ចវេក្ខណវារៈ។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើការចប់សព្វគ្រប់នោះ មានឡើងដោយចុតិចិត្ត ការចប់សព្វគ្រប់នៃជីវិត ក៏រមែងមានដោយចុតិចិត្តនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ដោយភាពស្មើគ្នានៃវារៈ និងចុតិចិត្តនេះ ភាពមិនមុនមិនក្រោយគ្នានៃការអស់ទៅនៃកិលេស និងការអស់ទៅនៃជីវិត រមែងមាន ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «vārasamatāya»។ ក្នុងពាក្យថា «ចុះកាន់ភវង្គហើយបរិនិព្វាន» នេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសង្គហការាចារ្យសំដៅយកតែបរិនិព្វានចិត្តប៉ុណ្ណោះ ដោយភាពជាការចុះកាន់ភវង្គ។


17. Mahāpayogoti mahākiriyo vipattikaraṇamahāmeghuṭṭhānākāravināso. Tiṭṭheyyāti vināso nappavatteyyāti attho.

១៧. ពាក្យថា Mahāpayogo បានដល់ មហាកិរិយា គឺសេចក្តីវិនាសដែលមានអាការៈដូចជាការកើតឡើងនៃមហាមេឃដែលធ្វើឲ្យវិនាស។ ពាក្យថា Tiṭṭheyya មានសេចក្តីអធិប្បាយថា សេចក្តីវិនាសមិនគប្បីប្រព្រឹត្តទៅ។


18. Araṇīyattāti payirupāsitabbattā.

១៨. ពាក្យថា Araṇīyattā មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះភាពជាធម៌ដែលគប្បីចូលទៅសេពគប់។


20. Yāya katakiccatā hoti, tāya aggavijjāya adhigatāya tevijjatābhāvo nippariyāyatā, sā ca āgamanavasena siddhā sātisayā tevijjatāti āha ‘‘āgamanīyameva dhura’’nti.

២០. ភាពជាអ្នកមានកិច្ចធ្វើរួចហើយ រមែងមានដោយសារអគ្គវិជ្ជាណា កាលបើអគ្គវិជ្ជានោះត្រូវបានសម្រេចហើយ ភាពជាអ្នកមានវិជ្ជា ៣ ឈ្មោះថាជាសភាវៈពិតប្រាកដ។ ម៉្យាងទៀត ភាពជាអ្នកមានវិជ្ជា ៣ នោះ ជាវិជ្ជា ៣ ដ៏វិសេសវិសាល ដែលសម្រេចបានដោយអំណាចនៃការមកដល់ ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «āgamanīyameva dhuraṃ»។


22. Tattha cāti nimittatthe bhummaṃ, sabbaññutaññāṇappattiyā ādhārabhāve vā. Tattheva hi sabbaññutaṃ patto nāma hotīti.

២២. ពាក្យថា Tattha ca នេះ ជាសត្តមីវិភត្តក្នុងអត្ថនៃនិមិត្ត ឬក្នុងន័យម្យ៉ាងទៀត ក្នុងន័យជាទីតាំងនៃការសម្រេចបាននូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនោះឯង ឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវភាពជាព្រះសព្វញ្ញូ។


23. Ananussutesu dhammesūti ca ananussutesu saccesūti attho.

២៣. ពាក្យថា Ananussutesu dhammesu មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ក្នុងធម៌គឺសច្ចៈទាំងឡាយដែលមិនធ្លាប់បានឮបានស្តាប់ពីមុនមក។


24. ‘‘Rūpī rūpāni passatī’’tiādike (ma. ni. 2.248; 3.312; paṭi. ma. 1.209; dha. sa. 248) nirodhasamāpattiante aṭṭha vimokkhe vatvā ‘‘yato kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, ānanda, bhikkhu ubhatobhāgavimutto’’ti yadipi mahānidānasutte vuttaṃ, taṃ pana ubhatobhāgavimuttaseṭṭhavasena vuttanti idha kīṭāgirisuttavasena sabbaubhatobhāgavimuttasaṅgahatthaṃ ‘‘aṭṭha samāpattiyo sahajātanāmakāyena paṭilabhitvā viharatī’’ti āha. Kīṭāgirisutte [Pg.35] hi ‘‘idha, bhikkhave, ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā, te kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto’’ti (ma. ni. 2.182) arūpasamāpattivasena cattāro ubhatobhāgavimuttā vuttā, ubhatobhāgavimuttaseṭṭho ca vuttalakkhaṇopapattitoti. Kāyasakkhimhipi eseva nayo.

២៤. សូម្បីតែក្នុងមហានិទានសូត្រ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់នូវវិមោក្ខទាំង ៨ មានពាក្យថា «Rūpī rūpāni passati» ជាដើម ដែលមាននិរោធសមាបត្តិជាទីបំផុត រួចហើយទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ ក្នុងកាលណាភិក្ខុពាល់ត្រូវនូវវិមោក្ខទាំង ៨ នេះដោយកាយ ហើយសម្រេចសម្រាន្តនៅ ទាំងអាសវៈទាំងឡាយរបស់ភិក្ខុនោះក៏អស់ទៅ ព្រោះបានឃើញដោយបញ្ញា ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុនេះ តថាគតហៅថា ឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល» ដូច្នេះក៏ដោយ ប៉ុន្តែ ព្រះតម្រាស់នោះ ទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលដ៏ប្រសើរ។ ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ ដើម្បីសង្គ្រោះយកនូវឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលទាំងអស់ ដោយអំណាចនៃកីដាគិរិសូត្រ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «aṭṭha samāpattiyo sahajātanāmakāyena paṭilabhitvā viharatī» (បានសម្រេចនូវសមាបត្តិទាំង ៨ ដោយសហជាតនាមកាយ ហើយសម្រេចសម្រាន្តនៅ)។ ព្រោះថាក្នុងកីដាគិរិសូត្រ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងសាសនានេះ បុគ្គលខ្លះ ពាល់ត្រូវនូវអរូបសមាបត្តិទាំងឡាយណា ដែលជាធម៌ស្ងប់រម្ងាប់ កន្លងផុតនូវរូបធម៌ ដោយកាយ ហើយសម្រេចសម្រាន្តនៅ ទាំងអាសវៈទាំងឡាយរបស់បុគ្គលនោះក៏អស់ទៅ ព្រោះបានឃើញដោយបញ្ញា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលនេះ តថាគតហៅថា ឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល» ដូច្នេះ ទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល ៤ ពួក ដោយអំណាចនៃអរូបសមាបត្តិ និងទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលដ៏ប្រសើរ ព្រោះការសម្រេចបាននូវលក្ខណៈដែលបានពោលហើយនោះឯង។ សូម្បីតែក្នុងកាយសក្ខីបុគ្គល ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។


Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti na āsavā paññāya passanti, dassanakāraṇā pana parikkhīṇā disvā parikkhīṇāti vuttā. Dassanāyattaparikkhayattā eva hi dassanaṃ purimakiriyā hotīti. Nāmanissitako esoti eso ubhatobhāgavimutto rūpato muccitvā nāmaṃ nissāya ṭhito puna tato muccanato ‘‘nāmanissitako’’ti vatvā tassa ca sādhakaṃ suttaṃ vatvā ‘‘kāyadvayato suvimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti āhāti attho. Sutte hi ākiñcaññāyatanalābhino upasīvabrāhmaṇassa bhagavatā nāmakāyā vimuttoti ubhatobhāgavimuttoti muni akkhātoti.

ក្នុងពាក្យថា «ទាំងអាសវៈទាំងឡាយរបស់បុគ្គលនោះក៏អស់ទៅ ព្រោះបានឃើញដោយបញ្ញា» នេះ មិនមែនមានន័យថា អាសវៈទាំងឡាយឃើញដោយបញ្ញានោះទេ ប៉ុន្តែ ព្រោះអាសវៈទាំងឡាយអស់ទៅដោយហេតុនៃការឃើញ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «អស់ទៅព្រោះបានឃើញ»។ ព្រោះថា ការឃើញដោយបញ្ញា រមែងជាកិរិយាប្រព្រឹត្តទៅមុន ព្រោះការអស់ទៅនៃកិលេស គឺអាស្រ័យលើការឃើញនោះឯង។ ពាក្យថា Nāmanissitako eso មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលនេះ រួចផុតចាករូបហើយ អាស្រ័យនូវនាមធម៌ស្ថិតនៅ ព្រោះរួចផុតចាកនាមធម៌នោះម្តងទៀត ទើបហៅថា «អ្នកអាស្រ័យនូវនាម»។ ព្រះថេរៈទីពីរ កាលពោលយ៉ាងនេះហើយ ក៏បាននាំមកនូវព្រះសូត្រជាគ្រឿងអាង រួចហើយពោលថា «ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល ព្រោះរួចផុតល្អហើយចាកកាយទាំងពីរ»។ ព្រោះថាក្នុងព្រះសូត្រ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ចំពោះឧបសីវព្រាហ្មណ៍ អ្នកបានសម្រេចអាកិញ្ចញ្ញាយតនជ្ឈាន ថា រួចផុតហើយចាកនាមកាយ ហេតុនោះ ព្រះមុនីទើបឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល។


Paṭhamattheravāde dvīhi bhāgehi vimutto ubhatobhāgavimutto, dutiyattheravāde ubhato bhāgato vimuttoti ubhatobhāgavimuttoti, tatiyattheravāde dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ayametesaṃ viseso. Tattha vimuttoti kilesehi vimutto, kilesavikkhambhanasamucchedanehi vā kāyadvayato vimuttoti attho daṭṭhabbo. Arūpāvacaraṃ pana nāmakāyato ca vimuttanti nīvaraṇasaṅkhātanāmakāyato vimuttanti vuttaṃ hoti. Tañhi nīvaraṇadūrībhāvena nāmakāyato rūpataṇhāvikkhambhanena rūpakāyato ca vimuttattā ekadesena ubhatobhāgavimuttaṃ nāma hotīti arahattamaggassa pādakabhūtaṃ ubhatobhāgavimuttanāmalābhassa kāraṇaṃ bhavituṃ yuttanti adhippāyo.

ក្នុងវាទៈរបស់ព្រះថេរៈទីមួយ ឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល គឺបុគ្គលដែលរួចផុតដោយចំណែកទាំងពីរ។ ក្នុងវាទៈរបស់ព្រះថេរៈទីពីរ ឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល គឺបុគ្គលដែលរួចផុតចាកចំណែកទាំងពីរ។ ក្នុងវាទៈរបស់ព្រះថេរៈទីបី ឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល គឺបុគ្គលដែលរួចផុតពីរដងដោយចំណែកទាំងពីរ។ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃវាទៈទាំងឡាយនោះ។ ក្នុងវាទៈទាំងនោះ ពាក្យថា រួចផុត គប្បីជ្រាបថា រួចផុតចាកកិលេសទាំងឡាយ ឬរួចផុតចាកកាយទាំងពីរ ដោយការកំចាត់បង់ និងការកាត់ផ្តាច់នូវកិលេសទាំងឡាយ។ ចំណែកឯពាក្យថា «រួចផុតចាកអរូបាវចរធម៌ និងនាមកាយ» នោះ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា រួចផុតចាកនាមកាយដែលពោលគឺនីវរណៈ។ ព្រោះថា អរូបាវចរជ្ឈាននោះ ឈ្មោះថាជាឧភតោភាគវិមុត្តដោយចំណែកមួយ ព្រោះរួចផុតចាកនាមកាយដោយភាពជាធម៌ឆ្ងាយចាកនីវរណៈផង ព្រោះរួចផុតចាករូបកាយដោយការកំចាត់បង់នូវរូបតណ្ហាផង។ ហេតុនោះ អរូបាវចរជ្ឈានដែលជាបាទៈនៃអរហត្តមគ្គ ទើបគួរជាហេតុនៃការបាននូវឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្ត នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។


25. Etesu hi ekopi aṭṭhavimokkhalābhī na hotīti ubhatobhāgavimuttabhāvassa kāraṇabhūtaṃ rūpakāyato vimuttaṃ ekampi vimokkhaṃ [Pg.36] anadhigatoti adhippāyo. Arūpāvacaresu hi ekampi adhigato ubhatobhāgavimuttabhāvakāraṇapaṭilābhato aṭṭhavimokkhekadesena tena taṃnāmadāne samatthena ‘‘aṭṭhavimokkhalābhī’’tveva vuccati. Tenāha ‘‘arūpāvacarajjhānesu panā’’tiādi.

២៥. ក្នុងពាក្យថា «ក្នុងបុគ្គលទាំងឡាយនោះ សូម្បីតែម្នាក់ ក៏មិនមែនជាអ្នកបាននូវវិមោក្ខ ៨ ឡើយ» នេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា បុគ្គលនោះមិនបានសម្រេចសូម្បីតែវិមោក្ខមួយដែលរួចផុតចាករូបកាយ ដែលជាហេតុនៃភាពជាឧភតោភាគវិមុត្ត។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលបានសម្រេចសូម្បីតែអរូបាវចរជ្ឈានមួយ ព្រោះបានសម្រេចនូវហេតុនៃភាពជាឧភតោភាគវិមុត្ត រមែងហៅថា «អ្នកបាននូវវិមោក្ខ ៨» ព្រោះតែអរូបាវចរជ្ឈានមួយនោះ ដែលជាចំណែកមួយនៃវិមោក្ខ ៨ អាចឲ្យនូវឈ្មោះនោះបាន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «arūpāvacarajjhānesu pana»។


26. Phuṭṭhantaṃ sacchikarotīti phuṭṭhānaṃ anto phuṭṭhanto, phuṭṭhānaṃ arūpāvacarajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo. Accantasaṃyoge cettha upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Phuṭṭhānantarakālameva sacchikaroti sacchikātabbopāyenāti vuttaṃ hoti. ‘‘Ekamantaṃ nisīdī’’tiādīsu (dī. ni. 1.165) viya bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ. Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato nāmakāyekadesato ca vikkhambhanavimokkhena vimutto, tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito viya hoti, na pana kāyena sacchikato. Nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena so sacchikato hoti, tasmā so sacchikātabbaṃ nirodhaṃ yathāālocitaṃ nāmakāyena sacchikarotīti kāyasakkhīti vuccati, na tu vimuttoti ekaccānaṃ āsavānaṃ aparikkhīṇattā.

២៦. ក្នុងពាក្យថា Phuṭṭhantaṃ sacchikaroti នេះ ពាក្យថា Phuṭṭhanto បានដល់ ទីបំផុតនៃធម៌ដែលពាល់ត្រូវហើយ គឺកាលដ៏មានក្នុងលំដាប់បន្ទាប់នៃអរូបាវចរជ្ឈានទាំងឡាយដែលពាល់ត្រូវហើយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យថា Phuṭṭhantaṃ នេះ គប្បីជ្រាបថា ប្រើប្រាស់ទុតិយាវិភត្តក្នុងអត្ថនៃអច្ចន្តសំយោគ។ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន ក្នុងកាលជាលំដាប់បន្ទាប់នៃអរូបាវចរជ្ឈានដែលពាល់ត្រូវហើយនោះឯង ដោយឧបាយដែលគប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់។ ឬមួយក៏ពាក្យនេះ ជាភាវនបុំសកៈ ដូចជាពាក្យថា «ekamantaṃ nisīdi» ជាដើម។ ព្រោះថា បុគ្គលណាដែលរួចផុតចាករូបកាយ និងចំណែកមួយនៃនាមកាយដោយវិក្ខម្ភនវិមោក្ខ តាមរយៈអរូបជ្ឈានហើយ វិមោក្ខដែលពោលគឺនិរោធ ឈ្មោះថាជាធម៌ដែលបុគ្គលនោះបានឃើញ បានធ្វើឲ្យប្រាកដហើយ ប៉ុន្តែមិនទាន់បានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយកាយឡើយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើបុគ្គលនោះធ្វើនូវនិរោធឲ្យជាអារម្មណ៍ ហើយកំចាត់បង់នូវអាសវៈទាំងឡាយខ្លះហើយ និរោធនោះឈ្មោះថាជាធម៌ដែលបុគ្គលនោះធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះរមែងធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវនិរោធដែលគប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ តាមដែលបានឃើញហើយនោះ ដោយនាមកាយ ហេតុនោះ ទើបហៅថា កាយសក្ខីបុគ្គល ប៉ុន្តែមិនទាន់ហៅថា វិមុត្តបុគ្គលឡើយ ព្រោះអាសវៈទាំងឡាយខ្លះមិនទាន់អស់ទៅនៅឡើយ។


27. Diṭṭhattā pattoti etena catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhassa pattataṃ dīpeti. ‘‘Diṭṭhantaṃ patto’’ti vā pāṭho, dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantaraṃ pattoti vuttaṃ hoti. Paṭhamaphalato paṭṭhāya hi yāva aggamaggā diṭṭhippattoti.

២៧. ពាក្យថា Diṭṭhattā patto (ដល់ព្រោះការឃើញ) នេះ លោកបង្ហាញសេចក្តីថា ដល់នូវការរលត់ (ទុក្ខ) ដោយទិដ្ឋិ ពោលគឺការឃើញនូវសច្ចៈ ៤។ មួយវិញទៀត មានបាឋៈថា "Diṭṭhantaṃ patto" ដូច្នេះក៏មាន សេចក្តីថា ដល់នូវការរលត់ក្នុងលំដាប់នៃសោតាបត្តិមគ្គញ្ញាណ ពោលគឺការឃើញ។ ព្រោះថា ចាប់តាំងពីបឋមផលរហូតដល់អគ្គមគ្គ បុគ្គលនោះ លោកហៅថា ទិដ្ឋិប្បត្តៈ។


28. Imaṃ pana nayaṃ ‘‘no’’ti paṭikkhipitvāti ettha diṭṭhippattasaddhāvimuttabhāvappattānaṃ paññānānattaṃ vuttaṃ, na pana yena visesena so viseso patto, so vuttoti imaṃ dosaṃ disvā paṭikkhepo katoti daṭṭhabbo. Āgamaṭṭhakathāsūti ca vacanena āgamanīyanānattasanniṭṭhānameva thiraṃ karotīti veditabbaṃ. Saddahanto vimuttoti etena sabbathā avimuttassapi saddhāmattena vimuttabhāvaṃ dasseti. Saddhāvimuttoti vā saddhāya adhimuttoti attho.

២៨. ចំណែកក្នុងពាក្យថា Imaṃ pana nayaṃ "no"ti paṭikkhipitvā នេះ គួរជ្រាបថា លោកពោលសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបញ្ញារស់បុគ្គលអ្នកដល់នូវភាពជាទិដ្ឋិប្បត្តៈ និងសទ្ធាវិមុត្តៈ ប៉ុន្តែមិនបានពោលដល់គុណវិសេសដែលធ្វើឲ្យសម្រេចនូវគុណវិសេសនោះឡើយ ព្រោះឃើញទោសនេះ ទើបលោកធ្វើការបដិសេធ។ ម្យ៉ាងទៀត គួរជ្រាបថា ដោយពាក្យថា Āgamaṭṭhakathāsū នេះ លោកធ្វើការសម្រេចសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអាគមនីយធម៌ឲ្យមានភាពមាំមួន។ ពាក្យថា Saddahanto vimutto នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពជាអ្នករួចផុតដោយសទ្ធាមត្តៈ ទោះបីជាមិនទាន់រួចផុតដោយប្រការទាំងពួងក៏ដោយ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា Saddhāvimutto មានសេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកចុះចិត្តស៊ប់ដោយសទ្ធា។


29. Paññaṃ vāhetīti paññaṃ sātisayaṃ pavattetīti attho. Paññā imaṃ puggalaṃ vahatīti nibbānābhimukhaṃ gametīti attho.

២៩. ពាក្យថា Paññaṃ vāheti មានសេចក្តីថា ញ៉ាំងបញ្ញាឲ្យប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងក្រៃលែង។ ពាក្យថា Paññā imaṃ puggalaṃ vahati មានសេចក្តីថា ញ៉ាំងបុគ្គលនេះឲ្យទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។


31. Evaṃ [Pg.37] maggakkhaṇepīti ayaṃ api-saddo kasmā vutto, nanu ariyena aṭṭhaṅgikena maggena samannāgato maggakkhaṇe eva hotīti tadā eva sotāpanno nāmāti āpannanti? Nāpannaṃ. Maggena hi attanā sadisassa aṭṭhaṅgikassa vā sattaṅgikassa vā phalassa sototi nāmaṃ dinnanti tenapi samannāgatassa sotāpannabhāvato, sotena vā maggena pavattetuṃ aparihīnena phalaṭṭhopi samannāgato eva nāma, na ca tena paṭhamamaggakkhaṇe viya soto samāpajjiyamāno, tasmā samāpannasotattā paṭhamaphalato paṭṭhāya ‘‘sotāpanno’’ti vattuṃ yutto. Vuttañhi ‘‘ye keci, bhikkhave, mayi aveccappasannā, sabbe te sotāpannā. Tesaṃ sotāpannānaṃ pañcannaṃ idha niṭṭhā, pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā’’ti (a. ni. 10.64). Tattha dutiyaphalaṭṭhādīnaṃ visuṃ nāmaṃ atthīti paṭhamaphalaṭṭho eva itarehi visesiyamāno ‘‘sotāpanno’’ti vattuṃ yuttoti so eva idhādhippeto. Paṭiladdhamaggena bujjhatīti etena paṭiladdhamaggassa catusaccapaccavekkhaṇādīnaṃ upanissayabhāvaṃ dasseti. Sambodhi paraṃ ayanaṃ nissayo etassāti hi sambodhiparāyaṇoti. Dutiyenatthena sambodhi paraṃ ayanaṃ gati etassāti sambodhiparāyaṇo.

៣១. ក្នុងពាក្យថា Evaṃ maggakkhaṇepi នេះ ហេតុអ្វីបានជាលោកពោលនូវសព្ទថា api នេះ? តើមិនមែនជាការត្រឹមត្រូវទេឬ ដែលថាបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយអរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ តែងមានក្នុងខណៈនៃមគ្គប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាជាព្រះសោតាបន្នៈក្នុងខណៈនោះឯង? សេចក្តីនេះមិនឆ្គងឡើយ។ ព្រោះថាមគ្គបានប្រគល់ឈ្មោះថា 'សោតៈ' ដល់ផលដែលមានអង្គ ៨ ឬអង្គ ៧ ដែលដូចគ្នានឹងខ្លួន ហេតុនោះ បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយផលនោះ ក៏ឈ្មោះថាជាព្រះសោតាបន្នៈដែរ ឬមួយថា បុគ្គលអ្នកស្ថិតនៅក្នុងផល ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រកបដោយសោតៈ ពោលគឺមគ្គដែលមិនសាបសូន្យដើម្បីប្រព្រឹត្តទៅ ប៉ុន្តែបុគ្គលនោះមិនមែនកំពុងចូលកាន់សោតៈ ដូចក្នុងខណៈនៃបឋមមគ្គនោះឡើយ ហេតុនោះ ព្រោះភាពជាអ្នកចូលកាន់សោតៈហើយ ទើបគួរហៅថា 'sotāpanno' (ព្រះសោតាបន្ន) ចាប់តាំងពីបឋមផលទៅ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ជនណាមួយដែលមានសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រក្នុងតថាគត ជនទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែជាព្រះសោតាបន្ន។ ក្នុងចំណោមព្រះសោតាបន្នទាំងនោះ ៥ ពួក មានការសម្រេចក្នុងលោកនេះ, ៥ ពួក លះបង់លោកនេះហើយ ទើបមានការសម្រេច»។ ក្នុងចំណោមព្រះសោតាបន្នទាំងនោះ ព្រោះពួកបុគ្គលអ្នកស្ថិតនៅក្នុងទុតិយផលជាដើម មានឈ្មោះផ្សេងគ្នា ហេតុនោះ មានតែបុគ្គលអ្នកស្ថិតនៅក្នុងបឋមផលប៉ុណ្ណោះ ដែលប្លែកពីបុគ្គលដទៃ ទើបគួរហៅថា 'sotāpanno' ហើយបុគ្គលនោះឯងដែលលោកសំដៅយកក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Paṭiladdhamaggena bujjhati នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពជាឧបនិស្ស័យនៃការពិចារណានូវសច្ចៈ ៤ ជាដើម នៃមគ្គដែលខ្លួនបានសម្រេចហើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលមានសំបោធិ (ការត្រាស់ដឹង) ជាទីទៅក្នុងខាងមុខ ជាទីពឹង ឈ្មោះថា 'sambodhiparāyaṇo' (សំបោធិបរាយណៈ)។ ដោយអត្ថទីពីរ បុគ្គលដែលមានសំបោធិ (មគ្គថ្នាក់ខ្ពស់ទាំង ៣) ជាទីទៅក្នុងខាងមុខ ជាទីទៅ ឈ្មោះថា 'sambodhiparāyaṇo'។


32. Kevalena kulasaddena mahākulameva vuccatīti āha ‘‘mahābhogakulesuyeva nibbattatīti attho’’ti.

៣២. ដោយកុលសព្ទសុទ្ធៗ លោកសំដៅយកតែត្រកូលធំ (មហាកុល) ប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «មានសេចក្តីថា តែងកើតក្នុងត្រកូលដែលមានភោគៈច្រើនប៉ុណ្ណោះ»។


33. Khandhabījaṃ nāma paṭisandhiviññāṇaṃ. Ihaṭṭhakanijjhānikavaseneva imasmiṃ ṭhāne kathitāti sajjhānako ajjhattasaṃyojanasamucchede akatepi anāgāmisabhāgo anāvattidhammo idha gaṇanūpago na hoti, heṭṭhā upari ca saṃsaraṇako kāmabhavagato hīnajjhānako idha gaṇanūpagoti adhippāyo.

៣៣. ដែលឈ្មោះថា ខន្ធពីជៈ គឺបដិសន្ធិវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា Ihaṭṭhakanijjhānikavaseneva imasmiṃ ṭhāne kathitā មានអធិប្បាយថា ព្រះសោតាបន្នៈអ្នកប្រកបដោយឈាន ទោះបីជាមិនទាន់បានកាត់ផ្តាច់នូវអជ្ឈត្តសំយោជនៈក៏ដោយ ក៏មានចំណែកស្មើនឹងព្រះអនាគាមី ជាអ្នកមានធម៌មិនត្រឡប់មកវិញ មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងទីនេះឡើយ ចំណែកព្រះសោតាបន្នៈអ្នកអន់ថយក្នុងឈាន ដែលអន្ទោលទៅក្នុងកាមភពខាងក្រោម និងខាងលើ ទើបរាប់បញ្ចូលក្នុងទីនេះ។


34. Yaṃ vattabbanti ‘‘dvīhi kāraṇehi tanubhāvo veditabbo’’tiādi yaṃ vattabbaṃ siyāti attho.

៣៤. ពាក្យថា Yaṃ vattabbaṃ មានសេចក្តីថា ពាក្យណាដែលគួរពោល មានជាដើមថា «ភាពជាធម៌ស្តើងស្រាល គួរជ្រាបដោយហេតុ ២ ប្រការ» ដូច្នេះ។


36. Upapannaṃ vā samanantarāti upapannaṃ vā etena puggalena hoti, atha samanantarā ariyamaggaṃ sañjaneti. Appattaṃ vā vemajjhaṃ āyuppamāṇanti āyuppamāṇaṃ tassa puggalassa vemajjhaṃ appattaṃ hoti, etthantare ariyamaggaṃ [Pg.38] sañjanetīti ayamettha pāḷiattho. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘appatvā pabbataṃ nadī’’ti viya āyuppamāṇaṃ vemajjhaṃ appattaṃ vā hutvāti parasaddayoge parato bhūto hutvā saddo vacanasesabhūto payuttoti veditabbo.

៣៦. ពាក្យថា Upapannaṃ vā samanantarā សេចក្តីថា ការកើតឡើងដោយបដិសន្ធិ តែងមានដល់បុគ្គលនេះ ឬមួយថា ក្នុងលំដាប់នៃការកើតឡើងនោះ តែងញ៉ាំងអរិយមគ្គឲ្យកើតឡើង。 ពាក្យថា Appattaṃ vā vemajjhaṃ āyuppamāṇaṃ សេចក្តីថា អាយុប្រមាណរបស់បុគ្គលនោះ មិនទាន់ដល់ពាក់កណ្តាលនៅឡើយ តែងញ៉ាំងអរិយមគ្គឲ្យកើតឡើងក្នុងចន្លោះនេះ នេះជាអត្ថនៃព្រះបាលីក្នុងទីនេះ។ ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា គួរជ្រាបថា ដូចជាពាក្យថា "appatvā pabbataṃ nadī" (ស្ទឹងមិនទាន់ដល់ភ្នំ) យ៉ាងណាមិញ ពាក្យថា hutvā ដែលជាសព្ទសេសសល់ក្នុងប្រយោគ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងទីនេះ ព្រោះការផ្សំជាមួយសព្ទខាងចុង គឺពាក្យថា vemajjhaṃ appattaṃ vā hutvā (មិនទាន់ដល់ពាក់កណ្តាលអាយុប្រមាណ) យ៉ាងនោះដែរ។


37. Upahaccāti etassa upagantvāti attho, tena vemajjhātikkamo kālakiriyopagamanañca saṅgahitaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘atikkamitvā vemajjha’’ntiādi.

៣៧. ពាក្យថា Upahacca នេះ មានសេចក្តីថា ចូលទៅជិត ហេតុនោះ ការកន្លងហួសពាក់កណ្តាលអាយុ និងការឈានចូលទៅរកមរណកាល ត្រូវបានរួមបញ្ចូលដោយពាក្យនោះ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "atikkamitvā vemajjhaṃ" ជាដើម។


40. Uddhaṃvāhibhāvenāti uddhaṃ vahatīti uddhaṃvāhī, taṇhāsotaṃ vaṭṭasotaṃ vā, tassa bhāvo, tena uddhaṃvāhibhāvenāti vuttaṃ hoti. Avihesu uddhaṃsoto yadipi tattha parinibbāyī na hoti, yattha vā tattha vā gantvā parinibbāyatu, parinibbāyino pana tassa asaṅkhāraparinibbāyitā sasaṅkhāraparinibbāyitā ca atthīti tattha dasa anāgāmino vuttā, evaṃ atappādīsupi. Anupahaccatalāti appattatalā. Asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyīnaṃ lahusālahusagatikā eva parittavipulatiṇakaṭṭhajhāpakapappaṭikāsadisatā veditabbā, na uppajjitvāva nibbāyanakādīhi adhimattatā viya samuddaṃ patvā nibbāyanakato anadhimattatā viya ca antarā upahaccaparinibbāyīhi uddhaṃsotato ca adhimattānadhimattatā. Te eva hi asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyinoti. Tato mahantatareti vacanaṃ tiṇakaṭṭhajhāpanasamatthapappaṭikādassanatthaṃ, na adhimatta nādhimattadassanatthanti.

៤០. ពាក្យថា Uddhaṃvāhibhāvena សេចក្តីថា ធម៌ដែលនាំទៅខាងលើ ឈ្មោះថា ឧទ្ធំវាហី បានแก่ តណ្ហាសោតៈ ឬវដ្តសោតៈ ភាពនៃសោតៈនោះ ឈ្មោះថា ឧទ្ធំវាហិភាវៈ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា uddhaṃvāhibhāvena។ ព្រះអនាគាមីប្រភេទឧទ្ធំសោតៈ ក្នុងជាន់អវិហា ទោះបីជាមិនបរិនិព្វានក្នុងជាន់នោះក៏ដោយ តែងទៅបរិនិព្វានក្នុងជាន់ណាមួយជាមិនខាន ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះអនាគាមីអ្នកបរិនិព្វាននោះ មានទាំងអសង្ខារបរិនិព្វាយី និងសសង្ខារបរិនិព្វាយី ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ព្រះអនាគាមី ១០ ពួក ក្នុងជាន់អវិហានោះ ក្នុងជាន់អតប្បាជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា Anupahaccatalā គឺ មិនទាន់ដល់ផ្ទៃដី។ គួរជ្រាបថា ភាពជាអ្នកមានគតិលឿន និងមិនលឿន របស់ព្រះអសង្ខារបរិនិព្វាយី និងសសង្ខារបរិនិព្វាយី គឺប្រៀបដូចជាកម្ទេចភ្លើងដែលឆេះស្មៅ និងឈើបន្តិចបន្តួច និងកម្ទេចភ្លើងដែលឆេះស្មៅ និងឈើដ៏ច្រើន មិនមែនជាការដឹងនូវភាពក្រៃលែង និងមិនក្រៃលែង ជាងព្រះអន្តរាបរិនិព្វាយី ព្រះឧបហច្ចបរិនិព្វាយី និងព្រះឧទ្ធំសោតៈ ដូចជាកម្ទេចភ្លើងដែលរលត់ភ្លាមៗក្រោយពេលកើតឡើង ឬដូចជាកម្ទេចភ្លើងដែលរលត់ក្រោយពេលដល់មហាសមុទ្រនោះឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះអនាគាមីទាំងនោះឯង គឺជាព្រះអសង្ខារបរិនិព្វាយី និងសសង្ខារបរិនិព្វាយី។ ចំណែកពាក្យថា Tato mahantatara នេះ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវកម្ទេចភ្លើងដែលអាចឆេះស្មៅ និងឈើបាន មិនមែនដើម្បីបង្ហាញនូវភាពក្រៃលែង និងមិនក្រៃលែងនោះឡើយ។


No cassa no ca me siyāti avijjāsaṅkhārādikaṃ hetupañcakaṃ no ca assa, viññāṇādikaṃ idaṃ phalapañcakaṃ vattamānaṃ no ca me siyāti attho. Tena atītabhavasaṃsiddhito dukkhasamudayato imassa dukkhassa pavattidassanato paccayasamudayaṭṭhena khandhānaṃ udayadassanapaṭipatti vuttā hoti. Na bhavissati, na me bhavissatīti yadi etarahi hetupañcakaṃ na bhavissati, anāgate phalapañcakaṃ na me bhavissatīti attho. Etena paccayanirodhaṭṭhena vayadassanapaṭipatti vuttā hoti, etarahi anāgate ca attattaniyanivāraṇavasena suññatāpaṭipatti vā catūhipi vuttā. Yadatthīti yaṃ atthi. Bhūtanti sasabhāvaṃ nibbattaṃ vā yathādiṭṭhaudayabbayaṃ yathādiṭṭhasuññataṃ vā khandhapañcakaṃ parikappitaitthipurisasattādibhāvarahitaṃ nāmarūpamattanti attho. Vivaṭṭānupassanāya vivaṭṭamānaso taṃ bhūtaṃ pajahāmīti [Pg.39] upekkhaṃ paṭilabhati, saṅkhārupekkhāñāṇena upekkhako hotīti vuttaṃ hoti.

ពាក្យថា No cassa no ca me siyā មានសេចក្តីថា ប្រសិនបើហេតុ ៥ ប្រការ មានអវិជ្ជា និងសង្ខារជាដើម មិនមានហើយ សោត ផល ៥ ប្រការ មានវិញ្ញាណជាដើម ដែលជាបច្ចុប្បន្ននេះ ក៏មិនមានដល់ខ្ញុំដែរ។ ដោយពាក្យនោះ លោកពោលសំដៅដល់ការប្រតិបត្តិឃើញការកើតឡើងនៃខន្ធទាំងឡាយ ដោយអត្ថថាជាការកើតឡើងនៃបច្ច័យ ព្រោះការឃើញការប្រព្រឹត្តទៅនៃទុក្ខនេះ ដែលកើតអំពីទុក្ខសមុទ័យដែលសម្រេចរួចហើយក្នុងអតីតភព។ ពាក្យថា Na bhavissati, na me bhavissatី មានសេចក្តីថា ប្រសិនបើហេតុ ៥ ប្រការ មិនមានក្នុងពេលឥឡូវនេះទេ សោត ផល ៥ ប្រការ ក៏នឹងមិនមានដល់ខ្ញុំក្នុងអនាគតដែរ។ ដោយពាក្យនេះ លោកពោលសំដៅដល់ការប្រតិបត្តិឃើញការវិនាសទៅ ដោយអត្ថថាជាការរលត់នៃបច្ច័យ ឬមួយថា ការប្រតិបត្តិឃើញសេចក្តីសូន្យ ដោយអំណាចនៃការការពារនូវអត្តា និងអត្តនិយៈ ទាំងក្នុងពេលឥឡូវនេះ និងក្នុងអនាគត ត្រូវបានពោលទុកដោយប្រយោគទាំង ៤ នោះ។ ពាក្យថា Yadatthi គឺ អ្វីដែលមាន។ ពាក្យថា Bhūta គឺ ខន្ធ ៥ ដែលកើតឡើងដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន ឬដែលកើតឡើងហើយ មានការកើតឡើង និងការវិនាសទៅដូចដែលបានឃើញ ឬមានសេចក្តីសូន្យដូចដែលបានឃើញ វៀរចាកភាពជាស្រី ប្រុស ឬសត្វ ដែលបុគ្គលសន្មតឡើង គឺមានត្រឹមតែនាមនិងរូបប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា លះបង់នូវភូតធម៌នោះ ដោយចិត្តដែលបែរទៅរកវិវដ្តៈ ដោយវិវដ្តានុបស្សនា តែងបាននូវឧបេក្ខា គឺលោកពោលថា ជាអ្នកព្រងើយកន្តើយដោយសង្ខារុបេក្ខាញាណ។


Bhave na rajjati, sambhave na rajjatīti avisiṭṭhe visiṭṭhe ca bhave na rajjatīti keci vadanti. Paccuppanno pana bhavo bhavo, anāgato jātiyā gahaṇena gahito sambhavoti veditabbo. Atha vā bhavoti bhūtameva vuccati, sambhavo tadāhāro, tasmiṃ dvaye na rajjatīti sekkhapaṭipattiṃ dasseti. Bhūte hi sasambhave ca virāgo sekkhapaṭipatti. Yathāha ‘‘bhūtamidanti, bhante, yathābhūtaṃ sammappaññāya passati, bhūtamidanti yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā bhūtassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Tadāhārasambhavanti yathābhūtaṃ…pe… disvā tadāhārasambhavassa nibbidāya…pe… paṭipanno hoti. Tadāhāranirodhāya yaṃ bhūtaṃ, taṃ nirodhadhammanti yathābhūtaṃ…pe… disvā nirodhadhammassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Evaṃ kho, bhante, sekkho hotī’’ti (saṃ. ni. 2.31). Athuttarīti atha evaṃ arajjamāno uttari santaṃ padaṃ nibbānaṃ anukkamena maggapaññāya sammā passati, tañca khvassa padaṃ na sabbena sabbaṃ sacchikataṃ catutthamaggeneva sacchikātabbassa tassa tena asacchikatattā.

ពាក្យថា Bhave na rajjati, sambhave na rajjati នេះ គ្រូខ្លះពោលថា មិនត្រេកអរក្នុងភពដែលមិនប្លែកគ្នា (ភពថោកទាប) និងភពដែលប្លែកគ្នា (ភពខ្ពង់ខ្ពស់)។ ចំណែកឯភពជាបច្ចុប្បន្ន ឈ្មោះថា ភព, ភពជាអនាគតដែលកាន់យកដោយការកាន់យកនូវជាតិ ឈ្មោះថា សម្ភវៈ ដូច្នេះគួរជ្រាប។ មួយវិញទៀត ភព លោកសំដៅយកភូតធម៌ (ខន្ធ ៥) ឯសម្ភវៈ សំដៅយកអាហារនៃភពនោះ ការមិនត្រេកអរក្នុងធម៌ទាំងពីរនោះ លោកបង្ហាញនូវការប្រតិបត្តិរបស់ព្រះសេក្ខបុគ្គល។ ព្រោះថា ការនឿយណាយក្នុងភូតធម៌ព្រមទាំងសម្ភវៈ គឺជាការប្រតិបត្តិរបស់ព្រះសេក្ខបុគ្គល។ ដូចដែលព្រះសារីបុត្តពោលថា៖ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ភូតធម៌នេះ តែងឃើញច្បាស់តាមពិតដោយសម្មាបញ្ញា លុះឃើញច្បាស់ភូតធម៌នេះតាមពិតដោយសម្មាបញ្ញាហើយ តែងជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីសេចក្តីនឿយណាយ ដើម្បីការប្រាសចាកតម្រេក ដើម្បីការរលត់ទៅនៃភូតធម៌។ ឃើញច្បាស់នូវតទាហារសម្ភវៈតាមពិត...បេ... លុះឃើញច្បាស់ហើយ តែងជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីសេចក្តីនឿយណាយ...បេ... នៃតទាហារសម្ភវៈ។ ឃើញច្បាស់នូវភូតធម៌ណាដែលកើតអំពីការរលត់ទៅនៃតទាហារៈនោះ ថាជាធម៌មានការរលត់ជាធម្មតា តាមពិត...បេ... លុះឃើញច្បាស់ហើយ តែងជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីសេចក្តីនឿយណាយ ដើម្បីការប្រាសចាកតម្រេក ដើម្បីការរលត់ទៅនៃធម៌មានការរលត់ជាធម្មតានោះ។ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះសេក្ខៈ តែងមានដោយប្រការយ៉ាងនេះឯង»។ ពាក្យថា Athuttari សេចក្តីថា កាលបើមិនត្រេកអរយ៉ាងនេះហើយ តែងឃើញច្បាស់នូវព្រះនិព្វានដែលជាបទដ៏ស្ងប់ខ្ពង់ខ្ពស់ តាមលំដាប់ដោយមគ្គបញ្ញា ប៉ុន្តែបទនោះ បុគ្គលនោះមិនទាន់បានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយប្រការទាំងពួងឡើយ ព្រោះព្រះនិព្វាននោះជាធម៌ដែលត្រូវធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយចតុត្ថមគ្គ (អរហត្តមគ្គ) ប៉ុណ្ណោះ ឯបុគ្គលនោះមិនទាន់បានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយមគ្គនោះនៅឡើយ។


Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយឯកកនិទ្ទេស ចប់ហើយ។


2. Dukaniddesavaṇṇanā

២. ការអធិប្បាយទុកកនិទ្ទេស


63. Kassaci kilesassa avikkhambhitattā kassaci kathañci avimutto kāmabhavo ajjhattaggahaṇassa visesapaccayoti ajjhattaṃ nāma. Tattha bandhanaṃ ajjhattasaṃyojanaṃ, tena sampayutto ajjhattasaṃyojano.

៦៣. កាមភពដែលមិនទាន់បានកំចាត់បង់នូវកិលេសណាមួយ មិនទាន់រួចផុតចាកកិលេសណាមួយដោយប្រការណាមួយ គឺជាបច្ច័យដ៏វិសេសនៃការប្រកាន់មាំនូវអត្តា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អជ្ឈត្តៈ។ គ្រឿងចំណងក្នុងអជ្ឈត្តៈនោះ ឈ្មោះថា អជ្ឈត្តសំយោជនៈ បុគ្គលដែលប្រកបដោយគ្រឿងចំណងនោះ ឈ្មោះថា អជ្ឈត្តសំយោជនៈ។


83. Kāraṇena vinā pavattahitacitto akāraṇavacchalo. Anāgatampi payojanaṃ apekkhamāno purimaggahitaṃ taṃ kataṃ upādāya kataññū eva nāma hoti, na pubbakārīti āha ‘‘karissati me’’tiādi. Tamojotiparāyaṇo puññaphalaṃ anupajīvanto eva puññāni karotīti ‘‘pubbakārī’’ti vutto. ‘‘Iṇaṃ demī’’ti saññaṃ karotīti evaṃsaññaṃ akarontopi karonto viya hotīti attho.

៨៣. បុគ្គលដែលមានចិត្តប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដោយគ្មានហេតុ (ផលតបស្នង) ឈ្មោះថា អការណវច្ឆលៈ (អ្នកស្រឡាញ់ដោយគ្មានហេតុផល)។ បុគ្គលដែលសម្លឹងមើលសូម្បីតែប្រយោជន៍ក្នុងអនាគត ហើយកាន់យកនូវឧបការៈដែលគេបានធ្វើហើយក្នុងកាលមុន ឈ្មោះថាជាអ្នកដឹងគុណ (កតញ្ញូ) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាបុព្វការីឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "karissati me" ជាដើម។ បុគ្គលប្រភេទតមោជោតិបរាយណៈ ដែលមិនអាស្រ័យផលបុណ្យចាស់ចិញ្ចឹមជីវិត ហើយធ្វើនូវបុណ្យទាំងឡាយ លោកហៅថា 'បុព្វការី'។ ពាក្យថា "iṇaṃ demi"ti saññaṃ karoti មានសេចក្តីថា ទោះបីជាមិនធ្វើនូវសេចក្តីសម្គាល់យ៉ាងនោះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើដូចជាការសងបំណុលដូច្នោះដែរ។


86. Acchamaṃsaṃ [Pg.40] labhitvā sūkaramaṃsanti na kukkuccāyatīti acchamaṃsanti jānantopi sūkaramaṃsanti na kukkuccāyati, madditvā vītikkamatīti vuttaṃ hoti.

៨៦. ពាក្យថា Acchamaṃsaṃ labhitvā sūkaramaṃsanti na kukkuccāyati សេចក្តីថា ទោះបីជាដឹងថាជាសាច់ខ្លាឃ្មុំ ក៏មិនធ្វើសេចក្តីសង្ស័យថាជាសាច់ជ្រូកឡើយ គឺលោកពោលថា ជាអ្នករំលងសិក្ខាបទហើយកន្លងហួសទៅតែម្តង។


90. Tittoti niṭṭhitakiccatāya nirussukko.

៩០. ពាក្យថា Titto គឺ ជាអ្នកមិនខ្វល់ខ្វាយ ព្រោះមានកិច្ចសម្រេចហើយ។


Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយទុកកនិទ្ទេស ចប់ហើយ。


3. Tikaniddesavaṇṇanā

៣. ការអធិប្បាយតិកនិទ្ទេស


91. Sesasaṃvarabhedenāti manosaṃvarabhedena, satisaṃvarādibhedena vā. Akusalasīlasamannāgamenāti ‘‘katame ca thapati akusalā sīlā? Akusalaṃ kāyakammaṃ akusalaṃ vacīkammaṃ pāpako ājīvo’’ti vuttehi samannāgamena. Tassa hi…pe… evaṃ sāsaṅkasamācāro hotīti evaṃ sāsaṅko samācāro hotīti attho.

៩១. ពាក្យថា Sesasaṃvarabhedena គឺ ដោយការធ្លាយនៃមនោសំវរៈ ឬដោយការធ្លាយនៃសតិសំវរៈជាដើម។ ពាក្យថា Akusalasīlasamannāgamena គឺ ដោយការប្រកបដោយសីលដែលជាអកុសល ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលជាងឈើ អកុសលសីលទាំងឡាយ តើដូចម្តេច? គឺអកុសលកាយកម្ម អកុសលវចីកម្ម និងមិច្ឆាអាជីវៈដ៏លាមក»។ ពាក្យថា Tassa hi...pe... evaṃ sāsaṅkasamācāro hoti មានសេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តទៅប្រកបដោយសេចក្តីសង្ស័យ តែងមានយ៉ាងនេះ។


94. Samānavisayānaṃ puggalānaṃ visesadassanavasena ‘‘kāyasakkhī’’tiādikaṃ vuttaṃ.

៩៤. លោកពោលពាក្យថា "kāyasakkhī" ជាដើម ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលមានវិស័យស្មើគ្នា។


107. Samādhi vā ādīti lokuttaradhammā hi paramatthato sāsananti tadattho pādakasamādhi tassa ādi vutto, tadāsannattā vipassanā, tassa mūlekadesattā maggo.

១០៧. ពាក្យថា Samādhi vā ādi ព្រោះថាលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថាជាសាសនាដោយបរមត្ថ ហេតុនោះ បាទកសមាធិដែលមានលោកុត្តរធម៌នោះជាប្រយោជន៍ ទើបលោកហៅថាជា 'អាទិ' (ចំណុចចាប់ផ្តើម) ឯវិបស្សនា លោកហៅថាជាអាទិ ព្រោះនៅជិតលោកុត្តរធម៌នោះ ចំណែកមគ្គ លោកហៅថាជាអាទិ ព្រោះជាចំណែកមួយនៃឫសគល់នៃលោកុត្តរធម៌នោះ។


108. Ucchaṅgo viya ucchaṅgapañño puggalo daṭṭhabboti ucchaṅgasadisapaññatāya eva paññā viya puggalopi ucchaṅgo viya hoti, tasmiṃ dhammānaṃ aciraṭṭhānatoti adhippāyena vuttaṃ. Vakkhati hi ‘‘ucchaṅgasadisapaññotiattho’’ti.

១០៨. ពាក្យថា "បុគ្គលមានបញ្ញាដូចជាល្បាក់ (ឬដូចជាទ្រនាប់ភ្លៅ) គប្បីឃើញដូចជាល្បាក់" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅសេចក្តីថា ព្រោះភាពជាអ្នកមានបញ្ញាប្រហែលនឹងល្បាក់ បញ្ញានោះឯងក៏ដូចជាល្បាក់ សូម្បីបុគ្គលក៏ដូចជាល្បាក់ដែរ ព្រោះធម៌ទាំងឡាយមិនឋិតនៅអស់កាលយូរក្នុងបុគ្គលនោះ។ ពិតណាស់ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យនឹងពោលខាងមុខថា "សេចក្តីថា បញ្ញាប្រហែលនឹងល្បាក់"។


109. Yathā ca ucchaṅgasadisā paññā, evaṃ nikkujjakumbhasadisā paññā evāti daṭṭhabbo, tattha dhammānaṃ anavaṭṭhānato.

១០៩. ម្យ៉ាងទៀត បញ្ញាប្រហែលនឹងល្បាក់យ៉ាងណា បញ្ញាប្រហែលនឹងឆ្នាំងផ្កាប់ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះធម៌ទាំងឡាយមិនតាំងនៅមាំក្នុងបញ្ញានោះ។


113. Ciraṭṭhānato thiraṭṭhānato ca pāsāṇalekhasadisā parāparādhanibbattā kodhalekhā yassa so pāsāṇalekhūpamasamannāgato pāsāṇalekhūpamoti vutto, evaṃ itarepi.

១១៣. ខ្សែគឺក្រោធដែលកើតឡើងព្រោះការប្រទូស្តរបស់បុគ្គលដទៃ របស់បុគ្គលណា ប្រហែលនឹងអក្សរចារឹកលើថ្ម ព្រោះឋិតនៅអស់កាលយូរ និងព្រោះឋិតនៅមាំមួន បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រកបដោយឧបមាដោយអក្សរចារឹកលើថ្ម ឬហៅថា "បុគ្គលប្រៀបដូចជាអក្សរចារឹកលើថ្ម" សូម្បីបុគ្គលក្រៅពីនេះ (គឺបុគ្គលប្រៀបដូចជាអក្សរចារឹកលើផែនដី និងអក្សរចារឹកលើទឹក) ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ។


118. Sutādivatthurahito [Pg.41] tucchamāno naḷo viyāti ‘‘naḷo’’ti vuccati, so uggato naḷo etassāti unnaḷo.

១១៨. មានះដ៏ទទេ ដែលប្រាសចាកវត្ថុមានសុតៈ (ការចេះដឹង) ជាដើម ឈ្មោះថា "បបុស" (ស្មៅបបុស ឬដើមបបុស) ព្រោះប្រហែលនឹងដើមបបុស មានះប្រហែលនឹងដើមបបុសនោះ ឡើងខ្ពស់ដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា "ឧន្នឡៈ" (អ្នកមានមានះដូចជាដើមបបុសឡើងខ្ពស់ ឬអ្នកមានមានះខ្ពស់)។


122. ‘‘Sīlakathā ca no bhavissatī’’ti ettha vuttaṃ sīlakathābhavanaṃ paṭhamārambhopi dussīlena saha na hotīti dassento āha neva sīlakathā hotī’’ti.

១២២. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញថា ការកើតឡើងនៃសីលកថា ដែលពោលទុកក្នុងពាក្យថា "សីលកថាក៏នឹងមានដល់យើងទាំងឡាយ" នេះ សូម្បីជាការផ្តើមដំបូង ក៏មិនមានជាមួយបុគ្គលទ្រុស្តសីលឡើយ ទើបពោលថា "សីលកថាមិនមានឡើយ"។


123. Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ anuggahetabbe paññāya sodhetabbe ca vaḍḍhetabbe ca adhikasīlaṃ nissāya uppannapaññāya anuggaṇhāti nāmāti attho.

១២៣. សេចក្តីនៃពាក្យថា "ក្នុងទីនោះៗ" គឺ បុគ្គលរមែងសង្គ្រោះ (ទំនុកបម្រុង) ក្នុងហេតុដែលគប្បីសង្គ្រោះនោះៗ ដែលគប្បីជម្រះដោយបញ្ញា និងគប្បីធ្វើឲ្យចម្រើន ដោយបញ្ញាដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យអធិសីល។


124. Gūthakūpo viya dussīlyanti etena dussīlyassa gūthasadisattameva dasseti.

១២៤. ដោយពាក្យថា "ភាពជាអ្នកទ្រុស្តសីល ប្រៀបដូចជាអណ្តូងលាមក" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញតែភាពស្អុយរលួយប្រហែលនឹងលាមកនៃភាពជាអ្នកទ្រុស្តសីលប៉ុណ្ណោះ។


130. No ca sammā paññapetuṃ sakkontīti yebhuyyena na sakkontīti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ, uppanne tathāgate tasmiṃ anādariyaṃ katvā samāpattiṃ uppādetuṃ vāyamantassa asamatthabhāvaṃ vā. Titthiyā vā pūraṇādayo adhippetā.

១៣០. ពាក្យថា "ហើយមិនអាចបញ្ញត្តិដោយប្រពៃបានឡើយ" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅសេចក្តីនេះថា "ដោយច្រើនតែមិនអាច" ឬសំដៅសេចក្តីមិនអាចរបស់បុគ្គលអ្នកព្យាយាមបង្កើតសមាបត្តិ ដោយធ្វើសេចក្តីមិនគោរពក្នុងព្រះតថាគត កាលដែលព្រះតថាគតទ្រង់ឧប្បត្តិឡើងហើយ។ ម៉្យាងទៀត ពួកអន្យតីរ្ថិយមានបូរណៈ (កស្សបៈ) ជាដើម គឺជាប្រធានដែលចង់បានក្នុងទីនេះ។


Tikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់ក្នុងតិកនិទ្ទេស ចប់ហើយ។


4. Catukkaniddesavaṇṇanā

៤. ការពន្យល់ក្នុងចតុក្កនិទ្ទេស


133. Parena kataṃ dussīlyaṃ āṇattiyā attanā ca payogena katanti āṇattiyā pāpassa dāyādo ‘‘tato upaḍḍhassa dāyādo’’ti vutto.

១៣៣. ភាពជាអ្នកទ្រុស្តសីលដែលបុគ្គលដទៃធ្វើហើយ ដោយការបង្គាប់ និងដែលខ្លួនឯងធ្វើហើយដោយប្រយោគ (ការខ្វល់ខ្វាយ) ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថាជាអ្នកទទួលមរតកនៃបាបដោយសារការបង្គាប់ ទើបហៅថា "ជាអ្នកទទួលមរតកពាក់កណ្តាលអំពីបាបនោះ"។


145. Ayanti ‘‘tesu paṭhamo’’tiādikaṃ nayaṃ vadati.

១៤៥. ដោយពាក្យថា "អយំ" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលនូវន័យមានពាក្យថា "បុគ្គលទីមួយក្នុងបណ្តាបុគ្គលទាំងនោះ" ជាដើម។


148. Desanāya dhammānaṃ ñāṇassa āpāthabhāvasampādanaṃ ñāṇugghāṭanaṃ. Saha udāhaṭavelāyāti udāhaṭavelāya saddhiṃ tasmiṃ kāle anatikkante evāti attho.

១៤៨. ការធ្វើធម៌ទាំងឡាយឲ្យមកកាន់ប្រធាននៃញាណដោយទេសនា ឈ្មោះថា "ញាណុគ្ឃាដនៈ" (ការបើកញាណ)។ ពាក្យថា "ព្រមជាមួយពេលដែលសម្តែង" សេចក្តីថា ព្រមជាមួយពេលដែលសម្តែង គឺក្នុងខណៈនោះឯង មិនទាន់កន្លងហួសឡើយ។


152. Tanti anantaravacanaṃ vadati. ‘‘Katamo loko’’ti vutte ‘‘pañcupādānakkhandhā’’ti mahantaṃ atthaṃ saṅgahitvā ṭhitavacanaṃ atthayuttaṃ. Lujjatīti lokoti kāraṇayuttaṃ.

១៥២. ដោយពាក្យថា "តំ" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅពាក្យដែលបន្ទាប់គ្នានោះ។ កាលបើមានសំណួរថា "តើលោកគឺអ្វី?" ហើយមានចម្លើយថា "ឧបាទានក្ខន្ធ ៥" ពាក្យដែលតាំងនៅដោយកាន់យកសេចក្តីដ៏ធំធេងនេះ ឈ្មោះថា "អត្ថយុត្តៈ" (ពាក្យប្រកបដោយអត្ថ)។ ពាក្យថា "ឈ្មោះថា លោក ព្រោះតែរលាយទៅ (លុជ្ជតិ)" ឈ្មោះថា "ការណយុត្តៈ" (ពាក្យប្រកបដោយហេតុផល)។


156. Sahitāsahitassāti [Pg.42] sahitāsahiteti attho, sahitāsahitassa paricchindaneti vā. Dveyevāti dutiyacatutthāyeva. Desakasāvakasampattiyā bodhetuṃ samatthatāya sabhāvadhammakathikā, saccadhammakathikāti attho.

១៥៦. ពាក្យថា "សហិតាសហិតស្ស" សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ដែលប្រកបដោយប្រយោជន៍ និងមិនប្រកបដោយប្រយោជន៍ ឬថា ក្នុងការកំណត់ដឹងនូវធម៌ដែលប្រកបដោយប្រយោជន៍ និងមិនប្រកបដោយប្រយោជន៍។ ពាក្យថា "ពីររូបប៉ុណ្ណោះ" គឺ ភិក្ខុអ្នកសម្តែងធម៌រូបទីពីរ និងរូបទីបួនប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីថា ព្រោះតែការដល់ព្រមនៃអ្នកសម្តែង និងអ្នកស្តាប់ និងព្រោះភាពជាអ្នកអាចញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យត្រាស់ដឹងបាន ទើបឈ្មោះថាជាធម្មកថិកពិតប្រាកដ ជាធម្មកថិកដ៏ពិតត្រង់។


157. Kusaladhammehi cittassa vāsanābhāvanā vāsadhuraṃ. Ayaṃ pāpapuggaloti catuttho vutto, na paṭhamo. Paṭhamo hi avisaṃvādetukāmo verañjabrāhmaṇasadiso adhippetoti.

១៥៧. ការអប់រំផ្សំផ្គុំចិត្តដោយកុសលធម៌ ឈ្មោះថា "វាសធុរៈ" (ធុរៈក្នុងការអប់រំចិត្ត)។ ដោយពាក្យថា "នេះជាបុគ្គលលាមក" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅបុគ្គលទីបួន មិនមែនបុគ្គលទីមួយឡើយ។ ពិតណាស់ បុគ្គលទីមួយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមានបំណងយកបុគ្គលអ្នកមិនចង់និយាយកុហក (មិនចង់បោកប្រាស់) ប្រហែលនឹងវេរញ្ជព្រាហ្មណ៍។


159. Puggalepi ariyānaṃ abhikkamanādisadisatāti puggale abhikkamanādīnaṃ ariyānaṃ abhikkamanādisadisatāti attho, ariyānaṃ abhikkamanādinā puggalassa sadisatāti vā sadisābhikkamanāditāti attho.

១៥៩. ពាក្យថា "សូម្បីក្នុងបុគ្គល ក៏មានភាពស្រដៀងគ្នានឹងការឈានទៅមុខជាដើមនៃព្រះអរិយទាំងឡាយ" សេចក្តីថា ភាពស្រដៀងគ្នានៃការឈានទៅមុខជាដើមរបស់បុគ្គល ទៅនឹងការឈានទៅមុខជាដើមនៃព្រះអរិយទាំងឡាយ ឬថា ភាពស្រដៀងគ្នានៃបុគ្គល ដោយការឈានទៅមុខជាដើមនៃព្រះអរិយទាំងឡាយ សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកមានការឈានទៅមុខជាដើមដ៏ស្រដៀងគ្នា។


166. Dussīlaṃ ‘‘dussīlo’’ti vadanto bhūtaṃ bhāsati nāma. Pāṇātipātena dussīlaṃ adinnādānena dussīloti avatvā pāṇātipātenevāti vadanto tacchaṃ bhāsati nāma. Yamidaṃ ‘‘kālenā’’ti vuttaṃ, tatra tasmiṃ vacane, yo ‘‘kālena bhaṇatī’’ti vutto, so kīdisoti dassanatthaṃ ‘‘kālaññū hotī’’tiādi vuttanti dassento ‘‘yamidaṃ kālenāti vuttaṃ, tatra yo puggalo’’tiādimāha.

១៦៦. បុគ្គលកាលពោលហៅបុគ្គលទ្រុស្តសីលថា "ជាអ្នកទ្រុស្តសីល" ឈ្មោះថាពោលពាក្យពិត (ភូតៈ)។ បុគ្គលមិនពោលថា "ទ្រុស្តសីលព្រោះបាណាតិបាត ទ្រុស្តសីលព្រោះអទិន្នាទាន" តែពោលថា "ទ្រុស្តសីលព្រោះបាណាតិបាតប៉ុណ្ណោះ" ឈ្មោះថាពោលពាក្យត្រូវចំការពិត (តច្ឆៈ)។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញថា ក្នុងពាក្យថា "តាមកាល" នេះ បុគ្គលណាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា "ពោលតាមកាល" បុគ្គលនោះមានសភាពដូចម្តេច ដើម្បីបង្ហាញនូវបុគ្គលនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា "ជាអ្នកដឹងកាល" ដូច្នេះ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា "ក្នុងពាក្យដែលពោលថា តាមកាល នេះ បុគ្គលណា..."។


168. Āgamanavipatti nāma kammaṃ, pubbuppannapaccayavipatti sukkasoṇitaṃ. Pavatte, pavattassa vā paccayā pavattapaccayā, āhārādayo. Jotetīti joti, āloko. Kulasampattiyādīhi jotamāno ca joti viyāti joti.

១៦៨. ដែលឈ្មោះថា "អាគមនវិបត្តិ" គឺ កម្ម។ ដែលឈ្មោះថា "បុព្វុប្បន្នប្បច្ចយវិបត្តិ" (វិបត្តិនៃបច្ច័យដែលកើតឡើងមុន) គឺ ទឹកសុក្កៈនិងលោហិត (របស់មាតាបិតា)។ ពាក្យថា "បវត្តបច្ច័យ" គឺ បច្ច័យទាំងឡាយក្នុងបវត្តិកាល ឬបច្ច័យទាំងឡាយរបស់បុគ្គលដែលកើតហើយក្នុងបវត្តិកាល មានអាហារជាដើម។ ធម្មជាតិដែលរមែងញ៉ាំងឲ្យភ្លឺ ឈ្មោះថា "ជោតិ" គឺ ពន្លឺ។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលដែលរុងរឿងដោយសម្បត្តិមានត្រកូលសម្បត្តិជាដើម ក៏ដូចជាពន្លឺដែរ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា "ជោតិ"។


173. Pahīnāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇāpi yehi kilesehi vimutto avimutto ca, tesaṃ dassanavasena vimuttidassanameva hotīti āha ‘‘vimuttiñāṇadassanaṃ ekūnavīsatividhaṃ paccavekkhaṇañāṇa’’nti.

១៧៣. សូម្បីការពិចារណានូវកិលេសដែលលះបង់ហើយ និងកិលេសដែលនៅសេសសល់ ដោយអំណាចនៃការឃើញនូវកិលេសទាំងឡាយណាដែលខ្លួនរួចផុតហើយ និងមិនទាន់រួចផុត ក៏ឈ្មោះថាជា "វិមុត្តិទស្សនៈ" (ការឃើញនូវការរួចផុត) ដែរ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "បច្ចវេក្ខណញាណមាន ១៩ ប្រការ គឺវិមុត្តិញាណទស្សនៈ"។


174. Yāni kānici tantāvutānanti tantāvutānaṃ vatthānaṃ yāni kānici vatthānīti vuttaṃ hoti. Sāyaṃ tatiyaṃ assāti sāyatatiyo. Anuyuñjanaṃ anuyogo. Taṃ anuyuttoti upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ, bhāvanapuṃsakaṃ vā.

១៧៤. ពាក្យថា "សំពត់ណាមួយដែលត្បាញដោយអំបោះ" សេចក្តីថា សំពត់ណាមួយក្នុងបណ្តាសំពត់ទាំងឡាយដែលត្បាញដោយអំបោះ។ បុគ្គលមានការចុះទឹកក្នុងវេលាល្ងាចជាលើកទីបី ឈ្មោះថា "សាយតតិយៈ" (មានវេលាល្ងាចជាទីបី)។ ការព្យាយាមរឿយៗ ឈ្មោះថា "អនុយោគៈ"។ ពាក្យថា "តំ អនុយុត្តោ" (អ្នកប្រកបរឿយៗនូវការចុះទឹកនោះ) គប្បីជ្រាបថាជាឧបយោគវិភត្តិ (ទុតិយាវិភត្តិ) ឬជាភាវណបុំសកលិង្គ។


178. Tattha [Pg.43] sikkhanabhāvenāti sikkhāya sājīve ca sikkhanabhāvena. Sikkhaṃ paripūrentoti sīlasaṃvaraṃ paripūrento. Sājīvañca avītikkamantoti ‘‘nāmakāyo padakāyo niruttikāyo byañjanakāyo’’ti vuttaṃ sikkhāpadaṃ bhagavato vacanaṃ avītikkamanto hutvāti attho. Idameva ca dvayaṃ ‘‘sikkhana’’nti vuttaṃ. Tattha sājīvānatikkamo sikkhāpāripūriyā paccayo. Tato hi yāva maggā saṃvarapāripūrī hotīti. Vināsanabhāvatoti hiṃsanabhāvato. Haliddirāgo viya na thirakatho hotīti ettha kathāya aṭṭhitabhāvena haliddirāgasadisatā veditabbā, na puggalassa.

១៧៨. ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា "ដោយភាពជាអ្នកសិក្សា" សេចក្តីថា ដោយភាពជាអ្នកសិក្សាក្នុងសិក្ខា (អធិសីល) និងក្នុងសាជីវៈ (សិក្ខាបទ)។ ពាក្យថា "បំពេញសិក្ខា" សេចក្តីថា បំពេញសីលសំវរៈ។ ពាក្យថា "មិនកន្លងសាជីវៈ" សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនកន្លងនូវព្រះពុទ្ធដីកាជាសិក្ខាបទ ដែលទ្រង់ត្រាស់ថា "នាមកាយ បទកាយ និរុត្តិភាយ ព្យញ្ជនកាយ" ដូច្នេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងពីរនេះឯង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យហៅថា "សិក្ខនៈ" (ការសិក្សា)។ ក្នុងធម៌ទាំងពីរនោះ ការមិនកន្លងសាជីវៈ ជាបច្ច័យដល់ការបំពេញសិក្ខាឲ្យបរិបូណ៌។ ពិតណាស់ ព្រោះតែការមិនកន្លងសាជីវៈនោះ ទើបការបំពេញសំវរសីលឲ្យបរិបូណ៌រមែងមានរហូតដល់មគ្គ។ ពាក្យថា "ព្រោះភាពជាគ្រឿងវិនាស" សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាគ្រឿងបៀតបៀន។ ក្នុងពាក្យថា "ប្រៀបដូចជាទឹកជ្រលក់ល្មៀត មិនមែនជាអ្នកមានវាចាឋិតថេរឡើយ" នេះ ភាពស្រដៀងគ្នានឹងទឹកជ្រលក់ល្មៀត គប្បីជ្រាបថា សំដៅយកវាចា ព្រោះភាពជាវាចាមិនតាំងនៅមាំ មិនមែនសំដៅយកបុគ្គលឡើយ។


179. Dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchantīti iti-saddena evaṃpakāre dasseti. Aññaṃ dassetvā aññassa parivattananti dasagghanakaṃ vatthayugaṃ dassetvā tassa ajānantassa pañcagghanakassa dānaṃ.

១៧៩. ក្នុងពាក្យថា "មាសកៈធ្វើដោយឈើ ដែលដល់នូវការហៅថាជាប្រាក់ប្រើប្រាស់" នេះ ដោយសព្ទថា "ឥតិ" ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវប្រាក់ដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា "ការបង្ហាញរបស់ម្យ៉ាង ហើយប្តូរយករបស់ម្យ៉ាងទៀត" សេចក្តីថា ការបង្ហាញសំពត់មួយគូមានតម្លៃ ១០ មាសកៈ ហើយហុចសំពត់មួយគូមានតម្លៃ ៥ មាសកៈ ឲ្យទៅបុគ្គលនោះ កាលដែលគេមិនដឹង។


181. Avikiṇṇasukhanti rūpādīsu subhādiparikappanavasena avisaṭasukhaṃ.

១៨១. ពាក្យថា "សុខៈមិនរាយមាយ" សេចក្តីថា សុខៈដែលមិនខ្ចាត់ខ្ចាយ ដោយអំណាចនៃការត្រិះរិះថាជាល្អស្អាតជាដើម ក្នុងរូបារម្មណ៍ជាដើម។


187. Khandhadhammesu aniccādivasena pavattā vipassanā maggaphalalābhena paṭiladdhā nāma hoti tadalābhena anavaṭṭhānatoti maggaphalalābhī eva ‘‘adhipaññādhammavipassanālābhī’’ti vutto, maggaphalañāṇameva ca adhikapaññābhāvato catusaccadhamme sabbadhammassa vare nibbāne eva vā visiṭṭhadassanabhāvato ca adhipaññādhammavipassanāti daṭṭhabbā.

១៨៧. វិបស្សនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម ក្នុងខន្ធធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលបុគ្គលបានហើយ ព្រោះការបាននូវមគ្គនិងផល ព្រោះថា កាលបើមិនបាននូវមគ្គនិងផលនោះទេ វិបស្សនានោះក៏មិនតាំងនៅមាំឡើយ ហេតុនោះ មានតែបុគ្គលអ្នកបានមគ្គនិងផលប៉ុណ្ណោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ហៅថា "អ្នកបានអធិបញ្ញាធម៌វិបស្សនា"។ ម្យ៉ាងទៀត មគ្គញាណនិងផលញាណនោះឯង គប្បីជ្រាបថាជា "អធិបញ្ញាធម៌វិបស្សនា" ព្រោះភាពជាបញ្ញាដ៏ក្រៃលែងជាងលោកិយបញ្ញា និងព្រោះភាពជាគ្រឿងឃើញដ៏វិសេសក្នុងអរិយសច្ចធម៌ ៤ ឬក្នុងព្រះនិព្វានដ៏ប្រសើរជាងធម៌ទាំងពួង។


189. Sutena anupapannoti yathāsutena vā atthena vā na samannāgatoti attho.

១៨៩. ពាក្យថា "មិនបានដល់ព្រមដោយសុតៈ" សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនប្រកបដោយធម៌ដែលខ្លួនបានស្តាប់ហើយយ៉ាងណា ឬមិនប្រកបដោយអត្ថមានសីលជាដើមយ៉ាងនោះ។


Catukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់ក្នុងចតុក្កនិទ្ទេស ចប់ហើយ។


5. Pañcakaniddesavaṇṇanā

៥. ការពន្យល់ក្នុងបញ្ចកនិទ្ទេស


191. Paṭhamapañcake uddeseneva puggalavibhāgo viññāyatīti yathā tesu paṭipajjitabbaṃ, tāya paṭipattiyā te vibhajanto ‘‘tatra yvāya’’ntiādimāha. Ārambhasaddoti ārambhakiriyāvācako saddoti attho. Phaluppattiyā [Pg.44] maggakiccaṃ niṭṭhitaṃ hotīti ‘‘maggakiccavasena phalameva vutta’’nti āha. Āyācanasādhūti na pasaṃsanādisādhūti attho.

១៩១. ក្នុងបញ្ចកៈទីមួយ ការបែងចែកបុគ្គលរមែងដឹងបានដោយឧទ្ទេស (ការឧទ្ទេស) ប៉ុណ្ណោះ ព្រះមានព្រះភាគ កាលនឹងបែងចែកបុគ្គលទាំងនោះ ដោយបដិបត្តិនោះ តាមដែលគប្បីប្រតិបត្តិក្នុងបុគ្គលទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា "ក្នុងបុគ្គលទាំងនោះ បុគ្គលណា..."។ ពាក្យថា "អារម្ភសព្ទ" សេចក្តីថា សព្ទដែលពោលនូវកិរិយាគឺការផ្តើម។ ព្រោះការកើតឡើងនៃផល កិច្ចនៃមគ្គរមែងសម្រេច ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់តែផលប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃកិច្ចរបស់មគ្គ"។ ពាក្យថា "អាយាចនសាធុ" សេចក្តីថា មិនមែនសាធុសព្ទក្នុងន័យសរសើរជាដើមឡើយ។


192. Ādito dheyyaṃ ṭhapetabbaṃ ādheyyaṃ, dassanasavanapaṭivacanadānavasena mukhena viya pavattaṃ gahaṇaṃ mukhanti daṭṭhabbaṃ. Taṃ mukhaṃ ādheyyaṃ, gahaṇatthaṃ pakatimukhameva vā ādheyyaṃ yassa so ādheyyamukho, avicāretvā ādikathāya eva ṭhapitagahaṇoti vuttaṃ hoti.

១៩២. អ្វីដែលគប្បីតម្កល់ទុកក្នុងខាងដើម ឈ្មោះថា "អាធេយ្យៈ"។ ការកាន់យកដែលប្រព្រឹត្តទៅដូចជាដោយមាត់ ដោយអំណាចនៃការឃើញ ការស្តាប់ ការឆ្លើយតប និងការឲ្យ គប្បីជ្រាបថា "មុខៈ" (មាត់)។ មាត់នោះជាអាធេយ្យៈ (របស់ដែលតម្កល់ទុកមុន) របស់បុគ្គលណា ឬថា មាត់ធម្មតានោះឯងជាអាធេយ្យៈ ដើម្បីការកាន់យក របស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា "អាធេយ្យមុខៈ" (អ្នកមានមាត់តម្កល់ទុកមុន) សេចក្តីថា ជាអ្នកមានការកាន់យកដែលតម្កល់ទុកតែក្នុងពាក្យដែលគេនិយាយមុនដំបូងប៉ុណ្ណោះ ដោយមិនបានពិចារណាឡើយ។


194. Rajaggasminti rajaggabhāve.

១៩៤. ពាក្យថា "រជគ្គស្មឹ" សេចក្តីថា ក្នុងភាពជាគំនរធូលី។


199. Gavā khīraṃ aggamakkhāyatīti na evaṃ sambandho, uppattito pana pañca gorase dassetvā tesu sappimaṇḍassa aggabhāvadassanatthaṃ ‘‘gavā khīra’’ntiādi vuttaṃ. Tenāha ‘‘gāvito khīraṃ nāma hotī’’tiādi.

១៩៩. ពាក្យថា "ទឹកដោះស្រស់ ឈ្មោះថាជាកំពូលជាងគោទាំងឡាយ" នេះ មិនគប្បីភ្ជាប់សេចក្តីយ៉ាងនេះឡើយ។ តែថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវរសកើតពីគោ ៥ យ៉ាង តាមលំដាប់នៃការកើតឡើង ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាកំពូលនៃទឹកដោះថ្លា (សប្បិមណ្ឌៈ) ក្នុងបណ្តារសទាំង ៥ នោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា "អំពីគោ មានទឹកដោះស្រស់" ដូច្នេះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ទឹកដោះស្រស់រមែងមានអំពីមេគោ" ជាដើម។


Pañcakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់ក្នុងបញ្ចកនិទ្ទេស ចប់ហើយ។


6. Chakkaniddesavaṇṇanā

៦. ការពន្យល់ក្នុងឆក្កនិទ្ទេស


202. Chakke ekantato pākaṭā sammāsambuddhādayo te yathāvuttaguṇā puggalāti dassento ‘‘sammāsambuddho tena daṭṭhabbo’’tiādimāha. Tattha tenāti sāmaṃ saccābhisamayo tattha ca sabbaññutappattibalesu ca vasibhāvappattīti etena sabbena samuditena. ‘‘Sabbaññutaññāṇenā’’ti pana vutte sabbamidaṃ saṅgahitaṃ hoti sāmaṃ saccābhisamayena balesu ca vasibhāvappattiyā ca vinā sabbaññutaññāṇassa abhāvā, tasmā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sabbaññutaññāṇenā’’ti ettakameva vuttaṃ. Tattha anācariyakena attanā uppāditenāti vacanena sabbaññutaññāṇassa sācariyakattaṃ parato uppattiñca paṭisedheti, na sācariyakaṃ parehi uppāditañca sabbaññutaññāṇaṃ. Na hi taṃ tādisaṃ nivāretabbaṃ atthīti.

២០២. ក្នុងឆក្កនិទ្ទេសនេះ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាដើម គឺជាបុគ្គលប្រាកដច្បាស់ដោយចំណែកមួយ។ ព្រះមានព្រះភាគ កាលនឹងបង្ហាញថា ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាដើមនោះ ជាបុគ្គលមានគុណសម្បត្តិដូចដែលបានពោលមកហើយ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា "ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ គប្បីឃើញដោយគុណនោះ"។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "ដោយគុណនោះ" គឺ ដោយគុណទាំងអស់នេះរួមគ្នា គឺការត្រាស់ដឹងសច្ចៈដោយខ្លួនឯង ការដល់នូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណក្នុងសច្ចៈនោះ និងការដល់នូវភាពជាអ្នកមានអំណាចក្នុងកម្លាំង (ទសពលញាណ) ទាំងឡាយ។ តែថា កាលបើពោលថា "ដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណ" គុណទាំងអស់នេះក៏ឈ្មោះថាជាគុណដែលប្រមូលយកហើយ ព្រោះថា កាលបើប្រាសចាកការត្រាស់ដឹងសច្ចៈដោយខ្លួនឯង និងការដល់នូវភាពជាអ្នកមានអំណាចក្នុងកម្លាំងទាំងឡាយហើយ សព្វញ្ញុតញ្ញាណក៏មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងអដ្ឋកថា ទើបពោលត្រឹមតែពាក្យប៉ុណ្ណេះថា "ដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណ"។ ក្នុងពាក្យនោះ ដោយពាក្យថា "ដែលខ្លួនឯងបង្កើតឡើងដោយមិនមានគ្រូអាចារ្យ" ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យរមែងហាមឃាត់នូវភាពជាអ្នកមានគ្រូអាចារ្យ និងការកើតឡើងអំពីបុគ្គលដទៃនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ មិនមែនហាមឃាត់សព្វញ្ញុតញ្ញាណដែលមានគ្រូអាចារ្យ និងដែលបុគ្គលដទៃឲ្យកើតឡើងនោះឡើយ។ ពិតណាស់ សព្វញ្ញុតញ្ញាណដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ដែលគប្បីហាមឃាត់ មិនមានឡើយ។


Chakkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់ក្នុងឆក្កនិទ្ទេស ចប់ហើយ។


7. Sattakaniddesavaṇṇanā

៧. ការពន្យល់ក្នុងសត្តកនិទ្ទេស


203. Saddhā [Pg.45] nāma sādhuladdhikāti ummujjatīti etena kusalesu dhammesu antogadhā, bodhipakkhiyadhammesu vā adhimokkhabhūtā saddhā sādhūti ummujjamānaṃ kusalaṃ dasseti, evaṃ hirīyādīsu ca. Kusalesu dhammesūti ettha bhummaniddeso tadantogadhatāya tadupakāratāya vā veditabbo. Ettha ca ummujjati sāhu saddhā kusalesu dhammesūtiādinā saddhādīnaṃ ummujjanapaññāya saddhādīnaṃ uppattiṃ dasseti. Teneva ‘‘tassa sā saddhā neva tiṭṭhatī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Sāhu saddhā kusalesu dhammesū’’ti vā ummujjanassa upakārakaṃ ānisaṃsadassanaṃ vatvā ‘‘ummujjatī’’ti etena saddhāsaṅkhātameva ummujjanaṃ dassitanti veditabbaṃ. Caṅkavāreti rajakānaṃ khāraparisāvane. Ekakammanibbattā paṭisandhibhavaṅgacutisantati eko cittavāroti cutito anantaro yathāgahito dutiyo hotīti āha ‘‘dutiyacittavārenā’’ti. Ummujjitvā ṭhitādayo cattāro tāya tāya jātiyā arahattaṃ asacchikarontā aneke puggalā veditabbā, sacchikaronto pana ekopi pubbabhāge tatiyapuggalādibhāvaṃ āpajjitvā ante sattamapuggalo hotīti.

២០៣. ដោយពាក្យថា "សទ្ធាឈ្មោះថាជាលាភដ៏ល្អ រមែងផុសឡើង" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវកុសលធម៌ដែលកំពុងផុសឡើង គឺសទ្ធាដែលចូលទៅក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ ឬសទ្ធាដែលជាអធិមោក្ខក្នុងពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងឡាយ ថាជាធម៌ល្អ។ សូម្បីក្នុងហិរិជាដើម ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា "ក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ" នេះ ការសម្តែងដោយសត្តមីវិភត្តិ (ភុម្មនិទ្ទេស) គប្បីជ្រាបថា ព្រោះភាពជាធម៌ចូលទៅក្នុងកុសលធម៌នោះ ឬព្រោះភាពជាធម៌ឧបការៈដល់កុសលធម៌នោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសត្តកនិទ្ទេសនេះ ដោយពាក្យមានជាដើមថា "សទ្ធាដ៏ល្អរមែងផុសឡើងក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ" ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវការកើតឡើងនៃសទ្ធាជាដើម ដោយបញ្ញាជាគ្រឿងផុសឡើងនៃសទ្ធាជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា "សទ្ធារបស់បុគ្គលនោះមិនតាំងនៅឡើយ"។ ម៉្យាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវការបង្ហាញអានិសង្សដែលជាគ្រឿងឧបការៈដល់ការផុសឡើង ដោយពាក្យថា "សទ្ធាដ៏ល្អក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ" ហើយដោយពាក្យថា "រមែងផុសឡើង" នេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវការផុសឡើងដែលពោលគឺសទ្ធានោះឯង។ ពាក្យថា "ចង្កវារៈ" គឺ ក្នុងក្រណាត់សម្រាប់ចម្រោះទឹកអាល់កាឡាំង (ទឹកសាប៊ូ) របស់ពួកជាងជ្រលក់ (ឬជាងបោកខោអាវ)។ បដិសន្ធិ ភវង្គ ចុតិ និងសន្តតិ ដែលកើតឡើងដោយកម្មតែមួយ ឈ្មោះថា "ចិត្តវារៈមួយ" ហេតុនោះ ចិត្តវារៈទីពីរដែលបន្ទាប់ពីចុតិ ដែលកាន់យកយ៉ាងណា ក៏ជាចិត្តវារៈទីពីរយ៉ាងនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "ដោយចិត្តវារៈទីពីរ"។ បុគ្គល ៤ ពួក មានបុគ្គលអ្នកផុសឡើងហើយឈរជាដើម គប្បីជ្រាបថា ជាបុគ្គលច្រើនរូបដែលមិនបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអរហត្តផលក្នុងជាតិទាំងឡាយនោះៗ។ តែថា បុគ្គលសូម្បីតែម្នាក់ កាលធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ (នូវអរហត្តផលក្នុងជាតិនោះ) ដល់នូវភាពជាបុគ្គលទីបីជាដើមក្នុងបុព្វភាគ (កាលមុននឹងបានជាព្រះអរហន្ត) ហើយ រមែងជាបុគ្គលទីប្រាំពីរក្នុងទីបំផុត។


Sattakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់ក្នុងសត្តកនិទ្ទេស ចប់ហើយ។


10. Dasakaniddesavaṇṇanā

១០. ការពន្យល់ក្នុងទសកនិទ្ទេស


209. Pañcannaṃ idha niṭṭhā, pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhāti ettha ye sotāpannādayo rūpārūpabhave upapajjitvā parinibbāyissanti, te idha vihāya niṭṭhāpakkhaṃ bhajamānāpi ajjhattasaṃyojanānaṃ asamucchinnattā puthujjanasādhāraṇe ca ṭhāne upapattiyā na gahitā. Asādhāraṇaṭṭhānuppattivasena pana antarāparinibbāyīādayo eva ‘‘idha vihāya niṭṭhā’’ti vuttāti veditabbāti.

២០៩. ក្នុងបទថា «Pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā» នេះ ពួកបុគ្គលមានសោតាបន្នៈជាដើម ទោះបីកើតក្នុងរូបភព និងអរូបភព ហើយនឹងបរិនិព្វាន ក៏មិនត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងចំណែកនៃ «idha vihāya niṭṭhā» (ការសម្រេចនៅទីនេះដោយលះបង់លោកនេះ) ឡើយ ព្រោះតែសញ្ញោជនៈខាងក្នុងមិនទាន់បានកាត់ផ្តាច់ទាំងស្រុង និងព្រោះតែការកើតឡើងក្នុងទីកន្លែងដែលទូទៅដល់បុថុជ្ជន។ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃការកើតឡើងក្នុងទីកន្លែងមិនទាន់ទូទៅ (គឺសុទ្ធាវាសភូមិ) ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅតែបុគ្គល ៥ ពួក មានអន្តរាបរិនិព្វាយីជាដើមថា «idha vihāya niṭṭhā» ដូច្នេះឡើយ។ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។


Dasakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយទសកនិទ្ទេស ចប់ហើយ។


Puggalapaññattipakaraṇa-mūlaṭīkā samattā.

មូលដីកានៃបុគ្គលបញ្ញត្តិបករណ៍ ចប់បរិបូណ៌ហើយ។


Kathāvatthupakaraṇa-mūlaṭīkā

មូលដីកានៃកថាវត្ថុបករណ៍


Ganthārambhakathāvaṇṇanā

ការអធិប្បាយគន្ថារម្ភកថា


Kathānaṃ [Pg.47] vatthubhāvatoti kathāsamudāyassa pakaraṇassa attano ekadesānaṃ okāsabhāvaṃ vadati. Samudāye hi ekadesā antogadhāti. Yena pakārena saṅkhepena adesayi, taṃ dassento ‘‘mātikāṭhapaneneva ṭhapitassā’’ti āha.

ដោយបទថា «Kathānaṃ vatthubhāvato» នេះ លោកពោលសំដៅដល់ភាពជាទីតាំងនៃចំណែកទាំងឡាយរបស់ខ្លួន នៃគម្ពីរដែលជាប្រជុំនៃកថា។ ព្រោះថា ក្នុងប្រជុំ (សមុទាយៈ) ចំណែកទាំងឡាយ (ឯកទេសៈ) តែងរួមបញ្ចូលនៅខាងក្នុង។ ដើម្បីបង្ហាញនូវប្រការដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងដោយសង្ខេប លោកទើបពោលថា «mātikāṭhapaneneva ṭhapitassā» ដូច្នេះ។


Nidānakathāvaṇṇanā

ការអធិប្បាយនិទានកថា


Anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyīti parinibbānameva parinibbānassa parinibbānantarato visesanatthaṃ karaṇabhāvena vuttaṃ. Yāya vā nibbānadhātuyā adhigatāya pacchimacittaṃ appaṭisandhikaṃ jātaṃ, sā tassa appaṭisandhivūpasamassa karaṇabhāvena vuttāti. Dubbalapakkhanti na kāḷāsokaṃ viya balavantaṃ, atha kho ekamaṇḍalikanti vadanti. Dhammavādīadhammavādīvisesajananasamatthāya pana paññāya abhāvato dubbalatā vuttā. Tesaṃyevāti bāhuliyānameva, bahussutikātipi nāmaṃ. Bhinnakāti mūlasaṅgītito mūlanikāyato vā bhinnā, laddhiyā suttantehi liṅgākappehi ca visadisabhāvaṃ gatāti attho.

ក្នុងបទថា «Anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyī» នេះ ពាក្យនេះលោកពោលដោយភាពជាករណៈ (គ្រឿងធ្វើ) ដើម្បីញែកសេចក្ដីបរិនិព្វាន (គឺការរលត់ខន្ធ) ឱ្យប្លែកពីបរិនិព្វានមួយបែបទៀត (គឺសឧបាទិសេសនិព្វាន)។ ម៉្យាងទៀត ព្រះនិព្វានធាតុណាដែលបុគ្គលបានសម្រេចហើយ ធ្វើឱ្យចិត្តចុងក្រោយ (ចុតិចិត្ត) ជាចិត្តមិនមានបដិសន្ធិតទៅទៀត ព្រះនិព្វានធាតុនោះ លោកហៅថាជាករណៈនៃការរលត់ទៅដោយមិនមានបដិសន្ធិនោះ។ បទថា «dubbalapakkhanti» គឺមិនមែនមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាដូចជាព្រះបាទកាឡាសោកឡើយ ប៉ុន្តែលោកសំដៅយកស្ដេចដែលសោយរាជ្យត្រឹមតែមួយមណ្ឌល (ដែនដីតូចមួយ)។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែការមិនមានបញ្ញាដែលអាចដឹងនូវសេចក្ដីប្លែកគ្នារវាងធម្មវាទី និងអធម្មវាទី ទើបលោកពោលថាជាសភាពទន់ខ្សោយ (dubbalatā)។ បទថា «tesaṃyevāti» គឺរបស់ពួកអាចារ្យដែលមានឈ្មោះថា ពាហុឡិយៈ ទាំងឡាយនោះឯង ដែលមានឈ្មោះមួយទៀតថា ពហុស្សុតិកៈ។ បទថា «bhinnakāti» គឺបែកចេញពីមូលសង្គីតិ (ការសង្គាយនាដើម) ឬបែកចេញពីមូលនិកាយ (និកាយដើម) សេចក្ដីថា ដល់នូវភាពមិនដូចគ្នា ដោយលទ្ធិ ព្រះសូត្រ និងគ្រឿងសម្គាល់ព្រមទាំងអាកប្បកិរិយា។


Mūlasaṅgahanti pañcasatikasaṅgītiṃ. Aññatra saṅgahitātiādīsu dīghādīsu aññatra saṅgahitato suttantarāsito taṃ taṃ suttaṃ nikkaḍḍhitvā aññatra akariṃsūti vuttaṃ hoti. Saṅgahitato vā aññatra asaṅgahitaṃ suttaṃ aññatra katthaci akariṃsu, aññaṃ vā akariṃsūti attho. Atthaṃ dhammañcāti pāḷiyā atthaṃ pāḷiñca. Vinaye nikāyesu ca pañcasūti vinaye ca avasesapañcanikāyesu ca.

បទថា «mūlasaṅgahanti» គឺការសង្គាយនាដោយព្រះភិក្ខុប្រាំរយអង្គ (បញ្ចសតិកសង្គីតិ)។ ក្នុងបទជាដើមថា «aññatra saṅgahitā» នេះ មានសេចក្ដីថា ក្នុងនិកាយមានទីឃនិកាយជាដើម ពួកគេបានទាញយកព្រះសូត្រនោះៗ ចេញពីសូត្រដែលសង្គាយនាក្នុងកន្លែងដទៃ ហើយយកទៅដាក់ក្នុងកន្លែងផ្សេងទៀត។ ម៉្យាងទៀត សេចក្ដីថា ពួកគេបានយកព្រះសូត្រដែលមិនបានសង្គាយនា ទៅដាក់ក្នុងនិកាយណាមួយផ្សេងទៀត ឬធ្វើឱ្យទៅជាសូត្រផ្សេងទៀត។ បទថា «atthaṃ dhammañcāti» គឺសេចក្ដីនៃព្រះបាលី និងព្រះបាលី។ បទថា «vinaye nikāyesu ca pañcasū» គឺក្នុងវិន័យបិដកផង ក្នុងនិកាយប្រាំដែលសេសសល់ផង។


‘‘Dvepānanda[Pg.48], vedanā vuttā mayā pariyāyenā’’tiādi (ma. ni. 2.89) pariyāyadesitaṃ. Upekkhāvedanā hi santasmiṃ paṇīte sukhe vuttā bhagavatāti ayañhettha pariyāyo. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vedanā sukhā dukkhā upekkhā vedanā’’tiādi (saṃ. ni. 4.249-251) nippariyāyadesitaṃ. Vedanāsabhāvo hi tividhoti ayamettha nippariyāyatā. ‘‘Sukhāpi vedanā aniccā saṅkhatā’’tiādi (dī. ni. 2.123) nītatthaṃ. ‘‘Yaṃ kiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkha’’ntiādi (saṃ. ni. 2.32) neyyatthaṃ. ‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke ca manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse’’tiādikaṃ (a. ni. 9.21) aññaṃ sandhāya bhaṇitaṃ gahetvā aññaṃ atthaṃ ṭhapayiṃsu. ‘‘Natthi devesu brahmacariyavāso’’tiādikaṃ (kathā. 270) suttañca aññaṃ sandhāya bhaṇitaṃ atthañca aññaṃ ṭhapayiṃsūti evamettha attho daṭṭhabbo. ‘‘Atthekacco puggalo attahitāya paṭipanno’’tiādi (pu. pa. mātikā 4.24) byañjanacchāyāya saṇhasukhumaṃ suññatādiatthaṃ bahuṃ vināsayuṃ.

ព្រះសូត្រជាដើមថា «Dvepānanda, vedanā vuttā mayā pariyāyena» (ម្នាលអានន្ទ វេទនា ២ យ៉ាង តថាគតបានសម្ដែងហើយដោយបរិយាយ) នេះ ជាទេសនាដែលសម្ដែងដោយបរិយាយ (pariyāyadesita)។ ព្រោះថា ឧបេក្ខាវេទនា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅថាជាសុខដ៏ស្ងប់ និងឧត្តុង្គឧត្តម នេះជាបរិយាយក្នុងទីនេះ។ ព្រះសូត្រជាដើមថា «Tisso imā, bhikkhave, vedanā sukhā dukkhā upekkhā vedanā» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ វេទនាទាំងឡាយ ៣ យ៉ាងនេះគឺ សុខវេទនា ទុក្ខវេទនា ឧបេក្ខាវេទនា) នេះ ជាទេសនាដែលសម្ដែងដោយវគ្គត្រង់ (nippariyāyadesita)។ ព្រោះថា សភាវៈនៃវេទនាមាន ៣ យ៉ាង នេះជាភាពមិនមែនបរិយាយក្នុងទីនេះ។ ព្រះសូត្រជាដើមថា «Sukhāpi vedanā aniccā saṅkhatā» (សូម្បីសុខវេទនាក៏មិនទៀង ត្រូវបច្ច័យតាក់តែងឡើង) នេះ ជាសូត្រមានសេចក្ដីនាំចេញច្បាស់ហើយ (nītattha)។ ព្រះសូត្រជាដើមថា «Yaṃ kiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhaṃ» (ការសោយអារម្មណ៍ណាមួយ ទាំងអស់នោះជាទុក្ខ) នេះ ជាសូត្រមានសេចក្ដីត្រូវនាំចេញទៅពន្យល់ទៀត (neyyattha)។ ពួកគេបានកាន់យកព្រះសូត្រដែលទ្រង់ត្រាស់សំដៅទៅលើសេចក្ដីផ្សេង ដូចជា «Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā...» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មនុស្សក្នុងជម្ពូទ្វីប តែងគ្របសង្កត់លើពួកមនុស្សក្នុងឧត្តរកុរុទ្វីប និងពួកទេវតាក្នុងឋានតាវតឹង្ស ដោយហេតុ ៣ ប្រការ) ហើយក៏បានតម្កល់ទុកនូវសេចក្ដីផ្សេងទៅវិញ។ សូម្បីព្រះសូត្រដែលទ្រង់ត្រាស់សំដៅទៅលើសេចក្ដីផ្សេង ដូចជា «Natthi devesu brahmacariyavāso» (ការប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌មិនមានក្នុងពួកទេវតាឡើយ) ពួកគែក៏បានតម្កល់ទុកនូវសេចក្ដីផ្សេងទៅវិញ គប្បីជ្រាបសេចក្ដីក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះចុះ។ ពួកគែបានបំផ្លាញនូវសេចក្ដីដ៏ល្អិតសុខុមជាច្រើន មានសេចក្ដីសូន្យទទេ (សុញ្ញតា) ជាដើម ដោយអាស្រ័យស្រមោលនៃព្យញ្ជនៈ (byañjanacchāyā) ជាដើមថា «Atthekacco puggalo attahitāya paṭipanno» (បុគ្គលខ្លះ ប្រព្រឹត្តដើម្បីប្រយោជន៍ខ្លួន) នេះ។


Vinayagambhīranti vinaye gambhīrañca ekadesaṃ chaḍḍetvāti attho. Kilesavinayena vā gambhīraṃ ekadesaṃ suttaṃ chaḍḍetvāti attho. Patirūpanti attano adhippāyānurūpaṃ suttaṃ, suttapatirūpakaṃ vā asuttaṃ. Ekacce aṭṭhakathākaṇḍameva vissajjiṃsu, ekacce sakalaṃ abhidhammapiṭakanti āha ‘‘atthuddhāraṃ abhidhammaṃ chappakaraṇa’’nti. Kathāvatthussa savivādattepi avivādāni chappakaraṇāni paṭhitabbāni siyuṃ, tāni nappavattantīti hi dassanatthaṃ ‘‘chappakaraṇa’’nti vuttanti. Tatiyasaṅgītito vā pubbe pavattamānānaṃ vasena ‘‘chappakaraṇa’’nti vuttaṃ. Aññānīti aññāni abhidhammapakaraṇādīni. Nāmanti yaṃ buddhādipaṭisaṃyuttaṃ na hoti mañjusirītiādikaṃ, taṃ nikāyanāmaṃ. Liṅganti nivāsanapārupanādivisesakataṃ saṇṭhānavisesaṃ. Sikkādikaṃ parikkhāraṃ. Ākappo ṭhānādīsu aṅgaṭṭhapanaviseso daṭṭhabbo. Karaṇanti cīvarasibbanādikiccaviseso.

បទថា «vinayagambhīranti» សេចក្ដីថា លះបង់នូវចំណែកដ៏ជ្រាលជ្រៅក្នុងវិន័យ។ ម៉្យាងទៀត សេចក្ដីថា លះបង់នូវព្រះសូត្រដ៏ជ្រាលជ្រៅ ព្រោះអាចកម្ចាត់កិលេសបាន (កិលេសវិន័យ)។ បទថា «patirūpanti» គឺព្រះសូត្រដែលស្របតាមបំណងរបស់ខ្លួន ឬធម៌ដែលមិនមែនជាព្រះសូត្រ តែមានសភាពស្រដៀងនឹងព្រះសូត្រ។ ពួកខ្លះបានលះបង់តែចំណែកអដ្ឋកថា ពួកខ្លះបានលះបង់នូវអភិធម្មបិដកទាំងមូល ទើបលោកពោល (ក្នុងគម្ពីរទីបវង្ស) ថា «atthuddhāraṃ abhidhammaṃ chappakaraṇaṃ» (អភិធម្មដែលដកស្រង់សេចក្ដី មានប្រាំមួយបករណ៍)។ ព្រោះថា ទោះបីជាកថាវត្ថុមានការវិវាទគ្នាក៏ដោយ ក៏អភិធម្មប្រាំមួយបករណ៍ដែលមិនមានការវិវាទគ្នា គប្បីត្រូវសូត្ររៀន តែធម៌ទាំងនោះមិនប្រព្រឹត្តទៅ (ក្នុងមាត់របស់ពួកអធម្មវាទី) ឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្ដីនេះ ទើបលោកពោលថា «chappakaraṇaṃ»។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «chappakaraṇaṃ» នេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃអភិធម្មប្រាំមួយបករណ៍ដែលប្រព្រឹត្តទៅមុនការសង្គាយនាលើកទីបី។ បទថា «aññānī» គឺគម្ពីរអភិធម្មដទៃទៀតជាដើម។ បទថា «nāmanti» គឺឈ្មោះរបស់និកាយដែលមិនទាក់ទងនឹងព្រះពុទ្ធជាដើម មានពាក្យថា មញ្ជុស្រី ជាដើម។ បទថា «liṅganti» គឺទ្រង់ទ្រាយប្លែកៗ ដែលធ្វើឡើងដោយការស្លៀកដណ្ដប់ជាពិសេសជាដើម។ គ្រឿងបរិក្ខារមានយោគ (ស៊ិក្កៈ) ជាដើម។ អាការៈដែលតម្កល់អវយវៈជាពិសេសក្នុងការឈរជាដើម គប្បីជ្រាបថាជា «ākappo» (អាកប្បកិរិយា)។ បទថា «karaṇanti» គឺកិច្ចការពិសេសមានការដេរចីវរជាដើម។


Saṅkantikassapikena nikāyena vādena vā bhinnā saṅkantikāti attho. Saṅkantikānaṃ bhedā suttavādī anupubbena bhijjatha bhijjiṃsūti attho. Bhinnavādenāti bhinnā vādā etasminti bhinnavādo, tena abhinnena [Pg.49] theravādena saha aṭṭhārasa hontīti vuttaṃ hoti. Bhinnavādenāti vā bhinnāya laddhiyā aṭṭhārasa honti, te sabbepi sahāti attho. Theravādānamuttamoti ettha thera-iti avibhattiko niddeso. Therānaṃ ayanti thero. Ko so? Vādo. Thero vādānamuttamoti ayamettha attho.

ពួកដែលបែកចេញពីនិកាយ ឬលទ្ធិកស្សបិកៈ ឈ្មោះថា សង្កន្តិកៈ នេះជាសេចក្ដី។ ពួកសុត្តវាទី ដែលជាចំណែកបែកចេញពីពួកសង្កន្តិកៈ បានបែកចេញជាលំដាប់ (bhijjatha គឺ bhijjiṃsu) នេះជាសេចក្ដី។ បទថា «bhinnavādenā» គឺលទ្ធិទាំងឡាយដែលបែកចេញពីគ្នានៅក្នុងធម៌នេះ ឈ្មោះថា ភិន្នវាទៈ (លទ្ធិដែលបែកចេញ) កាលបើរាប់បញ្ចូលជាមួយថេរវាទដែលមិនបែកចេញ ក៏ទៅជាដប់ប្រាំបី នេះជាសេចក្ដីដែលលោកពោល។ ម៉្យាងទៀត បទថា «bhinnavādenā» សេចក្ដីថា ដោយអំណាចនៃលទ្ធិដែលបែកចេញពីគ្នា ទាំងអស់នោះរួមគ្នាទៅជាដប់ប្រាំបី។ ក្នុងបទថា «theravādānamuttamo» នេះ ពាក្យថា «thera» ជានិទ្ទេសដែលមិនមានវិភត្តិ (avibhattiko niddeso)។ វាទៈរបស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ថេរៈ។ អ្វីជាថេរៈនោះ? គឺវាទៈ (លទ្ធិ)។ វាទៈរបស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ ជាវាទៈដ៏ឧត្តមជាងវាទៈទាំងឡាយ នេះជាសេចក្ដីក្នុងទីនេះ។


Uppanne vāde sandhāya ‘‘parappavādamathana’’nti āha. Āyatiṃ uppajjanakavādānaṃ paṭisedhanalakkhaṇabhāvato ‘‘āyatilakkhaṇa’’nti vuttaṃ.

លោកពោលសំដៅដល់លទ្ធិទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយថា «parappavādamathana» (ការកម្ចាត់បដិវាទៈរបស់បុគ្គលដទៃ)។ ព្រោះមានសភាពជាគ្រឿងរារាំងលទ្ធិទាំងឡាយដែលនឹងកើតឡើងក្នុងអនាគត ទើបលោកហៅថា «āyatilakkhaṇa» (មានលក្ខណៈក្នុងអនាគត)។


Nidānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយនិទានកថា ចប់ហើយ។


Mahāvaggo

មហាវគ្គ


1. Puggalakathā

១. បុគ្គលកថា


1. Suddhasaccikaṭṭho

១. សុទ្ធសច្ចិកដ្ឋៈ


1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយអនុលោមបច្ចនីកៈ


1. Māyāya [Pg.50] amaṇiādayo maṇiādiākārena dissamānā ‘‘māyā’’ti vuttā. Abhūtena maṇiudakādiākārena gayhamānā māyāmarīciādayo abhūtaññeyyākārattā asaccikaṭṭhā. Yo tathā na hoti, so saccikaṭṭhoti dassento āha ‘‘māyā…pe… bhūtattho’’ti. Anussavādivasena gayhamāno tathāpi hoti aññathāpīti tādiso ñeyyo na paramattho, attapaccakkho pana paramatthoti dassento āha ‘‘anussavā…pe… uttamattho’’ti.

១. វត្ថុទាំងឡាយដែលមិនមែនជាកែវមណីជាដើម តែបង្ហាញខ្លួនក្នុងអាការៈជាកែវមណីជាដើម ដោយសារមាយាកល លោកហៅថា «māyā» (មាយា)។ មាយា និងព្រះអាទិត្យបោកប្រាស់ (តំឡប់) ជាដើម ដែលបុគ្គលកាន់យកដោយអាការៈមិនពិត មានអាការៈជាកែវមណី និងទឹកជាដើម ឈ្មោះថា មិនមែនជាសច្ចិកដ្ឋៈ (asaccikaṭṭha) ព្រោះមានអាការៈដែលត្រូវដឹងដោយមិនពិត។ ដើម្បីបង្ហាញថា ធម៌ណាដែលមិនមែនយ៉ាងនោះ ធម៌នោះជាសច្ចិកដ្ឋៈ លោកទើបពោលថា «māyā...pe... bhūtattho»។ ធម៌ដែលបុគ្គលកាន់យកដោយអំណាចនៃការឮតៗគ្នាជាដើម តែងមានសភាពយ៉ាងនោះខ្លះ ផ្ទុយពីនោះខ្លះ ធម៌ដែលត្រូវដឹងបែបនោះ មិនមែនជាបរមត្ថឡើយ ចំណែកឯធម៌ដែលជាប្រចក្សចំពោះខ្លួនឯង ទើបជាបរមត្ថ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្ដីនេះ លោកទើបពោលថា «anussavā...pe... uttamattho»។


Chalavādassāti atthīti vacanasāmaññena atthīti vuttehi rūpādīhi sāmaññavacanassāti adhippāyo. ‘‘So sacci…pe… laddhiṃ gahetvā āmantāti paṭijānātī’’ti vacanato pana ‘‘chalavādassā’’ti na sakkā vattuṃ. Na hi laddhi chalanti. Okāsaṃ adadamānoti patiṭṭhaṃ pacchindanto. Yadi saccikaṭṭhena upalabbhati, rūpādayo viya upalabbheyya, tathā anupalabbhanīyato na tava vādo tiṭṭhatīti nivattentoti adhippāyo. Taṃ sandhāyāti ‘‘yo saccikaṭṭho’’ti ettha vutto yo saccikaṭṭho, so sappaccayādibhāvena dīpito ‘‘rūpañca upalabbhatī’’tiādīsu āgato dhammappabhedoti dasseti.

ក្នុងបទថា «chalavādassā» នេះ សេចក្ដីអធិប្បាយថា របស់ពាក្យសាមញ្ញ (ពាក្យទូទៅ) ថា «atthi» (មាន) ដែលពោលស្មើគ្នាជាមួយនឹងរូបជាដើម ដែលលោកពោលថាមាន។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែពាក្យថា «So sacci...pe... laddhiṃ gahetvā āmantāti paṭijānāti» នោះ ទើបមិនអាចពោលថា «chalavādassa» (របស់ឆលវាទី) ឡើយ។ ព្រោះថាលទ្ធិមិនមែនជាឆលៈ (ការបោកប្រាស់) ឡើយ។ បទថា «okāsaṃ adadamāno» គឺកាត់ផ្ដាច់នូវទីតាំង (បង្អែក)។ សេចក្ដីអធិប្បាយថា ប្រសិនបើបុគ្គលមានពិតដោយសច្ចិកដ្ឋៈ គប្បីបាននូវបុគ្គលនោះដូចជារូបជាដើមដែរ តែព្រោះមិនអាចបានយ៉ាងនោះ វាទៈរបស់អ្នកទើបមិនអាចតាំងនៅបានឡើយ នេះជាការរារាំង (បដិសេធ)។ បទថា «taṃ sandhāya» គឺបង្ហាញនូវប្រភេទនៃធម៌ (ធម្មប្បភេទ) ដែលមកក្នុងបទជាដើមថា «rūpañca upalabbhati» ដែលជាសច្ចិកដ្ឋៈដែលពោលក្នុងបទថា «yo saccikaṭṭho» នេះ ដែលលោកបង្ហាញដោយភាពជាសប្បច្ច័យជាដើម។


‘‘Tena saccikaṭṭhaparamatthenā’’ti vatvā ‘‘tenākārenā’’ti vadato ayamadhippāyo – saccikaṭṭhaparamatthākārena upalabbhamānaṃ saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhamānaṃ nāma hotīti. Aññathā tatoti tassa tenākārenāti vattabbaṃ siyā. Ko panetissā purimapucchāya ca visesoti? Purimapucchāya sattapaññāsavidho dhammappabhedo yathā bhūtena sabhāvatthena upalabbhati, evaṃ puggalo upalabbhatīti vuttaṃ. Idha pana bhūtasabhāvatthena upalabbhamāno so dhammappabhedo yena ruppanādisappaccayādiākārena upalabbhati, kiṃ tenākārena puggalopi [Pg.51] upalabbhatīti esa viseso. Yathā pana rūpaṃ viya bhūtasabhāvatthena upalabbhamānā vedanā na ruppanākārena upalabbhati, evaṃ dhammappabhedo viya bhūtasabhāvatthena upalabbhamāno puggalo na ruppanādisappaccayādiākārena upalabbhatīti sakkā paravādinā vattunti acodanīyaṃ etaṃ siyā. Avajānanañca tassa yuttanti niggaho ca na kātabbo. Dhammappabhedato pana aññassa saccikaṭṭhassa asiddhattā dhammappabhedākāreneva codeti. Avajānaneneva niggahaṃ dasseti. Anujānanāvajānanapakkhā sāmaññavisesehi paṭiññāpaṭikkhepapakkhā anulomapaṭilomapakkhā paṭhamadutiyanayāti ayametesaṃ viseso veditabbo.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលដែលពោលថា «tena saccikaṭṭhaparamatthena» ហើយ ទើបពោលថា «tenākārena» នេះ មានសេចក្ដីអធិប្បាយថា ធម៌ដែលបុគ្គលបានដោយអាការៈនៃសច្ចិកដ្ឋបរមត្ថ ឈ្មោះថាជាធម៌ដែលបានដោយសច្ចិកដ្ឋបរមត្ថ។ បើមិនដូច្នោះទេ ជំនួសឱ្យពាក្យថា «tato» លោកគប្បីពោលថា «tassa tenākārena» (របស់ធម៌នោះ ដោយអាការៈនោះ) វិញ។ ចុះសេចក្ដីប្លែកគ្នារវាងសំនួរនេះ (សំនួរទីពីរ) និងសំនួរមុន (សំនួរទីមួយ) គឺអ្វី? ក្នុងសំនួរមុន លោកសួរថា ធម្មប្បភេទ ៥៧ ប្រការ បុគ្គលបានដោយសភាវត្ថៈដ៏ពិតប្រាកដយ៉ាងណា បុគ្គល (សត្វ) ក៏បានយ៉ាងនោះដែរឬ? ប៉ុន្តែក្នុងសំនួរនេះ សេចក្ដីប្លែកគ្នាគឺថា ធម្មប្បភេទនោះដែលបុគ្គលបានដោយសភាវត្ថៈដ៏ពិតប្រាកដ តែងបានដោយអាការៈមានការរុញច្រាន (រុប្បនៈ) និងការមានបច្ច័យ (សប្បច្ច័យ) ជាដើមណា តើបុគ្គលក៏បានដោយអាការៈនោះដែរឬ? ម៉្យាងទៀត ដូចជាវេទនាដែលបុគ្គលបានដោយសភាវត្ថៈដ៏ពិតប្រាកដដូចជារូប តែមិនបានដោយរុប្បនាការៈ (អាការៈរុញច្រាន) យ៉ាងណា បុគ្គលដែលបានដោយសភាវត្ថៈដ៏ពិតប្រាកដដូចជាធម្មប្បភេទ ក៏មិនបានដោយអាការៈមានរុប្បនៈ និងសប្បច្ច័យជាដើមយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ បរវាទីអាចពោលយ៉ាងនេះបាន សំនួរនេះទើបមិនគួរចោទសួរឡើយ។ ការបដិសេធរបស់បរវាទីនោះក៏សមគួរហើយ ហើយក៏មិនគួរធ្វើការសង្កត់សង្កិន (កម្រាប) ឡើយ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែសច្ចិកដ្ឋៈដទៃក្រៅពីធម្មប្បភេទមិនអាចសម្រេចបាន (មិនមានពិត) ទើបសកវាទីចោទសួរដោយអាការៈនៃធម្មប្បភេទនោះឯង។ សកវាទីបង្ហាញនូវការកម្រាបដោយការបដិសេធនោះឯង。 គប្បីជ្រាបសេចក្ដីប្លែកគ្នានៃធម៌ទាំងនេះគឺ៖ ផ្នែកអនុញ្ញាត និងផ្នែកបដិសេធ ដោយអំណាចនៃសំនួរសាមញ្ញ និងសំនួរវិសេស ផ្នែកបដិញ្ញា និងផ្នែកបដិក្ខេប ផ្នែកអនុលោម និងផ្នែកបដិលោម នៃន័យទីមួយ និងន័យទីពីរ។


‘‘Tena vata re vattabbe’’ti vadanto vattabbassa avacane dosaṃ pāpetīti iminā adhippāyena ‘‘niggahassa pāpitattā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Evametaṃ niggahassa ca anulomapaṭilomato catunnaṃ pāpanāropanañca vuttattā upalabbhatītiādikaṃ anulomapañcakaṃ nāmā’’ti vuttaṃ, anulomapaṭilomato pana dvīhi ṭhapanāhi saha sattakena bhavitabbaṃ, taṃvajjane vā kāraṇaṃ vattabbaṃ. Yaṃ pana vakkhati ‘‘ṭhapanā nāma paravādīpakkhassa ṭhapanato ‘ayaṃ tava doso’ti dassetuṃ ṭhapanamattameva hoti, na niggahassa vā paṭikammassa vā pākaṭabhāvakaraṇa’’nti (kathā. aṭṭha. 2). Tenādhippāyena idhāpi ṭhapanādvayaṃ vajjeti. Yathā pana tattha paṭikammapañcakabhāvaṃ avatvā paṭikammacatukkabhāvaṃ vakkhati, evamidhāpi niggahacatukkabhāvo vattabbo siyā. Suddhikaniggahassa pana niggahappadhānattā uddesabhāvena vutto niggahova visuṃ vuttoti daṭṭhabbo. Ye pana ‘‘ayathābhūtaniggahattā tattha paṭikammaṃ visuṃ na vutta’’nti vadanti, tesaṃ dutiye vādamukhe niggahacatukkabhāvo paṭikammapañcakabhāvo ca āpajjati.

ពាក្យថា «Tena vata re vattabbe» គឺបុគ្គលកាលពោល (vadanto) តែងនាំទៅកាន់ទោស (dosaṃ pāpeti) ព្រោះមិនពោលនូវពាក្យដែលគួរពោល (vattabbassa avacane)។ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «niggahassa pāpitattā» (ព្រោះការនាំទៅកាន់ការសង្កត់សង្កិន)។ ពាក្យថា «Evametaṃ... anulomapañcakaṃ nāma» នេះ លោកពោលទុកហើយ។ ប៉ុន្តែ បើពោលតាមលំដាប់អនុលោម និងបដិលោម គួរតែមានធម៌ ៧ (sattaka) ជាមួយនិងការតម្កល់ទុក ២ (ṭhapanā) ឬមួយក៏គួរពោលនូវហេតុក្នុងការវៀរចាកការតម្កល់ទុកទាំង ២ នោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យណាដែលលោកនឹងពោលខាងមុខថា «ការតម្កល់ទុក ឈ្មោះថាជាការតម្កល់ទុកនូវចំណែករបស់បរវាទិ ដើម្បីបង្ហាញថា 'នេះជាទោសរបស់អ្នក' គ្រាន់តែជាការតម្កល់ទុកប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាការធ្វើឱ្យច្បាស់នូវការសង្កត់សង្កិន (niggaha) ឬការតបត (paṭikamma) ឡើយ»។ ដោយអធិប្បាយនោះ ក្នុងអនុលោមន័យនេះ លោកក៏វៀរចាកការតម្កល់ទុកទាំងពីរដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបច្ចនីកន័យនោះ លោកមិនពោលអំពីភាពជាបដិកម្មបញ្ចកៈ (paṭikammapañcakabhāva) តែនឹងពោលអំពីភាពជាបដិកម្មចតុក្កៈ (paṭikammacatukkabhāva) យ៉ាងណា ក្នុងអនុលោមបញ្ចកៈនេះ ក៏គួរពោលអំពីភាពជានិគ្គហចតុក្កៈ (niggahacatukkabhāva) យ៉ាងនោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែនិគ្គហៈសុទ្ធ (suddhikaniggaha) មាននិគ្គហៈជាប្រធាន គប្បីជ្រាបថា និគ្គហៈដែលលោកពោលដោយសង្ខេបនោះ លោកពោលដោយឡែកពីបាបនៈ និងអរោបនៈ។ ចំណែកពួកអាចារ្យណាដែលពោលថា «ព្រោះការសង្កត់សង្កិនមិនពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ក្នុងបដិកម្មចតុក្កៈនោះ លោកមិនពោលបដិកម្មដោយឡែកទេ» ក្នុងលទ្ធិរបស់អាចារ្យទាំងនោះ ក្នុងវាទមុខទីពីរ ភាពជានិគ្គហចតុក្កៈ និងភាពជាបដិកម្មបញ្ចកៈ តែងតែត្រូវដល់ (គឺសមគួរដល់ការកើតឡើង)។


2. Attanā adhippetaṃ saccikaṭṭhamevāti sammutisaccaṃ sandhāyāti adhippāyo. Vakkhati hi ‘‘suddhasammutisaccaṃ vā paramatthamissakaṃ vā sammutisaccaṃ sandhāya ‘yo saccikaṭṭho’ti puna anuyogo paravādissā’’ti (kathā. aṭṭha. 6). Tattha yadi paravādinā attanā adhippetasaccikaṭṭho sammutisaccaṃ, sammutisaccākārena puggalo upalabbhatīti vadantena samānaladdhiko nappaṭisedhitabbo, kathā evāyaṃ nārabhitabbā. Atha sakavādinā attanā [Pg.52] ca adhippetasaccikaṭṭhaṃyeva sandhāya paravādī ‘‘yo saccikaṭṭho’’tiādimāhāti ayamattho. Sakavādinā sammutisaccaṃyeva saccikaṭṭhoti adhippetanti āpajjati. Yadi ubhayaṃ adhippetaṃ, puna ‘‘sammutisaccaparamatthasaccāni vā ekato katvāpi evamāhā’’ti na vattabbaṃ siyāti. Yadi ca dvepi saccāni saccikaṭṭhaparamatthā, saccikaṭṭhekadesena upaladdhiṃ icchantena ‘‘puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā’’tiādi anuyogo na kātabbo, na ca saccikaṭṭhekadesena anuyogo yutto. Na hi vedayitākārena upalabbhamānā vedanā ruppanākārena upalabbhatīti anuyuñjitabbā, na ca paravādī ruppanādisabhāvaṃ puggalaṃ icchati, atha kho saccikaṭṭhaparamatthamevāti. Paramatthasaccato aññasmiṃ saccikaṭṭhe vijjamāne nāssa paramatthasaccatā anuyuñjitabbā. Asaccikaṭṭhe saccikaṭṭhavohāraṃ āropetvā taṃ sandhāya pucchatīti vadantānaṃ voharitasaccikaṭṭhassa attanā adhippetasaccikaṭṭhatā na yuttā. Voharitaparamatthasaccikaṭṭhānañca dvinnaṃ saccikaṭṭhabhāve vuttanayova doso. Sammutisaccākārena upalabbhamānañca bhūtasabhāvatthena upalabbheyya vā na vā. Yadi bhūtasabhāvatthena upalabbhati, puggalopi upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti anujānanto nānuyuñjitabbo. Atha na bhūtasabhāvatthena, taṃvinimutto sammutisaccassa saccikaṭṭhaparamatthākāro na vattabbo asiddhattā. Vakkhati ca ‘‘yathā rūpādayo paccattalakkhaṇasāmaññalakkhaṇavasena atthi, na evaṃ puggalo’’ti. Tasmā maggitabbo ettha adhippāyo.

២. ពាក្យថា «Attanā adhippetaṃ saccikaṭṭhamevā» គឺមានអធិប្បាយថា សំដៅយកសម្មុតិសច្ចៈ។ ពិតមែនតែ លោកនឹងពោលខាងមុខថា «ការសួរដេញដោលជាថ្មីរបស់បរវាទិថា 'yo saccikaṭṭho' គឺសំដៅយកសម្មុតិសច្ចៈសុទ្ធ ឬសម្មុតិសច្ចៈដែលលាយឡំនឹងបរមត្ថសច្ចៈ»។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ប្រសិនបើ សច្ចិកដ្ឋៈដែលបរវាទិខ្លួនឯងចង់បាន គឺសម្មុតិសច្ចៈ បរវាទិនោះដែលមានលទ្ធិស្មើគ្នាជាមួយសកវាទិដែលពោលថា «បុគ្គលរមែងបានដោយអាការៈនៃសម្មុតិសច្ចៈ» មិនគួរឃាត់ឃាំងឡើយ ហើយកថា (ការជជែកដេញដោល) ទាំងមូលនេះ ក៏មិនគួរចាប់ផ្តើមឡើយ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើសកវាទិ និងបរវាទិខ្លួនឯង សំដៅយកតែសច្ចិកដ្ឋៈដែលជាសម្មុតិសច្ចៈដែលខ្លួនចង់បាន ហើយបរវាទិពោលពាក្យមានជាអាទិថា «yo saccikaṭṭho» នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ តែទោសរមែងធ្លាក់មកលើសកវាទិថា ចង់បានតែសម្មុតិសច្ចៈប៉ុណ្ណោះជាសច្ចិកដ្ឋៈ។ ប្រសិនបើចង់បានទាំងពីរ (សម្មុតិសច្ចៈ និងបរមត្ថសច្ចៈ) មិនគួរពោលជាថ្មីទៀតថា «ឬមួយក៏ធ្វើសម្មុតិសច្ចៈ និងបរមត្ថសច្ចៈឱ្យរួមគ្នាតែមួយ ហើយពោលយ៉ាងនេះ» ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើសច្ចៈទាំងពីរជាសច្ចិកដ្ឋបរមត្ថ សកវាទិដែលចង់បានការដឹងដោយចំណែកមួយនៃសច្ចិកដ្ឋៈ មិនគួរធ្វើការសួរដេញដោលមានជាអាទិថា «puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā» ឡើយ ហើយការសួរដេញដោលដោយចំណែកមួយនៃសច្ចិកដ្ឋៈ ក៏មិនសមគួរដែរ។ ព្រោះថា វេទនាដែលគេដឹងបានដោយអាការៈនៃការសោយអារម្មណ៍ មិនគួរដេញដោលថា «ដឹងបានដោយអាការៈនៃការរលាយទៅ (ruppanākāra)» ឡើយ ហើយបរវាទិក៏មិនចង់បានបុគ្គលដែលមានសភាវៈរលាយទៅជាដើមនោះដែរ តែចង់បានតែសច្ចិកដ្ឋបរមត្ថប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើមានសច្ចិកដ្ឋៈផ្សេងពីបរមត្ថសច្ចៈ (គឺសម្មុតិសច្ចៈ) មិនគួរដេញដោលរកភាពជាបរមត្ថសច្ចៈនៃបុគ្គលនោះឡើយ។ ចំពោះពួកអាចារ្យដែលពោលថា «បរវាទិបង្អោនទៅរកវោហារសច្ចិកដ្ឋៈក្នុងធម៌ដែលមិនមែនជាសច្ចិកដ្ឋៈ ហើយសំដៅយកវោហារសច្ចិកដ្ឋៈនោះទើបសួរ» ភាពជាសច្ចិកដ្ឋៈដែលបរវាទិខ្លួនឯងចង់បានក្នុងវោហារសច្ចិកដ្ឋៈនោះ មិនសមគួរឡើយ។ ហើយកាលបើភាពជាសច្ចិកដ្ឋៈមានក្នុងសច្ចិកដ្ឋៈទាំងពីរ គឺវោហារសច្ចិកដ្ឋៈ និងបរមត្ថសច្ចិកដ្ឋៈ ទោសដែលពោលហើយតាមវិធីមុននោះ រមែងមាន។ ម្យ៉ាងទៀត សច្ចិកដ្ឋៈដែលដឹងបានដោយអាការៈនៃសម្មុតិសច្ចៈ គប្បីដឹងបានដោយសភាវៈពិតប្រាកដខ្លះ ឬមិនដឹងបានខ្លះ។ ប្រសិនបើដឹងបានដោយសភាវៈពិតប្រាកដ បរវាទិដែលយល់ព្រមថា «បុគ្គលក៏ដឹងបានដោយសច្ចិកដ្ឋបរមត្ថដែរ» មិនគួរត្រូវគេដេញដោលឡើយ។ ប្រសិនបើមិនដឹងបានដោយសភាវៈពិតប្រាកដទេ អាការៈនៃសច្ចិកដ្ឋបរមត្ថរបស់សម្មុតិសច្ចៈដែលរួចផុតពីសភាវៈពិតនោះ មិនគួរពោលឡើយ ព្រោះមិនទាន់សម្រេច (មិនទាន់ប្រាកដ)។ ហើយលោកនឹងពោលខាងមុខថា «ធម៌ទាំងឡាយមានរូបជាដើម មានដោយអំណាចនៃបច្ចត្តលក្ខណៈ និងសាមញ្ញលក្ខណៈយ៉ាងណា បុគ្គលមិនមែនមានយ៉ាងនោះទេ»។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីស្វែងរកអធិប្បាយក្នុងទីនេះចុះ។


Dvinnaṃ saccānanti ettha saccadvayākārena anupalabbhanīyato anuññeyyametaṃ siyā, na vā kiñci vattabbaṃ. Yathā hi ekadesena paramatthākārena anupalabbhanīyatā anujānanassa na kāraṇaṃ, evaṃ ekadesena sammutiyākārena upalabbhanīyatā paṭikkhepassa cāti maggitabbo etthāpi adhippāyo. Nupalabbhatīti vacanasāmaññamattanti nupalabbhatīti idameva vacanaṃ anuññātaṃ paṭikkhittañcāti etaṃ chalavādaṃ nissāyāti adhippāyo. Yathā upalabbhatīti etasseva anujānanapaṭikkhepehi ahaṃ niggahetabbo, evaṃ nupalabbhatīti etasseva anujānanapaṭikkhepehi tvanti evaṃ sambhavantassa sāmaññena asambhavantassa kappanaṃ panettha chalavādo bhavituṃ arahati. Tena nupalabbhatīti vacanasāmaññamattaṃ chalavādassa kāraṇattā ‘‘chalavādo’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Vacanasāmaññamattañca chalavādañca [Pg.53] nissāyāti vā attho. Ṭhapanā niggahappaṭikammānaṃ pākaṭabhāvakaraṇaṃ na hotīti idaṃ vicāretabbaṃ. Na hi pakkhaṭṭhapanena vinā purimaṃ anujānitvā pacchimassa avajānanaṃ, pacchimaṃ vā avajānantassa purimānujānanaṃ micchāti sakkā āropetunti.

ក្នុងពាក្យថា «Dvinnaṃ saccānaṃ» នេះ ព្រោះមិនអាចដឹងបានដោយអាការៈនៃសច្ចៈទាំងពីរ ការមិនបាននេះ គួរតែយល់ព្រម ឬមួយក៏មិនគួរពោលអ្វីឡើយ។ ពិតមែនតែ ការមិនអាចដឹងបានដោយអាការៈនៃបរមត្ថសច្ចៈដែលជាចំណែកមួយ មិនមែនជាហេតុនៃការយល់ព្រមយ៉ាងណា ការដឹងបានដោយអាការៈនៃសម្មុតិសច្ចៈដែលជាចំណែកមួយ ក៏មិនមែនជាហេតុនៃការបដិសេធយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីស្វែងរកអធិប្បាយសូម្បីក្នុងទីនេះចុះ។ ពាក្យថា «Nupalabbhatīti vacanasāmaññamattaṃ» គឺមានអធិប្បាយថា អាស្រ័យនូវឆលវាទ (ពាក្យកុហកបោកប្រាស់) នេះថា «ពាក្យថា nupalabbhati នេះឯង ជាពាក្យដែលលោកយល់ព្រមផង បដិសេធផង»។ ពាក្យថា «upalabbhati» នេះឯង ព្រោះការយល់ព្រម និងការបដិសេធ ខ្ញុំ (បរវាទិ) គួរត្រូវគេសង្កត់សង្កិនយ៉ាងណា ពាក្យថា «nupalabbhati» នេះឯង ព្រោះការយល់ព្រម និងការបដិសេធ អ្នក (សកវាទិ) ក៏គួរត្រូវគេសង្កត់សង្កិនយ៉ាងនោះដែរ។ ការរៀបចំចាត់ចែងនូវពាក្យ «nupalabbhati» ដែលមិនគួរជាទីតាំងនៃនិគ្គហៈ ឱ្យដូចជាពាក្យ «upalabbhati» ដែលគួរជាទីតាំងនៃនិគ្គហៈ ព្រោះភាពស្មើគ្នា នេះឯងជាឆលវាទក្នុងបដិកម្មចតុក្កៈនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យសាមញ្ញត្រឹមតែ «nupalabbhati» នេះ លោកហៅថា «ឆលវាទ» ព្រោះជាហេតុនៃឆលវាទ។ ឬមួយក៏មានសេចក្តីថា អាស្រ័យនូវពាក្យសាមញ្ញផង អាស្រ័យនូវឆលវាទផង។ ពាក្យថា «ការតម្កល់ទុក មិនមែនជាការធ្វើឱ្យច្បាស់នូវនិគ្គហៈ និងបដិកម្មឡើយ» នេះ គួរពិចារណា។ ព្រោះថា បើគ្មានការតម្កល់ទុកនូវចំណែករបស់បុគ្គលដទៃទេ គេមិនអាចចោទប្រកាន់បានឡើយថា «ការយល់ព្រមនូវពាក្យមុន ហើយបដិសេធនូវពាក្យក្រោយ ឬការយល់ព្រមនូវពាក្យមុនរបស់បុគ្គលដែលបដិសេធនូវពាក្យក្រោយ គឺជាពាក្យខុសឆ្គង»។


3. Tavāti, paṭijānantanti ca paccatte sāmiupayogavacanānīti adhippāyena ‘‘tvaṃyeva paṭijānanto’’ti āha.

៣. ពាក្យថា «Tavā» ផង ពាក្យថា «paṭijānantaṃ» ផង គឺជាសាមីវិភត្តិ និងឧបយោគវិភត្តិ ក្នុងអត្ថនៃបឋមាវិភត្តិ (paccatta) ដោយអធិប្បាយនេះ ទើបលោកពោលថា «tvaṃyeva paṭijānanto» (អ្នកនោះឯង កាលប្តេជ្ញា)។


4-5. Catūhi pāpanāropanāhi niggahassa upanītattāti ‘‘dunniggahitā ca homa, hañcī’’tiādinā tayā mama kato niggaho, mayā tava kato niggaho viya micchāti evaṃ tena anulomapañcake catūhi pāpanāropanāhi katassa niggahassa tena niyāmena dukkaṭabhāvassa attanā kataniggahena saha upanītattā aniggahabhāvassa vā upagamitattāti attho daṭṭhabbo. Evameva tena hi yaṃ niggaṇhāsi hañci…pe… idaṃ te micchāti etassa aniggahabhāvanigamanasseva niggamanacatukkatā veditabbā.

៤-៥. គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងពាក្យថា «Catūhi pāpanāropanāhi niggahassa upanītattā» នេះថា ការសង្កត់សង្កិនដែលអ្នកធ្វើលើខ្ញុំ ដោយពាក្យមានជាអាទិថា «dunniggahitā ca homa, hañci» គឺខុសឆ្គង ដូចជាការសង្កត់សង្កិនដែលខ្ញុំធ្វើលើអ្នកដែរ។ យ៉ាងនេះ ព្រោះការនាំមកនូវភាពមិនល្អនៃការសង្កត់សង្កិនដែលសកវាទិធ្វើហើយដោយបាបនៈ និងអរោបនៈទាំង ៤ ក្នុងអនុលោមបញ្ចកៈ តាមវិធីនោះ ជាមួយនិងការសង្កត់សង្កិនដែលខ្លួនធ្វើ ឬព្រោះការនាំទៅកាន់ភាពមិនមែនជានិគ្គហៈ។ យ៉ាងនោះឯង គប្បីជ្រាបភាពជាការសង្កត់សង្កិនចតុក្កៈ (niggamanacatukkatā) នៃពាក្យដែលសរុបសេចក្តីនៃភាពមិនមែនជានិគ្គហៈនេះ ដោយព្រះបាលីថា «tena hi yaṃ niggaṇhāsi hañci...បេ... idaṃ te micchā»។


Anulomapaccanīkavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអនុលោមបច្ចនីក ចប់ហើយ។


2. Paccanīkānulomavaṇṇanā

២. ការអធិប្បាយបច្ចនីកានុលោម


7-10. ‘‘Attano laddhiṃ nissāya paṭiññā paravādissā’’ti vatvā puna ‘‘paramatthavasena puggalassa abhāvato paṭikkhepo paravādissā’’ti vuttaṃ. Tatrāyaṃ paṭikkhepo attano laddhiyā yadi kato, paramatthato aññena saccikaṭṭhaparamatthena puggalo upalabbhatīti ayamassa laddhīti āpajjati. Tathā ca sati nāyaṃ sammutisaccavasena upaladdhiṃ icchantena niggahetabbo. Atha attano laddhiṃ niggūhitvā parassa laddhivasena paṭikkhipati, purimapaṭiññāya avirodhitattā na niggahetabbo. Na hi attano ca parassa ca laddhiṃ vadantassa doso āpajjatīti. Attano pana laddhiyā paṭijānitvā paraladdhiyā paṭikkhipantena attano laddhiṃ chaḍḍetvā paraladdhi gahitā hotīti niggahetabboti ayamettha adhippāyo siyā.

៧-១០. លោកពោលថា «ការប្តេជ្ញារបស់បរវាទិ គឺអាស្រ័យនូវលទ្ធិរបស់ខ្លួន» រួចហើយ ទើបពោលជាថ្មីទៀតថា «ការបដិសេធរបស់បរវាទិ គឺព្រោះមិនមានបុគ្គលដោយអំណាចនៃបរមត្ថ»។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ប្រសិនបើការបដិសេធនេះ ធ្វើឡើងដោយលទ្ធិរបស់ខ្លួន តែងត្រូវដល់នូវលទ្ធិរបស់បរវាទិនោះថា «បុគ្គលរមែងបានដោយសច្ចិកដ្ឋបរមត្ថផ្សេងពីបរមត្ថ»។ កាលបើជាយ៉ាងនោះ សកវាទិដែលចង់បានការដឹងដោយអំណាចនៃសម្មុតិសច្ចៈ មិនគួរដេញដោលបរវាទិនេះឡើយ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើបរវាទិលាក់លទ្ធិរបស់ខ្លួន ហើយបដិសេធដោយអំណាចនៃលទ្ធិរបស់បុគ្គលដទៃ បរវាទិនោះមិនគួរត្រូវគេដេញដោលឡើយ ព្រោះមិនផ្ទុយនឹងការប្តេជ្ញាមុន។ ព្រោះថា ទោស (ការផ្ទុយគ្នា) មិនរមែងធ្លាក់ទៅលើបុគ្គលដែលពោលនូវលទ្ធិរបស់ខ្លួន និងលទ្ធិរបស់បុគ្គលដទៃឡើយ។ ប៉ុន្តែ បរវាទិកាលប្តេជ្ញាដោយលទ្ធិរបស់ខ្លួន ហើយបដិសេធដោយលទ្ធិរបស់បុគ្គលដទៃ ឈ្មោះថា លះបង់លទ្ធិរបស់ខ្លួន ហើយកាន់យកលទ្ធិរបស់បុគ្គលដទៃ ហេតុនោះ ទើបគួរត្រូវគេដេញដោល (សង្កត់សង្កិន) នេះគួរជាអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។


Paccanīkānulomavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយបច្ចនីកានុលោម ចប់ហើយ។


Suddhasaccikaṭṭhavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសច្ចិកដ្ឋៈសុទ្ធ ចប់ហើយ។


2. Okāsasaccikaṭṭho

២. ឱកាសសច្ចិកដ្ឋៈ


1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយអនុលោមបច្ចនីក


11. Sabbatthāti [Pg.54] sabbasmiṃ sarīreti ayamatthoti dassento āha ‘‘sarīraṃ sandhāyā’’ti. Tatthāti tasmiṃ saṃkhittapāṭhe. Yasmā sarīraṃ sandhāya ‘‘sabbattha na upalabbhatī’’ti vutte sarīrato bahi upalabbhatīti āpajjati, tasmā paccanīke paṭikkhepo sakavādissāti etena na kenaci sabhāvena puggalo upalabbhatīti ayamattho vutto hoti. Na hi kenaci sabhāvena upalabbhamānassa sarīratadaññāvimutto upaladdhiokāso atthīti.

១១. លោកកាលបង្ហាញអត្ថនេះថា ពាក្យថា «Sabbatthā» គឺក្នុងរូបកាយទាំងមូល ទើបពោលថា «sarīraṃ sandhāya» (សំដៅយករូបកាយ)។ ពាក្យថា «Tattha» គឺក្នុងបាលីសង្ខេបនោះ។ ព្រោះហេតុតែ កាលបើពោលថា «sabbattha na upalabbhati» (មិនបានក្នុងទីទាំងពួង) ដោយសំដៅយករូបកាយ តែងត្រូវដល់នូវសេចក្តីថា «បានក្នុងខាងក្រៅពីរូបកាយ» ហេតុនោះ ការបដិសេធក្នុងបច្ចនីកន័យ គឺជារបស់សកវាទិ ដោយពាក្យនេះ លោកពោលថា «បុគ្គលមិនបានដោយសភាវៈណាមួយឡើយ»។ ព្រោះថា ទីតាំងនៃការបានរបស់បុគ្គលដែលគេដឹងបានដោយសភាវៈណាមួយ ដែលរួចផុតពីរូបកាយ និងធម៌ផ្សេងពីរូបកាយនោះ មិនមានឡើយ។


3. Kālasaccikaṭṭho

៣. កាលសច្ចិកដ្ឋៈ


1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយអនុលោមបច្ចនីក


12. Purimapacchimajātikālañcāti majjhimajātikāle upalabbhamānassa tasseva purimapacchimajātikālesu upaladdhiṃ sandhāyāti adhippāyo. Sesaṃ paṭhamanaye vuttasadisamevāti imesu tīsu paṭhame ‘‘sabbatthā’’ti etasmiṃ naye vuttasadisameva, kiṃ taṃ? Pāṭhassa saṃkhittatāti attho. Idhāpi hi yasmā ‘‘sabbadā na upalabbhatī’’ti vutte ekadā upalabbhatīti āpajjati, tasmā paccanīke paṭikkhepo sakavādissāti yojetabbanti.

១២. ពាក្យថា «Purimapacchimajātikālañca» គឺមានអធិប្បាយថា សំដៅយកការបាននូវបុគ្គលនោះឯងដែលបានក្នុងមជ្ឈិមជាតិកាល ក្នុងបុរិមជាតិកាល និងបច្ឆិមជាតិកាលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Sesaṃ paṭhamanaye vuttasadisamevā» គឺក្នុងន័យទាំងបីនេះ ក្នុងន័យទីមួយគឺ «sabbatthā» នេះ មានសេចក្តីដូចគ្នាដែលពោលហើយ តើដូចគ្នានោះជាអ្វី? គឺភាពសង្ខេបនៃព្រះបាលី នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងទីនេះ កាលបើពោលថា «sabbattha na upalabbhati» (មិនបានក្នុងកាលទាំងពួង) តែងត្រូវដល់នូវសេចក្តីថា «បានក្នុងកាលខ្លះ» ហេតុនោះ ការបដិសេធក្នុងបច្ចនីកន័យ គឺជារបស់សកវាទិ គប្បីផ្សំភ្ជាប់យ៉ាងនេះចុះ។


4. Avayavasaccikaṭṭho

៤. អវយវសច្ចិកដ្ឋៈ


1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយអនុលោមបច្ចនីក


13. Tatiyanaye ca yasmā ‘‘sabbesu na upalabbhatī’’ti vutte ekasmiṃ upalabbhatīti āpajjati, tasmā paccanīke paṭikkhepo sakavādissāti yojetabbaṃ. Tenāha ‘‘tādisamevā’’ti.

១៣. ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងន័យទីបី ព្រោះហេតុតែ កាលបើពោលថា «sabbesu na upalabbhati» (មិនបានក្នុងធម៌ទាំងពួង) តែងត្រូវដល់នូវសេចក្តីថា «បានក្នុងធម៌មួយ» ហេតុនោះ ការបដិសេធក្នុងបច្ចនីកន័យ គឺជារបស់សកវាទិ គប្បីផ្សំភ្ជាប់យ៉ាងនេះចុះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «tādisameva» (មានសភាពយ៉ាងនោះឯង)។


Okāsādisaccikaṭṭho

ឱកាសាទិសច្ចិកដ្ឋៈ


2. Paccanīkānulomavaṇṇanā

២. ការអធិប្បាយបច្ចនីកានុលោម


14. Tattha anulomapañcakassātiādimhi anulomapañcakanti niggahapañcakaṃ, paccanīkanti ca paṭikammaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tattha anulomapañcakassa ‘‘sabbattha [Pg.55] puggalo nupalabbhatī’’tiādikassa attho ‘‘sabbattha puggalo nupalabbhatī’’tiādipāḷiṃ saṃkhipitvā āgate sarūpena avutte ‘‘yasmā sarīraṃ sandhāyā’’tiādinā (kathā. aṭṭha. 11) vuttanayena veditabbo, paccanīkassa ca ‘‘sabbattha puggalo upalabbhatī’’tiādikassa paṭikammakaraṇavasena vuttassa attho paṭikammādipāḷiṃ saṃkhipitvā ādimattadassanena āgate ‘‘puggalo upalabbhatī’’tiādimhi anulome ‘‘sabbatthāti sarīraṃ sandhāya anuyogo sakavādissā’’tiādinā (kathā. aṭṭha. 11) vuttanayena veditabboti evamattho daṭṭhabbo. Atha vā tatthāti yaṃ āraddhaṃ, tasminti evaṃ atthaṃ aggahetvā tattha tesu tīsu mukhesūti attho gahetabbo. Anulomapañcakamūlakā cettha sabbānulomapaccanīkapañcakapāḷi anulomapañcakassa pāḷīti vuttā, tathā paccanīkānulomapañcakapāḷi ca paccanīkassa pāḷīti. Taṃ saṃkhipitvā paṭikammavasena āgate sarūpena avutte ‘‘puggalo nupalabbhatī’’tiādike paccanīke ‘‘upalabbhatī’’tiādike anulome ca attho heṭṭhā suddhikasaccikaṭṭhe vuttanayeneva veditabboti vuttaṃ hoti.

១៤. ក្នុងពាក្យថា "tattha anulomapañcakassa" ជាដើមនោះ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យថា "anulomapañcaka" សំដៅយក និគ្គហបញ្ចកៈ (ពួកប្រាំនៃនិគ្គហៈ) និងពាក្យថា "paccanīka" សំដៅយក បដិកម្ម (ការឆ្លើយតប) ដែលព្រះអដ្ឋកថាពោលទុកហើយ។ ក្នុងទីនោះ សេចក្តីអធិប្បាយនៃអនុលោមបញ្ចកៈ មានពាក្យថា "sabbattha puggalo nupalabbhati" ជាដើម ដែលមកដោយសង្ខេបនូវព្រះបាលីមានពាក្យថា "sabbattha puggalo nupalabbhati" ជាដើម ដែលមិនបានពោលដោយរូបពិត (ក្នុងបច្ចនីកៈ) គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលទុកហើយ មានពាក្យថា "yasmā sarīraṃ sandhāya" ជាដើម, និងសេចក្តីអធិប្បាយនៃបច្ចនីកៈ មានពាក្យថា "sabbattha puggalo upalabbhati" ជាដើម ដែលពោលទុកដោយអំណាចនៃការធ្វើបដិកម្ម ក្នុងអនុលោមមានពាក្យថា "puggalo upalabbhati" ជាដើម ដែលមកដោយការបង្ហាញត្រឹមតែចំណុចចាប់ផ្តើម ដោយសង្ខេបនូវព្រះបាលីមានបដិកម្មជាដើម គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលទុកហើយ មានពាក្យថា "sabbatthāti sarīraṃ sandhāya anuyogo sakavādissa" ជាដើម គប្បីយល់ឃើញនូវសេចក្តីយ៉ាងនេះ។ មួយម៉្យាងទៀត មិនកាន់យកសេចក្តីយ៉ាងនេះថា "tattha" គឺក្នុងពាក្យដែលផ្តើមឡើងនោះទេ តែគប្បីកាន់យកសេចក្តីថា "tattha" គឺក្នុងទ្វារនៃវាទៈទាំង ៣ នោះវិញ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះបាលីនៃអនុលោមបច្ចនីកបញ្ចកៈទាំងអស់ ដែលមានអនុលោមបញ្ចកៈជាមូលដ្ឋាន លោកហៅថា ព្រះបាលីនៃអនុលោមបញ្ចកៈ ដូចគ្នាដែរ ព្រះបាលីនៃបច្ចនីកានុលោមបញ្ចកៈ ក៏ហៅថា ព្រះបាលីនៃបច្ចនីកៈ។ កាលសង្ខេបនូវព្រះបាលីនោះ ហើយមកដោយអំណាចនៃបដិកម្ម ក្នុងបច្ចនីកៈមានពាក្យថា "puggalo nupalabbhati" ជាដើម ដែលមិនបានពោលដោយរូបពិត និងក្នុងអនុលោមមានពាក្យថា "upalabbhati" ជាដើម សេចក្តីគប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលទុកហើយក្នុងសុទ្ធិកសច្ចិកដ្ឋៈខាងក្រោមនោះឯង នេះជាសេចក្តីដែលលោកពោលទុក។


Saccikaṭṭhavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសច្ចិកដ្ឋៈ ចប់ហើយ។


5. Suddhikasaṃsandanavaṇṇanā

៥. ការពណ៌នាសុទ្ធិកសំសន្ទនៈ


17-27. Rūpādīhi saddhiṃ saccikaṭṭhasaṃsandananti saccikaṭṭhassa puggalassa rūpādīhi saddhiṃ saṃsandanaṃ, saccikaṭṭhe vā rūpādīhi saddhiṃ puggalassa saṃsandananti adhippāyo. Puggalo rūpañcāti ca-kārassa samuccayatthattā yathā rūpanti evaṃ nidassanavasena vutto attho vicāretabbo. Rūpādīhi añño anañño ca puggalo na vattabboti laddhi samayo. ‘‘Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti abyākatametaṃ bhagavatā’’tiādikaṃ (saṃ. ni. 4.416) suttaṃ. Anuññāyamāne tadubhayavirodho āpajjatīti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘samayasuttavirodhaṃ disvā’’ti.

១៧-២៧. ពាក្យថា "rūpādīhi saddhiṃ saccikaṭṭhasaṃsandanaṃ" មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ការប្រៀបធៀបបុគ្គលជាសច្ចិកដ្ឋៈ ជាមួយរូបជាដើម ឬការប្រៀបធៀបបុគ្គលជាមួយរូបជាដើម ក្នុងសច្ចិកដ្ឋៈ នេះជាអធិប្បាយ។ ក្នុងពាក្យថា "puggalo rūpañca" ព្រោះអក្សរ "ca" មានសេចក្តីជាសមុច្ចយៈ (ប្រមូលរួមគ្នា) សេចក្តីដែលពោលទុកដោយអំណាចនៃឧទាហរណ៍ថា "yathā rūpaṃ" យ៉ាងនេះ គប្បីពិចារណា។ លទ្ធិថា "បុគ្គលមិនគប្បីពោលថាផ្សេង ឬមិនផ្សេងពីរូបជាដើមឡើយ" ឈ្មោះថា សមយៈ។ ព្រះសូត្រមានពាក្យថា "aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ" (ជីវៈផ្សេង សរីរៈផ្សេង នេះជាបញ្ហាដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានដោះស្រាយ) ជាដើម ឈ្មោះថា សូត្រ។ កាលបើអនុញ្ញាត ការផ្ទុយគ្នានឹងសមយៈនិងសូត្រទាំងពីរនោះ រមែងធ្លាក់ចុះមក ព្រះអដ្ឋកថាសំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបពោលថា "samayasuttavirodhaṃ disvā" (ព្រោះឃើញការផ្ទុយគ្នានឹងសមយៈនិងសូត្រ)។


Dhammatoti pāḷito. ‘‘Paṭikammacatukkādīni saṃkhittāni. Paravādī…pe… dassitānī’’ti vadantehi puggalo nupalabbhati…pe… ājānāhi paṭikammanti [Pg.56] ettha ājānāhi niggahanti pāṭho diṭṭho bhavissati. Aññattaṃ paṭijānāpanatthanti yathā mayā aññattaṃ vattabbaṃ, tathā ca tayāpi taṃ vattabbanti aññattapaṭiññāya codanatthanti attho. Sammutiparamatthānaṃ ekattanānattapañhassa ṭhapanīyattāti abyākatattāti attho. Yadi ṭhapanīyattā paṭikkhipitabbaṃ, parenapi ṭhapanīyattā laddhimeva nissāya paṭikkhepo katoti sopi na niggahetabbo siyā. Paro pana puggaloti kañci sabhāvaṃ gahetvā tassa ṭhapanīyattaṃ icchati, sati ca sabhāve ṭhapanīyatā na yuttāti niggahetabbo. Sammuti pana koci sabhāvo natthi. Tenevassa ekattanānattapañhassa ṭhapanīyataṃ vadanto na niggahetabboti sakavādinā paṭikkhepo katoti ayamettha adhippāyo yutto.

ពាក្យថា "dhammato" គឺដោយអំណាចព្រះបាលី។ ពួកព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលពោលថា "បដិកម្មចតុក្កៈជាដើម ត្រូវបានសង្ខេបទុកហើយ... បង្ហាញទុកហើយ" ក្នុងពាក្យថា "puggalo nupalabbhati... ājānāhi paṭikammaṃ" នេះ ប្រហែលជាបានឃើញបទបាលីថា "ājānāhi niggahaṃ"។ ពាក្យថា "aññattaṃ paṭijānāpanatthaṃ" មានសេចក្តីថា ដើម្បីចោទសួរឱ្យទទួលស្គាល់ភាពផ្សេងគ្នា គឺថា ខ្ញុំគប្បីពោលនូវភាពផ្សេងគ្នាយ៉ាងណា សូម្បីអ្នកក៏គប្បីពោលនូវភាពផ្សេងគ្នានោះយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា "sammutiparamatthānaṃ ekattanānattapañhassa ṭhapanīyattā" មានសេចក្តីថា ព្រោះជាបញ្ហាដែលមិនគប្បីដោះស្រាយ (អព្យាកតៈ)។ ប្រសិនបើគប្បីបដិសេធព្រោះជាបញ្ហាដែលត្រូវទុកចោល (មិនដោះស្រាយ) សូម្បីតែបរវាទិ ក៏បានធ្វើការបដិសេធដោយអាស្រ័យលទ្ធិរបស់ខ្លួន ព្រោះជាបញ្ហាដែលត្រូវទុកចោលដែរ ដូចនេះ សូម្បីតែបរវាទិនោះ ក៏មិនគប្បីត្រូវសង្កត់សង្កិន (និគ្គហៈ) ឡើយ។ ចំណែកឯបរវាទិ កាន់យកនូវសភាវៈណាមួយថាជាបុគ្គល ហើយប្រាថ្នាចង់ឱ្យបញ្ហានោះជាបញ្ហាដែលត្រូវទុកចោល កាលបើមានសភាវៈពិត ការទុកចោលមិនសមគួរឡើយ ហេតុនេះ បរវាទិនោះ ទើបត្រូវសង្កត់សង្កិន។ ចំណែកឯសម្មតិ មិនមែនជាសភាវៈណាមួយឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ សកវាទិកាលពោលនូវភាពជាបញ្ហាដែលត្រូវទុកចោលនៃបញ្ហាឯកត្តៈនិងនានត្តៈនោះ ទើបមិនត្រូវសង្កត់សង្កិនឡើយ ការបដិសេធដែលសកវាទិធ្វើហើយ ហេតុនេះ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះ ទើបសមគួរ។


Suddhikasaṃsandanavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសុទ្ធិកសំសន្ទនៈ ចប់ហើយ។


6. Opammasaṃsandanavaṇṇanā

៦. ការពណ៌នាឱបម្មសំសន្ទនៈ


28-36. Upaladdhisāmaññena aññattapucchā cāti idañca dvinnaṃ samānatā no aññattassa kāraṇaṃ yuttaṃ, atha kho visuṃ attano sabhāvena saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhanīyatāti vicāretabbaṃ. ‘‘Ekavīsādhikānī’’ti purimapāṭho, vīsādhikānīti pana paṭhitabbaṃ.

២៨-៣៦. ពាក្យថា "upaladdhisāmaññena aññattapucchā ca" នេះផងដែរ ភាពដូចគ្នានៃធម៌ទាំងពីរ (រូបនិងវេទនា) មិនសមគួរជាហេតុនៃភាពផ្សេងគ្នាឡើយ តែថា ភាពដែលធម៌ទាំងនោះអាចទទួលបានដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនផ្សេងៗគ្នា ដោយសច្ចិកដ្ឋបរមត្ថ ទើបជាហេតុសមគួរ គប្បីពិចារណាសេចក្តីនេះ។ បទបាលីចាស់ថា "ekavīsādhikāni" ប៉ុន្តែគប្បីអានថា "vīsādhikāni" វិញ។


37-45. ‘‘Atthi puggalo’’ti suttaṃ anujānāpentena upaladdhi anujānitā hotīti maññamāno āha ‘‘upaladdhisāmaññaṃ āropetvā’’ti. Vīsādhikāni nava paṭikammapañcakasatāni dassitānīti etena suddhikasaṃsandanepi ‘‘ājānāhi paṭikamma’’micceva pāṭhoti viññāyati. Yañca vādamukhesu suddhikasaccikaṭṭhe ‘‘paṭikammacatukka’’nti vuttaṃ, tampi ‘‘paṭikammapañcaka’’nti.

៣៧-៤៥. កាលបរវាទិធ្វើឱ្យសកវាទិយល់ព្រមតាមព្រះសូត្រថា "atthi puggalo" ឈ្មោះថាបានយល់ព្រមនូវការទទួលបានបុគ្គលនោះដែរ កាលយល់ឃើញយ៉ាងនេះ ព្រះអដ្ឋកថាទើបពោលថា "upaladdhisāmaññaṃ āropetvā" (ដោយការលើកឡើងនូវភាពដូចគ្នានៃការទទួលបាន)។ តាមពាក្យថា "បង្ហាញទុកនូវបដិកម្មបញ្ចកៈ ៩ រយ លើស ២០" នេះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីក្នុងសុទ្ធិកសំសន្ទនៈ ក៏មានបទបាលីថា "ājānāhi paṭikammaṃ" ដូចគ្នាដែរ។ ម៉្យាងទៀត បដិកម្មណាដែលលោកហៅថា "បដិកម្មចតុក្កៈ" ក្នុងទ្វារនៃវាទៈក្នុងសុទ្ធិកសច្ចិកដ្ឋៈ បដិកម្មនោះ ក៏គប្បីជ្រាបថាជា "បដិកម្មបញ្ចកៈ" ដែរ។


Opammasaṃsandanavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាឱបម្មសំសន្ទនៈ ចប់ហើយ។


7. Catukkanayasaṃsandanavaṇṇanā

៧. ការពណ៌នាចតុក្កនយសំសន្ទនៈ


46-52. Ekadhammatopi [Pg.57] aññattaṃ anicchanto rūpādiekekadhammavasena nānuyuñjitabbo. Samudāyato hi ayaṃ aññattaṃ anicchanto ekadesato anaññattaṃ paṭikkhipanto na niggahāraho siyāti etaṃ vacanokāsaṃ nivattetuṃ ‘‘ayañca anuyogo’’tiādimāha. Sakalanti sattapaññāsavidho dhammappabhedo puggaloti vā paramatthasaccaṃ puggaloti vā evaṃ sakalaṃ sandhāyāti attho. Evaṃ sakalaṃ paramatthaṃ cintetvā tantivasena anuyogalakkhaṇassa ṭhapitattā sakalaparamatthato ca aññassa saccikaṭṭhassa abhāvā saccikaṭṭhena puggalena tato aññena na bhavitabbanti ‘‘rūpaṃ puggalo’’ti imaṃ pañhaṃ paṭikkhipantassa niggahāropanaṃ yuttanti attho.

៤៦-៥២. បរវាទិដែលមិនប្រាថ្នាភាពផ្សេងគ្នាសូម្បីតែពីធម៌មួយ មិនគប្បីសួរដេញដោលដោយអំណាចនៃធម៌មួយៗមានរូបជាដើមឡើយ។ ព្រោះថា បរវាទិនេះ កាលមិនប្រាថ្នាភាពផ្សេងគ្នាពីពួកធម៌ដែលប្រជុំគ្នា តែបដិសេធភាពមិនផ្សេងគ្នាពីចំណែកមួយផ្នែក មិនគប្បីជាអ្នកគួរដល់ការសង្កត់សង្កិនឡើយ ដើម្បីការពារឱកាសនៃការនិយាយនេះ ព្រះអដ្ឋកថាទើបពោលពាក្យថា "ayañca anuyogo" ជាដើម។ ពាក្យថា "sakala" មានសេចក្តីថា សំដៅយកធម៌ទាំងអស់ គឺការបែងចែកធម៌មាន ៥៧ ប្រការថាជាបុគ្គល ឬសច្ចៈបរមត្ថទាំងអស់ថាជាបុគ្គល យ៉ាងនេះ។ កាលគិតពិចារណានូវបរមត្ថធម៌ទាំងអស់យ៉ាងនេះ ព្រោះការតម្កល់ទុកនូវលក្ខណៈនៃការសួរដេញដោលដោយអំណាចនៃលំដាប់ព្រះបាលី និងព្រោះមិនមានសច្ចិកដ្ឋបុគ្គលផ្សេងពីបរមត្ថធម៌ទាំងអស់ បុគ្គលជាសច្ចិកដ្ឋៈ មិនគប្បីមានផ្សេងពីបរមត្ថធម៌ទាំងអស់នោះឡើយ ហេតុនេះ ការដាក់ទោសដោយការសង្កត់សង្កិនលើបរវាទិដែលបដិសេធនូវបញ្ហានេះថា "rūpaṃ puggalo" ទើបសមគួរ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។


Sabhāgavinibbhogatoti rūpato aññasabhāgattāti vuttaṃ hoti. Sabbadhammāti rūpavajje sabbadhamme vadati. ‘‘Rūpasmiṃ puggalo’’ti ettha nissayavināse vināsāpattibhayena paṭikkhipatīti adhippāyenāha ‘‘ucchedadiṭṭhibhayena cevā’’ti. Tīsu pana samayavirodhena paṭikkhepo adhippeto. Na hi so sakkāyadiṭṭhiṃ icchati, apica sassatadiṭṭhibhayena paṭikkhipatīti yuttaṃ vattuṃ. Sakkāyadiṭṭhīsu hi pañceva ucchedadiṭṭhiyo, sesāsassatadiṭṭhiyoti. Aññatra rūpāti ettha ca rūpavā puggaloti ayamattho saṅgahitoti veditabbo.

ពាក្យថា "sabhāgavinibbhogato" មានន័យថា ព្រោះមានសភាវៈផ្សេងពីរូប នេះជាសេចក្តីដែលលោកពោលទុក។ ពាក្យថា "sabbadhammā" សំដៅយកធម៌ទាំងអស់ដែលវៀរចាករូប។ ក្នុងពាក្យថា "rūpasmiṃ puggalo" នេះ ព្រោះខ្លាចការធ្លាក់ទៅក្នុងសេចក្តីវិនាសនៃបុគ្គល កាលបើទីអាស្រ័យ (រូប) វិនាសទៅ បរវាទិទើបបដិសេធ ព្រះអដ្ឋកថាសំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបពោលថា "ucchedadiṭṭhibhayena ceva" (និងព្រោះខ្លាចឧច្ឆេទទិដ្ឋិផង)។ ចំណែកឯក្នុងវិធីសួរដេញដោលទាំង ៣ ខាងក្រោយ ការបដិសេធគឺមានបំណងព្រោះការផ្ទុយនឹងលទ្ធិរបស់ខ្លួន។ ព្រោះថា បរវាទិនោះ មិនប្រាថ្នាសក្កាយទិដ្ឋិឡើយ ម៉្យាងទៀត ការពោលថា បរវាទិបដិសេធព្រោះខ្លាចសស្សតទិដ្ឋិ ទើបសមគួរ។ ព្រោះថា ក្នុងសក្កាយទិដ្ឋិទាំង ២០ នោះ មានតែ ៥ ប៉ុណ្ណោះជាឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ចំណែកឯទិដ្ឋិដែលសេសសល់ ១៥ ទៀត ជាសស្សតទិដ្ឋិ។ និងក្នុងពាក្យថា "aññatra rūpā" នេះ គប្បីជ្រាបថា សេចក្តីថា "បុគ្គលមានរូប" ត្រូវបានប្រមូលរួមបញ្ចូលហើយ។


Catukkanayasaṃsandanavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាចតុក្កនយសំសន្ទនៈ ចប់ហើយ។


Niṭṭhitā ca saṃsandanakathāvaṇṇanā.

និងការពណ៌នាសំសន្ទនកថា ចប់ហើយ។


8. Lakkhaṇayuttivaṇṇanā

៨. ការពណ៌នាលក្ខណយុត្តិ


54. Paccanīkānulometi idaṃ yaṃ vakkhati ‘‘chalavasena pana vattabbaṃ ‘ājānāhi paṭikamma’ntiādī’’ti (kathā. aṭṭha. 54), tena pana na sameti. Paccanīkānulome hi paccanīke ‘‘ājānāhi niggaha’’nti vattabbaṃ, na pana ‘‘paṭikamma’’nti.

៥៤. ពាក្យថា "paccanīkānulome" នេះ មិនស្របគ្នាជាមួយពាក្យដែលព្រះអដ្ឋកថានឹងពោលខាងមុខថា "ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃការបោកបញ្ឆោត គប្បីពោលថា 'ājānāhi paṭikammaṃ' ជាដើម" នោះឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងបច្ចនីកានុលោម ក្នុងចំណែកបច្ចនីកៈ គប្បីពោលថា "ājānāhi niggahaṃ" មិនគប្បីពោលថា "paṭikammaṃ" ឡើយ។


Lakkhaṇayuttivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាលក្ខណយុត្តិ ចប់ហើយ។


9. Vacanasodhanavaṇṇanā

៩. ការពណ៌នាវចនសោធនៈ


55-59. Puggalo [Pg.58] upalabbhatīti padadvayassa atthato ekatteti ettha tadeva ekattaṃ parena sampaṭicchitaṃ asampaṭicchitanti vicāretabbametaṃ. Puggalassa hi avibhajitabbataṃ, upalabbhatīti etassa vibhajitabbataṃ vadanto vibhajitabbāvibhajitabbatthānaṃ upalabbhatipuggala-saddānaṃ kathaṃ atthato ekattaṃ sampaṭiccheyyāti? Yathā ca vibhajitabbāvibhajitabbatthānaṃ upalabbhati-rūpa-saddānaṃ taṃ vibhāgaṃ vadato rūpaṃ kiñci upalabbhati, kiñci na upalabbhatīti ayaṃ pasaṅgo nāpajjati, evaṃ etassapi yathāvuttavibhāgaṃ vadato yathāāpāditena pasaṅgena na bhavitabbanti maggitabbo ettha adhippāyo.

៥៥-៥៩. ក្នុងពាក្យថា "puggalo upalabbhati" ព្រោះមានសេចក្តីដូចគ្នានៃបទទាំងពីរដោយអត្ថ ក្នុងទីនេះ ភាពដូចគ្នានោះ បរវាទិបានទទួលស្គាល់ ឬមិនបានទទួលស្គាល់ នេះជាបញ្ហាដែលគប្បីពិចារណា។ ព្រោះថា បរវាទិកាលពោលនូវភាពមិនត្រូវបែងចែកនៃបុគ្គល និងភាពត្រូវបែងចែកនៃពាក្យថា "upalabbhati" តើនឹងទទួលស្គាល់ភាពដូចគ្នាដោយអត្ថនៃសព្ទថា "upalabbhati" និង "puggala" ដែលមានអត្ថត្រូវបែងចែកនិងមិនត្រូវបែងចែកនោះ យ៉ាងដូចម្តេចបាន? ម៉្យាងទៀត កាលសកវាទិពោលនូវការបែងចែកនោះ នៃសព្ទថា "upalabbhati" និង "rūpa" ដែលមានអត្ថត្រូវបែងចែកនិងមិនត្រូវបែងចែក ការជាប់ជំពាក់ថា "រូបខ្លះទទួលបាន រូបខ្លះមិនទទួលបាន" នេះ រមែងមិនធ្លាក់ចុះមកយ៉ាងណា សូម្បីចំពោះបរវាទិនេះ កាលពោលនូវការបែងចែកតាមដែលពោលទុកហើយ ការមិនគប្បីមាននូវការជាប់ជំពាក់តាមដែលធ្លាក់ចុះមកនោះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ គប្បីស្វែងរកសេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។


60. ‘‘Suññato lokaṃ avekkhassū’’ti (su. ni. 1125) etena atthato puggalo natthīti vuttaṃ hotīti āha ‘‘natthītipi vutta’’nti.

៦០. ដោយព្រះពុទ្ធវចនៈថា "Suññato lokaṃ avekkhassu" (ចូរអ្នកមើលរំលងលោកដោយភាពជាសូន្យ) នេះ មានន័យថា បុគ្គលមិនមានដោយអត្ថពិតឡើយ ព្រះអដ្ឋកថាទើបពោលថា "natthītipi vuttaṃ" (សូម្បីពាក្យថា មិនមាន ក៏លោកពោលទុកហើយ)។


Vacanasodhanavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាវចនសោធនៈ ចប់ហើយ。


10. Paññattānuyogavaṇṇanā

១០. ការពណ៌នាបញ្ញត្តានុយោគៈ


61-66. Rūpakāyāvirahaṃ sandhāya ‘‘rūpakāyasabbhāvato’’ti āha. ‘‘Rūpino vā arūpino vā’’ti (itivu. 90) sutte āgatapaññattiṃ sandhāya ‘‘tathārūpāya ca paññattiyā atthitāyā’’ti. Vītarāgasabbhāvatoti kāmībhāvassa anekantikattā kāmadhātuyā āyattattābhāvato ca ‘‘kāmī’’ti na vattabboti paṭikkhipatīti adhippāyo.

៦១-៦៦. ព្រះអដ្ឋកថាសំដៅយកភាពមិនប្រាសចាករូបកាយ ទើបពោលថា "rūpakāyasabbhāvato" (ព្រោះមានរូបកាយ)។ សំដៅយកបញ្ញត្តិដែលមកក្នុងព្រះសូត្រថា "rūpino vā arūpino vā" (មានរូបក្តី មិនមានរូបក្តី) ទើបពោលថា "tathārūpāya ca paññattiyā atthitāya" (និងព្រោះមានបញ្ញត្តិមានសភាពយ៉ាងនោះ)។ ពាក្យថា "vītarāgasabbhāvato" មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះភាពជាកាមី (អ្នកមានកាម) មិនទៀងទាត់ និងព្រោះមិនមានការទាក់ទងនឹងកាមធាតុ បរវាទិទើបបដិសេធថា "មិនគប្បីពោលថាជាកាមីឡើយ" នេះជាអធិប្បាយ។


67. Kāyānupassanāyāti kāraṇavacanametaṃ, kāyānupassanāya kāraṇabhūtāya evaṃladdhikattāti attho. Āhacca bhāsitanti ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti abyākatametaṃ mayā’’ti (ma. ni. 2.128) āhacca bhāsitaṃ.

៦៧. ពាក្យថា "kāyānupassanāya" នេះជាពាក្យសម្តែងហេតុ មានសេចក្តីថា ព្រោះមានលទ្ធិយ៉ាងនេះ ដោយមានកាយានុបស្សនាជាហេត។ ពាក្យថា "āhacca bhāsitaṃ" គឺការសម្តែងដោយផ្ទាល់ ដូចជាពាក្យថា "ជីវៈផ្សេង សរីរៈផ្សេង នេះជាបញ្ហាដែលតថាគតមិនបានដោះស្រាយឡើយ" នេះជាការសម្តែងដោយផ្ទាល់។


Paññattānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាបញ្ញត្តានុយោគៈ ចប់ហើយ។


11. Gatianuyogavaṇṇanā

១១. ការពណ៌នាគតិអនុយោគៈ


69-72. ‘‘Dassento [Pg.59] ‘tena hi puggalo sandhāvatī’tiādimāhā’’ti vuttaṃ, ‘‘dassento ‘na vattabbaṃ puggalo sandhāvatī’tiādimāhā’’ti pana bhavitabbaṃ, dassetvāti vā vattabbaṃ.

៦៩-៧២. ពាក្យដែលលោកពោលថា "កាលបង្ហាញ ទើបពោលពាក្យថា 'tena hi puggalo sandhāvati' (បើដូច្នោះ បុគ្គលរមែងអន្ទោលទៅ) ជាដើម" នោះ គប្បីជាពាក្យថា "កាលបង្ហាញ ទើបពោលពាក្យថា 'na vattabbaṃ puggalo sandhāvati' (មិនគប្បីពោលថា បុគ្គលរមែងអន្ទោលទៅ) ជាដើម" វិញ ឬគប្បីពោលថា "dassetvā" (កាលបង្ហាញហើយ) វិញ។


91. Yena rūpasaṅkhātena sarīrena saddhiṃ gacchatīti ettha ‘‘rūpena saddhiṃ gacchatī’’ti vadantena ‘‘rūpaṃ puggalo’’ti ananuññātattā yenākārena taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti idaṃ āpajjati, so vattabbo. Asaññūpapattiṃ sandhāyāti nirayūpagassa puggalassa asaññūpagassa arūpūpagassa ca antarābhavaṃ na icchatīti cutito anantaraṃ upapattiṃ sandhāyāti attho daṭṭhabbo. Ye pana cutikāle upapattikāle ca asaññūpapattikāle ca asaññasattesu saññā atthīti gahetvā asaññūpagassa ca antarābhavaṃ iccheyyuṃ, tesaṃ antarābhavabhāvato ‘‘asaññūpapatti avedanā’’ti na sakkā vattunti.

៩១. ក្នុងពាក្យថា "yena rūpasaṅkhātena sarīrena saddhiṃ gacchati" នេះ កាលសកវាទិពោលថា "ទៅជាមួយរូប" ព្រោះបរវាទិមិនបានយល់ព្រមថា "រូបជាបុគ្គល" ឡើយ អាការៈណាដែលនាំឱ្យធ្លាក់ចុះមកនូវពាក្យថា "នោះជាជីវៈ នោះជាសរីរៈ" អាការៈនោះ សកវាទិគប្បីពោល។ ពាក្យថា "asaññūpapattiṃ sandhāya" មានសេចក្តីថា ព្រោះមិនប្រាថ្នានូវអន្តរាភព (ភពចន្លោះកណ្តាល) នៃបុគ្គលដែលទៅកាន់នរក ទៅកាន់អសញ្ញសត្វ និងទៅកាន់អរូបភព គប្បីជ្រាបថាសំដៅយកការកើតឡើងភ្លាមៗបន្ទាប់ពីច្យុតិ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ ចំណែកឯពួកជនណា កាន់យកថាសញ្ញាមានក្នុងអសញ្ញសត្វទាំងឡាយ ក្នុងខណៈច្យុតិ ខណៈបដិសន្ធិ និងខណៈកើតក្នុងអសញ្ញសត្វ ហើយប្រាថ្នានូវអន្តរាភពនៃបុគ្គលដែលទៅកាន់អសញ្ញសត្វនោះ ព្រោះមានអន្តរាភពចំពោះពួកជនទាំងនោះ ការពោលថា "ការកើតក្នុងអសញ្ញសត្វ មិនមានវេទនាឡើយ" មិនអាចពោលបានឡើយ។


92. Avedanotiādīsu tadaññanti saññabhavato aññaṃ asaññānevasaññānāsaññāyatanupapattiṃ. Nevasaññānāsaññāyatanepi hi na vattabbaṃ saññā atthīti icchanti.

៩២. ក្នុងពាក្យថា "avedano" ជាដើម ពាក្យថា "tadañña" (ផ្សេងពីនោះ) សំដៅយកការកើតក្នុងអសញ្ញភព និងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនភព ដែលផ្សេងពីសញ្ញាភព។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនភព ពួកបរវាទិក៏មិនប្រាថ្នាឱ្យពោលថា "សញ្ញាមានឡើយ"។


93. Yasmā rūpādidhamme vinā puggalo natthīti indhanupādāno aggi viya indhanena rūpādiupādāno puggalo rūpādinā vinā natthīti laddhivasena vadati.

៩៣. ព្រោះហេតុថា បុគ្គលមិនមានដោយវៀរចាកធម៌មានរូបជាដើមឡើយ ដូចជាភ្លើងដែលអាស្រ័យអុសជាគ្រឿងឆេះ មិនមានដោយវៀរចាកអុសយ៉ាងណា បុគ្គលដែលអាស្រ័យរូបជាដើម ក៏មិនមានដោយវៀរចាករូបជាដើមយ៉ាងនោះដែរ បរវាទិពោលដោយអំណាចនៃលទ្ធិយ៉ាងនេះ។


Gatianuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាគតិអនុយោគៈ ចប់ហើយ។


12. Upādāpaññattānuyogavaṇṇanā

១២. ការពណ៌នាឧបាទាបញ្ញត្តានុយោគៈ


97. Nīlaṃ rūpaṃ upādāya nīlotiādīsūti ‘‘nīlaṃ rūpaṃ upādāya nīlakassa puggalassa paññattī’’ti ettha yo puṭṭho nīlaṃ upādāya nīloti, tadādīsūti attho.

៩៧. ពាក្យថា nīlaṃ rūpaṃ upādāya nīlotiādīsū សេចក្តីថា ក្នុងព្រះបាលីថា “nīlaṃ rūpaṃ upādāya nīlakassa puggalassa paññattī” នេះ បុគ្គលណាដែលគេសួរហើយ អាស្រ័យនូវរូបខៀវ ហើយហៅថា “ខៀវ” សេចក្តីក្នុងរូបខៀវនោះជាដើម ដូច្នេះជាអត្ថ។


98. Chekaṭṭhaṃ sandhāyāti chekaṭṭhaṃ sandhāya vuttaṃ, na kusalapaññattiṃ. ‘‘Kusalaṃ vedanaṃ upādāyā’’ti maññamāno paṭijānātīti attho daṭṭhabbo.

៩៨. ពាក្យថា chekaṭṭhaṃ sandhāyā មានសេចក្តីពន្យល់ថា ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកសេចក្តីថាឈ្លាសវៃ មិនមែនសំដៅយកកុសលបញ្ញត្តិឡើយ។ បុគ្គលនោះយល់ឃើញថា “អាស្រ័យនូវកុសលវេទនា” ទើបទទួលសន្យា គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះ។


112. Idāni [Pg.60]…pe… dassetuṃ ‘‘yathā rukkha’’ntiādimāhāti pubbapakkhaṃ dassetvā uttaramāhāti vuttaṃ hoti.

១១២. ពាក្យថា idāni …pe… dassetuṃ “yathā rukkha”ntiādimāhā មានន័យថា ព្រះសកវាទិ៍បង្ហាញបុព្វបក្ខរួចហើយ ទើបពោលនូវឧត្តរបក្ខជាខាងក្រោយ នេះជាសេចក្តីដែលទ្រង់មានព្រះបន្ទូល។


115. ‘‘Yassa rūpaṃ so rūpavā’’ti uttarapakkhe vuttaṃ vacanaṃ uddharitvā ‘‘yasmā’’tiādimāha.

១១៥. ព្រះសង្គហការាចារ្យលើកយកពាក្យដែលពោលក្នុងឧត្តរបក្ខថា “yassa rūpaṃ so rūpavā” មកហើយ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “yasmā”។


116. Cittānupassanāvasenāti cittānupassanāvasena paridīpitassa sarāgādicittayogassa vasenāti adhippāyo.

១១៦. ពាក្យថា cittānupassanāvasenā មានអធិប្បាយថា ដោយអំណាចនៃការប្រកបនៃចិត្តមានសរាគចិត្តជាដើម ដែលសម្តែងច្បាស់លាស់ហើយ ដោយអំណាចនៃចិត្តានុបស្សនា។


118. Yenāti cakkhunti ‘‘yenā’’ti vuttaṃ karaṇaṃ cakkhunti attho. Cakkhumeva rūpaṃ passatīti viññāṇanissayabhāvūpagamanameva cakkhussa dassanaṃ nāma hotīti sandhāya vadati.

១១៨. ពាក្យថា yenāti cakkhunti សេចក្តីថា ករណៈដែលពោលថា “yena” នោះ គឺចក្ខុ។ ពាក្យថា cakkhumeva rūpaṃ passatī ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលសំដៅយកសេចក្តីថា ការចូលទៅដល់ភាពជាទីអាស្រ័យនៃវិញ្ញាណនោះឯង ឈ្មោះថាការឃើញរបស់ចក្ខុ។


Upādāpaññattānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីឧបាទាបញ្ញត្តិអនុយោគ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


13. Purisakārānuyogavaṇṇanā

១៣. ការពន្យល់អំពីបុរិសការានុយោគ


123. Karaṇamattanti kammānaṃ nipphādakappayojakabhāvena pavattā khandhā.

១២៣. ពាក្យថា karaṇamattanti បានដល់ ខន្ធទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាអ្នកបង្កើត និងជាអ្នកញ៉ាំងកម្មទាំងឡាយឲ្យសម្រេច។


124. Purimakammena vinā puggalassa jāti, jātassa ca vijjaṭṭhānādīsu sammā micchā vā pavatti natthīti sandhāya ‘‘purimakammameva tassā’’tiādimāha.

១២៤. ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលពាក្យជាដើមថា “purimakammameva tassā” សំដៅយកសេចក្តីថា ការកើតឡើងនៃបុគ្គលដែលវៀរចាកបុព្វកម្មក្តី ការប្រព្រឹត្តទៅដោយត្រូវ ឬដោយខុសក្នុងទីតាំងនៃវិជ្ជាជាដើមរបស់បុគ្គលដែលកើតហើយក្តី មិនមានឡើយ។


125. Kammavaṭṭassāti ettha kammakārakassa yo kārako, tenapi aññaṃ kammaṃ kātabbaṃ, tassa kārakenapi aññanti evaṃ kammavaṭṭassa anupacchedaṃ vadanti. Puggalassa kārako kammassa kārako āpajjatīti vicāretabbametaṃ. Mātāpitūhi janitatādinā tassa kārakaṃ icchantassa kammakārakānaṃ kārakaparamparā āpajjatīti idañca vicāretabbaṃ.

១២៥. ក្នុងពាក្យថា kammavaṭṭassā នេះ ពួកអាចារ្យពោលនូវការមិនដាច់នៃកម្មវដ្តយ៉ាងនេះថា បុគ្គលទីពីរណាជាអ្នកធ្វើនូវបុគ្គលអ្នកធ្វើកម្ម បុគ្គលទីពីរនោះក៏ត្រូវធ្វើកម្មដទៃទៀត សូម្បីបុគ្គលទីបីជាអ្នកធ្វើនូវបុគ្គលទីពីរនោះ ក៏ត្រូវធ្វើកម្មដទៃទៀតដែរ។ ពាក្យដែលថា “អ្នកធ្វើនូវបុគ្គល តែងដល់នូវភាពជាអ្នកធ្វើនូវកម្ម” នេះ ជាសេចក្តីដែលគប្បីពិចារណា។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យដែលថា “កាលបើប្រាថ្នាអ្នកធ្វើនូវបុគ្គលនោះ ដោយហេតុមានការបង្កើតដោយមាតាបិតាជាដើម គប្បីដល់នូវតំណនៃអ្នកធ្វើរបស់បុគ្គលអ្នកធ្វើកម្មទាំងឡាយ” នេះ ក៏ជាសេចក្តីដែលគប្បីពិចារណាដែរ។


170. Suttavirodhabhayenāti ‘‘so karoti so paṭisaṃvedayatīti kho, brāhmaṇa, ayameko anto’’tiādīhi (saṃ. ni. 2.46) virodhabhayā.

១៧០. ពាក្យថា suttavirodhabhayenā គឺព្រោះខ្លាចការផ្ទុយនឹងព្រះសូត្រទាំងឡាយ មានជាដើមថា “ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ពាក្យថា បុគ្គលនោះធ្វើ បុគ្គលនោះទទួលផល នេះជាអន្តធម៌ទីមួយ”។


171. ‘‘Idha nandati pecca nandatī’’ti (dha. pa. 18) vacanato kammakaraṇakāle vipākapaṭisaṃvedanakāle ca soyevāti paṭijānātīti adhippāyo. Sayaṃkataṃ [Pg.61] sukhadukkhanti ca puṭṭho ‘‘kiṃ nu kho, bho gotama, sayaṃkataṃ sukhaṃ dukkhanti? Mā hevaṃ kassapā’’tiādisuttavirodhā (saṃ. ni. 2.18) paṭikkhipati.

១៧១. អធិប្បាយថា ព្រោះតែព្រះពុទ្ធដីកាថា “idha nandati pecca nandatī” (បុគ្គលរមែងរីករាយក្នុងលោកនេះ ទៅបរលោកក៏រមែងរីករាយ) ទើបបុគ្គលនោះទទួលសន្យាថា បុគ្គលនោះឯងក្នុងខណៈធ្វើកម្ម និងក្នុងខណៈទទួលផល។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើគេសួរថា “សុខទុក្ខ បុគ្គលធ្វើដោយខ្លួនឯងឬ?” ក៏បដិសេធ ព្រោះខ្លាចផ្ទុយនឹងព្រះសូត្រជាដើមថា “ម្នាលកស្សបៈ សេចក្តីនោះមិនមែនយ៉ាងនោះទេ សុខទុក្ខដែលបុគ្គលធ្វើដោយខ្លួនឯង តើមានឬទេ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន?”។


176. Laddhimattamevetanti soyeveko neva so hoti na aññoti idaṃ pana nattheva, tasmā evaṃvādino asayaṃkārantiādi āpajjatīti adhippāyo. Apicātiādinā idaṃ dasseti – na parassa icchāvaseneva ‘‘so karotī’’tiādi anuyogo vutto, atha kho ‘‘so karotī’’tiādīsu ekaṃ anicchantassa itaraṃ, tañca anicchantassa aññaṃ āpannanti evaṃ kārakavedakicchāya ṭhatvā ‘‘so karotī’’tiādīsu taṃ taṃ anicchāya āpannavasenāpīti. Atha vā na kevalaṃ ‘‘so karotī’’tiādīnaṃ sabbesaṃ āpannattā, atha kho ekekasseva ca āpannattā ayaṃ anuyogo katoti dasseti. Purimanayenevāti etena ‘‘idha nandatī’’tiādi sabbaṃ paṭijānanādikāraṇaṃ ekato yojetabbanti dasseti.

១៧៦. ពាក្យថា laddhimattamevetanti មានអធិប្បាយថា បុគ្គលម្នាក់នោះឯង មិនមែនជាបុគ្គលនោះផង មិនមែនជាបុគ្គលដទៃផង នេះមិនមានពិតប្រាកដឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបដល់នូវទោសមានការមិនធ្វើដោយខ្លួនឯងជាដើម ដល់បុគ្គលអ្នកពោលយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញសេចក្តីនេះ ដោយពាក្យជាដើមថា apicā គឺការសួរដេញដោលមានជាដើមថា “so karoti” មិនមែនពោលឡើងដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នារបស់បុគ្គលដទៃឡើយ តែថា កាលបើមិនប្រាថ្នានូវលទ្ធិណាមួយក្នុងលទ្ធិទាំងឡាយមាន “so karoti” ជាដើម លទ្ធិដទៃក៏រមែងមកដល់ ហើយកាលបើមិនប្រាថ្នានូវលទ្ធិដទៃនោះ លទ្ធិមួយទៀតក៏រមែងមកដល់ យ៉ាងនេះ គឺការសួរដេញដោលនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃទោសដែលមកដល់ ព្រោះការមិនប្រាថ្នានូវលទ្ធិនោះៗ ដោយឈរលើសេចក្តីប្រាថ្នានៃបុគ្គលអ្នកធ្វើ និងបុគ្គលអ្នកទទួលផល ក្នុងលទ្ធិទាំងឡាយមាន “so karoti” ជាដើម។ ម៉្យាងទៀត ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញថា ការសួរដេញដោលនេះ មិនមែនធ្វើឡើងព្រោះតែការដល់នូវទោសទាំងអស់មាន “so karoti” ជាដើមនោះឡើយ គឺធ្វើឡើងព្រោះតែការដល់នូវទោសនីមួយៗប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា purimanayenevā នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញថា ហេតុមានការទទួលសន្យាជាដើមទាំងអស់ មាន “idha nandati” ជាដើម គប្បីផ្សារភ្ជាប់ចូលគ្នាតែមួយ ដោយវិធីមុននេះឯង។


Purisakārānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីបុរិសការានុយោគ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


Kalyāṇavaggo niṭṭhito.

វគ្គឈ្មោះកល្យាណវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


14. Abhiññānuyogavaṇṇanā

១៤. ការពន្យល់អំពីអភិញ្ញានុយោគ


193. Abhiññānuyogādivasena arahattasādhanāti ettha ‘‘nanu atthi koci iddhiṃ vikubbatī’’ti abhiññāanuyogo ca ‘‘hañci atthi koci iddhiṃ vikubbatī’’ti ṭhapanā ca ‘‘tena vata re’’tiādi pāpanā ca ādisaddasaṅgahito atthova daṭṭhabbo. Āsavakkhayañāṇaṃ panettha abhiññā vuttāti tadabhiññāvato arahato sādhanaṃ ‘‘arahattasādhanā’’ti āha. Arahato hi sādhanā tabbhāvassa ca sādhanā hotiyevāti.

១៩៣. ក្នុងពាក្យថា abhiññānuyogādivasena arahattasādhanā នេះ គប្បីជ្រាបថា សេចក្តីដែលសង្គ្រោះដោយសព្ទថា “អាទិ” គឺការសួរដេញដោលអំពីអភិញ្ញាថា “nanu atthi koci iddhiṃ vikubbatī” ផង ការតម្កល់ទុកថា “hañci atthi koci iddhiṃ vikubbatī” ផង ការបង្អោនទៅថា “tena vata re” ជាដើមផង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យហៅអាសវក្ខយញាណថាជាអភិញ្ញា ទើបពោលនូវការសម្រេចរបស់ព្រះអរហន្តអ្នកមានអភិញ្ញានោះថា arahattasādhanā។ ព្រោះថា ការសម្រេចរបស់ព្រះអរហន្ត ក៏រមែងជាការសម្រេចនូវព្រះអរហត្តផលរបស់ព្រះអរហន្តនោះពិតប្រាកដ។


Abhiññānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីអភិញ្ញានុយោគ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


15-18. Ñātakānuyogādivaṇṇanā

១៥-១៨. ការពន្យល់អំពីញាតកានុយោគជាដើម


209. Tathārūpassāti [Pg.62] tatiyakoṭibhūtassa saccikaṭṭhassa abhāvāti adhippāyo. Evaṃ pana paṭikkhipanto asaccikaṭṭhaṃ tatiyakoṭibhūtaṃ puggalaṃ vadeyyāti tādisaṃ puggalaṃ icchanto hi suttena niggahetabbo siyā. Kasmā? Tathārūpassa saccikaṭṭhassa abhāvatoti, tathārūpassa kassaci sabhāvassa abhāvato paṭikkhepārahattā attano laddhiṃ nigūhitvā paṭikkhepo paravādissāti ayamattho daṭṭhabbo.

២០៩. ពាក្យថា tathārūpassā 有អធិប្បាយថា ព្រោះមិនមានសច្ឆិកដ្ឋធម៌ដែលជាចំណែកទីបី។ ម្យ៉ាងទៀត បរវាទិ៍កាលបដិសេធយ៉ាងនេះ គប្បីពោលនូវបុគ្គលដែលជាចំណែកទីបី ដែលមិនមែនជាសច្ឆិកដ្ឋធម៌ ព្រោះហេតុនោះ បរវាទិ៍កាលប្រាថ្នានូវបុគ្គលបែបនោះ គប្បីត្រូវសង្កត់សង្កិនដោយព្រះសូត្រ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនមានសច្ឆិកដ្ឋធម៌មានសភាវៈបែបនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីនេះថា ការបដិសេធរបស់បរវាទិ៍ គឺការបដិសេធដោយលាក់បាំងនូវលទ្ធិរបស់ខ្លួន ព្រោះតែសភាវៈបែបនោះណាមួយមិនមានពិតប្រាកដ ទើបគួរដល់ការបដិសេធ។


Ñātakānuyogādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីញាតកានុយោគជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


19. Paṭivedhānuyogādivaṇṇanā

១៩. ការពន្យល់អំពីបដិវេធានុយោគជាដើម


218. Pariggahitavedanoti vacanena apariggahitavedanassa ‘‘sukhitosmi, dukkhitosmī’’ti jānanaṃ pajānanaṃ nāma na hotīti dasseti yogāvacarassa sukhumānampi vedanānaṃ paricchedanasamatthatañca.

២១៨. ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញដោយពាក្យថា pariggahitavedano នេះថា ការដឹងរបស់បុគ្គលអ្នកមានវេទនាមិនបានកំណត់ទុកថា “ខ្ញុំមានសុខ ខ្ញុំមានទុក្ខ” មិនឈ្មោះថាជាការដឹងច្បាស់ឡើយ និងបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកអាចកំណត់ដឹងនូវវេទនាទាំងឡាយ សូម្បីតែវេទនាដ៏ល្អិតរបស់យោគាវចរបុគ្គល។


228. Lakkhaṇavacananti rūpabbhantaragamanaṃ saharūpabhāvo, bahiddhā nikkhamanaṃ vinārūpabhāvoti adhippāyo.

២២៨. ពាក្យថា lakkhaṇavacananti មានអធិប្បាយថា ការចូលទៅក្នុងខាងក្នុងនៃរូប គឺភាពកើតឡើងជាមួយរូប ការចេញទៅខាងក្រៅ គឺភាពកើតឡើងដោយវៀរចាករូប។


237. Imā khoti oḷāriko attapaṭilābho manomayo attapaṭilābho arūpo attapaṭilābhoti imā lokassa samaññā, yāhi tathāgato voharati aparāmasaṃ, yo sacco mogho vā siyā, tasmiṃ anupalabbhamānepi attani tadanupalabbhatoyeva parāmāsaṃ attadiṭṭhiṃ anuppādento loke attapaṭilābhoti pavattavohāravaseneva voharatīti ayamettha attho. Ettha ca paccattasāmaññalakkhaṇavasena puggalassa atthitaṃ paṭikkhipitvā lokavohārena atthitaṃ vadantena puggaloti koci sabhāvo natthīti vuttaṃ hoti. Sati hi tasmiṃ attano sabhāveneva atthitā vattabbā siyā, na lokavohārenāti. Iminā pana yathā sameti, yathā ca [Pg.63] parāmāso na hoti, evaṃ ito purimā ca atthavaṇṇanā yojetabbā.

២៣៧. ពាក្យថា imā kho សេចក្តីក្នុងទីនេះថា ការបានអត្តភាពជាឱឡារិក ការបានអត្តភាពជាមនោមយ ការបានអត្តភាពជាអរូប ទាំងនេះជាសមញ្ញាញាណរបស់លោក ដែលព្រះតថាគតទ្រង់ប្រើប្រាស់វោហារដោយមិនប្រកាន់មាំ ទោះបីអត្តភាពនោះពិតក្តី មិនពិតក្តី កាលបើអត្តានោះមិនមានប្រាកដឡើយ ព្រះអង្គមិនញ៉ាំងអត្តទិដ្ឋិដែលជាការប្រកាន់មាំឲ្យកើតឡើង ព្រោះតែការមិនមាននៃអត្តានោះឯង ទើបទ្រង់ប្រើប្រាស់វោហារក្នុងលោកថា “ការបានអត្តភាព” ដោយអំណាចនៃវោហារដែលប្រព្រឹត្តទៅតែប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបដិសេធនូវភាពមាននៃបុគ្គល ដោយអំណាចនៃបច្ចត្តលក្ខណៈ និងសាមញ្ញលក្ខណៈ ហើយពោលនូវភាពមានដោយវោហារលោក ឈ្មោះថាពោលថា “សភាវៈថាជាបុគ្គល មិនមានឡើយ”។ ព្រោះថាកាលបើបុគ្គលនោះមានពិត គប្បីត្រូវពោលនូវភាពមានដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឯង មិនមែនដោយវោហារលោកឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីពន្យល់មុនៗអំពីទីនេះ ឲ្យស្របគ្នានឹងពាក្យនេះ យ៉ាងណាដើម្បីកុំឲ្យមានការប្រកាន់មាំ។


Lokasammutikāraṇanti yasmā lokasammutivasena pavattaṃ, tasmā saccanti vuttaṃ hoti. Tathalakkhaṇanti tathakāraṇaṃ. Yasmā dhammānaṃ tathatāya pavattaṃ, tasmā saccanti dasseti.

ពាក្យថា lokasammutikāraṇanti មានន័យថា ព្រោះតែប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសម្មតិលោក ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “ពិត”។ ពាក្យថា tathalakkhaṇanti គឺមានហេតុដ៏ពិតប្រាកដ។ ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញថា ព្រោះតែប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពពិតនៃធម៌ទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា “ពិត”។


Paṭivedhānuyogādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីបដិវេធានុយោគជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


Puggalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីបុគ្គលកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


2. Parihānikathā

២. បរិហានិកថា


1. Vādayuttiparihānikathāvaṇṇanā

១. ការពន្យល់អំពីវាទយុត្តិបរិហានិកថា


239. ‘‘Dveme[Pg.64], bhikkhave, dhammā sekkhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattantī’’ti (a. ni. 2.185) idaṃ suttaṃ arahato parihāniladdhiyā na nissayo, atha kho anāgāmiādīnaṃ parihāniladdhiyā, tasmā arahatopi parihāniṃ icchantīti ettha pi-saddena anāgāmissapi sakadāgāmissapīti yojetabbaṃ.

២៣៩. ព្រះសូត្រនេះថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌ទាំងឡាយ ២ យ៉ាងនេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីសាបសូន្យដល់ភិក្ខុជាសេក្ខបុគ្គល” មិនមែនជាទីអាស្រ័យនៃលទ្ធិសាបសូន្យរបស់ព្រះអរហន្តឡើយ តែជាទីអាស្រ័យនៃលទ្ធិសាបសូន្យរបស់ព្រះអនាគាមិបុគ្គលជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងពាក្យថា arahatopi parihāniṃ icchantī នេះ ដោយសព្ទថា “បិ” គប្បីផ្សារភ្ជាប់ថា សូម្បីព្រះអនាគាមិបុគ្គល សូម្បីព្រះសកទាកាមិបុគ្គល ក៏សាបសូន្យដែរ។


‘‘Tatiyasmimpi mudindriyāva adhippetā. Tesañhi sabbesampi parihāni na hotīti tassa laddhī’’ti purimapāṭho, mudindriyesveva pana adhippetesu parikkhepo na kātabbo siyā, kato ca, tasmā ‘‘tatiyasmimpi tikkhindriyāva adhippetā. Tesañhi sabbesampi parihāni na hotīti tassa laddhī’’ti paṭhanti.

បាឋៈមុនមានថា “សូម្បីក្នុងវារៈទីបី ពួកព្រះអរហន្តមានឥន្ទ្រិយទន់ខ្សោយប៉ុណ្ណោះដែលទ្រង់សំដៅយក។ ព្រោះថា លទ្ធិរបស់បុគ្គលនោះមានថា ការសាបសូន្យរបស់ព្រះអរហន្តទាំងអស់នោះមិនមានឡើយ” តែថាកាលបើទ្រង់សំដៅយកតែពួកព្រះអរហន្តមានឥន្ទ្រិយទន់ខ្សោយ ការបដិសេធក៏មិនគប្បីធ្វើឡើយ តែការបដិសេធនោះត្រូវបានធ្វើឡើង ព្រោះហេតុនោះ ពួកអាចារ្យជាន់ក្រោយទើបសូត្រថា “សូម្បីក្នុងវារៈទីបី ពួកព្រះអរហន្តមានឥន្ទ្រិយមុតមាំប៉ុណ្ណោះដែលទ្រង់សំដៅយក។ ព្រោះថា លទ្ធិរបស់បុគ្គលនោះមានថា ការសាបសូន្យរបស់ព្រះអរហន្តទាំងអស់នោះមិនមានឡើយ”។


Ayoniso atthaṃ gahetvāti sotāpannoyeva niyatoti vuttoti soyeva na parihāyati, na itareti atthaṃ gahetvā. ‘‘Uparimaggatthāyā’’ti vuttaṃ atthaṃ aggahetvā niyatoti sotāpattiphalā na parihāyatīti etamatthaṃ gaṇhīti pana vadanti.

ពាក្យថា ayoniso atthaṃ gahetvā គឺកាន់យកសេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា ព្រះសោតាបន្នបុគ្គលប៉ុណ្ណោះជាបុគ្គលទៀងទាត់ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសោតាបន្នបុគ្គលនោះឯងមិនសាបសូន្យឡើយ ពួកបុគ្គលក្រៅពីនេះមិនមែនមិនសាបសូន្យនោះទេ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកអាចារ្យពោលថា បុគ្គលនោះមិនកាន់យកសេចក្តីដែលពោលថា “ដើម្បីមគ្គជាន់ខ្ពស់” ឡើយ តែបែរជាកាន់យកសេចក្តីនេះថា បុគ្គលដែលទៀងទាត់ រមែងមិនសាបសូន្យចាកសោតាបត្តិផលឡើយ។


Vādayuttiparihānikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីវាទយុត្តិបរិហានិកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


2. Ariyapuggalasaṃsandanaparihānivaṇṇanā

២. ការពន្យល់អំពីអរិយបុគ្គលសំសន្ទនបរិហានិ


241. Yaṃ panetthātiādimhi dassanamaggaphale ṭhitassa anantaraṃ arahattappattiṃ, tato parihāyitvā tattha ca ṭhānaṃ icchanto puna vāyāmena tadanantaraṃ arahattappattiṃ na icchatīti vicāretabbametaṃ.

២៤១. ក្នុងពាក្យជាដើមថា yaṃ panetthā នេះ បរវាទិ៍កាលប្រាថ្នានូវការដល់ព្រះអរហត្តផលក្នុងលំដាប់នៃបុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងទស្សនមគ្គផល ហើយសាបសូន្យចាកព្រះអរហត្តផលនោះ ហើយតាំងនៅក្នុងទស្សនមគ្គផលនោះវិញ តែមិនប្រាថ្នានូវការដល់ព្រះអរហត្តផលក្នុងលំដាប់នៃទស្សនមគ្គផលនោះ ដោយការព្យាយាមម្តងទៀត នេះជាសេចក្តីដែលគប្បីពិចារណា។


262. Avasippatto jhānalābhīti sekkho vuttoti daṭṭhabbo. Puthujjano pana vasippatto avasippatto ca samayavimuttaasamayavimuttatantiyā aggahito, bhajāpiyamāno pana samāpattivikkhambhitānaṃ kilesānaṃ vasena samayavimuttabhāvaṃ bhajeyyāti vuttoti.

២៦២. ពាក្យថា avasippatto jhānalābhī គប្បីជ្រាបថា ព្រះសង្គហការាចារ្យសំដៅយកព្រះសេក្ខបុគ្គល។ ចំណែកឯបុថុជ្ជន ទោះបីជាអ្នកដល់នូវវសីភាពក្តី មិនដល់នូវវសីភាពក្តី ព្រះមានព្រះភាគមិនទ្រង់កាន់យកដោយបាលីថា សមយវិមុត្ត និងអសមយវិមុត្តឡើយ តែថាកាលបើបញ្ចូលទៅ គប្បីដល់នូវភាពជាសមយវិមុត្ត ដោយអំណាចនៃកិលេសទាំងឡាយដែលសង្កត់សង្កិនទុកដោយសមាបត្តិ នេះជាពាក្យដែលព្រះបុរាណាចារ្យពោលទុក។


Ariyapuggalasaṃsandanaparihānivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីអរិយបុគ្គលសំសន្ទនបរិហានិ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


3. Suttasādhanaparihānivaṇṇanā

៣. ការពន្យល់អំពីសុត្តសាធនបរិហានិ


265. Uttamahīnabhedo [Pg.65] ‘‘tatra yāyaṃ paṭipadā sukhā khippābhiññā, sā ubhayeneva paṇītā akkhāyatī’’tiādisuttavasena (dī. ni. 3.152) vutto. ‘‘Diṭṭhaṃ sutaṃ muta’’nti ettha viya mutasaddo pattabbaṃ vadatīti āha ‘‘phusanāraha’’nti.

២៦៥. ការបែងចែកជាថ្នាក់ឧត្តម និងថ្នាក់ហីនៈ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃព្រះសូត្រជាដើមថា “ក្នុងបដិបទាទាំងនោះ បដិបទាណាដែលស្រួល ទាំងដឹងបានរហ័ស បដិបទានោះ ឈ្មោះថាជាបដិបទាដ៏ឧត្តម ដោយហេតុទាំងពីរយ៉ាងនោះឯង”។ ព្រោះសព្ទថា “មុតៈ” ក្នុងពាក្យថា “diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ” នេះ តែងពោលនូវអារម្មណ៍ដែលគប្បីដល់ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា phusanārahaṃ (គួរដល់ការប៉ះពាល់)។


267. Appattaparihānāya ceva saṃvattanti yathākatasanniṭṭhānassa samayavimuttassāti adhippāyo.

២៦៧. មានអធិប្បាយថា ធម៌ទាំងឡាយរមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីសាបសូន្យចាកព្រះអរហត្តផលដែលមិនទាន់ដល់ផង ដល់សមយវិមុត្តបុគ្គលអ្នកមានការសម្រេចចិត្តតាមដែលបានធ្វើហើយផង។


Suttasādhanaparihānivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីសុត្តសាធនបរិហានិ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


Parihānikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីបរិហានិកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


3. Brahmacariyakathā

៣. ព្រហ្មចរិយកថា


1. Suddhabrahmacariyakathāvaṇṇanā

១. ការពន្យល់អំពីសុទ្ធព្រហ្មចរិយកថា


269. ‘‘Paranimmitavasavattideve [Pg.66] upādāya taduparī’’ti vuttaṃ, ‘‘tīhi, bhikkhave, ṭhānehī’’ti (a. ni. 9.21) pana suttassa vacanena heṭṭhāpi maggabhāvanampi na icchantīti viññāyati.

២៦៩. ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលថា “អាស្រ័យនូវពួកទេវតាជាន់បរនិម្មិតវសវត្តី ហើយពោលនូវពួកទេវតានិងព្រហ្មជាន់ខ្ពស់ជាងនោះទៅទៀត” តែថា ដោយព្រះបន្ទូលនៃព្រះសូត្រថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះហេតុ ៣ យ៉ាង” គប្បីជ្រាបថា សូម្បីក្នុងពួកទេវតាជាន់ក្រោម ក៏មិនប្រាថ្នានូវការចម្រើនមគ្គដែរ។


270. ‘‘Gihīnañceva ekaccānañca devānaṃ maggapaṭilābhaṃ sandhāya paṭikkhepo tassevā’’ti vuttaṃ, ‘‘yattha natthī’’ti pana okāsavasena puṭṭho puggalavasena tassa paṭikkhepo na yutto. Yadi ca tassāyaṃ adhippāyo, sakavādinā samānādhippāyattā na niggahetabbo.

២៧០. ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលថា “ការបដិសេធនោះ គឺសំដៅយកការបានសម្រេចមគ្គរបស់គ្រហស្ថទាំងឡាយផង របស់ពួកទេវតាខ្លះផង” តែថា កាលបើគេសួរដោយអំណាចនៃឱកាស (ទីកន្លែង) ថា “ក្នុងទីណាដែលមិនមាន...” ការបដិសេធរបស់បរវាទិ៍នោះដោយអំណាចនៃបុគ្គល មិនសមគួរឡើយ។ ប្រសិនបើអធិប្បាយនេះជាសេចក្តីប្រាថ្នារបស់បរវាទិ៍នោះមែន បរវាទិ៍នោះក៏មិនគប្បីត្រូវសង្កត់សង្កិនឡើយ ព្រោះមានអធិប្បាយស្មើគ្នាជាមួយនឹងព្រះសកវាទិ៍។


271. Ekantarikapañhāti paravādīsakavādīnaṃ aññamaññaṃ pañhantarikā pañhā.

២៧១. ពាក្យថា ekantarikapañhā បានដល់ សំណួរទាំងឡាយដែលមានចន្លោះសំណួរទៅវិញទៅមករបស់បរវាទិ៍ និងសកវាទិ៍។


Suddhabrahmacariyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីសុទ្ធព្រហ្មចរិយកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


2. Saṃsandanabrahmacariyakathāvaṇṇanā

២. ការពន្យល់អំពីសំសន្ទនព្រហ្មចរិយកថា


273. Rūpāvacaramaggena hi so idhavihāyaniṭṭho nāma jātoti idaṃ ‘‘idha bhāvitamaggo hi anāgāmī idhavihāyaniṭṭho nāma hotī’’tiādikena laddhikittanena kathaṃ sametīti vicāretabbaṃ. Pubbe pana anāgāmī eva anāgāmīti vutto, idha jhānānāgāmisotāpannādikoti adhippāyo. Idha arahattamaggaṃ bhāvetvā idheva phalaṃ sacchikarontaṃ ‘‘idhaparinibbāyī’’ti vadati, idha pana maggaṃ bhāvetvā tattha phalaṃ sacchikarontaṃ ‘‘tatthaparinibbāyī arahā’’ti.

២៧៣. ពាក្យថា "Rūpāvacaramaggena hi so idhavihāyaniṭṭho nāma jāto" នេះ គួរពិចារណាថា ស្របគ្នាយ៉ាងដូចម្តេច នឹងការសម្តែងលទ្ធិជាដើមថា "idha bhāvitamaggo hi anāgāmī idhavihāyaniṭṭho nāma hotī"។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកាលមុន ព្រះអដ្ឋកថាពោលសំដៅយកតែព្រះអនាគាមីប៉ុណ្ណោះថាជាព្រះអនាគាមី ឯក្នុងទីនេះ សំដៅយកព្រះសោតាបន្នៈជាដើមដែលជាឈានអនាគាមី នេះជាអធិប្បាយ។ ក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាពោលហៅបុគ្គលដែលចម្រើនអរហត្តមគ្គក្នុងលោកនេះ ហើយធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវផលក្នុងលោកនេះឯងថា "idhaparinibbāyī" ចំណែកបុគ្គលដែលចម្រើនមគ្គក្នុងលោកនេះ ហើយធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវផលក្នុងលោកនោះ ហៅថា "tatthaparinibbāyī arahā"។


Saṃsandanabrahmacariyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសំសន្ទនព្រហ្មចរិយកថា ចប់ហើយ។


Brahmacariyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាព្រហ្មចរិយកថា ចប់ហើយ។


4. Odhisokathāvaṇṇanā

៤. ការពណ៌នាឱធិសកថា


274. Odhiso [Pg.67] odhisoti etassa atthaṃ dassento ‘‘ekadesena ekadesenā’’ti āha.

២៧៤. ព្រះសង្គីតិកាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនៃពាក្យថា "odhiso odhiso" នោះ ទើបពោលថា "ekadesena ekadesena"។


Odhisokathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាឱធិសកថា ចប់ហើយ។


4. Jahatikathāvaṇṇanā

៤. ការពណ៌នាជហតិកថា


1. Nasuttāharaṇakathāvaṇṇanā

១. ការពណ៌នានសូត្តាហរណកថា


280. Kiccasabbhāvanti tīhi pahātabbassa pahīnataṃ. Taṃ pana kiccaṃ yadi teneva maggena sijjhatīti laddhi, puthujjanakāle eva kāmarāgabyāpādā pahīnāti laddhīti etaṃ na sameti, tasmā puthujjanakāle pahīnānampi dassanamagge uppanne puna kadāci anuppattito tiṇṇaṃ maggānaṃ kiccaṃ sambhavatīti adhippāyo.

២៨០. ពាក្យថា "kiccasabbhāvaṃ" សំដៅដល់ភាពជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់ដោយមគ្គទាំង ៣ ខាងក្រោមត្រូវបានលះបង់ហើយ។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើមានលទ្ធិថា កិច្ចនៃការលះនោះសម្រេចបានដោយមគ្គនោះឯង និងមានលទ្ធិថា កាមរាគនិងព្យាបាទត្រូវបានលះបង់រួចហើយក្នុងកាលជាបុថុជ្ជន លទ្ធិទាំងពីរនេះរមែងមិនស្របគ្នាឡើយ ហេតុនោះ ទើបមានអធិប្បាយថា ទោះបីជាកាមរាគនិងព្យាបាទត្រូវបានលះបង់ហើយក្នុងកាលជាបុថុជ្ជនក៏ដោយ កាលបើទស្សនមគ្គកើតឡើងហើយ ធម៌ទាំងនោះរមែងមិនត្រឡប់មកកើតឡើងវិញក្នុងកាលណាមួយឡើយ ហេតុនោះ កិច្ចនៃមគ្គទាំង ៣ ទើបគួរមានបាន។


Nasuttāharaṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានសូត្តាហរណកថា ចប់ហើយ។


Jahatikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាជហតិកថា ចប់ហើយ。


5. Sabbamatthītikathā

៥. សព្វមត្ថីតិកថា


1. Vādayuttivaṇṇanā

១. ការពណ៌នាវាទយុត្តិ


282. Sabbasmiṃ sarīre sabbanti sirasi pādā pacchato cakkhūnīti evaṃ sabbaṃ sabbattha atthīti attho. Sabbasmiṃ kāleti bālakāle yuvatā, vuḍḍhakāle bālatā, evaṃ sabbasmiṃ kāle sabbaṃ. Sabbenākārenāti nīlākārena pītaṃ, pītākārena lohitanti evaṃ. Sabbesu dhammesūti cakkhusmiṃ sotaṃ, sotasmiṃ ghānanti evaṃ. Ayuttanti yogarahitaṃ vadati, taṃ pana ekasabhāvaṃ. Kathaṃ pana ekasabhāvassa yogarahitatāti taṃ dassento ‘‘nānāsabhāvānañhī’’tiādimāha. Dvinnañhi nānāsabhāvānaṃ aṅgulīnaṃ meṇḍakānaṃ vā aññamaññayogo hoti, na ekasseva sato, tasmā yo nānāsabhāvesu hoti yogo, tena rahitaṃ ekasabhāvaṃ ayoganti vuttaṃ. Idaṃ pucchatīti paravādīdiṭṭhiyā [Pg.68] micchādiṭṭhibhāvaṃ gahetvā uppannāya attano diṭṭhiyā sammādiṭṭhibhāvo atthīti vuttaṃ hoti.

២៨២. សេចក្តីនៃពាក្យថា "sabbasmiṃ sarīre sabbaṃ" គឺថា តើជើងមាននៅលើក្បាល ភ្នែកមាននៅខាងក្រោយខ្នងជាដើម គឺរបស់សព្វគ្រប់មាននៅក្នុងទីទាំងពួងឬ? ពាក្យថា "sabbasmiṃ kāle" គឺថា ភាពជាយុវជនមានក្នុងកាលជាកុមារ ភាពជាកុមារមានក្នុងកាលជាមនុស្សចាស់ជាដើម គឺរបស់សព្វគ្រប់មានក្នុងកាលទាំងពួងឬ? ពាក្យថា "sabbenākārena" គឺថា ពណ៌លឿងមានដោយអាការៈនៃពណ៌ខៀវ ពណ៌ក្រហមមានដោយអាការៈនៃពណ៌លឿងជាដើមឬ? ពាក្យថា "sabbesu dhammesu" គឺថា ត្រចៀកមានក្នុងភ្នែក ច្រមុះមានក្នុងត្រចៀកជាដើមឬ? ពាក្យថា "ayuttaṃ" ព្រះអដ្ឋកថាពោលសំដៅដល់ធម៌ដែលប្រាសចាកការប្រកប ប៉ុន្តែ ធម៌នោះមានសភាវៈតែមួយ។ ចោទកៈសួរថា៖ ចុះភាពប្រាសចាកការប្រកបនៃធម៌ដែលមានសភាវៈតែមួយនោះ រមែងមានយ៉ាងដូចម្តេច? ព្រះសង្គីតិកាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា "nānāsabhāvānañhi"។ ព្រោះថា ការប្រកបគ្នាទៅវិញទៅមក រមែងមានដល់ម្រាមដៃពីរ ឬចៀមពីរដែលមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នា មិនមែនមានដល់ម្រាមដៃតែមួយដែលមានសភាវៈតែមួយនោះឡើយ ហេតុនោះ ធម៌ដែលមានសភាវៈតែមួយ ដែលប្រាសចាកការប្រកបណា ដែលមាននៅក្នុងវត្ថុដែលមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នា ទើបហៅថា "ayoga"។ ក្នុងពាក្យថា "idaṃ pucchati" មានសេចក្តីថា សួរថា កាលបើកាន់យកភាពជាមិច្ឆាទិដ្ឋិនៃលទ្ធិរបស់បរវាទិហើយ ភាពជាសម្មាទិដ្ឋិនៃលទ្ធិរបស់ខ្លួន រមែងមានឬ?


Vādayuttivaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាវាទយុត្តិ ចប់ហើយ។


2. Kālasaṃsandanavaṇṇanā

២. ការពណ៌នាកាលសំសន្ទនា


285. Atītānāgataṃ pahāya paccuppannarūpameva appiyaṃ avibhajitabbaṃ karitvāti paccuppannasaddena rūpasaddena cāti ubhohipi paccuppannarūpameva vattabbaṃ katvāti vuttaṃ hoti. Paññattiyā avigatattāti etena idaṃ viññāyati ‘‘na rūpapaññatti viya vatthapaññatti sabhāvaparicchinne pavattā vijjamānapaññatti, atha kho pubbāpariyavasena pavattamānaṃ rūpasamūhaṃ upādāya pavattā avijjamānapaññatti, tasmā vatthabhāvassa odātabhāvavigame vigamāvattabbatā yuttā, na pana rūpabhāvassa paccuppannabhāvavigame’’ti.

២៨៥. ក្នុងពាក្យថា "atītānāgataṃ pahāya paccuppannarūpameva appiyaṃ avibhajitabbaṃ karitvā" នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រះអដ្ឋកថាពោលសំដៅយកតែរូបបច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ ដោយសព្ទទាំងពីរគឺ "paccuppanna" សព្ទ និង "rūpa" សព្ទ។ ក្នុងពាក្យថា "paññattiyā avigatattā" 2 នេះ គួរដឹងសេចក្តីយ៉ាងនេះថា "វត្ថបញ្ញត្តិមិនមែនជាវិជ្ជមានបញ្ញត្តិដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីដែលកំណត់ដោយសភាវៈ ដូចជា រូបបញ្ញត្តិ នោះឡើយ ប៉ុន្តែជាអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យលើរូបសង្ខារដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃមុននិងក្រោយ ហេតុនោះ កាលបើភាពជាសម្លៀកបំពាក់ប្រាសចាកភាពជាពណ៌សហើយ ភាពមិនគួរនិយាយថាប្រាសចាក ទើបសមគួរ ចំណែកឯកាលបើភាពជារូបប្រាសចាកភាពជាបច្ចុប្បន្នហើយ ភាពមិនគួរនិយាយថាប្រាសចាក រមែងមិនសមគួរឡើយ"។


Kālasaṃsandanavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាកាលសំសន្ទនា ចប់ហើយ។


Vacanasodhanavaṇṇanā

ការពណ៌នាវចនសោធនៈ


288. Anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā hutvā hotīti vuttanti ettha anāgataṃ anāgataṃ hutvā puna paccuppannaṃ hontaṃ hutvā hotīti, tathā paccuppannaṃ paccuppannaṃ hontaṃ pubbe anāgataṃ hutvā paccuppannaṃ hotīti hutvā hotīti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kiṃ te tampi hutvā hotīti tabbhāvāvigamato hutvāhotibhāvānuparamaṃ anupacchedaṃ pucchatīti adhippāyo yutto. Hutvā bhūtassa puna hutvā abhāvatoti anāgataṃ hutvā paccuppannabhūtassa puna anāgataṃ hutvā paccuppannābhāvato.

២៨៨. ក្នុងពាក្យថា "anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā hutvā hotīti vuttaṃ" នេះ គួរជ្រាបថា ធម៌អនាគត កាលកើតជាអនាគតហើយ ត្រឡប់ជាបច្ចុប្បន្ន ក៏ឈ្មោះថា កើតហើយទើបមាន ម្យ៉ាងទៀត ធម៌បច្ចុប្បន្ន កាលជាបច្ចុប្បន្ន ក្នុងកាលមុនកើតជាអនាគតហើយ ទើបជាបច្ចុប្បន្ន ហេតុនោះ ទើបពោលថា កើតហើយទើបមាន។ ពាក្យថា "kiṃ te tampi hutvā hoti" គឺសួររកភាពមិនដាច់សូន្យ ភាពមិនប្រាសចាកនៃសភាវៈកើតហើយទើបមាននោះ ព្រោះមិនប្រាសចាកសភាវៈនោះ នេះជាអធិប្បាយដ៏សមគួរ។ ពាក្យថា "hutvā bhūtassa puna hutvā abhāvato" គឺថា ធម៌ដែលកើតជាអនាគតហើយ ក្លាយជាបច្ចុប្បន្នហើយ មិនត្រឡប់កើតជាអនាគត ហើយក្លាយជាបច្ចុប្បន្នម្តងទៀតឡើយ។


Yasmā tanti taṃ hutvā bhūtaṃ paccuppannaṃ yasmā anāgataṃ hutvā paccuppannaṃ hontaṃ ‘‘hutvā hotī’’ti saṅkhyaṃ gataṃ, tasmā dutiyampi ‘‘hutvā hotī’’ti vacanaṃ arahatīti paṭijānātīti adhippāyo. Evaṃ pana dhamme hutvāhotibhāvānuparamaṃ vadantassa adhamme sasavisāṇe nahutvāna hotibhāvānuparamo āpajjatīti adhippāyena ‘‘atha na’’ntiādimāha.

ពាក្យថា "yasmā taṃ" មានអធិប្បាយថា ធម៌បច្ចុប្បន្ននោះឯង ដែលកើតមានហើយ ព្រោះកាលកើតជាអនាគតហើយ ក្លាយជាបច្ចុប្បន្ន រមែងដល់នូវការរាប់ថា "hutvā hoti" ហេតុនោះ ទើបគួរដល់ពាក្យថា "hutvā hoti" សូម្បីជាលើកទីពីរ ហេតុនោះ បរវាទិទើបទទួលសារភាព។ ប៉ុន្តែ កាលបើបរវាទិពោលសង្កត់ធ្ងន់លើភាពមិនប្រាសចាកនៃសភាវៈកើតហើយទើបមាន ក្នុងធម៌ពិតយ៉ាងនេះ ភាពមិនប្រាសចាកនៃសភាវៈមិនកើតហើយមិនមាន រមែងធ្លាក់ទៅលើធម៌មិនពិត គឺស្នែងទន្សាយ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យមានបំណងយ៉ាងនេះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា "atha naṃ"។


Paṭikkhittanayenāti [Pg.69] kālanānattena. Paṭiññātanayenāti atthānānattena. Atthānānattaṃ icchantopi pana anāgatassa paccuppanne vuttaṃ hotibhāvaṃ, paccuppannassa ca anāgate vuttaṃ hutvābhāvaṃ kathaṃ paṭijānātīti vicāretabbaṃ. Atthānānattameva hi tena anuññāyati, na anāgate paccuppannabhāvo, paccuppanne vā anāgatabhāvoti. Purimaṃ paṭikkhittapañhaṃ parivattitvāti anuññātapañhassa hutvā hoti hutvā hotīti doso vuttoti avuttadosaṃ atikkamma paṭikkhittapañhaṃ puna gahetvā tena codetīti attho. Ettha ca atthānānattena hutvāhotīti anujānantassa doso kālanānattāyeva anāgataṃ paccuppannanti paṭikkhepena kathaṃ hotīti? Tasseva anujānanapaṭikkhepatoti adhippāyo.

ពាក្យថា "paṭikkhittanayena" គឺដោយភាពខុសគ្នានៃកាល។ ពាក្យថា "paṭiññātanayena" គឺដោយភាពមិនខុសគ្នានៃសេចក្តី។ ប៉ុន្តែ ទោះបីជាបរវាទិចង់បានភាពមិនខុសគ្នានៃសេចក្តីក៏ដោយ គួរពិចារណាថា តើបរវាទិទទួលសារភាពនូវភាពជា "hoti" ដែលពោលក្នុងបច្ចុប្បន្ននៃធម៌អនាគត និងភាពជា "hutvā" ដែលពោលក្នុងអនាគតនៃធម៌បច្ចុប្បន្ន យ៉ាងដូចម្តេច? ព្រោះថា បរវាទិនោះយល់ព្រមតែភាពមិនខុសគ្នានៃសេចក្តីប៉ុណ្ណោះ មិនមែនយល់ព្រមភាពជាបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងអនាគត ឬភាពជាអនាគតនៅក្នុងបច្ចុប្បន្នឡើយ។ ពាក្យថា "purimaṃ paṭikkhittapañhaṃ parivattitvā" មានសេចក្តីថា ទោសក្នុងពាក្យថា "hutvā hoti hutvā hoti" នៃបញ្ហាដែលបានយល់ព្រមនោះ ត្រូវបានពោលរួចហើយ ហេតុនោះ ទើបកន្លងទោសដែលមិនទាន់ពោល ហើយកាន់យកបញ្ហាដែលបានបដិសេធនោះម្តងទៀត ហើយចោទប្រកាន់ដោយពាក្យបដិសេធនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបញ្ហាថា "hutvā hoti" នេះ ទោសរបស់បរវាទិដែលយល់ព្រមថា "hutvā hoti" ព្រោះភាពមិនខុសគ្នានៃសេចក្តី រមែងមានយ៉ាងដូចម្តេច ដោយការបដិសេធថា "ធម៌អនាគតជាធម៌បច្ចុប្បន្នឬ?" ព្រោះតែភាពខុសគ្នានៃកាល? នេះជាការចោទសួរ។ មានអធិប្បាយថា ព្រោះតែការយល់ព្រមនិងការបដិសេធរបស់បរវាទិនោះឯង។


Ekekanti anāgatampi na hutvā na hoti paccuppannampīti tadubhayaṃ gahetvā ‘‘ekekaṃ na hutvā na hoti na hutvā na hotī’’ti vuttaṃ, na ekekameva na hutvā na hoti na hutvā na hotīti. Esa nayo purimasmiṃ ‘‘ekekaṃ hutvā hoti hutvā hotī’’ti vacanepi. Anāgatassa hi ‘‘hutvā hotī’’ti nāmaṃ paccuppannassa cāti dvepi nāmāni saṅgahetvā ‘‘hutvā hoti hutvā hotī’’ti coditaṃ, tathā ‘‘na hutvā na hoti na hutvā na hotī’’ti cāti adhippāyo. Sabbato andhakārena pariyonaddho viyāti etena apariyonaddhena paṭijānitabbaṃ siyāti dasseti. Ettha ca purimanaye hutvā bhūtassa puna hutvāhotibhāvo codito, dutiyanaye anāgatādīsu ekekassa hutvāhotināmatāti ayaṃ viseso.

ពាក្យថា "ekekaṃ" គឺថា សូម្បីធម៌អនាគតក៏មិនមែនមិនកើតហើយមិនមាន សូម្បីធម៌បច្ចុប្បន្នក៏មិនមែនមិនកើតហើយមិនមាន ព្រះអដ្ឋកថាទើបកាន់យកធម៌ទាំងពីរនោះ ហើយពោលថា "ekekaṃ na hutvā na hoti na hutvā na hoti" មិនមែនពោលសំដៅយកតែធម៌មួយៗដាច់ដោយឡែកនោះឡើយ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងពាក្យមុនថា "ekekaṃ hutvā hoti hutvā hoti" នោះដែរ។ ព្រោះថា ព្រះអដ្ឋកថាប្រមូលយកឈ្មោះទាំងពីរ គឺឈ្មោះថា "hutvā hoti" នៃធម៌អនាគត និងឈ្មោះថា "hutvā hoti" នៃធម៌បច្ចុប្បន្ន ហើយចោទសួរថា "hutvā hoti hutvā hoti" និងចោទសួរថា "na hutvā na hoti na hutvā na hoti" នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា "sabbato andhakārena pariyonaddho viya" នេះ បង្ហាញថា បុគ្គលដែលមិនត្រូវបានងងឹតគ្របដណ្តប់ គួរតែទទួលសារភាព។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងវិធីទាំងពីរនេះ ក្នុងវិធីទីមួយ ព្រះអដ្ឋកថាចោទសួរនូវភាពជា "hutvā hoti" ម្តងទៀត នៃធម៌ដែលកើតមានរួចហើយ ចំណែកក្នុងវិធីទីពីរ ចោទសួរនូវភាពជាឈ្មោះថា "hutvā hoti" នៃធម៌មួយៗ មានអនាគតធម៌ជាដើម នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា។


Vacanasodhanavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាវចនសោធនៈ ចប់ហើយ។


Atītañāṇādikathāvaṇṇanā

ការពណ៌នាអតីតញាណាទិកថា


290. Puna puṭṭho…pe… atthitāya paṭijānātīti ettha paccuppannaṃ ñāṇaṃ tenāti etena anuvattamānāpekkhanavacanena kathaṃ vuccatīti vicāretabbaṃ.

២៩០. ក្នុងពាក្យថា "puna puṭṭho...pe... atthitāya paṭijānāti" នេះ គួរពិចារណាថា តើព្រះអដ្ឋកថាពោលសំដៅដល់បច្ចុប្បន្នញាណ ដោយពាក្យថា "tena" ដែលជាពាក្យអាស្រ័យការអនុវត្តតាមនេះ យ៉ាងដូចម្តេច?


Atītañāṇādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអតីតញាណាទិកថា ចប់ហើយ។


Arahantādikathāvaṇṇanā

ការពណ៌នាអរហន្តាទិកថា


291. Yuttivirodho [Pg.70] arahato sarāgādibhāve puthujjanena anānattaṃ brahmacariyavāsassa aphalatāti evamādiko daṭṭhabbo.

២៩១. គួរជ្រាបថា ភាពមិនខុសគ្នាពីបុថុជ្ជន និងភាពមិនមានផលនៃការនៅគ្រប់គ្រងព្រហ្មចរិយធម៌ កាលបើព្រះអរហន្តនៅមានរាគៈជាដើម នេះជា "yuttivirodha" ជាដើម។


Arahantādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអរហន្តាទិកថា ចប់ហើយ។


Padasodhanakathāvaṇṇanā

ការពណ៌នាបទសោធនកថា


295. Tena kāraṇenāti atītaatthisaddānaṃ ekatthattā atthisaddatthassa ca nvātītabhāvato ‘‘atītaṃ nvātītaṃ, nvātītañca atītaṃ hotī’’ti vuttaṃ hoti. Ettha pana atītādīnaṃ atthitaṃ vadantassa paravādissevāyaṃ doso yathā āpajjati, na pana ‘‘nibbānaṃ atthī’’ti vadantassa sakavādissa, tathā paṭipādetabbaṃ.

២៩៥. ក្នុងពាក្យថា "tena kāraṇena" មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះ "atīta" សព្ទ និង "atthi" សព្ទ មានសេចក្តីដូចគ្នា និងព្រោះសេចក្តីនៃ "atthi" សព្ទ មិនមែនជាអតីត ទើបពោលថា "atītaṃ nvātītaṃ, nvātītañca atītaṃ hoti"។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបទសោធនកថានេះ គួរញ៉ាំងសេចក្តីឱ្យសម្រេចថា ទោសនេះរមែងធ្លាក់ទៅលើតែបរវាទិដែលពោលថា ធម៌មានអតីតជាដើមមានពិត យ៉ាងណា មិនធ្លាក់ទៅលើសកវាទិដែលពោលថា "ព្រះនិព្វានមានពិត" យ៉ាងនោះឡើយ។


Padasodhanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាបទសោធនកថា ចប់ហើយ។


Sabbamatthītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសព្វមត្ថីតិកថា ចប់ហើយ។


7. Ekaccaṃatthītikathā

៧. ឯកច្ចំអត្ថីតិកថា


1. Atītādiekaccakathāvaṇṇanā

១. ការពណ៌នាអតីតាទិឯកច្ចកថា


299. Tiṇṇaṃ rāsīnanti avipakkavipākavipakkavipākaavipākānaṃ. Vohāravasena avipakkavipākānaṃ atthitaṃ vadanto kathaṃ codetabboti vicāreti ‘‘kammupacayaṃ cittavippayuttaṃ saṅkhāraṃ icchantī’’ti.

២៩៩. ពាក្យថា "tiṇṇaṃ rāsīnaṃ" គឺគំនរធម៌ដែលមិនទាន់ឱ្យផល គំនរធម៌ដែលឱ្យផលរួចហើយ និងគំនរធម៌ដែលមិនឱ្យផល។ ព្រះអដ្ឋកថាពិចារណាថា តើគួរចោទប្រកាន់បរវាទិដែលពោលថា ធម៌ដែលមិនទាន់ឱ្យផលមានពិត ដោយអំណាចនៃវោហារ យ៉ាងដូចម្តេច? ទើបពោលថា "kammupacayaṃ cittavippayuttaṃ saṅkhāraṃ icchanti"។


Ekaccaṃatthītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាឯកច្ចំអត្ថីតិកថា ចប់ហើយ។


8. Satipaṭṭhānakathāvaṇṇanā

៨. ការពណ៌នាសតិបដ្ឋានកថា


301. Lokuttarabhāvaṃ pucchanatthāyāti lokiyalokuttarāya sammāsatiyā satipaṭṭhānattā, lokuttarāyayeva vā paramatthasatipaṭṭhānattā tassā vasena lokuttarabhāvaṃ pucchanatthāyāti attho. Pabhedapucchāvasenāti [Pg.71] lokiyalokuttarasatipaṭṭhānasamudāyabhūtassa satipaṭṭhānassa pabhedānaṃ pucchāvasena.

៣០១. ពាក្យថា "lokuttarabhāvaṃ pucchanatthāya" មានសេចក្តីថា ព្រោះសម្មាសតិដែលជាលោកិយនិងលោកុត្តរៈ ជាសតិបដ្ឋាន ឬមួយទៀត ព្រោះសតិលោកុត្តរៈប៉ុណ្ណោះ ជាសតិបដ្ឋានដោយបរមត្ថ ទើបសួររកភាពជាលោកុត្តរៈដោយអំណាចនៃសតិបដ្ឋាននោះ។ ពាក្យថា "pabhedapucchāvasena" គឺដោយំណាចនៃការសួរនូវចំណែកផ្សេងៗនៃសតិបដ្ឋាន ដែលជាប្រជុំនៃសតិបដ្ឋានលោកិយនិងលោកុត្តរៈ។


Satipaṭṭhānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសតិបដ្ឋានកថា ចប់ហើយ។


9. Hevatthikathāvaṇṇanā

៩. ការពណ៌នាហេវត្ថិកថា


304. Ayoniso patiṭṭhāpitattāti avattabbuttarena upekkhitabbena patiṭṭhāpitattāti attho daṭṭhabbo.

៣០៤. គួរជ្រាបសេចក្តីនៃពាក្យថា "ayoniso patiṭṭhāpitatta" គឺថា ព្រោះការតាំងទុកដោយវាទៈដែលគួរព្រងើយកន្តើយ ដែលមានចម្លើយមិនគួរនិយាយ។


Hevatthikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាហេវត្ថិកថា ចប់ហើយ។


Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាមហាវគ្គ ចប់ហើយ។


2. Dutiyavaggo

២. វគ្គទី ២


1. Parūpahāravaṇṇanā

១. ការពណ៌នាបរូបហារៈ


307. Adhimānikānaṃ sukkavissaṭṭhidassanaṃ vicāretabbaṃ. Te hi samādhivipassanāhi vikkhambhitarāgāva, bāhirakānampi ca kāmesu vītarāgānaṃ sukkavissaṭṭhiyā abhāvo vuttoti. Adhimānikapubbā pana adhippetā siyuṃ.

៣០៧. គួរពិចារណានូវការឃើញការបង្ហូរទឹកអសុចិរបស់ពួកបុគ្គលអ្នកមានអភិមាន។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកមានអភិមានទាំងនោះ មានរាគៈដែលផ្ទុកបន្សាបទុកហើយដោយសមថៈនិងវិបស្សនាប៉ុណ្ណោះ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីពួកបុគ្គលខាងក្រៅសាសនាដែលប្រាសចាករាគៈក្នុងកាមទាំងឡាយ ព្រះអដ្ឋកថាក៏ពោលថា មិនមានការបង្ហូរទឹកអសុចិឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកពួកបុគ្គលដែលធ្លាប់មានអភិមានក្នុងកាលមុន។


308. Vacasāyattheti nicchayatthe, ‘‘kiṃ kāraṇā’’ti pana kāraṇassa pucchitattā brahmacariyakathāyaṃ viya kāraṇattheti yuttaṃ.

៣០៨. ពាក្យថា "vacasāyatthe" គឺក្នុងសេចក្តីសម្រេច ប៉ុន្តែ ព្រោះសួររកហេតុថា "kiṃ kāraṇā" ហេតុនោះ សេចក្តីថាជាហេតុ ដូចក្នុងព្រហ្មចរិយកថា ទើបសមគួរ។


Parūpahāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាបរូបហារៈ ចប់ហើយ។


5. Vacībhedakathāvaṇṇanā

៥. ការពណ៌នាវចីភេទកថា


326. Vacībhedakathāyaṃ lokuttaraṃ paṭhamajjhānaṃ samāpannoti paṭhamamaggaṃ sandhāya vadati, yasmā so dukkhanti vipassati, tasmā dukkhamicceva vācaṃ bhāsati, na samudayotiādīnīti adhippāyo.

៣២៦. ក្នុងវចីភេទកថា ពាក្យថា "lokuttaraṃ paṭhamajjhānaṃ samāpanno" ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសំដៅយកបឋមមគ្គ ព្រោះថា បុគ្គលនោះរមែងវិបស្សនាឃើញថា "ទុក្ខ" ហេតុនោះ ទើបពោលតែពាក្យថា "ទុក្ខ" ប៉ុណ្ណោះ មិនពោលពាក្យថា "សមុទ័យ" ជាដើមឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់បរវាទិ។


328. Yena [Pg.72] taṃ saddaṃ suṇātīti idaṃ vacīsamuṭṭhāpanakkhaṇe eva etaṃ saddaṃ suṇātīti icchite āropite vā yujjati.

៣២៨. ពាក្យថា "yena taṃ saddaṃ suṇāti" នេះ រមែងសមគួរ កាលបើចង់បាន ឬកាលបើលើកឡើងនូវសេចក្តីថា បុគ្គលរមែងឮសំឡេងនេះ ក្នុងខណៈដែលញ៉ាំងវាចាឱ្យតាំងឡើងនោះឯង។


332. Lokuttaramaggakkhaṇe vacībhedaṃ icchato parassa abhibhūsuttāharaṇe adhippāyo vattabbo.

៣៣២. គួរពោលនូវអធិប្បាយក្នុងការនាំមកនូវអភិភូសូត្រ របស់បរវាទិដែលចង់បានការបែកធ្លាយនៃវាចាក្នុងខណៈនៃលោកុត្តរមគ្គ។


Vacībhedakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាវចីភេទកថា ចប់ហើយ។


7. Cittaṭṭhitikathāvaṇṇanā

៧. ការពណ៌នាចិត្តដ្ឋិតិកថា


335. Cittaṭṭhitikathāyaṃ cullāsīti…pe… ādivacanavasenāti āruppeyeva evaṃ yāvatāyukaṭṭhānaṃ vuttaṃ, na aññatthāti katvā paṭikkhipatīti adhippāyo. Etena pana ‘‘na tveva tepi tiṭṭhanti, dvīhi cittasamohitā’’ti (mahāni. 10 thokaṃ visadisaṃ) dutiyāpi aḍḍhakathā passitabbā. Purimāya ca vassasatādiṭṭhānānuññāya avirodho vibhāvetabbo. Muhuttaṃ muhuttanti pañho sakavādinā pucchito viya vutto, paravādinā pana pucchitoti daṭṭhabbo.

៣៣៥. ក្នុងចិត្តដ្ឋិតិកថា ពាក្យថា «cullāsīti...pe... ādivacanavasena» មានសេចក្តីអធិប្បាយថា បរវាទិយល់ឃើញថា ការស្ថិតនៅអស់កាលកំណត់នៃអាយុយ៉ាងនេះ ត្រូវបានពោលទុកតែក្នុងអរូបភូមិប៉ុណ្ណោះ មិនមែនក្នុងភូមិដទៃឡើយ ទើបបដិសេធ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យនេះ សូម្បីតែអឌ្ឍគាថាទីពីរថា «na tveva tepi tiṭṭhanti, dvīhi cittasamohitā» ក៏គប្បីមើលដែរ។ និងគប្បីធ្វើការមិនផ្ទុយគ្នាជាមួយនឹងការអនុញ្ញាតឲ្យស្ថិតនៅអស់មួយរយឆ្នាំជាដើមក្នុងចំណែកមុន ឲ្យច្បាស់លាស់។ ចំណែកបញ្ហាថា «muhuttaṃ muhuttanti» នេះ ត្រូវបានពោលទុកដូចជាសកវាទិសួរ ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា ជាសំណួរដែលបរវាទិសួរហើយ។


Cittaṭṭhitikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចិត្តដ្ឋិតិកថា ចប់ហើយ។


9. Anupubbābhisamayakathāvaṇṇanā

៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអនុបុព្វាភិសមយកថា


339. Anupubbābhisamayakathāyaṃ athavātiādinā idaṃ dasseti – catunnaṃ ñāṇānaṃ ekamaggabhāvato na ekamaggassa bahubhāvāpatti, anupubbena ca sotāpattimaggaṃ bhāvetīti upapannanti paṭijānātīti.

៣៣៩. ក្នុងអនុបុព្វាភិសមយកថា ពាក្យថា «athavā» ជាដើមនេះ បង្ហាញសេចក្តីនេះថា ព្រោះញាណទាំង ៤ មានមគ្គតែមួយជាសភាវៈ ទើបមិនដល់នូវភាពច្រើននៃមគ្គតែមួយនោះឡើយ ហើយការដែលបុគ្គលចម្រើនសោតាបត្តិមគ្គទៅតាមលំដាប់ គឺជារឿងសមហេតុផល ទើបទទួលស្គាល់យ៉ាងនេះ។


344. Tadāti dassane pariniṭṭhite.

៣៤៤. ពាក្យថា «tadā» គឺកាលបើការឃើញ (មគ្គសច្ចៈ) សម្រេចហើយ។


345. Aṭṭhahi ñāṇehīti ettha paṭisambhidāñāṇehi saha aṭṭhasu gahitesu niruttipaṭibhānapaṭisambhidāhi sotāpattiphalasacchikiriyā kathaṃ hotīti vicāretabbaṃ.

៣៤៥. ក្នុងពាក្យថា «aṭṭhahi ñāṇehi» នេះ កាលបើកាន់យកញាណទាំង ៨ ព្រមដោយបដិសម្ភិទាញាណទាំងឡាយ គប្បីពិចារណាថា ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផលដោយនិរុត្តិបដិសម្ភិទា និងបដិភាណបដិសម្ភិទា តើមានឡើងដូចម្តេច។


Anupubbābhisamayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអនុបុព្វាភិសមយកថា ចប់ហើយ។


10. Vohārakathāvaṇṇanā

១០. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវោហារកថា


347. Vohārakathāyaṃ [Pg.73] udāhu sotādīnipīti ekantalokiyesu visayavisayīsu visayasseva lokuttarabhāvo, na visayīnanti natthettha kāraṇaṃ. Yathā ca visayīnaṃ lokuttarabhāvo asiddho, tathā visayassa saddāyatanassa. Tattha yathā asiddhalokuttarabhāvassa tassa lokuttaratā, evaṃ sotādīnaṃ āpannāti kinti tānipi lokuttarānīti attho daṭṭhabbo.

៣៤៧. ក្នុងវោហារកថា ពាក្យថា «udāhu sotādīnipi» មានសេចក្តីថា ក្នុងចំណោមវិស័យ (អារម្មណ៍) និងវិសយី (ទ្វារមានចក្ខុជាដើម) ដែលជាលោកិយដោយចំណែកមួយនោះ គ្មានហេតុផលអ្វីដែលថា ភាពជាលោកុត្តរៈមានតែដល់វិស័យប៉ុណ្ណោះ មិនមានដល់វិសយីឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាលោកុត្តរៈរបស់វិសយីទាំងឡាយមិនសម្រេចយ៉ាងណា ភាពជាលោកុត្តរៈរបស់សទ្ទាយតនៈដែលជាវិស័យ ក៏មិនសម្រេចយ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ គប្បីជ្រាបអត្ថន័យថា ភាពជាលោកុត្តរៈរបស់សទ្ទាយតនៈនោះដែលមិនទាន់សម្រេច មានឡើងយ៉ាងណា សូម្បីតែភាពជាលោកុត្តរៈរបស់សោតិន្ទ្រិយជាដើមក៏ត្រូវមានឡើងយ៉ាងនោះដែរ តើពួកវាជាលោកុត្តរៈដែរឬអ្វី។


Yadi lokuttare paṭihaññeyya, lokuttaro siyāti attho na gahetabbo. Na hi lokuttare paṭihaññatīti parikappitepi saddassa lokuttarabhāvo atthīti adhippāyo. ‘‘Lokiyena ñāṇenā’’ti uddhaṭaṃ, ‘‘viññāṇenā’’ti pana pāḷi, tañca viññāṇaṃ sotasambandhena sotaviññāṇanti viññāyatīti. Anekantatāti lokiyena ñāṇena jānitabbato lokiyoti etassa hetussa lokiye lokuttare ca sambhavato anekantabhāvo siyāti adhippāyo.

មិនគប្បីកាន់យកអត្ថន័យថា «ប្រសិនបើប៉ះទង្គិចក្នុងលោកុត្តរសោតៈ វោហារនោះគប្បីជាលោកុត្តរៈ» ឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីតែកាលបើកំណត់ថា ប៉ះទង្គិចក្នុងលោកុត្តរសោតៈក៏ដោយ ក៏ភាពជាលោកុត្តរៈនៃសម្លេងមិនមានឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា «lokiyena ñāṇena» នេះ ត្រូវបានដកស្រង់មក ប៉ុន្តែក្នុងបាលីប្រើពាក្យថា «viññāṇena» ហើយវិញ្ញាណនោះ ព្រោះទាក់ទងនឹងសោតប្រាសាទ ទើបដឹងថាជាសោតវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា «anekantatā» មានអធិប្បាយថា ព្រោះហេតុដែលថា «ជាលោកិយ ព្រោះគប្បីដឹងដោយលោកិយញាណ» នេះ អាចមានបានទាំងក្នុងលោកិយ និងលោកុត្តរៈ ទើបជាអនេកន្តភាព (មិនទៀងទាត់)។


Vohārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវោហារកថា ចប់ហើយ។


11. Nirodhakathāvaṇṇanā

១១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃនិរោធកថា


353. Dve dukkhasaccāni na icchatīti yesaṃ dvinnaṃ dvīhi nirodhehi bhavitabbaṃ, tāni dve dukkhasaccāni na icchatīti vuttaṃ hoti. Ye paṭisaṅkhāya lokuttarena ñāṇena aniruddhātiādinā paṭisaṅkhāya vinā niruddhā asamudācaraṇasaṅkhārā appaṭisaṅkhāniruddhāti dasseti, na uppajjitvā bhaṅgāti. Tena appaṭisaṅkhānirodho ca asamudācaraṇanirodhoti dassitaṃ hoti.

៣៥៣. ពាក្យថា «dve dukkhasaccāni na icchati» មានន័យថា បរវាទិមិនប្រាថ្នានូវទុក្ខសច្ចៈទាំងពីរ ដែលត្រូវរលត់ទៅដោយនិរោធទាំងពីរនោះឡើយ។ ពាក្យថា «ye paṭisaṅkhāya lokuttarena ñāṇena aniruddhā» ជាដើមនេះ បង្ហាញថា សង្ខារទាំងឡាយដែលមិនប្រព្រឹត្តទៅ (មិនកើតឡើង) ដែលរលត់ទៅដោយមិនមានបដិសង្ខាញាណ ឈ្មោះថា អប្បដិសង្ខានិរោធ មិនមែនការរលត់ទៅនៃសង្ខារដែលកើតឡើងហើយវិនាសទៅ (ខណិកនិរោធ) នោះឡើយ។ ដោយហេតុនោះ ទើបបង្ហាញថា សូម្បីតែអប្បដិសង្ខានិរោធ ក៏ជាអសមុទាចារនិរោធ (ការរលត់ដោយមិនកើតឡើង) ដែរ។


Nirodhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃនិរោធកថា ចប់ហើយ។


Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុតិយវគ្គ ចប់ហើយ។


3. Tatiyavaggo

៣. តតិយវគ្គ


1. Balakathāvaṇṇanā

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃពលកថា


354. Indriyaparopariyattaṃ [Pg.74] asādhāraṇanti yathā niddesato vitthārato sabbaṃ sabbākāraṃ ṭhānāṭṭhānādiṃ ajānantāpi ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyyā’’tiādinā (a. ni. 1.268) ṭhānāṭṭhānāni uddesato saṅkhepato sāvakā jānanti, na evaṃ ‘‘āsayaṃ jānāti anusayaṃ jānātī’’tiādinā (paṭi. ma. 1.113) uddesamattenapi indriyaparopariyattaṃ jānantīti ‘‘asādhāraṇa’’nti āha. Therena pana saddhādīnaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvajānanamattaṃ sandhāya ‘‘sattānaṃ indriyaparopariyattaṃ yathābhūtaṃ pajānāmī’’ti (paṭi. ma. 2.44) vuttaṃ, na yathāvuttaṃ indriyaparopariyattañāṇaṃ tathāgatabalanti ayamettha adhippāyo daṭṭhabbo. ‘‘Uddesato ṭhānāṭṭhānādimattajānanavasena paṭijānātī’’ti vuttaṃ, evaṃ pana paṭijānantena ‘‘tathāgatabalaṃ sāvakasādhāraṇa’’nti idampi evameva paṭiññātaṃ siyāti kathamayaṃ codetabbo siyā.

៣៥៤. ពាក្យថា «indriyaparopariyattaṃ asādhāraṇanti» មានសេចក្តីថា ពួកសាវកទោះបីមិនដឹងនូវហេតុ និងមិនមែនហេតុជាដើមគ្រប់បែបយ៉ាងដោយពិស្តារតាមនិទ្ទេសក៏ដោយ ក៏នៅតែដឹងនូវហេតុ និងមិនមែនហេតុដោយសង្ខេបតាមឧទ្ទេស ដូចជាពាក្យថា «aṭṭhānametaṃ anavakāso...» ជាដើម ប៉ុន្តែមិនមែនដឹងនូវឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណ សូម្បីតែត្រឹមឧទ្ទេស ដូចជាពាក្យថា «āsayaṃ jānāti anusayaṃ jānāti» ជាដើមឡើយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «asādhāraṇa»nti (មិនទូទៅ)។ ចំណែកព្រះថេរៈ (ព្រះអនុរុទ្ធ) ពោលទុកដោយសំដៅយកត្រឹមតែការដឹងនូវភាពក្លៀវក្លា និងទន់ខ្សោយនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានសទ្ធាជាដើមថា «sattānaṃ indriyaparopariyattaṃ yathābhūtaṃ pajānāmi» មិនមែនសំដៅយកឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណដែលជាតថាគតពលៈ ដូចដែលបានពោលមកនោះទេ គប្បីជ្រាបសេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «uddesato ṭhānāṭhānādimattajānanavasena paṭijānāti» ត្រូវបានពោលទុក ប៉ុន្តែសម្រាប់បុគ្គលដែលទទួលស្គាល់យ៉ាងនេះ សូម្បីតែពាក្យថា «tathāgatabalaṃ sāvakasādhāraṇa»nti នេះ ក៏គប្បីជាការទទួលស្គាល់យ៉ាងនោះដែរ តើគប្បីចោទប្រកាន់បុគ្គលនេះដូចម្តេចបាន។


356. Sesesu paṭikkhepo sakavādissa ṭhānāṭṭhānañāṇādīnaṃ sādhāraṇāsādhāraṇattā tattha sādhāraṇapakkhaṃ sandhāyāti adhippāyo.

៣៥៦. ការបដិសេធក្នុងញាណដែលនៅសល់ គឺជាការបដិសេធរបស់សកវាទិ ព្រោះភាពជាសាធារណៈ និងអសាធារណៈនៃឋានាឋានញាណជាដើម ដោយសំដៅយកចំណែកដែលជាសាធារណៈក្នុងញាណទាំងនោះ នេះជាអធិប្បាយ។


Balakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃពលកថា ចប់ហើយ។


2. Ariyantikathāvaṇṇanā

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអរិយន្តិកថា


357. Saṅkhāre sandhāya paṭijānantassa dvinnaṃ phassānaṃ samodhānaṃ kathaṃ āpajjati yathāvuttanayenāti vicāretabbaṃ. Parikappanavasena āropetvā ṭhapetabbatāya satto ‘‘paṇidhī’’ti vutto. So pana ekasmimpi āropetvā na ṭhapetabboti ekasmimpi āropetvā ṭhapetabbena tena rahitatā vuttā.

៣៥៧. គប្បីពិចារណាថា សម្រាប់បុគ្គលដែលទទួលស្គាល់ដោយសំដៅយកសង្ខារទាំងឡាយ ការប្រជុំគ្នានៃផស្សៈទាំងពីរ តើមានឡើងដូចម្តេចតាមន័យដែលបានពោលមកហើយ។ សត្វ ឈ្មោះថា «paṇidhi» (ការតម្កល់ទុក) ព្រោះជាធម្មជាតិដែលគប្បីលើកឡើងតម្កល់ទុកដោយអំណាចនៃការកំណត់ (មិច្ឆាញាណ)។ ប៉ុន្តែ សត្វនោះ សូម្បីតែក្នុងខន្ធមួយក៏មិនគប្បីលើកឡើងតម្កល់ទុកឡើយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា ភាពសូន្យចាកសត្វដែលគប្បីលើកឡើងតម្កល់ទុក សូម្បីតែក្នុងខន្ធមួយនោះ។


Ariyantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអរិយន្តិកថា ចប់ហើយ។


4. Vimuccamānakathāvaṇṇanā

៤. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវិមុច្ចមានកថា


366. Jhānena [Pg.75] vikkhambhanavimuttiyā vimuttaṃ cittaṃ maggakkhaṇe samucchedavimuttiyā vimuccamānaṃ nāma hotīti etissā laddhiyā ko dosoti vicāretabbaṃ. Yadi vippakataniddese doso, tatrāpi tena vimuccamānatāya ‘‘vimuttaṃ vimuccamāna’’nti vuttaṃ. Sati ca dose uppādakkhaṇe vimuttaṃ, vayakkhaṇe vimuccamānanti vimuttavimuccamānavacanassa na codetabbaṃ siyā, atha kho vimuccamānavacanamevāti. Ekadesena, ekadese vā vimuccamānassa ca vimuttakiriyāya ekadeso visesanaṃ hotīti ‘‘bhāvanapuṃsaka’’nti vuttaṃ. Kaṭādayoti kaṭapaṭādayo. Ekeneva cittenāti ekeneva phalacittenāti adhippāyo.

៣៦៦. គប្បីពិចារណាថា តើមានទោសអ្វីខ្លះក្នុងលទ្ធិនេះដែលថា «ចិត្តដែលរួចផុតហើយដោយវិក្ខម្ភនវិមុត្តិព្រោះឈាន ឈ្មោះថា កំពុងរួចផុតដោយសមុច្ឆេទវិមុត្តិក្នុងខណៈនៃមគ្គ»។ ប្រសិនបើមានទោសក្នុងវិប្បកតនិទ្ទេស (ការសម្តែងកិច្ចដែលមិនទាន់រួចរាល់) សូម្បីតែក្នុងវិប្បកតនិទ្ទេសនោះ បរវាទិក៏បានពោលថា «vimuttaṃ vimuccamāna»nti (រួចផុតហើយ កំពុងរួចផុត) ព្រោះភាពជាសភាវៈកំពុងរួចផុត។ កាលបើមានទោស មិនគប្បីចោទប្រកាន់ចំពោះពាក្យថា «រួចផុតហើយ កំពុងរួចផុត» ដែលថា រួចផុតហើយក្នុងឧប្បាទខណៈ កំពុងរួចផុតក្នុងវយខណៈនោះឡើយ ប៉ុន្តែគប្បីចោទប្រកាន់ចំពោះតែពាក្យថា «កំពុងរួចផុត» ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «bhāvanapuṃsaka»nti ត្រូវបានពោលទុក ព្រោះចំណែកមួយ (នៃពាក្យថា ឯកទេសៈ) ជាវិសេសនៈនៃកិរិយាគឺការរួចផុត របស់ចិត្តដែលកំពុងរួចផុតដោយចំណែកមួយ ឬក្នុងចំណែកមួយ។ ពាក្យថា «kaṭādayo» គឺកន្ទេល និងសម្លៀកបំពាក់ជាដើម។ ពាក្យថា «ekeneva cittenā» មានអធិប្បាយថា ដោយផលចិត្តតែមួយប៉ុណ្ណោះ។


Vimuccamānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវិមុច្ចមានកថា ចប់ហើយ។


5. Aṭṭhamakakathāvaṇṇanā

៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអដ្ឋមកកថា


368. Anulomagotrabhukkhaṇepi asamudācarantā maggakkhaṇepi pahīnā eva nāma bhaveyyunti laddhi uppannāti adhippāyena anulomagotrabhuggahaṇaṃ karoti.

៣៦៨. បរវាទិធ្វើការកាន់យកពាក្យថា អនុលោម និងគោត្រភូ ដោយបំណងថា លទ្ធិបានកើតឡើងហើយថា «កិលេសទាំងឡាយដែលមិនប្រព្រឹត្តទៅ សូម្បីតែក្នុងខណៈនៃអនុលោម និងគោត្រភូ ក៏ឈ្មោះថា ត្រូវបានលះបង់ហើយ សូម្បីក្នុងខណៈនៃមគ្គ»។


Aṭṭhamakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអដ្ឋមកកថា ចប់ហើយ។


6. Aṭṭhamakassa indriyakathāvaṇṇanā

៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឥន្ទ្រិយកថានៃអដ្ឋមកបុគ្គល


371. Indriyāni paṭilabhati appaṭiladdhindriyattā anindriyabhūtāni saddhādīni niyyānikāni bhāvento indriyāni paṭilabhati, na pana indriyāni bhāventoti adhippāyo.

៣៧១. ពាក្យថា «indriyāni paṭilabhati» មានអធិប្បាយថា បុគ្គលកាលចម្រើនធម៌មានសទ្ធាជាដើម ដែលមិនទាន់ជាឥន្ទ្រិយ ព្រោះភាពជាធម៌មិនទាន់បានសម្រេចជាឥន្ទ្រិយ ឲ្យជាធម៌នាំចេញទៅ (លោកុត្តរៈ) ឈ្មោះថា សម្រេចបាននូវឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ប៉ុន្តែមិនមែនជាការចម្រើននូវឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ (ដែលសម្រេចរួចហើយ) នោះឡើយ នេះជាការយល់ឃើញរបស់បរវាទិ។


Aṭṭhamakassa indriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឥន្ទ្រិយកថានៃអដ្ឋមកបុគ្គល ចប់ហើយ។


7. Dibbacakkhukathāvaṇṇanā

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទិព្វចក្ខុកថា


373. Upatthaddhanti [Pg.76] yathā visayānubhāvagocarehi visiṭṭhaṃ hoti, tathā paccayabhūtena katabalādhānanti attho. Taṃmattamevāti purimaṃ maṃsacakkhumattameva dhammupatthaddhaṃ na hotīti attho. Anāpāthagatanti maṃsacakkhunā gahetabbaṭṭhānaṃ āpāthaṃ nāgataṃ. Ettha ca visayassa dīpakaṃ ānubhāvagocarānameva asadisataṃ vadanto yādiso maṃsacakkhussa visayoti visayaggahaṇaṃ na visayavisesadassanatthaṃ, atha kho yādise visaye ānubhāvagocaravisesā honti, tādisassa rūpavisayassa dassanatthanti dīpeti, sadisassa vā visayassa ānubhāvagocaravisesova visesaṃ.

៣៧៣. ពាក្យថា «upatthaddhaṃ» មានន័យថា ជាសភាវៈដែលត្រូវបានធ្វើការបញ្ចូលកម្លាំងដោយឈានដែលជាបច្ច័យ ឲ្យជាសភាវៈវិសេសដោយអំណាចនៃការដឹងច្បាស់ និងការត្រួតត្រានូវអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «taṃmattameva» មានន័យថា ត្រឹមតែមំសចក្ខុមុន (មុនពេលបញ្ចូលកម្លាំង) នោះ មិនមែនជាធម្មូបត្ថម្ភ (ដែលធម៌គាំទ្រហើយ) ឡើយ។ ពាក្យថា «anāpāthagataṃ» គឺកន្លែងដែលមំសចក្ខុគប្បីកាន់យក មិនបានមកកាន់ទីប្រហើរ (មិនមកចំពោះមុខ)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ កាលពោលអំពីភាពដូចគ្នានៃវិស័យ និងភាពមិនដូចគ្នានៃអានុភាព និងគោចរទាំងឡាយ ការកាន់យកពាក្យថា វិស័យ ដូចជាពាក្យថា «yādiso maṃsacakkhussa visayo» ជាដើម មិនមែនដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃវិស័យឡើយ ប៉ុន្តែបង្ហាញថា ក្នុងវិស័យបែបណាដែលមានសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអានុភាព និងគោចរ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវរូបវិស័យបែបនោះ ឬក៏សេចក្តីប្លែកគ្នានោះ គឺត្រឹមតែសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអានុភាព និងគោចរនៃវិស័យដែលដូចគ្នាប៉ុណ្ណោះ។


Na ca maṃsacakkhumeva dibbacakkhūti icchatīti dhammupatthaddhakāle purimaṃ maṃsacakkhumevāti na icchatīti adhippāyo. Maṃsacakkhussa uppādo maggoti maṃsacakkhupaccayatādassanatthameva vuttaṃ, na tena anupādinnatāsādhanatthaṃ. Rūpāvacarikānanti rūpāvacarajjhānapaccayena uppannāni mahābhūtāni rūpāvacarikānīti so icchatīti adhippāyo. Esa nayo ‘‘arūpāvacarikāna’’nti etthāpi. Arūpāvacarakkhaṇe rūpāvacaracittassa abhāvā paṭikkhipatīti tasmiṃyeva khaṇe rūpāvacaraṃ hutvā arūpāvacaraṃ na jātanti paṭikkhipatīti adhippāyo.

ពាក្យថា «na ca maṃsacakkhumeva dibbacakkhūti icchati» មានអធិប្បាយថា បរវាទិមិនប្រាថ្នាថា ក្នុងកាលដែលធម៌គាំទ្រហើយ មំសចក្ខុមុននោះឯងជាទិព្វចក្ខុឡើយ។ ពាក្យថា «maṃsacakkhussa uppādo maggo» ត្រូវបានពោលទុកដើម្បីបង្ហាញតែភាពមានមំសចក្ខុជាបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដើម្បីសម្រេចភាពជាអនុបាទិន្នធម៌ដោយពាក្យនោះឡើយ។ ពាក្យថា «rūpāvacarikānaṃ» មានអធិប្បាយថា បរវាទិប្រាថ្នាថា មហាភូតរូបទាំងឡាយដែលកើតឡើងព្រោះរូបាវចរឈានជាបច្ច័យ ឈ្មោះថា រូបាវចរិកៈ។ ន័យនេះ គប្បីអនុវត្តសូម្បីតែក្នុងពាក្យថា «arūpāvacarikānaṃ» នេះដែរ។ ពាក្យថា «arūpāvacarakkhaṇe rūpāvacaracittassa abhāvā paṭikkhipati» មានអធិប្បាយថា បរវាទិបដិសេធថា ក្នុងខណៈនោះឯង ធម៌ដែលជារូបាវចរហើយ មិនអាចកើតជាអរូបាវចរបានឡើយ ទើបបដិសេធ។


374. Kiñcāpi dibbacakkhuno dhammupatthaddhassa paññācakkhubhāvaṃ na icchati, yena tīṇi cakkhūni dhammupatthambhena cakkhuntarabhāvaṃ vadato bhaveyyunti adhippāyo.

៣៧៤. ទោះបីជាបរវាទិមិនប្រាថ្នានូវភាពជាបញ្ញាចក្ខុនៃទិព្វចក្ខុដែលធម៌គាំទ្រហើយក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះភាពមាននៃបញ្ញាចក្ខុនោះ ចក្ខុទាំង ៣ គប្បីមានដល់បុគ្គលដែលពោលនូវភាពប្លែកគ្នានៃចក្ខុព្រោះការគាំទ្រនៃធម៌ នេះជាអធិប្បាយ។


Dibbacakkhukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទិព្វចក្ខុកថា ចប់ហើយ។


9. Yathākammūpagatañāṇakathāvaṇṇanā

៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃយថាកម្មូបគតញាណកថា


377. Dibbena cakkhunā yathākammūpage satte pajānātīti yathākammūpagatañāṇassa upanissaye dibbacakkhumhi karaṇaniddeso kato, na yathākammūpagatajānanakiccake. Taṃkiccakeyeva pana paro karaṇaniddesaṃ maññatīti āha ‘‘ayoniso gahetvā’’ti. Yathākammūpagatañāṇameva dibbacakkhunti laddhīti iminā vacanena dibbacakkhumeva yathākammūpagatañāṇanti evaṃ [Pg.77] bhavitabbaṃ. Eva-saddo ca aṭṭhāne ṭhito dibbacakkhusaddassa parato yojetabbo. Yathākammūpagatañāṇassa hi so dibbacakkhuto atthantarabhāvaṃ nivāreti. Na hi dibbacakkhussa yathākammūpagatañāṇatoti.

៣៧៧. ពាក្យថា «dibbena cakkhunā yathākammūpage satte pajānāti» គឺព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការសម្តែងដោយករណវិភត្តិក្នុងទិព្វចក្ខុដែលជាឧបនិស្ស័យនៃយថាកម្មូបគតញាណ មិនមែនក្នុងកិច្ចនៃការដឹងនូវសត្វដែលទៅតាមកម្មនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែ បរវាទិយល់ឃើញថា ករណវិភត្តិនោះសម្តែងក្នុងកិច្ចនោះឯង ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ayoniso gahetvā»ti (កាន់យកដោយមិនឧបាយ)។ ដោយពាក្យថា «yathākammūpagatañāṇameva dibbacakkhu»nti នេះ លទ្ធិនោះគប្បីជា «ទិព្វចក្ខុនោះឯងជាយថាកម្មូបគតញាណ» យ៉ាងនេះវិញ។ ហើយម៉្យាងទៀត ម៉ាត់ថា «eva» ដែលស្ថិតក្នុងទីមិនសមគួរ គប្បីផ្សំភ្ជាប់ខាងក្រោយពាក្យថា «dibbacakkhu»។ ព្រោះថា ម៉ាត់ថា «eva» នោះ រមែងរារាំងនូវភាពមានអត្ថដទៃនៃយថាកម្មូបគតញាណចាកទិព្វចក្ខុ។ ព្រោះថា មិនមែនរារាំងនូវភាពមានអត្ថដទៃនៃទិព្វចក្ខុចាកយថាកម្មូបគតញាណឡើយ។


Yathākammūpagatañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃយថាកម្មូបគតញាណកថា ចប់ហើយ។


10. Saṃvarakathāvaṇṇanā

១០. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសំវរកថា


379. Cātumahārājikānaṃ saṃvarāsaṃvarasabbhāvo āṭānāṭiyasuttena pakāsitoti ‘‘tāvatiṃse deve upādāyā’’ti āha. Evaṃ sati sugatikathāyaṃ ‘‘tāvatiṃse saṅgahitānaṃ pubbadevānaṃ surāpānaṃ, sakkadevānaṃ surāpānanivāraṇaṃ suyyati, taṃ tesaṃ surāpānaṃ asaṃvaro na hotī’’ti vattabbaṃ hoti.

៣៧៩. ព្រោះភាពមាននៃសំវរៈ និងអសំវរៈរបស់ពួកទេវតាជាន់ចតុមហារាជិកា ត្រូវបានសម្តែងទុកក្នុងអាដានាដិយសូត្រ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «tāvatiṃse deve upādāyā»ti (រាប់ចាប់តាំងពីទេវតាជាន់តាវតឹង្សឡើងទៅ)។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ ក្នុងសុគតិកថា គប្បីពោលថា «ការផឹកទឹកស្រវឹងរបស់ពួកបុព្វទេវតា (អសុរ) ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងជាន់តាវតឹង្ស និងការហាមឃាត់ការផឹកទឹកស្រវឹងរបស់ពួកសក្កទេវរាជ ត្រូវបានឮមក ឯការផឹកទឹកស្រវឹងរបស់ពួកបុព្វទេវតាទាំងនោះ មិនមែនជាអសំវរៈឡើយ»។


Saṃvarakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសំវរកថា ចប់ហើយ។


Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតតិយវគ្គ ចប់ហើយ។


4. Catutthavaggo

៤. ចតុត្ថវគ្គ


1. Gihissa arahātikathāvaṇṇanā

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃគិហិអរហន្តកថា


387. Gihisaṃyojanasampayuttatāyāti etena gihichandarāgasampayuttatāya eva ‘‘gihī’’ti vuccati, na byañjanamattenāti imamatthaṃ dasseti.

៣៨៧. ដោយពាក្យថា «gihisaṃyojanasampayuttatāyā»ti នេះ បង្ហាញសេចក្តីនេះថា បុគ្គលហៅថា «គ្រហស្ថ» ព្រោះតែការប្រកបដោយឆន្ទរាគៈរបស់គ្រហស្ថប៉ុណ្ណោះ មិនមែនហៅព្រោះតែគ្រឿងសម្គាល់ (ភេទគ្រហស្ថ) ឡើយ។


Gihissa arahātikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃគិហិអរហន្តកថា ចប់ហើយ។


2. Upapattikathāvaṇṇanā

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឧបបត្តិកថា


388. Ayonisoti opapātiko hoti, tattha tassāyevūpapattiyā parinibbāyīti atthaṃ gahetvāti adhippāyo.

៣៨៨. ពាក្យថា «ayoniso»ti មានអធិប្បាយថា បុគ្គលជាឱបបាតិកៈ ហើយបរិនិព្វានក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិនោះ ដោយការកើតឡើងនោះឯង គឺកាន់យកអត្ថន័យយ៉ាងនេះ។


Upapattikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឧបបត្តិកថា ចប់ហើយ។


4. Samannāgatakathāvaṇṇanā

៤. សមន្នាគតកថាវណ្ណនា


393. Samannāgatakathāyaṃ [Pg.78] pattiṃ sandhāya paṭijānanto catūhi khandhehi viya samannāgamaṃ na vadatīti tassa catūhi phassādīhi samannāgamappasaṅgo yathā hoti, taṃ vattabbaṃ.

៣៩៣. ក្នុងសមន្នាគតកថានេះ ពួកបរវាទីកាលប្តេជ្ញានូវការសម្រេច មិនពោលនូវការប្រកបព្រមដូចជាការប្រកបព្រមដោយខន្ធទាំង ៤ ឡើយ ហេតុនោះ គួរពោលនូវហេតុដែលនាំឲ្យមានការប្រកបព្រមដោយធម៌មានផស្សៈជាដើមទាំង ៤ ដល់បរវាទីនោះ យ៉ាងណា (ក៏យ៉ាងនោះដែរ)។


Samannāgatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

សមន្នាគតកថាវណ្ណនា ចប់។


5. Upekkhāsamannāgatakathāvaṇṇanā

៥. ឧបេក្ខាសមន្នាគតកថាវណ្ណនា


397. Imināva nayenāti ‘‘tattha dve samannāgamā’’tiādi sabbaṃ yojetabbaṃ. Tattha pattidhammo nāma rūpāvacarādīsu aññatarabhūmiṃ paṭhamajjhānādivasena pāpuṇantassa paṭhamajjhānādīnaṃ paṭilābho. Niruddhesupi paṭhamajjhānādīsu anirujjhanato cittavippayutto saṅkhāro, yena supanto sajjhāyādipasuto ca tehi samannāgatoti vuccatīti vadanti.

៣៩៧. ពាក្យថា "imināva nayena" គឺសេចក្តីទាំងពួងមានពាក្យថា "tattha dve samannāgamā" ជាដើម គួរផ្សំផ្គុំគ្នា។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ធម៌ឈ្មោះថា បត្តិ គឺការបាននូវបឋមជ្ឈានជាដើម នៃបុគ្គលអ្នកដល់នូវភូមិណាមួយ មានរូបាវចរភូមិជាដើម ដោយអំណាចនៃបឋមជ្ឈានជាដើម។ ពួកបរវាទីពោលថា សង្ខារដែលមិនប្រកបដោយចិត្ត ព្រោះមិនរលត់ទៅ ទោះបីបឋមជ្ឈានជាដើមរលត់ទៅហើយក៏ដោយ ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យបុគ្គលសូម្បីកំពុងដេកលក់ ឬកំពុងខ្វល់ខ្វាយក្នុងការសូត្រធម៌ជាដើម ត្រូវបានហៅថា ជាអ្នកប្រកបព្រមដោយធម៌ទាំងនោះ។


Upekkhāsamannāgatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ឧបេក្ខាសមន្នាគតកថាវណ្ណនា ចប់។


6. Bodhiyābuddhotikathāvaṇṇanā

៦. ពោធិយាពុទ្ធោតិកថាវណ្ណនា


398. Tasmāti yathāvuttassa ñāṇadvayassa bodhibhāvato. Taṃ aggahetvā pattidhammavasena natthitāya bodhiyā samannāgato buddhoti yesaṃ laddhi, te sandhāya pucchā ca anuyogo ca sakavādissāti yojanā daṭṭhabbā.

៣៩៨. ពាក្យថា "tasmā" គឺព្រោះភាពជាពោធិញ្ញាណនៃញាណទាំងពីរ ដូចដែលបានពោលហើយ។ ការផ្សំសេចក្តីគួរជ្រាបថា ការសួរ និងការសាកសួរដេញដោលរបស់សកវាទី គឺសំដៅយកពួកបរវាទីដែលមានលទ្ធិយ៉ាងនេះថា "បុគ្គលដែលប្រកបដោយពោធិញ្ញាណ ឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ ព្រោះមិនបានកាន់យកនូវញាណទាំងពីរនោះ ដោយភាពមិនមាននៃពោធិញ្ញាណ ដោយអំណាចនៃបត្តិធម៌"។


Bodhiyābuddhotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ពោធិយាពុទ្ធោតិកថាវណ្ណនា ចប់។


7. Lakkhaṇakathāvaṇṇanā

៧. លក្ខណកថាវណ្ណនា


402. Bodhisattameva sandhāya vuttanti lakkhaṇasamannāgatesu abodhisatte chaḍḍetvā bodhisattameva gahetvā idaṃ suttaṃ vuttaṃ, na [Pg.79] bodhisattato añño lakkhaṇasamannāgato natthīti. Nāpi sabbesaṃ lakkhaṇasamannāgatānaṃ bodhisattatā, tasmā asādhakanti adhippāyo.

៤០២. ពាក្យថា "bodhisattameva sandhāya vuttaṃ" គឺព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សូត្រនេះ ដោយវៀរច្បាស់នូវបុគ្គលដែលមិនមែនជាព្រះពោធិសត្វ ក្នុងបណ្តាបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយលក្ខណៈទាំងឡាយ ហើយទ្រង់កាន់យកតែព្រះពោធិសត្វប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានន័យថា បុគ្គលដទៃក្រៅពីព្រះពោធិសត្វ ដែលប្រកបដោយលក្ខណៈនោះមិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាព្រះពោធិសត្វ ក៏មិនមែនមានដល់បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយលក្ខណៈទាំងអស់នោះដែរ ហេតុនោះ សូត្រនេះទើបមិនជាគ្រឿងសម្រេច នេះជាអធិប្បាយ។


Lakkhaṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

លក្ខណកថាវណ្ណនា ចប់។


8. Niyāmokkantikathāvaṇṇanā

៨. និយាមោក្កន្តិកថាវណ្ណនា


403. Ṭhapetvā pāramīpūraṇanti pāramīpūraṇeneva te ‘‘bodhiyā niyatā narā’’ti vuccantīti dasseti. Kevalañhi nantiādinā ca na niyāmakassa nāma kassaci uppannattā byākarontīti dasseti.

៤០៣. ពាក្យថា "ṭhapetvā pāramīpūraṇaṃ" បង្ហាញថា ព្រះពោធិសត្វទាំងនោះ ត្រូវបានហៅថា "នរជនអ្នកទៀងទាត់ចំពោះពោធិញ្ញាណ" ក៏ព្រោះតែការបំពេញបារមីនោះឯង។ និងដោយពាក្យជាដើមថា "kevalañhi naṃ" បង្ហាញថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមិនមែនព្យាករ ព្រោះតែធម៌ជាគ្រឿងទៀងទាត់ណាមួយកើតឡើងនោះឡើយ។


Niyāmokkantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

និយាមោក្កន្តិកថាវណ្ណនា ចប់។


10. Sabbasaṃyojanappahānakathāvaṇṇanā

១០. សព្វសំយោជនប្បហានកថាវណ្ណនា


413. Nippariyāyenevāti avasiṭṭhassa pahātabbassa abhāvā ‘‘sabbasaṃyojanappahāna’’nti imaṃ pariyāyaṃ aggahetvā arahattamaggena pajahanato evāti gaṇhātīti vuttaṃ hoti. Appahīnassa abhāvāti avasiṭṭhassa pahātabbassa abhāvā paṭijānātīti vadanti, tathā ‘‘anavasesappahāna’’nti etthāpi. Evaṃ sati tena attano laddhiṃ chaḍḍetvā sakavādissa laddhiyā paṭiññātanti āpajjati.

៤១៣. ពាក្យថា "nippariyāyeneva" មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះមិនមានសំយោជនៈដែលត្រូវលះដែលនៅសេសសល់ បរវាទីមិនបានកាន់យកនូវបរិយាយនេះថា "ការលះបង់សំយោជនៈទាំងអស់" ហើយយល់ថា គឺការលះបង់ដោយអរហត្តមគ្គពិតៗ។ ពួកអាចារ្យពោលថា ក្នុងពាក្យថា "appahīnassa abhāvā" គឺបរវាទីប្តេជ្ញាព្រោះមិនមានធម៌ដែលត្រូវលះដែលនៅសេសសល់ សូម្បីក្នុងពាក្យថា "anavasesappahānaṃ" នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ កាលបើដូច្នោះ បរវាទីនោះរមែងធ្លាក់ចុះទៅក្នុងកំហុសគឺការលះបង់លទ្ធិរបស់ខ្លួន ហើយប្តេជ្ញាទទួលយកតាមលទ្ធិរបស់សកវាទីវិញ។


Sabbasaṃyojanappahānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

សព្វសំយោជនប្បហានកថាវណ្ណនា ចប់។


Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ចតុត្ថវគ្គវណ្ណនា ចប់។


5. Pañcamavaggo

៥. បញ្ចមវគ្គ


1. Vimuttikathāvaṇṇanā

១. វិមុត្តិកថាវណ្ណនា


418. Phalañāṇaṃ na hotīti ‘‘vimuttānī’’ti vā tadaṅgavimuttiyādibhāvato maggena pahīnānaṃ puna anuppattito ca ‘‘avimuttānī’’ti vā [Pg.80] na vattabbānīti adhippāyo. Gotrabhuñāṇañcettha vipassanāggahaṇena gahitanti daṭṭhabbaṃ.

៤១៨. ពាក្យថា "phalañāṇaṃ na hoti" មានអធិប្បាយថា ញាណដែលសេសសល់ក្រៅពីផលញ្ញាណ មិនគួរហៅថា "vimuttāni" ឡើយ ព្រោះភាពជាតទង្គវិមុត្តិជាដើម និងមិនគួរហៅថា "avimuttāni" ឡើយ ព្រោះកិលេសទាំងឡាយដែលលះបានហើយដោយមគ្គ មិនត្រឡប់មកកើតឡើងវិញទៀត។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងញាណទាំងនេះ គប្បីជ្រាបថា គោត្រភូញាណ ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា វិបស្សនា។


Vimuttikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

វិមុត្តិកថាវណ្ណនា ចប់។


2. Asekhañāṇakathāvaṇṇanā

២. អសេក្ខញាណកថាវណ្ណនា


421. Na panetaṃ asekhanti etena asekhavisayattā asekhameva ñāṇanti parassa laddhi, na pana asekhassāti imamatthaṃ dasseti.

៤២១. ពាក្យថា "na panetaṃ asekhaṃ" នេះ បង្ហាញនូវសេចក្តីនេះថា លទ្ធិរបស់បរវាទីយល់ថា ញាណនោះជាអសេក្ខៈពិតប្រាកដ ព្រោះមានអសេក្ខបុគ្គលជាអារម្មណ៍ ប៉ុន្តែមិនមែនជាញាណរបស់ព្រះអសេក្ខៈឡើយ។


Asekhañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

អសេក្ខញាណកថាវណ្ណនា ចប់។


3. Viparītakathāvaṇṇanā

៣. វិបរីតកថាវណ្ណនា


424. Na pathavīyevāti lakkhaṇapathavīyeva, sasambhārapathavīyeva vā na hotīti attho. Anicce niccantiādivipariyeso pana viparītañāṇaṃ nāmāti aññāṇepi ñāṇavohāraṃ āropetvā vadatīti daṭṭhabbaṃ.

៤២៤. ពាក្យថា "na pathavīyeva" មានសេចក្តីថា មិនមែនជាលក្ខណបឋវី តែម្យ៉ាង ឬមិនមែនជាសសម្ភារបឋវី តែម្យ៉ាងឡើយ។ ចំណែកឯសេចក្តីវិបរិតមានការយល់ឃើញថាកិនទៀងថាទៀងជាដើម ឈ្មោះថា វិបរីតញាណ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលដោយការសន្មតហៅថា ញាណ សូម្បីក្នុងធម៌ដែលមិនមែនជាញាណក៏ដោយ។


Viparītakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

វិបរីតកថាវណ្ណនា ចប់។


4. Niyāmakathāvaṇṇanā

៤. និយាមកថាវណ្ណនា


428-431. Ñāṇaṃ atthi, yaṃ saccānulomaṃ maggañāṇānugatikaṃ passanto bhagavā ‘‘bhabbo’’ti jānātīti laddhi. Paṭhamapañhameva catutthaṃ katvāti ettha ‘‘niyatassa aniyāmagamanāyā’’ti viparītānuyogato pabhuti gaṇetvā ‘‘catuttha’’nti āha.

៤២៨-៤៣១. លទ្ធិរបស់បរវាទីយល់ថា "ញាណមានពិតប្រាកដ ដែលជាញាណអនុលោមតាមសច្ចៈ និងប្រព្រឹត្តទៅតាមមគ្គញាណ ដែលព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ឃើញហើយ រមែងដឹងថា បុគ្គលនេះជាអ្នកគួរ"។ ក្នុងពាក្យថា "paṭhamapañhameva catutthaṃ katvā" នេះ លោកពោលថា "ជាសំណួរទីបួន" ដោយរាប់ចាប់តាំងពីសំណួរដេញដោលបញ្ច្រាសថា "niyatassa aniyāmagamanāya" ជាដើម។


Niyāmakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

និយាមកថាវណ្ណនា ចប់។


5. Paṭisambhidākathāvaṇṇanā

៥. បដិសម្ភិទាកថាវណ្ណនា


432-433. Yaṃkiñci ariyānaṃ ñāṇaṃ, sabbaṃ lokuttaramevāti gaṇhantenapi sabbaṃ ñāṇaṃ paṭisambhidāti na sakkā vattuṃ. Anariyānampi hi ñāṇaṃ ñāṇamevāti[Pg.81]. Tassa vā ñāṇataṃ na icchatīti vattabbaṃ. Pathavīkasiṇasammutiyaṃ samāpattiñāṇaṃ sandhāyāti anariyassa etaṃ ñāṇaṃ sandhāyāti adhippāyo siyā.

៤៣២-៤៣៣. សូម្បីបរវាទីកាន់យកយ៉ាងនេះថា "ញាណណាមួយរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ញាណទាំងអស់នោះជាលោកុត្តរៈពិតប្រាកដ" ក៏មិនអាចពោលបានថា "ញាណទាំងអស់ជាបដិសម្ភិទា" ឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីញាណរបស់ពួកអនរិយបុគ្គល ក៏ជាញាណពិតប្រាកដដែរ។ ម៉្យាងទៀត គួរពោលថា បរវាទីមិនប្រាថ្នានូវភាពជាញាណនៃញាណរបស់បុថុជ្ជននោះឡើយ។ ពាក្យថា "pathavīkasiṇasammutiyaṃ samāpattiñāṇaṃ sandhāya" គប្បីមានអធិប្បាយថា សំដៅយកសមាបត្តិញាណនេះរបស់បុថុជ្ជន។


Paṭisambhidākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

បដិសម្ភិទាកថាវណ្ណនា ចប់។


6. Sammutiñāṇakathāvaṇṇanā

៦. សម្មុតិញាណកថាវណ្ណនា


434-435. Saccanti vacanasāmaññena ubhayassapi saccasāmaññattaṃ gahetvā vadatīti dassento ‘‘tatthā’’tiādimāha.

៤៣៤-៤៣៥. លោកពោលពាក្យថា "tattha" ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញថា បរវាទីពោលដោយកាន់យកនូវភាពស្មើគ្នាដោយសច្ចៈនៃសច្ចៈទាំងពីរ ព្រោះតែពាក្យទូទៅថា "saccaṃ"។


Sammutiñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

សម្មុតិញាណកថាវណ្ណនា ចប់។


7. Cittārammaṇakathāvaṇṇanā

៧. ចិត្តារម្មណកថាវណ្ណនា


436-438. Phassassa phusanalakkhaṇaṃ manasikarototi etena purimā vattabbapaṭiññā anupadadhammamanasikārato aññaṃ samudāyamanasikāraṃ sandhāya katāti dasseti.

៤៣៦-៤៣៨. ពាក្យថា "phassassa phusanalakkhaṇaṃ manasikaroto" នេះ បង្ហាញថា ការប្តេជ្ញាដែលគួរពោលខាងដើម គឺបរវាទីធ្វើឡើងដោយសំដៅយកការធ្វើទុកក្នុងចិត្តជាក្រុម ផ្សេងពីការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធម៌តាមលំដាប់បទ។


Cittārammaṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ចិត្តារម្មណកថាវណ្ណនា ចប់។


8. Anāgatañāṇakathāvaṇṇanā

៨. អនាគតញាណកថាវណ្ណនា


439-440. Sabbasmimpīti ‘‘pāṭaliputtassa kho’’tiādinā anāgate ñāṇanti vuttanti anāgatabhāvasāmaññena anantarānāgatepi ñāṇaṃ icchantīti vuttaṃ hoti.

៤៣៩-៤៤០. ពាក្យថា "sabbasmimpi" មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា "anāgate ñāṇaṃ" ដោយពាក្យជាដើមថា "pāṭaliputtassa kho" ពួកបរវាទីទើបប្រាថ្នានូវញាណសូម្បីក្នុងអនាគតដ៏កៀកបង្កើយ ដោយភាពស្មើគ្នាដោយភាពជាអនាគត។


Anāgatañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

អនាគតញាណកថាវណ្ណនា ចប់។


9. Paṭuppannañāṇakathāvaṇṇanā

៩. បច្ចុប្បន្នញាណកថាវណ្ណនា


441-442. Vacanaṃ [Pg.82] nissāyāti atthato āpannaṃ vacanaṃ, anujānanavacanaṃ vā nissāya. Santatiṃ sandhāyāti bhaṅgānupassanānaṃ bhaṅgato anupassanāsantatiṃ sandhāyāti adhippāyo.

៤៤១-៤៤២. ពាក្យថា "vacanaṃ nissāya" គឺអាស្រ័យនូវពាក្យដែលសម្រេចដោយអត្ថ ឬអាស្រ័យនូវពាក្យអនុញ្ញាត។ ពាក្យថា "santatiṃ sandhāya" មានអធិប្បាយថា សំដៅយកខ្សែញាណនៃការពិចារណា ព្រោះការរលត់ទៅនៃភង្គានុបស្សនាញាណទាំងឡាយ។


Paṭuppannañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

បច្ចុប្បន្នញាណកថាវណ្ណនា ចប់។


10. Phalañāṇakathāvaṇṇanā

១០. ផលញាណកថាវណ្ណនា


443-444. Buddhānaṃ viyāti yathā buddhā sabbappakāraphalaparopariyattajānanavasena attano eva ca balena phalaṃ jānanti, evanti vuttaṃ hoti.

៤៤៣-៤៤៤. ពាក្យថា "buddhānaṃ viya" មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដឹងនូវផល ដោយអំណាចនៃការដឹងនូវភាពទន់ខ្សោយ និងភាពខ្លាំងក្លានៃផលដោយប្រការទាំងពួង និងដោយកម្លាំងរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ យ៉ាងណា (ពួកសាវកក៏ដឹងយ៉ាងនោះដែរ)។


Phalañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ផលញាណកថាវណ្ណនា ចប់។


Pañcamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

បញ្ចមវគ្គវណ្ណនា ចប់។


Mahāpaṇṇāsako samatto.

មហាបណ្ណាសកៈ ចប់។


6. Chaṭṭhavaggo

៦. ឆដ្ឋវគ្គ


1. Niyāmakathāvaṇṇanā

១. និយាមកថាវណ្ណនា


445-447. Aniyato nāma na hotīti yathā micchattaniyatassa bhavantare aniyataṃ nāma hoti, evaṃ etassa kadācipi aniyatatā na hotīti yo niyāmo, so asaṅkhatoti adhippāyo.

៤៤៥-៤៤៧. ពាក្យថា "aniyato nāma na hoti" មានអធិប្បាយថា ភាពជាអនិយតៈក្នុងភពដទៃ របស់បុគ្គលអ្នកទៀងទាត់ខាងមិច្ឆត្តៈ មានយ៉ាងណា ភាពជាអនិយតៈរបស់អរិយបុគ្គលនេះ មិនមានក្នុងកាលណាៗឡើយ ដូច្នេះ និយាមៈណាដែលមាន និយាមៈនោះជាអសង្ខតៈ នេះជាលទ្ធិរបស់បរវាទី។


Niyāmakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

និយាមកថាវណ្ណនា ចប់។


2. Paṭiccasamuppādakathāvaṇṇanā

២. បដិច្ចសមុប្បាទកថាវណ្ណនា


451. Kāraṇaṭṭhena ṭhitatāti kāraṇabhāvoyeva. Etena ca dhammānaṃ kāraṇabhāvo dhammaṭṭhitatāti etamatthaṃ dasseti. Tathā ‘‘dhammaniyāmatā’’ti etthāpi.

៤៥១. ពាក្យថា "kāraṇaṭṭhena ṭhitatā" គឺភាពជាហេតុនោះឯង។ និងដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញសេចក្តីនេះថា ភាពជាហេតុនៃធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ធម្មដ្ឋិតតា។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា "dhammaniyāmatā" នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។


Paṭiccasamuppādakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

បដិច្ចសមុប្បាទកថាវណ្ណនា ចប់។


3. Saccakathāvaṇṇanā

៣. សច្ចកថាវណ្ណនា


452-454. Vatthusaccanti [Pg.83] jātiyādi kāmataṇhādi sammādiṭṭhiādi ca. Bādhanapabhavaniyyānikalakkhaṇehi lakkhaṇasaccaṃ bādhanādi.

៤៥២-៤៥៤. «វត្ថុសច្ចៈ» គឺទុក្ខមានជាតិជាដើម តណ្ហាមានកាមតណ្ហាជាដើម និងធម៌មានសម្មាទិដ្ឋិជាដើម។ «លក្ខណសច្ចៈ» គឺលក្ខណៈមានការបៀតបៀនជាដើម ដោយលក្ខណៈទាំងឡាយ មានការបៀតបៀន ការបង្កើតឡើង និងការស្រឡះចាក (វដ្តៈ)។


Saccakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសច្ចកថា ចប់ហើយ។


5. Nirodhasamāpattikathāvaṇṇanā

៥. ការអធិប្បាយនិរោធសមាបត្តិកថា


457-459. Kariyamānā karīyatīti arūpakkhandhānaṃ pavattamānānaṃ samathavipassanānukkamena appavatti sādhīyatīti attho. Saṅkhatāsaṅkhatalakkhaṇānaṃ pana abhāvenāti vadanto sabhāvadhammataṃ paṭisedheti. Vodānañca vuṭṭhānapariyāyova. Asaṅkhatabhāve kāraṇaṃ na hoti sabhāvadhammattāsādhakattāti adhippāyo.

៤៥៧-៤៥៩. ពាក្យថា «កិរិយមានា ករីយតិ» សេចក្តីថា ការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃអរូបក្ខន្ធទាំងឡាយដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ត្រូវបានសម្រេចដោយលំដាប់នៃសមថៈនិងវិបស្សនា។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលពោលថា «ព្រោះតែមិនមានសង្ខតលក្ខណៈនិងអសង្ខតលក្ខណៈ» ឈ្មោះថាបដិសេធនូវសភាវធម៌ (នៃនិរោធសមាបត្តិ)។ ម៉្យាងទៀត «វោទានៈ» ក៏ជាវេវចនៈនៃ «វុដ្ឋានៈ» តែប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះមិនអាចសម្រេចនូវសភាវធម៌បាន ហេតុនោះ ទើបមិនមែនជាហេតុក្នុងអសង្ខតភាព (នៃនិរោធសមាបត្តិ) នេះជាអធិប្បាយរបស់សកវាទី។


Nirodhasamāpattikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយនិរោធសមាបត្តិកថា ចប់ហើយ។


Chaṭṭhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយវគ្គទី៦ ចប់ហើយ។


7. Sattamavaggo

៧. វគ្គទី៧


1. Saṅgahitakathāvaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយសង្គហិតកថា


471-472. Saṅgahitāti sambandhā.

៤៧១-៤៧២. ពាក្យថា «សង្គហិតា» គឺការទាក់ទងគ្នា។


Saṅgahitakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសង្គហិតកថា ចប់ហើយ。


2. Sampayuttakathāvaṇṇanā

២. ការអធិប្បាយសម្បយុត្តកថា


473-474. Nānattavavatthānaṃ natthīti vadanto ‘‘tilamhi telaṃ anupaviṭṭha’’nti vacanameva na yujjatīti ‘‘na heva’’nti paṭikkhittanti dasseti.

៤៧៣-៤៧៤. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលពោលថា «ការកំណត់នូវសេចក្តីផ្សេងគ្នា មិនមានឡើយ» ឈ្មោះថាបង្ហាញការបដិសេធដោយពាក្យថា «ន ហេវំ» (មិនមែនដូច្នោះទេ) ព្រោះពាក្យថា «ប្រេងជ្រួតជ្រាបនៅក្នុងល្ង» នោះ មិនសមហេតុផលឡើយ។


Sampayuttakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសម្បយុត្តកថា ចប់ហើយ។


3. Cetasikakathāvaṇṇanā

៣. ការអធិប្បាយចេតសិកកថា


475-477. Phassādīnaṃ [Pg.84] ekuppādatādivirahitā sahajātatā natthīti āha ‘‘sampayuttasahajātataṃ sandhāyā’’ti.

៤៧៥-៤៧៧. ព្រះសង្គហការៈពោលថា «សំដៅយកសម្បយុត្តសហជាតភាព» ព្រោះសហជាតភាពដែលប្រាសចាកឯកុប្បាទតាលក្ខណៈជាដើម នៃធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើម មិនមានឡើយ។


Cetasikakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយចេតសិកកថា ចប់ហើយ។


4. Dānakathāvaṇṇanā

៤. ការអធិប្បាយទានកថា


478. Deyyadhammavasena codetunti yadi cetasikova dhammo dānaṃ, ‘‘diyyatīti dāna’’nti imināpi atthena cetasikasseva dānabhāvo āpajjatīti codetunti attho.

៤៧៨. ពាក្យថា «ដើម្បីចោទប្រកាន់ដោយអំណាចនៃទេយ្យធម៌» សេចក្តីថា ប្រសិនបើធម៌ជាចេតសិកប៉ុណ្ណោះជាទាន សូម្បីតែដោយអត្ថថា «វត្ថុដែលគេឲ្យ ឈ្មោះថាទាន» នោះ ភាពជាទានក៏ត្រូវធ្លាក់ទៅលើចេតសិកនោះឯង នេះជាសេចក្តីចោទប្រកាន់។


479. Aniṭṭhaphalantiādi acetasikassa dhammassa dānabhāvadīpanatthaṃ vuttanti phaladānabhāvadīpanatthaṃ na vuttanti attho daṭṭhabbo. Aniṭṭhaphalantiādinā acetasikassa dhammassa phaladānaṃ vuttaṃ viya hoti, na dānabhāvo, tannivāraṇatthañcetamāhāti. Evañca katvā anantaramevāha ‘‘na hi acetasiko annādidhammo āyatiṃ vipākaṃ detī’’ti. Iṭṭhaphalabhāvaniyamanatthanti deyyadhammo viya kenaci pariyāyena aniṭṭhaphalatā dānassa natthi, ekantaṃ pana iṭṭhaphalamevāti niyamanatthanti attho.

៤៧៩. សេចក្តីនៃពាក្យថា «ពាក្យថា អនិដ្ឋផល ជាដើម ព្រះអង្គសម្តែងដើម្បីបង្ហាញភាពជាទាននៃធម៌ដែលមិនមែនជាចេតសិក» គប្បីយល់ថា មិនមែនសម្តែងដើម្បីបង្ហាញភាពជាអ្នកឲ្យផលឡើយ។ ដោយពាក្យថា «អនិដ្ឋផល» ជាដើមនោះ ហាក់ដូចជាសម្តែងនូវការឲ្យផលនៃធម៌ដែលមិនមែនជាចេតសិក (មានបាយជាដើម) តែមិនមែនជាភាពជាទានឡើយ ហើយសត្រូវ (បរវាទី) ពោលពាក្យនេះដើម្បីឃាត់ការឲ្យផលនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះសង្គហការៈពោលក្នុងលំដាប់នោះភ្លាមថា «ព្រោះថាធម៌ដែលមិនមែនជាចេតសិក មានបាយជាដើម មិនអាចឲ្យផលវិបាកក្នុងអនាគតបានឡើយ»។ ពាក្យថា «ដើម្បីកំណត់នូវភាពជាផលដែលគួរប្រាថ្នា» សេចក្តីថា ភាពជាផលដែលមិនគួរប្រាថ្នានៃទាន មិនមានដោយបរិយាយណាមួយ ដូចជាទេយ្យធម៌ឡើយ ប៉ុន្តែមានតែផលដែលគួរប្រាថ្នាតែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ នេះជាសេចក្តីកំណត់។


Itarenāti ‘‘diyyatīti dāna’’nti iminā pariyāyena. Na pana ekenatthenāti ‘‘deyyadhammova dāna’’nti imaṃ sakavādīvādaṃ nivattetuṃ ‘‘saddhā hiriya’’ntiādikaṃ suttasādhanaṃ paravādīvāde yujjati, ‘‘idhekacco annaṃ detī’’tiādikañca, ‘‘cetasikova dhammo dāna’’nti imaṃ nivattetuṃ ‘‘cetasiko dhammo dāna’’nti imaṃ pana sādhetuṃ ‘‘saddhā hiriya’’ntiādikaṃ sakavādīvāde yujjati, ‘‘idhekacco annaṃ detī’’tiādikaṃ vā ‘‘deyyadhammo dāna’’nti sādhetunti evaṃ nivattanasādhanatthanānattaṃ sandhāya ‘‘na pana ekenatthenā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tattha yathā paravādīvāde ca suttasādhanatthaṃ ‘‘na vattabbaṃ cetasiko dhammo dāna’’nti pucchāyaṃ cetasikovāti attho daṭṭhabbo, tathā ‘‘na vattabbaṃ deyyadhammo dāna’’nti pucchāya ca deyyadhammovāti. Deyyadhammo iṭṭhaphaloti iṭṭhaphalābhāvamattameva paṭikkhittanti ettha ‘‘iṭṭhaphalabhāvamattameva paṭikkhitta’’nti pāṭhena bhavitabbanti[Pg.85]. ‘‘Iṭṭhaphalābhāvamattameva disvā paṭikkhitta’’nti vā vattabbaṃ. Saṅkarabhāvamocanatthanti cetasikassa dātabbaṭṭhena deyyadhammassa ca iṭṭhaphalaṭṭhena dānabhāvamocanatthanti vuttaṃ hoti.

ពាក្យថា «ដោយវិធីម្យ៉ាងទៀត» គឺដោយបរិយាយថា «វត្ថុដែលគេឲ្យ ឈ្មោះថាទាន»។ ពាក្យថា «ប៉ុន្តែមិនមែនដោយអត្ថតែមួយឡើយ» គប្បីយល់ថា ព្រះសង្គហការៈពោលសំដៅយកភាពប្លែកគ្នានៃអត្ថដែលត្រូវឃាត់និងអត្ថដែលត្រូវសម្រេច គឺ៖ ដើម្បីឃាត់វាទៈរបស់សកវាទីថា «ទេយ្យធម៌ប៉ុណ្ណោះជាទាន» នោះ សូត្រជាគ្រឿងសម្រេចមានពាក្យថា «សទ្ធា ហិរិ» ជាដើម គប្បីសមហេតុផលក្នុងបរវាទៈ និងពាក្យថា «បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ តែងឲ្យបាយ» ជាដើម ដើម្បីឃាត់វាទៈថា «ធម៌ជាចេតសិកប៉ុណ្ណោះជាទាន»។ ប៉ុន្តែដើម្បីសម្រេចវាទៈថា «ធម៌ជាចេតសិកជាទាន» នោះ សូត្រមានពាក្យថា «សទ្ធា ហិរិ» ជាដើម គប្បីសមហេតុផលក្នុងសកវាទៈ ឬពាក្យថា «បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ តែងឲ្យបាយ» ជាដើម ដើម្បីសម្រេចថា «ទេយ្យធម៌ជាទាន»។ ក្នុងវាទៈទាំងពីរនោះ ក្នុងសំណួរថា «មិនគួរនិយាយថា ធម៌ជាចេតសិកជាទានទេឬ?» ដើម្បីជាគ្រឿងសម្រេចសូត្រក្នុងបរវាទៈ គប្បីយល់សេចក្តីថា «ចេតសិកប៉ុណ្ណោះ» យ៉ាងណា ក្នុងសំណួរថា «មិនគួរនិយាយថា ទេយ្យធម៌ជាទានទេឬ?» ក៏គប្បីយល់ថា «ទេយ្យធម៌ប៉ុណ្ណោះ» យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា «ទេយ្យធម៌ជាផលដែលគួរប្រាថ្នា ឈ្មោះថាបដិសេធតែការមិនមានផលដែលគួរប្រាថ្នាប៉ុណ្ណោះ» នេះ គប្បីមានបាឋៈថា «បដិសេធតែភាពជាផលដែលគួរប្រាថ្នាប៉ុណ្ណោះ» หรือគប្បីពោលថា «ឃើញតែការមិនមានផលដែលគួរប្រាថ្នាប៉ុណ្ណោះ ទើបបដិសេធ»។ ពាក្យថា «ដើម្បីរួចផុតពីភាពច្របូកច្របល់គ្នា» មានន័យថា ដើម្បីដោះលែងចេតសិកចាកភាពជាវត្ថុដែលត្រូវឲ្យ និងដោះលែងទេយ្យធម៌ចាកភាពជាផលដែលគួរប្រាថ្នា ក្នុងភាពជាទាន។


Dānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយទានកថា ចប់ហើយ។


5. Paribhogamayapuññakathāvaṇṇanā

៥. ការអធិប្បាយបរិភោគមយបុណ្យកថា


483. Paribhogamayaṃ nāma cittavippayuttaṃ puññaṃ atthīti laddhi. Tañhi te sandhāya paribhogamayaṃ puññaṃ pavaḍḍhatīti vadantīti adhippāyo.

៤៨៣. លទ្ធិ (របស់បរវាទី) យល់ថា បុណ្យដែលមិនផ្សំផ្គុំដោយចិត្ត ឈ្មោះថា «បរិភោគមយបុណ្យ» នោះ មានពិតមែន។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ពួកបរវាទីទាំងនោះ សំដៅយកបុណ្យដែលកើតអំពីការបរិភោគនោះឯង ទើបពោលថា «បរិភោគមយបុណ្យ តែងចម្រើនឡើង»។


485. Tassāpi vasenāti tassāpi laddhiyā vasena. Pañcaviññāṇānaṃ viya etesampi samodhānaṃ siyāti paṭijānātīti vadanti. Pañcaviññāṇaphassādīnameva pana samodhānaṃ sandhāya paṭijānātīti adhippāyo.

៤៨៥. ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃលទ្ធិនោះដែរ» គឺដោយអំណាចនៃលទ្ធិនោះឯង។ ពួកបរវាទីពោលថា គាត់ទទួលស្គាល់ថា ការជួបជុំគ្នានៃធម៌ទាំងនេះ (បុណ្យទាំងពីរយ៉ាង) គប្បីមាន ដូចជាបញ្ចវិញ្ញាណដែរ។ ប៉ុន្តែសេចក្តីអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យថា គាត់ទទួលស្គាល់ដោយសំដៅយកតែការជួបជុំគ្នានៃបញ្ចវិញ្ញាណផស្សៈជាដើមប៉ុណ្ណោះ។


486. Aparibhuttepīti iminā ‘‘paṭiggāhako paṭiggahetvā na paribhuñjati chaḍḍetī’’tiādikaṃ dasseti. Aparibhutte deyyadhamme puññabhāvato paribhogamayaṃ puññaṃ pavaḍḍhatīti ayaṃ vādo hīyati. Tasmiñca hīne sakavādīvādo balavā. Cāgacetanāya eva hi puññabhāvo evaṃ siddho hotīti adhippāyo. Aparibhuttepi deyyadhamme puññabhāve cāgacetanāya eva puññabhāvoti āha ‘‘sakavādīvādova balavā’’ti.

៤៨៦. ដោយពាក្យថា «សូម្បីកាលមិនទាន់បរិភោគ» នេះ ព្រះសង្គហការៈបង្ហាញពាក្យថា «បដិគ្គាហកៈទទួលយកហើយ មិនបរិភោគ តែបោះបង់ចោល» ជាដើម។ កាលបើទេយ្យធម៌មិនទាន់ត្រូវបានបរិភោគ ប៉ុន្តែនៅតែមានបុណ្យដដែល នាំឲ្យវាទៈថា «បរិភោគមយបុណ្យ តែងចម្រើនឡើង» នោះ ត្រូវសាបសូន្យទៅ។ កាលបើវាទៈនោះសាបសូន្យទៅ វាទៈរបស់សកវាទីក៏មានកម្លាំង។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះភាពជាបុណ្យនៃចាគចេតនាតែម៉្យាង ត្រូវបានសម្រេចយ៉ាងនេះឯង។ ព្រោះហេតុតែមានភាពជាបុណ្យ សូម្បីកាលទេយ្យធម៌មិនទាន់ត្រូវបានបរិភោគ ភាពជាបុណ្យទើបជារបស់ចាគចេតនាតែម៉្យាង ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា «វាទៈរបស់សកវាទីប៉ុណ្ណោះមានកម្លាំង»។


Paribhogamayapuññakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយបរិភោគមយបុណ្យកថា ចប់ហើយ។


6. Itodinnakathāvaṇṇanā

៦. ការអធិប្បាយឥតោទិន្នកថា


488-491. Teneva yāpentīti teneva cīvarādinā yāpenti, teneva vā cīvarādidānena yāpenti, sayaṃkatena kammunā vināpīti adhippāyo. Iminā kāraṇenāti yadi yaṃ ito cīvarādi dinnaṃ, na tena yāpeyyuṃ, kathaṃ anumodeyyuṃ…pe… somanassaṃ paṭilabheyyunti laddhiṃ patiṭṭhapentassapīti vuttaṃ hoti.

៤៨៨-៤៩១. ពាក្យថា «រស់នៅដោយវត្ថុនោះឯង» សេចក្តីអធិប្បាយ (របស់បរវាទី) ថា ពួកប្រេតរស់នៅដោយចីវរជាដើមនោះឯង ឬរស់នៅដោយការឲ្យចីវរជាដើមនោះឯង សូម្បីតែមិនមានកម្មដែលខ្លួនធ្វើដោយខ្លួនឯងក៏ដោយ។ ពាក្យថា «ដោយហេតុនេះ» មានន័យថា ប្រសិនបើពួកប្រេតមិនបានរស់នៅដោយចីវរជាដើមដែលគេឲ្យពីលោកនេះទេ តើពួកគេនឹងអនុមោទនា... នឹងបានសោមនស្សយ៉ាងដូចម្តេច? ពាក្យនេះត្រូវបានពោលឡើង សូម្បីតែចំពោះបុគ្គលដែលកំពុងតាំងលទ្ធិនោះទុក។


Itodinnakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយឥតោទិន្នកថា ចប់ហើយ។


7. Pathavīkammavipākotikathāvaṇṇanā

៧. ការអធិប្បាយបថវីកម្មវិបាកោតិកថា


492. Phasso [Pg.86] sukhavedanīyādibhedo hotīti phassena sabbampi kammavipākaṃ dassetvā puna attavajjehi sampayogadassanatthaṃ ‘‘so ca saññādayo cā’’tiādi vuttaṃ. Atthi ca nesanti sāvajjane cakkhuviññāṇādisahajātadhamme sandhāya vuttaṃ. Yo tattha iṭṭhavipāko, tassa patthanāti iṭṭhavipāke eva patthanaṃ katvā kammaṃ karontīti kammūpanissayabhūtameva patthanaṃ dasseti, paccuppannavedanāpaccayaṃ vā taṇhaṃ upādānādinibbattanavasena dukkhassa pabhāvitaṃ. Mūlataṇhāti paccuppannavipākavaṭṭanibbattakakammassa upanissayabhūtaṃ purimataṇhaṃ, kammasahāyaṃ vā vipākassa upanissayabhūtaṃ.

៤៩២. ដោយពាក្យថា «ផស្សៈមានការបែងចែកជាសុខវេទនីយផស្សៈជាដើម» ព្រះសង្គហការៈបង្ហាញនូវកម្មវិបាកទាំងអស់ដោយផស្សៈហើយ ទើបពោលពាក្យថា «ផស្សៈនោះផង សញ្ញាជាដើមផង» ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញការសម្បយុត្តជាមួយធម៌ដទៃក្រៅពីខ្លួន (មានវេទនានិងសញ្ញាជាដើម)។ ពាក្យថា «ហើយធម៌ទាំងឡាយក៏មានដល់វិញ្ញាណទាំងនោះ» ព្រះសង្គហការៈពោលសំដៅយកសហជាតធម៌មានចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយអាវជ្ជនៈ។ ពាក្យថា «វិបាកណាដែលគួរប្រាថ្នាក្នុងវិបាកនោះ ការប្រាថ្នានូវវិបាកនោះ» បង្ហាញនូវការប្រាថ្នាដែលជាឧបនិស្ស័យនៃកម្ម ព្រោះសត្វទាំងឡាយតែងធ្វើកម្មដោយតាំងចិត្តប្រាថ្នាតែក្នុងឥដ្ឋវិបាកប៉ុណ្ណោះ ឬមួយសំដៅយកតណ្ហាដែលមានបច្ចុប្បន្នវេទនាជាបច្ច័យ ដែលបង្កើតទុក្ខដោយអំណាចនៃការបង្កើតឧបាទានជាដើម។ ពាក្យថា «មូលតណ្ហា» គឺតណ្ហាក្នុងភពមុនដែលជាឧបនិស្ស័យនៃកម្មដែលបង្កើតបច្ចុប្បន្នវិបាកវដ្តទុក្ខ ឬតណ្ហាដែលជាសហការីនៃកម្ម ដែលជាឧបនិស្ស័យនៃវិបាក។


493. Sakasamayavasena ca codanāya payujjamānataṃ dassetuṃ ‘‘tesañca laddhiyā’’tiādimāha.

៤៩៣. ព្រះសង្គហការៈពោលពាក្យថា «និងដោយលទ្ធិរបស់ជនទាំងនោះ» ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញភាពសមគួរនៃការចោទប្រកាន់ដោយអំណាចនៃលទ្ធិរបស់ខ្លួន។


494. Paṭilābhavasenāti kamme sati pathaviyādīnaṃ paṭilābho hotīti kammaṃ taṃsaṃvattanikaṃ nāma hotīti dasseti.

៤៩៤. ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃការបាន» បង្ហាញថា កាលបើកម្មមាន ការបាននូវផែនដីជាដើមក៏មាន ហេតុនោះ កម្មទើបឈ្មោះថា «កម្មប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការបាននូវវត្ថុនោះ»។


Pathavīkammavipākotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយបថវីកម្មវិបាកោតិកថា ចប់ហើយ។


8. Jarāmaraṇaṃvipākotikathāvaṇṇanā

៨. ការអធិប្បាយជរាមរណំវិបាកោតិកថា


495. Sampayogalakkhaṇābhāvāti ‘‘ekārammaṇā’’ti imassa sampayogalakkhaṇassa abhāvāti adhippāyo.

៤៩៥. ពាក្យថា «ព្រោះមិនមានសម្បយុត្តលក្ខណៈ» សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះមិនមានសម្បយុត្តលក្ខណៈគឺ «ការមានអារម្មណ៍តែមួយ» នេះឯង។


496. Pariyāyo natthīti sakavādinā attanā vattabbatāya pariyāyo natthīti abyākatānaṃ jarāmaraṇassa vipākanivāraṇatthaṃ abyākatavasena pucchā na katāti dasseti.

៤៩៦. ពាក្យថា «មិនមានបរិយាយ» បង្ហាញថា សកវាទីគ្មានបរិយាយដែលខ្លួនត្រូវនិយាយឡើយ ហេតុនោះ ព្រះមោគ្គលីបុត្តតិស្សត្ថេរទើបមិនសួរដោយអំណាចនៃអព្យាកតធម៌ ដើម្បីឃាត់ភាពជាវិបាកនៃជរានិងមរណៈរបស់អព្យាកតធម៌ទាំងឡាយ។


497. Aparisuddhavaṇṇatā jarāyevāti keci, taṃ akusalakammaṃ kammasamuṭṭhānassātiādinā rūpasseva dubbaṇṇatādassanena samamevāti.

៤៩៧. អាចារ្យខ្លះពោលថា «សម្បុរមិនស្អាត គឺជរានោះឯង» ពាក្យរបស់អាចារ្យទាំងនោះ គឺស្មើគ្នាជាមួយនឹងការបង្ហាញភាពមានសម្បុរអាក្រក់នៃរូបតែម៉្យាង ដោយពាក្យថា «អកុសលកម្ម ជារបស់រូបដែលមានកម្មជាសមុដ្ឋាន» ជាដើម។


Jarāmaraṇaṃvipākotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយជរាមរណំវិបាកោតិកថា ចប់ហើយ។


9. Ariyadhammavipākakathāvaṇṇanā

៩. ការអធិប្បាយអរិយធម្មវិបាកកថា


500. Vaṭṭanti [Pg.87] kammādivaṭṭaṃ.

៥០០. ពាក្យថា «វដ្តៈ» គឺកម្មវដ្តជាដើម។


Ariyadhammavipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអរិយធម្មវិបាកកថា ចប់ហើយ។


10. Vipākovipākadhammadhammotikathāvaṇṇanā

១០. ការអធិប្បាយវិបាកោវិបាកធម្មធម្មោតិកថា


501. Tappaccayāpīti yassa vipākassa vipāko aññamaññapaccayo hoti tappaccayāpi aññamaññapaccayabhūtatopīti adhippāyo. So hītiādinā purimapaṭiññāya imassa codanassa kāraṇabhāvaṃ dasseti. Aññamaññapaccayādīsu paccayaṭṭhenāti ādi-saddena sahajātādipaccaye saṅgaṇhitvā tesu tena tena paccayabhāvenāti dasseti.

៥០១. ពាក្យថា «សូម្បីព្រោះបច្ច័យនោះ» សេចក្តីអធិប្បាយថា វិបាកទី១ ណា ជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យនៃវិបាកទី២ សូម្បីព្រោះបច្ច័យនោះ គឺព្រោះភាពជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យនៃវិបាកទី១ នោះឯង។ ព្រះសង្គហការៈបង្ហាញភាពជាហេតុនៃការចោទប្រកាន់នេះ នៃការប្តេជ្ញាមុន ដោយពាក្យថា «ព្រោះថាបុគ្គលនោះ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា «ដោយអត្ថថាជាបច្ច័យក្នុងអញ្ញមញ្ញបច្ច័យជាដើម» ព្រះសង្គហការៈសង្រ្គោះយកសហជាតបច្ច័យជាដើមដោយ «អាទិ» សព្ទ ហើយបង្ហាញនូវភាពជាបច្ច័យនោះៗ ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយនោះ។


Vipākovipākadhammadhammotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយវិបាកោវិបាកធម្មធម្មោតិកថា ចប់ហើយ។


Sattamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយវគ្គទី៧ ចប់ហើយ។


8. Aṭṭhamavaggo

៨. វគ្គទី៨


1. Chagatikathāvaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយឆគតិកថា


503-504. Vaṇṇoti vaṇṇanibhā saṇṭhānañca vuccatīti āha ‘‘sadisarūpasaṇṭhānā’’ti.

៥០៣-៥០៤. ពាក្យថា «វណ្ណៈ» សំដៅយកពណ៌សម្បុរនិងទ្រង់ទ្រាយ (មានវែងខ្លីជាដើម) ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា «មានរូបនិងទ្រង់ទ្រាយដូចគ្នា»។


Chagatikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយឆគតិកថា ចប់ហើយ។


2. Antarābhavakathāvaṇṇanā

២. ការអធិប្បាយអន្តរាភវកថា


505. Atidūrassa antaritassa pattabbassa desassa dassanato dibbacakkhuko viya. Ākāsena pathavantaraṭṭhānāni bhinditvā gamanato iddhimā viya. Na sahadhammenāti yadi so bhavānaṃ antarā na siyā, na nāma antarābhavoti paṭikkhepe karaṇaṃ natthīti adhippāyo.

៥០៥. ព្រោះតែអាចមើលឃើញទីកន្លែងដែលត្រូវទៅដល់ ទោះបីជាឆ្ងាយខ្លាំង ឬត្រូវបានបិទបាំងក៏ដោយ ទើបដូចជាបុគ្គលមានទិព្វចក្ខុ។ ព្រោះតែអាចទៅតាមអាកាស និងទម្លុះទម្លាយទីកន្លែងដែលបិទបាំងបាន ទើបដូចជាបុគ្គលមានឫទ្ធិ។ ពាក្យថា «មិនមែនដោយសហធម៌ទេ» សេចក្តីអធិប្បាយថា ប្រសិនបើអន្តរាភពនោះមិនមានក្នុងចន្លោះនៃភពទាំងឡាយទេ ឈ្មោះថាអន្តរាភពក៏មិនមានដែរ ហេតុនោះ ទើបមិនមានហេតុផលក្នុងការបដិសេធឡើយ។


506. Tattha [Pg.88] jātijarāmaraṇāni ceva cutipaṭisandhiparamparañca anicchantoti etena cutianantaraṃ antarābhavaṃ khandhāti, vattamānā jātīti, mātukucchimeva paviṭṭhā antaradhāyamānā maraṇanti na icchati.

៥០៦. ដោយពាក្យថា «មិនប្រាថ្នានូវជាតិ ជរា មរណៈ និងលំដាប់នៃចុតិនិងបដិសន្ធិក្នុងអន្តរាភពនោះ» នេះ ព្រះសង្គហការៈមិនប្រាថ្នាអន្តរាភពដែលជាខន្ធក្នុងលំដាប់នៃចុតិ មិនប្រាថ្នាជាតិដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ និងមិនប្រាថ្នាមរណៈដែលរលត់ទៅក្នុងខណៈដែលចូលទៅក្នុងផ្ទៃនៃមាតាឡើយ។


507. Yathā kāmabhavādīsu tattha tattheva punappunaṃ cavitvā upapattivasena cutipaṭisandhiparamparā hoti, evaṃ taṃ tattha na icchatīti dasseti.

៥០៧. បង្ហាញថា លំដាប់នៃចុតិនិងបដិសន្ធិដោយអំណាចនៃការចាកលោកនេះទៅកើតក្នុងភពនោះៗ ម្តងហើយម្តងទៀត ក្នុងកាមភពជាដើម មានយ៉ាងណា ព្រះសង្គហការៈក៏មិនប្រាថ្នានូវលំដាប់នៃចុតិនិងបដិសន្ធិនោះក្នុងអន្តរាភពនោះ យ៉ាងនោះដែរ។


Antarābhavakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអន្តរាភវកថា ចប់ហើយ។


3. Kāmaguṇakathāvaṇṇanā

៣. ការអធិប្បាយកាមគុណកថា


510. Kāmabhavassa kamanaṭṭhena kāmabhavabhāvo sabbepi kāmāvacarā khandhādayo kāmabhavoti iminā adhippāyena daṭṭhabbo. Upādinnakkhandhānameva pana kāmabhavabhāvo dhātukathāyaṃ dassito, na kamanaṭṭhena kāmabhavabhāvo. ‘‘Pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā’’ti vacanamattaṃ nissāyāti pañceva kāmakoṭṭhāsā ‘‘kāmo’’ti vuttāti kāmadhātūtivacanaṃ na aññassa nāmanti iminā adhippāyenevaṃ vacanamattaṃ nissāyāti attho.

៥១០. គប្បីយល់ដោយសេចក្តីអធិប្បាយថា ភាពជាកាមភពព្រោះអត្ថថាជាទីប្រាថ្នានៃកាមភព គឺធម៌មានខន្ធជាដើមដែលជាកាមាវចរៈទាំងអស់ ឈ្មោះថាកាមភព។ ប៉ុន្តែក្នុងធាតុគថា ព្រះអង្គបង្ហាញភាពជាកាមភពតែនៃឧបាទិន្នខន្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនបង្ហាញភាពជាកាមភពដោយអត្ថថាជាទីប្រាថ្នាឡើយ។ ពាក្យថា «អាស្រ័យត្រឹមតែព្រះពុទ្ធដីកាថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាមគុណទាំងឡាយ ៥ នេះ» សេចក្តីថា ផ្នែកនៃកាមទាំង ៥ ប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គហៅថា «កាម» ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «កាមធាតុ» មិនមែនជាឈ្មោះរបស់វត្ថុដទៃក្រៅពីកាមគុណទាំង ៥ ឡើយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយនៃពាក្យថា «អាស្រ័យត្រឹមតែព្រះពុទ្ធដីកាបែបនេះ»។


Kāmaguṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយកាមគុណកថា ចប់ហើយ។


5. Rūpadhātukathāvaṇṇanā

៥. ការអធិប្បាយរូបធាតុកថា


515-516. Rūpadhātukathāyaṃ rūpadhātūti vacanato rūpīdhammeheva rūpadhātuyā bhavitabbanti laddhi daṭṭhabbā. Suttesu ‘‘tayome bhavā’’tiādinā (dī. ni. 3.305) paricchinnabhūmiyova bhūmiparicchedo, ‘‘heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā’’tiādikammaparicchindanampi (vibha. 182) vadanti.

៥១៥-៥១៦. គប្បីយល់លទ្ធិ (របស់បរវាទី) ថា ព្រោះតែមានព្រះពុទ្ធដីកាក្នុងរូបធាតុគថាថា «រូបធាតុ» ហេតុនោះ រូបធាតុគប្បីកើតឡើងដោយរូបធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងសូត្រទាំងឡាយ ព្រះអង្គសម្តែងថា «ភពទាំងឡាយ ៣ នេះ» ជាដើម ភូមិដែលត្រូវបានកំណត់ទុកប៉ុណ្ណោះ ជាការកំណត់ភូមិ ហើយពួកអាចារ្យក៏ពោលនូវការកំណត់ភូមិដោយកម្ម មានពាក្យថា «ធ្វើអវីចិនរកខាងក្រោមឲ្យជាទីបំផុត» ជាដើម។


Rūpadhātukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយរូបធាតុ ចប់ហើយ។


6. Arūpadhātukathāvaṇṇanā

៦. ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយអរូបធាតុ


517-518. Imināvupāyenāti [Pg.89] yathā hi purimakathāyaṃ rūpino dhammā avisesena ‘‘rūpadhātū’’ti vuttā, evamidhāpi arūpino dhammā avisesena ‘‘arūpadhātū’’ti vuttāti tattha vuttanayo idhāpi samānoti adhippāyo.

៥១៧-៥១៨. ពាក្យថា Imināvupāyenā មានសេចក្តីពន្យល់ថា ដូចជាក្នុងកថាខាងដើម ធម៌ទាំងឡាយដែលមានរូប ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅថា «រូបធាតុ» ដោយមិនមានការប្លែកគ្នា (ដោយទូទៅ) យ៉ាងណាមិញ ក្នុងអរូបធាតុកថានេះក៏ដូចគ្នាដែរ ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមានរូប ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅថា «អរូបធាតុ» ដោយមិនមានការប្លែកគ្នា (ដោយទូទៅ) ដូច្នេះ វិធីដែលពោលហើយក្នុងរូបធាតុកថានោះ ក៏ដូចគ្នាគ្នានឹងក្នុងអរូបធាតុកថានេះដែរ នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។


Arūpadhātukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយអរូបធាតុ ចប់ហើយ។


7. Rūpadhātuyāāyatanakathāvaṇṇanā

៧. ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយអាយតនៈនៃរូបធាតុ


519. Ghānanimittānipīti idaṃ ghānādinimittānipīti vattabbaṃ. Nimittanti ghānādīnaṃ okāsabhāvena upalakkhitaṃ tathāvidhasaṇṭhānaṃ rūpasamudāyamāha.

៥១៩. ពាក្យថា Ghānanimittānipī នេះ គួរពោលថា ghānādinimittānipī។ ពាក្យថា nimitta ព្រះសង្គហការៈសំដៅយកក្រុមរូប (រូបកលាប) ដែលមានសណ្ឋានបែបនោះ ដែលកំណត់ដឹងបានដោយភាពជាទីតាំងនៃឃានប្បសាទជាដើម។


Rūpadhātuyāāyatanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយអាយតនៈនៃរូបធាតុ ចប់ហើយ។


8. Arūperūpakathāvaṇṇanā

៨. ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយរូបក្នុងអរូបភព


524-526. Sukhumarūpaṃ atthi, yato nissaraṇaṃ taṃ āruppanti adhippāyo.

៥២៤-៥២៦. ពាក្យថា Sukhumarūpaṃ atthi មានអធិប្បាយថា រូបល្អិត (សុខុមរូប) មាននៅក្នុងអរូបភព ព្រោះអរូបជ្ឈាននោះជាគ្រឿងរំដោះចេញចាករូបល្អិតនោះ នេះជាបំណងរបស់បរវាទិ។


Arūperūpakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយរូបក្នុងអរូបភព ចប់ហើយ។


9. Rūpaṃkammantikathāvaṇṇanā

៩. ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយរូបជាកម្មន្តៈ


527-537. Pakappayamānāti āyūhamānā, sampayuttesu adhikaṃ byāpāraṃ kurumānāti attho. Purimavāreti ‘‘yaṃkiñci akusalena cittena samuṭṭhitaṃ rūpaṃ, sabbaṃ taṃ akusala’’nti imaṃ pañhaṃ vadati.

៥២៧-៥៣៧. ពាក្យថា Pakappayamānā មានន័យថា ញ៉ាំងការខ្វល់ខ្វាយដ៏ក្រៃលែងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្ត គឺកំពុងខំប្រឹងប្រែង។ ពាក្យថា purimavāre ព្រះសង្គហការៈសំដៅដល់បញ្ហានេះថា «រូបណាមួយដែលតាំងឡើងដោយអកុសលចិត្ត រូបទាំងអស់នោះជាអកុសល»។


Rūpaṃkammantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយរូបជាកម្មន្តៈ ចប់ហើយ។


10. Jīvitindriyakathāvaṇṇanā

១០. ការអធិប្បាយអំពីជីវិតិន្ទ្រិយកថា


540. Arūpajīvitindriyantipañhe [Pg.90] ‘‘atthi arūpīnaṃ dhammānaṃ āyū’’tiādikaṃ pañhaṃ antaṃ gahetvā vadati. Arūpadhammānaṃ cittavippayuttaṃ jīvitindriyasantānaṃ nāma atthīti icchatīti ettha rūpārūpadhammānaṃ taṃ icchanto arūpadhammānaṃ icchatīti vattuṃ yuttoti ‘‘arūpadhammāna’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ.

៥៤០. ក្នុងបញ្ហាថា Arūpajīvitindriyaṃ ព្រះសង្គហការៈកាន់យកពាក្យខាងចុងនៃបញ្ហាទាំងមូល មានជាដើមថា «atthi arūpīnaṃ dhammānaṃ āyū» ហើយពោល។ ក្នុងពាក្យថា arūpadhammānaṃ cittavippayuttaṃ jīvitindriyasantānaṃ nāma atthīti icchati នេះ គួរដឹងថា បរវាទិដែលប្រាថ្នាចង់បានសន្តាននៃជីវិតិន្ទ្រិយដែលវិប្បយុត្តចាកចិត្តនៃធម៌ដែលមានរូបនិងមិនមានរូបនោះ ក៏រមែងប្រាថ្នាចង់បានចំពោះធម៌ដែលមិនមានរូប (អរូបធម៌) ដែរ ហេតុនោះទើបព្រះសង្គហការៈពោលថា «arūpadhammānaṃ»។


541. Sattasantāne rūpino vā dhammā hontūtiādināpi tameva jīvitindriyasantānaṃ vadatīti veditabbaṃ.

៥៤១. គួរដឹងថា សូម្បីតែពាក្យមានជាដើមថា sattasantāne rūpino vā dhammā hontu ព្រះសង្គហការៈក៏សំដៅពោលចំពោះសន្តាននៃជីវិតិន្ទ្រិយនោះឯង។


542. Pubbāparabhāgaṃ sandhāyāti samāpattiyā āsannabhāvato tadāpi samāpannoyevāti adhippāyo.

៥៤២. ពាក្យថា Pubbāparabhāgaṃ sandhāya មានអធិប្បាយថា សូម្បីក្នុងកាលនោះ (កាលចូលនិងកាលចេញ) ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកចូលសមាបត្តិដដែល ព្រោះភាពនៅជិតនឹងសមាបត្តិ នេះជាបំណងរបស់បរវាទិ។


544-545. Dve jīvitindriyānīti ‘‘pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassā’’ti purimapāṭho. ‘‘Pucchā paravādissa, paṭiññā sakavādissā’’ti pacchimapāṭho, so yutto.

៥៤៤-៥៤៥. ពាក្យថា Dve jīvitindriyāni នេះ បើតាមបាឋខាងដើមថា «pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa» (សកវាទិសួរ បរវាទិឆ្លើយ)។ ចំណែកបាឋខាងចុងថា «pucchā paravādissa, paṭiññā sakavādissa» (បរវាទិសួរ សកវាទិឆ្លើយ) បាឋខាងចុងនោះទើបត្រឹមត្រូវ។


Jīvitindriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីជីវិតិន្ទ្រិយកថា ចប់ហើយ។


11. Kammahetukathāvaṇṇanā

១១. ការអធិប្បាយអំពីកម្មហេតុកថា


546. Sesanti pāṇātipātādikammassa hetūti ito purimaṃ sotāpannādianuyogaṃ vadati. Handa hīti paravādissevetaṃ sampaṭicchanavacananti sampaṭicchāpetunti na sakkā vattuṃ, ‘‘katamassa kammassa hetū’’ti pana sakavādī taṃ sampaṭicchāpetuṃ vadatīti yujjeyya, sampaṭicchāpetunti pana pakkhaṃ paṭijānāpetunti atthaṃ aggahetvā paravādī attano laddhiṃ sakavādiṃ gāhāpetunti attho daṭṭhabbo.

៥៤៦. ពាក្យថា Sesanti ព្រះសង្គហការៈសំដៅដល់ការសួរដេញដោលមានសោតាបន្នៈជាដើម មុនអំពីពាក្យថា pāṇātipātādikammassa hetu នេះ។ ពាក្យថា handa hi នេះ ជាពាក្យទទួលព្រមរបស់បរវាទិប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះមិនអាចពោលថា ដើម្បីឲ្យទទួលព្រម (sampaṭicchāpetuṃ) បានឡើយ។ ប៉ុន្តែ បើពោលថា សកវាទិពោលដើម្បីឲ្យបរវាទិនោះទទួលព្រមថា «katamassa kammassa hetu» ដូច្នេះ ទើបសមគួរ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា sampaṭicchāpetuṃ នេះ មិនកាន់យកសេចក្តីថា ដើម្បីឲ្យទទួលព្រមនូវចំណែក (គឺការចោទប្រកាន់ព្រះអរហន្តថាធ្លាក់ចុះចាកអរហត្តផល) ឡើយ គឺគួរមើលសេចក្តីថា បរវាទិពោលដើម្បីឲ្យសកវាទិទទួលយកលទ្ធិរបស់ខ្លួន។


Kammahetukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីកម្មហេតុកថា ចប់ហើយ។


Aṭṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីវគ្គទីប្រាំបី ចប់ហើយ។


9. Navamavaggo

៩. វគ្គទីប្រាំបួន


1. Ānisaṃsadassāvīkathāvaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយអំពីអានិសង្សទស្សាវិកថា


547. Vibhāgadassanatthanti [Pg.91] visabhāgadassanatthanti vuttaṃ hoti. Nānācittavasena paṭijānantassa adhippāyamaddanaṃ kathaṃ yuttanti vicāretabbaṃ. Ārammaṇavasena hi dassanadvayaṃ saha vadantassa tadabhāvadassanatthaṃ idaṃ āraddhanti yuttanti. Anussavavasenātiādinā na kevalaṃ aniccādiārammaṇameva ñāṇaṃ vipassanā, atha kho ‘‘anuppādo khema’’ntiādikaṃ nibbāne ānisaṃsadassanañcāti dīpeti.

៥៤៧. ពាក្យថា Vibhāgadassanatthaṃ មានន័យថា ដើម្បីបង្ហាញភាពមិនដូចគ្នា (វិសភាគទស្សនត្ថៈ)។ គួរពិចារណាថា ការកំចាត់បង់នូវបំណងរបស់បរវាទិដែលទទួលស្គាល់ដោយអំណាចនៃចិត្តផ្សេងៗ នោះ តើគួរដោយវិធីណា? ព្រោះថា ការចាប់ផ្តើមអានិសង្សទស្សនកថានេះ គឺសមគួរដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមិនមាននៃទស្សនៈទាំងពីរនោះ ដល់បរវាទិដែលពោលនូវទស្សនៈទាំងពីរព្រមគ្នាតាមអំណាចនៃអារម្មណ៍។ ពាក្យមានជាដើមថា anussavavasena បង្ហាញថា មិនមែនតែញាណដែលមានអនិច្ចលក្ខណៈជាដើមជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះទេដែលជាវិបស្សនា ប៉ុន្តែការឃើញអានិសង្សក្នុងព្រះនិព្វានមានជាដើមថា «ការមិនកើតឡើងជាធម៌ក្សេម» ក៏ជាវិបស្សនាដែរ។


Ānisaṃsadassāvīkathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីអានិសង្សទស្សាវិកថា ចប់ហើយ។


2. Amatārammaṇakathāvaṇṇanā

២. ការអធិប្បាយអំពីអមតារម្មណកថា


549. Suttabhayenāti ‘‘pārimaṃ tīraṃ khemaṃ appaṭibhayanti kho, bhikkhave, nibbānassetaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.238) asaṃyojaniyādibhāvaṃ sandhāya khemādibhāvo vuttoti evamādinā suttabhayenāti daṭṭhabbaṃ.

៥៤៩. ពាក្យថា Suttabhayena គួរដឹងថា ព្រោះខ្លាច (ការផ្ទុយនឹង) ព្រះសូត្រមានជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពាក្យថា ត្រើយម្ខាង ជាទីក្សេម មិនមានភ័យនេះ ជាឈ្មោះនៃព្រះនិព្វាន» ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅថាជាទីក្សេមជាដើម ដោយសំដៅយកភាពជាធម៌មិនគួរដល់សញ្ញោជនៈជាដើម។


Amatārammaṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីអមតារម្មណកថា ចប់ហើយ។


3. Rūpaṃsārammaṇantikathāvaṇṇanā

៣. ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយរូបមានអារម្មណ៍


552-553. Ārammaṇatthassa vibhāgadassanatthanti paccayaṭṭho olubbhaṭṭhoti evaṃ vibhāge vijjamāne paccayolubbhānaṃ visesābhāvaṃ kappetvā akappetvā vā sappaccayattā olubbhārammaṇenapi sārammaṇamevāti na gahetabbanti dassanatthanti vuttaṃ hoti.

៥៥២-៥៥៣. ពាក្យថា Ārammaṇatthassa vibhāgadassanatthaṃ មានន័យថា កាលបើការបែងចែកជាពិសេសមានប្រាកដយ៉ាងនេះ គឺសេចក្តីថាជាបច្ច័យ និងសេចក្តីថាជាទីតោង (ឱលុព្វៈ) មិនគួរប្រកាន់យកថា «រូបសូម្បីដោយអំណាចនៃឱលុព្វារម្មណ៍ (អារម្មណ៍ជាទីតោង) ក៏ឈ្មោះថាមានអារម្មណ៍ដែរ ព្រោះភាពជាធម៌មានបច្ច័យ» ដោយការត្រិះរិះក្តី មិនត្រិះរិះក្តី នូវភាពមិនប្លែកគ្នានៃបច្ច័យនិងឱលុព្វៈនោះឡើយ នេះជាការបង្ហាញសេចក្តីពន្យល់។


Rūpaṃsārammaṇantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយរូបមានអារម្មណ៍ ចប់ហើយ។


4. Anusayāanārammaṇātikathāvaṇṇanā

៤. ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយអនុស័យមិនមានអារម្មណ៍


554-556. Appahīnattāva [Pg.92] atthīti vuccati, na pana vijjamānattāti adhippāyo.

៥៥៤-៥៥៦. ពាក្យថា Appahīnattāva atthi មានអធិប្បាយថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកភាពដែលមិនទាន់លះបង់បានដោយមគ្គប៉ុណ្ណោះ មិនមែនពោលព្រោះភាពជាធម៌មានប្រាកដឡើយ នេះជាបំណងរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។


Anusayāanārammaṇātikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយអនុស័យមិនមានអារម្មណ៍ ចប់ហើយ។


5. Ñāṇaṃanārammaṇantikathāvaṇṇanā

៥. ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយញាណមិនមានអារម្មណ៍


557-8. Tassa ñāṇassāti maggañāṇassāti vadanti.

៥៥៧-៨. ពាក្យថា Tassa ñāṇassa ពួកអាចារ្យពោលសំដៅយកមគ្គញាណ។


Ñāṇaṃanārammaṇantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយញាណមិនមានអារម្មណ៍ ចប់ហើយ។


7. Vitakkānupatitakathāvaṇṇanā

៧. ការអធិប្បាយអំពីវិតក្កានុបតិតកថា


562. Avisesenevāti ārammaṇasampayogehi dvīhipīti attho.

៥៦២. ពាក្យថា Aviseseneva មានន័យថា ដោយទាំងពីរយ៉ាង គឺអារម្មណ៍និងសម្បយោគៈ។


Vitakkānupatitakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីវិតក្កានុបតិតកថា ចប់ហើយ។


8. Vitakkavipphārasaddakathāvaṇṇanā

៨. ការអធិប្បាយអំពីវិតក្កវិប្ផារសទ្ទកថា


563. Sabbasoti savitakkacittesu sabbattha sabbadā vāti imamatthaṃ dassento āha ‘‘antamaso manodhātupavattikālepī’’ti. Vitakkavipphāramattanti vitakkassa pavattimattanti adhippāyo.

៥៦៣. ពាក្យថា Sabbaso ព្រះសង្គហការៈកាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនេះថា ក្នុងចិត្តដែលមានវិតក្កៈទាំងអស់ ឬក្នុងកាលទាំងពួង ទើបពោលថា «antamaso manodhātupavattikālepī» (សូម្បីក្នុងកាលប្រព្រឹត្តទៅនៃមនោធាតុក៏ដោយ)។ ពាក្យថា vitakkavipphāramattaṃ មានអធិប្បាយថា ត្រឹមតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិតក្កៈប៉ុណ្ណោះ នេះជាបំណងរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។


Vitakkavipphārasaddakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីវិតក្កវិប្ផារសទ្ទកថា ចប់ហើយ។


9. Nayathācittassavācātikathāvaṇṇanā

៩. ការអធិប្បាយអំពីនយថាចិត្តស្សវាចាកថា


565. Anāpattīti visaṃvādanādhippāyassa abhāvā musāvādo na hotīti vuttaṃ.

៥៦៥. ពាក្យថា Anāpatti ព្រះសង្គហការៈពោលថា មិនជាមុសាវាទឡើយ ព្រោះមិនមានបំណងនឹងពោលឲ្យខុស (បំណងបញ្ឆោត)។


Nayathācittassavācātikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីនយថាចិត្តស្សវាចាកថា ចប់ហើយ។


11. Atītānāgatasamannāgatakathāvaṇṇanā

១១. ការអធិប្បាយអំពីអតីតានាគតសមន្នាគតកថា


568-570. Tāsūti [Pg.93] tāsu paññattīsu. Samannāgamapaññattiyā samannāgatoti vuccati, paṭilābhapaññattiyā lābhīti vuccati. Samannāgatoti vuccati ayaṃ samannāgamapaññatti nāma. Lābhīti vuccati ayaṃ paṭilābhapaññatti nāmāti vā adhippāyo yojetabbo.

៥៦៨-៥៧០. ពាក្យថា Tāsu គឺក្នុងប្បញ្ញត្តិទាំងនោះ។ បុគ្គលដែលព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «សមន្នាគតៈ» ព្រោះសមន្នាគមប្បញ្ញត្តិ ត្រាស់ហៅថា «លាភី» ព្រោះបដិលាភប្បញ្ញត្តិ។ ម្យ៉ាងទៀត គួរប្រកបសេចក្តីអធិប្បាយថា ពាក្យថា «សមន្នាគតៈ» នេះ ឈ្មោះថា សមន្នាគមប្បញ្ញត្តិ ពាក្យថា «លាភី» នេះ ឈ្មោះថា បដិលាភប្បញ្ញត្តិ។


Atītānāgatasamannāgatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីអតីតានាគតសមន្នាគតកថា ចប់ហើយ។


Navamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីវគ្គទីប្រាំបួន ចប់ហើយ。


10. Dasamavaggo

១០. វគ្គទីដប់


1. Nirodhakathāvaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយអំពីនិរោធកថា


571-2. Bhavaṅgacittassa bhaṅgakkhaṇena sahevātiādiṃ vadantena kiriyakhandhānaṃ bhaṅgakkhaṇena saha upapattesiyā khandhā uppajjantīti ca vattabbaṃ, tathā upapattesiyānaṃ bhaṅgakkhaṇena saha upapattesiyā, kiriyānaṃ bhaṅgakkhaṇena saha kiriyāti. Cakkhuviññāṇādīnaṃ kiriyācatukkhandhaggahaṇena gahaṇaṃ. Ñāṇanti maggañāṇaṃ yuttaṃ.

៥៧១-២. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលពោលពាក្យមានជាដើមថា bhavaṅgacittassa bhaṅgakkhaṇena saha គួរពោលថា ពួកខន្ធដែលជាឧបបត្តិភព រមែងកើតឡើងព្រមគ្នាជាមួយនឹងភង្គខណៈនៃកិរិយាខន្ធទាំងឡាយ (កុសលនិងអកុសលខន្ធដែលញ៉ាំងកាយវិញ្ញត្តិនិងវចីវិញ្ញត្តិឲ្យកើតឡើង) យ៉ាងណាមិញ ពួកខន្ធដែលជាឧបបត្តិភព ក៏កើតឡើងព្រមគ្នាជាមួយនឹងភង្គខណៈនៃពួកខន្ធដែលជាឧបបត្តិភពដែរ ពួកកិរិយាខន្ធ ក៏កើតឡើងព្រមគ្នាជាមួយនឹងភង្គខណៈនៃពួកកិរិយាខន្ធដែរ។ ការកាន់យកចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម សម្រេចបានដោយការកាន់យកកិរិយាចតុក្ខន្ធ។ ពាក្យថា ñāṇaṃ ក្នុងទីនេះ សមគួរដល់មគ្គញាណ។


Nirodhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីនិរោធកថា ចប់ហើយ។


3. Pañcaviññāṇasamaṅgissamaggakathāvaṇṇanā

៣. ការអធិប្បាយអំពីបញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្សមគ្គកថា


576. Taṃ lakkhaṇanti ‘‘cha viññāṇā’’ti avatvā ‘‘pañcaviññāṇā uppannavatthukā’’tiādinā vuttaṃ lakkhaṇaṃ. ‘‘Cha viññāṇā’’ti avacanaṃ panettha ‘‘no ca vata re vattabbe’’tiādivacanassa kāraṇanti adhippetaṃ.

៥៧៦. ពាក្យថា Taṃ lakkhaṇaṃ គឺលក្ខណៈដែលព្រះអង្គមិនត្រាស់ថា «វិញ្ញាណ៦» ប៉ុន្តែត្រាស់ថា «បញ្ចវិញ្ញាណមានវត្ថុកើតឡើងហើយ» ជាដើម។ ការមិនពោលថា «វិញ្ញាណ៦» ក្នុងទីនេះ គួរដឹងថាជាហេតុនៃពាក្យមានជាដើមថា «no ca vata re vattabbe»។


577. Lokiyoti vipassanāmaggamāha. Yaṃ tattha animittanti cakkhuviññāṇasamaṅgikkhaṇe yaṃ animittaṃ gaṇhanto na nimittaggāhīti vutto, tadeva suññatanti adhippāyo.

៥៧៧. ពាក្យថា Lokiyo ព្រះសង្គហការៈសំដៅដល់វិបស្សនាមគ្គ។ ពាក្យថា yaṃ tattha animittaṃ មានអធិប្បាយថា ក្នុងខណៈដែលប្រកបដោយចក្ខុវិញ្ញាណ បុគ្គលកាលកាន់យកនូវអារម្មណ៍ដែលមិនមែនជានិមិត្តណាមួយ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «មិនមែនជាអ្នកកាន់យកនូវនិមិត្ត» អារម្មណ៍ដែលមិនមែនជានិមិត្តនោះឯង ឈ្មោះថា សុញ្ញតៈ នេះជាបំណងរបស់បរវាទិ។


Pañcaviññāṇasamaṅgissamaggakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីបញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្សមគ្គកថា ចប់ហើយ។


5. Pañcaviññāṇāsābhogātikathāvaṇṇanā

៥. សេចក្តីអធិប្បាយបញ្ចវិញ្ញាណសាភោគកថា


584-586. Kusalākusalavasena [Pg.94] namīti kusalākusalabhāvena namitvā pavattīti vuttaṃ hoti. Sā pana ārammaṇappakāraggahaṇaṃ yena alobhādīhi lobhādīhi ca sampayogo hotīti daṭṭhabbo ‘‘sukhamiti cetaso abhāgo’’tiādīsu viya.

៥៨៤-៥៨៦. ពាក្យថា «kusalākusalavasena namī» (បង្អោនទៅដោយអំណាចនៃកុសលនិងអកុសល) មានសេចក្តីពន្យល់ថា ការប្រព្រឹត្តទៅដោយការបង្អោនទៅដោយភាពជាកុសលនិងអកុសល។ ម្យ៉ាងទៀត ការបង្អោនទៅនោះ គឺការកាន់យកនូវចំណែកនៃអារម្មណ៍ (គួរប្រាថ្នានិងមិនគួរប្រាថ្នា)។ គប្បីជ្រាបថា ការកាន់យកនូវចំណែកនៃអារម្មណ៍នោះ គឺជា «អាភោគៈ» (ការយកចិត្តទុកដាក់) ដែលជាហេតុនាំឲ្យមានការសម្បយុត្តនៃកុសលចិត្តជាមួយនឹងអលោភៈជាដើម និងការសម្បយុត្តនៃអកុសលចិត្តជាមួយនឹងលោភៈជាដើម ដូចជាក្នុងពាក្យជាដើមថា «sukhamiti cetaso ābhogo» (ការយកចិត្តទុកដាក់នៃចិត្តថាជាសុខ)។


Pañcaviññāṇāsābhogātikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយបញ្ចវិញ្ញាណសាភោគកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


6. Dvīhisīlehītikathāvaṇṇanā

៦. សេចក្តីអធិប្បាយទ្វីហិសីលេហិកថា


587-589. Khaṇabhaṅganirodhaṃ, na appavattinirodhaṃ, sīlavītikkamanirodhaṃ vā. Vītikkamaṃ viyāti yathā vītikkame kate dussīlo, evaṃ niruddhepīti evaṃ vītikkamena ninnānaṃ sallakkhentoti attho.

៥៨៧-៥៨៩. ពាក្យថា «khaṇabhaṅganirodhaṃ» គឺសំដៅយកការរលត់ទៅនៃខណៈ (ខណភង្គនិរោធ) មិនមែនសំដៅយកការរលត់ទៅដោយមិនកើតឡើងទៀត (អប្បវត្តិកនិរោធ) ឬការរលត់ទៅនៃសីលដោយការកន្លង (សីលវីតិក្កមនិរោធ) ឡើយ។ ពាក្យថា «vītikkamaṃ viya» មានសេចក្តីថា ដូចជាកាលបើបុគ្គលធ្វើការកន្លងសីលហើយ ឈ្មោះថាជាអ្នកទ្រុស្តសីល យ៉ាងណាមិញ ទោះបីជាសីលរលត់ទៅដោយខណភង្គៈហើយក៏ដោយ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកទ្រុស្តសីល យ៉ាងនោះដែរ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយរបស់បុគ្គលដែលកំណត់ដឹងនូវការរលត់ទៅនៃខណៈ (នៃសីលចេតនា) ថាគ្មានសេចក្តីប្លែកគ្នាពីការកន្លងសីលឡើយ។


Dvīhisīlehītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយទ្វីហិសីលេហិកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


7. Sīlaṃacetasikantikathāvaṇṇanā

៧. សេចក្តីអធិប្បាយសីលអចេតសិកកថា


590-594. Yena so sīlavāyeva nāma hotīti yena cittavippayuttena ṭhitena upacayena akusalābyākatacittasamaṅgī sīlavāyeva nāma hotīti adhippāyo. Sesamettha ‘‘dānaṃ acetasika’’nti kathāyaṃ vuttanayeneva veditabbanti vuttaṃ, sā pana kathā maggitabbā.

៥៩០-៥៩៤. ពាក្យថា «yena so sīlavāyeva nāma hoti» មានសេចក្តីពន្យល់ថា បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយអកុសលចិត្តនិងអព្យាកតចិត្ត ឈ្មោះថាជាអ្នកមានសីលពិតប្រាកដ ដោយសារការសន្សំ (ឧបចយៈ) នៃសីលដែលមិនប្រកបដោយចិត្ត (ចិត្តវិប្បយុត្ត) ដែលតាំងនៅ នេះជាបំណងរបស់បរវាទិ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ លោកពោលថា គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុង «ទានអចេតសិកកថា» ប៉ុន្តែគប្បីស្វែងរកមើលនូវកថានោះចុះ។


Sīlaṃacetasikantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយសីលអចេតសិកកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


9. Samādānahetukathāvaṇṇanā

៩. សេចក្តីអធិប្បាយសមាទានហេតុកថា


598-600. Samādānahetukathāyaṃ \100 purimakathāsadisamevāti paribhogakathekadesasadisatā daṭṭhabbā.

៥៩៨-៦០០. ក្នុងសមាទានហេតុកថានេះ ពាក្យថា «purimakathāsadisameva» (ដូចគ្នានឹងកថាមុនដែរ) គប្បីជ្រាបថា មានសេចក្តីដូចគ្នានឹងចំណែកមួយនៃបរិភោគកថា។


Samādānahetukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយសមាទានហេតុកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


11. Aviññattidussīlyantikathāvaṇṇanā

១១. សេចក្តីអធិប្បាយអវិញ្ញត្តិទុស្សីល្យកថា


603-604. Āṇattiyā [Pg.95] ca pāṇātipātādīsu aṅgapāripūrinti ekasmiṃ divase āṇattassa aparasmiṃ divase pāṇātipātaṃ karontassa tadā sā āṇatti viññattiṃ vināyeva aṅgaṃ hotīti aviññatti dussīlyanti adhippāyo.

៦០៣-៦០៤. ពាក្យថា «āṇattiyā ca pāṇātipātādīsu aṅgapāripūri» មានសេចក្តីពន្យល់ថា កាលបើបុគ្គលដែលគេបង្គាប់ក្នុងថ្ងៃមួយ ហើយទៅធ្វើបាណាតិបាតក្នុងថ្ងៃមួយទៀត ក្នុងខណៈដែលធ្វើបាណាតិបាតនោះ ការបង្គាប់នោះឯងជាអង្គ (នៃការសម្រេចកម្ម) ដោយវៀរចាកវិញ្ញត្តិ (វចីវិញ្ញត្តិ) ហេតុនោះ ការទ្រុស្តសីលដែលមិនមានវិញ្ញត្តិ (អវិញ្ញត្តិទុស្សីល្យៈ) ទើបមាន នេះជាបំណងរបស់បរវាទិ។


Aviññattidussīlyantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយអវិញ្ញត្តិទុស្សីល្យកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


Dasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយវគ្គទីដប់ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


Dutiyo paṇṇāsako samatto.

បណ្ណាសកៈទីពីរ ចប់បរិបូណ៌។


11. Ekādasamavaggo

១១. វគ្គទីដប់មួយ (ឯកាទសមវគ្គ)


4. Ñāṇakathāvaṇṇanā

៤. សេចក្តីអធិប្បាយញាណកថា


614-615. Ñāṇakathāyaṃ seyyathāpi mahāsaṅghikānanti pubbe ñāṇaṃanārammaṇantikathāyaṃ (kathā. 557 ādayo) vuttehi andhakehi aññe idha mahāsaṅghikā bhaveyyuṃ. Yadi aññāṇe vigatetiādinā rāgavigamo viya vītarāgapaññattiyā aññāṇavigamo ñāṇīpaññattiyā kāraṇanti dasseti. Na hi ñāṇaṃ assa atthīti ñāṇī, atha kho aññāṇīpaṭipakkhato ñāṇīti. Yasmā ñāṇapaṭilābhenāti ettha ca ñāṇapaṭilābhena aññāṇassa vigatattā so ñāṇīti vattabbataṃ āpajjatīti attho daṭṭhabbo.

៦១៤-៦១៥. ក្នុងញាណកថានេះ ពាក្យថា «seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ» សំដៅយកពួកមហាសង្ឃិកៈ ដែលជាពួកដទៃពីពួកអន្ធកៈដែលពោលហើយក្នុង «ញាណអនារម្មណកថា» មុននោះ។ ពាក្យថា «yadi aññāṇe vigate» ជាដើម លោកបង្ហាញថា ការប្រាសចាកអវិជ្ជា (អញ្ញាណវិគមៈ) ជាហេតុនៃការបញ្ញត្តិថា «អ្នកមានញាណ» (ញាណី) ដូចជាការប្រាសចាករាគៈ (រាគវិគមៈ) ជាហេតុនៃការបញ្ញត្តិថា «អ្នកប្រាសចាករាគៈ» (វីតរាគៈ) ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលមិនមែនឈ្មោះថា «ញាណី» ព្រោះតែមានញាណនោះទេ តែឈ្មោះថា «ញាណី» ព្រោះជាបដិបក្ខនឹងបុគ្គលដែលមិនមានញាណ (អញ្ញាណី) វិញ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងពាក្យថា «yasmā ñāṇapaṭilābhena» នេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា ព្រោះតែការបានញាណ នាំឲ្យការមិនមានញាណរលត់ទៅ បុគ្គលនោះទើបដល់នូវការហៅថា «ញាណី» (អ្នកមានញាណ)។


Ñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយញាណកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


6. Idaṃdukkhantikathāvaṇṇanā

៦. សេចក្តីអធិប្បាយឥទំទុក្ខកថា


618-620. Itaro pana sakasamayeti paravādī attano samayeti attho.

៦១៨-៦២០. ពាក្យថា «itaro pana sakasamaye» មានសេចក្តីថា បរវាទិ (មិនឃើញ) ក្នុងលទ្ធិរបស់ខ្លួន។


Idaṃdukkhantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយឥទំទុក្ខកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


7. Iddhibalakathāvaṇṇanā

៧. សេចក្តីអធិប្បាយឥទ្ធិពលកថា


621-624. Kammassa [Pg.96] vipākavasena vāti nirayaṃva sandhāya vuttaṃ. Tattha hi abbudādiparicchedo tādisassa kammavipākassa vasena vutto. Vassagaṇanāya vāti manusse cātumahārājikādideve ca sandhāya. Tesañhi asaṅkhyeyampi kālaṃ vipākadānasamatthaṃ kammaṃ vassagaṇanāya paricchijjatīti.

៦២១-៦២៤. ពាក្យថា «kammassa vipākavasena vā» (ឬដោយអំណាចនៃផលនៃកម្ម) លោកពោលសំដៅយកតែនរកប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាក្នុងនរកនោះ ការកំណត់អាយុមានអព្វុទនរកជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃផលនៃកម្មបែបនោះ។ ពាក្យថា «vassagaṇanāya vā» (ឬដោយការរាប់ឆ្នាំ) លោកពោលសំដៅយកមនុស្សនិងទេវតាជាន់ចាតុមហារាជិកាជាដើម។ ព្រោះថាកម្មដែលសមគួរនឹងឲ្យផលអស់កាលសូម្បីតែអសង្ខេយ្យនៃមនុស្សនិងទេវតាទាំងនោះ តែងត្រូវបានកំណត់ដោយការរាប់ចំនួនឆ្នាំ។


Iddhibalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយឥទ្ធិពលកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


8. Samādhikathāvaṇṇanā

៨. សេចក្តីអធិប្បាយសមាធិកថា


625-626. Samādhānaṭṭhenāti samaṃ ṭhapanaṭṭhena samādhi nāma cetasikantaraṃ atthīti aggahetvāti attho. Chalenāti ekacittakkhaṇikatte cakkhuviññāṇassa ca jhānacittassa ca na koci visesoti etena sāmaññamattenāti adhippāyo.

៦២៥-៦២៦. ពាក្យថា «samādhānaṭṭhena» មានសេចក្តីថា ដោយមិនបានកាន់យកថា មានចេតសិកផ្សេងមួយឈ្មោះថា សមាធិ (គឺឯកគ្គតា) ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងតាំងមាំស្មើគ្នា។ ពាក្យថា «chalena» (ដោយឧបាយកល) មានសេចក្តីពន្យល់របស់អដ្ឋកថាចារ្យថា កាលបើមានសភាវៈកើតឡើងក្នុងមួយខណៈចិត្តដូចគ្នា សមាធិក្នុងចក្ខុវិញ្ញាណនិងសមាធិក្នុងឈានចិត្ត មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាអ្វីឡើយ លោកពោលដោយភាពដូចគ្នាត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ។


Samādhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយសមាធិកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


9. Dhammaṭṭhitatākathāvaṇṇanā

៩. សេចក្តីអធិប្បាយធម្មដ្ឋិតិតាកថា


627. Anantarapaccayatañcevāti avijjā saṅkhārānaṃ anantarapaccayo avijjāya yā ṭhitatā tato hoti, tāya ṭhitatāya anantarapaccayabhāvasaṅkhātā ṭhitatā hotīti adhippāyo. Anantarapaccayaggahaṇañcettha aññamaññapaccayabhāvarahitassa ekassa paccayassa dassanatthanti daṭṭhabbaṃ. Tena hi sabbo tādiso paccayo dassito hotīti. Aññamaññapaccayatañcāti avijjā saṅkhārānaṃ paccayo, saṅkhārā ca avijjāya. Tattha avijjāya saṅkhārānaṃ paccayabhāvasaṅkhātāya ṭhitatāya saṅkhārānaṃ avijjāya paccayabhāvasaṅkhātā ṭhitatā hoti, tassā ca itarāti adhippāyo.

៦២៧. ពាក្យថា «anantarapaccayatañceva» មានសេចក្តីពន្យល់ថា អវិជ្ជាជាអនន្តរបច្ច័យនៃសង្ខារទាំងឡាយ ភាពជាទីតាំង (ឋិតតា) នៃអវិជ្ជាណា ភាពជាទីតាំងនោះរមែងមានអំពីអនន្តរបច្ច័យនោះ ព្រោះតែភាពជាទីតាំងនោះ ភាពជាទីតាំងដែលពោលគឺភាពជាអនន្តរបច្ច័យទើបមាន នេះជាបំណងរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ការកាន់យកនូវអនន្តរបច្ច័យក្នុងទីនេះ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវបច្ច័យតែមួយដែលវៀរចាកភាពជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យ។ ព្រោះថា កាលបើបង្ហាញនូវបច្ច័យមួយនោះហើយ បច្ច័យទាំងអស់ដែលមានសភាវៈបែបនោះ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានបង្ហាញហើយដែរ។ ពាក្យថា «aññamaññapaccayatañca» មានសេចក្តីពន្យល់ថា អវិជ្ជាជាបច្ច័យនៃសង្ខារទាំងឡាយ និងសង្ខារទាំងឡាយក៏ជាបច្ច័យនៃអវិជ្ជាដែរ។ ក្នុងអវិជ្ជានិងសង្ខារទាំងនោះ ព្រោះតែភាពជាទីតាំងដែលពោលគឺភាពជាបច្ច័យនៃអវិជ្ជាដល់សង្ខារទាំងឡាយ ភាពជាទីតាំងដែលពោលគឺភាពជាបច្ច័យនៃសង្ខារទាំងឡាយដល់អវិជ្ជាក៏មាន និងព្រោះតែភាពជាទីតាំងនៃសង្ខារទាំងឡាយនោះ ភាពជាទីតាំងនៃអវិជ្ជាម្ខាងទៀតក៏មាន។


Dhammaṭṭhitatākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយធម្មដ្ឋិតិតាកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


10. Aniccatākathāvaṇṇanā

១០. សេចក្តីអធិប្បាយអនិច្ចតាកថា


628. Rūpādayo [Pg.97] viya parinipphannāti rūpādīhi saha uppajjitvā nirujjhanato parinipphannāti attho. Aniccatāvibhāgānuyuñjanavasenāti tīsu daṇḍesu daṇḍavohāro viya tīsu lakkhaṇesu aniccatāvohāro hotīti tassā vibhāgānuyuñjanavasenāti vadanti.

៦២៨. ពាក្យថា «rūpādayo viya parinipphannā» មានសេចក្តីថា ជាធម៌សម្រេចហើយ (បរិនិប្ផន្នៈ) ព្រោះកើតឡើងនិងរលត់ទៅជាមួយគ្នានឹងរូបជាដើម។ ពាក្យថា «aniccatāvibhāgānuyuñjanavasenā» លោកពោលថា ដូចជាការហៅថា «ឈើច្រត់បី» ក្នុងឈើច្រត់បីដើម យ៉ាងណាមិញ ការហៅថា «អនិច្ចតា» ក្នុងលក្ខណៈទាំងបីក៏យ៉ាងនោះដែរ លោកពោលដោយអំណាចនៃការសួរដេញដោលនូវការបែងចែកនៃអនិច្ចតានោះ។


Aniccatākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយអនិច្ចតាកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


Ekādasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយវគ្គទីដប់មួយ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


12. Dvādasamavaggo

១២. វគ្គទីដប់ពីរ (ទ្វាទសមវគ្គ)


1. Saṃvarokammantikathāvaṇṇanā

១. សេចក្តីអធិប្បាយសំវរោកម្មកថា


630-632. Vipākadvāranti bhavaṅgamanaṃ vadati. Kammadvāranti kusalākusalamanaṃ.

៦៣០-៦៣២. ពាក្យថា «vipākadvāra» សំដៅយកភវង្គចិត្ត។ ពាក្យថា «kammadvāra» សំដៅយកកុសលចិត្តនិងអកុសលចិត្ត។


Saṃvarokammantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយសំវរោកម្មកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


2. Kammakathāvaṇṇanā

២. សេចក្តីអធិប្បាយកម្មកថា


633-635. Abyākataṃ sandhāya paṭikkhepoti sakasamayalakkhaṇena paṭikkhepo katoti vadanti. Avipākacetanāya sarūpena dassitāya savipākāpi dassitāyeva nāma hotīti maññamāno āha ‘‘savipākāvipākacetanaṃ sarūpena dassetu’’nti.

៦៣៣-៦៣៥. ពាក្យថា «abyākataṃ sandhāya paṭikkhepo» លោកពោលថា ការបដិសេធត្រូវបានធ្វើឡើងដោយលក្ខណៈនៃលទ្ធិរបស់ខ្លួន (សកសម័យ)។ លោកយល់ឃើញថា កាលបើអវិបាកចេតនា (ចេតនាដែលមិនមានវិបាក គឺអព្យាកតចេតនា) ត្រូវបានបង្ហាញដោយសភាវៈពិតហើយ សូម្បីតែសវិបាកចេតនា (ចេតនាដែលមានវិបាក គឺកុសលនិងអកុសលចេតនា) ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានបង្ហាញហើយដែរ ទើបពោលថា «savipākāvipākacetanaṃ sarūpena dassetuṃ» (ដើម្បីបង្ហាញនូវសវិបាកចេតនានិងអវិបាកចេតនាដោយសភាវៈពិត)។


Kammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយកម្មកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


3. Saddovipākotikathāvaṇṇanā

៣. សេចក្តីអធិប្បាយសទ្ទោវិបាកកថា


636-637. Kammasamuṭṭhānā arūpadhammāvātiādinā kammasamuṭṭhānesu cakkhādīsupi vipākavohāro natthi, ko pana vādo akammasamuṭṭhāne saddeti dasseti.

៦៣៦-៦៣៧. ពាក្យថា «kammasamuṭṭhānā arūpadhammā vā» ជាដើម លោកបង្ហាញថា សូម្បីតែក្នុងចក្ខុជាដើមដែលមានកម្មជាសមុដ្ឋាន ក៏មិនមានការហៅថា «វិបាក» ឡើយ ចំណែកឯសទ្ទរូបដែលមិនមានកម្មជាសមុដ្ឋាន តើនឹងត្រូវពោលថាជាវិបាកដូចម្តេចបាន។


Saddovipākotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយសទ្ទោវិបាកកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


4. Saḷāyatanakathāvaṇṇanā

៤. សេចក្តីអធិប្បាយសឡាយតនកថា


638-640. Tasmā [Pg.98] vipākoti avisesena saḷāyatanaṃ vipākoti yesaṃ laddhīti vuttaṃ hoti.

៦៣៨-៦៤០. ពាក្យថា «tasmā vipāko» មានសេចក្តីពន្យល់ថា សឡាយតនៈទាំងអស់ជាវិបាក ដោយមិនមានការបែងចែកជាពិសេស នេះជាលទ្ធិរបស់ពួកបរវាទិណា លោកសំដៅយកពួកបរវាទិនោះ។


Saḷāyatanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយសឡាយតនកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


5. Sattakkhattuparamakathāvaṇṇanā

៥. សេចក្តីអធិប្បាយសត្តក្ខត្តុបរមកថា


641-645. Sattakkhattuparamatāniyatoti sattakkhattuparamatāya niyato. Imaṃ vibhāganti imaṃ visesaṃ. Tvaṃ panassa niyāmaṃ icchasīti avinipātadhammatāphalappattīhi aññasmiṃ sattakkhattuparamabhāve ca niyāmaṃ icchasīti attho.

៦៤១-៦៤៥. ពាក្យថា «sattakkhattuparamatāniyato» គឺទៀងទាត់ក្នុងភាពជាសត្តក្ខត្តុបរមៈ។ ពាក្យថា «imaṃ vibhāgaṃ» គឺនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានេះ។ ពាក្យថា «tvaṃ panassa niyāmaṃ icchasi» មានសេចក្តីថា អ្នកចង់បានការកំណត់ដ៏ទៀងទាត់ក្នុងភាពជាសត្តក្ខត្តុបរមៈដទៃទៀត ក្រៅពីភាពជាអ្នកមានសភាវៈមិនធ្លាក់ចុះ (អវិនិបាតធម្មតា) និងការសម្រេចផល។


Ānantariyābhāvanti yena so dhammābhisamayena bhabbo nāma hoti, tassa ānantariyakammassa abhāvanti attho, puggalassa vā ānantariyabhāvassa abhāvanti. Kiṃ pana so antarādhammaṃ abhisamissatīti? Keci vadanti ‘‘sattakkhattuparamo sattamaṃ bhavaṃ nātikkamati, orato pana natthi paṭisedho’’ti. Apare ‘‘yo bhagavatā ñāṇabalena byākato, tassa antarā abhisamayo nāma natthi, tathāpi bhavaniyāmassa kassaci abhāvā bhabboti vuccati. Yathā kusalā abhiññācetanā kadāci vipākaṃ adadamānāpi sati kāraṇe dātuṃ bhabbatāya vipākadhammadhammā nāma, tathā indriyānaṃ mudutāya sattakkhattuparamo, na niyāmasabbhāvā nāpi bhagavatā byākatattā, na ca indriyamudutā abhabbatākaro dhammoti na so abhabbo nāma. Abhabbatākaradhammābhāvato cettha abhabbatā paṭisedhitā, na pana antarā abhisametuṃ bhabbatā vuttā. Yadi ca sattakkhattuparamo antarā abhisameyya, kolaṃkolo siyā’’ti. Visesaṃ pana akatvā bhabbasabhāvatāya bhabboti vattuṃ yuttaṃ. Na bhavaniyāmakaṃ kiñcīti ettha passitvāti vacanaseso, byākarotīti vā sambandho.

ពាក្យថា «ānantariyābhāvaṃ» មានសេចក្តីថា ការមិនមាននូវអានន្តរិយកម្ម ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យបុគ្គលនោះមិនគួរដល់ការត្រាស់ដឹងធម៌ (ធម្មាភិសម័យ) ឬមានសេចក្តីថា ការមិនមាននូវភាពជាបុគ្គលធ្វើអានន្តរិយកម្ម។ ចុះបុគ្គលនោះនឹងត្រាស់ដឹងធម៌ក្នុងរវាង (នៃភពទាំង ៧) ឬយ៉ាងណា? ពួកអាចារ្យខ្លះ (ពួកអភយគិរីវាសី) ពោលថា «សត្តក្ខត្តុបរមបុគ្គល រមែងមិនកន្លងភពទីប្រាំពីរឡើយ ប៉ុន្តែការហាមឃាត់ក្នុងរវាងភពទាំងនោះ មិនមានឡើយ»។ ពួកអាចារ្យដទៃទៀត (ពួកបទការៈ) ពោលថា «បុគ្គលណាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ព្យាករហើយដោយកម្លាំងនៃញាណ ការត្រាស់ដឹងធម៌ក្នុងរវាងភពទាំងនោះនៃបុគ្គលនោះ មិនមានឡើយ ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រោះតែមិនមានធម៌ណាមួយដែលជាគ្រឿងកំណត់ភព បុគ្គលនោះទើបឈ្មោះថាជាអ្នកគួរដល់ការត្រាស់ដឹងធម៌។ ដូចជាកុសលអភិញ្ញាចេតនា សូម្បីតែមិនឲ្យផលក្នុងកាលខ្លះ ក៏ឈ្មោះថាជាវិបាកធម្មធម៌ (ធម៌មានការឲ្យផលជាសភាវៈ) ព្រោះភាពជាធម៌គួរដល់ការឲ្យផលកាលបើមានហេតុ យ៉ាងណាមិញ សត្តក្ខត្តុបរមបុគ្គលក៏យ៉ាងនោះដែរ ឈ្មោះថាជាសត្តក្ខត្តុបរមៈ ព្រោះតែភាពទន់ខ្សោយនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ មិនមែនព្រោះតែមានការកំណត់ភពដ៏ទៀងទាត់ ឬព្រោះតែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ព្យាករនោះឡើយ ហើយភាពទន់ខ្សោយនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ក៏មិនមែនជាធម៌ធ្វើឲ្យមិនគួរដល់ការត្រាស់ដឹងធម៌ដែរ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះមិនមែនឈ្មោះថាជាអ្នកមិនគួរដល់ការត្រាស់ដឹងធម៌ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បដិសេធភាពជាអ្នកមិនគួរដល់ការត្រាស់ដឹងធម៌ ព្រោះតែមិនមានធម៌ដែលធ្វើឲ្យមិនគួរដល់ការត្រាស់ដឹងធម៌ ប៉ុន្តែមិនបានត្រាស់ថាជាអ្នកគួរដល់ការត្រាស់ដឹងធម៌ក្នុងរវាងភពទាំងនោះឡើយ។ ប្រសិនបើសត្តក្ខត្តុបរមបុគ្គលត្រាស់ដឹងធម៌ក្នុងរវាងភពទាំងនោះ បុគ្គលនោះក៏គប្បីជាកោលំកោលបុគ្គលវិញ»។ ប៉ុន្តែ ការមិនធ្វើសេចក្តីប្លែកគ្នា ហើយពោលថាជាអ្នកគួរដល់ការត្រាស់ដឹងធម៌ ព្រោះមានសភាវៈគួរដល់ការត្រាស់ដឹងធម៌នោះ ទើបជាការសមគួរ។ ក្នុងពាក្យថា «na bhavaniyāmakaṃ kiñci» នេះ មានពាក្យដែលសេសសល់គឺ «passitvā» (ឃើញហើយ) ឬគប្បីភ្ជាប់សេចក្តីទៅនឹងពាក្យថា «byākaroti» (រមែងមិនព្យាករ)។


Sattakkhattuparamakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយសត្តក្ខត្តុបរមកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


Dvādasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយវគ្គទីដប់ពីរ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


13. Terasamavaggo

១៣. វគ្គទីដប់បី (តេរសមវគ្គ)


1. Kappaṭṭhakathāvaṇṇanā

១. សេចក្តីអធិប្បាយកប្បដ្ឋកថា


654-657. Kappaṭṭhakathāyaṃ [Pg.99] heṭṭhāti iddhibalakathāyaṃ.

៦៥៤-៦៥៧. ក្នុងកប្បដ្ឋកថានេះ ពាក្យថា «heṭṭhā» (ខាងក្រោម) គឺសំដៅយកសេចក្តីដែលពោលហើយក្នុងឥទ្ធិពលកថា។


Kappaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយកប្បដ្ឋកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


3. Anantarāpayuttakathāvaṇṇanā

៣. សេចក្តីអធិប្បាយអនន្តរាបយុត្តកថា


660-662. Anantarāpayuttakathāyaṃ ānantariyaṃ payuttaṃ etenāti anantarāpayuttoti ānantariye anantarāsaddaṃ āropetvā aṭṭhakathāyaṃ attho vuttoti daṭṭhabbo. ‘‘Anantarapayutto’’tipi pāḷi dissati.

៦៦០-៦៦២. ក្នុងអនន្តរាបយុត្តកថា ពាក្យថា «អនន្តរាបយុត្តោ» (អ្នកដែលត្រូវគេប្រើឱ្យធ្វើអនន្តរិយកម្ម) គឺបានដល់ បុគ្គលនេះត្រូវគេប្រើឱ្យធ្វើអនន្តរិយកម្ម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «អនន្តរាបយុត្តោ»។ គប្បីជ្រាបថា សេចក្តីនេះ លោកពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថា ដោយការបង្អោនពាក្យថា «អនន្តរា» ទៅក្នុងអនន្តរិយកម្ម។ សូម្បីតែបាឡីថា «អនន្តរបយុត្តោ» ក៏មានប្រាកដដែរ។


Anantarāpayuttakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីអនន្តរាបយុត្តកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


4. Niyatassaniyāmakathāvaṇṇanā

៤. ការពន្យល់អំពីនិយតស្សនិយាមកថា


663-664. Sesā tebhūmakadhammā aniyatā nāmāti ettha appattaniyāmānaṃ dhamme sandhāya ‘‘tebhūmakadhammā’’ti āha. Eteva hi sandhāya ‘‘tehi samannāgatopi aniyatoyevā’’ti vuttanti. Iti imaṃ vohāramattaṃ gahetvā ‘‘niyato bodhisatto pacchimabhaviko bhabbo dhammaṃ abhisametuṃ okkamitu’’nti adhippāyena ‘‘niyāmaṃ okkamatī’’ti yesaṃ laddhīti atthayojanā. Evaṃ pana vohāramattasabbhāvo ‘‘niyato’’ti vacanassa, dhammaṃ abhisametuṃ bhabbatā ca ‘‘niyāmaṃ okkamatī’’ti vacanassa kāraṇabhāvena vuttā hoti, bhabbatāyeva pana ubhayassapi kāraṇanti yuttaṃ. Aññenāti yadi niyato niyāmaṃ okkameyya, micchattaniyato sammattaniyāmaṃ, sammattaniyato vā micchattaniyāmaṃ okkameyya, na ca taṃ atthīti dassanatthanti attho.

៦៦៣-៦៦៤. ក្នុងបទថា «សេសា តេភូមកធម្មា អនិយតា នាម» នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យសំដៅយកធម៌ក្នុងភូមិទាំង ៣ របស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលមិនទាន់ដល់នូវនិយាម ទើបពោលថា «តេភូមកធម៌»។ ព្រោះថាលោកសំដៅយកធម៌របស់បុគ្គលដែលមិនទាន់ដល់នូវនិយាមទាំងនោះឯង ទើបពោលថា «ទោះបីជាបុគ្គលប្រកបដោយធម៌ទាំងនោះ ក៏នៅតែជាអនិយតបុគ្គលដដែល»។ ការផ្គុំសេចក្តីគប្បីធ្វើឡើងយ៉ាងនេះថា៖ លទ្ធិរបស់ពួកបរវាទិមានយ៉ាងនេះថា «ព្រះពោធិសត្វជានិយតបុគ្គលក្នុងភពចុងក្រោយ ជាអ្នកគួរដើម្បីត្រាស់ដឹងធម៌ ចុះកាន់ (អរិយមគ្គ)» ដោយកាន់យកត្រឹមតែវោហារនេះ ហើយមានអធិប្បាយថា «ចុះកាន់និយាម»។ ក៏ប៉ុន្តែ កាលបើពោលយ៉ាងនេះ ភាពមាននៃត្រឹមតែវោហារនោះ ឈ្មោះថាជាហេតុនៃពាក្យថា «និយតោ» ហើយភាពជាអ្នកគួរដើម្បីត្រាស់ដឹងធម៌ ក៏ឈ្មោះថាជាហេតុនៃពាក្យថា «និយាមំ ឱក្កមតិ» ប៉ុន្តែការដែលពោលថា «ភាពជាអ្នកគួរ (ភព្វភាព) នោះឯង ជាហេតុនៃពាក្យទាំងពីរ» ទើបជាការត្រឹមត្រូវ។ បទថា «អញ្ញេន» មានសេចក្តីថា ដើម្បីបង្ហាញថា ប្រសិនបើនិយតបុគ្គលចុះកាន់និយាមមែននោះ មិច្ឆត្តនិយតបុគ្គលក៏គប្បីចុះកាន់សម្មត្តនិយាម ឬសម្មត្តនិយតបុគ្គលក៏គប្បីចុះកាន់មិច្ឆត្តនិយាមដែរ ប៉ុន្តែការចុះកាន់បែបនោះមិនមានឡើយ។


Niyatassaniyāmakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីនិយតស្សនិយាមកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


8. Asātarāgakathāvaṇṇanā

៨. ការពន្យល់អំពីអសាតរាគកថា


674. Asātarāgakathāyaṃ [Pg.100] ‘‘aho vata me etadeva bhaveyyā’’ti rajjanāti iminā evaṃ pavattamānoyeva lobho idha ‘‘rāgo’’ti adhippeto, na aññathāti dasseti.

៦៧៤. ក្នុងអសាតរាគកថានេះ លោកបង្ហាញថា លោភៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈប្រាថ្នាយ៉ាងនេះថា «ឱហ្ន៎! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ របស់នេះគប្បីមានដល់យើង» នេះឯង ដែលលោកមានបំណងសំដៅយកថា «រាគៈ» ក្នុងអសាតរាគកថានេះ មិនមែនសំដៅយកលោភៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈផ្សេងពីនេះឡើយ។


675. Sutte panāti etassa ‘‘adhippāyo’’ti etena sambandho.

៦៧៥. បទថា «សុត្តេ បន» នេះ មានការភ្ជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងបទថា «អធិប្បាយោ» នេះ។


Asātarāgakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីអសាតរាគកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


9. Dhammataṇhāabyākatātikathāvaṇṇanā

៩. ការពន្យល់អំពីធម្មតណ្ហាអព្យាកតាតិកថា


676-680. Yasmā dhammataṇhāti vuttā, tasmā abyākatāti kusalesu dhammesu lokuttaresu vā sabbesu taṇhā ‘‘dhammataṇhā’’ti gahetvā yasmā sā taṇhā, tasmā kusalā na hoti, yasmā pana dhamme pavattā, tasmā akusalā na hotīti abyākatāti laddhīti dasseti. Tīhi koṭṭhāsehi chapi taṇhā saṃkhipitvā dassitā, tasmā dhammataṇhāpi kāmataṇhādibhāvato na abyākatāti adhippāyo.

៦៧៦-៦៨០. លោកបង្ហាញថា លទ្ធិ (របស់បរវាទិ) ដែលយល់ថា «ព្រោះហេតុតែលោកហៅថា ធម្មតណ្ហា ហេតុនោះ ទើបជាអព្យាក្រឹត» នោះ គឺដោយកាន់យកសេចក្តីថា តណ្ហាក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ ឬក្នុងលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយទាំងអស់ ឈ្មោះថា «ធម្មតណ្ហា» ហើយព្រោះហេតុតែធម្មតណ្ហានោះជាតណ្ហា ហេតុនោះ ទើបមិនមែនជាកុសល ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែធម្មតណ្ហានោះប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌ (មានកុសលធម៌ជាដើម) ហេតុនោះ ទើបមិនមែនជាអកុសល ទើបជាអព្យាក្រឹត។ ប៉ុន្តែ ព្រោះថាតណ្ហាទាំង ៦ យ៉ាង លោកសង្ខេបបង្ហាញដោយចំណែកទាំង ៣ (មានកាមតណ្ហាជាដើម) រួចហើយ ហេតុនោះ សូម្បីតែធម្មតណ្ហាក៏មិនមែនជាអព្យាក្រឹតដែរ ព្រោះមានសភាវៈជាកាមតណ្ហាជាដើម នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។


Dhammataṇhāabyākatātikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីធម្មតណ្ហាអព្យាកតាតិកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


Terasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីវគ្គទីដប់បី ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


14. Cuddasamavaggo

១៤. វគ្គទីដប់បួន


1. Kusalākusalapaṭisandahanakathāvaṇṇanā

១. ការពន្យល់អំពីកុសលាកុសលបដិសន្ធហនកថា


686-690. Tanti kusalaṃ akusalañcāti visuṃ sambandho daṭṭhabbo. Taṃ ubhayanti vā vacanaseso. Paṭisandahatīti ghaṭeti, anantaraṃ uppādetīti vuttaṃ hoti.

៦៨៦-៦៩០. គប្បីជ្រាបការភ្ជាប់បទដោយឡែកពីគ្នាថា បទថា «តំ» នោះ គឺភ្ជាប់ជាមួយបទថា «កុសលំ» ខ្លះ «អកុសលញ្ច» ខ្លះ។ មួយម៉្យាងទៀត ពាក្យដែលសេសសល់គឺ «តំ ឧភយំ» (ធម៌ទាំងពីរនោះ)។ បទថា «បដិសន្ធហតិ» មានន័យថា ភ្ជាប់គ្នា ឬធ្វើឱ្យកើតឡើងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ (ដោយគ្មានចន្លោះ) នេះជាពាក្យដែលលោកពោលទុក។


Kusalākusalapaṭisandahanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីកុសលាកុសលបដិសន្ធហនកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


2. Saḷāyatanuppattikathāvaṇṇanā

២. ការពន្យល់អំពីសឡាយតនុប្បត្តិកថា


691-692. Keci [Pg.101] vādino ‘‘aṅkure sākhāviṭapādisampannānaṃ rukkhādīnaṃ bījamattaṃ āvibhāvaṃ gacchatī’’ti vadantīti tesaṃ vādaṃ nidassanaṃ karonto āha ‘‘sampannasākhāviṭapāna’’ntiādi.

៦៩១-៦៩២. ពួកវាទីខ្លះ (មានពួកកាបិលគ្រូជាដើម) តែងពោលថា «គ្រាប់ពូជតែម្យ៉ាងរបស់ដើមឈើជាដើម ដែលបរិបូណ៌ដោយពន្លក មែក និងខ្នែងជាដើម តែងដល់នូវការប្រាកដឡើង» ព្រះសង្គហការាចារ្យ កាលនឹងធ្វើនូវលទ្ធិរបស់ពួកវាទីទាំងនោះឱ្យជាឧទាហរណ៍ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «សម្បន្នសាខាវិដបានំ»។


Saḷāyatanuppattikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីសឡាយតនុប្បត្តិកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


3. Anantarapaccayakathāvaṇṇanā

៣. ការពន្យល់អំពីអនន្តរបច្ចយកថា


693-697. Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati sotaviññāṇanti ettha ‘‘laddhivasena paṭijānātī’’ti anantaruppattiṃ sallakkhentopi na so cakkhumhi rūpārammaṇaṃ sotaviññāṇaṃ icchati, atha kho sotamhiyeva saddārammaṇanti anantarūpaladdhivasena āpannattā ‘‘paṭijānātī’’ti yuttaṃ vattuṃ.

៦៩៣-៦៩៧. ក្នុងវាក្យថា «ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ សោតវិញ្ញាណំ» នេះ ត្រង់បទថា «ទទួលស្គាល់ដោយអំណាចនៃលទ្ធិ» នោះ ទោះបីជាបរវាទិនោះដឹងច្បាស់នូវការកើតឡើងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ (នៃសោតវិញ្ញាណក្នុងលំដាប់នៃចក្ខុវិញ្ញាណ) ក៏ដោយ ក៏គាត់មិនបានប្រាថ្នាសោតវិញ្ញាណដែលមានរូបារម្មណ៍ក្នុងចក្ខុបសាទឡើយ តែគាត់ប្រាថ្នាសោតវិញ្ញាណដែលមានសទ្ទារម្មណ៍ក្នុងសោតបសាទប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ការដែលពោលថា «ទទួលស្គាល់» ព្រោះតែការដល់នូវការបានសោតវិញ្ញាណក្នុងលំដាប់នៃចក្ខុវិញ្ញាណ ទើបជាការត្រឹមត្រូវ។


Anantarapaccayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីអនន្តរបច្ចយកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


4. Ariyarūpakathāvaṇṇanā

៤. ការពន្យល់អំពីអរិយរូបកថា


698-699. Sammāvācādi rūpaṃ maggo cāti icchanto ‘‘ariyarūpa’’ntipi vadati.

៦៩៨-៦៩៩. បរវាទិដែលប្រាថ្នាថា សម្មាវាចាជាដើម ជាសភាវរូបផង ជាមគ្គផង តែងពោលថា «អរិយរូប» ដូច្នេះខ្លះ។


Ariyarūpakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីអរិយរូបកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


5. Aññoanusayotikathāvaṇṇanā

៥. ការពន្យល់អំពីអញ្ញោអនុសយោតិកថា


700-701. ‘‘Sarāgotiādi pana tasmiṃ samaye rāgassa appahīnattā sarāgoti vattabbata’’nti purimapāṭho, ‘‘sānusayotiādi pana tasmiṃ samaye anusayassa appahīnattā sānusayoti vattabbata’’nti pacchimapāṭho, so yutto. So hi na anusayapariyuṭṭhānānaṃ aññattaṃ, tasmā taṃ asādhakanti etena sametīti.

៧០០-៧០១. បាឋៈមុនមានយ៉ាងនេះថា «ក៏បទថា សរាគោ ជាដើមនោះ ព្រោះតែរាគៈមិនទាន់លះបង់ក្នុងសម័យនោះ ហេតុនោះ គប្បីពោលថា សរាគោ» ចំណែកឯបាឋៈក្រោយមានយ៉ាងនេះថា «ក៏បទថា សានុសយោ ជាដើមនោះ ព្រោះតែអនុស័យមិនទាន់លះបង់ក្នុងសម័យនោះ ហេតុនោះ គប្បីពោលថា សានុសយោ» បាឋៈក្រោយនោះ ទើបជាការត្រឹមត្រូវ។ ព្រោះថា បាឋៈក្រោយនោះ ស្របគ្នាជាមួយនឹងបទនេះថា «ព្រោះហេតុនោះ អនុស័យនិងបរិយុដ្ឋានៈ មិនមែនជាធម៌ផ្សេងគ្នាឡើយ ហេតុនោះ ពាក្យនោះមិនអាចជាគ្រឿងសម្រេចសេចក្តីបានឡើយ» គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។


Aññoanusayotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីអញ្ញោអនុសយោតិកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


6. Pariyuṭṭhānaṃcittavippayuttantikathāvaṇṇanā

៦. ការពន្យល់អំពីបរិយុដ្ឋានំចិត្តវិប្បយុត្តន្តិកថា


702. Yasmā [Pg.102] aniccādito manasikarotopi rāgādayo uppajjanti, na ca te vipassanāya sampayuttā, tasmā pariyuṭṭhānaṃ cittavippayuttanti laddhīti adhippāyo.

៧០២. ព្រោះហេតុតែ សូម្បីតែកាលបុគ្គលធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយអាការៈមានអនិច្ចៈជាដើមក៏ដោយ ក៏កិលេសទាំងឡាយមានរាគៈជាដើម តែងកើតឡើងបាន ហើយកិលេសទាំងឡាយមានរាគៈជាដើមនោះ ក៏មិនបានសម្បយុត្តដោយវិបស្សនាឡើយ ហេតុនោះ ទើបមានលទ្ធិ (របស់បរវាទិ) ថា «បរិយុដ្ឋានកិលេសជាចិត្តវិប្បយុត្តធម៌» នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។


Pariyuṭṭhānaṃcittavippayuttantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីបរិយុដ្ឋានំចិត្តវិប្បយុត្តន្តិកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


7. Pariyāpannakathāvaṇṇanā

៧. ការពន្យល់អំពីបរិយាបន្នកថា


703-705. Tividhāyāti kilesavatthuokāsavasena, kāmarāgakāmavitakkakāmāvacaradhammavasena vā tividhāya. Kilesakāmavasenāti kilesakāmabhūtakāmadhātubhāvenāti vuttaṃ hoti. Adhippāyaṃ asallakkhentoti rūpadhātusahagatavasena anusetīti, rūpadhātudhammesu aññatarabhāvena rūpadhātupariyāpannoti ca pucchitabhāvaṃ asallakkhentoti attho.

៧០៣-៧០៥. បទថា «តិវិធាយ» គឺដោយចំណែកនៃកិលេសកាម វត្ថុកាម និងឱកាសកាម (កាមភូមិ) ឬមួយ ដោយចំណែកនៃកាមរាគៈ កាមវិតក្កៈ និងកាមាវចរធម៌ ទាំង ៣ យ៉ាង។ បទថា «កិលេសកាមវសេន» មានន័យថា ដោយភាពជាកាមធាតុដែលកើតឡើងជាកិលេសកាម នេះជាពាក្យដែលលោកពោលទុក។ បទថា «អធិប្បាយំ អសល្លក្ខេន្តោ» មានសេចក្តីថា មិនបានកំណត់ដឹងនូវសភាវៈដែលគេសួរយ៉ាងនេះថា «ដេកត្រាំដោយអំណាចនៃការកើតឡើងជាមួយរូបធាតុឬ?» និង «រាប់បញ្ចូលក្នុងរូបធាតុ ដោយភាពជាធម៌ណាមួយក្នុងរូបធាតុធម៌ទាំងឡាយឬ?»។


Pariyāpannakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីបរិយាបន្នកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


8. Abyākatakathāvaṇṇanā

៨. ការពន្យល់អំពីអព្យាកតកថា


706-708. Diṭṭhigataṃ ‘‘sassato lokoti kho, vaccha, abyākatameta’’nti sassatādibhāvena akathitattā ‘‘abyākata’’nti vuttanti sambandho. Ettha pana na diṭṭhigataṃ ‘‘abyākata’’nti vuttaṃ, atha kho ‘‘ṭhapanīyo eso pañho’’ti dassitaṃ, tasmā sabbathāpi diṭṭhigataṃ ‘‘abyākata’’nti na vattabbanti yuttaṃ.

៧០៦-៧០៨. ការភ្ជាប់បទមានយ៉ាងនេះថា «ព្រោះតែព្រះអង្គមិនបានសម្តែងដោយភាពជាសស្សតៈជាដើម ហេតុនោះ ទើបពោលថា អព្យាក្រឹត ចំពោះទិដ្ឋិគតៈថា ម្នាលវច្ឆៈ ពាក្យថា លោកទៀង នេះជាអព្យាក្រឹត»។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គមិនបានសម្តែងថា ទិដ្ឋិគតៈជាអព្យាក្រឹតឡើយ តែលោកបង្ហាញថា «បញ្ហានេះជាបញ្ហាដែលគប្បីទុកមួយឡែក (មិនត្រូវឆ្លើយ)» ហេតុនោះ ទោះបីជាដោយប្រការទាំងពួង ក៏មិនគប្បីពោលថា ទិដ្ឋិគតៈជាអព្យាក្រឹតឡើយ នេះជាការត្រឹមត្រូវ។


Abyākatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីអព្យាកតកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


9. Apariyāpannakathāvaṇṇanā

៩. ការពន្យល់អំពីអបរិយាបន្នកថា


709-710. Tasmāti yasmā diṭṭhirāgānaṃ samāne vikkhambhanabhāvepi ‘‘vītarāgo’’ti vuccati, na pana ‘‘vigatadiṭṭhiko’’ti, tasmā diṭṭhi lokiyapariyāpannā na hotīti atthaṃ vadanti. Rūpadiṭṭhiyā abhāvā pana kāmadhātupariyāpannāya diṭṭhiyā bhavitabbaṃ. Yadi ca pariyāpannā siyā, tathā ca [Pg.103] sati kāmarāgo viya jhānalābhino diṭṭhipi vigaccheyyāti ‘‘vigatadiṭṭhiko’’ti vattabbo siyā, na ca vuccati, tasmā apariyāpannā diṭṭhi. Na hi sā tassa avigatā diṭṭhi kāmarāgo viya kāmadiṭṭhi yena kāmadhātuyā pariyāpannā siyāti vadatīti veditabbaṃ.

៧០៩-៧១០. បទថា «តស្មា» គឺព្រោះហេតុតែ ទោះបីជាការលះបង់ដោយការសង្កត់សង្កិន (ដោយឈាន) នៃទិដ្ឋិនិងរាគៈមានសភាពស្មើគ្នាក៏ដោយ ក៏លោកហៅថា «វីតរាគោ» (អ្នកប្រាសចាករាគៈ) តែមិនហៅថា «វិគតទិដ្ឋិកោ» (អ្នកប្រាសចាកទិដ្ឋិ) ឡើយ ហេតុនោះ ពួកបរវាទិទើបពោលសេចក្តីយ៉ាងនេះថា «ទិដ្ឋិមិនមែនជារបស់រាប់បញ្ចូលក្នុងលោកិយធម៌ឡើយ»។ ក៏ប៉ុន្តែ ព្រោះតែមិនមានរូបទិដ្ឋិជាដើម ហេតុនោះ ទិដ្ឋិគប្បីជារបស់រាប់បញ្ចូលក្នុងកាមធាតុប៉ុណ្ណោះ។ ហើយប្រសិនបើទិដ្ឋិនោះជារបស់រាប់បញ្ចូលក្នុងកាមធាតុពិតមែន កាលបើដូច្នោះ ទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលអ្នកបានឈាន ក៏គប្បីប្រាសចាកទៅដូចជាកាមរាគៈដែរ ហើយគប្បីហៅបុគ្គលនោះថា «វិគតទិដ្ឋិកោ» តែលោកមិនបានហៅយ៉ាងនោះឡើយ ហេតុនោះ ទិដ្ឋិទើបជាអបរិយាបន្នធម៌ (មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងធាតុទាំង ៣)។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិដែលមិនទាន់ប្រាសចាករបស់បុគ្គលអ្នកបានឈាននោះ មិនមែនជាកាមទិដ្ឋិ ដូចជាកាមរាគៈ ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យរាប់បញ្ចូលក្នុងកាមធាតុឡើយ នេះជាពាក្យដែលបរវាទិពោល គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។


Apariyāpannakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីអបរិយាបន្នកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


Cuddasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីវគ្គទីដប់បួន ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


15. Pannarasamavaggo

១៥. វគ្គទីដប់ប្រាំ


1. Paccayatākathāvaṇṇanā

១. ការពន្យល់អំពីបច្ចយតាកថា


711-717. Tasmā paccayatā vavatthitāti hetupaccayabhūtassa dhammassa ārammaṇapaccayabhāvādinā viya adhipatipaccayatādinā ca na bhavitabbanti hetupaccayabhāvoyevetassa vavatthito hotīti attho.

៧១១-៧១៧. បទថា «តស្មា បច្ចយតា វវត្ថិតា» មានសេចក្តីថា ភាពជាអារម្មណបច្ច័យជាដើម មិនគប្បីមានដល់ធម៌ដែលជាហេតុបច្ច័យ (គឺហេតុទាំង ៦) យ៉ាងណា សូម្បីតែភាពជាអធិបតិបច្ច័យជាដើម ក៏មិនគប្បីមានដល់ធម៌នោះយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ភាពជាហេតុបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ ទើបជាការកំណត់ទុកចំពោះធម៌នោះ។


Paccayatākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីបច្ចយតាកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


2. Aññamaññapaccayakathāvaṇṇanā

២. ការពន្យល់អំពីអញ្ញមញ្ញបច្ចយកថា


718-719. Apuññābhisaṅkhārova gahito ‘‘nanu avijjā saṅkhārena sahajātā’’ti vuttattāti adhippāyo. Sahajātaaññamaññaatthiavigatasampayuttavasenāti ettha nissayo kamabhedena atthiggahaṇena gahito hotīti na vutto, kammāhārā asādhāraṇatāyāti veditabbā. Vakkhati hi ‘‘tīṇi upādānāni avijjāya saṅkhārā viya taṇhāya paccayā hontī’’ti (kathā. aṭṭha. 718-719), tasmā upādānehi samānā evettha saṅkhārānaṃ paccayatā dassitāti.

៧១៨-៧១៩. លោកកាន់យកតែអបុញ្ញាភិសង្ខារប៉ុណ្ណោះ ព្រោះតែក្នុងបាឡី ព្រះសកវាទិពោលទុកយ៉ាងនេះថា «អវិជ្ជាកើតឡើងជាមួយសង្ខារ មិនមែនឬ?» នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។ ក្នុងបទថា «សហជាតអញ្ញមញ្ញអត្ថិអវិគតសម្បយុត្តវសេន» នេះ និស្សយបច្ច័យ លោកមិនបានពោលដោយឡែកឡើយ ព្រោះរាប់បញ្ចូលទៅក្នុងការកាន់យកអត្ថិបច្ច័យ ដោយការបំផ្លាញលំដាប់ ហើយគប្បីជ្រាបថា កម្មបច្ច័យនិងអាហារបច្ច័យ លោកមិនបានពោលឡើយ ព្រោះមិនទាក់ទងនឹងចំណែកណាមួយដោយឡែក។ ព្រោះថាលោកនឹងពោលខាងមុខថា «ឧបាទានទាំង ៣ ជាបច្ច័យដល់តណ្ហា ដូចជាសង្ខារទាំងឡាយជាបច្ច័យដល់អវិជ្ជាដែរ» ហេតុនោះ ភាពជាបច្ច័យនៃសង្ខារទាំងឡាយក្នុងកថានេះ លោកបង្ហាញថាមានសភាពស្មើគ្នាជាមួយនឹងឧបាទានទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។


Aññamaññapaccayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីអញ្ញមញ្ញបច្ចយកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


9. Tatiyasaññāvedayitakathāvaṇṇanā

៩. ការពន្យល់អំពីតតិយសញ្ញាវេទយិតកថា


732. Tatiyasaññāvedayitakathāyaṃ [Pg.104] sesasatte sandhāyāti nirodhasamāpannato aññe yesaṃ nirodhasamāpattiyā bhavitabbaṃ, te pañcavokārasatte sandhāyāti adhippāyo, asaññasattānampi ca saññuppādā cutiṃ icchantīti sesasabbasatte sandhāyāti vā. Sarīrapakatinti tathārūpo ayaṃ kāyo, yathārūpe kāye pāṇisamphassāpi kamantītiādikaṃ.

៧៣២. ក្នុងតតិយសញ្ញាវេទយិតកថានេះ បទថា «សេសសត្តេ សន្ធាយ» គឺសំដៅយកបញ្ចវោការសត្វទាំងឡាយដទៃពីបុគ្គលអ្នកចូលនិរោធសមាបត្តិ ដែលជាអ្នកគួរដល់និរោធសមាបត្តិ នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។ មួយម៉្យាងទៀត ព្រោះតែលោកប្រាថ្នានូវការច្យុតិព្រោះការកើតឡើងនៃសញ្ញាសូម្បីតែរបស់អសញ្ញសត្វទាំងឡាយ ហេតុនោះ ទើបសំដៅយកសត្វដែលសេសសល់ទាំងអស់។ បទថា «សរីរបកតឹ» គឺសំដៅយកប្រក្រតីនៃរាងកាយ មានពាក្យជាដើមថា កាយនេះមានសភាពយ៉ាងនោះ គឺកាយដែលមានសភាពយ៉ាងណា ដែលសូម្បីតែការប៉ះពាល់ដោយដៃក៏អាចធ្លាក់ចុះទៅបាន។


733-734. Suttavirodho siyāti idaṃ paravādiṃ sampaṭicchāpetvā vattabbaṃ.

៧៣៣-៧៣៤. ពាក្យថា «សុត្តវិរោធោ សិយា» (គប្បីមានការផ្ទុយនឹងព្រះសូត្រ) នេះ គប្បីពោលបន្ទាប់ពីធ្វើឱ្យបរវាទិទទួលស្គាល់រួចហើយ។


Tatiyasaññāvedayitakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីតតិយសញ្ញាវេទយិតកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


10. Asaññasattupikākathāvaṇṇanā

១០. ការពន្យល់អំពីអសញ្ញសត្តុបិកាកថា


735. Saññāvirāgavasena pavattabhāvanā asaññasamāpattipīti laddhikittane saññāvirāgavasena pavattabhāvanaṃ catutthajjhānasamāpattiṃ ‘‘asaññasamāpattī’’ti aggahetvā sāpi asaññitā saññāvedayitanirodhasamāpattiyeva nāmāti parassa laddhīti dasseti. Yasmā asaññasamāpattiṃ samāpannassa alobhādayo atthīti ettha sakasamayasiddhā catutthajjhānasamāpatti ‘‘asaññasamāpattī’’ti vuttā.

៧៣៥. ក្នុងការនិយាយអំពីលទ្ធិ ត្រង់បទថា «សញ្ញាវិរាគវសេន បវត្តភាវនា អសញ្ញសមាបត្តិបិ» នេះ លោកបង្ហាញលទ្ធិរបស់បរវាទិថា ដោយមិនកាន់យកចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិដែលជាភាវនាប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការនឿយណាយក្នុងសញ្ញាថា «អសញ្ញសមាបត្តិ» ឡើយ តែយល់ថា សូម្បីតែភាពជាអសញ្ញីនោះ ក៏ឈ្មោះថាសញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងបទថា «យស្មា អសញ្ញសមាបត្តិំ សមាបន្នស្ស អលោភាទយោ អត្ថិ» នេះ ចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិដែលសម្រេចក្នុងលទ្ធិរបស់ខ្លួន (សកវាទិ) លោកហៅថា «អសញ្ញសមាបត្តិ»។


736. Saññāvirāgavasena samāpannattā asaññitā, na saññāya abhāvatoti catutthajjhānasamāpattimeva sandhāya vadati.

៧៣៦. ពាក្យថា «ព្រោះតែចូលសមាបត្តិដោយអំណាចនៃការនឿយណាយក្នុងសញ្ញា ទើបឈ្មោះថា អសញ្ញី មិនមែនព្រោះតែមិនមានសញ្ញាឡើយ» នេះ លោកសំដៅយកតែចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។


Asaññasattupikākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីអសញ្ញសត្តុបិកាកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


11. Kammūpacayakathāvaṇṇanā

១១. ការពន្យល់អំពីកម្មុបចយកថា


738-739. Kammena sahajātoti pañhesu ‘‘kammūpacayaṃ sandhāya paṭikkhipati, cittavippayuttaṃ sandhāya paṭijānātī’’ti katthaci pāṭho, ‘‘cittasampayuttaṃ [Pg.105] sandhāya paṭikkhipati, cittavippayuttaṃ sandhāya paṭijānātī’’ti aññattha. Ubhayampi vicāretabbaṃ.

៧៣៨-៧៣៩. ក្នុងបញ្ហាទាំងឡាយមានជាដើមថា «កម្មេន សហជាតោ» នោះ ក្នុងសាស្ត្រាស្លឹករឹតខ្លះ មានបាឋៈយ៉ាងនេះថា «សំដៅយកកម្មុបចយៈ ទើបបដិសេធ សំដៅយកចិត្តវិប្បយុត្តធម៌ ទើបទទួលស្គាល់» ចំណែកឯក្នុងសាស្ត្រាស្លឹករឹតដទៃ មានបាឋៈយ៉ាងនេះថា «សំដៅយកចិត្តសម្បយុត្តធម៌ ទើបបដិសេធ សំដៅយកចិត្តវិប្បយុត្តធម៌ ទើបទទួលស្គាល់» បាឋៈទាំងពីរក៏គប្បីពិចារណា។


741. Tasmāti tiṇṇampi ekakkhaṇe sabbhāvato tiṇṇaṃ phassānañca samodhānā ca ekattaṃ pucchatīti adhippāyo daṭṭhabbo.

៧៤១. បទថា «តស្មា» គឺព្រោះតែធម៌ទាំង ៣ (កម្ម កម្មុបចយៈ កម្មវិបាក) មានប្រាកដក្នុងខណៈតែមួយផង និងព្រោះតែការជួបជុំគ្នានៃផស្សៈទាំង ៣ ផង ព្រះសកវាទិទើបសួររកភាពជាធម៌តែមួយ គប្បីជ្រាបអធិប្បាយយ៉ាងនេះ។


Kammūpacayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកម្មុបចយកថា ចប់ហើយ។


Pannarasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវគ្គទីដប់ប្រាំ ចប់ហើយ។


Tatiyo paṇṇāsako samatto.

បណ្ណាសកៈទីបី ចប់សព្វគ្រប់ហើយ។


16. Soḷasamavaggo

១៦. វគ្គទីដប់ប្រាំមួយ


3. Sukhānuppadānakathāvaṇṇanā

៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសុខានុប្បទានកថា


747-748. Sukhānuppadānakathāyaṃ yaṃ evarūpanti yaṃ nevattano, na paresaṃ, na tassa, evarūpaṃ nāma anuppadinnaṃ bhavituṃ na arahati aññassa asakkuṇeyyattāti laddhimattena paṭijānāti, na yuttiyāti adhippāyo.

៧៤៧-៧៤៨. ក្នុងសុខានុប្បទានកថា ពាក្យថា yaṃ evarūpaṃ សេចក្តីថា សុខណាដែលមិនមែនជារបស់ខ្លួន មិនមែនជារបស់អ្នកដទៃ មិនមែនជារបស់បុគ្គលនោះ សុខដែលមានសភាពបែបនេះ មិនគួរនឹងត្រូវបានប្រគល់ឲ្យឡើយ ព្រោះមិនអាចមានសុខៈដទៃក្រៅពីនោះបានឡើយ ដូច្នេះ គូបដិបក្ខ (បរវាទិ) ទទួលស្គាល់ត្រឹមតែតាមលទ្ធិរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ មិនមែនទទួលស្គាល់ដោយហេតុផល (យុត្តិ) ឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។


Sukhānuppadānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសុខានុប្បទានកថា ចប់ហើយ។


4. Adhigayhamanasikārakathāvaṇṇanā

៤. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអធិគយ្ហមនសិការកថា


749-753. Taṃcittatāyāti tadeva ārammaṇabhūtaṃ cittaṃ etassāti taṃcitto, tassa bhāvo taṃcittatā, tāya taṃcittatāya. Taṃ vā ālambakaṃ ālambitabbañca cittaṃ taṃcittaṃ, tassa bhāvo tasseva ālambakaālambitabbatā taṃcittatā, tāya codetunti attho.

៧៤៩-៧៥៣. ពាក្យថា taṃcittatāya សេចក្តីថា ចិត្តនោះឯងដែលជាអារម្មណ៍របស់បុគ្គលនេះ មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា មានចិត្តនោះ (តំចិត្តៈ) ភាវៈនៃបុគ្គលដែលមានចិត្តនោះ ឈ្មោះថា តំចិត្តតា ដោយភាវៈនៃបុគ្គលដែលមានចិត្តនោះ។ ម៉្យាងទៀត ចិត្តនោះជាតួដឹងអារម្មណ៍ផង ជាតួអារម្មណ៍ដែលត្រូវដឹងផង ឈ្មោះថា តំចិត្តៈ ភាវៈនៃចិត្តនោះ គឺភាពជាអ្នកដឹងអារម្មណ៍ និងជាអារម្មណ៍ដែលត្រូវដឹងនៃចិត្តនោះឯង ឈ្មោះថា តំចិត្តតា សេចក្តីថា ដើម្បីចោទប្រកាន់ដោយភាពជាចិត្តនោះ។


Adhigayhamanasikārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអធិគយ្ហមនសិការកថា ចប់ហើយ។


9. Rūpaṃrūpāvacarārūpāvacarantikathāvaṇṇanā

៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃរូបំរូបាវចរអរូបាវចរន្តិកថា


768-770. Rūpaṃrūpāvacarārūpāvacarantikathāyaṃ heṭṭhāti cuddasamavagge āgatapariyāpannakathāyaṃ (kathā. aṭṭha. 703-705). ‘‘Samāpattesiya’’ntiādi vuttanayameva. Yañcettha [Pg.106] ‘‘atthi rūpaṃ arūpāvacara’’nti arūpāvacarakammassa katattā rūpaṃ vuttaṃ, tattha ca yaṃ vattabbaṃ, taṃ aṭṭhamavagge arūperūpakathāyaṃ (kathā. aṭṭha. 524-526) vuttanayamevāti.

៧៦៨-៧៧០. ក្នុងរូបំរូបាវចរអរូបាវចរន្តិកថា ពាក្យថា heṭṭhā សេចក្តីថា ក្នុងបរិយាបន្នកថា ដែលមកក្នុងវគ្គទីដប់បួន។ ពាក្យថា “Samāpattesiya” ជាដើម មានន័យដូចដែលបានពោលរួចមកហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងកថានេះ ពាក្យថា “atthi rūpaṃ arūpāvacaraṃ” (មានរូបជាអរូបាវចរៈ) ព្រោះតែការធ្វើនូវអរូបាវចរកម្ម រូបណាដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សម្តែងហើយ សេចក្តីណាដែលគួរពោលក្នុងរូបនោះ សេចក្តីនោះមានន័យដូចដែលបានពោលរួចមកហើយក្នុងអរូបេរូបកថា ក្នុងវគ្គទីប្រាំបី ដូច្នោះឯង។


Rūpaṃrūpāvacarārūpāvacarantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃរូបំរូបាវចរអរូបាវចរន្តិកថា ចប់ហើយ។


Soḷasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវគ្គទីដប់ប្រាំមួយ ចប់ហើយ។


17. Sattarasamavaggo

១៧. វគ្គទីដប់ប្រាំពីរ


1. Atthiarahatopuññūpacayakathāvaṇṇanā

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអត្ថិអរហតោបុញ្ញូបចយកថា


776-779. Cittaṃ anādiyitvāti ‘‘kiriyacittena dānādipavattisabbhāvato’’ti vuttaṃ kiriyacittaṃ abyākataṃ anādiyitvāti attho.

៧៧៦-៧៧៩. ពាក្យថា cittaṃ anādiyitvā សេចក្តីថា មិនកាន់យកនូវកិរិយាចិត្តដែលជាអព្យាក្រឹត ដែលពោលថា «ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅមានទានជាដើម ដោយកិរិយាចិត្ត» នេះជាសេចក្តីពន្យល់។


Atthiarahatopuññūpacayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអត្ថិអរហតោបុញ្ញូបចយកថា ចប់ហើយ។


2. Natthiarahatoakālamaccūtikathāvaṇṇanā

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃនត្ថិអរហតោអកាលមច្ចូតិកថា


780. Ayoniso gahetvāti aladdhavipākavārānampi kammānaṃ byantībhāvaṃ na vadāmīti atthaṃ gahetvāti adhippāyo. Keci pana ‘‘kammānaṃ vipākaṃ appaṭisaṃviditvā puggalassa byantībhāvaṃ na vadāmīti evaṃ ayoniso atthaṃ gahetvā’’ti vadanti.

៧៨០. ពាក្យថា ayoniso gahetvā សេចក្តីថា យល់សេចក្តីថា «តថាគតមិនពោលនូវការអស់ទៅដោយមិនមានសេសសល់នៃកម្មទាំងឡាយ សូម្បីតែកម្មដែលមិនទាន់បានឱកាសឲ្យផលឡើយ» នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «យល់សេចក្តីដោយមិនឧបាយស្របតាមហេតុផល (អយោនិសោ) ថា តថាគតមិនពោលនូវការអស់ទៅដោយមិនមានសេសសល់នៃបុគ្គល ដោយមិនបានទទួលរងនូវផលនៃកម្មទាំងឡាយឡើយ» ដូច្នោះ។


781. Tāva na kamatīti laddhiyā paṭikkhipatīti tāva na kamati, tato paraṃ kamatīti laddhiyā paṭikkhipatīti adhippāyo. Ettha kira ‘‘sati jīvite jīvitāvasese jīvitā voropetī’’ti vacanato attano dhammatāya marantaṃ koṭṭentassa vā sīsaṃ vā chindantassa natthi pāṇātipātoti ācariyā vadanti. Pāṇo pāṇasaññitā vadhakacittaupakkamamaraṇesu vijjamānesupi na tena upakkamena matoti natthi pāṇātipātoti adhippāyo. Evaṃ pana marantena tena ekacittavārampi dhammatāmaraṇato orato na matoti dubbiññeyyametaṃ.

៧៨១. ពាក្យថា tāva na kamatīti laddhiyā paṭikkhipati សេចក្តីថា បដិសេធដោយលទ្ធិរបស់ខ្លួនថា «(ពិស) មិនទាន់ជ្រាបចូលទៅត្រឹមណោះទេ តែបន្ទាប់ពីនោះមក ទើបជ្រាបចូលទៅ» នេះជាអធិប្បាយរបស់បរវាទិ។ ឮថា ក្នុងរឿងនេះ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «កាលបើជីវិតនៅមានសេសសល់ ក៏បំបាត់ចាកជីវិត» ពួកអាចារ្យខ្លះទើបពោលថា បុគ្គលដែលវាយដំក្តី កាត់ក្បាលក្តី នូវបុគ្គលដែលស្លាប់ទៅតាមធម្មតារបស់ខ្លួន មិនមានបាណាតិបាតឡើយ។ សូម្បីតែកាលបើមានសត្វ សេចក្តីសម្គាល់ថាជាសត្វ គំនិតសម្លាប់ ព្យាយាម និងការស្លាប់ តែបុគ្គលនោះមិនបានស្លាប់ដោយសារការព្យាយាមនោះឡើយ ហេតុនោះ មិនមានបាណាតិបាត នេះជាអធិប្បាយរបស់បរវាទិ។ ប៉ុន្តែ កាលបើបុគ្គលស្លាប់ទៅដោយវិធីយ៉ាងនេះ បុគ្គលនោះមិនបានស្លាប់មុនការស្លាប់តាមធម្មតា សូម្បីតែមួយខណៈចិត្តឡើយ នេះជាសេចក្តីដែលដឹងបានដោយកម្រណាស់។


Natthiarahatoakālamaccūtikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃនត្ថិអរហតោអកាលមច្ចូតិកថា ចប់ហើយ។


3. Sabbamidaṃkammatotikathāvaṇṇanā

៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសព្វមិទំកម្មតោតិកថា


784. Bījato [Pg.107] aṅkurassevāti yathā aṅkurassa abījato nibbatti natthi, tathā paccuppannapavattassapi akammato kammavipākato nibbatti natthi, taṃ sandhāya paṭikkhipatīti adhippāyo. Deyyadhammavasena dānaphalaṃ pucchatīti deyyadhammavasena yāya cetanāya taṃ deti, tassa dānassa phalaṃ pucchati, na deyyadhammassāti vuttaṃ hoti.

៧៨៤. ពាក្យថា bījato aṅkurasseva សេចក្តីថា ដូចជាការកើតឡើងនៃពន្លកដែលមិនមែនមកពីពូជ គឺមិនមានឡើយ យ៉ាងណាមិញ ការកើតឡើងនៃខន្ធដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបច្ចុប្បន្ន ដោយមិនមែនមកពីកម្ម គឺមិនមែនជាផលនៃកម្ម ក៏មិនមានឡើយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបបដិសេធ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា deyyadhammavasena dānaphalaṃ pucchati សេចក្តីថា សួររកផលនៃទាននោះ ដោយអំណាចនៃទេយ្យធម៌ គឺដោយចេតនាណាដែលបុគ្គលឲ្យនូវទេយ្យធម៌នោះ ក៏សួររកផលនៃទាននោះ មិនមែនសួររកផលនៃទេយ្យធម៌ឡើយ នេះជាសេចក្តីដែលពោលទុក។


Sabbamidaṃkammatotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសព្វមិទំកម្មតោតិកថា ចប់ហើយ។


4. Indriyabaddhakathāvaṇṇanā

៤. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឥន្ទ្រិយពទ្ធកថា


788. Vināpi aniccattenāti ‘‘yāva dukkhā nirayā’’tiādīsu (ma. ni. 3.250) viya dukkhārammaṇattenapi dukkhaṃ vattabbanti adhippāyo.

៧៨៨. ពាក្យថា vināpi aniccattena សេចក្តីថា សូម្បីតែមិនមានសភាពមិនទៀង ក៏គប្បីហៅថាជាទុក្ខបានដែរ ព្រោះជាអារម្មណ៍នៃទុក្ខវេទនា ដូចជាក្នុងព្រះបាលីជាដើមថា «នរកទាំងឡាយជាទុក្ខក្រៃលែង» នេះជាអធិប្បាយរបស់សកវាទិ។


Indriyabaddhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឥន្ទ្រិយពទ្ធកថា ចប់ហើយ។


7. Navattabbaṃsaṅghodakkhiṇaṃvisodhetītikathāvaṇṇanā

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃនវត្តព្វំសង្ឃោទក្ខិណំវិសោធេតីតិកថា


793-794. Navattabbaṃsaṅghodakkhiṇaṃvisodhetītikathāyaṃ na ca tāni dakkhiṇaṃ visodhetuṃ sakkontīti yathā puggalo sīlaparisodhanādīni katvā nirodhampi samāpajjitvā visodhetuṃ sakkoti, na evaṃ maggaphalānīti adhippāyo, appaṭiggahaṇatoti vā.

៧៩៣-៧៩៤. ក្នុងនវត្តព្វំសង្ឃោទក្ខិណំវិសោធេតីតិកថា ពាក្យថា na ca tāni dakkhiṇaṃ visodhetuṃ sakkonti សេចក្តីថា បុគ្គលអាចជម្រះ (ទក្ខិណា) ឲ្យស្អាតបាន ដោយការជម្រះសីលជាដើម ឬសូម្បីតែការចូលនិរោធសមាបត្តិ យ៉ាងណាមិញ មគ្គនិងផលទាំងឡាយ មិនអាចធ្វើបានយ៉ាងនោះឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ព្រោះមគ្គនិងផលទាំងនោះមិនទទួលយកនូវទក្ខិណាទាន។


Navattabbaṃsaṅghodakkhiṇaṃvisodhetītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃនវត្តព្វំសង្ឃោទក្ខិណំវិសោធេតីតិកថា ចប់ហើយ។


11. Dakkhiṇāvisuddhikathāvaṇṇanā

១១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទក្ខិណាវិសុទ្ធិកថា


800-801. Dakkhiṇāvisuddhikathāyaṃ visujjheyyāti etassa atthaṃ dassento ‘‘mahapphalā bhaveyyā’’ti āha. Dāyakasseva cittavisuddhi vipākadāyikā hotīti paṭiggāhakanirapekkhā paṭiggāhakena paccayabhūtena vinā dāyakeneva mahāvipākacetanattaṃ āpādikā, paṭiggāhakanirapekkhā vipākadāyikā hotīti adhippāyo. Añño aññassa kārakoti [Pg.108] yadi dāyakassa dānacetanā nāma paṭiggāhakena katā bhaveyya, yuttarūpaṃ siyāti kasmā vuttaṃ, nanu laddhikittane ‘‘dāyakena dānaṃ dinnaṃ, paṭiggāhakena vipāko nibbattitoti añño aññassa kārako bhaveyyā’’ti vuttanti? Saccametaṃ, paṭiggāhakena vipākanibbattanampi pana dānacetanānibbattanena yadi bhaveyya, evaṃ sati añño aññassa kārakoti yuttarūpaṃ siyāti adhippāyo.

៨០០-៨០១. ក្នុងទក្ខិណាវិសុទ្ធិកថា ព្រះសង្គីតិកាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនៃពាក្យថា visujjheyya ទើបពោលថា mahapphalā bhaveyya (គប្បីមានផលច្រើន)។ ពាក្យថា dāyakasseva cittavisuddhi vipākadāyikā hoti មានអធិប្បាយថា មិនរំពឹងដល់បដិគ្គាហកៈ (អလှူခံ) គឺមិនមានបដិគ្គាហកៈជាបច្ច័យឡើយ មានតែទាយកប៉ុណ្ណោះដែលញ៉ាំងចិត្តឲ្យដល់នូវភាពជាមហាវីបាកចេតនា គឺសេចក្តីស្អាតនៃចិត្តដែលមិនរំពឹងដល់បដិគ្គាហកៈនោះ ជាអ្នកឲ្យនូវផល នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។ ចោទថា៖ ចុះហេតុអ្វីបានជាពោលពាក្យថា añño aññassa kārako (អ្នកដទៃជាអ្នកធ្វើរបស់អ្នកដទៃ) ប្រសិនបើទានចេតនារបស់ទាយក គឺបដិគ្គាហកៈជាអ្នកធ្វើឲ្យកើតឡើង គប្បីជាការសមគួរ? តើមិនមែនក្នុងលទ្ធិកិត្តនៈ (ការសម្តែងលទ្ធិ) ពោលទុកហើយទេឬថា «ទានដែលទាយកប្រគល់ឲ្យហើយ ផលដែលបដិគ្គាហកៈញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង ហេតុនោះ អ្នកដទៃឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើរបស់អ្នកដទៃ»? ដោះស្រាយ៖ សេចក្តីនោះពិតមែនហើយ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើការញ៉ាំងផលឲ្យកើតឡើងដោយបដិគ្គាហកៈ គប្បីមានដោយការញ៉ាំងទានចេតនាឲ្យកើតឡើង កាលបើដូច្នោះ សេចក្តីថា «អ្នកដទៃជាអ្នកធ្វើរបស់អ្នកដទៃ» គប្បីជាការសមគួរ នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។


Dakkhiṇāvisuddhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទក្ខិណាវិសុទ្ធិកថា ចប់ហើយ។


Sattarasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវគ្គទីដប់ប្រាំពីរ ចប់ហើយ។


18. Aṭṭhārasamavaggo

១៨. វគ្គទីដប់ប្រាំបី


1. Manussalokakathāvaṇṇanā

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមនុស្សលោកកថា


802-803. Ayonisoti ‘‘tusitapuraṃ sandhāyā’’tiādikaṃ gahaṇaṃ sandhāyāha.

៨០២-៨០៣. ពាក្យថា ayoniso ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសំដៅយកការកាន់យកខុស មានការសំដៅយកតុសិតបុរីជាដើម។


Manussalokakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមនុស្សលោកកថា ចប់ហើយ។


2. Dhammadesanākathāvaṇṇanā

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃធម្មទេសនាកថា


804-806. Tassa ca desanaṃ sampaṭicchitvā sayameva ca āyasmatā ānandattherena desitoti vadati.

៨០៤-៨០៦. បរវាទិពោលថា ព្រះអានន្ទត្ថេរដ៏មានអាយុបានទទួលយកនូវទេសនារបស់ព្រះពុទ្ធនិម្មិតនោះផង ហើយបានសម្តែងដោយខ្លួនឯងផង។


Dhammadesanākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃធម្មទេសនាកថា ចប់ហើយ។


6. Jhānasaṅkantikathāvaṇṇanā

៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឈានសង្កន្តិកថា


813-816. Jhānasaṅkantikathāyaṃ uppaṭipāṭiyāti paṭhamajjhānato vuṭṭhāya vitakkavicārā ādīnavato manasikātabbā, tato dutiyajjhānena bhavitabbanti evaṃ yo upacārānaṃ jhānānañca anukkamo, tena vināti attho.

៨១៣-៨១៦. ក្នុងឈានសង្កន្តិកថា ពាក្យថា uppaṭipāṭiyā សេចក្តីថា វៀរចាកលំដាប់នៃឧបចារៈ និងឈានទាំងឡាយយ៉ាងនេះថា «បុគ្គលចេញចាកបឋមជ្ឈានហើយ គប្បីធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវវិតក្កៈនិងវិចារៈដោយភាពជាទោស បន្ទាប់ពីនោះមក ទើបសម្រេចទុតិយជ្ឈាន» នេះជាសេចក្តីពន្យល់។


Jhānasaṅkantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឈានសង្កន្តិកថា ចប់ហើយ។


7. Jhānantarikakathāvaṇṇanā

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឈានន្តរិកកថា


817-819. Jhānantarikā [Pg.109] nāma esāti paṭhamajjhānādīsu aññatarabhāvābhāvato na jhānaṃ, atha kho dakkhiṇapubbādidisantarikā viya jhānantarikā nāma esāti. Katarā? Yoyaṃ avitakkavicāramatto samādhīti yojetabbaṃ.

៨១៧-៨១៩. ពាក្យថា jhānantarikā nāma esā សេចក្តីថា មិនមែនជាឈាន ព្រោះមិនមានភាពជាឈានណាមួយក្នុងឈានទាំងឡាយមានបឋមជ្ឈានជាដើម ប៉ុន្តែ នេះឈ្មោះថា ឈានន្តរិកៈ (ចន្លោះឈាន) ដូចជាចន្លោះទិសមានទិសត្បូងនិងទិសខាងកើតជាដើម។ សួរថា តើជាសមាធិណា? គប្បីប្រកបសេចក្តីថា សមាធិណាដែលជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ (មានត្រឹមតែវិចារៈ មិនមានវិតក្កៈ) នេះឯង។


Jhānantarikakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឈានន្តរិកកថា ចប់ហើយ。


9. Cakkhunārūpaṃpassatītikathāvaṇṇanā

៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចក្ខុនាគូបំបស្សតីតិកថា


826-827. Paṭijānanaṃ sandhāyāti ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hotī’’tiādinā (dha. sa. 1352) nayena vuttaṃ manoviññāṇapaṭijānanaṃ kira sandhāyāti adhippāyo, tasmā ‘‘evaṃ sante rūpaṃ manoviññāṇaṃ āpajjatīti manoviññāṇapaṭijānanaṃ pana rūpadassanaṃ kathaṃ hotī’’ti vicāretabbaṃ.

៨២៦-៨២៧. ពាក្យថា paṭijānanaṃ sandhāya មានអធិប្បាយថា សំដៅយកការដឹងដោយមនោវិញ្ញាណ ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយន័យជាដើមថា «ឃើញរូបដោយចក្ខុហើយ ក៏កាន់យកនូវនិមិត្ត» នេះជាអធិប្បាយរបស់សកវាទិ ហេតុនោះ គប្បីពិចារណាថា «កាលបើដូច្នោះ រូបគប្បីដល់នូវភាពជាមនោវិញ្ញាណ ចុះការដឹងដោយមនោវិញ្ញាណ នឹងទៅជាការឃើញរូបយ៉ាងដូចម្តេចបាន?»។


Cakkhunārūpaṃpassatītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចក្ខុនាគូបំបស្សតីតិកថា ចប់ហើយ។


Aṭṭhārasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវគ្គទីដប់ប្រាំបី ចប់ហើយ។


19. Ekūnavīsatimavaggo

១៩. វគ្គទីដប់ប្រាំបួន


1. Kilesapajahanakathāvaṇṇanā

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកិលេសប្បជហនកថា


828-831. Anuppannāyeva nuppajjantīti pahīnā nāma honti, tasmā natthi kilesapajahanāti paṭikkhipati. Te pana neva uppajjitvā vigatā, nāpi bhavissanti, na ca uppannāti atīte kilese pajahatītiādi na vattabbanti dasseti.

៨២៨-៨៣១. បរវាទិបដិសេធថា «កិលេសទាំងឡាយដែលមិនទាន់កើតឡើង មិនកើតឡើងឡើយ ឈ្មោះថាជាកិលេសដែលលះបង់ហើយ ហេតុនោះ ការលះបង់កិលេសមិនមានឡើយ»។ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យបង្ហាញថា កិលេសទាំងនោះ មិនមែនកើតឡើងហើយរលត់ទៅឡើយ មិនមែននឹងកើតឡើងឡើយ ហើយក៏មិនមែនកំពុងកើតឡើងឡើយ ហេតុនោះ មិនគប្បីពោលថា «លះបង់កិលេសក្នុងអតីត» ជាដើមឡើយ។


Kilesapajahanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកិលេសប្បជហនកថា ចប់ហើយ។


2. Suññatakathāvaṇṇanā

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសុញ្ញតកថា


832. Anattalakkhaṇaṃ [Pg.110] tāva ekaccanti arūpakkhandhānaṃ anattalakkhaṇaṃ vadati. Ekena pariyāyenāti anattalakkhaṇassa jarāmaraṇabhāvapariyāyenāti vadanti. Rūpakkhandhādīnañhi mā jīratu mā maratūti alabbhaneyyo avasavattanākāro anattatā, sā atthato jarāmaraṇameva, tañca ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71) vuttattā arūpakkhandhānaṃ jarāmaraṇaṃ saṅkhārakkhandhapariyāpannanti ayametesaṃ adhippāyo.

៨៣២. ពាក្យថា anattalakkhaṇaṃ tāva ekaccaṃ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសំដៅយកអនត្តលក្ខណៈនៃអរូបក្ខន្ធទាំងឡាយ។ ពាក្យថា ekena pariyāyena ពួកអាចារ្យពោលថា ដោយបរិយាយនៃភាពជាជរានិងមរណៈនៃអនត្តលក្ខណៈ។ ពិតណាស់ ភាពមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាច គឺការមិនបានសម្រេចតាមបំណងថា «សូមរូបក្ខន្ធជាដើម កុំគ្រាំគ្រា កុំស្លាប់ឡើយ» ឈ្មោះថា អនត្តតា អនត្តតានោះ ដោយអត្ថគឺជរានិងមរណៈនោះឯង ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «ជរានិងមរណៈ សង្គ្រោះដោយខន្ធ ២» ជរានិងមរណៈនៃអរូបក្ខន្ធទាំងឡាយ ទើបរាប់បញ្ចូលក្នុងសង្ខារក្ខន្ធ នេះជាអធិប្បាយរបស់អាចារ្យទាំងនោះ។


Suññatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសុញ្ញតកថា ចប់ហើយ។


3. Sāmaññaphalakathāvaṇṇanā

៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសាមញ្ញផលកថា


835-836. Phaluppatti cāti pattidhammaṃ vadati.

៨៣៥-៨៣៦. ពាក្យថា Phaluppatti ព្រះសង្គហការៈ សំដៅដល់ការសម្រេចធម៌ (ការបានសម្រេចធម៌)។


Sāmaññaphalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីសាមញ្ញផលកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


5. Tathatākathāvaṇṇanā

៥. ការអធិប្បាយអំពីតថតាកថា


841-843. Rūpādisabhāvatāsaṅkhātāti ettha rūpādīnaṃ sabhāvatāti rūpādisabhāvatāti evamattho daṭṭhabbo. Bhāvaṃ hesa tathatāti vadati, na bhāvayoganti.

៨៤១-៨៤៣. ក្នុងពាក្យថា Rūpādisabhāvatāsaṅkhātā នេះ សេចក្តីពន្យល់ត្រូវដឹងថា ភាពជាសភាវៈនៃធម៌ទាំងឡាយមានរូបជាដើម ឈ្មោះថា រូបាទិសភាវតា (ភាពជាសភាវៈនៃរូបជាដើម)។ ព្រោះថា បរវាទីនេះ និយាយសំដៅដល់សភាវៈនៃរូបជាដើមថា តថតា (ភាពជាយ៉ាងនោះ) ប៉ុន្តែមិនបាននិយាយសំដៅដល់រូបធាតុដែលប្រកបដោយសភាវៈនោះឡើយ។


Tathatākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីតថតាកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


6. Kusalakathāvaṇṇanā

៦. ការអធិប្បាយអំពីកុសលកថា


844-846. Anavajjabhāvamatteneva nibbānaṃ kusalanti yaṃkiñci kusalaṃ, sabbaṃ taṃ anavajjabhāvamatteneva, tasmā nibbānaṃ kusalanti vuttaṃ hoti.

៨៤៤-៨៤៦. ក្នុងពាក្យថា Anavajjabhāvamatteneva nibbānaṃ kusalaṃ នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា កុសលណាមួយដែលមាន កុសលទាំងអស់នោះ ឈ្មោះថាកុសល ក៏ព្រោះតែភាពជាធម៌មិនមានទោសប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះនិព្វានដែលមិនមានទោស ទើបឈ្មោះថា កុសល។


Kusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីកុសលកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


7. Accantaniyāmakathāvaṇṇanā

៧. ការអធិប្បាយអំពីអច្ចន្តនិយាមកថា


847. ‘‘Sakiṃ [Pg.111] nimuggo nimuggova hotī’’ti suttaṃ nissāyāti tāya jātiyā lokuttarasaddhādīnaṃ anuppattiṃ sandhāya kataṃ avadhāraṇaṃ saṃsārakhāṇukabhāvaṃ sandhāya katanti maññamāno puthujjanassāyaṃ accantaniyāmatā, yāyaṃ niyatamicchādiṭṭhīti ‘‘atthi puthujjanassa accantaniyāmatā’’ti vadati. Vicikicchuppatti niyāmantaruppatti ca accantaniyāmanivattakā vicāretvā gahetabbā.

៨៤៧. ក្នុងពាក្យថា “Sakiṃ nimuggo nimuggova hotī”ti suttaṃ nissāya នេះ បរវាទីយល់ឃើញថា ការកំណត់ពាក្យថា “លិចចុះហើយ គឺលិចចុះតែម្តង” ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅដល់ការមិនកើតឡើងនៃលោកុត្តរសទ្ធាជាដើមក្នុងជាតិ (ឬភព) នោះ គឺជាការសំដៅដល់ភាពជាបង្គោលក្នុងសង្សារវដ្ត ដូច្នេះហើយ ទើបយល់ថា និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិណាដែលមាន និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិនោះ គឺជាភាពទៀងទាត់ជាដាច់ខាតរបស់បុថុជ្ជន ហើយពោលថា “ភាពទៀងទាត់ជាដាច់ខាតរបស់បុថុជ្ជន មានពិតមែន”។ ម្យ៉ាងទៀត ការកើតឡើងនៃវិចិកិច្ឆា និងការកើតឡើងនៃនិយាមដទៃ ដែលជាធម៌រារាំងនូវភាពទៀងទាត់ជាដាច់ខាតនោះ គួរតែពិចារណាហើយកាន់យកចុះ។


Accantaniyāmakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីអច្ចន្តនិយាមកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


8. Indriyakathāvaṇṇanā

៨. ការអធិប្បាយអំពីឥន្ទ្រិយកថា


853-856. Lokiyānampīti lokuttarānaṃ viya lokiyānampi saddhādīnaṃyeva saddhindriyādibhāvadassanena lokiyasaddhindriyādibhāvaṃ sādhetuṃ saddhādīnaṃyeva saddhindriyādibhāvadassanatthaṃ vuttanti attho daṭṭhabbo.

៨៥៣-៨៥៦. ក្នុងពាក្យថា Lokiyānampi នេះ សេចក្តីពន្យល់ត្រូវដឹងថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដើម្បីបង្ហាញពីភាពជាសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើម នៃធម៌ទាំងឡាយមានសទ្ធាជាដើម ទោះបីជាលោកិយ ដើម្បីសម្រេចនូវភាពជាលោកិយសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើម ដូចជាភាពជាសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើមនៃលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលថា ដើម្បីបង្ហាញពីភាពជាសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើម នៃធម៌ទាំងឡាយមានសទ្ធាជាដើមនោះឯង។


Indriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីឥន្ទ្រិយកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


Ekūnavīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីវគ្គទីដប់ប្រាំបួន ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


20. Vīsatimavaggo

២០. វគ្គទីម្ភៃ


2. Ñāṇakathāvaṇṇanā

២. ការអធិប្បាយអំពីញាណកថា


863-865. Ñāṇakathāyaṃ dukkhaṃ parijānātīti lokuttaramaggañāṇameva dīpetīti ‘‘dukkhaṃ parijānātī’’ti vadanto idaṃ tava vacanaṃ lokuttaramaggañāṇameva dīpeti, na tasseva ñāṇabhāvaṃ. Kasmā? Yasmā na lokuttarameva ñāṇaṃ, tasmā na idaṃ sādhakanti vuttaṃ hoti.

៨៦៣-៨៦៥. ក្នុងញាណកថា ពាក្យថា Dukkhaṃ parijānātīti lokuttaramaggañāṇameva dīpeti នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា កាលបើអ្នកពោលថា “ដឹងច្បាស់នូវទុក្ខ” ពាក្យរបស់អ្នកនេះ បង្ហាញតែលោកុត្តរមគ្គញាណប៉ុណ្ណោះ មិនមែនបង្ហាញពីភាពជាញាណនៃលោកុត្តរមគ្គញាណនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា មិនមែនមានតែលោកុត្តរធម៌ប៉ុណ្ណោះទេដែលជាញាណ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យនេះទើបមិនមែនជាគ្រឿងសម្រេចសេចក្តីឡើយ។


Ñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីញាណកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


3. Nirayapālakathāvaṇṇanā

៣. ការអធិប្បាយអំពីនិរយបាលកថា


867-868. Paṇunnanti [Pg.112] paṇuditaṃ, anavasesakhittanti attho.

៨៦៧-៨៦៨. ពាក្យថា Paṇunnam បានដល់ Paṇuditaṃ (ដែលគេបោះចោលហើយ) សេចក្តីថា ដែលគេបោះចោលមិនឲ្យមានសេសសល់។


Nirayapālakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីនិរយបាលកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


4. Tiracchānakathāvaṇṇanā

៤. ការអធិប្បាយអំពីតិរច្ឆានកថា


869-871. Tassa atthitāya paṭiññāti tassa hatthināgassa ca dibbayānassa ca atthitāyāti visuṃ yojetabbaṃ.

៨៦៩-៨៧១. ក្នុងពាក្យថា Tassa atthitāya paṭiññā នេះ គប្បីផ្សំផ្គុំដោយឡែកពីគ្នាថា ព្រោះភាពមាននៃដំរីសេ្តច (ឯរាវ័ណ) នោះផង ព្រោះភាពមាននៃយានទិព្វនោះផង។


Tiracchānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីតិរច្ឆានកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


6. Ñāṇakathāvaṇṇanā

៦. ការអធិប្បាយអំពីញាណកថា


876-877. Ñāṇakathāyaṃ sace taṃ dvādasavatthukanti ettha ca ‘‘lokuttara’’nti vacanaseso, taṃ vā lokuttarañāṇaṃ sace dvādasavatthukanti attho. Pariññeyyanti pubbabhāgo, pariññātanti aparabhāgo, saccañāṇaṃ pana maggakkhaṇepi parijānanādikiccasādhanavasena hotīti āha ‘‘saddhiṃ pubbabhāgaparabhāgehī’’ti.

៨៧៦-៨៧៧. ក្នុងញាណកថា ពាក្យថា Sace taṃ dvādasavatthukaṃ នេះ គប្បីបន្ថែមពាក្យដែលនៅសល់ថា “Lokuttaraṃ” (លោកុត្តរៈ) ឬមានសេចក្តីពន្យល់ថា ប្រសិនបើលោកុត្តរញាណនោះ មានវត្ថុ ១២។ ពាក្យថា Pariññeyyaṃ (គួរដឹងច្បាស់) សំដៅដល់កិច្ចញាណក្នុងបុព្វភាគ (មុនខណៈមគ្គ) ពាក្យថា Pariññātaṃ (ដឹងច្បាស់ហើយ) សំដៅដល់កតញាណក្នុងអបរភាគ (ក្រោយខណៈមគ្គ) ចំណែកឯសច្ចញាណ រមែងមានសូម្បីក្នុងខណៈមគ្គ ដោយអំណាចនៃការសម្រេចកិច្ចមានការដឹងច្បាស់ជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា “រួមជាមួយបុព្វភាគ និងអបរភាគ”។


Ñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីញាណកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


Vīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីវគ្គទីម្ភៃ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


Catuttho paṇṇāsako samatto.

បណ្ណាសកៈទីបួន ចប់បរិបូណ៌។


21. Ekavīsatimavaggo

២១. វគ្គទីម្ភៃមួយ


1. Sāsanakathāvaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយអំពីសាសនកថា


878. Tīsupi pucchāsu codanatthaṃ vuttanti tīsupi pucchāsu ‘‘sāsana’’ntiādivacanaṃ vuttanti samudāyā ekadesānaṃ adhikaraṇabhāvena vuttāti daṭṭhabbā.

៨៧៨. ក្នុងពាក្យថា Tīsupi pucchāsu codanatthaṃ vuttaṃ នេះ គប្បីយល់ថា ពាក្យមានពាក្យថា “Sāsanaṃ” ជាដើម ក្នុងសំណួរទាំង ៣ នោះ ព្រះសង្គហការៈពោលដោយយកសំណួរទាំងឡាយដែលជាសមុទាយៈ (ការរួមផ្សំ) ធ្វើជាទីតាំងនៃពាក្យទាំងឡាយដែលជាឯកទេសៈ (ចំណែកមួយ)។


Sāsanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីសាសនកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


4. Iddhikathāvaṇṇanā

៤. ការអធិប្បាយអំពីឥទ្ធិកថា


883-884. Iddhikathāyaṃ [Pg.113] atthi adhippāyaiddhīti adhippāyavasena ijjhanato adhippāyoti evaṃnāmikā iddhi atthīti attho.

៨៨៣-៨៨៤. ក្នុងឥទ្ធិកថា ពាក្យថា Atthi adhippāyaiddhី មានសេចក្តីពន្យល់ថា តើឫទ្ធិដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះថា អធិប្បាយៈ (សេចក្តីប្រាថ្នា) ព្រោះសម្រេចបានដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នា មានពិតមែនឬ? នេះជាសេចក្តីពន្យល់។


Iddhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីឥទ្ធិកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


7. Dhammakathāvaṇṇanā

៧. ការអធិប្បាយអំពីធម្មកថា


887-888. Dhammakathāyaṃ rūpaṭṭhato aññassa rūpassa abhāvāti yo rūpassa niyāmo vucceyya, so rūpaṭṭho nāma koci rūpato añño natthīti rūpaṭṭhato aññaṃ rūpañca na hoti, tasmā rūpaṃ rūpameva, na vedanādisabhāvanti adhippāyena ‘‘rūpaṃ rūpaṭṭhena niyata’’nti vattabbaṃ, na aññathā rūpaṭṭhena niyāmenāti adhippāyo. Tattha rūpato aññassa rūpaṭṭhassa abhāve dassite rūpaṭṭhato aññassa rūpassa abhāvo dassitoyeva nāma hotīti tameva rūpato aññassa rūpaṭṭhassa abhāvaṃ dassento ‘‘rūpasabhāvo hī’’tiādimāha. Esa vohāroti rūpassa sabhāvo rūpasabhāvo, rūpassa attho rūpaṭṭhoti evaṃ aññattaṃ gahetvā viya pavatto rūpasabhāvavohāro rūpaṭṭhavohāro vā vedanādīhi nānattameva so sabhāvoti nānattasaññāpanatthaṃ hotīti attho. Tasmāti rūpassa rūpaṭṭhena anaññattā. ‘‘Rūpaṃ rūpameva, na vedanādisabhāva’’nti avatvā ‘‘rūpaṃ rūpaṭṭhena niyata’’nti vadato tañca vacanaṃ vuttappakārena sadosaṃ, atha kasmā ‘‘rūpañhi rūpaṭṭhena niyatanti rūpaṃ rūpameva, na vedanādisabhāvanti adhippāyena vattabba’’nti vadanto ‘‘rūpaṃ rūpaṭṭhena niyata’’nti paṭijānātīti attho daṭṭhabbo. Nanu cetaṃ attanāva vuttaṃ, na parenāti paṭijānātīti na vattabbanti? Na, attānampi paraṃ viya vacanato. Vattabbanti vā sakavādinā vattabbanti vuttaṃ hoti. Yadi ca tena vattabbaṃ paṭijānāti ca so etamatthanti, atha kasmā paṭijānāti sakavādīti ayamettha attho. Atthantaravasenāti tattha vuttameva kāraṇaṃ nigūhitvā parena coditanti tameva kāraṇaṃ dassetvā codanaṃ nivatteti. Ito aññathāti rūpādisabhāvamattaṃ muñcitvā tena parikappitaṃ niyataṃ natthīti tassa [Pg.114] parikappitassa nivattanatthaṃ puna teneva nayena codetuṃ ‘‘micchattaniyata’’ntiādimāhāti attho.

៨៨៧-៨៨៨. ក្នុងធម្មកថា ពាក្យថា Rūpaṭṭhato aññassa rūpassa abhāvā មានសេចក្តីពន្យល់ថា សភាវៈប្រែប្រួលណាដែលគេហៅថា និយាមៈ (សេចក្តីទៀងទាត់) នៃរូប សភាវៈប្រែប្រួលនោះ ឈ្មោះថា រូបដ្ឋៈ (អត្ថនៃរូប) មិនមែនជាធម៌ដទៃផ្សេងពីរូបឡើយ ព្រោះហេតុនោះ រូបដទៃផ្សេងពីរូបដ្ឋៈក៏មិនមាន ដូច្នេះ រូបក៏គឺរូបនោះឯង មិនមែនមានសភាវៈជាវេទនាជាដើមឡើយ ដោយបំណងយ៉ាងនេះ ទើបគួរនិយាយថា “រូប ទៀងទាត់ដោយរូបដ្ឋៈ” មិនមែននិយាយផ្ទុយពីនេះថា ទៀងទាត់ដោយនិយាមគឺរូបដ្ឋៈឡើយ នេះជាបំណងរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។ ក្នុងពាក្យនោះ កាលបើភាពមិនមាននៃរូបដ្ឋៈផ្សេងពីរូបត្រូវបានបង្ហាញហើយ ភាពមិនមាននៃរូបផ្សេងពីរូបដ្ឋៈ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានបង្ហាញរួចជាស្រេចហើយដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈកាលចង់បង្ហាញនូវភាពមិនមាននៃរូបដ្ឋៈផ្សេងពីរូបនោះឯង ទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា “Rūpasabhāvo hi” ជាដើម។ ពាក្យថា Esa vohāro មានសេចក្តីថា វោហារថា រូបសភាវៈ (សភាវៈនៃរូប) ឬវោហារថា រូបដ្ឋៈ (អត្ថនៃរូប) ដែលប្រព្រឹត្តទៅដូចជាកាន់យកនូវភាពផ្សេងគ្នាថា សភាវៈនៃរូបគឺរូបសភាវៈ អត្ថនៃរូបគឺរូបដ្ឋៈ ដូច្នេះ វោហារនោះ រមែងមានដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីផ្សេងគ្នាឲ្យដឹងច្បាស់ថា សភាវៈនោះ គឺផ្សេងគ្នាដាច់ស្រឡះពីវេទនាជាដើម។ ពាក្យថា Tasmā មានសេចក្តីថា ព្រោះភាពមិនផ្សេងគ្នានៃរូប និងរូបដ្ឋៈ។ ពាក្យរបស់បរវាទីដែលមិននិយាយថា “រូប គឺរូបនោះឯង មិនមែនមានសភាវៈជាវេទនាជាដើមឡើយ” តែត្រឡប់ជានិយាយថា “រូប ទៀងទាត់ដោយរូបដ្ឋៈ” ដូច្នេះ ពាក្យនោះ រមែងប្រកបដោយទោសតាមវិធីដែលបានពោលហើយ ប៉ុន្តែហេតុអ្វីបានជាបរវាទីកាលនិយាយថា “រូប គួរនិយាយដោយបំណងថា រូបគឺរូបនោះឯង មិនមែនមានសភាវៈជាវេទនាជាដើមឡើយ ព្រោះរូបទៀងទាត់ដោយរូបដ្ឋៈ” ដូច្នេះហើយ ទើបទទួលស្គាល់ថា “រូប ទៀងទាត់ដោយរូបដ្ឋៈ” សេចក្តីពន្យល់ត្រូវដឹងយ៉ាងនេះ។ សួរថា៖ ចុះពាក្យនេះ ខ្លួនឯង (សកវាទី) ជាអ្នកនិយាយពិតមែន មិនមែនបរវាទីជាអ្នកនិយាយទេឬ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា ទទួលស្គាល់ (Paṭijānāti) ដូច្នេះ ពាក្យនេះមិនគួរនិយាយទេឬ? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនមិនគួរនិយាយទេ (គឺគួរនិយាយពិតមែន) ព្រោះការនិយាយចំពោះខ្លួនឯង ដូចជាបុគ្គលដទៃដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Vattabbaṃ នេះ មានន័យថា សកវាទីគួរនិយាយ ដូច្នេះក៏បាន។ ប្រសិនបើពាក្យនោះ សកវាទីគួរនិយាយ ហើយសកវាទីនោះក៏ទទួលស្គាល់នូវសេចក្តីនេះដែរ ហេតុអ្វីបានជាសកវាទីសួរហើយទទួលស្គាល់ខ្លួនឯង សេចក្តីនេះជាអត្ថក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Atthantaravasena មានសេចក្តីថា ព្រោះបរវាទីលាក់បាំងនូវហេតុដែលសមគួរដែលបានពោលក្នុងទីនោះ ហើយចោទប្រកាន់ ហេតុនោះ សកវាទីទើបបង្ហាញនូវហេតុនោះឯង ដើម្បីរារាំងនូវការចោទប្រកាន់នោះ។ ពាក្យថា Ito aññathā មានសេចក្តីថា ធម៌ទៀងទាត់ដែលបរវាទីត្រិះរិះទុក ដោយលះបង់ត្រឹមតែសភាវៈនៃរូបជាដើមនោះ មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីរារាំងនូវធម៌ដែលបរវាទីត្រិះរិះនោះ ទើបសកវាទីចោទប្រកាន់ដោយវិធីនោះដដែល ហើយសួរពាក្យមានពាក្យថា “Micchattaniyataṃ” ជាដើម។


Dhammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីធម្មកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


Ekavīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីវគ្គទីម្ភៃមួយ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


22. Bāvīsatimavaggo

២២. វគ្គទីម្ភៃពីរ


2. Kusalacittakathāvaṇṇanā

២. ការអធិប្បាយអំពីកុសលចិត្តកថា


894-895. Kusalacittakathāyaṃ javanakkhaṇeti parinibbānacittato purimajavanakkhaṇe.

៨៩៤-៨៩៥. ក្នុងកុសលចិត្តកថា ពាក្យថា Javanakkhaṇe សំដៅដល់ខណៈជវនៈមុនអំពីបរិនិព្វានចិត្ត (ចុតិចិត្ត)។


Kusalacittakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីកុសលចិត្តកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


3. Āneñjakathāvaṇṇanā

៣. ការអធិប្បាយអំពីអានេញ្ជកថា


896. Bhavaṅgacitteti bhavaṅgapariyosānattā cuticittaṃ ‘‘bhavaṅgacitta’’nti āha.

៨៩៦. ក្នុងពាក្យថា Bhavaṅgacitte នេះ ព្រះសង្គហការៈហៅចុតិចិត្តថា “ភវង្គចិត្ត” ព្រោះភាពជាទីបំផុតនៃភវង្គ (ឬព្រោះភាពជាទីបំផុតក្នុងភវង្គចិត្ត)។


Āneñjakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីអានេញ្ជកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


5-7. Tissopikathāvaṇṇanā

៥-៧. ការអធិប្បាយអំពីកថាទាំងបី


898-900. Sattavassikaṃ gabbhaṃ disvā ‘‘gabbheyeva arahattappattihetubhūto indriyaparipāko atthī’’ti ‘‘arahattappattipi atthī’’ti maññati, ākāsasupinaṃ disvā ‘‘ākāsagamanādiabhiññā viya dhammābhisamayo arahattappatti ca atthī’’ti maññatīti adhippāyo.

៨៩៨-៩០០. សេចក្តីពន្យល់គឺថា បរវាទីកាលឃើញគភ៌កុមារអាយុ ៧ ឆ្នាំ ក៏យល់ឃើញថា “ការទុំជវៃនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានសទ្ធាជាដើម ដែលជាហេតុដល់ការសម្រេចព្រះអរហត្ត ក្នុងផ្ទៃម្តាយនោះឯង មានពិតមែន” ព្រោះហេតុនោះ ទើបយល់ថា “ការសម្រេចព្រះអរហត្ត ក៏មានពិតមែន”។ ម្យ៉ាងទៀត កាលឃើញយល់សប្តិថាហោះទៅលើអាកាស ក៏យល់ឃើញថា “ការត្រាស់ដឹងធម៌ (ការចាក់ធ្លុះសច្ចៈ ៤) និងការសម្រេចព្រះអរហត្ត មានពិតមែន ដូចជាអភិញ្ញាមានការហោះទៅលើអាកាសជាដើមដែរ” នេះជាបំណងរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។


Tissopikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីកថាទាំងបី ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


9. Āsevanapaccayakathāvaṇṇanā

៩. ការអធិប្បាយអំពីអាសេវនប្បច្ចយកថា


903-905. Na [Pg.115] koci āsevanapaccayaṃ āsevati nāmāti yathā bījaṃ catumadhurabhāvaṃ na gaṇhāti, evaṃ bhāvanāsaṅkhātaṃ āsevanapaccayaṃ gaṇhanto āsevanto nāma koci natthīti attho.

៩០៣-៩០៥. ក្នុងពាក្យថា Na koci āsevanapaccayaṃ āsevati nāma នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា គ្រាប់ពូជ (មានស្វាយ និងខ្នុរជាដើម) មិនអាចកាន់យកនូវភាពជាចតុរមធូរ (រសជាតិផ្អែមឆ្ងាញ់ទាំង ៤ យ៉ាង) យ៉ាងណា ធម៌ដែលសេពរឿយៗ ឬធម៌ដែលអប់រំ ដែលកាន់យកនូវអាសេវនប្បច្ច័យ ពោលគឺការចម្រើន (ការអប់រំ) ក៏មិនមានឡើយ យ៉ាងនោះឯង។


Āsevanapaccayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីអាសេវនប្បច្ចយកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


10. Khaṇikakathāvaṇṇanā

១០. ការអធិប្បាយអំពីខណិកកថា


906-907. Pathaviyādirūpesu kesañci uppādo kesañci nirodhoti evaṃ patiṭṭhānaṃ rūpasantatiyā hoti. Na hi rūpānaṃ anantarādipaccayā santi, yehi arūpasantatiyā viya rūpasantatiyā pavatti siyāti citte ‘‘citte mahāpathavī saṇṭhātī’’tiādi coditaṃ.

៩០៦-៩០៧. ការកើតឡើងនៃរូបខ្លះ ការរលត់ទៅនៃរូបខ្លះ ក្នុងរូបទាំងឡាយមានបឋវីធាតុជាដើម ឈ្មោះថាការតាំងនៅនៃរូបសន្តតិ (ខ្សែញាណនៃរូប) យ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា បច្ច័យទាំងឡាយមានអនន្តរបច្ច័យជាដើម ដែលជាហេតុញ៉ាំងការប្រព្រឹត្តទៅនៃរូបសន្តតិ ដូចជាអរូបសន្តតិ (ខ្សែញាណនៃនាម) នោះ មិនមានដល់រូបទាំងឡាយឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានការចោទប្រកាន់ជាដើមថា “មហាប្រថពី រមែងតាំងនៅក្នុងចិត្តគ្រប់ៗខណៈចិត្តឬ?”។


Khaṇikakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីខណិកកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


Bāvīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីវគ្គទីម្ភៃពីរ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


23. Tevīsatimavaggo

២៣. វគ្គទីម្ភៃបី


1. Ekādhippāyakathāvaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយអំពីឯកាធិប្បាយកថា


908. Karuṇādhippāyena ekādhippāyoti rāgādhippāyato aññādhippāyovāti vuttaṃ hoti. Eko adhippāyoti ettha ekatobhāve ekasaddo daṭṭhabbo. Samānatthe hi sati rāgādhippāyepi ekādhippāyenāti ekādhippāyatā atthīti.

៩០៨. ពាក្យថា «ករុណាធិប្បាយេន ឯកាធិប្បាយោ» មានសេចក្តីអធិប្បាយថា មានសេចក្តីប្រាថ្នាផ្សេងពីសេចក្តីប្រាថ្នាដោយរាគៈ (គឺសេពមេថុនធម្មដោយសេចក្តីអាណិត)។ ក្នុងពាក្យថា «ឯកោ អធិប្បាយោ» នេះ ឯកសព្ទ គប្បីឃើញក្នុងអត្ថថា រួមជាមួយគ្នា (សហភាវៈ)។ ព្រោះថា កាលបើឯកសព្ទមានអត្ថស្មើគ្នា (សមានត្ថៈ) ទោះបីក្នុងរាគាធិប្បាយ ក៏នៅតែមានសេចក្តីប្រាថ្នាស្មើគ្នា ដោយពាក្យថា «ឯកាធិប្បាយេន» ដូច្នេះឯង។


Ekādhippāyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាកថាថាដោយសេចក្តីប្រាថ្នាតែមួយ ចប់ហើយ។


3-7. Issariyakāmakārikākathāvaṇṇanā

៣-៧. ការពណ៌នាកថាថាដោយការធ្វើតាមចិត្តប្រាថ្នានៃភាពជាធំ


910-914. Issariyena yathādhippetassa karaṇaṃ issariyakāmakārikā. Gaccheyyāti gabbhaseyyokkamanaṃ gaccheyya. Issariyakāmakārikāhetu [Pg.116] nāma dukkarakārikā micchādiṭṭhiyā karīyatīti ettha dukkarakārikā nāma issariyakāmakārikāhetu kariyamānā micchādiṭṭhiyā karīyatīti attho daṭṭhabbo, issariyakāmakārikāhetu nāma vinā micchādiṭṭhiyā kariyamānā natthīti vā.

៩១០-៩១៤. ការធ្វើនូវកិច្ចការតាមដែលប្រាថ្នាដោយភាពជាធំ (ការគ្រប់គ្រងចិត្ត) ឈ្មោះថា ឥស្សរិយតាមកាមការិកា (ការធ្វើតាមចិត្តប្រាថ្នានៃភាពជាធំ)។ ពាក្យថា «គច្ឆេយ្យ» គឺគប្បីដល់នូវការចុះកាន់គភ៌។ ក្នុងពាក្យថា «ឥស្សរិយតាមកាមការិកាហេតុ... ករីយតិ» នេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា ការធ្វើកិច្ចការដែលធ្វើបានដោយកម្រ ដែលបុគ្គលធ្វើដោយហេតុគឺការធ្វើតាមចិត្តប្រាថ្នានៃភាពជាធំ ឈ្មោះថា ធ្វើដោយមិច្ឆាទិដ្ឋិ ឬមួយថា ធម្មតាការធ្វើតាមចិត្តប្រាថ្នានៃភាពជាធំ ដែលបុគ្គលធ្វើដោយវៀរចាកមិច្ឆាទិដ្ឋិ មិនមានឡើយ។


Issariyakāmakārikākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាកថាថាដោយការធ្វើតាមចិត្តប្រាថ្នានៃភាពជាធំ ចប់ហើយ។


8. Patirūpakathāvaṇṇanā

៨. ការពណ៌នាកថាថាដោយធម៌ប្រហាក់ប្រហែល


915-916. Mettādayo sandhāya ‘‘mettādayo viya na rāgo rāgapatirūpako koci atthīti rāgameva gaṇhāti, evaṃ dosepī’’ti vadanti.

៩១៥-៩១៦. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយពោលសំដៅដល់មេត្តាជាដើមថា «តើមានធម៌ណាមួយដែលមិនមែនជារាគៈ តែមានសភាពប្រហាក់ប្រហែលនឹងរាគៈ ដូចជាមេត្តាជាដើមដែរឬទេ?» ក្នុងបញ្ហានេះ លោកកាន់យកយករាគៈនោះឯង សូម្បីក្នុងទោសៈ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។


Patirūpakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាកថាថាដោយធម៌ប្រហាក់ប្រហែល ចប់ហើយ។


9. Aparinipphannakathāvaṇṇanā

៩. ការពណ៌នាកថាថាដោយធម៌មិនទាន់សម្រេច


917-918. Na aniccādibhāvanti ettha aniccādiko bhāvo etassāti aniccādibhāvanti rūpaṃ vuttaṃ. ‘‘Na kevalañhi paṭhamasaccameva dukkha’’nti vadantena ‘‘dukkhaññeva parinipphanna’’nti dukkhasaccaṃ sandhāya pucchā katāti dassitaṃ hoti. Evaṃ sati tena ‘‘cakkhāyatanaṃ aparinipphanna’’ntiādi na vattabbaṃ siyā. Na hi cakkhāyatanādīni anupādinnāni lokuttarāni vā. Tanti ‘‘dukkhaññeva parinipphannaṃ, na pana rūpa’’nti etaṃ rūpassa ca dukkhattā no vata re vattabbeti attho.

៩១៧-៩១៨. ក្នុងពាក្យថា «ន អនិច្ចាទិភាវំ» នេះ រូបលោកហៅថា «អនិច្ចាទិភាវៈ» ព្រោះរូបនោះមានសភាវៈមានអនិច្ចៈជាដើម។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលពោលថា «មិនមែនតែបឋមសច្ចៈ (ទុក្ខសច្ចៈ) តែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះជាទុក្ខ» ឈ្មោះថាបានបង្ហាញថា សកវាទីបានធ្វើសេចក្តីសួរថា «ទុក្ខប៉ុណ្ណោះជាបរិនិប្ផន្នៈ» ដោយសំដៅយកទុក្ខសច្ចៈ។ កាលបើដូច្នោះ សកវាទីនោះមិនគប្បីពោលពាក្យជាដើមថា «ចក្ខាយតនៈជាអបរិនិប្ផន្នៈ» ឡើយ។ ព្រោះថា ចក្ខាយតនៈជាដើម មិនមែនជាអនុបាទិន្នធម៌ ឬជាលោកុត្តរធម៌ឡើយ។ ពាក្យថា «តំ» នោះ មានសេចក្តីថា ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ (បរវាទី) ពាក្យថា «ទុក្ខប៉ុណ្ណោះជាបរិនិប្ផន្នៈ រូបមិនមែនជាបរិនិប្ផន្នៈទេ» នេះ អ្នកមិនគប្បីពោលឡើយ ព្រោះរូបក៏ជាទុក្ខសច្ចៈដែរ។


Aparinipphannakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាកថាថាដោយធម៌មិនទាន់សម្រេច ចប់ហើយ។


Tevīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាវគ្គទីម្ភៃបី ចប់ហើយ។


Kathāvatthupakaraṇa-mūlaṭīkā samattā.

មូលដីកានៃគម្ពីរកថាវត្ថុ ចប់បរិបូណ៌ហើយ។


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។


Yamakapakaraṇa-mūlaṭīkā

មូលដីកានៃគម្ពីរយមកៈ


Ganthārambhavaṇṇanā

ការពណ៌នាការផ្តើមគម្ពីរ


Kathāvatthupakaraṇena [Pg.117] saṅkhepeneva desitena dhammesu viparītaggahaṇaṃ nivāretvā tesveva dhammesu dhammasaṅgahādīsu pakāsitesu dhammapuggalokāsādinissayānaṃ sanniṭṭhānasaṃsayānaṃ vasena nānappakārakaosallatthaṃ yamakapakaraṇaṃ āraddhaṃ, taṃ samayadesadesakavaseneva dassetvā saṃvaṇṇanākkamañcassa anuppattaṃ ‘‘āgato bhāro avassaṃ vahitabbo’’ti saṃvaṇṇanamassa paṭijānanto āha ‘‘saṅkhepenevā’’tiādi.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បានហាមឃាត់ការប្រកាន់ខុសក្នុងធម៌ទាំងឡាយ (មានខន្ធជាដើម) ដោយគម្ពីរកថាវត្ថុដែលទ្រង់សម្តែងហើយដោយសង្ខេប ហើយទ្រង់ក៏បានផ្តើមគម្ពីរយមកៈ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់បញ្ញាស្ទាត់ជំនាញក្នុងប្រការផ្សេងៗ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីសម្រេចចិត្ត និងសេចក្តីសង្ស័យ ដែលមានធម៌ បុគ្គល និងឱកាសជាដើមជាទីអាស្រ័យ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយនោះឯង ដែលទ្រង់បានសម្តែងហើយក្នុងគម្ពីរធម្មសង្គណីជាដើម។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលបង្ហាញនូវគម្ពីរយមកៈនោះ ដោយអំណាចនៃសម័យ ទេសៈ និងទេសនា ហើយបង្ហាញនូវលំដាប់នៃការពណ៌នាដែលមកដល់ខ្លួន ដោយគិតថា «ភារៈដែលមកដល់ហើយ គប្បីត្រូវតែនាំទៅជាប្រាកដ» កាលប្តេជ្ញានឹងធ្វើការពណ៌នានូវគម្ពីរយមកៈនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «សង្ខេបេនេវ» (ដោយសង្ខេបប៉ុណ្ណោះ) ដូច្នេះ។


Tattha yamassa visayātītoti jātiyā sati maraṇaṃ hotīti jāti, pañca vā upādānakkhandhā yamassa visayo, taṃ samudayappahānena atītoti attho. Yamassa vā rañño visayaṃ maraṇaṃ, tassa āṇāpavattiṭṭhānaṃ desaṃ vā atīto. ‘‘Chaccābhiṭhānāni abhabba kātu’’nti (khu. pā. 6.11; su. ni. 234) vuttānaṃ channaṃ abhabbaṭṭhānānaṃ desakoti chaṭṭhānadesako. Ayamā ekekā hutvā āvattā nīlā amalā ca tanuruhā assāti ayamāvattanīlāmalatanuruho.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «យមស្ស វិសយាតីតោ» មានសេចក្តីថា កាលបើជាតិមាន មរណៈក៏មាន ហេតុនោះ ជាតិ ឬឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ ឈ្មោះថាជាវិស័យរបស់យមៈ (គឺមរណៈ) ព្រះអង្គជាអ្នកកន្លងហួសនូវវិស័យនោះ ដោយការលះបង់នូវសមុទ័យ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះអង្គកន្លងហួសនូវមរណៈដែលជាវិស័យរបស់យមរាជ ឬកន្លងហួសនូវទេសៈ (ភពទាំងបី) ដែលជាទីផ្សាយទៅនៃអាណារបស់យមរាជនោះ។ ព្រះអង្គជាអ្នកសម្តែងនូវអភព្វដ្ឋាន ៦ យ៉ាង ដែលទ្រង់សម្តែងទុកថា «ឆច្ចាភិដ្ឋានានិ អភព្វ កាតុំ» ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា «ឆដ្ឋានទេសកោ» (អ្នកសម្តែងនូវឋានៈ ៦)។ ព្រះអង្គមានរោមមិនដុះច្រកគ្នា គឺដុះតែមួយសរសៃៗ វិលព័ទ្ធទៅខាងស្តាំ មានពណ៌ខៀវស្រងាត់ និងឥតមានមន្ទិល ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា «អយមាវត្តនីលាមលតនុរុហោ»។


Ganthārambhavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាការផ្តើមគម្ពីរ ចប់ហើយ។


1. Mūlayamakaṃ

១. មូលយមកៈ


Uddesavāravaṇṇanā

ការពណ៌នាឧទ្ទេសវារៈ


1. Yamakānaṃ vasena desitattāti iminā dasasu ekekassa yamakasamūhassa taṃsamūhassa ca sakalassa pakaraṇassa yamakānaṃ vasena laddhavohārataṃ dasseti.

១. ដោយពាក្យថា «យមកានំ វសេន ទេសិតត្តា» នេះ ព្រះដីកាចារ្យបង្ហាញនូវការទទួលបាននូវឈ្មោះ (វោហារ) ដោយអំណាចនៃយមកៈ នៃពួកយមកៈនីមួយៗ (មានមូលយមកៈជាដើម) ក្នុងយមកៈទាំង ១០ ផង នៃគម្ពីរទាំងមូលដែលជាការប្រជុំនៃពួកយមកៈនោះផង។


Kusalākusalamūlasaṅkhātānaṃ [Pg.118] dvinnaṃ atthānaṃ vasena atthayamakanti etena ‘‘ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalamūlā’’ti etasseva yamakabhāvo āpajjatīti ce? Nāpajjati ñātuṃ icchitānaṃ dutiyapaṭhamapucchāsu vuttānaṃ kusalakusalamūlavisesānaṃ, kusalamūlakusalavisesehi vā ñātuṃ icchitānaṃ paṭhamadutiyapucchāsu sanniṭṭhānapadasaṅgahitānaṃ kusalakusalamūlānaṃ vasena atthayamakabhāvassa vuttattā. Ñātuṃ icchitānañhi visesānaṃ visesavantāpekkhānaṃ, taṃvisesavataṃ vā dhammānañca visesāpekkhānaṃ ettha padhānabhāvoti ekekāya pucchāya ekeko eva attho saṅgahito hotīti. Atthasaddo cettha na dhammavācako hetuphalādivācako vā, atha kho pāḷiatthavācako. Tenevāha ‘‘tesaññeva atthāna’’ntiādi.

ប្រសិនបើមានពាក្យសួរថា៖ ដោយពាក្យថា «អត្ថយមកំ ដោយអំណាចនៃអត្ថទាំងពីរដែលរាប់ថាជាកុសល និងកុសលមូល» នេះ ភាពជាយមកៈ គប្បីសម្រេចដល់តែចំពោះសេចក្តីសួរអនុលោមថា «យេ កេចិ កុសលា ធម្មា សព្វេ តេ កុសលមូលា» នេះប៉ុណ្ណោះឬ? ឆ្លើយថា៖ មិនសម្រេចឡើយ ព្រោះលោកពោលសំដៅដល់ភាពជាអត្ថយមកៈ ដោយអំណាចនៃធម៌ដ៏វិសេសគឺកុសល និងកុសលមូល ដែលសម្តែងក្នុងសេចក្តីសួរទីពីរ និងទីមួយ ដែលបុគ្គលប្រាថ្នានឹងដឹង ឬមួយថា ដោយអំណាចនៃកុសល និងកុសលមូល ដែលសង្គ្រោះដោយសន្និដ្ឋានបទ ក្នុងសេចក្តីសួរទីមួយ និងទីពីរ ដែលបុគ្គលប្រាថ្នានឹងដឹងដោយធម៌ដ៏វិសេសគឺកុសលមូល និងកុសល។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ភាពជាប្រធាននៃធម៌ដ៏វិសេសដែលបុគ្គលប្រាថ្នានឹងដឹង ដែលទាក់ទងនឹងធម៌មានសេចក្តីវិសេស ឬនៃធម៌ទាំងឡាយដែលមានសេចក្តីវិសេសនោះ ដែលទាក់ទងនឹងសេចក្តីវិសេស គប្បីមាន ហេតុនោះ អត្ថនីមួយៗ ទើបសង្គ្រោះដោយសេចក្តីសួរនីមួយៗ។ ម៉្យាងទៀត អត្ថសព្ទក្នុងទីនេះ មិនមែនជាធម្មវាចកៈ (សព្ទសម្តែងនូវធម៌) ឬហេតុផលាទិវាចកៈ (សព្ទសម្តែងនូវហេតុនិងផលជាដើម) ឡើយ តែជាបាលីអត្ថវាចកៈ (សព្ទសម្តែងនូវអត្ថនៃព្រះបាលី)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «តេសញ្ញេវ អត្ថានំ» ដូច្នេះ។


Tīṇipi padāni ekato katvāti idaṃ nāmapadassa kusalādīnaṃ saṅgāhakattamattameva sandhāya vuttaṃ, na niravasesasaṅgāhakattaṃ. Sabbakusalādisaṅgaṇhanatthameva ca nāmapadassa vuttattā ‘‘kusalattikamātikāya catūsu padesū’’ti vuttaṃ.

ពាក្យថា «រួមបទទាំងបីចូលជាមួយគ្នា» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅត្រឹមតែភាពជាគ្រឿងសង្គ្រោះនូវធម៌មានកុសលជាដើម នៃនាមបទប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសំដៅដល់ការសង្គ្រោះដោយមិនមានសេសសល់ឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះនាមបទ លោកពោលដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការសង្គ្រោះនូវកុសលធម៌ជាដើមទាំងអស់ ទើបពោលថា «ក្នុងបទទាំង ៤ នៃកុសលតិកមាតិកា» ដូច្នេះ។


Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាឧទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។


Niddesavāravaṇṇanā

ការពណ៌នានិទ្ទេសវារៈ


52. Aññamaññayamake ye keci kusalāti apucchitvāti ettha yathā dutiyayamake ‘‘ye keci kusalamūlā’’ti apucchitvā ‘‘ye keci kusalā’’ti pucchā katā, evamidhāpi ‘‘ye keci kusalā’’ti pucchā kātabbā siyā purimayamakavisiṭṭhaṃ apubbaṃ gahetvā pacchimayamakassa appavattattāti adhippāyo. ‘‘Paṭilomapucchānurūpabhāvato’’ti keci. Purimapucchāya pana atthavasena katāya tadanurūpāya pacchimapucchāya bhavitabbaṃ anulome vigatasaṃsayassa paṭilome saṃsayuppattito. Tena na ca pacchimapucchānurūpāya purimapucchāya bhavitabbanti purimovettha adhippāyo yutto. Imināpi byañjanena tassevatthassa sambhavatoti idamevaṃ na sakkā vattuṃ. Na hi kusalabyañjanattho eva kusalamūlena ekamūlabyañjanattho, teneva vissajjanampi asamānaṃ hoti. Kusalabyañjanena hi [Pg.119] pucchāya katāya ‘‘avasesā’’ti imasmiṃ ṭhāne ‘‘avasesā kusalā dhammā’’ti vattabbaṃ hoti, itarathā avasesā kusalamūlasahajātā dhammāti, na ca tāni vacanāni samānatthāni kusalakusalābyākatadīpanatoti. Ayaṃ panettha adhippāyo siyā – ‘‘ye keci kusalā’’ti imināpi byañjanena ‘‘ye keci kusalamūlena ekamūlā’’ti vuttabyañjanatthasseva sambhavato dutiyayamake viya apucchitvā ‘‘ye keci kusalamūlena ekamūlā’’ti pucchā katā. Na hi kusalamūlehi viya kusalamūlena ekamūlehi aññe kusalā santi, kusalehi pana aññepi te santīti.

៥២. ក្នុងពាក្យថា «អញ្ញមញ្ញយមកេ យេ កេចិ កុសលាតិ អបុច្ឆិត្វា» នេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ក្នុងយមកៈទីពីរ លោកមិនសួរថា «យេ កេចិ កុសលមូលា» ឡើយ តែសួរថា «យេ កេចិ កុសលា» យ៉ាងណា សូម្បីក្នុងอញ្ញមញ្ញយមកៈនេះ ក៏គប្បីសួរថា «យេ កេចិ កុសលា» យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះមិនមានការកាន់យកនូវបទថ្មីដ៏វិសេសពីយមកៈមុន ហើយមិនមានការប្រព្រឹត្តទៅនៃយមកៈក្រោយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។ ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា «ព្រោះភាពសមគួរដល់សេចក្តីសួរវិលត្រឡប់ (បដិលោមបុច្ឆា)»។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីសួរក្រោយ គប្បីមានសមគួរដល់សេចក្តីសួរមុន ដែលធ្វើឡើងដោយអំណាចនៃអត្ថ ព្រោះសេចក្តីសង្ស័យរមែងកើតឡើងក្នុងបដិលោម ចំពោះបុគ្គលដែលអស់សេចក្តីសង្ស័យហើយក្នុងអនុលោម។ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីសួរមុន មិនមែនមានសមគួរដល់សេចក្តីសួរក្រោយឡើយ ហេតុនោះ សេចក្តីអធិប្បាយខាងដើមក្នុងទីនេះ ទើបសមគួរ។ ពាក្យថា «ព្រោះអត្ថនោះឯង គប្បីសម្រេចបាន សូម្បីដោយព្យញ្ជនៈនេះ» នេះ បុគ្គលមិនគប្បីពោលយ៉ាងនេះឡើយ។ ព្រោះថា អត្ថនៃព្យញ្ជនៈថា កុសល មិនមែនជាអត្ថនៃព្យញ្ជនៈថា កុសលមូលេន ឯកមូលៈ ឡើយ ព្រោះហេតុនោះឯង សូម្បីការវិសជ្ជនា ក៏មិនស្មើគ្នាដែរ។ ព្រោះថា កាលបើធ្វើសេចក្តីសួរដោយព្យញ្ជនៈថា កុសល ក្នុងទីថា «អវសេសា» នេះ គប្បីពោលថា «អវសេសា កុសលា ធម្មា» តែបើផ្ទុយទៅវិញ (កាលបើធ្វើសេចក្តីសួរដោយព្យញ្ជនៈថា កុសលមូលេន ឯកមូលៈ) គប្បីពោលថា «អវសេសា កុសលមូលសហជាតា ធម្មា» ហើយពាក្យទាំងនោះ ក៏មិនមែនមានអត្ថស្មើគ្នាឡើយ ព្រោះសម្តែងនូវកុសល កុសលចិត្តជរូប និងអព្យាកតៈ។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះ គប្បីមានយ៉ាងនេះថា៖ សូម្បីដោយព្យញ្ជនៈថា «យេ កេចិ កុសលា» នេះ ក៏គប្បីសម្រេចបាននូវអត្ថនៃព្យញ្ជនៈដែលសម្តែងថា «យេ កេចិ កុសលមូលេន ឯកមូលា» នោះឯង ហេតុនោះ លោកមិនសួរដូចក្នុងយមកៈទីពីរឡើយ តែសួរថា «យេ កេចិ កុសលមូលេន ឯកមូលា» ដូច្នេះ។ ព្រោះថា ធម៌កុសលដទៃ ក្រៅពីធម៌ដែលមានមូលតែមួយដោយកុសលមូល មិនមានដូចជាធម៌ក្រៅពីកុសលមូលទាំងឡាយឡើយ តែថា ធម៌ដទៃ (គឺកុសលចិត្តជរូប) ក្រៅពីកុសលធម៌ទាំងឡាយ នៅតែមាន។


Paṭilomapucchāvaṇṇanāyaṃ ‘‘kusalamūlena ekamūlā’’ti hi pucchāya katāya ‘‘mūlāni yāni ekato uppajjantī’’ti heṭṭhā vuttanayeneva vissajjanaṃ kātabbaṃ bhaveyyāti vuttaṃ, tampi tathā na sakkā vattuṃ. ‘‘Ye vā pana kusalamūlena aññamaññamūlā, sabbe te dhammā kusalamūlena ekamūlā’’ti ca pucchite ‘‘āmantā’’ icceva vissajjanena bhavitabbaṃ. Na hi kusalamūlena aññamaññamūlesu kiñci ekamūlaṃ na hoti, yena anulomapucchāya viya vibhāgo kātabbo bhaveyya. Yattha tīṇi kusalamūlāni uppajjanti, tattha tāni aññamaññamūlāni ekamūlāni ca dvinnaṃ dvinnaṃ ekekena aññamaññekamūlattā. Yattha pana dve uppajjanti, tattha tāni aññamaññamūlāneva, na ekamūlānīti etassa gahaṇassa nivāraṇatthaṃ ‘‘mūlāni yāni ekato uppajjantī’’tiādinā vissajjanaṃ kātabbanti ce? Na, ‘‘āmantā’’ti imināva vissajjanena taṃgahaṇanivāraṇato anulomapucchāvissajjanena ca ekato uppajjamānānaṃ dvinnaṃ tiṇṇañca mūlānaṃ aññamaññekamūlabhāvassa nicchitattā. Aññamaññamūlānañhi samānamūlatā eva ekamūlavacanena pucchīyati, na aññamaññasamānamūlatā, atthi ca dvinnaṃ mūlānaṃ samānamūlatā. Tesu hi ekekaṃ itarena mūlena taṃmūlehi aññehi samānamūlanti.

ក្នុងបដិលោមបុច្ឆាពណ៌នា លោកពោលថា «កាលបើធ្វើសេចក្តីសួរថា កុសលមូលេន ឯកមូលា គប្បីធ្វើការវិសជ្ជនាដោយន័យដែលពោលហើយខាងក្រោមថា មូលានិ យានិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តិ ដូច្នេះ» សូម្បីពាក្យនោះ ក៏បុគ្គលមិនគប្បីពោលយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើគេសួរថា «យេ វា បន កុសលមូលេន អញ្ញមញ្ញមូលា សព្វេ តេ ធម្មា កុសលមូលេន ឯកមូលា» គប្បីមានការវិសជ្ជនាថា «អាមន្តា» (ព្រមព្រៀង) ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងឡាយដែលមានមូលទៅវិញទៅមកដោយកុសលមូល ធម៌ណាមួយដែលមិនមែនជាឯកមូលៈ មិនមានឡើយ ដែលជាហេតុនាំឲ្យត្រូវធ្វើការបែងចែកវិសជ្ជនា ដូចក្នុងអនុលោមបុច្ឆាឡើយ។ ប្រសិនបើមានសេចក្តីសួរថា៖ ក្នុងទីណាដែលកុសលមូលទាំង ៣ កើតឡើង ក្នុងទីនោះ កុសលមូលទាំងនោះ ឈ្មោះថាជាអញ្ញមញ្ញមូលផង ជាឯកមូលផង ព្រោះភាពជាអញ្ញមញ្ញឯកមូលនៃមូលពីរៗ ដោយមូលមួយៗ។ តែក្នុងទីណាដែលកុសលមូលពីរ កើតឡើង ក្នុងទីនោះ កុសលមូលទាំងនោះ ឈ្មោះថាជាអញ្ញមញ្ញមូលប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាឯកមូលឡើយ ដើម្បីហាមឃាត់ការប្រកាន់យកនូវសេចក្តីនេះ ទើបគប្បីធ្វើការវិសជ្ជនាដោយពាក្យជាដើមថា «មូលានិ យានិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តិ» មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនឡើយ ព្រោះការហាមឃាត់ការប្រកាន់យកនោះ សម្រេចបានដោយការវិសជ្ជនាថា «អាមន្តា» នេះឯងផង ព្រោះភាពជាអញ្ញមញ្ញឯកមូលនៃមូលទាំងពីរ និងទាំងបីដែលកើតឡើងជាមួយគ្នា ត្រូវបានសម្រេចហើយ ដោយការវិសជ្ជនាចំពោះអនុលោមបុច្ឆាផង។ ព្រោះថា ភាពជាសមានមូល (មានមូលស្មើគ្នា) នៃអញ្ញមញ្ញមូលទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ដែលលោកសួរដោយឯកមូលសព្ទ មិនមែនសួររកភាពជាអញ្ញមញ្ញសមានមូលឡើយ ហើយភាពជាសមានមូលនៃមូលទាំងពីរក៏មានដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងមូលទាំងនោះ មូលនីមួយៗ រមែងមានមូលស្មើគ្នា (សមានមូល) ជាមួយមូលដទៃ ដោយអំណាចនៃធម៌ដទៃ (គឺចិត្ត ចេតសិក និងចិត្តជរូប) ដែលមានមូលនោះជាទីអាស្រ័យ។


Aññamaññamūlatte pana nicchite ekamūlattasaṃsayābhāvato ‘‘sabbe te dhammā kusalamūlena ekamūlā’’ti pucchā na katāti daṭṭhabbā. ‘‘Aññamaññassa mūlā etesantipi aññamaññamūlā, samānatthena ekaṃ mūlaṃ etesanti ekamūlā’’ti ubhayampi vacanaṃ mūlayuttatameva vadati, teneva ca ubhayatthāpi ‘‘kusalamūlenā’’ti vuttaṃ. Tattha mūlayogasāmaññe ekamūlatte nicchite tabbiseso aññamaññamūlabhāvo na nicchito hotīti anulomapucchā pavattā, mūlayogavisese pana aññamaññamūlatte nicchite na vinā ekamūlattena [Pg.120] aññamaññamūlattaṃ atthīti mūlayogasāmaññaṃ ekamūlattaṃ nicchitameva hoti, tasmā ‘‘ekamūlā’’ti pucchaṃ akatvā yathā kusalamūlavacanaṃ ekamūlavacanañca kusalabhāvadīpakaṃ na hotīti kusalabhāve saṃsayasabbhāvā paṭhamadutiyayamakesu ‘‘sabbe te dhammā kusalā’’ti paṭilomapucchā katā, evaṃ aññamaññamūlavacanaṃ kusalabhāvadīpakaṃ na hotīti kusalabhāve saṃsayasabbhāvā kusalādhikārassa ca anuvattamānattā ‘‘sabbe te dhammā kusalā’’ti paṭilomapucchā katāti.

គប្បីជ្រាបថា កាលបើភាពជាអញ្ញមញ្ញមូលត្រូវបានសម្រេចហើយ ព្រោះមិនមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងភាពជាឯកមូល ទើបលោកមិនធ្វើសេចក្តីសួរថា «សព្វេ តេ ធម្មា កុសលមូលេន ឯកមូលា» ឡើយ។ ពាក្យទាំងពីរគឺ «ធម៌ទាំងឡាយណាមានមូលទៅវិញទៅមក ឈ្មោះថា អញ្ញមញ្ញមូល» ផង «ធម៌ទាំងឡាយណាមានមូលតែមួយដោយអត្ថស្មើគ្នា ឈ្មោះថា ឯកមូល» ផង រមែងសម្តែងត្រឹមតែភាពជាគ្រឿងប្រកបដោយមូលប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបក្នុងពាក្យទាំងពីរ លោកពោលថា «កុសលមូលេន» ដូចគ្នា។ ក្នុងយមកៈនោះ កាលបើភាពជាឯកមូលដែលជាសាមញ្ញនៃការពាក់ព័ន្ធនឹងមូលត្រូវបានសម្រេចហើយ តែសេចក្តីវិសេសនៃឯកមូលនោះគឺភាពជាអញ្ញមញ្ញមូល មិនទាន់សម្រេចឡើយ ហេតុនោះ អនុលោមបុច្ឆាទើបប្រព្រឹត្តទៅ។ តែបើភាពជាអញ្ញមញ្ញមូលដែលជាវិសេសនៃការពាក់ព័ន្ធនឹងមូលត្រូវបានសម្រេចហើយ ភាពជាអញ្ញមញ្ញមូលរមែងមិនមានដោយវៀរចាកភាពជាឯកមូលឡើយ ហេតុនោះ ភាពជាឯកមូលដែលជាសាមញ្ញនៃការពាក់ព័ន្ធនឹងមូល រមែងជាសភាវៈសម្រេចហើយជាប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកមិនធ្វើសេចក្តីសួរថា «ឯកមូលា» ឡើយ ដូចជាក្នុងយមកៈទីមួយ និងទីពីរ លោកមិនសម្តែងកុសលមូលសព្ទ និងឯកមូលសព្ទថាជាគ្រឿងញ៉ាំងកុសលភាពឲ្យភ្លឺច្បាស់ឡើយ ព្រោះមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងកុសលភាព ទើបលោកធ្វើបដិលោមបុច្ឆាថា «សព្វេ តេ ធម្មា កុសលា» យ៉ាងណា ក្នុងទីនេះក៏ដូចគ្នាដែរ អញ្ញមញ្ញមូលសព្ទ មិនមែនជាគ្រឿងញ៉ាំងកុសលភាពឲ្យភ្លឺច្បាស់ឡើយ ព្រោះមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងកុសលភាពផង ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅតាមនៃកុសលាធិការៈផង ទើបលោកធ្វើបដិលោមបុច្ឆាថា «សព្វេ តេ ធម្មា កុសលា» ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះឯង។


53-61. Mūlanaye vutte eva atthe kusalamūlabhāvena mūlassa visesanena samānena mūlena aññamaññassa ca mūlena mūlayogadīpanena cāti iminā pariyāyantarena pakāsetuṃ mūlamūlanayo vutto. Aññapadatthasamāsantena ka-kārena tīsupi yamakesu mūlayogameva dīpetuṃ mūlakanayo vutto. Mūlamūlakanayavacanapariyāyo vuttappakārova.

៥៣-៦១. ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវមូលមូលន័យ ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថដែលទ្រង់សម្តែងហើយក្នុងមូលន័យនោះឯង ដោយបរិយាយផ្សេងទៀត គឺដោយការធ្វើមូលឲ្យជាវិសេសដោយភាពជាកុសលមូលផង ដោយមូលស្មើគ្នាផង ដោយមូលទៅវិញទៅមកផង និងដោយការញ៉ាំងការពាក់ព័ន្ធនឹងមូលឲ្យភ្លឺច្បាស់ផង។ ទ្រង់សម្តែងនូវមូលកន័យ ដើម្បីបង្ហាញនូវការពាក់ព័ន្ធនឹងមូលប៉ុណ្ណោះ ក្នុងយមកៈទាំងបី ដោយកអក្សរ (កប្បច្ច័យ) ដែលជាទីបំផុតនៃពហុព្វិហិសមាសមានអត្ថជាបទដទៃ។ ឯវចនបរិយាយនៃមូលមូលកន័យ ក៏មានប្រការដូចដែលពោលហើយនោះឯង។


74-85. Abbohārikaṃ katvāti na ekamūlabhāvaṃ labhamānehi ekato labbhamānattā sahetukavohārarahitaṃ katvā. Na vā sahetukaduke viya ettha hetupaccayayogāyogavasena abbohārikaṃ kataṃ, atha kho sahetukavohārameva labhati, na ahetukavohāranti abbohārikaṃ kataṃ. Ekato labbhamānakavasenāti ahetukacittuppādanibbānehi hetupaccayarahitehi saha labbhamānakarūpavasenāti attho.

៧៤-៨៥. ពាក្យថា «abbohārikaṃ katvā» សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យប្រាសចាកវោហារថា សហេតុកៈ ព្រោះមិនបានរួមគ្នាជាមួយធម៌ទាំងឡាយដែលបាននូវភាពមិនមានមូលតែមួយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងឯកមូលកទុកៈនេះ មិនមែនធ្វើឲ្យជាអវោហារិកៈ ដោយអំណាចនៃការប្រកប និងមិនប្រកបដោយហេតុប្បច្ច័យ ដូចក្នុងសហេតុកទុកៈនោះទេ, ប៉ុន្តែ ព្រោះធម៌នោះបាននូវវោហារថា សហេតុកៈ តែម្យ៉ាង មិនបាននូវវោហារថា អហេតុកៈ ឡើយ ទើបលោកធ្វើឲ្យជាអវោហារិកៈ (គឺមិនហៅថា អហេតុកៈ)។ ពាក្យថា «ekato labbhamānakavasenā» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃរូបដែលបានរួមគ្នាជាមួយអហេតុកចិត្តុប្បាទ និងព្រះនិព្វាន ដែលប្រាសចាកហេតុប្បច្ច័យ នេះជាអត្ថ។


86-97. Yassaṃ pāḷiyaṃ ‘‘ahetukaṃ nāmamūlena na ekamūlaṃ, sahetukaṃ nāmamūlena ekamūla’’nti (yama. 1.mūlayamaka.87) pāṭho āgato, tattha ‘‘ye keci nāmā dhammā’’ti nāmānaṃ niddhāritattā ‘‘ahetukaṃ sahetuka’’nti ca vutte ‘‘nāma’’nti ca idaṃ viññāyamānamevāti na vuttanti veditabbaṃ. Yattha pana ‘‘ahetukaṃ nāmaṃ, sahetukaṃ nāma’’nti (yama. 1.mūlayamaka.87) ca pāṭho, tattha supākaṭabhāvatthaṃ ‘‘nāma’’nti vuttanti.

៨៦-៩៧. ក្នុងព្រះបាលីណា ដែលមានបទបាឋៈមកថា «ahetukaṃ nāmamūlena na ekamūlaṃ, sahetukaṃ nāmamūlena ekamūlaṃ» ក្នុងព្រះបាលីនោះ ព្រោះតែលោកដកស្រង់យកនាមធម៌ទាំងឡាយមកដោយពាក្យថា «ye keci nāmā dhammā» កាលបើពោលថា «ahetukaṃ sahetukaṃ» ដូច្នេះ បទថា «nāmaṃ» នេះ ជាបទដែលដឹងបានដោយខ្លួនឯងស្រាប់ហើយ ហេតុនោះ ទើបលោកមិនពោលទុក (ដោយផ្ទាល់) ឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងព្រះបាលីណា មានបទបាឋៈថា «ahetukaṃ nāmaṃ, sahetukaṃ nāmaṃ» ក្នុងព្រះបាលីនោះ លោកពោលបទថា «nāmaṃ» ទុក ដើម្បីឲ្យមានសេចក្តីច្បាស់លាស់ល្អ។


Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយនិទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។


Mūlayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយមូលយមកៈ ចប់ហើយ។


2. Khandhayamakaṃ

២. ខន្ធយមកៈ


1. Paṇṇattivāro

១. បញ្ញត្តិវារៈ


Uddesavāravaṇṇanā

ការអធិប្បាយឧទ្ទេសវារៈ


2-3. Khandhayamake [Pg.121] chasu kālabhedesu puggalaokāsapuggalokāsavasena khandhānaṃ uppādanirodhā tesaṃ pariññā ca vattabbā. Te pana khandhā ‘‘rūpakkhandho’’tiādīhi pañcahi padehi vuccanti, tesaṃ dasa avayavapadāni. Tattha yo rūpādiavayavapadābhihito dhammo, kiṃ so eva samudāyapadassa attho. Yo ca samudāyapadena vutto, so eva avayavapadassāti etasmiṃ saṃsayaṭṭhāne rūpādiavayavapadehi vutto ekadeso sakalo vā samudāyapadānaṃ attho, samudāyapadehi pana vutto ekantena rūpādiavayavapadānaṃ atthoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpa’’ntiādinā padasodhanavāro vutto.

២-៣. ក្នុងខន្ធយមកៈនេះ ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធគប្បីសម្តែងនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅនៃខន្ធទាំងឡាយ និងការកំណត់ដឹង (បរិញ្ញា) នូវខន្ធទាំងឡាយនោះ ដោយអំណាចនៃបុគ្គល ឱកាស និងបុគ្គលនិងឱកាសទាំងពីរ ក្នុងកាលខុសគ្នាទាំង ៦។ ក៏ខន្ធទាំងឡាយនោះ ព្រះអង្គសម្តែងដោយបទទាំង ៥ មានបទថា «rūpakkhandho» ជាដើម, បទជាចំណែក (អវយវបទ) នៃបទទាំងនោះ មាន ១០ បទ។ ក្នុងចំណោមបទជាចំណែកទាំង ១០ នោះ ធម៌ណាដែលសម្តែងដោយបទជាចំណែកមានបទថា រូប ជាដើម, តើធម៌នោះឯងជាអត្ថនៃបទជាក្រុម (សមុទាយបទ) ឬ? ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ណាដែលសម្តែងដោយបទជាក្រុម, តើធម៌នោះឯងជាអត្ថនៃបទជាចំណែកឬ? ក្នុងទីជាទីសង្ស័យនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថនេះថា «ធម៌មួយចំណែក ឬធម៌ទាំងអស់ដែលសម្តែងដោយបទជាចំណែកមានបទថា រូប ជាដើម ជាអត្ថនៃបទជាក្រុមទាំងឡាយ, ចំណែកឯធម៌ដែលសម្តែងដោយបទជាក្រុមទាំងឡាយ ជាអត្ថនៃបទជាចំណែកមានបទថា រូប ជាដើម ដោយពិត» ទើបព្រះអង្គសម្តែងបទសោធនវារៈ ដោយបទមានជាដើមថា «rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpaṃ»។


Puna ‘‘rūpakkhandho’’tiādīnaṃ samāsapadānaṃ uttarapadatthappadhānattā padhānabhūtassa khandhapadassa vedanādiupapadatthassa ca sambhavato yathā ‘‘rūpakkhandho’’ti etasmiṃ pade rūpāvayavapadena vuttassa rūpakkhandhabhāvo hoti rūpasaddassa khandhasaddassa ca samānādhikaraṇabhāvatoti, evaṃ tattha padhānabhūtena khandhāvayavapadena vuttassa vedanākkhandhādibhāvo hoti khandhapadena vedanādipadānaṃ samānādhikaraṇattāti etasmiṃ saṃsayaṭṭhāne khandhāvayavapadena vutto dhammo koci kenaci samudāyapadena vuccati, na sabbo sabbenāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘rūpaṃ rūpakkhandho, khandhā vedanākkhandho’’tiādinā padasodhanamūlacakkavāro vutto. Evañca dassentena rūpādisaddassa visesanabhāvo, khandhasaddassa visesitabbabhāvo, visesanavisesitabbānaṃ samānādhikaraṇabhāvo ca dassito hoti.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែសមាសបទទាំងឡាយមានបទថា «rūpakkhandho» ជាដើម មានអត្ថនៃបទក្រោយជាប្រធាន នាំឲ្យបទថា ខន្ធ ដែលជាបទប្រធាន និងអត្ថនៃបទបន្ទាប់ (ឧបបទត្ថៈ) មានវេទនាជាដើម អាចមានឡើងបាន, ក្នុងបទថា «rūpakkhandho» នេះ ភាពជាខន្ធនៃរូបដែលសម្តែងដោយបទជាចំណែកគឺរូប តែងមានបាន ព្រោះភាពមានអធិករណ៍ស្មើគ្នា (សមានាធិករណ៍) នៃរូបសព្ទ និងខន្ធសព្ទ យ៉ាងណា, ក្នុងទីនោះ ភាពជាវេទនាខន្ធជាដើមនៃធម៌ដែលសម្តែងដោយបទជាចំណែកគឺខន្ធ ដែលជាបទប្រធាន តែងមានបាន ព្រោះភាពមានអធិករណ៍ស្មើគ្នានៃខន្ធសព្ទ និងវេទនាសព្ទជាដើម យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងទីជាទីសង្ស័យនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថនេះថា «ធម៌ខ្លះដែលសម្តែងដោយបទជាចំណែកគឺខន្ធ តែងហៅដោយបទជាក្រុមណាមួយ, មិនមែនធម៌ទាំងអស់ហៅដោយបទជាក្រុមទាំងអស់នោះទេ» ទើបព្រះអង្គសម្តែងបទសោធនមូលចក្កវារៈ ដោយបទមានជាដើមថា «rūpaṃ rūpakkhandho, khandhā vedanākkhandho»។ កាលបើព្រះអង្គបង្ហាញយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាបានបង្ហាញនូវភាពជាវិសេសនៈនៃរូបសព្ទជាដើម ភាពជាវិសេសិតព្វៈនៃខន្ធសព្ទ និងភាពមានអធិករណ៍ស្មើគ្នានៃវិសេសនៈ និងវិសេសិតព្វៈទាំងនោះផងដែរ។


Tenettha saṃsayo hoti – kiṃ khandhato aññampi rūpaṃ atthi, yato vinivattaṃ rūpaṃ khandhavisesanaṃ hoti, sabbeva khandhā kiṃ khandhavisesanabhūtena rūpena visesitabbāti, kiṃ pana taṃ khandhavisesanabhūtaṃ rūpanti? Bhūtupādāyarūpaṃ tasseva gahitattā. Niddese ‘‘khandhā rūpakkhandho’’ti padaṃ uddharitvā vissajjanaṃ katanti. Evaṃ etasmiṃ saṃsayaṭṭhāne na khandhato aññaṃ rūpaṃ atthi, teneva cetena rūpasaddena vuccamānaṃ suddhena khandhasaddena vuccate, na [Pg.122] ca sabbe khandhā khandhavisesanabhūtena rūpena visesitabbā, teneva te vibhajitabbā, esa nayo vedanākkhandhādīsupīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘rūpaṃ khandho, khandhā rūpa’’ntiādinā suddhakhandhavāro vutto.

ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីនេះទើបមានសេចក្តីសង្ស័យថា «តើរូបដទៃក្រៅពីខន្ធ មានដែរឬទេ ដែលនាំឲ្យរូបដែលដកចេញពីខន្ធនោះ ក្លាយជាវិសេសនៈនៃខន្ធបាន? តើខន្ធទាំងអស់ គប្បីត្រូវរូបដែលជាវិសេសនៈនៃខន្ធ ធ្វើការញែកឲ្យប្លែក (វិសេសិតព្វៈ) ឬទេ? ចុះរូបដែលជាវិសេសនៈនៃខន្ធនោះ តើជាអ្វី?» ឆ្លើយថា «គឺមហាភូតរូប និងឧបាទាយរូប ព្រោះរូបនោះឯងដែលលោកកាន់យកហើយ»។ ក្នុងនិទ្ទេស លោកលើកយកបទថា «khandhā rūpakkhandho» មកហើយ ទើបធ្វើការដោះស្រាយ។ យ៉ាងនេះ ក្នុងទីជាទីសង្ស័យនេះ រូបដទៃក្រៅពីខន្ធ មិនមានឡើយ, ព្រោះហេតុនោះឯង ធម៌ដែលសម្តែងដោយរូបសព្ទនេះ ទើបសម្តែងដោយខន្ធសព្ទសុទ្ធៗបាន, ម្យ៉ាងទៀត ខន្ធទាំងអស់ មិនមែនត្រូវរូបដែលជាវិសេសនៈនៃខន្ធ ធ្វើការញែកឲ្យប្លែកទាំងអស់នោះទេ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបខន្ធទាំងនោះត្រូវចែកចេញទៅ, វិធីនេះ គប្បីអនុវត្តសូម្បីក្នុងវេទនាខន្ធជាដើម។ ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថនេះ ទើបព្រះអង្គសម្តែងសុទ្ធខន្ធវារៈ ដោយបទមានជាដើមថា «rūpaṃ khandho, khandhā rūpaṃ»។


Tato ‘‘rūpaṃ khandho’’ti etasmiṃ anuññāyamāne ‘‘na kevalaṃ ayaṃ khandhasaddo rūpavisesanova, atha kho vedanādivisesano cā’’ti rūpassa khandhabhāvanicchayānantaraṃ khandhānaṃ rūpavisesanayoge ca saṃsayo hoti. Tattha na sabbe khandhā vedanādivisesanayuttā, atha kho keci kenaci visesanena yuñjantīti dassetuṃ suddhakhandhamūlacakkavāro vuttoti. Evaṃ yesaṃ uppādādayo vattabbā, tesaṃ khandhānaṃ paṇṇattisodhanavasena tannicchayatthaṃ paṇṇattivāro vuttoti veditabbo.

បន្ទាប់ពីនោះ កាលបើអនុញ្ញាត (យល់ព្រមដោយពាក្យថា អាមន្តា) ក្នុងបទថា «rūpaṃ khandho» នេះហើយ សេចក្តីសង្ស័យក៏កើតមានឡើង បន្ទាប់ពីការសម្រេចនូវភាពជាខន្ធនៃរូប និងការប្រកបខន្ធទាំងឡាយដោយរូបវិសេសនៈថា «ខន្ធសព្ទនេះ មិនមែនមានតែរូបវិសេសនៈប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែមានវេទនាវិសេសនៈជាដើមផងដែរ»។ ក្នុងទីនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា «ខន្ធទាំងអស់ មិនមែនសុទ្ធតែប្រកបដោយវេទនាវិសេសនៈជាដើមនោះទេ ប៉ុន្តែខន្ធខ្លះទើបប្រកបដោយវិសេសនៈណាមួយ» ទើបព្រះអង្គសម្តែងសុទ្ធខន្ធមូលចក្កវារៈ។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គសម្តែងបញ្ញត្តិវារៈ យ៉ាងនេះ ដើម្បីសម្រេចនូវខន្ធទាំងឡាយនោះ ដោយអំណាចនៃការជម្រះបញ្ញត្តិ នៃខន្ធទាំងឡាយដែលគប្បីសម្តែងនូវការកើតឡើងជាដើម។


Cattāri cattāri cakkāni bandhitvāti ettha cakkāvayavabhāvato cakkānīti yamakāni vuttāni ekekakhandhamūlāni cattāri cattāri yamakāni bandhitvāti. Iminā hi ettha atthena bhavitabbanti. Cattāri cattāri yamakāni yathā ekekakhandhamūlakāni honti, evaṃ bandhitvāti vā attho daṭṭhabbo. Tattha ‘‘rūpaṃ rūpakkhandho’’ti evamādikaṃ mūlapadaṃ nābhiṃ katvā ‘‘khandhā’’ti idaṃ nemiṃ, ‘‘vedanākkhandho’’tiādīni are katvā cakkabhāvo vuttoti veditabbo, na maṇḍalabhāvena sambajjhanato. Vedanākkhandhamūlakādīsupi hi heṭṭhimaṃ sodhetvāva pāṭho gato, na maṇḍalasambandhenāti. Teneva ca kāraṇenāti suddhakhandhalābhamattameva gahetvā khandhavisesane rūpādimhi suddharūpādimattatāya aṭṭhatvā khandhavisesanabhāvasaṅkhātaṃ rūpādiatthaṃ dassetuṃ khandhasaddena saha yojetvā ‘‘khandhā rūpakkhandho’’tiādinā nayena padaṃ uddharitvā atthassa vibhattattāti attho.

ក្នុងបទថា «cattāri cattāri cakkāni bandhitvā» នេះ ពាក្យថា «cakkāni» លោកសំដៅយកយមកៈទាំងឡាយ ព្រោះភាពជាចំណែកនៃកង់ (ចក្រ) គឺចងក្រងនូវយមកៈ ៤ ៗ ដែលមានខន្ធមួយៗជាមូល។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ គប្បីមានអត្ថយ៉ាងនេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីឃើញអត្ថថា ចងក្រងយ៉ាងណា ដើម្បីឲ្យយមកៈ ៤ ៗ មានខន្ធមួយៗជាមូល យ៉ាងនោះ។ ក្នុងទីនោះ គប្បីជ្រាបថា ភាពជាកង់ លោកពោលដោយធ្វើបទមូលមានជាដើមថា «rūpaṃ rūpakkhandho» ឲ្យដូចជាដុំកង់ (ណភិ) ធ្វើបទថា «khandhā» នេះ ឲ្យដូចជាខ្នត់កង់ (នេមិ) និងធ្វើបទទាំងឡាយមាន «vedanākkhandho» ជាដើម ឲ្យដូចជាកាំកង់ (អរៈ) មិនមែនដោយការតភ្ជាប់គ្នាជាវង់មូលនោះទេ។ ព្រោះថាសូម្បីក្នុងយមកៈមានវេទនាខន្ធជាមូលជាដើម ព្រះបាលីក៏ប្រព្រឹត្តទៅដោយការជម្រះបទខាងក្រោមប៉ុណ្ណោះ មិនមែនប្រព្រឹត្តទៅដោយការទាក់ទងគ្នាជាវង់មូលឡើយ។ ពាក្យថា «teneva ca kāraṇena» សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនោះឯង លោកមិនឈប់ត្រឹមតែភាពជាធម៌មានរូបជាដើមសុទ្ធៗ ក្នុងរូបជាដើមដែលជាវិសេសនៈនៃខន្ធ ដោយកាន់យកត្រឹមតែការបាននូវខន្ធសុទ្ធៗនោះទេ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថមានរូបជាដើម ដែលពោលគឺភាពជាវិសេសនៈនៃខន្ធ ទើបផ្សំជាមួយខន្ធសព្ទ ហើយលើកយកបទមកសម្តែងតាមវិធីមានជាដើមថា «khandhā rūpakkhandho» នេះជាអត្ថនៃការចែករំលែកនូវអត្ថ។


Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយឧទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។


Niddesavāravaṇṇanā

ការអធិប្បាយនិទ្ទេសវារៈ


26. Piyarūpaṃ sātarūpanti ‘‘cakkhuṃ loke piyarūpaṃ…pe… rūpā loke…pe… cakkhuviññāṇaṃ…pe… cakkhusamphasso…pe… cakkhusamphassajā vedanā…pe… rūpasaññā…pe… rūpasañcetanā…pe… rūpataṇhā…pe… rūpavitakko…pe… rūpavicāro’’ti (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203) evaṃ vuttaṃ taṇhāvatthubhūtaṃ [Pg.123] tebhūmakaṃ veditabbaṃ, tasmā yaṃ pañcakkhandhasamudāyabhūtaṃ piyarūpasātarūpaṃ, taṃ ekadesena rūpakkhandho hotīti āha ‘‘piyarūpaṃ sātarūpaṃ rūpaṃ na rūpakkhandho’’ti. Piyasabhāvatāya vā rūpakkhandho piyarūpe pavisati, na ruppanasabhāvenāti ‘‘piyarūpaṃ sātarūpaṃ rūpaṃ na rūpakkhandho’’ti vuttaṃ. Saññāyamake tāva diṭṭhisaññāti ‘‘viseso’’ti vacanaseso. Tattha diṭṭhi eva saññā diṭṭhisaññā. ‘‘Sayaṃ samādāya vatāni jantu, uccāvacaṃ gacchati saññasatto’’ti (su. ni. 798), ‘‘saññāvirattassa na santi ganthā’’ti (su. ni. 853) ca evamādīsu hi diṭṭhi ca ‘‘saññā’’ti vuttāti.

២៦. បទថា «piyarūpaṃ sātarūpaṃ» គប្បីជ្រាបថា សំដៅយកធម៌ក្នុងភូមិ ៣ ដែលជាទីតាំងនៃតណ្ហា ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «ចក្ខុជាធម្មជាតិជាទីស្រឡាញ់ ជាទីត្រេកអរក្នុងលោក... រូបទាំងឡាយក្នុងលោក... ចក្ខុវិញ្ញាណ... ចក្ខុសម្ផស្ស... វេទនាដែលកើតអំពីចក្ខុសម្ផស្ស... រូបសញ្ញា... រូបសញ្ចេតនា... រូបតណ្ហា... រូបវិតក្កៈ... រូបវិចារៈ» ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ជាទីស្រឡាញ់ ជាទីត្រេកអរណា ដែលជាការប្រជុំនៃខន្ធទាំង ៥, ធម៌នោះ តែងជាខន្ធមួយចំណែកគឺរូបខន្ធ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «piyarūpaṃ sātarūpaṃ rūpaṃ na rūpakkhandho» (ធម៌ជាទីស្រឡាញ់ ជាទីត្រេកអរ ជារូប តែមិនមែនរូបខន្ធទេ)។ ម្យ៉ាងទៀត រូបខន្ធ តែងចូលទៅក្នុងធម៌ជាទីស្រឡាញ់ ដោយភាពជាធម្មជាតិជាទីស្រឡាញ់ មិនមែនចូលទៅដោយភាពជាធម្មជាតិទ្រុឌទ្រោម (រុប្បនសភាវៈ) ឡើយ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «piyarūpaṃ sātarūpaṃ rūpaṃ na rūpakkhandho»។ ក្នុងសញ្ញាយមកៈ បទថា «diṭṭhisaññā» មានពាក្យដែលនៅសល់គឺ «viseso» (បទវិសេស)។ ក្នុងបទនោះ ទិដ្ឋិហ្នឹងឯងជាសញ្ញា ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិសញ្ញា។ ព្រោះថា ក្នុងព្រះសូត្រជាដើមថា «sayaṃ samādāya vatāni jantu, uccāvacaṃ gacchati saññasatto» (សត្វអ្នកជាប់ជំពាក់ក្នុងសញ្ញា កាលសមាទាននូវវត្តទាំងឡាយដោយខ្លួនឯង តែងទៅកាន់ភពខ្ពស់ និងទាប) និងគាថាថា «saññāvirattassa na santi ganthā» (កិលេសគ្រឿងចងទាំងឡាយ មិនមានដល់បុគ្គលអ្នកប្រាសចាកតម្រេកក្នុងសញ្ញាឡើយ) ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ហៅទិដ្ឋិថា «saññā» ដែរ។


28. ‘‘Na khandhā na vedanākkhandhoti? Āmantā’’ti evaṃ khandhasaddappavattiyā abhāve vedanākkhandhasaddappavattiyā ca abhāvoti paṇṇattisodhanamattameva karotīti daṭṭhabbaṃ, na aññadhammasabbhāvo evettha pamāṇaṃ. Evañca katvā ‘‘nāyatanā na sotāyatananti? Āmantā’’tiādiṃ vakkhatīti.

២៨. ក្នុងបទថា «na khandhā na vedanākkhandhoti? Āmantā» នេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គធ្វើត្រឹមតែការជម្រះបញ្ញត្តិប៉ុណ្ណោះ ព្រោះកាលបើមិនមានការប្រព្រឹត្តទៅនៃខន្ធសព្ទហើយ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវេទនាខន្ធសព្ទក៏មិនមានដែរ, ក្នុងទីនេះ ភាពមាននៃធម៌ដទៃ មិនមែនជាប្រមាណឡើយ។ ព្រោះធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះឯង ទើបព្រះអង្គនឹងត្រាស់បទមានជាដើមថា «nāyatanā na sotāyatananti? Āmantā» ខាងមុខទៀត។


39. Rūpato aññe vedanādayoti ettha lokuttarā vedanādayo daṭṭhabbā. Te hi piyarūpā ca sātarūpā ca na honti taṇhāya anārammaṇattāti rūpato aññe hontīti. Rūpañca khandhe ca ṭhapetvā avasesāti idampi etehi saddhiṃ na-saddānaṃ appavattimattameva sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Evañca katvā ‘‘cakkhuñca āyatane ca ṭhapetvā avasesā na ceva cakkhu na ca āyatanā’’tiādiṃ (yama. 1.āyatanayamaka.15) vakkhati. Na hi tattha avasesaggahaṇena gayhamānaṃ kañci atthi. Yadi siyā, dhammāyatanaṃ siyā. Vakkhati hi ‘‘dhammo āyatananti? Āmantā’’ti (yama. 1.āyatanayamaka.16). Taṇhāvatthu ca na taṃ siyā. Yadi siyā, piyarūpasātarūpabhāvato rūpaṃ siyā ‘‘rūpaṃ khandhoti? Āmantā’’ti (yama. 1.khandhayamaka.40) vacanato khandho cāti. Aṭṭhakathāyaṃ pana avijjamānepi vijjamānaṃ upādāya itthipurisādiggahaṇasabbhāvaṃ sandhāya avasesāti ettha paññattiyā gahaṇaṃ katanti veditabbaṃ.

៣៩. ក្នុងបទថា «rūpato aññe vedanādayo» នេះ គប្បីយល់ថា សំដៅយកលោកុត្តរវេទនាជាដើម។ ព្រោះថា លោកុត្តរធម៌ទាំងនោះ មិនមែនជាទីស្រឡាញ់ និងជាទីត្រេកអរឡើយ ព្រោះមិនមែនជាអារម្មណ៍នៃតណ្ហា ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាជាធម៌ដទៃក្រៅពីរូប។ សូម្បីតែបទថា «rūpañca khandhe ca ṭhapetvā avasesā» នេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកត្រឹមតែការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃសព្ទទាំងឡាយ (គឺរូបសព្ទ និងខន្ធសព្ទ) ជាមួយធម៌ទាំងនោះប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះឯង ទើបព្រះអង្គនឹងត្រាស់បទមានជាដើមថា «cakkhuñca āyatane ca ṭhapetvā avasesā na ceva cakkhu na ca āyatanā»។ ព្រោះថាក្នុងទីនោះ ធម៌ណាមួយដែលគប្បីកាន់យកដោយអវសេសសព្ទ មិនមានឡើយ។ ប្រសិនបើមាន គប្បីជាធម្មាយតនៈ។ ព្រោះព្រះអង្គនឹងត្រាស់ថា «dhammo āyatananti? Āmantā»។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មាយតនៈនោះ មិនមែនជាទីតាំងនៃតណ្ហាឡើយ។ ប្រសិនបើជាទីតាំងនៃតណ្ហា គប្បីជារូប ព្រោះភាពជាធម៌ជាទីស្រឡាញ់ និងជាទីត្រេកអរ និងគប្បីជាខន្ធ ព្រោះព្រះតម្រាស់ថា «rūpaṃ khandhoti? Āmantā»។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា គប្បីជ្រាបថា ទោះបីជាធម៌មិនមានពិត (ដោយបរមត្ថ) ក៏ដោយ ក៏លោកអាស្រ័យយកធម៌ដែលមានពិត ហើយសំដៅយកការកាន់យកនូវឥត្ថី និងបុរិសៈជាដើម ទើបធ្វើការកាន់យកនូវបញ្ញត្តិក្នុងបទថា «avasesā» នេះ។


Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយនិទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។


2. Pavattivāravaṇṇanā

២. ការអធិប្បាយបវត្តិវារៈ


50-205. Pavattivāre [Pg.124] vedanākkhandhādimūlakāni pacchimeneva saha yojetvā tīṇi dve ekañca yamakāni vuttāni, na purimena. Kasmā? Amissakakālabhedesu vāresu atthavisesābhāvato. Purimassa hi pacchimena yojitayamakameva pacchimassa purimena yojanāya pucchānaṃ uppaṭipāṭiyā vucceyya, atthe pana na koci visesoti. Pucchāvissajjanesupi viseso natthi, tena tathā yojanā na katāti. Kālabhedā panettha cha eva vuttā. Atītena paccuppanno, anāgatena paccuppanno, anāgatenātītoti ete pana tayo yathādassitā missakakālabhedā eva tayo, na visuṃ vijjantīti na gahitā. Tattha tattha hi paṭilomapucchāhi atītena paccuppannādayo kālabhedā dassitā, teneva ca nayena ‘‘yassa rūpakkhandho uppajjittha, tassa vedanākkhandho uppajjatī’’tiādi sakkā yojetuṃ. Teneva hi missakakālabhedesu ca na pacchimapacchimassa khandhassa purimapurimena yojanaṃ katvā yamakāni vuttāni, amissakakālabhedesu gahitaniyāmena sukhaggahaṇatthampi pacchimapacchimeneva yojetvā vuttānīti.

៥០-២០៥. ក្នុងបវត្តិនៃវារៈនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងយមកៈ ៣ ខ្លះ ២ ខ្លះ ១ ខ្លះ ដែលមានវេទនាខន្ធជាដើមជាមូល ដោយផ្សំផ្គុំជាមួយខន្ធខាងក្រោយៗប៉ុណ្ណោះ មិនមែនផ្សំជាមួយខន្ធខាងមុនឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះគ្មានសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងវារៈទាំងឡាយដែលមានកាលខុសគ្នាដោយមិនលាយឡំគ្នា។ ព្រោះថា យមកៈដែលផ្សំផ្គុំខន្ធខាងមុនជាមួយខន្ធខាងក្រោយនោះឯង កាលបើផ្សំផ្គុំខន្ធខាងក្រោយជាមួយខន្ធខាងមុនវិញ ក៏គប្បីពោលដោយលំដាប់ខុសគ្នានៃសំណួរទាំងឡាយ ប៉ុន្តែក្នុងសេចក្តីវិញ គ្មានសេចក្តីប្លែកគ្នាអ្វីឡើយ។ សូម្បីក្នុងការសួរនិងការឆ្លើយ ក៏គ្មានសេចក្តីប្លែកគ្នាដែរ ហេតុនោះ ទើបមិនធ្វើការផ្សំផ្គុំយ៉ាងនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបវត្តិនៃវារៈនេះ ទ្រង់សម្តែងកាលខុសគ្នា ៦ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯកាល ៣ យ៉ាងគឺ កាលជាអតីតជាមួយបច្ចុប្បន្ន កាលជាអនាគតជាមួយបច្ចុប្បន្ន កាលជាអនាគតជាមួយអតីត ទាំងនេះ គឺជាកាលលាយឡំគ្នា ៣ យ៉ាង ដូចដែលបានបង្ហាញហើយ មិនមានដោយឡែកពីគ្នាឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនបានកាន់យក។ ព្រោះថាក្នុងយមកៈនោះៗ ទ្រង់បានបង្ហាញកាលខុសគ្នាមានអតីតជាមួយបច្ចុប្បន្នជាដើម ដោយបដិលោមបុច្ឆាទាំងឡាយរួចហើយ ដោយន័យនោះឯង ក៏អាចផ្សំផ្គុំបានថា «យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ» (រូបខន្ធរបស់បុគ្គលណា កើតឡើងហើយ វេទនាខន្ធរបស់បុគ្គលនោះ កើតឡើងដែរឬ) ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះឯង សូម្បីក្នុងកាលលាយឡំគ្នាទាំងឡាយ ក៏មិនបានសម្តែងយមកៈដោយធ្វើការផ្សំផ្គុំខន្ធខាងក្រោយៗជាមួយខន្ធខាងមុនៗឡើយ ប៉ុន្តែដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការកាន់យក តាមន័យដែលបានកាន់យកក្នុងកាលមិនលាយឡំគ្នា ទើបសម្តែងដោយផ្សំផ្គុំជាមួយខន្ធខាងក្រោយៗប៉ុណ្ណោះ។


Imināyeva ca lakkhaṇenātiādinā yena kāraṇena ‘‘purepañho’’ti ca ‘‘pacchāpañho’’ti ca nāmaṃ vuttaṃ, taṃ dasseti. Yassa hi sarūpadassanena vissajjanaṃ hoti, so paripūretvā vissajjetabbatthasaṅgaṇhanato paripuṇṇapañho nāma. Taṃvissajjanassa pana purimakoṭṭhāsena sadisatthatāya purepañho, pacchimakoṭṭhāsasadisatthatāya ‘‘pacchāpañho’’ti ca nāmaṃ vuttaṃ. Sadisatthatā ca sanniṭṭhānasaṃsayapadavisesaṃ avicāretvā ekena padena saṅgahitassa khandhassa uppādanirodhalābhasāmaññamattena purepañhe daṭṭhabbā. Sanniṭṭhānapadasaṅgahitassa vā khandhassa anuññātavasena purepañho vuttoti yuttaṃ.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញហេតុដែលហៅថា «បុរេបញ្ហា» និង «បច្ឆាបញ្ហា» ដោយពាក្យជាដើមថា Imināyeva ca lakkhaṇena (ដោយលក្ខណៈនេះឯង)។ ព្រោះថា សំណួរណាដែលមានការឆ្លើយដោយបង្ហាញរូបរាងពិត (សរូបទស្សនៈ) សំណួរនោះឈ្មោះថា «បរិបុណ្ណបញ្ហា» ព្រោះបំពេញសេចក្តីហើយកាន់យកនូវសេចក្តីដែលគប្បីឆ្លើយតប។ ចំណែកឯការហៅឈ្មោះថា «បុរេបញ្ហា» ព្រោះមានសេចក្តីដូចគ្នានឹងចំណែកខាងដើមនៃការឆ្លើយតបនោះ និងហៅថា «បច្ឆាបញ្ហា» ព្រោះមានសេចក្តីដូចគ្នានឹងចំណែកខាងចុង។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីដូចគ្នានោះ គប្បីយល់ក្នុងបុរេបញ្ហា ដោយគ្រាន់តែភាពដូចគ្នានៃការបាននូវការកើតឡើងនិងការរលត់នៃខន្ធដែលសង្គ្រោះដោយបទតែមួយ ដោយមិនបាច់ពិចារណាលើសេចក្តីប្លែកគ្នានៃសន្និដ្ឋានបទនិងសំសយបទឡើយ។ ឬមួយ គប្បីពោលថា ហៅថា «បុរេបញ្ហា» ដោយអំណាចនៃការអនុញ្ញាតនូវខន្ធដែលសង្គ្រោះដោយសន្និដ្ឋានបទ ដូច្នេះក៏សមគួរ។


Sanniṭṭhānatthasseva paṭikkhipanaṃ paṭikkhepo, saṃsayatthanivāraṇaṃ paṭisedhoti ayaṃ paṭikkhepapaṭisedhānaṃ viseso. Pāḷipadameva hutvāti pucchāpāḷiyā ‘‘nuppajjatī’’ti yaṃ padaṃ vuttaṃ, na-kāravirahitaṃ tadeva padaṃ hutvāti attho. Tattha uppattinirodhapaṭisedhassa paṭisedhanatthaṃ pāḷigatiyā vissajjanaṃ uppattinirodhānameva paṭisedhanatthaṃ paṭisedhena vissajjanaṃ katanti veditabbaṃ.

ការបដិសេធនូវសេចក្តីនៃសន្និដ្ឋានបទប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា «បដិក្ខេបៈ» (ការច្រានចោល) ការហាមឃាត់នូវសេចក្តីនៃសំសយបទ ឈ្មោះថា «បដិសេធៈ» (ការហាមឃាត់) នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នារវាងបដិក្ខេបៈនិងបដិសេធៈ។ ពាក្យថា Pāḷipadameva hutvā (ជាតួបាលីបទនោះឯង) សេចក្តីថា បទណាដែលពោលក្នុងបុច្ឆាបាលីថា «នុប្បជ្ជតិ» (មិនកើតឡើង) បទនោះឯងជាបទដែលមិនមាន «ន» អក្សរ (គឺទៅជា ឧប្បជ្ជតិ)។ ក្នុងវិសជ្ជនាទាំងពីរនោះ គប្បីជ្រាបថា ការឆ្លើយតបតាមលំដាប់បាលី គឺធ្វើឡើងដើម្បីបដិសេធនូវការបដិសេធការកើតឡើងនិងការរលត់ ចំណែកឯការឆ្លើយតបដោយការបដិសេធ គឺធ្វើឡើងដើម្បីបដិសេធនូវការកើតឡើងនិងការរលត់នោះឯង។


Catunnaṃ [Pg.125] pañhānaṃ pañcannañca vissajjanānaṃ sattavīsatiyā ṭhānesu pakkhepo tadekadesapakkhepavasena vuttoti veditabbo. Paripuṇṇapañho eva hi sarūpadassanena ca vissajjanaṃ sattavīsatiyā ṭhānesu pakkhipitabbanti.

គប្បីជ្រាបថា ការបញ្ចូលសំណួរ ៤ និងការឆ្លើយ ៥ ក្នុងទីទាំង ២៧ នោះ គឺពោលដោយអំណាចនៃការបញ្ចូលចំណែកមួយនៃសំណួរនិងការឆ្លើយនោះ។ ព្រោះថា គប្បីបញ្ចូលតែបរិបុណ្ណបញ្ហានិងការឆ្លើយដោយបង្ហាញរូបរាងពិតប៉ុណ្ណោះ ក្នុងទីទាំង ២៧ នោះ។


Kiṃ nu sakkā ito paranti ito pāḷivavatthānadassanādito añño kiṃ nu sakkā kātunti aññassa sakkuṇeyyassa abhāvaṃ dasseti.

ពាក្យថា Kiṃ nu sakkā ito paraṃ (តើអាចធ្វើអ្វីបានក្រៅពីនេះទៅទៀត) បង្ហាញពីភាពមិនមានការពន្យល់ផ្សេងទៀតដែលគប្បីធ្វើបាន ក្រៅពីការបង្ហាញការកំណត់ព្រះបាលីនេះឡើយ។


‘‘Suddhāvāsānaṃ tesaṃ tattha rūpakkhandho ca nuppajjittha vedanākkhandho ca nuppajjitthā’’ti etena suddhāvāsabhūmīsu ekabhūmiyampi dutiyā upapatti natthīti ñāpitaṃ hoti. Paṭisandhito pabhuti hi yāva cuti, tāva pavattakammajasantānaṃ ekattena gahetvā tassa uppādanirodhavasena ayaṃ desanā pavattā. Tasmiñhi abbocchinne kusalādīnañca pavatti hoti, vocchinne ca appavattīti teneva ca uppādanirodhā dassitā, tasmā tassa ekasattassa paṭisandhiuppādato yāva cutinirodho, tāva atītatā natthi, na ca tato pubbe tattha paṭisandhivasena kammajasantānaṃ uppannapubbanti khandhadvayampi ‘‘nuppajjitthā’’ti vuttaṃ. Kasmā pana etāya pāḷiyā sakalepi suddhāvāse dutiyā paṭisandhi natthīti na viññāyatīti? Uddhaṃsotapāḷisabbhāvā. Dvepi hi pāḷiyo saṃsandetabbāti.

តាមរយៈព្រះបាលីថា «សុទ្ធាវាសានំ តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិត្ថ» (រូបខន្ធផង វេទនាខន្ធផង មិនដែលកើតឡើងដល់ពួកសុទ្ធាវាសទេវតានោះ ក្នុងភពនោះឡើយ) នេះ ញ៉ាំងឱ្យដឹងថា សូម្បីក្នុងភូមិណាមួយនៃសុទ្ធាវាសភូមិទាំងឡាយ ក៏មិនមានការកើតឡើងជាលើកទីពីរឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះទេសនានេះប្រព្រឹត្តទៅដោយការកាន់យកសន្តតិកម្មជរូបដែលប្រព្រឹត្តទៅតាំងពីបដិសន្ធិរហូតដល់ចុតិ ដោយភាពជាធម៌តែមួយ ហើយសម្តែងដោយអំណាចនៃការកើតឡើងនិងការរលត់នៃកម្មជរូបនោះ។ ព្រោះថាកាលបើកម្មជរូបសន្តតិនោះមិនដាច់ សេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅនៃកុសលធម៌ជាដើមក៏មាន កាលបើដាច់ សេចក្តីមិនប្រព្រឹត្តទៅក៏មាន ហេតុនោះ ទើបទ្រង់បង្ហាញការកើតឡើងនិងការរលត់ដោយកម្មជរូបសន្តតិនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាអតីតមិនមានតាំងពីការកើតឡើងនៃបដិសន្ធិរហូតដល់ការរលត់នៃចុតិរបស់សត្វតែមួយនោះឡើយ ហើយមុនអំពីនោះ កម្មជរូបសន្តតិដោយអំណាចបដិសន្ធិក៏មិនដែលកើតឡើងក្នុងភពនោះដែរ ហេតុនោះ ទើបទ្រង់សម្តែងថា ខន្ធទាំងពីរក៏ «មិនដែលកើតឡើងហើយ» (នុប្បជ្ជិត្ថ)។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមិនដឹងតាមព្រះបាលីនេះថា ការបដិសន្ធិជាលើកទីពីរមិនមានក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិទាំងអស់? ព្រោះមានព្រះបាលីស្តីពីបុគ្គលជាឧទ្ធំសោតៈ (អ្នកមានខ្សែធម៌ហូរឡើងទៅលើ)។ ព្រោះថា គប្បីផ្ទៀងផ្ទាត់ព្រះបាលីទាំងពីរនោះចូលគ្នា។


‘‘Asaññasattānaṃ tesaṃ tattha rūpakkhandho uppajjissatī’’ti ettha ‘‘yassa yattha rūpakkhandho uppajjissatī’’ti etena sanniṭṭhānena visesitā asaññasattāpi santīti te eva gahetvā ‘‘asaññasattāna’’nti vuttaṃ. Tena ye sanniṭṭhānena vajjitā, te tato pañcavokāraṃ gantvā parinibbāyissanti, na tesaṃ puna asaññe upapattippasaṅgo atthīti te sandhāyāha – ‘‘pacchimabhavikānaṃ tesaṃ tattha rūpakkhandho ca nuppajjissati vedanākkhandho ca nuppajjissatī’’ti (yama. 1.khandhayamaka.65). Ettha kiṃ pañcavokārādibhāvo viya pacchimabhavopi koci atthi, yattha tesamanuppatti bhavissatīti? Natthi pañcavokārādibhavesveva yattha vā tattha vā ṭhitānaṃ pacchimabhavikānaṃ ‘‘yassa yattha rūpakkhandho nuppajjissatī’’ti etena sanniṭṭhānena saṅgahitattā. Tesaṃ tattha itarānuppattibhāvañca anujānanto ‘‘vedanākkhandho ca nuppajjissatī’’ti āhāti.

ក្នុងព្រះបាលីថា «អសញ្ញសត្តានំ តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ» (រូបខន្ធនឹងកើតឡើងដល់ពួកអសញ្ញសត្វទាំងនោះ ក្នុងភពនោះ) នេះ សូម្បីពួកអសញ្ញសត្វដែលត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយសន្និដ្ឋានបទថា «យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ» នេះ ក៏មានដែរ ហេតុនោះ ទើបកាន់យកតែពួកអសញ្ញសត្វទាំងនោះហើយពោលថា «អសញ្ញសត្តានំ»។ ពួកបុគ្គលណាដែលត្រូវបានវៀរចាកដោយសន្និដ្ឋានបទនោះ បុគ្គលទាំងនោះនឹងចាកចេញពីភពអសញ្ញសត្វនោះទៅកើតក្នុងបញ្ចវោការភព ហើយនឹងបរិនិព្វាន មិនមានការកើតឡើងជាថ្មីក្នុងអសញ្ញសត្វភូមិសម្រាប់បុគ្គលទាំងនោះឡើយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកពួកបុគ្គលទាំងនោះ ទើបត្រាស់ថា «បច្ឆិមភវិកានំ តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិស្សតិ វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិស្សតិ» (រូបខន្ធផង វេទនាខន្ធផង នឹងមិនកើតឡើងដល់ពួកបច្ឆិមភវិកបុគ្គលទាំងនោះ ក្នុងភពនោះឡើយ)។ ក្នុងទីនេះ មានសំណួរថា តើមានបច្ឆិមភពណាមួយ ដូចជាបញ្ចវោការភពជាដើម ដែលការមិនកើតឡើងនៃខន្ធទាំងឡាយរបស់បុគ្គលទាំងនោះនឹងមានឬទេ? ឆ្លើយថា មិនមានទេ ព្រោះពួកបច្ឆិមភវិកបុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងភពណាមួយក្នុងបញ្ចវោការភពជាដើមនោះ ត្រូវបានសង្គ្រោះដោយសន្និដ្ឋានបទនេះថា «យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិស្សតិ» រួចហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគកាលអនុញ្ញាតនូវភាពមិនកើតឡើងនៃខន្ធក្រៅពីនេះ (គឺវេទនាខន្ធ) របស់បុគ្គលទាំងនោះក្នុងភពនោះ ទើបត្រាស់ថា «វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិស្សតិ» (វេទនាខន្ធក៏នឹងមិនកើតឡើងដែរ) ដូច្នេះ។


‘‘Suddhāvāse [Pg.126] parinibbantāna’’nti idaṃ sappaṭisandhikānaṃ appaṭisandhikānañca suddhāvāsānaṃ taṃtaṃbhūmiyaṃ khandhaparinibbānavasena vuttanti veditabbaṃ. Sabbesañhi tesaṃ tattha vedanākkhandho nuppajjitthāti. Yathā pana ‘‘nirujjhissatī’’ti vacanaṃ paccuppannepi uppādakkhaṇasamaṅgimhi pavattati, na evaṃ ‘‘uppajjitthā’’ti vacanaṃ paccuppanne pavattati, atha kho uppajjitvā vigate atīte eva, tasmā ‘‘parinibbantānaṃ nuppajjitthā’’ti vuttaṃ uppannasantānassa avigatattā. Anantā lokadhātuyoti okāsassa aparicchinnattā okāsavasena vuccamānānaṃ uppādanirodhānampi paricchedābhāvato saṃkiṇṇatā hotīti ‘‘yattha vedanākkhandho uppajjati, tattha saññākkhandho nirujjhatīti? Āmantā’’ti vuttaṃ.

គប្បីជ្រាបថា ពាក្យថា «សុទ្ធាវាសេ បរិនិព្វន្តានំ» (កាលពួកបុគ្គលបរិនិព្វានក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិ) នេះ ទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃការបរិនិព្វាននៃខន្ធក្នុងភូមិសោតៗ របស់ពួកសុទ្ធាវាសបុគ្គលទាំងដែលមានបដិសន្ធិតទៅទៀត និងទាំងដែលមិនមានបដិសន្ធិតទៅទៀត។ ព្រោះថា វេទនាខន្ធមិនដែលកើតឡើងដល់ពួកបុគ្គលទាំងអស់នោះក្នុងភូមិនោះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «នឹងរលត់» (និរុជ្ឈិស្សតិ) ប្រព្រឹត្តទៅសូម្បីក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល ដល់បុគ្គលដែលប្រកបដោយឧប្បាទខណៈយ៉ាងណា ពាក្យថា «កើតឡើងហើយ» (ឧប្បជ្ជិត្ថ) មិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលយ៉ាងនោះឡើយ តែប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលជាអតីតដែលកើតឡើងហើយរលត់ទៅប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «មិនដែលកើតឡើងហើយ ដល់ពួកបុគ្គលដែលបរិនិព្វាន» ព្រោះសន្តតិដែលកើតឡើងហើយមិនទាន់រលត់ទៅ។ ពាក្យថា «លោកធាតុទាំងឡាយមិនមានទីបំផុត» ព្រោះឱកាសមិនមានការកំណត់ ភាពច្របូកច្របល់គ្នាក៏មាន សូម្បីតែការកើតឡើងនិងការរលត់ដែលពោលដោយអំណាចនៃឱកាស ព្រោះមិនមានការកំណត់ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «យត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ សញ្ញាក្ខន្ធោ និរុជ្ឈតិ? អាមន្តា» (វេទនាខន្ធកើតឡើងក្នុងទីណា សញ្ញាខន្ធរលត់ទៅក្នុងទីនោះដែរឬ? អើ) ដូច្នេះ។


Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីបវត្តិនៃវារៈ ចប់ហើយ។


3. Pariññāvāravaṇṇanā

៣. ការពន្យល់អំពីបរិញ្ញាវារៈ


206-208. Puggalokāsavāro labbhamānopīti kasmā vuttaṃ, nanu okāsavārassa alābhe tassapi alābhena bhavitabbanti? Na, tattha puggalasseva pariññāvacanato. Puggalokāsavārepi hi okāse puggalasseva pariññā vuccati, na okāsassa. Okāsavāropi ca yadi vucceyya, ‘‘yattha rūpakkhandhaṃ parijānātī’’ti okāse puggalasseva parijānanavasena vucceyya, tasmā puggalokāsavārasseva labbhamānatā vuttā, na okāsavārassāti. Tenāha – ‘‘āmantā…pe… siyā’’ti.

២០៦-២០៨. សំណួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «សូម្បីបុគ្គលោកាសវារៈ ក៏បានដែរ» មិនមែនកាលបើមិនបានឱកាសវារៈហើយ សូម្បីបុគ្គលោកាសវារៈនោះ ក៏មិនគប្បីបានដែរឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះក្នុងបុគ្គលោកាសវារៈនោះ ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកតែបរិញ្ញារបស់បុគ្គលប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងបុគ្គលោកាសវារៈ បរិញ្ញារបស់បុគ្គលប៉ុណ្ណោះដែលទ្រង់ត្រាស់ក្នុងឱកាស មិនមែនបរិញ្ញារបស់ឱកាសឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ទោះបីជាទ្រង់សម្តែងឱកាសវារៈ ក៏គប្បីសម្តែងដោយអំណាចនៃការកំណត់ដឹងរបស់បុគ្គលក្នុងឱកាសថា «យត្ថ រូបក្ខន្ធំ បរិជានាតិ» (បុគ្គលកំណត់ដឹងនូវរូបខន្ធក្នុងទីណា) ហេតុនោះ ទើបពោលថា បានតែបុគ្គលោកាសវារៈប៉ុណ្ណោះ មិនមែនបានឱកាសវារៈឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «អាមន្តា... បេ... សិយា» (អើ... បេ... គប្បីមាន) ដូច្នេះ។


Tenevāti pavatte cittakkhaṇavasena tiṇṇaṃ addhānaṃ lābhato eva, aññathā cutipaṭisandhikkhaṇe rūpakkhandhaparijānanassa abhāvā ‘‘yo rūpakkhandhaṃ parijānāti, so vedanākkhandhaṃ parijānātī’’ti ettha ‘‘natthī’’ti vissajjanena bhavitabbaṃ siyā, ‘‘āmantā’’ti ca katanti. Sanniṭṭhānasaṃsayapadasaṅgahitānaṃ pariññānaṃ pavatte cittakkhaṇe eva lābhaṃ dassento ‘‘lokuttaramaggakkhaṇasmiñhī’’tiādimāha. Na parijānātīti pañhe puthujjanaṃ sandhāya āmantāti vuttanti idaṃ puthujjanassa sabbathā pariññākiccassa abhāvato vuttaṃ. ‘‘Arahā rūpakkhandhaṃ na parijānāti no ca vedanākkhandhaṃ na parijānittha, aggamaggasamaṅgiñca arahantañca ṭhapetvā avasesā puggalā rūpakkhandhañca na parijānanti [Pg.127] vedanākkhandhañca na parijānitthā’’ti pana vacanena ‘‘aggamaggasamaṅgiṃ ṭhapetvā añño koci parijānātī’’ti vattabbo natthīti dassitaṃ hoti, tena tadavasesapuggale sandhāya ‘‘āmantā’’ti vuttanti viññāyatīti.

ពាក្យថា Tenevā (ព្រោះហេតុនោះឯង) សេចក្តីថា ព្រោះតែបាននូវកាលទាំង ៣ ដោយអំណាចនៃចិត្តក្ខណៈក្នុងបវត្តិកាលប៉ុណ្ណោះ បើមិនដូច្នោះទេ កាលបើមិនមានការកំណត់ដឹងនូវរូបខន្ធក្នុងខណៈនៃចុតិនិងបដិសន្ធិ ក្នុងសំណួរថា «យោ រូបក្ខន្ធំ បរិជានាតិ, សោ វេទនាក្ខន្ធំ បរិជានាតិ» (បុគ្គលណា កំណត់ដឹងនូវរូបខន្ធ បុគ្គលនោះ កំណត់ដឹងនូវវេទនាខន្ធដែរឬ) នេះ ក៏គប្បីឆ្លើយថា «នត្ថិ» (មិនមាន) ប៉ុន្តែទ្រង់បែរជាឆ្លើយថា «អាមន្តា» (អើ) វិញ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបង្ហាញការបាននូវបរិញ្ញាទាំងឡាយដែលសង្គ្រោះដោយសន្និដ្ឋានបទនិងសំសយបទ ក្នុងចិត្តក្ខណៈនៃបវត្តិកាលប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា Lokuttaramaggakkhaṇasmiñhi (ព្រោះថាក្នុងខណៈនៃលោកុត្តរមគ្គ)។ ចំណែកឯពាក្យថា «ក្នុងសំណួរថា មិនកំណត់ដឹង ទ្រង់សំដៅយកបុថុជ្ជន ទើបត្រាស់ថា អើ» នេះ ទ្រង់ត្រាស់ព្រោះបុថុជ្ជនមិនមានកិច្ចនៃបរិញ្ញាដោយប្រការទាំងពួង។ ប៉ុន្តែដោយព្រះតម្រាស់ថា «ព្រះអរហន្តមិនកំណត់ដឹងនូវរូបខន្ធ ប៉ុន្តែមិនមែនមិនធ្លាប់កំណត់ដឹងនូវវេទនាខន្ធឡើយ វៀរលែងតែបុគ្គលដែលប្រកបដោយអគ្គមគ្គ (ព្រះសេក្ខបុគ្គលក្នុងមគ្គថ្នាក់ខ្ពស់) និងព្រះអរហន្តចេញ ពួកបុគ្គលដែលនៅសល់ មិនកំណត់ដឹងនូវរូបខន្ធផង មិនធ្លាប់កំណត់ដឹងនូវវេទនាខន្ធផង» នេះ បង្ហាញថា ក្រៅពីបុគ្គលដែលប្រកបដោយអគ្គមគ្គហើយ មិនមានបុគ្គលដទៃណាដែលគប្បីពោលថា កំណត់ដឹងឡើយ ហេតុនោះ ទើបដឹងថា ទ្រង់សំដៅយកពួកបុគ្គលដែលនៅសល់ក្រៅពីនោះ ទើបត្រាស់ថា «អាមន្តា» (អើ) ដូច្នេះ។


Pariññāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីបរិញ្ញាវារៈ ចប់ហើយ។


Khandhayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីខន្ធយមកៈ ចប់ហើយ។


3. Āyatanayamakaṃ

៣. អាយតនយមកៈ


1. Paṇṇattivāro

១. បញ្ញត្តិវារៈ


Uddesavāravaṇṇanā

ការពន្យល់អំពីឧទ្ទេសវារៈ


1-9. Āyatanayamakādīsu ca paṇṇattivāre padasodhanavārādīnaṃ vacane kāraṇaṃ khandhayamake vuttanayeneva veditabbaṃ. ‘‘Ekādasa ekādasa katvā tettiṃsasataṃ yamakānī’’tiādinā kesuci potthakesu gaṇanā likhitā, sā tathā na hoti. ‘‘Dvattiṃsasata’’ntiādinā aññattha likhitā.

១-៩. សូម្បីក្នុងអាយតនយមកៈជាដើម ហេតុក្នុងការសម្តែងបទសោធនវារៈជាដើមក្នុងបញ្ញត្តិវារៈ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងខន្ធយមកៈនោះឯង។ ចំនួនដែលសរសេរក្នុងសៀវភៅខ្លះថា «ធ្វើជា ១១ៗ ត្រូវជាយមកៈ ១៣៣» ជាដើមនោះ មិនមែនដូច្នោះឡើយ។ ចំណែកឯក្នុងសៀវភៅដទៃ សរសេរថា «១៣២» ជាដើម។


Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីឧទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។


Niddesavāravaṇṇanā

ការពន្យល់អំពីនិទ្ទេសវារៈ


10-17. Vāyanaṭṭhenāti pasāraṇaṭṭhena, pākaṭabhāvaṭṭhena vā. ‘‘Kāyo dhammo’’ti ca vuccamānaṃ sabbaṃ sasabhāvaṃ āyatanamevāti ‘‘kāyo āyatana’’nti, ‘‘dhammo āyatana’’nti ca ettha ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ. Kāyavacanena pana dhammavacanena ca avuccamānaṃ kañci sasabhāvaṃ natthīti ‘‘na kāyo nāyatanaṃ, na dhammo nāyatana’’nti ettha ‘‘āmantā’’icceva vuttaṃ.

១០-១៧. ពាក្យថា Vāyanaṭṭhena (ដោយអត្ថថាផ្សាយទៅ) សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាផ្សព្វផ្សាយទៅ ឬដោយអត្ថថាប្រាកដច្បាស់។ ធម៌ទាំងអស់ដែលមានសភាវៈពិត ដែលហៅថា «កាយ» និង «ធម៌» គឺជាអាយតនៈពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ក្នុងសំណួរថា «កាយជាអាយតនៈឬ» និង «ធម៌ជាអាយតនៈឬ» នេះ ទើបត្រាស់ឆ្លើយថា «អាមន្តា» (អើ)។ ម្យ៉ាងទៀត សភាវៈណាមួយដែលមិនត្រូវបានពោលដោយពាក្យថាកាយ និងពាក្យថាធម៌ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ ក្នុងសំណួរថា «កាយមិនមែនជាអាយតនៈឬ ធម៌មិនមែនជាអាយតនៈឬ» នេះ ទើបត្រាស់ឆ្លើយថា «អាមន្តា» (អើ) ដូចគ្នា។


Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីនិទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។


2. Pavattivāro

២. បវត្តិវារៈ


1. Uppādavāravaṇṇanā

១. ការពន្យល់អំពីឧប្បាទវារៈ


18-21. Pavattivāre [Pg.128] cakkhāyatanamūlakāni ekādasāti paṭisandhicutivasena upādinnapavattassa uppādanirodhavacane etasmiṃ alabbhamānavissajjanampi saddāyatanena saddhiṃ yamakaṃ pucchāmattalābhena saṅgaṇhitvā vadatīti daṭṭhabbaṃ. Chasaṭṭhi yamakānīti ettha cakkhusotaghānajivhākāyarūpāyatanamūlakesu ekekaṃ saddāyatanamūlakāni pañcāti ekādasa yamakāni vissajjanavasena hāpetabbāni. Vakkhati hi ‘‘saddāyatanassa paṭisandhikkhaṇe anuppattito tena saddhiṃ yamakassa vissajjanameva natthī’’ti (yama. aṭṭha. āyatanayamaka 18-21).

១៨-២១. ក្នុងបវត្តិវារៈនេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយសង្គ្រោះយកយមកៈជាមួយសទ្ទាយតនៈ សូម្បីតែយមកៈដែលមិនមានវិសជ្ជនា ដោយការទទួលបានត្រឹមតែបុច្ឆាប៉ុណ្ណោះ ក្នុងការសម្តែងអំពីការកើតឡើង និងការរលត់ទៅនៃឧបាទិន្នកម្មជរូបដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃបដិសន្ធិ និងចុតិ ដោយពាក្យថា «ចក្ខាយតនមូលកៈ ១១»។ ក្នុងពាក្យថា «យមកៈ ៦៦» នេះ គប្បីដកចេញនូវយមកៈ ១១ គឺយមកៈដែលមានចក្ខាយតនៈ សោតាយតនៈ ឃានាយតនៈ ជិវ្ហាយតនៈ កាយាយតនៈ និងរូបាយតនៈជាមូល មួយៗ និងយមកៈដែលមានសទ្ទាយតនៈជាមូល ៥ ដោយអំណាចនៃវិសជ្ជនា។ ព្រោះថា ព្រះសង្គហការៈនឹងពោលថា «ព្រោះសទ្ទាយតនៈមិនកើតឡើងក្នុងខណៈបដិសន្ធិ ហេតុនោះ ការវិសជ្ជនាចំពោះយមកៈជាមួយសទ្ទាយតនៈនោះ មិនមានឡើយ»។


Dutiyaṃ kiñcāpi paṭhamena sadisavissajjanantiādi puggalavārameva sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Okāsavāre pana asadisavissajjanattā vuttaṃ, na taṃ sabbattha sadisavissajjananti ñāpetuṃ puggalavārepi vissajjitanti. Gandharasaphoṭṭhabbāyatanehi saddhiṃ tīṇi yamakāni sadisavissajjanānīti rūpāvacarasatte sandhāya ‘‘sacakkhukānaṃ agandhakāna’’ntiādinā vissajjitabbattā vuttaṃ. Tesañhi virattakāmakammanibbattassa paṭisandhibījassa evaṃsabhāvattā ghānādīni gandhādayo ca na santīti. Ghānāyatanayamakena sadisavissajjanattāti cakkhāyatanamūlakesu ghānāyatanayamakena saddhiṃ sadisavissajjanattāti attho. Nanu tattha ‘‘sacakkhukānaṃ aghānakānaṃ upapajjantāna’’ntiādinā vissajjanaṃ pavattaṃ, idha pana ghānāyatanamūlakesu ‘‘yassa ghānāyatanaṃ uppajjati, tassa jivhāyatanaṃ uppajjatīti? Āmantā’’ti vissajjanena bhavitabbanti natthi sadisavissajjanatāti? Saccaṃ, yathā pana tattha ghānāyatanayamakena jivhākāyāyatanayamakāni sadisavissajjanāni, evamidhāpi jivhākaāyāyatanayamakāni sadisavissajjanāni, tasmā tattha tattheva sadisavissajjanatā pāḷiyaṃ anāruḷhatāya kāraṇanti. Nidassanabhāvena pana gahitaṃ cakkhāyatanamūlakānaṃ sadisavissajjanakānaṃ sadisavissajjanaṃ nidassanabhāveneva kāraṇanti dassento ‘‘ghānāyatanayamakena sadisavissajjanattā’’ti āha. Sadisavissajjanatā cettha ghānāyatanamūlakesu yebhuyyatāya daṭṭhabbā. Tesu hi jivhākāyāyatanayamakesu tiṇṇaṃ pucchānaṃ ‘‘āmantā’’ti vissajjanena bhavitabbaṃ[Pg.129], pacchimapucchāya ‘‘sakāyakānaṃ aghānakānaṃ upapajjantāna’’ntiādināti.

គប្បីជ្រាបថា ពាក្យថា «ទុតិយៈ សូម្បីតែមានវិសជ្ជនាដូចគ្នានឹងបឋមៈ» ជាដើម ទ្រង់ពោលសំដៅយកតែបុគ្គលវារៈប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកក្នុងឱកាសវារៈ ព្រោះមានវិសជ្ជនាខុសគ្នា ទើបទ្រង់ពោលទុក ដើម្បីឲ្យដឹងថា យមកៈទីពីរនោះ មិនមែនមានវិសជ្ជនាដូចគ្នាក្នុងវារៈទាំងពួងទេ សូម្បីក្នុងបុគ្គលវារៈ ក៏ទ្រង់វិសជ្ជនាទុកដែរ។ ពាក្យថា «យមកៈ ៣ ជាមួយគន្ធាយតនៈ រសាយតនៈ និងផោដ្ឋព្វាយតនៈ មានវិសជ្ជនាដូចគ្នា» នេះ ទ្រង់ពោលសំដៅយកសត្វក្នុងរូបាវចរភូមិ ព្រោះត្រូវវិសជ្ជនាដោយវិធីជាដើមថា «សចក្ខុកានំ អគន្ធកានំ»។ ព្រោះថា បដិសន្ធិពូជដែលកើតអំពីកម្មមានកាមដ៏ប្រាសចាកហើយរបស់សត្វទាំងនោះ មានសភាវៈយ៉ាងនេះ ឃានាយតនៈជាដើម និងគន្ធាយតនៈជាដើម ទើបមិនមាន។ ពាក្យថា «ព្រោះមានវិសជ្ជនាដូចគ្នានឹងឃានាយតនយមកៈ» មានសេចក្តីថា ក្នុងយមកៈទាំងឡាយដែលមានចក្ខាយតនៈជាមូល មានវិសជ្ជនាដូចគ្នានឹងឃានាយតនយមកៈ។ សួរថា៖ ក្នុងចក្ខាយតនមូលកៈនោះ មានវិសជ្ជនាប្រព្រឹត្តទៅដោយវិធីជាដើមថា «សចក្ខុកានំ អឃានកានំ ឧបបជ្ជន្តានំ» មិនមែនឬ? ចំណែកក្នុងឃានាយតនមូលកៈនេះ ត្រូវតែមានវិសជ្ជនាថា «យស្ស ឃានាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ តស្ស ជិវ្ហាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា» ដូចនេះ មិនមែនជាគ្មានសេចក្តីថាមានវិសជ្ជនាដូចគ្នាទេឬ? ឆ្លើយថា៖ ពិតមែនហើយ ប៉ុន្តែ ដូចជាក្នុងចក្ខាយតនមូលកៈនោះ ជិវ្ហាយតនយមកៈ និងកាយាយតនយមកៈ មានវិសជ្ជនាដូចគ្នានឹងឃានាយតនយមកៈយ៉ាងណា ក្នុងឃានាយតនមូលយមកៈនេះ ជិវ្ហាយតនយមកៈ និងកាយាយតនយមកៈ ក៏មានវិសជ្ជនាដូចគ្នាដែរយ៉ាងនោះ ហេតុនោះ ភាពមានវិសជ្ជនាដូចគ្នាក្នុងយមកៈនោះៗ ទើបជាហេតុនៃការមិនឡើងកាន់ព្រះបាលី។ ចំណែកវិសជ្ជនាដូចគ្នានៃយមកៈទាំងឡាយដែលមានចក្ខាយតនៈជាមូល ដែលមានវិសជ្ជនាដូចគ្នា ដែលលោកកាន់យកដោយភាពជាឧទាហរណ៍ កាលនឹងបង្ហាញថា ភាពជាឧទាហរណ៍នោះឯងជាហេតុ ទើបពោលថា «ព្រោះមានវិសជ្ជនាដូចគ្នានឹងឃានាយតនយមកៈ»។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពមានវិសជ្ជនាដូចគ្នាក្នុងឃានាយតនមូលកៈនេះ គប្បីជ្រាបដោយវិធីយេភុយ្យៈ។ ព្រោះថាក្នុងជិវ្ហាយតនយមកៈ និងកាយាយតនយមកៈទាំងនោះ ក្នុងបុច្ឆាទាំង ៣ ត្រូវតែមានវិសជ្ជនាថា «អាមន្តា» ចំណែកក្នុងបច្ឆិមបុច្ឆា ត្រូវមានវិសជ្ជនាដោយវិធីជាដើមថា «សកាយកានំ អឃានកានំ ឧបបជ្ជន្តានំ»។


Atha vā yathā vedanākkhandhādimūlakānaṃ saññākkhandhādiyamakānaṃ amissakakālabhedesu tīsu ‘‘āmantā’’ti paṭivacanavissajjanena yathāvuttavacanassa vissajjanabhāvānujānanaṃ kattabbanti apubbassa vattabbassa abhāvā vissajjanaṃ na kataṃ, evamidhāpi ghānāyatanamūlakaṃ jivhāyatanayamakaṃ apubbassa vattabbassa abhāvā pāḷiṃ anāruḷhanti pākaṭoyamattho. Kāyāyatanayamakaṃ pana dutiyapucchāya vasena vissajjitabbaṃ siyā, sā ca cakkhāyatanamūlakesu ghānāyatanayamakena sadisavissajjanā, tasmā yassā pucchāya vissajjanā kātabbā, tassā ghānāyatanayamakena sadisavissajjanattā taṃsesāni pāḷiṃ anāruḷhānīti evamettha attho daṭṭhabbo. Tathāti idaṃ pāḷianāruḷhatāsāmaññeneva vuttaṃ, na kāraṇasāmaññena. Ghānajivhākāyāyatanānaṃ pana agabbhaseyyakesu pavattamānānaṃ gabbhaseyyakesu ca āyatanapāripūrikāle sahacāritāya avisesattā ca appavisesattā ca ekasmiṃ ghānāyatanayamake vissajjite itarāni dve, ghānāyatanamūlakesu ca vissajjitesu itaradvayamūlakāni na vissajjīyantīti veditabbāni. Rūpāyatanamanāyatanehi saddhinti ‘‘yassa rūpāyatanaṃ uppajjati, tassa manāyatanaṃ uppajjatī’’ti etissā pucchāya vuttehi rūpāyatanamanāyatanehi saddhinti adhippāyo. Rūpāyatanamūlakesu hi manāyatanayamake ādipucchāya gandharasaphoṭṭhabbayamakesu ādipucchānaṃ sadisavissajjanatā yamakānaṃ avissajjane kāraṇabhāvena vuttā. Dutiyapucchānañhi paṭivacanavissajjanena bhavitabbanti pubbe vuttanayena vissajjanaṃ na kātabbaṃ, ādipucchānañca na kātabbanti.

ម៉្យាងទៀត ដូចជាយមកៈទាំងឡាយមានសញ្ញាខន្ធជាដើម ដែលមានវេទនាខន្ធជាដើមជាមូល ក្នុងវារៈទាំង ៣ ដែលមានកាលប្លែកគ្នាដោយមិនលាយឡំគ្នា ដោយការវិសជ្ជនាជាបដិវចនៈថា «អាមន្តា» ព្រោះត្រូវធ្វើការអនុញ្ញាតនូវភាពជាវិសជ្ជនានៃពាក្យដែលពោលហើយយ៉ាងនោះ ព្រោះមិនមានពាក្យដែលត្រូវពោលជាថ្មី ទើបមិនធ្វើការវិសជ្ជនា យ៉ាងណា ក្នុងយមកៈដែលមានឃានាយតនៈជាមូលនេះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ ជិវ្ហាយតនយមកៈដែលមានឃានាយតនៈជាមូល ព្រោះមិនមានពាក្យដែលត្រូវពោលជាថ្មី ទើបមិនឡើងកាន់ព្រះបាលី សេចក្តីនេះច្បាស់លាស់ហើយ។ ចំណែកកាយាយតនយមកៈ គប្បីត្រូវវិសជ្ជនាដោយអំណាចនៃទុតិយបុច្ឆា ហើយទុតិយបុច្ឆានោះសោត ក៏មានវិសជ្ជនាដូចគ្នានឹងឃានាយតនយមកៈក្នុងចក្ខាយតនមូលកៈទាំងឡាយ ហេតុនោះ បុច្ឆាណាដែលត្រូវធ្វើការវិសជ្ជនា ព្រោះបុច្ឆានោះមានវិសជ្ជនាដូចគ្នានឹងឃានាយតនយមកៈ យមកៈដែលសេសសល់ទាំងនោះ ទើបមិនឡើងកាន់ព្រះបាលី គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «យ៉ាងនោះ» នេះ លោកពោលដោយភាពដូចគ្នានៃការមិនឡើងកាន់ព្រះបាលីប៉ុណ្ណោះ មិនមែនពោលដោយភាពដូចគ្នានៃហេតុឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត នៃឃានាយតនៈ ជិវ្ហាយតនៈ និងកាយាយតនៈទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងពួកសត្វដែលមិនមែនជាគព្ភសេយ្យកៈ និងក្នុងពួកសត្វជាគព្ភសេយ្យកៈ ក្នុងកាលដែលអាយតនៈពេញបរិបូណ៌ ព្រោះភាពជាធម៌កើតរួមគ្នាជាប្រចាំ ព្រោះមិនប្លែកគ្នាផង ព្រោះប្លែកគ្នាត្រឹមតែបន្តិចបន្តួចផង កាលបើវិសជ្ជនានូវឃានាយតនយមកៈមួយហើយ យមកៈ ២ ក្រៅពីនេះ និងកាលបើវិសជ្ជនាយមកៈទាំងឡាយដែលមានឃានាយតនៈជាមូលហើយ យមកៈដែលមានមូល ២ ក្រៅពីនេះ គប្បីជ្រាបថា លោកមិនវិសជ្ជនាឡើយ។ ពាក្យថា «រួមជាមួយរូបាយតនៈ និងមនាយតនៈ» សំដៅយក រូបាយតនៈ និងមនាយតនៈ ដែលទ្រង់ពោលក្នុងបុច្ឆាថា «យស្ស រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ តស្ស មនាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ» នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។ ព្រោះថាក្នុងយមកៈទាំងឡាយដែលមានរូបាយតនៈជាមូល ក្នុងមនាយតនយមកៈ ក្នុងអាទិបុច្ឆា និងក្នុងគន្ធ រស ផោដ្ឋព្វយមកៈទាំងឡាយ ក្នុងអាទិបុច្ឆាទាំងឡាយ ភាពមានវិសជ្ជនាដូចគ្នា លោកពោលទុកដោយភាពជាហេតុនៃការមិនវិសជ្ជនានូវយមកៈទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ក្នុងទុតិយបុច្ឆាទាំងឡាយ ត្រូវតែមានវិសជ្ជនាជាបដិវចនៈ មិនត្រូវធ្វើការវិសជ្ជនាដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងកាលមុនឡើយ និងមិនត្រូវធ្វើការវិសជ្ជនានូវអាទិបុច្ឆាទាំងឡាយឡើយ។


Heṭṭhimehi sadisavissajjanattāti ettha gandhāyatanamūlakānaṃ rasaphoṭṭhabbayamakānaṃ rasāyatanamūlakassa ca phoṭṭhabbayamakassa paṭivacanavissajjaneneva bhavitabbanti pubbe vuttanayeneva vissajjanaṃ na kātabbanti yesaṃ kātabbaṃ, tesaṃ gandharasaphoṭṭhabbamūlakānaṃ manāyatanadhammāyatanayamakānaṃ cakkhādipañcāyatanamūlakehi manāyatanadhammāyatanayamakehi sadisavissajjanattāti attho. Cakkhāyatanādimūlakāni saddāyatanayamakāni saddāyatanamūlakāni sabbāni avissajjaneneva alabbhamānavissajjanatādassanena [Pg.130] vissajjitāni nāma hontīti āha ‘‘chasaṭṭhi yamakāni vissajjitāni nāma hontī’’ti.

ក្នុងពាក្យថា «ព្រោះមានវិសជ្ជនាដូចគ្នានឹងយមកៈខាងក្រោមទាំងឡាយ» នេះ មានសេចក្តីថា នៃយមកៈទាំងឡាយមានរសាយតនៈ និងផោដ្ឋព្វាយតនៈ ដែលមានគន្ធាយតនៈជាមូល និងនៃផោដ្ឋព្វាយតនយមកៈ ដែលមានរសាយតនៈជាមូល ព្រោះត្រូវតែមានវិសជ្ជនាជាបដិវចនៈប៉ុណ្ណោះ មិនត្រូវធ្វើការវិសជ្ជនាដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងកាលមុនឡើយ ចំពោះយមកៈទាំងឡាយណាដែលត្រូវធ្វើការវិសជ្ជនា នៃមនាយតនយមកៈ និងធម្មាយតនយមកៈទាំងឡាយដែលមានគន្ធ រស ផោដ្ឋព្វៈជាមូលទាំងនោះ ព្រោះមានវិសជ្ជនាដូចគ្នានឹងមនាយតនយមកៈ និងធម្មាយតនយមកៈទាំងឡាយដែលមានអាយតនៈ ៥ មានចក្ខាយតនៈជាដើមជាមូល។ យមកៈទាំងឡាយមានសទ្ទាយតនៈ ដែលមានចក្ខាយតនៈជាដើមជាមូល និងយមកៈទាំងឡាយដែលមានសទ្ទាយតនៈជាមូលទាំងអស់ ដោយការមិនវិសជ្ជនាហ្នឹងឯង ដោយការបង្ហាញនូវភាពជាយមកៈដែលមានវិសជ្ជនាដែលមិនអាចទទួលបាន ឈ្មោះថាជាយមកៈដែលលោកវិសជ្ជនាហើយ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «យមកៈ ៦៦ ឈ្មោះថាជាយមកៈដែលលោកវិសជ្ជនាហើយ»។


Jaccandhampi jaccabadhirampīti ettha ca jaccabadhiraggahaṇena jaccandhabadhiro gahitoti veditabbo. Saghānakānaṃ sacakkhukānanti paripuṇṇāyatanameva opapātikaṃ sandhāya vuttanti ettha eva-saddaṃ vuttanti-etassa parato yojetvā yathā ‘‘saghānakānaṃ acakkhukāna’’nti idaṃ aparipuṇṇāyatanaṃ sandhāya vuttaṃ, na evaṃ ‘‘saghānakānaṃ sacakkhukāna’’nti etaṃ. Etaṃ pana paripuṇṇāyatanaṃ sandhāya vuttamevāti attho daṭṭhabbo. Tena jaccabadhirampi sandhāya vuttatā na vāritā hotīti.

ក្នុងពាក្យថា «សូម្បីតែមនុស្សខ្វាក់ពីកំណើត សូម្បីតែមនុស្សថ្លង់ពីកំណើត» នេះ គប្បីជ្រាបថា ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា មនុស្សថ្លង់ពីកំណើត លោកកាន់យកនូវមនុស្សខ្វាក់ផងថ្លង់ផងពីកំណើត។ ចំពោះពាក្យថា «សឃានកានំ សចក្ខុកានំ» នេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយផ្សំភ្ជាប់សព្ទថា «ឯវ» ទៅខាងក្រោយពាក្យថា «វុត្តំ» ថា ដូចជាពាក្យថា «សឃានកានំ អចក្ខុកានំ» នេះ ទ្រង់ពោលសំដៅយកសត្វដែលមានអាយតនៈមិនទាន់ពេញបរិបូណ៌ យ៉ាងណា ពាក្យថា «សឃានកានំ សចក្ខុកានំ» នេះ មិនមែនយ៉ាងនោះទេ ចំណែកពាក្យនេះសោត គឺទ្រង់ពោលសំដៅយកសត្វដែលមានអាយតនៈពេញបរិបូណ៌ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាពាក្យដែលទ្រង់ពោលសំដៅយកសូម្បីតែមនុស្សថ្លង់ពីកំណើត ឈ្មោះថាមិនបានហាមឃាត់ឡើយ។


22-254. Yattha cakkhāyatananti rūpībrahmalokaṃ pucchatīti niyamato tattha cakkhusotānaṃ sahuppattimattaṃ passanto vadati, okāsavāre pana tasmiṃ puggalassa anāmaṭṭhattā yattha kāmadhātuyaṃ rūpadhātuyañca cakkhāyatanaṃ uppajjati, tattha sotāyatanampi ekantena uppajjatīti ‘‘āmantā’’ti (yama. 1.āyatanayamaka.22) vuttaṃ.

២២-២៥៤. ពាក្យថា «យត្ថ ចក្ខាយតនំ» នេះ លោកពោលដោយមើលឃើញត្រឹមតែការកើតឡើងរួមគ្នានៃចក្ខុ និងសោតៈទាំងឡាយក្នុងរូបព្រហ្មលោកនោះដោយការកំណត់ពិតប្រាកដថា សួរចំពោះរូបព្រហ្មលោក ចំណែកក្នុងឱកាសវារៈ ព្រោះមិនបានលើកឡើងមកពោលចំពោះបុគ្គលក្នុងឱកាសនោះ ក្នុងកាមធាតុណា និងក្នុងរូបធាតុណាដែលចក្ខាយតនៈកើតឡើង ក្នុងកាមធាតុ និងរូបធាតុនោះ សូម្បីសោតាយតនៈ ក៏កើតឡើងដោយពិតប្រាកដដែរ ហេតុនោះ ទើបទ្រង់វិសជ្ជនាថា «អាមន្តា»។


‘‘Yassa vā pana rūpāyatanaṃ uppajjissati, tassa cakkhāyatanaṃ uppajjissatīti? Āmantā’’ti kasmā paṭiññātaṃ, nanu yo gabbhaseyyakabhāvaṃ gantvā parinibbāyissati, tassa rūpāyatanaṃ paṭisandhiyaṃ uppajjissati, na pana cakkhāyatananti? Yassa rūpāyatanaṃ uppajjissati, tassa tadavatthassa puggalassa rūpāyatanuppādato uddhaṃ cakkhāyatanasantānuppādassa pavattiyampi bhavissantassa paṭiññātabbattā. Atha kasmā ‘‘yassa vā pana rūpāyatanaṃ nuppajjissati, tassa cakkhāyatanaṃ nuppajjissatīti? Āmantā’’ti paṭiññātaṃ, nanu gabbhaseyyakassa pacchimabhavikassa upapajjantassa ekādasamasattāhā orato ṭhitassa rūpāyatanaṃ nuppajjissati no ca cakkhāyatanaṃ nuppajjissatīti? Tasmiṃ bhave bhavissantassa uppādassa anāgatabhāvena avacanato. Bhavantare hi tassa tassa āyatanasantānassa yo ādiuppādo paṭisandhiyaṃ pavatte ca bhavissati, so anāgatuppādo tabbhāvena vuccati addhāpaccuppannānantogadhattā. Na pana yo tasmiṃyeva bhave pavatte bhavissati, so anāgatuppādabhāvena vuccati addhāpaccuppannantogadhattā. Addhāvasena hettha kammajapavattassa paccuppannādikālabhedo adhippeto. Evañca katvā indriyayamake (yama. 3.indriyayamaka.368) ‘‘yassa itthindriyaṃ uppajjati[Pg.131], tassa purisindriyaṃ uppajjissatīti? Pacchimabhavikānaṃ itthīnaṃ upapajjantīnaṃ, yā ca itthiyo rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, yā ca itthiyo eteneva bhāvena katici bhave dassetvā parinibbāyissanti, tāsaṃ upapajjantīnaṃ tāsaṃ itthindriyaṃ uppajjati, no ca tāsaṃ purisindriyaṃ uppajjissatī’’ti vuttaṃ. Na hi tāsaṃ sabbāsaṃ tasmiṃ bhave pavatte purisindriyaṃ na uppajjissati liṅgaparivattanasabbhāvā, bhavantare pana ādiuppādassa abhāvaṃ sandhāya ‘‘no ca tāsaṃ purisindriyaṃ uppajjissatī’’ti vuttaṃ. Bhavantare hi ādiuppādassa anāgatattaṃ adhippetanti. Evañca katvā ‘‘katici bhave dassetvā’’ti bhavaggahaṇaṃ katanti.

សួរថា៖ ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ទទួល (បដិញ្ញា) ថា «យស្ស វា បន រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ តស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា»? មិនមែនឬថា បុគ្គលណាដែលដល់នូវភាពជាគព្ភសេយ្យកៈហើយនឹងបរិនិព្វាន រូបាយតនៈរបស់បុគ្គលនោះនឹងកើតឡើងក្នុងខណៈបដិសន្ធិ ចំណែកចក្ខាយតនៈមិនកើតឡើងឡើយ? ឆ្លើយថា៖ ចំពោះបុគ្គលណាដែលរូបាយតនៈនឹងកើតឡើង នៃបុគ្គលដែលមានស្ថានភាពនោះ បន្ទាប់ពីការកើតឡើងនៃរូបាយតនៈ នៃការកើតឡើងនៃចក្ខាយតនសន្តតិ សូម្បីក្នុងបវត្តិកាលដែលនឹងមាន ក៏ជាធម៌ដែលទ្រង់ត្រូវទទួលថា នឹងកើតឡើងដែរ។ សួរថា៖ ចុះហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ទទួលថា «យស្ស វា បន រូបាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ តស្ស ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា»? មិនមែនឬថា ចំពោះបុគ្គលជាគព្ភសេយ្យកៈ ជាបច្ឆិមភវិកៈ កំពុងបដិសន្ធិ ដែលស្ថិតនៅក្នុងចន្លោះមុនសប្តាហ៍ទី ១១ រូបាយតនៈនឹងមិនកើតឡើង ប៉ុន្តែចក្ខាយតនៈមិនមែនជានឹងមិនកើតឡើងទេ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះការកើតឡើងជាដំបូងដែលនឹងមានក្នុងភពនោះ ទ្រង់មិនពោលដោយភាពជាអនាគតឡើយ។ ព្រោះថាក្នុងភពដទៃ នៃការកើតឡើងជាដំបូងណានៃអាយតនសន្តតិនោះៗ ដែលនឹងមានក្នុងខណៈបដិសន្ធិ និងក្នុងបវត្តិកាល ការកើតឡើងក្នុងអនាគតនោះ លោកហៅថាជាអនាគតដោយភាពជាអនាគតនោះឯង ព្រោះមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងកាលជាបច្ចុប្បន្ននៃភពនេះ។ ប៉ុន្តែ ការកើតឡើងជាដំបូងណាដែលនឹងមានក្នុងបវត្តិកាលនៃភពនោះឯង លោកមិនហៅថាជាអនាគតឧប្បាទៈឡើយ ព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងកាលជាបច្ចុប្បន្ននៃភពនេះ។ ព្រោះថាក្នុងបវត្តិវារៈនេះ លោកចង់បាននូវការប្លែកគ្នានៃកាលមានបច្ចុប្បន្នជាដើមនៃកម្មជរូបដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃកាល។ លោកធ្វើហេតុយ៉ាងនេះហើយ ទើបក្នុងឥន្ទ្រិយយមកៈ ទ្រង់ពោលថា «យស្ស ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ តស្ស បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? បច្ឆិមភវិកានំ ឥត្ថីនំ ឧបបជ្ជន្តីនំ, យា ច ឥត្ថិយោ រូបាវចរំ អរូបាវចរំ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្វាយិស្សន្តិ, យា ច ឥត្ថិយោ ឯតេនេវ ភាវេន កតិចិ ភវេ ទស្សេត្វា បរិនិព្វាយិស្សន្តិ, តាសំ ឧបបជ្ជន្តីនំ តាសំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តាសំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតី» ដូចនេះ។ ព្រោះថាមិនមែនជាបុរិសិន្ទ្រិយនឹងមិនកើតឡើងក្នុងបវត្តិកាលនៃភពនោះចំពោះស្ត្រីទាំងនោះទាំងអស់នោះទេ ព្រោះភាពមានការត្រឡប់ភេទដែលអាចមានបាន ប៉ុន្តែ ទ្រង់ពោលសំដៅយកការមិនមាននៃការកើតឡើងជាដំបូងក្នុងភពដទៃ ទើបពោលថា «នោ ច តាសំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ»។ ព្រោះថាក្នុងភពដទៃ លោកចង់បាននូវភាពជាអនាគតនៃការកើតឡើងជាដំបូង។ លោកធ្វើហេតុយ៉ាងនេះហើយ ទើបធ្វើការកាន់យកនូវពាក្យថា «ភព» ក្នុងពាក្យថា «កតិចិ ភវេ ទស្សេត្វា»។


‘‘Āyatanānaṃ paṭilābho jātī’’ti (dī. ni. 2.388; vibha. 235) vacanato taṃtaṃāyatananibbattakakammena gahitapaṭisandhikassa avassaṃbhāvīāyatanassa yāva āyatanapāripūri, tāva uppajjatīti pana atthe gayhamāne pucchādvayavissajjanaṃ sūpapannaṃ hoti. Evañca sati ‘‘yassa vā pana sotāyatanaṃ nuppajjissati, tassa cakkhāyatanaṃ nuppajjatīti? Pacchimabhavikānaṃ pañcavokāraṃ upapajjantānaṃ, ye ca arūpaṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, tesaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ sotāyatanaṃ nuppajjissati, no ca tesaṃ cakkhāyatanaṃ nuppajjatī’’ti evamādīsu (yama. 1.āyatanayamaka.95) gabbhaseyyakāpi pacchimabhavikādayo upapajjantā gahitā honti. Evañca katvā indriyayamake (yama. 3.indriyayamaka.186) ‘‘yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjati, tassa cakkhundriyaṃ uppajjatīti? Āmantā’’ti idampi upapannaṃ hoti. Somanassindriyuppādakassa kammassa ekantena cakkhundriyuppādanato gabbhepi yāva cakkhundriyuppatti, tāva uppajjamānatāya tassā abhinanditabbattā.

ម៉្យាងទៀត ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «ការបានចំពោះនូវអាយតនៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថាជាតិ» ដូច្នេះ កាលបើកាន់យកសេចក្តីថា «កំពុងកើតឡើង ដរាបណាអាយតនៈទាំងឡាយពេញបរិបូណ៌ ដរាបនោះ» នៃអាយតនៈដែលត្រូវតែកើតឡើងជាប្រាកដ របស់បុគ្គលអ្នកមានបដិសន្ធិដែលកាន់យកហើយ ដោយកម្មដែលញ៉ាំងអាយតនៈនោះៗ ឱ្យកើតឡើង ការដោះស្រាយនូវគូនៃសំណួរទាំងពីរ គឺសមគួរល្អណាស់។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ ក្នុងបាលីជាដើមថា «មួយម៉្យាងទៀត សោតាយតនៈរបស់បុគ្គលណា មិននឹងកើតឡើង ចក្ខាយតនៈរបស់បុគ្គលនោះ មិនមែនកំពុងកើតឡើងទេឬ? ពួកបច្ឆិមភវិកបុគ្គលដែលកំពុងកើតឡើងក្នុងបញ្ចវោការភព និងពួកបុគ្គលដែលនឹងកើតក្នុងអរូបភពហើយបរិនិព្វាន ដែលកំពុងកើតឡើង ទាំងនោះ សោតាយតនៈរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិននឹងកើតឡើងឡើយ តែចក្ខាយតនៈរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនមែនជាមិនកំពុងកើតឡើងនោះទេ» ពួកសត្វដែលកើតក្នុងគភ៌ (គព្ភសេយ្យកៈ) ផង ពួកបច្ឆិមភវិកបុគ្គលជាដើមផង ដែលកំពុងកើត ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយ។ ព្រោះធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះ សូម្បីតែពាក្យក្នុងឥន្ទ្រិយយមកៈថា «មួយម៉្យាងទៀត សោមនស្សិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា កំពុងកើតឡើង ចក្ខុន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលនោះ កំពុងកើតឡើងដែរឬ? អើ» នេះ ក៏សមគួរដែរ ព្រោះកម្មដែលញ៉ាំងសោមនស្សិន្ទ្រិយឱ្យកើតឡើង តែងញ៉ាំងចក្ខុន្ទ្រិយឱ្យកើតឡើងដោយពិតប្រាកដ សូម្បីតែនៅក្នុងគភ៌ ដរាបណាការកើតឡើងនៃចក្ខុន្ទ្រិយមិនទាន់មាន ដរាបនោះ សោមនស្សិន្ទ្រិយនោះ ក៏ឈ្មោះថាកំពុងកើតឡើង ព្រោះហេតុនោះ ការឆ្លើយតប (អើ) នោះ ទើបជាទីគាប់ចិត្ត។


Yaṃ pana ‘‘yassa vā pana yattha rūpāyatanaṃ uppajjittha, tassa tattha ghānāyatanaṃ uppajjatīti? Kāmāvacarā cavantānaṃ, aghānakānaṃ kāmāvacaraṃ upapajjantānaṃ, rūpāvacarānaṃ tesaṃ tattha rūpāyatanaṃ uppajjittha, no ca tesaṃ tattha ghānāyatanaṃ uppajjatī’’ti ettha ‘‘aghānakānaṃ kāmāvacaraṃ upapajjantāna’’nti (yama. 1.āyatanayamaka.76) vuttaṃ, taṃ ye ekādasamasattāhā orato kālaṃ karissanti, tesaṃ ghānāyatanānibbattakakammena gahitapaṭisandhikānaṃ vasena vuttanti veditabbaṃ. ‘‘Yassa yattha ghānāyatanaṃ na nirujjhati, tassa [Pg.132] tattha rūpāyatanaṃ na nirujjhissatīti? Kāmāvacaraṃ upapajjantānaṃ, aghānakānaṃ kāmāvacarā cavantānaṃ, rūpāvacarānaṃ tesaṃ tattha ghānāyatanaṃ na nirujjhati, no ca tesaṃ tattha rūpāyatanaṃ na nirujjhissatī’’ti hi ettha ‘‘aghānakānaṃ kāmāvacarā cavantāna’’nti (yama. 1.āyatanayamaka.181) vacanaṃ anuppanneyeva ghānāyatane gabbhaseyyakānaṃ cuti atthīti dīpeti. Na hi kāmāvacare gabbhaseyyakato añño aghānako atthi dhammahadayavibhaṅge (vibha. 978 ādayo) ‘‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’’ti avuttattāti. Atha kasmā opapātike eva sandhāya idha, indriyayamake ca yathādassitāsu pucchāsu ‘‘āmantā’’ti vuttanti na viññāyatīti? Yamake sanniṭṭhānena gahitatthassa ekadese saṃsayatthasambhavena paṭivacanassa akaraṇato. Bhinditabbe hi na paṭivacanavissajjanaṃ hoti. Yadi siyā, paripuṇṇavissajjanameva na siyāti. Atha kasmā ‘‘yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjati, tassa cakkhundriyaṃ uppajjatīti? Āmantā’’ti (yama. 3.indriyayamaka.186) iminā ‘‘gabbhaseyyakānaṃ somanassapaṭisandhi natthī’’ti na viññāyatīti? ‘‘Kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassa dasindriyāni pātubhavanti? Gabbhaseyyakānaṃ sattānaṃ sahetukānaṃ ñāṇasampayuttānaṃ upapattikkhaṇe dasindriyāni pātubhavanti kāyindriyaṃ manindriyaṃ itthindriyaṃ vā purisindriyaṃ vā jīvitindriyaṃ somanassindriyaṃ vā upekkhindriyaṃ vā saddhindriya’’ntiādivacanato (vibha. 1012).

ចំណែកពាក្យណាដែលពោលទុកក្នុងគូនេះថា «មួយម៉្យាងទៀត រូបាយតនៈរបស់បុគ្គលណា ធ្លាប់កើតឡើងក្នុងទីណា ឃានាយតនៈរបស់បុគ្គលនោះ កំពុងកើតឡើងក្នុងទីនោះដែរឬ? ពួកបុគ្គលដែលច្យុតចាកកាមាវចរភព ពួកបុគ្គលដែលមិនមានឃានៈ កំពុងចាប់បដិសន្ធិក្នុងកាមាវចរភព និងពួកបុគ្គលដែលកើតក្នុងរូបាវចរភព ទាំងនោះ រូបាយតនៈរបស់បុគ្គលទាំងនោះ ធ្លាប់កើតឡើងក្នុងទីនោះ តែឃានាយតនៈរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនមែនកំពុងកើតឡើងក្នុងទីនោះទេ» ក្នុងសំណួរនោះ ពាក្យថា «ពួកបុគ្គលដែលមិនមានឃានៈ កំពុងចាប់បដិសន្ធិក្នុងកាមាវចរភព» គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកពួកបុគ្គលដែលនឹងធ្វើមរណកាលក្នុងរវាងមុនសប្តាហ៍ទី ១១ ដែលមានបដិសន្ធិកាន់យកហើយដោយកម្មដែលមិនញ៉ាំងឃានាយតនៈឱ្យកើតឡើង។ ព្រោះថា ក្នុងសំណួរនេះថា «ឃានាយតនៈរបស់បុគ្គលណា មិនរលត់ទៅក្នុងទីណា រូបាយតនៈរបស់បុគ្គលនោះ មិននឹងរលត់ទៅក្នុងទីនោះដែរឬ? ពួកបុគ្គលដែលកំពុងចាប់បដិសន្ធិក្នុងកាមាវចរភព ពួកបុគ្គលដែលមិនមានឃានៈ កំពុងច្យុតចាកកាមាវចរភព និងពួកបុគ្គលដែលកើតក្នុងរូបាវចរភព ទាំងនោះ ឃានាយតនៈរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនរលត់ទៅក្នុងទីនោះទេ តែរូបាយតនៈរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនមែនមិននឹងរលត់ទៅក្នុងទីនោះទេ» ពាក្យថា «ពួកបុគ្គលដែលមិនមានឃានៈ កំពុងច្យុតចាកកាមាវចរភព» នេះ ញ៉ាំងសេចក្តីឱ្យច្បាស់ថា ការច្យុតរបស់ពួកសត្វដែលកើតក្នុងគភ៌ (គព្ភសេយ្យកៈ) ក្នុងកាលដែលឃានាយតនៈមិនទាន់កើតឡើងនោះ មានពិតមែន។ ព្រោះថា ក្នុងកាមាវចរភព ក្រៅពីសត្វដែលកើតក្នុងគភ៌ហើយ សត្វដែលមិនមានឃានៈដទៃទៀត មិនមានឡើយ ព្រោះក្នុងធម្មហទយវិភង្គ មិនបានត្រាស់ទុកថា «ក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិក្នុងកាមធាតុ អាយតនៈ ៨ តែងប្រាកដដល់បុគ្គលណាមួយ» ឡើយ។ បើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាក្នុងអាយតនយមកៈនេះ និងក្នុងឥន្ទ្រិយយមកៈ ក្នុងសំណួរទាំងឡាយដែលបានបង្ហាញហើយ ទ្រង់សំដៅយកតែពួកឱបបាតិកសត្វប៉ុណ្ណោះ ហើយឆ្លើយថា «អើ» ដូច្នេះ មិនត្រូវបានដឹងច្បាស់ទេឬ? ឆ្លើយថា ព្រោះក្នុងយមកៈ មិនបានធ្វើការឆ្លើយតប (ថា អើ) ដោយសារមានសេចក្តីសង្ស័យកើតឡើងក្នុងចំណែកមួយនៃសេចក្តីដែលកាន់យកដោយសេចក្តីសម្រេច។ ព្រោះថា ក្នុងសេចក្តីដែលត្រូវបែងចែក តែងមិនមានការឆ្លើយតប (ថា អើ) ឡើយ។ ប្រសិនបើមាន ការឆ្លើយតបពេញលេញនោះ ក៏មិនមានឡើយ។ បើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាពាក្យថា «មួយម៉្យាងទៀត សោមនស្សិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា កំពុងកើតឡើង ចក្ខុន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលនោះ កំពុងកើតឡើងដែរឬ? អើ» នេះ មិនត្រូវបានដឹងច្បាស់ថា «បដិសន្ធិប្រកបដោយសោមនស្ស របស់ពួកសត្វដែលកើតក្នុងគភ៌ មិនមាន» ដូច្នេះទេឬ? ឆ្លើយថា ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា «ក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិក្នុងកាមធាតុ ឥន្ទ្រិយ ១០ តែងប្រាកដដល់បុគ្គលណា? ក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិរបស់ពួកសត្វដែលកើតក្នុងគភ៌ ដែលមានហេតុ ប្រកបដោយញាណ ឥន្ទ្រិយ ១០ តែងប្រាកដឡើង គឺ កាយិន្ទ្រិយ មនិន្ទ្រិយ ឥត្ថិន្ទ្រិយ ឬបុរិសិន្ទ្រិយ ជីវិតិន្ទ្រិយ សោមនស្សិន្ទ្រិយ ឬឧបេក្ខិន្ទ្រិយ សទ្ធិន្ទ្រិយ» ដូច្នេះ។


Nirodhavāre anāgatakālabhede yathā tasseva cittassa nirodho anāgatabhāvena tassa uppattikkhaṇe vutto, evaṃ tasseva kammajasantānassa nirodho anāgatabhāvena tassa uppāde vattabboti sabbattha upapajjantānaṃ eva so tathā vutto, na uppannānaṃ. Uppannānaṃ pana aññassa anāgatassa santānassa nirodho anāgatabhāvena vattabbo, na tasseva. Tassa hi uppādānantaraṃ nirodho āraddho nāma hotīti. Tasmā arahataṃ pavatte sotassa cakkhussa ca bhede satipi anāgatakālāmasanavaseneva ‘‘yassa cakkhāyatanaṃ nirujjhissati, tassa sotāyatanaṃ nirujjhissatīti? Āmantā. Yassa vā pana sotāyatanaṃ nirujjhissati, tassa cakkhāyatanaṃ nirujjhissatīti? Āmantā’’ti vissajjanadvayaṃ upapannameva hotīti. Yasmā ca upapattianantaraṃ nirodho [Pg.133] āraddho nāma hoti, taṃniṭṭhānabhāvato pana cutiyā nirodhavacanaṃ, tasmā pavatte niruddhepi santānekadese aniruddhaṃ upādāya aniṭṭhitanirodhoti cutiyāva tassa nirodhoti vuccati. Vakkhati hi ‘‘yassa vā pana somanassindriyaṃ nirujjhati, tassa cakkhundriyaṃ nirujjhatīti? Āmantā’’ti, tenetthāpi cutinirodhe eva ca adhippete yañca pavatte nirujjhissati, tañca niṭṭhānavasena cutiyā eva nirujjhissatīti vuttanti ‘‘āmantā’’ti yuttaṃ paṭivacanaṃ. ‘‘Sacakkhukāna’’ntiādīsu ca ‘‘paṭiladdhacakkhukāna’’ntiādinā attho viññāyatīti.

ក្នុងនិរោធវារៈ ក្នុងកាលដ៏ប្លែកគ្នានៃអនាគតកាល ការរលត់នៃចិត្តនោះឯង ដោយភាពជាអនាគត ទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិនៃចិត្តនោះ យ៉ាងណា ការរលត់នៃកម្មជសន្តាននោះឯង ដោយភាពជាអនាគត ក៏គប្បីត្រាស់ទុកក្នុងខណៈនៃឧប្បាទៈនៃកម្មជសន្តាននោះ យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងអនាគតវារៈទាំងពួង ការរលត់នោះ ទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនោះ ចំពោះតែពួកបុគ្គលដែលកំពុងកើតឡើងប៉ុណ្ណោះ មិនមែនចំពោះពួកធម៌ដែលកើតឡើងហើយ (ឧប្បន្នៈ) ឡើយ។ ចំណែកពួកធម៌ដែលកើតឡើងហើយ ការរលត់នៃសន្តានដទៃដែលជាអនាគត គប្បីត្រាស់ទុកដោយភាពជាអនាគត មិនមែនការរលត់នៃសន្តាននោះឯងឡើយ។ ព្រោះថា ការរលត់ក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីឧប្បាទៈនៃសន្តាននោះ ឈ្មោះថាចាប់ផ្តើមហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែកាលដែលសោតិន្ទ្រិយនិងចក្ខុន្ទ្រិយរបស់ព្រះអរហន្តទាំងឡាយបែកធ្លាយទៅក្នុងបវត្តិកាលក៏ដោយ ដោយអំណាចនៃការពិចារណាអនាគតកាលប៉ុណ្ណោះ ការដោះស្រាយទាំងពីរថា «ចក្ខាយតនៈរបស់បុគ្គលណា នឹងរលត់ទៅ សោតាយតនៈរបស់បុគ្គលនោះ នឹងរលត់ទៅដែរឬ? អើ។ មួយម៉្យាងទៀត សោតាយតនៈរបស់បុគ្គលណា នឹងរលត់ទៅ ចក្ខាយតនៈរបស់បុគ្គលនោះ នឹងរលត់ទៅដែរឬ? អើ» ដូច្នេះ ឈ្មោះថា សមគួរពិតប្រាកដណាស់។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែការរលត់ក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីបដិសន្ធិ ឈ្មោះថាចាប់ផ្តើមហើយ តែព្រោះភាពជាទីបំផុតនៃសន្តាននោះ ការពោលនូវការរលត់ ទើបពោលដោយការច្យុត ហេតុនោះ សូម្បីតែកាលដែលចំណែកមួយនៃសន្តានរលត់ទៅហើយក្នុងបវត្តិកាល ក៏ទ្រង់ត្រាស់ហៅថា «ការរលត់មិនទាន់ចប់សព្វគ្រប់» ដោយអាស្រ័យចំណែកនៃសន្តានដែលមិនទាន់រលត់ ហើយទ្រង់ត្រាស់ថា ការរលត់នៃសន្តាននោះ សម្រេចដោយការច្យុតប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះព្រះអង្គនឹងត្រាស់ថា «មួយម៉្យាងទៀត សោមនស្សិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា រលត់ទៅ ចក្ខុន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលនោះ រលត់ទៅដែរឬ? អើ» ដូច្នេះ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែក្នុងអាយតនយមកៈនេះ កាលបើទ្រង់បំណងយកតែការរលត់ក្នុងខណៈច្យុតប៉ុណ្ណោះ ចក្ខាយតនៈណាដែលនឹងរលត់ក្នុងបវត្តិកាល ចក្ខាយតនៈនោះ ក៏នឹងរលត់ដោយការច្យុតប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃការចប់សព្វគ្រប់ ហេតុនោះ ការឆ្លើយតបថា «អើ» ទើបសមគួរ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យជាដើមថា «សចក្ខុកានំ» គប្បីដឹងសេចក្តីដោយពាក្យជាដើមថា «បដិលទ្ធចក្ខុកានំ» ដូច្នេះ។


‘‘Yassa cakkhāyatanaṃ na nirujjhati, tassa sotāyatanaṃ na nirujjhissatīti? Sabbesaṃ upapajjantānaṃ, acakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ cakkhāyatanaṃ na nirujjhati, no ca tesaṃ sotāyatanaṃ na nirujjhissatī’’ti ettha āruppe pacchimabhavike ṭhapetvā sabbe upapajjantā, acakkhukā cavantā ca gahitāti daṭṭhabbā. Te hi dutiyakoṭṭhāsena saṅgayhantīti tadapekkhattā sāvasesamidaṃ sabbavacanaṃ acakkhukavacanañcāti. ‘‘Āruppe pacchimabhavikāna’’nti ettha ca arūpato pañcavokāraṃ agacchantā anaññūpapattikāpi ‘‘arūpe pacchimabhavikā’’icceva saṅgayhantīti veditabbā. Esa nayo aññesupi evarūpesūti.

ក្នុងសំណួរថា «ចក្ខាយតនៈរបស់បុគ្គលណា មិនរលត់ទៅ សោតាយតនៈរបស់បុគ្គលនោះ មិននឹងរលត់ទៅដែរឬ? ពួកបុគ្គលដែលកំពុងចាប់បដិសន្ធិទាំងអស់ ពួកបុគ្គលដែលមិនមានចក្ខុ កំពុងច្យុត ទាំងនោះ ចក្ខាយតនៈរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនរលត់ទៅទេ តែសោតាយតនៈរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនមែនមិននឹងរលត់ទៅនោះទេ» ក្នុងសំណួរនេះ គប្បីជ្រាបថា វៀរលែងតែពួកបច្ឆិមភវិកបុគ្គលក្នុងអរូបភពចេញ ពួកបុគ្គលដែលកំពុងចាប់បដិសន្ធិទាំងអស់ និងពួកបុគ្គលដែលមិនមានចក្ខុ កំពុងច្យុត ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយ។ ព្រោះថា ពួកបុគ្គលទាំងនោះ ត្រូវបានសង្គ្រោះដោយចំណែកទីពីរ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «ទាំងអស់» នេះ និងពាក្យថា «មិនមានចក្ខុ» នេះ ឈ្មោះថាជាពាក្យមានសេសសល់ (សាវសេសៈ) ដោយសារការរំពឹងដល់ពួកបច្ឆិមភវិកបុគ្គលក្នុងអរូបភពនោះ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យថា «ពួកបច្ឆិមភវិកបុគ្គលក្នុងអរូបភព» នេះ គប្បីជ្រាបថា ពួកបុគ្គលដែលមិនទៅកាន់បញ្ចវោការភពចាកអរូបភព គឺពួកបុគ្គលដែលមិនមានបដិសន្ធិក្នុងភពដទៃ ក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះដោយពាក្យថា «ពួកបច្ឆិមភវិកបុគ្គលក្នុងអរូបភព» នេះឯង។ វិធីនេះ គប្បីយកទៅប្រើប្រាស់ក្នុងបទដទៃទៀតដែលមានសភាពយ៉ាងនេះដែរ។


Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានៃបវត្តិកាល ចប់ហើយ។


Āyatanayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអាយតនយមកៈ ចប់ហើយ។


4. Dhātuyamakaṃ

៤. ធាតុយមកៈ


1-19. Labbhamānānanti idaṃ pavattivāre saddadhātusambandhānaṃ yamakānaṃ cakkhuviññāṇadhātādisambandhānañca cutipaṭisandhivasena alabbhamānataṃ sandhāya vuttaṃ.

១-១៩. ពាក្យថា «លព្ភមានានំ» នេះ ទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងបវត្តិវារៈ ដោយសំដៅយកភាពដែលមិនបាន ដោយអំណាចនៃការច្យុតនិងបដិសន្ធិ នៃយមកៈទាំងឡាយដែលទាក់ទងនឹងសទ្ទធាតុ និងយមកៈទាំងឡាយដែលទាក់ទងនឹងចក្ខុវិញ្ញាណធាតុជាដើម។


Dhātuyamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាធាតុយមកៈ ចប់ហើយ។


5. Saccayamakaṃ

៥. សច្ចយមកៈ


1. Paṇṇattivāro

១. បញ្ញត្តិវារៈ


Niddesavāravaṇṇanā

ការពណ៌នានិទ្ទេសវារៈ


10-26. ‘‘Dukkhaṃ [Pg.134] dukkhasaccanti? Āmantā’’ti ettha kiñcāpi dukkhadukkhaṃ saṅkhāradukkhaṃ vipariṇāmadukkhanti tīsupi dukkhasaddo pavattati, ‘‘jātipi dukkhā’’tiādinā (mahāva. 14; vibha. 190) jātiādīsu ca, so pana dukkhadukkhato aññattha pavattamāno aññanirapekkho nappavattati. Suddhañcettha dukkhapadaṃ aññanirapekkhaṃ gahetvā paṇṇattisodhanaṃ karoti, tena nippariyāyato dukkhasabhāvattā eva yaṃ dukkhadukkhaṃ, tasmiṃ dukkhadukkhe esa dukkhasaddo, tañca ekantena dukkhasaccamevāti ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ. Suddhasaccavāre saccavibhaṅge vuttesu samudayesu koci phaladhammesu natthi, na ca phaladhammesu koci nirodhoti vuccamāno atthi, maggasaddo ca phalaphalaṅgesu maggaphalattā pavattati, na maggakiccasabbhāvā. Pariniṭṭhitaniyyānakiccāni hi tāni. Niyyānavācako cettha maggasaddo, na niyyānaphalavācako, tasmā samudayo saccaṃ, nirodho saccaṃ, maggo saccanti etesupi ‘‘āmantā’’icceva vissajjanaṃ kataṃ.

១០-២៦. ក្នុងសំណួរថា «ទុក្ខ ជាទុក្ខសច្ចៈឬ? អើ» នេះ សូម្បីតែទុក្ខសព្ទ តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទុក្ខទាំង ៣ យ៉ាង គឺ ទុក្ខទុក្ខៈ សង្ខារទុក្ខៈ វិបរិណាមទុក្ខៈ ផង និងក្នុងជាតិជាដើម ដោយវិធីជាដើមថា «សូម្បីជាតិក៏ជាទុក្ខ» ផងក៏ដោយ តែទុក្ខសព្ទនោះ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីដទៃក្រៅពីទុក្ខទុក្ខៈ តែងមិនប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនរំពឹងដល់ពាក្យដទៃឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ទ្រង់កាន់យកនូវទុក្ខបទដ៏សុទ្ធសាធ ដែលមិនរំពឹងដល់ពាក្យដទៃ ហើយធ្វើការជម្រះនូវបញ្ញត្តិ ព្រោះហេតុនោះ ទុក្ខសព្ទនេះ តែងមានក្នុងទុក្ខទុក្ខៈណា ដែលមានសភាវៈជាទុក្ខដោយត្រង់ ហើយទុក្ខទុក្ខៈនោះ ក៏ជាទុក្ខសច្ចៈដោយពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ឆ្លើយថា «អើ»។ ក្នុងសុទ្ធសច្ចវារៈ ក្នុងបណ្តាសមុទ័យទាំងឡាយដែលត្រាស់ទុកក្នុងសច្ចវិភង្គ សមុទ័យណាមួយ មិនមានក្នុងផលធម៌ទាំងឡាយឡើយ ហើយធម៌ណាមួយក្នុងផលធម៌ទាំងឡាយ ដែលហៅថា និរោធ ក៏មិនមានដែរ ចំណែកមគ្គសព្ទ តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអង្គនៃផល ព្រោះភាពជាផលនៃមគ្គ មិនមែនប្រព្រឹត្តទៅព្រោះការមាននៃមគ្គកិច្ចឡើយ។ ព្រោះថា អង្គនៃផលទាំងនោះ មានកិច្ចក្នុងការស្រោចស្រង់ចាកវដ្តៈដ៏សម្រេចហើយ។ ម៉្យាងទៀត មគ្គសព្ទក្នុងទីនេះ ជាពាក្យពោលនូវការស្រោចស្រង់ចាកវដ្តៈ មិនមែនជាពាក្យពោលនូវផលនៃការស្រោចស្រង់ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយថា សមុទ័យជាសច្ចៈ និរោធជាសច្ចៈ មគ្គជាសច្ចៈ ទាំងនេះ ទើបទ្រង់ឆ្លើយតបថា «អើ» ដូចគ្នា។


Atha vā padasodhanena padesu sodhitesu saccavisesanabhūtā eva dukkhādisaddā idha gahitāti viññāyanti. Tesaṃ pana ekantena saccavisesanabhāvaṃ, saccānañca tabbisesanayogavisesaṃ dīpetuṃ suddhasaccavāro vuttoti saccavisesanānaṃ dukkhādīnaṃ ekantasaccattā ‘‘dukkhaṃ saccaṃ…pe… maggo saccanti? Āmantā’’ti vuttanti. Yathā cettha, evaṃ khandhayamakādīsupi suddhakhandhādivāresu khandhādivisesanabhūtānameva rūpādīnaṃ gahaṇaṃ yuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ (yama. aṭṭha. khandhayamaka 38) pana ‘‘yasmā piyarūpasātarūpasaṅkhātaṃ vā rūpaṃ hotu bhūtupādārūpaṃ vā, sabbaṃ pañcasu khandhesu saṅgahaṃ gacchateva, tasmā āmantāti paṭijānātī’’ti vacanena rūpādicakkhādidukkhādiggahaṇehi suddhakhandhādivāresupi khandhādivisesanato aññepi gahitāti ayamattho dīpito hoti, tena tadanurūpatāvasena itaro attho vutto.

មួយម៉្យាងទៀត កាលបើជម្រះបទទាំងឡាយដោយបទសោធនវារៈហើយ គប្បីដឹងថា ពួកទុក្ខសព្ទជាដើម ដែលជាវិសេសនៈនៃសច្ចៈប៉ុណ្ណោះ ត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីនេះ。 ម៉្យាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាវិសេសនៈនៃសច្ចៈដោយពិតប្រាកដ របស់ទុក្ខសព្ទជាដើមទាំងនោះ និងការប្រកបដោយវិសេសនៈនៃសច្ចៈទាំងឡាយនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវសុទ្ធសច្ចវារៈ ព្រោះភាពជាសច្ចៈពិតប្រាកដនៃពួកធម៌មានទុក្ខជាដើម ដែលជាវិសេសនៈនៃសច្ចៈ ទើបត្រាស់ថា «ទុក្ខជាសច្ចៈ... មគ្គជាសច្ចៈឬ? អើ» ដូច្នេះ។ សេចក្តីនេះ យ៉ាងណា សូម្បីក្នុងខន្ធយមកៈជាដើម ក្នុងសុទ្ធខន្ធវារៈជាដើម ការកាន់យកនូវរូបជាដើម ដែលជាវិសេសនៈនៃខន្ធជាដើមប៉ុណ្ណោះ ទើបសមគួរ យ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា ព្រោះមានពាក្យថា «ព្រោះថារូប ទោះបីជាសភាវៈដែលរាប់ថាជាបិយរូបនិងសាតរូបក្តី ជាភូតរូបនិងឧបាទាយរូបក្តី ទាំងអស់ តែងដល់នូវការសង្គ្រោះក្នុងខន្ធទាំង ៥ ដោយពិត ព្រោះហេតុនោះ ទើបទទួលសន្យាថា អើ» ដូច្នេះ សេចក្តីនេះ ឈ្មោះថាទ្រង់បង្ហាញហើយថា សូម្បីក្នុងសុទ្ធខន្ធវារៈជាដើម ដោយការកាន់យករូបជាដើម ចក្ខុជាដើម ទុក្ខជាដើម សូម្បីតែសេចក្តីដទៃក្រៅពីវិសេសនៈនៃខន្ធជាដើម ក៏ត្រូវបានកាន់យកដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលនូវសេចក្តីដទៃទៀត ដោយអំណាចនៃការសមគួរដល់សេចក្តីនោះ។


Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានិទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។


2. Pavattivāravaṇṇanā

២. ការពណ៌នាបវត្តិវារៈ


27-164. Antamaso [Pg.135] suddhāvāsānampīti idaṃ tesaṃ ariyattā dukkhasaccena upapajjane āsaṅkā siyāti katvā vuttaṃ. Taṇhāvippayuttacittassāti idaṃ pañcavokāravaseneva gahetabbanti vuttaṃ. Yassa dukkhasaccaṃ uppajjatīti etena pana sanniṭṭhānena sabbe upapajjantā pavattiyaṃ catuvokāre maggaphalato aññacittānaṃ uppādakkhaṇasamaṅgino pañcavokāre ca sabbacittānaṃ uppādakkhaṇasamaṅgino saṅgahitāti tesveva sanniṭṭhānena nicchitesu keci ‘‘pavatte taṇhāvippayuttacittassa uppādakkhaṇe’’ti etena dukkhasamudayesu ekakoṭṭhāsappavattisamaṅgino dassīyanti sanniṭṭhānena gahitasseva vibhāgadassanato, tena catuvokārānampi gahaṇaṃ upapannameva. Na hi tesu maggaphaluppādasamaṅgīsu pasaṅgatā atthi taṃsamaṅgīnaṃ tesaṃ sanniṭṭhānena aggahitattāti. Idaṃ idha na gahetabbanti idaṃ catuvokāre phalasamāpatticittaṃ idha saccānaṃ uppādavacane na gahetabbanti vuttaṃ hoti.

២៧-១៦៤. ពាក្យថា Antamaso suddhāvāsānampi នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅថា ព្រោះតែព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិទាំងនោះ ការកើតឡើងដោយទុក្ខសច្ចៈ គួរជាទីសង្ស័យបាន។ ពាក្យថា Taṇhāvippayuttacittassa នេះ លោកពោលថា គប្បីកាន់យកដោយអំណាចនៃបញ្ចវោការភូមិតែម្យ៉ាង។ ប៉ុន្តែ ដោយសន្និដ្ឋានបទថា Yassa dukkhasaccaṃ uppajjati នេះ ជនទាំងឡាយដែលកំពុងចាប់បដិសន្ធិទាំងអស់ ក្នុងបវត្តិកាល ជនទាំងឡាយដែលប្រកបដោយឧប្បាទខណៈនៃចិត្តដទៃក្រៅពីមគ្គនិងផលក្នុងចតុវោការភូមិ និងជនទាំងឡាយដែលប្រកបដោយឧប្បាទខណៈនៃចិត្តទាំងអស់ក្នុងបញ្ចវោការភូមិ ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលហើយ ក្នុងបណ្តាជនទាំងនោះដែលត្រូវបានកំណត់ដោយសន្និដ្ឋានបទនោះ ជនខ្លះដែលប្រកបដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃចំណែកមួយក្នុងទុក្ខសច្ចៈនិងសមុទយសច្ចៈ ត្រូវបានបង្ហាញឡើងដោយបទថា “pavatte taṇhāvippayuttacittassa uppādakkhaṇe” នេះ ព្រោះការបង្ហាញចំណែកផ្សេងៗនៃធម៌ដែលកាន់យកហើយដោយសន្និដ្ឋានបទនោះឯង ហេតុនោះ ការកាន់យកសូម្បីតែចតុវោការបុគ្គលទាំងឡាយ ក៏ជាការសមគួរដែរ។ ពិតណាស់ ក្នុងបណ្តាជនទាំងនោះ ការជាប់ជំពាក់ក្នុងជនទាំងឡាយដែលប្រកបដោយការកើតឡើងនៃមគ្គនិងផល មិនមានឡើយ ព្រោះជនទាំងឡាយដែលប្រកបដោយមគ្គនិងផលនោះ មិនត្រូវបានកាន់យកដោយសន្និដ្ឋានបទឡើយ។ ពាក្យថា Idaṃ idha na gahetabbaṃ នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ផលសមាបត្តិចិត្តក្នុងចតុវោការភូមិ មិនគប្បីកាន់យកក្នុងទីនេះ ក្នុងពាក្យពោលអំពីការកើតឡើងនៃសច្ចៈទាំងឡាយឡើយ។


Ettha ca sabbesaṃ upapajjantānanti idaṃ kammajapavattassa paṭhamuppādadassanena vuttaṃ, asaññasattāpettha saṅgahitā. Pavatte taṇhāvippayuttacittassa uppādakkhaṇeti idaṃ pana samudayasaccuppādavomissassa dukkhasaccuppādassa taṃrahitassa dassanavasena vuttaṃ. Taṇhāya uppādakkhaṇeti taṃsahitassa samudayasaccuppādavomissassa. Tesaṃ pana asaññasattānaṃ pavattiyaṃ dukkhasaccassa uppādo sabbattha na gahito, tathā nirodho cāti. Maggasaccayamakepi eseva nayo. Tesaṃ tasmiṃ upapattikkhaṇe ca taṇhāvippayuttacittuppattikkhaṇe cāti evamettha khaṇavasena okāso veditabboti vuttaṃ, evañca sati ‘‘yassa yattha dukkhasaccaṃ uppajjati, tassa tattha samudayasaccaṃ uppajjissatī’’ti (yama. 1.saccayamaka.71) etassa vissajjane pacchimakoṭṭhāse ‘‘itaresaṃ catuvokāraṃ pañcavokāraṃ upapajjantānaṃ, pavatte cittassa uppādakkhaṇe tesaṃ tattha dukkhasaccañca uppajjati samudayasaccañca uppajjissatī’’ti idaṃ na yujjeyya. Na hi upapattikkhaṇe cittuppattikkhaṇe ca samudayasaccaṃ uppajjissatīti. Tasmā upapattikkhaṇataṇhāvippayuttacittuppattikkhaṇasamaṅgīnaṃ puggalānaṃ yasmiṃ kāmāvacarādiokāse sā upapatti cittuppatti ca pavattamānā, tattha tesanti okāsavasenevettha [Pg.136] tattha-saddassa attho yujjati. Puggalokāsavāro hesa. Tattha puggalavisesadassanatthaṃ ‘‘sabbesaṃ upapajjantāna’’ntiādi vuttaṃ, okāso pana yattha te, so evāti.

ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា sabbesaṃ upapajjantānaṃ នេះ លោកពោលដោយការបង្ហាញការកើតឡើងដំបូងនៃកម្មជរូបដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ខ្សែ សូម្បីតែអសញ្ញសត្វបុគ្គលទាំងឡាយ ក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងទីនេះដែរ។ ចំណែកឯពាក្យថា pavatte taṇhāvippayuttacittassa uppādakkhaṇe នេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃការបង្ហាញការកើតឡើងនៃទុក្ខសច្ចៈដែលប្រាសចាកការកើតឡើងនៃសមុទយសច្ចៈ ទោះបីជាច្រឡំដោយការកើតឡើងនៃសមុទយសច្ចៈក៏ដោយ។ ពាក្យថា taṇhāya uppādakkhaṇe គឺសំដៅដល់ការកើតឡើងនៃទុក្ខសច្ចៈដែលប្រកបដោយតណ្ហានោះ ដែលច្រឡំដោយការកើតឡើងនៃសមុទយសច្ចៈ។ ប៉ុន្តែ ការកើតឡើងនៃទុក្ខសច្ចៈក្នុងបវត្តិកាលរបស់អសញ្ញសត្វបុគ្គលទាំងនោះ មិនត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីទាំងពួងឡើយ ព្រមទាំងការរលត់ក៏ដូចគ្នាដែរ។ សូម្បីតែក្នុងមគ្គសច្ចយមកៈ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា tesaṃ tasmiṃ upapattikkhaṇe ca taṇhāvippayuttacittuppattikkhaṇe ca នេះ លោកពោលថា ឱកាសគប្បីដឹងដោយអំណាចនៃខណៈក្នុងទីនេះ តែបើកាលបើដូច្នោះ មតិឆ្លើយក្នុងបច្ឆិមកោដ្ឋាសៈនៃបញ្ហាថា “yassa yattha dukkhasaccaṃ uppajjati, tassa tattha samudayasaccaṃ uppajjissati” ថា “itaresaṃ catuvokāraṃ pañcavokāraṃ upapajjantānaṃ, pavatte cittassa uppādakkhaṇe tesaṃ tattha dukkhasaccañca uppajjati samudayasaccañca uppajjissati” នេះ មិនសមគួរឡើយ។ ព្រោះថា សមុទយសច្ចៈ មិនមែននឹងកើតឡើងក្នុងឧបបត្តិខណៈ និងចិត្តុប្បាទខណៈឡើយ។ ហេតុនោះ ក្នុងកាមាវចរភូមិជាដើមណា ដែលការចាប់បដិសន្ធិ និងការកើតឡើងនៃចិត្តនោះ កំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រកបដោយឧបបត្តិខណៈ និងតណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តុប្បាទខណៈ សេចក្តីនៃសព្ទថា tattha ក្នុងពាក្យថា tattha tesaṃ នេះ គប្បីសមគួរដោយអំណាចនៃឱកាស (ភូមិ) តែម្យ៉ាង។ ព្រោះថានេះជាបុគ្គលោការសវារៈ។ ក្នុងបុគ្គលោការសវារៈនោះ ពាក្យថា “sabbesaṃ upapajjantānaṃ” ជាដើម លោកពោលដើម្បីបង្ហាញបុគ្គលពិសេស ចំណែកឯឱកាសវិញ គឺភូមិណាដែលបុគ្គលទាំងនោះប្រព្រឹត្តទៅ គឺភូមិនោះឯង។


‘‘Sabbesaṃ cavantānaṃ pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe āruppe maggassa ca phalassa ca uppādakkhaṇe tesaṃ samudayasaccañca nuppajjati dukkhasaccañca nuppajjatī’’ti ettha pana ‘‘pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe dukkhasaccaṃ nuppajjatī’’ti cittapaṭibaddhavuttittā cittajarūpameva idhādhippetaṃ, na kammajādirūpaṃ cittaṃ anapekkhitvāva uppajjanatoti keci vadanti. ‘‘Yassa vā pana samudayasaccaṃ nuppajjatī’’ti etena pana sanniṭṭhānena gahito puggalo na cittaṃ apekkhitvāva gahito, atha kho yo koci evaṃpakāro, tasmā ‘‘tassa dukkhasaccaṃ nuppajjatī’’ti etena ca na cittāpekkhameva dukkhasaccaṃ vuttaṃ, atha kho yaṃ kiñcīti cittassa bhaṅgakkhaṇe yaṃ kiñci dukkhasaccaṃ nuppajjatīti ayamattho viññāyatīti. Na hi yamake vibhajitabbe avibhattā nāma pucchā atthīti.

ក្នុងពាក្យថា “Sabbesaṃ cavantānaṃ pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe āruppe maggassa ca phalassa ca uppādakkhaṇe tesaṃ samudayasaccañca nuppajjati dukkhasaccañca nuppajjati” នេះ ចំពោះពាក្យថា “pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe dukkhasaccaṃ nuppajjati” គ្រូខ្លះ ពោលថា សំដៅយកតែចិត្តជរូបប៉ុណ្ណោះ ព្រោះវាមានការប្រព្រឹត្តទៅជាប់ទាក់ទងនឹងចិត្ត មិនសំដៅយកកម្មជរូបជាដើមឡើយ ព្រោះកម្មជរូបជាដើមនោះ កើតឡើងដោយមិនបាច់អាស្រ័យចិត្តឡើយ។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលដែលកាន់យកដោយសន្និដ្ឋានបទថា “Yassa vā pana samudayasaccaṃ nuppajjati” នេះ មិនមែនកាន់យកដោយអាស្រ័យចិត្តនោះទេ គឺកាន់យកបុគ្គលណាមួយដែលមានសភាវៈបែបនេះ ហេតុនោះ ដោយពាក្យថា “tassa dukkhasaccaṃ nuppajjati” នេះ ព្រះអង្គមិនបានសម្តែងទុក្ខសច្ចៈដែលអាស្រ័យតែចិត្តនោះទេ គឺសម្តែងទុក្ខសច្ចៈណាមួយ ដូច្នេះ សេចក្តីនេះគប្បីជ្រាបថា ក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្ត ទុក្ខសច្ចៈណាមួយមិនកើតឡើងឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងយមកៈ កាលបើគប្បីចែក មិនមានសេចក្តីសួរដែលមិនបានចែកឡើយ។


‘‘Suddhāvāsānaṃ dutiye cittevattamāne’’ti idaṃ sabbantimena paricchedena yassa yattha dukkhasaccaṃ uppajjittha, no ca samudayasaccaṃ, taṃdassanavasena vuttaṃ. Tasmiṃ pana dassite tena samānagatikattā dutiyākusalacittato purimasabbacittasamaṅgino teneva dassitā honti. Tesampi hi tattha dukkhasaccaṃ uppajjittha no ca tesaṃ tattha samudayasaccaṃ uppajjitthāti. Evañca katvā ‘‘itaresaṃ catuvokārapañcavokārāna’’nti ettha yathāvuttā suddhāvāsā aggahitā honti. Yathā ‘‘yassa yattha dukkhasaccaṃ uppajjati, tassa tattha samudayasaccaṃ uppajjitthā’’ti (yama. 1.saccayamaka.61) etassa vissajjane ‘‘suddhāvāsānaṃ upapatticittassa uppādakkhaṇe’’ti (yama. 1.saccayamaka.61) eteneva upapatticittuppādakkhaṇasamaṅgisamānagatikā dutiyākusalato purimasabbacittuppādakkhaṇasamaṅgino dassitā hontīti na te ‘‘itaresa’’nti etena gayhanti, evamidhāpi daṭṭhabbanti. ‘‘Itaresa’’nti vacanaṃ pañcavokārānaṃ visesanatthaṃ, na catuvokārānaṃ. Na hi te pubbe vuttā vajjetabbā santi pañcavokārā viya yathāvuttā suddhāvāsāti. ‘‘Abhisametāvīnaṃ tesaṃ tattha dukkhasaccañca uppajjittha maggasaccañca uppajjitthā’’ti (yama. 1.saccayamaka.41) etena sanniṭṭhānena puggalokāsā aññamaññaparicchinnā gahitāti yasmiṃ okāse abhisametāvino, te evaṃ ‘‘abhisametāvīna’’nti etena gahitāti daṭṭhabbā[Pg.137]. Tena ye kāmāvacare rūpāvacare arūpāvacare vā abhisametāvino rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ vā upapannā, yāva tatthābhisamayo uppanno bhavissati, tāva te ettha na gayhanti, te pana purimakoṭṭhāse ‘‘suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāne’’ti evaṃ dassitehi suddhāvāse anuppannābhisamayehi samānagatikāti visuṃ na dassitā. ‘‘Anabhisametāvīna’’nti gahitā ye sabbattha tattha ca anabhisametāvino, tesu suddhāvāsānaṃ gahaṇakālavisesanatthaṃ ‘‘suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāne’’ti (yama. 1.saccayamaka.42) vuttanti.

ពាក្យថា “Suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāne” នេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃការបង្ហាញបុគ្គលនិងភូមិដែលទុក្ខសច្ចៈធ្លាប់កើតឡើង ប៉ុន្តែសមុទយសច្ចៈមិនធ្លាប់កើតឡើង ដោយការកំណត់ចុងក្រោយបង្អស់។ កាលបើចិត្តទីពីរនោះត្រូវបានបង្ហាញហើយ ជនទាំងឡាយដែលប្រកបដោយចិត្តទាំងអស់មុនអំពីអកុសលចិត្តទីពីរ (ដែលពោលគឺភវនិកន្តិកជវនៈទីពីរ) ឈ្មោះថាត្រូវបានបង្ហាញដោយបទនោះឯង ព្រោះមានការប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នា (ដោយការធ្លាប់កើតឡើងនៃទុក្ខសច្ចៈ និងមិនធ្លាប់កើតឡើងនៃសមុទយសច្ចៈ)។ ព្រោះថា ទុក្ខសច្ចៈធ្លាប់កើតឡើងដល់ជនទាំងនោះក្នុងភូមិនោះ ប៉ុន្តែសមុទយសច្ចៈមិនធ្លាប់កើតឡើងដល់ជនទាំងនោះក្នុងភូមិនោះឡើយ។ កាលបើធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះហើយ ព្រះសុទ្ធាវាសបុគ្គលទាំងឡាយដែលពោលហើយក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថាមិនត្រូវបានកាន់យកក្នុងពាក្យថា “itaresaṃ catuvokārapañcavokārānaṃ” ឡើយ។ ដូចជាក្នុងពាក្យឆ្លើយនៃបញ្ហាថា “yassa yattha dukkhasaccaṃ uppajjati, tassa tattha samudayasaccaṃ uppajjittha” ថា “suddhāvāsānaṃ upapatticittassa uppādakkhaṇe” នេះឯង ជនទាំងឡាយដែលប្រកបដោយឧប្បាទខណៈនៃចិត្តទាំងអស់មុនអំពីអកុសលចិត្តទីពីរ ដែលមានការប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នានឹងជនដែលប្រកបដោយឧប្បាទខណៈនៃបដិសន្ធិចិត្ត ឈ្មោះថាត្រូវបានបង្ហាញហើយ ហេតុនោះ ជនទាំងនោះមិនត្រូវបានកាន់យកដោយបទថា “itaresaṃ” ឡើយ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងអតីតវារៈនេះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា “itaresaṃ” នេះ ជាពាក្យសម្រាប់ធ្វើសេចក្តីពិសេសដល់បញ្ចវោការបុគ្គលទាំងឡាយ មិនមែនសម្រាប់ចតុវោការបុគ្គលទាំងឡាយឡើយ។ ព្រោះថា ចតុវោការបុគ្គលទាំងនោះ ដែលជាបុគ្គលគប្បីវៀរចាក មិនមែនមានដូចជាបញ្ចវោការបុគ្គលទាំងឡាយដែលជាព្រះសុទ្ធាវាសបុគ្គលដែលពោលហើយនោះឡើយ។ ដោយសន្និដ្ឋានបទថា “Abhisametāvīnaṃ tesaṃ tattha dukkhasaccañca uppajjittha maggasaccañca uppajjittha” នេះ បុគ្គលនិងឱកាសដែលកំណត់ផ្សេងៗគ្នាត្រូវបានកាន់យកហើយ ហេតុនោះ ក្នុងភូមិណាដែលជនទាំងឡាយបានត្រាស់ដឹងហើយ ជនទាំងនោះឯងត្រូវបានកាន់យកដោយបទថា “abhisametāvīnaṃ” នេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ហេតុនោះ ជនទាំងឡាយណាដែលបានត្រាស់ដឹងក្នុងកាមាវចរភូមិ រូបាវចរភូមិ ឬអរូបាវចរភូមិ ហើយបានទៅកើតក្នុងរូបាវចរភូមិ ឬអរូបាវចរភូមិ ដរាបណាការត្រាស់ដឹងមិនទាន់កើតឡើងក្នុងភូមិនោះ ដរាបនោះ ជនទាំងនោះមិនត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីនេះឡើយ ប៉ុន្តែជនទាំងនោះមានការប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នានឹងជនទាំងឡាយដែលមិនទាន់ត្រាស់ដឹងក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិ ដែលត្រូវបានបង្ហាញក្នុងបុរិមកោដ្ឋាសៈថា “suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāne” យ៉ាងនេះ ហេតុនោះ លោកមិនបានបង្ហាញដោយឡែកឡើយ។ ជនទាំងឡាយណាដែលមិនទាន់ត្រាស់ដឹងក្នុងទីទាំងពួង និងក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិនោះ ត្រូវបានកាន់យកដោយបទថា “anabhisametāvīnaṃ” ក្នុងបណ្តាជនទាំងនោះ ដើម្បីធ្វើសេចក្តីពិសេសដល់កាលដែលត្រូវកាន់យកនូវព្រះសុទ្ធាវាសបុគ្គលទាំងឡាយ លោកទើបពោលថា “suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāne” ដូច្នេះ។


Yassa cittassa anantarā aggamaggaṃ paṭilabhissantīti etena vodānacittasamaṅginā samānagatikā tato purimataracittasamaṅginopi yāva sabbantimataṇhāsampayuttacittasamaṅgī, tāva dassitāti veditabbā. Esa nayo aññesu evarūpesūti.

ដោយបទថា Yassa cittassa anantarā aggamaggaṃ paṭilabhissantī នេះ ជនទាំងឡាយដែលប្រកបដោយចិត្តមុនៗអំពីវោទានចិត្តនោះ ដែលមានការប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នានឹងបុគ្គលដែលប្រកបដោយវោទានចិត្ត ដរាបដល់បុគ្គលដែលប្រកបដោយតណ្ហាសម្បយុត្តចិត្តចុងក្រោយបង្អស់ គប្បីជ្រាបថា ត្រូវបានបង្ហាញហើយ។ វិធីនេះ គប្បីដឹងក្នុងយមកៈដទៃទៀតដែលមានសភាវៈបែបនេះ។


Pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇeti āgataṭṭhāne paṭisandhicittassapi bhaṅgakkhaṇaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, tathā ‘‘pavatte cittassa uppādakkhaṇe’’ti āgataṭṭhāne ca cuticittassapi uppādakkhaṇassāti. ‘‘Yassa dukkhasaccaṃ na nirujjhati, tassa samudayasaccaṃ na nirujjhissatī’’ti (yama. 1.saccayamaka.116) etassa vissajjane dvīsupi koṭṭhāsesu ‘‘arūpe maggassa ca phalassa ca bhaṅgakkhaṇe’’icceva (yama. 1.saccayamaka.116) vuttaṃ, na visesitaṃ. Kasmā? Ekassapi maggassa ca phalassa ca bhaṅgakkhaṇasamaṅgino ubhayakoṭṭhāsabhajanato. Yassa dukkhasaccaṃ na nirujjhatīti etena sanniṭṭhānena gahitesu hi arupe maggaphalabhaṅgakkhaṇasamaṅgīsu kesañci tiṇṇaṃ phalānaṃ dvinnañca maggānaṃ bhaṅgakkhaṇasamaṅgīnaṃ nirantaraṃ anuppādetvā antarantarā vipassanānikantiṃ bhavanikantiṃ uppādetvā ye uparimagge uppādessanti, tesaṃ samudayasaccaṃ nirujjhissatīti tesaṃyeva pana kesañci antarā taṇhaṃ anuppādetvā uparimaggauppādentānaṃ maggaphalabhaṅgakkhaṇasamaṅgīnaṃ samudayasaccaṃ na nirujjhissatīti. Sāmaññavacanenapi ca purimakoṭṭhāse vuccamānena pacchimakoṭṭhāse vakkhamāne vajjetvāva gahaṇaṃ hotīti dassitoyaṃ nayoti.

ក្នុងទីដែលមកដល់ថា pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe គប្បីជ្រាបថា ជាការកាន់យកភង្គខណៈសូម្បីនៃបដិសន្ធិចិត្ត យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីដែលមកដល់ថា “pavatte cittassa uppādakkhaṇe” ក៏គប្បីជ្រាបថា ជាការកាន់យកឧប្បាទខណៈសូម្បីនៃចុតិចិត្តដែរ។ ក្នុងពាក្យឆ្លើយនៃបញ្ហាថា “yassa dukkhasaccaṃ na nirujjhati, tassa samudayasaccaṃ na nirujjhissati” ក្នុងកោដ្ឋាសៈទាំងពីរ លោកពោលត្រឹមតែថា “arūpe maggassa ca phalassa ca bhaṅgakkhaṇe” ប៉ុណ្ណោះ មិនបានធ្វើសេចក្តីពិសេសឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះបុគ្គលសូម្បីតែម្នាក់ដែលប្រកបដោយភង្គខណៈនៃមគ្គនិងផល តែងចូលទៅក្នុងកោដ្ឋាសៈទាំងពីរ។ ពិតណាស់ កាលបើកាន់យកបុគ្គលដែលប្រកបដោយភង្គខណៈនៃមគ្គនិងផលក្នុងអរូបភូមិ ដោយសន្និដ្ឋានបទថា yassa dukkhasaccaṃ na nirujjhati នេះហើយ ក្នុងបណ្តាជនទាំងនោះ ជនខ្លះដែលប្រកបដោយភង្គខណៈនៃផលទាំងបី និងមគ្គទាំងពីរ មិនធ្វើឱ្យកើតឡើងដោយគ្មានចន្លោះឡើយ តែធ្វើឱ្យកើតឡើងនូវវិបស្សនានិកន្តិ និងភវនិកន្តិក្នុងចន្លោះៗ ហើយនឹងធ្វើឱ្យកើតឡើងនូវមគ្គជាន់ខ្ពស់ ជនទាំងនោះ សមុទយសច្ចៈនឹងរលត់ ប៉ុន្តែ ក្នុងបណ្តាជនទាំងនោះឯង ជនខ្លះមិនធ្វើឱ្យកើតឡើងនូវតណ្ហាក្នុងចន្លោះឡើយ ហើយធ្វើឱ្យកើតឡើងនូវមគ្គជាន់ខ្ពស់ ជនទាំងនោះដែលប្រកបដោយភង្គខណៈនៃមគ្គនិងផល សមុទយសច្ចៈនឹងមិនរលត់ឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែដោយសាមញ្ញវាចាដែលលោកកំពុងពោលក្នុងបុរិមកោដ្ឋាសៈ ការកាន់យកដោយវៀរចាកសេចក្តីដែលនឹងពោលក្នុងបច្ឆិមកោដ្ឋាសៈ តែងមានបាន វិធីនេះលោកបង្ហាញទុកហើយ ដូច្នេះឯង។


Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីបវត្តិវារៈ ចប់ហើយ។


3. Pariññāvāravaṇṇanā

៣. ការពណ៌នាអំពីបរិញ្ញាវារៈ


165-170. Pariññāvāre [Pg.138]…pe… tissopettha pariññā labbhantīti ettheva visesanaṃ khandhayamakādīsu sabbakhandhādīnaṃ viya sabbasaccānaṃ apariññeyyatādassanatthaṃ sacchikaraṇabhāvanāvasena imassa vārassa appavattidassanatthañca. Dukkhassa pariññatthaṃ samudayassa ca pahānatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatīti pariññāpahānaṃ saccesu dassetuṃ dukkhe tīraṇapariññā vuttā, na pahānapariññā. Samudaye ca pahānapariññā, na tīraṇapariññā. Ñātapariññā pana sādhāraṇāti ubhayattha vuttā. Maggañāṇañhi dukkhasamudayāni vibhāvetīti ñātapariññā ca hoti, dukkhatīraṇakiccānaṃ nipphādanato tīraṇapariññā ca, samudayassa appavattikaraṇatova pahānapariññā cāti tissopi pariññā maggakkhaṇe eva yojetabbāti.

១៦៥-១៧០. ក្នុងបរិញ្ញាវារៈ... ពាក្យថា tissopettha pariññā labbhanti នេះ ជាពាក្យពិសេសក្នុងសច្ចយមកៈនេះឯង ដើម្បីបង្ហាញការមិនមែនជាធម៌គប្បីកំណត់ដឹងនៃសច្ចៈទាំងអស់ ដូចជាខន្ធទាំងអស់ជាដើមក្នុងខន្ធយមកៈជាដើម និងដើម្បីបង្ហាញការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃវារៈនេះ ដោយអំណាចនៃការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់និងការចម្រើន។ ព្រោះថា ព្រហ្មចរិយធម៌ដែលបុគ្គលប្រព្រឹត្តក្នុងសំណាក់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដើម្បីកំណត់ដឹងនូវទុក្ខ និងដើម្បីលះបង់នូវសមុទយៈ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញការកំណត់ដឹងនិងការលះបង់ក្នុងសច្ចៈទាំងឡាយ លោកទើបពោលតីរណបរិញ្ញាក្នុងទុក្ខសច្ចៈ មិនបានពោលបហានបរិញ្ញាឡើយ។ និងពោលបហានបរិញ្ញាក្នុងសមុទយសច្ចៈ មិនបានពោលតីរណបរិញ្ញាឡើយ។ ចំណែកឯញាតបរិញ្ញា ជាធម៌ទូទៅ ហេតុនោះ លោកទើបពោលក្នុងសច្ចៈទាំងពីរ។ ព្រោះថាមគ្គញាណ តែងធ្វើទុក្ខនិងសមុទយៈឱ្យប្រាកដច្បាស់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថាជាញាតបរិញ្ញាផង ព្រោះញ៉ាំងកិច្ចនៃការកំណត់ដឹងទុក្ខឱ្យសម្រេច ឈ្មោះថាជាតីរណបរិញ្ញាផង ព្រោះធ្វើមិនឱ្យសមុទយៈប្រព្រឹត្តទៅទៀត ឈ្មោះថាជាបហានបរិញ្ញាផង ដូច្នេះ បរិញ្ញាទាំងបីសូម្បីទាំងអស់ គប្បីប្រកបក្នុងមគ្គខណៈនោះឯង។


Pariññāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីបរិញ្ញាវារៈ ចប់ហើយ។


Saccayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីសច្ចយមកៈ ចប់ហើយ។


6. Saṅkhārayamakaṃ

៦. សង្ខារយមកៈ


1. Paṇṇattivāravaṇṇanā

១. ការពណ៌នាអំពីបញ្ញត្តិវារៈ


1. Khandhādayo viya pubbe avibhattā kāyasaṅkhārādayoti tesaṃ aviññātattā ‘‘assāsapassāsā kāyasaṅkhāro’’tiādinā (saṃ. ni. 4.348) tayo saṅkhāre vibhajati. Kāyassa saṅkhāroti paṭhame atthe sāmiatthe eva sāmivacanaṃ, dutiye atthe kattuatthe. Vaciyā saṅkhāroti kammatthe sāmivacanaṃ. Cittassa saṅkhāroti ca kattuattheyeva. So pana karaṇavacanassa atthoti katvā ‘‘karaṇatthe sāmivacanaṃ katvā’’ti vuttaṃ.

១. ដូចជាខន្ធទាំងឡាយជាដើម ដែលមិនទាន់បានចែករំលែកក្នុងកាលមុន ឯកាយសង្ខារជាដើម ក៏មិនទាន់បានចែករំលែកក្នុងកាលមុនដូច្នោះដែរ ព្រោះហេតុតែសង្ខារទាំងនោះ មិនទាន់ត្រូវបានដឹងច្បាស់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបទ្រង់ចែកសង្ខារទាំង ៣ យ៉ាង ដោយព្រះបាលីជាដើមថា «ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល ឈ្មោះថាកាយសង្ខារ»។ ក្នុងបទថា «kāyassa saṅkhāro» នោះ សាមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថទី ១ គឺក្នុងអត្ថជាសាមីប៉ុណ្ណោះ, ក្នុងអត្ថទី ២ គឺក្នុងអត្ថជាកត្តា។ ក្នុងបទថា «vaciyā saṅkhāro» សាមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថជាកម្ម។ និងក្នុងបទថា «cittassa saṅkhāro» សាមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថជាកត្តាប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ អត្ថជាកត្តានោះ គឺជាអត្ថនៃករណវិភត្តិ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ធ្វើសាមីវិភត្តិឲ្យចុះក្នុងអត្ថជាករណៈ»។


2-7. Suddhikaekekapadavasena atthābhāvatoti padasodhanataṃmūlakacakkavārehi yopi attho dassito dvīhi padehi labbhamāno eko assāsapassāsādiko, tassa suddhikehi kāyādipadehi suddhikena [Pg.139] ca saṅkhārapadena avacanīyattā yathā rūpapadassa khandhekadeso khandhapadassa khandhasamudāyo padasodhane dassito yathādhippeto attho atthi, evaṃ ekekapadassa yathādhippetatthābhāvatoti adhippāyo. Kāyo kāyasaṅkhārotiādi pana vattabbaṃ siyāti yadi visuṃ adīpetvā samudito kāyasaṅkhārasaddo ekattha dīpeti, kāyasaṅkhārasaddo kāyasaṅkhāratthe vattamāno khandhasaddo viya rūpasaddena kāyasaddena visesitabboti adhippāyena vadati. Suddhasaṅkhāravāro hesāti etena imassa vārassa padasodhanena dassitānaṃ yathādhippetānameva gahaṇato tesañca kāyādipadehi aggahitattā ‘‘kāyo kāyasaṅkhāro’’tiādivacanassa ayuttiṃ dasseti. Idha pana saṅkhārayamake kāyādipadānaṃ saṅkhārapadassa ca asamānādhikaraṇattā ‘‘kāyo saṅkhāro, saṅkhārā kāyo’’tiādimhi vuccamāne adhippetatthapariccāgo anadhippetatthapariggaho ca kato siyāti suddhasaṅkhārataṃmūlacakkavārā na vuttā. Padasodhanavārataṃmūlacakkavārehi pana asamānādhikaraṇehi kāyādipadehi saṅkhārasaddassa visesanīyatāya dassitāya saṃsayo hoti ‘‘yo atthantarappavattinā kāyasaddena visesito kāyasaṅkhāro, eso atthantarappavattīhi vacīcittehi visesito udāhu añño’’ti. Evaṃ sesesupi. Ettha tesaṃ aññattha dassanatthaṃ ‘‘kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro’’tiādinā anulomapaṭilomavasena cha yamakāni vuttānīti daṭṭhabbaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana suddhasaṅkhāravāraṭṭhāne vuttattā ayaṃ nayo suddhasaṅkhāravāroti vutto.

២-៧. ក្នុងបទថា «suddhikaekekapadavasena atthābhāvato» នេះ មានអធិប្បាយថា៖ អត្ថណាមួយ មានខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលជាដើម ដែលបានសម្តែងហើយ ដោយបទសោធនវារៈ និងចក្កវារៈដែលមានបទសោធនៈនោះជាមូល ដែលបានមកដោយបទទាំងពីរ អត្ថនោះ មិនអាចពោលបានដោយបទថាកាយជាដើម សុទ្ធៗ ឬដោយបទថាសង្ខារ សុទ្ធៗឡើយ។ ដូចជាចំណែកមួយនៃខន្ធរបស់រូបបទ និងការប្រជុំនៃខន្ធទាំង ៥ របស់ខន្ធបទ ដែលបានសម្តែងក្នុងបទសោធនវារៈ មានអត្ថតាមដែលបំណងយ៉ាងណា មិញ ឯអត្ថតាមដែលបំណងនៃបទនីមួយៗ ក៏មិនមាន ដូច្នោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «kāyo kāyasaṅkhāro» ជាដើម គួរតែពោល ប្រសិនបើសព្ទថាកាយសង្ខារដែលរួមគ្នា មិនបែងចែកដាច់ពីគ្នា សម្តែងនូវអត្ថតែមួយ។ ប្រសិនបើដូច្នោះមែន សព្ទថាកាយសង្ខារ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថនៃកាយសង្ខារ គួរតែត្រូវបានកំណត់វិសេសនៈដោយកាយសព្ទ ដូចជាខន្ធសព្ទដែលត្រូវបានកំណត់វិសេសនៈដោយរូបសព្ទដែរ នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។ ដោយពាក្យថា «suddhasaṅkhāravāro hesā» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវភាពមិនសមគួរនៃពាក្យថា «kāyo kāyasaṅkhāro» ជាដើម ព្រោះហេតុតែការកាន់យកនូវអត្ថតាមដែលបំណង ដែលបានសម្តែងហើយដោយបទសោធនវារៈនៃវារៈនេះ និងព្រោះហេតុតែអត្ថទាំងនោះ មិនត្រូវបានកាន់យកដោយកាយសព្ទជាដើម សុទ្ធៗឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសង្ខារយមកៈនេះ ព្រោះហេតុតែបទថាកាយជាដើម និងបទថាសង្ខារ មិនមានសមានាធិករណ៍នឹងគ្នា កាលបើពោលថា «kāyo saṅkhāro, saṅkhārā kāyo» ជាដើម នឹងនាំឲ្យមានការលះបង់នូវអត្ថដែលបំណង និងការកាន់យកនូវអត្ថដែលមិនបំណង ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនបានសម្តែងនូវសុទ្ធសង្ខារវារៈ និងចក្កវារៈដែលមានសុទ្ធសង្ខារវារៈនោះជាមូលឡើយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើបានសម្តែងនូវភាពជាវិសេសនៈនៃសង្ខារសព្ទ ដោយបទថាកាយជាដើម ដែលមិនមានសមានាធិករណ៍នឹងគ្នា ដោយបទសោធនវារៈ និងចក្កវារៈដែលមានបទសោធនវារៈនោះជាមូលហើយ តែងមានសេចក្តីសង្ស័យកើតឡើងថា «កាយសង្ខារណា ដែលត្រូវបានកំណត់វិសេសនៈដោយកាយសព្ទ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថដទៃ កាយសង្ខារនោះ ត្រូវបានកំណត់វិសេសនៈដោយវចីសព្ទ និងចិត្តសព្ទ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថដទៃ ឬក៏ជាអត្ថដទៃទៀត?»។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូច្នោះដែរ។ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងយមកៈ ៦ ដោយអំណាចនៃអនុលោម និងបដិលោម ដោយព្រះបាលីជាដើមថា «kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro» ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថដទៃនៃបទទាំងនោះ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែសម្តែងទុកក្នុងឋានៈនៃសុទ្ធសង្ខារវារៈក្នុងអដ្ឋកថា ន័យនេះ ទើបលោកហៅថា «សុទ្ធសង្ខារវារៈ»។


Paṇṇattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបញ្ញត្តិវារៈ ចប់ហើយ។


2. Pavattivāravaṇṇanā

២. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបវត្តិវារៈ


19. Pavattivāre saṅkhārānaṃ puggalānañca okāsattā jhānaṃ bhūmi ca visuṃ okāsabhāvena gahitāti puggalavāre ca okāsavasena puggalaggahaṇena tesaṃ dvinnaṃ okāsānaṃ vasena gahaṇaṃ hoti, tasmā ‘‘vinā vitakkavicārehi assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe’’ti dutiyatatiyajjhānokāsavasena gahitā puggalā visesetvā dassitāti daṭṭhabbā[Pg.140]. Puna paṭhamajjhānaṃ samāpannānanti jhānokāsavasena puggalaṃ dasseti, kāmāvacarānanti bhūmokāsavasena. Dvippakārānampi pana tesaṃ visesanatthamāha ‘‘assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe’’ti. Tena rūpārūpāvacaresu paṭhamajjhānasamāpannake kāmāvacare gabbhagatādike ca nivatteti. Kāmāvacarānampi hi gabbhagatādīnaṃ vinā assāsapassāsehi vitakkavicārānaṃ uppatti atthi. Aṭṭhakathāyaṃ pana ekantikattā rūpārūpāvacarā nidassitā. Vinā assāsapassāsehi vitakkavicārānaṃ uppādakkhaṇeti etena pana dassitā puggalā paṭhamajjhānokāsā kāmāvacarādiokāsā ca assāsapassāsavirahavisiṭṭhā daṭṭhabbā. Iminā nayena sabbattha puggalavibhāgo veditabbo.

១៩. ក្នុងបវត្តិវារៈ ព្រោះហេតុតែឈាន និងភូមិ ជាឱកាសនៃសង្ខារទាំងឡាយ និងបុគ្គលទាំងឡាយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបកាន់យកនូវឈាន និងភូមិ ដោយឡែកពីគ្នា ដោយភាពជាឱកាស។ និងក្នុងបុគ្គលវារៈ កាលបើកាន់យកនូវបុគ្គលដោយអំណាចនៃឱកាស ការកាន់យកនោះ រមែងមានដោយអំណាចនៃឱកាសទាំងពីរនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងកំណត់វិសេសនៈនូវបុគ្គលទាំងឡាយ ដែលកាន់យកដោយអំណាចនៃឱកាស គឺទុតិយជ្ឈាន និងតតិយជ្ឈាន ដោយព្រះបាលីថា «vinā vitakkavicārehi assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe» (ក្នុងខណៈនៃឧប្បាទៈនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល វៀរចាកវិតក្កៈ និងវិចារៈទាំងឡាយ)។ មួយវិញទៀត ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវបុគ្គលដោយអំណាចនៃឈានោភាស ដោយបទថា «paṭhamajjhānaṃ samāpannānaṃ» (នៃបុគ្គលអ្នកចូលបឋមជ្ឈាន) និងទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃភូមោកាស ដោយបទថា «kāmāvacarānaṃ» (នៃកាមាវចរបុគ្គលទាំងឡាយ)។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីកំណត់វិសេសនៈនូវបុគ្គលទាំងពីរប្រភេទនោះ ទើបទ្រង់សម្តែងថា «assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe» (ក្នុងខណៈនៃឧប្បាទៈនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល)។ ដោយបទវិសេសនៈនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ឃាត់នូវបុគ្គលអ្នកចូលបឋមជ្ឈានក្នុងរូបភូមិ និងអរូបភូមិ និងបុគ្គលដែលនៅក្នុងផ្ទៃមាតាជាដើម ក្នុងកាមភូមិ។ ព្រោះថា ការកើតឡើងនៃវិតក្កៈ និងវិចារៈ វៀរចាកខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល រមែងមាន សូម្បីដល់ពួកកាមាវចរបុគ្គល មានបុគ្គលនៅក្នុងផ្ទៃមាតាជាដើម។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកបានបង្ហាញនូវរូបាវចរបុគ្គល និងអរូបាវចរបុគ្គល ព្រោះតែភាពជាសភាវៈទៀងទាត់។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលទាំងឡាយដែលមានបឋមជ្ឈានោភាស និងកាមាវចរោភាសជាដើម ដែលបានសម្តែងហើយ ដោយបទថា «vinā assāsapassāsehi vitakkavicārānaṃ uppādakkhaṇe» នេះ គប្បីជ្រាបថា ជាបុគ្គលដែលវិសេសដោយការប្រាសចាកខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល។ គប្បីជ្រាបនូវការបែងចែកបុគ្គលក្នុងសព្វគ្រប់ទីកន្លែង ដោយន័យនេះឯង។


21. ‘‘Paṭhamajjhāne kāmāvacareti kāmāvacarabhūmiyaṃ uppanne paṭhamajjhāne’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, etasmiṃ pana atthe sati ‘‘catutthajjhāne rūpāvacare arūpāvacare tattha cittasaṅkhāro uppajjati, no ca tattha kāyasaṅkhāro uppajjatī’’ti etthāpi rūpārūpāvacarabhūmīsu uppanne catutthajjhāneti attho bhaveyya, so ca aniṭṭho bhūmīnaṃ okāsabhāvasseva aggahitatāpattito, sabbacatutthajjhānassa okāsavasena aggahitatāpattito ca, tasmā jhānabhūmokāsānaṃ saṅkaraṃ akatvā visuṃ eva okāsabhāvo yojetabbo. Paṭhamajjhānokāsepi hi kāyasaṅkhāro ca uppajjati vacīsaṅkhāro ca uppajjati kāmāvacarokāse ca. Yadipi na sabbamhi paṭhamajjhāne sabbamhi ca kāmāvacare dvayaṃ uppajjati, tattha pana taṃdvayuppatti atthīti katvā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Visuṃ okāsattā ca ‘‘aṅgamattavasena cetthā’’tiādivacanaṃ na vattabbaṃ hotīti. Imamhi ca yamake avitakkavicāramattaṃ dutiyajjhānaṃ vicāravasena paṭhamajjhāne saṅgahaṃ gacchatīti daṭṭhabbaṃ. Muddhabhūtaṃ dutiyajjhānaṃ gahetvā itaraṃ asaṅgahitanti vā. Yassayatthake ‘‘nirodhasamāpannāna’’nti na labbhati. Na hi te asaññasattā viya okāse hontīti.

២១. ក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលថា «បទថា paṭhamajjhāne kāmāvacare បានដល់ បឋមជ្ឈានដែលកើតឡើងក្នុងកាមាវចរភូមិ»។ ប៉ុន្តែ កាលបើមានអត្ថយ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងព្រះបាលីថា «catutthajjhāne rūpāvacare arūpāvacare tattha cittasaṅkhāro uppajjati, no ca tattha kāyasaṅkhāro uppajjatī» នេះ ក៏គប្បីមានអត្ថថា «ចតុត្ថជ្ឈានដែលកើតឡើងក្នុងរូបភូមិ និងអរូបភូមិ» ដែរ។ អត្ថនោះ មិនជាទីប្រាថ្នាឡើយ ព្រោះនាំឲ្យដល់នូវការមិនកាន់យកនូវភាពជាឱកាសនៃភូមិទាំងឡាយផង និងនាំឲ្យដល់នូវការមិនកាន់យកនូវចតុត្ថជ្ឈានទាំងអស់ដោយភាពជាឱកាសផង។ ព្រោះហេតុនោះ មិនគប្បីធ្វើនូវការច្របូកច្របល់គ្នានៃឈានោភាស និងភូមោកាសឡើយ គឺគប្បីផ្សំផ្គុំនូវភាពជាឱកាសដោយឡែកពីគ្នាវិញ។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងបឋមជ្ឈានោភាស កាយសង្ខារក៏កើតឡើង វចីសង្ខារក៏កើតឡើង និងក្នុងកាមាវចរោភាស ក៏កើតឡើងដូច្នោះដែរ។ ទោះបីជាសង្ខារទាំងពីរនោះ មិនកើតឡើងក្នុងបឋមជ្ឈានទាំងអស់ និងក្នុងកាមាវចរភូមិទាំងអស់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែការកើតឡើងនៃសង្ខារទាំងពីរនោះ មាននៅក្នុងទីនោះ ទើបលោកពោលយ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបចុះ។ និងព្រោះតែភាពជាឱកាសដោយឡែកពីគ្នា ពាក្យជាដើមថា «aṅgamattavasena cettha» មិនគួរពោលឡើយ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ។ និងក្នុងយមកៈនេះ គប្បីជ្រាបថា ទុតិយជ្ឈានដែលមានត្រឹមតែវិចារៈ គ្មានវិតក្កៈ រមែងដល់នូវការសង្គ្រោះចូលក្នុងបឋមជ្ឈាន ដោយអំណាចនៃវិចារៈ។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា លោកកាន់យកទុតិយជ្ឈានដែលជាកំពូលហើយ មិនបានសង្គ្រោះយកទុតិយជ្ឈានដទៃឡើយ។ ក្នុងបុគ្គលោភាសវារៈ បទថា «nirodhasamāpannānaṃ» មិនបានឡើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលទាំងនោះ មិនមែនស្ថិតនៅក្នុងឱកាស ដូចជាពួកអសញ្ញសត្វឡើយ។


37. Suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāneti tesaṃ paṭhamato avitakkaavicārato dutiye savitakkasavicārepi bhavanikantiāvajjane vattamāne ubhayaṃ nuppajjitthāti dassentena tato purimacittakkhaṇesupi nuppajjitthāti [Pg.141] dassitameva hoti. Yathā pana cittasaṅkhārassa ādidassanatthaṃ ‘‘suddhāvāsaṃ upapajjantāna’’nti vuttaṃ, evaṃ vacīsaṅkhārassa ādidassanatthaṃ ‘‘dutiye citte vattamāne’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.

៣៧. ក្នុងបទថា «suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāne» នោះ កាលបើអាវជ្ជនៈនៃភវនិកន្តិជវន ដែលជាចិត្តទី ២ មានទាំងវិតក្កៈ និងវិចារៈ កំពុងប្រព្រឹត្តទៅ បន្ទាប់ពីចិត្តទី ១ ដែលមិនមានវិតក្កៈ និងវិចារៈ របស់ពួកសុទ្ធាវាសបុគ្គលទាំងនោះ កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា «សង្ខារទាំងពីរ មិនធ្លាប់កើតឡើងហើយ» ឈ្មោះថាទ្រង់បង្ហាញរួចជាស្រេចហើយថា «sūម្បីក្នុងខណៈនៃចិត្តមុនៗអំពីចិត្តនោះ ក៏មិនធ្លាប់កើតឡើងហើយដែរ»។ ប៉ុន្តែ ដូចជាពាក្យថា «suddhāvāsaṃ upapajjantānaṃ» ដែលលោកពោលទុក ដើម្បីបង្ហាញនូវចំណុចចាប់ផ្តើមនៃចិត្តសង្ខារ យ៉ាងណា គប្បីជ្រាបថា ពាក្យថា «dutiye citte vattamāne» លោកពោលទុក ដើម្បីបង្ហាញនូវចំណុចចាប់ផ្តើមនៃវចីសង្ខារ យ៉ាងនោះដែរ។


Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបវត្តិវារៈ ចប់ហើយ។


Saṅkhārayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃសង្ខារយមកៈ ចប់ហើយ។


7. Anusayayamakaṃ

៧. អនុសយយមកៈ


Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបរិច្ឆេទនិងបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារៈ


1. Paccayapariggahapariyosānā ñātapariññāti paccayadīpakena mūlayamakena ñātapariññaṃ, khandhādīsu tīraṇabāhullato khandhādiyamakehi tīraṇapariññañca vibhāvetvā anusayapahānantā pahānapariññāti pahātabbamuddhabhūtehi anusayehi pahānapariññaṃ vibhāvetuṃ anusayayamakaṃ āraddhaṃ. Labbhamānavasenāti anusayabhāvena labbhamānānaṃ vasenāti attho. Tīhākārehi anusayānaṃ gāhāpanaṃ tesu tathā aggahitesu anusayavārādipāḷiyā duravabodhattā.

១. ញាតបរិញ្ញា មានការកំណត់កាន់យកនូវបច្ច័យជាទីបំផុត ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើឲ្យច្បាស់នូវញាតបរិញ្ញា ដោយមូលយមកៈដែលបង្ហាញនូវបច្ច័យ។ និងទ្រង់ធ្វើឲ្យច្បាស់នូវតីរណបរិញ្ញា ដោយខន្ធយមកៈជាដើម ព្រោះតែភាពច្រើននៃការពិចារណាក្នុងខន្ធទាំងឡាយជាដើម។ បហានបរិញ្ញា មានការលះបង់នូវអនុស័យជាទីបំផុត ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបទ្រង់ផ្តើមអនុសយយមកៈ ដើម្បីធ្វើឲ្យច្បាស់នូវបហានបរិញ្ញា ដោយអនុស័យទាំងឡាយ ដែលជាកំពូលនៃធម៌ដែលគប្បីលះបង់។ ក្នុងបទថា «labbhamānavasena» មានអត្ថថា ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងឡាយដែលបានមកដោយភាពជាអនុស័យ។ ការឲ្យកាន់យកនូវអនុស័យទាំងឡាយ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាង ព្រោះថា កាលបើមិនបានកាន់យកនូវអនុស័យទាំងឡាយដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនោះទេ ព្រះបាលីមានអនុសយវារៈជាដើម នឹងទៅជាធម៌ដែលបុគ្គលដឹងបានដោយកម្រ។


Ayaṃ panettha purimesūti etesu sānusayavārādīsu purimesūti attho. Atthavisesābhāvato ‘‘kāmadhātuṃ vā pana upapajjantassa kāmadhātuyā cutassa, rūpadhātuṃ vā pana upapajjantassa kāmadhātuyā cutassā’’ti evamādīhi avuccamāne kathamayaṃ yamakadesanā siyāti? Nāyaṃ yamakadesanā, purimavārehi pana yamakavasena desitānaṃ anusayānaṃ cutiupapattivasena anusayaṭṭhānaparicchedadassanaṃ. Yamakadesanābāhullato pana sabbavārasamudāyassa anusayayamakanti nāmaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā paṭilomapucchāpi atthavasena labbhanti, atthavisesābhāvato pana na vuttāti labbhamānatāvasena etissāpi desanāya yamakadesanatā veditabbā.

ក្នុងពាក្យនោះ បទថា «purimesu» មានអត្ថថា ក្នុងវារៈទាំងឡាយមានសានុសយវារៈជាដើម ដ៏មានក្នុងកាលមុនទាំងនេះ។ ព្រោះតែមិនមានអត្ថប្លែកគ្នា កាលបើមិនបានសម្តែងដោយពាក្យជាដើមថា «kāmadhātuṃ vā pana upapajjantassa kāmadhātuyā cutassa, rūpadhātuṃ vā pana upapajjantassa kāmadhātuyā cutassa» ទេ តើទេសនានេះ នឹងទៅជាយមកទេសនាដូចម្តេចបាន? ឆ្លើយថា៖ ទេសនានេះ មិនមែនជាយមកទេសនាទេ ប៉ុន្តែ ជាសេចក្តីសម្តែងនូវការកំណត់ទីតាំងនៃអនុស័យ ដោយអំណាចនៃចុតី និងឧបបត្តិ នៃអនុស័យទាំងឡាយ ដែលបានសម្តែងហើយដោយអំណាចនៃយមកៈក្នុងវារៈមុនៗ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែភាពច្រើននៃយមកទេសនា គប្បីជ្រាបថា ឈ្មោះថា «អនុសយយមកៈ» នេះ ជាឈ្មោះនៃប្រជុំវារៈទាំងអស់។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីបដិលោមបុច្ឆាទាំងឡាយ ក៏រមែងបានមកដោយអំណាចនៃអត្ថ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែមិនមានអត្ថប្លែកគ្នា ទើបលោកមិនបានពោល គប្បីជ្រាបនូវភាពជាយមកទេសនានៃទេសនានេះ សូម្បីដោយអំណាចនៃភាពដែលបានមកនោះចុះ។


Anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti etena kāraṇalābhe uppattiarahataṃ dasseti. Appahīnā hi anusayā kāraṇalābhe sati uppajjanti. Yāva ca maggena tesaṃ anuppattiarahatā na katā hoti, tāva [Pg.142] te evaṃpakārā evāti ‘‘anusayā’’ti vuccanti. So evaṃpakāro uppajjati-saddena gahito, na khandhayamakādīsu viya uppajjamānatā. Teneva ‘‘yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatīti? Āmantā’’tiādinā uppajjanavāro anusayavārena ninnānākaraṇo vibhatto. Anurūpaṃ kāraṇaṃ pana labhitvā ye uppajjiṃsu uppajjamānā ca, tepi appahīnaṭṭhena thāmagatā ahesuṃ bhavanti ca. Uppattiarahatāya eva ca te uppajjiṃsu uppajjanti ca, na ca atītānāgatapaccuppannato aññe uppattiarahā nāma atthi, tasmā sabbe atītānāgatapaccuppannā kāmarāgādayo ‘‘anusayā’’ti vuccanti. Appahīnaṭṭheneva hi anusayā, appahīnā ca atītādayo eva, maggassa pana tādisānaṃ anuppattiarahatāpādanena anusayappahānaṃ hotīti. Appahīnākāro nāma dhammākāro, na dhammo, dhammo eva ca uppajjatīti iminā adhippāyenāha ‘‘appahīnākāro ca uppajjatīti vattuṃ na yujjatī’’ti. Sattānusayāti ettha yadi appahīnaṭṭhena santāne anusentīti anusayā, atha kasmā satteva vuttā, nanu sattānusayato aññesampi kilesānaṃ appahīnattā anusayabhāvo āpajjatīti ce? Nāpajjati, appahīnamattasseva anusayabhāvassa avuttattā. Vuttañhi ‘‘anusayoti pana appahīnaṭṭhena thāmagatakileso vuccatī’’ti (yama. aṭṭha. anusayayamaka 1), tasmā appahīnaṭṭhena thāmagato kilesoyeva anusayo nāmāti yuttaṃ. Thāmagatanti ca aññehi asādhāraṇo sabhāvo daṭṭhabbo. Tathā hi dhammasabhāvabodhinā tathāgatena imeyeva ‘‘anusayā’’ti vuttā. Thāmagatoti anusayasamaṅgīti attho.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ សម្តែងនូវការគួរដល់ការកើតឡើង ក្នុងកាលដែលបាននូវហេតុ ដោយបទថា "Anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjanti" (កាលបាននូវហេតុដ៏សមគួរ ទើបកើតឡើង) នេះ។ ព្រោះថា អនុសយកិលេសទាំងឡាយ ដែលមគ្គមិនទាន់លះបង់ តែងកើតឡើង កាលបើបាននូវហេតុ។ ដរាបណា មគ្គមិនទាន់ធ្វើនូវភាពមិនគួរដល់ការកើតឡើង ដល់អនុសយទាំងនោះទេ ដរាបនោះ អនុសយទាំងនោះ ដែលមានសភាវៈបែបនេះឯង ទើបហៅថា "អនុសយៈ"។ អនុសយដែលមានសភាវៈបែបនេះ ត្រូវបានកាន់យកដោយសព្ទថា "uppajjati" (កើតឡើង) មិនមែនមានន័យថា កំពុងកើតឡើង ដូចក្នុងខន្ធយមកៈជាដើមនោះទេ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគទើបសម្តែងចែក ឧប្បជ្ជនវារៈ មិនឲ្យប្លែកគ្នាពីអនុសយវារៈ ដោយព្រះបាលីជាដើមថា "yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatīti? Āmantā" (កាមរាគានុសយៈរបស់បុគ្គលណា កើតឡើង បដិឃានុសយៈរបស់បុគ្គលនោះ កើតឡើងដែរឬ? អើ)។ ម៉្យាងទៀត កិលេសទាំងឡាយណា ដែលបាននូវហេតុដ៏សមគួរ ហើយធ្លាប់កើតឡើងហើយក្តី កំពុងកើតឡើងក្តី កិលេសទាំងនោះ ក៏ឈ្មោះថាជាធម៌មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា (ថាមគតៈ) ព្រោះអត្ថថា មគ្គមិនទាន់លះបង់ ទាំងក្នុងអតីត ទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ន។ ហើយកិលេសទាំងនោះ ធ្លាប់កើតឡើងហើយក្តី កំពុងកើតឡើងក្តី ក៏ព្រោះតែភាពគួរដល់ការកើតឡើងនោះឯង ម៉្យាងទៀត កិលេសដែលគួរដល់ការកើតឡើង ក្រៅពីអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន មិនមានឡើយ ហេតុនោះ កាមរាគៈជាដើម ទាំងអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្នទាំងអស់ ទើបហៅថា "អនុសយៈ"។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អនុសយៈ ក៏ព្រោះតែអត្ថថា មគ្គមិនទាន់លះបង់នោះឯង ហើយធម៌ដែលមគ្គមិនទាន់លះបង់ ក៏គឺធម៌មានអតីតជាដើមនោះឯង ម៉្យាងទៀត ការលះបង់អនុសយ តែងមានបាន ព្រោះការធ្វើឲ្យដល់នូវភាពមិនគួរកើតឡើងទៀត នៃអនុសយបែបនោះ ដោយអំណាចនៃមគ្គ។ ធម្មតា អាការៈដែលមគ្គមិនទាន់លះបង់ ឈ្មោះថា ធម្មាការៈ (អាការៈនៃធម៌) មិនមែនជាតួធម៌ទេ ហើយតួធម៌នោះឯង តែងកើតឡើង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមានបំណងយ៉ាងនេះ ទើបពោលថា "ពាក្យថា អាការៈដែលមគ្គមិនទាន់លះបង់ កើតឡើង ដូច្នេះ មិនគួរពោលឡើយ"។ ក្នុងបទថា "sattānusayā" នេះ ប្រសិនបើពោលថា កិលេសទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អនុសយៈ ព្រោះអត្ថថា ដេកត្រាំក្នុងសន្តាន ដោយសារមគ្គមិនទាន់លះបង់ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគសម្តែងតែ ៧ ប្រការប៉ុណ្ណោះ? កិលេសដទៃក្រៅពីអនុសយទាំង ៧ នោះ ក៏មគ្គមិនទាន់លះបង់ដូចគ្នា មិនគួរដល់នូវភាពជាអនុសយដែរឬ? បើមានពាក្យសួរយ៉ាងនេះ។ មិនគួរដល់នូវភាពជាអនុសយទេ ព្រោះភាពជាអនុសយ ព្រះអង្គមិនបានសម្តែង សំដៅយកត្រឹមតែការដែលមគ្គមិនទាន់លះបង់ប៉ុណ្ណោះឡើយ។ ព្រោះព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកថា "ពាក្យថា អនុសយៈ នេះ សំដៅយកកិលេសមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ដែលមគ្គមិនទាន់លះបង់" ហេតុនោះ កិលេសដែលមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ដែលមគ្គមិនទាន់លះបង់នោះឯង ទើបសមគួរហៅថា "អនុសយៈ"។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា "thāmagata" (មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា) នេះ គប្បីជ្រាបថា ជាសភាវៈមិនទូទៅដល់កិលេសដទៃ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះតថាគតជាអ្នកត្រាស់ដឹងនូវធម្មសភាវៈ ទើបសម្តែងតែកិលេសទាំងនេះប៉ុណ្ណោះថា "អនុសយៈ"។ ពាក្យថា "thāmagata" មានសេចក្តីថា ជាអ្នកព្រមព្រៀងដោយអនុសយ។


Anusayauppajjanavārānaṃ samānagatikattā yathā ‘‘anusetī’’ti vacanaṃ appahīnākāradīpakaṃ, evaṃ ‘‘uppajjatī’’ti vacanaṃ siyāti uppajjanavārena ‘‘uppajjatī’’ti vacanassa avuttatā sakkā vattunti ce? Taṃ na, vacanatthavisesena taṃdvayassa vuttattā. ‘‘Anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjatī’’ti hi etasmiṃ atthe avisiṭṭhepi ‘‘anusetī’’ti vacanaṃ santāne anusayitataṃ thāmagatabhāvaṃ dīpeti. Yadi tameva ‘‘uppajjatī’’ti vacanaṃ dīpeyya, kassaci visesassa abhāvā uppajjanavāro na vattabbo siyā, ‘‘uppajjatī’’ti vacanaṃ pana uppattiyoggaṃ dīpeti. Kasmā? Uppajjanavārena uppattiyoggassa [Pg.143] dassitattā, anusayasaddassa sabbadā vijjamānānaṃ aparinipphannasayanatthatāya nivāraṇatthaṃ uppattiarahatāya thāmagatabhāvasaṅkhātassa yathādhippetasayanatthassa dassanatthaṃ ‘‘anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantī’’ti yaṃ uppattiyoggavacanaṃ vuttaṃ, taṃ suvuttamevāti adhippāyo. Tampi suvuttameva iminā tantippamāṇenāti sambandho. Tantittayenapi hi cittasampayuttatā dīpitā hoti.

ប្រសិនបើមានពាក្យចោទសួរថា ព្រោះអនុសយវារៈ និងឧប្បជ្ជនវារៈ មានដំណើរស្មើគ្នា ពាក្យថា "anusetī" (ដេកត្រាំ) បង្ហាញនូវអាការៈដែលមគ្គមិនទាន់លះបង់យ៉ាងណា ពាក្យថា "uppajjatī" (កើតឡើង) ក៏គប្បីបង្ហាញយ៉ាងនោះដែរ ដូច្នេះ ក្នុងឧប្បជ្ជនវារៈ គប្បីអាចពោលបាននូវភាពមិនបានពោលទុក នៃពាក្យថា "uppajjatī" ដែរឬ? សេចក្តីនោះមិនត្រឹមត្រូវទេ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគសម្តែងវារៈទាំងពីរនោះ ដោយសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអត្ថរបស់សព្ទ។ ព្រោះថា ទោះបីជាអត្ថថា "កាលបាននូវហេតុដ៏សមគួរ ទើបកើតឡើង" នេះ មិនប្លែកគ្នាក៏ដោយ តែពាក្យថា "anusetī" តែងបង្ហាញនូវភាពជាធម៌មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ដោយការដេកត្រាំក្នុងសន្តាន។ ប្រសិនបើពាក្យថា "uppajjatī" បង្ហាញនូវសេចក្តីនោះដែរ ឧប្បជ្ជនវារៈ ក៏មិនគួរត្រូវសម្តែងឡើយ ព្រោះគ្មានសេចក្តីប្លែកគ្នាអ្វីបន្តិចសោះ តែពាក្យថា "uppajjatī" នេះ បង្ហាញនូវភាពគួរដល់ការកើតឡើងវិញ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះឧប្បជ្ជនវារៈ បង្ហាញនូវភាពគួរដល់ការកើតឡើង ដើម្បីការពារនូវការយល់ច្រឡំថា អនុសយសព្ទមានអត្ថថា ដេកត្រាំជានិច្ចកាល នៃធម៌ទាំងឡាយដែលមានប្រាកដសព្វៗកាល ដែលមិនទាន់សម្រេច និងដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថនៃការដេកត្រាំតាមដែលបំណងទុក ពោលគឺភាពជាធម៌មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ដោយភាពគួរដល់ការកើតឡើង ហេតុនោះ ពាក្យណាដែលសម្តែងនូវភាពគួរដល់ការកើតឡើងថា "anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjanti" (ដែលហៅថា ដេកត្រាំ គឺកាលបាននូវហេតុដ៏សមគួរ ទើបកើតឡើង) ពាក្យនោះ ឈ្មោះថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកល្អហើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ការភ្ជាប់បទថា "ពាក្យនោះ ក៏ឈ្មោះថា ពោលទុកល្អហើយ ដោយសារតែប្រភពគម្ពីរ (តន្តិប្បមាណៈ) នេះ"។ ព្រោះថា សូម្បីតែគម្ពីរបាលីទាំងបី ក៏បង្ហាញនូវភាពជាធម៌សម្បយុត្តដោយចិត្តដែរ។


Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីបរិច្ឆេទបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។


Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā

ការពន្យល់អំពីឧប្បត្តិដ្ឋានវារៈ


2. Kāmadhātuyā dvīsu vedanāsūti kāmāvacarabhūmiyaṃ sukhāya ca upekkhāya cāti aṭṭhakathāyaṃ kāmadhātuggahaṇaṃ dvinnaṃ vedanānaṃ visesanabhāvena vuttaṃ, evaṃ sati kāmadhātuyā kāmarāgānusayassa anusayaṭṭhānatā na vuttā hoti. Dvīsu pana rāgesu bhavarāgassa tīsu dhātūsu rūpārūpadhātūnaṃ anusayaṭṭhānatā vuttāti kāmadhātuyā kāmarāgassa anusayaṭṭhānatā vattabbā. Dhātuvedanāsabbasakkāyapariyāpannavasena hi tippakāraṃ anusayānaṃ anusayaṭṭhānaṃ vuttanti. Tasmā tīsu dhātūsu kāmadhātuyā tīsu vedanāsu dvīsu vedanāsu ettha kāmarāgānusayo anusetīti visuṃ anusayaṭṭhānatā dhātuyā vedanānañca yojetabbā. Dvīsu vedanāsūti idañca vedanāsu anusayamāno kāmarāgānusayo dvīsveva anuseti, na tīsūti tiṇṇampi ṭhānatānivāraṇatthameva vuttanti na sabbāsu dvīsu anusayanappatto atthi, tena vedanāvisesanatthaṃ na kāmadhātuggahaṇena koci attho. Bhavarāgānusayanaṭṭhānañhi aṭṭhānañca anusayānaṃ apariyāpannaṃ sakkāye kāmarāgānusayassa anusayaṭṭhānaṃ na hotīti pākaṭametaṃ. Yathā ca ‘‘dvīsu vedanāsū’’ti vutte paṭighānusayānusayaṭṭhānato aññā dve vedanā gayhanti, evaṃ bhavarāgānusayānusayanaṭṭhānato ca aññā tā gayhantīti.

២. ក្នុងពាក្យថា "kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu" (ក្នុងកាមធាតុ ក្នុងវេទនាទាំងពីរ) គឺក្នុងកាមាវចរភូមិ ក្នុងសុខវេទនា និងឧបេក្ខាវេទនា ដូច្នេះ ក្នុងអដ្ឋកថា ការកាន់យកនូវកាមធាតុ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកក្នុងនាមជាវិសេសនៈនៃវេទនាទាំងពីរ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ភាពជាទីដេកត្រាំនៃកាមរាគានុសយ ក្នុងកាមធាតុ ក៏ឈ្មោះថាមិនបានពោលឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងរាគៈទាំងពីរ ភាពជាទីដេកត្រាំនៃភវរាគៈ ក្នុងធាតុទាំងពីរ គឺរូបធាតុ និងអរូបធាតុ ក្នុងចំណោមធាតុទាំងបី ព្រះមានព្រះភាគសម្តែងទុកហើយ ហេតុនោះ ភាពជាទីដេកត្រាំនៃកាមរាគៈ ក្នុងកាមធាតុ ក៏គួរតែសម្តែងដែរ។ ព្រោះថា ទីដេកត្រាំនៃអនុសយទាំងឡាយ ព្រះមានព្រះភាគសម្តែងទុកជា ៣ ប្រការ គឺដោយអំណាចនៃធាតុ វេទនា និងធម៌ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសក្កាយៈទាំងអស់។ ហេតុនោះ ក្នុងធាតុទាំងបី គឺក្នុងកាមធាតុ ក្នុងវេទនាទាំងបី គឺក្នុងវេទនាទាំងពីរនេះ កាមរាគានុសយតែងដេកត្រាំ ដូច្នេះ គប្បីផ្សារភ្ជាប់នូវភាពជាទីដេកត្រាំនៃធាតុ និងវេទនាទាំងឡាយដោយឡែកពីគ្នា។ ម៉្យាងទៀត បទថា "dvīsu vedanāsu" នេះ ព្រះមានព្រះភាគសម្តែងដើម្បីហាមឃាត់នូវភាពជាទីដេកត្រាំនៃវេទនាទាំងបី គឺកាមរាគានុសយ កាលដេកត្រាំក្នុងវេទនា តែងដេកត្រាំក្នុងវេទនាទាំងពីរតែប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដេកត្រាំក្នុងវេទនាទាំងបីឡើយ មិនមែនមានន័យថា កាមរាគានុសយដល់នូវការដេកត្រាំក្នុងវេទនាទាំងពីរក្នុងភូមិទាំងអស់នោះទេ ហេតុនោះ ការកាន់យកនូវកាមធាតុ ដើម្បីជាវិសេសនៈនៃវេទនា មិនមានប្រយោជន៍អ្វីឡើយ។ ព្រោះថា ទីដេកត្រាំនៃភវរាគានុសយក្តី ទីមិនមែនជាទីដេកត្រាំនៃអនុសយទាំងឡាយក្តី ធម៌ដែលមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងសក្កាយៈក្តី មិនមែនជាទីដេកត្រាំនៃកាមរាគានុសយឡើយ សេចក្តីនេះច្បាស់លាស់ណាស់។ ម៉្យាងទៀត កាលបើពោលថា "dvīsu vedanāsu" (ក្នុងវេទនាទាំងពីរ) វេទនាពីរដទៃទៀត ក្រៅពីទីដេកត្រាំនៃបដិឃានុសយ ត្រូវបានកាន់យកយ៉ាងណា វេទនាពីរដទៃទៀត ក្រៅពីទីដេកត្រាំនៃភវរាគានុសយ ក៏ត្រូវបានកាន់យកយ៉ាងនោះដែរ។


Ettha ca dvīhi vedanāhi sampayuttesu aññesu ca piyarūpasātarūpesu iṭṭharūpādīsu uppajjamāno kāmarāgānusayo sātasantasukhagiddhiyā pavattatīti dvīsu vedanāsu tassa anusayanaṃ vuttaṃ. Aññattha uppajjamānopi [Pg.144] hi so imāsu dvīsu vedanāsu anugato hutvā seti sukhamicceva abhilabhatīti. Evaṃ paṭighānusayo ca dukkhavedanāsampayuttesu aññesu ca appiyarūpāsātarūpesu aniṭṭharūpādīsu uppajjamāno dukkhapaṭikūlato dukkhamicceva paṭihaññatīti dukkhavedanameva anugato hutvā seti, tena pana tasmiṃ anusayanaṃ vuttaṃ. Evaṃ kāmarāgapaṭighānaṃ tīsu vedanāsu anusayavacanena iṭṭhaiṭṭhamajjhattaaniṭṭhesu ārammaṇapakatiyā viparītasaññāya ca vasena iṭṭhādibhāvena gahitesu kāmarāgapaṭighānaṃ uppatti dassitā hoti. Tattha uppajjamānā hi te tīsu vedanāsu anusenti nāma. Vedanāttayamukhena vā ettha iṭṭhādīnaṃ ārammaṇānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ, kāmadhātuādiggahaṇena kāmassādādivatthubhūtānaṃ kāmabhavādīnaṃ. Tattha kāmarāgānusayo bhavassādavasena anusayamāno kāmadhātuyā anuseti, kāmasukhassādavasena anusayamāno sukhopekkhāvedanāsu. Paṭigho dukkhapaṭighātavaseneva pavattatīti yattha tattha paṭihaññamānopi dukkhavedanāya eva anuseti. Rūpārūpabhavesu pana rūpārūpāvacaradhammesu ca kāmassādassa pavatti natthīti tattha anusayamāno rāgo bhavarāgoicceva veditabbo. Dhātuttayavedanāttayaggahaṇena ca sabbasakkāyapariyāpannānaṃ gahitattā ‘‘yattha kāmarāgānusayo nānuseti, tattha diṭṭhānusayo nānusetī’’ti (yama. 2.anusayayamaka.46) evamādīnaṃ vissajjanesu dhātuttayavedanāttayavinimuttaṃ diṭṭhānusayādīnaṃ anusayaṭṭhānaṃ na vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nanu ca anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato pihapaccayā uppannadomanasse paṭighānusayo nānuseti, tathā nekkhammassitasomanassupekkhāsu kāmarāgena nānusayitabbanti tadanusayanaṭṭhānato aññāpi diṭṭhānusayānusayanaṭṭhānabhūtā kāmāvacaravedanā santīti? Hontu, na pana dhātuttayavedanāttayato aññaṃ tadanusayanaṭṭhānaṃ atthi, tasmā taṃ na vuttaṃ. Yasmā pana ‘‘yattha kāmarāgānusayo ca paṭighānusayo ca mānānusayo ca nānusenti, tattha diṭṭhānusayo vicikicchānusayo nānusetīti? Āmantā’’ti (yama. 2.anusayayamaka.52) vuttaṃ, tasmā avisesena dukkhaṃ paṭighānusayassa anusayanaṭṭhānanti samudāyavasena gahetvā vuttanti veditabbaṃ. Tathā lokiyasukhopekkhā kāmarāgamānānusayanaṭṭhānanti.

ក្នុងអធិប្បាយនេះ កាមរាគានុសយ កាលកើតឡើងក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយវេទនាទាំងពីរ និងក្នុងធម៌ដទៃទៀត មានបិយរូប និងសាតរូប ព្រមទាំងឥដ្ឋារម្មណ៍ជាដើម តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយការត្រេកអរក្នុងសុខដ៏ស្ងប់ និងគួរឲ្យរីករាយ ហេតុនោះ ការដេកត្រាំនៃកាមរាគានុសយនោះ ក្នុងវេទនាទាំងពីរ ទើបព្រះមានព្រះភាគសម្តែងទុកហើយ។ ព្រោះថា ទោះបីជាកាមរាគានុសយនោះ កើតឡើងក្នុងធម៌ដទៃក៏ដោយ ក៏វាតែងតែដេកត្រាំតាមជាប់ក្នុងវេទនាទាំងពីរនេះឯង ហើយរមែងប្រាថ្នាថា "សុខណាស់" ដូច្នេះ។ ដូចគ្នាដែរ បដិឃានុសយ កាលកើតឡើងក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយទុក្ខវេទនា និងក្នុងធម៌ដទៃទៀត មានអប្បិយរូប និងអសាតរូប ព្រមទាំងអនិដ្ឋារម្មណ៍ជាដើម តែងថ្នាំងថ្នាក់ព្រោះភាពជាទុក្ខគួរស្អប់ខ្ពើមថា "ទុក្ខណាស់" ដូច្នេះ ហើយដេកត្រាំតាមជាប់ក្នុងទុក្ខវេទនានោះឯង ហេតុនោះ ការដេកត្រាំក្នុងទុក្ខវេទនានោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគសម្តែងទុកហើយ។ ការកើតឡើងនៃកាមរាគៈ និងបដិឃៈ ក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយមានឥដ្ឋារម្មណ៍ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណ៍ និងអនិដ្ឋារម្មណ៍ ដែលបុគ្គលកាន់យកដោយភាពជាឥដ្ឋារម្មណ៍ជាដើម ដោយអំណាចនៃប្រក្រតីនៃអារម្មណ៍ក្តី ដោយអំណាចនៃវិបរីតសញ្ញាក្តី ឈ្មោះថាត្រូវបានសម្តែងហើយ ដោយការសម្តែងនូវការដេកត្រាំនៃកាមរាគៈ និងបដិឃៈ ក្នុងវេទនាទាំងបីយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថាកាលកិលេសទាំងនោះកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ទាំងនោះ ឈ្មោះថាដេកត្រាំក្នុងវេទនាទាំងបី។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបការកាន់យកនូវអារម្មណ៍មានឥដ្ឋារម្មណ៍ជាដើម ដោយមុខនៃវេទនាទាំងបី និងការកាន់យកនូវកាមភពជាដើម ដែលជាវត្ថុនៃកាមរស្សាទៈ (ការត្រេកអរក្នុងកាម) ជាដើម ដោយការកាន់យកនូវកាមធាតុជាដើម។ ក្នុងចំណោមធម៌ទាំងនោះ កាមរាគានុសយ កាលដេកត្រាំដោយអំណាចនៃការត្រេកអរក្នុងភព តែងដេកត្រាំក្នុងកាមធាតុ កាលដេកត្រាំដោយអំណាចនៃការត្រេកអរក្នុងកាមសុខ តែងដេកត្រាំក្នុងសុខវេទនា និងឧបេក្ខាវេទនា។ ចំណែកបដិឃៈ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការថ្នាំងថ្នាក់ក្នុងទុក្ខប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទោះបីជាវាថ្នាំងថ្នាក់ក្នុងទីណាក៏ដោយ ក៏វាតែងតែដេកត្រាំក្នុងទុក្ខវេទនាតែប៉ុណ្ណោះ។ ម៉្យាងទៀត ការប្រព្រឹត្តទៅនៃកាមរស្សាទៈ ក្នុងរូបភព និងអរូបភព និងក្នុងរូបាវចរធម៌ និងអរូបាវចរធម៌ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ រាគៈដែលដេកត្រាំក្នុងភពទាំងនោះ គប្បីជ្រាបថាជាភវរាគៈតែប៉ុណ្ណោះ។ ហើយព្រោះធម៌ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសក្កាយៈទាំងអស់ ត្រូវបានកាន់យកដោយការកាន់យកនូវធាតុទាំងបី និងវេទនាទាំងបី ហេតុនោះ ក្នុងពាក្យវិសជ្ជនាជាដើមថា "yattha kāmarāgānusayo nānuseti, tattha diṭṭhānusayo nānusetī" (កាមរាគានុសយមិនដេកត្រាំក្នុងទីណា ទិដ្ឋិអនុសយមិនដេកត្រាំក្នុងទីនោះដែរឬ?) គប្បីជ្រាបថា ទីដេកត្រាំនៃទិដ្ឋិអនុសយជាដើម ដែលរួចផុតចាកធាតុទាំងបី និងវេទនាទាំងបី មិនត្រូវបានសម្តែងឡើយ។ សួរថា ចុះបដិឃានុសយ មិនដេកត្រាំក្នុងទោមនស្សដែលកើតឡើងព្រោះបច្ច័យគឺការប្រាថ្នា របស់បុគ្គលដែលធ្វើនូវការប្រាថ្នាក្នុងវិមោក្ខដ៏ឧត្តមទេឬ? ដូចគ្នាដែរ កាមរាគៈ ក៏មិនគួរដេកត្រាំក្នុងនេក្ខម្មសិតសោមនស្ស និងនេក្ខម្មសិតឧបេក្ខាដែរ ហេតុនោះ កាមាវចរវេទនាដទៃទៀត ដែលជាទីដេកត្រាំនៃទិដ្ឋិអនុសយ ក្រៅពីទីដេកត្រាំនៃកាមរាគានុសយនោះ ក៏មានដែរមិនមែនឬ? ឆ្លើយថា ទោះបីជាមានក៏ដោយ តែទីដេកត្រាំនៃទិដ្ឋិអនុសយជាដើមនោះ ក្រៅពីធាតុទាំងបី និងវេទនាទាំងបី មិនមានឡើយ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបមិនសម្តែង។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះព្រះមានព្រះភាគសម្តែងទុកថា "yattha kāmarāgānusayo ca paṭighānusayo ca mānānusayo ca nānusenti, tattha diṭṭhānusayo vicikicchānusayo nānusetīti? Āmantā" (កាមរាគានុសយ បដិឃានុសយ និងមានានុសយ មិនដេកត្រាំក្នុងទីណា ទិដ្ឋិអនុសយ និងវិចិកិច្ឆានុសយ មិនដេកត្រាំក្នុងទីនោះដែរឬ? អើ) ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគសម្តែងទុកដោយការកាន់យកជាក្រុម (សមុទាយវសេន) ថា ទុក្ខវេទនាដោយមិនប្លែកគ្នា ជាទីដេកត្រាំនៃបដិឃានុសយ។ ដូចគ្នាដែរ លោកិយសុខវេទនា និងលោកិយឧបេក្ខាវេទនា ជាទីដេកត្រាំនៃកាមរាគានុសយ និងមានានុសយ។


Apica [Pg.145] sutte ‘‘idhāvuso visākha, bhikkhu iti paṭisañcikkhati ‘kudāssu nāmāhaṃ domanassaṃ pajaheyya’nti, so iti paṭisañcikkhitvā paṭighaṃ tena pajahati, na tattha paṭighānusayo anusetī’’ti nekkhammassitaṃ domanassaṃ uppādetvā taṃ vikkhambhetvā vīriyaṃ katvā anāgāmimaggena paṭighassa samugghātanaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi paṭigheneva paṭighappahānaṃ, domanassena vā domanassappahānaṃ atthīti. Paṭighuppattirahaṭṭhānatāya pana idha sabbaṃ dukkhaṃ ‘‘paṭighānusayassa anusayanaṭṭhāna’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nippariyāyadesanā hesā, sā pana pariyāyadesanā. Evañca katvā paṭhamajjhānavikkhambhitaṃ kāmarāgānusayaṃ tathā vikkhambhitameva katvā anāgāmimaggena samugghātanaṃ sandhāya ‘‘vivicceva…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, rāgaṃ tena pajahati, na tattha rāgānusayo anusetī’’ti vuttaṃ. Evaṃ catutthajjhānavikkhambhitaṃ avijjānusayaṃ tathā vikkhambhitameva katvā arahattamaggena samugghātanaṃ sandhāya ‘‘sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, avijjaṃ tena pajahati, na tattha avijjānusayo anusetī’’ti (ma. ni. 1.465) vuttaṃ. Na hi lokiyacatutthajjhānupekkhāya avijjānusayo sabbathā nānusetīti sakkā vattuṃ ‘‘sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu ettha avijjānusayo anusetī’’ti (yama. aṭṭha. anusayayamaka 2) vuttattā, tasmā avijjānusayasseva vatthu catutthajjhānupekkhā, nekkhammassitadomanassañca paṭighānusayassa vatthu na na hotīti tatthāpi tassa anusayanaṃ veditabbaṃ. Avatthubhāvato hi idha anusayanaṃ na vuccati, na suttantesu viya vuttanayena taṃpaṭipakkhabhāvato taṃsamugghātakamaggassa balavūpanissayabhāvato cāti.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងសូត្រថា «ម្នាលអាវុសោវិសាខ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ពិចារណាផ្អែកលើហេតុផលយ៉ាងនេះថា "ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ អាត្មាអញនឹងលះបង់ទោមនស្សបាន" ភិក្ខុនោះកាលពិចារណាយ៉ាងនេះហើយ តែងលះបង់បដិឃៈដោយទោមនស្សនោះ បដិឃានុស័យមិនដេកត្រាំក្នុងទោមនស្សនោះឡើយ» ព្រះតម្រាស់នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកការលះបង់បដិឃៈដាច់ស្រឡះដោយអនាគាមិមគ្គ ក្រោយពីបានញ៉ាំងទោមនស្សដែលច្រឡំដោយនេក្ខម្មៈឲ្យកើតឡើង ហើយសង្កត់សង្កិនទោមនស្សនោះ រួចហើយធ្វើសេចក្តីព្យាយាម។ ព្រោះថា ការលះបង់បដិឃៈដោយបដិឃៈផ្ទាល់ ឬការលះបង់ទោមនស្សដោយទោមនស្សផ្ទាល់ មិនមែនមាននោះឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអភិធម្មនេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះតែទុក្ខវេទនាទាំងអស់ជាទីតាំងដែលបដិឃៈគប្បីកើតឡើងបាន ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ទុក្ខវេទនាទាំងអស់ជាទីដេកត្រាំនៃបដិឃានុស័យ»។ ទេសនានេះ (ក្នុងយមកៈ) ជាការសម្តែងដោយវគ្គត្រង់ (និប្បរិយាយទេសនា) ចំណែកឯទេសនាក្នុងសូត្រនោះ ជាការសម្តែងដោយវគ្គវៀច (បរិយាយទេសនា)។ ព្រោះហេតុនោះហើយ ទើបព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកការកម្ចាត់បង់ដាច់ស្រឡះដោយអនាគាមិមគ្គ នូវកាមរាគានុស័យដែលត្រូវបានសង្កត់សង្កិនដោយបឋមជ្ឈាន ឲ្យនៅជាសភាពដែលត្រូវសង្កត់សង្កិនដដែលនោះឯង ហើយត្រាស់ថា «ភិក្ខុស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ... ចូលកាន់បឋមជ្ឈានសម្រេចសម្រាន្តនៅ តែងលះបង់រាគៈដោយបឋមជ្ឈាននោះ រាគានុស័យមិនដេកត្រាំក្នុងបឋមជ្ឈាននោះឡើយ»។ ដូចគ្នាដែរ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកការកម្ចាត់បង់ដាច់ស្រឡះដោយអរហត្តមគ្គ នូវអវិជ្ជានុស័យដែលត្រូវបានសង្កត់សង្កិនដោយចតុត្ថជ្ឈាន ឲ្យនៅជាសភាពដែលត្រូវសង្កត់សង្កិនដដែលនោះឯង ហើយត្រាស់ថា «ព្រោះលះបង់សុខផង... ចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈានសម្រេចសម្រាន្តនៅ តែងលះបង់អវិជ្ជាដោយចតុត្ថជ្ឈាននោះ អវិជ្ជានុស័យមិនដេកត្រាំក្នុងចតុត្ថជ្ឈាននោះឡើយ»។ ព្រោះថា គេមិនអាចនិយាយបានឡើយថា អវិជ្ជានុស័យមិនដេកត្រាំដោយប្រការទាំងពួងក្នុងឧបេក្ខានៃលោកិយចតុត្ថជ្ឈាន ព្រោះមានព្រះតម្រាស់ថា «អវិជ្ជានុស័យតែងដេកត្រាំក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសក្កាយៈទាំងអស់នេះ» ហេតុនោះ ឧបេក្ខានៃចតុត្ថជ្ឈានទើបជាទីតាំងនៃអវិជ្ជានុស័យពិតប្រាកដ ហើយទោមនស្សដែលច្រឡំដោយនេក្ខម្មៈ ក៏មិនមែនជាមិនមែនជាទីតាំងនៃបដិឃានុស័យនោះឡើយ ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបការដេកត្រាំនៃអនុស័យនោះ សូម្បីក្នុងធម៌ទាំងពីរនោះដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងយមកៈនេះ មិនពោលដល់ការដេកត្រាំដោយសភាពមិនមែនជាទីតាំងឡើយ មិនមែនដូចជាការសម្តែងក្នុងសូត្រទាំងឡាយ ដែលពោលដោយវិធីដែលជាបដិបក្ខនឹងអនុស័យនោះ និងដោយសភាពជាឧបនិស្ស័យដ៏មានកម្លាំងនៃមគ្គដែលកម្ចាត់បង់នូវអនុស័យនោះឡើយ។


Ettha ca ārammaṇe anusayaṭṭhāne sati bhavarāgavajjo sabbo lobho kāmarāgānusayoti na sakkā vattuṃ. Dukkhāya hi vedanāya rūpārūpadhātūsu ca anusayamānena diṭṭhānusayena sampayuttopi lobho lobho eva, na kāmarāgānusayo. Yadi siyā, diṭṭhānusayassa viya etassapi ṭhānaṃ vattabbaṃ siyāti. Atha pana ajjhāsayavasena tanninnatāya anusayanaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Yathā iṭṭhānaṃ rūpādīnaṃ sukhāya ca vedanāya appaṭiladdhaṃ vā appaṭilābhato samanupassato, paṭiladdhapubbaṃ vā atītaṃ niruddhaṃ vigataṃ pariṇataṃ samanupassato uppajjamāno paṭigho dukkhe paṭihaññanavaseneva pavattatīti dukkhameva tassa anusayanaṭṭhānaṃ vuttaṃ, nālambitaṃ, evaṃ dukkhādīsu abhinivesanavasena [Pg.146] uppajjamānena diṭṭhānusayena sampayuttopi lobho sukhābhisaṅgavaseneva pavattatīti sātasantasukhadvayamevassa anusayaṭṭhānaṃ vuttanti bhavarāgavajjassa sabbalobhassa kāmarāgānusayatā na virujjhati, ekasmiṃyeva ca ārammaṇe rajjanti dussanti ca. Tattha rāgo sukhajjhāsayo paṭigho dukkhajjhāsayoti tesaṃ nānānusayaṭṭhānatā hoti.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ កាលបើអារម្មណ៍ជាទីតាំងនៃអនុស័យមានសេចក្តីពិត លោភៈទាំងអស់ដែលវៀរចាកភវរាគៈ មិនអាចហៅថាកាមរាគានុស័យបានឡើយ។ ព្រោះថា លោភៈដែលសម្បយុត្តដោយទិដ្ឋិអនុស័យ ដែលដេកត្រាំក្នុងទុក្ខវេទនា និងក្នុងរូបធាតុ អរូបធាតុទាំងឡាយ សូម្បីយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏នៅតែជាលោភៈដដែល មិនមែនជាកាមរាគានុស័យឡើយ។ ប្រសិនបើជាកាមរាគានុស័យមែន ទីតាំងនៃលោភៈដែលសម្បយុត្តដោយទិដ្ឋិអនុស័យនេះ ក៏គប្បីត្រូវពោលទុក ដូចជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិអនុស័យដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថាទីតាំងនៃអនុស័យ ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យដែលបង្អោនទៅរកធម៌នោះ។ ដូចជា បដិឃៈដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលមិនបានសម្រេចនូវរូបារម្មណ៍ជាដើមដែលជាទីប្រាស្នា និងសុខវេទនា ឬបុគ្គលដែលពិចារណាឃើញនូវការមិនបានសម្រេចនោះ ឬបុគ្គលដែលពិចារណាឃើញនូវអារម្មណ៍ដែលធ្លាប់បានសម្រេចក្នុងកាលមុន ដែលជាអតីត រលត់ទៅហើយ ប្រាសទៅហើយ ប្រែប្រួលទៅហើយ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការប៉ះទង្គិចក្នុងទុក្ខវេទនាប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា ទុក្ខវេទនាប៉ុណ្ណោះជាទីតាំងនៃអនុស័យរបស់បដិឃៈនោះ មិនមែនអារម្មណ៍ឡើយ យ៉ាងណាមិញ លោភៈដែលសម្បយុត្តដោយទិដ្ឋិអនុស័យដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃការចូលទៅស្ទាបអង្អែលក្នុងទុក្ខវេទនាជាដើម ក៏តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការជាប់ជំពាក់ក្នុងសុខវេទនាប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា សុខវេទនាពីរយ៉ាងគឺ សាតសុខៈ (សុខៈដែលត្រេកអរ) និងសន្តសុខៈ (សុខៈដែលស្ងប់) ប៉ុណ្ណោះជាទីតាំងនៃអនុស័យរបស់លោភៈនោះ យ៉ាងនោះដែរ ដូច្នេះ សភាពជាកាមរាគានុស័យនៃលោភៈទាំងអស់ដែលវៀរចាកភវរាគៈ ទើបមិនផ្ទុយគ្នាឡើយ ហើយសត្វទាំងឡាយតែងត្រេកអរផង ខឹងសម្បារផង ក្នុងអារម្មណ៍តែមួយនោះឯង។ ក្នុងធម៌ទាំងពីរនោះ រាគៈមានអធ្យាស្រ័យក្នុងសុខៈ បដិឃៈមានអធ្យាស្រ័យក្នុងទុក្ខៈ ហេតុនោះ អនុស័យទាំងពីរនោះ (កាមរាគានុស័យ និងបដិឃានុស័យ) ទើបមានទីតាំងនៃអនុស័យផ្សេងៗគ្នា។


Evañca katvā ‘‘yattha kāmarāgānusayo anuseti, tattha paṭighānusayo anusetīti? No’’ti (yama. 2.anusayayamaka.14) vuttanti. Aṭṭhakathāyaṃ pana dvīsu vedanāsu iṭṭhārammaṇe ca domanassuppattiṃ vatvā ‘‘domanassamattameva pana taṃ hoti, na paṭighānusayo’’ti (yama. aṭṭha. anusayayamaka 2) vuttattā yathā tattha paṭigho paṭighānusayo na hoti, evaṃ dukkhādīsu uppajjamānena diṭṭhānusayena sahajāto lobho kāmarāgānusayo na hoticceva viññāyatīti. Yaṃ panetaṃ vuttaṃ ‘‘domanassamattameva pana taṃ hoti, na paṭighānusayo’’ti, ettha na paṭighānusayoti natthi paṭighānusayoti attho daṭṭhabbo. Na hi domanassassa paṭighānusayabhāvāsaṅkā atthīti.

ព្រោះហេតុនោះហើយ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «កាមរាគានុស័យដេកត្រាំក្នុងទីណា បដិឃានុស័យដេកត្រាំក្នុងទីនោះដែរឬ? មិនមែនទេ»។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា កាលដែលពោលដល់ការកើតឡើងនៃទោមនស្សក្នុងវេទនាពីរយ៉ាង (សុខវេទនា និងឧបេក្ខាវេទនា) និងក្នុងឥដ្ឋារម្មណ៍ហើយ ក៏ពោលថា «ប៉ុន្តែ ទោមនស្សនោះ គ្រាន់តែជាទោមនស្សប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាបដិឃានុស័យឡើយ» ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ដូចជាបដិឃៈក្នុងទីនោះ មិនមែនជាបដិឃានុស័យយ៉ាងណា លោភៈដែលកើតរួមគ្នាជាមួយទិដ្ឋិអនុស័យដែលកើតឡើងក្នុងទុក្ខវេទនាជាដើម ក៏មិនមែនជាកាមរាគានុស័យយ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកឯពាក្យដែលពោលថា «ប៉ុន្តែ ទោមនស្សនោះ គ្រាន់តែជាទោមនស្សប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាបដិឃានុស័យឡើយ» ក្នុងពាក្យនោះ ត្រង់ពាក្យថា «មិនមែនជាបដិឃានុស័យ» គប្បីយល់ថា «មិនមានបដិឃានុស័យ»។ ព្រោះថា សេចក្តីសង្ស័យក្នុងសភាពជាបដិឃានុស័យនៃទោមនស្ស មិនមែនជាមានឡើយ។


Desanā saṃkiṇṇā viya bhaveyyāti bhavarāgassapi kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu ārammaṇakaraṇavaseneva uppatti vuttā viya bhaveyya, tasmā ārammaṇavisesena visesadassanatthaṃ evaṃ desanā katā sahajātavedanāvisesābhāvatoti adhippāyo.

ពាក្យថា «ទេសនានឹងច្រឡំគ្នាទៅ» មានន័យថា ការកើតឡើងនៃភវរាគៈក្នុងកាមធាតុ និងក្នុងវេទនាពីរយ៉ាង ដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ ក៏នឹងប្រហាក់ប្រហែលជាព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកដែរ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នាដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ដ៏វិសេស ទើបព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ ព្រោះគ្មានសេចក្តីប្លែកគ្នានៃវេទនាដែលកើតរួមគ្នាឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។


Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានៃឧប្បត្តិដ្ឋានវារៈ ចប់ហើយ។


Mahāvāro

មហាវារៈ


1. Anusayavāravaṇṇanā

១. ការពណ៌នានៃអនុសយវារៈ


3. Anuseti uppajjatīti paccuppannavohārā pavattāvirāmavasena veditabbā. Maggeneva hi anusayānaṃ virāmo vicchedo hoti, na tato pubbeti.

៣. ពាក្យថា «ដេកត្រាំ» និង «កើតឡើង» គប្បីជ្រាបថា ជាវោហារក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល ដោយអំណាចនៃវដ្តមានកាលដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនទាន់វៀរចាក (គឺដរាបណាដែលមិនទាន់លះបង់ដោយមគ្គ)។ ព្រោះថា ការវៀរចាក ឬការដាច់ស្រឡះនៃអនុស័យទាំងឡាយ តែងមានដោយមគ្គប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានក្នុងកាលមុនអំពីមគ្គនោះឡើយ។


20. Nāpi ekasmiṃ ṭhāne uppajjanti, na ekaṃ dhammaṃ ārammaṇaṃ karontīti ettha purimena ekasmiṃ cittuppāde uppatti nivāritā, pacchimena ekasmiṃ ārammaṇeti ayaṃ viseso. Puggalokāsavārassa paṭilome tesaṃ tesaṃ puggalānaṃ [Pg.147] tassa tassa anusayassa ananusayanaṭṭhānaṃ pakatiyā pahānena ca veditabbaṃ, ‘‘tiṇṇaṃ puggalānaṃ dukkhāya vedanāya tesaṃ tattha kāmarāgānusayo nānuseti, no ca tesaṃ tattha paṭighānusayo nānuseti, tesaññeva puggalānaṃ rūpadhātuyā arūpadhātuyā apariyāpanne tesaṃ tattha kāmarāgānusayo ca nānuseti, paṭighānusayo ca nānusetī’’ti pakatiyā dukkhādīnaṃ kāmarāgādīnaṃ ananusayaṭṭhānataṃ sandhāya vuttaṃ, ‘‘dvinnaṃ puggalānaṃ sabbattha kāmarāgānusayo ca nānuseti, paṭighānusayo ca nānusetī’’ti (yama. 2.anusayayamaka.56) anusayappahānena. Ettha purimanayena okāsaṃ avekkhitvā puggalassa vijjamānānaṃ anusayānaṃ ananusayanaṃ vuttaṃ, pacchimanayena puggalaṃ avekkhitvā okāsassa kāmadhātuādikassa anokāsatāti.

២០. ក្នុងពាក្យថា «មិនមែនកើតឡើងក្នុងទីកន្លែងតែមួយឡើយ មិនមែនធ្វើធម៌តែមួយឲ្យជាអារម្មណ៍ឡើយ» ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីប្លែកគ្នាថា ដោយប្រយោគខាងដើម ព្រះអង្គទ្រង់ហាមឃាត់ការកើតឡើងក្នុងចិត្តុប្បាទតែមួយ ដោយប្រយោគខាងចុង ព្រះអង្គទ្រង់ហាមឃាត់ការកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ។ ក្នុងបដិលោមនៃបុគ្គលោតាសវារៈ ទីតាំងដែលមិនមែនជាទីដេកត្រាំនៃអនុស័យនោះៗ របស់បុគ្គលនោះៗ គប្បីជ្រាបដោយសភាពធម្មជាតិ និងដោយការលះបង់។ ព្រះតម្រាស់ថា «ក្នុងទុក្ខវេទនា កាមរាគានុស័យមិនដេកត្រាំចំពោះបុគ្គល ៣ ពួកនោះក្នុងទុក្ខវេទនានោះឡើយ តែបដិឃានុស័យមិនមែនជាមិនដេកត្រាំចំពោះបុគ្គលទាំងនោះក្នុងទុក្ខវេទនានោះឡើយ ក្នុងរូបធាតុ អរូបធាតុ និងអបរិយាបន្នធម៌ កាមរាគានុស័យផង បដិឃានុស័យផង មិនដេកត្រាំចំពោះបុគ្គលទាំងនោះក្នុងធម៌ទាំងនោះឡើយ» ព្រះតម្រាស់នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកសភាពមិនមែនជាទីដេកត្រាំនៃកាមរាគានុស័យជាដើម ក្នុងទុក្ខវេទនាជាដើម ដោយសភាពធម្មជាតិ។ ចំណែកឯព្រះតម្រាស់ថា «កាមរាគានុស័យផង បដិឃានុស័យផង មិនដេកត្រាំក្នុងទីទាំងពួង ចំពោះបុគ្គល ២ ពួកឡើយ» ព្រះតម្រាស់នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកការលះបង់អនុស័យដាច់ស្រឡះ។ ក្នុងទីនេះ ដោយវិធីខាងដើម ព្រះអង្គទ្រង់សំឡឹងមើលឱកាស (ទីតាំង) ហើយត្រាស់សំដៅយកការមិនដេកត្រាំនៃអនុស័យទាំងឡាយដែលនៅមានដល់បុគ្គល ចំណែកឯវិធីខាងចុង ព្រះអង្គទ្រង់សំឡឹងមើលបុគ្គល ហើយត្រាស់សំដៅយកសភាពមិនមែនជាឱកាសនៃកាមធាតុជាដើម។


Anusayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានៃអនុសយវារៈ ចប់ហើយ។


2. Sānusayavāravaṇṇanā

២. ការពណ៌នានៃសានុសយវារៈ


66-131. Sānusayapajahanapariññāvāresu ‘‘sānusayo, pajahati, parijānātī’’ti puggalo vutto. Puggalassa ca imasmiṃ bhave sānusayoti evaṃ bhavavisesena vā, imasmiṃ kāmarāgānusayena sānusayo imasmiṃ itaresu kenacīti evaṃ bhavānusayavisesena vā sānusayatāniranusayatādikā natthi. Tathā dvīsu vedanāsu kāmarāgānusayena sānusayo, dukkhāya vedanāya niranusayoti idampi natthi. Na hi puggalassa vedanā okāso, atha kho anusayānanti. Anusayassa pana tassa tassa so so anusayanokāso puggalassa tena tena anusayena sānusayatāya, tassa tassa pajahanaparijānanānañca nimittaṃ hoti, ananusayanokāso ca niranusayatādīnaṃ, tasmā okāsavāresu bhummaniddesaṃ akatvā ‘‘yato tato’’ti nimittatthe nissakkavacanaṃ kataṃ, pajahanapariññāvāresu apādānatthe eva vā. Tato tato hi okāsato apagamakaraṇaṃ vināsanaṃ pajahanaṃ parijānanañcāti.

៦៦-១៣១. ក្នុងសានុសយវារៈ បជហនវារៈ និងបរិញ្ញាវារៈទាំងឡាយ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកបុគ្គល ដោយបទថា «សានុសយោ (មានអនុស័យ)» «បជហតិ (លះបង់)» «បរិជានាតិ (ដឹងច្បាស់)»។ ម្យ៉ាងទៀត សភាពជាសានុស័យ និងសភាពជានិរនុស័យជាដើម របស់បុគ្គល ដោយការប្លែកនៃភព ដូចជា «បុគ្គលមានអនុស័យក្នុងភពនេះ» ឬដោយការប្លែកនៃអនុស័យក្នុងភព ដូចជា «បុគ្គលមានអនុស័យដោយកាមរាគានុស័យក្នុងភពនេះ មានអនុស័យដោយអនុស័យណាមួយក្នុងបណ្តាអនុស័យក្រៅពីនេះក្នុងភពនេះ» ដូច្នេះ មិនមែនមានឡើយ។ ដូចគ្នាដែរ សូម្បីសភាពបែបនេះ គឺ «បុគ្គលមានអនុស័យដោយកាមរាគានុស័យក្នុងវេទនាពីរយ៉ាង ជានិរនុស័យក្នុងទុក្ខវេទនា» ដូច្នេះ ក៏មិនមែនមានដែរ។ ព្រោះថា វេទនាមិនមែនជាឱកាស (ទីតាំង) របស់បុគ្គលឡើយ តែជាឱកាសរបស់អនុស័យទាំងឡាយវិញ។ ប៉ុន្តែ ឱកាសជាទីដេកត្រាំនោះៗ នៃអនុស័យនោះៗ តែងជាហេតុនៃសភាពជាសានុស័យដោយអនុស័យនោះៗ របស់បុគ្គល និងជាហេតុនៃការលះបង់ ការដឹងច្បាស់នូវអនុស័យនោះៗ ឯឱកាសដែលមិនមែនជាទីដេកត្រាំ ក៏ជាហេតុនៃសភាពជានិរនុស័យជាដើម ហេតុនោះ ក្នុងឱកាសវារៈទាំងឡាយ ព្រះអង្គមិនទ្រង់ធ្វើភុម្មនិទ្ទេស (ការសម្តែងដោយសត្តមីវិភត្តិ) ឡើយ តែទ្រង់ធ្វើនិសក្កវចនៈ (បញ្ចមីវិភត្តិ) ក្នុងអត្ថថាជាហេតុថា «យតោ តតោ (អំពីទីណា អំពីទីនោះ)» ឬក្នុងបជហនវារៈ និងបរិញ្ញាវារៈទាំងឡាយ ទ្រង់ធ្វើក្នុងអត្ថជាអបាទានពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា ការធ្វើឲ្យប្រាសចេញ ឬការធ្វើឲ្យវិនាសទៅ អំពីឱកាសនោះៗ ឈ្មោះថា ការលះបង់ និងការដឹងច្បាស់។


Tattha yatoti yato anusayaṭṭhānato anulome, paṭilome ananusayaṭṭhānatoti attho. Anusayānānusayasseva hi nimittāpādānabhāvadassanatthaṃ [Pg.148] ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā tato mānānusayena sānusayoti (yama.2.anusayayamaka.77), pajahatī’’ti (yama. 2.anusayayamaka.143) ca ‘‘dukkhāya vedanāya tato kāmarāgānusayena niranusayoti (yama. 2.anusayayamaka.110), na pajahatī’’ti (yama. 2.anusayayamaka.174-176) ca evamādīsu rūpadhātuādayo eva bhummaniddeseneva niddiṭṭhāti. Aṭṭhakathāyaṃ pana catutthapañhavissajjanena sarūpato anusayanaṭṭhānassa dassitattā tadatthe ādipañhepi ‘‘yato’’ti anusayanaṭṭhānaṃ vuttanti imamatthaṃ vibhāvetvā puna ‘‘yato’’ti etassa vacanatthaṃ dassetuṃ ‘‘uppannena kāmarāgānusayena sānusayo’’ti vuttaṃ, taṃ pamādalikhitaṃ viya dissati. Na hi uppanneneva anusayena sānusayo, uppattirahaṭṭhānatañca sandhāyeva nissakkavacanaṃ na sakkā vattuṃ. Na hi apariyāpannānaṃ anusayuppattirahaṭṭhānatāti taṃ tatheva dissati. Evaṃ panettha attho daṭṭhabbo – yato uppannenāti yato uppannena bhavitabbaṃ, tenāti uppattirahaṭṭhāne nissakkavacanaṃ katanti. Tathā sabbadhammesu uppajjanakenāti. Uppattipaṭisedhe akate anuppattiyā anicchitattā sabbadhammesu uppajjanakabhāvaṃ āpannena anuppajjanabhāvaṃ apaneti nāma. Sabbatthāti etassa pana sabbaṭṭhānatoti ayamattho na na sambhavati. Ttha-kārañhi bhummato aññatthāpi saddavidū icchantīti.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ត្រង់បទថា «យតោ» ក្នុងអនុលោម មានន័យថា «អំពីទីតាំងនៃអនុស័យណា» ក្នុងបដិលោម មានន័យថា «អំពីទីតាំងដែលមិនមែនជាទីដេកត្រាំនៃអនុស័យណា»។ ព្រោះថា ដើម្បីបង្ហាញសភាពជាហេតុ និងសភាពជាអបាទាន នៃទីតាំងដែលជាទីដេកត្រាំ និងមិនមែនជាទីដេកត្រាំនៃអនុស័យប៉ុណ្ណោះ ក្នុងបាលីទាំងឡាយមានជាដើមថា «រូបធាតុ អរូបធាតុ អំពីទីនោះ បុគ្គលឈ្មោះថាមានអនុស័យដោយមានានុស័យ លះបង់» និង «ទុក្ខវេទនា អំពីទីនោះ បុគ្គលឈ្មោះថាជានិរនុស័យដោយកាមរាគានុស័យ មិនលះបង់» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងរូបធាតុជាដើម ដោយភុម្មនិទ្ទេស (សត្តមីវិភត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា ព្រោះតែព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានបង្ហាញទីតាំងនៃអនុស័យដោយសរុប ដោយការដោះស្រាយប្រស្នាទីបួន ទើបញ៉ាំងសេចក្តីនេះឲ្យច្បាស់លាស់ថា សូម្បីក្នុងប្រស្នាខាងដើមដែលទាក់ទងនឹងអត្ថនោះ បទថា «យតោ» ព្រះអង្គក៏ត្រាស់សំដៅយកទីតាំងនៃអនុស័យដែរ ហើយដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនៃបទថា «យតោ» នេះម្តងទៀត ទើបពោលថា «បុគ្គលឈ្មោះថាមានអនុស័យ ដោយកាមរាគានុស័យដែលកើតឡើងហើយ» ពាក្យនោះ ហាក់ដូចជាពាក្យដែលសរសេរដោយការភ្លេចភ្លាំង។ ព្រោះថា បុគ្គលមិនមែនឈ្មោះថាមានអនុស័យ ដោយសារតែអនុស័យដែលកើតឡើងហើយនោះឡើយ ហើយគេក៏មិនអាចនិយាយបានដែរថា ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសភាពជាទីតាំងដែលគួរឲ្យអនុស័យកើតឡើង ទើបត្រាស់បញ្ចមីវិភត្តិ (យតោ) នោះ ពាក្យនោះ ក៏ឃើញថាជាពាក្យដែលសរសេរដោយការភ្លេចភ្លាំងយ៉ាងនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ គប្បីយល់សេចក្តីយ៉ាងនេះថា – ត្រង់ពាក្យថា «យតោ ឧប្បន្នេន» មានន័យថា «អនុស័យណាដែលគួរតែកើតឡើង អំពីទីតាំងណា ដោយអនុស័យនោះ» ដូច្នេះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់បញ្ចមីវិភត្តិក្នុងទីតាំងដែលគួរឲ្យអនុស័យកើតឡើង។ ដូចគ្នាដែរ ត្រង់ពាក្យថា «សព្វធម្មេសុ ឧប្បជ្ជនកេន» (ដោយអនុស័យដែលកើតឡើងក្នុងធម៌ទាំងពួង)។ កាលបើការហាមឃាត់ការកើតឡើងមិនទាន់បានធ្វើ សភាពមិនកើតឡើងក៏មិនទាន់សម្រេច ហេតុនោះ ដោយអនុស័យដែលដល់នូវសភាពដែលអាចកើតឡើងក្នុងធម៌ទាំងពួង ឈ្មោះថា តែងកម្ចាត់បង់នូវសភាពមិនកើតឡើង។ ចំណែកឯបទថា «សព្វត្ថ» នេះ គប្បីយល់ថា «អំពីទីតាំងទាំងពួង» សេចក្តីនេះ មិនមែនជាមិនសមហេតុផលឡើយ។ ព្រោះថា អ្នកប្រាជ្ញខាងសព្ទសាស្ត្រ តែងប្រាថ្នាប្រើប្រាស់ «ត្ថ-បច្ច័យ» សូម្បីក្នុងអត្ថក្រៅពីសត្តមីវិភត្តិដែរ។


Sānusayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានៃសានុសយវារៈ ចប់ហើយ។


3. Pajahanavāravaṇṇanā

៣. ការពណ៌នានៃបជហនវារៈ


132-197. Pajahanavāre yena kāmarāgānusayādayo sāvasesā pahīyanti, so te pajahatīti sanniṭṭhānaṃ katvā vattabbo na hoti apajahanasabbhāvā, tasmā sanniṭṭhāne niravasesappajahanakoyeva pajahatīti vutto, tasmā ‘‘yo vā pana mānānusayaṃ pajahati, so kāmarāgānusayaṃ pajahatīti? No’’ti (yama. 2.anusayayamaka.132) vuttaṃ. Yasmā pana saṃsayapadena pahānakaraṇamattameva pucchati, na sanniṭṭhānaṃ karoti, tasmā yathāvijjamānaṃ pahānaṃ sandhāya ‘‘yo kāmarāgānusayaṃ pajahati, so mānānusayaṃ pajahatīti? Tadekaṭṭhaṃ pajahatī’’ti vuttaṃ. Paṭilome pana ‘‘nappajahatī’’ti pajahanābhāvo eva sanniṭṭhānapadena saṃsayapadena ca vinicchito [Pg.149] pucchito ca, tasmā yesaṃ pajahanaṃ natthi niravasesavasena pajahanakānaṃ, te ṭhapetvā avasesā appajahanasabbhāveneva nappajahantīti vuttā, na ca yathāvijjamānena pahāneneva vajjitāti daṭṭhabbāti. ‘‘Anāgāmimaggasamaṅgiñca aṭṭhamakañca ṭhapetvā avasesā puggalā kāmarāgānusayañca nappajahanti vicikicchānusayañca nappajahantī’’ti (yama. 2.anusayayamaka.165) ettha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘puthujjano pahānapariññāya abhāvena nappajahati, sesā tesaṃ anusayānaṃ pahīnattā’’ti (yama. aṭṭha. anusayayamaka 132-197) vuttaṃ.

១៣២-១៩៧. ក្នុងបហានវារៈ បុគ្គលណា លះបង់នូវកាមរាគានុស័យជាដើម ដោយនៅមានសេសសល់ បុគ្គលនោះ មិនគួរពោលដោយធ្វើការសន្និដ្ឋានថា "បុគ្គលនោះកំពុងលះបង់នូវកាមរាគានុស័យជាដើមនោះ" ឡើយ ព្រោះភាពនៅមានសេសសល់នៃអនុស័យដែលមិនទាន់បានលះបង់ ហេតុនោះ ក្នុងសន្និដ្ឋានបទ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកតែបុគ្គលអ្នកលះបង់មិនមានសេសសល់ប៉ុណ្ណោះថា "កំពុងលះបង់" ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា "មួយយ៉ាងទៀត បុគ្គលណា កំពុងលះបង់នូវមានានុស័យ បុគ្គលនោះ កំពុងលះបង់នូវកាមរាគានុស័យឬ? មិនមែនទេ"។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែក្នុងសង្សយបទ ព្រះអង្គទ្រង់សួរត្រឹមតែការធ្វើនូវការលះបង់ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនធ្វើការសន្និដ្ឋានឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកការលះបង់តាមដែលមានពិតប្រាកដ ទើបត្រាស់ថា "បុគ្គលណា កំពុងលះបង់នូវកាមរាគានុស័យ បុគ្គលនោះ កំពុងលះបង់នូវមានានុស័យឬ? កំពុងលះបង់នូវមានានុស័យដែលឋិតនៅក្នុងទីជាមួយគ្នានោះ"។ ចំណែកក្នុងបដិលោមៈ ដោយបទថា "មិនមែនកំពុងលះបង់" ភាពមិនមាននៃការលះបង់ប៉ុណ្ណោះ ត្រូវបានសម្រេចដោយសន្និដ្ឋានបទផង ត្រូវបានសួរដោយសង្សយបទផង ហេតុនោះ លើកលែងតែបុគ្គលទាំងឡាយណាដែលមានការលះបង់ដោយមិនមានសេសសល់ ចេញហើយ ពួកបុគ្គលដែលនៅសល់ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា "មិនមែនកំពុងលះបង់" ព្រោះតែភាពនៅមានសេសសល់នៃអនុស័យដែលមិនទាន់បានលះបង់នោះឯង និងមិនមែនព្រះអង្គមិនត្រាស់ចំពោះបុគ្គលដែលវៀរចាកការលះបង់តាមដែលមានពិតប្រាកដនោះឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ក្នុងបទថា "លើកលែងតែបុគ្គលអ្នកសមគំនិតដោយអនាគាមិមគ្គ និងបុគ្គលទីប្រាំបីចេញ ពួកបុគ្គលដែលនៅសល់ មិនមែនកំពុងលះបង់នូវកាមរាគានុស័យផង មិនមែនកំពុងលះបង់នូវវិចិកិច្ឆានុស័យផង" នេះ មានពាក្យអដ្ឋកថាពោលទុកថា "បុថុជ្ជន មិនមែនកំពុងលះបង់ ព្រោះមិនមានបហានបរិញ្ញា ចំណែកបុគ្គលដែលនៅសល់ មិនមែនកំពុងលះបង់ ព្រោះអនុស័យទាំងនោះត្រូវបានលះបង់រួចហើយ"។


Tattha kiñcāpi kesañci vicikicchānusayo kesañci ubhayanti sesānaṃ tesaṃ pahīnatā atthi, tathāpi sotāpannādīnaṃ vicikicchānusayassa pahīnatā ubhayāpajahanassa kāraṇaṃ na hotīti tesaṃ pahīnattā ‘‘nappajahantī’’ti na sakkā vattuṃ, atha pana kāmarāgānusayañca nappajahantīti imaṃ sanniṭṭhānena tesaṃ puggalānaṃ saṅgahitatādassanatthaṃ vuttanti na tattha kāraṇaṃ vattabbaṃ, pucchitassa pana saṃsayatthassa kāraṇaṃ vattabbaṃ. Evaṃ sati ‘‘sesā tassa anusayassa pahīnattā’’ti vattabbanti? Na vattabbaṃ ‘‘yo kāmarāgānusayaṃ nappajahati, so diṭṭhānusayaṃ vicikicchānusayaṃ nappajahatī’’ti paṭikkhipitvā pucchite sadisavissajjanake diṭṭhivicikicchānusaye sandhāya kāraṇassa vattabbattā, tasmā tesaṃ anusayānaṃ pahīnattāti tesaṃ diṭṭhivicikicchānusayānaṃ pahīnattā te saṃsayatthasaṅgahite anusaye nappajahantīti attho daṭṭhabbo.

ក្នុងអដ្ឋកថានោះ ទោះបីជាវិចិកិច្ឆានុស័យរបស់បុគ្គលខ្លះ ត្រូវបានលះបង់ហើយក្តី អនុស័យទាំងពីររបស់បុគ្គលខ្លះ ត្រូវបានលះបង់ហើយក្តី នៃបុគ្គលដែលនៅសល់ទាំងនោះ មានភាពជាអនុស័យដែលលះបង់ហើយក៏ដោយ, ក៏ប៉ុន្តែ ភាពជាវិចិកិច្ឆានុស័យដែលលះបង់ហើយរបស់ព្រះសោតាបន្នជាដើម មិនមែនជាហេតុនៃការមិនលះបង់នូវអនុស័យទាំងពីរនោះឡើយ ហេតុនោះ មិនអាចពោលបានថា "មិនមែនកំពុងលះបង់ ព្រោះអនុស័យទាំងនោះត្រូវបានលះបង់ហើយ" ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា "មិនមែនកំពុងលះបង់នូវកាមរាគានុស័យផង" នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយសន្និដ្ឋានបទ ដើម្បីបង្ហាញពីភាពដែលបុគ្គលទាំងឡាយនោះ ត្រូវបានសង្គ្រោះចូល ហេតុនោះ ក្នុងសន្និដ្ឋានបទនោះ មិនត្រូវពោលហេតុឡើយ, ចំណែកហេតុនៃសេចក្តីសង្ស័យដែលសួរនោះ ទើបត្រូវពោល។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ តើគួរពោលថា "បុគ្គលដែលនៅសល់ មិនមែនកំពុងលះបង់ ព្រោះអនុស័យនោះត្រូវបានលះបង់ហើយ" ឬ? មិនគួរពោលឡើយ ព្រោះត្រូវពោលហេតុដោយសំដៅយកទិដ្ឋិអនុស័យ និងវិចិកិច្ឆានុស័យ ដែលមានវិសជ្ជនាដូចគ្នា ដែលសួរដោយបដិសេធថា "បុគ្គលណា មិនមែនកំពុងលះបង់នូវកាមរាគានុស័យ បុគ្គលនោះ មិនមែនកំពុងលះបង់នូវទិដ្ឋិអនុស័យ... វិចិកិច្ឆានុស័យឬ?" ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា ព្រោះតែអនុស័យទាំងនោះត្រូវបានលះបង់ហើយ គឺព្រោះតែទិដ្ឋិអនុស័យ និងវិចិកិច្ឆានុស័យទាំងនោះត្រូវបានលះបង់ហើយ ពួកបុគ្គលទាំងនោះ ទើបមិនមែនកំពុងលះបង់នូវអនុស័យទាំងឡាយដែលសង្គ្រោះចូលក្នុងសង្សយត្ថនោះឡើយ។


Pajahanavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានៃបហានវារៈ ចប់ហើយ។


5. Pahīnavāravaṇṇanā

៥. ការពណ៌នានៃបហីនវារៈ


264-274. Pahīnavāre phalaṭṭhavaseneva desanā āraddhāti anulomaṃ sandhāya vuttaṃ. Paṭilome hi puthujjanavasenapi desanā gahitāti. ‘‘Phalaṭṭhavasenevā’’ti ca sādhāraṇavacanena maggasamaṅgīnaṃ aggahitataṃ dīpeti. Anusayaccantapaṭipakkhekacittakkhaṇikānañhi maggasamaṅgīnaṃ na koci anusayo uppattiraho, nāpi anuppattirahataṃ āpādito, tasmā te na anusayasānusayapahīnauppajjanavāresu gahitāti.

២៦៤-២៧៤. ក្នុងបហីនវារៈ ពាក្យថា "ព្រះទេសនាត្រូវបានប្រារព្ធឡើងដោយអំណាចនៃផលដ្ឋបុគ្គលប៉ុណ្ណោះ" នេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកអនុលោម។ ព្រោះថា ក្នុងបដិលោម ព្រះទេសនាត្រូវបានកាន់យកដោយអំណាចនៃបុថុជ្ជនផងដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យសាមញ្ញថា "ដោយអំណាចនៃផលដ្ឋបុគ្គលប៉ុណ្ណោះ" នេះ បង្ហាញពីភាពដែលមិនបានកាន់យកនូវមគ្គសមង្គីបុគ្គលទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ចំពោះមគ្គសមង្គីបុគ្គលទាំងឡាយ ដែលមានចិត្តមួយខណៈជាបដិបក្ខដាច់ខាតចំពោះអនុស័យ មិនមានអនុស័យណាមួយគួរដល់ការកើតឡើងឡើយ និងមិនមែនជាការធ្វើឲ្យដល់នូវភាពមិនគួរកើតឡើងនោះឡើយ ហេតុនោះ ពួកមគ្គដ្ឋបុគ្គលទាំងនោះ មិនត្រូវបានកាន់យកក្នុងអនុសយវារៈ សានុសយវារៈ បហីនវារៈ និងឧប្បជ្ជនវារៈឡើយ។


275-296. Okāsavāre [Pg.150] so so anusayo attano attano okāse eva anuppattidhammataṃ āpādito pahīno, anāpādito ca appahīnoti pahīnāppahīnavacanāni tadokāsameva dīpenti, tasmā anokāse tadubhayāvattabbatā vuttāti. Sādhāraṇaṭṭhāne tena saddhiṃ pahīno nāma hotīti tena saddhiṃ samānokāse pahīno nāmāti attho, na samānakāle pahīnoti.

២៧៥-២៩៦. ក្នុងឱកាសវារៈ អនុស័យនោះៗ ឈ្មោះថា លះបង់ហើយ ព្រោះដល់នូវភាពមានសភាវៈមិនកើតឡើងទៀត ក្នុងឱកាសរបស់ខ្លួនៗប៉ុណ្ណោះ និងឈ្មោះថា មិនទាន់លះបង់ ព្រោះមិនទាន់ដល់នូវភាពមិនកើតឡើងនោះ ហេតុនោះ ពាក្យថា "លះបង់ហើយ" និង "មិនទាន់លះបង់" ទាំងនេះ បង្ហាញចំពោះតែឱកាសនៃអនុស័យនោះប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ក្នុងទីដែលមិនមែនជាឱកាស ព្រះអង្គទើបត្រាស់ទុកនូវភាពដែលមិនគួរពោលទាំងពីរយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា "ក្នុងសាធារណដ្ឋាន ឈ្មោះថា លះបង់ហើយជាមួយគ្នានឹងអនុស័យនោះ" មានសេចក្តីថា ឈ្មោះថា លះបង់ហើយក្នុងឱកាសស្មើគ្នាជាមួយគ្នានឹងអនុស័យនោះ មិនមែនឈ្មោះថា លះបង់ហើយក្នុងកាលស្មើគ្នានោះឡើយ។


Pahīnavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានៃបហីនវារៈ ចប់ហើយ។


7. Dhātuvāravaṇṇanā

៧. ការពណ៌នានៃធាតុវារៈ


332-340. Dhātuvāre santānaṃ anugatā hutvā sayantīti yasmiṃ santāne appahīnā, taṃsantāne appahīnabhāvena anugantvā uppattiarahabhāvena sayantīti attho. Uppattirahatā eva hi anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti idhāpi yuttāti. Ettha ca na kāmadhātuādīni cha paṭinisedhavacanāni dhātuvisesaniddhāraṇāni na hontīti ‘‘na kāmadhātuyā cutassa na kāmadhātuṃ upapajjantassā’’tiādimhi vuccamāne imaṃ nāma upapajjantassāti na viññāyeyya, tasmā taṃmūlikāsu yojanāsu ‘‘na kāmadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ rūpadhātuṃ arūpadhātuṃ upapajjantassā’’ti paṭhamaṃ yojetvā puna anukkamena ‘‘na kāmadhātuṃ upapajjantassā’’tiādikā yojanā katā. Evañhi na kāmadhātuādipadehi yathāvuttadhātuyoyeva gahitā, na kañcīti viññāyati. Yathā anusayavāre ‘‘anusentīti padassa uppajjantīti attho gahito’’ti vuttaṃ, tatthāpi uppajjamānameva sandhāya uppajjantīti gahetuṃ na sakkā ‘‘yassa kāmarāgānusayo anuseti, tassa paṭighānusayo anusetīti? Āmantā’’tiādivacanato. Athāpi appahīnataṃ sandhāya uppajjantīti attho tattha gahito, idhāpi so na na yujjatīti. Bhaṅgāti bhañjitabbā, dvidhā kātabbāti attho. Nanu na koci anusayo yattha uppajjantassa anuseti nānuseti cāti dvidhā kātabbā, tattheva kasmā ‘‘kati anusayā bhaṅgā? Anusayā bhaṅgā natthī’’ti pucchāvissajjanāni katāni. Na hi pakārantarābhāve saṃsayo yuttoti[Pg.151]? Na na yutto, ‘‘anusayā bhaṅgā natthī’’ti avutte bhaṅgābhāvassa aviññātattāti.

៣៣២-៣៤០. ក្នុងធាតុវារៈ ពាក្យថា "ដេកត្រាំដោយការតាមទៅក្នុងសន្តាន" មានសេចក្តីថា អនុស័យទាំងឡាយដែលមិនទាន់លះបង់ក្នុងសន្តានណា ក៏ដេកត្រាំក្នុងសន្តាននោះ ដោយការតាមទៅដោយភាពមិនទាន់លះបង់ និងដោយភាពគួរដល់ការកើតឡើង។ ព្រោះថា ភាពគួរដល់ការកើតឡើងនោះឯង កាលបើបានហេតុដ៏សមគួរហើយ តែងកើតឡើង សេចក្តីនេះ សូម្បីក្នុងទីនេះក៏សមគួរដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធាតុវារៈនេះ ពាក្យបដិសេធទាំង ៦ មានពាក្យថា "មិនមែនកាមធាតុ" ជាដើម មិនមែនជាគ្រឿងកំណត់នូវធាតុពិសេសនោះឡើយ កាលបើពោលក្នុងខាងដើមថា "ចំពោះបុគ្គលដែលច្យុតចាកមិនមែនកាមធាតុ មិនមែនទៅកើតក្នុងកាមធាតុ" ដូច្នេះ សេចក្តីថាកើតឡើងក្នុងធាតុឈ្មោះនេះ មិនគប្បីដឹងបានឡើយ ហេតុនោះ ក្នុងការប្រកបបទដែលមានកាមធាតុនោះជាមូល ទើបព្រះអង្គប្រកបបទក្នុងខាងដើមថា "ចំពោះបុគ្គលដែលច្យុតចាកមិនមែនកាមធាតុ ហើយទៅកើតក្នុងកាមធាតុ ក្នុងរូបធាតុ ក្នុងអរូបធាតុ" រួចហើយទើបធ្វើការប្រកបបទជាលំដាប់តទៅទៀតថា "ចំពោះបុគ្គលដែលមិនមែនទៅកើតក្នុងកាមធាតុ" ជាដើម។ កាលបើធ្វើការប្រកបបទយ៉ាងនេះ ទើបដឹងបានថា ព្រះអង្គកាន់យកតែធាតុទាំងឡាយដែលពោលហើយប៉ុណ្ណោះ ដោយបទទាំងឡាយមាន "មិនមែនកាមធាតុ" ជាដើម មិនមែនកាន់យកធាតុណាមួយឡើយ។ ដូចដែលពោលក្នុងអនុសយវារៈថា "បទថា អនុសេតិ ព្រះអង្គកាន់យកសេចក្តីថា ឧប្បជ្ជន្តិ (កើតឡើង)" ក្នុងអនុសយវារៈនោះ សូម្បីការកាន់យកថា "កើតឡើង" ដោយសំដៅយកតែសភាវៈដែលកំពុងកើតឡើងប៉ុណ្ណោះ ក៏មិនអាចធ្វើបានឡើយ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា "កាមរាគានុស័យរបស់បុគ្គលណា ដេកត្រាំ បដិឃានុស័យរបស់បុគ្គលនោះ ដេកត្រាំឬ? អើ"។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីថា "កើតឡើង" ដោយសំដៅយកភាពមិនទាន់លះបង់ ត្រូវបានកាន់យកក្នុងអនុសយវារៈនោះ សេចក្តីនោះ សូម្បីក្នុងធាតុវារៈនេះ ក៏មិនមែនជាមិនសមគួរនោះឡើយ គឺសមគួរពិតមែន។ បទថា ភង្គា បានដល់ ធម៌ដែលគប្បីចែករំលែក គឺគប្បីធ្វើជាពីរចំណែក។ សួរថា មិនមែនជាមិនមានអនុស័យណាមួយ ដែលដេកត្រាំខ្លះ មិនដេកត្រាំខ្លះ ចំពោះបុគ្គលដែលកើតឡើងក្នុងទីនោះ ដែលត្រូវធ្វើជាពីរចំណែកទេឬ? កាលបើជាយ៉ាងនោះ ហេតុអ្វីក្នុងទីនោះឯង ព្រះអង្គទើបធ្វើការសួរនិងឆ្លើយថា "តើអនុស័យប៉ុន្មានជាភង្គៈ? អនុស័យជាភង្គៈមិនមានឡើយ"? ព្រោះថាកាលបើមិនមានចំណែកផ្សេង សេចក្តីសង្ស័យមិនសមគួរឡើយ មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនជាមិនសមគួរឡើយ គឺសមគួរពិតមែន ព្រោះថាកាលបើមិនពោលថា "អនុស័យជាភង្គៈមិនមានឡើយ" ភាពមិនមាននៃភង្គៈនោះ ក៏មិនអាចដឹងបានឡើយ។


Dhātuvāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានៃធាតុវារៈ ចប់ហើយ។


Anusayayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានៃអនុសយយមកៈ ចប់ហើយ។


8. Cittayamakaṃ

៨. ចិត្តយមកៈ


Uddesavāravaṇṇanā

ការពណ៌នានៃឧទ្ទេសវារៈ


1-62. Cittayamakavaṇṇanāyaṃ āditova tayo suddhikamahāvārā hontīti ime tayo mahāvārā sarāgādikusalādīhi missakā suddhikā ca, tesu ādito suddhikā hontīti attho. Missakesu ca ekekasmiṃ sarāgādimissakacitte tayo tayo mahāvārā, te tattha tattha pana vutte sampiṇḍetvā ‘‘soḷasa puggalavārā’’tiādi vuttaṃ, na nirantaraṃ vutteti. ‘‘Yassa cittaṃ uppajjati na nirujjhati, tassa cittaṃ nirujjhissati nuppajjissatī’’tiādinā uppādanirodhānaṃ paccuppannānāgatakālānañca saṃsaggavasena ekekāya pucchāya pavattattā ‘‘uppādanirodhakālasambhedavāro’’ti vutto. Evaṃ sesānampi vārānaṃ taṃtaṃnāmatā pāḷianusārena veditabbā.

១-៦២. ក្នុងចិត្តយមកវណ្ណនា ពាក្យថា "ក្នុងខាងដើម មានមហាវារៈដ៏សុទ្ធ ៣" មានសេចក្តីថា មហាវារៈទាំង ៣ នេះ គឺវារៈដែលលាយឡំដោយធម៌មានសរាគៈ និងកុសលជាដើមផង វារៈដ៏សុទ្ធផង ក្នុងវារៈទាំងនោះ វារៈដ៏សុទ្ធមានក្នុងខាងដើម។ ចំណែកក្នុងមិស្សកវារៈទាំងឡាយ ក្នុងចិត្តដែលលាយឡំដោយសរាគៈជាដើមមួយៗ មានមហាវារៈ ៣ៗ ព្រះអង្គទ្រង់រួមបញ្ចូលបុគ្គលទាំងឡាយដែលត្រាស់ទុកក្នុងទីនោះៗ ហើយទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា "បុគ្គលវារៈ ១៦" មិនមែនត្រាស់ដោយមិនមានចន្លោះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយបទមានជាដើមថា "ចិត្តរបស់បុគ្គលណា កំពុងកើតឡើង មិនមែនកំពុងរលត់ ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ នឹងរលត់ មិនមែននឹងកើតឡើងឬ?" ព្រោះតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃសំនួរមួយៗ ដោយអំណាចនៃការលាយឡំគ្នានៃការកើតឡើងនិងការរលត់ផង នៃបច្ចុប្បន្នកាលនិងអនាគតកាលផង ហេតុនោះ វារៈនោះទើបឈ្មោះថា "ឧប្បាទនិរោធកាលសម្ភេទវារៈ"។ គប្បីជ្រាបភាពជាឈ្មោះនោះៗ សូម្បីនៃវារៈដែលនៅសល់ទាំងឡាយ តាមលំដាប់នៃព្រះបាលី យ៉ាងនេះឯង។


Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានៃឧទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។


Niddesavāravaṇṇanā

ការពណ៌នានៃនិទ្ទេសវារៈ


63. Tathārūpasseva khīṇāsavassa cittaṃ sandhāyāti idaṃ uppādakkhaṇasamaṅgipacchimacittasamaṅgimhi puggale adhippete tañca cittaṃ adhippetameva hotīti katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Arahato pacchimacittampīti nuppajjati nirujjhatīti evaṃpakāraṃ bhaṅgakkhaṇasamaṅgimeva sandhāya vuttaṃ.

៦៣. គប្បីជ្រាបថា ពាក្យថា "សំដៅយកចិត្តរបស់ព្រះខីណាស្រពដែលមានសភាពយ៉ាងនោះឯង" នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយធ្វើការកំណត់ថា កាលបើបុគ្គលអ្នកសមគំនិតដោយឧប្បាទខណៈនៃបច្ឆិមចិត្ត ត្រូវបានបំណងយក ចិត្តនោះក៏ជាចិត្តដែលត្រូវបានបំណងយកពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា "សូម្បីបច្ឆិមចិត្តរបស់ព្រះអរហន្ត" នេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកតែបុគ្គលអ្នកសមគំនិតដោយភង្គខណៈប៉ុណ្ណោះ ដែលមានសភាពមិនកើតឡើង តែរលត់ទៅ យ៉ាងនេះ។


65-82. Uppādavārassa dutiyapucchāvissajjane cittassa bhaṅgakkhaṇe, nirodhasamāpannānaṃ, asaññasattānaṃ tesaṃ cittaṃ uppajjittha, no ca tesaṃ cittaṃ uppajjatīti [Pg.152] ettha ‘‘cittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ cittaṃ uppajjitthā’’ti etassa ‘‘sabbesaṃ cittaṃ khaṇapaccuppannameva hutvā uppādakkhaṇaṃ atītattā uppajjittha nāmā’’ti attho vutto. Cittassa uppādakkhaṇe tesaṃ cittaṃ uppajjittha ceva uppajjati cāti etassapi uppādaṃ pattattā uppajjittha, anatītattā uppajjati nāmāti dvayametaṃ evaṃ na sakkā vattuṃ. Na hi khaṇapaccuppanne ‘‘uppajjitthā’’ti atītavohāro atthi. Yadi siyā, yaṃ vā pana cittaṃ uppajjittha, taṃ cittaṃ uppajjatīti ettha ‘‘no’’ti avatvā vibhajitabbaṃ siyā. Tathā ‘‘yaṃ cittaṃ uppajjati, taṃ cittaṃ uppajjitthā’’ti ettha ca ‘‘no’’ti avatvā ‘‘āmantā’’ti vattabbaṃ siyā. ‘‘Cittassa bhaṅgakkhaṇe’’ti pana bhijjamānacittasamaṅgī puggalo vutto, tassa atītaṃ cittaṃ uppajjittha, na ca kiñci cittaṃ uppajjati. Cittassa uppādakkhaṇeti ca uppajjamānacittasamaṅgī puggalo vutto, tassapi atītaṃ cittaṃ uppajjittha, taṃ pana cittaṃ uppajjatīti evamettha attho daṭṭhabbo. Cittanti hi sāmaññavacanaṃ ekasmiṃ anekasmiñca yathāgahitavisese tiṭṭhatīti. ‘‘Yassa vā pana cittaṃ uppajjissati, tassa cittaṃ uppajjatīti? Cittassa bhaṅgakkhaṇe’’ti ettha yassa vā pana cittaṃ uppajjissatīti etena sanniṭṭhānena gahitapuggalasseva cittassa bhaṅgakkhaṇeti evaṃ sabbattha sanniṭṭhānavasena niyamo veditabbo. Uppannuppajjamānavāro niruddhanirujjhamānavāro ca puggalavārādīsu tīsupi ninnānākaraṇā uddiṭṭhā niddiṭṭhā ca. Tattha puggalavāre avisesena yaṃ kañci tādisaṃ puggalaṃ sandhāya ‘‘uppannaṃ uppajjamāna’’ntiādi vuttaṃ, dhammavāre cittameva, puggaladhammavāre puggalaṃ cittañcāti ayamettha viseso daṭṭhabbo.

៦៥-៨២. ក្នុងការឆ្លើយនូវសំនួរទីពីរនៃឧប្បាទវារៈថា "ក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្តរបស់បុគ្គលទាំងឡាយនោះក្តី របស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលចូលនិរោធសមាបត្តិរួចហើយក្តី របស់អសញ្ញសត្វទាំងឡាយក្តី ចិត្តរបស់បុគ្គលទាំងនោះ កើតឡើងហើយ តែចិត្តរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនមែនកំពុងកើតឡើងទេ" ក្នុងទីនេះ សេចក្តីនៃបទថា "ក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្ត ចិត្តរបស់បុគ្គលទាំងនោះ កើតឡើងហើយ" នេះ ព្រះអង្គពោលសេចក្តីថា "ចិត្តរបស់សត្វទាំងពួង ជាខណបច្ចុប្បន្នពិតប្រាកដ ព្រោះកន្លងហួសនូវឧប្បាទខណៈ ទើបឈ្មោះថា កើតឡើងហើយ"។ ចំណែកសេចក្តីនៃបទថា "ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃចិត្ត ចិត្តរបស់បុគ្គលទាំងនោះ កើតឡើងហើយផង កំពុងកើតឡើងផង" នេះ សូម្បីពាក្យទាំងពីរយ៉ាងនេះថា "ឈ្មោះថា កើតឡើងហើយ ព្រោះដល់នូវការកើតឡើង ឈ្មោះថា កំពុងកើតឡើង ព្រោះមិនទាន់កន្លងហួស" ដូច្នេះ ក៏មិនអាចពោលយ៉ាងនេះបានឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងខណបច្ចុប្បន្ន មិនមានការហៅជាអតីតថា "កើតឡើងហើយ" ឡើយ។ ប្រសិនបើមាន សំនួរថា "មួយយ៉ាងទៀត ចិត្តណា កើតឡើងហើយ ចិត្តនោះ កំពុងកើតឡើងឬ?" ក្នុងសំនួរនេះ ព្រះអង្គមិនគួរឆ្លើយថា "មិនមែនទេ" ឡើយ គឺគួរតែឆ្លើយដោយចែករំលែក។ ដូចគ្នាដែរ ក្នុងសំនួរថា "ចិត្តណា កំពុងកើតឡើង ចិត្តនោះ កើតឡើងហើយឬ?" ក្នុងសំនួរនេះ ព្រះអង្គមិនគួរឆ្លើយថា "មិនមែនទេ" ឡើយ គឺគួរតែឆ្លើយថា "អើ"។ ចំណែកបទថា "ក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្ត" ព្រះអង្គសំដៅយកបុគ្គលអ្នកសមគំនិតដោយចិត្តដែលកំពុងរលត់ ចិត្តជាអតីតរបស់បុគ្គលនោះ កើតឡើងហើយ និងមិនមែនជាចិត្តណាមួយកំពុងកើតឡើងឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត បទថា "ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃចិត្ត" ព្រះអង្គសំដៅយកបុគ្គលអ្នកសមគំនិតដោយចិត្តដែលកំពុងកើតឡើង ចិត្តជាអតីតរបស់បុគ្គលនោះ សូម្បីកើតឡើងហើយក៏ដោយ ក៏ចិត្តនោះ កំពុងកើតឡើង គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះក្នុងទីនេះ។ ព្រោះថា ពាក្យថា "ចិត្ត" នេះ ជាពាក្យសាមញ្ញ តែងឋិតនៅក្នុងចិត្តតែមួយផង ក្នុងចិត្តច្រើនផង តាមការកាន់យកនូវសេចក្តីពិសេសនោះៗ។ ក្នុងសំនួរថា "មួយយ៉ាងទៀត ចិត្តរបស់បុគ្គលណា នឹងកើតឡើង ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ កំពុងកើតឡើងឬ? ក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្ត" នេះ គប្បីជ្រាបការកំណត់ដោយអំណាចនៃសន្និដ្ឋានបទក្នុងទីទាំងពួងយ៉ាងនេះថា "ក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្តរបស់បុគ្គលដែលព្រះអង្គកាន់យកដោយសន្និដ្ឋានបទនេះថា មួយយ៉ាងទៀត ចិត្តរបស់បុគ្គលណា នឹងកើតឡើង"។ ម្យ៉ាងទៀត ឧប្បន្នុប្បជ្ជមានវារៈ និងនិរុទ្ធនិរុជ្ឈមានវារៈ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកដោយសង្ខេបផង ដោយពិស្តារផង ក្នុងវារៈទាំង ៣ មានបុគ្គលវារៈជាដើម ដោយមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាឡើយ។ ក្នុងវារៈទាំង ៣ នោះ ក្នុងបុគ្គលវារៈ ព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា "ឧប្បន្នំ ឧប្បជ្ជមានំ" ដោយសំដៅយកបុគ្គលបែបនោះណាមួយ ដោយមិនមានការប្លែកគ្នាឡើយ ចំណែកក្នុងធម្មវារៈ សំដៅយកតែចិត្តប៉ុណ្ណោះ ក្នុងបុគ្គលធម្មវារៈ សំដៅយកទាំងបុគ្គលនិងចិត្ត នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងទីនេះ ដែលគប្បីជ្រាប។


83. Atikkantakālavāre imassa puggalavārattā puggalo pucchitoti puggalasseva vissajjanena bhavitabbaṃ. Yathā yassa cittaṃ uppajjitthāti etena na koci puggalo na gahito, evaṃ yassa cittaṃ uppajjamānaṃ khaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakālanti etena sanniṭṭhānena na koci na gahito. Na hi so puggalo atthi, yassa cittaṃ uppādakkhaṇaṃ atītaṃ natthi, te ca pana nirujjhamānakkhaṇātītacittā na na hontīti paṭhamo pañho ‘‘āmantā’’ti vissajjitabbo siyā, tathā dutiyatatiyā. Catuttho pana ‘‘pacchimacittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ cittaṃ bhaṅgakkhaṇaṃ avītikkantaṃ, no ca tesaṃ cittaṃ uppādakkhaṇaṃ avītikkantaṃ, itaresaṃ cittaṃ bhaṅgakkhaṇañca avītikkantaṃ uppādakkhaṇañca avītikkanta’’nti vissajjitabbo bhaveyya, tathā avissajjetvā kasmā sabbattha cittameva vibhattanti[Pg.153]? Cittavasena puggalavavatthānato. Khaṇassa hi vītikkantatāya atikkantakālatāvacanena vattamānassa ca cittassa vasena puggalo uppādakkhaṇātītacitto vutto atītassa ca, tattha purimassa cittaṃ na bhaṅgakkhaṇaṃ vītikkantaṃ pacchimassa vītikkantanti evamādiko puggalavibhāgo yassa cittassa vasena puggalavavatthānaṃ hoti, tassa cittassa taṃtaṃkhaṇavītikkamāvītikkamadassanavasena dassito hotīti sabbavissajjanesu cittameva vibhattaṃ. Atha vā nayidha dhammamattavisiṭṭho puggalo pucchito, atha kho puggalavisiṭṭhaṃ cittaṃ, tasmā cittameva vissajjitanti veditabbaṃ. Yadipi puggalappadhānā pucchā, athāpi cittappadhānā, ubhayathāpi dutiyapucchāya ‘‘āmantā’’ti vattabbaṃ siyā, tathā pana avatvā nirodhakkhaṇavītikkamena atikkantakālatā na uppādakkhaṇavītikkamena atikkantakālatā viya vattamānassa atthīti dassanatthaṃ ‘‘atītaṃ citta’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Yassa cittaṃ na uppajjamānanti ettha uppajjamānaṃ khaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakālaṃ yassa cittaṃ na hotīti attho. Esa nayo ‘‘na nirujjhamāna’’nti etthāpi.

៨៣. ក្នុងអតិក្កន្តកាលវារៈនេះ ព្រោះវារៈនេះជាបុគ្គលវារៈ បុគ្គលទើបត្រូវបានសួរ ហេតុនោះ ការឆ្លើយតបត្រូវតែឆ្លើយចំពោះបុគ្គលប៉ុណ្ណោះ។ ដូចជាពាក្យថា «យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ» (ចិត្តរបស់បុគ្គលណា កើតឡើងហើយ) នេះ មិនមែនជាមិនបានកាន់យកបុគ្គលណាមួយនោះទេ (គឺបានកាន់យកបុគ្គលទាំងអស់) យ៉ាងណាមិញ ពាក្យថា «យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជមានំ ខណំ ខណំ វីតិក្កន្តំ អតិក្កន្តកាលំ» (ចិត្តរបស់បុគ្គលណា កន្លងផុតទៅហើយនូវខណៈដែលកំពុងកើតឡើង ជាអតិក្កន្តកាល) នេះ ដោយសន្និដ្ឋានបទនេះ ក៏មិនមែនជាមិនបានកាន់យកបុគ្គលណាមួយនោះដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលមិនមានចិត្តកន្លងផុតទៅហើយនូវឧប្បាទខណៈនោះ មិនមានឡើយ ហើយបុគ្គលទាំងឡាយនោះ ក៏មិនមែនជាមិនមានចិត្តកន្លងផុតទៅហើយនូវភង្គខណៈ (ខណៈដែលកំពុងរលត់) នោះដែរ ហេតុនោះ ក្នុងបញ្ហាទីមួយ គួរឆ្លើយថា «អាមន្តា» (ព្រមព្រៀង/អើ) យ៉ាងនោះដែរ ចំពោះបញ្ហាទីពីរ និងទីបី។ ចំណែកបញ្ហាទីបួន គួរឆ្លើយថា «បច្ឆិមចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ តេសំ ចិត្តំ ភង្គក្ខណំ អវីតិក្កន្តំ, នោ ច តេសំ ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណំ អវីតិក្កន្តំ, ឥតរេសំ ចិត្តំ ភង្គក្ខណញ្ច អវីតិក្កន្តំ ឧប្បាទក្ខណញ្ច អវីតិក្កន្តំ» (ក្នុងភង្គខណៈនៃបច្ឆិមចិត្ត ចិត្តរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនទាន់កន្លងផុតនូវភង្គខណៈ ប៉ុន្តែចិត្តរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនមែនជាមិនទាន់កន្លងផុតនូវឧប្បាទខណៈទេ ចិត្តរបស់បុគ្គលក្រៅពីនោះ មិនទាន់កន្លងផុតទាំងភង្គខណៈ មិនទាន់កន្លងផុតទាំងឧប្បាទខណៈ) តែហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គមិនឆ្លើយយ៉ាងនេះ ហើយបែរជាចែកសម្តែងតែចិត្តក្នុងសំនួរចម្លើយទាំងអស់ទៅវិញ? ឆ្លើយថា ព្រោះការកំណត់បុគ្គល គឺកំណត់ទៅតាមវារៈនៃចិត្ត។ ព្រោះថា ដោយសារការកន្លងផុតទៅនៃខណៈ ដោយពាក្យសម្តែងនូវអតិក្កន្តកាល និងដោយអំណាចនៃចិត្តដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ (បច្ចុប្បន្ន) បុគ្គលទើបឈ្មោះថា មានចិត្តកន្លងផុតទៅហើយនូវឧប្បាទខណៈ និងចិត្តជាអតីត ក្នុងបុគ្គលទាំងពីរនោះ ចិត្តរបស់បុគ្គលមុន មិនទាន់កន្លងផុតនូវភង្គខណៈ ចិត្តរបស់បុគ្គលក្រោយ កន្លងផុតហើយ នេះជាការចែកបុគ្គលជាដើម ដែលការកំណត់បុគ្គលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃចិត្តណា ការបង្ហាញនូវការកន្លងផុត និងមិនទាន់កន្លងផុតនូវខណៈនោះៗ នៃចិត្តនោះ ទើបព្រះអង្គសម្តែងហើយ ហេតុនោះ ក្នុងចម្លើយទាំងអស់ ព្រះអង្គទើបចែកសម្តែងតែចិត្តប៉ុណ្ណោះ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ មិនមែនសួររកបុគ្គលដែលវិសេសដោយត្រឹមតែធម៌នោះទេ គឺសួររកចិត្តដែលវិសេសដោយបុគ្គល ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គឆ្លើយតែចិត្តប៉ុណ្ណោះ។ ទោះបីជាសំនួរនោះមានបុគ្គលជាប្រធានក្តី ឬមានចិត្តជាប្រធានក្តី ដោយប្រការទាំងពីរនោះ ក្នុងសំនួរទីពីរ ក៏គួរឆ្លើយថា «អាមន្តា» ដែរ ប៉ុន្តែព្រះអង្គមិនបានឆ្លើយយ៉ាងនោះទេ តែដើម្បីបង្ហាញថា អតិក្កន្តកាលដោយការកន្លងផុតទៅនៃនិរោធខណៈ មិនមែនដូចជាអតិក្កន្តកាលដោយការកន្លងផុតទៅនៃឧប្បាទខណៈ នៃចិត្តដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅនោះទេ ទើបព្រះអង្គសម្តែងថា «អតីតំ ចិត្តំ» ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបចុះ។ ពាក្យថា «យស្ស ចិត្តំ ន ឧប្បជ្ជមានំ» ក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីថា ចិត្តរបស់បុគ្គលណា មិនមែនជាចិត្តដែលកន្លងផុតទៅហើយនូវខណៈដែលកំពុងកើតឡើង ជាអតិក្កន្តកាល។ វិធីនេះ គប្បីអនុវត្តក្នុងពាក្យថា «ន និរុជ្ឈមានំ» នេះផងដែរ។


114-116. Missakavāresu yassa sarāgaṃ cittaṃ uppajjati na nirujjhati, tassa cittaṃ nirujjhissati nuppajjissatīti pucchā, noti vissajjanañca aṭṭhakathāyaṃ dassitaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘yassa sarāgaṃ cittaṃ uppajjati na nirujjhati, tassa sarāgaṃ cittaṃ nirujjhissati nuppajjissatī’’ti mātikāṭhapanāyaṃ vuttattā vissajjanepi tatheva sanniṭṭhānasaṃsayatthesu sarāgādimissakacittavaseneva pucchā uddharitvā ‘‘sarāgapacchimacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ sarāgaṃ cittaṃ uppajjati na nirujjhati nirujjhissati nuppajjissati, itaresaṃ sarāgacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ sarāgaṃ cittaṃ uppajjati na nirujjhati nirujjhissati ceva uppajjissati cā’’ti evamādinā nayena yebhuyyena suddhikavārasadisameva vissajjanaṃ kātabbanti katvā saṃkhittanti viññāyati.

១១៤-១១៦. ក្នុងមិស្សកវារៈទាំងឡាយ សំនួរថា «យស្ស សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតិ» (ចិត្តប្រកបដោយរាគៈរបស់បុគ្គលណា កើតឡើង មិនរលត់ ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ នឹងរលត់ មិនមែនជានឹងមិនកើតឡើងទេឬ) និងចម្លើយថា «នោ» (មិនមែនទេ) ត្រូវបានបង្ហាញទុកក្នុងអដ្ឋកថា។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបាលី ព្រោះតែព្រះអង្គសម្តែងទុកក្នុងមាតិកាឋបនាថា «យស្ស សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស សរាគំ ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតិ» ដូច្នេះ សូម្បីក្នុងចម្លើយ ក៏គប្បីឆ្លើយយ៉ាងនោះដែរ ដោយការលើកឡើងនូវសំនួរដោយអំណាចនៃចិត្តដែលលាយឡំដោយសរាគៈជាដើម ក្នុងសន្និដ្ឋានបទ និងសង្សយបទ ហើយឆ្លើយតាមវិធីមានជាអាទិ៍ថា «សរាគបច្ឆិមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតិ, ឥតរេសំ សរាគចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ និរុជ្ឈិស្សតិ ចេវ ឧប្បជ្ជិស្សតិ ចា» (ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃសរាគបច្ឆិមចិត្ត ចិត្តប្រកបដោយរាគៈរបស់បុគ្គលទាំងនោះ កើតឡើង មិនរលត់ នឹងរលត់ មិនមែនជានឹងមិនកើតឡើងទេ ចំណែកក្នុងឧប្បាទខណៈនៃសរាគចិត្តរបស់បុគ្គលក្រៅពីនោះ ចិត្តប្រកបដោយរាគៈរបស់បុគ្គលទាំងនោះ កើតឡើង មិនរលត់ នឹងរលត់ផង នឹងកើតឡើងផង) ដែលជាចម្លើយស្រដៀងគ្នានឹងសុទ្ធិកវារៈជាភាគច្រើន ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គសម្តែងដោយសង្ខេបទុក។


Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានិទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។


Cittayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាចិត្តយមកៈ ចប់ហើយ។


9. Dhammayamakaṃ

៩. ធម្មយមកៈ


1. Paṇṇattivāro

១. បញ្ញត្តិវារៈ


Uddesavāravaṇṇanā

ការពណ៌នាឧទ្ទេសវារៈ


1-16. Dhammayamakavaṇṇanāyaṃ [Pg.154] kusalādidhammānaṃ mātikaṃ ṭhapetvāti yathā mūlayamake kusalādidhammā desitā, yathā ca khandhayamakādīsu ‘‘pañcakkhandhā’’tiādinā aññathā saṅgahetvā desitā, tathā adesetvā yā kusalādīnaṃ dhammānaṃ ‘‘kusalākusalā dhammā’’tiādikā mātikā, taṃ idha ādimhi ṭhapetvā desitassāti attho.

១-១៦. ក្នុងធម្មយមកវណ្ណនា ពាក្យថា «កុសលាទីនំ ធម្មានំ មាតិកំ ឋបេត្វា» (តម្កល់មាតិកានៃធម៌មានកុសលធម៌ជាដើម) មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រះអង្គមិនបានសម្តែងដូចជាកុសលធម៌ជាដើមដែលទ្រង់សម្តែងក្នុងមូលយមកៈ ឬមិនបានសម្តែងដោយការសង្គ្រោះតាមវិធីផ្សេង ដូចជាពាក្យថា «បញ្ចក្ខន្ធា» (ខន្ធ ៥) ជាដើម ក្នុងខន្ធយមកៈនោះទេ ប៉ុន្តែទ្រង់បានតម្កល់មាតិកានៃធម៌មានកុសលធម៌ជាដើមនោះ គឺ «កុសលាកុសលា ធម្មា» (ធម៌ជាកុសល និងអកុសល) ជាដើម ក្នុងខាងដើមនៃធម្មយមកៈនេះ ហើយសម្តែង។


Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាឧទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។


2. Pavattivāravaṇṇanā

២. ការពណ៌នាបវត្តិវារៈ


33-34. ‘‘Yassa kusalā dhammā uppajjanti, tassa abyākatā dhammā uppajjantī’’ti etassa vissajjane ‘‘abyākatā cāti cittasamuṭṭhānarūpavasena vutta’’nti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, imasmiṃ pana pañhe kammasamuṭṭhānādirūpañca labbhati, taṃ pana paṭilomavārassa vissajjane sabbesaṃ cavantānaṃ, pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe, āruppe akusalānaṃ uppādakkhaṇe tesaṃ kusalā ca dhammā na uppajjanti abyākatā ca dhammā na uppajjantīti ettha pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe uppajjamānampi kammasamuṭṭhānādirūpaṃ aggahetvā ‘‘abyākatā ca dhammā na uppajjantī’’ti vuttattā cittasamuṭṭhānarūpameva idhādhippetaṃ. Kammasamuṭṭhānādirūpe na vidhānaṃ, nāpi paṭisedhoti keci vadanti, tathā cittasamuṭṭhānarūpameva sandhāya ‘‘yassa kusalā dhammā uppajjanti, tassa abyākatā dhammā nirujjhantīti? No’’ti (yama. 3.dhammayamaka.163) vuttanti. Taṃ panetaṃ evaṃ na sakkā vattuṃ cittassa bhaṅgakkhaṇe kammasamuṭṭhānarūpādīnampi uppādassa uppādakkhaṇe ca nirodhassa evamādīhi eva pāḷīhi paṭisedhasiddhito.

៣៣-៣៤. ក្នុងចម្លើយនៃសំនួរថា «យស្ស កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្ស អព្យាកតា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ» (កុសលធម៌ទាំងឡាយរបស់បុគ្គលណា កើតឡើង អព្យាកតធម៌ទាំងឡាយរបស់បុគ្គលនោះ កើតឡើងដែរឬ) អដ្ឋកថាពោលថា «អព្យាកតា ចាតិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបវសេន វុត្តំ» (ពាក្យថា អព្យាកតធម៌ទាំងឡាយផង ព្រះអង្គសម្តែងដោយអំណាចនៃចិត្តសមុដ្ឋានរូប) ប៉ុន្តែ ក្នុងបញ្ហានេះ សូម្បីកម្មសមុដ្ឋានរូបជាដើម ក៏បានដែរ តែក្នុងចម្លើយនៃបដិលោមវារៈថា «សព្វេសំ ចវន្តានំ, បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ, អារុប្បេ អកុសលានំ ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ កុសលា ច ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ អព្យាកតា ច ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ» (កាលបុគ្គលទាំងអស់កំពុងច្យុតិ ក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្តក្នុងបវត្តិកាល ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃអកុសលធម៌ក្នុងអារុប្បភូមិ កុសលធម៌ទាំងឡាយរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនកើតឡើង អព្យាកតធម៌ទាំងឡាយក៏មិនកើតឡើង) ក្នុងទីនេះ ព្រោះព្រះអង្គមិនបានកាន់យកកម្មសមុដ្ឋានរូបជាដើម ទោះបីជាកំពុងកើតឡើងក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្តក្នុងបវត្តិកាលក៏ដោយ ហើយសម្តែងថា «អព្យាកតា ច ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ» (អព្យាកតធម៌ទាំងឡាយក៏មិនកើតឡើង) ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គសំដៅយកតែចិត្តសមុដ្ឋានរូបប៉ុណ្ណោះ។ អាចារ្យខ្លះពោលថា ក្នុងកម្មសមុដ្ឋានរូបជាដើម មិនមានការបញ្ញត្តិ (ការចាត់ចែង) និងមិនមានការហាមឃាត់ឡើយ ហើយសំដៅយកតែចិត្តសមុដ្ឋានរូបប៉ុណ្ណោះ ទើបព្រះអង្គសម្តែងថា «យស្ស កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្ស អព្យាកតា ធម្មា និរុជ្ឈន្តីតិ? នោ» (កុសលធម៌ទាំងឡាយរបស់បុគ្គលណា កើតឡើង អព្យាកតធម៌ទាំងឡាយរបស់បុគ្គលនោះ រលត់ទៅឬ? មិនមែនទេ)។ ប៉ុន្តែ ពាក្យដែលពោលនោះ មិនអាចពោលយ៉ាងនោះបានទេ ព្រោះការកើតឡើងនៃកម្មសមុដ្ឋានរូបជាដើមក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្ត និងការរលត់ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃចិត្ត ត្រូវបានសម្រេចដោយការហាមឃាត់តាមរយៈព្រះបាលីទាំងឡាយមានសភាពយ៉ាងនេះជាប្រាកដ។


Ye ca vadanti ‘‘yathā paṭisambhidāmagge nirodhakathāyaṃ ‘sotāpattimaggakkhaṇe jātā dhammā ṭhapetvā cittasamuṭṭhānarūpaṃ sabbepi virāgā ceva honti virāgārammaṇā virāgagocarā virāgasamudāgatā virāgapatiṭṭhā’tiādīsu ‘ṭhapetvā rūpa’nti avatvā cittapaṭibaddhattā cittajarūpānaṃ [Pg.155] ‘ṭhapetvā cittasamuṭṭhānarūpa’nti vuttaṃ, evamidhāpi cittapaṭibaddhattā cittajarūpameva kathita’’nti, tañca tathā na hoti. Yesañhi sotāpattimaggo sahajātapaccayo hoti, yesu ca virāgādiāsaṅkā hoti, te sotāpattimaggasahajātā dhammā sotāpattimaggakkhaṇe jātā dhammāti tattha vuttā. Sotāpattimaggakkhaṇe jātāti hi vacanaṃ magge jātataṃ dīpeti, na ca kammajādīni amagge jāyamānāni maggakkhaṇe jātavohāraṃ arahanti tesaṃ tassa sotāpattimaggakkhaṇe sahajātapaccayattābhāvato, tasmā maggakkhaṇe taṃsahajātadhammesu ṭhapetabbaṃ ṭhapetuṃ ‘‘ṭhapetvā cittasamuṭṭhānarūpa’’nti vuttaṃ, idha pana kusalādidhammā yassa yattha uppajjanti nirujjhanti ca, tassa puggalassa tasmiñca okāse abyākatadhammānaṃ uppādanirodhānaṃ kusalādipaṭibaddhatā appaṭibaddhatā ca āmaṭṭhā, na ca kammajādirūpaṃ abyākataṃ na hoti, tasmā sanniṭṭhānena gahitassa puggalassa okāse vā uppādanirodhesu vijjamānesu abyākatānaṃ te veditabbā, avijjamānesu ca paṭisedhetabbā, na ca acittapaṭibaddhā abyākatāti ettha na gahitāti sakkā vattuṃ nirodhasamāpannānaṃ asaññasattānañca uppādanirodhavacanatoti.

ចំណែកពួកលោកដែលពោលថា «ដូចជាក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ ក្នុងនិរោធកថា ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា "ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គ លើកលែងតែចិត្តសមុដ្ឋានរូបចេញ ទាំងអស់សុទ្ធតែជាធម៌ប្រាសចាករាគៈ មានធម៌ប្រាសចាករាគៈជាអារម្មណ៍ មានធម៌ប្រាសចាករាគៈជាគោចរ កើតឡើងព្រមដោយធម៌ប្រាសចាករាគៈ តម្កល់នៅក្នុងធម៌ប្រាសចាករាគៈ" ព្រះអង្គមិនបានសម្តែងថា "លើកលែងតែរូប" ទេ ប៉ុន្តែព្រះអង្គសម្តែងថា "លើកលែងតែចិត្តសមុដ្ឋានរូប" ព្រោះតែចិត្តជរូប (រូបកើតអំពីចិត្ត) ជាប់ទាក់ទងនឹងចិត្ត យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះ ក៏ព្រះអង្គសម្តែងតែចិត្តជរូបប៉ុណ្ណោះ ព្រោះតែវាជាប់ទាក់ទងនឹងចិត្ត» ពាក្យនោះមិនមែនជាយ៉ាងនោះទេ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយណាដែលសោតាបត្តិមគ្គជាសហជាតប្បច្ច័យផង ហើយធម៌ទាំងឡាយណាដែលមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងធម៌មានប្រាសចាករាគៈជាដើមផង ធម៌ទាំងនោះដែលជាសហជាតធម៌នៃសោតាបត្តិមគ្គ ទើបព្រះអង្គហៅថា «ធម៌ដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គ» ក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គនោះ។ ព្រោះពាក្យថា «កើតឡើងក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គ» នេះ បង្ហាញនូវការកើតឡើងក្នុងមគ្គ ហើយរូបមានកម្មជរូបជាដើមដែលកើតឡើងក្នុងធម៌ដែលមិនមែនជាមគ្គ ក៏មិនគួរដល់ការហៅថា កើតឡើងក្នុងខណៈនៃមគ្គឡើយ ព្រោះរូបទាំងនោះមិនមានសហជាតប្បច្ច័យក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គនោះ ហេតុនោះ ដើម្បីលើកលែងធម៌ដែលគួរលើកលែងក្នុងចំណោមសហជាតធម៌ក្នុងខណៈនៃមគ្គ ទើបព្រះអង្គសម្តែងថា «លើកលែងតែចិត្តសមុដ្ឋានរូប»។ ចំណែកក្នុងទីនេះ ធម៌មានកុសលធម៌ជាដើម កើតឡើង និងរលត់ទៅក្នុងបុគ្គលណា ក្នុងទីណា ការជាប់ទាក់ទង និងមិនជាប់ទាក់ទងនឹងកុសលធម៌ជាដើម នៃការកើតឡើង និងការរលត់នៃអព្យាកតធម៌ទាំងឡាយ របស់បុគ្គលនោះ និងក្នុងទីនោះ ត្រូវបានព្រះអង្គលើកឡើងមកពិចារណា ហើយកម្មជរូបជាដើម ក៏មិនមែនជាមិនមែនអព្យាកតធម៌នោះទេ ហេតុនោះ កាលបើការកើតឡើង និងការរលត់មានប្រាកដ ក្នុងបុគ្គល ឬក្នុងទីដែលកាន់យកដោយសន្និដ្ឋានបទ គប្បីជ្រាបនូវអព្យាកតធម៌ទាំងនោះ កាលបើមិនមានប្រាកដទេ គប្បីហាមឃាត់ ហើយមិនអាចពោលបានឡើយថា អព្យាកតធម៌ដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងចិត្ត មិនត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីនេះ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាសម្តែងនូវការកើតឡើង និងការរលត់នៃបុគ្គលដែលចូលនិរោធសមាបត្តិ និងអសញ្ញសត្វទាំងឡាយ។


Catutthapañhe pavatte akusalābyākatacittassa uppādakkhaṇeti idaṃ ‘‘yassa vā pana abyākatā dhammā uppajjantī’’ti etena sanniṭṭhānena gahitesu pañcavokāre akusalābyākatacittānaṃ catuvokāre ca abyākatacittasseva uppādakkhaṇasamaṅgino sandhāya vuttaṃ. Evaṃ sabbattha sanniṭṭhānavasena viseso veditabbo.

ក្នុងបញ្ហាទីបួន ពាក្យថា «ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃអកុសលចិត្ត និងអព្យាកតចិត្តក្នុងបវត្តិកាល» នេះ ព្រះអង្គសំដៅយកបុគ្គលដែលប្រកបដោយឧប្បាទខណៈនៃអកុសលចិត្ត និងអព្យាកតចិត្តក្នុងបញ្ចវោការភូមិ និងអព្យាកតចិត្តប៉ុណ្ណោះក្នុងចតុវោការភូមិ ក្នុងចំណោមបុគ្គលដែលកាន់យកដោយសន្និដ្ឋានបទថា «យស្ស វា បន អព្យាកតា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ» (ម៉្យាងទៀត អព្យាកតធម៌ទាំងឡាយរបស់បុគ្គលណា កើតឡើង) នោះ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីវិសេសដោយអំណាចនៃសន្និដ្ឋានបទក្នុងសំនួរចម្លើយទាំងអស់យ៉ាងនេះចុះ។


79. ‘‘Ekāvajjanena 166 uppannassā’’ti vuttaṃ, nānāvajjanenapi pana tato purimatarajavanavīthīsu uppannassa ‘‘uppādakkhaṇe tesaṃ akusalā dhammā nuppajjissanti, no ca tesaṃ kusalā dhammā nuppajjantī’’ti idaṃ lakkhaṇaṃ labbhateva, tasmā etena lakkhaṇena samānalakkhaṇaṃ sabbaṃ yassa cittassa anantarā aggamaggaṃ paṭilabhissanti, tassa cittassa uppādakkhaṇeti eteneva kusalānāgatabhāvapariyosānena tāya eva samānalakkhaṇatāya dīpitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Esa nayo akusalātītabhāvassa abyākatātītabhāvassa ca ādimhi ‘‘dutiye akusale’’ti, ‘‘dutiye citte’’ti ca vuttaṭṭhāne. Yathā hi bhāvanāvāre bhāvanāpahānānaṃ pariyosānena [Pg.156] aggamaggena tato purimatarānipi bhāvanāpahānāni dassitāni honti, evamidhāpi taṃ taṃ tena tena ādinā antena ca dassitanti.

៧៩. ពាក្យថា «កើតឡើងដោយឯកាវជ្ជនៈ (ការនឹកនឹកតែម្តង)» ត្រូវបានពោលទុក ប៉ុន្តែ ទោះបីជាកើតឡើងដោយនានាវជ្ជនៈ (ការនឹកនឹកផ្សេងៗ) ក្នុងជវនវិថីទាំងឡាយដែលកើតមុនជាងនោះក៏ដោយ លក្ខណៈថា «ក្នុងឧប្បាទខណៈ (នៃចិត្តនោះ) អកុសលធម៌ទាំងឡាយរបស់បុគ្គលទាំងនោះ នឹងមិនកើតឡើង ប៉ុន្តែកុសលធម៌ទាំងឡាយរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនមែនជានឹងមិនកើតឡើងទេ» នេះ ក៏រមែងបានដូចគ្នា ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា កុសលធម៌ទាំងអស់ដែលមានលក្ខណៈស្មើគ្នាដោយលក្ខណៈនេះ ត្រូវបានព្រះអង្គបង្ហាញហើយ ដោយពាក្យថា «ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃចិត្តណា ដែលបុគ្គលទាំងឡាយនឹងបានចំពោះនូវអរហត្តមគ្គក្នុងលំដាប់នៃចិត្តនោះ» នេះឯង ដែលជាទីបំផុតនៃអនាគតភាពនៃកុសលធម៌ ព្រោះតែភាពមានលក្ខណៈស្មើគ្នានោះឯង។ វិធីនេះ គប្បីអនុវត្តក្នុងទីដែលសម្តែងទុកក្នុងខាងដើមនៃអកុសលអតីតភាព និងអព្យាកតអតីតភាពថា «ក្នុងអកុសលទីពីរ» និង «ក្នុងចិត្តទីពីរ»។ ព្រោះថា ដូចជាក្នុងភាវនាវារៈ ព្រះអង្គបង្ហាញនូវចិត្តដែលលះដោយភាវនា សូម្បីតែចិត្តដែលកើតមុនជាងនោះ ដោយអរហត្តមគ្គដែលជាទីបំផុតនៃចិត្តដែលលះដោយភាវនាទាំងឡាយ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងបវត្តិវារៈនេះ ក៏គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គបង្ហាញនូវធម៌នោះៗ ដោយធម៌ជាខាងដើម និងជាទីបំផុតនោះៗ យ៉ាងនោះដែរ។


100. Pañcavokāre akusalānaṃ bhaṅgakkhaṇe tesaṃ akusalā ca dhammā nirujjhanti abyākatā ca dhammā nirujjhantīti vacanena paṭisandhicittato soḷasamaṃ, tato parampi vā bhavanikanticittaṃ hoti, na tato oranti viññāyatīti.

១០០. ដោយព្រះពុទ្ធដីកាថា «ក្នុងភង្គខណៈនៃអកុសលធម៌ទាំងឡាយក្នុងបញ្ចវោការភូមិ អកុសលធម៌ទាំងឡាយរបស់បុគ្គលទាំងនោះ រលត់ទៅផង អព្យាកតធម៌ទាំងឡាយក៏រលត់ទៅផង» នេះ គប្បីជ្រាបថា ចិត្តទីដប់ប្រាំមួយរាប់អំពីបដិសន្ធិចិត្តទៅ ឬចិត្តជាភវនិកន្តិកៈ (ចិត្តដែលត្រេកអរក្នុងភព) ខាងក្រោយអំពីចិត្តនោះ រមែងមាន មិនមែនមានក្នុងចន្លោះខាងក្នុង (មុនចិត្តទីដប់ប្រាំមួយ) នោះឡើយ។


Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាបវត្តិវារៈ ចប់ហើយ។


Dhammayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាធម្មយមកៈ ចប់ហើយ។


10. Indriyayamakaṃ

១០. ឥន្ទ្រិយយមកៈ


1. Paṇṇattivāro

១. បញ្ញត្តិវារៈ


Uddesavāravaṇṇanā

ការពណ៌នាឧទ្ទេសវារៈ


1. Indriyayamake vibhaṅge viya jīvitindriyaṃ manindriyānantaraṃ aniddisitvā purisindriyānantaraṃ uddiṭṭhaṃ ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, indriyāni. Katamāni tīṇi? Itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriya’’nti (saṃ. ni. 5.492) sutte desitakkamena. Pavattivāre hi ekantaṃ pavattiyaṃ eva uppajjamānānaṃ sukhindriyādīnaṃ kammajānaṃ akammajānañca anupālakaṃ jīvitindriyaṃ cutipaṭisandhīsu ca pavattamānānaṃ kammajānanti taṃmūlakāni yamakāni cutipaṭisandhipavattivasena vattabbānīti veditabbāni. Cakkhundriyādīsu pana purisindriyāvasānesu yaṃ mūlakameva na hoti manindriyaṃ, taṃ ṭhapetvā avasesamūlakāni cutiupapattivaseneva vattabbāni āyatanayamake viya, tasmā jīvitindriyaṃ tesaṃ majjhe anuddisitvā ante uddiṭṭhanti.

១. នៅក្នុងឥន្ទ្រិយយមកៈ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានសំដែងជីវិតិន្ទ្រិយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីមនិន្ទ្រិយ ដូចជាក្នុងវិភង្គទេ ប៉ុន្តែបានសំដែងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីបុរិសិន្ទ្រិយ តាមលំដាប់ដែលបានសំដែងទុកក្នុងសូត្រថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយនេះមាន ៣ យ៉ាង។ ៣ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺឥត្ថិន្ទ្រិយ បុរិសិន្ទ្រិយ ជីវិតិន្ទ្រិយ»។ ព្រោះថា ក្នុងបវត្តិវារៈ ជីវិតិន្ទ្រិយជាគ្រឿងរក្សានូវសុខិន្ទ្រិយជាដើម ដែលកើតឡើងក្នុងបវត្តិកាលតែម៉្យាង ជាកកម្មជរូប និងអកម្មជរូប និងរក្សានូវធម៌ទាំងឡាយដែលជាកម្មជរូប ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចុតិ និងបដិសន្ធិ ហេតុនោះ យមកៈទាំងឡាយដែលមានជីវិតិន្ទ្រិយនោះជាមូល គប្បីដឹងថា ត្រូវសំដែងដោយអំណាចនៃចុតិ បដិសន្ធិ និងបវត្តិកាល។ ចំណែកឯក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានចក្ខុន្ទ្រិយជាដើម និងមានបុរិសិន្ទ្រិយជាទីបំផុត មនិន្ទ្រិយណាមិនមែនជាមូលឡើយ លើកលែងតែមនិន្ទ្រិយនោះចេញ យមកៈដែលមានឥន្ទ្រិយដែលសេសសល់ជាមូល គប្បីសំដែងដោយអំណាចនៃចុតិ និងឧបបត្តិប៉ុណ្ណោះ ដូចជាក្នុងអាយតនយមកៈដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គមិនបានសំដែងជីវិតិន្ទ្រិយក្នុងកណ្តាលនៃឥន្ទ្រិយទាំងនោះឡើយ តែបានសំដែងទុកក្នុងខាងចុង។


Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាឧទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។


Niddesavāravaṇṇanā

ការពណ៌នានិទ្ទេសវារៈ


94. Itthī itthindriyanti ettha yasmā itthīti koci sabhāvo natthi, na ca rūpādidhamme upādāya itthiggahaṇaṃ na hoti, tasmā itthiggahaṇassa avijjamānampi [Pg.157] vijjamānamiva gahetvā pavattito tathāgahitassa vasena ‘‘natthī’’ti avatvā ‘‘no’’ti vuttaṃ. Sukhassa ca bhedaṃ katvā ‘‘sukhaṃ somanassa’’nti, dukkhassa ca ‘‘dukkhaṃ domanassa’’nti vacaneneva somanassato aññā sukhā vedanā sukhaṃ, domanassato ca aññā dukkhā vedanā dukkhanti ayaṃ viseso gahitoyevāti ‘‘sukhaṃ sukhindriyaṃ dukkhaṃ dukkhindriya’’nti ettha ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ.

៩៤. ក្នុងពាក្យថា «itthī itthindriyaṃ» នេះ ព្រោះហេតុតែសភាវៈជាស្រី (ឥត្ថី) តាមពិតមិនមានឡើយ ប៉ុន្តែការប្រកាន់យកថាជាស្រី ដោយអាស្រ័យលើធម៌ទាំងឡាយមានរូបជាដើម មិនមែនជាមិនមាននោះទេ ហេតុនោះ ព្រោះតែការប្រកាន់យកថាជាស្រីនោះ ទោះបីជាមិនមានពិតប្រាកដ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅដូចជាមានពិតប្រាកដ ដោយអំណាចនៃការប្រកាន់យកយ៉ាងនោះ ព្រះអង្គទើបមិនសំដែងថា «natthī» (មិនមាន) តែសំដែងថា «no» (មិនមែន)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអង្គទ្រង់ចែកសុខៈជា «សុខៈ និងសោមនស្ស» និងចែកទុក្ខៈជា «ទុក្ខៈ និងទោមនស្ស» ដោយព្រះតម្រាស់នោះឯង សុខវេទនាដទៃពីសោមនស្ស ឈ្មោះថា សុខៈ ទុក្ខវេទនាដទៃពីទោមនស្ស ឈ្មោះថា ទុក្ខៈ សេចក្តីប្លែកគ្នានេះ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកហើយយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ ក្នុងពាក្យថា «sukhaṃ sukhindriyaṃ, dukkhaṃ dukkhindriyaṃ» នេះ ព្រះអង្គទើបសំដែងថា «āmantā» (ព្រមព្រៀង/ពិតប្រាកដហើយ)។


140. Suddhindriyavāre cakkhu indriyanti ettha dibbacakkhupaññācakkhūni paññindriyāni hontīti ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ. Avasesaṃ sotanti taṇhāsotamevāha.

១៤០. ក្នុងសុទ្ធិន្ទ្រិយវារៈ ពាក្យថា «cakkhu indriyaṃ» នេះ ព្រោះតែទិព្វចក្ខុ និងបញ្ញាចក្ខុ ជាបញ្ញិន្ទ្រិយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបសំដែងថា «āmantā»។ ចំណែកពាក្យថា «avasesaṃ sotaṃ» (ខ្សែទឹកដែលសេសសល់) ព្រះអង្គសំដៅយកតែតណ្ហាសោតៈ (ខ្សែទឹកគឺតណ្ហា) ប៉ុណ្ណោះ។


Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានិទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។


2.Pavattivāravaṇṇanā

២. ការពណ៌នាបវត្តិវារៈ


186. Pavattivāre ‘‘chayimāni, bhikkhave, indriyāni. Katamāni cha? Cakkhundriyaṃ…pe… kāyindriyaṃ manindriya’’nti (saṃ. ni. 5.495) sutte vuttanayena idha uddiṭṭhaṃ manindriyaṃ cutipaṭisandhipavattīsu pavattamānehi kammajākammajehi sabbehipi yogaṃ gacchati, na ca jīvitindriyaṃ viya aññadhammanissayena gahetabbaṃ, pubbaṅgamattāva padhānaṃ, tasmā kūṭaṃ viya gopānasīnaṃ sabbindriyānaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ ante ṭhapetvā yojitaṃ. Jīvitindriyādimūlakesu pavattiñca gahetvā gatesu ‘‘yassa jīvitindriyaṃ uppajjati, tassa sukhindriyaṃ uppajjatīti? Sabbesaṃ upapajjantānaṃ, pavatte sukhindriyavippayuttacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ jīvitindriyaṃ uppajjati, no ca tesaṃ sukhindriyaṃ uppajjati, sukhindriyasampayuttacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ jīvitindriyañca uppajjati sukhindriyañca uppajjatī’’tiādinā sukhadukkhadomanassindriyehi lokuttarindriyehi ca yojanā labbhati, tathā ‘‘yassa sukhindriyaṃ uppajjati, tassa dukkhindriyaṃ uppajjatīti? No’’tiādinā taṃmūlakā ca nayā. Tehi pana pavattiyaṃyeva uppajjamānehi yojanā taṃmūlakā ca cutipaṭisandhipavattīsu pavattamānehi somanassindriyādīhi yojanāya jīvitindriyamūlakehi ca nayehi pākaṭāyevāti katvā na vuttāti daṭṭhabbā.

១៨៦. ក្នុងបវត្តិវារៈ មនិន្ទ្រិយដែលបានសំដែងទុកក្នុងទីនេះ តាមន័យដែលបានសំដែងទុកក្នុងសូត្រថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយនេះមាន ៦ យ៉ាង។ ៦ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺចក្ខុន្ទ្រិយ...បេ... កាយិន្ទ្រិយ មនិន្ទ្រិយ» តែងប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នានឹងឥន្ទ្រិយទាំងអស់ ទោះជាកកម្មជរូប ឬអកម្មជរូប ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចុតិ បដិសន្ធិ និងបវត្តិកាល ហើយមិនគប្បីប្រកាន់យកដោយការអាស្រ័យនឹងធម៌ដទៃ ដូចជាជីវិតិន្ទ្រិយឡើយ ព្រោះមនិន្ទ្រិយជាប្រធាន ដោយភាពជាធម៌ដើរមុន (បុព្វង្គមភាព) ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបសំដែងទុកក្នុងខាងចុង ដូចជាកំពូលផ្ទះដែលជាទីប្រជុំនៃបង្កង់ទាំងឡាយ។ ក្នុងយមកៈទាំងឡាយដែលមានជីវិតិន្ទ្រិយជាដើមជាមូល ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយកាន់យកនូវបវត្តិកាល តែងបាននូវការផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងសុខិន្ទ្រិយ ទុក្ខិន្ទ្រិយ ទោមនស្សិន្ទ្រិយ និងលោកុត្តរិន្ទ្រិយទាំងឡាយ ដោយព្រះបាលីជាដើមថា «ជីវិតិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា កើតឡើង សុខិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលនោះ កើតឡើងដែរឬ? គឺក្នុងខណៈដែលកើតឡើងនៃចិត្តដែលប្រាសចាកសុខិន្ទ្រិយ ក្នុងបវត្តិកាល របស់បុគ្គលទាំងអស់ដែលកំពុងចាប់បដិសន្ធិ ជីវិតិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលទាំងនោះ កើតឡើង តែសុខិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនមែនកើតឡើងទេ ក្នុងខណៈដែលកើតឡើងនៃចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយសុខិន្ទ្រិយ ជីវិតិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលទាំងនោះ ក៏កើតឡើង សុខិន្ទ្រិយ ក៏កើតឡើងដែរ» ព្រមទាំងបាននូវន័យទាំងឡាយដែលមានសុខិន្ទ្រិយនោះជាមូល ដោយព្រះបាលីជាដើមថា «សុខិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា កើតឡើង ទុក្ខិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលនោះ កើតឡើងដែរឬ? មិនមែនទេ»។ ប៉ុន្តែ ការផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងឥន្ទ្រិយទាំងនោះ ដែលកើតឡើងក្នុងបវត្តិកាលតែម៉្យាង និងន័យទាំងឡាយដែលមានឥន្ទ្រិយនោះជាមូល គប្បីដឹងថា ព្រះអង្គមិនបានសំដែងទុកឡើយ ព្រោះតែការផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងសោមនស្សិន្ទ្រិយជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចុតិ បដិសន្ធិ និងបវត្តិកាល និងន័យទាំងឡាយដែលមានជីវិតិន្ទ្រិយជាមូល គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។


‘‘Sacakkhukānaṃ [Pg.158] vinā somanassenāti upekkhāsahagatānaṃ catunnaṃ mahāvipākapaṭisandhīnaṃ vasena vutta’’nti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, taṃ somanassavirahitasacakkhukapaṭisandhinidassanavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Na hi ‘‘catunnaṃyevā’’ti niyamo kato, tena taṃsamānalakkhaṇā parittavipākarūpāvacarapaṭisandhiyopi dassitā honti. Tattha kāmāvacaresu somanassapaṭisandhisamānatāya mahāvipākehi catūhi nidassanaṃ kataṃ, tena yathā sasomanassapaṭisandhikā acakkhukā na honti, evaṃ itaramahāvipākapaṭisandhikāpīti ayamattho dassito hoti. Gabbhaseyyakānañca anuppannesu cakkhādīsu cavantānaṃ ahetukapaṭisandhikatā sahetukapaṭisandhikānaṃ kāmāvacarānaṃ niyamato sacakkhukādibhāvadassanena dassitā hoti. Gabbhaseyyakepi hi sandhāya ‘‘yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjati, tassa cakkhundriyaṃ uppajjatīti? Āmantā’’ti idaṃ vacanaṃ yathā yujjati, tathā āyatanayamake dassitaṃ. Na hi sanniṭṭhānena saṅgahitānaṃ gabbhaseyyakānaṃ vajjane kāraṇaṃ atthi, ‘‘itthīnaṃ aghānakānaṃ upapajjantīna’’ntiādīsu (yama. 3.indriyayamaka.187) ca te eva vuttāti.

ពាក្យក្នុងអដ្ឋកថាថា «ពាក្យថា Sacakkhukānaṃ vinā somanassena (របស់បុគ្គលដែលមានចក្ខុ វៀរលែងតែសោមនស្ស) នេះ ព្រះអង្គសំដែងដោយអំណាចនៃមហាវីបាកបដិសន្ធិ ៤ ដែលប្រកបដោយឧបេក្ខា» គប្បីដឹងថា ព្រះអង្គសំដែងដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវសចក្ខុកបដិសន្ធិដែលប្រាសចាកសោមនស្ស។ ព្រោះថា មិនមែនជាការកំណត់ថា «តែ ៤ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ» ឡើយ ហេតុនោះ សូម្បីតែអហិតុកកាមវិបាកបដិសន្ធិ និងរូបាវចរបដិសន្ធិ ដែលមានលក្ខណៈស្មើគ្នានឹងមហាវីបាកបដិសន្ធិនោះ ក៏ឈ្មោះថា ព្រះអង្គបានបង្ហាញហើយដែរ។ ក្នុងបដិសន្ធិទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញដោយមហាវីបាក ៤ ព្រោះមានភាពស្មើគ្នានឹងសោមនស្សបដិសន្ធិក្នុងកាមាវចរភូមិ ដោយការបង្ហាញនោះ សេចក្តីនេះជាការបង្ហាញថា បុគ្គលដែលមានសសោមនស្សបដិសន្ធិ មិនមែនជាអចក្ខុកៈ (អ្នកមិនមានចក្ខុ) យ៉ាងណា បុគ្គលដែលមានមហាវីបាកបដិសន្ធិដទៃទៀត (ដែលប្រកបដោយឧបេក្ខា) ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាអហិតុកបដិសន្ធិនៃពួកគព្ភសេយ្យកសត្វ ដែលមិនទាន់មានចក្ខុជាដើមកើតឡើង ហើយធ្វើមរណកាលទៅ និងការបង្ហាញនូវភាពជាសចក្ខុកៈជាដើមដោយពិតប្រាកដ នៃពួកកាមាវចរបុគ្គលដែលមានសហិតុកបដិសន្ធិ ក៏ឈ្មោះថា ព្រះអង្គបានបង្ហាញហើយដែរ។ ព្រោះថា ព្រះតម្រាស់នេះថា «មួយម៉្យាងទៀត សោមនស្សិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា កើតឡើង ចក្ខុន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលនោះ កើតឡើងដែរឬ? អើពិតហើយ» ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកពួកគព្ភសេយ្យកសត្វផងដែរ ដូចដែលបានបង្ហាញទុកក្នុងអាយតនយមកៈ ដើម្បីឲ្យសមស្របតាមហេតុផល។ ព្រោះថា មិនមានហេតុផលណាមួយក្នុងការវៀរលែងពួកគព្ភសេយ្យកសត្វ ដែលបានសង្គ្រោះចូលក្នុងសន្និដ្ឋានបទឡើយ ព្រោះក្នុងព្រះបាលីជាដើមថា «itthīnaṃ aghānakānaṃ upapajjantānaṃ» ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សំដៅយកពួកគព្ភសេយ្យកសត្វទាំងនោះឯង។


Upekkhāya acakkhukānanti ahetukapaṭisandhivasena vuttanti ettha ca kāmāvacare sopekkhaacakkhukapaṭisandhiyā taṃsamānalakkhaṇaṃ arūpapaṭisandhiñca nidassetīti daṭṭhabbaṃ. Kesuci pana potthakesu ‘‘ahetukārūpapaṭisandhivasenā’’ti pāṭho dissati, so eva seyyo.

ក្នុងពាក្យថា «upekkhāya acakkhukānaṃ» (របស់បុគ្គលដែលមិនមានចក្ខុ ដោយឧបេក្ខា) ដែលអដ្ឋកថាពោលថា «សំដែងដោយអំណាចនៃអហិតុកបដិសន្ធិ» នោះ គប្បីដឹងថា ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវអរូបបដិសន្ធិ ដែលមានលក្ខណៈស្មើគ្នានឹងសឧបេក្ខាអចក្ខុកបដិសន្ធិក្នុងកាមាវចរភូមិនោះផងដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសៀវភៅខ្លះ មានបាឋៈថា «ahetukārūpapaṭisandhivasena» (ដោយអំណាចនៃអហិតុកបដិសន្ធិ និងអរូបបដិសន្ធិ) បាឋៈនោះឯង ប្រសើរជាង។


‘‘Tattha hi ekanteneva saddhāsatipaññāyo natthi, samādhivīriyāni pana indriyappattāni na hontī’’ti vuttaṃ, yadi pana samādhivīriyāni santi, ‘‘indriyappattāni na hontī’’ti na sakkā vattuṃ ‘‘samādhi samādhindriyanti? Āmantā’’ti (yama. 3.indriyayamaka.113) ‘‘vīriyaṃ vīriyindriyanti? Āmantā’’ti (yama. 3.indriyayamaka.111) vacanato. Ahetukapaṭisandhicitte ca yathā samādhileso ekaggatā atthi, na evaṃ vīriyaleso atthi, tasmā evamettha vattabbaṃ siyā ‘‘tattha hi ekanteneva saddhāvīriyasatipaññāyo natthi, ekaggatā pana samādhileso eva hotī’’ti. Ayaṃ panettha adhippāyo siyā – yathā aññesu kesuci ahetukacittesu samādhivīriyāni honti indriyappattāni ca, evamidha samādhivīriyāni indriyappattāni na hontīti. Samādhivīriyindriyānameva abhāvaṃ dassento ahetukantarato viseseti[Pg.159]. Tattha ‘‘samādhivīriyāni pana na hontī’’ti vattabbe ‘‘indriyappattānī’’ti samādhilesassa samādhindriyabhāvaṃ appattassa sabbhāvato vuttaṃ, na vīriyalesassa. Visesanañhi visesitabbe pavattati. Yesu pana potthakesu ‘‘tattha ekanteneva saddhāvīriyasatipaññāyo natthī’’ti pāṭho, so eva sundarataro.

ក្នុងអដ្ឋកថាពោលថា «ព្រោះថាក្នុងបដិសន្ធិចិត្តនោះ មិនមានសទ្ធា សតិ និងបញ្ញាដោយពិតប្រាកដឡើយ ចំណែកឯសមាធិ និងវីរិយៈ ក៏មិនដល់នូវភាពជាឥន្ទ្រិយដែរ»។ ប្រសិនបើសមាធិ និងវីរិយៈមានពិតមែន នោះមិនគប្បីពោលថា «មិនដល់នូវភាពជាឥន្ទ្រិយ» ឡើយ ព្រោះមានព្រះតម្រាស់ថា «សមាធិ ជាសមាធិន្ទ្រិយឬ? អើពិតហើយ» និង «វីរិយៈ ជាវីរិយិន្ទ្រិយឬ? អើពិតហើយ»។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងអហិតុកបដិសន្ធិចិត្ត ទោះបីជាមានឯកគ្គតាដែលជាចំណែកតូចឆ្មារនៃសមាធិ (សមាធិលេសៈ) យ៉ាងណា ក៏មិនមានចំណែកតូចឆ្មារនៃវីរិយៈ (វីរិយលេសៈ) យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ គប្បីពោលយ៉ាងនេះវិញថា «ព្រោះថាក្នុងបដិសន្ធិចិត្តនោះ មិនមានសទ្ធា វីរិយៈ សតិ និងបញ្ញាដោយពិតប្រាកដឡើយ ចំណែកឯឯកគ្គតា ក៏គ្រាន់តែជាចំណែកតូចឆ្មារនៃសមាធិប៉ុណ្ណោះ»។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះ គប្បីមានយ៉ាងនេះថា សមាធិ និងវីរិយៈ តែងមាន និងដល់នូវភាពជាឥន្ទ្រិយ ក្នុងអហិតុកចិត្តដទៃទៀតខ្លះយ៉ាងណា ក្នុងអហិតុកបដិសន្ធិចិត្តនេះ សមាធិ និងវីរិយៈ មិនដល់នូវភាពជាឥន្ទ្រិយយ៉ាងនោះដែរ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបង្ហាញនូវភាពមិនមាននៃសមាធិន្ទ្រិយ និងវីរិយិន្ទ្រិយនោះឯង ទើបធ្វើការញែកឲ្យប្លែកពីអហិតុកចិត្តដទៃ។ ក្នុងពាក្យនោះ កាលដែលគប្បីពោលថា «ចំណែកឯសមាធិ និងវីរិយៈ មិនមានឡើយ» តែត្រឡប់ជាពោលថា «មិនដល់នូវភាពជាឥន្ទ្រិយ» វិញនោះ ព្រោះតែមានឯកគ្គតាដែលជាចំណែកតូចឆ្មារនៃសមាធិ ដែលមិនទាន់ដល់នូវភាពជាសមាធិន្ទ្រិយ មិនមែនព្រោះតែមានចំណែកតូចឆ្មារនៃវីរិយៈឡើយ។ ព្រោះថា វិសេសនៈ (ពាក្យពន្យល់) តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវិសេស្យៈ (ពាក្យដែលត្រូវពន្យល់)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសៀវភៅខ្លះ មានបាឋៈថា «tattha ekanteneva saddhāvīriyasatipaññāyo natthi» (ព្រោះថាក្នុងបដិសន្ធិចិត្តនោះ មិនមានសទ្ធា វីរិយៈ សតិ និងបញ្ញាដោយពិតប្រាកដឡើយ) បាឋៈនោះឯង ល្អប្រពៃជាង។


Yāva cakkhundriyaṃ nuppajjati, tāva gabbhagatānaṃ acakkhukānaṃ bhāvo atthīti iminā adhippāyenāha ‘‘sahetukānaṃ acakkhukānanti gabbhaseyyakavasena ceva arūpīvasena ca vutta’’nti. Gabbhaseyyakāpi pana avassaṃ uppajjanakacakkhukā na labbhantīti daṭṭhabbā. Sacakkhukānaṃ ñāṇavippayuttānanti kāmadhātuyaṃ duhetukapaṭisandhikānaṃ vasena vuttanti idhāpi ahetukapaṭisandhikā ca acakkhukā labbhanteva. Itthipurisindriyasantānānampi upapattivasena uppādo, cutivasena nirodho bāhullavasena dassito. Kadāci hi tesaṃ paṭhamakappikādīnaṃ viya pavattiyampi uppādanirodhā hontīti. Ettha purisindriyāvasānesu indriyamūlayamakesu paṭhamapucchāsu sanniṭṭhānehi gahitehi upapatticutivasena gacchantehi cakkhundriyādīhi niyamitattā jīvitindriyādīnaṃ pavattivasenapi labbhamānānaṃ upapatticutivaseneva dutiyapucchāsu sanniṭṭhānehi gahaṇaṃ veditabbaṃ.

ដរាបណា ចក្ខុន្ទ្រិយមិនទាន់កើតឡើង ដរាបនោះ ភាពជាអចក្ខុកៈ (អ្នកមិនមានចក្ខុ) នៃពួកសត្វដែលនៅក្នុងផ្ទៃម្តាយ តែងមានពិតប្រាកដ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទ្រង់មានបំណងយ៉ាងនេះ ទើបពោលថា «ពាក្យថា sahetukānaṃ acakkhukānaṃ (របស់ពួកបុគ្គលដែលមានហេតុ តែមិនមានចក្ខុ) នេះ ព្រះអង្គសំដែងដោយអំណាចនៃគព្ភសេយ្យកសត្វផង ដោយអំណាចនៃអរូបិបុគ្គលផង»។ ប៉ុន្តែ គប្បីដឹងថា សូម្បីពួកគព្ភសេយ្យកសត្វដែលមានចក្ខុត្រូវកើតឡើងជាប្រាកដ ក៏មិនបាន (ក្នុងទីនេះ) ឡើយ។ ចំពោះពាក្យថា «sacakkhukānaṃ ñāṇavippayuttānaṃ» (របស់បុគ្គលដែលមានចក្ខុ តែប្រាសចាកញាណ) នេះ ព្រះអង្គសំដែងដោយអំណាចនៃទុហិតុកបដិសន្ធិក្នុងកាមធាតុ សូម្បីក្នុងទីនេះ បុគ្គលដែលមានអហិតុកបដិសន្ធិ និងជាអចក្ខុកៈ ក៏តែងបានមកដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ការកើតឡើងដោយអំណាចនៃឧបបត្តិ និងការរលត់ទៅដោយអំណាចនៃចុតិ នៃសន្តាននៃឥត្ថិន្ទ្រិយ និងបុរិសិន្ទ្រិយទាំងឡាយ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញដោយអំណាចនៃភាពច្រើនលើសលប់ (ពហុលវសេន)។ ព្រោះថា ជួនកាល ការកើតឡើង និងការរលត់ទៅនៃឥន្ទ្រិយទាំងនោះ តែងមានសូម្បីក្នុងបវត្តិកាល ដូចជាពួកមនុស្សកប្បដំបូង (បឋមកប្បិកៈ) ជាដើម។ ក្នុងយមកៈដែលមានឥន្ទ្រិយមានបុរិសិន្ទ្រិយជាទីបំផុតជាមូលនេះ ក្នុងបឋមបុច្ឆាទាំងឡាយ ព្រោះតែត្រូវបានកំណត់ដោយចក្ខុន្ទ្រិយជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃឧបបត្តិ និងចុតិ ដែលកាន់យកដោយសន្និដ្ឋានបទទាំងឡាយ ហេតុនោះ ការកាន់យកដោយសន្និដ្ឋានបទទាំងឡាយក្នុងទុតិយបុច្ឆាទាំងឡាយ គប្បីដឹងថា ព្រះអង្គកាន់យកដោយអំណាចនៃឧបបត្តិ និងចុតិប៉ុណ្ណោះ ទោះបីជាបាននូវជីវិតិន្ទ្រិយជាដើមដោយអំណាចនៃបវត្តិកាលក៏ដោយ។


190. Rūpajīvitindriyaṃ cakkhundriyādisamānagatikaṃ cutipaṭisandhivaseneva gacchati santānuppattinirodhadassanatoti āha ‘‘pavatte somanassavippayuttacittassa uppādakkhaṇeti arūpajīvitindriyaṃ sandhāya vutta’’nti. Etesañceva aññesañca pañcindriyānaṃ yathālābhavasenāti ettha etesaṃ jīvitindriyādīnaṃ cutipaṭisandhipavattesu, aññesañca cakkhundriyādīnaṃ cutipaṭisandhīsūti evaṃ yathālābho daṭṭhabbo. Ayaṃ pana chedeyevāti ettha tassa tassa paripuṇṇapañhassa tasmiṃ tasmiṃ sarūpadassanena vissajjane vissajjite pacchimakoṭṭhāsassa chedoti nāmaṃ daṭṭhabbaṃ.

១៩០. រូបជីវិតិន្ទ្រិយ មានគតិស្មើគ្នានឹងចក្ខុន្ទ្រិយជាដើម តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃចុតិ និងបដិសន្ធិប៉ុណ្ណោះ ព្រោះតែការឃើញនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅនៃសន្តាន ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ពាក្យថា pavatte somanassavippayuttacittassa uppādakkhaṇe (ក្នុងខណៈដែលកើតឡើងនៃចិត្តដែលប្រាសចាកសោមនស្ស ក្នុងបវត្តិកាល) នេះ ព្រះអង្គសំដែងសំដៅយកអរូបជីវិតិន្ទ្រិយ»។ ក្នុងពាក្យថា «etesañceva aññesañca pañcindriyānaṃ yathālābhavasena» នេះ គប្បីដឹងនូវសេចក្តីតាមដែលបាន (យថាលាភៈ) យ៉ាងនេះថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃជីវិតិន្ទ្រិយជាដើមទាំងនេះ ក្នុងចុតិ បដិសន្ធិ និងបវត្តិកាល និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃចក្ខុន្ទ្រិយជាដើមដទៃទៀត ក្នុងចុតិ និងបដិសន្ធិ។ ចំណែកឯក្នុងពាក្យថា «ayaṃ pana chede yeva» នេះ គប្បីដឹងថា កាលដែលដោះស្រាយនូវបរិបុណ្ណបញ្ហានោះៗ ដោយការបង្ហាញនូវសរូបៈ (រូបពិត) ក្នុងវិសជ្ជនានោះៗ រួចហើយ ផ្នែកខាងចុង (បច្ឆិមកោដ្ឋាសៈ) ឈ្មោះថា ឆេទៈ (ការកាត់ចេញ)។


Yassa vā pana somanassindriyaṃ na uppajjati, tassa jīvitindriyaṃ na uppajjatīti? Vinā somanassena upapajjantānaṃ pavatte somanassavippayuttacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ somanassindriyaṃ na uppajjati, no ca tesaṃ [Pg.160] jīvitindriyaṃ na uppajjatīti ettha ‘‘nirodhasamāpannānaṃ asaññasattāna’’nti avacanaṃ rūpajīvitindriyassa cakkhundriyādisamānagatikataṃ dīpeti. Tassa hi upapattiyaṃyeva uppādo vattabboti. ‘‘Vinā somanassena upapajjantāna’’nti ettha asaññasatte saṅgahetvā pavattivasena te ca nirodhasamāpannā ca na vuttā, anuppādopi panetassa cutiupapattīsveva vattabbo, na pavatteti. Pacchimakoṭṭhāsepi ‘‘sabbesaṃ cavantānaṃ, pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ somanassindriyañca na uppajjati jīvitindriyañca na uppajjatī’’ti evaṃ ‘‘sabbesaṃ cavantāna’’nti ettheva asaññasatte saṅgaṇhitvā pavattivasena te ca nirodhasamāpannā na ca vuttā. Yassayatthake ca nirodhasamāpannā na dassetabbā na gahetabbāti attho. Na hi ‘‘nirodhasamāpannāna’’nti vacanaṃ ‘‘asaññasattāna’’nti vacanaṃ viya okāsadīpakaṃ, nāpi ‘‘upekkhāsampayuttacittassa uppādakkhaṇe, sabbesaṃ cittassa bhaṅgakkhaṇe’’tiādivacanaṃ viya somanassindriyādīnaṃ anuppādakkhaṇadīpakaṃ, atha kho puggaladīpakamevāti.

ក្នុងពាក្យថា "Yassa vā pana somanassindriyaṃ na uppajjati, tassa jīvitindriyaṃ na uppajjatīti? Vinā somanassena upapajjantānaṃ pavatte somanassavippayuttacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ somanassindriyaṃ na uppajjati, no ca tesaṃ jīvitindriyaṃ na uppajjatīti" នេះ ការមិនពោលថា "nirodhasamāpannānaṃ asaññasattānaṃ" (នៃបុគ្គលអ្នកចូលនិរោធសមាបត្តិ និងអសញ្ញសត្វទាំងឡាយ) នេះ បង្ហាញនូវភាពមានគតិស្មើគ្នា (ការកើតឡើង) នៃរូបជីវិតិន្រ្ទិយ ជាមួយនឹងចក្ខុន្ទ្រិយជាដើម។ ព្រោះថា ការកើតឡើងនៃរូបជីវិតិន្រ្ទិយនោះ គប្បីពោលតែក្នុងខណៈបដិសន្ធិប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងពាក្យថា "Vinā somanassena upapajjantānaṃ" នេះ សូម្បីសង្គ្រោះយកអសញ្ញសត្វទាំងឡាយដោយអំណាចនៃបវត្តិកាលក៏ដោយ ក៏មិនបានពោលដល់អសញ្ញសត្វទាំងនោះ និងបុគ្គលអ្នកចូលនិរោធសមាបត្តិទាំងឡាយឡើយ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីការមិនកើតឡើងនៃរូបជីវិតិន្រ្ទិយនេះ ក៏គប្បីពោលតែក្នុងខណៈចុតី និងបដិសន្ធិប៉ុណ្ណោះ មិនមែនក្នុងបវត្តិកាលឡើយ។ សូម្បីក្នុងចំណែកចុងក្រោយ (បច្ឆិមកោដ្ឋាសៈ) ថា "sabbesaṃ cavantānaṃ, pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ somanassindriyañca na uppajjati jīvitindriyañca na uppajjatī" យ៉ាងនេះ ក្នុងពាក្យថា "sabbesaṃ cavantānaṃ" នេះឯង សូម្បីសង្គ្រោះយកអសញ្ញសត្វទាំងឡាយដោយអំណាចនៃបវត្តិកាល ក៏មិនបានពោលដល់អសញ្ញសត្វទាំងនោះ និងបុគ្គលអ្នកចូលនិរោធសមាបត្តិទាំងឡាយឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងយស្សយត្ថកវារៈ បុគ្គលអ្នកចូលនិរោធសមាបត្តិទាំងឡាយ មិនគប្បីបង្ហាញ និងមិនគប្បីកាន់យកឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះថា ពាក្យថា "nirodhasamāpannānaṃ" មិនមែនជាពាក្យសម្តែងនូវឱកាស (ទីកន្លែង) ដូចជាពាក្យថា "asaññasattānaṃ" ឡើយ ហើយក៏មិនមែនជាពាក្យសម្តែងនូវខណៈដែលមិនកើតឡើងនៃសោមនស្សិន្រ្ទិយជាដើម ដូចជាពាក្យថា "upekkhāsampayuttacittassa uppādakkhaṇe, sabbesaṃ cittassa bhaṅgakkhaṇe" ជាដើមនោះដែរ ប៉ុន្តែជាពាក្យសម្តែងនូវបុគ្គលតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។


Atītakālabhede suddhāvāsānaṃ upapatticittassa uppādakkhaṇe tesaṃ tattha somanassindriyañca na uppajjittha jīvitindriyañca na uppajjitthāti ettha ‘‘upapatticittassa uppādakkhaṇe’’ti kasmā vuttaṃ, nanu ‘‘suddhāvāsaṃ upapajjantānaṃ, asaññasattānaṃ tesaṃ tattha somanassindriyañca na uppajjittha manindriyañca na uppajjitthā’’ti (yama. 3.indriyayamaka.277) ettha viya ‘‘upapajjantāna’’nti vattabbanti? Na vattabbaṃ. Yathā hi somanassamanindriyānaṃ vasena upapajjantā puggalā upapatticittasamaṅgino honti, na evaṃ somanassajīvitindriyānaṃ vasena upapattisamaṅginoyeva honti. Jīvitindriyassa hi vasena yāva paṭhamarūpajīvitindriyaṃ dharati, tāva upapajjantā nāma honti. Tadā ca dutiyacittato paṭṭhāya ‘‘jīvitindriyañca na uppajjitthā’’ti na sakkā vattuṃ arūpajīvitindriyassa uppajjitvā niruddhattā, tasmā ubhayaṃ uppādakkhaṇena nidassitaṃ. Yathā hi ‘‘na nirujjhitthā’’ti idaṃ lakkhaṇaṃ upapatticittassa dvīsu khaṇesu labbhamānaṃ sabbapaṭhamena upapatticittassa bhaṅgakkhaṇena nidassitaṃ, evamidhāpi daṭṭhabbaṃ.

ក្នុងអតីតកាលភេទ ក្នុងពាក្យថា "suddhāvāsānaṃ upapatticittassa uppādakkhaṇe tesaṃ tattha somanassindriyañca na uppajjittha jīvitindriyañca na uppajjitthā" នេះ ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា "upapatticittassa uppādakkhaṇe" (ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃឧបបត្តិចិត្ត)? តើមិនគួរត្រាស់ថា "upapajjantānaṃ" (កាលកំពុងកើតឡើង) ដូចក្នុងពាក្យថា "suddhāvāsaṃ upapajjantānaṃ, asaññasattānaṃ tesaṃ tattha somanassindriyañca na uppajjittha manindriyañca na uppajjitthā" ទេឬ? មិនគួរត្រាស់យ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលទាំងឡាយកាលកើតឡើងដោយអំណាចនៃសោមនស្សិន្រ្ទិយ និងមនិន្រ្ទិយ តែងជាអ្នកប្រកបដោយឧបបត្តិចិត្តយ៉ាងណា បុគ្គលទាំងឡាយកាលកើតឡើងដោយអំណាចនៃសោមនស្សិន្រ្ទិយ និងជីវិតិន្រ្ទិយ មិនមែនជាអ្នកប្រកបដោយឧបបត្តិចិត្តតែម្យ៉ាងយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា ដោយអំណាចនៃជីវិតិន្រ្ទិយ ដរាបណា បឋមរូបជីវិតិន្រ្ទិយនៅឋិតនៅ ដរាបនោះ ពួកគាត់ឈ្មោះថាជាអ្នកកំពុងកើតឡើង។ ហើយក្នុងកាលនោះ ចាប់ផ្តើមអំពីចិត្តទីពីរទៅ មិនអាចពោលបានឡើយថា "jīvitindriyañca na uppajjitthā" (ជីវិតិន្រ្ទិយក៏មិនធ្លាប់កើតឡើងហើយ) ព្រោះអរូបជីវិតិន្រ្ទិយកើតឡើងហើយរលត់ទៅ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងពីរ (សោមនស្សិន្រ្ទិយ និងជីវិតិន្រ្ទិយ) ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញដោយឧប្បាទខណៈ។ ដូចជាលក្ខណៈថា "na nirujjhitthā" (មិនធ្លាប់រលត់ហើយ) នេះ ដែលបានក្នុងខណៈទាំងពីរនៃឧបបត្តិចិត្ត ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញដោយភង្គខណៈនៃឧបបត្តិចិត្តមុនគេបង្អស់យ៉ាងណា សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។


Anāgatakālabhede uppajjissamāne sanniṭṭhānaṃ katvā aññassa ca uppajjissamānatāva pucchitā. Tattha yathā paccuppannakālabhede sanniṭṭhānasaṃsayabhedehi uppajjamānasseva gahitattā ‘‘yassa cakkhundriyādīni uppajjanti[Pg.161], upapajjantassa tassa jīvitindriyādīni uppajjantī’’ti upapajjantasseva pucchitānaṃ upapattiyaṃyeva tesaṃ uppādo sambhavati, na aññattha, na evamidha ‘‘yassa cakkhundriyādīni uppajjissanti, upapajjantassa tassa jīvitindriyādīni uppajjissantī’’ti upapajjantasseva pucchitānaṃ tesaṃ upapattito aññattha uppādo na sambhavati, tasmā ‘‘yassa cakkhundriyaṃ uppajjissati, tassa somanassindriyaṃ uppajjissatīti? Āmantā’’ti vuttaṃ. Evañca katvā nirodhavārepi ‘‘yassa cakkhundriyaṃ nirujjhissati, tassa somanassindriyaṃ nirujjhissatīti? Āmantā’’ti vuttaṃ. Na hi yassa cakkhundriyaṃ nirujjhissati, tassa somanassindriyaṃ na nirujjhissati, api pacchimabhavikassa upekkhāsahagatapaṭisandhikassa. Na hi upapajjantassa tassa cutito pubbeva somanassindriyanirodho na sambhavatīti. Ettha hi paṭhamapucchāsu sanniṭṭhānattho pucchitabbatthanissayo mādisova upapattiuppādindriyavā ubhayuppādindriyavā attho paṭinivattitvāpi pucchitabbatthassa nissayoti evaṃ viya dutiyapucchāsu sanniṭṭhānatthameva niyameti, na tattheva pucchitabbaṃ anāgatabhāvamattena sarūpato gahitaṃ uppādaṃ vā nirodhaṃ vā saṃsayatthanti. Yasmā cevaṃ sanniṭṭhānatthassa niyamo hoti, tasmā ‘‘yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjissati, tassa cakkhundriyaṃ uppajjissatīti? Āmantā’’ti (yama. 3.indriyayamaka.281) vuttaṃ. Esa nayo nirodhavārepi.

ក្នុងអនាគតកាលភេទ ព្រះអង្គធ្វើការសន្និដ្ឋានលើធម៌ដែលនឹងកើតឡើង ហើយសួរតែភាពដែលនឹងកើតឡើងនៃធម៌ដទៃទៀតប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងវារៈនោះ ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលភេទ ព្រោះការកាន់យកតែធម៌ដែលកំពុងកើតឡើងដោយការបែងចែកសន្និដ្ឋាន និងសង្ស័យ ដូចជាពាក្យថា "yassa cakkhundriyādīni uppajjanti, upapajjantassa tassa jīvitindriyādīni uppajjantī" យ៉ាងនេះ ការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងនោះ របស់បុគ្គលដែលព្រះអង្គសួរចំពោះតែអ្នកកំពុងកើតឡើង តែងមានក្នុងខណៈបដិសន្ធិប៉ុណ្ណោះ មិនមែនក្នុងទីដទៃឡើយ យ៉ាងណា ក្នុងអនាគតកាលនេះ មិនមែនជាការមិនមានការកើតឡើងក្នុងទីដទៃក្រៅពីបដិសន្ធិ នៃធម៌ទាំងនោះរបស់បុគ្គលដែលព្រះអង្គសួរចំពោះតែអ្នកកំពុងកើតឡើង ដូចជាពាក្យថា "yassa cakkhundriyādīni uppajjissanti, upapajjantassa tassa jīvitindriyādīni uppajjissantī" នោះឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា "yassa cakkhundriyaṃ uppajjissati, tassa somanassindriyaṃ uppajjissatīti? Āmantā" (ចក្ខុន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា នឹងកើតឡើង សោមនស្សិន្រ្ទិយរបស់បុគ្គលនោះ នឹងកើតឡើងដែរឬ? អើ)។ កាលបើធ្វើការកំណត់យ៉ាងនេះហើយ សូម្បីក្នុងនិរោធវារៈ ក៏ព្រះអង្គត្រាស់ថា "yassa cakkhundriyaṃ nirujjhissati, tassa somanassindriyaṃ nirujjhissatīti? Āmantā" ដែរ។ ព្រោះថា ចក្ខុន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា នឹងរលត់ សោមនស្សិន្រ្ទិយរបស់បុគ្គលនោះ មិនមែនជានឹងមិនរលត់ឡើយ សូម្បីតែចំពោះបច្ឆិមភវិកបុគ្គលដែលមានបដិសន្ធិប្រកបដោយឧបេក្ខាក៏ដោយ។ ព្រោះថា ការរលត់ទៅនៃសោមនស្សិន្រ្ទិយ មុនអំពីការចុតីរបស់បុគ្គលនោះដែលកំពុងកើតឡើង មិនមែនជាមិនមានឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ក្នុងបឋមបុច្ឆាទាំងឡាយ សន្និដ្ឋានត្ថៈជាទីពឹងនៃបុច្ឆិតព្វត្ថៈ (សេចក្តីដែលគប្បីសួរ) ដូចជាខ្ញុំនេះឯង ទោះបីជាធម៌ដែលមានឥន្រ្ទិយកើតឡើងក្នុងខណៈបដិសន្ធិ ឬធម៌ដែលមានឥន្រ្ទិយកើតឡើងទាំងពីរខណៈ (បដិសន្ធិ និងបវត្តិកាល) ក៏ដោយ សេចក្តីនោះទោះបីត្រឡប់មកវិញ ក៏នៅតែជាទីពឹងនៃបុច្ឆិតព្វត្ថៈដដែល យ៉ាងណា ក្នុងទុតិយបុច្ឆាទាំងឡាយ ព្រះអង្គរមែងកំណត់យកតែសន្និដ្ឋានត្ថៈប៉ុណ្ណោះ មិនមែនកំណត់យកសង្សយត្ថៈដែលជាការកើតឡើង ឬការរលត់ ដែលកាន់យកដោយសរូបៈ ត្រឹមតែភាពជាអនាគតក្នុងទីនោះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះការកំណត់នៃសន្និដ្ឋានត្ថៈមានយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា "yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjissati, tassa cakkhundriyaṃ uppajjissatīti? Āmantā"។ វិធីនេះ សូម្បីក្នុងនិរោធវារៈ ក៏ដូចគ្នាដែរ។


Paṭilome pana yathā anulome ‘‘uppajjissati nirujjhissatī’’ti uppādanirodhā anāgatā sarūpavasena vuttā, evaṃ avuttattā yathā tattha saṃsayapadena gahitassa indriyassa pavattiyampi uppādanirodhā cakkhundriyādimūlakesu yojitā, na evaṃ yojetabbā. Yathā hi uppādanirodhe atikkamitvā appatvā ca uppādanirodhā sambhavanti yojetuṃ, na evaṃ anuppādānirodhe atikkamitvā appatvā ca anuppādānirodhā sambhavanti abhūtābhāvassa abhūtābhāvaṃ atikkamitvā appatvā ca sambhavānuppattito, abhūtuppādanirodhābhāvo ca paṭilome pucchito, tasmāssa visesarahitassa abhūtābhāvassa vattamānānaṃ uppādassa viya kālantarayogābhāvato yādisānaṃ cakkhādīnaṃ uppādanirodhābhāvena pucchitabbassa nissayo sanniṭṭhānena sannicchito, tannissayā tādisānaṃyeva upapatticutiuppādanirodhānaṃ jīvitādīnampi anuppādānirodhā saṃsayapadena [Pg.162] pucchitā hontīti ‘‘yassa cakkhundriyaṃ nuppajjissati, tassa somanassindriyaṃ nuppajjissatīti? Āmantā’’ti (yama. 3.indriyayamaka.308) ca, ‘‘yassa cakkhundriyaṃ na nirujjhissati, tassa somanassindriyaṃ na nirujjhissatīti? Āmantā’’ti ca vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘ye arūpaṃ upapajjitvā parinibbāyissantī’’tiādinā jīvitindriyaupekkhindriyādīsu viya vissajjananti.

ប៉ុន្តែក្នុងបដិលោមវារៈ មិនគប្បីផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងនេះឡើយ ព្រោះមិនបានពោលទុកដោយអំណាចនៃសរូបៈ ដូចក្នុងអនុលោមវារៈ ដែលព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យជាអនាគតថា "uppajjissati nirujjhissatī" (នឹងកើតឡើង នឹងរលត់ទៅ) ហើយផ្សារភ្ជាប់ការកើតឡើង និងការរលត់នៃឥន្រ្ទិយដែលកាន់យកដោយសង្សយបទ សូម្បីក្នុងបវត្តិកាល ក្នុងយមកៈទាំងឡាយដែលមានចក្ខុន្ទ្រិយជាដើមជាមូលនោះឡើយ។ ព្រោះថា ការកើតឡើង និងការរលត់ គប្បីផ្សារភ្ជាប់បាន ព្រោះការកន្លងហួសទៅ និងការមិនទាន់ដល់នូវការកើតឡើង និងការរលត់យ៉ាងណា ការមិនកើតឡើង និងការមិនរលត់ មិនអាចផ្សារភ្ជាប់បានដោយការកន្លងហួសទៅ និងការមិនទាន់ដល់នូវការមិនកើតឡើង និងការមិនរលត់យ៉ាងនោះឡើយ ព្រោះការមិនមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីមិនពិត ដោយការកន្លងហួសទៅ និងការមិនទាន់ដល់នូវសេចក្តីមិនពិតនៃសេចក្តីមិនពិត ហើយការមិនមានការកើតឡើង និងការមិនរលត់នៃធម៌ដែលមិនមានពិត ត្រូវបានសួរក្នុងបដិលោមវារៈ ហេតុនោះ ព្រោះការមិនមានការផ្សារភ្ជាប់នឹងកាលដទៃ ដូចជាការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងឡាយដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ នៃសេចក្តីមិនពិតដែលមិនមានសេចក្តីវិសេសនោះ សេចក្តីជាទីពឹងនៃបុច្ឆិតព្វត្ថៈ ដោយការមិនមានការកើតឡើង និងការមិនរលត់នៃចក្ខុន្ទ្រិយជាដើមមានសភាពបែបណា ដែលព្រះអង្គបានសម្រេចហើយដោយសន្និដ្ឋានបទ ការមិនកើតឡើង និងការមិនរលត់នៃជីវិតិន្រ្ទិយជាដើម ដែលមានការកើតឡើង និងការរលត់ក្នុងខណៈបដិសន្ធិ និងចុតីមានសភាពបែបនោះឯង ដែលមានសេចក្តីនោះជាទីពឹង ឈ្មោះថាជាធម៌ដែលព្រះអង្គសួរហើយដោយសង្សយបទ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា "yassa cakkhundriyaṃ nuppajjissati, tassa somanassindriyaṃ nuppajjissatīti? Āmantā" (ចក្ខុន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា នឹងមិនកើតឡើង សោមនស្សិន្រ្ទិយរបស់បុគ្គលនោះ នឹងមិនកើតឡើងដែរឬ? អើ) និងត្រាស់ថា "yassa cakkhundriyaṃ na nirujjhissati, tassa somanassindriyaṃ na nirujjhissatīti? Āmantā" (ចក្ខុន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា នឹងមិនរលត់ សោមនស្សិន្រ្ទិយរបស់បុគ្គលនោះ នឹងមិនរលត់ដែរឬ? អើ) យ៉ាងនេះ តែមិនបានត្រាស់វិសជ្ជនាដោយពាក្យថា "ye arūpaṃ upapajjitvā parinibbāyissantī" ជាដើម ដូចក្នុងជីវិតិន្រ្ទិយ និងឧបេក្ខិន្រ្ទិយជាដើមឡើយ។


Ye rūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, tesaṃ ghānindriyaṃ na uppajjissati, no ca tesaṃ somanassindriyaṃ na uppajjissatī’’ti ettha ye sopekkhapaṭisandhikā bhavissanti, te ‘‘ye ca arūpaṃ upapajjitvā parinibbāyissantī’’ti etena pacchimakoṭṭhāsavacanena taṃsamānalakkhaṇatāya saṅgahitāti ye somanassapaṭisandhikā bhavissanti, te eva vuttāti daṭṭhabbā.

ក្នុងពាក្យថា "Ye rūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissantī, tesaṃ ghānindriyaṃ na uppajjissati, no ca tesaṃ somanassindriyaṃ na uppajjissatī" នេះ បុគ្គលទាំងឡាយណាដែលនឹងមានបដិសន្ធិប្រកបដោយឧបេក្ខា បុគ្គលទាំងនោះ ត្រូវបានសង្គ្រោះយកហើយដោយពាក្យចំណែកចុងក្រោយ (បច្ឆិមកោដ្ឋាសៈ) ថា "ye ca arūpaṃ upapajjitvā parinibbāyissantī" នេះ ព្រោះមានលក្ខណៈស្មើគ្នានឹងបុគ្គលនោះ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គសំដៅយកតែបុគ្គលទាំងឡាយណាដែលនឹងមានបដិសន្ធិប្រកបដោយសោមនស្សប៉ុណ្ណោះ។


Aṭṭhakathāyaṃ yesu ādimapotthakesu ‘‘atītānāgatavāre suddhāvāsānaṃ upapatticittassa bhaṅgakkhaṇe manindriyañca nuppajjitthāti dhammayamake viya uppādakkhaṇātikkamavasena atthaṃ aggahetvā’’ti likhitaṃ, taṃ pamādalikhitaṃ. Yesu pana potthakesu ‘‘paccuppannātītavāre suddhāvāsānaṃ upapatticittassa bhaṅgakkhaṇe manindriyañca nuppajjitthāti…pe… tasmiṃ bhave anuppannapubbavasena attho gahetabbo’’ti pāṭho dissati, so eva sundarataroti.

ក្នុងអដ្ឋកថា ក្នុងសៀវភៅច្បាប់ដើមទាំងឡាយណា ដែលសរសេរទុកថា "atītānāgatavāre suddhāvāsānaṃ upapatticittassa bhaṅgakkhaṇe manindriyañca nuppajjitthāti dhammayamake viya uppādakkhaṇātikkamavasena atthaṃ aggahetvā" នេះ ការសរសេរនោះ ឈ្មោះថាជាការសរសេរដោយការភ្លាំងភ្លាត់ (ខុសឆ្គង)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសៀវភៅច្បាប់ដើមទាំងឡាយណា ដែលឃើញមានបទបាឋថា "paccuppannātītavāre suddhāvāsānaṃ upapatticittassa bhaṅgakkhaṇe manindriyañca nuppajjitthāti...pe... tasmiṃ bhave anuppannapubbavasena attho gahatabboti" នេះ បទបាឋនោះឯង ទើបជាបទបាឋដ៏ល្អប្រពៃបំផុត។


Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការបរិយាយអំពីបវត្តិនៃវារៈ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


3. Pariññāvāravaṇṇanā

៣. ការបរិយាយអំពីបរិញ្ញាវារៈ


435-482. Pariññāvāre lokiyaabyākatamissakāni cāti dukkhasaccapariyāpannehi ekantapariññeyyehi lokiyaabyākatehi missakattā tāni upādāya manindriyādīnaṃ vedanākkhandhādīnaṃ viya pariññeyyatā ca vuttā. Yadi pariññeyyamissakattā pariññeyyatā hoti, kasmā dhammayamake ‘‘yo kusalaṃ dhammaṃ bhāveti, so abyākataṃ dhammaṃ parijānātī’’tiādinā abyākatapadena yojetvā yamakāni na vuttānīti? Yathā ‘‘kusalaṃ bhāvemi, akusalaṃ pajahāmī’’ti kusalākusalesu [Pg.163] bhāvanāpahānābhiniveso hoti, tathā ‘‘vedanākkhandho anicco, dhammāyatanaṃ anicca’’ntiādinā khandhādīsu parijānābhiniveso hoti, tattha vedanākkhandhādayo ‘‘anicca’’ntiādinā parijānitabbā, te ca vedanākkhandhādibhāvaṃ gahetvā parijānitabbā, na abyākatabhāvanti.

៤៣៥-៤៨២. ក្នុងបរិញ្ញាវារៈ ពាក្យថា "lokiyaabyākatamissakāni ca" នេះ ព្រោះការលាយឡំដោយលោកិយអព្យាកតធម៌ទាំងឡាយ ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងទុក្ខសច្ចៈ ដែលជាធម៌គប្បីកំណត់ដឹងដោយពិតប្រាកដ ព្រះអង្គទើបអាស្រ័យធម៌ទាំងនោះ ហើយត្រាស់នូវភាពជាធម៌គប្បីកំណត់ដឹងនៃមនិន្រ្ទិយជាដើម ដូចជាភាពជាធម៌គប្បីកំណត់ដឹងនៃវេទនាខន្ធជាដើមដែរ។ ប្រសិនបើភាពជាធម៌គប្បីកំណត់ដឹង មានបានព្រោះការលាយឡំដោយធម៌ដែលគប្បីកំណត់ដឹងទេនោះ ហេតុអ្វីបានជាក្នុងធម្មយមកៈ ព្រះអង្គមិនត្រាស់យមកៈទាំងឡាយ ដោយផ្សារភ្ជាប់នឹងអព្យាកតបទ ដូចជាពាក្យថា "yo kusalaṃ dhammaṃ bhāveti, so abyākataṃ dhammaṃ parijānātī" ជាដើម? ដូចជាការចូលទៅតាំងចិត្តក្នុងការចម្រើន និងការលះបង់ក្នុងកុសល និងអកុសលធម៌ទាំងឡាយថា "ខ្ញុំចម្រើនកុសល ខ្ញុំលះបង់អកុសល" យ៉ាងណា ការចូលទៅតាំងចិត្តក្នុងការកំណត់ដឹងក្នុងខន្ធជាដើមថា "វេទនាខន្ធមិនទៀង ធម្មាយតនៈមិនទៀង" ជាដើម ក៏មានយ៉ាងនោះដែរ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ វេទនាខន្ធជាដើម គប្បីកំណត់ដឹងថា "មិនទៀង" ជាដើម ហើយធម៌ទាំងនោះ គប្បីកំណត់ដឹងដោយកាន់យកនូវភាពជាវេទនាខន្ធជាដើម មិនមែនដោយកាន់យកនូវភាពជាអព្យាកតធម៌ឡើយ។


Kasmā panettha dukkhasaccabhājanīye āgatassa domanassassa pahātabbatāva vuttā, na pariññeyyatā, nanu dukkhasaccapariyāpannā vedanākkhandhādayo kusalākusalabhāvena aggahitā kusalākusalāpi pariññeyyāti? Saccaṃ, yathā pana vedanākkhandhādibhāvo bhāvetabbapahātabbabhāvehi vināpi hoti, na evaṃ domanassindriyabhāvo pahātabbabhāvena vinā hotīti imaṃ visesaṃ dassetuṃ domanassindriyassa pahātabbatāva idha vuttā, na pariññeyyabhāvassa abhāvatoti daṭṭhabbo. Akusalaṃ ekantato pahātabbamevāti etena pahātabbameva, na appahātabbanti appahātabbameva nivāreti, na pariññeyyabhāvanti daṭṭhabbaṃ. Aññindriyaṃ bhāvetabbaniṭṭhaṃ, na pana sacchikātabbaniṭṭhanti bhāvetabbabhāvo eva tassa gahitoti. ‘‘Dve puggalā’’tiādi ‘‘cakkhundriyaṃ na parijānātī’’tiādikassa parato likhitabbaṃ uppaṭipāṭiyā likhitanti daṭṭhabbaṃ. Cakkhundriyamūlakañhi atikkamitvā domanassindriyamūlake idaṃ vuttaṃ ‘‘dve puggalā domanassindriyaṃ na pajahanti no ca aññindriyaṃ na bhāventī’’ti (yama. 3.indriyayamaka.440).

សួរថា៖ ក្នុងអធិប្បាយនេះ ហេតុអ្វីបានជាក្នុងសេចក្តីពន្យល់ចែកសច្ចៈនៃទុក្ខសច្ចៈ លោកពោលតែភាពជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់ (បហាតព្វភាព) នៃទោមនស្សដែលមកដល់ហើយ តែមិនពោលភាពជាធម៌ដែលត្រូវកំណត់ដឹង (បរិញ្ញេយ្យភាព)? មិនមែនឬថា វេទនាខន្ធជាដើមដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងទុក្ខសច្ចៈ ដែលមិនបានកាន់យកដោយភាពជាកុសលនិងអកុសល សូម្បីជាកុសលនិងអកុសល ក៏ជាធម៌ដែលត្រូវកំណត់ដឹងដែរ? ឆ្លើយថា៖ ពិតមែនហើយ ប៉ុន្តែភាពជាវេទនាខន្ធជាដើម តែងមានបានសូម្បីវៀរចាកភាពជាធម៌ដែលត្រូវចម្រើន (ភាវេតព្វភាព) និងភាពជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់ (បហាតព្វភាព) យ៉ាងណា ភាពជាទោមនស្សិន្ទ្រិយ មិនមែនមិនមានដោយវៀរចាកភាពជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់យ៉ាងនោះឡើយ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានេះ លោកទើបពោលតែភាពជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់នៃទោមនស្សិន្ទ្រិយក្នុងទីនេះ មិនមែនព្រោះគ្មានភាពជាធម៌ដែលត្រូវកំណត់ដឹងនោះឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «អកុសលជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់ដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ» នេះ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលសំដៅយកតែធម៌ដែលត្រូវលះបង់ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមិនត្រូវលះបង់ឡើយ គឺលោកហាមឃាត់តែភាពជាធម៌មិនត្រូវលះបង់ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនហាមឃាត់ភាពជាធម៌ដែលត្រូវកំណត់ដឹងឡើយ។ ចំណែកអញ្ញិន្ទ្រិយ ជាធម៌មានការចម្រើនជាទីបំផុត មិនមែនមានការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ជាទីបំផុតឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបកាន់យកតែភាពជាធម៌ដែលត្រូវចម្រើនប៉ុណ្ណោះនៃអញ្ញិន្ទ្រិយនោះ។ ពាក្យថា «បុគ្គល ២ នាក់» ជាដើម គប្បីជ្រាបថា ជាពាក្យដែលត្រូវសរសេរខាងចុងនៃពាក្យថា «មិនកំណត់ដឹងចក្ខុន្ទ្រិយ» ជាដើម តែលោកសរសេរត្រឡប់លំដាប់គ្នា។ ព្រោះថា លោកកន្លងចក្ខុន្ទ្រិយមូលកៈហើយ ទើបពោលពាក្យនេះក្នុងទោមនស្សិន្ទ្រិយមូលកៈថា «បុគ្គល ២ នាក់ មិនលះបង់ទោមនស្សិន្ទ្រិយ តែមិនមែនមិនចម្រើនអញ្ញិន្ទ្រិយឡើយ» (យមក. ៣. ឥន្ទ្រិយយមក. ៤៤០)។


Ettha ca puthujjano, aṭṭha ca ariyāti nava puggalā. Tesu puthujjano bhabbābhabbavasena duvidho, so ‘‘puthujjano’’ti āgataṭṭhānesu ‘‘cha puggalā cakkhundriyañca na parijānittha domanassindriyañca na pajahitthā’’tiādīsu ca abhinditvā gahito. ‘‘Ye puthujjanā maggaṃ paṭilabhissantī’’ti (yama. 1.saccayamaka.49, 51-52) āgataṭṭhānesu ‘‘pañca puggalā cakkhundriyañca parijānissanti domanassindriyañca pajahissantī’’tiādīsu (yama. 3.indriyayamaka.451) ca bhabbo eva bhinditvā gahito. ‘‘Ye ca puthujjanā maggaṃ na paṭilabhissantī’’ti (yama. 1.saccayamaka.51) āgataṭṭhānesu ‘‘tayo puggalā domanassindriyañca nappajahissanti cakkhundriyañca na parijānissantī’’tiādīsu (yama. 3.indriyayamaka.455) ca abhabbo eva. Aggaphalasamaṅgī ca paṭhamaphalasamaṅgī arahā cāti duvidho. Sopi ‘‘arahā’’ti āgataṭṭhānesu ‘‘tayo puggalā anaññātaññassāmītindriyañca bhāvittha [Pg.164] domanassindriyañca pajahitthā’’tiādīsu (yama. 3.indriyayamaka.444) ca abhinditvā gahito. ‘‘Yo aggaphalaṃ sacchikarotī’’ti (yama. 3.indriyayamaka.446) āgataṭṭhānesu ‘‘tayo puggalā domanassindriyaṃ pajahittha, no ca aññātāvindriyaṃ sacchikaritthā’’tiādīsu (yama. 3.indriyayamaka.444) ca paṭhamaphalasamaṅgī ca bhinditvā gahito. ‘‘Yo aggaphalaṃ sacchākāsī’’ti (yama. 3.indriyayamaka.443, 446) āgataṭṭhānesu itarovāti evaṃ puggalabhedaṃ ñatvā tattha tattha sanniṭṭhānena gahitapuggale niddhāretvā vissajjanaṃ yojetabbanti.

ក្នុងបរិញ្ញាវារៈនេះ មានបុគ្គល ៩ នាក់ គឺបុថុជ្ជន ១ និងអរិយបុគ្គល ៨។ ក្នុងបុគ្គលទាំងនោះ បុថុជ្ជនមាន ២ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃភព្វបុគ្គល និងអភព្វបុគ្គល។ បុថុជ្ជននោះ ក្នុងកន្លែងដែលមកដល់ថា «បុថុជ្ជន» និងក្នុងកន្លែងជាដើមថា «បុគ្គល ៦ នាក់ មិនបានកំណត់ដឹងចក្ខុន្ទ្រិយផង មិនបានលះបង់ទោមនស្សិន្ទ្រិយផង» លោកកាន់យកដោយមិនបែងចែក។ ក្នុងកន្លែងដែលមកដល់ថា «ពួកបុថុជ្ជនណា នឹងបានសម្រេចមគ្គ» និងក្នុងកន្លែងជាដើមថា «បុគ្គល ៥ នាក់ នឹងកំណត់ដឹងចក្ខុន្ទ្រិយផង នឹងលះបង់ទោមនស្សិន្ទ្រិយផង» (យមក. ៣. ឥន្ទ្រិយយមក. ៤៥១) លោកកាន់យកដោយបែងចែក សំដៅយកតែភព្វបុថុជ្ជនប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងកន្លែងដែលមកដល់ថា «ពួកបុថុជ្ជនណា នឹងមិនបានសម្រេចមគ្គ» និងក្នុងកន្លែងជាដើមថា «បុគ្គល ៣ នាក់ នឹងមិនលះបង់ទោមនស្សិន្ទ្រិយផង នឹងមិនកំណត់ដឹងចក្ខុន្ទ្រិយផង» (យមក. ៣. ឥន្ទ្រិយយមក. ៤base៥) លោកកាន់យកតែអភព្វបុថុជ្ជនប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកព្រះអគ្គផលសមង្គីនោះ មាន ២ យ៉ាង គឺព្រះបឋមផលសមង្គី (លោកអ្នកប្រកបដោយផលក្នុងខណៈដំបូង) និងព្រះអរហន្ត (ទូទៅ)។ សូម្បីព្រះអគ្គផលសមង្គីនោះ ក្នុងកន្លែងដែលមកដល់ថា «ព្រះអរហន្ត» និងក្នុងកន្លែងជាដើមថា «បុគ្គល ៣ នាក់ បានចម្រើនអនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយផង បានលះបង់ទោមនស្សិន្ទ្រិយផង» (យមក. ៣. ឥន្ទ្រិយយមក. ៤៤៤) លោកកាន់យកដោយមិនបែងចែក។ ក្នុងកន្លែងដែលមកដល់ថា «បុគ្គលណា ធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវអគ្គផល» និងក្នុងកន្លែងជាដើមថា «បុគ្គល ៣ នាក់ បានលះបង់ទោមនស្សិន្ទ្រិយ តែមិនមែនធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវអញ្ញាតាវិន្ទ្រិយឡើយ» (យមក. ៣. ឥន្ទ្រិយយមក. ៤៤៤) លោកកាន់យកដោយបែងចែក សំដៅយកតែព្រះបឋមផលសមង្គីប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងកន្លែងដែលមកដល់ថា «បុគ្គលណា បានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវអគ្គផល» លោកកាន់យកព្រះអរហន្តក្រៅពីនេះ។ គប្បីដឹងការបែងចែកបុគ្គលយ៉ាងនេះ ហើយដកស្រង់យកបុគ្គលដែលលោកកាន់យកដោយសន្និដ្ឋានក្នុងទីនោះៗ ហើយប្រកបការដោះស្រាយចុះ។


Pariññāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយបរិញ្ញាវារៈ ចប់ហើយ។


Indriyayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយឥន្ទ្រិយយមកៈ ចប់ហើយ។


Yamakapakaraṇa-mūlaṭīkā samattā.

មូលដីកានៃយមកប្បករណ៍ ចប់សព្វគ្រប់ហើយ។


Paṭṭhānapakaraṇa-mūlaṭīkā

មូលដីកានៃបដ្ឋានប្បករណ៍


Ganthārambhavaṇṇanā

ការអធិប្បាយការចាប់ផ្តើមគម្ពីរ


Dibbanti [Pg.165] kāmaguṇādīhi kīḷanti laḷanti, tesu vā viharanti, vijayasamatthatāyogena paccatthike vijetuṃ icchanti, issariyaṭṭhānādisakkāradānaggahaṇaṃ taṃtaṃatthānusāsanañca karontā voharanti, puññayogānubhāvappattāya jutiyā jotanti, yathābhilāsitañca visayaṃ appaṭighātena gacchanti, yathicchitanipphādane sakkontīti vā devā, devanīyā vā taṃtaṃbyasananittharaṇatthikehi saraṇaṃ parāyaṇanti gamanīyā, abhitthavanīyā vā. Sobhāvisesayogena kamanīyāti vā devā. Te tividhā – sammutidevā upapattidevā visuddhidevāti. Bhagavā pana niratisayāya abhiññākīḷāya, uttamehi dibbabrahmaariyavihārehi, saparasantānasiddhāya pañcavidhamāravijayicchānipphattiyā, cittissariyasattadhanādisammāpaṭipattiaveccappasādasakkāradānaggahaṇasaṅkhātena dhammasabhāvapuggalajjhāsayānurūpānusāsanīsaṅkhātena ca vohārātisayena, paramāya paññāsarīrappabhāsaṅkhātāya jutiyā, anopamāya ca ñāṇasarīragatiyā, māravijayasabbaññuguṇaparahitanipphādanesu appaṭihatāya sattiyā ca samannāgatattā sadevakena lokena saraṇanti gamanīyato, abhitthavanīyato, bhattivasena kamanīyato ca sabbe te deve tehi guṇehi atikkanto atisayo vā devoti devātidevo. Sabbadevehi pūjanīyataro devoti vā devātidevo, visuddhidevabhāvaṃ vā sabbaññuguṇālaṅkāraṃ pattattā aññadevehi atirekataro vā devo devātidevo. Devānanti upapattidevānaṃ tadā dhammapaṭiggāhakānaṃ. Sakkādīhi devehi pahārādaasurindādīhi dānavehi ca pūjito. Kāyavacīsaṃyamassa sīlassa indriyasaṃvarassa cittasaṃyamassa samādhissa ca paṭipakkhānaṃ accantapaṭippassaddhiyā suddhasaṃyamo.

ពួកជនណា តែងលេង តែងសប្បាយ ដោយកាមគុណជាដើម ឬតែងនៅ (រស់នៅ) ក្នុងកាមគុណទាំងនោះ ហេតុនោះ ពួកជននោះ ឈ្មោះថា ទេវៈ។ មួយយ៉ាងទៀត ពួកជនណា ប្រកបដោយសមត្ថភាពក្នុងការឈ្នះ តែងប្រាថ្នាដើម្បីឈ្នះនូវពួកសត្រូវ ហេតុនោះ ពួកជននោះ ឈ្មោះថា ទេវៈ។ មួយយ៉ាងទៀត ពួកជនណា កាលធ្វើនូវការប្រគល់និងការទទួលនូវសក្ការៈមានឋានៈជាធំជាដើម និងការប្រៀនប្រដៅនូវប្រយោជន៍នោះៗ តែងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទេវៈ។ មួយយ៉ាងទៀត ពួកជនណា តែងរុងរឿងដោយពន្លឺដែលបានមកដោយអានុភាពនៃការប្រកបនូវបុណ្យ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទេវៈ។ មួយយ៉ាងទៀត ពួកជនណា តែងទៅកាន់ទីកន្លែង ឬអារម្មណ៍តាមដែលប្រាថ្នា ដោយមិនមានការទើសទាក់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទេវៈ។ មួយយ៉ាងទៀត ពួកជនណា តែងអាចក្នុងការធ្វើឱ្យសម្រេចនូវប្រយោជន៍តាមដែលប្រាថ្នា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទេវៈ។ មួយយ៉ាងទៀត ពួកជនណា ដែលពួកជនអ្នកប្រាថ្នានឹងចម្លងខ្លួនឱ្យរួចចាកវិនាសកម្មនោះៗ គប្បីចូលទៅរកថាជាទីពឹង ជាទីរលឹក ឬគប្បីសរសើរ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទេវៈ។ មួយយ៉ាងទៀត ពួកជនណា ដែលគួរប្រាថ្នា ព្រោះប្រកបដោយសេចក្តីល្អប្លែក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទេវៈ។ ទេវៈទាំងនោះ មាន ៣ យ៉ាង គឺ សម្មតិទេវៈ ឧបបត្តិទេវៈ និងវិសុទ្ធិទេវៈ។ ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រោះប្រកបដោយការលេងនូវអភិញ្ញាដ៏ក្រៃលែងបំផុត ព្រោះប្រកបដោយទិព្វវិហារ ព្រហ្មវិហារ និងអរិយវិហារ ដ៏ឧត្តមទាំងឡាយ ព្រោះប្រកបដោយការសម្រេចនូវការប្រាថ្នានឹងឈ្នះមារ ៥ ប្រការ ដែលសម្រេចក្នុងសន្តានរបស់ព្រះអង្គនិងសន្តានរបស់អ្នកដទៃ និងព្រោះប្រកបដោយការប្រព្រឹត្តទៅដ៏ក្រៃលែង ដែលពោលគឺការជាធំលើចិត្ត ការប្រគល់និងការទទួលនូវសក្ការៈមានអរិយទ្រព្យ ៧ ប្រការជាដើម ការប្រតិបត្តិត្រូវ ការជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រ និងដែលពោលគឺការប្រៀនប្រដៅតាមសមគួរដល់អធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលនិងតាមសភាវធម៌ ព្រោះប្រកបដោយពន្លឺ ដែលពោលគឺរស្មីនៃព្រះកាយនិងព្រះប្រាជ្ញាដ៏ឧត្តម និងព្រោះប្រកបដោយការទៅនៃព្រះកាយនិងការទៅនៃព្រះញាណដែលគ្មានអ្វីប្រៀបផ្ទឹមបាន និងព្រោះប្រកបដោយកម្លាំងដែលមិនទើសទាក់ក្នុងការឈ្នះមារ ក្នុងសព្វញ្ញុតគុណ និងក្នុងការធ្វើប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃឱ្យសម្រេច ព្រោះជាព្រះអង្គដែលសត្វលោកព្រមទាំងទេវតាគប្បីចូលទៅរកថាជាទីពឹង គប្បីសរសើរ និងគប្បីប្រាថ្នាដោយអំណាចនៃសេចក្តីគោរពស្រឡាញ់ ព្រះអង្គជាទេវៈដ៏ក្រៃលែង ឬជាទេវៈកន្លងហួសនូវទេវៈទាំងនោះទាំងអស់ ដោយគុណទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទេវាតិទេវៈ។ មួយយ៉ាងទៀត ព្រះអង្គជាទេវៈដែលគួរជាទីបូជាក្រៃលែងជាងទេវៈទាំងពួង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទេវាតិទេវៈ។ មួយយ៉ាងទៀត ព្រះអង្គជាទេវៈដ៏ក្រៃលែងជាងទេវៈដទៃទៀត ព្រោះដល់នូវភាពជាវិសុទ្ធិទេវៈដែលមានគុណនៃព្រះសព្វញ្ញូជាគ្រឿងអលង្ការ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទេវាតិទេវៈ។ ពាក្យថា «នៃទេវតាទាំងឡាយ» គឺ នៃឧបបត្តិទេវតាទាំងឡាយ ដែលជាអ្នកទទួលស្តាប់ធម៌ក្នុងកាលនោះ។ ព្រះអង្គជាម្ចាស់ដែលពួកទេវតាមានព្រះឥន្ទ្រជាដើម និងពួកអសុរាមានអសុរិន្ទឈ្មោះបហារាទៈជាដើម បូជាហើយ។ ព្រះអង្គមានការសង្រួមដ៏បរិសុទ្ធ ព្រោះការរំងាប់រលត់ជាស្ថាពរនូវធម៌ជាបដិបក្ខនឹងសីលដែលជាការសង្រួមកាយវាចា នឹងឥន្ទ្រិយសំវរៈ និងនឹងសមាធិដែលជាការសង្រួមចិត្ត។


Isisattamoti [Pg.166] catusaccāvabodhagatiyā isayoti saṅkhyaṃ gatānaṃ sataṃ pasatthānaṃ isīnaṃ atisayena santo pasatthoti attho. Vipassīādayo ca upādāya bhagavā ‘‘sattamo’’ti vutto. Yato viññāṇaṃ paccudāvattati, taṃ nāmarūpaṃ samudayanirodhanena nirodhesīti nāmarūpanirodhano. Atigambhīranayamaṇḍitadesanaṃ paṭṭhānaṃ nāma desesi pakaraṇanti sambandho.

ពាក្យថា «ឥសិសត្តមោ» សេចក្តីថា ព្រះអង្គជាឥសីដែលល្អ គួរពោលសរសើរដោយក្រៃលែង ជាងពួកឥសីជាសប្បុរសដែលគួរពោលសរសើរទាំងឡាយ ដែលដល់នូវការរាប់ថាជាឥសី ព្រោះការទៅដោយការត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈ ៤។ មួយយ៉ាងទៀត លោកគិតរាប់បញ្ចូលទាំងព្រះវិបស្សីជាដើម ទើបពោលថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគជា «ឥសីទី ៧»។ ព្រះអង្គទ្រង់រំលត់នូវនាមរូបណា ដែលវិញ្ញាណតែងត្រឡប់ថយក្រោយចាកនាមរូបនោះ ដោយការរំលត់នូវសមុទ័យ ហេតុនោះ ព្រះអង្គឈ្មោះថា «អ្នករំលត់នាមរូប»។ សេចក្តីតភ្ជាប់ (នៃបទទាំងឡាយ) គឺ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវគម្ពីរឈ្មោះថា បដ្ឋានៈ ដែលជាទេសនាដ៏ប្រដាប់ដោយន័យដ៏ជ្រាលជ្រៅក្រៃលែង។


Ganthārambhavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយការចាប់ផ្តើមគម្ពីរ ចប់ហើយ។


Paccayuddesavaṇṇanā

ការអធិប្បាយបច្ចយុទ្ទេស


‘‘Ke pana te nayā, kiñca taṃ paṭṭhānaṃ nāmā’’ti nayidaṃ pucchitabbaṃ. Kasmā? Nidānakathāyaṃ paṭṭhānasamānane anulomādīnaṃ nayānaṃ paṭṭhānassa ca dassitattāti imamatthaṃ vibhāvento ‘‘sammāsambuddhena hi…pe… nāmāti hi vutta’’nti tattha vuttaṃ aṭṭhakathāpāḷiṃ āhari. Tattha gāthātthaṃ aṭṭhakathādhippāyañca parato vaṇṇayissāmāti.

សួរថា៖ «ចុះន័យទាំងឡាយនោះ តើដូចម្តេចខ្លះ ហើយគម្ពីរឈ្មោះថា បដ្ឋានៈ នោះ តើដូចម្តេច?» សំណួរនេះ មិនគួរចោទសួរឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះលោកបានបង្ហាញនូវន័យទាំងឡាយមានអនុលោមជាដើម និងបង្ហាញនូវបដ្ឋានៈ ក្នុងការរួបរួមបដ្ឋានៈក្នុងនិទានកថាហើយ។ កាលនឹងធ្វើសេចក្តីនេះឱ្យច្បាស់លាស់ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបនាំយកអដ្ឋកថាបាលីដែលពោលទុកក្នុងនិទានកថានោះមកថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ... ឈ្មោះថា... យ៉ាងនេះពិតមែន»។ ក្នុងអដ្ឋកថានោះ យើងនឹងអធិប្បាយសេចក្តីនៃគាថានិងអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថានៅខាងមុខ។


Paṭṭhānanāmattho pana tikapaṭṭhānādīnaṃ tikapaṭṭhānādināmattho, imassa pakaraṇassa catuvīsatisamantapaṭṭhānasamodhānatā cettha vattabbā. Evañhi saṅkhepato paṭṭhāne ñāte vitthāro sukhaviññeyyo hotīti. Tattha ca nāmattho paṭhamaṃ vattabboti ‘‘tattha yesaṃ…pe… nāmattho tāva evaṃ veditabbo’’ti vatvā sabbasādhāraṇassa paṭṭhānanāmasseva tāva atthaṃ dassento ‘‘kenaṭṭhena paṭṭhāna’’ntiādimāha. Pa-kāro hīti upasaggapadaṃ dasseti. So ‘‘pavibhattesu dhammesu, yaṃ seṭṭhaṃ tadupāgamuntiādīsu viya nānappakāratthaṃ dīpeti. Nanu pakārehi vibhattā pavibhattāti pa-iti upasaggo pakāratthameva dīpeti, na nānappakāratthanti? Na, tesaṃ pakārānaṃ nānāvidhabhāvato. Atthato hi āpannaṃ nānāvidhabhāvaṃ dassetuṃ nānā-saddo vuttoti. Tattha ekassapi dhammassa hetuādīhi anekapaccayabhāvato ca ekekassa paccayassa anekadhammabhāvato ca nānappakārapaccayatā veditabbā.

ចំណែកសេចក្តីនៃឈ្មោះថា បដ្ឋានៈ គឺសេចក្តីនៃឈ្មោះមានតិកបដ្ឋានៈជាដើម ហើយក្នុងទីនេះ គប្បីពោលនូវភាពជាទីរួបរួមនៃសមន្តបដ្ឋានៈ ២៤ នៃគម្ពីរនេះផង។ ព្រោះថា កាលបើដឹងនូវបដ្ឋានៈដោយសង្ខេបយ៉ាងនេះហើយ សេចក្តីពិស្តារ តែងជាធម្មជាតិងាយយល់។ ក្នុងសេចក្តីទាំងនោះ គប្បីពោលនូវសេចក្តីនៃឈ្មោះជាមុនសិន ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ក្នុងបដ្ឋានៈនោះ នៃធម៌ទាំងឡាយណា... សេចក្តីនៃឈ្មោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះជាមុនសិន» ហើយកាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនៃឈ្មោះថា បដ្ឋានៈ តែម្យ៉ាង ដែលទូទៅដល់បដ្ឋានៈទាំងអស់ជាមុនសិន ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «បដ្ឋានៈ ដោយអត្ថថាដូចម្តេច?»។ ពាក្យថា «ប-ការោ ហិ» លោកបង្ហាញនូវឧបសគ្គបទ (គឺ ប-សព្ទ)។ ឧបសគ្គបទនោះ តែងសម្តែងនូវសេចក្តីថា ប្រការផ្សេងៗ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលចែកទុកផ្សេងៗ ធម៌ណាឧត្តម ពួកជនបានដល់នូវធម៌នោះហើយ»។ សួរថា៖ មិនមែនឬថា ធម៌ទាំងឡាយដែលចែកទុកដោយប្រការផ្សេងៗ ឈ្មោះថា បវិភត្តៈ ហេតុនោះ ឧបសគ្គគឺ ប-សព្ទ តែងសម្តែងតែសេចក្តីថា ប្រការ ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសម្តែងសេចក្តីថា ប្រការផ្សេងៗ ឡើយ? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះភាពនៃប្រការទាំងឡាយនោះ មានសភាពផ្សេងៗគ្នា។ ព្រោះថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា «នានា» ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមានសភាពផ្សេងៗគ្នា ដែលសម្រេចដោយអត្ថ។ ក្នុងទីនោះ គប្បីជ្រាបនូវភាពជាបច្ច័យមានប្រការផ្សេងៗ ព្រោះភាពនៃធម៌សូម្បីតែមួយ ជាបច្ច័យច្រើនយ៉ាង ដោយអំណាចនៃហេតុបច្ច័យជាដើមផង ព្រោះភាពនៃបច្ច័យមួយៗ ជាបច្ច័យនៃធម៌ច្រើនយ៉ាងផង។


Hetupaccayādivasena vibhattattāti etena dhammasaṅgahādīsu vuttato kusalādivibhāgato sātisayavibhāgataṃ paṭṭhānanāmalābhassa kāraṇaṃ [Pg.167] dasseti. Goṭṭhāti vajā. Paṭṭhitagāvoti gatagāvo. Āgataṭṭhānasminti mahāsīhanādasuttaṃ vadati. Pavattagamanattā etthāti vacanaseso. Atha vā gacchati etthāti gamanaṃ, sabbaññutaññāṇassa nissaṅgavasena pavattassa gamanattā gamanadesabhāvato ekekaṃ paṭṭhānaṃ nāmāti attho. Tattha aññehi gatimantehi atisayayuttassa gatimato gamanaṭṭhānabhāvadassanatthaṃ ‘‘sabbaññutaññāṇassā’’ti vuttaṃ. Tassa mahāvegassa purisassa papātaṭṭhānaṃ viya dhammasaṅgaṇīādīnaṃ sāsaṅgagamanaṭṭhānabhāvaṃ imassa ca mahāpatho viya nirāsaṅgagamanaṭṭhānabhāvaṃ dassento atisayayuttagamanaṭṭhānabhāvo paṭṭhānanāmalābhassa kāraṇanti dasseti.

ពាក្យថា «ព្រោះការចែកទុកដោយអំណាចនៃហេតុបច្ច័យជាដើម» នេះ លោកបង្ហាញនូវហេតុនៃការទទួលបាននូវឈ្មោះថា បដ្ឋានៈ ព្រោះការចែកទុកដ៏ក្រៃលែង ជាងការចែកទុកមានកុសលជាដើម ដែលពោលទុកក្នុងគម្ពីរធម្មសង្គណីជាដើម។ ពាក្យថា «គោដ្ឋា» គឺ ក្រោលគោទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «បដ្ឋិតគាវោ» គឺ ហ្វូងគោដែលដើរទៅ។ ពាក្យថា «ក្នុងកន្លែងដែលមកដល់» លោកសំដៅយកមហាសីហនាទសូត្រ។ ពាក្យថា «ព្រោះការដើរទៅប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីនេះ» គឺជាពាក្យដែលសេសសល់ (ដែលត្រូវបំពេញ)។ មួយយ៉ាងទៀត ពាក្យថា «គមនៈ» (ការដើរទៅ) គឺ តែងដើរទៅក្នុងទីនេះ ព្រោះភាពជាទីកន្លែងសម្រាប់ដើរទៅនៃព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនមានការជាប់ជំពាក់ ហេតុនោះ គម្ពីរមួយៗ ឈ្មោះថា បដ្ឋានៈ នេះជាសេចក្តី។ ក្នុងទីនោះ លោកពោលពាក្យថា «នៃព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ» ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាទីកន្លែងសម្រាប់ដើរទៅនៃព្រះញាណដែលមានការដើរទៅ ប្រកបដោយសេចក្តីក្រៃលែង ជាងពួកញាណដទៃដែលមានការដើរទៅ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលបង្ហាញនូវភាពជាទីកន្លែងសម្រាប់ដើរទៅដោយការជាប់ជំពាក់ នៃគម្ពីរធម្មសង្គណីជាដើម ដូចជាទីធ្លាក់ (ជ្រោះ) នៃបុរសដែលមានល្បឿនលឿន និងបង្ហាញនូវភាពជាទីកន្លែងសម្រាប់ដើរទៅដោយមិនមានការជាប់ជំពាក់ នៃគម្ពីរ (បដ្ឋានៈ) នេះ ដូចជាផ្លូវថ្នល់ធំ ទើបបង្ហាញថា ភាពជាទីកន្លែងសម្រាប់ដើរទៅប្រកបដោយសេចក្តីក្រៃលែង គឺជាហេតុនៃការទទួលបាននូវឈ្មោះថា បដ្ឋានៈ។


Tikānanti tikavasena vuttadhammānaṃ. Samantāti anulomādīhi sabbākārehipi gatāni catuvīsati hontīti attho. Etasmiṃ atthe catuvīsatisamantapaṭṭhānānīti ‘‘samantacatuvīsatipaṭṭhānānī’’ti vattabbe samantasaddassa parayogaṃ katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Atha vā samantā cha cha hutvāti etena anulomādisabbakoṭṭhāsato tikādichachabhāvaṃ dasseti. Tena samantasaddo tikādichachapaṭṭhānavisesanaṃ hoti, na catuvīsativisesanaṃ, tasmā samantato paṭṭhānāni tāni catuvīsatīti katvā ‘‘catuvīsatisamantapaṭṭhānānī’’ti vuttaṃ. Samantato vā dhammānulomāditikādipaṭiccavārādipaccayānulomādihetumūlakādippakārehi pavattāni paṭṭhānāni samantapaṭṭhānāni, anūnehi nayehi pavattānīti vuttaṃ hoti. Tāni pana catuvīsati honti. Tenevāha ‘‘imesaṃ catuvīsatiyā khuddakapaṭṭhānasaṅkhātānaṃ samantapaṭṭhānānaṃ samodhānavasenā’’ti.

ពាក្យថា Tikānaṃ សេចក្ដីថា នៃធម៌ទាំងឡាយដែលទ្រង់សម្ដែងហើយដោយអំណាចនៃតិកៈ (ធម៌មានចំណែកបីៗ)។ ពាក្យថា Samantā មានសេចក្ដីអធិប្បាយថា បដ្ឋានទាំងឡាយ ២៤ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈទាំងពួងមានអនុលោមជាដើម។ ក្នុងសេចក្ដីនេះ កាលដែលគួរពោលថា «សមន្តចតុវីសតិបដ្ឋានៈ» តែលោកត្រឡប់ពោលថា «ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានៈ» គប្បីជ្រាបថា លោកពោលដោយធ្វើការផ្សំភ្ជាប់ពាក្យ សមន្ត ទៅនឹងបទខាងក្រោយ (គឺបដ្ឋាន)។ មួយម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យថា «សមន្តា» គឺប្រកបដោយចំណែក ៦ ៗ នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពនៃបដ្ឋានទាំងឡាយមានតិកបដ្ឋានជាដើម ឲ្យជាចំណែក ៦ ៗ ដោយចំណែកទាំងពួងមានអនុលោមជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ សមន្តសព្ទ ទើបជាវិសេសនៈនៃបដ្ឋានទាំងឡាយមានតិកបដ្ឋានជាដើមដ៏មានចំណែក ៦ ៗ មិនមែនជាវិសេសនៈនៃពាក្យថា ចតុវីសតិ ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកធ្វើការវិភាគថា បដ្ឋានទាំងឡាយដោយជុំវិញ (គឺដោយចំណែកទាំងពួង) បដ្ឋានទាំងឡាយនោះមាន ២៤ ទើបពោលថា «ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានៈ»។ ឬមួយថា បដ្ឋានទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រការផ្សេងៗ មានធម្មអនុលោមជាដើម តិកបដ្ឋានជាដើម បដិច្ចវារៈជាដើម បច្ចយអនុលោមជាដើម និងហេតុមូលកៈជាដើម ឈ្មោះថា សមន្តបដ្ឋានៈ ពោលគឺ ប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យទាំងឡាយមិនមានខ្វះចន្លោះ។ ក៏សមន្តបដ្ឋានទាំងឡាយនោះមាន ២៤។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបព្រះសង្គហការាចារ្យពោលថា «ដោយអំណាចនៃការប្រជុំចុះនៃសមន្តបដ្ឋានទាំងឡាយ ដែលរាប់ថាជាខុទ្ទកបដ្ឋានទាំង ២៤ នេះ»។


Hetu ca so paccayo cāti iminā vacanena hetuno adhipatipaccayādibhūtassa ca gahaṇaṃ siyāti taṃ nivārento āha ‘‘hetu hutvā paccayo’’ti. Etenapi so eva doso āpajjatīti punāha ‘‘hetubhāvena paccayoti vuttaṃ hotī’’ti. Tena idha hetu-saddena dhammaggahaṇaṃ na kataṃ, atha kho dhammasattiviseso gahitoti dasseti. Tassa hi paccayasaddassa ca samānādhikaraṇataṃ sandhāya ‘‘hetu ca so paccayo cā’’ti, ‘‘hetu hutvā paccayo’’ti ca vuttaṃ. Evañca katvā parato pāḷiyaṃ ‘‘hetū hetusampayutta…pe… hetupaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.1) tena [Pg.168] tena hetubhāvādiupakārena tassa tassa dhammassa upakārattaṃ vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘yo hi dhammo yaṃ dhammaṃ appaccakkhāya tiṭṭhati vā uppajjati vā, so tassa paccayo’’ti ‘‘mūlaṭṭhena upakārako dhammo hetupaccayo’’ticcevamādinā dhammappadhānaniddesena dhammato aññā dhammasatti nāma natthīti dhammeheva dhammasattivibhāvanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Idhāpi vā hetu ca so paccayo cāti dhammeneva dhammasattiṃ dasseti. Na hi hetupaccayotiādiko uddeso kusalādiuddeso viya dhammappadhāno, atha kho dhammānaṃ upakārappadhānoti. Etīti etassa attho vattatīti, tañca uppattiṭṭhitīnaṃ sādhāraṇavacanaṃ. Tenevāha – ‘‘tiṭṭhati vā uppajjati vā’’ti. Koci hi paccayo ṭhitiyā eva hoti yathā pacchājātapaccayo, koci uppattiyāyeva yathā anantarādayo, koci ubhayassa yathā hetuādayoti.

ដោយពាក្យថា «ហេតុផង ជានិស្ស័យ (បច្ច័យ) នោះផង» នេះ ការកាន់យកនូវហេតុដែលជាសហជាតាធិបតីបច្ច័យជាដើម គប្បីមាន ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីហាមឃាត់នូវការកាន់យកនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «ជាហេតុហើយជាបច្ច័យ»។ ទោះបីជាពោលយ៉ាងនេះ ក៏នៅតែមានទោសកំហុសនោះឯងធ្លាក់ចុះមក ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលជាថ្មីទៀតថា «មានសេចក្ដីអធិប្បាយថា ជាបច្ច័យដោយភាពជាហេតុ»។ ដោយពាក្យនោះ ក្នុងទីនេះ លោកមិនបានធ្វើការកាន់យកនូវតួធម៌ដោយហេតុសព្ទឡើយ ប៉ុន្តែលោកបង្ហាញថា សក្តិពិសេសនៃធម៌ (ធម៌សក្តិពិសេស) ត្រូវបានកាន់យកហើយ។ ព្រោះថា លោកសំដៅយកនូវភាពមានអធិករណ៍ស្មើគ្នា (សមានាធិករណ៍) នៃហេតុសព្ទនោះ និងបច្ចយសព្ទ ទើបពោលថា «ហេតុផង ជានិស្ស័យ (បច្ច័យ) នោះផង» និង «ជាហេតុហើយជាបច្ច័យ»។ កាលបើធ្វើសេចក្ដីយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងបាលីខាងមុខថា «ហេតុទាំងឡាយ ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយហេតុ... ដោយហេតុបច្ច័យ» ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងនូវភាពជាឧបការៈនៃធម៌នោះៗ ដោយការជួយឧបត្ថម្ភមានភាពជាហេតុនោះៗ ជាដើម។ ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា ពោលថា «ធម៌ឯណា មិនលះបង់នូវធម៌ឯណា ហើយតាំងនៅក្ដី កើតឡើងក្ដី ធម៌នោះឈ្មោះថាជាបច្ច័យនៃធម៌នោះ» និងពាក្យថា «ធម៌ដែលជួយឧបការៈដោយអត្ថថាជាឫសគល់ ឈ្មោះថា ហេតុបច្ច័យ» ជាដើម ដោយការសម្ដែងយកតួធម៌ជាប្រធាន គប្បីជ្រាបថា ព្រោះហេតុថា ធម៌សក្តិ (សក្តិភាពនៃធម៌) ក្រៅពីតួធម៌មិនមានឡើយ លោកទើបធ្វើការបង្ហាញនូវធម៌សក្តិដោយតួធម៌ទាំងឡាយ (មានហេតុ ៦ ជាដើម) នោះឯង។ ឬមួយថា ទោះក្នុងទីនេះ លោកក៏បង្ហាញនូវធម៌សក្តិដោយតួធម៌នោះឯង ដោយពាក្យថា «ហេតុផង ជានិស្ស័យ (បច្ច័យ) នោះផង»។ ព្រោះថា ឧទ្ទេសមានហេតុបច្ច័យជាដើមនេះ មិនមែនមានតួធម៌ជាប្រធាន ដូចជាកុសលាទិឧទ្ទេសឡើយ ប៉ុន្តែមានការជួយឧបការៈនៃធម៌ទាំងឡាយជាប្រធានវិញ។ ពាក្យថា ឯតិ (Etī) នេះ មានសេចក្ដីថា វត្តតិ (ប្រព្រឹត្តទៅ) ហើយពាក្យនោះ ជាពាក្យទូទៅដល់ការកើតឡើង (ឧប្បត្តិ) និងការតាំងនៅ (ឋិតិ)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបលោកពោលថា «តាំងនៅក្ដី កើតឡើងក្ដី»។ ព្រោះថា បច្ច័យខ្លះ រមែងមានដើម្បីការតាំងនៅតែម្យ៉ាង ដូចជាបច្ឆាជាតបច្ច័យ បច្ច័យខ្លះ រមែងមានដើម្បីការកើតឡើងតែម្យ៉ាង ដូចជាអនន្តរបច្ច័យជាដើម បច្ច័យខ្លះ រមែងមានដើម្បីការទាំងពីរ ដូចជាហេតុបច្ច័យជាដើម។


Upakārakalakkhaṇoti ca dhammena dhammasattiupakāraṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ. Hinoti patiṭṭhāti etthāti hetu. Anekatthattā dhātusaddānaṃ hi-saddo mūla-saddo viya patiṭṭhatthoti daṭṭhabboti. Hinoti vā etena kammanidānabhūtena uddhaṃ ojaṃ abhiharantena mūlena viya pādapo tappaccayaṃ phalaṃ gacchati pavattati vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ āpajjatīti hetu. Ācariyānanti revatattheraṃ vadati.

និងពាក្យថា «ឧបការកលក្ខណៈ» គប្បីជ្រាបថា លោកបង្ហាញនូវការជួយឧបការៈនៃធម៌សក្តិដោយតួធម៌។ ផលរមែងតាំងនៅក្នុងធម៌នេះ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌នេះឈ្មោះថា ហេតុ (Hetu)។ ព្រោះភាពនៃធាតុសព្ទទាំងឡាយមានអត្ថច្រើន គប្បីជ្រាបថា ហិ-សព្ទ (ក្នុងពាក្យថា ហិនោតិ) មានអត្ថថាការតាំងនៅ ដូចជាមូលសព្ទដែរ។ ឬមួយថា ផលដែលមានធម៌នេះជាបច្ច័យ រមែងប្រព្រឹត្តទៅ ដល់នូវការចម្រើនលូតលាស់ ដោយធម៌នេះដែលជាហេតុនៃកម្ម ប្រៀបដូចជាដើមឈើ ដល់នូវការចម្រើនលូតលាស់ដោយសារឫសដែលនាំឡើងនូវឱជារសទៅខាងលើ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា ហេតុ។ ពាក្យថា «អាចារ្យទាំងឡាយ» លោកសំដៅយកព្រះរេវតត្ថេរ។


‘‘Yoniso, bhikkhave, manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’’tiādīhi (a. ni. 1.66-67) kusalabhāvassa yonisomanasikārapaṭibaddhatā siddhā hotīti āha ‘‘yonisomanasikārapaṭibaddho kusalabhāvo’’ti. Eteneva akusalābyākatabhāvā kusalabhāvo viya na hetupaṭibaddhāti dassitaṃ hoti. Yaṃ paneke maññeyyuṃ ‘‘ahetukahetussa akusalabhāvo viya sahetukahetūnaṃ sabhāvatova kusalādibhāvo aññesaṃ taṃsampayuttānaṃ hetupaṭibaddho’’ti, tassa uttaraṃ vattuṃ ‘‘yadi cā’’tiādimāha. Alobho kusalo vā siyā abyākato vā, yadi alobho sabhāvato kusalo, kusalattā abyākato na siyā. Atha abyākato, taṃsabhāvattā kusalo na siyā alobhasabhāvassa adosattābhāvo viya. Yasmā pana ubhayathāpi so [Pg.169] hoti, tasmā yathā ubhayathā hontesu phassādīsu sampayuttesu hetupaṭibaddhakusalādibhāvaṃ pariyesatha, na sabhāvato, evaṃ hetūsupi kusalāditā aññapaṭibaddhā pariyesitabbā, na sabhāvatoti. Yaṃ vuttaṃ ‘‘sampayuttahetūsu sabhāvatova kusalādibhāvo’’ti, taṃ na yujjati, sā pana pariyesiyamānā yonisomanasikārādipaṭibaddhā hotīti hetūsu viya sampayuttesupi yonisomanasikārādipaṭibaddho kusalādibhāvo, na hetupaṭibaddhoti siddhaṃ hotīti adhippāyo.

ដោយព្រះសូត្រជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើបុគ្គលធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវ (យោនិសោមនសិការៈ) ធម៌ទាំងឡាយជាកុសលដែលមិនទាន់កើតឡើង រមែងកើតឡើងផង ធម៌ទាំងឡាយជាកុសលដែលកើតឡើងហើយ រមែងចម្រើនក្រៃលែងឡើងផង» ភាពនៃកុសលធម៌ដែលទាក់ទងនឹងយោនិសោមនសិការៈ រមែងសម្រេច ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះសង្គហការាចារ្យពោលថា «ភាពជាកុសល ទាក់ទងនឹងយោនិសោមនសិការៈ»។ ដោយពាក្យនេះឯង លោកបង្ហាញថា ភាពជាអកុសល និងភាពជាអព្យាក្រឹត មិនមែនទាក់ទងនឹងហេតុ ដូចជាភាពជាកុសលឡើយ។ ក៏ចំណែកគ្រូខ្លះគប្បីយល់ឃើញថា «ភាពជាអកុសលនៃមោហហេតុដែលជាអហេតុកៈ (ក្នុងមោហមូលចិត្ត ២) រមែងមានដោយសភាវៈយ៉ាងណា ភាពជាកុសលជាដើមនៃហេតុទាំងឡាយដែលមានសហេតុកៈ ក៏រមែងមានដោយសភាវៈយ៉ាងនោះដែរ ចំណែកធម៌ដទៃទៀតដែលសម្បយុត្តដោយហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាទាក់ទងនឹងហេតុ» ដើម្បីឆ្លើយតបនឹងការយល់ឃើញនោះ ទើបលោកពោលពាក្យមានជាដើមថា «ប្រសិនបើ...»។ អលោភៈ គប្បីជាកុសលក្ដី ជាអព្យាក្រឹតក្ដី ប្រសិនបើអលោភៈជាកុសលដោយសភាវៈ ព្រោះភាពជាកុសលនោះ វាក៏មិនគប្បីជាអព្យាក្រឹតឡើយ។ ប្រសិនបើវាជាអព្យាក្រឹត ព្រោះភាពជាអព្យាក្រឹតដោយសភាវៈនោះ វាក៏មិនគប្បីជាកុសលឡើយ ដូចជាសភាវៈនៃអលោភៈ មិនអាចជាអទោសៈបានដូច្នោះឯង។ ប៉ុន្តែព្រោះហេតុថា អលោភៈនោះ រមែងជាធម៌ទាំងពីរយ៉ាង (គឺកុសលផង អព្យាក្រឹតផង) ព្រោះហេតុនោះ ដូចជាអ្នកទាំងឡាយរមែងស្វែងរកនូវភាពជាកុសលជាដើមដែលទាក់ទងនឹងហេតុ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើមដែលជាសម្បយុត្តធម៌ដ៏មានទាំងពីរយ៉ាង មិនមែនស្វែងរកដោយសភាវៈឡើយ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងហេតុទាំងឡាយ ភាពជាកុសលជាដើមក៏គប្បីស្វែងរកដោយការទាក់ទងនឹងធម៌ដទៃ (មានយោនិសោមនសិការៈជាដើម) មិនមែនស្វែងរកដោយសភាវៈឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យដែលគ្រូខ្លះពោលថា «ភាពជាកុសលជាដើមនៃហេតុទាំងឡាយដែលសម្បយុត្ត រមែងមានដោយសភាវៈ» នោះ មិនសមហេតុផលឡើយ ក៏ភាពជាកុសលជាដើមនោះ កាលបើស្វែងរកទៅ រមែងឃើញថាទាក់ទងនឹងយោនិសោមនសិការៈជាដើម ដូចនេះ មានសេចក្ដីអធិប្បាយថា សូម្បីក្នុងសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ ភាពជាកុសលជាដើមក៏ទាក់ទងនឹងយោនិសោមនសិការៈជាដើម មិនមែនទាក់ទងនឹងហេតុឡើយ ដូចជាក្នុងហេតុទាំងឡាយដែរ នេះជាសេចក្ដីសម្រេច។


Ārabhitvāpīti ettha pi-saddena imamatthaṃ dasseti – rūpāyatanādimatte yasmiṃ kismiñci ekasmiṃ aṭṭhatvā ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhā’’ti aniyamena sabbarūpāyatana…pe… dhammāyatanānañca ārammaṇapaccayabhāvassa vuttattā na koci dhammo na hotīti.

ក្នុងពាក្យថា «អារភិត្វាពិ» នេះ ដោយបិ-សព្ទ លោកបង្ហាញនូវសេចក្ដីនេះថា មិនកំណត់យកក្នុងអារម្មណ៍ណាមួយតែមួយ ត្រឹមតែរូបាយតនៈជាដើមឡើយ ព្រោះលោកពោលនូវភាពជាអារម្មណបច្ច័យនៃរូបាយតនៈទាំងពួង... និងធម្មាយតនៈទាំងពួង ដោយមិនមានការកំណត់ ដោយពាក្យថា «ប្រារព្ធនូវធម៌ឯណាៗ» ដូច្នេះ ធម៌ណាមួយដែលមិនមែនជាអារម្មណបច្ច័យ មិនមានឡើយ (គឺធម៌ទាំងអស់សុទ្ធតែជាអារម្មណបច្ច័យបានទាំងអស់)។


‘‘Chandavato kiṃ nāma na sijjhatī’’tiādikaṃ purimābhisaṅkhārūpanissayaṃ labhitvā uppajjamāne citte chandādayo dhurabhūtā jeṭṭhakabhūtā sayaṃ sampayuttadhamme sādhayamānā hutvā pavattanti, taṃsampayuttadhammā ca tesaṃ vase vattanti hīnādibhāvena tadanuvattanato, tena te adhipatipaccayā honti. Garukātabbampi ārammaṇaṃ tanninnapoṇapabbhārānaṃ paccavekkhaṇaassādamaggaphalānaṃ attano vase vattayamānaṃ viya paccayo hoti, tasmāyaṃ attādhīnānaṃ patibhāvena upakārakatā adhipatipaccayatāti daṭṭhabbā.

ក្នុងចិត្តដែលកំពុងកើតឡើង ដោយបាននូវឧបនិស្ស័យគឺការតាក់តែងចិត្តក្នុងកាលមុន មានពាក្យជាដើមថា «កាលបើបុគ្គលមានឆន្ទៈ តើអ្វីទៅដែលមិនសម្រេចនោះ» ធម៌ទាំងឡាយមានឆន្ទៈជាដើម ជាប្រធាន ជាធំ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយញ៉ាំងសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយឲ្យសម្រេចដោយខ្លួនឯង ហើយសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយនោះ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចនៃធម៌មានឆន្ទៈជាដើមនោះ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅតាមធម៌មានឆន្ទៈជាដើមនោះ ដោយភាពជាធម៌ថោកទាបជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយមានឆន្ទៈជាដើមនោះ ទើបជាអធិបតីបច្ច័យ។ សូម្បីអារម្មណ៍ដែលគួរធ្វើឲ្យធ្ងន់ (គួរគោរព) រមែងជាបច្ច័យ ប្រៀបដូចជាញ៉ាំងបច្ចវេក្ខណចិត្ត អស្សាទចិត្ត (ចិត្តត្រេកអរ) មគ្គចិត្ត និងផលចិត្ត ដែលបង្អោនទៅ ផ្អៀងទៅ ជម្រាលទៅរកអារម្មណ៍នោះ ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាឧបការៈដោយភាពជាធំនៃធម៌ទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួននេះ គប្បីជ្រាបថាជា អធិបតីបច្ច័យ។


Manoviññāṇadhātūtiādi cittaniyamoti ettha ādi-saddena santīraṇānantaraṃ voṭṭhabbanaṃ, cutianantarā paṭisandhīti yassa yassa cittassa anantarā yaṃ yaṃ cittaṃ uppajjati, tassa tassa tadanantaruppādaniyamo taṃtaṃsahakārīpaccayavisiṭṭhassa purimapurimacittasseva vasena ijjhatīti dasseti. Bhāvanābalena pana vāritattāti ettha yathā rukkhassa vekhe dinne pupphituṃ samatthasseva pupphanaṃ na hoti, agadavekhe pana apanīte tāyayeva samatthatāya pupphanaṃ hoti, evamidhāpi bhāvanābalena vāritattā samuṭṭhāpanasamatthasseva asamuṭṭhāpanaṃ, tasmiñca apagate tāyayeva samatthatāya samuṭṭhāpanaṃ hotīti adhippāyo.

ក្នុងពាក្យថា «មនោវិញ្ញាណធាតុជាដើម ជានិយមនៃចិត្ត» នេះ ដោយអាទិសព្ទ លោកបង្ហាញថា វុដ្ឋោភនៈកើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃសន្តីរណៈ បដិសន្ធិកើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃចុតិ ដូច្នេះ ចិត្តឯណាៗ កើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃចិត្តឯណាៗ ការកំណត់នៃការកើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃចិត្តនោះៗ រមែងសម្រេចដោយអំណាចនៃចិត្តមុនៗ នោះឯង ដែលត្រូវបានធ្វើឲ្យវិសេសដោយសហការីបច្ច័យនោះៗ (មានអារម្មណ៍ជាដើម)។ ក្នុងពាក្យថា «ប៉ុន្តែព្រោះការហាមឃាត់ដោយកម្លាំងនៃភាវនា» នេះ មានសេចក្ដីអធិប្បាយថា ប្រៀបដូចជា កាលបើគេដាក់ថ្នាំពិស (ឆ្អឹងកង្កែប) ដល់ដើមឈើ ការផ្ការបស់ដើមឈើទោះបីជាវាមានសមត្ថភាពនឹងផ្កាក៏ដោយ ក៏មិនមានឡើយ ប៉ុន្តែ កាលបើគេកំចាត់ថ្នាំពិសនោះចេញដោយថ្នាំបន្សាបពិសហើយ ការផ្ការមែងមានដោយសារសមត្ថភាពនោះឯង យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងទីនេះ (ក្នុងអសញ្ញសត្វភព និងនិរោធសមាបត្តិ) ព្រោះការហាមឃាត់ដោយកម្លាំងនៃភាវនា ការមិនញ៉ាំងចិត្តឲ្យកើតឡើងនៃចិត្តទោះបីជាមានសមត្ថភាពនឹងញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងក៏ដោយ ក៏រមែងមាន ហើយកាលបើកម្លាំងភាវនានោះប្រាសទៅហើយ ការញ៉ាំងចិត្តឲ្យកើតឡើងរមែងមានដោយសារសមត្ថភាពនោះឯង។


Byañjanamattatovettha nānākaraṇaṃ paccetabbaṃ, na atthatoti upacayasantatiadhivacananiruttipadānaṃ viya saddatthamattato nānākaraṇaṃ, na vacanīyatthatoti [Pg.170] adhippāyo. Teneva saddatthavisesaṃ dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādimāha. Tattha purimapacchimānaṃ nirodhuppādantarābhāvato nirantaruppādanasamatthatā anantarapaccayabhāvo. Rūpadhammānaṃ viya saṇṭhānābhāvato paccayapaccayuppannānaṃ sahāvaṭṭhānābhāvato ca ‘‘idamito heṭṭhā uddhaṃ tiriya’’nti vibhāgābhāvā attanā ekattamiva upanetvā suṭṭhu anantarabhāvena uppādanasamatthatā samanantarapaccayatā.

ក្នុងពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ គប្បីជឿជាក់នូវសេចក្ដីប្លែកគ្នាត្រឹមតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ មិនមែនប្លែកដោយអត្ថឡើយ» នេះ មានសេចក្ដីអធិប្បាយថា ដូចជាបទថា ឧបចយៈ និងសន្តតិ បទថា អធិវចនៈ និងនិរុត្តិ ភាពប្លែកគ្នានោះមានត្រឹមតែអត្ថនៃសព្ទប៉ុណ្ណោះ មិនមែនប្លែកដោយអត្ថដែលសព្ទពោលឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្ដីប្លែកគ្នានៃអត្ថរបស់សព្ទ ទើបព្រះសង្គហការាចារ្យពោលពាក្យមានជាដើមថា «ដោយរបៀបណា»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ សមត្ថភាពក្នុងការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងដោយមិនមានចន្លោះ ព្រោះមិនមានចន្លោះរវាងការរលត់ទៅនៃធម៌មុន និងការកើតឡើងនៃធម៌ក្រោយ ឈ្មោះថា ភាពជាអនន្តរបច្ច័យ។ ព្រោះមិនមានសណ្ឋានទ្រង់ទ្រាយដូចជាពួកធម៌ជាកាយរូប និងព្រោះមិនមានការតាំងនៅជាមួយគ្នានៃបច្ចយធម៌ និងបច្ចយុប្បន្នធម៌ ព្រោះមិនមានការបែងចែកថា «ធម៌នេះនៅខាងក្រោម ខាងលើ ឬទទឹង ពីធម៌នេះ» លោកនាំចូលទៅឲ្យដូចជាមានភាពតែមួយនឹងខ្លួន សមត្ថភាពក្នុងការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងដោយភាពមិនមានចន្លោះយ៉ាងល្អ ឈ្មោះថា ភាពជាសមនន្តរបច្ច័យ។


Uppādanasamatthatāti ca abyāpārattā dhammānaṃ yasmiṃ yadākāre niruddhe vattamāne vā sati taṃtaṃvisesavantā dhammā honti, tassa sova ākāro vuccatīti daṭṭhabbo. Dhammānaṃ pavattimeva ca upādāya kālavohāroti nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaphalasamāpattīnaṃ asaññasattā cavantassa purimacutipacchimapaṭisandhīnañca nirodhuppādanirantaratāya kālantaratā natthīti daṭṭhabbā. Na hi tesaṃ antarā arūpadhammānaṃ pavatti atthi, yaṃ upādāya kālantaratā vucceyya, na ca rūpadhammappavatti arūpadhammappavattiyā antaraṃ karoti aññasantānattā. Rūpārūpadhammasantatiyo hi dve aññamaññaṃ visadisasabhāvattā aññamaññopakārabhāvena vattamānāpi visuṃyeva honti. Ekasantatiyañca purimapacchimānaṃ majjhe vattamānaṃ taṃsantatipariyāpannatāya antarakārakaṃ hoti. Tādisañca kañci nevasaññānāsaññāyatanaphalasamāpattīnaṃ majjhe natthi, na ca abhāvo antarakārako hoti abhāvattāyeva, tasmā javanānantarassa javanassa viya, bhavaṅgānantarassa bhavaṅgassa viya ca nirantaratā suṭṭhu ca anantaratā hotīti tathā uppādanasamatthatā nevasaññānāsaññāyatanacutīnampi daṭṭhabbā. Uppattiyā paccayabhāvo cettha anantarapaccayādīnaṃ pākaṭoti uppādanasamatthatāva vuttā. Paccuppannānaṃ pana dhammānaṃ pubbantāparantaparicchedena gahitānaṃ ‘‘uppajjatī’’ti vacanaṃ alabhantānaṃ ‘‘atīto dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 2.18.5) anantarādipaccayabhāvo vuttoti na so uppattiyaṃyevāti viññāyati. Na hi kusalādiggahaṇaṃ viya paccuppannaggahaṇaṃ aparicchedaṃ, yato uppattimattasamaṅginoyeva ca gahaṇaṃ siyā, teneva ca atītattike paṭiccavārādayo na santīti.

សមត្ថភាពក្នុងការបង្កើតឲ្យកើតឡើង ព្រោះភាពមិនមានខ្វល់ខ្វាយនៃធម៌ទាំងឡាយ កាលបើបច្ច័យធម៌ណាមួយ ក្នុងអាការៈណាមួយ រលត់ទៅហើយក្តី ឬកំពុងប្រព្រឹត្តទៅក្តី មាននៅ, ធម៌ទាំងឡាយដែលមានសេចក្តីវិសេសនោះៗ រមែងមាន, អាការៈពិសេសនោះឯងនៃបច្ច័យធម៌នោះ ហៅថា សមត្ថភាពក្នុងការបង្កើតឲ្យកើតឡើង ដូច្នេះ គប្បីជ្រាប។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះការហៅថា កាល រមែងមានដោយអាស្រ័យការប្រព្រឹត្តទៅនៃធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ, គប្បីជ្រាបថា ភាពមានចន្លោះកាល មិនមានឡើយ ដល់បុគ្គលដែលចេញពីនិរោធសមាបត្តិ នៃនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈ និងផលសមាបត្តិទាំងឡាយ និងដល់បុគ្គលដែលច្យុតពីអសញ្ញសត្វភព នៃចុតិមុន និងបដិសន្ធិក្រោយ ព្រោះភាពមិនមានចន្លោះគ្នានៃការរលត់ និងការកើតឡើង។ ព្រោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃអរូបធម៌ទាំងឡាយ ក្នុងចន្លោះនៃធម៌ទាំងនោះ មិនមានឡើយ ដែលជាហេតុនាំឲ្យពោលថា មានចន្លោះកាល ដោយអាស្រ័យការប្រព្រឹត្តទៅនោះ, ហើយការប្រព្រឹត្តទៅនៃរូបធម៌ ក៏មិនធ្វើនូវចន្លោះនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃអរូបធម៌ដែរ ព្រោះជាសន្តានផ្សេងគ្នា។ ព្រោះថា រូបសន្តាន និងអរូបសន្តានទាំងពីរ ទោះបីប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាឧបការៈដល់គ្នាទៅវិញទៅមកក៏ដោយ ក៏រមែងជាសន្តានផ្សេងគ្នាដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ព្រោះមានសភាវៈមិនដូចគ្នា។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកណ្តាលនៃធម៌មុន និងធម៌ក្រោយ ក្នុងសន្តានតែមួយ រមែងជាធម៌ធ្វើនូវចន្លោះ (រារាំង) ព្រោះភាពជាធម៌រាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តាននោះ។ ហើយធម៌បែបនោះ ណាមួយ ក្នុងកណ្តាលនៃនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈ និងផលសមាបត្តិ មិនមានឡើយ, ហើយអភាវៈ (ភាពមិនមាន) ក៏មិនមែនជាធម៌ធ្វើនូវចន្លោះដែរ ព្រោះភាពជាអភាវៈនោះឯង, ហេតុនោះ ភាពមិនមានចន្លោះ និងភាពមិនមានចន្លោះយ៉ាងក្រៃលែង រមែងមាន ដូចជាចិត្តជាលំដាប់នៃជវនៈមុន និងជវនៈក្រោយ ឬដូចជាភវង្គជាលំដាប់នៃភវង្គមុន និងភវង្គក្រោយ, គប្បីជ្រាបនូវសមត្ថភាពក្នុងការបង្កើតឲ្យកើតឡើង សូម្បីនៃនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈ និងចុតិទាំងឡាយ ដោយអាការៈមិនមានចន្លោះយ៉ាងក្រៃលែងនោះ យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងទីនេះ ភាពជាបច្ច័យដើម្បីការកើតឡើង នៃអនន្តរបច្ច័យជាដើម រមែងប្រាកដច្បាស់, ហេតុនោះ លោកទើបពោលតែ សមត្ថភាពក្នុងការបង្កើតឲ្យកើតឡើង ប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ភាពជាអនន្តរបច្ច័យជាដើម នៃបច្ចុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយ ដែលកាន់យកដោយការកំណត់ចំណែកខាងដើម និងខាងចុង ដែលមិនបាននូវពាក្យថា «កើតឡើង» លោកពោលទុកដោយបាលីជាដើមថា «ធម៌ជាអតីត ជាបច្ច័យដល់ធម៌ជាបច្ចុប្បន្ន ដោយអនន្តរបច្ច័យ» ដូច្នេះ គប្បីដឹងថា អនន្តរបច្ច័យនោះ លោកមិនមែនពោលតែក្នុងខណៈនៃការកើតឡើង (ឧប្បាទខណៈ) ប៉ុណ្ណោះឡើយ។ ព្រោះថា ការកាន់យកនូវបច្ចុប្បន្នធម៌ មិនមែនជាពាក្យមិនមានការកំណត់ ដូចជាការកាន់យកនូវកុសលធម៌ជាដើមនោះទេ ដែលជាហេតុនាំឲ្យមានការកាន់យកតែធម៌ដែលប្រកបដោយការកើតឡើងប៉ុណ្ណោះ, ព្រោះហេតុនោះឯង ក្នុងអតីតត្តិករៈ គម្ពីរបដិច្ចវារៈជាដើម ទើបមិនមាន។


Uppajjamānova [Pg.171] sahuppādabhāvenāti etthāpi uppattiyā paccayabhāvena pākaṭena ṭhitiyāpi paccayabhāvaṃ nidassetīti daṭṭhabbaṃ, paccayuppannānaṃ pana sahajātabhāvena upakārakatā sahajātapaccayatāti.

សូម្បីក្នុងពាក្យថា «កាលកំពុងកើតឡើង ដោយភាពកើតឡើងជាមួយគ្នា» នេះ គប្បីជ្រាបថា លោកបង្ហាញនូវភាពជាបច្ច័យ សូម្បីនៃឋិតិខណៈ ជាមួយនឹងភាពជាបច្ច័យនៃការកើតឡើងដ៏ប្រាកដច្បាស់, ប៉ុន្តែ ភាពជាឧបការៈដល់បច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយ ដោយភាពកើតឡើងជាមួយគ្នា ឈ្មោះថា សហជាតបច្ច័យ។


Attano upakārakassa upakārakatā aññamaññapaccayatā, upakārakatā ca aññamaññatāvaseneva daṭṭhabbā, na sahajātādivasena. Sahajātādipaccayo hontoyeva hi koci aññamaññapaccayo na hoti, na ca purejātapacchājātabhāvehi upakārakassa upakārakā vatthukhandhā aññamaññapaccayā hontīti.

ភាពជាឧបការៈដល់ធម៌ដែលជាឧបការៈដល់ខ្លួន ឈ្មោះថា អញ្ញមញ្ញបច្ច័យ, ហើយភាពជាឧបការៈនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃភាពជាអញ្ញមញ្ញៈ (ទៅវិញទៅមក) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយអំណាចនៃសហជាតបច្ច័យជាដើមឡើយ។ ព្រោះថា បច្ច័យខ្លះ ទោះបីជាសហជាតបច្ច័យជាដើមក៏ដោយ ក៏មិនមែនជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យឡើយ, ហើយវត្ថុ និងខន្ធទាំងឡាយ ដែលជាឧបការៈដល់ធម៌ជាឧបការៈ ដោយភាពជាបុរេជាត និងបច្ឆាជាត ក៏មិនមែនជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យដែរ។


Taruādīnaṃ pathavī viya adhiṭṭhānākārena pathavīdhātu sesadhātūnaṃ, cakkhādayo ca cakkhuviññāṇādīnaṃ upakārakā cittakammassa paṭādayo viya nissayākārena khandhādayo taṃtaṃnissayānaṃ khandhādīnaṃ.

ផែនដី ជាទីតាំងនៃដើមឈើជាដើម យ៉ាងណា, បឋវីធាតុ រមែងជាឧបការៈដល់ធាតុដែលសេសសល់ទាំងឡាយ ដោយអាការៈជាទីតាំង យ៉ាងនោះដែរ, ចក្ខុទ្វារជាដើម រមែងជាឧបការៈដល់ចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម, សំពត់ជាដើម ជាទីអាស្រ័យនៃគំនូរ យ៉ាងណា, ខន្ធទាំងឡាយជាដើម រមែងជាឧបការៈដល់ខន្ធទាំងឡាយជាដើម ដែលមានទីអាស្រ័យនោះៗ ដោយអាការៈជាទីអាស្រ័យ យ៉ាងនោះដែរ។


Tadadhīnavuttitāya attano phalena nissitoti yaṃ kiñci kāraṇaṃ nissayoti vadati. Tattha yo bhuso, taṃ upanissayoti niddhāreti.

លោកពោលនូវហេតុណាមួយថា «និស្ស័យ» ព្រោះភាពជាទីអាស្រ័យនៃផលរបស់ខ្លួន ដោយការប្រព្រឹត្តទៅតាមហេតុនោះ។ ក្នុងហេតុទាំងនោះ ហេតុណាដែលមានកម្លាំងខ្លាំង លោកកំណត់ហៅហេតុនោះថា «ឧបនិស្ស័យ»។


Pakatoti ettha pa-kāro upasaggo, so attano phalassa uppādane samatthabhāvena suṭṭhukatataṃ dīpeti. Tathā ca kataṃ attano santāne kataṃ hotīti āha ‘‘attano santāne’’ti. Karaṇañca duvidhaṃ nipphādanaṃ upasevanañcāti dassetuṃ ‘‘nipphādito vā’’tiādimāha. Tattha upasevito vāti etena kāyaallīyāpanavasena upabhogūpasevanaṃ vijānanādivasena ārammaṇūpasevanañca dassetīti daṭṭhabbaṃ. Tena anāgatānampi cakkhusampadādīnaṃ ārammaṇūpasevanena yathāpaṭisevitānaṃ pakatūpanissayatā vuttā hoti.

ក្នុងពាក្យថា «បកតោ» នេះ អក្សរ «ប» ជាឧបសគ្គ, ឧបសគ្គនោះ បង្ហាញនូវភាពដែលធ្វើល្អហើយ ដោយសមត្ថភាពក្នុងការបង្កើតផលរបស់ខ្លួន។ ហើយបច្ច័យដែលធ្វើឡើងយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថា ធ្វើឡើងក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន»។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ករណៈ (ការធ្វើ) មាន ២ យ៉ាង គឺ ការបង្កើតឲ្យសម្រេច (និប្ផាទនៈ) និងការសេពគប់ (ឧបសេវនៈ) ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «បង្កើតឲ្យសម្រេចហើយក្តី»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ដោយពាក្យថា «សេពគប់ហើយក្តី» នេះ លោកបង្ហាញនូវការសេពគប់ដោយការប្រើប្រាស់ ដោយអំណាចនៃការឲ្យជាប់ជំពាក់នឹងកាយ និងការសេពគប់នូវអារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃការដឹងជាដើម។ ដោយហេតុនោះ ភាពជាបកតូបនិស្ស័យ នៃចក្ខុសម្បទាជាដើម សូម្បីជាអនាគត ដែលបុគ្គលបានសេពគប់ហើយយ៉ាងណា ដោយការសេពគប់នូវអារម្មណ៍ លោកពោលទុកហើយ។


Yathā pacchājātena vinā santānāvicchedahetubhāvaṃ agacchantānaṃ dhammānaṃ ye pacchājātākārena upakārakā, tesaṃ sā vippayuttākārādīhi visiṭṭhā upakārakatā pacchājātapaccayatā, tathā nissayārammaṇākārādīhi visiṭṭhā purejātabhāvena vinā upakārakabhāvaṃ agacchantānaṃ vatthārammaṇānaṃ purejātākārena upakārakatā purejātapaccayatā, evaṃ sabbattha paccayānaṃ paccayantarākāravisiṭṭhā upakārakatā yojetabbā.

សេចក្តីប្រៀបដូចជា ចិត្តនិងចេតសិកទាំងឡាយណា ដែលជាឧបការៈដោយអាការៈជាបច្ឆាជាត ដល់រូបធម៌ទាំងឡាយ ដែលមិនដល់នូវភាពជាហេតុមិនដាច់សន្តាននៃរូប បើមិនមានបច្ឆាជាតបច្ច័យទេនោះ, ភាពជាឧបការៈដ៏វិសេសចាកសក្តិមានវិប្បយុត្តាការៈជាដើម នៃចិត្តនិងចេតសិកទាំងនោះ ឈ្មោះថា បច្ឆាជាតបច្ច័យ យ៉ាងណា, ភាពជាឧបការៈដោយអាការៈជាបុរេជាត នៃវត្ថុនិងអារម្មណ៍ទាំងឡាយ ដែលមិនដល់នូវភាពជាឧបការៈ បើមិនមានបុរេជាតបច្ច័យទេនោះ ដែលវិសេសចាកសក្តិមាននិស្សយាការៈ និងអារម្មណាការៈជាដើម ឈ្មោះថា បុរេជាតបច្ច័យ យ៉ាងនោះដែរ, គប្បីផ្សារភ្ជាប់នូវភាពជាឧបការៈដ៏វិសេសចាកអាការៈនៃបច្ច័យដទៃ នៃបច្ច័យទាំងឡាយ ក្នុងបច្ចយុទ្ទេសទាំងអស់ ដោយន័យនេះចុះ។


Gijjhapotakasarīrānaṃ [Pg.172] āhārāsācetanā viyāti etena manosañcetanāhāravasena pavattamānehi arūpadhammehi rūpakāyassa upatthambhitabhāvaṃ dasseti. Teneva ‘‘āhārāsā viyā’’ti avatvā cetanāgahaṇaṃ karoti.

ដោយពាក្យថា «ដូចជាសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងអាហារ និងចេតនានៃរាងកាយកូនត្មាតទាំងឡាយ» នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពដែលរូបកាយត្រូវបានទ្រទ្រង់ ដោយអរូបធម៌ទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃមនោសញ្ចេតនាហារ។ ព្រោះហេតុនោះឯង លោកមិនពោលថា «ដូចជាសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងអាហារ» ឡើយ តែបែរជាកាន់យកនូវពាក្យថា «ចេតនា» វិញ។


Kusalādibhāvena attanā sadisassa payogena karaṇīyassa punappunaṃ karaṇaṃ pavattanaṃ āsevanaṭṭho, attasadisasabhāvatāpādanaṃ vāsanaṃ vā. Ganthādīsu purimāpurimābhiyogo viyāti purimā purimā āsevanā viyāti adhippāyo.

ការធ្វើរឿយៗ ឬការឲ្យប្រព្រឹត្តទៅនូវបច្ចយុប្បន្នធម៌ដែលគប្បីធ្វើ ដោយព្យាយាមដ៏សមគួរ ដែលដូចគ្នានឹងខ្លួន ដោយភាពជាកុសលជាដើម ឈ្មោះថា អាសេវនត្ថៈ (សេចក្តីនៃអាសេវនៈ) ឬការធ្វើឲ្យដល់នូវសភាវៈដូចគ្នានឹងខ្លួន ដូចជាការអប់រំ (វាសនា)។ ក្នុងពាក្យអដ្ឋកថាថា «ដូចជាការប្រឹងប្រែងមុនៗ ក្នុងគម្ពីរទាំងឡាយជាដើម» នេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា «ដូចជាការសេពគប់មុនៗ»។


Cittappayogo cittakiriyā, āyūhananti attho. Yathā hi kāyavacīpayogo viññatti, evaṃ cittappayogo cetanā. Sā tāya uppannakiriyatāvisiṭṭhe santāne sesapaccayasamāgame pavattamānānaṃ vipākakaṭattārūpānampi teneva kiriyabhāvena upakārikā hoti. Tassa hi kiriyabhāvassa pavattattā tesaṃ pavatti, na aññathāti. Sahajātānaṃ pana tena upakārikāti kiṃ vattabbanti.

ចិត្តប្បយោគៈ គឺកិរិយានៃចិត្ត មានន័យថា ការខ្វល់ខ្វាយ (អាយូហនៈ)។ ព្រោះថា កាយវិចីបយោគៈ គឺវិញ្ញត្តិ យ៉ាងណា, ចិត្តប្បយោគៈ ក៏គឺចេតនា យ៉ាងនោះដែរ។ ចេតនានោះ រមែងជាឧបការៈ សូម្បីដល់វិបាក និងកដត្តារូបទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលដែលជួបជុំនឹងបច្ច័យដែលសេសសល់ ក្នុងសន្តានដ៏វិសេសដោយកិរិយាដែលកើតឡើងដោយចេតនានោះ ដោយភាពជាកិរិយានោះឯង។ ព្រោះថា ការប្រព្រئتទៅនៃវិបាក និងកដត្តារូបទាំងនោះ មានបាន ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃភាពជាកិរិយានោះ មិនមែនដោយប្រការដទៃឡើយ។ ចំណែកឯការដែលចេតនានោះ ជាឧបការៈដល់សហជាតធម៌ទាំងឡាយ ដោយភាពជាកិរិយានោះ តើមានអ្វីត្រូវពោលទៅទៀត (ព្រោះជាការច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ)។


Nirussāhasantabhāvenāti etena saussāhehi vipākadhammadhammehi kusalākusalehi sārammaṇādibhāvena sadisavipākabhāvaṃ dasseti. So hi vipākānaṃ payogena asādhetabbatāya payogena aññathā vā sesapaccayesu siddhesu kammassa kaṭattāyeva siddhito nirussāho santabhāvo hoti, na kilesavūpasamasantabhāvo, tathāsantasabhāvatoyeva bhavaṅgādayo duviññeyyā. Pañcadvārepi hi javanappavattiyā rūpādīnaṃ gahitatā viññāyati, abhinipātasampaṭicchanasantīraṇamattā pana vipākā duviññeyyāyeva. Nirussāhasantabhāvāyāti nirussāhasantabhāvatthāya. Etena tappaccayavataṃ avipākānampi vipākānukulaṃ pavattiṃ dasseti.

ដោយពាក្យថា «ដោយភាពស្ងប់មិនមានសេចក្តីព្យាយាម» នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពជាវិបាកដ៏ដូចគ្នា ដោយភាពជាអារម្មណ៍ជាដើម ជាមួយនឹងធម៌ទាំងឡាយដែលមានសភាវៈឲ្យផលប្រកបដោយសេចក្តីព្យាយាម គឺកុសល និងអកុសល។ ព្រោះថា ភាពស្ងប់មិនមានសេចក្តីព្យាយាមនោះ រមែងមាន ព្រោះការសម្រេចដោយភាពជាកម្មដែលធ្វើហើយប៉ុណ្ណោះ កាលបើបច្ច័យដែលសេសសល់សម្រេចហើយ ដោយព្យាយាមក្តី ឬដោយប្រការដទៃក្តី ព្រោះវិបាកទាំងឡាយមិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវសម្រេចដោយព្យាយាមឡើយ, មិនមែនជាភាពស្ងប់ព្រោះការរលត់ទៅនៃកិលេសឡើយ, ព្រោះតែមានសភាវៈស្ងប់យ៉ាងនោះឯង ទើបភវង្គជាដើម គប្បីដឹងបានដោយកម្រ។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងបញ្ចទ្វារ ភាពដែលរូបារម្មណ៍ជាដើមត្រូវបានកាន់យក រមែងដឹងបានដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃជវនៈប៉ុណ្ណោះ, ប៉ុន្តែ វិបាកទាំងឡាយដែលគ្រាន់តែជាការធ្លាក់ចុះនៃអារម្មណ៍ (អភិនិបាតៈ) សម្បដិច្ឆនៈ និងសន្តីរណៈ រមែងដឹងបានដោយកម្រពិតមែន។ ពាក្យថា «ដើម្បីភាពស្ងប់មិនមានសេចក្តីព្យាយាម» គឺដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភាពស្ងប់មិនមានសេចក្តីព្យាយាម។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញនូវការប្រព្រឹត្តទៅដ៏សមគួរដល់វិបាក សូម្បីនៃអវិបាកធម៌ទាំងឡាយ ដែលមានវិបាកបច្ច័យនោះ។


Satipi janakatte upatthambhakattaṃ āhārānaṃ padhānakiccanti āha ‘‘rūpārūpānaṃ upatthambhakattenā’’ti. Upatthambhakattañhi satipi janakatte arūpīnaṃ āhārānaṃ āhārajarūpasamuṭṭhāpakarūpāhārassa ca hoti, asatipi catusamuṭṭhānikarūpūpatthambhakarūpāhārassa, asati pana upatthambhakatte āhārānaṃ janakattaṃ natthīti upatthambhakattaṃ padhānaṃ. Janayamānopi hi [Pg.173] āhāro avicchedavasena upatthambhayamānoyeva janetīti upatthambhanabhāvo āhārabhāvoti.

ទោះបីមានភាពជាអ្នកបង្កើត (ជនកសក្តិ) ក៏ដោយ ក៏ភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់ (ឧបត្ថម្ភកសក្តិ) រមែងជាកិច្ចដ៏សំខាន់នៃអាហារទាំងឡាយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដោយភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់ដល់រូប និងអរូបទាំងឡាយ»។ ព្រោះថា ភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់ រមែងមាន សូម្បីក្នុងកាលដែលមានភាពជាអ្នកបង្កើត នៃអរូបអាហារទាំងឡាយ និងនៃរូបអាហារដែលបង្កើតនូវអាហារជរូប, និងសូម្បីក្នុងកាលដែលមិនមានភាពជាអ្នកបង្កើត នៃរូបអាហារដែលទ្រទ្រង់នូវចតុសមុដ្ឋានិករូប, ប៉ុន្តែ កាលបើមិនមានភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់ទេ ភាពជាអ្នកបង្កើតនៃអាហារទាំងឡាយ ក៏មិនមានដែរ ហេតុនោះ ភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់ ទើបជាប្រធាន។ ព្រោះថា អាហារ ទោះបីកំពុងបង្កើតក៏ដោយ ក៏រមែងបង្កើតដោយការទ្រទ្រង់ដោយអំណាចមិនដាច់សន្តានប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់ ទើបជាសភាវៈនៃអាហារ។


Adhipatiyaṭṭhenāti ettha na adhipatipaccayadhammānaṃ viya pavattinivārake abhibhavitvā pavattanena garubhāvo adhipatiyaṭṭho, atha kho dassanādikiccesu cakkhuviññāṇādīhi jīvane jīvantehi sukhitādibhāve sukhitādīhi adhimokkhapaggahupaṭṭhānāvikkhepajānanesu anaññātaññassāmīti pavattiyaṃ ājānane aññātāvībhāve ca saddhādisahajātehīti evaṃ taṃtaṃkiccesu cakkhādipaccayehi cakkhādīnaṃ anuvattanīyatā. Tesu tesu hi kiccesu cakkhādīnaṃ issariyaṃ tappaccayānañca tadanuvattanena tattha pavattīti. Itthipurisindriyānaṃ pana yadipi liṅgādīhi anuvattanīyatā atthi, sā pana na paccayabhāvato. Yathā hi jīvitāhārā yesaṃ paccayā honti, te tesaṃ anupālakaupatthambhakā atthi, avigatapaccayabhūtā ca honti, na evaṃ itthipurisabhāvā liṅgādīnaṃ kenaci pakārena upakārakā honti, kevalaṃ pana yathāsakeheva paccayehi pavattamānānaṃ liṅgādīnaṃ yathā itthādiggahaṇassa paccayabhāvo hoti, tato aññenākārena taṃsahitasantāne appavattito liṅgādīhi anuvattanīyatā indriyatā ca tesaṃ vuccati, tasmā na tesaṃ indriyapaccayabhāvo vutto. Cakkhādayo arūpadhammānaṃyevāti ettha sukhadukkhindriyānipi cakkhādiggahaṇena gahitānīti daṭṭhabbāni.

ក្នុងពាក្យថា «ដោយអត្ថថាជាអធិបតី» នេះ មិនមែនជាភាពជាធំដ៏គួរគោរព ដោយការគ្របសង្កត់លើធម៌ដែលរារាំងការប្រព្រឹត្តទៅ ដូចជាធម៌ជាអធិបតីបច្ច័យទាំងឡាយនោះទេ, ប៉ុន្តែ គឺភាពដែលបច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយ ត្រូវប្រព្រឹត្តទៅតាមចក្ខុទ្វារជាដើម ដែលជាបច្ច័យ ក្នុងកិច្ចមានការឃើញជាដើម ដោយចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម, ក្នុងកិច្ចរក្សាជីវិត ដោយធម៌ដែលរស់នៅជាមួយគ្នា, ក្នុងភាពជាសុខិតៈជាដើម ដោយសុខវេទនាជាដើម, ក្នុងកិច្ចមានការសម្រេច ការផ្គងឡើង ការចូលទៅតាំងទុក ការមិនរាយមាយ និងការដឹងច្បាស់ ដោយសទ្ធាជាដើមដែលកើតឡើងជាមួយគ្នា ក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តថា «អាត្មាអញនឹងដឹងនូវធម៌ដែលមិនទាន់ដឹង» ក្នុងការដឹងច្បាស់ និងក្នុងភាពជាអ្នកដឹងច្បាស់ យ៉ាងនេះ ក្នុងកិច្ចនោះៗ។ ព្រោះថា ក្នុងកិច្ចនោះៗ ភាពជាធំនៃចក្ខុជាដើម និងការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកិច្ចនោះ នៃបច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយ ដោយការប្រព្រឹត្តទៅតាមចក្ខុជាដើមនោះ (ឈ្មោះថា ឥន្ទ្រិយបច្ច័យ)។ ប៉ុន្តែ ចំពោះឥត្ថិន្ទ្រិយ និងបុរិសិន្ទ្រិយទាំងឡាយ ទោះបីជាមានភាពដែលលិង្គជាដើមត្រូវប្រព្រឹត្តទៅតាមក៏ដោយ ក៏ភាពនោះ មិនមែនកើតឡើងព្រោះភាពជាបច្ច័យឡើយ។ ព្រោះថា ជីវិតិន្ទ្រិយ និងអាហារទាំងឡាយ ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយណា ធម៌ទាំងនោះ រមែងជាអ្នករក្សា និងជាអ្នកទ្រទ្រង់ ជាអត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យ ដល់ធម៌ទាំងឡាយនោះ យ៉ាងណា, ឥត្ថីភាវៈ និងបុរិសភាវៈទាំងឡាយ មិនមែនជាឧបការៈដល់លិង្គជាដើម ដោយប្រការណាមួយ យ៉ាងនោះឡើយ, ប៉ុន្តែ គ្រាន់តែជាបច្ច័យដល់ការកាន់យកថាជាស្រីជាដើម នៃលិង្គជាដើមដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយបច្ច័យជារបស់ខ្លួនៗប៉ុណ្ណោះ, ព្រោះភាពមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តានដែលប្រកបដោយភាវរូបនោះ ដោយអាការៈដទៃចាកហេតុនោះ ទើបភាពដែលលិង្គជាដើមត្រូវប្រព្រឹត្តទៅតាម និងភាពជាឥន្ទ្រិយ នៃភាវរូបទាំងនោះ លោកពោលទុកហើយ, ហេតុនោះ ភាពជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យនៃភាវរូបទាំងនោះ លោកមិនបានពោលឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា «ចក្ខុជាដើម ដល់អរូបធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ» នេះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីសុខិន្ទ្រិយ និងទុក្ខិន្ទ្រិយទាំងឡាយ ក៏លោកកាន់យកដោយពាក្យថា «ចក្ខុជាដើម» នេះដែរ។


Lakkhaṇārammaṇūpanijjhānabhūtānaṃ vitakkādīnaṃ vitakkanādivasena ārammaṇaṃ upagantvā nijjhānaṃ pekkhanaṃ, cintanaṃ vā vitakkādīnaṃyeva sādhāraṇo byāpāro upanijjhāyanaṭṭho. Ṭhapetvā sukhadukkhavedanādvayanti sukhindriyadukkhindriyadvayaṃ ṭhapetvāti adhippāyo. ‘‘Sabbānipī’’ti vatvā ‘‘sattajhānaṅgānī’’ti vacanena ajhānaṅgānaṃ upekkhācittekaggatānaṃ nivattanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Yadi evaṃ ‘‘satta jhānaṅgānī’’ti eteneva siddhe ‘‘ṭhapetvā sukhadukkhavedanādvaya’’nti kasmā vuttaṃ? Vedanābhedesu pañcasu sukhadukkhadvayassa ekantena ajhānaṅgattadassanatthaṃ jhānaṅgaṭṭhāne niddiṭṭhattā. Satipi vā jhānaṅgavohāre vedanābhedadvayassa ekantena jhānapaccayattābhāvadassanatthaṃ. Upekkhācittekaggatānaṃ pana yadipi jhānapaccayattābhāvo atthi, jhānapaccayabhāvo pana na natthīti ‘‘sabbānipi satta jhānaṅgānī’’ti ettha gahaṇaṃ [Pg.174] kataṃ. Tattha ‘‘sabbānipī’’ti vacanaṃ sabbakusalādibhedasaṅgaṇhanatthaṃ, na pana sabbacittuppādagatasaṅgaṇhanatthanti daṭṭhabbaṃ.

សេចក្តីថា ការសម្លឹងរំពឹង ការពិចារណា ឬការត្រិះរិះ ដោយការចូលទៅជិតអារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃការត្រិះរិះជាដើម នៃធម៌មានវិតក្កៈជាដើម ដែលជាការសម្លឹងរំពឹងនូវលក្ខណៈ (មានអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម) និងអារម្មណ៍ (មានបឋវីកសិណជាដើម) គឺជាកិច្ចទូទៅរបស់វិតក្កៈជាដើមនោះឯង នេះជាអត្ថនៃឧបនិជ្ឈាយនៈ (ការសម្លឹងរំពឹងមាំ)។ ពាក្យថា លើកលែងតែវេទនាពីរគឺសុខនិងទុក្ខ សេចក្តីថា លើកលែងតែឥន្ទ្រិយពីរគឺសុខិន្ទ្រិយនិងទុក្ខិន្ទ្រិយ នេះជាអធិប្បាយ។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ទាំងអស់ក៏ដោយ» ហើយក៏ពោលពាក្យថា «អង្គឈានទាំង ៧» ដើម្បីឃាត់នូវឧបេក្ខានិងចិត្តេកគ្គតាដែលមិនមែនជាអង្គឈាន។ ប្រសិនបើដូច្នោះ កាលបើសម្រេចបានដោយពាក្យថា «អង្គឈានទាំង ៧» នេះឯងហើយ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «លើកលែងតែវេទនាពីរគឺសុខនិងទុក្ខ»? ឆ្លើយថា ដើម្បីបង្ហាញថា ក្នុងបណ្តាវេទនាទាំង ៥ នោះ វេទនាពីរគឺសុខនិងទុក្ខ មិនមែនជាអង្គឈានដោយដាច់ខាត ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដែងទុកក្នុងទីជាអង្គឈាន។ មួយវិញទៀត ទោះបីជាមានវោហារថាជាអង្គឈានក៏ដោយ ក៏ដើម្បីបង្ហាញថាសុខនិងទុក្ខទាំងពីរនោះ មិនមែនជាឈានប្បច្ច័យដោយដាច់ខាត។ ចំណែកឯឧបេក្ខានិងចិត្តេកគ្គតា ទោះបីជាមិនមែនជាឈានប្បច្ច័យ (ក្នុងចិត្តខ្លះ) ក៏ដោយ ប៉ុន្តែការដែលមិនមែនជាឈានប្បច្ច័យនោះក៏មិនមែនជាគ្មានឡើយ ហេតុនោះទើបលោកកាន់យកក្នុងទីនេះថា «សូម្បីតែអង្គឈានទាំង ៧ ទាំងអស់»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ទាំងអស់ក៏ដោយ» គប្បីជ្រាបថា ដើម្បីកាន់យកនូវអង្គឈានដែលចែកចេញជាកុសលជាដើមទាំងអស់ មិនមែនដើម្បីកាន់យកអង្គឈានដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តទាំងអស់នោះឡើយ។


Yato tato vāti sammā vā micchā vāti attho. Ete pana dvepi jhānamaggapaccayā ahetukacittesu na labbhantīti idaṃ ahetukacittesu na labbhanti, na sahetukacittesūti sahetukacittesu alābhābhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, na ahetukacittesu lābhābhāvadassanatthanti. Evaṃ atthe gayhamāne ahetukacittesu katthaci kassaci lābho na vāritoti ettakameva viññāyeyya, na savitakkāhetukacittesu jhānapaccayasseva alābhābhāvadassanatthaṃ katanti. Ahetukacittesu vā lābhābhāvadassanatthe pana imasmiṃ vacane savitakkāhetukacittesu jhānapaccayassa lābhābhāvo āpajjati, tasmā yena alābhena dhammasaṅgaṇiyaṃ manodhātuādīnaṃ saṅgahasuññatavāresu jhānaṃ na uddhaṭaṃ, taṃ alābhaṃ sandhāya esa jhānapaccayassapi ahetukacittesu alābho vuttoti veditabbo. Yathā hi sahetukesu vitakkādīnaṃ sahajāte saṃkaḍḍhitvā ekattagatabhāvakaraṇaṃ upanijjhāyanabyāpāro balavā, na tathā ahetukacittesu hoti. Imasmiṃ pana pakaraṇe dubbalampi upanijjhāyanaṃ yadipi kiñcimattampi atthi, tena upakārakatā hotīti savitakkāhetukacittesupi jhānapaccayo vuttova, tasmā ye evaṃ paṭhanti ‘‘na ete pana dvepi jhānamaggapaccayā yathāsaṅkhyaṃ dvipañcaviññāṇaahetukacittesu labbhantī’’ti, tesaṃ so pāṭho sundarataro, imassa pakaraṇassāyaṃ atthavaṇṇanā, na dhammasaṅgaṇiyāti.

ពាក្យថា អំពីទីណា ឬអំពីទីណាក៏ដោយ សេចក្តីថា ដោយត្រូវ ឬដោយខុស។ ចំណែកឯពាក្យថា «បច្ច័យគឺឈាននិងមគ្គទាំងពីរនេះ មិនបានក្នុងអហេតុកចិត្តទាំងឡាយឡើយ» នេះ លោកពោលដើម្បីបង្ហាញថា មិនបានក្នុងអហេតុកចិត្តទាំងឡាយ មិនមែនមិនបានក្នុងសហេតុកចិត្តទាំងឡាយឡើយ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវការមិនមាននៃការមិនបានក្នុងសហេតុកចិត្តទាំងឡាយ មិនមែនដើម្បីបង្ហាញនូវការមិនមាននៃការបានក្នុងអហេតុកចិត្តទាំងឡាយឡើយ។ កាលបើកាន់យកសេចក្តីយ៉ាងនេះ គប្បីដឹងត្រឹមតែថា ក្នុងអហេតុកចិត្តទាំងឡាយ ការបាននូវបច្ច័យណាមួយ ក្នុងចិត្តណាមួយ មិនត្រូវបានហាមឃាត់ឡើយ មិនមែនធ្វើឡើងដើម្បីបង្ហាញនូវការមិនមាននៃការមិនបាននូវឈានប្បច្ច័យតែម្យ៉ាង ក្នុងសវិតក្កអហេតុកចិត្តទាំងឡាយនោះទេ។ មួយវិញទៀត ក្នុងពាក្យនេះ បើកាន់យកសេចក្តីថា ដើម្បីបង្ហាញនូវការមិនមាននៃការបានក្នុងអហេតុកចិត្តទាំងឡាយ ការមិនបាននូវឈានប្បច្ច័យក្នុងសវិតក្កអហេតុកចិត្តទាំងឡាយ រមែងសម្រេចបាន ហេតុនោះ ដោយការមិនបានណា ដែលព្រះមានព្រះភាគមិនបានលើកឡើងនូវឈានក្នុងសង្គហវារៈនិងសុញ្ញតវារៈនៃមនោធាតិជាដើម ក្នុងធម្មសង្គណីបាឡិ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកការមិនបាននោះ ទើបពោលថា សូម្បីតែឈានប្បច្ច័យនេះ ក៏មិនបានក្នុងអហេតុកចិត្តទាំងឡាយដែរ។ ព្រោះថា កិច្ចគឺការសម្លឹងរំពឹង ដែលប្រមូលមកនូវធម៌កើតរួមគ្នា ហើយធ្វើឲ្យមានសភាពជាធម៌តែមួយ នៃវិតក្កៈជាដើម ក្នុងសហេតុកចិត្តទាំងឡាយ រមែងមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា យ៉ាងណា ក្នុងអហេតុកចិត្តទាំងឡាយ មិនមានយ៉ាងនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបករណ៍ (បដ្ឋាន) នេះ ទោះបីជាការសម្លឹងរំពឹងនោះខ្សោយ មានត្រឹមតែបន្តិចបន្តួចក៏ដោយ ក៏ការជួយឧបការៈរមែងមានដោយសារការសម្លឹងរំពឹងបន្តិចបន្តួចនោះ ហេតុនោះ សូម្បីក្នុងសវិតក្កអហេតុកចិត្តទាំងឡាយ ឈានប្បច្ច័យ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់សំដែងទុកហើយដែរ ព្រោះហេតុនោះ ពួកអាចារ្យណាដែលសូត្រយ៉ាងនេះថា «បច្ច័យគឺឈាននិងមគ្គទាំងពីរនេះ មិនបានក្នុងទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណនិងអហេតុកចិត្តទាំងឡាយឡើយ» គតិ (អត្ថបទច្បាប់) របស់ពួកអាចារ្យទាំងនោះ រមែងល្អប្រសើរជាង ព្រោះថានេះជាការអធិប្បាយសេចក្តីនៃបករណ៍នេះ មិនមែនជាការអធិប្បាយសេចក្តីនៃធម្មសង្គណីឡើយ។


Samaṃ pakārehi yuttatāya ekībhāvopagamena viya upakārakatā sampayuttapaccayatā.

ការជួយឧបការៈដោយភាពជាធម៌ច្របូកច្របល់គ្នាស្មើៗគ្នា ដោយអាការៈទាំងឡាយ (មានការមានវត្ថុជាមួយគ្នាជាដើម) ហាក់ដូចជាដល់នូវភាពជាធម៌តែមួយ ឈ្មោះថា សម្បយុត្តបច្ច័យ។


Yuttānampi sataṃ vippayuttabhāvena nānattūpagamena upakārakatā vippayuttapaccayatā. Na hi vatthusahajātapacchājātavasena ayuttānaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇādibhāvena upakārakānaṃ vippayuttānaṃ vippayuttapaccayatā atthīti. Rūpānaṃ pana rūpehi satipi avinibbhoge vippayogoyeva natthīti na tesaṃ vippayuttapaccayatā. Vuttañhi ‘‘catūhi sampayogo catūhi vippayogo’’ti (dhātu. 3).

ការជួយឧបការៈដោយភាពជាធម៌មិនច្របូកច្របល់គ្នា ដោយការដល់នូវភាពផ្សេងគ្នា សូម្បីតែនៃធម៌ទាំងឡាយដែលកើតរួមគ្នា (ឬទាក់ទងគ្នា) ក៏ដោយ ឈ្មោះថា វិប្បយុត្តបច្ច័យ។ ព្រោះថា វិប្បយុត្តបច្ច័យ រមែងមិនមានដល់រូបទាំងឡាយជាដើម ដែលមិនទាក់ទងគ្នាដោយអំណាចនៃវត្ថុ សហជាត និងបច្ឆាជាត ដែលជាធម៌ជួយឧបការៈដោយភាពជាអារម្មណ៍ជាដើម ដែលមិនច្របូកច្របល់គ្នានោះឡើយ។ ចំណែកឯរូបទាំងឡាយ ទោះបីជាមិនអាចញែកចេញពីគ្នាក្នុងរូបទាំងឡាយក៏ដោយ ក៏ព្រោះតែមិនមានវិប្បយោគៈ (ការមិនច្របូកច្របល់គ្នា) នោះឯង ហេតុនោះ វិប្បយុត្តបច្ច័យ រមែងមិនមានដល់រូបទាំងនោះឡើយ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដែងទុកថា «ការសម្បយុត្តដោយធម៌ ៤ ការវិប្បយុត្តដោយធម៌ ៤»។


Paccuppannalakkhaṇenāti [Pg.175] paccuppannasabhāvena. Tena ‘‘atthi me pāpakammaṃ kata’’nti (pārā. 38), ‘‘atthekacco puggalo attahitāya paṭipanno’’ti (pu. pa. mātikā 4.24) ca evamādīsu vuttaṃ nibbattaupalabbhamānatālakkhaṇaṃ atthibhāvaṃ nivāreti. Satipi janakatte upatthambhakappadhānā atthibhāvena upakārakatāti āha ‘‘upatthambhakattenā’’ti. Idañca upatthambhakattaṃ vatthārammaṇasahajātādīnaṃ sādhāraṇaṃ atthibhāvena upakārakattaṃ daṭṭhabbaṃ.

ពាក្យថា ដោយលក្ខណៈជាបច្ចុប្បន្ន សេចក្តីថា ដោយសភាវៈជាបច្ចុប្បន្ន។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យឃាត់នូវអត្ថិភាពដែលមានលក្ខណៈជាធម៌កើតឡើងហើយ និងជាធម៌ដែលគេដឹងបាន ដែលទ្រង់សំដែងទុកក្នុងព្រះសូត្រជាដើមយ៉ាងនេះថា «បាបកម្មដែលតថាគតបានធ្វើហើយ មានដល់តថាគត» និង «បុគ្គលម្នាក់មានពិត ប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍ខ្លួន» ជាដើម។ ទោះបីជាមានសភាវៈជាអ្នកបង្កើត (ជនកសក្តិ) ក៏ដោយ ក៏ការជួយឧបការៈដោយអត្ថិភាព មានការជួយទ្រទ្រង់ (ឧបត្ថម្ភកសក្តិ) ជាប្រធាន ហេតុនោះទើបពោលថា «ដោយភាពជាអ្នកជួយទ្រទ្រង់»។ គប្បីជ្រាបថា ភាពជាអ្នកជួយទ្រទ្រង់នេះ គឺជាការជួយឧបការៈដោយអត្ថិភាព ដែលទូទៅដល់ធម៌ទាំងឡាយមានវត្ថុ អារម្មណ៍ និងសហជាតជាដើម។


Ārammaṇe phusanādivasena vattamānānaṃ phassādīnaṃ anekesaṃ sahabhāvo natthīti ekasmiṃ phassādisamudāye sati dutiyo na hoti, asati pana hoti, tena natthibhāvena upakārakatā natthipaccayatā. Satipi purimataracittānaṃ natthibhāve na tāni natthibhāvena upakārakāni, anantarameva pana attano atthibhāvena pavattiokāsaṃ alabhamānānaṃ natthibhāvena pavattiokāsaṃ dadamānaṃ viya upakārakaṃ hotīti ‘‘pavattiokāsadānena upakārakatā’’ti āha.

ការកើតរួមគ្នានៃធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើមជាច្រើន ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការប៉ះពាល់ជាដើមក្នុងអារម្មណ៍ រមែងមិនមានឡើយ គឺកាលបើមានពួកធម៌មានផស្សៈជាដើមមួយហើយ ពួកទីពីររមែងមិនមានឡើយ លុះត្រាតែពួកទីមួយមិនមាន ទើបពួកទីពីរកើតមានឡើងបាន ហេតុនោះ ការជួយឧបការៈដោយអភាវៈ (ភាពមិនមាន) នោះ ឈ្មោះថា នត្ថិបច្ច័យ។ ទោះបីជាមានអភាវៈនៃចិត្តទាំងឡាយដែលកើតមុនៗក៏ដោយ ក៏ចិត្តទាំងនោះមិនមែនជួយឧបការៈដោយអភាវៈនោះឡើយ ប៉ុន្តែ ចិត្តដែលកើតមុនជាអនន្តរៈនោះឯង កាលដែលខ្លួននៅមាន រមែងមិនឲ្យឱកាសដល់ការកើតឡើងនៃចិត្តបន្ទាប់ឡើយ លុះដល់ខ្លួនមិនមាន ទើបហាក់ដូចជាឲ្យឱកាសដល់ការកើតឡើងនៃចិត្តបន្ទាប់នោះ ហេតុនោះទើបពោលថា «ការជួយឧបការៈដោយការឲ្យឱកាសដល់ការប្រព្រឹត្តទៅ»។


Ettha ca abhāvamattena upakārakatā okāsadānaṃ natthipaccayatā, sabhāvāvigamena appavattamānānaṃ sabhāvavigamena upakārakatā vigatapaccayatā, natthitā ca nirodhānantarasuññatā, vigatatā nirodhappattatā, ayametesaṃ viseso, tathā atthitāya sasabhāvato upakārakatā atthipaccayatā, sabhāvāvigamena nirodhassa appattiyā upakārakatā avigatapaccayatāti paccayabhāvaviseso dhammāvisesepi veditabbo. Dhammānañhi sattivisesaṃ sabbaṃ yāthāvato abhisambujjhitvā tathāgatena catuvīsatipaccayavisesā vuttāti bhagavati saddhāya ‘‘evaṃvisesā ete dhammā’’ti sutamayañāṇaṃ uppādetvā cintābhāvanāmayehi tadabhisamayāya yogo kātabbo.

ក្នុងបច្ច័យទាំងពីរនេះ ការជួយឧបការៈដោយអភាវៈ (ភាពមិនមាន) តែម្យ៉ាង គឺការឲ្យឱកាស ឈ្មោះថា នត្ថិបច្ច័យ。 ការជួយឧបការៈដោយការប្រាសទៅនៃសភាវៈ ដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់ប្រព្រឹត្តទៅ ព្រោះតែសភាវៈ (នៃបច្ច័យធម៌) មិនទាន់ប្រាសទៅ ឈ្មោះថា វិគតបច្ច័យ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពមិនមាន (នត្ថិតា) គឺភាពសូន្យទទេក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីការរលត់ ចំណែកឯភាពប្រាសទៅ (វិគតតា) គឺការដល់នូវការរលត់ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបច្ច័យទាំងពីរនេះ។ ដូចគ្នានោះដែរ ការជួយឧបការៈដោយអត្ថិភាពតាមសភាវៈរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា អត្ថិបច្ច័យ។ ការជួយឧបការៈដោយការមិនទាន់ប្រាសទៅនៃសភាវៈ ព្រោះតែមិនទាន់ដល់នូវការរលត់ ឈ្មោះថា អវិគតបច្ច័យ។ គប្បីជ្រាបនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃភាពជាបច្ច័យ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែក្នុងធម៌ដែលមិនប្លែកគ្នា (ដោយតួធម៌) ក៏ដោយ។ ព្រោះថា ព្រះតថាគតទ្រង់ត្រាស់ដឹងនូវសក្តិពិសេសនៃធម៌ទាំងឡាយទាំងអស់តាមពិត ហើយទ្រង់សំដែងទុកនូវបច្ច័យពិសេស ២៤ ប្រការ ហេតុនោះ គប្បីបង្កើតនូវសុតមយញាណ ដោយសេចក្តីជឿជាក់លើព្រះមានព្រះភាគថា «ធម៌ទាំងឡាយនេះមានសេចក្តីប្លែកគ្នាយ៉ាងនេះ» ហើយគប្បីធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាមដើម្បីត្រាស់ដឹងនូវបច្ច័យនោះ ដោយចិន្តាមយញាណនិងភាវនាមយញាណទាំងឡាយចុះ។


Catūsu khandhesu ekassapi asaṅgahitattābhāvato nāmadhammekadesatā anantarādīnaṃ natthīti ‘‘nāmadhammāvā’’ti vatvā na kevalaṃ paccayapaccayuppannabhāve bhajantānaṃ catunnaṃyeva khandhānaṃ nāmatā, atha kho nibbānañca nāmamevāti dassento ‘‘nibbānassa asaṅgahitattā’’tiādimāha. Purejātapaccayo rūpekadesoti ettha ekadesavacanena rūparūpato [Pg.176] aññaṃ vajjeti, rūparūpaṃ pana kusalattike anāgatampi purejātapaccayabhāvena aññattha āgatameva. Vuttañhi ‘‘anidassanaappaṭigho dhammo anidassanaappaṭighassa dhammassa purejātapaccayena paccayo – ārammaṇapurejātaṃ, vatthupurejātaṃ. Ārammaṇapurejātaṃ vatthuṃ itthindriyaṃ purisindriyaṃ āpodhātuṃ kabaḷīkāraṃ āhāraṃ aniccato…pe… domanassaṃ uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 2.22.39).

ព្រោះតែមិនមានការមិនរាប់បញ្ចូលសូម្បីតែខន្ធមួយ ក្នុងបណ្តាខន្ធទាំង ៤ ហេតុនោះ ភាពជាចំណែកមួយនៃនាមធម៌នៃបច្ច័យទាំងឡាយមានអនន្តរបច្ច័យជាដើម រមែងមិនមានឡើយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ឬក៏នាមធម៌ទាំងឡាយ» យ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីបង្ហាញថា មិនមែនមានតែភាពជានាមនៃខន្ធទាំង ៤ តែម្យ៉ាង ដែលចូលទៅកាន់ភាពជាបច្ច័យនិងបច្ចយុប្បន្ននោះឡើយ ប៉ុន្តែ ព្រះនិព្វានក៏ជានាមពិតប្រាកដដែរ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «ព្រោះតែព្រះនិព្វានមិនត្រូវបានរាប់បញ្ចូល»។ ពាក្យថា បុរេជាតបច្ច័យគឺចំណែកមួយនៃរូប ក្នុងទីនេះ ដោយពាក្យថា «ចំណែកមួយ» លោកវៀរចោលនូវរូបដទៃក្រៅពីរូបពិត (និប្ផន្នរូប)។ ចំណែកឯរូបពិត ទោះបីជាមិនមកក្នុងកុសលតិកៈក៏ដោយ ក៏រមែងមកក្នុងទីដទៃដោយភាពជាបុរេជាតបច្ច័យពិតប្រាកដ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដែងទុកថា «ធម៌ដែលមើលមិនឃើញ ប៉ះពាល់មិនបាន ជាបច្ច័យដល់ធម៌ដែលមើលមិនឃើញ ប៉ះពាល់មិនបាន ដោយបុរេជាតបច្ច័យ មានអារម្មណបុរេជាត និងវត្ថុបុរេជាត។ បុគ្គលរមែងពិចារណាដោយភាពជាអនិច្ចៈ...ជាដើម នូវវត្ថុ អារម្មណបុរេជាត ឥត្ថិន្ទ្រិយ បុរិសិន្ទ្រិយ ជីវិតិន្ទ្រិយ អាបោធាតុ និងកពឡិង្ការាហារ... ទើបកើតទោមនស្សឡើង»។


Paccayuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃបច្ចយុទ្ទេស ចប់ហើយ។


Paccayaniddeso

បច្ចយនិទ្ទេស


1. Hetupaccayaniddesavaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃហេតុបច្ចយនិទ្ទេស


1. Yo hetupaccayoti uddiṭṭho, so evaṃ veditabboti etena hetusaṅkhātassa paccayadhammassa hetusampayuttakataṃsamuṭṭhānarūpasaṅkhātānaṃ paccayuppannānaṃ hetupaccayena paccayabhāvo hetupaccayoti uddiṭṭhoti. Yo pana hetubhāvena yathāvutto paccayadhammo yathāvuttānaṃ paccayuppannānaṃ paccayo hoti, so hetupaccayoti uddiṭṭhoti veditabboti dasseti. Ubhayathāpi hetubhāvena upakārakatā hetupaccayoti uddiṭṭhoti dassitaṃ hoti. Esa nayo sesapaccayesupi. Upakārakatā pana dhammasabhāvo eva, na dhammato aññā atthīti. Tathā tathā upakārakaṃ taṃ taṃ dhammaṃ dassento hi bhagavā taṃ taṃ upakārakataṃ dassetīti.

១. ពាក្យថា បច្ច័យណាដែលទ្រង់សំដែងទុកថា ហេតុបច្ច័យ បច្ច័យនោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ភាពជាបច្ច័យដោយហេតុបច្ច័យ នៃបច្ច័យធម៌ដែលពោលគឺហេតុ ដល់បច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយដែលពោលគឺធម៌សម្បយុត្តដោយហេតុ និងរូបដែលកើតអំពីហេតុនោះ ឈ្មោះថា ហេតុបច្ច័យ ដែលទ្រង់សំដែងទុកហើយ។ មួយវិញទៀត គប្បីជ្រាបថា បច្ច័យធម៌ណាដែលពោលទុកហើយដោយភាពជាហេតុ ជាបច្ច័យដល់បច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយដែលពោលទុកហើយ បច្ច័យនោះ ឈ្មោះថា ហេតុបច្ច័យ ដែលទ្រង់សំដែងទុកហើយ។ ទោះបីជាដោយវិធីទាំងពីរយ៉ាងក៏ដោយ ការជួយឧបការៈដោយភាពជាហេតុ ឈ្មោះថា ហេតុបច្ច័យ ដែលទ្រង់សំដែងទុកហើយ នេះជាសេចក្តីដែលលោកបង្ហាញ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងបច្ច័យដែលនៅសល់ទាំងឡាយដែរ។ ចំណែកឯការជួយឧបការៈ គឺជាសភាវៈនៃធម៌នោះឯង មិនមែនជាសក្តិដទៃក្រៅពីធម៌ឡើយ។ ព្រោះថា កាលដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវធម៌នោះៗ ដែលជាអ្នកជួយឧបការៈយ៉ាងនោះៗ ឈ្មោះថា ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពជាអ្នកជួយឧបការៈនោះៗ របស់ធម៌នោះឯង។


Hetū hetusampayuttakānanti ettha paṭhamo hetu-saddo paccattaniddiṭṭho paccayaniddeso. Tena etassa hetubhāvena upakārakatā hetupaccayatāti dasseti. Dutiyo paccayuppannavisesanaṃ. Tena na yesaṃ kesañci sampayuttakānaṃ hetupaccayabhāvena paccayo hoti, atha kho hetunā sampayuttānamevāti dasseti. Nanu ca sampayuttasaddassa sāpekkhattā dutiye hetusadde avijjamānepi aññassa apekkhitabbassa aniddiṭṭhattā attanāva sampayuttakānaṃ hetupaccayena paccayoti ayamattho viññāyatīti? Nāyaṃ ekanto. Hetusaddo hi paccattaniddiṭṭho ‘‘hetupaccayena paccayo’’ti ettheva byāvaṭo yadā gayhati[Pg.177], tadā sampayuttavisesanaṃ na hotīti sampayuttā avisiṭṭhā ye keci gahitā bhaveyyunti evaṃ sampayuttasaddena attani eva byāvaṭena hetusaddena visesanena vinā yesaṃ kesañci sampayuttānaṃ gahaṇaṃ hotīti taṃ sandhāya ‘‘athāpi…pe… attho bhaveyyā’’ti āha. Nanu yathā ‘‘arūpino āhārā sampayuttakānaṃ dhammāna’’nti (paṭṭhā. 1.1.15), ‘‘arūpino indriyā sampayuttakāna’’nti (paṭṭhā. 1.1.16) ca vutte dutiyena āhāraggahaṇena indriyaggahaṇena ca vināpi āhārindriyasampayuttakāva gayhanti, evamidhāpi siyāti? Na, āhārindriyāsampayuttassa abhāvato. Vajjetabbābhāvato hi tattha dutiyaāhārindriyaggahaṇe asatipi taṃsampayuttakāva gayhantīti taṃ na kataṃ, idha pana vajjetabbaṃ atthīti vattabbaṃ dutiyaṃ hetuggahaṇanti.

ក្នុងពាក្យថា ហេតុទាំងឡាយ ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយហេតុ នេះ ហេតុសព្ទទីមួយ ដែលសំដែងដោយបឋមាវិភត្តិ គឺជាការសំដែងនូវបច្ច័យ។ ដោយហេតុសព្ទនោះ លោកបង្ហាញថា ការជួយឧបការៈដោយភាពជាហេតុនៃហេតុនេះ ឈ្មោះថា ហេតុបច្ច័យ។ ហេតុសព្ទទីពីរ ជាវិសេសនៈរបស់បច្ចយុប្បន្ន។ ដោយហេតុសព្ទនោះ លោកបង្ហាញថា មិនមែនជាបច្ច័យដោយភាពជាហេតុបច្ច័យ ដល់ធម៌សម្បយុត្តណាមួយនោះឡើយ ប៉ុន្តែ ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយហេតុនោះឯង។ សួរថា ព្រោះតែសម្បយុត្តសព្ទមានសេចក្តីរំពឹង (អាស្រ័យធម៌ដទៃ) ទោះបីជាមិនមានហេតុសព្ទទីពីរក៏ដោយ ក៏ព្រោះតែមិនបានសំដែងនូវសព្ទដទៃដែលត្រូវរំពឹងដល់ គប្បីដឹងនូវសេចក្តីនេះថា ហេតុដោយខ្លួនឯង ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយហេតុបច្ច័យ មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា សេចក្តីនេះមិនមែនជាដាច់ខាតឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើហេតុសព្ទដែលសំដែងដោយបឋមាវិភត្តិ ត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីនេះថា «ជាបច្ច័យដោយហេតុបច្ច័យ» តែម្យ៉ាង ក្នុងកាលនោះ ហេតុសព្ទនោះក៏មិនមែនជាវិសេសនៈរបស់សម្បយុត្តសព្ទឡើយ នាំឲ្យធម៌សម្បយុត្តណាមួយដែលមិនមានវិសេសនៈ គប្បីត្រូវបានកាន់យក ហេតុនោះ កាលបើមិនមានវិសេសនៈគឺហេតុសព្ទដែលទាក់ទងនឹងខ្លួនឯងក្នុងសម្បយុត្តសព្ទទេ ការកាន់យកនូវធម៌សម្បយុត្តណាមួយរមែងមាន លោកសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «មួយវិញទៀត...ជាដើម គប្បីមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ»។ សួរថា ដូចជាកាលដែលពោលថា «អាហារទាំងឡាយជាអរូប ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្ត» និង «ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយជាអរូប ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្ត» ទោះបីជាមិនមានការកាន់យកនូវអាហារសព្ទនិងឥន្ទ្រិយសព្ទទីពីរក៏ដោយ ក៏លោកកាន់យកនូវធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយអាហារនិងឥន្ទ្រិយនោះឯង ក្នុងទីនេះក៏គប្បីមានយ៉ាងនោះដែរ មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនយ៉ាងនោះទេ ព្រោះតែមិនមានធម៌ដែលមិនសម្បយុត្តដោយអាហារនិងឥន្ទ្រិយ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនោះ ព្រោះតែមិនមានធម៌ដែលត្រូវវៀរចោល ទោះបីជាមិនមានការកាន់យកនូវអាហារសព្ទនិងឥន្ទ្រិយសព្ទទីពីរក៏ដោយ ក៏លោកកាន់យកនូវធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយអាហារនិងឥន្ទ្រិយនោះឯង ហេតុនោះទើបមិនធ្វើ (មិនពោលសព្ទទីពីរ) ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែមានធម៌ដែលត្រូវវៀរចោល (គឺហេតុវិប្បយុត្តធម៌) ហេតុនោះ ការពោលនូវហេតុសព្ទទីពីរ ទើបជាសេចក្តីដែលត្រូវពោល។


Evampi hetū hetusampayuttakānanti ettha hetusampayuttakānaṃ so eva sampayuttakahetūti visesanassa akatattā yo koci hetu yassa kassaci hetusampayuttakassa hetupaccayena paccayoti āpajjatīti? Nāpajjati, paccattaniddiṭṭhasseva hetussa puna sampayuttavisesanabhāvena vuttattā, etadatthameva ca vināpi dutiyena hetusaddena hetusampayuttabhāve siddhepi tassa gahaṇaṃ kataṃ. Atha vā asati dutiye hetusadde hetusampayuttakānaṃ hetupaccayena paccayo, na pana hetūnanti evampi gahaṇaṃ siyāti tannivāraṇatthaṃ so vutto, tena hetusampayuttabhāvaṃ ye labhanti, tesaṃ sabbesaṃ hetūnaṃ aññesampi hetupaccayena paccayoti dassitaṃ hoti. Yasmā pana hetujhānamaggā patiṭṭhāmattādibhāvena nirapekkhā, na āhārindriyā viya sāpekkhā eva, tasmā etesveva dutiyaṃ hetādiggahaṇaṃ kataṃ. Āhārindriyā pana āharitabbaisitabbāpekkhā eva, tasmā te vināpi dutiyena āhārindriyaggahaṇena attanā eva āharitabbe ca isitabbe ca āhārindriyabhūte aññe ca sampayuttake paricchindantīti taṃ tattha na kataṃ, idha ca dutiyena hetuggahaṇena paccayuppannānaṃ hetunā paccayabhūteneva sampayuttānaṃ hetūnaṃ aññesañca paricchinnattā puna visesanakiccaṃ natthīti pañhāvāre ‘‘kusalā hetū sampayuttakānaṃ khandhāna’’ntiādīsu (paṭṭhā. 1.1.401) dutiyaṃ hetuggahaṇaṃ na katanti daṭṭhabbaṃ.

ទោះបីជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក្នុងពាក្យថា «ហេតុ ហេតុសម្បយុត្តកានំ» នេះ ព្រោះមិនបានធ្វើនូវវិសេសនៈថា «ហេតុនោះឯង ជាហេតុសម្បយុត្ត» ដល់ធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយហេតុទាំងឡាយ ហេតុណាមួយ នឹងគប្បីជាបច្ច័យដោយហេតុបច្ច័យ ដល់ធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយហេតុណាមួយ មិនមែនឬ? មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះហេតុសព្ទដែលសំដែងដោយបឋមាវិភត្តិ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ម្តងទៀត ដោយភាពជាវិសេសនៈនៃសម្បយុត្តសព្ទ និងព្រោះដើម្បីប្រយោជន៍នេះឯង ទោះបីជាមិនមានហេតុសព្ទទីពីរក៏ដោយ កាលបើភាពជាហេតុសម្បយុត្តសម្រេចហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏នៅតែទ្រង់កាន់យក (ត្រាស់) នូវហេតុសព្ទទីពីរនោះ។ មួយវិញទៀត កាលបើមិនមានហេតុសព្ទទីពីរទេ ការយល់ថា «ហេតុជាបច្ច័យដោយហេតុបច្ច័យ ដល់ធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយហេតុទាំងឡាយ តែមិនមែនដល់ហេតុទាំងឡាយឡើយ» គប្បីមាន ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហេតុសព្ទទីពីរនោះ ដើម្បីការពារនូវការយល់ខុសនោះ ដោយហេតុសព្ទទីពីរនោះ ព្រះអង្គបង្ហាញថា ធម៌ទាំងឡាយណាដែលបាននូវភាពជាហេតុសម្បយុត្ត ហេតុទាំងឡាយទាំងអស់នោះក្តី ធម៌ដទៃទៀតក្តី តែងជាបច្ច័យដោយហេតុបច្ច័យ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុ ឈាន និងមគ្គទាំងឡាយ មិនមានការរំពឹង (ដល់ធម៌ដទៃ) ដោយភាពជាទីតាំងជាដើម មិនដូចជាអាហារ និងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ដែលមានការរំពឹងទុកនោះឡើយ ហេតុនោះ ក្នុងបច្ច័យទាំងនេះឯង ព្រះអង្គទើបត្រាស់នូវពាក្យទីពីរ មានហេតុសព្ទជាដើម។ ចំណែកឯអាហារ និងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ តែងមានការរំពឹងដល់ធម៌ដែលគប្បីនាំមក និងធម៌ដែលគប្បីជាធំ ហេតុនោះ ទោះបីជាមិនមានការត្រាស់ពាក្យទីពីរ មានអាហារសព្ទ និងឥន្ទ្រិយសព្ទក៏ដោយ ក៏អាហារ និងឥន្ទ្រិយទាំងនោះ តែងកំណត់នូវធម៌ដែលគប្បីនាំមក និងធម៌ដែលគប្បីជាធំ ដែលជាតួអាហារ និងឥន្ទ្រិយផង នូវធម៌ដែលសម្បយុត្តដទៃទៀតផង ដោយខ្លួនឯងផ្ទាល់ ហេតុនោះ ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ពាក្យទីពីរនោះក្នុងបច្ច័យទាំងនោះឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងហេតុបច្ច័យនេះ ព្រោះហេតុសព្ទទីពីរ បានកំណត់នូវហេតុទាំងឡាយដែលជាបច្ច័យ និងធម៌ដទៃទៀតដែលសម្បយុត្តដោយហេតុដែលជាបច្ច័យនោះឯង ដល់បច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយរួចហើយ នាំឲ្យមិនមានកិច្ចដែលត្រូវធ្វើវិសេសនៈទៀតឡើយ ហេតុនោះ ក្នុងបញ្ហាវារៈ មានពាក្យថា «កុសលា ហេតូ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ» ជាដើម គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់នូវហេតុសព្ទទីពីរឡើយ។


Niddisitabbassa [Pg.178] apākaṭattāti taṃ-saddo purimavacanāpekkho vuttasseva niddeso ‘‘rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakāna’’ntiādīsu (paṭṭhā. 1.1.2) purimavacanena niddisitabbe pākaṭībhūte eva pavattati. Ettha ca paccattaniddiṭṭho hetusaddo ‘‘hetupaccayena paccayo’’ti ettha byāvaṭo sampayuttasaddena viya taṃ-saddenapi anapekkhanīyo añño ca koci niddisitabbappakāsako vutto natthi, tasmā ‘‘taṃsampayuttakāna’’nti ca na vuttanti adhippāyo.

ពាក្យថា «និទ្ទិសិតព្វស្ស អបាកដត្តា» (ព្រោះធម៌ដែលគប្បីសំដែងមិនប្រាកដ) មានសេចក្តីពន្យល់ថា៖ តំ-សព្ទ (សព្ទថា តំ) តែងរំពឹងដល់ពាក្យខាងដើម ជាគ្រឿងសំដែងនូវសេចក្តីដែលបានពោលហើយប៉ុណ្ណោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌ដែលគប្បីសំដែង ដែលប្រាកដច្បាស់ហើយដោយពាក្យខាងដើម ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានំ»។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងហេតុបច្ច័យនេះ ហេតុសព្ទដែលសំដែងដោយបឋមាវិភត្តិ ដែលខ្វល់ខ្វាយក្នុងពាក្យថា «ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ» នេះ ជាសព្ទដែលមិនគប្បីរំពឹងដល់ដោយតំ-សព្ទ ដូចជាមិនគប្បីរំពឹងដល់ដោយសម្បយុត្តសព្ទដែរ ហើយសព្ទដទៃណាមួយដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីដែលគប្បីសំដែងឲ្យប្រាកដ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ហើយ ក៏មិនមាន ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបមិនត្រាស់ថា «តំសម្បយុត្តកានំ» នេះជាអធិប្បាយ។


‘‘Hetusampayuttakāna’’nti iminā pana paccayuppannavacanena asamattena paccayuppannavacanantarāpekkhena pubbe vuttena taṃ-saddena niddisitabbaṃ pākaṭīkataṃ, tena ‘‘taṃsamuṭṭhānāna’’nti ettha taṃgahaṇaṃ katanti. Kiṃ pana tasmiṃ hetusampayuttakasadde taṃ-saddena niddisitabbaṃ pākaṭībhūtanti? Yehi hetūhi sampayuttā ‘‘hetusampayuttakā’’ti vuttā, te hetū ceva sampayuttakavisesanabhūtā tabbisesitā ca hetusampayuttakā. Tenāha ‘‘te hetū cevā’’tiādi. Aññathā ‘‘te hetū cevā’’ti etassa paccattaniddiṭṭhena hetusaddena sambandhe sati yathā idha teneva taṃ-saddena niddisitabbā pākaṭā, evaṃ pubbepi bhavituṃ arahantīti ‘‘niddisitabbassa apākaṭattā ‘taṃsampayuttakāna’nti na vutta’’nti idaṃ na yujjeyyāti. Duvidhampi vā hetuggahaṇaṃ apanetvā taṃsaddavacanīyataṃ codeti pariharati ca. Taṃsamuṭṭhānānanti ca hetusamuṭṭhānānanti yuttaṃ. Hetū hi paccayāti.

ម៉្យាងទៀត សេចក្តីដែលគប្បីសំដែងដោយតំ-សព្ទ ត្រូវបានធ្វើឲ្យប្រាកដច្បាស់ហើយ ដោយពាក្យសំដែងបច្ចយុប្បន្នថា «ហេតុសម្បយុត្តកានំ» នេះ ដែលជាពាក្យមិនទាន់ពេញលេញ នៅរំពឹងដល់ពាក្យសំដែងបច្ចយុប្បន្នដទៃទៀត ដែលបានពោលទុកខាងដើម ហេតុនោះ ក្នុងពាក្យថា «តំសមុដ្ឋានានំ» នេះ ព្រះអង្គទើបធ្វើនូវការកាន់យកនូវតំ-សព្ទ។ សួរថា៖ ចុះក្នុងហេតុសម្បយុត្តកសព្ទនោះ តើសេចក្តីដែលគប្បីសំដែងដោយតំ-សព្ទ ដែលប្រាកដច្បាស់នោះ គឺអ្វី? ឆ្លើយថា៖ ហេតុទាំងឡាយណាដែលសម្បយុត្ត ដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា «ហេតុសម្បយុត្តកា» ហេតុទាំងឡាយនោះផង ដែលជាវិសេសនៈនៃសម្បយុត្តកៈ និងធម៌ដែលសម្បយុត្តទាំងឡាយដែលត្រូវហេតុសព្ទនោះវិសេសនៈផង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «តេ ហេតូ ចេវ» ជាដើម។ បើមិនដូច្នោះទេ កាលបើមានការទាក់ទងគ្នានៃពាក្យថា «តេ ហេតូ ចេវ» នេះ ជាមួយនឹងហេតុសព្ទដែលសំដែងដោយបឋមាវិភត្តិ ធម៌ដែលគប្បីសំដែងដោយតំ-សព្ទនោះ គប្បីប្រាកដច្បាស់ក្នុងទីនេះយ៉ាងណា សូម្បីក្នុងកាលមុន ក៏គប្បីជាយ៉ាងនោះដែរ កាលបើដូច្នោះ ពាក្យអដ្ឋកថាថា «ព្រោះធម៌ដែលគប្បីសំដែងមិនប្រាកដ ព្រះអង្គទើបមិនត្រាស់ថា តំសម្បយុត្តកានំ» នេះ ក៏មិនសមហេតុផលឡើយ។ មួយវិញទៀត ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានដកចេញនូវការកាន់យកហេតុសព្ទទាំងពីរយ៉ាង ហើយចោទសួរ និងដោះស្រាយនូវភាពជាសេចក្តីដែលគប្បីពោលដោយតំ-សព្ទ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យថា «តំសមុដ្ឋានានំ» នេះ គប្បីជា «ហេតុសមុដ្ឋានានំ» ទើបសមគួរ ព្រោះហេតុទាំងឡាយជាបច្ច័យ។


Cittajarūpaṃ ajanayamānāpīti pi-saddena janayamānāpi. Yadi ‘‘cittasamuṭṭhānāna’’nti vacanena paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpassa aggahaṇato taṃ na vuttaṃ, sahajātapaccayavibhaṅge cittacetasikānaṃ tassa kaṭattārūpassa paccayabhāvo na vutto bhaveyya. Yadi ca tattha cittasamuṭṭhānānaṃ paccayabhāvena taṃsamānalakkhaṇānaṃ kaṭattārūpānampi paccayabhāvo nidassito, evamidhāpi bhavitabbaṃ. ‘‘Cittasamuṭṭhānāna’’nti pana avatvā ‘‘taṃsamuṭṭhānāna’’nti vacanaṃ cittasamuṭṭhānānaṃ sabbacittacetasikasamuṭṭhānatādassanatthaṃ. Evaṃpakārena hi taṃsamuṭṭhānavacanena tattha tattha vuttaṃ samuṭṭhānavacanaṃ visesitaṃ hoti. Nanu ‘‘cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānāna’’nti vacanena cittasamuṭṭhānānaṃ cittacetasikasamuṭṭhānatā vuttāti? Na vuttā. Cittacetasikānaṃ paccayabhāvo eva hi tattha vuttoti.

ពាក្យថា «ចិត្តជរូបំ អជនយមានាពិ» (ទោះបីមិនញ៉ាំងចិត្តជរូបឲ្យកើតឡើងក៏ដោយ) ដោយពិ-សព្ទ គប្បីរួមបញ្ចូលទាំង «ទោះបីញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងក្តី»។ ប្រសិនបើព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានត្រាស់ពាក្យថា «ចិត្តសមុដ្ឋានានំ» នោះ ព្រោះមិនអាចកាន់យកនូវកដត្តារូបក្នុងខណៈបដិសន្ធិបានទេ កាលបើដូច្នោះ ក្នុងសហជាតបច្ចយវិភង្គ ភាពជាបច្ច័យនៃចិត្តនិងចេតសិកទាំងឡាយ ដល់កដត្តារូបនោះ ក៏គប្បីជាព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ដែរ។ ប្រសិនបើក្នុងសហជាតបច្ចយវិភង្គនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវភាពជាបច្ច័យដល់កដត្តារូបទាំងឡាយ ដែលមានលក្ខណៈស្មើដោយចិត្តជរូបនោះ ដោយភាពជាបច្ច័យដល់ចិត្តជរូបទាំងឡាយយ៉ាងណា សូម្បីក្នុងហេតុបច្ច័យនេះ ក៏គប្បីជាយ៉ាងនោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ការដែលព្រះអង្គមិនត្រាស់ថា «ចិត្តសមុដ្ឋានានំ» តែត្រាស់ថា «តំសមុដ្ឋានានំ» វិញនោះ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាធម៌មានសមុដ្ឋានជាសព្វចិត្តនិងចេតសិក នៃរូបដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋានទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ពាក្យសមុដ្ឋានដែលត្រាស់ក្នុងទីនោះៗ តែងត្រូវបានវិសេសនៈដោយតំ-សព្ទ តាមរយៈពាក្យថា តំសមុដ្ឋាន ក្នុងអាការយ៉ាងនេះ។ សួរថា៖ មិនមែនព្រះអង្គត្រាស់នូវភាពជាធម៌មានសមុដ្ឋានជាចិត្តនិងចេតសិក នៃរូបដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋានទាំងឡាយ ដោយពាក្យថា «ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ» ទេឬ? ឆ្លើយថា៖ មិនបានត្រាស់ឡើយ ព្រោះក្នុងទីនោះ ព្រះអង្គត្រាស់តែភាពជាបច្ច័យនៃចិត្តនិងចេតសិកទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។


Cittapaṭibaddhavuttitāyāti [Pg.179] eteneva hetuādipaṭibaddhatañca dasseti. ‘‘Yañca, bhikkhave, ceteti, yañca pakappeti, yañca anuseti, ārammaṇametaṃ hoti, viññāṇassa ṭhitiyā ārammaṇe sati patiṭṭhā viññāṇassa hoti, tasmiṃ patiṭṭhite viññāṇe viruḷhe nāmarūpassa avakkanti hoti, nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti (saṃ. ni. 2.39) imasmimpi sutte paṭisandhināmarūpassa viññāṇapaccayatā vuttāti āha ‘‘tasmiṃ patiṭṭhite’’tiādi.

ពាក្យថា «ចិត្តបដិពទ្ធវុត្តិតាយ» (ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅជាប់ទាក់ទងនឹងចិត្ត) ដោយពាក្យនេះឯង ព្រះសង្គហការាចារ្យក៏បានបង្ហាញនូវភាពជាប់ទាក់ទងនឹងហេតុជាដើមផងដែរ។ ព្រោះក្នុងសូត្រនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលគិត (ចេតនា) នូវធម៌ណាផង ត្រិះរិះនូវធម៌ណាផង មានអនុស័យដេកត្រាំក្នុងធម៌ណាផង ធម៌នោះឯង តែងជាអារម្មណ៍ ដើម្បីការតាំងនៅនៃវិញ្ញាណ កាលបើអារម្មណ៍មាន ការតាំងនៅនៃវិញ្ញាណក៏មាន កាលបើវិញ្ញាណនោះតាំងនៅហើយ លូតលាស់ហើយ ការចុះនៃនាមរូបក៏មាន ព្រោះនាមរូបជាបច្ច័យ ទើបមានសឡាយតនៈ» ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏បានត្រាស់នូវភាពជាបច្ច័យនៃវិញ្ញាណ ដល់បដិសន្ធិនាមរូបដែរ ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «តស្មឹ បតិដ្ឋិតេ» ជាដើម។


Purimatarasiddhāya pathaviyā bījapatiṭṭhānaṃ viya purimatarasiddhe kamme tannibbattasseva viññāṇabījassa patiṭṭhānaṃ kammassa kaṭattā uppattīti vuttaṃ hoti. Tenāha – ‘‘kammaṃ khettaṃ, viññāṇaṃ bīja’’nti. Kassa pana taṃ khettaṃ bījañcāti? Nāmarūpaṅkurassa.

ការតាំងនៅនៃពូជលើផែនដីដែលសម្រេចហើយមុនជាដំបូង យ៉ាងណា ការតាំងនៅនៃវិញ្ញាណដែលប្រៀបដូចជាពូជ ដែលកើតអំពីកម្មនោះឯង លើកម្មដែលសម្រេចហើយមុនជាដំបូង ក៏យ៉ាងនោះដែរ គឺការកើតឡើងនៃវិញ្ញាណព្រោះភាពជាកម្មដែលបុគ្គលធ្វើហើយ នេះជាសេចក្តីដែលបានពោលទុក។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «កម្មជាស្រែ វិញ្ញាណជាពូជ»។ សួរថា៖ ចុះស្រែនិងពូជនោះ ជាស្រែនិងពូជរបស់អ្វី? ឆ្លើយថា៖ របស់ពន្លកគឺនាមរូប។


Ayañca panatthoti paṭisandhiyaṃ kammajarūpānaṃ cittapaṭibaddhavuttitā. Okāsavasenevāti nāmarūpokāsavaseneva. So hi tassa atthassa okāsoti. Vatthurūpamattampīti vadanto vatthurūpassa upatthambhakānaṃ sesarūpānampi tadupatthambhakabhāveneva arūpadhammānaṃ paccayabhāvaṃ dasseti, sahabhavanamattaṃ vā. Tattha kāyabhāvādikalāpānaṃ katthaci abhāvato katthaci abhāvābhāvato ‘‘vatthurūpamattampi vinā’’ti āha. Sassāmiketi etasseva visesanatthaṃ ‘‘sarājake’’ti vuttaṃ.

ពាក្យថា «អយញ្ច បនត្ថោ» (ចំណែកឯសេចក្តីនេះ) គឺភាពជាការប្រព្រឹត្តទៅជាប់ទាក់ទងនឹងចិត្ត នៃកម្មជរូបទាំងឡាយក្នុងខណៈបដិសន្ធិ។ ពាក្យថា «ឱកាសវសេនេវ» គឺដោយអំណាចនៃទីតាំងនៃនាមរូបប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថាទីតាំងនោះ ជាឱកាសនៃសេចក្តីនោះ។ កាលដែលពោលថា «វត្ថុរូបមត្តម្បិ» (ទោះបីជាវត្ថុរូបមត្តៈក៏ដោយ) ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញនូវភាពជាបច្ច័យដល់អរូបធម៌ទាំងឡាយ នៃរូបដែលសេសសល់ដែលជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភកៈដល់វត្ថុរូប ដោយភាពជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភកៈដល់វត្ថុរូបនោះឯង ឬក៏បង្ហាញត្រឹមតែការកើតឡើងជាមួយគ្នា (សហភវនមត្តៈ)។ ក្នុងរូបកលាបទាំងនោះ ព្រោះកាយទសកកលាប និងភាវទសកកលាបជាដើម មិនមានក្នុងទីខ្លះ និងមានខ្លះមិនមានខ្លះក្នុងទីខ្លះ ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «វត្ថុរូបមត្តម្បិ វិនា» (វៀរលែងតែវត្ថុរូបមត្តៈ)។ ពាក្យថា «សរាជកេ» (ព្រមទាំងព្រះរាជា) ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលដើម្បីជាវិសេសនៈនៃពាក្យថា «សសាមិកេ» (ព្រមទាំងម្ចាស់) នេះឯង។


Pavattiyaṃ kaṭattārūpādīnaṃ paccayabhāvapaṭibāhanatoti idaṃ kasmā vuttaṃ, nanu tesaṃ paccayabhāvappasaṅgoyeva natthi ‘‘hetū sahajātāna’’nti (paṭṭhā. aṭṭha. 1.1) vacanato. Na hi yesaṃ hetū sahajātapaccayo na honti, tāni hetusahajātāni nāma honti. Yadi siyuṃ, ‘‘kusalaṃ dhammaṃ sahajāto abyākato dhammo uppajjati na hetupaccayā’’tiādi ca labbheyya, na pana labbhati, tasmā na tāni hetusahajātānīti? Saccametaṃ, yo pana hetūhi samānakāluppattimattaṃ gahetvā hetusahajātabhāvaṃ maññeyya, tassāyaṃ pasaṅgo atthīti idaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Bhagavā pana vacanānaṃ lahugarubhāvaṃ na gaṇeti, bodhaneyyānaṃ pana ajjhāsayānurūpato dhammasabhāvaṃ avilomento tathā tathā desanaṃ niyāmetīti na katthaci akkharānaṃ bahutā vā appatā vā codetabbāti.

សួរថា៖ ហេតុអ្វីបានជាពោលពាក្យនេះថា «ព្រោះការហាមឃាត់នូវភាពជាបច្ច័យនៃកដត្តារូបជាដើមក្នុងកាលប្រព្រឹត្តទៅ (បវត្តិកាល)»? មិនមែនភាពជាបច្ច័យនៃរូបទាំងនោះ មិនមានការជាប់ទាក់ទងទាល់តែសោះទេឬ ព្រោះមានពាក្យថា «ហេតូ សហជាតានំ»? ព្រោះថា រូបទាំងឡាយណាដែលហេតុទាំងឡាយមិនមែនជាសហជាតបច្ច័យ រូបទាំងនោះ មិនឈ្មោះថាជាហេតុសហជាតៈឡើយ។ ប្រសិនបើរូបទាំងនោះជាហេតុសហជាតៈមែន វារៈជាដើមថា «ធម៌ជាអព្យាក្រឹតដែលកើតឡើងជាមួយគ្នា តែងកើតឡើង ព្រោះអាស្រ័យនូវកុសលធម៌ មិនមែនព្រោះហេតុបច្ច័យឡើយ» ក៏គប្បីបាន តែការណ៍នេះមិនបានឡើយ ហេតុនោះ រូបទាំងនោះមិនមែនជាហេតុសហជាតៈទេ មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា៖ សេចក្តីនេះពិតមែនហើយ ប៉ុន្តែ បុគ្គលណាដែលកាន់យកត្រឹមតែការកើតឡើងក្នុងកាលស្មើគ្នាជាមួយនឹងហេតុទាំងឡាយ ហើយគប្បីសម្គាល់នូវភាពជាហេតុសហជាតៈ ការជាប់ទាក់ទង (ការចោទសួរ) នេះ តែងមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលពាក្យនេះទុក។ ម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានរាប់រកនូវភាពស្រាលឬធ្ងន់នៃពាក្យទាំងឡាយឡើយ ប៉ុន្តែ ព្រះអង្គទ្រង់កំណត់នូវទេសនាទៅតាមសមគួរដល់អធ្យាស្រ័យនៃវេនេយ្យសត្វទាំងឡាយ ដោយមិនឲ្យទាស់ខុសនឹងធម្មសភាវៈឡើយ ហេតុនោះ មិនគប្បីចោទសួរនូវភាពច្រើនឬតិចនៃអក្សរក្នុងទីណាមួយឡើយ។


Hetupaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានូវហេតុបច្ចយនិទ្ទេស ចប់ហើយ។


2. Ārammaṇapaccayaniddesavaṇṇanā

២. ការពណ៌នានូវអារម្មណបច្ចយនិទ្ទេស


2. Uppajjanakkhaṇeyevāti [Pg.180] etena vattamānakkhaṇekadesena sabbaṃ vattamānakkhaṇaṃ gayhatīti daṭṭhabbaṃ. Na hi uppajjanakkhaṇeyeva cakkhuviññāṇādīnaṃ rūpādīni ārammaṇapaccayo, atha kho sabbasmiṃ vattamānakkhaṇeti. Tena ālambiyamānānampi rūpādīnaṃ cakkhuviññāṇādivattamānatāya pure pacchā ca vijjamānānaṃ ārammaṇapaccayattābhāvaṃ dasseti, ko pana vādo anālambiyamānānaṃ. Na ekato hontīti nīlādīni sabbarūpāni saha na honti, tathā saddādayopīti attho. ‘‘Yaṃ ya’’nti hi vacanaṃ rūpādīni bhindatīti. Tattha purimenatthena ‘‘uppajjantī’’ti vacanena ārammaṇapaccayabhāvalakkhaṇadīpanatthaṃ ‘‘yaṃ yaṃ dhamma’’ntiādi vuttanti dasseti, pacchimena ‘‘yaṃ ya’’nti vacanena rūpādibhedadīpanatthanti. ‘‘Yaṃ yaṃ vā panārabbhā’’ti etassa vaṇṇanāyaṃ dassitasabbārammaṇādivasena vā idhāpi attho gahetabboti.

២. ពាក្យថា «ឧប្បជ្ជនក្ខណេយេវ» (ក្នុងខណៈដែលកើតឡើងនោះឯង) គប្បីជ្រាបថា ដោយចំណែកមួយនៃបច្ចុប្បន្នខណៈនេះ ព្រះអង្គកាន់យកនូវបច្ចុប្បន្នខណៈទាំងអស់។ ព្រោះថា រូបារម្មណ៍ជាដើម មិនមែនជាអារម្មណបច្ច័យដល់ចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម តែក្នុងខណៈដែលកើតឡើងប៉ុណ្ណោះឡើយ ប៉ុន្តែ តែងជាបច្ច័យក្នុងបច្ចុប្បន្នខណៈទាំងអស់។ ដោយហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបបង្ហាញនូវភាពមិនមែនជាអារម្មណបច្ច័យ នៃរូបារម្មណ៍ជាដើម ទោះបីជាអារម្មណ៍ដែលចិត្តកំពុងប្រកាន់យកក្តី ដែលមានមុននិងក្រោយអំពីភាពជាបច្ចុប្បន្ននៃចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីដល់រូបារម្មណ៍ជាដើមដែលចិត្តមិនបានប្រកាន់យកនោះ។ ពាក្យថា «ន ឯកតោ ហោន្តិ» មានសេចក្តីថា រូបារម្មណ៍ទាំងអស់ មានពណ៌ខៀវជាដើម មិនកើតឡើងជាមួយគ្នាឡើយ សូម្បីសទ្ទារម្មណ៍ជាដើម ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ពាក្យថា «យំ យំ» តែងបំបែកនូវរូបារម្មណ៍ជាដើម។ ក្នុងអត្ថទាំងពីរនោះ ដោយអត្ថខាងដើម ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា «យំ យំ ធម្មំ» ជាដើម ដោយពាក្យថា «ឧប្បជ្ជន្តិ» ដើម្បីបង្ហាញនូវលក្ខណៈនៃភាពជាអារម្មណបច្ច័យ ដោយអត្ថខាងចុង ព្រះអង្គត្រាស់ដោយពាក្យថា «យំ យំ» ដើម្បីបង្ហាញនូវការបំបែកនៃរូបារម្មណ៍ជាដើម។ មួយវិញទៀត គប្បីកាន់យកសេចក្តីក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ទាំងអស់ជាដើម ដែលបានបង្ហាញហើយក្នុងសេចក្តីពណ៌នានៃពាក្យថា «យំ យំ វា បនារព្ភ» នោះផងដែរ។


Evaṃ vuttanti yathā nadīpabbatānaṃ sandanaṃ ṭhānañca pavattaṃ avirataṃ avicchinnanti sandanti tiṭṭhantīti vattamānavacanaṃ vuttaṃ, evaṃ ‘‘ye ye dhammā’’ti atītānāgatapaccuppannānaṃ sabbasaṅgahasamudāyavasena gahitattā tesaṃ uppajjanaṃ pavattanaṃ aviratanti uppajjantīti vattamānavacanaṃ vuttanti adhippāyo. Ime pana na hetādipaccayā sabbepi atītānāgatānaṃ honti. Na hi atīto ca anāgato ca atthi, yassete paccayā siyuṃ. Evañca katvā atītattike atītānāgatānaṃ na koci paccayo vutto, tasmā idhāpi ‘‘uppajjantī’’ti vacanena yesaṃ rūpādayo ārammaṇadhammā ārammaṇapaccayā honti, te paccuppannāva dassitāti daṭṭhabbā. Tesu hi dassitesu atītānāgatesu taṃtaṃpaccayā ahesuṃ bhavissanti cāti ayamattho dassito hoti, na pana taṃtaṃpaccayavantatā. Paccayavanto hi paccuppannāyevāti.

ពាក្យថា «ឯវំ វុត្តំ» (ដែលពោលយ៉ាងនេះ) មានអធិប្បាយថា៖ ដូចជាការហូរទៅ និងការតាំងនៅនៃទន្លេនិងភ្នំទាំងឡាយ ជាសភាវៈប្រព្រឹត្តទៅមិនឈប់ឈរ មិនដាច់សូន្យ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យជាបច្ចុប្បន្នកាលថា «សន្ទន្តិ តិដ្ឋន្តិ» (តែងហូរទៅ តែងតាំងនៅ) យ៉ាងណា ក្នុងទីនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះពាក្យថា «យេ យេ ធម្មា» ព្រះអង្គកាន់យកដោយអំណាចនៃការប្រមូលរួមបញ្ចូលនូវធម៌ទាំងឡាយជាអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្នទាំងអស់ ការកើតឡើង និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថាមិនឈប់ឈរ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យជាបច្ចុប្បន្នកាលថា «ឧប្បជ្ជន្តិ» (តែងកើតឡើង)។ ប៉ុន្តែ គ្រឿងបច្ច័យទាំងឡាយ មានហេតុបច្ច័យជាដើមទាំងអស់នេះ មិនមែនជាបច្ច័យដល់ធម៌ជាអតីតនិងអនាគតឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ជាអតីតក្តី អនាគតក្តី មិនមានឡើយ ដែលបច្ច័យទាំងនេះគប្បីជាបច្ច័យដល់ធម៌នោះ។ កាលបើធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងអតីតត្តិកៈ ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់នូវបច្ច័យណាមួយដល់ធម៌ជាអតីតនិងអនាគតឡើយ ហេតុនោះ សូម្បីក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ដោយពាក្យថា «ឧប្បជ្ជន្តិ» ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញតែធម៌ជាបច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ ដែលមានរូបារម្មណ៍ជាដើមជាអារម្មណធម៌ ជាអារម្មណបច្ច័យ។ ព្រោះថាកាលបើធម៌ជាបច្ចុប្បន្នទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញហើយ សេចក្តីនេះថា «ក្នុងអតីតកាល និងអនាគតកាល ធម៌ទាំងឡាយដែលមានបច្ច័យនោះៗ បានមានហើយ និងគប្បីមាន» ឈ្មោះថាព្រះអង្គបានបង្ហាញហើយ ប៉ុន្តែ មិនមែនបង្ហាញនូវភាពជាធម៌មានបច្ច័យនោះៗ (ក្នុងអតីតនិងអនាគត) ឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ដែលមានបច្ច័យ តែងជាធម៌បច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ។


Ettha ca ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhā’’ti ekavacananiddesaṃ katvā puna ‘‘te te dhammā’’ti bahuvacananiddeso ‘‘yaṃ ya’’nti vuttassa ārammaṇadhammassa anekabhāvopi atthīti dassanattho. Cattāro hi khandhā saheva ārammaṇapaccayā honti, te sabbepi ārabbha uppajjamānampi tesu ekekaṃ ārabbha uppajjamānaṃ na na hoti, tasmā vedanādīsu phassādīsu ca ekekassapi ārammaṇapaccayabhāvadassanatthaṃ ‘‘yaṃ ya’’nti vuttaṃ, sabbesaṃ ekacittuppādapariyāpannānaṃ [Pg.181] ārammaṇapaccayabhāvadassanatthaṃ ‘‘te te’’ti. Tattha yo ca rūpādiko ekekova yaṃyaṃ-saddena vutto, ye ca aneke phassādayo ekekavasena yaṃyaṃ-saddena vuttā, te sabbe gahetvā ‘‘te te’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Atha vā yasmiṃ kāle ārabbha uppajjanti, tasmiṃ kāle nīlādīsu cittuppādesu ca ekekameva ārabbha uppajjantīti dassanatthaṃ ‘‘yaṃ ya’’nti vuttaṃ, te pana ālambiyamānā rūpārammaṇadhammā ca aneke, tathā saddādiārammaṇadhammā cāti dassanatthaṃ ‘‘te te’’ti.

ក្នុងអធិប្បាយនេះ ការដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដែងដោយឯកវចនៈថា «yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbha» (ប្រារព្ធនូវធម៌ណាៗ) ហើយទ្រង់សំដែងម្តងទៀតដោយពហុវចនៈថា «te te dhammā» (នូវធម៌ទាំងឡាយនោះៗ) គឺដើម្បីបង្ហាញថា អារម្មណធម៌ដែលទ្រង់សំដែងថា «yaṃ yaṃ» នោះ សូម្បីតែសេចក្តីប្លែកគ្នាជាច្រើនក៏មានដែរ។ ព្រោះថា នាមខន្ធទាំង ៤ តែងជាអារម្មណបច្ច័យជាមួយគ្នា (ក្នុងពេលតែមួយ)។ ចិត្តដែលកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវនាមខន្ធទាំង ៤ នោះទាំងអស់ក្តី ឬចិត្តដែលកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវនាមខន្ធនីមួយៗ ក្នុងចំណោមនាមខន្ធទាំង ៤ នោះក្តី មិនមែនជាមិនមាននោះទេ (គឺមានពិតប្រាកដ)។ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអារម្មណបច្ច័យ សូម្បីតែនៃធម៌នីមួយៗ មានវេទនាជាដើម និងផស្សៈជាដើម ទើបទ្រង់សំដែងថា «yaṃ yaṃ»។ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអារម្មណបច្ច័យ នៃធម៌ទាំងអស់ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងចិត្តុប្បាទតែមួយ ទើបទ្រង់សំដែងថា «te te»។ ក្នុងសេចក្តីនោះ គួរជ្រាបថា អារម្មណ៍ទូទៅមានរូបារម្មណ៍ជាដើមនីមួយៗក្តី ដែលទ្រង់សំដែងដោយពាក្យថា «yaṃ yaṃ» និងអារម្មណ៍មិនទូទៅជាច្រើនមានផស្សៈជាដើមនីមួយៗក្តី ដែលទ្រង់សំដែងដោយពាក្យថា «yaṃ yaṃ» ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកអារម្មណ៍ទាំងអស់នោះហើយ ទើបទ្រង់សំដែងថា «te te»។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងកាលណាដែលចិត្តទាំងឡាយកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវអារម្មណ៍ ក្នុងកាលនោះ ចិត្តទាំងឡាយតែងកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវអារម្មណ៍នីមួយៗ ក្នុងចំណោមអារម្មណ៍មានពណ៌ខៀវជាដើម និងចិត្តុប្បាទទាំងឡាយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបទ្រង់សំដែងថា «yaṃ yaṃ»។ ចំណែកឯរូបារម្មណធម៌ទាំងឡាយដែលចិត្តប្រារព្ធនោះក្តី ក៏មានច្រើនយ៉ាង (មានពណ៌ខៀវជាដើម) និងសទ្ទារម្មណធម៌ជាដើមក្ដី ក៏មានច្រើនយ៉ាងដូច្នោះដែរ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបទ្រង់សំដែងថា «te te»。


Nibbānārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa apariyāpannato kusalavipākassa kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hotīti idaṃ pubbenivāsānussatiñāṇena khandhapaṭibaddhānussaraṇakāle nibbānampi rūpāvacarakusalakiriyānaṃ ārammaṇaṃ hotīti iminā adhippāyena vuttaṃ. Evaṃ sati yathā ‘‘appamāṇā khandhā pubbenivāsānussatiñāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.58) vuttaṃ, evaṃ ‘‘nibbāna’’nti ca vattabbaṃ siyā, na ca taṃ vuttaṃ. Na hi nibbānaṃ pubbe nivuṭṭhaṃ asaṅkhatattā, na ca pubbenivāsānussatiñāṇena pubbe nivuṭṭhesu appamāṇakkhandhesu ñātesu nibbānajānane na tena payojanaṃ atthi. Yathā hi cetopariyañāṇaṃ cittaṃ vibhāventameva cittārammaṇajānanassa kāmāvacarassa paccayo hoti, evamidampi appamāṇakkhandhe vibhāventameva tadārammaṇajānanassa kāmāvacarassa paccayo hotīti. Diṭṭhanibbānoyeva ca pubbe nivuṭṭhe appamāṇakkhandhe anussarati, tena yathādiṭṭhameva nibbānaṃ tesaṃ khandhānaṃ ārammaṇanti daṭṭhabbaṃ, na pana pubbenivāsānussatiñāṇena tadārammaṇavibhāvanaṃ kātabbaṃ. Vibhūtameva hi taṃ tassāti. Evaṃ anāgataṃsañāṇepi yathārahaṃ yojetabbaṃ, tasmā nibbānaṃ na kassaci rūpāvacarassa ārammaṇanti ‘‘catunnaṃ rāsīna’’nti vattuṃ yuttaṃ.

ពាក្យថា «ព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ តែងជាអារម្មណបច្ច័យ ដល់កាមាវចរកុសល រូបាវចរកុសល អបរិយាបន្នកុសល (លោកុត្តរកុសល) អបរិយាបន្នវិបាក (លោកុត្តរវិបាក) កាមាវចរកិរិយា និងរូបាវចរកិរិយា ទាំង ៦ កងនេះ» ដូច្នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកសេចក្តីថា ក្នុងកាលដែលរលឹកតាមនូវខន្ធដែលទាក់ទងនឹងខន្ធ ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ សូម្បីតែព្រះនិព្វានក៏អាចជាអារម្មណ៍នៃរូបាវចរកុសល និងរូបាវចរកិរិយា (ដែលជាអភិញ្ញា) បានដែរ។ កាលបើដូច្នោះ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដែងថា «អប្បមាណខន្ធ (លោកុត្តរខន្ធ) ជាបច្ច័យដល់បុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ ដោយអារម្មណបច្ច័យ» យ៉ាងណា សូម្បីតែពាក្យថា «ព្រះនិព្វាន» ក៏គួរទ្រង់សំដែងយ៉ាងនោះដែរ តែព្រះអង្គមិនបានសំដែងឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះនិព្វាន មិនមែនជាខន្ធដែលធ្លាប់រស់នៅពីមុនឡើយ ព្រោះជាអសង្ខតធម៌។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើបុគ្គលដឹងនូវអប្បមាណខន្ធដែលធ្លាប់រស់នៅពីមុន ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណហើយ ការដឹងនូវព្រះនិព្វានដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណនោះ មិនមានប្រយោជន៍ឡើយ។ ដូចជា ចេតោបរិយញ្ញាណ ធ្វើចិត្តរបស់អ្នកដទៃឲ្យប្រាកដច្បាស់ ទើបជាបច្ច័យដល់កាមាវចរញ្ញាណដែលដឹងនូវចិត្តជាអារម្មណ៍ យ៉ាងណា សូម្បីតែបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណនេះ ក៏ធ្វើនូវអប្បមាណខន្ធឲ្យប្រាកដច្បាស់ ទើបជាបច្ច័យដល់កាមាវចរញ្ញាណដែលដឹងនូវព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍នៃអប្បមាណខន្ធនោះ យ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត មានតែអរិយបុគ្គលដែលបានឃើញព្រះនិព្វានហើយប៉ុណ្ណោះ ទើបអាចរលឹកឃើញនូវអប្បមាណខន្ធដែលធ្លាប់រស់នៅពីមុនបាន ហេតុនោះ គួរជ្រាបថា ព្រះនិព្វានដែលអរិយបុគ្គលនោះបានឃើញហើយយ៉ាងណា តែងជាអារម្មណ៍នៃខន្ធទាំងឡាយនោះយ៉ាងនោះ តែមិនមែនជាការធ្វើព្រះនិព្វានដែលជាអារម្មណ៍នៃខន្ធនោះឲ្យប្រាកដច្បាស់ ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណឡើយ ព្រោះថា ព្រះនិព្វាននោះជាធម្មជាតិប្រាកដច្បាស់ដល់អរិយបុគ្គលនោះ (ឬដល់ញាណរបស់អរិយបុគ្គលនោះ) រួចហើយ។ សូម្បីតែក្នុងអនាគតំសញ្ញាណ ក៏គួរផ្សំសេចក្តីតាមសមគួរយ៉ាងនេះដែរ ហេតុនោះ ព្រះនិព្វានមិនមែនជាអារម្មណ៍នៃរូបាវចរណាមួយឡើយ ដូច្នេះ ការពោលថា «នៃធម៌ ៤ កង» ទើបជាការត្រឹមត្រូវ。


Ārammaṇapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការបរិយាយពន្យល់អំពីអារម្មណបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ。


3. Adhipatipaccayaniddesavaṇṇanā

៣. ការបរិយាយពន្យល់អំពីអធិបតិបច្ចយនិទ្ទេស


3. Dhuranti [Pg.182] dhuraggāhaṃ. Jeṭṭhakanti seṭṭhaṃ. Chandādhipati chandasampayuttakānanti ettha purimachandassa samānarūpena tadanantaraṃ niddiṭṭhena taṃsambandhena chandasaddeneva paccayabhūtassa chandassa sampayuttakavisesanabhāvo dassito hotīti ‘‘chandādhipati sampayuttakāna’’nti avatvā ‘‘chandasampayuttakāna’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Esa nayo itaresupi.

៣. ពាក្យថា «dhuraṃ» បានដល់ ការទទួលបន្ទុក (ការនាំមុខ)។ ពាក្យថា «jeṭṭhakaṃ» បានដល់ ធម៌ដ៏ប្រសើរ។ ក្នុងបទថា «chandādhipati chandasampayuttakānaṃ» នេះ គួរជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគមិនទ្រង់សំដែងថា «chandādhipati sampayuttakānaṃ» ទេ តែទ្រង់សំដែងថា «chandasampayuttakānaṃ» គឺដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាវិសេសនៈនៃសម្បយុត្តកធម៌ របស់ឆន្ទៈដែលជាបច្ច័យ ដោយសារតែឆន្ទសព្ទខាងក្រោយ ដែលមានរូបដូចគ្នា និងមានសេចក្តីទាក់ទងនឹងឆន្ទៈខាងដើម ដែលទ្រង់សំដែងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីឆន្ទៈខាងដើមនោះ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងអធិបតីដែលសេសសល់ (មានវីរិយាធិបតីជាដើម) ដូចគ្នាដែរ。


Garukāracittīkāravasena vāti kusalābyākatānaṃ pavattiṃ dasseti. Aladdhaṃ laddhabbaṃ, laddhaṃ avijahitabbaṃ. Yena vā vinā na bhavitabbaṃ, taṃ laddhabbaṃ, tassevattho avijahitabbanti. Anavaññātanti avaññātampi adosadassitāya assādanena anavaññātaṃ katvā.

ពាក្យថា «garukāracittīkāravasena vā» (ឬដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាទីគោរព និងការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយគោរព) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃអធិបតីធម៌ដែលជាកុសល និងអព្យាក្រឹត។ ពាក្យថា «laddhabbaṃ» បានដល់ អារម្មណ៍ដែលមិនទាន់បាន គឺគួរបាន ឬអារម្មណ៍ដែលបានហើយ មិនគួរលះបង់។ ម៉្យាងទៀត អារម្មណ៍ណាដែលខ្វះមិនបាន (គឺបើគ្មានអារម្មណ៍នោះទេ ចិត្តក៏មិនអាចកើតឡើងបាន) អារម្មណ៍នោះឈ្មោះថា «laddhabbaṃ» (គួរបាន) ហើយពាក្យថា «avijahitabbaṃ» (មិនគួរលះបង់) នេះ ក៏ជាអត្ថនៃបទថា «laddhabbaṃ» នោះឯង។ ពាក្យថា «anavaññātanti» បានដល់ អារម្មណ៍សូម្បីតែថោកទាប ក៏ធ្វើមិនឲ្យថោកទាប ដោយការត្រេកអរ ព្រោះមិនឃើញទោស。


Micchattaniyatā appanāsadisā mahābalā vinā adhipatinā nuppajjantīti ‘‘ekantenevā’’ti āha. Kammakilesāvaraṇabhūtā ca te saggāvaraṇā ca maggāvaraṇā ca paccakkhasaggānaṃ kāmāvacaradevānampi uppajjituṃ na arahanti, ko pana vādo rūpārūpīnanti.

ធម៌ទាំងឡាយដែលជានិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ មានសភាពប្រហាក់ប្រហែលនឹងអប្បនាសមាធិ មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា មិនអាចកើតឡើងបានឡើយ បើគ្មានអធិបតីធម៌ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ekanteneva» (ដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ)។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ជានិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងនោះ ដែលជាកម្មាវរណៈ និងកិលេសាវរណៈ តែងជាសគ្គាវរណៈ (រារាំងសួគ៌) ផង ជាមគ្គាវរណៈ (រារាំងមគ្គ) ផង សូម្បីតែក្នុងសន្តាននៃពួកទេវតាជាន់កាមាវចរ ដែលមានសួគ៌ជាទីប្រាកដច្បាស់ ក៏មិនគួរកើតឡើងបានឡើយ ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីដល់ពួកព្រហ្មដែលមានរូប និងគ្មានរូប (រូបព្រហ្ម និងអរូបព្រហ្ម)。


Kāmāvacarādibhedato pana tividho kiriyārammaṇādhipati lobhasahagatākusalasseva ārammaṇādhipatipaccayo hotīti idaṃ parasantānagatānaṃ sārammaṇadhammānaṃ ‘‘ajjhattārammaṇo dhammo bahiddhārammaṇassa dhammassa adhipatipaccayena paccayo’’ti etassa abhāvato ‘‘bahiddhārammaṇo dhammo bahiddhārammaṇassā’’ti ettha ca ārammaṇādhipatino anuddhaṭattā adhipatipaccayatā natthīti viññāyamānepi ‘‘bahiddhā khandhe garuṃ katvā assādetī’’tiādivacanaṃ (paṭṭhā. 2.20.31) nissāya arahato kiriyadhammā puthujjanādīhi garuṃ katvā assādiyantīti iminā adhippāyena vuttanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Sanidassanasappaṭighā khandhā’’tiādīsu (paṭṭhā. 2.22.30) viya khandhasaddo rūpe eva bhavituṃ arahatīti vicāritametaṃ. Puthujjanādikāle vā anāgate kiriyadhamme garuṃ katvā assādanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. ‘‘Nevavipākanavipākadhammadhamme khandhe garuṃ katvā assādeti abhinandatī’’tiādivacanato (paṭṭhā. 1.3.96) kiriyadhammā rāgadiṭṭhīnaṃ adhipatipaccayo honteva, te ca ‘‘atītārammaṇe anāgate khandhe garuṃ katvā assādetī’’tiādivacanato [Pg.183] (paṭṭhā. 2.19.23) anāgatā tebhūmakāpi adhipatipaccayo hontīti. Āvajjanakiriyasabbhāvato pana idampi vicāretabbaṃ.

ចំណែកឯពាក្យថា «កិរិយារម្មណាធិបតី មាន ៣ យ៉ាង ដោយការប្លែកគ្នាមានកាមាវចរជាដើម តែងជាអារម្មណាធិបតីបច្ច័យ ដល់លោភសហគតអកុសលតែម្យ៉ាង» នេះ គួរជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកសេចក្តីថា ទោះបីជាដឹងថា ភាពជាអធិបតីបច្ច័យមិនមាន ព្រោះមិនមានពាក្យថា «ajjhattārammaṇo dhammo bahiddhārammaṇassa dhammassa adhipatipaccayena paccayo» (ធម៌មានអារម្មណ៍ជាខាងក្នុង ជាបច្ច័យដល់ធម៌មានអារម្មណ៍ជាខាងក្រៅ ដោយអធិបតីបច្ច័យ) សម្រាប់ធម៌ដែលមានអារម្មណ៍កើតក្នុងសន្តានរបស់អ្នកដទៃ និងព្រោះព្រះមានព្រះភាគមិនបានដកស្រង់យកអារម្មណាធិបតីបច្ច័យមកសំដែង ក្នុងបទថា «bahiddhārammaṇo dhammo bahiddhārammaṇassa» នេះក្តី ប៉ុន្តែដោយអាស្រ័យព្រះពុទ្ធវចនៈមានជាដើមថា «បុគ្គលធ្វើនូវខន្ធជាខាងក្រៅឲ្យជាទីគោរព ហើយរមែងត្រេកអរ» ដូច្នេះ ពួកបុថុជ្ជនជាដើម តែងធ្វើនូវកិរិយាធម៌ទាំងឡាយរបស់ព្រះអរហន្តឲ្យជាទីគោរព ហើយត្រេកអរបាន។ ពាក្យថា «ខន្ធ» ក្នុងបទថា «ធ្វើនូវខន្ធជាខាងក្រៅឲ្យជាទីគោរព ហើយត្រេកអរ» នេះ គួរជា រូបខន្ធ តែម្យ៉ាង ដូចក្នុងបទមានជាដើមថា «sanidassanasappaṭighā khandhā» (ខន្ធទាំងឡាយដែលប្រកបដោយការឃើញ និងការប៉ះទង្គិច) ដូច្នេះ សេចក្តីនេះ ខ្ញុំ (ព្រះគន្ធការាចារ្យ) បានពិចារណាហើយ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកការត្រេកអរដោយធ្វើនូវកិរិយាធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់មកដល់ (អនាគត) ឲ្យជាទីគោរព ក្នុងកាលដែលខ្លួននៅជាបុថុជ្ជនជាដើម។ ព្រោះថា ដោយអាស្រ័យព្រះពុទ្ធវចនៈមានជាដើមថា «បុគ្គលធ្វើនូវខន្ធទាំងឡាយដែលមិនមែនជាវិបាក និងមិនមែនជាវិបាកធម្មធម៌ឲ្យជាទីគោរព ហើយរមែងត្រេកអរ រមែងរីករាយ» ដូច្នេះ កិរិយាធម៌ទាំងឡាយ តែងជាអធិបតីបច្ច័យដល់រាគៈ និងទិដ្ឋិពិតប្រាកដ ហើយកិរិយាធម៌ទាំងឡាយនោះ សូម្បីតែជាអនាគតធម៌ក្នុងភូមិទាំង ៣ ក៏ជាអធិបតីបច្ច័យបានដែរ ដោយអាស្រ័យព្រះពុទ្ធវចនៈមានជាដើមថា «បុគ្គលធ្វើនូវខន្ធទាំងឡាយជាអនាគត ដែលមានអតីតជាអារម្មណ៍ ឲ្យជាទីគោរព ហើយរមែងត្រេកអរ» ដូច្នេះ។ ប៉ុន្តែ ដោយសារតែការមានប្រាកដនៃអាវជ្ជនកិរិយាចិត្ត សូម្បីតែសេចក្តីនេះ ក៏គួរពិចារណាផងដែរ。


Adhipatipaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការបរិយាយពន្យល់អំពីអធិបតិបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ。


4. Anantarapaccayaniddesavaṇṇanā

៤. ការបរិយាយពន្យល់អំពីអនន្តរបច្ចយនិទ្ទេស


4. Yathā okāsadānavisesabhāvena natthivigatā vuttā, na evaṃ anantarasamanantarā, ete pana cittaniyāmahetuvisesabhāvena vuttā, tasmā taṃ cittaniyāmahetuvisesabhāvaṃ dassento ‘‘cakkhuviññāṇadhātū’’tiādinā dhātuvasena kusalādivasena ca niddesamāha. Tattha ‘‘manoviññāṇadhātu manoviññāṇadhātuyā’’ti vutte paccayapaccayuppannaviseso na viññāyatīti ‘‘purimā purimā pacchimāya pacchimāyā’’ti vattabbaṃ siyā. Tathā ca sati dhātuvisesena cittavisese dassanaṃ yaṃ kātuṃ āraddho, taṃ vocchijjeyya. ‘‘Manoviññāṇadhātu manodhātuyā’’ti idampi na sakkā vattuṃ niyāmābhāvato, ‘‘manodhātu cakkhuviññāṇadhātuyā’’ti ca tatheva na sakkā. Na hi manodhātu cakkhuviññāṇadhātuyāyeva anantarapaccayoti niyāmo atthi, tasmā pākaṭā pañcaviññāṇadhātuyo ādiṃ katvā yāva dhātuvisesaniyāmo atthi, tāva nidassanena nayaṃ dassetvā puna niravasesadassanatthaṃ ‘‘purimā purimā kusalā’’tiādimāha. Sadisakusalānanti vedanāya vā hetūhi vā sadisakusalānaṃ anurūpakusalānanti vā attho. Tena bhūmibhinnānampi paccayabhāvo vutto hoti. Bhavaṅgaggahaṇena kusalākusalamūlakesu cutipi gahitāti daṭṭhabbaṃ, abyākatamūlake tadārammaṇampi.

៤. ព្រះមានព្រះភាគមិនបានសំដែងអនន្តរបច្ច័យ និងសមនន្តរបច្ច័យ ដូចជាការសំដែងនត្ថិបច្ច័យ និងវិគតបច្ច័យ ដោយភាពជាការឲ្យឱកាសជាពិសេសនោះទេ ប៉ុន្តែទ្រង់សំដែងបច្ច័យទាំងនេះ ដោយភាពជាហេតុពិសេសនៃចិត្តនិយាម ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាហេតុពិសេសនៃចិត្តនិយាមនោះ ព្រះអង្គទើបទ្រង់សំដែងនិទ្ទេសដោយអំណាចនៃធាតុ និងដោយអំណាចនៃកុសលជាដើម មានបទថា «cakkhuviññāṇadhātu» (ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ) ជាដើម។ ក្នុងនិទ្ទេសនោះ កាលបើទ្រង់សំដែងថា «manoviññāṇadhātu manoviññāṇadhātuyā» (មនោវិញ្ញាណធាតុ ជាបច្ច័យដល់មនោវិញ្ញាណធាតុ) ដូច្នេះ សេចក្តីប្លែកគ្នារវាងបច្ច័យ និងបច្ចយុប្បន្ន មិនប្រាកដច្បាស់ឡើយ ហេតុនោះ គួរតែទ្រង់សំដែងថា «purimā purimā pacchimāya pacchimāyā» (ធម៌ទាំងឡាយខាងដើមៗ ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយខាងក្រោយៗ)។ កាលបើដូច្នោះ ការបង្ហាញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃចិត្ត ដោយសេចក្តីប្លែកគ្នានៃធាតុ ដែលព្រះអង្គទ្រង់ប្រាថ្នានឹងសំដែងនោះ ក៏ត្រូវដាច់សូន្យទៅ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «manoviññāṇadhātu manodhātuyā» (មនោវិញ្ញាណធាតុ ជាបច្ច័យដល់មនោធាតុ) នេះ ក៏មិនគួរពោលដែរ ព្រោះមិនមានសេចក្តីកំណត់ (ចិត្តនិយាម) យ៉ាងនោះឡើយ ហើយពាក្យថា «manodhātu cakkhuviññāṇadhātuyā» (មនោធាតុ ជាបច្ច័យដល់ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ) នេះ ក៏មិនគួរពោលដូចគ្នាដែរ។ ព្រោះថា មិនមានសេចក្តីកំណត់ថា មនោធាតុ (បញ្ចទ្វារាវជ្ជនៈ) ត្រូវតែជាអនន្តរបច្ច័យដល់ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុតែម្យ៉ាងនោះទេ (គឺអាចជាបច្ច័យដល់សោតវិញ្ញាណធាតុជាដើមក៏បាន)។ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ផ្ដើមតាំងពីបញ្ចវិញ្ញាណធាតុទាំង ៥ ដែលប្រាកដច្បាស់ ហើយទ្រង់បង្ហាញនូវវិធីនៃអនន្តរបច្ច័យ ដោយការចង្អុលបង្ហាញតាមធាតុ ដរាបណាការកំណត់សេចក្តីប្លែកគ្នានៃធាតុនៅមាន រួចហើយទើបទ្រង់សំដែងពាក្យមានជាដើមថា «purimā purimā kusalā» (កុសលធម៌ទាំងឡាយខាងដើមៗ) ដើម្បីបង្ហាញឲ្យអស់សេចក្តីគ្មានសេសសល់។ បទថា «sadisakusalānaṃ» មានអត្ថថា ដល់កុសលធម៌ទាំងឡាយដែលដូចគ្នា ដោយវេទនាក្តី ដោយហេតុក្តី ឬដល់កុសលធម៌ទាំងឡាយដែលសមគួរគ្នា។ ដោយបទនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដែងនូវភាពជាបច្ច័យ សូម្បីតែនៃធម៌ទាំងឡាយដែលខុសគ្នានៅក្នុងភូមិ។ គួរជ្រាបថា ដោយការកាន់យកនូវភវង្គសព្ទ ព្រះអង្គទ្រង់សង្គ្រោះយកសូម្បីតែចុតិចិត្ត ក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាអព្យាក្រឹតដែលមានកុសល និងអកុសលជាមូល ហើយក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាអព្យាក្រឹតដែលមានអព្យាក្រឹតជាមូល ក៏ទ្រង់សង្គ្រោះយកសូម្បីតែតទារម្មណៈដែរ。


Kāmāvacarakiriyāvajjanassāti kāmāvacarakiriyāya āvajjanassāti āvajjanaggahaṇena kāmāvacarakiriyaṃ visesetīti daṭṭhabbaṃ. Kāmāvacaravipāko kāmāvacarakiriyarāsissa ca anantarapaccayo hoti, honto ca āvajjanassevāti ayañhettha adhippāyo. Āvajjanaggahaṇeneva cettha voṭṭhabbanampi gahitanti daṭṭhabbaṃ.

ក្នុងបទថា «kāmāvacarakiriyāvajjanassa» គួរជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើកាមាវចរកិរិយាចិត្តឲ្យប្លែក (វិសេសនៈ) ដោយការកាន់យកនូវអាវជ្ជនសព្ទ គឺបានដល់ អាវជ្ជនចិត្តដែលជាកាមាវចរកិរិយា។ ព្រោះថា កាមាវចរវិបាក តែងជាអនន្តរបច្ច័យដល់កាមាវចរកិរិយាធម៌ទាំងឡាយផង ប៉ុន្តែដែលជាបច្ច័យនោះ គឺដល់តែអាវជ្ជនចិត្តតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ នេះជាអធិប្បាយក្នុងបទនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត គួរជ្រាបថា ដោយការកាន់យកនូវអាវជ្ជនសព្ទនេះ សូម្បីតែវុដ្ឋព្វនចិត្ត ក៏ទ្រង់សង្គ្រោះយកក្នុងទីនេះដែរ。


Anantarapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការបរិយាយពន្យល់អំពីអនន្តរបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ。


6. Sahajātapaccayaniddesavaṇṇanā

៦. ការបរិយាយពន្យល់អំពីសហជាតបច្ចយនិទ្ទេស


6. ‘‘Aññamaññassāti [Pg.184] añño aññassā’’ti porāṇapāṭho. Pāḷiyaṃ pana ‘‘aññamaññaṃ sahajātapaccayena paccayo’’ti ettha vuttassa ‘‘aññamañña’’nti imassa attho vattabbo, na avuttassa ‘‘aññamaññassā’’ti imassa, na ca samānatthassapi saddantarassa atthe vutte saddantarassa attho vutto hoti, tasmā ‘‘aññamaññanti añño aññassā’’ti paṭhanti. Okkantīti pañcavokārapaṭisandhiyeva vuccati, na itarāti iminā adhippāyenāha ‘‘pañcavokārabhave paṭisandhikkhaṇe’’ti. Rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānanti idaṃ yadipi pubbe ‘‘okkantikkhaṇe nāmarūpa’’nti vuttaṃ, tathāpi na tena khaṇantare paccayabhāvo rūpīnaṃ nivāritoti tannivāraṇatthaṃ vuttaṃ. Kañci kāleti keci kismiñci kāleti vā attho. Tena rūpino dhammā keci vatthubhūtā kismiñci paṭisandhikāleti rūpantarānaṃ vatthussa ca kālantare arūpīnaṃ sahajātapaccayaṃ pubbe anivāritaṃ nivāreti. Evañca katvā ‘‘kañci kāla’’nti vā ‘‘kismiñci kāle’’ti vā vattabbe vibhattivipallāso kato. Tena hi ‘‘kañcī’’ti upayogekavacanaṃ ‘‘rūpino dhammā’’ti etena saha sambandhena paccattabahuvacanassa ādeso, ‘‘kāle’’ti iminā sambandhena bhummekavacanassāti viññāyati. Purimena ca ‘‘eko khandho vatthu ca tiṇṇannaṃ khandhāna’’ntiādinā nāmasahitasseva vatthussa ‘‘nāmassa paccayo’’ti vattabbatte āpanne etena kevalasseva tathā vattabbataṃ dasseti.

៦. បទថា «aññamaññassā» បានដល់ «añño aññassa» (របស់គ្នាទៅវិញទៅមក គឺរបស់ធម៌ដទៃ ដល់ធម៌ដទៃ) នេះជាបាឋៈបុរាណ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងព្រះបាលីថា «aññamaññaṃ sahajātapaccayena paccayo» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យគួរពន្យល់អត្ថនៃបទថា «aññamaññaṃ» ដែលទ្រង់សំដែងក្នុងព្រះបាលី មិនមែនពន្យល់អត្ថនៃបទថា «aññamaññassā» ដែលមិនបានសំដែងក្នុងព្រះបាលីឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើពន្យល់អត្ថនៃសព្ទដទៃ ទោះបីជាមានអត្ថដូចគ្នាក្តី ក៏មិនឈ្មោះថាបានពន្យល់អត្ថនៃសព្ទដើមឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយទើបសូត្រថា «aññamaññaṃ បានដល់ añño aññassa» ដូច្នេះ។ ពាក្យថា «okkanti» (ការចុះចាប់បដិសន្ធិ) ព្រះអង្គសំដៅយកតែបញ្ចវោការបដិសន្ធិប៉ុណ្ណោះ មិនសំដៅយកបដិសន្ធិក្រៅពីនេះឡើយ ដោយអធិប្បាយនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «pañcavokārabhave paṭisandhikkhaṇe» (ក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិក្នុងបញ្ចវោការភព)។ ព្រះពុទ្ធវចនៈថា «rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānaṃ» (រូបធម៌ទាំងឡាយ ជាបច្ច័យដល់អរូបធម៌ទាំងឡាយ) នេះ ទោះបីជាខាងដើមទ្រង់សំដែងថា «okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ» (ក្នុងខណៈនៃការចុះចាប់បដិសន្ធិ នាមនិងរូបជាបច្ច័យដល់គ្នាទៅវិញទៅមក) ហើយក្តី ប៉ុន្តែព្រះអង្គមិនទាន់បានហាមឃាត់នូវភាពជាបច្ច័យនៃរូបធម៌ទាំងឡាយក្នុងខណៈដទៃ (គឺក្នុងបវត្តិកាល) ឡើយ ហេតុនោះ ដើម្បីហាមឃាត់នូវភាពជាបច្ច័យក្នុងបវត្តិកាលនោះ ទើបទ្រង់សំដែងពាក្យនេះ។ បទថា «kañci kālaṃ» មានអត្ថថា រូបធម៌ខ្លះ (keci) ក្នុងកាលខ្លះ (kismiñci kāle)។ ដោយបទថា «kañci kālaṃ» នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ហាមឃាត់នូវការជួយឧបត្ថម្ភដោយសហជាតសក្តិ ដល់អរូបធម៌ទាំងឡាយក្នុងកាលដទៃ (គឺក្នុងបវត្តិកាល) របស់រូបធម៌ដទៃ និងរបស់ហទយវត្ថុ ដែលមិនទាន់បានហាមឃាត់ពីមុនមក ដោយទ្រង់សំដែងថា រូបធម៌មានរូបរាងកាយខ្លះ ដែលជាទីអាស្រ័យ (ហទយវត្ថុ) តែងជាបច្ច័យក្នុងកាលនៃបដិសន្ធិខ្លះ។ កាលបើគួរទ្រង់សំដែងថា «kañci kālaṃ» ឬ «kismiñci kāle» យ៉ាងនេះហើយ តែព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិ (វិភត្តិវិបល្លាស) ទៅវិញ។ ព្រោះថា គួរជ្រាបថា បទថា «kañci» ដែលជាទុតិយាវិភត្តិ ឯកវចនៈ នោះ កាលបើផ្សំជាមួយបទថា «rūpino dhammā» តែងជាការផ្លាស់ប្តូរមកជាបឋមាវិភត្តិ ពហុវចនៈ ហើយកាលបើផ្សំជាមួយបទថា «kāle» តែងជាការផ្លាស់ប្តូរមកជាសត្តមីវិភត្តិ ឯកវចនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើមានសេចក្តីដែលគួរពោលថា ហទយវត្ថុដែលកើតរួមជាមួយនាម ទើបជាបច្ច័យដល់នាមបាន ដោយសារតែព្រះពុទ្ធវចនៈខាងដើមមានជាដើមថា «eko khandho vatthu ca tiṇṇannaṃ khandhānaṃ» (ខន្ធ ១ និងវត្ថុ ជាបច្ច័យដល់ខន្ធ ៣) ដូច្នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបបង្ហាញដោយពាក្យនេះថា សូម្បីតែហទយវត្ថុសុទ្ធសាធ (ដែលមិនលាយឡំនឹងនាម) ក៏ជាបច្ច័យដល់នាមយ៉ាងនោះបានដែរ។


Tayo na aññamaññavasenāti labbhamānepi katthaci aññamaññasahajātapaccayabhāve vacanena asaṅgahitattā tassa evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Catusamuṭṭhānikassa rūpassa ekadesabhūte kammasamuṭṭhānarūpe samudāyekadesavasena sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ, niddhāraṇe vā.

ពាក្យថា "តយោ ន អញ្ញមញ្ញវសេន" (មិនមែនទាំងបីដោយអំណាចនៃអញ្ញមញ្ញៈទេ) គួរជ្រាបថា ព្រះសង្គហការៈពោលយ៉ាងនេះ ព្រោះតែភាពជាសហជាតប្បច្ច័យដោយអំណាចនៃអញ្ញមញ្ញៈ ទោះបីជាមានការបានខ្លះ ក្នុងធម៌មានរូបដល់ធម៌មិនមានរូបក្នុងកាលខ្លះក៏ដោយ ក៏មិនបានសង្គ្រោះយកនូវអញ្ញមញ្ញភាពនោះដោយពាក្យ (ថា អញ្ញមញ្ញំ) ឡើយ។ ម៉្យាងទៀត សាមីវចនៈ (វិភត្តិទី៦) ក្នុងពាក្យថា "ចតុសមុដ្ឋានិកស្ស រូបស្ស" នេះ គួរជ្រាបថា ប្រើក្នុងអត្ថជាចំណែកនៃសមុទាយៈ (សមុទាយេកទេសៈ) ក្នុងកម្មសមុដ្ឋានរូប ដែលជាចំណែកមួយនៃរូបមានសមុដ្ឋាន៤ ឬប្រើក្នុងអត្ថនៃនិទ្ធារណៈ។


Sahajātapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសហជាតប្បច្ចយនិទ្ទេស ចប់ហើយ។


8. Nissayapaccayaniddesavaṇṇanā

៨. ការអធិប្បាយនិស្សយប្បច្ចយនិទ្ទេស


8. Nissayapaccayaniddese ‘‘rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānaṃ kismiñci kāle’’ti idaṃ na labbhati. Yaṃ panettha labbhati ‘‘rūpino dhammā kecī’’ti, tattha [Pg.185] te eva dhamme dassetuṃ ‘‘cakkhāyatana’’ntiādi vuttanti. ‘‘Vatthurūpaṃ pañcavokārabhave’’ti vuttattā ‘‘ṭhapetvā āruppavipāka’’nti idaṃ na vattabbanti ce? Na, ‘‘tebhūmakavipākassā’’ti vutte pañcavokārabhave anuppajjanakaṃ ṭhapetabbaṃ ajānantassa tassa pakāsetabbattā.

៨. ក្នុងនិស្សយប្បច្ចយនិទ្ទេសនេះ ពាក្យថា "រូបិនោ ធម្មា អរូបីនំ ធម្មានំ កិស្មិញ្ចិ កាលេ" នេះ មិនបានឡើយ។ តែចំណែកណាដែលបានក្នុងនិស្សយប្បច្ចយនិទ្ទេសនេះថា "រូបិនោ ធម្មា កេចិ" ក្នុងពាក្យនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា "ចក្ខាយតនំ" ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញនូវធម៌ទាំងនោះឯង។ ប្រសិនបើចោទថា ព្រោះតែបានពោលហើយថា "វត្ថុរូបក្នុងបញ្ចវោការភព" ដូច្នេះ ពាក្យថា "ឋបេត្វា អារុប្បវិបាកំ" (លើកលែងតែអារុប្បវិបាក) នេះ មិនគួរពោលឡើយ? ឆ្លើយថា មិនមែនមិនគួរពោលនោះទេ គឺគួរពោលពិតមែន ព្រោះកាលបើពោលថា "តេភូមកវិបាកស្ស" ដូច្នេះ ដើម្បីបង្ហាញច្បាស់ដល់បុគ្គលដែលមិនដឹងនូវអារុប្បវិបាក៤ ដែលមិនកើតឡើងក្នុងបញ្ចវោការភព ដែលជាធម៌គួរលើកលែងនោះ ទើបត្រូវសម្តែង (នូវការលើកលែងនោះ) ឲ្យប្រាកដ។


Nissayapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយនិស្សយប្បច្ចយនិទ្ទេស ចប់ហើយ។


9. Upanissayapaccayaniddesavaṇṇanā

៩. ការអធិប្បាយឧបនិស្សយប្បច្ចយនិទ្ទេស


9. Te tayopi rāsayoti upanissaye tayo anekasaṅgāhakatāya rāsayoti vadati. Etasmiṃ pana upanissayaniddese ye purimā yesaṃ pacchimānaṃ anantarūpanissayā honti, te tesaṃ sabbesaṃ ekanteneva honti, na kesañci kadāci, tasmā yesu padesu anantarūpanissayo saṅgahito, tesu ‘‘kesañcī’’ti na sakkā vattunti na vuttaṃ. Ye pana purimā yesaṃ pacchimānaṃ ārammaṇapakatūpanissayā honti, te tesaṃ na sabbesaṃ ekantena honti, yesaṃ uppattipaṭibāhikā paccayā balavanto honti, tesaṃ na honti, itaresaṃ honti. Tasmā yesu padesu anantarūpanissayo na labbhati, tesu ‘‘kesañcī’’ti vuttaṃ. Siddhānaṃ paccayadhammānaṃ yehi paccayuppannehi akusalādīhi bhavitabbaṃ, tesaṃ kesañcīti ayañcettha attho, na pana avisesena akusalādīsu kesañcīti.

៩. ពាក្យថា "តេ តយោបិ រាសយោ" នេះ ព្រះសង្គហការៈហៅឧបនិស្ស័យទាំង៣ ថាជា "រាសិ" (គំនរ) ព្រោះតែការសង្គ្រោះយកនូវធម៌ជាបច្ច័យជាច្រើន។ តែក្នុងឧបនិស្សយនិទ្ទេសនេះ ធម៌មុនៗណា ដែលជាអនន្តរូបនិស្ស័យនៃធម៌ក្រោយៗណា ធម៌ទាំងនោះរមែងជាអនន្តរូបនិស្ស័យនៃធម៌ក្រោយៗទាំងអស់នោះដោយពិតប្រាកដ មិនមែនជាបច្ច័យដល់ធម៌ខ្លះក្នុងកាលខ្លះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងបទទាំងឡាយណាដែលបានសង្គ្រោះយកអនន្តរូបនិស្ស័យ ក្នុងបទទាំងនោះ មិនអាចពោលពាក្យថា "កេសញ្ចិ" (ដល់ធម៌ខ្លះ) បានឡើយ ព្រះមានព្រះភាគទើបមិនត្រាស់ទុក។ តែធម៌មុនៗណា ដែលជាអារម្មណូបនិស្ស័យ និងបកតូបនិស្ស័យនៃធម៌ក្រោយៗណា ធម៌ទាំងនោះមិនមែនជាអារម្មណូបនិស្ស័យ និងបកតូបនិស្ស័យនៃធម៌ក្រោយៗទាំងអស់នោះដោយពិតប្រាកដឡើយ គឺធម៌ក្រោយៗណាដែលមានបច្ច័យជាគ្រឿងរារាំងការកើតឡើងដ៏មានកម្លាំង ធម៌ទាំងនោះរមែងមិនមាន (អារម្មណូបនិស្ស័យ និងបកតូបនិស្ស័យ) ឡើយ តែរមែងមានដល់ធម៌ក្រៅពីនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងបទទាំងឡាយណាដែលមិនបានអនន្តរូបនិស្ស័យ ក្នុងបទទាំងនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា "កេសញ្ចិ"។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីក្នុងពាក្យថា "កេសញ្ចិ" នេះ គួរជ្រាបថា ធម៌ជាបច្ចយុប្បន្នមានអកុសលជាដើមណា ដែលត្រូវកើតឡើងដោយអំណាចនៃធម៌ជាបច្ច័យដែលសម្រេចហើយ ធម៌ទាំងនោះរមែងជាបច្ច័យដល់ធម៌ជាបច្ចយុប្បន្នខ្លះ (កេសញ្ចិ) តែមិនមែនមានន័យថា ដល់ធម៌ខ្លះក្នុងអកុសលជាដើមដោយមិនមានការកំណត់នោះឡើយ។


Purimā purimā kusalā…pe… abyākatānaṃ dhammānanti yesaṃ upanissayapaccayena bhavitabbaṃ, tesaṃ abyākatānaṃ pacchimānanti daṭṭhabbaṃ. Na hi rūpābyākataṃ upanissayaṃ labhatīti. Kathaṃ? Ārammaṇānantarūpanissaye tāva na labhati anārammaṇattā pubbāparaniyamena appavattito ca, pakatūpanissayañca na labhati acetanena rūpasantānena pakatassa abhāvato. Yathā hi arūpasantānena saddhādayo nipphāditā utubhojanādayo ca upasevitā, na evaṃ rūpasantānena. Yasmiñca utubījādike kammādike ca sati rūpaṃ pavattati, na taṃ tena pakataṃ hoti. Sacetanasseva hi uppādanupatthambhanupayogādivasena cetanaṃ pakappanaṃ pakaraṇaṃ, rūpañca acetananti. Yathā ca nirīhakesu paccayāyattesu dhammesu kesañci sārammaṇasabhāvatā hoti, kesañci na, evaṃ [Pg.186] sappakaraṇasabhāvatā nippakaraṇasabhāvatā ca daṭṭhabbā. Utubījādayo pana aṅkurādīnaṃ tesu asantesu abhāvato eva paccayā, na pana upanissayādibhāvatoti. Purimapurimānaṃyeva panettha upanissayapaccayabhāvo bāhullavasena pākaṭavasena ca vutto. ‘‘Anāgate khandhe patthayamāno dānaṃ detī’’tiādivacanato (paṭṭhā. 2.18.8) pana anāgatāpi upanissayapaccayā honti, te purimehi ārammaṇapakatūpanissayehi taṃsamānalakkhaṇatāya idha saṅgayhantīti daṭṭhabbā.

ក្នុងបទថា "បុរិមា បុរិមា កុសលា...បេ... អព្យាកតានំ ធម្មានំ" នេះ គួរជ្រាបថា សំដៅយកធម៌អព្យាក្រឹតក្រោយៗណា ដែលត្រូវកើតឡើងដោយឧបនិស្សយប្បច្ច័យ។ ព្រោះថារូបអព្យាក្រឹតរមែងមិនបាននូវឧបនិស្ស័យឡើយ។ ដូចម្តេច? មុនដំបូង រូបអព្យាក្រឹតនោះមិនបាននូវអារម្មណូបនិស្ស័យ និងអនន្តរូបនិស្ស័យឡើយ ព្រោះតែភាពជាធម៌មិនមានអារម្មណ៍ និងព្រោះមិនកើតឡើងដោយការកំណត់មុននិងក្រោយ។ ទោះបីជាបកតូបនិស្ស័យក៏មិនបានដែរ ព្រោះតែរូបសន្តានដែលមិនមានចេតនា មិនមានធម៌ដែលធ្វើឡើងដោយចំណែកពិសេស (បកតៈ) ឡើយ។ ព្រោះថា ជំនឿ (សទ្ធា) ជាដើម ដែលសម្រេចបានដោយអរូបសន្តាន (នាមសន្តាន) ឬឧតុ និងភោជនជាដើម ដែលសេពគប់ហើយ យ៉ាងណា រូបសន្តានរមែងមិនមានយ៉ាងនោះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើឧតុ និងពូជជាដើម ឬកម្មជាដើមមាននៅ រូបរមែងប្រព្រឹត្តទៅ តែរូបនោះមិនមែនជាធម៌ដែលធ្វើឡើងដោយចំណែកពិសេស (បកតៈ) ដោយសារឧតុ និងពូជជាដើមនោះឡើយ។ ព្រោះថា ការសន្សំ (ចេតនា) ការចាត់ចែង (បកប្បនៈ) និងការធ្វើឲ្យសម្រេច (បករណៈ) ដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង ការឧបត្ថម្ភ និងការប្រើប្រាស់ជាដើម រមែងមានតែដល់ធម៌ដែលមានចេតនាប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯរូបជាធម៌មិនមានចេតនាឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមានការព្យាយាម ដែលអាស្រ័យនឹងបច្ច័យ ភាពជាធម៌មានអារម្មណ៍ (សារម្មណសភាវតា) រមែងមានដល់ធម៌ខ្លះ មិនមានដល់ធម៌ខ្លះ យ៉ាងណា ភាពជាធម៌មានទីតាំងដ៏មានកម្លាំង (សប្បករណសភាវតា) និងភាពជាធម៌មិនមានទីតាំងដ៏មានកម្លាំង (និប្បករណសភាវតា) ក៏គួរជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ តែឧតុ និងពូជជាដើម រមែងជាបច្ច័យដល់ពន្លកជាដើម ព្រោះតែការមិនមាននៃពន្លកទាំងនោះ កាលបើឧតុ និងពូជជាដើមនោះមិនមានប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាបច្ច័យដោយភាពជាឧបនិស្ស័យជាដើមឡើយ គួរជ្រាបយ៉ាងនេះ។ តែក្នុងឧបនិស្សយប្បច្ចយនិទ្ទេសនេះ ភាពជាឧបនិស្សយប្បច្ច័យនៃធម៌មុនៗប៉ុណ្ណោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុក ដោយអំណាចនៃភាពសម្បូរបែប និងដោយអំណាចនៃភាពប្រាកដច្បាស់។ តែព្រោះតែមានព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា "ប្រាថ្នានូវខន្ធក្នុងអនាគត ហើយថ្វាយទាន" ដូច្នេះ ទោះបីជាខន្ធអនាគតទាំងឡាយ ក៏ជាឧបនិស្សយប្បច្ច័យបានដែរ ខន្ធអនាគតទាំងនោះ គួរជ្រាបថា ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងទីនេះ ដោយអារម្មណូបនិស្ស័យ និងបកតូបនិស្ស័យមុនៗ ព្រោះតែមានលក្ខណៈស្មើគ្នានឹងអារម្មណូបនិស្ស័យ និងបកតូបនិស្ស័យនោះ។


Puggalopi senāsanampīti puggalasenāsanaggahaṇavasena upanissayabhāvaṃ bhajante dhamme dasseti, pi-saddena cīvarāraññarukkhapabbatādiggahaṇavasena upanissayabhāvaṃ bhajante sabbe saṅgaṇhāti. ‘‘Abyākato dhammo abyākatassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo’’tiādīsu hi ‘‘senāsanaṃ kāyikassa sukhassā’’tiādivacanena senāsanaggahaṇena upanissayabhāvaṃ bhajantāva dhammā upanissayapaccayena paccayoti imamatthaṃ dassentena puggalādīsupi ayaṃ nayo dassito hotīti. Paccuppannāpi ārammaṇapakatūpanissayā paccuppannatāya senāsanasamānalakkhaṇattā ettheva saṅgahitāti daṭṭhabbā. Vakkhati hi ‘‘paccuppannaṃ utuṃ bhojanaṃ senāsanaṃ upanissāya jhānaṃ uppādetī’’tiādinā senāsanassa paccuppannabhāvaṃ viya paccuppannānaṃ utuādīnaṃ pakatūpanissayabhāvaṃ, ‘‘paccuppannaṃ cakkhuṃ…pe… vatthuṃ paccuppanne khandhe garuṃ katvā assādetī’’tiādinā (paṭṭhā. 2.18.4) cakkhādīnaṃ ārammaṇūpanissayabhāvañcāti. Paccuppannānampi ca tādisānaṃ pubbe pakatattā pakatūpanissayatā daṭṭhabbā.

ក្នុងបទថា "បុគ្គលោបិ សេនាសនម្បិ" នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវធម៌ដែលចូលទៅដល់ភាពជាឧបនិស្ស័យ ដោយអំណាចនៃការកាន់យកនូវបុគ្គល និងសេនាសនៈ។ ដោយសព្ទថា "បិ" (សូម្បី) ព្រះអង្គទ្រង់សង្គ្រោះយកនូវធម៌ទាំងអស់ដែលចូលទៅដល់ភាពជាឧបនិស្ស័យ ដោយអំណាចនៃការកាន់យកនូវចីវរ ព្រៃ ដើមឈើ ភ្នំ ជាដើម។ ព្រោះថាក្នុងបាលីមានជាដើមថា "ធម៌ជាអព្យាក្រឹត ជាបច្ច័យដល់ធម៌ជាអព្យាក្រឹត ដោយឧបនិស្សយប្បច្ច័យ" នោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីនេះថា "ធម៌ទាំងឡាយណាដែលចូលទៅដល់ភាពជាឧបនិស្ស័យ ដោយការកាន់យកនូវសេនាសនៈ ដោយព្រះពុទ្ធដីកាមានជាដើមថា សេនាសនៈ ជាបច្ច័យនៃសុខតាមផ្លូវកាយ ធម៌ទាំងនោះរមែងជាបច្ច័យដោយឧបនិស្សយប្បច្ច័យ" ដូច្នេះ ព្រះអង្គក៏ឈ្មោះថាទ្រង់បង្ហាញនូវន័យនេះ សូម្បីក្នុងបុគ្គលជាដើមដែរ គួរជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ទោះបីជាអារម្មណូបនិស្ស័យ និងបកតូបនិស្ស័យជាបច្ចុប្បន្នក៏ដោយ ក៏គួរជ្រាបថា ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងទីនេះឯង ព្រោះតែមានលក្ខណៈស្មើគ្នានឹងសេនាសនៈ ដោយភាពជាបច្ចុប្បន្ន។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគនឹងត្រាស់សម្តែងនូវភាពជាបកតូបនិស្ស័យនៃឧតុជាដើមជាបច្ចុប្បន្ន ដូចជាភាពជាបច្ចុប្បន្ននៃសេនាសនៈ ដោយព្រះពុទ្ធដីកាមានជាដើមថា "អាស្រ័យនូវឧតុ ភោជន សេនាសនៈជាបច្ចុប្បន្ន ហើយញ៉ាំងឈានឲ្យកើតឡើង" ដូច្នេះ និងត្រាស់សម្តែងនូវភាពជាអារម្មណូបនិស្ស័យនៃចក្ខុជាដើម ដោយព្រះពុទ្ធដីកាមានជាដើមថា "ធ្វើនូវចក្ខុជាបច្ចុប្បន្ន...បេ... វត្ថុ និងខន្ធទាំងឡាយជាបច្ចុប្បន្ន ឲ្យជាអារម្មណ៍ដ៏ធ្ងន់ ហើយត្រេកអរ" ដូច្នេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាបកតូបនិស្ស័យនៃធម៌ជាបច្ចុប្បន្នទាំងនោះ គួរជ្រាបថា ព្រោះតែធម៌ទាំងនោះត្រូវបានធ្វើឲ្យសម្រេច ឬសេពគប់ហើយក្នុងកាលមុន។


Kasiṇārammaṇādīni ārammaṇameva honti, na upanissayoti iminā adhippāyena ‘‘ekaccāyā’’ti āha.

ព្រះសង្គហការៈពោលពាក្យថា "ឯកច្ចាយ" (ដល់ធម៌ខ្លះ) ដោយបំណងថា កសិណារម្មណ៍ជាដើម រមែងជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាឧបនិស្ស័យឡើយ។


Arūpāvacarakusalampi yasmiṃ kasiṇādimhi jhānaṃ anuppāditaṃ, tasmiṃ anuppannajhānuppādane sabbassa ca uppannajhānassa samāpajjane iddhividhādīnaṃ abhiññānañca upanissayoti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘tebhūmakakusalo catubhūmakassapi kusalassā’’ti. Vuttampi cetaṃ ‘‘arūpāvacaraṃ saddhaṃ upanissāya rūpāvacaraṃ jhānaṃ vipassanaṃ maggaṃ abhiññaṃ samāpattiṃ uppādetī’’ti (paṭṭhā. 4.13.285). Kāmāvacarakusalaṃ rūpāvacarārūpāvacaravipākānampi taduppādakakusalānaṃ upanissayabhāvavasena[Pg.187], paṭisandhiniyāmakassa cutito purimajavanassa ca vasena upanissayo, rūpāvacarakusalaṃ arūpāvacaravipākassa, arūpāvacarakusalañca rūpāvacaravipākassa taduppādakakusalūpanissayabhāvenāti evaṃ paccekaṃ tebhūmakakusalānaṃ catubhūmakavipākassa tebhūmakakiriyassa ca yathāyogaṃ paccayabhāvo veditabbo. Pāḷiyampi hi pakatūpanissayo nayadassanamatteneva pañhāvāresu vissajjitoti.

សូម្បីតែអរូបាវចរកុសល ក៏ជាឧបនិស្ស័យក្នុងការញ៉ាំងឈានដែលមិនទាន់កើតឲ្យកើតឡើង ក្នុងកសិណារម្មណ៍ជាដើមណាដែលឈានមិនទាន់កើតឡើង និងក្នុងការចូលឈានដែលកើតឡើងហើយទាំងអស់ និងដល់អភិញ្ញាទាំងឡាយមានឥទ្ធិវិធិជាដើម ព្រះសង្គហការៈសំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបពោលថា "តេភូមកកុសលោ ចតុភូមកស្សបិ កុសលស្ស" (កុសលជាត្រៃភូមិក ជាបច្ច័យដល់កុសលជាចតុភូមិក)។ សូម្បីតែព្រះពុទ្ធដីកានេះ ក៏ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា "អាស្រ័យនូវសទ្ធាជាអរូបាវចរ ហើយញ៉ាំងរូបាវចរឈាន វិបស្សនា មគ្គ អភិញ្ញា សមាបត្តិ ឲ្យកើតឡើង" ដូច្នេះ។ កាមាវចរកុសល ជាឧបនិស្ស័យដល់រូបាវចរវិបាក និងអរូបាវចរវិបាកទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃភាពជាឧបនិស្ស័យនៃកុសលដែលញ៉ាំងវិបាកនោះឲ្យកើតឡើង និងដោយអំណាចនៃជវនៈមុនចុតី ដែលជាគ្រឿងកំណត់បដិសន្ធិ។ រូបាវចរកុសល ជាឧបនិស្ស័យដល់អរូបាវចរវិបាក និងអរូបាវចរកុសល ជាឧបនិស្ស័យដល់រូបាវចរវិបាក ដោយភាពជាឧបនិស្ស័យនៃកុសលដែលញ៉ាំងវិបាកនោះឲ្យកើតឡើង គួរជ្រាបនូវភាពជាបច្ច័យនៃកុសលជាត្រៃភូមិកទាំងឡាយ ដល់វិបាកជាចតុភូមិក និងកិរិយាជាត្រៃភូមិក តាមគួរដល់ការប្រកប យ៉ាងនេះជាលំដាប់។ ព្រោះថាសូម្បីក្នុងបាលី ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់ដោះស្រាយបកតូបនិស្ស័យក្នុងបញ្ហាវារៈទាំងឡាយ ដោយគ្រាន់តែបង្ហាញនូវន័យប៉ុណ្ណោះ។


Iminā pana nayenāti lokuttaranibbattanaṃ upanissāya sinehuppādanalesenāti attho. Lokuttarā pana dhammā akusalānaṃ na kenaci paccayena paccayo hontīti na idaṃ sārato daṭṭhabbanti adhippāyo. Kāmāvacarāditihetukabhavaṅgaṃ kāyikasukhādi ca rūpāvacarādikusalānaṃ upanissayo, arūpāvacaravipāko rūpāvacarakusalassa taṃ patthetvā tannibbattakakusaluppādanatthaṃ uppādiyamānassa, rūpāvacarakiriyassa ca pubbe nivuṭṭhādīsu arūpāvacaravipākajānanatthaṃ jhānābhiññāyo uppādentassa arahato, catubhūmakavipākānaṃ pana taduppādakakusalūpanissayabhāvavasena so so vipāko upanissayo. Tenāha ‘‘tathā tebhūmakavipāko’’ti. Yadipi arahattaphalattaṃ jhānavipassanā uppādeti anāgāmī, na pana tena taṃ kadāci diṭṭhapubbaṃ puthujjanādīhi sotāpattiphalādīni viya, tasmā tāni viya tesaṃ jhānādīnaṃ imassa ca aggaphalaṃ na jhānādīnaṃ upanissayo. Upaladdhapubbasadisameva hi anāgatampi upanissayoti. Tenāha ‘‘upariṭṭhimaṃ kusalassapī’’ti.

ក្នុងបទថា "ឥមិនា បន នយេន" នេះ មានសេចក្តីថា អាស្រ័យការកើតឡើងនៃលោកុត្តរធម៌ ហើយញ៉ាំងសេចក្តីស្រឡាញ់ (សិនេហៈ) ឲ្យកើតឡើង ដោយល្បិចនៃន័យបន្តិចបន្តួច។ តែលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយ មិនមែនជាបច្ច័យដល់អកុសលធម៌ទាំងឡាយដោយបច្ច័យណាមួយឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យនេះ មិនគួរគិតថាជាខ្លឹមសារឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។ កាមាវចរតិហេតុកភវង្គជាដើម និងកាយិកសុខជាដើម ជាឧបនិស្ស័យដល់រូបាវចរកុសលជាដើម។ អរូបាវចរវិបាក ជាឧបនិស្ស័យដល់រូបាវចរកុសលដែលបម្រុងនឹងកើតឡើង ដើម្បីប្រាថ្នានូវអរូបាវចរវិបាកនោះ ហើយញ៉ាំងកុសលដែលបង្កើតវិបាកនោះឲ្យកើតឡើង និងជាឧបនិស្ស័យដល់រូបាវចរកិរិយារបស់ព្រះអរហន្តដែលញ៉ាំងឈានអភិញ្ញាឲ្យកើតឡើង ដើម្បីដឹងនូវអរូបាវចរវិបាកក្នុងខន្ធដែលធ្លាប់រស់នៅកាលពីមុនជាដើម។ ចំណែកឯវិបាកជាចតុភូមិកទាំងឡាយ វិបាកនោះៗជាឧបនិស្ស័យ ដោយអំណាចនៃភាពជាឧបនិស្ស័យនៃកុសលដែលបង្កើតវិបាកនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា "តថា តេភូមកវិបាកោ" (វិបាកជាត្រៃភូមិកក៏យ៉ាងនោះដែរ)។ ទោះបីជាព្រះអនាគាមីញ៉ាំងឈាន និងវិបស្សនាឲ្យកើតឡើង ដើម្បីព្រះអរហត្តផលក៏ដោយ តែព្រះអរហត្តផលនោះ ព្រះអនាគាមីនោះមិនដែលធ្លាប់ឃើញឡើយ ដូចជាបុថុជ្ជនជាដើមមិនដែលធ្លាប់ឃើញសោតាបត្តិផលជាដើមដូច្នោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ដូចជាសោតាបត្តិផលជាដើមទាំងនោះ មិនមែនជាឧបនិស្ស័យដល់ឈានជាដើមរបស់បុថុជ្ជនទាំងនោះយ៉ាងណា ព្រះអរហត្តផល (អគ្គផល) នេះ ក៏មិនមែនជាឧបនិស្ស័យដល់ឈានជាដើមរបស់ព្រះអនាគាមីនេះយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ទោះបីជាធម៌អនាគត ក៏ជាឧបនិស្ស័យបានដែរ តែត្រូវតែជាធម៌ដែលមានសភាពដូចគ្នាដែលធ្លាប់បានរួចមកហើយប៉ុណ្ណោះ គួរជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា "ឧបរិដ្ឋិមំ កុសលស្សបិ" (សូម្បីដល់កុសលជាន់ខ្ពស់)។


Kiriyaatthapaṭisambhidādimpi patthetvā dānādikusalaṃ karontassa tebhūmakakiriyāpi catubhūmakassapi kusalassa upanissayapaccayena paccayo. Yonisomanasikāre vattabbameva natthi, taṃ upanissāya rāgādiuppādane akusalassa, kusalākusalūpanissayabhāvamukhena catubhūmakavipākassa. Evaṃ kiriyassapi yojetabbaṃ. Tenāha ‘‘kiriyasaṅkhātopi pakatūpanissayo catubhūmakānaṃ kusalādikhandhānaṃ hotiyevā’’ti. Nevavipākanavipākadhammadhammesu pana utubhojanasenāsanānameva tiṇṇaṃ rāsīnaṃ pakatūpanissayabhāvadassanaṃ nayadassanamevāti. Imasmiṃ paṭṭhānamahāpakaraṇe āgatanayenāti idaṃ ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati na upanissayapaccayā, kusale khandhe paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpa’’nti [Pg.188] (paṭṭhā. 1.1.91) evamādikaṃ upanissayapaṭikkhepaṃ, anulome ca anāgamanaṃ sandhāya vuttaṃ. Suttantikapariyāyenāti ‘‘viññāṇūpanisaṃ nāmarūpaṃ, nāmarūpanisaṃ saḷāyatana’’ntiādikena (saṃ. ni. 2.23),

សូម្បីតែកិរិយាមានអត្ថបដិសម្ភិទាជាដើម ដល់បុគ្គលដែលប្រាថ្នាហើយធ្វើនូវកុសលមានទានជាដើម កិរិយាជាត្រៃភូមិកក៏ជាបច្ច័យដល់កុសលជាចតុភូមិក ដោយឧបនិស្សយប្បច្ច័យ។ ក្នុងយោនិសោមនសិការៈ ដែលជាកិរិយា មិនបាច់និយាយឡើយ គឺអាស្រ័យយោនិសោមនសិការៈនោះ ហើយញ៉ាំងរាគៈជាដើមឲ្យកើតឡើង រមែងជាបច្ច័យដល់អកុសល ដោយឧបនិស្សយប្បច្ច័យ និងជាបច្ច័យដល់វិបាកជាចតុភូមិក ដោយអំណាចនៃភាពជាឧបនិស្ស័យនៃកុសល និងអកុសល។ សូម្បីតែកិរិយា ក៏គួរប្រកបយ៉ាងនេះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា "កិរិយាសង្ខាតោបិ បកតូបនិស្សយោ ចតុភូមកានំ កុសលាខន្ធានំ ហោតិយេវ" (សូម្បីបកតូបនិស្ស័យដែលរាប់ថាជាកិរិយា ក៏រមែងជាបច្ច័យដល់កុសលខន្ធជាចតុភូមិកពិតមែន)។ តែក្នុងនេវវិបាកនវិបាកធម្មធម៌ទាំងឡាយ ការបង្ហាញនូវភាពជាបកតូបនិស្ស័យនៃឧតុ ភោជន និងសេនាសនៈប៉ុណ្ណោះ ដល់គំនរទាំង៣ (កុសល អកុសល អព្យាក្រឹត) គួរជ្រាបថា ជាការបង្ហាញត្រឹមតែន័យប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "ដោយន័យដែលមកក្នុងមហាបករណ៍បដ្ឋាននេះ" នេះ ព្រះសង្គហការៈពោលសំដៅយកការបដិសេធឧបនិស្ស័យ មានជាដើមថា "ធម៌ជាអព្យាក្រឹត កើតឡើងព្រោះអាស្រ័យធម៌ជាកុសល មិនមែនដោយឧបនិស្សយប្បច្ច័យឡើយ គឺចិត្តសមុដ្ឋានរូប កើតឡើងព្រោះអាស្រ័យកុសលខន្ធទាំងឡាយ" ដូច្នេះ និងសំដៅយកការមិនមកក្នុងអនុលោម។ ពាក្យថា "ដោយបរិយាយនៃព្រះសូត្រ" នេះ សំដៅយកបាលីមានជាដើមថា "នាមរូប មានវិញ្ញាណជាឧបនិស្ស័យ (គ្រឿងអាស្រ័យដ៏មានកម្លាំង) សឡាយតនៈ មាននាមរូបជាឧបនិស្ស័យ" ដូច្នេះ។


‘‘Yathāpi pabbato selo, araññasmiṃ brahāvane;

Taṃ rukkhā upanissāya, vaḍḍhante te vanappatī’’ti (a. ni. 3.49). –

"ភ្នំថ្មដិតណែន ក្នុងព្រៃធំ យ៉ាងណា ពួកឈើធំៗក្នុងព្រៃ អាស្រ័យនូវភ្នំថ្មនោះ ហើយរមែងលូតលាស់ចម្រើនឡើង យ៉ាងនោះដែរ" ដូច្នេះ។


Ādikena ca.

និងបាលីមានជាដើមដូច្នោះ។


Upanissayapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយឧបនិស្សយប្បច្ចយនិទ្ទេស ចប់ហើយ។


10. Purejātapaccayaniddesavaṇṇanā

១០. ការអធិប្បាយបុរេជាតប្បច្ចយនិទ្ទេស


10. Nayadassanavasena yāni vinā ārammaṇapurejātena na vattanti, tesaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ ārammaṇapurejātadassanena manodvārepi yaṃ yadārammaṇapurejātena vattati, tassa tadālambitaṃ sabbampi rūparūpaṃ ārammaṇapurejātanti dassitameva hoti, sarūpena pana adassitattā ‘‘sāvasesavasena desanā katā’’ti āha. Cittavasena kāyaṃ pariṇāmayato iddhividhābhiññāya ca aṭṭhārasasu yaṃkiñci ārammaṇapurejātaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.

១០. ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវន័យ ចិត្តទាំងឡាយមានចក្ខុវិញ្ញាណជាដើមណា ដែលមិនប្រព្រឹត្តទៅដោយវៀរចាកអារម្មណបុរេជាតៈ ការបង្ហាញនូវអារម្មណបុរេជាតប្បច្ច័យនៃចិត្តទាំងនោះ ឈ្មោះថាព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញហើយ សូម្បីក្នុងមនោទ្វារ កាលណាអារម្មណ៍ណាប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃអារម្មណបុរេជាតៈ រូបរូបទាំងអស់ដែលជាអារម្មណ៍ក្នុងកាលនោះ រមែងជាអារម្មណបុរេជាតៈ។ តែព្រោះតែមិនបានបង្ហាញដោយសរូបៈ (រូបរាងពិតប្រាកដ) ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា "សាវសេសវសេន ទេសនា កតា" (ការសម្តែងធម៌ធ្វើឡើងដោយអំណាចនៃធម៌ដែលនៅសេសសល់)។ គួរជ្រាបថា ក្នុងរូបរូប១៨យ៉ាងនោះ រូបណាមួយរមែងជាអារម្មណបុរេជាតៈបាន ដល់បុគ្គលដែលញ៉ាំងរូបកាយឲ្យលំអោនទៅដោយអំណាចនៃចិត្ត និងដល់ឥទ្ធិវិធអភិញ្ញា។


Tadārammaṇabhāvinoti ettha paṭisandhibhāvino vatthupurejātābhāvena itarassapi abhāvā aggahaṇaṃ. Bhavaṅgabhāvino pana gahaṇaṃ kātabbaṃ na vā kātabbaṃ paṭisandhiyā viya aparibyattassa ārammaṇassa ārammaṇamattabhāvato, ‘‘manodhātūnañcā’’ti ettha santīraṇabhāvino manoviññāṇadhātuyāpi.

ក្នុងពាក្យថា "Tadārammaṇabhāvinoti" នេះ ការមិនកាន់យកមហវិបាកដែលជាបដិសន្ធិ ព្រោះមិនមានវត្ថុបុរេជាតៈ និងព្រោះមិនមានបច្ច័យដទៃទៀត (អារម្មណបុរេជាតៈ) ឡើយ។ ប៉ុន្តែ ការកាន់យកមហវិបាកដែលជាភវង្គ គប្បីធ្វើក៏បាន មិនធ្វើក៏បាន ព្រោះភាពជាអារម្មណ៍ត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ នៃអារម្មណ៍ដែលមិនប្រាកដច្បាស់ ដូចជាបដិសន្ធិចិត្តដែរ។ ក្នុងពាក្យថា "manodhātūnañcā" នេះ សូម្បីមនោវិញ្ញាណធាតុដែលជាសន្តីរណៈ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ។


Purejātapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការបរិយាយអំពីបុរេជាតបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


11. Pacchājātapaccayaniddesavaṇṇanā

១១. ការបរិយាយអំពីបច្ឆាជាតបច្ចយនិទ្ទេស


11. Tassevāti [Pg.189] idaṃ kāmāvacararūpāvacaravipākānaṃ niravasesadassitapurejātadassanavasena vuttaṃ, rūpāvacaravipāko pana āhārasamuṭṭhānassa na hotīti.

១១. ពាក្យថា "Tassevāti" នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញបុរេជាតធម៌ ដែលបានបង្ហាញដោយមិនមានសេសសល់ នៃកាមាវចរវិបាក និងរូបាវចរវិបាកទាំងឡាយ ប៉ុន្តែ រូបាវចរវិបាក មិនមែនជាបច្ឆាជាតបច្ច័យដល់រូបដែលកើតអំពីអាហារឡើយ។


Pacchājātapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការបរិយាយអំពីបច្ឆាជាតបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


12. Āsevanapaccayaniddesavaṇṇanā

១២. ការបរិយាយអំពីអាសេវនបច្ចយនិទ្ទេស


12. Paguṇatarabalavatarabhāvavisiṭṭhanti etena vipākābyākatato viseseti.

១២. ពាក្យថា "Paguṇatarabalavatarabhāvavisiṭṭhaṃ" នេះ ព្រះអង្គធ្វើការញែក (កុសលធម៌ជាដើមដែលជាអាសេវនបច្ច័យ) ចេញពីវិបាកអព្យាកតធម៌។


Āsevanapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការបរិយាយអំពីអាសេវនបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


13. Kammapaccayaniddesavaṇṇanā

១៣. ការបរិយាយអំពីកម្មបច្ចយនិទ្ទេស


13. Cetanāsampayuttakammaṃ abhijjhādi kammapaccayo na hotīti ‘‘cetanākammamevā’’ti āha. Satipi hi vipākadhammadhammatte na cetanāvajjā evaṃsabhāvāti. Attano phalaṃ uppādetuṃ samatthenāti kammassa samatthatā tassa kammapaccayabhāvo vuttāti daṭṭhabbā.

១៣. ពាក្យថា «ចេតនាកម្មនោះឯង» ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលសំដៅថា កម្មដែលសម្បយុត្តដោយចេតនា មានអភិជ្ឈាជាដើម មិនមែនជាកម្មបច្ច័យឡើយ។ ព្រោះថា ទោះបីជាធម៌ដែលមានសភាវៈបង្កើតផលក៏ដោយ តែធម៌ទាំងឡាយដែលវៀរចាកចេតនា មិនមានសភាវៈបែបនេះ (គឺមិនអាចជួយឧបត្ថម្ភដោយអំណាចកម្មបច្ច័យ) ឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា «ដោយធម៌ដ៏សមគួរដើម្បីញ៉ាំងផលរបស់ខ្លួនឲ្យកើតឡើង» គប្បីជ្រាបថា ភាពជាអ្នកអាចធ្វើបាន គឺអានុភាពរបស់កម្ម ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលថា ជាភាពនៃកម្មបច្ច័យរបស់ផល គឺវិបាកនាមក្ខន្ធ និងកដត្តារូបនោះឯង។


Pañcavokāreyeva, na aññatthāti etena kāmāvacaracetanā ekavokāre rūpampi na janetīti dasseti.

ដោយពាក្យថា «ក្នុងបញ្ចវោការភពប៉ុណ្ណោះ មិនមែនក្នុងភពដទៃឡើយ» នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញថា កាមាវចរចេតនា មិនញ៉ាំងរូបឲ្យកើតឡើង សូម្បីក្នុងឯកវោការភពឡើយ។


Kammapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីកម្មបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


14. Vipākapaccayaniddesavaṇṇanā

១៤. ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីវិបាកបច្ចយនិទ្ទេស


14. Vipākapaccayaniddese yesaṃ ekantena vipāko vipākapaccayo hoti, tesaṃ vasena nayadassanaṃ kataṃ. Na hi āruppe bhūmidvayavipāko rūpassa paccayo hoti.

១៤. ក្នុងវិបាកបច្ចយនិទ្ទេស ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវវិធី (ណយ្យៈ) ដោយអំណាចនៃវិបាកនាមក្ខន្ធទាំងឡាយណា ដែលមានវិបាកជាវិបាកបច្ច័យដោយចំណែកមួយ (ពិតប្រាកដ)។ ព្រោះថា វិបាកក្នុងភូមិទាំងពីរ (កាមភូមិ និងរូបភូមិ) មិនមែនជាបច្ច័យដល់រូប ក្នុងអរូបភពឡើយ។


Vipākapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីវិបាកបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


15. Āhārapaccayaniddesavaṇṇanā

១៥. ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីអាហារបច្ចយនិទ្ទេស


15. Kabaḷaṃ [Pg.190] karitvā ajjhoharitovāti asitapītādivatthūhi saha ajjhoharitovāti vuttaṃ hoti. Pātabbasāyitabbānipi hi sabhāvavasena kabaḷāyeva hontīti.

១៥. ពាក្យថា «ធ្វើឲ្យជាពំនូតហើយលេបចូលទៅ» មានសេចក្តីថា លេបចូលទៅជាមួយគ្នានឹងវត្ថុទាំងឡាយ មានអាហារដែលស៊ីហើយ និងទឹកដែលផឹកហើយជាដើម។ ព្រោះថា សូម្បីតែទឹកដែលគួរផឹក និងរបស់ដែលគួរលិទ្ធភ្លក្សជាដើម ក៏ចាត់ទុកជាពំនូតអាហារ (កពឡិង្ការាហារ) ដូចគ្នា ដោយអំណាចនៃសភាវៈ។


Sesatisantatisamuṭṭhānassa anupālakova hutvāti ettha cittasamuṭṭhānassa āhārapaccayabhāvo vicāretvā gahetabbo. Na hi cittasamuṭṭhāno kabaḷīkāro āhāro nocittasamuṭṭhāno tadubhayañca cittasamuṭṭhānakāyassa āhārapaccayo vutto, tividhopi pana so nocittasamuṭṭhānakāyassa vuttoti.

ក្នុងពាក្យថា «ជាអ្នកគ្រប់គ្រងរក្សានូវរូបសន្តតិបីដទៃទៀតប៉ុណ្ណោះ» នេះ គប្បីពិចារណាហើយកាន់យកនូវភាពជាអាហារបច្ច័យនៃកពឡិង្ការាហារ ដល់កាយដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគមិនបានត្រាស់ថា កពឡិង្ការាហារដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋានក្តី ដែលមិនមានចិត្តជាសមុដ្ឋានក្តី ឬទាំងពីរបែបនោះក្តី ជាអាហារបច្ច័យដល់កាយដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋានឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់ត្រាស់ថា កពឡិង្ការាហារសូម្បីទាំងបីប្រការនោះ ជាបច្ច័យដល់កាយដែលមិនមានចិត្តជាសមុដ្ឋានវិញ។


Āhārapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីអាហារបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


16. Indriyapaccayaniddesavaṇṇanā

១៦. ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីឥន្ទ្រិយបច្ចយនិទ្ទេស


16. Arūpajīvitindriyampi saṅgahitanti missakattā jīvitindriyaṃ na sabbena sabbaṃ vajjitabbanti adhippāyo.

១៦. ពាក្យថា «សូម្បីអរូបជីវិតិន្ទ្រិយក៏សង្គ្រោះចូលដែរ» មានអធិប្បាយថា ព្រោះតែភាពច្រឡំគ្នា (រវាងរូបជីវិតិន្ទ្រិយ និងនាមជីវិតិន្ទ្រិយ) ជីវិតិន្ទ្រិយទើបមិនត្រូវវៀរចាកដោយប្រការទាំងពួងឡើយ។


Avinibbhuttadhammānanti ettha ayaṃ adhippāyo – rūpārūpānaṃ aññamaññaṃ avinibbhuttavohāro natthīti arūpānaṃ indriyapaccayabhūtāni paccayantarāpekkhāni cakkhādīni attano vijjamānakkhaṇe avinibbhuttadhammānaṃ indriyapaccayataṃ apharantānipi indriyapaccayā siyuṃ. Yo pana nirapekkho indriyapaccayo avinibbhuttadhammānaṃ hoti, so attano vijjamānakkhaṇe tesaṃ indriyapaccayataṃ apharanto nāma natthi. Yadi ca itthindriyapurisindriyāni indriyapaccayo liṅgādīnaṃ siyuṃ, avinibbhuttānaṃ tesampi siyuṃ. Na hi rūpaṃ rūpassa, arūpaṃ vā arūpassa vinibbhuttassa indriyapaccayo atthīti. Sati cevaṃ itthipurisindriyehi avinibbhuttattā kalalādikāle ca liṅgādīni siyuṃ, yesaṃ tāni indriyapaccayataṃ phareyyuṃ, na ca pharanti. Tasmā na tehi tāni avinibbhuttakāni, avinibbhuttattābhāvato ca tesaṃ indriyapaccayataṃ na pharanti. Aññesaṃ pana yehi tāni sahajātāni, tesaṃ abījabhāvatoyeva na pharanti, tasmā āpannavinibbhuttabhāvānaṃ tesaṃ liṅgādīnaṃ avinibbhuttānaṃ aññesañca samānakalāpadhammānaṃ indriyapaccayatāya [Pg.191] apharaṇato tāni indriyapaccayo na hontīti. Yesaṃ bījabhūtāni itthipurisindriyāni, tesaṃ liṅgādīnaṃ aparamatthabhāvatoti keci, te pana kalalādikālepi liṅgādīnaṃ tadanurūpānaṃ atthitaṃ icchanti.

ក្នុងពាក្យថា «ដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនដាច់ចាកគ្នា» នេះ មានអធិប្បាយដូចតទៅ៖ ព្រោះមិនមានវោហារថា «មិនដាច់ចាកគ្នា» រវាងរូបធម៌ និងនាមធម៌ឡើយ ដូច្នេះ រូបធម៌ទាំងឡាយមានចក្ខុប្បសាទជាដើម ដែលជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យដល់នាមធម៌ទាំងឡាយ (មានចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម) និងដែលត្រូវអាស្រ័យបច្ច័យដទៃទៀត ទោះបីមិនអាចផ្សាយទៅកាន់ភាពជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលដាច់ចាកគ្នា (មានចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម) ក្នុងខណៈដែលខ្លួនកំពុងមានប្រាកដក៏ដោយ ក៏នៅតែជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យបាន។ ចំណែកឯឥន្ទ្រិយបច្ច័យណា ដែលមិនអាស្រ័យបច្ច័យដទៃ ដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនដាច់ចាកគ្នា (ដូចជាជីវិតិន្ទ្រិយពីរប្រការ) ឥន្ទ្រិយបច្ច័យនោះ ឈ្មោះថាមិនផ្សាយទៅកាន់ភាពជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនដាច់ចាកគ្នាទាំងនោះ ក្នុងខណៈដែលខ្លួនកំពុងមានប្រាកដ មិនមានឡើយ (គឺត្រូវតែផ្សាយទៅជានិច្ច)។ ប្រសិនបើឥត្ថិន្ទ្រិយ និងបុរិសិន្ទ្រិយ ជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យដល់លិង្គ (ភេទ) ជាដើមមែន ធម៌ទាំងនោះក៏គប្បីជាបច្ច័យដល់លិង្គជាដើមដែលមិនដាច់ចាកគ្នាទាំងនោះដែរ។ ព្រោះថា រូបធម៌មិនមែនជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យដល់រូបធម៌ដែលដាច់ចាកគ្នាឡើយ ឬនាមធម៌ក៏មិនមែនជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យដល់នាមធម៌ដែលដាច់ចាកគ្នាឡើយ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ព្រោះតែភាពមិនដាច់ចាកគ្នាអំពីឥត្ថិន្ទ្រិយ និងបុរិសិន្ទ្រិយ លិង្គទាំងឡាយជាដើម ក៏គប្បីមានក្នុងកាលមានកលលៈជាដើមដែរ ដែលឥន្ទ្រិយទាំងនោះគប្បីផ្សាយទៅកាន់ភាពជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យដល់លិង្គទាំងនោះបាន តែការពិតមិនបានផ្សាយទៅឡើយ។ ហេតុនោះ លិង្គទាំងឡាយជាដើមនោះ មិនមែនជាធម៌មិនដាច់ចាកគ្នាជាមួយឥន្ទ្រិយទាំងនោះឡើយ ហើយព្រោះតែមិនមានភាពជាធម៌មិនដាច់ចាកគ្នា ឥន្ទ្រិយទាំងនោះទើបមិនផ្សាយទៅកាន់ភាពជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យដល់លិង្គទាំងនោះ។ ម៉្យាងទៀត ឥន្ទ្រិយទាំងនោះមិនផ្សាយទៅកាន់ធម៌ដទៃទៀតដែលកើតរួមគ្នាជាមួយខ្លួនឡើយ ព្រោះតែភាពមិនមែនជាពូជ (អពីជភាព) នៃធម៌ទាំងនោះ ហេតុនោះ ព្រោះតែមិនផ្សាយទៅកាន់ភាពជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យដល់លិង្គទាំងឡាយជាដើមនោះ ដែលដល់នូវភាពជាធម៌ដាច់ចាកគ្នាហើយក្តី ដល់ធម៌ទាំងឡាយដទៃទៀតក្នុងកលាបជាមួយគ្នាដែលមិនដាច់ចាកគ្នាក្តី ឥត្ថិន្ទ្រិយ និងបុរិសិន្ទ្រិយទាំងនោះ ទើបមិនមែនជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។ គ្រូខ្លះពោលថា ព្រោះតែលិង្គទាំងឡាយជាដើម ដែលមានឥត្ថិន្ទ្រិយ និងបុរិសិន្ទ្រិយជាពូជនោះ មិនមែនជាបរមត្ថធម៌ (ទើបមិនជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យ) ប៉ុន្តែគ្រូទាំងនោះ ក៏យល់ស្របថាមានលិង្គជាដើមដ៏សមគួរដល់ខណៈនោះ សូម្បីក្នុងកាលមានកលលៈជាដើមដែរ។


Jātibhūmivasena vuttesu bhedesu kusalajātiyaṃ rūpāvacarakusalameva āruppe ṭhapetabbanti ‘‘ṭhapetvā pana rūpāvacarakusalaṃ avasesā kusalākusalā’’ti vuttaṃ. Paṭhamalokuttaraṃ pana domanassayuttañca visuṃ ekā jāti bhūmi vā na hotīti āruppe alabbhamānampi na ṭhapitaṃ. Hetuādīsupi ‘‘tathā apariyāpannakusalahetu, tathā akusalahetū’’tiādīsu (paṭṭhā. aṭṭha. 1.1) esa nayo yojetabbo.

ក្នុងបណ្តាការបែងចែកដែលពោលដោយអំណាចនៃជាតិ និងភូមិ ក្នុងកុសលជាតិ គួរដកចេញតែរូបាវចរកុសលប៉ុណ្ណោះក្នុងអរូបភព ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «ដកចេញនូវរូបាវចរកុសលចេញហើយ កុសល និងអកុសលដែលនៅសល់»។ ចំណែកឯបឋមលោកុត្តរចិត្ត (សោតាបត្តិមគ្គចិត្ត) និងទោសសហគតចិត្ត (ដែលប្រកបដោយទោមនស្ស) មិនមែនជាជាតិ ឬភូមិមួយផ្សេងគ្នាឡើយ ហេតុនោះ ទោះបីជាមិនបានក្នុងអរូបភពក៏ដោយ ក៏មិនបាច់ដកចេញឡើយ។ សូម្បីក្នុងបច្ច័យមានហេតុជាដើម ក្នុងពាក្យថា «ហេតុជាកុសលមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងវដ្តៈយ៉ាងនោះ ហេតុជាអកុសលយ៉ាងនោះ» ជាដើម គប្បីផ្សារភ្ជាប់វិធីនេះដូចគ្នា។


Ṭhitikkhaṇeti idaṃ rūpajīvitindriyassa sahajātapaccayattābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Uppādakkhaṇepi pana tassa indriyapaccayatā na sakkā nivāretuṃ. Vakkhati hi ‘‘abyākataṃ dhammaṃ paṭicca…pe… asaññasattānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca…pe… indriyapaccayaṃ kammapaccayasadisa’’nti (paṭṭhā. 1.1.66). Na hi asaññasattānaṃ indriyapaccayā uppajjamānassa rūpassa rūpajīvitindriyato añño indriyapaccayo atthi, pañcavokāre pavatte ca kaṭattārūpassa. Paṭiccavārādayo ca cha uppādakkhaṇameva gahetvā pavattā, evañca katvā pacchājātapaccayo etesu anulomato na tiṭṭhatīti.

ពាក្យថា «ក្នុងឋិតិខណៈ» នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលសំដៅទៅលើការមិនមានភាពជាសហជាតបច្ច័យនៃរូបជីវិតិន្ទ្រិយ。 ប៉ុន្តែ ទោះបីជាក្នុងឧប្បាទខណៈក៏ដោយ ក៏មិនអាចបដិសេធភាពជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យរបស់វាបានឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគនឹងត្រាស់សម្តែងថា «អាស្រ័យនូវធម៌ជាអព្យាក្រឹត... អាស្រ័យនូវមហាភូតមួយរបស់អសញ្ញសត្វទាំងឡាយ... ឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ដូចគ្នានឹងកម្មបច្ច័យដែរ»។ ព្រោះថា មិនមានឥន្ទ្រិយបច្ច័យដទៃក្រៅពីរូបជីវិតិន្ទ្រិយ ដល់រូបដែលកើតឡើងដោយអំណាចឥន្ទ្រិយបច្ច័យរបស់អសញ្ញសត្វទាំងឡាយឡើយ និងដល់កដត្តារូបក្នុងបវត្តិកាលនៃបញ្ចវោការភពឡើយ។ ម៉្យាងទៀត វារៈទាំងឡាយប្រាំមួយ មានបដិច្ចវារៈជាដើម ប្រព្រឹត្តទៅដោយកាន់យកតែឧប្បាទខណៈប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបបច្ឆាជាតបច្ច័យមិនតាំងនៅក្នុងវារៈទាំងប្រាំមួយនេះ ដោយអនុលោមឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។


Indriyapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីឥន្ទ្រិយបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


17. Jhānapaccayaniddesavaṇṇanā

១៧. ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីឈានបច្ចយនិទ្ទេស


17. Vitakkavicārapītisomanassadomanassupekkhācittekaggatāsaṅkhātānīti ettha yadipi somanassadomanassasaṅkhātāni jhānaṅgāni natthi, sukhadukkhasaṅkhātāni pana somanassadomanassabhūtāneva jhānaṅgāni, na kāyikasukhadukkhabhūtānīti imassa dassanatthaṃ somanassadomanassaggahaṇaṃ kataṃ. Nanu ca ‘‘dvipañcaviññāṇavajjesū’’ti vacaneneva kāyikasukhadukkhāni vajjitānīti sukhadukkhaggahaṇameva kattabbanti? Na, jhānaṅgasukhadukkhānaṃ jhānaṅgabhāvavisesanato. ‘‘Dvipañcaviññāṇavajjesu sukhadukkhupekkhācittekaggatāsaṅkhātānī’’ti hi vutte dvipañcaviññāṇesu upekkhācittekaggatāhi saddhiṃ kāyikasukhadukkhānipi [Pg.192] vajjitānīti ettakameva viññāyati, na pana yāni sukhadukkhāni jhānaṅgāni honti, tesaṃ jhānaṅgabhūto sukhabhāvo dukkhabhāvo ca visesito, tasmā somanassadomanassabhāvavisiṭṭhoyeva sukhadukkhabhāvo sukhadukkhānaṃ jhānaṅgabhāvoti dassanatthaṃ somanassadomanassaggahaṇaṃ karoti. Tena ‘‘dvipañcaviññāṇavajjesū’’ti vacanena vajjiyamānānampi sukhadukkhānaṃ somanassadomanassabhāvābhāvato jhānaṅgabhāvābhāvoti dassitaṃ hoti. Yathāvajjitā pana sukhadukkhopekkhekaggatā kasmā vajjitāti? Yattha jhānaṅgāni uddharīyanti cittuppādakaṇḍe, tattha ca jhānaṅganti anuddhaṭattā. Kasmā pana na uddhaṭāti taṃ dassetuṃ ‘‘pañcannaṃ pana viññāṇakāyāna’’ntiādimāha.

១៧. ក្នុងពាក្យថា «ដែលរាប់ថាជាវិតក្កៈ វិចារៈ បីតិ សោមនស្ស ទោមនស្ស ឧបេក្ខា និងចិត្តេកគ្គតា» នេះ ទោះបីជាមិនមានអង្គឈានដែលហៅថា សោមនស្ស និងទោមនស្ស ដោយផ្ទាល់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែអង្គឈានដែលហៅថា សុខ និងទុក្ខ គឺជាសោមនស្ស និងទោមនស្សនោះឯង មិនមែនជាកាយិកសុខ និងកាយិកទុក្ខឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលពាក្យថា សោមនស្ស និងទោមនស្ស។ សួរថា៖ ដោយពាក្យថា «វៀរចាកទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណ» នោះ កាយិកសុខ និងកាយិកទុក្ខ ត្រូវបានវៀរចាករួចហើយមិនមែនឬ? ហេតុនេះ គួរតែប្រើពាក្យថា សុខ និងទុក្ខ ប៉ុណ្ណោះ មិនសមគួរឡើយឬ? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនឡើយ ព្រោះដើម្បីបញ្ជាក់ជាពិសេសនូវភាពជាអង្គឈាននៃសុខ និងទុក្ខដែលជាអង្គឈាន។ ព្រោះថា កាលបើពោលថា «ដែលរាប់ថាជាសុខ ទុក្ខ ឧបេក្ខា និងចិត្តេកគ្គតា ក្នុងចិត្តដែលវៀរចាកទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណ» នោះ គប្បីដឹងត្រឹមតែថា កាយិកសុខ និងកាយិកទុក្ខ ត្រូវបានវៀរចាកជាមួយគ្នានឹងឧបេក្ខា និងចិត្តេកគ្គតាក្នុងទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែមិនទាន់បានបញ្ជាក់ជាពិសេសនូវភាពជាសុខ និងភាពជាទុក្ខដែលជាអង្គឈាន នៃសុខ និងទុក្ខទាំងឡាយណាដែលជាអង្គឈានឡើយ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា ភាពជាសុខ និងទុក្ខដែលបញ្ជាក់ជាពិសេសដោយភាពជាសោមនស្ស និងទោមនស្សប៉ុណ្ណោះ ជាភាពជាអង្គឈាននៃសុខ និងទុក្ខទាំងឡាយ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបប្រើពាក្យថា សោមនស្ស និងទោមនស្ស។ ដោយពាក្យថា សោមនស្ស និងទោមនស្ស នោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញថា សូម្បីតែសុខ និងទុក្ខទាំងឡាយដែលត្រូវបានវៀរចាកដោយពាក្យថា «វៀរចាកទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណ» ក៏មិនមានភាពជាអង្គឈានដែរ ព្រោះតែមិនមានភាពជាសោមនស្ស និងទោមនស្ស។ សួរថា៖ ចុះហេুটអ្វីបានជាសុខ ទុក្ខ ឧបេក្ខា និងចិត្តេកគ្គតា ដែលត្រូវបានវៀរចាកតាមលំដាប់នោះ ត្រូវបានវៀរចាក? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះក្នុងចិត្តុប្បាទកណ្ឌ ដែលជាកន្លែងដកស្រង់អង្គឈានទាំងឡាយមកសម្តែងនោះ ធម៌ទាំងនោះមិនត្រូវបានដកស្រង់មកសម្តែងថាជាអង្គឈានឡើយ។ សួរថា៖ ចុះហេតុអ្វីបានជាមិនត្រូវបានដកស្រង់មកសម្តែង? ដើម្បីបង្ហាញនូវហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា «ចំណែកឯវិញ្ញាណកាយទាំងប្រាំ» ជាដើម។


Abhinipātamattattāti etena āvajjanasampaṭicchanamattāyapi cintanāpavattiyā abhāvaṃ dasseti. ‘‘Tesu vijjamānānipi upekkhāsukhadukkhānī’’ti porāṇapāṭho. Tattha upekkhāsukhadukkheheva taṃsamānalakkhaṇāya cittekaggatāyapi yathāvutteneva kāraṇena anuddhaṭabhāvo dassitoti daṭṭhabbo. Pubbe pana satta aṅgāni dassentena cattāri aṅgāni vajjitānīti tesaṃ vajjane kāraṇaṃ dassentena na samānalakkhaṇena lesena dassetabbaṃ. Aṭṭhakathā hesāti. Yadi ca lesena dassetabbaṃ, yathāvuttesupi tīsu ekameva vattabbaṃ siyā, tiṇṇaṃ pana vacanena tato aññassa jhānaṅganti uddhaṭabhāvo āpajjati, yathāvuttakāraṇato aññena kāraṇena anuddhaṭabhāvo vā, tasmā taṃdosapariharaṇatthaṃ ‘‘upekkhācittekaggatāsukhadukkhānī’’ti paṭhanti. Ye pana ‘‘jhānaṅgabhūtehi somanassādīhi sukhadukkhena avibhūtabhāvena pākaṭatāya indriyakiccayuttatāya ca samānānaṃ sukhādīnaṃ jhānaṅganti anuddhaṭabhāve kāraṇaṃ vattabbaṃ, na cittekaggatāyāti sā ettha na gahitā’’ti vadanti, tesaṃ taṃ rucimattaṃ. Yadi jhānaṅgasamānānaṃ jhānaṅganti anuddhaṭabhāve kāraṇaṃ vattabbaṃ, cittekaggatā cettha jhānaṅgabhūtāya vicikicchāyuttamanodhātuādīsu cittekaggatāya samānāti tassā anuddhaṭabhāve kāraṇaṃ vattabbamevāti. Sesāhetukesupi jhānaṅgaṃ uddhaṭameva uddharaṇaṭṭhāne cittuppādakaṇḍeti adhippāyo.

ដោយពាក្យថា «ព្រោះតែជាសភាវៈគ្រាន់តែធ្លាក់ចុះទៅរកអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ» នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញនូវការមិនមានការប្រព្រឹត្តទៅនៃការគិត សូម្បីតែត្រឹមការពិចារណា (អាវជ្ជនៈ) និងការទទួលអារម្មណ៍ (សម្បដិច្ឆនៈ) ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «សូម្បីឧបេក្ខា សុខ និងទុក្ខ ដែលមានប្រាកដក្នុងវិញ្ញាណទាំងនោះ» នេះ ជាបាឋៈចាស់ (បុរាណបាឋៈ) នៃអដ្ឋកថា។ ក្នុងបាឋៈនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញនូវការមិនដកស្រង់មកសម្តែងនៃចិត្តេកគ្គតា ដែលមានលក្ខណៈដូចគ្នានឹងឧបេក្ខា សុខ និងទុក្ខទាំងនោះដែរ ដោយហេតុដូចដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលពីមុន កាលបង្ហាញអង្គឈានទាំងប្រាំពីរ បានវៀរចាកអង្គឈានទាំងបួន ហេតុនោះ កាលបង្ហាញហេតុក្នុងការវៀរចាកធម៌ទាំងនោះ មិនគួរបង្ហាញដោយហេតុបន្តិចបន្តួច (លេសៈ) គឺដោយលក្ខណៈដូចគ្នានោះឡើយ ព្រោះថានេះជាអដ្ឋកថា (ដែលត្រូវតែពន្យល់សេចក្តីឲ្យច្បាស់លាស់)។ ប្រសិនបើគួរបង្ហាញដោយហេតុបន្តិចបន្តួចមែន ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងបីដែលពោលហើយនោះ ក៏គួរតែពោលតែមួយប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែដោយការនិយាយទាំងបីប្រការនោះ ភាពជាអង្គឈាននៃធមៃដទៃក្រៅពីនោះ (គឺចិត្តេកគ្គតា) គប្បីដល់នូវការដកស្រង់មកសម្តែង ឬគប្បីដល់នូវការមិនដកស្រង់មកសម្តែងដោយហេតុដទៃក្រៅពីហេតុដែលបានពោលហើយនោះ ហេតុនោះ ដើម្បីវៀរចាកទោសនោះ ព្រះអាចារ្យជំនាន់ក្រោយទើបរលឹកសូត្រថា «ឧបេក្ខា ចិត្តេកគ្គតា សុខ និងទុក្ខ»។ ចំណែកឯព្រះអាចារ្យទាំងឡាយណាដែលពោលថា «គួរពោលហេតុក្នុងការមិនដកស្រង់មកសម្តែងថាជាអង្គឈាន នៃសុខជាដើម ដែលដូចគ្នានឹងសោមនស្សជាដើមដែលជាអង្គឈាន ដោយភាពមិនច្បាស់លាស់នៃសុខ និងទុក្ខ ដោយភាពប្រាកដច្បាស់ និងដោយការប្រកបដោយកិច្ចនៃឥន្ទ្រិយ ប៉ុន្តែមិនគួរពោលចំពោះចិត្តេកគ្គតាឡើយ ហេតុនោះ ចិត្តេកគ្គតានោះទើបមិនត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីនេះ» ដូច្នេះ ពាក្យរបស់ព្រះអាចារ្យទាំងនោះ គ្រាន់តែជាសេចក្តីពេញចិត្ត (រុចិមត្តៈ) របស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។ ប្រសិនបើគួរពោលហេតុក្នុងការមិនដកស្រង់មកសម្តែងថាជាអង្គឈាន នៃធម៌ទាំងឡាយដែលដូចគ្នានឹងអង្គឈានមែន ចិត្តេកគ្គតាក្នុងទីនេះ ក៏ដូចគ្នានឹងចិត្តេកគ្គតាក្នុងវិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តចិត្ត និងមនោធាតុក្កៈជាដើម ដែលជាអង្គឈានដែរ ហេតុនោះ គួរតែពោលហេតុក្នុងការមិនដកស្រង់ចិត្តេកគ្គតានោះមកសម្តែងជាដាច់ខាត។ មានអធិប្បាយថា សូម្បីក្នុងអហិតុកចិត្តដែលនៅសល់ អង្គឈានក៏ត្រូវបានដកស្រង់មកសម្តែងរួចហើយ ក្នុងចិត្តុប្បាទកណ្ឌដែលជាកន្លែងដកស្រង់មកសម្តែងនោះឯង។


Jhānapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីឈានបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


18. Maggapaccayaniddesavaṇṇanā

១៨. ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីមគ្គបច្ចយនិទ្ទេស


18. Paññā [Pg.193] vitakko sammāvācākammantājīvā vīriyaṃ sati samādhi micchādiṭṭhi micchāvācākammantājīvāti imāni dvādasaṅgānīti ettha duvidhampi saṅkappaṃ vīriyaṃ samādhiñca vitakkavīriyasamādhivacanehi saṅgaṇhitvā ‘‘ayameva kho, āvuso, aṭṭhaṅgiko micchāmaggo abrahmacariyaṃ. Seyyathidaṃ – micchādiṭṭhi…pe… micchāsamādhī’’tiādīhi (saṃ. ni. 5.18) suttavacanehi micchāvācākammantājīvesupi maggaṅgavohārasiddhito tehi saha dvādasaṅgāni idha labbhamānāni ca alabbhamānāni ca maggaṅgavacanasāmaññena saṅgaṇhitvā vuttāni. Evañhi suttantavohāropi dassito hoti, evaṃ pana dassentena ‘‘maggapaccayaniddese maggaṅgānī’’ti evaṃ uddharitvā tassa pāṭhagatassa maggaṅgasaddassa atthabhāvena imāni dvādasaṅgāni na dassetabbāni. Na hi pāḷiyaṃ maggaṅgasaddassa micchāvācākammantājīvoti attho vattabbo. Tehi sammāvācādīhi paṭipakkhā cetanādhammā tappaṭipakkhabhāvatoyeva ‘‘micchāmaggaṅgānī’’ti sutte vuttāni, na pana maggapaccayabhāvena. Maggaṅgāni maggapaccayabhūtāni ca idha pāḷiyaṃ ‘‘maggaṅgānī’’ti vuttāni, na ca aññaṃ uddharitvā aññassa attho vattabbo. Pariyāyanippariyāyamaggaṅgadassanatthaṃ pana icchantena pāḷigatamaggaṅgasaddapatirūpako añño maggaṅgasaddo ubhayapadattho uddharitabbo yathā ‘‘adhikaraṇaṃ nāma cattāri adhikaraṇānī’’ti (pārā. 386, 405). Idha pana ‘‘maggapaccayaniddese maggaṅgānī’’ti pāḷigatoyeva maggaṅgasaddo uddhaṭo, na ca atthuddharaṇavasena dassetvā adhippetatthaniyamanaṃ kataṃ, tasmā pāḷiyaṃ maggaṅgasaddassa micchāvācādīnaṃ atthabhāvo mā hotūti ‘‘sammādiṭṭhisaṅkappavācākammantājīvavāyāmasatisamādhimicchādiṭṭhisaṅkappavāyāmasamādhayoti imāni dvādasaṅgānī’’ti paṭhanti. Nanu evaṃ ‘‘ahetukacittuppādavajjesū’’ti na vattabbaṃ. Na hi tesu sammādiṭṭhiādayo yathāvuttā santi, ye vajjetabbā siyunti? Na, uppattiṭṭhānaniyamanatthattā. Ahetukacittuppādavajjesveva etāni uppajjanti, nāhetukacittuppādesu. Tatthuppannāni dvādasaṅgānīti ayañhettha attho.

១៨. ក្នុងពាក្យថា «បញ្ញា វិតក្កៈ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តៈ សម្មាអាជីវៈ វីរិយៈ សតិ សមាធិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ មិច្ឆាវាចា មិច្ឆាកម្មន្តៈ មិច្ឆាអាជីវៈ ទាំងនេះជាអង្គ ១២» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាន់យកសង្កប្បៈ វីរិយៈ និងសមាធិ សូម្បីទាំងពីរយ៉ាង (គឺត្រូវ និងខុស) ដោយពាក្យថា វិតក្កៈ វីរិយៈ និងសមាធិ ហើយពោលរួមគ្នាជាអង្គ ១២ ជាមួយមិច្ឆាវាចា មិច្ឆាកម្មន្តៈ និងមិច្ឆាអាជីវៈទាំងនោះ ដោយសមភាពនៃពាក្យថា អង្គមគ្គ ព្រោះការសម្រេចនូវវោហារថាជាអង្គមគ្គ សូម្បីក្នុងមិច្ឆាវាចា មិច្ឆាកម្មន្តៈ និងមិច្ឆាអាជីវៈ តាមព្រះសូត្រទាំងឡាយមានជាដើមថា «ម្នាលអាវុសោ នេះឯងជាមិច្ឆាមគ្គមានអង្គ ៨ ជាអព្រហ្មចរិយៈ ពោលគឺ មិច្ឆាទិដ្ឋិ...បេ... មិច្ឆាសមាធិ» ដែលជាធម៌បានផង មិនបានផងក្នុងទីនេះ (ក្នុងមគ្គប្បច្ចយនិទ្ទេសនេះ)។ ព្រោះថា កាលបើពោលយ៉ាងនេះ វោហារតាមព្រះសូត្រក៏ឈ្មោះថាបានបង្ហាញហើយដែរ ប៉ុន្តែ កាលបើបង្ហាញយ៉ាងនេះ មិនគួរលើកឡើងនូវពាក្យថា «អង្គមគ្គទាំងឡាយក្នុងមគ្គប្បច្ចយនិទ្ទេស» យ៉ាងនេះ ហើយបង្ហាញអង្គ ១២ ទាំងនេះ ដោយភាពជាអត្ថនៃពាក្យថា អង្គមគ្គ ដែលមកក្នុងបាលីនោះឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងបាលី មិនគួរពោលថា អត្ថនៃពាក្យថា អង្គមគ្គ គឺមិច្ឆាវាចា មិច្ឆាកម្មន្តៈ និងមិច្ឆាអាជីវៈឡើយ។ ពួកចេតនាធម៌ដែលជាបដិបក្ខនឹងសម្មាវាចាជាដើមទាំងនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅក្នុងព្រះសូត្រថា «មិច្ឆាមគ្គង្គៈ (អង្គនៃមិច្ឆាមគ្គ)» ព្រោះតែភាពជាបដិបក្ខនឹងធម៌ទាំងនោះប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយភាពជាមគ្គប្បច្ច័យឡើយ។ ចំណែកឯអង្គមគ្គទាំងឡាយដែលជាមគ្គប្បច្ច័យ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅក្នុងបាលីនេះថា «អង្គមគ្គទាំងឡាយ» ហើយមិនគួរលើកឡើងនូវពាក្យមួយ ដើម្បីពោលអត្ថនៃពាក្យមួយទៀតឡើយ។ ប៉ុន្តែ បើចង់បង្ហាញអង្គមគ្គដោយបរិយាយ និងមិនមែនបរិយាយ (និប្បរិយាយ) គួរលើកឡើងនូវពាក្យថា អង្គមគ្គ មួយទៀត ដែលមានអត្ថទាំងពីរយ៉ាង ដែលស្រដៀងគ្នានឹងពាក្យថា អង្គមគ្គ ដែលមកក្នុងបាលី ដូចពាក្យថា «អធិករណ៍ គឺអធិករណ៍ ៤» ដូច្នោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានលើកឡើងតែពាក្យថា អង្គមគ្គ ដែលមកក្នុងបាលីប៉ុណ្ណោះ ថា «អង្គមគ្គទាំងឡាយក្នុងមគ្គប្បច្ចយនិទ្ទេស» ហើយក៏មិនបានបង្ហាញដោយវគ្គនៃអត្ថុទ្ធារៈ (ការដកស្រង់អត្ថ) ហើយធ្វើការកំណត់អត្ថដែលចង់បាននោះឡើយ ហេតុនោះ ដើម្បីកុំឱ្យអត្ថនៃពាក្យថា អង្គមគ្គ ក្នុងបាលី ក្លាយជាមិច្ឆាវាចាជាដើម ទើបព្រះអាចារ្យទាំងឡាយសូត្រថា «សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាសង្កប្បៈ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តៈ សម្មាអាជីវៈ សម្មាវាយាមៈ សម្មាសតិ សម្មាសមាធិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ មិច្ឆាសង្កប្បៈ មិច្ឆាវាយាមៈ មិច្ឆាសមាធិ ទាំងនេះជាអង្គ ១២»។ សួរថា បើសូត្រយ៉ាងនេះ មិនគួរពោលពាក្យថា «វៀរចាកអហេតុកចិត្តុប្បាទទាំងឡាយ» ទេដឹង? ព្រោះថា ក្នុងអហេតុកចិត្តុប្បាទទាំងនោះ មិនមានសម្មាទិដ្ឋិជាដើម ដូចដែលបានពោលហើយ ដែលជាធម៌ត្រូវវៀរចាកនោះឡើយ? ឆ្លើយថា មិនមែនមិនគួរពោលទេ ព្រោះការកំណត់ទីកន្លែងកើតឡើង (នៃអង្គមគ្គទាំងនោះ) ជាប្រយោជន៍។ ព្រោះថា អង្គមគ្គទាំងនេះ កើតឡើងតែក្នុងចិត្តុប្បាទដែលវៀរចាកអហេតុកចិត្តុប្បាទប៉ុណ្ណោះ មិនកើតក្នុងអហេតុកចិត្តុប្បាទឡើយ។ អង្គ ១២ ដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តុប្បាទទាំងនោះ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។


Maggapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីមគ្គប្បច្ចយនិទ្ទេស ចប់ហើយ។


20. Vippayuttapaccayaniddesavaṇṇanā

២០. ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីវិប្បយុត្តប្បច្ចយនិទ្ទេស


20. Sampayogāsaṅkāya [Pg.194] abhāvatoti etena sampayogāsaṅkāvatthubhūto upakārakabhāvo vippayuttapaccayatāti dasseti.

២០. ដោយពាក្យថា «ព្រោះមិនមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងសម្បយុត្តធម៌» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ឧបការកភាពដែលជាទីតាំងនៃសេចក្តីសង្ស័យក្នុងសម្បយុត្តធម៌ គឺជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យភាព។


Vippayuttapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីវិប្បយុត្តប្បច្ចយនិទ្ទេស ចប់ហើយ។


21. Atthipaccayaniddesavaṇṇanā

២១. ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីអត្ថិប្បច្ចយនិទ្ទេស


21. Kusalādivasena pañcavidho atthipaccayo vutto, na nibbānaṃ. Yo hi atthibhāvābhāvena anupakārako atthibhāvaṃ labhitvā upakārako hoti, so atthipaccayo hoti. Nibbānañca nibbānārammaṇānaṃ na attano atthibhāvābhāvena anupakārakaṃ hutvā atthibhāvalābhena upakārakaṃ hoti. Uppādādiyuttānaṃ vā natthibhāvopakārakatāviruddho upakārakabhāvo atthipaccayatāti na nibbānaṃ atthipaccayo.

២១. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់អត្ថិប្បច្ច័យជា ៥ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃកុសលធម៌ជាដើម មិនមែនត្រាស់ព្រះនិព្វានឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ណាដែលមិនអាចជួយឧបត្ថម្ភបានដោយសារតែមិនមានវត្តមាន (អត្ថិភាវៈ) លុះតែបានវត្តមានមក ទើបជួយឧបត្ថម្ភបាន ធម៌នោះទើបឈ្មោះថាជាអត្ថិប្បច្ច័យ។ ចំណែកឯព្រះនិព្វាន មិនមែនជាធម៌ដែលមិនអាចជួយឧបត្ថម្ភដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ដោយសារតែមិនមានវត្តមានរបស់ខ្លួន ហើយត្រឡប់ជាជួយឧបត្ថម្ភបានដោយសារតែបានវត្តមាននោះឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ឧបការកភាពដែលផ្ទុយនឹងការជួយឧបត្ថម្ភដោយអំណាចនៃនត្ថិភាវៈ (សេចក្តីមិនមាន) នៃធម៌ទាំងឡាយដែលប្រកបដោយឧប្បាទៈជាដើម គឺជាអត្ថិប្បច្ច័យភាព ហេតុនោះ ព្រះនិព្វានទើបមិនមែនជាអត្ថិប្បច្ច័យ។


Sati ca yesaṃ paccayā honti, tehi ekato puretaraṃ pacchā ca uppannatte sahajātādipaccayattābhāvato āha ‘‘āhāro indriyañca sahajātādibhedaṃ na labhatī’’ti. Tadabhāvo ca etesaṃ dhammasabhāvavasena daṭṭhabbo.

កាលបើមាន (វត្តមាន) ហើយជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយណា ទោះបីជាកើតឡើងជាមួយគ្នា (ឯកតោ) កើតមុន (បុរេតរំ) ឬកើតក្រោយ (បច្ឆា) ក៏ដោយ ក៏ព្រោះតែមិនមានសហជាតប្បច្ច័យភាពជាដើម ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «អាហារ និងឥន្ទ្រិយ មិនបាននូវការបែងចែកជាសហជាតៈជាដើមឡើយ»។ ហើយភាពមិនមាននៃសហជាតប្បច្ច័យភាពជាដើមនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃធម្មសភាវៈនៃធម៌ទាំងនេះ។


Atthipaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីអត្ថិប្បច្ចយនិទ្ទេស ចប់ហើយ។


22-23-24. Natthivigataavigatapaccayaniddesavaṇṇanā

២២-២៣-២៤. ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីនត្ថិវិគតអវិគតប្បច្ចយនិទ្ទេស


22-23. Paccayalakkhaṇameva hettha nānanti etena natthivigatapaccayesu atthiavigatapaccayesu ca byañjanamatteyeva nānattaṃ, na attheti idaṃ yo paccayoti attho, tasmiṃ nānattaṃ natthi, byañjanasaṅgahite paccayalakkhaṇamatteyeva nānattanti imamatthaṃ sandhāya vuttanti viññāyati.

២២-២៣. ដោយពាក្យថា «លក្ខណៈនៃបច្ច័យប៉ុណ្ណោះដែលប្លែកគ្នាក្នុងទីនេះ» នេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់សេចក្តីនេះថា ក្នុងនត្ថិប្បច្ច័យ និងវិគតប្បច្ច័យក្តី ក្នុងអត្ថិប្បច្ច័យ និងអវិគតប្បច្ច័យក្តី មានតែសេចក្តីប្លែកគ្នាត្រឹមតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ មិនមែនប្លែកគ្នាក្នុងអត្ថឡើយ សេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងអត្ថដែលហៅថាបច្ច័យនោះមិនមានទេ មានតែសេចក្តីប្លែកគ្នាត្រឹមតែលក្ខណៈនៃបច្ច័យដែលសង្គ្រោះដោយព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ។


Natthivigataavigatapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីនត្ថិវិគតអវិគតប្បច្ចយនិទ្ទេស ចប់ហើយ។


Paccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីបច្ចយនិទ្ទេស ចប់ហើយ។


Paccayaniddesapakiṇṇakavinicchayakathāvaṇṇanā

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីបកិណ្ណកវិនិច្ឆយកថា នៃបច្ចយនិទ្ទេស


‘‘Lobhadosamohā [Pg.195] vipākapaccayāpi na honti, sesānaṃ sattarasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayā hontī’’tiādimapāṭho. Ettha ca lobhadosamohānaṃ paccekaṃ sattarasahi paccayehi paccayabhāvo vutto, sabbe hetū saha aggahetvā ekadhammassa anekapaccayabhāvadassanatthaṃ amohādīnaṃ visuṃ gahitattāti dosassapi sattarasahi paccayabhāvo āpajjati, tathā ca sati dosassapi garukaraṇaṃ pāḷiyaṃ vattabbaṃ siyā. ‘‘Akusalo pana ārammaṇādhipati nāma lobhasahagatacittuppādo vuccatī’’ti (paṭṭhā. aṭṭha. 1.4) etthāpi lobhadosasahagatacittuppādāti vattabbaṃ siyā, na pana vuttaṃ, tasmā dosassa adhipatipaccayatāpi nivāretabbā. Na ca ‘‘sesāna’’nti vacanena adhipatipaccayo nivārito, atha kho saṅgahito purejātādīhi yathāvuttehi sesattāti tannivāraṇatthaṃ dosaṃ lobhamohehi saha aggahetvā visuñca aggahetvā ‘‘doso adhipatipaccayopi na hoti, sesānaṃ paccayānaṃ vasena paccayo hotī’’ti paṭhanti. Iminā nayenāti etena phoṭṭhabbāyatanassa sahajātādipaccayabhāvaṃ, sabbadhammānaṃ yathāyogaṃ hetādipaccayabhāvañca dasseti. Na hi etaṃ ekapaccayassa anekapaccayabhāvadassananti rūpādīnaṃ pakatūpanissayabhāvo ca etena dassitoti daṭṭhabbo.

បាឋៈដើមមានថា «លោភៈ ទោសៈ មោហៈ សូម្បីជាវិបាកប្បច្ច័យក៏មិនមែន តែជាបច្ច័យដោយអំណាចនៃបច្ច័យ ១៧ ដែលនៅសល់»។ ក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដល់ភាពជាបច្ច័យដោយបច្ច័យ ១៧ ផ្សេងៗគ្នានៃលោភៈ ទោសៈ និងមោហៈ ព្រោះមិនបានកាន់យកហេតុទាំងអស់រួមគ្នា ដើម្បីបង្ហាញពីភាពជាបច្ច័យច្រើនយ៉ាងនៃធម៌តែមួយ និងព្រោះកាន់យកអមោហៈជាដើមដោយឡែកពីគ្នា ហេតុនោះ ភាពជាបច្ច័យដោយបច្ច័យ ១៧ សូម្បីនៃទោសៈក៏រមែងសម្រេចដែរ កាលបើដូច្នោះ ការធ្វើទោសៈឱ្យជាអារម្មណ៍ធ្ងន់ធ្ងរ (គរុការៈ) ក៏គួរតែត្រូវពោលក្នុងបាលីដែរ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «ចំណែកឯអកុសលធម៌ដែលឈ្មោះថាអារម្មណាធិបតី ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកលោភសហគតចិត្តុប្បាទ» នេះ ក៏គួរតែពោលថា លោភទោសសហគតចិត្តុប្បាទដែរ តែមិនបានពោលឡើយ ហេតុនោះ ភាពជាអធិបតិប្បច្ច័យនៃទោសៈក៏ត្រូវតែហាមឃាត់ដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត អធិបតិប្បច្ច័យមិនមែនត្រូវបានហាមឃាត់ដោយពាក្យថា «ដែលនៅសល់» ឡើយ តែត្រូវបានសង្គ្រោះយក ព្រោះជាធម៌ដែលនៅសល់ពីបុរេជាតប្បច្ច័យជាដើម ដូចដែលបានពោលហើយ ហេតុនោះ ដើម្បីហាមឃាត់ទោសៈនោះ ទើបមិនកាន់យកទោសៈរួមជាមួយលោភៈ និងមោហៈផង មិនកាន់យកដោយឡែកផង ហើយសូត្រថា «ទោសៈ សូម្បីជាអធិបតិប្បច្ច័យក៏មិនមែន តែជាបច្ច័យដោយអំណាចនៃបច្ច័យដែលនៅសល់»។ ដោយពាក្យថា «ដោយន័យនេះ» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវភាពជាសហជាតប្បច្ច័យជាដើមនៃផោដ្ឋព្វាយតនៈ និងបង្ហាញនូវភាពជាហេតុប្បច្ច័យជាដើមតាមសមគួរនៃធម៌ទាំងពួង។ ព្រោះថា នេះមិនមែនជាការបង្ហាញពីភាពជាបច្ច័យច្រើនយ៉ាងនៃបច្ច័យតែមួយឡើយ ហេតុនោះ ភាពជាបកតូបនិស្សយប្បច្ច័យនៃរូបាយតនៈជាដើម គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញហើយដោយពាក្យនេះ។


Catunnaṃ khandhānaṃ bhedā cakkhuviññāṇadhātuādayoti bhedaṃ anāmasitvā te eva gahetvā āha ‘‘catūsu khandhesū’’ti. Micchāvācākammantājīvā tehi ceva kammāhārapaccayehi cāti ekūnavīsatidhāti idamevaṃ na sakkā vattuṃ. Na hi micchāvācādayo micchādiṭṭhi viya maggapaccayā honti cetanāya maggapaccayattābhāvato. Yadi ca bhaveyya, pañhāvāre ‘‘kammapaccayā magge tīṇī’’ti vattabbaṃ siyā, tasmā micchāvācādīnaṃ maggapaccayabhāvo na vattabbo. Paṭṭhānasaṃvaṇṇanā hesā. Sesapaccayabhāvo ca cetanāya anekapaccayabhāvavacanena vuttoyevāti na idaṃ paṭhitabbanti na paṭhanti. ‘‘Ahirikaṃ…pe… middhaṃ uddhaccaṃ vicikicchā’’tiādimapāṭho, vicikicchā pana adhipatipaccayo na hotīti taṃ tattha apaṭhitvā ‘‘vicikicchāissāmacchariyakukkuccāni tato adhipatipaccayaṃ apanetvā’’ti evamettha paṭhanti.

ព្រោះចក្ខុវិញ្ញាណធាតុជាដើម ជាចំណែកប្លែកគ្នានៃខន្ធ ៤ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមិនប៉ះពាល់ដល់ចំណែកប្លែកគ្នានោះទេ គឺកាន់យកតែខន្ធទាំងនោះប៉ុណ្ណោះ ហើយពោលថា «ក្នុងខន្ធទាំង ៤»។ ពាក្យថា «មិច្ឆាវាចា មិច្ឆាកម្មន្តៈ មិច្ឆាអាជីវៈ ដោយធម៌ទាំងនោះផង ដោយកម្មប្បច្ច័យ និងអាហារប្បច្ច័យទាំងឡាយផង ជា ១៩ យ៉ាង» នេះ មិនអាចពោលយ៉ាងនេះបានឡើយ។ ព្រោះថាមិច្ឆាវាចាជាដើម មិនមែនជាមគ្គប្បច្ច័យដូចជាមិច្ឆាទិដ្ឋិឡើយ ព្រោះចេតនាមិនមានមគ្គប្បច្ច័យភាព។ ប្រសិនបើមានមែន ក្នុងបញ្ហាវារៈ គួរតែពោលថា «ក្នុងមគ្គ មានធម៌ ៣ ដោយកម្មប្បច្ច័យ» ហេតុនោះ មិនគួរពោលនូវភាពជាមគ្គប្បច្ច័យនៃមិច្ឆាវាចាជាដើមឡើយ។ ព្រោះនេះជាការអធិប្បាយពន្យល់ព្រះបដ្ឋាន។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាបច្ច័យដែលនៅសល់នៃចេតនា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលរួចហើយ ដោយពាក្យបង្ហាញពីភាពជាបច្ច័យច្រើនយ៉ាង ហេតុនោះ ពាក្យនេះមិនគួរត្រូវសូត្រឡើយ ទើបព្រះអាចារ្យទាំងឡាយមិនសូត្រ។ បាឋៈដើមមានថា «អហិរិកៈ...បេ... មិទ្ធៈ ឧទ្ធច្ចៈ វិចិកិច្ឆា» ប៉ុន្តែ វិចិកិច្ឆាមិនមែនជាអធិបតិប្បច្ច័យឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនសូត្រវិចិកិច្ឆានោះក្នុងទីនោះ ហើយសូត្រក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះវិញថា «ដកចេញនូវអធិបតិប្បច្ច័យពីវិចិកិច្ឆា ឥស្សា មច្ឆរិយៈ និងកុក្កុច្ចៈទាំងនោះ»។


‘‘Cattāri [Pg.196] mahābhūtāni ārammaṇa…pe… purejātavippayuttaatthiavigatavasena dasadhā paccayā honti, puna tathā hadayavatthū’’ti purimapāṭho, mahābhūtāni pana vippayuttapaccayā na hontīti ‘‘purejātaatthiavigatavasena navadhā paccayā honti, vippayuttapaccayaṃ pakkhipitvā dasadhā vatthu’’nti paṭhanti. Ettakamevettha apubbanti etasmiṃ purejātapaccaye sahajātanissayehi apubbaṃ rūpasaddagandharasāyatanamattamevāti attho, ārammaṇāni panetāni ārammaṇapaccayadhammānaṃ anekapaccayabhāve vuttānīti sabbātikkantapaccayāpekkhā etesaṃ apubbatā natthīti. Indriyādīsu apubbaṃ natthīti rūpajīvitindriyassapi arūpajīvitindriyato apubbassa paccayabhāvassa abhāvaṃ maññamānena apubbatā na vuttā. Tassa pana purejātapaccayabhāvato apubbatā. Kabaḷīkārāhārassa ca purejātena saddhiṃ sattadhā paccayabhāvo yojetabbo.

បាឋៈមុនមានថា «មហាភូតរូប ៤ ជាបច្ច័យ ១០ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃអារម្មណៈ...បេ... បុរេជាតៈ វិប្បយុត្តៈ អត្ថិ និងអវិគតៈ ហទយវត្ថុក៏ដូច្នោះដែរ» ប៉ុន្តែ មហាភូតរូបទាំងឡាយមិនមែនជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យឡើយ ហេតុនោះ ទើបព្រះអាចារ្យទាំងឡាយសូត្រថា «ជាបច្ច័យ ៩ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃបុរេជាតៈ អត្ថិ និងអវិគតៈ ហើយបញ្ចូលវិប្បយុត្តប្បច្ច័យទៅជាវត្ថុ ១០ យ៉ាង»។ ពាក្យថា «មានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះជាធម៌មិនធ្លាប់មាន (អបុព្វៈ) ក្នុងទីនេះ» សេចក្តីថា ក្នុងបុរេជាតប្បច្ច័យនេះ ធម៌ដែលមិនធ្លាប់មានដោយឡែកពីសហជាតនិស្សយៈ គឺមានត្រឹមតែរូបាយតនៈ សទ្ទាយតនៈ គន្ធាយតនៈ និងរសាយតនៈប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ អារម្មណ៍ទាំងនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលហើយក្នុងភាពជាបច្ច័យច្រើនយ៉ាងនៃអារម្មណប្បច្ចយធម៌ទាំងឡាយ ហេតុនោះ ភាពជាធម៌មិនធ្លាប់មានរបស់អារម្មណ៍ទាំងនេះ ដោយការរំពឹងដល់បច្ច័យដែលកន្លងផុតទៅទាំងអស់ គឺមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «ក្នុងឥន្ទ្រិយជាដើម មិនមានធម៌មិនធ្លាប់មានឡើយ» គឺព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមិនបានពោលពីភាពជាធម៌មិនធ្លាប់មាន ព្រោះយល់ឃើញថា សូម្បីរូបជីវិតិន្ទ្រិយក៏មិនមានភាពជាបច្ច័យដែលមិនធ្លាប់មាន ប្លែកពីអរូបជីវិតិន្ទ្រិយដែរ។ ប៉ុន្តែ រូបជីវិតិន្ទ្រិយនោះ មានភាពជាធម៌មិនធ្លាប់មាន ដោយភាពជាបុរេជាតប្បច្ច័យ។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីផ្សារភ្ជាប់ភាពជាបច្ច័យ ៧ យ៉ាង រួមជាមួយបុរេជាតប្បច្ច័យ នៃកពឡិង្ការាហារ។


Ākāroti mūlādiākāro. Atthoti tenākārena upakārakatā. ‘‘Yenākārenā’’ti etassa vā atthavacanaṃ ‘‘yenatthenā’’ti. Vipākahetūsuyeva labbhatīti ettha amohavipākahetussa adhipatipaccayabhāvo ca lokuttaravipākeyeva labbhatīti. Evaṃ sabbattha labbhamānālabbhamānaṃ sallakkhetabbaṃ. Vippayuttaṃ apaṭhitvā ‘‘chahākārehī’’ti purimapāṭho, taṃ pana paṭhitvā ‘‘sattahākārehī’’ti paṭhanti. Ukkaṭṭhaparicchedo hettha vuccati, na ca yaṃ ārammaṇaṃ nissayo hoti, taṃ vippayuttaṃ na hotīti.

ពាក្យថា «អាការៈ» គឺអាការៈមានឫស (មូលៈ) ជាដើម។ ពាក្យថា «អត្ថ» គឺភាពជាឧបការៈដោយអាការៈនោះ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ដោយអត្ថណា» គឺជាពាក្យពោលអត្ថនៃពាក្យថា «ដោយអាការៈណា» នេះឯង។ ក្នុងពាក្យថា «រមែងបានក្នុងវិបាកហេតុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ» នេះ គប្បីជ្រាបថា ភាពជាអធិបតិប្បច្ច័យនៃអមោហវិបាកហេតុក៏រមែងបានតែក្នុងលោកុត្តរវិបាកប៉ុណ្ណោះ។ គប្បីកំណត់សម្គាល់នូវធម៌ដែលបាន និងមិនបានយ៉ាងនេះក្នុងបច្ច័យទាំងពួង។ បាឋៈមុនដែលមិនបានសូត្រវិប្បយុត្តៈ មានថា «ដោយអាការៈ ៦» ប៉ុន្តែ កាលបើសូត្របញ្ចូលវិប្បយុត្តៈនោះហើយ ទើបសូត្រថា «ដោយអាការៈ ៧»។ ព្រោះក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់ការកំណត់យ៉ាងខ្ពស់បំផុត (ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទ) ហើយមិនមែនថា អារម្មណ៍ណាដែលជានិស្ស័យ អារម្មណ៍នោះមិនមែនជាវិប្បយុត្តនោះឡើយ។


Anantarasamanantaresu yaṃ kammapaccayo hoti, taṃ na āsevanapaccayo. Yañca āsevanapaccayo hoti, na taṃ kammapaccayoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Pakatūpanissayo pakatūpanissayovā’’ti vuttaṃ, kammapaccayopi pana so hoti, tasmā ‘‘kammapaccayo cā’’ti paṭhanti. Ayaṃ panettha attho – pakatūpanissayo yebhuyyena pakatūpanissayova hoti, koci panettha kammapaccayo ca hotīti. ‘‘Ārammaṇapurejāte panettha indriyavippayuttapaccayatā na labbhatī’’ti vuttaṃ. Tattha ārammaṇapurejātanti yadi kañci ārammaṇabhūtaṃ purejātaṃ vuttaṃ, ārammaṇabhūtassa vatthussa vippayuttapaccayatā labbhatīti sā na labbhatīti na vattabbā. Atha pana [Pg.197] vatthupurejātato aññaṃ vatthubhāvarahitārammaṇameva ‘‘ārammaṇapurejāta’’nti vuttaṃ, tassa nissayapaccayatā na labbhatīti ‘‘nissayindriyavippayuttapaccayatā na labbhatī’’ti vattabbaṃ. Ito uttaripīti purejātato paratopīti attho, ito vā indriyavippayuttato nissayindriyavippayuttato vā uttari ārammaṇādhipatiādi ca labbhamānālabbhamānaṃ veditabbanti attho vattabbo. Kammādīsu pana labbhamānālabbhamānaṃ na vakkhatīti purimoyevettha attho adhippeto.

ក្នុងអនន្តរបច្ច័យ និងសមនន្តរបច្ច័យទាំងឡាយ ធម៌ណាជាកម្មបច្ច័យ ធម៌នោះមិនមែនជាអាសេវនបច្ច័យឡើយ។ មួយវិញទៀត ធម៌ណាជាអាសេវនបច្ច័យ ធម៌នោះមិនមែនជាកម្មបច្ច័យឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា "បកតូបនិស្ស័យ គឺបកតូបនិស្ស័យតែម្យ៉ាង" នេះ លោកពោលហើយ ប៉ុន្តែ បកតូបនិស្ស័យនោះ ក៏នៅតែជាកម្មបច្ច័យបានដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកសូត្រថា "ជាកម្មបច្ច័យផង"។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានថា បកតូបនិស្ស័យ ដោយភាគច្រើន គឺជានិស្ស័យតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែ ធម៌ខ្លះក្នុងបកតូបនិស្ស័យនេះ ក៏ជាកម្មបច្ច័យផងដែរ។ ពាក្យថា "ក្នុងអារម្មណបុរេជាតបច្ច័យនេះ មិនបាននូវឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តបច្ច័យឡើយ" នេះ លោកពោលហើយ។ ក្នុងពាក្យនោះ ប្រសិនបើពាក្យថា "អារម្មណបុរេជាត" នេះ លោកសំដៅយកបុរេជាតធម៌ណាមួយដែលជាអារម្មណ៍ ការបាននូវវិប្បយុត្តបច្ច័យនៃវត្ថុរូបដែលជាអារម្មណ៍នោះ រមែងមាន ហេតុនោះ មិនគប្បីពោលថា "មិនបាននូវវិប្បយុត្តបច្ច័យនោះ" ឡើយ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើលោកសំដៅយកតែអារម្មណ៍ដែលវៀរចាកវត្ថុរូប ពោលគឺអារម្មណ៍ដទៃក្រៅពីវត្ថុបុរេជាត ថាជា "អារម្មណបុរេជាត" ការបាននូវនិស្សយបច្ច័យនៃអារម្មណ៍នោះ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ គប្បីពោលថា "មិនបាននូវនិស្សយឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តបច្ច័យឡើយ"។ ពាក្យថា "ក្រៅពីនេះទៅទៀត" មានសេចក្តីថា បន្ទាប់ពីបុរេជាតបច្ច័យទៅទៀត ឬមួយទៀត មានសេចក្តីថា គប្បីពោលថា គប្បីជ្រាបនូវបច្ច័យដែលបាន និងមិនបាន មានអារម្មណាធិបតីជាដើម ក្រៅពីឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តបច្ច័យ ឬនិស្សយឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តបច្ច័យនេះទៅទៀត។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកម្មបច្ច័យជាដើម លោកមិនពោលនូវបច្ច័យដែលបាន និងមិនបានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីដែលពោលខាងដើមនោះឯង ជាសេចក្តីដែលលោកប្រាថ្នាយកក្នុងទីនេះ។


‘‘Kabaḷīkāro āhāro āhārapaccayovā’’ti purimapāṭho, atthiavigatapaccayopi pana so hoti, tena ‘‘kabaḷīkāro āhāro āhārapaccayattaṃ avijahantova atthiavigatānaṃ vasena aparehipi dvīhākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchatī’’ti paṭhanti.

ពាក្យថា "កពឡិការាហារ គឺអហារបច្ច័យតែម្យ៉ាង" នេះ ជាបាឋៈខាងដើម ប៉ុន្តែ កពឡិការាហារនោះ ក៏ជាអត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យផងដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកសូត្រថា "កពឡិការាហារ មិនលះបង់នូវភាពជាអហារបច្ច័យឡើយ ហើយរមែងដល់នូវភាពជាអនេកបច្ច័យ ដោយអាការៈ ២ យ៉ាងដទៃទៀត គឺដោយអំណាចនៃអត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យ"។


‘‘Yathānurūpaṃ jhānapaccaye vuttānaṃ dasannaṃ hetuadhipatīnañcāti imesaṃ vasenā’’ti purimapāṭho, ‘‘yathānurūpaṃ jhānapaccaye vuttānaṃ maggavajjānaṃ navannaṃ hetuadhipatijhānānañcāti imesaṃ vasenā’’ti pacchimapāṭho, tesu vicāretvā yutto gahetabbo.

ពាក្យថា "ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងឡាយនេះ គឺហេតុ និងអធិបតី ១០ យ៉ាង ដែលលោកពោលហើយក្នុងឈានបច្ច័យតាមសមគួរ" នេះ ជាបាឋៈខាងដើម។ ពាក្យថា "ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងឡាយនេះ គឺហេតុ អធិបតី និងឈាន ៩ យ៉ាង វៀរចាកមគ្គ ដែលលោកពោលហើយក្នុងឈានបច្ច័យតាមសមគួរ" នេះ ជាបាឋៈខាងចុង។ ក្នុងបាឋៈទាំងនោះ គប្បីពិចារណាហើយកាន់យកបាឋៈដែលសមគួរចុះ។


Samanantaraniruddhatāya ārammaṇabhāvena ca sadiso paccayabhāvo paccayasabhāgatā, viruddhapaccayatā paccayavisabhāgatā. ‘‘Iminā upāyenā’’ti vacanato hetuādīnaṃ sahajātānaṃ sahajātabhāvena sabhāgatā, sahajātāsahajātānaṃ hetuārammaṇādīnaṃ aññamaññavisabhāgatāti evamādinā upāyena sabhāgatā visabhāgatā yojetabbā.

ភាពជាបច្ច័យដែលដូចគ្នា ដោយភាពជាធម៌រលត់ទៅដោយគ្មានចន្លោះផង ដោយភាពជាអារម្មណ៍ផង ឈ្មោះថា ភាពមានសភាវៈដូចគ្នានៃបច្ច័យ (បច្ចយសភាគតា)។ ភាពជាបច្ច័យដែលផ្ទុយគ្នា ឈ្មោះថា ភាពមានសភាវៈខុសគ្នានៃបច្ច័យ (បច្ចយវិសភាគតា)។ ព្រោះមានពាក្យពោលថា "ដោយឧបាយនេះ" គប្បីផ្សារភ្ជាប់នូវភាពជាសភាគៈ និងវិសភាគៈ ដោយឧបាយមានជាដើមយ៉ាងនេះថា ភាពជាសភាគៈនៃហេតុបច្ច័យជាដើមដែលជាសហជាតធម៌ ដោយភាពជាសហជាតធម៌ និងភាពជាវិសភាគៈទៅវិញទៅមកនៃហេតុបច្ច័យ និងអារម្មណបច្ច័យជាដើម ដែលជាសហជាតធម៌ និងមិនមែនជាសហជាតធម៌។


Janakāyeva, na ajanakāti janakabhāvappadhānāyeva hutvā paccayā honti, na upatthambhakabhāvappadhānāti attho daṭṭhabbo. Yesaṃ hetuādayo paccayā honti, te tehi vinā neva uppajjanti, na ca pavattantīti tesaṃ ubhayappadhānatā vuttā. Na hi te anantarādayo viya jananeneva pavattiṃ karontīti.

ពាក្យថា "ជាជនកបច្ច័យតែម្យ៉ាង មិនមែនជាអជនកបច្ច័យឡើយ" មានសេចក្តីអធិប្បាយគប្បីជ្រាបថា បច្ច័យទាំងឡាយរមែងជាបច្ច័យដោយមានភាពជាជនកៈ (អ្នកបង្កើត) ជាប្រធានប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានភាពជាឧបត្ថម្ភកៈ (អ្នកឧបត្ថម្ភ) ជាប្រធានឡើយ។ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមានហេតុបច្ច័យជាដើមជាបច្ច័យ ធម៌ទាំងនោះបើវៀរចាកបច្ច័យទាំងនោះហើយ រមែងមិនកើតឡើងផង មិនប្រព្រឹត្តទៅផង ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលនូវភាពជាប្រធានទាំងពីរយ៉ាង (ទាំងជនកៈ និងឧបត្ថម្ភកៈ) នៃបច្ច័យទាំងនោះ។ ពិរោះថា បច្ច័យទាំងនោះមិនមែនធ្វើការប្រព្រឹត្តទៅដោយគ្រាន់តែបង្កើតឡើង ដូចជាអនន្តរបច្ច័យជាដើមនោះឡើយ។


Sabbesaṃ ṭhānaṃ kāraṇabhāvo sabbaṭṭhānaṃ, taṃ etesaṃ atthīti sabbaṭṭhānikā. Upanissayaṃ bhindantena tayopi upanissayā vattabbā, abhinditvā [Pg.198] vā upanissayaggahaṇameva kātabbaṃ. Tattha bhindanaṃ pakatūpanissayassa rūpānaṃ paccayattābhāvadassanatthaṃ, ārammaṇānantarūpanissayānaṃ pana pubbe ārammaṇādhipatianantaraggahaṇehi gahitattā tesu ekadesena anantarūpanissayena itarampi dassetīti daṭṭhabbaṃ. Purejātapacchājātāpi asabbaṭṭhānikā arūparūpānaññeva yathākkamena paccayabhāvatoti ettha purejātapaccayo anantarādīsu eva vattabbo taṃsamānagatikattā, na ca yugaḷabhāvo pacchājātena saha kathane kāraṇaṃ asabbaṭṭhānikadassanamattassa adhippetattāti taṃ tattha paṭhitvā ‘‘pacchājātopi asabbaṭṭhāniko rūpānaṃyeva paccayabhāvato’’ti paṭhanti.

ទីតាំង ពោលគឺភាពជាហេតុនៃធម៌ទាំងពួង ឈ្មោះថា សព្វដ្ឋានៈ។ ភាពជាហេតុនៃធម៌ទាំងពួងនោះ មានដល់បច្ច័យទាំងឡាយនេះ ព្រោះហេតុនោះ បច្ច័យទាំងនោះ ទើបឈ្មោះថា សព្វដ្ឋានិកៈ (មានទីតាំងក្នុងធម៌ទាំងពួង)។ កាលបើព្រះអដ្ឋកថាចារ្យចង់ចែកឧបនិស្សយបច្ច័យ ក៏គប្បីពោលនូវឧបនិស្ស័យទាំង ៣ យ៉ាង ឬបើមិនចង់ចែកទេ ក៏គប្បីកាន់យកតែពាក្យថា ឧបនិស្ស័យ តែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងការចែកនោះ ការចែកបកតូបនិស្ស័យ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមិនមែនជាបច្ច័យដល់រូបទាំងឡាយ ចំណែកឯអារម្មណូបនិស្ស័យ និងអនន្តរូបនិស្ស័យ លោកបានកាន់យកហើយខាងដើម ដោយការកាន់យកនូវអារម្មណាធិបតី និងអនន្តរបច្ច័យ ហេតុនោះ ក្នុងបច្ច័យទាំងនោះ លោកបង្ហាញនូវអារម្មណូបនិស្ស័យដែលជាចំណែកដទៃ ដោយអនន្តរូបនិស្ស័យដែលជាចំណែកមួយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យថា "បុរេជាតបច្ច័យ និងបច្ឆាជាតបច្ច័យ ក៏ជាអសព្វដ្ឋានិកៈ ព្រោះជាបច្ច័យដល់អរូបធម៌ និងរូបធម៌តែម្យ៉ាង តាមលំដាប់" នេះ បុរេជាតបច្ច័យ គប្បីពោលក្នុងអនន្តរបច្ច័យជាដើមប៉ុណ្ណោះ ព្រោះមានគតិស្មើគ្នាជាមួយបច្ច័យទាំងនោះ មួយវិញទៀត ភាពជាគូក្នុងការនិយាយរួមគ្នាជាមួយបច្ឆាជាតបច្ច័យ មិនមែនជាហេតុឡើយ ព្រោះលោកប្រាថ្នាបង្ហាញត្រឹមតែភាពជាអសព្វដ្ឋានិកៈប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ លោកទើបសូត្រធម៌នោះក្នុងទីនោះ ហើយសូត្រថា "បច្ឆាជាតបច្ច័យ ក៏ជាអសព្វដ្ឋានិកៈ ព្រោះជាបច្ច័យដល់រូបទាំងឡាយតែម្យ៉ាង"។


Paccayaniddesapakiṇṇakavinicchayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីសម្រេចក្នុងបកិណ្ណកៈនៃបច្ចយនិទ្ទេស ចប់ហើយ។


Pucchāvāro

បុច្ឆាវារៈ


1. Paccayānulomavaṇṇanā

១. ការពណ៌នាបច្ចយានុលោម


Ekekaṃ tikadukanti ekekaṃ tikaṃ dukañcāti attho, na tikadukanti.

ពាក្យថា "មួយៗ ក្នុងតិកៈ និងទុកៈ" មានសេចក្តីថា តិកៈមួយៗ និងទុកៈមួយៗ មិនមែនសំដៅយកទុកៈដែលតិកៈធ្វើឱ្យវិសេសឡើយ (មិនមែនតិកទុកៈឡើយ)។


Paccayā cevāti ye kusalādidhamme paṭiccāti vuttā, te paṭiccatthaṃ pharantā kusalādipaccayā cevāti attho. Tenevāha ‘‘te ca kho sahajātāvā’’ti. Yehi pana hetādipaccayehi uppatti vuttā, te sahajātāpi honti asahajātāpīti. Ettha paṭiccasahajātavārehi samānatthehi paṭiccasahajātābhidhānehi samānatthaṃ bodhentena bhagavatā pacchimavārena purimavāro, purimavārena ca pacchimavāro ca bodhitoti veditabbo. Esa nayo paccayanissayavāresu saṃsaṭṭhasampayuttavāresu ca, evañca niruttikosallaṃ janitaṃ hotīti.

ពាក្យថា "ជាបច្ច័យផង" មានសេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយណាដែលលោកពោលថា "អាស្រ័យនូវកុសលធម៌ជាដើម" ធម៌ទាំងនោះកាលផ្សព្វផ្សាយនូវសេចក្តីនៃពាក្យថា អាស្រ័យ រមែងជាកុសលបច្ច័យជាដើមផង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះសង្គហការៈពោលថា "ធម៌ទាំងនោះឯង ជាសហជាតធម៌ផង"។ ប៉ុន្តែ ការកើតឡើងដែលលោកពោលដោយហេតុបច្ច័យជាដើមណា បច្ច័យទាំងនោះ ទោះជាសហជាតធម៌ក្តី មិនមែនជាសហជាតធម៌ក្តី ក៏មាន។ ក្នុងវារៈទាំង ៦ នេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ញ៉ាំងសេចក្តីដូចគ្នាឱ្យដឹងច្បាស់ ដោយពាក្យថា អាស្រ័យ និងសហជាត ដែលមានសេចក្តីស្មើគ្នាជាមួយបដិច្ចវារៈ និងសហជាតវារៈ ទ្រង់ញ៉ាំងបដិច្ចវារៈខាងដើមឱ្យដឹងច្បាស់ដោយសហជាតវារៈខាងចុង និងទ្រង់ញ៉ាំងសហជាតវារៈខាងចុងឱ្យដឹងច្បាស់ដោយបដិច្ចវារៈខាងដើម គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងបច្ចយវារៈ និស្សយវារៈ សំសដ្ឋវារៈ និងសម្បយុត្តវារៈទាំងឡាយដែរ កាលបើជាយ៉ាងនេះ ភាពឈ្លាសវៃក្នុងនិរុត្តិ (ភាសា) រមែងកើតមានឡើង។


‘‘Te te pana pañhe uddharitvā puna kusalo hetu hetusampayuttakānaṃ dhammāna’’nti likhitaṃ. ‘‘Kusalā hetū sampayuttakānaṃ khandhāna’’nti (paṭṭhā. 1.1.401) pañhāvārapāṭhoti pamādalekhā esāti pāḷiyaṃ āgatapāṭhameva paṭhanti. Purimavāresu sahajātanissayasampayuttapaccayabhāvehi kusalādidhamme niyametvā tasmiṃ niyame kusalādīnaṃ hetupaccayādīhi uppattiṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ, na tattha ‘‘ime nāma te dhammā hetādipaccayabhūtā’’ti viññāyanti, tasmā tattha ‘‘siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya [Pg.199] hetupaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.1.25) evamādīhi saṅgahite paṭiccatthādipharaṇakabhāve hetādipaccayapaccayuppannesu hetādipaccayānaṃ nicchayābhāvato pañhā nijjaṭā niggumbā ca katvā na vibhattā, idha pana ‘‘siyā kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’ti evamādīhi saṅgahitā hetādipaccayabhūtā kusalādayo paccayuppannā ca nicchitā, na koci pucchāsaṅgahito attho anicchito nāma atthīti āha ‘‘sabbepi te pañhā nijjaṭā niggumbā ca katvā vibhattā’’ti. Pañhā pana uddharitvā vissajjanaṃ sabbattha samānanti na taṃ sandhāya nijjaṭatā vuttāti daṭṭhabbā.

ក្នុងគម្ពីរចាស់ៗ លោកសរសេរថា "ប៉ុន្តែ កាលលើកឡើងនូវបញ្ហាទាំងនោះៗ សារជាថ្មី កុសលធម៌ជាហេតុ ដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយហេតុ"។ បាឋៈក្នុងបញ្ហាវារៈថា "កុសលធម៌ជាហេតុ ដល់ខន្ធទាំងឡាយដែលសម្បយុត្ត" នេះ ជាការសរសេរដោយការភ្លាំងភ្លាត់ (ខុសឆ្គង) ហេតុនោះ លោកទើបសូត្រតាមបាឋៈដែលមកក្នុងព្រះបាលីពិតប្រាកដប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងវារៈទាំងឡាយខាងដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កំណត់នូវកុសលធម៌ជាដើម ដោយភាពជាសហជាតបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ និងសម្បយុត្តបច្ច័យ ហើយទ្រង់សួរនូវការកើតឡើងនៃកុសលធម៌ជាដើមទាំងនោះ ដោយហេតុបច្ច័យជាដើម ក្នុងធម៌ដែលកំណត់នោះ រួចទ្រង់ដោះស្រាយហើយ ប៉ុន្តែក្នុងវារៈទាំងនោះ មិនអាចដឹងបានថា "ធម៌ទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថាជាហេតុបច្ច័យជាដើម" ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងវារៈទាំងនោះ កាលបើព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សង្គ្រោះដោយពាក្យជាដើមថា "សិយា កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជេយ្យ ហេតុបច្ចយា" ក្នុងធម៌ដែលផ្សព្វផ្សាយនូវសេចក្តីនៃពាក្យថា អាស្រ័យជាដើម ក្នុងបច្ច័យ និងបច្ចយុប្បន្នមានហេតុបច្ច័យជាដើម ព្រោះមិនមានការសម្រេចនូវហេតុបច្ច័យជាដើមទាំងឡាយ ទើបព្រះអង្គមិនទ្រង់ចែកបញ្ហាទាំងឡាយដោយធ្វើឱ្យមិនមានការច្របូកច្របល់ និងមិនមានព្រៃស៊ុមទ្រុបឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបញ្ហាវារៈនេះ កុសលធម៌ជាដើមដែលជាហេតុបច្ច័យជាដើម និងបច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយ ដែលទ្រង់សង្គ្រោះដោយពាក្យជាដើមថា "សិយា កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ" ត្រូវបានសម្រេចច្បាស់លាស់ហើយ មិនមានសេចក្តីណាមួយដែលសង្គ្រោះដោយការសួរ ហើយមិនបានសម្រេចនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា "បញ្ហាទាំងអស់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ចែកដោយធ្វើឱ្យមិនមានការច្របូកច្របល់ និងមិនមានព្រៃស៊ុមទ្រុបឡើយ"។ ប៉ុន្តែ ការលើកឡើងនូវបញ្ហាហើយដោះស្រាយ រមែងដូចគ្នាក្នុងគ្រប់វារៈទាំងអស់ ហេតុនោះ មិនមែនសំដៅយកការដោះស្រាយនោះឡើយ ដែលលោកពោលថា មិនមានការច្របូកច្របល់ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។


Uppattiyā paññāpitattāti pucchāmatteneva uppattiyā ṭhapitattā pakāsitattā, nānappakārehi vā ñāpitattāti attho.

ពាក្យថា "ព្រោះការកើតឡើង លោកបញ្ញត្តិហើយ" មានសេចក្តីថា ព្រោះការកើតឡើងនៃកុសលធម៌ជាដើម លោកបានតម្កល់ទុក ឬធ្វើឱ្យប្រាកដច្បាស់ ដោយត្រឹមតែការសួរ ឬមួយទៀត មានសេចក្តីថា ព្រោះលោកធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់ដោយប្រការផ្សេងៗ។


25-34. Parikappapucchāti vidhipucchā. Kiṃ siyāti eso vidhi kiṃ atthīti attho. Kiṃ siyā, atha na siyāti sampucchanaṃ vā parikappapucchāti vadati. Kimidaṃ sampucchanaṃ nāma? Samecca pucchanaṃ, ‘‘kiṃ suttantaṃ pariyāpuṇeyya, atha abhidhamma’’nti aññena saha sampadhāraṇanti attho. Yo kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā, so kusalaṃ dhammaṃ paṭicca siyāti etasmiṃ atthe sati pacchājātavipākapaccayesupi sabbapucchānaṃ pavattito ‘‘yo kusalo dhammo uppajjeyya pacchājātapaccayā vipākapaccayā, so kusalaṃ dhammaṃ paṭicca siyā’’ti ayamattho viññāyeyya, tathā ca sati pacchājātapaccayā vipākapaccayāti uppajjamānaṃ niddhāretvā tassa kusalaṃ dhammaṃ paṭicca bhavanassa pucchanato kusalānaṃ tehi paccayehi uppatti anuññātāti āpajjati, na ca taṃtaṃpaccayā uppajjamānānaṃ kusalādīnaṃ kusalādidhamme paṭicca bhavanamatthitā ettha pucchitā, atha kho uppatti, evañca katvā vissajjane ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjatī’’ti uppattiyeva vissajjitāti, tasmā ayamattho sadosoti ‘‘atha vā’’ti atthantaravacanaṃ vuttaṃ.

២៥-៣៤. ពាក្យថា "បរិកប្បបុច្ឆា" គឺការសួរដើម្បីចាត់ចែង (វិធិបុច្ឆា)។ ពាក្យថា "តើគប្បីមាន (កិំ សិយា)" មានសេចក្តីថា តើការចាត់ចែងនេះ មានឬទេ? ឬមួយទៀត ការសួររួមគ្នាថា "តើគប្បីមាន ឬមិនគប្បីមាន" ឈ្មោះថា បរិកប្បបុច្ឆា នេះជាពាក្យដែលព្រះសង្គហការៈពោល។ តើការសួររួមគ្នា (សម្បុច្ឆនៈ) នេះ គឺដូចម្តេច? គឺការសួរដោយច្របូកច្របល់ចូលគ្នា មានសេចក្តីថា ការសួរស្ទង់មើលជាមួយហេតុដទៃថា "តើខ្ញុំគប្បីរៀនសូត្រព្រះសូត្រ ឬមួយក៏ព្រះអភិធម្ម?"។ ប្រសិនបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះថា "កុសលធម៌ណាគប្បីកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យ តើកុសលធម៌នោះ អាស្រ័យនូវកុសលធម៌ ហើយគប្បីមានឬទេ?" កាលបើជាយ៉ាងនេះ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃបុច្ឆាទាំង ៧ យ៉ាង សូម្បីក្នុងបច្ឆាជាតបច្ច័យ និងវិបាកបច្ច័យទាំងឡាយ សេចក្តីនេះក៏គប្បីដឹងបានយ៉ាងនេះថា "កុសលធម៌ណាគប្បីកើតឡើងព្រោះបច្ឆាជាតបច្ច័យ និងវិបាកបច្ច័យ តើកុសលធម៌នោះ អាស្រ័យនូវកុសលធម៌ ហើយគប្បីមានឬទេ?" កាលបើជាយ៉ាងនេះ ព្រោះការលើកឡើងនូវកុសលធម៌ដែលកើតឡើងព្រោះបច្ឆាជាតបច្ច័យ និងវិបាកបច្ច័យ ហើយសួររកការមានឡើងដោយអាស្រ័យនូវកុសលធម៌ រមែងនាំឱ្យបាននូវការយល់ព្រមថា កុសលធម៌ទាំងឡាយកើតឡើងព្រោះបច្ច័យទាំងនោះ (បច្ឆាជាត និងវិបាក) ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ លោកមិនបានសួររកការមានឡើងដោយអាស្រ័យនូវកុសលធម៌ជាដើម នៃកុសលធម៌ជាដើមដែលកើតឡើងព្រោះបច្ច័យនោះៗឡើយ ពិតប្រាកដណាស់ គឺលោកសួររកការកើតឡើងតែម្តង ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងការឆ្លើយតប លោកទើបឆ្លើយតបតែការកើតឡើងប៉ុណ្ណោះថា "អាស្រ័យនូវកុសលធម៌ ហើយកុសលធម៌រមែងកើតឡើង" ហេតុនោះ សេចក្តីខាងដើមនេះ ទើបឈ្មោះថាមានទោស (ខុសឆ្គង) ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលនូវសេចក្តីផ្សេងទៀតដោយពាក្យថា "ឬមួយទៀត (អថ វា)"។


Tattha ‘‘kusalo dhammo uppajjeyyā’’ti uppattiṃ anujānitvā ‘‘hetupaccayā siyā eta’’nti tassā hetupaccayā bhavanapucchanaṃ, ‘‘uppajjeyya hetupaccayā’’ti hetupaccayā uppattiṃ anujānitvā tassā ‘‘siyā eta’’nti bhavanapucchanañca na yuttaṃ. Anuññātañhi nicchitamevāti. Tasmā ananujānitvā [Pg.200] ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ yathāvuttaṃ uppajjanaṃ kiṃ siyāti pucchatīti daṭṭhabbaṃ. Uppajjeyyāti vā idampi sampucchanameva, kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo kiṃ uppajjeyya hetupaccayāti attho. Siyāti yathāpucchitasseva uppajjanassa sambhavaṃ pucchati ‘‘kiṃ evaṃ uppajjanaṃ siyā sambhaveyyā’’ti, ayaṃ nayo siyāsaddassa pacchāyojane. Yathāṭhāneyeva pana ṭhitā ‘‘siyā’’ti esā sāmaññapucchā, tāya pana pucchāya ‘‘idaṃ nāma pucchita’’nti na viññāyatīti tassāyeva pucchāya visesanatthaṃ ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti pucchati, evaṃ visesitabbavisesanabhāvena dvepi pucchā ekāyeva pucchāti daṭṭhabbā.

ក្នុងសេចក្តីផ្សេងទៀតនោះ ការយល់ព្រមនូវការកើតឡើងថា "កុសលធម៌គប្បីកើតឡើង" ហើយសួររកការមានឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យនៃសកម្មភាពកើតឡើងនោះថា "តើការកើតឡើងនេះ គប្បីមានព្រោះហេតុបច្ច័យឬទេ?" ក្តី ការយល់ព្រមនូវការកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យថា "គប្បីកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យ" ហើយសួររកការមានឡើងនៃសកម្មភាពកើតឡើងនោះថា "តើការកើតឡើងនេះ គប្បីមានឬទេ?" ក្តី មិនសមគួរឡើយ។ ពិរោះថា ការកើតឡើងដែលយល់ព្រមហើយ រមែងជាការសម្រេចច្បាស់លាស់ហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ដោយមិនទាន់យល់ព្រមជាមុន ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់សួរថា "អាស្រ័យនូវកុសលធម៌ ហើយកុសលធម៌គប្បីកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យ តើការកើតឡើងយ៉ាងនេះ គប្បីមានឬទេ?" គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ឬមួយទៀត ពាក្យថា "គប្បីកើតឡើង (ឧប្បជ្ជេយ្យ)" នេះ ក៏ជាការសួររួមគ្នា (សម្បុច្ឆនៈ) ដែរ មានសេចក្តីថា អាស្រ័យនូវកុសលធម៌ តើកុសលធម៌គប្បីកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យឬទេ? ពាក្យថា "គប្បីមាន (សិយា)" គឺសួររកការកើតឡើងបាននៃសកម្មភាពកើតឡើងដែលបានសួរហើយនោះឯងថា "តើការកើតឡើងយ៉ាងនេះ គប្បីមាន គប្បីកើតឡើងបានឬទេ?" ន័យនេះ គឺក្នុងការផ្សារភ្ជាប់ពាក្យថា "សិយា" ខាងចុង។ ប៉ុន្តែ ពាក្យថា "សិយា" ដែលស្ថិតនៅតាមកន្លែងដើមក្នុងព្រះបាលី គឺជាសាមញ្ញបុច្ឆា (ការសួរទូទៅ) ប៉ុន្តែ ដោយសារការសួរទូទៅនោះ មិនទាន់អាចដឹងបានថា "លោកសួរនូវសេចក្តីនេះ" ឡើយ ហេតុនោះ ដើម្បីធ្វើឱ្យការសួរទូទៅនោះមានសេចក្តីវិសេស ទើបលោកសួរថា "អាស្រ័យនូវកុសលធម៌ ហើយកុសលធម៌គប្បីកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យឬទេ?" កាលបើជាយ៉ាងនេះ ដោយភាពជាសាមញ្ញបុច្ឆាដែលត្រូវធ្វើឱ្យវិសេស និងវិសេសបុច្ឆាដែលធ្វើឱ្យវិសេស បុច្ឆាទាំងពីរនេះ ក៏គប្បីចាត់ទុកថាជាបុច្ឆាតែមួយប៉ុណ្ណោះ។


Gamanussukkavacananti gamanassa samānakattukapacchimakālakiriyāpekkhavacananti attho. Yadipi paṭigamanuppattīnaṃ purimapacchimakālatā natthi, paccayapaccayuppannānaṃ pana sahajātānampi paccayapaccayuppannabhāvena gahaṇaṃ purimapacchimabhāveneva hotīti gahaṇappavattiākāravasena paccayāyattatāattapaṭilābhasaṅkhātānaṃ paṭigamanuppattikiriyānampi purimapacchimakālavohāro hotīti daṭṭhabbo. Gamanaṃ vā uppatti evāti gacchantassa paṭigamanaṃ uppajjantassa paṭiuppajjanaṃ samānakiriyā. Paṭikaraṇañhi paṭisaddatthoti. Tasmā ‘‘kusalaṃ dhamma’’nti upayoganiddiṭṭhaṃ paccayaṃ uppajjamānaṃ paṭicca tadāyattuppattiyā paṭigantvāti ayamettha attho, tena paṭiccāti sahajātapaccayaṃ katvāti vuttaṃ hoti. Sahajātapaccayakaraṇañhi uppajjamānābhimukhauppajjamānaṃ paṭigamanaṃ, taṃ katvāti paṭiccasaddassa atthoti.

ពាក្យថា Gamanussukkavacana មានសេចក្តីថា ជាពាក្យសំដៅដល់កិរិយាក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ដែលមានកត្តាតែមួយនឹងគមនៈ (ការទៅ)។ ទោះបីជាភាពជាកាលមុននិងក្រោយនៃបដិគមនៈ និងឧប្បត្តិ មិនមានក៏ដោយ ប៉ុន្តែ ការកំណត់ដឹងនូវធម៌ជាបច្ច័យ និងបច្ចយុប្បន្ន ទោះបីជាកើតរួមគ្នា (សហជាត) ដោយភាពជាបច្ច័យ និងបច្ចយុប្បន្ន រមែងមានដោយភាពជាមុននិងក្រោយនោះឯង ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា វោហារថា កាលមុននិងក្រោយ រមែងមានសូម្បីដល់កិរិយាគឺបដិគមនៈ និងឧប្បត្តិ ដែលពោលគឺការបាននូវអត្ថភាពដែលអាស្រ័យនឹងបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃអាការៈប្រព្រឹត្តទៅនៃការកំណត់ដឹង។ មួយវិញទៀត គមនៈ គឺការកើតឡើងនោះឯង ហេតុនោះ បដិគមនៈរបស់ធម៌ដែលកំពុងទៅ និងបដិឧប្បជ្ជានៈរបស់ធម៌ដែលកំពុងកើតឡើង ទើបជាកិរិយាស្មើគ្នា។ ព្រោះថា ការធ្វើតប ជាអត្ថរបស់បដិសព្ទ។ ព្រោះហេតុនោះ អត្ថក្នុងទីនេះថា អាស្រ័យ (បដិច្ច) គឺចូលទៅជិតដោយការកើតឡើងដែលអាស្រ័យនឹងបច្ច័យនោះ នូវបច្ច័យដែលកំពុងកើតឡើង ដែលសម្តែងដោយទុតិយាវិភត្តិថា «កុសលំ ធម្មំ» ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «បដិច្ច» គឺលោកពោលសំដៅយកការធ្វើឲ្យជាសហជាតបច្ច័យ។ ព្រោះថា ការធ្វើឲ្យជាសហជាតបច្ច័យ គឺការចូលទៅជិត គឺការកើតឡើងចំពោះមុខធម៌ដែលកំពុងកើតឡើង, ការធ្វើនូវសហជាតបច្ច័យនោះ ឈ្មោះថាជាអត្ថរបស់បដិសព្ទ។


35-38. Tāsu pāḷiyaṃ dveyeva dassitāti hetārammaṇaduke dvinnaṃ pucchānaṃ dassitattā vuttaṃ. Ettha ca ekamūlakādibhāvo pucchānaṃ vuttoti veditabbo, paccayānaṃ pana vasena sabbapaṭhamo paccayantarena avomissakattā suddhikanayo, dutiyo ārammaṇādīsu ekekassa hetu eva ekamūlakanti katvā ekamūlakanayo. Evaṃ hetārammaṇadukādīnaṃ adhipatiādīnaṃ mūlabhāvato dukamūlakādayo nayā veditabbā. Tevīsatimūlakanayo ca tato paraṃ mūlassa abhāvato ‘‘sabbamūlaka’’nti pāḷiyaṃ vutto. Tattha napuṃsakaniddesena eka…pe… sabbamūlakaṃ paccayagamanaṃ pāḷigamanaṃ vāti viññāyati, eka…pe… sabbamūlakaṃ nayaṃ asammuyhantenāti upayogo vā[Pg.201], idha ca sabbamūlakanti ca tevīsatimūlakasseva vuttattā paccanīye vakkhati ‘‘yathā anulome ekekassa padassa ekamūlakaṃ…pe… yāva tevīsatimūlakaṃ, evaṃ paccanīyepi vitthāretabba’’nti (paṭṭhā. aṭṭha. 1.42-44).

៣៥-៣៨. ពាក្យថា «ក្នុងសំណួរទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញតែ ២ ប៉ុណ្ណោះក្នុងព្រះបាលី» គឺលោកពោលសំដៅដល់ការបង្ហាញនូវសំណួរ ២ ក្នុងហេត្វារម្មណទុកៈ។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ភាពជាឯកមូលកៈជាដើមនៃសំណួរទាំងឡាយ លោកពោលទុកក្នុងទីនេះ។ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យទាំងឡាយ ន័យដំបូងបង្អស់ ឈ្មោះថា សុទ្ធិកន័យ ព្រោះមិនលាយឡំដោយបច្ច័យដទៃ, ន័យទីពីរ ឈ្មោះថា ឯកមូលកន័យ ដោយធ្វើអត្ថថា ហេតុនោះឯងជាមូលតែមួយ នៃបច្ច័យនីមួយៗ មានអារម្មណបច្ច័យជាដើម។ គប្បីជ្រាបនូវន័យទាំងឡាយ មានទុកមូលកន័យជាដើម ដោយភាពជាមូលនៃធម៌ទាំងឡាយ មានអធិបតីជាដើម នៃហេត្វារម្មណទុកៈជាដើម យ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត តេវីសតិមូលកន័យ លោកហៅក្នុងព្រះបាលីថា «សព្វមូលកៈ» ព្រោះមិនមានមូលក្រៅពីនោះទៅទៀត។ ក្នុងសព្វមូលកៈនោះ គប្បីជ្រាបថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃបច្ច័យ ឬការប្រព្រឹត្តទៅនៃព្រះបាលី ដែលជាឯកមូលកៈ...ល... សព្វមូលកៈ ដោយការសម្តែងជាណបុំសកលិង្គ ឬមួយថា ជាទុតិយាវិភត្តិ (ឧបយោគៈ) ក្នុងសេចក្តីថា «បុគ្គលកាលមិនវង្វេង នូវន័យជាឯកមូលកៈ...ល... សព្វមូលកៈ» ម៉្យាងទៀត ក្នុងអនុលោមនេះ ព្រោះពាក្យថា «សព្វមូលកៈ» លោកពោលសំដៅយកតែតេវីសតិមូលកន័យប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ក្នុងបច្ចនីយៈ លោកនឹងពោលថា «ដូចជាក្នុងអនុលោម ឯកមូលកៈ...ល... រហូតដល់តេវីសតិមូលកៈ នៃបទនីមួយៗ យ៉ាងណា ក្នុងបច្ចនីយៈ ក៏គប្បីពិស្តារយ៉ាងនោះដែរ»។


39-40. ‘‘Ārammaṇapaccayā hetupaccayāti ettāvatā ārammaṇapaccayaṃ ādiṃ katvā hetupaccayapariyosāno ekamūlakanayo dassito’’ti vuttaṃ, evaṃ sati vinaye viya cakkabandhanavasena pāḷigati āpajjati, na heṭṭhimasodhanavasena. Heṭṭhimasodhanavasena ca idha abhidhamme pāḷi gatā, evañca katvā vissajjane ‘‘ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇi, adhipatipaccayā tīṇi, adhipatipaccayā hetuyā nava, ārammaṇe tīṇī’’tiādinā heṭṭhimaṃ sodhetvāva pāḷi pavattā. Yo cettha ‘‘ekamūlakanayo’’ti vutto, so suddhikanayova. So ca visesābhāvato ārammaṇamūlakādīsu na labbhati. Na hi ārammaṇādīsu tasmiṃ tasmiṃ ādimhi ṭhapitepi paccayantarena sambandhābhāvena ādimhi vuttasuddhikato visesattho labbhati, teneva vissajjanepi ārammaṇamūlakādīsu suddhikanayo na dassitoti, tasmā ‘‘ārammaṇapaccayā hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatipaccayā…pe… ārammaṇapaccayā avigatapaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.1.39) ayaṃ heṭṭhimasodhanavasena ekasmiṃ ārammaṇapaccaye hetupaccayādike yojetvā vutto ekamūlakanayo daṭṭhabbo. ‘‘Ārammaṇapaccayā…pe… avigatapaccayā’’ti vā ekamūlakesu anantarapaccayassa mūlakaṃ ārammaṇaṃ dassetvā ekamūlakādīni saṃkhipitvā sabbamūlakassāvasānena avigatapaccayena niṭṭhāpitanti daṭṭhabbaṃ. Adhipatipaccayā anantarapaccayā samanantarapaccayā sahajātapaccayā aññamaññapaccayāti idaṃ mūlameva dassetvā ekamūlakādīnaṃ saṃkhipanaṃ daṭṭhabbaṃ, na suddhikadassanaṃ, nāpi sabbamūlake katipayapaccayadassanaṃ.

៣៩-៤០. ពាក្យថា «ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះថា អារម្មណបច្ចយា ហេតុបច្ចយា ឈ្មោះថាទ្រង់បង្ហាញឯកមូលកន័យ ដែលមានអារម្មណបច្ច័យជាដើម មានហេតុបច្ច័យជាទីបំផុត» ដូច្នេះ លោកពោលទុកហើយ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ដំណើរទៅនៃព្រះបាលី រមែងសម្រេចដោយអំណាចនៃការចងជាចក្រ (ចk្កពន្ធនៈ) ដូចជាក្នុងវិន័យ មិនមែនដោយអំណាចនៃការជម្រះធម៌ខាងក្រោមឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងអភិធម្មនេះ ព្រះបាលីប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការជម្រះធម៌ខាងក្រោម ហេតុនោះ ព្រះបាលីក្នុងវិសជ្ជនា ទើបប្រព្រឹត្តទៅដោយការជម្រះធម៌ខាងក្រោមប៉ុណ្ណោះ ជាដើមថា «អារម្មណបច្ចយា ហេតុយា តីណិ, អធិបតិបច្ចយា តីណិ, អធិបតិបច្ចយា ហេតុយា នវ, អារម្មណេ តីណិ»។ ន័យណាដែលលោកហៅក្នុងទីនេះថា «ឯកមូលកន័យ» ន័យនោះជាសុទ្ធិកន័យនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត សុទ្ធិកន័យនោះ មិនបានក្នុងអារម្មណមូលកន័យជាដើមឡើយ ព្រោះមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នា។ ព្រោះថា ទោះបីជាបច្ច័យនោះៗ មានអារម្មណបច្ច័យជាដើម លោកដាក់ទុកក្នុងខាងដើមក៏ដោយ ក៏មិនបានសេចក្តីប្លែកគ្នាពីសុទ្ធិកន័យដែលពោលទុកក្នុងខាងដើមឡើយ ព្រោះមិនមានការទាក់ទងនឹងបច្ច័យដទៃ ព្រោះហេតុនោះឯង សូម្បីក្នុងវិសជ្ជនា លោកក៏មិនបង្ហាញសុទ្ធិកន័យក្នុងអារម្មណមូលកន័យជាដើមឡើយ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ឯកមូលកន័យនេះ លោកពោលដោយការផ្សំផ្គុំហេតុបច្ច័យជាដើម ក្នុងអារម្មណបច្ច័យតែមួយ ដោយអំណាចនៃការជម្រះធម៌ខាងក្រោម ដូចជា «អារម្មណបច្ចយា ហេតុបច្ចយា អារម្មណបច្ចយា អធិបតិបច្ចយា...ល... អារម្មណបច្ចយា អវិគតបច្ចយា»។ ឬមួយថា គប្បីជ្រាបថា ក្នុងឯកមូលកន័យទាំងឡាយ លោកបង្ហាញអារម្មណបច្ច័យដែលមានអនន្តរបច្ច័យជាមូល ដោយពាក្យថា «អារម្មណបច្ចយា...ល... អវិគតបច្ចយា» ហើយសង្ខេបឯកមូលកន័យជាដើម ឲ្យចប់ដោយអវិគតបច្ច័យ ដែលជាទីបំផុតនៃសព្វមូលកន័យ។ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យថា «អធិបតិបច្ចយា អនន្តរបច្ចយា សមនន្តរបច្ចយា សហជាតបច្ចយា អញ្ញមញ្ញបច្ចយា» នេះ គឺលោកបង្ហាញតែមូលប៉ុណ្ណោះ ហើយសង្ខេបឯកមូលកន័យជាដើម មិនមែនជាការបង្ហាញសុទ្ធិកន័យឡើយ ហើយក៏មិនមែនជាការបង្ហាញបច្ច័យបន្តិចបន្តួចក្នុងសព្វមូលកន័យដែរ។


41. Tato nissayādīni mūlānipi saṃkhipitvā avigatamūlakanayaṃ dassetuṃ ‘‘avigatapaccayā hetupaccayā’’tiādi āraddhaṃ. Etasmiñca suddhikassa adassanena ārammaṇamūlakādīsu visuṃ visuṃ suddhikanayo na labbhatīti ñāpito hoti. Na hi ādi katthaci saṃkhepantaragato hoti. Ādiantehi majjhimānaṃ dassanañhi saṅkhepo, ādito pabhuti katici [Pg.202] vatvā gatidassanaṃ vāti. Dutiyacatukkaṃ vatvā ‘‘vigatapaccayā’’ti padaṃ uddharitvā ṭhapitaṃ. Tena osānacatukkaṃ dasseti. Tatiyacatukkato pabhuti vā pañcakamūlāni saṃkhipitvā sabbamūlakassa avasānena niṭṭhapeti.

៤១. បន្ទាប់ពីនោះ លោកក៏សង្ខេបសូម្បីមូលទាំងឡាយ មាននិស្សយបច្ច័យជាដើម ហើយផ្តើមពាក្យថា «អវិគតបច្ចយា ហេតុបច្ចយា» ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញអវិគតមូលកន័យ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងអវិគតមូលកន័យនេះ ព្រោះមិនបង្ហាញសុទ្ធិកន័យ គប្បីជ្រាបថា លោកឲ្យដឹងថា សុទ្ធិកន័យផ្សេងៗ មិនបានក្នុងអារម្មណមូលកន័យជាដើមឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ខាងដើម មិនដែលចូលទៅក្នុងចន្លោះនៃសង្ខេបក្នុងទីណាឡើយ។ ព្រោះថា ការបង្ហាញធម៌កណ្តាលទាំងឡាយ ដោយធម៌ខាងដើមនិងខាងចុង ឈ្មោះថា សង្ខេប ឬមួយថា ការពោលធម៌បន្តិចបន្តួចតាំងពីខាងដើមទៅ ដើម្បីបង្ហាញដំណើរទៅ ឈ្មោះថា សង្ខេប។ លោកពោលចតុក្កៈទីពីរហើយ លើកយកបទថា «វិគតបច្ចយា» មកដាក់ទុក។ ដោយការលើកយកបទនោះមកដាក់ទុក លោកក៏បង្ហាញចតុក្កៈជាទីបំផុត។ ឬមួយថា លោកសង្ខេបបញ្ចកមូលៈជាដើម តាំងពីចតុក្កៈទីបីទៅ ហើយឲ្យចប់ដោយបទជាទីបំផុតនៃសព្វមូលកន័យ។


Ettha ca dukamūlakādīsu yathā hetuārammaṇadukena saddhiṃ avasesā paccayā yojitā, hetārammaṇādhipatitikādīhi ca avasesāvasesā, evaṃ hetuadhipatidukādīhi hetuadhipatianantaratikādīhi ca avasesāvasesā yojetabbā siyuṃ. Yadi ca sabbesaṃ paccayānaṃ mūlabhāvena yojitattā hetumūlake hetuadhipatiādidukānaṃ adhipatimūlakādīsu adhipatihetuādidukehi viseso natthi. Te eva hi paccayā uppaṭipāṭiyā vuttā, tathāpi ārammaṇamūlakādīsu ārammaṇādhipatidukādīnaṃ avasesāvasesehi, hetumūlake ca hetuadhipatianantaratikādīnaṃ avasesāvasesehi yojane atthi visesoti. Yasmā pana evaṃ yojiyamānesupi sukhaggahaṇaṃ na hoti, na ca yathāvuttāya yojanāya sabbā sā yojanā paññavatā na sakkā viññātuṃ, tasmā tathā ayojetvā anupubbeneva yojanā katāti daṭṭhabbā. Dhammānaṃ desanāvidhāne hi bhagavāva pamāṇanti. Gaṇanāgāthā ādimapāṭhe kāci viruddhā, tasmā suṭṭhu gaṇetvā gahetabbā.

ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ក្នុងទុកមូលកន័យជាដើម បច្ច័យដែលនៅសល់ លោកផ្សំផ្គុំជាមួយហេត្វារម្មណទុកៈ យ៉ាងណា បច្ច័យដែលនៅសល់ៗ លោកផ្សំផ្គុំជាមួយហេត្វារម្មណាធិបតីតិកៈជាដើម យ៉ាងណា បច្ច័យដែលនៅសល់ៗ ក៏គប្បីផ្សំផ្គុំជាមួយហេត្វាធិបតីទុកៈជាដើម និងហេត្វាធិបតីអនន្តរតិកៈជាដើម យ៉ាងនោះដែរ។ ប្រសិនបើមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នារវាងហេត្វាធិបតីទុកៈជាដើម ក្នុងហេតុមូលកន័យ ជាមួយនឹងអធិបតីហេតុទុកៈជាដើម ក្នុងអធិបតីមូលកន័យជាដើម ព្រោះការផ្សំផ្គុំដោយភាពជាមូលនៃបច្ច័យទាំងអស់។ ព្រោះថា បច្ច័យទាំងនោះឯង លោកពោលដោយលំដាប់ត្រឡប់គ្នា ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក៏សេចក្តីប្លែកគ្នានៅតែមាន ក្នុងការផ្សំផ្គុំអារម្មណាធិបតីទុកៈជាដើម ក្នុងអារម្មណមូលកន័យជាដើម ជាមួយនឹងបច្ច័យដែលនៅសល់ៗ និងការផ្សំផ្គុំហេត្វាធិបតីអនន្តរតិកៈជាដើម ក្នុងហេតុមូលកន័យ ជាមួយនឹងបច្ច័យដែលនៅសល់ៗ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែ កាលបើផ្សំផ្គុំយ៉ាងនេះ ការកំណត់ដឹងដោយងាយក៏មិនមាន ម៉្យាងទៀត មិនមែនថាអ្នកមានប្រាជ្ញាមិនអាចដឹងនូវការផ្សំផ្គុំទាំងអស់នោះ ដោយការផ្សំផ្គុំតាមដែលពោលហើយនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា លោកមិនផ្សំផ្គុំយ៉ាងនោះទេ គឺធ្វើការផ្សំផ្គុំទៅតាមលំដាប់លំដោយប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគតែមួយព្រះអង្គឯង ជាប្រមាណក្នុងការចាត់ចែងការសម្តែងធម៌ទាំងឡាយ។ គាថាសម្រាប់រាប់ក្នុងបាឋៈខាងដើមខ្លះ ផ្ទុយគ្នា ព្រោះហេតុនោះ គប្បីរាប់ឲ្យបានល្អហើយទើបកាន់យក។


‘‘Dvāvīsatiyā tikesu ekekaṃ tikaṃ dukānaṃ satena satena saddhiṃ yojetvā’’ti vuttaṃ, taṃ dukatikapaṭṭhāne kesañci potthakānaṃ vasena vuttaṃ. Kesuci pana ekeko duko dvāvīsatiyā dvāvīsatiyā tikehi yojito, tañca gamanaṃ yuttaṃ. Na hi tattha tikassa yojanā atthi, atha kho tikānaṃ ekekena padena dukassāti. Tattha chasaṭṭhiyā tikapadesu ekekena saṃsanditvā chasaṭṭhi hetudukā, tathā sahetukadukādayo cāti dukānaṃ chasatādhikāni chasahassāni honti. Tesu ekekasmiṃ paṭiccavārādayo satta vārā nayā pucchā ca sabbā dukapaṭṭhāne hetudukena samānā.

ពាក្យថា «ផ្សំផ្គុំតិកៈនីមួយៗ ក្នុងតិកៈ ២២ ជាមួយទុកៈមួយរយៗ» ដូច្នេះ លោកពោលទុកហើយ។ ពាក្យនោះ លោកពោលដោយអំណាចនៃសៀវភៅខ្លះ ក្នុងទុកតិកបដ្ឋាន។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសៀវភៅខ្លះ ទុកៈនីមួយៗ លោកផ្សំផ្គុំជាមួយតិកៈ ២២, ២២ ដំណើរទៅនៃព្រះបាលីនោះ ក៏សមគួរដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងទុកតិកបដ្ឋាននោះ មិនមែនមានការផ្សំផ្គុំតិកៈឡើយ តែជាការផ្សំផ្គុំទុកៈ ជាមួយបទនីមួយៗ នៃតិកៈទាំងឡាយវិញ។ ក្នុងទុកតិកបដ្ឋាននោះ កាលបើបូកផ្សំជាមួយបទនីមួយៗ នៃបទតិកៈ ៦៦ ហើយ រមែងមានហេតុទុកៈ ៦៦ ព្រោះហេតុនោះ ទុកៈទាំងឡាយ មានសហេតុកទុកៈជាដើម ទើបមានចំនួន ៦៦០០ (ប្រាំមួយពាន់ប្រាំមួយរយ)។ ក្នុងទុកតិកបដ្ឋានទាំងនោះ ក្នុងទុកតិកបដ្ឋាននីមួយៗ វារៈទាំង ៧ មានបដិច្ចវារៈជាដើម ន័យទាំងឡាយ និងសំណួរទាំងអស់ ស្មើគ្នាជាមួយហេតុទុកៈ ក្នុងទុកបដ្ឋាន។


‘‘Dukasate ekekaṃ dukaṃ dvāvīsatiyā tikehi saddhiṃ yojetvā’’ti ca vuttaṃ, tampi tikadukapaṭṭhāne kesañci potthakānaṃ vasena vuttaṃ. Vuttanayena pana yuttagamanesu ekeko tiko dukasatena yojito. Tattha hetupadaṃ pakkhipitvā vutto eko kusalattiko, tathā nahetupadaṃ…pe… araṇapadanti kusalattikānaṃ dve [Pg.203] satāni honti, tathā vedanāttikādīnampīti sabbesaṃ catusatādhikāni cattāri sahassāni honti. Tesu ekekasmiṃ vāranayapucchā tikapaṭṭhāne kusalattikena samānā.

ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ផ្សំផ្គុំទុកៈនីមួយៗ ក្នុងទុកៈមួយរយ ជាមួយតិកៈ ២២» ដូច្នេះ លោកក៏ពោលទុកហើយ។ សូម្បីពាក្យនោះ ក៏លោកពោលដោយអំណាចនៃសៀវភៅខ្លះ ក្នុងតិកទុកបដ្ឋានដែរ។ ប៉ុន្តែ តាមន័យដែលពោលហើយ ក្នុងដំណើរទៅនៃព្រះបាលីដ៏សមគួរ តិកៈនីមួយៗ លោកផ្សំផ្គុំជាមួយទុកៈមួយរយ។ ក្នុងតិកទុកបដ្ឋាននោះ កុសលតិកៈមួយ ដែលលោកពោលដោយបញ្ចូលហេតុបទ យ៉ាងណា នហេតុបទ...ល... អរណបទ ក៏យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ កុសលតិកៈទាំងឡាយ ទើបមានចំនួន ២០០។ សូម្បីវេទនាតិកៈជាដើម ក៏មានចំនួន ២០០ យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ តិកៈទាំងអស់ ទើបមានចំនួន ៤៤០០។ ក្នុងតិកទុកបដ្ឋានទាំងនោះ ក្នុងតិកទុកបដ្ឋាននីមួយៗ វារៈ ន័យ និងសំណួរ ស្មើគ្នាជាមួយកុសលតិកៈ ក្នុងតិកបដ្ឋាន។


‘‘Cha anulomamhi nayā sugambhīrā’’ti vacanato panāti etena idaṃ dasseti – ‘‘anulomamhī’’ti ‘‘tikādayo chanayā’’ti ca avisesena vuttattā paṭiccavārādivasena sattavidhampi anulomaṃ saha gahetvā ‘‘cha anulomamhī’’ti vuttaṃ, anulomādivasena catubbidhaṃ tikapaṭṭhānaṃ saha gahetvā ‘‘tikañca paṭṭhānavara’’nti, tathā catubbidhāni dukapaṭṭhānādīni saha gahetvā ‘‘dukuttama’’ntiādiṃ vatvā ‘‘cha nayā sugambhīrā’’ti vuttanti imamatthaṃ gahetvā imasmiṃ paccayānulome sattappabhede chapi ete paṭṭhānā paṭṭhānanayā catuppabhedā pucchāvasena uddharitabbāti. Evañhi sabbasmiṃ paṭṭhāne sabbo paccayānulomo dassito hotīti. Paccanīyagāthādīsupi eseva nayo. Ettha ca dukatikapaṭṭhānādīsu visesitabbehi tikehi paṭṭhānaṃ tikapaṭṭhānaṃ. Dukānaṃ tikapaṭṭhānaṃ dukatikapaṭṭhānaṃ. Dukavisesitā vā tikā dukatikā, dukatikānaṃ paṭṭhānaṃ dukatikapaṭṭhānanti iminā nayena vacanattho veditabbo. Dukādivisesitassa cettha tikādipadassa dukādibhāvo daṭṭhabbo. Dukapaṭṭhānameva hi tikapadasaṃsandanavasena dukapadasaṃsandanavasena ca pavattaṃ dukatikapaṭṭhānaṃ dukadukapaṭṭhānañca, tathā tikapaṭṭhānameva dukapadasaṃsandanavasena tikapadasaṃsandanavasena ca pavattaṃ tikadukapaṭṭhānaṃ tikatikapaṭṭhānañcāti.

ប៉ុន្តែ ដោយពាក្យថា «ន័យទាំង ៦ ក្នុងអនុលោម ជាធម្មជាតិជ្រាលជ្រៅក្រៃលែង» នេះ លោកបង្ហាញសេចក្តីនេះថា៖ ព្រោះពាក្យថា «ក្នុងអនុលោម» និងពាក្យថា «ន័យទាំង ៦ មានតិកៈជាដើម» លោកពោលដោយមិនចំពោះ ហេតុនោះ លោកទើបកាន់យកអនុលោមទាំង ៧ ប្រការ មានបដិច្ចវារៈជាដើម រួមគ្នា ហើយពោលថា «ន័យទាំង ៦ ក្នុងអនុលោម»។ លោកកាន់យកតិកបដ្ឋាន ៤ ប្រការ ដោយអំណាចនៃអនុលោមជាដើម រួមគ្នា ហើយពោលថា «តិកបដ្ឋានដ៏ប្រសើរផង» យ៉ាងនោះដែរ លោកកាន់យកទុកបដ្ឋានជាដើម ៤ ប្រការ រួមគ្នា ហើយពោលគាថាមានពាក្យថា «ទុកបដ្ឋានដ៏ឧត្តម» ជាដើម រួចពោលថា «ន័យទាំង ៦ ជាធម្មជាតិជ្រាលជ្រៅ» ដូច្នេះ លោកកាន់យកសេចក្តីនេះហើយ ក្នុងបច្ចយានុលោមនេះ ដែលមានការបែងចែកជា ៧ ប្រការ សូម្បីបដ្ឋានទាំង ៦ នេះ ដែលជាបដ្ឋានន័យ មានការបែងចែកជា ៤ ប្រការ គប្បីលើកឡើងដោយអំណាចនៃសំណួរ។ ព្រោះថា កាលបើធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះ បច្ចយានុលោមទាំងអស់ ក្នុងបដ្ឋានទាំងអស់ ឈ្មោះថាទ្រង់បង្ហាញហើយ។ សូម្បីក្នុងបច្ចនីយគាថាជាដើម ក៏មានន័យនេះឯង។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទុកតិកបដ្ឋានជាដើមនេះ បដ្ឋានដែលសម្តែងដោយតិកៈទាំងឡាយ ដែលត្រូវទុកៈជាដើមធ្វើឲ្យប្លែក ឈ្មោះថា តិកបដ្ឋាន។ តិកបដ្ឋាននៃទុកៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ទុកតិកបដ្ឋាន។ ឬមួយថា តិកៈទាំងឡាយដែលត្រូវទុកៈធ្វើឲ្យប្លែក ឈ្មោះថា ទុកតិកៈ, បដ្ឋាននៃទុកតិកៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ទុកតិកបដ្ឋាន គប្បីជ្រាបវចនត្ថៈដោយន័យនេះ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបនូវភាពជាទុកៈជាដើម នៃបទមានតិកបទជាដើម ដែលត្រូវទុកៈជាដើមធ្វើឲ្យប្លែក។ ព្រោះថា ទុកបដ្ឋាននោះឯង កាលបើប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបូកផ្សំនឹងតិកបទ និងដោយអំណាចនៃការបូកផ្សំនឹងទុកបទ រមែងហៅថា ទុកតិកបដ្ឋាន និងទុកទុកបដ្ឋាន, យ៉ាងនោះដែរ តិកបដ្ឋាននោះឯង កាលបើប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបូកផ្សំនឹងទុកបទ និងដោយអំណាចនៃការបូកផ្សំនឹងតិកបទ រមែងហៅថា តិកទុកបដ្ឋាន និងតិកតិកបដ្ឋាន។


Paccayānulomavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយបច្ចយានុលោម ចប់ហើយ។


2. Paccayapaccanīyavaṇṇanā

២. ការអធិប្បាយបច្ចយបច្ចនីយៈ


42-44. Tevīsatimūlakanti idañcettha dumūlakaṃyeva sandhāya vuttanti idaṃ dukamūlake pucchānaṃ mūlabhūtā tevīsati dukā sambhavantīti tassa ‘‘tevīsatimūlaka’’nti nāmaṃ katvā yāva yattako pabhedo atthi, tāva tattakaṃ tevīsatimūlakaṃ yathānulome vitthāritaṃ. Evaṃ paccanīyepi vitthāretabbanti dukamūlakena tikamūlakādīsu nayaṃ dassetīti iminā adhippāyena vuttaṃ siyā. Yadi pana yāva tevīsatimaṃ mūlaṃ yathā vitthāritanti ayamattho adhippeto, ‘‘yāva tevīsatimaṃ mūla’’ntveva pāṭhena bhavitabbaṃ [Pg.204] siyā. Na hi ‘‘tevīsatimūlaka’’nti etassa byañjanassa tevīsatimaṃ mūlakanti ayamattho sambhavati. Yathā anulome ‘‘ekekapadassā’’tiādinā pana ekamūlādisabbamūlakapariyosānaṃ tattha nayadassanavasena dassitaṃ ekekassa padassa vitthāraṃ dassetīti sabbamūlakameva cettha ‘‘tevīsatimūlaka’’nti vuttanti veditabbaṃ. Tañhi tevīsatiyā paccayānaṃ avasesassa paccayassa mūlabhāvato ‘‘tevīsatimūlaka’’nti ca tato paraṃ mūlassa aññassa abhāvato ‘‘sabbamūlaka’’nti ca vuccati.

៤២-៤៤. ពាក្យថា Tevīsatimūlakanti នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកតែទុកមូលកៈ (មូលមានទុកៈ ២) ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យនោះមានសេចក្តីពន្យល់ថា ទុកៈ ២៣ ដែលជាឫសគល់នៃពួកសំណួរក្នុងទុកមូលកៈ រមែងមានឡើង ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះសង្គីតិកាចារ្យកំណត់ឈ្មោះទុកមូលកៈនោះថា «តេវីសតិមូលកៈ» ហើយបានសម្តែងពង្រីកតេវីសតិមូលកៈនោះក្នុងអនុលោម ត្រឹមទំហំនៃការបែងចែកដែលមានប្រមាណប៉ុន្មាន ក៏សម្តែងត្រឹមប្រមាណប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីក្នុងបច្ចនីយ៍ ក៏គប្បីសម្តែងពង្រីកយ៉ាងនេះដែរ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលយ៉ាងនេះ ក្នុងបំណងបង្ហាញន័យក្នុងតិកមូលកៈជាដើម ដោយទុកមូលកៈនេះឯង។ តែប្រសិនបើចង់បានសេចក្តីថា សម្តែងពង្រីកត្រឹមមូលទី ២៣ យ៉ាងណានោះ គប្បីមានបាឋៈថា «yāva tevīsatimaṃ mūlaṃ» វិញ។ ព្រោះថា សេចក្តីថា មូលទី ២៣ នេះ មិនអាចសម្រេចបានដោយព្យញ្ជនៈថា «tevīsatimūlaka» នេះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាក្នុងអនុលោម ព្រះសង្គីតិកាចារ្យបង្ហាញការសម្តែងពង្រីកនៃបទនីមួយៗ ដោយការបង្ហាញន័យក្នុងអនុលោមនោះ ដោយបាឋៈជាដើមថា «ekekapadassa» ដែលមានឯកមូលកៈជាដើម និងមានសព្វមូលកៈជាទីបំផុត យ៉ាងណាមិញ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីក្នុងបច្ចនីយ៍នេះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យក៏ពោលសំដៅយកសព្វមូលកៈនោះឯងថា «តេវីសតិមូលកៈ» យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា សព្វមូលកៈនោះ ហៅថា «តេវីសតិមូលកៈ» ព្រោះជាមូលនៃបច្ច័យដែលនៅសល់ពីបច្ច័យ ២៣ ផង ហៅថា «សព្វមូលកៈ» ព្រោះគ្មានមូលដទៃក្រៅពីតេវីសតិមូលកៈនោះទៅទៀតផង។


Paccayapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីបច្ចយបច្ចនីយ៍ ចប់ហើយ។


3. Anulomapaccanīyavaṇṇanā

៣. ការពណ៌នាអំពីអនុលោមបច្ចនីយ៍


45-48. Anulome vuttesu sabbesu ekamūlakādīsu ekekaṃ padaṃ parihāpetvāti tattha ekamūlake catuvīsati paccayapadāni idha ekamūlake tevīsati, eko pana paccayo mūlabhāvena ṭhito apubbatābhāvato agaṇanūpago. Tattha dumūlake tevīsati paccayapadāni gaṇanūpagāni, idha dumūlake dvāvīsatīti evaṃ parihāpetvāti attho.

៤៥-៤៨. ពាក្យថា ekekaṃ padaṃ parihāpetvā ក្នុងឯកមូលកៈជាដើមទាំងអស់ដែលពោលហើយក្នុងអនុលោមនោះ មានសេចក្តីថា ក្នុងឯកមូលកៈនៃអនុលោមនោះ មានបច្ចយបទ ២៤ ឯក្នុងឯកមូលកៈនៃអនុលោមបច្ចនីយ៍នេះ មានបច្ចយបទ ២៣ ព្រោះបច្ច័យ ១ ឋិតនៅក្នុងភាពជាមូល មិនមែនជាបច្ច័យថ្មី ទើបមិនរាប់បញ្ចូល។ ក្នុងទុមូលកៈនៃអនុលោមនោះ មានបច្ចយបទ ២៣ ដែលត្រូវរាប់បញ្ចូល ឯក្នុងទុមូលកៈនៃអនុលោមបច្ចនីយ៍នេះ មានបច្ចយបទ ២២ គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយការធ្វើឱ្យថយចុះយ៉ាងនេះ។


Anulomato ṭhitassa paccanīyato alabbhamānānaṃ suddhikapaccayānañca alabbhamānataṃ sandhāya ‘‘labbhamānapadāna’’nti vuttaṃ. Na hi aññathā pucchāvasena koci paccayo alabbhamāno nāma atthīti. Vissajjanāvaseneva vā pavattaṃ anulomapaccanīyadesanaṃ sandhāya ‘‘labbhamānapadāna’’nti vuttaṃ.

ពាក្យថា «labbhamānapadānaṃ» ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសំដៅដល់ភាពដែលមិនបាននូវបច្ច័យដែលឋិតនៅក្នុងអនុលោម និងពួកសុទ្ធិកបច្ច័យដែលមិនបានក្នុងបច្ចនីយ៍។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ បច្ច័យណាមួយដែលឈ្មោះថាមិនបាន ដោយអំណាចនៃសំណួរ គឺមិនមានឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «labbhamānapadānaṃ» នេះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសំដៅដល់អនុលោមបច្ចនីយទេសនា ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃវិសជ្ជនាប៉ុណ្ណោះ។


Anulomapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីអនុលោមបច្ចនីយ៍ ចប់ហើយ។


Pucchāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីបុច្ឆាវារៈ ចប់ហើយ។


1. Kusalattikaṃ

១. កុសលតិកៈ


1. Paṭiccavāravaṇṇanā

១. ការពណ៌នាអំពីបដិច្ចវារៈ


1. Paccayānulomaṃ

១. បច្ចយានុលោម


(1) Vibhaṅgavāro

(១) វិភង្គវារៈ


53. Yā kusalattike labhanti, na tāyeva vedanāttikādīsūti tikapadanānattamattena vinā mūlāvasānavasena sadisataṃ sandhāya ‘‘na [Pg.205] tāyevā’’ti vuttaṃ, na ca kevalaṃ tikantareyeva, kusalattikepi pana yā paṭiccavāre labhanti, na tāyeva paccayavārādīsūti sabbapucchāsamāharaṇaṃ idha kattabbameva. Dhammānulomapaccanīye ca tikapaṭṭhāne vitakkattikapītittikānaṃ vissajjane sabbāpetā vissajjanaṃ labhantīti ettha pītittikaggahaṇaṃ na kātabbaṃ. Na hi tattha ekūnapaññāsa pucchā vissajjanaṃ labhantīti.

៥៣. ពាក្យថា «yā kusalattike labhanti, na tāyeva vedanāttikādīsu» ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសំដៅដល់ភាពដូចគ្នាដោយអំណាចនៃបទដើម និងបទចុង ដោយវៀរចោលត្រឹមតែភាពប្លែកគ្នានៃតិកបទប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា «na tāyeva»។ មិនត្រឹមតែក្នុងតិកៈដទៃប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីក្នុងកុសលតិកៈនេះ សំណួរទាំងឡាយណាដែលបានក្នុងបដិច្ចវារៈ ក៏មិនមែនបានតែសំណួរនោះឯងក្នុងបច្ចយវារៈជាដើមឡើយ ហេតុនោះ ការប្រមូលសំណួរទាំងអស់មកបញ្ចូលគ្នាក្នុងឧទ្ទេសនៃកុសលតិកបដិច្ចវារៈនេះ ទើបជាកិច្ចដែលគប្បីធ្វើពិតប្រាកដ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធម្មអនុលោមបច្ចនីយ៍នៃតិកបដ្ឋាន ត្រង់ពាក្យថា «vitakkattikapītittikānaṃ vissajjane sabbāpetā vissajjanaṃ labhanti» នោះ មិនគប្បីយកបីតិតិកៈមកឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងបីតិតិកៈនៃធម្មអនុលោមបច្ចនីយ៍នោះ សំណួរ ៤៩ មិនបាននូវវិសជ្ជនាឡើយ។


Tena saddhinti tena sahajātapaccayabhūtena saddhinti attho daṭṭhabbo. ‘‘Yāva nirodhagamanā uddhaṃ pajjatī’’ti ca ‘‘uppādādayo vā pāpuṇātī’’ti ca vacanehi khaṇattayasamaṅgī uppajjatīti vuccatīti anuññātaṃ viya hoti, uppādakkhaṇasamaṅgīyeva pana evaṃ vuttoti daṭṭhabbo.

ពាក្យថា «tena saddhiṃ» គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា ជាមួយគ្នានឹងធម៌ដែលជាសហជាតបច្ច័យនោះ។ ដោយពាក្យទាំងឡាយថា «yāva nirodhagamanā uddhaṃ pajjati» ខ្លះ «uppādādayo vā pāpuṇāti» ខ្លះ ហាក់ដូចជាអនុញ្ញាតថា ធម៌ដែលប្រកបដោយខណៈទាំង ៣ ឈ្មោះថា «uppajjati» ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកតែធម៌ដែលប្រកបដោយឧប្បាទខណៈប៉ុណ្ណោះថា «uppajjati» យ៉ាងនេះ។


Yasmā pana eko khandho ekassātiādi idha kusalavacanena gahite khandhe sandhāya vuttaṃ. Vedanāttikādīsu pana ekaṃ khandhaṃ paṭicca dvinnaṃ, dve paṭicca ekassapi, hetudukādīsu ca saṅkhārakkhandhekadesaṃ paṭicca saṅkhārakkhandhekadesassapi uppatti vuttāti saha uppajjamānānaṃ sabbesaṃ dhammānaṃ paccayo honto ekekassapi dukatikādibhedānañca paccayo nāma hotiyeva, tathā dukādibhedānañcāti.

ព្រោះថា ពាក្យជាដើមថា «eko khandho ekassa» ក្នុងកុសលតិកបដិច្ចវារៈនេះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសំដៅដល់ខន្ធទាំងឡាយដែលកាន់យកដោយកុសលសព្ទ។ ចំណែកក្នុងវេទនាតិកៈជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សម្តែងការកើតឡើងនៃខន្ធ ២ ដោយអាស្រ័យខន្ធ ១ ខ្លះ ការកើតឡើងនៃខន្ធ ១ ដោយអាស្រ័យខន្ធ ២ ខ្លះ និងក្នុងហេតុទុកៈជាដើម ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងការកើតឡើងនៃចំណែកមួយនៃសង្ខារក្ខន្ធ ដោយអាស្រ័យចំណែកមួយនៃសង្ខារក្ខន្ធខ្លះ ហេតុនោះ កាលបើធម៌ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងជាមួយគ្នាទាំងអស់ រមែងជាបច្ច័យដល់ធម៌នីមួយៗផង ដល់ធម៌ដែលមានការបែងចែកជាទុកៈ និងតិកៈជាដើមផងដោយពិត យ៉ាងណាមិញ សូម្បីធម៌ដែលមានការបែងចែកជាទុកៈជាដើម ក៏ជាបច្ច័យដល់ធម៌នីមួយៗ និងដល់ធម៌ដែលមានការបែងចែកជាទុកៈជាដើមយ៉ាងនោះដែរ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។


‘‘Rūpena saddhiṃ anuppattito āruppavipākañca na gahetabba’’nti vuttaṃ, taṃ pana na sabbasmiṃ etasmiṃ vacane gahetabbaṃ, atha kho ‘‘cittasamuṭṭhānañca rūpa’’nti ettheva. Na kevalañca āruppavipākova, atha kho lokuttaravipākakiriyābyākatampi āruppe uppajjamānaṃ ettha na gahetabbaṃ. ‘‘Vipākābyākataṃ kiriyābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’ti ettha pana na kiñci rūpena vinā saha vā uppajjamānaṃ sahetukaṃ vipākakiriyābyākataṃ aggahitaṃ nāma atthi. Tattha pana yaṃ rūpena saha uppajjati, tassa paccayuppannavisesaṃ dassetuṃ ‘‘cittasamuṭṭhānañca rūpa’’nti vuttaṃ.

ពាក្យថា «rūpena saddhiṃ anuppattito āruppavipākañca na gahetabbaṃ» នេះ មិនមែនគប្បីកាន់យកក្នុងពាក្យទាំងអស់នេះឡើយ គឺគប្បីកាន់យកតែក្នុងបទថា «cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ» នេះប៉ុណ្ណោះ។ មិនត្រឹមតែអរូបវិបាកប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីលោកុត្តរវិបាក និងកិរិយាអព្យាក្រឹតដែលកើតឡើងក្នុងអរូបភព ក៏មិនគប្បីកាន់យកក្នុងទីនេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបទថា «vipākābyākataṃ kiriyābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā» នេះ គ្មានសហេតុកវិបាក និងកិរិយាអព្យាក្រឹតណាមួយ ដែលកើតឡើងដោយវៀរចាករូប ឬកើតឡើងជាមួយរូប ហើយមិនត្រូវបានកាន់យកនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែក្នុងចំណោមធម៌ទាំងនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ» ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបច្ចយុប្បន្នធម៌ ចំពោះធម៌ណាដែលកើតឡើងជាមួយរូប។


‘‘Vatthuṃ paṭicca khandhā’’ti ettake vattabbe paccayabhūtassa vatthussa ‘‘kaṭattā ca rūpa’’nti etasmiṃ sāmaññavacane paccayuppannabhāvena aggahitatāpattiṃ nivāretuṃ ‘‘khandhe paṭicca vatthū’’ti vuttaṃ. Khandhe paṭicca vatthu, vatthuṃ paṭicca khandhāti vā vatthukhandhānaṃ aññamaññapaccayabhūtānaṃ paccayabhāvavisesadassanatthaṃ aññamaññāpekkhaṃ vacanadvayaṃ vuttaṃ sāmaññena gahitampi visuṃ uddhaṭaṃ.

កាលបើគប្បីត្រាស់ត្រឹមតែ «vatthuṃ paṭicca khandhā» តែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «khandhe paṭicca vatthu» ដើម្បីការពារកុំឱ្យវត្ថុដែលជាបច្ច័យ ធ្លាក់ទៅក្នុងភាពជាធម៌ដែលមិនត្រូវបានកាន់យកដោយភាពជាបច្ចយុប្បន្ន ក្នុងសាធារណសព្ទថា «kaṭattā ca rūpaṃ» នេះ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យទាំងពីរដែលអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមកថា «khandhe paṭicca vatthu, vatthuṃ paṭicca khandhā» នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃភាពជាបច្ច័យនៃវត្ថុ និងខន្ធទាំងឡាយ ដែលជាបច្ច័យដល់គ្នាទៅវិញទៅមក សូម្បីវត្ថុនោះត្រូវបានកាន់យកដោយសាធារណសព្ទហើយ ក៏ទ្រង់ដកស្រង់ចេញមកដោយឡែកដែរ។


Mahābhūtepi [Pg.206] paṭicca uppattidassanattanti yaṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ kaṭattārūpañca upādārūpaṃ upādārūpaggahaṇena vinā ‘‘khandhe paṭicca uppajjatī’’ti vuttaṃ, tassa mahābhūtepi paṭicca uppattidassanatthanti attho. Etasmiṃ pana dassane khandhapaccayasahitāsahitañca sabbaṃ upādārūpaṃ ito paresu sahajātapaccayādīsu saṅgahitanti imamatthaṃ sandhāya ‘‘kaṭattārūpaṃ paṭisandhiyampī’’ti pi-saddo vuttoti daṭṭhabbo.

ពាក្យថា «mahābhūtepi paṭicca uppattidassanatthaṃ» មានសេចក្តីថា ឧបាទារូបណាដែលជាចិត្តសមុដ្ឋានរូប និងកដត្តារូប ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «khandhe paṭicca uppajjati» ដោយវៀរចាកការកាន់យកនូវឧបាទារូប ព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យនោះដើម្បីបង្ហាញការកើតឡើងនៃឧបាទារូបនោះ ដោយអាស្រ័យសូម្បីមហាភូតរូបទាំងឡាយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងការបង្ហាញន័យនេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសព្ទថា «pi» ក្នុងពាក្យថា «kaṭattārūpaṃ paṭisandhiyampī» សំដៅដល់សេចក្តីនេះថា ឧបាទារូបទាំងអស់ ទោះបីប្រកបដោយខន្ធបច្ច័យក្តី មិនប្រកបដោយខន្ធបច្ច័យក្តី រមែងត្រូវបានសង្គ្រោះក្នុងសហជាតបច្ច័យជាដើម ដែលជាបច្ច័យបន្ទាប់ពីនេះ។


Mahābhūte paṭicca upādārūpanti vuttanayenāti ‘‘mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti ettha atthato ayaṃ nayo vuttoti sandhāyāha.

ពាក្យថា «mahābhūte paṭicca upādārūpanti vuttanayena» ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសំដៅដល់ន័យនេះ ដែលពោលហើយដោយអត្ថ ក្នុងបទថា «mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpaṃ» នេះ។


54. Rūpamissakā pahāyāti yāsu pucchāsu rūpena vinā paccayuppannaṃ na labbhati, atha kho rūpamissakameva labbhati, tā pahāyāti adhippāyo.

៥៤. ពាក្យថា «rūpamissakā pahāya» មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ដោយវៀរចោលនូវពួកសំណួរណាដែលមិនបាននូវបច្ចយុប្បន្នធម៌ដោយវៀរចាករូប គឺបានតែបច្ចយុប្បន្នធម៌ដែលលាយឡំដោយរូបប៉ុណ្ណោះ។


57. ‘‘Tiṇṇaṃ sannipātā gabbhassa avakkanti hotī’’ti vacanatoti gabbhaseyyakapaṭisandhiyā pañcakkhandhasabbhāvena tāya samānalakkhaṇā sabbāpi pañcavokārapaṭisandhi okkantināmakāti sādheti. Paripuṇṇadhammānaṃ vissajjanaṃ ettha atthīti paripuṇṇavissajjanā.

៥៧. ដោយអំណាចនៃព្រះពុទ្ធវចនៈថា «tiṇṇaṃ sannipātā gabbhassa avakkanti hoti» នេះ រមែងសម្រេចសេចក្តីថា សូម្បីបញ្ចវោការបដិសន្ធិទាំងអស់ ដែលមានលក្ខណៈដូចគ្នានឹងគភ៌សេយ្យកបដិសន្ធិនោះ ដោយភាពមានខន្ធ ៥ ប្រាកដច្បាស់ ក៏ឈ្មោះថា «ឱក្កន្តិ» ដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត វិសជ្ជនាណាដែលមានក្នុងបញ្ចវោការបដិសន្ធិនេះ ចំពោះធម៌ទាំងឡាយដ៏បរិបូណ៌ វិសជ្ជនានោះឈ្មោះថា «បរិបុណ្ណវិសជ្ជនា»។


Ettha ca ‘‘ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo…pe… mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti (paṭṭhā. 1.1.53) ettāvatā pañcavokāre sabbaṃ cittakammasamuṭṭhānarūpaṃ dassitaṃ. Avasesaṃ pana dassetuṃ ‘‘bāhira’’ntiādi vuttaṃ. Tattha bāhiranti etena anindriyabaddharūpaṃ dasseti, puna āhārasamuṭṭhānaṃ utusamuṭṭhānanti etehi sabbaṃ indriyabaddhaṃ āhārautusamuṭṭhānarūpaṃ. Tattha ‘‘utusamuṭṭhānaṃ eka’’ntiādinā asaññasattānampi utusamuṭṭhānaṃ vuttamevāti daṭṭhabbaṃ. Na hi tattha tassa vajjane kāraṇaṃ atthīti. Ādimhi pana ‘‘ekaṃ mahābhūtaṃ paṭiccā’’tiādi avisesavacanaṃ sahajātaṃ arūpampi paccayaṃ hetādike ca paccaye bahutare labhantaṃ cittasamuṭṭhānakaṭattārūpadvayaṃ saha saṅgaṇhitvā vuttaṃ, evañca katvā tassa pariyosāne ‘‘mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānarūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti vuttaṃ, tasmā tattha kaṭattārūpaṃ cittasamuṭṭhānasambandhaṃ taṃsamānagatikaṃ pañcavokāre vattamānameva gahitanti aggahitaṃ kaṭattārūpaṃ dassetuṃ ‘‘asaññasattānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭiccā’’tiādi vuttaṃ, tasmā upādārūpaṃ idhapi [Pg.207] kammapaccayavibhaṅge viya ‘‘mahābhūte paṭicca kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti (paṭṭhā. 1.1.63) kaṭattārūpabhāvavisiṭṭhaṃ upādārūpaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ. Na hi vuttassa utusamuṭṭhānassa punavacane payojanaṃ atthīti.

ក្នុងសហជាតបច្ចយនិទ្ទេសនេះ ដោយពាក្យមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះថា «ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo...pe... mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpaṃ» ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញរូបដែលកើតអំពីចិត្ត និងកម្មទាំងអស់ក្នុងបញ្ចវោការភពរួចហើយ។ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញរូបដែលនៅសល់ ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «bāhiraṃ»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញអនិន្ទ្រិយពទ្ធរូប ដោយពាក្យថា «bāhiraṃ» នេះ ហើយទ្រង់បង្ហាញអាហារសមុដ្ឋានរូប និងឧតុសមុដ្ឋានរូប ដែលជាសនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបទាំងអស់ ដោយពាក្យទាំងឡាយថា «āhārasamuṭṭhānaṃ utusamuṭṭhānaṃ» នេះ។ ក្នុងទីនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សម្តែងសូម្បីឧតុសមុដ្ឋានរូបរបស់អសញ្ញសត្វបុគ្គលទាំងឡាយ ដោយបាឋៈជាដើមថា «utusamuṭṭhānaṃ ekaṃ» នោះពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា ហេតុក្នុងការវៀរចោលនូវឧតុសមុដ្ឋានរូបនោះក្នុងអសញ្ញសត្វភពនោះ មិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងវារៈដំបូង ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យទូទៅជាដើមថា «ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca» ដោយប្រមូលយកទាំងចិត្តសមុដ្ឋានរូប និងកដត្តារូបទាំងពីរ ដែលបាននូវសហជាតអរូបបច្ច័យផង និងបាននូវបច្ច័យជាច្រើនមានហេតុបច្ច័យជាដើមផង ជាមួយគ្នា ហើយកាលបើធ្វើយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងទីបំផុតនៃវារៈនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānarūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpaṃ» ហេតុនោះ ក្នុងទីនោះ កដត្តារូបដែលទាក់ទងនឹងចិត្តសមុដ្ឋានរូប និងមានការប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នានឹងចិត្តសមុដ្ឋានរូបនោះ ដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបញ្ចវោការភពប៉ុណ្ណោះ ទើបត្រូវបានកាន់យក ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «asaññasattānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca» ដើម្បីបង្ហាញកដត្តារូបដែលមិនទាន់បានកាន់យកនោះ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីក្នុងសហជាតបច្ចយនិទ្ទេសនេះ ឧបាទារូបដែលត្រូវបានកាន់យក គឺឧបាទារូបដែលប្លែកដោយភាពជាកដត្តារូប ដោយបាឋៈថា «mahābhūte paṭicca kaṭattārūpaṃ upādārūpaṃ» ដូចជាក្នុងកម្មបច្ចយវិភង្គដែរ។ ព្រោះថា ការពោលឡើងវិញនូវឧតុសមុដ្ឋានរូបដែលពោលរួចហើយនោះ មិនមានប្រយោជន៍ឡើយ។


Kasmā pana yathā bāhirādīsu ‘‘mahābhūte paṭicca upādārūpa’’nti avisesetvā upādārūpaṃ vuttaṃ, evaṃ avatvā cittakammajaupādārūpāni ‘‘cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti hetupaccayādīsu saha ‘‘cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ upādārūpaṃ asaññasattānaṃ…pe… kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti adhipatipaccayādīsu visuṃ cittasamuṭṭhānarūpabhāvakaṭattārūpabhāvehi visesetvāva vuttānīti? Tattha bāhiraggahaṇādīhi viya ettha mahābhūtānaṃ kenaci avisesitattā. Apica iddhicittanibbattānaṃ kammapaccayānañca iṭṭhāniṭṭhānaṃ bāhirarūpāyatanādīnaṃ cittaṃ kammañca hetādīsu na koci paccayo, āhārautusamuṭṭhānānaṃ pana cittaṃ pacchājātabhāvena upatthambhakameva, na janakaṃ, mahābhūtāneva pana tesaṃ sahajātādibhāvena janakāni, tasmā satipi cittena kammena ca vinā abhāve hetādipaccayabhūtehi arūpehi uppajjamānāni cittasamuṭṭhānarūpakaṭattārūpabhūtāneva upādārūpāni honti, na aññānīti imaṃ visesaṃ dassetuṃ cittakammajesveva upādārūpesu visesanaṃ kataṃ. Aññāni vā samānajātikena rūpena samuṭṭhānāni pākaṭavisesanānevāti na visesanaṃ arahanti, etāni pana asamānajātikehi arūpehi samuṭṭhitāni visesanaṃ arahantīti visesitānīti veditabbāni. Yathā vā cittakammāni cittakammasamuṭṭhānānaṃ savisesena paccayabhāvena paccayā honti sahajātādipaccayabhāvato mūlakaraṇabhāvato ca, na evaṃ utuāhārā taṃsamuṭṭhānānanti cittakammajāneva visuṃ visesanaṃ arahanti. Itarāni pana mahābhūtaviseseneva visesitāni, idha upādārūpavisesanena mahābhūtāni viya. Na hi aññataravisesanaṃ ubhayavisesanaṃ na hotīti.

សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគមិនត្រាស់ហៅឧបាទាយរូបដោយមិនប្លែកគ្នា ដូចជាពាក្យថា "អាស្រ័យមហាភូតរូប ទើបកើតឧបាទាយរូប" ក្នុងពួកពាហិររូបជាដើម ប៉ុន្តែត្រាស់ហៅឧបាទាយរូបដែលកើតអំពីចិត្តនិងកម្ម ដោយធ្វើការបែងចែកដោយសភាពជាចិត្តសមុដ្ឋានរូប និងកតត្តារូប ក្នុងហេតុប្បច្ច័យជាដើមរួមគ្នាថា "រូបមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន កតត្តារូប ជាឧបាទាយរូប" និងក្នុងអធិបតិប្បច្ច័យជាដើមដោយឡែកពីគ្នាថា "រូបមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន ជាឧបាទាយរូប... កតត្តារូប ជាឧបាទាយរូប" ដូច្នេះ? ឆ្លើយថា ក្នុងនិទ្ទេសនោះ ព្រោះមហាភូតរូបទាំងឡាយក្នុងនិទ្ទេស "អាស្រ័យមហាភូតរូប" នេះ មិនត្រូវបានធ្វើឲ្យប្លែកដោយវិសេសនៈណាមួយ ដូចជាការប្លែកដោយការកាន់យកពាហិររូបជាដើមនោះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ចិត្តនិងកម្មមិនមែនជាបច្ច័យណាមួយក្នុងហេតុប្បច្ច័យជាដើម ដល់ពាហិររូបាយតនៈជាដើម ដែលជាឥដ្ឋារម្មណ៍និងអនិដ្ឋារម្មណ៍ ដែលកើតអំពីឥទ្ធិចិត្ត និងមានកម្មជាបច្ច័យនោះទេ ចំណែកឯចិត្តវិញ គ្រាន់តែជាឧបត្ថម្ភកបច្ច័យដោយសភាពជាបច្ឆាជាតបច្ច័យ ដល់រូបាយតនៈជាដើមដែលមានអាហារនិងឧតុជាសមុដ្ឋានប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាជនកបច្ច័យឡើយ មានតែមហាភូតរូបទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ទើបជាជនកបច្ច័យដល់រូបទាំងនោះដោយសភាពជាសហជាតបច្ច័យជាដើម ហេតុនោះ ទោះបីជាមិនមានចិត្តនិងកម្មក៏ដោយ ក៏ឧបាទាយរូបទាំងឡាយដែលកើតឡើងអំពីអរូបធម៌ដែលជាហេតុប្បច្ច័យជាដើម តែងតែមានមហាភូតរូបដែលជាចិត្តសមុដ្ឋានរូបនិងកតត្តារូបប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជារូបដទៃឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានេះ ព្រះមានព្រះភាគទើបធ្វើវិសេសនៈក្នុងឧបាទាយរូបដែលកើតអំពីចិត្តនិងកម្មតែប៉ុណ្ណោះ។ ម៉្យាងទៀត ឧបាទាយរូបដទៃទៀតដែលកើតឡើងអំពីសភាវរូបដែលមានជាតិស្មើគ្នា គឺមានវិសេសនៈច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ មិនគួរដល់វិសេសនៈឡើយ ចំណែកឯរូបទាំងនេះដែលកើតឡើងអំពីអរូបធម៌ដែលមានជាតិមិនស្មើគ្នា ទើបគួរដល់វិសេសនៈ ហេតុនោះ គួរដឹងថា ព្រះមានព្រះភាគទើបធ្វើវិសេសនៈទុក។ មួយវិញទៀត ចិត្តនិងកម្ម តែងតែជាបច្ច័យដល់ចិត្តសមុដ្ឋានរូបនិងកម្មសមុដ្ឋានរូប ដោយសភាពជាបច្ច័យមានវិសេសនៈ ព្រោះសភាពជាសហជាតបច្ច័យជាដើម និងព្រោះសភាពជាមូលការណ៍ ចំណែកឯឧតុនិងអាហារ មិនមែនជាបច្ច័យដល់រូបដែលមានឧតុនិងអាហារនោះជាសមុដ្ឋានយ៉ាងនោះឡើយ ហេតុនោះ មានតែរូបដែលកើតអំពីចិត្តនិងកម្មប៉ុណ្ណោះ ទើបគួរដល់វិសេសនៈដោយឡែកពីគ្នា។ ចំណែកឯរូបដទៃទៀត ត្រូវបានធ្វើឲ្យប្លែកដោយវិសេសនៈនៃមហាភូតរូបនោះឯង ដូចជាមហាភូតរូបទាំងឡាយក្នុងទីនេះ ត្រូវបានធ្វើឲ្យប្លែកដោយវិសេសនៈនៃឧបាទាយរូបដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា វិសេសនៈរបស់ម្ខាង មិនមែនថាមិនមែនជាវិសេសនៈរបស់ទាំងពីរនោះឡើយ។


58. Aññamaññapaccaye khandhe paṭicca vatthu, vatthuṃ paṭicca khandhāti khandhavatthūnaṃ aññamaññapaccayatādassanena pubbe visuṃ paccayabhāvena dassitānaṃ khandhānaṃ ekato paccayabhāvo dassito hotīti iminā adhippāyenāha ‘‘catunnampi khandhānaṃ ekato vatthunā aññamaññapaccayataṃ dassetuṃ vutta’’nti. ‘‘Khandhe [Pg.208] paṭicca vatthū’’ti idaṃ pana catunnampi khandhānaṃ ekato paṭiccatthapharaṇatādassanatthaṃ, ‘‘vatthuṃ paṭicca khandhā’’ti vatthussa. Na kevalañca khandhānaṃ idheva, hetupaccayādīsupi ayameva nayo. Tattha sabbesaṃ khandhānaṃ visuṃ paṭiccatthapharaṇataṃ dassetvā puna ‘‘vatthuṃ paṭicca khandhā’’ti vatthussapi dassitāya ‘‘ekaṃ khandhañca vatthuñca paṭicca tayo khandhā’’tiādinā khandhavatthūnañca dassitāyeva hotīti daṭṭhabbā.

៥៨. ក្នុងអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ មានពាក្យថា "អាស្រ័យខន្ធទាំងឡាយ ទើបកើតវត្ថុ, អាស្រ័យវត្ថុ ទើបកើតខន្ធទាំងឡាយ" ព្រោះការបង្ហាញសភាពជាអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យនៃខន្ធនិងវត្ថុ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញសភាពជាបច្ច័យរួមគ្នានៃខន្ធទាំងឡាយ ដែលទ្រង់បានបង្ហាញសភាពជាបច្ច័យដោយឡែកពីគ្នាក្នុងកាលមុន ក្នុងអធិប្បាយនេះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "ពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុក ដើម្បីបង្ហាញសភាពជាអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យនៃខន្ធទាំង ៤ រួមគ្នាជាមួយនឹងវត្ថុ"។ ចំណែកឯពាក្យថា "អាស្រ័យខន្ធទាំងឡាយ ទើបកើតវត្ថុ" នេះ ដើម្បីបង្ហាញការសម្រេចសេចក្តីនៃពាក្យថា អាស្រ័យ រួមគ្នានៃខន្ធទាំង ៤, ពាក្យថា "អាស្រ័យវត្ថុ ទើបកើតខន្ធទាំងឡាយ" គឺសម្រាប់វត្ថុ។ មិនត្រឹមតែខន្ធទាំងឡាយក្នុងអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យនេះប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីក្នុងហេតុប្បច្ច័យជាដើម ក៏មានន័យនេះដូចគ្នាដែរ។ ក្នុងហេតុប្បច្ច័យជាដើមនោះ កាលបើទ្រង់បង្ហាញការសម្រេចសេចក្តីនៃពាក្យថា អាស្រ័យ ដោយឡែកពីគ្នានៃខន្ធទាំងឡាយទាំងអស់ហើយ ទ្រង់បង្ហាញសូម្បីតែវត្ថុម្ដងទៀតដោយពាក្យថា "អាស្រ័យវត្ថុ ទើបកើតខន្ធទាំងឡាយ" គួរដឹងថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញសូម្បីតែខន្ធនិងវត្ថុ ដោយពាក្យជាដើមថា "អាស្រ័យខន្ធ ១ និងវត្ថុ ទើបកើតខន្ធ ៣" ដូច្នោះឯង។


Kasmā panettha ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati aññamaññapaccayā, kusale khandhe paṭicca cittasamuṭṭhānā mahābhūtā’’ti evamādi na vuttaṃ, nanu yadeva paṭiccatthaṃ pharati, na teneva aññamaññapaccayena bhavitabbaṃ hetupaccayādīhi viya. Na hi yaṃ ‘‘ekaṃ tayo dve ca khandhe paṭiccā’’ti vuttaṃ, te hetupaccayabhūtā eva honti. Esa nayo ārammaṇapaccayādīsupi. Paccayavāre ca ‘‘abyākataṃ dhammaṃ paccayā kusalo dhammo uppajjati aññamaññapaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.1.256) vuttaṃ, na vatthu kusalānaṃ aññamaññapaccayo hoti, atha ca pana taṃpaccayā khandhānaṃ aññamaññapaccayā uppatti vuttā eva. Yadipi kusalā khandhā mahābhūtānaṃ aññamaññapaccayā na honti, tathāpi te paṭicca tesaṃ uppatti vattabbā siyāti? Na vattabbā khandhasahajātānaṃ mahābhūtānaṃ khandhānaṃ paccayabhāvābhāvato. Aññamaññasaddo hi na hetādisaddo viya nirapekkho, sahajātādisaddo viya vā aññatarāpekkho, atha kho yathāvuttetaretarāpekkho. Paccayapaccayuppannā ca khandhā mahābhūtā idha yathāvuttā bhaveyyuṃ, tesu ca mahābhūtā khandhānaṃ na koci paccayo. Yassa ca sayaṃ paccayo, tato tena tannissitena vā aññamaññapaccayena uppajjamānaṃ aññamaññapaccayā uppajjatīti vattabbataṃ arahati, yathā khandhe paṭicca khandhā, vatthuṃ paccayā khandhā. Tasmā attano paccayassa paccayattābhāvato tadapekkhattā ca aññamaññasaddassa khandhe paṭicca paccayā ca mahābhūtānaṃ aññamaññapaccayā uppatti na vuttā, na aññamaññapaccayā ca vuttā. Khandhā pana vatthuṃ paccayā uppajjamānā vatthussa pacchājātapaccayā honti, tannissitena ca aññamaññapaccayena uppajjanti. Tasmā vatthuṃ paccayā khandhānaṃ kusalādīnaṃ aññamaññapaccayā uppatti vuttāti.

ហេតុអ្វីបានជាក្នុងបដិច្ចវារៈនៃអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យនេះ ព្រះមានព្រះភាគមិនត្រាស់ថា "អាស្រ័យកុសលធម៌ ទើបអព្យាកតធម៌កើតឡើង ព្រោះអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ គឺអាស្រ័យកុសលខន្ធទាំងឡាយ ទើបកើតមហាភូតរូបដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន" ដូច្នេះជាដើម? ព្រោះថា ធម៌ណាដែលសម្រេចសេចក្តីនៃពាក្យថា អាស្រ័យ ធម៌នោះមិនមែនជាអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យទេឬ ដូចជាក្នុងហេតុប្បច្ច័យជាដើម? ព្រោះថា ធម៌ណាដែលទ្រង់ត្រាស់ថា "អាស្រ័យខន្ធ ១ ខន្ធ ៣ និងខន្ធ ២" ធម៌ទាំងនោះជាហេតុប្បច្ច័យតែម្យ៉ាងក៏ទេដែរ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងអារម្មណប្បច្ច័យជាដើមដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបច្ចយវារៈ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា "ព្រោះអព្យាកតធម៌ជាបច្ច័យ កុសលធម៌ទើបកើតឡើង ព្រោះអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ" វត្ថុមិនមែនជាអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យដល់កុសលធម៌ទាំងឡាយឡើយ តែទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ការកើតឡើងនៃខន្ធទាំងឡាយព្រោះវត្ថុនោះជាបច្ច័យ ដោយអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយដែរ។ ទោះបីជាកុសលខន្ធទាំងឡាយមិនមែនជាអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យដល់មហាភូតរូបទាំងឡាយក៏ដោយ ក៏ការកើតឡើងនៃមហាភូតរូបទាំងនោះដោយអាស្រ័យកុសលខន្ធទាំងនោះ គួរតែត្រាស់ទុកមិនមែនឬ? ឆ្លើយថា មិនគួរត្រាស់ទុកឡើយ ព្រោះមហាភូតរូបដែលកើតរួមគ្នាជាមួយខន្ធ មិនមានសភាពជាបច្ច័យដល់ខន្ធទាំងឡាយឡើយ។ ព្រោះថា ពាក្យថា អញ្ញមញ្ញៈ មិនមែនជាពាក្យមិនទាក់ទងនឹងគ្នានោះទេ ដូចជាពាក្យថា ហេតុ ជាដើម ឬមិនមែនជាពាក្យទាក់ទងនឹងម្ខាងទៀត ដូចជាពាក្យថា សហជាតៈ ជាដើមឡើយ តែជាពាក្យទាក់ទងនឹងគ្នាទៅវិញទៅមកតាមដែលបានពោលហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ខន្ធនិងមហាភូតរូបដែលជាបច្ច័យនិងបច្ចយុប្បន្ន គប្បីមានក្នុងទីនេះតាមដែលបានពោលហើយ ក្នុងរូបទាំងនោះ មហាភូតរូបមិនមែនជាបច្ច័យណាមួយដល់ខន្ធទាំងឡាយឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ណាដែលខ្លួនឯងជាបច្ច័យ ធម៌ដែលកើតឡើងដោយអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ អាស្រ័យធម៌នោះ ឬអាស្រ័យធម៌ដែលអាស្រ័យនឹងធម៌នោះ តែងតែកើតឡើងព្រោះអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ ធម៌នោះទើបគួរដល់ការត្រាស់ហៅ ដូចជាអាស្រ័យខន្ធទាំងឡាយ ទើបកើតខន្ធទាំងឡាយ ឬព្រោះវត្ថុជាបច្ច័យ ទើបកើតខន្ធទាំងឡាយដូច្នោះដែរ។ ហេតុនោះ ព្រោះសភាពមិនមែនជាបច្ច័យដល់បច្ច័យរបស់ខ្លួន និងព្រោះសេចក្តីទាក់ទងនឹងគ្នានៃពាក្យថា អញ្ញមញ្ញៈ ការកើតឡើងនៃមហាភូតរូបទាំងឡាយដោយអាស្រ័យខន្ធទាំងឡាយ និងព្រោះបច្ច័យ ទើបមិនត្រាស់ថា ព្រោះអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ និងមិនត្រាស់ថា ព្រោះអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យឡើយ។ ចំណែកឯខន្ធទាំងឡាយ កាលបើកើតឡើងព្រោះវត្ថុជាបច្ច័យ តែងតែជាបច្ឆាជាតបច្ច័យដល់វត្ថុ និងកើតឡើងដោយអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យដែលអាស្រ័យនឹងវត្ថុនោះ។ ហេតុនោះ ការកើតឡើងនៃកុសលខន្ធជាដើមព្រោះវត្ថុជាបច្ច័យ ដោយអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ទុកហើយ។


59. Na [Pg.209] sā gahitāti cakkhāyatanādīni nissayabhūtāni paṭiccāti na vuttanti adhippāyo. Nissayapaccayabhāvena pana na cakkhāyatanādīni ārammaṇapaccayabhāvena rūpāyatanādīni viya na gahitānīti.

៥៩. ពាក្យថា "មិនត្រូវបានកាន់យក" មានអធិប្បាយថា ព្រះមានព្រះភាគមិនត្រាស់ថា "អាស្រ័យចក្ខាយតនៈជាដើមដែលជាទីនិស្ស័យ" ឡើយ។ ប៉ុន្តែ មិនមែនមានន័យថា ចក្ខាយតនៈជាដើមមិនត្រូវបានកាន់យកដោយសភាពជាសហជាតនិស្សយប្បច្ច័យ ដូចជារូបាយតនៈជាដើមដែលត្រូវបានកាន់យកដោយសភាពជាអារម្មណប្បច្ច័យនោះឡើយ (គឺត្រូវបានកាន់យកដូចគ្នា)។


60. Dvīsu upanissayesu vattabbameva natthi, ārammaṇūpanissayampi pana ye labhanti, tesaṃ vasena ārammaṇapaccayasadisanti evaṃ vuttanti dassetuṃ ‘‘tattha kiñcāpī’’ti āha. Tattha ‘‘na sabbe akusalā abyākatā ārammaṇūpanissayaṃ labhantī’’ti purimapāṭho. Kusalāpi pana mahaggatā ekantena, kāmāvacarā ca kadāci na labhantīti ‘‘na sabbe kusalākusalābyākatā’’ti paṭhanti.

៦០. ក្នុងឧបនិស្សយប្បច្ច័យទាំងពីរ (គឺអនន្តរូបនិស្ស័យ និងបកតូបនិស្ស័យ) មិនបាច់និយាយឡើយ ចំណែកឯធម៌ទាំងឡាយណាដែលបាននូវអារម្មណូបនិស្សយប្បច្ច័យ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយពោលថា "ដូចជាអារម្មណប្បច្ច័យ" ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងនោះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ព្រះសង្គហការីទើបពោលថា "ក្នុងទីនោះ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ"។ ក្នុងពាក្យនោះ មានបាឋចាស់ថា "អកុសលធម៌និងអព្យាកតធម៌ទាំងអស់ មិនមែនសុទ្ធតែបាននូវអារម្មណូបនិស្សយប្បច្ច័យឡើយ"។ ប៉ុន្តែ ព្រោះកុសលធម៌ដែលជាមហគ្គតៈដោយពិតប្រាកដ និងកាមាវចរកុសលធម៌ក្នុងកាលខ្លះ ក៏មិនបាននូវអារម្មណូបនិស្សយប្បច្ច័យដែរ ហេតុនោះ ព្រះអាចារ្យជាន់ក្រោយទើបសូត្រថា "កុសលធម៌ អកុសលធម៌ និងអព្យាកតធម៌ទាំងអស់ មិនមែនសុទ្ធតែបានឡើយ"។


61. Purejātapaccaye yathā aññattha paccayaṃ aniddisitvāva desanā katā, evaṃ akatvā kasmā ‘‘vatthuṃ purejātapaccayā’’ti vuttanti? Niyamasabbhāvā. Hetuādīsu hi niyamo natthi. Na hi tehi uppajjamānānaṃ alobhādīsu kusalādīsu rūpādīsu ca ayameva paccayoti niyamo atthi, idha pana vatthu na vatthudhammesu purejātapaccayā uppajjamānānaṃ dhammānaṃ niyamato chabbidhaṃ vatthu purejātapaccayo hotīti imamatthaṃ dassetuṃ idaṃ vuttaṃ. Ārammaṇapurejātampi hi vatthupurejāte avijjamāne na labbhati, evañca katvā paṭisandhivipākassa napurejātapaccayā eva uppatti vuttā, paccuppannārammaṇassapi tassa purejātapaccayo na uddhaṭo. ‘‘Nevavipākanavipākadhammadhammaṃ paṭicca vipāko dhammo uppajjati purejātapaccayā’’ti etassapi alābhato tattha ‘‘purejāte tīṇī’’ti (paṭṭhā. 1.3.124) vuttanti.

៦១. សួរថា ក្នុងបុរេជាតប្បច្ច័យ ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគមិនធ្វើដូចជាក្នុងបច្ច័យដទៃទៀត ដែលទ្រង់សំដែងធម៌ដោយមិនចង្អុលបង្ហាញបច្ច័យដោយផ្ទាល់ ប៉ុន្តែត្រាស់ថា "ព្រោះវត្ថុជាបុរេជាតប្បច្ច័យ" ដូច្នេះ? ឆ្លើយថា ព្រោះសេចក្តីមានពិតនៃសេចក្តីកំណត់។ ព្រោះថាក្នុងហេតុប្បច្ច័យជាដើម មិនមានសេចក្តីកំណត់ឡើយ។ ព្រោះថាមិនមានសេចក្តីកំណត់ថា ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងឡាយមានអលោភៈជាដើម កុសលធម៌ជាដើម និងរូបារម្មណ៍ជាដើម ធម៌នេះឯងជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងព្រោះបច្ច័យទាំងនោះឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងបុរេជាតប្បច្ច័យនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីថា វត្ថុរូបទាំង ៦ យ៉ាង តែងតែជាបុរេជាតប្បច្ច័យដោយការកំណត់ ដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងព្រោះបុរេជាតប្បច្ច័យក្នុងបណ្តាវត្ថុធម៌និងអវត្ថុធម៌ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យនេះទុក។ ព្រោះថា ទោះបីជាអារម្មណបុរេជាតប្បច្ច័យក៏ដោយ កាលបើមិនមានវត្ថុបុរេជាតប្បច្ច័យទេ ក៏មិនបានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ការកើតឡើងនៃបដិសន្ធិវិបាក ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា មិនមែនកើតឡើងព្រោះបុរេជាតប្បច្ច័យឡើយ (គឺកើតឡើងព្រោះសហជាតប្បច្ច័យជាដើម) សូម្បីតែបុរេជាតប្បច្ច័យនៃបដិសន្ធិវិបាកនោះដែលមានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្ន ក៏ព្រះមានព្រះភាគមិនបានដកស្រង់ឡើងមកសំដែងដែរ។ ព្រោះមិនបាននូវវារៈនេះថា "អាស្រ័យធម៌មិនមែនជាវិបាកនិងមិនមែនជាវិបាកធម្មធម៌ ទើបវិបាកធម៌កើតឡើង ព្រោះបុរេជាតប្បច្ច័យ" ហេតុនោះ ក្នុងវិបាកតិកៈនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "ក្នុងបុរេជាតប្បច្ច័យ មានវារៈ ៣" ដូច្នេះ។


63. Tathā paṭisandhikkhaṇe mahābhūtānanti mahābhūtānaṃ ekakkhaṇikanānākkhaṇikakammapaccayavaseneva tadupādārūpānampi vadatīti ca daṭṭhabbaṃ. Kaṭattārūpānanti pavattiyaṃ kaṭattārūpānanti adhippāyo.

៦៣. ដូចគ្នាដែរ ក្នុងពាក្យថា "ក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិ នៃមហាភូតរូបទាំងឡាយ" គួរដឹងថា ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សូម្បីតែឧបាទាយរូបរបស់មហាភូតរូបទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃឯកក្ខណិកកម្មប្បច្ច័យ និងនានាក្ខណិកកម្មប្បច្ច័យនៃមហាភូតរូបទាំងឡាយនោះឯង។ ក្នុងពាក្យថា "of kaṭattārūpas" (នៃកតត្តារូបទាំងឡាយ) មានអធិប្បាយថា "នៃកតត្តារូបទាំងឡាយក្នុងបវត្តិកាល"។


64. Yathālābhavasenāti indriyarūpesu yaṃ yaṃ paṭisandhiyaṃ labbhati, tassa tassa vasena.

៦៤. ពាក្យថា "តាមដែលបាន" គឺក្នុងបណ្តាឥន្ទ្រិយរូបទាំងឡាយ រូបណាដែលបានក្នុងបដិសន្ធិ គឺដោយអំណាចនៃរូបនោះៗ។


69. Vippayuttapaccayā uppajjamānānampi kesañci niyamato vatthu vippayuttapaccayo, kesañci khandhā, na ca samānavippayuttapaccayā eva kusalādike paṭicca uppajjamānā uppajjanti, atha kho nānāvippayuttapaccayāpi, tasmā taṃ [Pg.210] visesaṃ dassetuṃ ‘‘vatthuṃ vippayuttapaccayā, khandhe vippayuttapaccayā’’ti tattha tattha vuttaṃ. Tattha tadāyattavuttitāya paccayuppanno paccayaṃ paccayaṃ karotīti imassatthassa vasena upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Vatthuṃ khandhe vippayuttapaccayakaraṇatoti ayañhettha attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘vatthuṃ paṭicca vippayuttapaccayā, vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentenā’’ti attho vutto, tattha kusalānaṃ khandhānaṃ vatthuṃ paṭicca uppatti natthīti ‘‘vatthuṃ paṭiccā’’ti na sakkā vattunti, idaṃ pana paṭiccasaddena ayojetvā ‘‘paṭicca uppajjanti vatthuṃ vippayuttapaccayā’’ti yojetvā tassattho ‘‘vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentenā’’ti vuttoti daṭṭhabbo. Kiṃ pana paṭiccāti? Yaṃ ‘‘ekaṃ khandha’’ntiādikaṃ pāḷiyaṃ paṭiccāti vuttaṃ. Tameva atthaṃ pākaṭaṃ katvā ‘‘vatthuṃ vippayuttapaccayāti khandhe paṭicca khandhā, vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentenā’’ti paṭhanti. Anantarattā pākaṭassa abyākatacittasamuṭṭhānasseva gahaṇaṃ mā hotūti ‘‘abyākatacittasamuṭṭhānampi kusalākusalacittasamuṭṭhānampī’’ti āha. Āsannampi dūrampi sabbanti vuttaṃ hotīti.

៦៩. សូម្បីតែធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងព្រោះវិប្បយុត្តប្បច្ច័យ សម្រាប់ធម៌ខ្លះ វត្ថុរូបតែងតែជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យដោយការកំណត់ សម្រាប់ធម៌ខ្លះ នាមខន្ធទាំងឡាយជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យ ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យកុសលធម៌ជាដើម មិនមែនកើតឡើងព្រោះតែវិប្បយុត្តប្បច្ច័យដែលមានសភាពដូចគ្នានោះឡើយ គឺកើតឡើងព្រោះវិប្បយុត្តប្បច្ច័យផ្សេងៗគ្នាផងដែរ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានេះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ក្នុងវារៈនោះៗថា "ព្រោះវត្ថុជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យ, ព្រោះខន្ធទាំងឡាយជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យ" ដូច្នេះ។ ក្នុងពាក្យនោះ គួរដឹងថា ការប្រើប្រាស់ទុតិយាវិភត្ត (ឧបយោគវចនៈ) គឺដោយអំណាចនៃសេចក្តីថា បច្ចយុប្បន្នធម៌ធ្វើបច្ច័យឲ្យជាបច្ច័យ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនឹងបច្ច័យនោះ។ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងទីនេះគឺ "ព្រោះការធ្វើវត្ថុនិងខន្ធទាំងឡាយឲ្យជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យ"។ ចំណែកឯក្នុងអដ្ឋកថា សំដែងសេចក្តីថា "អាស្រ័យវត្ថុ ព្រោះវិប្បយុត្តប្បច្ច័យ គឺដោយការញ៉ាំងសភាពជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យឲ្យសម្រេចដោយវត្ថុ" ក្នុងអដ្ឋកថានោះ ព្រោះការកើតឡើងនៃកុសលខន្ធទាំងឡាយដោយអាស្រ័យវត្ថុមិនមាន ហេតុនោះ មិនអាចនិយាយថា "អាស្រ័យវត្ថុ" បានឡើយ គួរដឹងថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមិនផ្សំជាមួយពាក្យថា អាស្រ័យ (បដិច្ច) ឡើយ ប៉ុន្តែផ្សំថា "កើតឡើងដោយអាស្រ័យ ព្រោះវត្ថុជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យ" ហើយពោលសេចក្តីនៃពាក្យនោះថា "ដោយការញ៉ាំងសភាពជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យឲ្យសម្រេចដោយវត្ថុ" ដូច្នេះវិញ។ សួរថា ចុះអាស្រ័យអ្វី? ឆ្លើយថា អាស្រ័យធម៌មានពាក្យថា "ខន្ធ ១" ជាដើម ដែលទ្រង់ត្រាស់ថា "អាស្រ័យ" ក្នុងព្រះបាលី។ ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយធ្វើសេចក្តីនោះឲ្យច្បាស់លាស់ហើយ ទើបសូត្រថា "ព្រោះវត្ថុជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យ គឺអាស្រ័យខន្ធទាំងឡាយ ទើបកើតខន្ធទាំងឡាយ ដោយការញ៉ាំងសភាពជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យឲ្យសម្រេចដោយវត្ថុ" ដូច្នេះ។ ព្រះសង្គហការីពោលពាក្យថា "សូម្បីតែអព្យាកតចិត្តសមុដ្ឋានរូប សូម្បីតែកុសលនិងអកុសលចិត្តសមុដ្ឋានរូប" ដូច្នេះ ដើម្បីកុំឲ្យមានការកាន់យកតែអព្យាកតចិត្តសមុដ្ឋានរូបដែលច្បាស់លាស់ដោយភាពជាអនន្តរៈនោះឡើយ។ ពាក្យដែលពោលនេះ មានន័យថា រូបទាំងអស់ ទោះបីជារូបនៅជិត ឬរូបនៅឆ្ងាយក៏ដោយ (តែងតែកើតឡើង) ដូច្នេះឯង។


71-72. ‘‘Ime vīsati paccayāti saṃkhipitvā dassitānaṃ vasenetaṃ vutta’’nti vuttaṃ. Tattha yadi ekenapi desanaṃ saṃkhittaṃ saṃkhittameva, ādimhi pana tayo paccayā vippayuttapaccayo ekampi padaṃ aparihāpetvā vitthāritāti te cattāro pacchājātañca vajjetvā ‘‘ime ekūnavīsati paccayā’’ti vattabbaṃ siyā. Ettakā hi saṃkhipitvā dassitāti. Ye pana pāḷiyaṃ vitthāritaṃ avitthāritañca sabbaṃ saṅgahetvā vuttanti vadanti, tesaṃ ‘‘ime tevīsati paccayā’’ti pāṭhena bhavitabbaṃ. Ādimhi pana tayo paccaye vitthārite vajjetvā yato pabhuti saṅkhepo āraddho, tato catutthato pabhuti saṃkhittaṃ vitthāritañca saha gahetvā ‘‘ime tevīsati paccayā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.

៧១-៧២. «ពាក្យថា “ime vīsati paccayā” (បច្ច័យទាំង ២០ នេះ) គឺលោកពោលហើយ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យទាំងឡាយដែលបង្ហាញដោយសង្ខេប។ ក្នុងពាក្យនោះ ប្រសិនបើការសម្ដែងត្រូវបានសង្ខេប សូម្បីតែដោយបទមួយ ក៏ឈ្មោះថាសង្ខេបពិតមែន ប៉ុន្តែនៅខាងដើម បច្ច័យ ៣ (គឺហេតុ អារម្មណៈ អធិបតិ) និងវិប្បយុត្តបច្ច័យ មិនបានធ្វើឲ្យខ្វះខាតសូម្បីតែមួយបទឡើយ គឺលោកបានសម្ដែងពិស្ដារហើយ ហេតុនោះ គួរតែវៀរចាកបច្ច័យទាំង ៤ នោះ និងបច្ឆាជាតបច្ច័យចេញ ហើយពោលថា “ime ekūnavīsati paccayā” (បច្ច័យទាំង ១៩ នេះ) វិញ ព្រោះថា បច្ច័យមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ លោកបង្ហាញដោយសង្ខេប។ ចំណែកឯព្រះគន្ធរចនាចារ្យទាំងឡាយណាដែលពោលថា លោកកាន់យកទាំងស្រុង ទាំងបច្ច័យដែលសម្ដែងពិស្ដារ និងមិនពិស្ដារក្នុងបាលី ហើយពោលទុក ក្នុងលទ្ធិរបស់ព្រះគន្ធរចនាចារ្យទាំងនោះ គួរតែមានបាឋៈថា “ime tevīsati paccayā” (បច្ច័យទាំង ២៣ នេះ)។ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា លោកវៀរចាកបច្ច័យ ៣ ខាងដើមដែលសម្ដែងពិស្ដារហើយ ចាប់ផ្ដើមសង្ខេបតាំងពីបច្ច័យណាទៅ គឺចាប់តាំងពីបច្ច័យទី ៤ នោះទៅ លោកកាន់យកទាំងបច្ច័យដែលសង្ខេប និងបច្ច័យដែលពិស្ដាររួមគ្នា ហើយពោលថា “ime tevīsati paccayā” (បច្ច័យទាំង ២៣ នេះ) ដូច្នេះវិញ។»


Vibhaṅgavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

«ការអធិប្បាយវិភង្គវារៈ ចប់ហើយ។»


(2) Saṅkhyāvāro

(២) «សង្ខ្យាវារៈ»


73. Tathā purejātapaccayeti yathā aññamaññapaccaye viseso vibhaṅge atthi, tathā purejātapaccayepi atthīti attho. ‘‘Vatthuṃ purejātapaccayā’’ti hi tattha viseso paṭisandhiabhāvo cāti. Vipākāni ceva [Pg.211] vīthicittāni ca na labbhantīti etena ‘‘kiriyābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭiccā’’tiādike (paṭṭhā. 1.1.53) vibhaṅge vipākābyākatābhāvaṃ kiriyābyākate ca ajavanassa sabbena sabbaṃ alabbhamānataṃ visesaṃ dasseti.

៧៣. «សេចក្តីនៃពាក្យថា “tathā purejātapaccaye” គឺ សេចក្តីប្លែកក្នុងវិភង្គវារៈ មានក្នុងអញ្ញមញ្ញបច្ច័យយ៉ាងណា សូម្បីក្នុងបុរេជាតបច្ច័យ ក៏មានសេចក្តីប្លែកយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងបុរេជាតបច្ច័យនោះ សេចក្តីប្លែកគឺ “vatthuṃ purejātapaccayā” (ព្រោះវត្ថុបុរេជាតបច្ច័យ) និងការមិនមានក្នុងខណៈបដិសន្ធិ។ ដោយពាក្យថា “vipākāni ceva vīthicittāni ca na labbhanti” នេះ លោកបង្ហាញនូវការមិនមានវិបាកអព្យាក្រឹត ក្នុងវិភង្គវារៈ មានពាក្យផ្ដើមថា “kiriyābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca” ជាដើម និងបង្ហាញសេចក្តីប្លែក គឺការមិនបាននូវធម៌ដែលមិនមែនជាជវនៈ ដោយប្រការទាំងពួង ក្នុងកិរិយាអព្យាក្រឹត។»


74. Ekamūlake dassitāya desanāya labbhamānagaṇanaññeva ādāyāti idaṃ etasmiṃ anulome suddhikanaye dassitagaṇanato tato paresu nayesu aññissā abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Abahugaṇanena yuttassa tena samānagaṇanatā ca imasmiṃ anulomeyeva daṭṭhabbā. Paccanīye pana ‘‘nahetupaccayā nārammaṇe eka’’ntiādiṃ (paṭṭhā. 1.1.104) vakkhatīti.

៧៤. «ពាក្យថា “ekamūlake... ādāya” នេះ លោកពោលសំដៅទៅលើការមិនមានចំនួនគណនាផ្សេងទៀត ក្រៅពីចំនួនគណនាដែលបានបង្ហាញក្នុងសុទ្ធិកន័យ នៃអនុលោមនេះ ក្នុងន័យទាំងឡាយខាងក្រោយអំពីសុទ្ធិកន័យនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពនៃបច្ច័យដែលមានចំនួនគណនាច្រើន ដែលត្រូវប្រកបជាមួយបច្ច័យដែលមានចំនួនគណនាមិនច្រើន មានចំនួនគណនាស្មើគ្នាជាមួយបច្ច័យនោះ គប្បីជ្រាបថាមានតែក្នុងអនុលោមនេះប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកក្នុងបច្ចនីយៈ ព្រះមានព្រះភាគនឹងត្រាស់សម្ដែងថា “nahetupaccayā nārammaṇe ekaṃ” ជាដើម។»


76-79. Te pana saṅkhipitvā tevīsatimūlakovettha dassitoti ettha pacchājātavipākānaṃ parihīnattā ‘‘dvāvīsatimūlako’’ti vattabbaṃ siyā sāsevanasavipākānaṃ vasena. Duvidhampi pana dvāvīsatimūlakaṃ saha gahetvā saṅgahite tasmiṃ ubhayasabbhāvato ‘‘tevīsatimūlako’’ti āhāti daṭṭhabbaṃ. Āsevanavipākānaṃ vā virodhābhāve sati pucchāya dassitanayena tevīsatimūlakena bhavitabbaṃ, tassa ca nāmaṃ dvāvīsatimūlake āropetvā ‘‘tevīsatimūlako’’ti vuttanti ayamettha ruḷhī.

៧៦-៧៩. «ក្នុងពាក្យថា “te pana saṃkhipitvā tevīsatimūlakovettha dassito” នេះ ព្រោះតែការថយចុះនៃបច្ឆាជាតបច្ច័យ និងវិបាកបច្ច័យ គួរតែពោលថា “dvāvīsatimūlaka” (ន័យមាន ២២ មូល) ដោយអំណាចនៃសាសេវនន័យ និងសវិបាកន័យ។ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា លោកកាន់យករួមគ្នានូវទ្វាវីសតិមូលកន័យទាំងពីរប្រការនោះ ហើយក្នុងទ្វាវីសតិមូលកន័យដែលសង្គ្រោះចូលគ្នានោះ ព្រោះតែមានបច្ច័យទាំងពីរប្រការប្រាកដច្បាស់ លោកទើបពោលថា “tevīsatimūlaka” (ន័យមាន ២៣ មូល)។ ម៉្យាងទៀត កាលបើមិនមានការផ្ទុយគ្នានៃអាសេវនបច្ច័យ និងវិបាកបច្ច័យទេ គប្បីជាតេវីសតិមូលកន័យ តាមន័យដែលបានបង្ហាញក្នុងបុច្ឆា ហើយលោកបាននាំយកឈ្មោះនៃតេវីសតិមូលកន័យនោះ ទៅដាក់ក្នុងទ្វាវីសតិមូលកន័យ ហើយពោលថា “tevīsatimūlaka” នេះជាអរូបារោបនរុឡ្ហី (ការសន្មតឈ្មោះ) ក្នុងតេវីសតិមូលកន័យនេះ។»


Ārammaṇapade cevāti etena ekamūlake aññapadāni vajjeti. Na hi ekamūlake hetādīsu tayovāti adhippāyo. Suddhikanayo pana ārammaṇamūlakādīsu na labbhatīti ārammaṇamūlake ‘‘navā’’ti etāya adhikagaṇanāya abhāvadassanatthaṃ ‘‘ārammaṇe ṭhitena sabbattha tīṇeva pañhā’’ti vuttaṃ. Tattha kātabbāti vacanaseso. Tīṇevāti ca tato uddhaṃ gaṇanaṃ nivāreti, na adho paṭikkhipati. Tena ‘‘vipāke eka’’nti gaṇanā na nivāritāti daṭṭhabbā. Tīsu ekassa antogadhatāya ca ‘‘tīṇevā’’ti vuttanti. Itītiādinā ‘‘sabbattha tīṇevā’’ti vacanena attano vacanaṃ daḷhaṃ karoti.

«ដោយពាក្យថា “ārammaṇapade ceva” នេះ ក្នុងឯកមូលកន័យ លោកវៀរចាកបទដទៃក្រៅពីអារម្មណបទ។ ព្រោះថា ក្នុងឯកមូលកន័យ ក្នុងបច្ច័យមានហេតុជាដើម មិនមែនមានតែបញ្ហា ៣ ប៉ុណ្ណោះទេ នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែសុទ្ធិកន័យ មិនបានក្នុងអារម្មណមូលកន័យជាដើម ដើម្បីបង្ហាញការមិនមានចំនួនគណនាដ៏ច្រើនបំផុត គឺ “nava” (៩) ក្នុងអារម្មណមូលកន័យ លោកទើបពោលថា “ārammaṇe ṭhitena sabbattha tīṇeva pañhā” (កាលបើអារម្មណបច្ច័យតាំងនៅ សំណួរមានតែ ៣ ប៉ុណ្ណោះក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង)។ ក្នុងពាក្យនោះ មានពាក្យដែលនៅសល់គឺ “kātabbā” (គប្បីធ្វើ)។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យថា “tīṇeva” (មានតែ ៣ ប៉ុណ្ណោះ) លោកហាមឃាត់ចំនួនគណនាដែលលើសពី ៣ នោះ តែមិនបានបដិសេធចំនួនគណនាដែលទាបជាងនោះឡើយ។ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ចំនួនគណនាថា “vipāke ekaṃ” (ក្នុងវិបាកមាន ១) មិនត្រូវបានហាមឃាត់ឡើយ។ និងព្រោះតែការរួមបញ្ចូលចំនួន ១ ទៅក្នុងចំនួន ៣ នោះ លោកទើបពោលថា “tīṇeva”។ ដោយពាក្យថា “iti” ជាដើម រួមជាមួយពាក្យថា “sabbattha tīṇeva” លោកធ្វើឲ្យពាក្យរបស់ខ្លួនមានភាពរឹងមាំ។»


80-85. Ye …pe… taṃ dassetunti etthāyamadhippāyo – yadipi avigatānantaraṃ ‘‘ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇī’’ti vuttepi ūnataragaṇanena saddhiṃ saṃsandane yā gaṇanā labbhati, sā dassitā hoti, tathāpi [Pg.212] ūnataragaṇanehi samānagaṇanehi ca saddhiṃ saṃsandane ūnatarā samānā ca hoti, na evaṃ āvikaraṇavasena dassitā hoti, vipallāsayojanāya pana tathā dasseti. Vacanena vā hi liṅgena vā atthavisesāvikaraṇaṃ hotīti. Tenetaṃ āvikarotīti etthāpi evameva adhippāyo yojetabbo. Paccanīyādīsupi pana ‘‘nārammaṇapaccayā nahetuyā ekaṃ…pe… novigatapaccayā nahetuyā eka’’ntiādinā (paṭṭhā. 1.1.107) mūlapadaṃ ādimhiyeva ṭhapetvā yojanā katā, na ca tattha etaṃ lakkhaṇaṃ labbhati, tasmā mūlapadassa ādimhi ṭhapetvā yojanameva kamo, na cakkabandhananti ‘‘ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇī’’tiādi yojitaṃ, na ca viññāte atthe vacanena liṅgena ca payojanamatthīti.

៨០-៨៥. «ក្នុងពាក្យថា “ye... pe... taṃ dassetuṃ” នេះ មានអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យដូច្នេះថា ទោះបីជាក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីអវិគតបច្ច័យ លោកពោលថា “ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇī” ក៏ដោយ ចំនួនគណនាណាដែលបានមកក្នុងការបូកផ្សំជាមួយបច្ច័យដែលមានចំនួនគណនាតិចជាង ចំនួនគណនានោះឈ្មោះថាបានបង្ហាញហើយក៏ពិតមែន ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក្នុងការបូកផ្សំជាមួយបច្ច័យដែលមានចំនួនគណនាតិចជាង និងបច្ច័យដែលមានចំនួនគណនាស្មើគ្នា ចំនួនគណនាតិចជាង និងចំនួនគណនាស្មើគ្នានោះ ក៏មានដែរ តែមិនមែនជាការបង្ហាញដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យច្បាស់លាស់ឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងការយោជនាត្រឡប់ទៅវិញ លោកបង្ហាញយ៉ាងនោះ។ ព្រោះថា ការធ្វើឲ្យច្បាស់លាស់នូវសេចក្តីប្លែក តែងមានដោយពាក្យផ្ទាល់ ឬដោយសេចក្តីសន្មត។ ហេតុនោះ សូម្បីក្នុងពាក្យថា “tenetaṃ āvikaroti” នេះ ក៏គប្បីផ្សំអធិប្បាយយ៉ាងនេះដូចគ្នា។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីក្នុងបច្ចនីយៈជាដើម លោកក៏បានធ្វើការយោជនាដោយដាក់មូលបទទុកនៅខាងដើមប៉ុណ្ណោះ ដោយពាក្យថា “nārammaṇapaccayā nahetuyā ekaṃ... pe... novigatapaccayā nahetuyā ekaṃ” ជាដើម តែលក្ខណៈនេះមិនបានក្នុងបច្ចនីយៈជាដើមនោះឡើយ ហេតុនោះ ការយោជនាដោយដាក់មូលបទទុកនៅខាងដើមប៉ុណ្ណោះ ទើបជាលំដាប់នៃការសម្ដែង មិនមែនជាការចងជាចក្រឡើយ លោកទើបយោជនាពាក្យថា “ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇī” ជាដើមទុក និងកាលបើសេចក្តីត្រូវបានដឹងច្បាស់ហើយ ក៏មិនមានប្រយោជន៍អ្វីដោយពាក្យ ឬដោយសេចក្តីសន្មតឡើយ។»


Paccayānulomavaṇṇanā niṭṭhitā.

«ការអធិប្បាយបច្ចយានុលោម ចប់ហើយ។»


Paṭiccavāro

«បដិច្ចវារៈ»


Paccayapaccanīyavaṇṇanā

«ការអធិប្បាយបច្ចយបច្ចនីយៈ»


86-87. ‘‘Ahetukaṃ vipākābyākatanti idaṃ rūpasamuṭṭhāpakavaseneva veditabba’’nti vuttaṃ, sabbasaṅgāhakavasena panetaṃ na na sakkā yojetuṃ.

៨៦-៨៧. «ពាក្យថា “ahetukaṃ vipākābyākataṃ” នេះ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលដោយអំណាចនៃធម៌ដែលញ៉ាំងរូបឲ្យតាំងឡើងប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែ ការយោជនាពាក្យនេះ ដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះយកចិត្តុប្បាទវិបាកទាំងអស់ មិនមែនជាការមិនអាចធ្វើបានឡើយ (គឺអាចធ្វើបានពិតមែន)។»


93. Sahajātapurejātapaccayā saṅgahaṃ gacchantīti ettha ca sahajātā ca hetādayo purejātā ca ārammaṇādayo paccayā saṅgahaṃ gacchantīti attho daṭṭhabbo. Na hi napacchājātapaccayā uppajjamānā dvīheva sahajātapurejātapaccayehi uppajjanti, atha kho pacchājātavajjehi sabbehīti.

៩៣. «ក្នុងពាក្យថា “sahajātapurejātapaccayā saṅgahaṃ gacchantī” នេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា បច្ច័យទាំងឡាយដែលជាសហជាតៈ មានហេតុជាដើមផង បច្ច័យទាំងឡាយដែលជាបុរេជាតៈ មានអារម្មណៈជាដើមផង តែងដល់នូវការសង្គ្រោះចូលគ្នា។ ព្រោះថា បច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងដោយមិនមានបច្ឆាជាតបច្ច័យ មិនមែនកើតឡើងដោយសារតែបច្ច័យពីរ គឺសហជាតបច្ច័យ និងបុរេជាតបច្ច័យប៉ុណ្ណោះទេ តែថាកើតឡើងដោយសារបច្ច័យទាំងអស់ដែលវៀរចាកបច្ឆាជាតបច្ច័យចេញ។»


94-97. Nāhārapaccaye ekaccaṃ rūpameva paccayapaccayuppannanti yaṃ paṭicca uppajjati, so paccayo rūpamevāti katvā vuttaṃ. Yasmā pana paccayā uppajjati, so arūpampi hoti yathā kammaṃ kaṭattārūpassa.

៩៤-៩៧. «ពាក្យថា “nāhārapaccaye ekaccaṃ rūpameva paccayapaccayuppannaṃ” នេះ លោកធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា បច្ច័យធម៌ណាដែលអាស្រ័យហើយកើតឡើង បច្ច័យធម៌នោះគឺជារូបតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែ បច្ច័យធម៌ដែលជាហេតុឲ្យកើតឡើងនោះ សូម្បីជាអរូប (នាមធម៌) ក៏មានដែរ ដូចជាកម្ម (ចេតនានាមធម៌) ជាបច្ច័យដល់កដត្តារូប។»


99-102. Namaggapaccaye yadipi cittasamuṭṭhānādayo sabbe rūpakoṭṭhāsā labbhanti, tathāpi yaṃ maggapaccayaṃ labhati, tassa pahīnattā ‘‘ekaccaṃ rūpaṃ [Pg.213] paccayuppanna’’nti vuttaṃ, evameva pana nahetupaccayādīsupi ekaccarūpassa paccayuppannatā daṭṭhabbā.

៩៩-១០២. «ក្នុងនមគ្គបច្ច័យ ទោះបីជាបាននូវពួកនៃរូបទាំងអស់ មានចិត្តសមុដ្ឋានរូបជាដើមក៏ដោយ ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រោះតែការថយចុះនៃរូបខ្លះដែលបាននូវមគ្គបច្ច័យ លោកទើបពោលថា “ekaccaṃ rūpaṃ paccayuppanna” (រូបខ្លះជាបច្ចយុប្បន្ន)។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីក្នុងនហេតុបច្ច័យជាដើម ភាពជាបច្ចយុប្បន្ននៃរូបខ្លះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដូចគ្នា។»


107-130. Nāhāranaindriyanajhānanamaggapaccayā sabbattha sadisavissajjanāti idaṃ etesu mūlabhāvena ṭhitesu gaṇanāya samānataṃ sandhāya vuttaṃ. Mūlānañhi idha vissajjanaṃ gaṇanāyeva, na sarūpadassananti. Nasahajātādicatukkaṃ idhāpi parihīnamevāti suddhikanaye viya mūlesupi parihīnamevāti attho.

១០៧-១៣០. «ពាក្យថា “nāhāra-naindriya-najhāna-namaggapaccayā sabbattha sadisavissajjanā” នេះ លោកពោលសំដៅទៅលើភាពស្មើគ្នានៃចំនួនគណនា កាលបើបច្ច័យទាំងឡាយមាននអាហារៈជាដើមនេះ តាំងនៅក្នុងភាពជាមូល។ ព្រោះថា ការដោះស្រាយនៃមូលទាំងឡាយក្នុងទីនេះ គឺសំដៅយកតែចំនួនគណនាប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាការបង្ហាញរូបរាងពិតប្រាកដឡើយ។ សេចក្តីនៃពាក្យថា “nasahajātādicatukkaṃ idhāpi parihīnameva” គឺ សូម្បីក្នុងមូលន័យទាំងឡាយ ក៏មានការថយចុះជានិច្ច ដូចជាក្នុងសុទ្ធិកន័យដែរ។»


Paccayapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

«ការអធិប្បាយបច្ចយបច្ចនីយៈ ចប់ហើយ។»


Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā

«ការអធិប្បាយបច្ចយានុលោមបច្ចនីយៈ»


131-189. Hetādhipatimaggapaccayesu anulomato ṭhitesu…pe… aṭṭha paccanīyato na labbhantīti tiṇṇampi sādhāraṇānaṃ paccanīyato alabbhamānānaṃ sabbesaṃ saṅgahavasena vuttaṃ, tasmā maggapaccaye itarehi sādhāraṇā satteva yojetabbā. Adhipatipaccaye anulomato ṭhite hetupaccayopi paccanīyato na labbhati, so pana maggena asādhāraṇoti katvā na vuttoti daṭṭhabbo. Yehi vinā arūpaṃ na uppajjati, te ekantikattā arūpaṭṭhānikāti idha vuttāti daṭṭhabbā, tena purejātāsevanapaccayā tehi vināpi arūpassa uppattito vajjitā honti. Sabbaṭṭhānikā aññamaññaāhārindriyā ca tehi vinā arūpassa anuppattito saṅgahitāti. Ūnataragaṇanānaṃyeva vasenāti yadi anulomato ṭhitā ekakādayo dvāvīsatipariyosānā ūnataragaṇanā honti, tesaṃ vasena paccanīyato yojitassa tassa tassa gaṇanā veditabbā. Atha paccanīyato yojito ūnataragaṇano, tassa vasena anulomato ṭhitassapi gaṇanā veditabbāti attho. ‘‘Aññamaññapaccayā nārammaṇe eka’’ntiādivacanato (paṭṭhā. 1.1.146) pana na idaṃ lakkhaṇaṃ ekantikaṃ.

១៣១-១៨៩. «ពាក្យថា “hetādhipatimaggapaccayesu anulomato ṭhitesu... pe... aṭṭha paccanīyato na labbhanti” នេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះយកបច្ច័យទាំងអស់ដែលមិនបានដោយភាពជាបច្ចនីយៈ ដែលទាក់ទងនឹងបច្ច័យទាំង ៣ (ហេតុ អធិបតិ មគ្គ) ហេតុនោះ ក្នុងមគ្គបច្ច័យ គប្បីយោជនាបច្ច័យ ៧ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ដែលទាក់ទងនឹងបច្ច័យដទៃ។ កាលបើអធិបតិបច្ច័យតាំងនៅដោយអនុលោម សូម្បីហេតុបច្ច័យក៏មិនបានដោយបច្ចនីយៈដែរ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា លោកមិនបានពោលទុកឡើយ ព្រោះហេតុបច្ច័យនោះមិនទាក់ទងនឹងមគ្គបច្ច័យ។ បច្ច័យទាំងឡាយណាដែលខ្វះមិនបាន ហើយអរូប (នាមធម៌) មិនកើតឡើង បច្ច័យទាំងនោះ គប្បីជ្រាបថា លោកហៅក្នុងទីនេះថា “arūpaṭṭhānika” (បច្ច័យដែលតាំងនៅក្នុងអរូប) ព្រោះតែភាពមិនប្រាសចាកពីនាមធម៌ជាដាច់ខាត ហេតុនោះ បុរេជាតបច្ច័យ និងអាសេវនបច្ច័យ ត្រូវបានវៀរចាកចេញ ព្រោះអរូបកើតឡើងបាន ទោះបីជាមិនមានបច្ច័យទាំងនោះក៏ដោយ។ ចំណែកសព្វដ្ឋានិកបច្ច័យ អញ្ញមញ្ញបច្ច័យ អាហារបច្ច័យ និងឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ត្រូវបានសង្គ្រោះចូល ព្រោះអរូបមិនអាចកើតឡើងបានឡើយ បើមិនមានបច្ច័យទាំងនោះ។ សេចក្តីនៃពាក្យថា “ūnataragaṇanānaṃyeva vasena” គឺ ប្រសិនបើបច្ច័យទាំងឡាយមានឯកកៈជាដើម រហូតដល់ទ្វាវីសតិកៈជាទីបំផុត ដែលតាំងនៅដោយអនុលោម មានចំនួនគណនាតិចជាង គប្បីជ្រាបចំនួនគណនានៃបច្ច័យនោះៗ ដែលយោជនាដោយបច្ចនីយៈ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យទាំងនោះ។ ម៉្យាងទៀត ប្រសិនបើបច្ច័យដែលយោជនាដោយបច្ចនីយៈ មានចំនួនគណនាតិចជាង គប្បីជ្រាបចំនួនគណនានៃបច្ច័យដែលតាំងនៅដោយអនុលោម ដោយអំណាចនៃបច្ច័យនោះដែរ នេះជាសេចក្តី។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពោលថា “aññamaññapaccayā nārammaṇe ekaṃ” ជាដើម លក្ខណៈនេះមិនមែនជាលក្ខណៈដាច់ខាតឡើយ។»


Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

«ការអធិប្បាយបច្ចយានុលោមបច្ចនីយៈ ចប់ហើយ។»


Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā

«ការអធិប្បាយបច្ចយបច្ចនីយានុលោម»


190. Sabbatthevāti [Pg.214] na kevalaṃ hetumhiyeva, atha kho sabbesu paccayesu paccanīkato ṭhitesūti attho. Purejātaṃ āsevanañca alabhantaṃ kañci nidassanavasena dassento ‘‘paṭisandhivipāko panā’’tiādimāha.

១៩០. «សេចក្តីនៃពាក្យថា “sabbattha” គឺ មិនមែនបានតែក្នុងហេតុបច្ច័យប៉ុណ្ណោះទេ តែថាកាលបើបច្ច័យទាំងអស់ តាំងនៅដោយភាពជាបច្ចនីយៈ ក៏បានដែរ។ លោកកាលចង់បង្ហាញនូវបច្ច័យខ្លះដែលមិនបានបុរេជាតបច្ច័យ និងអាសេវនបច្ច័យ ដោយវិធីបង្ហាញជាឧទាហរណ៍ ទើបពោលពាក្យថា “paṭisandhivipāko pana” ជាដើម។»


‘‘Purejātapacchājātāsevanavipākavippayuttesu paccanīkato ṭhitesu ekaṃ ṭhapetvā avasesā anulomato labbhantī’’ti idaṃ avasesānaṃ lābhamattaṃ sandhāya vuttaṃ. Na sabbesaṃ avasesānaṃ lābhanti daṭṭhabbaṃ. Yadipi hi pacchājāte pasaṅgo natthi ‘‘anulomato sabbattheva na labbhatī’’ti apavādassa katattā, purejāto pana vippayutte paccanīkato ṭhite anulomato labbhatīti idampi avasesā sabbeti atthe gayhamāne āpajjeyya. Yampi keci ‘‘vippayuttapaccayarahite āruppepi ārammaṇapurejātassa sambhavaṃ ñāpetuṃ evaṃ vutta’’nti vadanti, tampi tesaṃ rucimattameva. Na hi yattha vatthupurejātaṃ na labbhati, tattha ārammaṇapurejātabhāvena upakārakaṃ hotīti dassitoyaṃ nayoti. Yujjamānakavasenāti paccanīkato ṭhitassa ṭhapetabbattā vuttaṃ, yujjamānakapaccayuppannavasena vāti attho. ‘‘Maggapaccaye paccanīkato ṭhite hetupaccayo anulomato na labbhatī’’ti purimapāṭho, adhipatipaccayopi pana na labbhatīti ‘‘hetādhipatipaccayā anulomato na labbhantī’’ti paṭhanti. Adhipatipaccaye paccanīkato ṭhite pacchājātato añño anulomato alabbhamāno nāma natthīti na vicāritaṃ. Aññamaññe paccanīkato ṭhite ‘‘arūpānaṃyevā’’ti vuttā nava anulomato na labbhanti, tampi paccanīkato ṭhitehi ārammaṇapaccayādīhi sadisatāya suviññeyyanti na vicāritaṃ bhavissatīti.

«ពាក្យថា “purejāta-pacchājāta-āsevana-vipāka-vippayuttesu paccanīkato ṭhitesu ekaṃ ṭhapetvā avasesā anulomato labbhanti” នេះ លោកពោលសំដៅទៅលើត្រឹមតែការបាននូវបច្ច័យដែលនៅសល់ខ្លះប៉ុណ្ណោះ គប្បីជ្រាបថា មិនមែនសំដៅលើការបាននូវបច្ច័យដែលនៅសល់ទាំងអស់ឡើយ។ ព្រោះថា ទោះបីជាមិនមានការទាក់ទងក្នុងបច្ឆាជាតបច្ច័យក៏ដោយ ព្រោះលោកបានធ្វើការបដិសេធថា “anulomato sabbattheva na labbhati” រួចហើយ ប៉ុន្តែ កាលបើវិប្បយុត្តបច្ច័យតាំងនៅដោយបច្ចនីយៈ បុរេជាតបច្ច័យតែងបានដោយអនុលោម សូម្បីសេចក្តីនេះ ក៏គប្បីកើតឡើងបានដែរ កាលបើកាន់យកសេចក្តីថា បច្ច័យដែលនៅសល់ទាំងអស់។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យណាដែលព្រះគន្ធរចនាចារ្យខ្លះពោលថា “លោកពោលយ៉ាងនេះ ដើម្បីឲ្យដឹងនូវការកើតឡើងនៃអារម្មណបុរេជាតបច្ច័យ សូម្បីក្នុងអរូបភូមិដែលប្រាសចាកវិប្បយុត្តបច្ច័យ” ពាក្យនោះ ក៏គ្រាន់តែជាការពេញចិត្តរបស់ព្រះគន្ធរចនាចារ្យទាំងនោះប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ក្នុងភូមិណា ឬក្នុងចិត្តុប្បាទណាដែលមិនបានវត្ថុបុរេជាតបច្ច័យ ក្នុងភូមិ ឬចិត្តុប្បាទនោះ ធម៌ដែលជួយឧបការៈដោយភាពជាអារម្មណបុរេជាតបច្ច័យ មិនមានឡើយ នេះជាន័យដែលលោកបានបង្ហាញហើយ។ ពាក្យថា “yujjamānakavasena” គឺលោកពោលព្រោះតែបច្ច័យដែលតាំងនៅដោយបច្ចនីយៈ ត្រូវទុកឡើយ ម៉្យាងទៀត សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃបច្ចយុប្បន្នធម៌ដែលគួរប្រកបបាន។ បាឋៈចាស់មានថា “maggapaccaye paccanīkato ṭhite hetupaccayo anulomato na labbhati” ប៉ុន្តែ ព្រោះតែអធិបតិបច្ច័យក៏មិនបានដែរ ព្រះគន្ធរចនាចារ្យជំនាន់ក្រោយទើបសូត្រថា “hetādhipatipaccayā anulomato na labbhanti”។ កាលបើអធិបតិបច្ច័យតាំងនៅដោយបច្ចនីយៈ បច្ច័យដទៃក្រៅពីបច្ឆាជាតបច្ច័យ ដែលឈ្មោះថាមិនបានដោយអនុលោម មិនមានឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបមិនបានវិនិច្ឆ័យឡើយ។ កាលបើអញ្ញមញ្ញបច្ច័យតាំងនៅដោយបច្ចនីយៈ បច្ច័យ ៩ យ៉ាងដែលលោកពោលថា “arūpānaṃyeva” មិនបានដោយអនុលោមឡើយ សូម្បីការមិនបាននូវបច្ច័យ ៩ យ៉ាងនោះ ក៏ងាយយល់បានដែរ ព្រោះស្មើគ្នាជាមួយបច្ច័យមានអារម្មណបច្ច័យជាដើមដែលតាំងនៅដោយបច្ចនីយៈ ហេតុនោះ គប្បីយល់ថា លោកមិនបានវិនិច្ឆ័យឡើយ។»


191-195. Yāva āsevanā sabbaṃ sadisanti na aññamaññena ghaṭitassa mūlassa vitthāritattā tato parāni mūlāni sandhāya vuttaṃ. Tesu hi anulomato yojetabbapaccayā ca pañhā cāti sabbaṃ sadisanti.

១៩១-១៩៥. ពាក្យថា «យាវ អាសេវនា សព្វំ សទិសំ» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកមូលទាំងឡាយខាងក្រោយអំពីមូលនោះ ព្រោះតែមូលទី ៧ ដែលផ្សារភ្ជាប់នឹងនអញ្ញមញ្ញបច្ច័យ ត្រូវបានពន្យល់ពិស្តារហើយ។ ព្រោះថា ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយរហូតដល់អាសេវនបច្ច័យនោះ បច្ច័យដែលត្រូវផ្សំតាមអនុលោមផង និងបញ្ហាទាំងឡាយផង ទាំងអស់គឺដូចគ្នា។


Imasmiṃ paccanīyānulometi etassa ‘‘imesampi pakiṇṇakānaṃ vasenettha gaṇanavāro asammohato veditabbo’’ti etena saha sambandho[Pg.215]. Tattha etthāti etesu paccayesūti attho veditabbo. Imasmiṃ paccanīyānulome labbhamānesu paccayuppannadhammesupīti vā yojetabbaṃ. Tattha pi-saddena imamatthaṃ dīpeti – na kevalaṃ paccayesveva kismiñci paccanīkato ṭhite keci anulomato na labbhanti, atha kho paccayuppannadhammesupi koci ekaccaṃ paccayaṃ labhamāno kañci paccayaṃ na labhatīti. Tattha kammapaccayaṃ labhamāno yebhuyyena indriyapaccayaṃ labhati, maggapaccayaṃ labhamāno yebhuyyena hetupaccayaṃ, tathā ca jhānapaccayaṃ labhamāno maggapaccayanti etesveva lābhālābhā vicāritā. Yatthāti pañcavokārapavatte asaññesu ca. Rūpadhammāti yathāvuttāni kaṭattārūpāneva sandhāya vadati. Na hi pañcavokārapavatte sabbe rūpadhammā hetādīni na labhantīti. ‘‘Hetādhipativipākindriyapaccaye na labhantī’’ti purimapāṭho, jhānamaggepi pana na labhantīti ‘‘hetādhipativipākindriyajhānamaggapaccaye na labhantī’’ti paṭhanti. Ye rūpadhammānaṃ paccayā honti, tesu arūpaṭṭhānikavajjesu eteyeva na labhantīti adhippāyo. Pacchājātāhāravippayuttapaccayepi hi pavatte kaṭattārūpaṃ labhatīti. Labbhamānālabbhamānapaccayadassanamattañcetaṃ, na tehi paccayehi uppattianuppattidassananti. Evaṃ indriyapaccayālābho jīvitindriyaṃ sandhāya vutto siyā. Yathāvuttesu hi dhammavasena pacchājātādittayampi alabhantaṃ nāma kaṭattārūpaṃ natthi. Ko pana vādo sabbaṭṭhānikakammesu. Indriyaṃ pana alabhantaṃ atthi, kintaṃ? Jīvitindriyanti. Yadi evaṃ upādārūpāni sandhāya aññamaññapaccayampi na labhantīti vattabbaṃ, taṃ pana pākaṭanti na vuttaṃ siyā. Arūpindriyālābhaṃ vā sandhāya indriyapaccayālābho vuttoti daṭṭhabbo.

ពាក្យថា «ឥមស្មឹ បច្ចនីយានុលោមេ» នេះ មានការទាក់ទងគ្នាជាមួយនឹងពាក្យថា «ឥមេសម្បិ បកិណ្ណកានំ វសេនេត្ថ គណនវារោ អសម្មោហតោ វេទិតព្វោ» នេះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ឯត្ថ» មានសេចក្តីពន្យល់ថា «ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយនេះ»។ ម៉្យាងទៀត គួរផ្សំសេចក្តីថា «ក្នុងបច្ចនីយានុលោមនេះ សូម្បីក្នុងបច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយដែលបាន»។ ក្នុងពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញសេចក្តីនេះដោយសព្ទថា «បិ» គឺមិនមែនត្រឹមតែក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះទេ កាលបើបច្ច័យណាមួយស្ថិតនៅដោយចំណែកបច្ចនីកៈ បច្ច័យខ្លះមិនបានដោយចំណែកអនុលោម ប៉ុន្តែសូម្បីក្នុងបច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយ ធម៌ខ្លះកាលបានបច្ច័យមួយ ក៏មិនបានបច្ច័យមួយទៀត។ ក្នុងបច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងនោះ ធម៌ដែលបានកម្មបច្ច័យ ភាគច្រើនរមែងបានឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ធម៌ដែលបានមគ្គបច្ច័យ ភាគច្រើនរមែងបានហេតុបច្ច័យ ហើយធម៌ដែលបានឈានបច្ច័យ ក៏រមែងបានមគ្គបច្ច័យ ការបាននិងមិនបានទាំងឡាយ ត្រូវបានពិចារណាក្នុងបច្ច័យទាំងនេះឯង។ ពាក្យថា «យត្ថ» គឺក្នុងបញ្ចវោការភព និងក្នុងអសញ្ញសត្វទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «រូបធម្មា» គឺព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកតែកដត្តារូបទាំងឡាយដែលពោលហើយប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាក្នុងបញ្ចវោការភព រូបធម៌ទាំងអស់មិនមែនថាមិនបានហេតុបច្ច័យជាដើមនោះឡើយ។ ក្នុងបាឋៈមុនមានពាក្យថា «ហេតាធិបតិវិបាកិន្ទ្រិយបច្ចយេ ន លភន្តិ» ប៉ុន្តែព្រោះតែមិនបានឈាននិងមគ្គផង ទើបព្រះអាចារ្យទាំងឡាយខាងក្រោយសូត្រថា «ហេតាធិបតិវិបាកិន្ទ្រិយឈានមគ្គបច្ចយេ ន លភន្តិ»។ បណ្តាបច្ច័យទាំងឡាយដែលជាបច្ច័យដល់រូបធម៌ លើកលែងតែបច្ច័យដែលកើតក្នុងអរូបភពចេញ រូបធម៌ទាំងឡាយមិនបានតែបច្ច័យទាំងនេះឯង នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។ ព្រោះថាក្នុងបវត្តិកាល សូម្បីបច្ឆាជាតបច្ច័យ អាហារបច្ច័យ និងវិប្បយុត្តបច្ច័យ កដត្តារូបក៏រមែងបាន។ ម៉្យាងទៀត នេះគ្រាន់តែជាការបង្ហាញបច្ច័យដែលបាននិងមិនបានប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាការបង្ហាញការកើតឡើងនិងមិនកើតឡើងដោយសារបច្ច័យទាំងនោះឡើយ។ ដូចគ្នាដែរ ការមិនបានឥន្ទ្រិយបច្ច័យ គួរយល់ថាពោលសំដៅយកជីវិតិន្ទ្រិយ។ ព្រោះថាក្នុងរូបទាំងឡាយដែលពោលហើយ ដោយអំណាចនៃធម៌ សូម្បីកដត្តារូបដែលមិនបានបច្ច័យទាំងបីមានបច្ឆាជាតបច្ច័យជាដើម ក៏មិនមានឡើយ។ ចាំបាច់និយាយទៅថ្វីក្នុងសព្វដ្ឋានិកកម្មទាំងឡាយ។ ប៉ុន្តែកដត្តារូបដែលមិនបានឥន្ទ្រិយនោះមាន តើកដត្តារូបនោះជាអ្វី? គឺរូបជីវិតិន្ទ្រិយ។ ប្រសិនបើដូច្នោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យគួរពោលថា សូម្បីអញ្ញមញ្ញបច្ច័យក៏មិនបាន ដោយសំដៅយករូបឧបាទាទាំងឡាយ ប៉ុន្តែព្រោះតែការមិនបានអញ្ញមញ្ញបច្ច័យរបស់រូបឧបាទាទាំងនោះច្បាស់លាស់ហើយ ទើបមិនពោល។ ម៉្យាងទៀត ការមិនបានឥន្ទ្រិយបច្ច័យ គួរយល់ថាពោលសំដៅយកការមិនបានអរូបិន្ទ្រិយ។


196-197. Nārammaṇamūlakesu dukādīsu hetuyā pañcāti yadipi tikādīsu ‘‘hetuyā pañcā’’ti idaṃ natthi, tathāpi dukādīsu sabbattha anuttānaṃ vattukāmo ‘‘dukādīsū’’ti sabbasaṅgahavasena vatvā tattha yaṃ ādiduke vuttaṃ ‘‘hetuyā pañcā’’ti, taṃ niddhāreti. Keci pana ‘‘nārammaṇamūlake hetuyā pañcā’’ti pāṭhaṃ vadanti. ‘‘Aññamaññe ekanti bhūtarūpameva sandhāya vutta’’nti purimapāṭho, vatthupi pana labbhatīti ‘‘bhūtarūpāni ceva vatthuñca sandhāya vutta’’nti paṭhanti. Timūlaketi idhāpi dumūlakaṃ timūlakanti vadanti.

១៩៦-១៩៧. ពាក្យថា «នារម្មណមូលកេសុ ទុកាទិសុ ហេតុយា បញ្ច» នេះ ទោះបីជាក្នុងតិកៈជាដើមមិនមានពាក្យថា «ហេតុយា បញ្ច» នេះក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមានបំណងចង់ពន្យល់សេចក្តីដែលមិនទាន់ច្បាស់លាស់ក្នុងទុកៈជាដើមទាំងអស់ ទើបពោលដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះទាំងអស់ថា «ទុកាទិសុ» ហើយដកស្រង់យកពាក្យថា «ហេតុយា បញ្ច» ដែលពោលក្នុងទុកៈដំបូងក្នុងទុកៈទាំងនោះមកបង្ហាញ។ ប៉ុន្តែព្រះអាចារ្យខ្លះពោលបាឋៈថា «នារម្មណមូលកេ ហេតុយា បញ្ច»។ ក្នុងពាក្យថា «អញ្ញមញ្ញេ ឯកំ» នេះ បាឋៈមុនមានពាក្យថា «ភូតរូបមេវ សន្ធាយ វុត្តំ» ប៉ុន្តែព្រោះតែបានវត្ថុរូបផង ទើបព្រះអាចារ្យទាំងឡាយសូត្រថា «ភូតរូបានិ ចេវ វត្ថុញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ»។ ក្នុងពាក្យថា «តិមូលកេ» នេះ សូម្បីក្នុងទីនេះ ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយក៏ពោលថា «ទុមូលកំ តិមូលកំ» ដែរ។


203-233. Nakammamūlake [Pg.216] hetuyā tīṇītiādīsu cetanāva paccayuppannāti idaṃ ‘‘hetuyā tīṇī’’ti evaṃpakāre cetanāmattasaṅgāhake sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ādi-saddo hi pakāratthova hotīti. Sahajātaaññamaññanissayāhāraatthiavigatesu pana rūpampi labbhatīti.

២០៣-២៣៣. ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «នកម្មមូលកេ ហេតុយា តីណិ» នេះ ពាក្យថា «ចេតនាវ បច្ចយុប្បន្នា» គួរយល់ថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកបញ្ហាទាំងឡាយដែលសង្គ្រោះយកតែចេតនាប៉ុណ្ណោះ មានសភាពដូចជាពាក្យថា «ហេតុយា តីណិ» នេះជាដើម。 ព្រោះថាសព្ទថា «អាទិ» មានអត្ថថា ប្រភេទ ឬសភាពដូចគ្នា។ ចំណែកក្នុងសហជាត អញ្ញមញ្ញ និស្សយ អាហារ អត្ថិ និងអវិគតបច្ច័យទាំងឡាយ សូម្បីរូបក៏បានដែរ។


Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីបច្ចយបច្ចនីយានុលោម ចប់ហើយ។


Paṭiccavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីបដិច្ចវារៈ ចប់ហើយ។


2. Sahajātavāravaṇṇanā

២. ការពណ៌នាអំពីសហជាតវារៈ


234-242. Kusalaṃ dhammaṃ sahajāto, kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ sahajātotiādīsu sahajātasaddena sahajātapaccayakaraṇaṃ sahajātāyattabhāvagamanaṃ vā vuttanti tassa karaṇassa gamanassa vā kusalādīnaṃ kammabhāvato upayogavacanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Esa nayo paccayavārādīsupi. Tatrāpi hi paccayasaddena ca nissayapaccayakaraṇaṃ nissayāyattabhāvagamanaṃ vā vuttaṃ, saṃsaṭṭhasaddena ca sampayuttapaccayakaraṇaṃ sampayuttāyattabhāvagamanaṃ vāti taṃkammabhāvato upayogavacanaṃ kusalādīsu katanti. Sahajātampi ca upādārūpaṃ bhūtarūpassa paccayo na hotīti ‘‘paṭiccā’’ti iminā vacanena dīpito paccayo na hotīti attho. ‘‘Upādārūpaṃ bhūtarūpassā’’ti ca nidassanavasena vuttaṃ. Upādārūpassapi hi upādārūpaṃ yathāvutto paccayo na hoti, vatthuvajjāni rūpāni ca arūpānanti.

២៣៤-២៤២. ក្នុងបាលីទាំងឡាយមានជាដើមថា «កុសលំ ធម្មំ សហជាតោ, កុសលំ ឯកំ ខន្ធំ សហជាតោ» នេះ គួរយល់ថា ដោយសហជាតសព្ទ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកការធ្វើនូវសហជាតបច្ច័យ ឬការដល់នូវសភាពទាក់ទងនឹងសហជាតបច្ច័យ ទើបទ្រង់ប្រើទុតិយាវិភត្តិ (ឧបយោគវចនៈ) ចំពោះកុសលធម៌ជាដើម ព្រោះតែការធ្វើ ឬការដល់នោះជាកម្ម។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងបច្ចយវារៈជាដើមដែរ។ ព្រោះថាសូម្បីក្នុងបច្ចយវារៈទាំងនោះ ដោយបច្ចយសព្ទ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកការធ្វើនូវនិស្សយបច្ច័យ ឬការដល់នូវសភាពទាក់ទងនឹងនិស្សយបច្ច័យ និងដោយសំសដ្ឋសព្ទ ទ្រង់សំដៅយកការធ្វើនូវសម្បយុត្តបច្ច័យ ឬការដល់នូវសភាពទាក់ទងនឹងសម្បយុត្តបច្ច័យ ទើបទ្រង់ប្រើទុតិយាវិភត្តិចំពោះកុសលធម៌ជាដើម ព្រោះតែការធ្វើ ឬការដល់នោះជាកម្ម។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីរូបឧបាទាដែលកើតជាមួយគ្នា ក៏មិនមែនជាបច្ច័យដល់ភូតរូបឡើយ សេចក្តីថា មិនមែនជាបច្ច័យដែលសម្តែងដោយពាក្យថា «បដិច្ច» ឡើយ។ ពាក្យថា «ឧបាទារូបំ ភូតរូបស្ស» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយអំណាចនៃឧទាហរណ៍។ ព្រោះថាសូម្បីរូបឧបាទា ក៏មិនមែនជាបច្ច័យដែលពោលហើយដល់រូបឧបាទាដែរ និងរូបទាំងឡាយលើកលែងតែវត្ថុរូបចេញ ក៏មិនមែនជាបច្ច័យដល់អរូបធម៌ទាំងឡាយដែរ។


Sahajātavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីសហជាតវារៈ ចប់ហើយ។


3. Paccayavāravaṇṇanā

៣. ការពណ៌នាអំពីបច្ចយវារៈ


243. Paccayāti ettha pati ayo paccayo. Pati-saddo patiṭṭhatthaṃ dīpeti, aya-saddo gatiṃ, patiṭṭhābhūtā gati nissayo paccayoti vuttaṃ hoti, tato paccayā, paccayakaraṇato tadāyattabhāvagamanato vāti attho.

២៤៣. ក្នុងពាក្យថា «បច្ចយា» នេះ មានវិភាគថា បតិ និង អយ ជា បច្ចយ។ បតិសព្ទ បង្ហាញអត្ថថាជាទីតាំង, អយសព្ទ បង្ហាញអត្ថថាការទៅ (ការកើតឡើង)។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា ការទៅដែលជាទីតាំង គឺទីពឹង ឈ្មោះថា បច្ច័យ។ សេចក្តីថា ព្រោះតែបច្ច័យនោះ ឬព្រោះតែការធ្វើនូវទីពឹងនោះ ឬព្រោះតែការដល់នូវសភាពទាក់ទងនឹងទីពឹងនោះ ទើបកើតឡើង។


‘‘Mahābhūte [Pg.217] paccayā cittasamuṭṭhānaṃ rūpa’’nti (paṭṭhā. 1.1.245) bhūtupādārūpāni saha saṅgaṇhitvā vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana cittasamuṭṭhāne ca mahābhūte nissāya cittasamuṭṭhānaṃ upādārūpanti sayaṃ nissayo ahutvā nissaye uppajjamānena upādārūpena nidassanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ.

ពាក្យថា «មហាភូតេ បច្ចយា ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ» នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សង្គ្រោះយកទាំងភូតរូប និងរូបឧបាទាជាមួយគ្នាហើយទ្រង់ពោល។ ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យធ្វើការបង្ហាញដោយរូបឧបាទាដែលកើតឡើងក្នុងទីពឹង (គឺមហាភូតរូប) ដោយខ្លួនឯងមិនមែនជាទីពឹងឡើយ ដូចជាពាក្យថា «ចិត្តសមុដ្ឋានេ ច មហាភូតេ និស្សាយ ចិត្តសមុដ្ឋានំ ឧបាទារូបំ» ដូច្នេះ គួរយល់យ៉ាងនេះ។


255. Asañña…pe… kaṭattārūpaṃ upādārūpanti ettha yo paṭiccavāre sahajāte kammautujānaṃ, kamme ca ekantānekantakammajānaṃ vasena attho vutto, so nādhippeto eva ‘‘kaṭattārūpa’’nti kammasamuṭṭhānarūpasseva sabbassa ca gahitattāti taṃ pahāya yathāgahitassa kaṭattārūpassa visesanavasena ‘‘upādārūpasaṅkhātaṃ kaṭattārūpa’’nti atthamāha. Mahābhūte pana paṭicca paccayā ca mahābhūtānaṃ uppatti na nivāretabbāti upādārūpaggahaṇena kaṭattārūpaggahaṇaṃ avisesetvā upādārūpānaṃ nivattetabbānaṃ atthitāya kaṭattārūpaggahaṇeneva upādārūpaggahaṇassa visesanaṃ daṭṭhabbaṃ.

២៥៥. ក្នុងពាក្យថា «អសញ្ញ...បេ... កដត្តារូបំ ឧបាទារូបំ» នេះ សេចក្តីពន្យល់ណាដែលពោលក្នុងបដិច្ចវារៈ ក្នុងសហជាតបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃកម្មជរូប និងឧតុជរូបផង និងក្នុងកម្មបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃឯកន្តកដត្តារូប និងអនេកន្តកដត្តារូបផង សេចក្តីនោះមិនមែនជាទីប្រាថ្នាឡើយ ព្រោះតែពាក្យថា «កដត្តារូបំ» នេះ សង្គ្រោះយករូបទាំងអស់ដែលកើតអំពីកម្មសមុដ្ឋានតែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបលះបង់សេចក្តីនោះ ហើយពោលអត្ថដោយអំណាចនៃវិសេសនៈរបស់កដត្តារូបដែលកាន់យកហើយនោះថា «កដត្តារូបដែលរាប់ថាជារូបឧបាទា»។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែការកើតឡើងនៃមហាភូតរូបទាំងឡាយ ដោយអាស្រ័យមហាភូតរូប (ក្នុងបដិច្ចវារៈ) និងដោយមានមហាភូតរូបជាបច្ច័យ (ក្នុងបច្ចយវារៈ) មិនគួរហាមឃាត់ឡើយ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែរូបឧបាទាទាំងឡាយដែលត្រូវហាមឃាត់ (គឺរូបឧបាទាដែលកើតអំពីឧតុ ចិត្ត និងអាហារ) មានពិតប្រាកដ ទើបមិនធ្វើការបញ្ជាក់រូបកដត្តាដោយការកាន់យករូបឧបាទាឡើយ គួរយល់ថា ការកាន់យករូបកដត្តាដោយពាក្យថា «កដត្តារូប» នោះឯង ជាវិសេសនៈនៃការកាន់យករូបឧបាទា។


269-276. ‘‘Abyākatena abyākataṃ, kusalaṃ, akusala’’nti vattabbe ‘‘abyākatena kusalaṃ, akusalaṃ, abyākata’’nti, ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo ca akusalo ca dhammā kusalassāti anāmasitvā’’ti ca purimapāṭhe pamādalekhā daṭṭhabbā.

២៦៩-២៧៦. កាលបើគួរពោលថា «អព្យាកតេន អព្យាកតំ, កុសលំ, អកុសលំ» តែបែរជាពោលថា «អព្យាកតេន កុសលំ, អកុសលំ, អព្យាកតំ» ខ្លះ និងពាក្យថា «កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ច អកុសលោ ច ធម្មា កុសលស្សាតិ អនាមសិត្វា» ខ្លះ ក្នុងបាឋៈមុន គួរយល់ថាជាការសរសេរខុសដោយការភ្លាត់ស្នៀត (ប្រមាទលេខា)។


286-287. Nahetupaccayā napurejāte dveti ettha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘āruppe pana ahetukamohassa ahetukakiriyassa ca vasena dveti vuttā, navippayutte dveti āruppe ahetukākusalakiriyavasenā’’ti vuttaṃ, taṃ labbhamānesu ekadesena nidassanavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Āruppe pana ahetukamohassa ahetukakiriyāya ahetukapaṭisandhiyā ekaccassa ca rūpassa vasena dve vuttāti, navippayutte dveti āruppe ahetukākusalakiriyāekaccarūpānaṃ vasenāti vuttanti. ‘‘Nonatthinovigatesu ekanti sabbarūpassa vasenā’’ti vuttaṃ, nahetumūlakattā imassa nayassa hetupaccayaṃ labhantaṃ na labbhatīti ‘‘ekaccassa rūpassa vasenā’’ti bhavitabbaṃ. Cakkhādidhammavasena pana cittasamuṭṭhānādikoṭṭhāsavasena vā sabbaṃ labbhatīti ‘‘sabbarūpassā’’ti vuttaṃ siyā.

២៨៦-២៨៧. ក្នុងពាក្យថា «នហេតុបច្ចយា នបុរេជាតេ ទ្វេ» នេះ ក្នុងអដ្ឋកថាពោលថា «ក្នុងអរូបភព ព្រោះតែអហេតុកមោហៈ និងអហេតុកកិរិយា ទើបពោលថា ទ្វេ (ពីរ) ក្នុងនវិប្បយុត្តបច្ច័យ ពោលថា ទ្វេ ព្រោះតែអហេតុកអកុសលកិរិយាក្នុងអរូបភព» ដូច្នេះ គួរយល់ថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយអំណាចនៃឧទាហរណ៍ដោយចំណែកមួយក្នុងបណ្តាធម៌ដែលបានទាំងឡាយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអរូបភព ព្រោះតែអហេតុកមោហៈ អហេតុកកិរិយា អហេតុកបដិសន្ធិ និងរូបខ្លះ ទើបពោលថា ទ្វេ (ពីរ) និងក្នុងនវិប្បយុត្តបច្ច័យ ពោលថា ទ្វេ ព្រោះតែអហេតុកអកុសលកិរិយា និងរូបខ្លះក្នុងអរូបភព។ ពាក្យថា «នោនត្ថិនោវិគតេសុ ឯកំ សព្វរូបស្ស វសេនា» នេះ ព្រោះតែណយនេះមាននហេតុជាមូល ធម៌ដែលបានហេតុបច្ច័យរមែងមិនបាន ទើបគួរជាពាក្យថា «ឯកច្ចស្ស រូបស្ស វសេនា» (ដោយអំណាចនៃរូបខ្លះ)។ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃធម៌មានចក្ខាយតនៈជាដើម ឬដោយអំណាចនៃចំណែករូបមានចិត្តសមុដ្ឋានរូបជាដើម រូបទាំងអស់រមែងបាន ទើបពោលថា «សព្វរូបស្ស» (នៃរូបទាំងអស់) ដូច្នេះក៏មាន។


289-296. Āgatānāgatanti [Pg.218] pañhavasena vuttaṃ, labbhamānālabbhamānanti āgate ca pañhe labbhamānālabbhamānadhammavasena.

២៨៩-២៩៦. ពាក្យថា «អាគតានាគតំ» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយអំណាចនៃបញ្ហា, ពាក្យថា «លព្ភមានាលព្ភមានំ» ពោលដោយអំណាចនៃធម៌ដែលបាននិងមិនបានក្នុងបញ្ហាដែលមកដល់ហើយ។


Paccayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីបច្ចយវារៈ ចប់ហើយ។


4. Nissayavāravaṇṇanā

៤. ការពណ៌នាអំពីនិស្សយវារៈ


329-337. Paccayavārena nissayapaccayabhāvanti nissayavāre vuttassa nissayapaccayabhāvaṃ niyametunti attho.

៣២៩-៣៣៧. ពាក្យថា «បច្ចយវារេន និស្សយបច្ចយភាវំ» មានសេចក្តីពន្យល់ថា ដើម្បីកំណត់នូវសភាពជាគន្លងនៃនិស្សយបច្ច័យរបស់ធម៌ដែលពោលហើយក្នុងនិស្សយវារៈ។


Nissayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីនិស្សយវារៈ ចប់ហើយ។


5. Saṃsaṭṭhavāravaṇṇanā

៥. ការពណ៌នាអំពីសំសដ្ឋវារៈ


351-368. Saṃsaṭṭhavāre paccanīye ‘‘navippayutte paṭisandhi natthī’’ti idaṃ vatthuvirahitāya paṭisandhiyā visuṃ anuddharaṇato vuttaṃ. Paṭiccavārādīsu hi sahajātassa paccayabhāvadassanatthaṃ savatthukā paṭisandhi uddhaṭā, sā idhāpi adhipatipurejātāsevanesu nakammanavipākanajhānanavippayuttesu na labbhati, aññesu ca anulomato paccanīyato ca labbhamānapaccayesu labbhatīti imassa visesassa dassanatthaṃ uddhaṭāti. Sesā terasa na labbhantīti ettha ‘‘sesā cuddasā’’ti bhavitabbaṃ. Na jhāne ekanti ahetukapañcaviññāṇavasenāti pañcaviññāṇānaṃ hetupaccayavirahitamattadassanatthaṃ ahetukaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ, ‘‘namagge ekanti ahetukakiriyavasenā’’ti vuttaṃ, ‘‘ahetukavipākakiriyavasenā’’ti bhavitabbaṃ.

៣៥១-៣៦៨. ក្នុងសំសដ្ឋវារៈ ក្នុងបច្ចនីកៈ ពាក្យថា «នវិប្បយុត្តេ បដិសន្ធិ នត្ថិ» នេះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយពោលព្រោះមិនបានដកស្រង់យកបដិសន្ធិដែលប្រាសចាកវត្ថុរូបចេញដោយឡែក។ ព្រោះថាក្នុងបដិច្ចវារៈជាដើម ដើម្បីបង្ហាញសភាពជាបច្ច័យនៃធម៌ដែលកើតជាមួយគ្នា ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយបានដកស្រង់យកបដិសន្ធិដែលមានវត្ថុរូបមកសម្តែង បដិសន្ធិនោះ សូម្បីក្នុងសំសដ្ឋវារៈនេះ ក៏មិនបានក្នុងអធិបតី បុរេជាត និងអាសេវនបច្ច័យផង ក្នុងនកម្ម នវិបាក នឈាន និងនវិប្បយុត្តបច្ច័យផង ប៉ុន្តែរមែងបានក្នុងបច្ច័យដទៃទៀតដែលបានទាំងដោយអនុលោម និងបច្ចនីកៈ គួរយល់ថា ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយដកស្រង់យកមកសម្តែងដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានេះ។ ក្នុងពាក្យថា «សេសា តេរស ន លភន្តិ» នេះ គួរជាពាក្យថា «សេសា ចុទ្ទស» (ដប់បួនដែលសេស)។ ក្នុងពាក្យថា «ន ឈានេ ឯកំ អហេតុកបញ្ចវិញ្ញាណវសេនា» នេះ គួរយល់ថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យប្រើពាក្យថា «អហេតុក» ដើម្បីបង្ហាញត្រឹមតែភាពប្រាសចាកហេតុបច្ច័យនៃទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ, ពាក្យថា «ន មគ្គេ ឯកំ អហេតុកកិរិយាវសេនា» នេះ គួរជាពាក្យថា «អហេតុកវិបាកកិរិយាវសេនា» (ដោយអំណាចនៃអហេតុកវិបាក និងកិរិយា)។


369-391. Heṭṭhā vuttanayenevāti paṭiccavāre anulomapaccanīye vuttanayena. ‘‘Nahetupaccayuppannesu ahetukamohova jhānamaggapaccayaṃ labhati, sesā na labhantī’’ti vuttaṃ, sesesu pana pañcaviññāṇavajjāhetukakkhandhā taṃsamuṭṭhānā paccayuppannadhammā jhānapaccayaṃ labhanti, na paccanīyānulome dvinnaṃ paccayānaṃ anulomena saha yojanā atthīti jhānamaggapaccayaṃ sahitaṃ labhatīti ca na sakkā vattuṃ, tasmā ‘‘ahetukamohova maggapaccayaṃ labhatī’’ti vattabbaṃ.

៣៦៩-៣៩១. ពាក្យថា «ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ» គឺដោយវិធីដែលពោលហើយក្នុងអនុលោមបច្ចនីកៈ ក្នុងបដិច្ចវារៈ។ ពាក្យថា «ក្នុងធម៌ដែលកើតអំពីនហេតុបច្ច័យ មានតែអហេតុកមោហៈប៉ុណ្ណោះដែលបានឈានបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យ ធម៌ដែលសេសមិនបានឡើយ» នេះ ក្នុងបណ្តាធម៌ដែលសេសទាំងនោះ អហេតុកនាមក្ខន្ធទាំងឡាយលើកលែងតែទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណចេញ ដែលជាបច្ចយុប្បន្នធម៌មានឈានបច្ច័យនោះជាសមុដ្ឋាន រមែងបានឈានបច្ច័យ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបច្ចនីយានុលោម ការផ្សំគ្នានៃបច្ច័យទាំងពីរ (គឺឈានបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យ) ជាមួយគ្នាតាមអនុលោមមិនមានឡើយ ទើបមិនអាចពោលថា បានឈានបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យជាមួយគ្នាបានឡើយ ហេតុនោះ គួរពោលថា «អហេតុកមោហៈប៉ុណ្ណោះបានមគ្គបច្ច័យ»។


Saṃsaṭṭhavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីសំសដ្ឋវារៈ ចប់ហើយ。


6. Sampayuttavāravaṇṇanā

៦. ការពណ៌នាអំពីសម្បយុត្តវារៈ


392-400. Sadisaṃ [Pg.219] sampayuttaṃ saṃsaṭṭhaṃ vokiṇṇañca saṃsaṭṭhaṃ na hotīti ubhayaṃ aññamaññāpekkhaṃ vuccamānaṃ aññamaññassa niyāmakaṃ hotīti.

៣៩២-៤០០. ធម៌ដែលដូចគ្នា ឈ្មោះថា សម្បយុត្ត ធម៌ដែលច្រឡូកច្រឡំគ្នា និងធម៌ដែលលាយឡំគ្នាក្នុងចន្លោះៗ មិនឈ្មោះថា សំសដ្ឋ ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ កាលបើពោលធម៌ទាំងពីរដោយអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក រមែងជាគ្រឿងកំណត់ដល់គ្នាទៅវិញទៅមក។


Sampayuttavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

សម្បយុត្តវារវណ្ណនា ចប់ហើយ។


7. Pañhāvāravibhaṅgavaṇṇanā

៧. បញ្ហាវារវិភង្គវណ្ណនា


401-403. Yehi paccayehi kusalo kusalassa paccayo hoti, te paccaye paṭipāṭiyā dassetunti yathākkamena āgatāgatapaṭipāṭiyā dassetunti attho. Kusalo kusalassāti nidassanamattametaṃ, tena kusalo kusalādīnaṃ, akusalo akusalādīnaṃ, abyākato abyākatādīnaṃ, kusalābyākatā kusalādīnantiādiko sabbo pabhedo nidassito hotīti yathānidassite sabbe gahetvā āha ‘‘te paccaye paṭipāṭiyā dassetu’’nti.

៤០១-៤០៣. សេចក្តីថា ពាក្យថា «yehi paccayehi... te paccaye paṭipāṭiyā dassetuṃ» មានន័យថា ដើម្បីបង្ហាញតាមលំដាប់នៃបច្ច័យដែលមកដល់ហើយៗ តាមលំដាប់លំដោយ។ ពាក្យថា «kusalo kusalassa» នេះ គ្រាន់តែជាឧទាហរណ៍បង្ហាញប៉ុណ្ណោះ ដោយពាក្យនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវការបែងចែកទាំងអស់ មានជាដើមថា កុសលធម៌ជាបច្ច័យដល់ធម៌មានកុសលជាដើម អកុសលធម៌ជាបច្ច័យដល់ធម៌មានអកុសលជាដើម អព្យាកតធម៌ជាបច្ច័យដល់ធម៌មានអព្យាកតជាដើម កុសលនិងអព្យាកតធម៌ជាបច្ច័យដល់ធម៌មានកុសលជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាន់យកវារៈទាំងអស់តាមដែលបានបង្ហាញទុកនោះ ហើយពោលថា «te paccaye paṭipāṭiyā dassetuṃ» (ដើម្បីបង្ហាញបច្ច័យទាំងនោះតាមលំដាប់)។


404. Datvāti ettha dā-saddo sodhanatthopi hotīti mantvā āha ‘‘visuddhaṃ katvā’’ti. Tesañhi taṃ cittanti tesanti vattabbatārahaṃ sakadāgāmimaggādipurecārikaṃ taṃ gotrabhucittanti adhippāyo. Vipassanākusalaṃ pana kāmāvacaramevāti paccayuppannaṃ bhūmito vavatthapeti. Tenevāti dhammavaseneva dassanato, desanantarattāti adhippāyo.

៤០៤. ក្នុងពាក្យថា «datvā» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យជ្រាបថា «ទា-សព្ទ» មានន័យថា ជម្រះឲ្យស្អាតផងដែរ ទើបពោលថា «visuddhaṃ katvā» (ធ្វើឲ្យបរិសុទ្ធហើយ)។ ក្នុងពាក្យថា «tesañhi taṃ cittaṃ» នេះ មានអធិប្បាយថា ពាក្យថា «tesaṃ» នោះ គួរពោលសំដៅយកគោត្រភូចិត្តនោះ ដែលជាបុព្វភាគនៃសកទាគាមិមគ្គជាដើម។ ចំណែកពាក្យថា «vipassanākusalaṃ pana kāmāvacarameva» (វិបស្សនាកុសល គឺកាមាវចរៈតែប៉ុណ្ណោះ) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកំណត់បច្ចយុប្បន្នធម៌ដោយអំណាចនៃភូមិ។ ពាក្យថា «teneva» មានអធិប្បាយថា ព្រោះការឃើញដោយអំណាចនៃធម៌ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះជាទេសនាមួយបែបទៀត។


405. Assādanaṃ sarāgassa somanassassa sasomanassassa rāgassa ca kiccanti āha ‘‘anubhavati ceva rajjati cā’’ti. Abhinandanaṃ pītikiccasahitāya taṇhāya kiccanti āha ‘‘sappītikataṇhāvasenā’’ti. Diṭṭhābhinandanā diṭṭhiyeva. Ettha pana pacchimatthameva gahetvā ‘‘abhinandantassa attā attaniyantiādivasena…pe… diṭṭhi uppajjatī’’ti vuttaṃ. Abhinandanā pana diṭṭhābhinandanāyevāti na sakkā vattuṃ ‘‘bhāvanāya pahātabbo dhammo bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ārammaṇa…pe… bhāvanāya pahātabbaṃ rāgaṃ assādeti abhinandatī’’ti (paṭṭhā. 2.8.72) vacanato, tasmā purimopi attho vuttoti daṭṭhabbo. Dvīsu pana somanassasahagatacittesu yathāvuttena somanassena [Pg.220] rāgena ca assādentassa tesuyeva sappītikataṇhāya catūsupi diṭṭhābhinandanāya abhinandantassa ca diṭṭhi uppajjatītipi sakkā yojetuṃ. Jātivasenāti suciṇṇasāmaññavasenāti attho.

៤០៥. ពាក្យថា «anubhavati ceva rajjati ca» (រមែងសោយផង រមែងត្រេកអរផង) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលព្រោះការត្រេកអរ (assādana) ជាកិច្ចរបស់សោមនស្សវេទនាដែលប្រកបដោយរាគៈ និងជារបស់រាគៈដែលប្រកបដោយសោមនស្ស។ ពាក្យថា «sappītikataṇhāvasena» (ដោយអំណាចតណ្ហាដែលប្រកបដោយបីតិ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលព្រោះការរីករាយ (abhinandana) ជាកិច្ចរបស់តណ្ហាដែលប្រកបដោយកិច្ចនៃបីតិ។ ការរីករាយដោយទិដ្ឋិ (diṭṭhābhinandanā) គឺទិដ្ឋិនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាន់យកតែសេចក្តីខាងក្រោយប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា «abhinandantassa attā attaniyantiādivasena... diṭṭhi uppajjati» (កាលបើបុគ្គលរីករាយ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រកាន់ថា ខ្លួន របស់ខ្លួនជាដើម... ទិដ្ឋិរមែងកើតឡើង)។ ម៉្យាងទៀត មិនអាចពោលបានឡើយថា ការរីករាយ គឺការរីករាយដោយទិដ្ឋិតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «bhāvanāya pahātabbo dhammo bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ārammaṇa... bhāvanāya pahātabbaṃ rāgaṃ assādeti abhinandati» (ធម៌ដែលគប្បីលះដោយភាវនា ជាអារម្មណ៍នៃធម៌ដែលគប្បីលះដោយភាវនា... រមែងត្រេកអរ រីករាយនូវរាគៈដែលគប្បីលះដោយភាវនា) ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា សេចក្តីខាងដើមក៏ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកដែរ។ មួយវិញទៀត ក្នុងសោមនស្សសហគតចិត្ត ២ គប្បីប្រកបសេចក្តីបានថា កាលបើបុគ្គលត្រេកអរដោយសោមនស្ស និងរាគៈតាមដែលពោលហើយ ទិដ្ឋិរមែងកើតឡើងក្នុងចិត្តទាំងនោះឯង ដោយអំណាចតណ្ហាដែលប្រកបដោយបីតិ និងក្នុងចិត្តទាំង ៤ សូម្បីកាលបើបុគ្គលរីករាយដោយការរីករាយដោយទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិក៏រមែងកើតឡើង។ ពាក្យថា «jātivasena» មានន័យថា ដោយអំណាចនៃសេចក្តីស៊ាំ (suciṇṇasāmaññavasena)។


406. Tadārammaṇatāti tadārammaṇabhāvena. Vibhattilopo hettha katoti. Bhāvavantato vā añño bhāvo natthīti bhāveneva vipākaṃ viseseti, vipāko tadārammaṇabhāvabhūtoti attho. Viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanavipākānaṃ viya na kāmāvacaravipākānaṃ niyogato vavatthitaṃ idañca kammaṃ ārammaṇanti taṃ labbhamānampi na vuttaṃ. Tadārammaṇena pana kusalārammaṇabhāvena samānalakkhaṇatāya kammārammaṇā paṭisandhiādayopi dassitāyevāti daṭṭhabbā. Paṭilomato vā ekantarikavasena vāti vadantena anulomato samāpajjane yebhuyyena āsannasamāpattiyā ārammaṇabhāvo dassitoti daṭṭhabbo. Yathā pana paṭilomato ekantarikavasena ca samāpajjantassa anāsannāpi samāpatti ārammaṇaṃ hoti, evaṃ anulomato samāpajjantassapi bhaveyyāti. ‘‘Cetopariyañāṇassātiādīni parato āvajjanāya yojetabbānī’’ti vatvā ‘‘yā etesaṃ āvajjanā, tassā’’ti attho vutto, evaṃ sati ‘‘iddhividhañāṇassā’’tipi vattabbaṃ siyā. Yasmā pana kusalā khandhā abyākatassa iddhividhañāṇassa ārammaṇaṃ na hontīti taṃ na vuttaṃ, cetopariyañāṇādīnañca hontīti tāni vuttāni, tasmā kiriyānaṃ cetopariyañāṇādīnaṃ yāya kāyaci āvajjanāya ca kusalārammaṇāya kusalā khandhā ārammaṇapaccayena paccayoti evamattho daṭṭhabbo.

៤០៦. ពាក្យថា «tadārammaṇatā» គឺដោយភាពជាតទារម្មណ៍។ ក្នុងពាក្យនេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យធ្វើការលុបវិភត្តិ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះគ្មានភាវៈដទៃក្រៅពីតទារម្មណ៍ដែលមានភាវៈនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបធ្វើវិបាកឲ្យប្លែកដោយភាវសព្ទនោះឯង មានន័យថា វិបាកដែលកើតឡើងក្នុងភាពជាតទារម្មណ៍។ ម្យ៉ាងទៀត អារម្មណ៍ដែលកំណត់ដោយការផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងនេះថា «កម្មនេះជាអារម្មណ៍» របស់កាមាវចរវិបាកទាំងឡាយ មិនមានដូចជាវិបាកនៃវិញ្ញាណញ្ចាយតនៈ និងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈឡើយ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីអារម្មណ៍នោះមានពិត ក៏ព្រះមានព្រះភាគមិនបានត្រាស់ទុកដែរ។ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវបដិសន្ធិជាដើមដែលមានកម្មជាអារម្មណ៍រួចហើយ ព្រោះមានលក្ខណៈដូចគ្នាដោយភាពជាកុសលារម្មណ៍ ដូចជាតទារម្មណ៍ដែរ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលពោលថា «paṭilomato vā ekantarikavasena vā» (ដោយបដិលោម ឬដោយអំណាចរំលងមួយ) គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពជាអារម្មណ៍នៃសមាបត្តិដែលជិតដិត ដោយច្រើនក្នុងការចូលសមាបត្តិតាមអនុលោម។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ដូចជាសមាបត្តិសូម្បីមិនជិតដិត ក៏ជាអារម្មណ៍របស់បុគ្គលដែលចូលសមាបត្តិតាមបដិលោម និងដោយអំណាចរំលងមួយយ៉ាងណា សូម្បីរបស់បុគ្គលដែលចូលសមាបត្តិតាមអនុលោម ក៏គប្បីមានយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ពាក្យមានជាដើមថា cetopariyañāṇassa គប្បីប្រកបជាមួយអាវជ្ជនៈក្នុងខាងក្រោយ» ហើយពោលសេចក្តីថា «អាវជ្ជនៈណាជារបស់ធម៌ទាំងនេះ គឺរបស់អាវជ្ជនៈនោះ» កាលបើដូច្នោះ ពាក្យថា «iddhividhañāṇassa» ក៏គួរពោលដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះកុសលខន្ធទាំងឡាយ មិនមែនជាអារម្មណ៍នៃឥទ្ធិវិធញ្ញាណដែលជាអព្យាកតៈឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបមិនត្រាស់ទុកនូវឥទ្ធិវិធញ្ញាណនោះ តែទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវចេតោបរិយញ្ញាណជាដើម ព្រោះកុសលខន្ធទាំងឡាយជាអារម្មណ៍របស់ញាណទាំងនោះ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា កុសលខន្ធទាំងឡាយ ជាបច្ច័យដោយអារម្មណបច្ច័យ ដល់កិរិយាចេតោបរិយញ្ញាណជាដើម និងដល់អាវជ្ជនៈណាមួយដែលមានកុសលជាអារម្មណ៍។


407-409. Vippaṭisārādivasena vāti ādi-saddena ādīnavadassanena sabhāvato ca aniṭṭhatāmattaṃ saṅgaṇhāti, akkhantibhedā vā.

៤០៧-៤០៩. ក្នុងពាក្យថា «vippaṭisārādivasena vā» នេះ ដោយ «អាទិ-សព្ទ» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្គ្រោះយកភាពជាអនិដ្ឋារម្មណ៍ត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ ដោយការឃើញទោស និងដោយសភាវៈ ឬសង្គ្រោះយកអក្ខន្តិផ្សេងៗ (មានអាឃាតវត្ថុជាដើម)។


410. Rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇassātiādinā viññāṇakāyehi niyatārammaṇehi abyākatassa abyākatānaṃ ārammaṇapaccayabhāvaṃ nidasseti. Sabbassa hi vattuṃ asakkuṇeyyattā ekasmiṃ santāne dhammānaṃ ekadesena nidassanaṃ karotīti.

៤១០. ដោយពាក្យមានជាដើមថា «rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa» (រូបាយតនៈ ជាបច្ច័យដល់ចក្ខុវិញ្ញាណ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវភាពជាអារម្មណបច្ច័យនៃអព្យាកតធម៌ ដល់អព្យាកតធម៌ទាំងឡាយ ដោយវិញ្ញាណកាយទាំងឡាយដែលមានអារម្មណ៍ទៀងទាត់។ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះមិនអាចពោលធម៌ទាំងអស់បាន ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបបង្ហាញដោយចំណែកមួយនៃធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តានតែមួយ។


413-416. Catubhūmakaṃ [Pg.221] kusalaṃ ārammaṇādhipatipaccayabhāvena dassitaṃ, paccayuppannaṃ pana kāmāvacarameva.

៤១៣-៤១៦. កុសលធម៌ជាទៅក្នុងភូមិទាំង ៤ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញដោយភាពជាអារម្មណាធិបតិបច្ច័យ ប៉ុន្តែបច្ចយុប្បន្នធម៌ គឺកាមាវចរៈតែប៉ុណ្ណោះ។


417. Apubbato cittasantānato vuṭṭhānaṃ bhavaṅgameva, taṃ pana mūlāgantukabhavaṅgasaṅkhātaṃ tadārammaṇaṃ pakatibhavaṅgañca. Anulomaṃ sekkhāya phalasamāpattiyāti ettha kāyaci sekkhaphalasamāpattiyā avajjetabbattā vattabbaṃ natthīti nevasaññānāsaññāyatanakusalaṃ phalasamāpattiyāti imaṃ nibbisesanaṃ phalasamāpattiṃ uddharitvā dassento āha ‘‘phalasamāpattiyāti anāgāmiphalasamāpattiyā’’ti. Kāmāvacarakiriyā duvidhassapi vuṭṭhānassāti ettha kiriyānantaraṃ tadārammaṇavuṭṭhāne yaṃ vattabbaṃ, taṃ cittuppādakaṇḍe vuttameva.

៤១៧. ការចេញចាកចិត្តសន្តានដែលមិនធ្លាប់មានពីមុន គឺភវង្គតែប៉ុណ្ណោះ ហើយភវង្គនោះ គឺតទារម្មណ៍ដែលហៅថាមូលភវង្គ និងអាគន្តុកភវង្គផង និងប្រកតិភវង្គផង។ ក្នុងពាក្យថា «anulomaṃ sekkhāya phalasamāpattiyā» នេះ ព្រោះមិនគប្បីវៀរចាកសេក្ខផលសមាបត្តិណាមួយឡើយ ហេតុនោះ ទើបគ្មានពាក្យដែលត្រូវពោលជាពិសេស ប៉ុន្តែព្រោះចង់ដកយកផលសមាបត្តិដែលគ្មានវិសេសនៈក្នុងពាក្យថា «nevasaññānāsaññāyatanakusalaṃ phalasamāpattiyā» នេះមកបង្ហាញ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «phalasamāpattiyāti anāgāmiphalasamāpattiyā» (ពាក្យថា ផលសមាបត្តិ គឺអនាគាមិផលសមាបត្តិ)។ ក្នុងពាក្យថា «kāmāvacarakiriyā duvidhassapi vuṭṭhānassa» នេះ ពាក្យណាដែលគួរពោលក្នុងតទារម្មណវុដ្ឋាណៈដែលកើតក្នុងលំដាប់នៃកិរិយាចិត្ត ពាក្យនោះខ្ញុំបានពោលរួចហើយក្នុងចិត្តុប្បាទកណ្ឌ។


Tā ubhopi…pe… dvādasannanti idaṃ somanassasahagatamanoviññāṇadhātuvasena vuttaṃ, upekkhāsahagatā pana yathāvuttānaṃ dasannaṃ viññāṇadhātūnaṃ voṭṭhabbanakiriyassa manodhātukiriyassa cāti dvādasannaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.

ពាក្យថា «tā ubhopi... dvādasannaṃ» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយអំណាចមនោវិញ្ញាណធាតុដែលប្រកបដោយសោមនស្ស ចំណែកឯឧបេក្ខាសហគតមនោវិញ្ញាណធាតុ (សន្តីរណៈ) នោះ គប្បីជ្រាបថា ជាបច្ច័យដល់វិញ្ញាណធាតុទាំង ១០ តាមដែលពោលហើយ ដល់វុដ្ឋព្វនកិរិយាចិត្ត និងដល់មនោធាតុគិរិយាចិត្ត (បញ្ចទ្វារាវជ្ជនៈ) គឺដល់ធម៌ទាំង ១២ យ៉ាងនេះឯង។


423. Dānādipuññakiriyāyattā sabbasampattiyo paṭivijjhitvāti sambandho. Na panetaṃ ekantena gahetabbanti ‘‘balavacetanāva labbhati, na dubbalā’’ti etaṃ ekantaṃ na gahetabbaṃ, daḷhaṃ vā na gahetabbanti adhippāyo. Kiṃ kāraṇanti? Balavato dubbalassa vā katokāsassa antarāyaṃ paṭibāhitvā vipaccanato ‘‘yaṃkañci yadi vipākaṃ janeti, upanissayo na hotī’’ti navattabbattā cāti dassento ‘‘katokāsañhī’’tiādimāha. Vipākattike pana pañhāvārapaccanīye ‘‘vipākadhammadhammo vipākassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, upanissayapaccayena paccayo, kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.3.93) kammapaccayassa visuṃ uddhaṭattā, vedanāttike ca pañhāvārapaccanīye ‘‘nahetupaccayā naārammaṇapaccayā naupanissaye aṭṭhā’’ti (paṭṭhā. 1.2.87) vuttattā ‘‘vipākajanakampi kiñci kammaṃ upanissayapaccayo na hotī’’ti sakkā vattunti.

៤២៣. ការភ្ជាប់បទគឺ «dānādipuññakiriyāyattā sabbasampattiyo paṭivijjhitvā» (ដឹងច្បាស់នូវសម្បត្តិទាំងពួងដែលទាក់ទងនឹងបុណ្យកិរិយាវត្ថុមានទានជាដើម)។ ពាក្យថា «na panetaṃ ekantena gahetabbaṃ» មានអធិប្បាយថា មិនគប្បីកាន់យកដោយដាច់ខាត ឬមិនគប្បីកាន់យកដោយមាំមួនឡើយថា «បានតែចេតនាមានកម្លាំងប៉ុណ្ណោះ មិនបានចេតនាទន់ខ្សោយឡើយ»។ សួរថា ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះកាលបើកម្មដែលមានកម្លាំងក្តី ទន់ខ្សោយក្តី ដែលបានឱកាសហើយ រមែងរារាំងនូវអន្តរាយហើយឲ្យផល កាលបើកម្មណាមួយឲ្យផលយ៉ាងនេះ មិនគួរពោលឡើយថា «មិនមែនជាឧបនិស្ស័យ» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «katokāsañhi»។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងវិបាកត្តិកៈ ក្នុងបញ្ហាវារបច្ចនីយៈ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ដកយកកម្មបច្ច័យចេញដោយឡែកពីឧបនិស្សយបច្ច័យ ដោយទ្រង់ត្រាស់ថា «vipākadhammadhammo vipākassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, upanissayapaccayena paccayo, kammapaccayena paccayo» (វិបាកធម្មធម៌ ជាបច្ច័យដល់វិបាកធម៌ ដោយអារម្មណបច្ច័យ ឧបនិស្សយបច្ច័យ កម្មបច្ច័យ) និងក្នុងវេទនាត្តិកៈ ក្នុងបញ្ហាវារបច្ចនីយៈ ទ្រង់ត្រាស់ថា «nahetupaccayā naārammaṇapaccayā naupanissaye aṭṭha» (ព្រោះនហេតុបច្ច័យ នអារម្មណបច្ច័យ ក្នុងនឧបនិស្សយបច្ច័យ មាន ៨ វារៈ) ហេតុនោះ ទើបអាចពោលបានថា «សូម្បីកម្មណាមួយដែលឲ្យផល ក៏មិនមែនជាឧបនិស្សយបច្ច័យឡើយ»។


Tasmiṃ vā viruddhoti taṃnimittaṃ viruddho, viruddhanti vā pāṭho. Omānanti parassa pavattaomānaṃ. Rāgo rañjanavasena pavattā kāmarāgataṇhā, ‘‘iti me cakkhuṃ siyā anāgatamaddhānaṃ, iti rūpā’’ti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittapaṇidahanataṇhā patthanāti ayametesaṃ viseso.

ពាក្យថា «tasmiṃ vā viruddho» គឺខឹងសម្បារព្រោះហេតុនោះ ឬមានបទបាឋថា «viruddhaṃ»។ ពាក្យថា «omāna» គឺការមើលងាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តានរបស់អ្នកដទៃ។ រាគៈ គឺកាមរាគតណ្ហាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការត្រេកអរ ចំណែកឯតណ្ហាដែលតម្រង់ចិត្តទៅដើម្បីបាននូវអ្វីដែលមិនទាន់បាន យ៉ាងនេះថា «ចក្ខុរបស់អាត្មាអញគប្បីមានក្នុងអនាគតកាលយ៉ាងនេះ រូបទាំងឡាយគប្បីមានយ៉ាងនេះ» ឈ្មោះថា បត្ថនា (សេចក្តីប្រាថ្នា) នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃរាគៈនិងបត្ថនាទាំងនោះ។


Tesu [Pg.222] aññampīti tesu yaṃkiñci pubbe hanitato aññampi pāṇaṃ hanatīti attho.

ពាក្យថា «tesu aññampi» មានន័យថា ក្នុងញាតិនិងមិត្តទាំងនោះ បុគ្គលសម្លាប់សត្វដទៃទៀត ក្រៅពីសត្វដែលខ្លួនធ្លាប់សម្លាប់ពីមុន។


Punappunaṃ āṇāpanavasena vāti mātughātakammena sadisatāya pubbe pavattāyapi āṇattacetanāya mātughātakammanāmaṃ āropetvā vadanti. Esa nayo dvīhi pahārehīti etthāpi.

ពាក្យថា «punappunaṃ āṇāpanasena vā» (ឬដោយអំណាចនៃការបង្គាប់បង្គាប់រឿយៗ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយការបង្កោបង្កើនឈ្មោះថាមាតុឃាតកម្ម ទៅលើអាណត្តិចេតនាដែលកើតឡើងមុន សូម្បីតែមុនមាតុឃាតកម្ម ព្រោះមានភាពដូចគ្នានឹងមាតុឃាតកម្ម។ វិធីនេះ គប្បីអនុវត្តសូម្បីក្នុងពាក្យថា «dvīhi pahārehi» (ដោយការប្រហារ ២ ដង) នេះដែរ។


Yatheva hi…pe… uppādeti nāmāti rāgaṃ upanissāya dānaṃ detīti rāgaṃ upanissāya dānavasena saddhaṃ uppādetīti ayamattho vutto hotīti iminā adhippāyena vadati. Yathā rāgaṃ upanissāya dānaṃ detītievamādi hoti, evaṃ rāgādayo saddhādīnaṃ upanissayapaccayoti idampi hotīti dasseti. Kāyikaṃ sukhantiādīnaṃ ekato dassanena visuṃyeva na etesaṃ paccayabhāvo, atha kho ekatopīti dassitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.

ពាក្យថា «yatheva hi... uppādeti nāma» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយអធិប្បាយយ៉ាងនេះថា សេចក្តីថា បុគ្គលអាស្រ័យរាគៈហើយទើបឲ្យទាន គឺអាស្រ័យរាគៈហើយទើបញ៉ាំងសទ្ធាឲ្យកើតឡើងដោយអំណាចនៃការឲ្យទាន ត្រូវបានពោលហើយ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ដូចជាពាក្យមានជាដើមថា អាស្រ័យរាគៈហើយទើបឲ្យទាន មានយ៉ាងណា សូម្បីសេចក្តីនេះថា រាគៈជាដើមជាឧបនិស្សយបច្ច័យដល់សទ្ធាជាដើម ក៏មានយ៉ាងនោះដែរ។ គប្បីជ្រាបថា ដោយការបង្ហាញពាក្យមានជាដើមថា «kāyikaṃ sukhaṃ» រួមគ្នានោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ភាពជាបច្ច័យនៃសុខនិងទុក្ខទាំងនេះ មិនមែនមានដោយឡែកៗប៉ុណ្ណោះទេ តែមានសូម្បីតែរួមគ្នាផងដែរ។


425. Upatthambhakattena paccayattāyevāti etena idaṃ dasseti – na purimavāresu viya imasmiṃ paccayena uppatti vuccati, atha kho tassa tassa paccayuppannassa tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ taṃtaṃpaccayabhāvo, na ca pacchājātakkhandhā upatthambhakattena paccayā na honti, tenesa pacchājātapaccayo idha anulomato āgatoti.

៤២៥. ដោយពាក្យថា «upatthambhakattena paccayattāyeva» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញសេចក្តីនេះថា ក្នុងបញ្ហាវារៈនេះ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានត្រាស់សម្តែងការកើតឡើងនៃបច្ចយុប្បន្នធម៌ដោយបច្ច័យ ដូចក្នុងវារៈមុនៗឡើយ តែទ្រង់ត្រាស់សម្តែងនូវភាពជាបច្ច័យនោះៗ នៃធម៌នោះៗ ដល់បច្ចយុប្បន្នធម៌នោះៗ ម្យ៉ាងទៀត មិនមែនថាបច្ឆាជាតខន្ធទាំងឡាយមិនមែនជាបច្ច័យដោយភាពជាអ្នកឧបត្ថម្ភនោះទេ (គឺពិតជាបច្ច័យមែន) ព្រោះហេតុនោះ បច្ឆាជាតបច្ច័យនេះ ទើបមកដល់ក្នុងទីនេះដោយអនុលោម។


427. Cetanā vatthussapi paccayoti attano patiṭṭhābhūtassapi kammapaccayoti adhippāyo.

៤២៧. ពាក្យថា «cetanā vatthussapi paccayo» មានអធិប្បាយថា ចេតនាជាកម្មបច្ច័យ សូម្បីដល់ហទយវត្ថុដែលជាទីតាំងរបស់ខ្លួន។


Kasmā panettha paccayavāre viya nissayaatthiavigatesu dumūlakadukāvasānā pañhā na uddhaṭāti? Alabbhamānattā. Tattha hi paccayuppannappadhānattā desanāya kusalo ca abyākato ca dhammā ekato uppajjamānā kusalābyākatapaccayā labbhantīti ‘‘kusalañca abyākatañca dhammaṃ paccayā kusalo ca abyākato ca dhammā uppajjantī’’ti (paṭṭhā. 1.1.246) vuttaṃ. Yato tato vā ubhayapaccayato paccayuppannassa uppattimattaṃyeva hi tattha adhippetaṃ, na ubhayassa ubhinnaṃ paccayabhāvoti. Idha pana paccayappadhānattā desanāya kusalābyākatā kusalābyākatānaṃ ubhinnaṃ nissayādibhūtā na labbhantīti [Pg.223] ‘‘kusalo ca abyākato ca dhammā kusalassa ca abyākatassa ca dhammassa nissayapaccayena paccayo’’tiādi na vuttaṃ.

សួរថា ហេតុអ្វីបានជាក្នុងបញ្ហាវារៈនេះ ព្រះមានព្រះភាគមិនទ្រង់ដកយកបញ្ហាដែលមានមូល ២ និងមានមូលីជាទីបំផុតនៃទុកៈ ក្នុងនិស្សយបច្ច័យ អត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យ ដូចក្នុងបច្ចយវារៈមកសម្តែង? ឆ្លើយថា ព្រោះរកមិនបាន។ ព្រោះថា ក្នុងបច្ចយវារៈនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយមានបច្ចយុប្បន្នធម៌ជាប្រធាន កាលបើកុសលនិងអព្យាកតធម៌កើតឡើងរួមគ្នា រមែងបាននូវបច្ច័យគឺកុសលនិងអព្យាកតៈ ហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «kusalañca abyākatañca dhammaṃ paccayā kusalo ca abyākato ca dhammā uppajjanti» (ព្រោះអាស្រ័យកុសលនិងអព្យាកតធម៌ កុសលនិងអព្យាកតធម៌ទាំងឡាយរមែងកើតឡើង)។ ព្រោះក្នុងបច្ចយវារៈនោះ ព្រះអង្គទ្រង់មានព្រះហឫទ័យសំដៅយកត្រឹមតែការកើតឡើងនៃបច្ចយុប្បន្នធម៌ ព្រោះអាស្រ័យបច្ច័យទាំងពីរដោយវិធីណាមួយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសំដៅយកភាពជាបច្ច័យនៃបច្ច័យទាំងពីរដល់ធម៌ទាំងពីរឡើយ។ ចំណែកក្នុងបញ្ហាវារៈនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយមានបច្ច័យជាប្រធាន កាលបើកុសលនិងអព្យាកតធម៌ដែលជាទីតាំងមាននិស្សយៈជាដើមនៃធម៌ទាំងពីរគឺកុសលនិងអព្យាកតៈ រកមិនបាន ហេតុនោះ ទើបមិនត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «kusalo ca abyākato ca dhammā kusalassa ca abyākatassa ca dhammassa nissayapaccayena paccayo» (កុសលនិងអព្យាកតធម៌ ជាបច្ច័យដល់កុសលនិងអព្យាកតធម៌ ដោយនិស្សយបច្ច័យ)។


Pañhāvāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

បញ្ហាវារវិភង្គវណ្ណនា ចប់ហើយ។


Pañhāvārassa ghaṭane anulomagaṇanā

ការរាប់តាមអនុលោម ក្នុងការប្រកបបញ្ហាវារៈ


439. ‘‘Ettha pana purejātampi labbhatī’’ti vuttaṃ, yadi evaṃ kasmā ‘‘tathā’’ti vuttanti? ‘‘Tīṇī’’ti gaṇanamattasāmaññato.

៤៣៩. ពាក្យថា «ettha pana purejātampi labbhati» (ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សូម្បីបុរេជាតបច្ច័យក៏បានដែរ) ត្រូវបានពោលទុកហើយ កាលបើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «tathā» (យ៉ាងនោះ)? ឆ្លើយថា ព្រោះមានភាពដូចគ្នាត្រឹមតែចំនួនរាប់ថា «បី» ប៉ុណ្ណោះ។


440. ‘‘Adhipatipaccaye ṭhapetvā vīmaṃsaṃ sesādhipatino visabhāgā’’ti purimapāṭho nidassanavasena daṭṭhabbo. Yasmā pana hetupaccayassa visabhāgena ekena ārammaṇena nidassanaṃ akatvā anantarādīni vadanto sabbe visabhāge dasseti, tasmā indriyamaggapaccayā ca visabhāgā dassetabbāti ‘‘adhipatindriyamaggapaccayesu ṭhapetvā paññaṃ sesā dhammā visabhāgā’’ti paṭhanti. Tathā bhāvābhāvato hetupaccayabhāve sahajātādipaccayabhāvato. Nanu yathā amohavajjānaṃ hetūnaṃ hetupaccayabhāve adhipatindriyamaggapaccayabhāvo natthīti paññāvajjānaṃ adhipatipaccayādīnaṃ visabhāgatā, evaṃ kusalādihetūnaṃ hetupaccayabhāve vipākapaccayabhāvābhāvato hetuvajjānaṃ vipākānaṃ visabhāgatāya bhavitabbanti? Na bhavitabbaṃ, ubhayapaccayasahite cittacetasikarāsimhi hetupaccayabhāve vipākapaccayattābhāvābhāvato. Yathā hi hetusahajātapaccayasahitarāsimhi satipi hetuvajjasabbhāve hetūnaṃ hetupaccayabhāve sahajātapaccayattābhāvo natthīti na hetuvajjānaṃ sahajātānaṃ hetussa visabhāgatā vuttā, evamidhāpīti. Esa nayo vippayuttapaccayepi. Apica paccayuppannasseva paccayā vuccantīti paccayuppannakkhaṇe tathā bhāvābhāvavasena sabhāgatāya vuccamānāya nānākkhaṇavasena visabhāgatā tasseva na vattabbāti.

៤៤០. «អធិបតិបច្ចយេ ឋបេត្វា វិមំសំ សេសាធិបតិនោ វិសភាគា» នេះជាបាឋចាស់ ដែលគប្បីជ្រាបតាមន័យនៃឧទាហរណ៍។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលមិនធ្វើការបង្ហាញឧទាហរណ៍ដោយអារម្មណ៍តែមួយ ដែលជាវិសភាគៈនឹងហេតុបច្ច័យ ហើយពោលនូវអនន្តរបច្ច័យជាដើម តែងបង្ហាញនូវវិសភាគធម៌ទាំងអស់ ហេតុនោះ ឥន្ទ្រិយបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យ ដែលជាវិសភាគៈ ក៏គប្បីបង្ហាញដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអាចារ្យជាន់ក្រោយទាំងឡាយ ទើបសូត្រថា «អធិបតិន្ទ្រិយមគ្គបច្ចយេសុ ឋបេត្វា បញ្ញំ សេសា ធម្មា វិសភាគា»។ ពាក្យថា «តថា ភាវាភាវតោ» គឺក្នុងកាលដែលជាហេតុបច្ច័យ ព្រោះមានសហជាតបច្ច័យជាដើម។ មិនមែនដូច្នោះទេឬ? ដូចជាក្នុងកាលដែលជាហេតុបច្ច័យនៃហេតុទាំងឡាយ វៀរលែងតែអមោហៈ មិនមានសភាវៈជាអធិបតិបច្ច័យ ឥន្ទ្រិយបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យឡើយ ហេតុនោះ ទើបមានសភាវៈជាវិសភាគៈនៃអធិបតិបច្ច័យជាដើម វៀរលែងតែបញ្ញា យ៉ាងណាមិញ ក្នុងកាលដែលជាហេតុបច្ច័យនៃកុសលហេតុជាដើម ព្រោះមិនមានសភាវៈជាវិបាកបច្ច័យ គប្បីមានសភាវៈជាវិសភាគៈនៃវិបាកធម៌ទាំងឡាយ វៀរលែងតែហេតុ យ៉ាងនោះដែរមិនមែនឬ? មិនគប្បីមានឡើយ ព្រោះក្នុងកាលដែលជាហេតុបច្ច័យ ក្នុងកងនៃចិត្តនិងចេតសិក ដែលប្រកបដោយបច្ច័យទាំងពីរ មិនមែនជាមិនមានសភាវៈជាវិបាកបច្ច័យឡើយ។ ដូចជាក្នុងកងធម៌ដែលប្រកបដោយហេតុបច្ច័យ និងសហជាតបច្ច័យ ទោះបីជាមានធម៌ដែលវៀរលែងតែហេតុប្រាកដនៅក៏ដោយ ក្នុងកាលដែលជាហេតុបច្ច័យនៃហេតុទាំងឡាយ មិនមែនជាមិនមានសភាវៈជាសហជាតបច្ច័យឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបមិនសម្តែងនូវសភាវៈជាវិសភាគៈនៃសហជាតធម៌ទាំងឡាយ វៀរលែងតែហេតុ ជាមួយនឹងហេតុ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ន័យនេះ គប្បីអនុវត្តសូម្បីក្នុងវិប្បយុត្តបច្ច័យ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះអង្គសម្តែងនូវបច្ច័យទាំងឡាយ ចំពោះតែបច្ចយុប្បន្នធម៌ប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ កាលដែលព្រះអង្គសម្តែងនូវសភាគភាព ដោយអំណាចនៃសេចក្តីមាន និងសេចក្តីមិនមានយ៉ាងនោះ ក្នុងខណៈនៃបច្ចយុប្បន្ន សេចក្តីជាវិសភាគៈនៃបច្ច័យនោះឯង ដោយអំណាចនៃខណៈផ្សេងៗ មិនគប្បីពោលឡើយ។


Kusalā vīmaṃsāti idaṃ ‘‘kusalā vīmaṃsādhipatī’’ti evaṃ vattabbaṃ. Na hi anadhipatibhūtā vīmaṃsā adhipatipaccayo hotīti.

ពាក្យថា «កុសលា វិមំសា» នេះ គប្បីពោលយ៉ាងនេះថា «កុសលា វិមំសាធិបតី»។ ព្រោះថា វិមំសា (បញ្ញា) ដែលមិនមែនជាអធិបតី មិនអាចជាអធិបតិបច្ច័យបានឡើយ។


441-443. ‘‘Sace [Pg.224] pana vippayuttapaccayo pavisati, itarāni dve labhatī’’ti purimapāṭho, ‘‘kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa cā’’ti idaṃ pana na labbhatīti ‘‘kusalo abyākatassa, abyākato abyākatassāti dve labhatī’’ti paṭhanti. Ūnataragaṇanesūti yesu paviṭṭhesu ūnatarā gaṇanā hoti, tesūti attho. Tīṇi dve ekanti evaṃ ūnataragaṇanesu vā aññamaññādīsu pavisantesu tesaṃ vasena tikato ūnaṃ yathāladdhañca ekanti gaṇanaṃ labhatīti attho.

៤៤១-៤៤៣. បាឋថា «សចេ បន វិប្បយុត្តបច្ចយោ បវិសតិ, ឥតរានិ ទ្វេ លភតិ» នេះជាបាឋចាស់។ ប៉ុន្តែ ព្រោះមិនបាននូវវិសជ្ជនាថា «កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ច អព្យាកតស្ស ច» នេះ ហេតុនោះ ព្រះអាចារ្យជាន់ក្រោយទាំងឡាយ ទើបសូត្រថា «កុសលោ អព្យាកតស្ស, អព្យាកតោ អព្យាកតស្សាតិ ទ្វេ លភតិ»។ ពាក្យថា «អូនតរគណនេសុ» សេចក្តីថា ក្នុងបច័្ចយទាំងឡាយណា ដែលកាលបើចូលមកហើយ នាំឲ្យមានការរាប់តិចជាងមុន ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីថា កាលបើអញ្ញមញ្ញបច្ច័យជាដើម ដែលមានការរាប់តិចជាងមុន ចូលមកហើយ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យទាំងនោះ តែងបាននូវការរាប់ថយចុះពីបី គឺបានពីរ ឬមួយ តាមដែលបាន។


Avipākānīti anāmaṭṭhavipākānīti attho, na vipākaheturahitānīti.

ពាក្យថា «អវិបាកានិ» សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនបានប៉ះពាល់ដោយវិបាកបច្ច័យ មិនមែនមានន័យថា ធម៌ដែលប្រាសចាកវិបាកហេតុឡើយ។


Tattha sabbepi sahajātavipākā cevāti tattha ye sahajātā paccayuppannā vuttā, te sabbepi vipākā ceva vipākasahajātarūpā cāti attho. Taṃsamuṭṭhānarūpā cāti ettha paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpampi taṃsamuṭṭhānaggahaṇeneva saṅgaṇhātīti veditabbaṃ. ‘‘Taṃsamuṭṭhānarūpakaṭattārūpā ca labbhantī’’tipi paṭhanti. Catutthe vipākacittasamuṭṭhānarūpamevāti etthāpi eseva nayo. ‘‘Kaṭattārūpañcā’’tipi pana paṭhanti.

ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «សព្វេបិ សហជាតវិបាកា ចេវ» សេចក្តីថា ក្នុងបដិសន្ធិខណៈនោះ ពួកបច្ចយុប្បន្នធម៌ជាសហជាតៈណាដែលព្រះអង្គសម្តែងហើយ ធម៌ទាំងនោះទាំងអស់ គឺជាវិបាកចិត្តុប្បាទផង ជាវិបាកសហជាតរូបផង។ ពាក្យថា «តំសមុដ្ឋានរូបា ច» ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែកម្មជរូប (កដត្តារូប) ក្នុងបដិសន្ធិខណៈ ព្រះអង្គក៏សង្គ្រោះចូលដោយពាក្យថា «តំសមុដ្ឋាន» នេះឯង។ ព្រះអាចារ្យខ្លះសូត្រថា «តំសមុដ្ឋានរូបកដត្តារូបា ច លព្ភន្តិ»។ ក្នុងឃដនៈទី៤ ត្រង់ពាក្យថា «វិបាកចិត្តសមុដ្ឋានរូបមេវ» នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រះអាចារ្យខ្លះសូត្រថា «កដត្តារូបញ្ច»។


Evampīti ‘‘etesu pana ghaṭanesu sabbapaṭhamānī’’tiādinā vuttanayenapi. Ghaṭanesu pana yo yo paccayo mūlabhāvena ṭhito, taṃpaccayadhammānaṃ niravasesaūnaūnataraūnatamalābhakkamena ghaṭanā vuccati, niravasesalābhe ca paccayuppannānaṃ niravasesalābhakkamena. Tathā ūnalābhādīsūti ayaṃ kamo veditabbo.

ពាក្យថា «ឯវម្បិ» គឺសូម្បីតែតាមន័យដែលពោលហើយថា «ឯតេសុ បន ឃដនេសុ សព្វបឋមានិ» ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងឃដនៈទាំងឡាយ បច្ច័យណាដែលតាំងនៅក្នុងសភាវៈជាមូល ការប្រជុំ (ឃដនៈ) នៃបច្ចយធម៌ទាំងឡាយនោះ ព្រះអង្គសម្តែងតាមលំដាប់នៃការបានដោយមិនមានសេសសល់ (និរវសេស) ការបានថយចុះ (អូនៈ) ការបានថយចុះជាងមុន (អូនតរៈ) និងការបានថយចុះបំផុត (អូនតមៈ) ហើយក្នុងការបានដោយមិនមានសេសសល់នោះ គឺតាមលំដាប់នៃការបាននូវបច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយដោយមិនមានសេសសល់។ ក្នុងការបានថយចុះជាដើម ក៏មានន័យដូច្នោះដែរ គប្បីជ្រាបតាមលំដាប់នេះ។


Hetumūlakaṃ niṭṭhitaṃ.

ហេតុមូលកៈ ចប់ហើយ។


445. Vatthuvasena sanissayaṃ vakkhatīti na idaṃ labbhamānassapi vatthussa vasena ghaṭananti adhippāyenāha ‘‘ārammaṇavaseneva vā’’ti.

៤៤៥. ព្រោះព្រះសង្គហការាចារ្យនឹងពោលនូវសនិស្សយឃដនៈ ដោយអំណាចនៃវត្ថុ (ហទយវត្ថុ) ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «អារម្មណវសេនេវ វា» ដោយអធិប្បាយថា ឃដនៈទី៤ នេះ មិនមែនជាឃដនៈដោយអំណាចនៃវត្ថុ ទោះបីជាបាននូវវត្ថុនោះក៏ដោយ។


446. Sahajātena pana saddhiṃ ārammaṇādhipati, ārammaṇādhipatinā ca saddhiṃ sahajātaṃ na labbhatīti idaṃ yathā sahajātapurejātā eko nissayapaccayo atthipaccayo ca honti, evaṃ sahajātārammaṇādhipatīnaṃ ekassa adhipatipaccayabhāvassa abhāvato vuttaṃ[Pg.225]. Nissayabhāvo hi atthiavigatabhāvo ca sahajātapurejātanissayādīnaṃ samāno, na panevaṃ sahajātārammaṇādhipatibhāvo samāno. Sahajāto hi ārammaṇabhāvaṃ anupagantvā attanā saha pavattanavasena adhipati hoti, itaro ārammaṇaṃ hutvā attani ninnatākaraṇena. Sahajāto ca vijjamānabhāveneva upakārako, itaro atītānāgatopi ārammaṇabhāveneva, tasmā sahajātārammaṇapaccayā viya bhinnasabhāvā sahajātārammaṇādhipatinoti na te ekato eva adhipatipaccayabhāvaṃ bhajanti, teneva pañhāvāravibhaṅge ca ‘‘kusalo ca abyākato ca dhammā kusalassa dhammassa adhipatipaccayena paccayo’’tiādi na vuttanti.

៤៤៦. ពាក្យថា «សហជាតេន បន សទ្ធិំ អារម្មណាធិបតិ, អារម្មណាធិបតិនា ច សទ្ធិំ សហជាតំ ន លព្ភតិ» នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលហើយ ព្រោះហេតុថា ដូចជាសហជាតបច្ច័យ និងបុរេជាតបច្ច័យ តែងជាសភាវៈតែមួយ គឺនិស្សយបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ យ៉ាងណាមិញ សហជាតារម្មណាធិបតីទាំងឡាយ មិនមានសភាវៈជាអធិបតិបច្ច័យតែមួយ យ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា សភាវៈជាសហជាតនិស្ស័យ និងបុរេជាតនិស្ស័យជាដើម តែងមានសភាវៈជាសនិស្ស័យ និងសភាវៈជាអត្ថិ និងអវិគតស្មើគ្នា ប៉ុន្តែ សភាវៈជាសហជាតារម្មណាធិបតី មិនមានសភាវៈស្មើគ្នាយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា សហជាតធម៌ មិនចូលទៅកាន់សភាវៈជាអារម្មណ៍ឡើយ ហើយតែងជាអធិបតី ដោយអំណាចនៃការកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងខ្លួនឯង ចំណែកឯធម៌ម្ខាងទៀត (អារម្មណាធិបតី) តែងជាអារម្មណ៍ ហើយធ្វើឲ្យចិត្តបង្អោនទៅរកខ្លួន។ ម្យ៉ាងទៀត សហជាតធម៌ តែងជាឧបការៈដោយសេចក្តីមានប្រាកដរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯធម៌ម្ខាងទៀត ទោះបីជាអតីត ឬអនាគត ក៏តែងជាឧបការៈដោយសភាវៈជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ សហជាតារម្មណាធិបតីទាំងឡាយ តែងមានសភាវៈផ្សេងគ្នា ដូចជាសហជាតបច្ច័យ និងអារម្មណបច្ច័យដែរ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះមិនចូលទៅកាន់សភាវៈជាអធិបតិបច្ច័យជាមួយគ្នាតែម្តងឡើយ ព្រោះហេតុនោះឯង ក្នុងបញ្ហាវារវិភង្គ ព្រះមានព្រះភាគទើបមិនសម្តែងពាក្យជាដើមថា «កុសលោ ច អព្យាកតោ ច ធម្មា កុសលស្ស ធម្មស្ស អធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ» ឡើយ។


447-452. Sāhārakaghaṭanānaṃ purato vīriyacittavīmaṃsānaṃ sādhāraṇavasena anāhārakāmaggakāni saindriyaghaṭanāni vattabbāni siyuṃ ‘‘adhipatisahajātanissayaindriyaatthiavigatanti satta. Adhipatisahajātaaññamaññanissayaindriyasampayuttaatthiavigatanti tīṇi. Adhipatisahajātanissayaindriyavippayuttaatthiavigatanti tīṇi. Adhipatisahajātanissayavipākaindriyaatthiavigatanti ekaṃ. Adhipatisahajātaaññamaññanissayavipākaindriyasampayuttaavigatanti ekaṃ. Adhipatisahajātanissayavipākaindriyavippayuttaatthiavigatanti eka’’nti. Kasmā tāni na vuttānīti? Indriyabhūtassa adhipatissa āhāramaggehi aññassa abhāvā. Cittādhipati hi āhāro, vīriyavīmaṃsā ca maggo hoti, na ca añño indriyabhūto adhipati atthi, yassa vasena anāhārakāmaggakāni saindriyaghaṭanāni vattabbāni siyuṃ, tasmā tāni avatvā cittādhipatiādīnaṃ ekantena āhāramaggabhāvadassanatthaṃ sāhārakasamaggakāneva vuttāni. Tesu ca samaggakesu dve paccayadhammā labbhanti, sāhārakesu ekoyevāti samaggakāni pubbe vattabbāni siyuṃ. Saindriyakāni pana yehi āhāramaggehi bhinditabbāni, tesaṃ kamavasena pacchā vuttāni. Aṭṭhakathāyaṃ pana sadisattāti samaggakattena samānattā, anantararūpattāti vā attho.

៤៤៧-៤៥២. នៅខាងមុខនៃសាហារកឃដនៈទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃការទាក់ទងគ្នានៃវីរិយៈ ចិត្ត និងវិមំសា សឥន្ទ្រិយឃដនៈ ៦ ដែលមិនមានអាហារបច្ច័យ និងមិនមានមគ្គបច្ច័យ គប្បីសម្តែងថា «អធិបតិ សហជាត និស្សយ ឥន្ទ្រិយ អត្ថិ អវិគត គឺ ៧» «អធិបតិ សហជាត អញ្ញមញ្ញ និស្សយ ឥន្ទ្រិយ សម្បយុត្ត អត្ថិ អវិគត គឺ ៣» «អធិបតិ សហជាត និស្សយ ឥន្ទ្រិយ វិប្បយុត្ត អត្ថិ អវិគត គឺ ៣» «អធិបតិ សហជាត និស្សយ វិបាក ឥន្ទ្រិយ អត្ថិ អវិគត គឺ ១» «អធិបតិ សហជាត អញ្ញមញ្ញ និស្សយ វិបាក ឥន្ទ្រិយ សម្បយុត្ត អវិគត គឺ ១» «អធិបតិ សហជាត និស្សយ វិបាក ឥន្ទ្រិយ វិប្បយុត្ត អត្ថិ អវិគត គឺ ១»។ ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គមិនសម្តែងនូវឃដនៈទាំង ៦ នោះ? ឆ្លើយថា ព្រោះមិនមានអធិបតីដែលជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ក្រៅពីអាហារបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យឡើយ។ ព្រោះថា ចិត្តាធិបតី គឺជាអាហារ (វិញ្ញាណាហារ) ចំណែកឯវីរិយាធិបតី និងវិមំសាធិបតី គឺជាមគ្គ។ ហើយមិនមានអធិបតីផ្សេងទៀតដែលជាឥន្ទ្រិយ ដែលគប្បីសម្តែងនូវសឥន្ទ្រិយឃដនៈ ដែលមិនមានអាហារបច្ច័យ និងមិនមានមគ្គបច្ច័យនោះឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គមិនសម្តែងនូវឃដនៈទាំងនោះឡើយ ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវសភាវៈជាអាហារបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យដោយពិតប្រាកដនៃចិត្តាធិបតីជាដើម ទើបព្រះអង្គសម្តែងតែឃដនៈទាំងឡាយណាដែលជាសាហារកៈ និងសមគ្គកៈប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងឃដនៈទាំងនោះ ក្នុងសមគ្គកឃដនៈទាំងឡាយ តែងបាននូវបច្ចយធម៌ ២ (វីរិយាធិបតី និងវិមំសាធិបតី) ក្នុងសាហារកឃដនៈទាំងឡាយ តែងបាននូវបច្ចយធម៌តែ ១ ប៉ុណ្ណោះ (ចិត្តាធិបតី) ហេតុនោះ សមគ្គកឃដនៈទាំងឡាយ គប្បីសម្តែងមុន។ ប៉ុន្តែ សឥន្ទ្រិយឃដនៈទាំងឡាយណា ដែលគប្បីចែកចេញពីអាហារបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យទាំងនោះ ព្រះអង្គសម្តែងក្នុងខាងក្រោយ តាមលំដាប់នៃបច្ច័យទាំងនោះ។ ក្នុងអដ្ឋកថា ពាក្យថា «សទិសត្តា» សេចក្តីថា ព្រោះមានសភាវៈស្មើគ្នា ដោយសភាវៈជាសមគ្គកឃដនៈ ឬមួយសេចក្តីថា ព្រោះសមគួរដល់បច្ច័យដែលនៅជិតខាង (អនន្តររូបត្តា)។


457-460. Kusalābyākato abyākatassāti cattārīti abyākatasahitassa kusalassa paccayabhāvadassanavasena kusalamūlakesveva dumūlakampi āharitvā vuttaṃ. Abyākate vatthurūpampīti idaṃ ‘‘kaṭattārūpampī’’ti [Pg.226] evaṃ vattabbaṃ. ‘‘Dutiyaghaṭane abyākatavissajjane rūpesu vatthumeva labbhatī’’ti purimapāṭho, bhūtarūpampi pana labbhatīti ‘‘vatthuñca bhūtarūpañca labbhatī’’ti paṭhanti. ‘‘Catutthe cittasamuṭṭhānarūpamevā’’ti vuttaṃ, ‘‘cittasamuṭṭhānarūpaṃ paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpañcā’’ti pana vattabbaṃ. Savipākesu paṭhame vipākā ceva vipākacittasamuṭṭhānarūpañcāti ettha catutthe vipākacittasamuṭṭhānamevāti idha ca kaṭattārūpampi vipākacittasamuṭṭhānaggahaṇena gahitanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kaṭattārūpañcā’’tipi pana paṭhanti. Ettha pana sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttavippayuttaatthi avigatamūlakesu ghaṭanesu hetukammajhānamaggehi ghaṭanāni na yojitāni, yathāvuttesu atthiavigatamūlavajjesu āhārena, nissayavippayuttaatthiavigatavajjesu adhipatiindriyehi ca. Kasmāti? Tesu hi yojiyamānesu taṃtaṃcittuppādekadesabhūtā hetuādayo arūpadhammāva paccayabhāvena labbhanti. Tena tehi ghaṭanāni hetumūlakādīsu vuttasadisāneva rūpamissakattābhāvena suviññeyyānīti na vuttāni. Atthiavigatehi pana yojiyamāno āhāro nissayādīhi adhipatiindriyāni ca rūpamissakāni hontīti adhipatāhārindriyamūlakesu vuttasadisānipi ghaṭanāni atthiavigatamūlakesu nissayādimūlakesu ca āhārena adhipatindriyehi ca supākaṭabhāvatthaṃ yojitānīti daṭṭhabbānīti.

៤៥៧-៤៦០. ពាក្យថា «កុសលាព្យាកតោ អព្យាកតស្សាតិ ចត្តារិ» នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យនាំយកនូវទុមូលកៈ (កុសលអព្យាកតៈ) មកសម្តែងសូម្បីក្នុងកុសលមូលកន័យទាំងឡាយ ដើម្បីបង្ហាញនូវសភាវៈជាបច្ច័យនៃកុសលធម៌ដែលកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងអព្យាកតធម៌។ ក្នុងអព្យាកតបទ ពាក្យថា «វត្ថុរូបម្បិ» នេះ គប្បីពោលថា «កដត្តារូបម្បិ»។ ក្នុងឃដនៈទី២ ត្រង់អព្យាកតវិសជ្ជនា បាឋចាស់ថា «ក្នុងរូបទាំងឡាយ តែងបានតែវត្ថុរូបប៉ុណ្ណោះ» ប៉ុន្តែ ព្រោះបាននូវភូតរូបផង ហេតុនោះ ព្រះអាចារ្យជាន់ក្រោយទាំងឡាយ ទើបសូត្រថា «វត្ថុញ្ច ភូតរូបញ្ច លព្ភតិ»។ ក្នុងឃដនៈទី៤ ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលថា «ចិត្តសមុដ្ឋានរូបមេវ» ប៉ុន្តែ គប្បីពោលថា «ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ បដិសន្ធិខណេ កដត្តារូបញ្ច»។ ក្នុងសវិបាកឃដនៈទាំងឡាយ ក្នុងឃដនៈទី១ ត្រង់ពាក្យថា «វិបាកា ចេវ វិបាកចិត្តសមុដ្ឋានរូបញ្ច» និងក្នុងឃដនៈទី៤ ត្រង់ពាក្យថា «វិបាកចិត្តសមុដ្ឋានមេវ» នេះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែកម្មជរូប (កដត្តារូប) ព្រះអង្គក៏សង្គ្រោះចូលដោយពាក្យថា «វិបាកចិត្តសមុដ្ឋាន» នេះឯង។ ប៉ុន្តែ ព្រះអាចារ្យខ្លះសូត្រថា «កដត្តារូបញ្ច»។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបច្ចយានុលោមឃដនៈនេះ ក្នុងឃដនៈទាំងឡាយដែលមានសហជាតបច្ច័យ អញ្ញមញ្ញបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ វិបាកបច្ច័យ សម្បយុត្តបច្ច័យ វិប្បយុត្តបច្ច័យ អត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យជាមូល ព្រះអង្គមិនបានផ្សំផ្គុំឃដនៈទាំងឡាយជាមួយនឹងហេតុបច្ច័យ កម្មបច្ច័យ ឈានបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យឡើយ ហើយក្នុងឃដនៈទាំងឡាយដែលពោលហើយ វៀរលែងតែឃដនៈដែលមានអត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យជាមូល ព្រះអង្គមិនបានផ្សំផ្គុំជាមួយនឹងអាហារបច្ច័យឡើយ ហើយក្នុងឃដនៈទាំងឡាយ វៀរលែងតែឃដនៈដែលមាននិស្សយបច្ច័យ វិប្បយុត្តបច្ច័យ អត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យជាមូល ព្រះអង្គមិនបានផ្សំផ្គុំជាមួយនឹងអធិបតិបច្ច័យ និងឥន្ទ្រិយបច្ច័យឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា កាលបើផ្សំផ្គុំនូវបច្ច័យទាំងនោះ តែងបាននូវនាមធម៌ទាំងឡាយ មានហេតុជាដើម ដែលជាចំណែកមួយនៃចិត្តុប្បាទនោះៗ ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងសភាវៈជាបច្ច័យ។ ហេតុនោះ ឃដនៈទាំងឡាយដែលផ្សំផ្គុំនឹងបច្ច័យទាំងនោះ តែងមានសភាពដូចគ្នានឹងឃដនៈដែលពោលហើយក្នុងហេតុមូលកៈជាដើម ហើយព្រោះមិនមានការលាយឡំដោយរូបធម៌ គប្បីយល់បានដោយងាយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបមិនសម្តែងឡើយ។ ប៉ុន្តែ អាហារបច្ច័យដែលផ្សំផ្គុំនឹងអត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យក្តី អធិបតិបច្ច័យ និងឥន្ទ្រិយបច្ច័យដែលផ្សំផ្គុំនឹងនិស្សយបច្ច័យជាដើមក្តី តែងជាធម៌លាយឡំដោយរូប ហេតុនោះ ទោះបីជាមានសភាពដូចគ្នានឹងឃដនៈដែលពោលហើយក្នុងអធិបតិមូលកៈ អាហារមូលកៈ និងឥន្ទ្រិយមូលកៈក្តី ក៏ព្រះអង្គនៅតែផ្សំផ្គុំឃដនៈទាំងឡាយក្នុងឃដនៈដែលមានអត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យជាមូលក្តី ក្នុងឃដនៈដែលមាននិស្សយបច្ច័យជាដើមជាមូលក្តី ជាមួយនឹងអាហារបច្ច័យ អធិបតិបច្ច័យ និងឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ដើម្បីឲ្យប្រាកដច្បាស់លាស់ឡើង គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។


462-464. Nissayamūlake ‘‘chaṭṭhe tīṇīti kusalādīni cittasamuṭṭhānassā’’ti purimapāṭho, cakkhādīni pana cakkhuviññāṇādīnaṃ labbhantīti ‘‘abyākatassa cakkhāyatanādīni cā’’ti paṭhanti.

៤៦២-៤៦៤. ក្នុងនិស្សយមូលកៈ ក្នុងឃដនៈទី៦ បាឋចាស់ថា «តីណីតិ កុសលាទីនិ ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស» ប៉ុន្តែ ព្រោះបាននូវចក្ខាយតនៈជាដើម ដែលជាបច្ច័យនៃចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម ហេតុនោះ ព្រះអាចារ្យជាន់ក្រោយទាំងឡាយ ទើបសូត្រថា «អព្យាកតស្ស ចក្ខាយតនាទីនិ ច»។


466. Upanissayamūlake pakatūpanissayavasena vuttesu dvīsu paṭhame ‘‘lokiyakusalākusalacetanā paccayabhāvato gahetabbā’’ti vuttaṃ, lokuttarāpi pana gahetabbāva.

៤៦៦. ក្នុងឧបនិស្សយមូលកៈ ក្នុងឃដនៈទាំងពីរដែលពោលហើយដោយអំណាចនៃបកតូបនិស្ស័យ ក្នុងឃដនៈទី១ ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលថា «លោកិយកុសលាកុសលចេតនា គប្បីកាន់យកដោយសភាវៈជាបច្ច័យ» ប៉ុន្តែ សូម្បីតែលោកុត្តរចេតនា ក៏គប្បីកាន់យកដោយពិតប្រាកដដែរ។


473-477. Kammamūlake paṭisandhiyaṃ vatthupīti ettha na pavatte viya khandhāyeva paccayuppannabhāvena gahetabbāti adhippāyo. Vipākāvipākasādhāraṇavasena vuttesu catūsu paṭhame ‘‘arūpena saddhiṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ labbhatī’’ti vuttaṃ, kaṭattārūpampi pana labbhateva. Imasmiṃ pana kammamūlake ‘‘kammapaccayā ārammaṇe dve’’ti, ārammaṇamūlake ca ‘‘ārammaṇapaccayā kamme [Pg.227] dve’’ti kasmā na vuttaṃ, nanu kusalākusalacetanā kammārammaṇānaṃ paṭisandhiyādīnaṃ kammapaccayo ārammaṇapaccayo ca hoti. Yathā ca ārammaṇabhūtaṃ vatthuṃ ārammaṇanissayapaccayabhāvena vuccati, evaṃ kammampi ārammaṇapaccayabhāvena vattabbanti? Na, dvinnaṃ paccayabhāvānaṃ aññamaññapaṭikkhepato. Paccuppannañhi vatthu nissayabhāvaṃ apariccajitvā tenevākārena tannissitena ālambiyamānaṃ nissayabhāvena ca nissayapaccayoti yuttaṃ vattuṃ. Kammaṃ pana tasmiṃ kate pavattamānānaṃ katūpacitabhāvena kammapaccayo hoti, nārammaṇākārena, visayamattatāvasena ca ārammaṇapaccayo hoti, na santānavisesaṃ katvā phaluppādanasaṅkhātena kammapaccayākārena, tasmā kammapaccayabhāvo ārammaṇapaccayabhāvaṃ paṭikkhipati, ārammaṇapaccayabhāvo ca kammapaccayabhāvanti ‘‘kammapaccayo hutvā ārammaṇapaccayo hotī’’ti, ‘‘ārammaṇapaccayo hutvā kammapaccayo hotī’’ti ca na sakkā vattunti na vuttaṃ. Esa ca sabhāvo vattamānānañca ārammaṇapurejātānaṃ vatthucakkhādīnaṃ, yaṃ ārammaṇapaccayabhāvena saha nissayādipaccayā hontīti vattabbatā, atītassa ca kammassa ayaṃ sabhāvo, yaṃ ārammaṇapaccayabhāvena saha kammapaccayo hotīti navattabbatā. Yathā sahajātapurejātanissayānaṃ saha nissayapaccayabhāvena vattabbatā sabhāvo, sahajātārammaṇādhipatīnañca saha adhipatipaccayabhāvena navattabbatā, evamidhāpīti.

៤៧៣-៤៧៧. ក្នុងកម្មមូលកៈ ត្រង់ពាក្យថា paṭisandhiyaṃ vatthupi នេះ មានអធិប្បាយថា មិនមែនត្រូវកាន់យកតែនាមខន្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ដោយភាពជាបច្ចយុប្បន្ន ដូចក្នុងបវត្តិកាលនោះឡើយ។ ក្នុងឃដនៈទាំង ៤ ដែលសម្តែងទុកដោយអំណាចទូទៅដល់វិបាក និងអវិបាក ក្នុងឃដនៈទី ១ ទោះបីពោលថា “arūpena saddhiṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ labbhatī” (រមែងបានចិត្តសមុដ្ឋានរូប ជាមួយអរូបធម៌) ក៏ដោយ ប៉ុន្តែសូម្បីតែកដត្តារូប ក៏រមែងបានដែរពិតប្រាកដ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកម្មមូលកៈនេះ ហេតុអ្វីបានជាមិនពោលថា “kammapaccayā ārammaṇe dve” (ព្រោះកម្មបច្ច័យ ក្នុងអារម្មណៈ មាន ២) និងក្នុងអារម្មណមូលកៈ ហេតុអ្វីមិនពោលថា “ārammaṇapaccayā kamme dve” (ព្រោះអារម្មណបច្ច័យ ក្នុងកម្មៈ មាន ២)? តើមិនមែនកុសលនិងអកុសលចេតនា ជាកម្មបច្ច័យផង ជាអារម្មណបច្ច័យផង ដល់បដិសន្ធិជាដើម ដែលមានកម្មជាអារម្មណ៍ទេឬ? ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាវត្ថុដែលជាអារម្មណ៍ តែងពោលដោយភាពជាអារម្មណបច្ច័យ និងនិស្សយបច្ច័យយ៉ាងណា សូម្បីតែកម្ម ក៏គួរពោលដោយភាពជាអារម្មណបច្ច័យយ៉ាងនោះដែរ មិនមែនឬ? នេះជាការចោទសួរ។ មិនគួរពោលឡើយ ព្រោះភាពជាបច្ច័យទាំងពីរយ៉ាងនោះ បដិសេធគ្នាទៅវិញទៅមក។ ពិតណាស់ វត្ថុជាបច្ចុប្បន្ន មិនលះបង់នូវភាពជាទីពឹង (និស្សយភាព) ហើយកាលបើចិត្តដែលអាស្រ័យនូវវត្ថុនោះ យកវត្ថុនោះជាអារម្មណ៍ដោយអាការៈនោះឯង ព្រោះភាពជាទីពឹងផង ទើបគួរពោលថាជា និស្សយបច្ច័យ។ ចំណែកឯកម្មវិញ កាលបើបុគ្គលធ្វើកម្មនោះហើយ រមែងជាកម្មបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅ ដោយភាពជាធម៌ដែលខ្លួនធ្វើនិងសន្សំទុក មិនមែនដោយអាការៈជាអារម្មណ៍ឡើយ ហើយរមែងជាអារម្មណបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃភាពជាវិស័យម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយអាការៈជាកម្មបច្ច័យ ដែលពោលគឺការធ្វើឲ្យកើតផលដោយធ្វើឲ្យប្លែកក្នុងសន្តានឡើយ។ ហេតុនោះ ភាពជាកម្មបច្ច័យ រមែងបដិសេធនូវភាពជាអារម្មណបច្ច័យ ហើយភាពជាអារម្មណបច្ច័យ ក៏រមែងបដិសេធនូវភាពជាកម្មបច្ច័យដែរ ព្រោះហេតុនោះ មិនអាចនឹងពោលថា “ជាកម្មបច្ច័យហើយ ជាអារម្មណបច្ច័យ” ឬ “ជាអារម្មណបច្ច័យហើយ ជាកម្មបច្ច័យ” ឡើយ ហេតុនេះទើបមិនពោល។ ម្យ៉ាងទៀត នេះជាសភាវៈនៃវត្ថុ និងចក្ខុជាដើម ដែលជាអារម្មណបុរេជាតធម៌កំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ដែលគួរពោលថា ជាអារម្មណបច្ច័យ រួមជាមួយនិស្សយបច្ច័យជាដើម។ ហើយនេះជាសភាវៈនៃកម្មជាអតីត ដែលមិនគួរពោលថា ជាអារម្មណបច្ច័យ រួមជាមួយកម្មបច្ច័យឡើយ។ ដូចជាសភាវៈដែលគួរពោលថា សហជាតនិស្សយៈ និងបុរេជាតនិស្សយៈ រួមគ្នាដោយភាពជានិស្សយបច្ច័យ និងសភាវៈដែលមិនគួរពោលថា សហជាតាធិបតី និងអារម្មណាធិបតី រួមគ្នាដោយភាពជាអធិបតីបច្ច័យ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។


478-483. Nirādhipativiññāṇāhāravasenāti anāmaṭṭhādhipatibhāvassa viññāṇāhārassa vasenāti adhippāyo. Vatthu parihāyatīti aññamaññampi labhantassa vatthussa vasena sabbassa kaṭattārūpassa parihānaṃ dasseti.

៤៧៨-៤៨៣. ត្រង់ពាក្យថា Nirādhipativiññāṇāhāravasena មានអធិប្បាយថា ដោយអំណាចនៃវិញ្ញាណាហារៈ ដែលមានភាពជាអធិបតីមិនបានពាល់ត្រូវ។ ត្រង់ពាក្យថា Vatthu parihāyati ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវការសាបសូន្យនៃកដត្តារូបទាំងអស់ ដោយអំណាចនៃវត្ថុ សូម្បីតែបាននូវអញ្ញមញ្ញបច្ច័យក៏ដោយ។


484-495. ‘‘Tatiye arūpindriyāni rūpāna’’nti vuttaṃ, cakkhādīni ca pana cakkhuviññāṇādīnaṃ labbhanti. Tato vīriyavasena maggasampayuttāni chāti ettha yadipi vīmaṃsā labbhati, vīriyassa pana vasena taṃsamānagatikā vīmaṃsāpi gahitāti ‘‘vīriyavasenā’’ti vuttaṃ.

៤៨៤-៤៩៥. ក្នុងឃដនៈទី ៣ ទោះបីពោលថា “arūpindriyāni rūpānaṃ” ក៏ដោយ ប៉ុន្តែសូម្បីតែចក្ខុជាដើម ដែលជាបច្ច័យដល់ចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម ក៏រមែងបានដែរ។ ត្រង់ពាក្យថា Tato vīriyavasena maggasampayuttāni chā នេះ ទោះបីជាបានវិមំសាក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះកាន់យកវិមំសាដែលមានគតិស្មើគ្នានោះ ដោយអំណាចនៃវីរិយៈ ទើបពោលថា “vīriyavasena”។


511-514. Vippayuttamūlake ‘‘dasame kusalādayo cittasamuṭṭhānāna’’nti vuttaṃ, paṭisandhiyaṃ pana ‘‘khandhā kaṭattārūpānaṃ vatthu ca khandhāna’’nti idampi labbhati. ‘‘Ekādasame paṭisandhiyaṃ vatthu khandhāna’’nti vuttaṃ, taṃ vipākapaccayassa [Pg.228] aggahitattā yassa vatthussa vasena ghaṭanaṃ kataṃ, tassa dassanavasena vuttaṃ. ‘‘Khandhā ca vatthussā’’ti idampi pana labbhateva. ‘‘Dvādasame paṭisandhiyaṃ khandhā kaṭattārūpāna’’nti pubbapāṭho, cittasamuṭṭhānāni pana na vajjetabbānīti ‘‘dvādasame khandhā pavatte cittasamuṭṭhānarūpānaṃ paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānañcā’’ti paṭhanti.

៥១១-៥១៤. ក្នុងវិប្បយុត្តមូលកៈ ក្នុងឃដនៈទី ១០ ពោលថា “kusalādayo cittasamuṭṭhānānaṃ” ប៉ុន្តែក្នុងបដិសន្ធិកាល សូម្បីតែពាក្យថា “khandhā kaṭattārūpānaṃ vatthu ca khandhānaṃ” នេះ ក៏រមែងបានដែរ។ ក្នុងឃដនៈទី ១១ ពោលថា “paṭisandhiyaṃ vatthu khandhānaṃ” ពាក្យនោះ ព្រោះមិនទាន់កាន់យកវិបាកបច្ច័យ ទើបពោលដើម្បីបង្ហាញនូវវត្ថុដែលជាហេតុធ្វើឲ្យកើតឃដនៈនោះ។ ប៉ុន្តែ សូម្បីតែពាក្យថា “khandhā ca vatthussa” នេះ ក៏រមែងបានពិតប្រាកដដែរ។ ក្នុងឃដនៈទី ១២ ពាក្យថា “paṭisandhiyaṃ khandhā kaṭattārūpānaṃ” នេះ ជាបាឋៈចាស់ ប៉ុន្តែព្រោះមិនគួរវៀរចាកចិត្តសមុដ្ឋានរូបទាំងឡាយ ទើបគេសូត្រថា “dvādasame khandhā pavatte cittasamuṭṭhānarūpānaṃ paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānañca”។


515-518. Atthipaccayamūlake paṭhamaghaṭane ‘‘arūpavatthārammaṇamahābhūtaindriyāhārānaṃ vasena sahajātapurejātapacchājātapaccayā labbhantī’’ti vuttaṃ, ‘‘āhārindriyapaccayā cā’’tipi pana vattabbaṃ. Na hi indriyāhārānaṃ vasena sahajātādayo labbhantīti. ‘‘Dutiye pacchājātakabaḷīkārāhārā na labbhantī’’ti vuttaṃ, sabbānipi pana alabbhamānāni dassetuṃ ‘‘pacchājātakabaḷīkārāhārarūpajīvitindriyarūpādiārammaṇāni ca na labbhantī’’ti paṭhanti, chaṭṭhaṃ sabbesaṃ indriyānaṃ vasena vuttaṃ. Sattame tato rūpajīvitindriyamattaṃ parihāyatīti evametesaṃ viseso vattabbo. Tato ekādasameti ettha tatoti navamatoti attho. Terasame vatthārammaṇāti ettha vatthuggahaṇena cakkhādivatthūnipi gahitāni, tathā cuddasame vatthumevāti etthāpi. ‘‘Sattarasame pana tadeva ārammaṇādhipatibhāvena, aṭṭhārasamepi tadeva ārammaṇūpanissayavasenā’’ti purimapāṭho, ‘‘ārammaṇūpanissayavasenā’’ti ayaṃ pana sattarasamato viseso na hoti, vatthārammaṇānaṃ pana sattarasame aṭṭhārasame ca vatthusseva paccayabhāvo visesoti ‘‘sattarasame pana ārammaṇādhipatibhāvena cakkhādīni ca, aṭṭhārasame vatthusseva ārammaṇūpanissayavasenā’’ti paṭhanti.

៥១៥-៥១៨. ក្នុងអត្ថិបច្ចយមូលកៈ ក្នុងឃដនៈទី ១ ពោលថា “arūpavatthārammaṇamahābhūtaindriyāhārānaṃ vasena sahajātapurejātapacchājātapaccayā labbhanti” ប៉ុន្តែគួរពោលថា “āhārindriyapaccayā ca” ផងដែរ។ ព្រោះថា សហជាតបច្ច័យជាដើម មិនមែនបានដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រិយ និងអាហារទាំងឡាយនោះឡើយ។ ក្នុងឃដនៈទី ២ ពោលថា “pacchājātakabaḷīkārāhārā na labbhanti” ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញនូវបច្ច័យទាំងអស់ដែលមិនបាននោះ គេទើបសូត្រថា “pacchājātakabaḷīkārāhārarūpajīvitindriyarūpādiārammaṇāni ca na labbhanti”។ ឃដនៈទី ៦ សម្តែងដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រិយទាំងអស់។ ក្នុងឃដនៈទី ៧ ពោលថា “tato rūpajīvitindriyamattaṃ parihāyati” គប្បីពោលនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃឃដនៈទាំងឡាយនេះ យ៉ាងនេះឯង។ ត្រង់ពាក្យថា Tato ekādasame នេះ ពាក្យថា tato មានសេចក្តីថា ចាកឃដនៈទី ៩។ ក្នុងឃដនៈទី ១៣ ត្រង់ពាក្យថា vatthārammaṇā នេះ ដោយការកាន់យកពាក្យថា វត្ថុ សូម្បីតែវត្ថុទាំង ៥ មានចក្ខុវត្ថុជាដើម ក៏ត្រូវបានកាន់យកដែរ។ ក្នុងឃដនៈទី ១៤ ត្រង់ពាក្យថា vatthumeva នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា “sattarasame pana tadeva ārammaṇādhipatibhāvena, aṭṭhārasamepi tadeva ārammaṇūpanissayavasena” នេះ ជាបាឋៈចាស់ ប៉ុន្តែពាក្យថា “ārammaṇūpanissayavasena” នេះ មិនមែនជាសេចក្តីប្លែកគ្នាពីឃដនៈទី ១៧ ឡើយ។ ចំណែកឯភាពជាបច្ច័យនៃវត្ថុប៉ុណ្ណោះ ក្នុងឃដនៈទី ១៧ និងទី ១៨ នៃវត្ថុនិងអារម្មណ៍ទាំងឡាយ ទើបជាសេចក្តីប្លែកគ្នា ហេតុនោះ គេទើបសូត្រថា “sattarasame pana ārammaṇādhipatibhāvena cakkhādīni ca, aṭṭhārasame vatthusseva ārammaṇūpanissayavasena”។


519. Sahajātāni viya sahajātena kenaci ekena paccayena aniyamitattā tāni pakiṇṇakānīti vuttānīti ettha purejātapacchājātāhārindriyāni sahajātena aññamaññañca asāmaññavasena vippakiṇṇāni vuttāni. Ārammaṇamūlake anantarasamanantarapurejātāti ettha upanissayopi paṭhitabbo.

៥១៩. ដូចជាសហជាតឃដនៈទាំងឡាយ ព្រោះមិនបានកំណត់ដោយបច្ច័យណាមួយតែមួយ ដែលជាសហជាតបច្ច័យ ឃដនៈទាំងនោះ ទើបពោលថា បកិណ្ណកឃដនៈ។ ក្នុងបកិណ្ណកឃដនៈទាំងនេះ ព្រោះភាពមិនមានសភាវៈដូចគ្នា នៃបុរេជាតបច្ច័យ បច្ឆាជាតបច្ច័យ អាហារបច្ច័យ និងឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ជាមួយសហជាតបច្ច័យផង និងទៅវិញទៅមកផង ទើបពោលថា វិប្បកិណ្ណឃដនៈ។ ក្នុងអារម្មណមូលកៈ ត្រង់ពាក្យថា anantarasamanantarapurejātā នេះ គប្បីសូត្របញ្ចូលនូវឧបនិស្សយបច្ច័យផងដែរ។


Yesu pākaṭā hutvā paññāyanti, tāni dassetuṃ ‘‘hetumūlakādīna’’ntiādimāha. Alobhāditaṃtaṃnāmavasena pana hetuārammaṇādhipatiāhārindriyajhānamaggapaccayadhammā evaṃ pākaṭā hutvā na paññāyeyyunti te [Pg.229] paricchedavasena dassento ‘‘dvādaseva hi hetū’’tiādimāha. Tena ‘‘ettakāyeva paccayadhammā’’ti nicchayaṃ katvā pākaṭo hutvā apaññāyamānopi tesveva maggitabboti dasseti. Tattha cha ārammaṇāti etena ārammaṇādhipati rūpādiārammaṇabhāvato saṅgahitoti taṃ aggahetvā ‘‘cattāro adhipatayo’’ti vuttaṃ. Ekantena kusalavipākāti idaṃ indriyesu aññindriyavasena labbhati. Ekantena akusalavipākāti idaṃ pana na sakkā laddhuṃ. Jhānaṅgesvapi hi dukkhaṃ akusalameva vipākassa ajhānaṅgattā. Cittaṭṭhitipi akusalavipākakiriyā hotīti. Akusalassa vipākā akusalavipākāti evaṃ pana atthe gayhamāne indriyesu dukkhindriyavasena labbheyya, kusalavipākākusalavipākavisesena pana paccayayojanā natthīti ayamattho adhippetoti sakkā vattunti.

ដើម្បីបង្ហាញនូវទីកន្លែងទាំងឡាយណា ដែលបច្ច័យទាំងឡាយប្រាកដច្បាស់ហើយ តែមិនលេចឡើងច្បាស់លាស់ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលពាក្យផ្តើមថា “hetumūlakādīnaṃ” ជាដើម។ ប៉ុន្តែ ព្រោះធម៌ជាបច្ច័យទាំងឡាយ មានហេតុបច្ច័យ អារម្មណបច្ច័យ អធិបតីបច្ច័យ អាហារបច្ច័យ ឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ឈានបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃឈ្មោះនោះៗ មានអលោភៈជាដើម មិនលេចឡើងច្បាស់លាស់យ៉ាងនោះឡើយ កាលបើចង់បង្ហាញនូវបច្ច័យទាំងនោះ ដោយចំណែកភាគ ទើបពោលពាក្យផ្តើមថា “dvādaseva hi hetū” ជាដើម។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះសង្គហការៈបង្ហាញថា កាលបើសម្រេចចិត្តថា “ធម៌ជាបច្ច័យមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះឯង” ទោះបីជាមិនលេចឡើងច្បាស់លាស់ក៏ដោយ ក៏គប្បីស្វែងរកក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយដែលមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះឯង។ ក្នុងពាក្យនោះ ដោយពាក្យថា “cha ārammaṇā” នេះ អារម្មណាធិបតី ត្រូវបានរួមបញ្ចូលហើយ ដោយភាពជាអារម្មណ៍មានរូបារម្មណ៍ជាដើម ហេតុនោះ ទើបមិនកាន់យកអារម្មណាធិបតីនោះ ហើយពោលថា “cattāro adhipatayo”។ ពាក្យថា “ekantena kusalavipākā” នេះ រមែងបានក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃអញ្ញិន្ទ្រិយ។ ប៉ុន្តែ ពាក្យថា “ekantena akusalavipākā” នេះ មិនអាចនឹងបានឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងឈានង្គទាំងឡាយ ទុក្ខវេទនា ក៏ជាអកុសលម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ ព្រោះវិបាកទុក្ខវេទនា មិនមែនជាឈានង្គឡើយ។ សូម្បីតែចិត្តដ្ឋិតិ ក៏ជាអកុសល វិបាក និងកិរិយាដែរ។ ប៉ុន្តែ កាលបើកាន់យកសេចក្តីដោយសមាសសព្ទថា “akusalassa vipākā akusalavipākā” យ៉ាងនេះ រមែងបានក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃទុក្ខិន្ទ្រិយ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះមិនមានការផ្សំផ្គុំបច្ច័យ ដោយសេចក្តីប្លែកគ្នានៃកុសលវិបាក និងអកុសលវិបាកឡើយ ហេតុនោះ មិនអាចនឹងពោលថា សេចក្តីនេះជាសេចក្តីដែលបំណងទុកនោះឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។


Pañhāvārassa ghaṭane anulomagaṇanā niṭṭhitā.

ការរាប់ដោយអនុលោម ក្នុងឃដនៈនៃបញ្ហាវារៈ ចប់ហើយ។


Paccanīyuddhāravaṇṇanā

ការពណ៌នាអំពីបច្ចនីយុទ្ធារៈ


527. Ekena lakkhaṇenāti ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa nahetupaccayena paccayo’’ti hetupaccayato aññena paccayena paccayoti attho. Hetupaccayato ca aññe paccayā aggahitaggahaṇena aṭṭha honti, tesu kusalo kusalassa tīhi paccayehi paccayo, akusalassa dvīhi, evaṃ tasmiṃ tasmiṃ paccaye paccanīyato ṭhite tato aññe paccayā imesveva ārammaṇādīsu aṭṭhasu paccayesu yathāyogaṃ yojetabbāti idamettha lakkhaṇaṃ veditabbaṃ. Etesu ca aṭṭhasu paccayesu purimapurimehi asaṅgahite saṅgahetvā pacchimapacchimā vuttāti ārammaṇato aññesaṃ dvinnaṃ vasena upanissayo, vatthupurejātassa vasena purejātaṃ, sahajātato upanissayato ca, aññissā cetanāya vasena kammaṃ, sahajātato aññassa kabaḷīkārāhārassa vasena āhāro, sahajātato purejātato ca aññassa rūpajīvitindriyassa vasena indriyaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Evañca katvā ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, sahajātaupanissayapaccayena [Pg.230] paccayo’’ticceva (paṭṭhā. 1.1.404, 419, 423) vuttaṃ, tadaññābhāvā na vuttaṃ ‘‘kammāhārindriyapaccayena paccayo’’ti, tasmā ‘‘ārammaṇādhipati ārammaṇapaccaye saṅgahaṃ gacchatī’’ti evaṃ vattabbaṃ. Yaṃ pana parittattike pañhāvārapaccanīye ‘‘appamāṇo dhammo appamāṇassa dhammassa sahajātaupanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.66, 74) ettha ārammaṇassa avacanaṃ, taṃ purimehi asaṅgahitavasena vuttānaṃ saṅgahitavivajjanābhāvato upanissayato aññārammaṇābhāvato ca, na pana ārammaṇūpanissayassa ārammaṇe asaṅgahitattā.

៥២៧. ត្រង់ពាក្យថា Ekena lakkhaṇena នេះ មានន័យថា “kusalo dhammo kusalassa dhammassa nahetupaccayena paccayo” គឺពោលគឺ ជាបច្ច័យដោយបច្ច័យដទៃក្រៅពីហេតុបច្ច័យ។ ហើយបច្ច័យទាំងឡាយដទៃក្រៅពីហេតុបច្ច័យ ដោយការកាន់យកបច្ច័យដែលមិនទាន់បានកាន់យក រមែងមាន ៨ ក្នុងបច្ច័យទាំង ៨ នោះ កុសលធម៌ ជាបច្ច័យដល់កុសលធម៌ ដោយបច្ច័យ ៣ (អារម្មណបច្ច័យ សហជាតបច្ច័យ ឧបនិស្សយបច្ច័យ) ជាបច្ច័យដល់អកុសលធម៌ ដោយបច្ច័យ ២ (អារម្មណបច្ច័យ ឧបនិស្សយបច្ច័យ)។ កាលបើបច្ច័យនោះៗ ស្ថិតនៅដោយភាពជាបច្ចនីយៈយ៉ាងនេះ គប្បីផ្សំផ្គុំបច្ច័យដទៃក្រៅពីបច្ច័យនោះ ក្នុងបច្ច័យទាំង ៨ នេះ មានអារម្មណបច្ច័យជាដើម តាមគួរដល់ការប្រកប នេះជាលក្ខណៈដែលគប្បីជ្រាបក្នុងទីនេះ។ ក្នុងបច្ច័យទាំង ៨ នោះ ព្រះសង្គហការៈកាន់យកបច្ច័យដែលមិនទាន់បានរួមបញ្ចូលដោយបច្ច័យមុនៗ ហើយពោលនូវបច្ច័យក្រោយៗ គឺគប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គសម្តែងនូវឧបនិស្សយបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃច្បាប់ ២ យ៉ាង (អនន្តរូបនិស្សយៈ និងបកតូបនិស្សយៈ) ដទៃក្រៅពីអារម្មណបច្ច័យ សម្តែងនូវបុរេជាតបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃវត្ថុបុរេជាតបច្ច័យ សម្តែងនូវកម្មបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃចេតនាដទៃ (នានាក្ខណិកកម្មចេតនា) ក្រៅពីសហជាតកម្មបច្ច័យ និងឧបនិស្សយកម្មបច្ច័យ សម្តែងនូវអាហារបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃកពឡិង្ការាហារ ដទៃក្រៅពីសហជាតអាហារបច្ច័យ សម្តែងនូវឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃរូបជីវិតិន្ទ្រិយ ដទៃក្រៅពីសហជាតិន្ទ្រិយបច្ច័យ និងបុរេជាតិន្ទ្រិយបច្ច័យ។ ព្រោះធ្វើហេតុយ៉ាងនេះ ទើបព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា “kusalo dhammo kusalassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, sahajātaupanissayapaccayena paccayo” ប៉ុណ្ណោះ តែមិនទ្រង់ត្រាស់ថា “kammāhārindriyapaccayena paccayo” ឡើយ ព្រោះមិនមានកម្មបច្ច័យជាដើមដទៃក្រៅពីនោះ ហេតុនោះ គប្បីពោលថា “អារម្មណាធិបតី រមែងដល់នូវការរួមបញ្ចូលក្នុងអារម្មណបច្ច័យ”។ ចំណែកឯការមិនសម្តែងនូវអារម្មណបច្ច័យ ក្នុងទីនេះថា “appamāṇo dhammo appamāṇassa dhammassa sahajātaupanissayapaccayena paccayo” ក្នុងបញ្ហាវារបច្ចនីយៈ នៃបរិត្តត្តិកៈនោះ ព្រោះមិនមានការវៀរចាកបច្ច័យដែលបានរួមបញ្ចូលហើយ នៃបច្ច័យក្រោយៗដែលសម្តែងដោយអំណាចនៃបច្ច័យដែលមិនទាន់បានរួមបញ្ចូលដោយបច្ច័យមុនៗ និងព្រោះមិនមានអារម្មណបច្ច័យដទៃក្រៅពីអារម្មណូបនិស្សយបច្ច័យ ប៉ុន្តែមិនមែនព្រោះអារម្មណូបនិស្សយបច្ច័យ មិនត្រូវបានរួមបញ្ចូលក្នុងអារម្មណបច្ច័យនោះឡើយ។


Atthiavigatapaccayā yadipi sahajātapurejātapacchājātāhārindriyānaṃ vasena pañcavidhāva, sahajātapurejātānaṃ pana pacchājātāhārānaṃ pacchājātindriyānañca sahāpi atthiavigatapaccayabhāvo hoti, na tiṇṇaṃ vippayuttatā viya visuṃyevāti ‘‘atthiavigatesu ca ekekassa vasena chahi bhedehi ṭhitā’’ti atthiavigatapaccayalakkhaṇesu ekekaṃ saṅgahetvā vuttaṃ.

ទោះបីជាអត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យទាំងឡាយ មាន ៥ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃសហជាតៈ បុរេជាតៈ បច្ឆាជាតៈ អាហារ និងឥន្ទ្រិយ ក៏ដោយ ប៉ុន្តែភាពជាអត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យ រមែងមានរួមគ្នា សូម្បីដល់សហជាតធម៌ និងបុរេជាតធម៌ទាំងឡាយផង ដល់បច្ឆាជាតធម៌ និងអាហារធម៌ទាំងឡាយផង ដល់បច្ឆាជាតធម៌ និងឥន្ទ្រិយធម៌ទាំងឡាយផង មិនមែនមានដោយឡែកពីគ្នា ដូចជាវិប្បយុត្តភាពនៃធម៌ទាំង ៣ នោះឡើយ។ ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបកាន់យកលក្ខណៈមួយៗ ក្នុងលក្ខណៈនៃអត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យទាំងឡាយ ហើយពោលថា “atthiavigatesu ca ekekassa vasena chahi bhedehi ṭhitā”។


‘‘Rūpindriyapaccayo pana ajjhattabahiddhābhedato duvidho’’ti vuttaṃ, taṃ ‘‘ajjhattikabāhirabhedato’’ti evaṃ vattabbaṃ.

ពាក្យដែលពោលថា “rūpindriyapaccayo pana ajjhattabahiddhābhedato duvidho” នោះ គប្បីពោលថា “ajjhattikabāhirabhedato” យ៉ាងនេះវិញ។


Catuvīsatiyāpīti na soḷasannaṃyeva, nāpi aṭṭhannaṃyeva, atha kho catuvīsatiyāpīti attho. Ārammaṇabhūtānaṃ adhipatiupanissayapaccayānaṃ upanissaye nissayapurejātavippayuttaatthiavigatānañca purejāte saṅgaho atthīti ārammaṇapaccayaṃ ārammaṇapaccayabhāveyeva ṭhapetvā tadekadesassa tesañca upanissayādīsu saṅgahaṃ vattukāmo ‘‘ārammaṇapaccaye ārammaṇapaccayova saṅgahaṃ gacchati, na sesā tevīsatī’’ti āha. Catutthe purejātapaccayeti ettha yathā ‘‘upanissayapaccaye adhipatibhūto ārammaṇapaccayo’’ti vuttaṃ, evaṃ ‘‘purejātabhūto ārammaṇapaccayo’’tipi vattabbaṃ, taṃ pana tattha vuttanayena gahetuṃ sakkāti katvā na vuttaṃ siyā. Atha pana ‘‘ārammaṇato aññaṃ purejātaggahaṇena gahita’’nti na vuttaṃ, evaṃ sati upanissayaggahaṇenapi ārammaṇato aññassa gahitatāya bhavitabbanti ‘‘adhipatibhūto ārammaṇapaccayo upanissaye saṅgahaṃ gacchatī’’ti na vattabbaṃ siyāti.

ពាក្យថា Catuvīsatiyāpi (សូម្បីតែ ២៤) មិនមែនមានន័យត្រឹមតែ ១៦ យ៉ាងនោះទេ ហើយក៏មិនមែនមានន័យត្រឹមតែ ៨ យ៉ាងនោះដែរ ប៉ុន្តែមានន័យថា សូម្បីតែ ២៤ យ៉ាងពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុតែការប្រមូលរួមបញ្ចូលនូវអារម្មណាធិបតីបច្ច័យ និងអារម្មណូបនិស្សយបច្ច័យ ដែលជាអារម្មណ៍ ទៅក្នុងឧបនិស្សយបច្ច័យ និងការប្រមូលរួមបញ្ចូលនូវនិស្សយបច្ច័យ បុរេជាតបច្ច័យ វិប្បយុត្តបច្ច័យ អត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យ ទៅក្នុងបុរេជាតបច្ច័យ មាននៅ ព្រះសង្គហការាចារ្យ កាលចង់សម្តែងការប្រមូលរួមបញ្ចូលនូវចំណែកមួយនៃអារម្មណបច្ច័យនោះ និងបច្ច័យទាំងឡាយនោះ ទៅក្នុងឧបនិស្សយបច្ច័យជាដើម ដោយវៀរលែងអារម្មណបច្ច័យទុកត្រឹមតែក្នុងភាពជាអារម្មណបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា «ក្នុងអារម្មណបច្ច័យ មានតែអារម្មណបច្ច័យប៉ុណ្ោះដែលដល់នូវការប្រមូលរួមបញ្ចូល ឯបច្ច័យ ២៣ ដែលសេសសល់ មិនដល់នូវការប្រមូលរួមបញ្ចូលឡើយ»។ ក្នុងបុរេជាតបច្ច័យទី ៤ នេះ ដូចដែលពោលទុកថា «អារម្មណបច្ច័យដែលជាអធិបតីក្នុងឧបនិស្សយបច្ច័យ» យ៉ាងណា សូម្បីតែពាក្យថា «អារម្មណបច្ច័យដែលជាបុរេជាត» ក៏គួរពោលយ៉ាងនោះដែរ ប៉ុន្តែការដែលមិនពោលនោះ ប្រហែលជាដោយគិតថា អារម្មណ៍ដែលជាបុរេជាតនោះ អាចកាន់យកបានតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងឧបនិស្សយបច្ច័យនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើមិនពោលថា «បុរេជាតបច្ច័យដទៃក្រៅពីអារម្មណបុរេជាត ត្រូវបានកាន់យកដោយការកាន់យកបុរេជាតបច្ច័យ» ទេ កាលបើដូច្នោះ សូម្បីតែដោយការកាន់យកឧបនិស្សយបច្ច័យ ក៏ត្រូវតែមានការកាន់យកឧបនិស្សយបច្ច័យដទៃក្រៅពីអារម្មណូបនិស្សយបច្ច័យដែរ ហេតុនោះ ពាក្យថា «អារម្មណបច្ច័យដែលជាអធិបតី ដល់នូវការប្រមូលរួមបញ្ចូលក្នុងឧបនិស្សយបច្ច័យ» ក៏មិនគួរពោលឡើយ។


Yesu [Pg.231] pañhesu…pe… ekova paccayo āgatoti ettha āgatovāti evaṃ evasaddo ānetvā yojetabbo. Tena dvādasamacuddasamesu pañhesu sahajātapurejātesu ekeko paccayo na anāgato hoti, atha kho āgatovāti tesu aññatarapaṭikkhepe tepi pañhā parihāyantīti dassitaṃ hotīti. Yasmiṃ pana pañheti dutiyachaṭṭhapañhesu ekekavasena gahetvā ekavacanena niddisīyati. Evanti ārammaṇaupanissayavasenāti attho. Tena dvādasamacuddasame nivatteti. Tesupi hi dve paccayā āgatā, na pana ārammaṇaupanissayavasenāti. Avasesānaṃ vasenāti avasesānaṃ labbhamānānaṃ vasenāti daṭṭhabbaṃ. Na hi terasamapannarasamesu pacchājātepi paṭikkhitte āhārindriyānaṃ vasena te pañhā labbhanti, atha kho sahajātasseva vasenāti. Idameva cettha lakkhaṇanti aṭṭhannaṃ paccayānaṃ sabbapaccayasaṅgāhakattaṃ, ukkaṭṭhavasena pañhāparicchedo, te te paccaye saṅgahetvā dassitapaccayaparicchedo, tasmiṃ tasmiṃ paccaye paṭikkhitte tassa tassa pañhassa parihānāparihānīti etaṃ sabbaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Teneva ‘‘iminā lakkhaṇenā’’ti vuttaṃ.

ក្នុងពាក្យថា Yesu pañhesu... ekova paccayo āgato នេះ គួរនាំយកឯវសព្ទ (eva) ពីពាក្យថា ekova មកភ្ជាប់ជា āgatova (មកដល់ហើយពិតប្រាកដ)។ ដោយឯវសព្ទនោះ ក្នុងបញ្ហាទី ១២ និងទី ១៤ ក្នុងចំណោមសហជាតបច្ច័យ និងបុរេជាតបច្ច័យ បច្ច័យនីមួយៗ មិនមែនមិនមកដល់នោះទេ គឺមកដល់ហើយពិតប្រាកដ ហេតុនោះ កាលបើបដិសេធបច្ច័យណាមួយក្នុងបច្ច័យទាំងនោះ សូម្បីតែបញ្ហាទាំងនោះក៏រមែងសាបសូន្យ (វិនាសទៅ) នេះជាសេចក្តីដែលព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញទុក។ ចំណែកឯក្នុងពាក្យថា Yasmiṃ pana pañhe ព្រះសង្គហការាចារ្យកាន់យកដោយអំណាចនៃបញ្ហានីមួយៗ ក្នុងបញ្ហាទី ២ និងទី ៦ ហើយសម្តែងដោយឯកវចនៈ។ ពាក្យថា Evaṃ មានន័យថា ដោយអំណាចនៃអារម្មណបច្ច័យ និងឧបនិស្សយបច្ច័យ។ ដោយពាក្យថា evaṃ នោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យរមែងបដិសេធបញ្ហាទី ១២ និងទី ១៤។ ព្រោះថា សូម្បីតែក្នុងបញ្ហាទាំងនោះ បច្ច័យ ២ ក៏មកដល់ដែរ ប៉ុន្តែមិនមែនមកដល់ដោយអំណាចនៃអារម្មណបច្ច័យ និងឧបនិស្សយបច្ច័យឡើយ។ ពាក្យថា Avasesānaṃ vasena គួរយល់ថា ដោយអំណាចនៃបច្ច័យដែលនៅសល់ ដែលគប្បីបាន។ ព្រោះថា ក្នុងបញ្ហាទី ១៣ និងទី ១៥ ទោះបីជាបដិសេធបច្ឆាជាតបច្ច័យហើយក៏ដោយ ក៏បញ្ហាទាំងនោះមិនមែនបានមកដោយអំណាចនៃអាហារបច្ច័យ និងឥន្ទ្រិយបច្ច័យនោះទេ គឺបានមកដោយអំណាចនៃសហជាតបច្ច័យតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Idameva cettha lakkhaṇaṃ នេះ គួរយល់ថា ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលសំដៅដល់សេចក្តីទាំងពួងនេះគឺ៖ ភាពជាគ្រឿងប្រមូលរួមបញ្ចូលនូវបច្ច័យទាំងអស់នៃបច្ច័យទាំង ៨, ការកំណត់បញ្ហាដោយអំណាចដ៏ឧត្តម, ការកំណត់បច្ច័យដែលសម្តែងដោយការប្រមូលរួមបញ្ចូលនូវបច្ច័យនោះៗ, និងការសាបសូន្យ ឬមិនសាបសូន្យនៃបញ្ហានោះៗ កាលបើបច្ច័យនោះៗ ត្រូវបានបដិសេធ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបពោលថា «iminā lakkhaṇena» (ដោយលក្ខណៈនេះ)។


Tatrāti pabhedaparihānīsu. Tīhi paccayehi ekūnavīsati paccayā dassitāti ‘‘nahetupaccayā’’ti ettha labbhamānapaccaye sandhāya vuttaṃ. Ayaṃ pana paccayuddhāro sabbapaccanīyassa sādhāraṇalakkhaṇavasena vutto, na ‘‘nahetupaccayā’’ti ettheva labbhamānapaccayadassanavasena. Evañca katvā hetudukapañhāvārapaccanīye ‘‘hetudhammo hetussa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, sahajātapaccayena paccayo, upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.1.43) vuttaṃ, aññathā ‘‘nahetupaccayā’’ti ettha labbhamānapaccayadassane ‘‘sahajātapaccayena paccayo’’ti na vattabbaṃ siyā, tasmā idhāpi sabbalabbhamānapaccayasaṅgahavasena paccayuddhārassa vuttattā tīhi paccayehi vīsati paccayā dassitāti daṭṭhabbā. Yaṃ vuttaṃ ‘‘tatrāyaṃ vitthārakathā’’ti, tatra pabhede vitthārakathaṃ vatvā parihānīyaṃ dassento ‘‘tasmiṃ pana paccaye…pe… te parato vakkhāmā’’ti āha.

ពាក្យថា Tatrā មានន័យថា ក្នុងចំណែកផ្សេងៗ និងការសាបសូន្យនៃបច្ច័យទាំងឡាយ។ ម៉្យាងទៀត ភាសិតថា «tīhi paccayehi ekūnavīsati paccayā dassitā» (បច្ច័យ ១៩ ត្រូវបានសម្តែងដោយបច្ច័យ ៣) នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលសំដៅដល់បច្ច័យដែលគប្បីបានក្នុងវារៈ «nahetupaccayā» នេះ។ ប៉ុន្តែ ការលើកឡើងនូវបច្ច័យ (បច្ចយុទ្ធារៈ) នេះ ត្រូវបានពោលដោយអំណាចនៃលក្ខណៈទូទៅនៃបច្ចនីយៈទាំងអស់ មិនមែនពោលដោយអំណាចនៃការបង្ហាញបច្ច័យដែលគប្បីបានក្នុងវារៈ «nahetupaccayā» នេះតែម្យ៉ាងនោះទេ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ក្នុងហេតុទុកបញ្ហាវារបច្ចនីយៈ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយទើបពោលថា «hetudhammo hetussa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, sahajātapapaccayena paccayo, upanissayapaccayena paccayo»។ បើមិនដូច្នោះទេ កាលបើកាន់យកសេចក្តីដោយឡែក ក្នុងការបង្ហាញបច្ច័យដែលគប្បីបានក្នុងវារៈ «nahetupaccayā» នេះ ពាក្យថា «sahajātapaccayena paccayo» ក៏មិនគួរពោលឡើយ ហេតុនោះ សូម្បីតែក្នុងកុសលតិកបញ្ហាវារបច្ចនីយៈនេះ ដោយហេតុតែការលើកឡើងនូវបច្ច័យ ត្រូវបានពោលដោយអំណាចនៃការប្រមូលរួមបញ្ចូលនូវបច្ច័យដែលគប្បីបានទាំងអស់ គប្បីយល់ថា បច្ច័យ ២០ ត្រូវបានសម្តែងដោយបច្ច័យ ៣។ ចំពោះពាក្យដែលពោលថា «tatrāyaṃ vitthārakathā» នោះ ក្នុងពាក្យនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យកាលពោលសេចក្តីពន្យល់ពិស្តារក្នុងចំណែកផ្សេងៗ ហើយកាលចង់បង្ហាញនូវការសាបសូន្យ ទើបពោលថា «tasmiṃ pana paccaye... te parato vakkhāma»។


528. Tathā akusalādikesupi catūsu pañhesu tehi tehi paccayehi te teyeva paccayā dassitāti kusalādikesu dassitehi [Pg.232] aññesaṃ abhāvaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Na hi ‘‘akusalo dhammo kusalassa dhammassā’’ti ettha dvīhi paccayehi tayo paccayā dassitā, atha kho dveyeva, abyākatassapi akusalo ārammaṇādhipatipaccayo na hotīti.

៥២៨. សេចក្តីថា «Tathā akusalādikesupi... dassitā» (ក្នុងបញ្ហាទាំង ៤ មានអកុសលជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ បច្ច័យនោះៗ ត្រូវបានសម្តែងដោយបច្ច័យនោះៗ) នេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលសំដៅដល់ការមិនមាននៃបច្ច័យដទៃ ក្រៅពីបច្ច័យទាំងឡាយដែលបានសម្តែងហើយក្នុងកុសលបទជាដើម។ ព្រោះថា ក្នុងវារៈ «akusalo dhammo kusalassa dhammassa» នេះ មិនមែនបច្ច័យ ៣ ត្រូវបានសម្តែងដោយបច្ច័យ ២ នោះទេ គឺសម្តែងតែបច្ច័យ ២ ប៉ុណ្ណោះ (គឺអារម្មណបច្ច័យ និងឧបនិស្សយបច្ច័យ) ព្រោះអកុសលធម៌ មិនមែនជាអារម្មណាធិបតីបច្ច័យ សូម្បីតែដល់អព្យាកតធម៌ឡើយ។


530. Sahajātapaccayā pana na honti vatthumissakattāti asahajātapaccayena vatthunā sahajātapaccayabhāvena gahitattā tena saddhiṃ sahajātapaccayā na hontīti dasseti, na pana suddhānaṃ sahajātapaccayabhāvaṃ nivāreti. Vatthunā pana saddhiṃ yena nissayādinā paccayā honti, tameva nissayādiṃ visesetuṃ sahajātanti vuttanti dassento ‘‘tasmā tesa’’ntiādimāha.

៥៣០. ដោយពាក្យថា «Sahajātapaccayā pana na honti vatthumissakattā» នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញថា ព្រោះតែការកាន់យកដោយភាពជាសហជាតបច្ច័យ ជាមួយនឹងវត្ថុ (ហទយវត្ថុក្នុងបវត្តិកាល) ដែលមិនមែនជាសហជាតបច្ច័យ ធម៌ទាំងឡាយនោះទើបមិនមែនជាសហជាតបច្ច័យជាមួយវត្ថុនោះឡើយ ប៉ុន្តែមិនមែនហាមឃាត់នូវភាពជាសហជាតបច្ច័យនៃធម៌សុទ្ធៗ (គឺនាមក្ខន្ធដ៏បរិសុទ្ធ) នោះទេ។ ម៉្យាងទៀត កាលចង់បង្ហាញថា ពាក្យថា «sahajāta» នេះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយពោលដើម្បីកំណត់វិសេសនូវនិស្សយបច្ច័យជាដើមនោះឯង ដែលជាបច្ច័យជួយឧបការៈជាមួយវត្ថុ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា «tasmā tesaṃ»។


Imasmiṃ pana paccayuddhāre ārammaṇaupanissayakammaatthipaccayesu catūsu sabbapaccaye saṅgaṇhitvā kasmā tesaṃ vasena paccayuddhāro na katoti? Missakāmissakassa atthipaccayavibhāgassa duviññeyyattā. Na hi ‘‘avibhāgena atthipaccayena paccayo’’ti vutte sakkā viññātuṃ ‘‘kiṃ suddhena sahajātaatthipaccayena purejātapacchājātāhārindriyaatthipaccayena vā, atha sahajātapurejātamissakena pacchājātāhāramissakena pacchājātindriyamissakena vā’’ti. Atthipaccayavisesesu pana sahajātādīsu sarūpato vuccamānesu yattha suddhānaṃ sahajātādīnaṃ paccayabhāvo, tattha ‘‘sahajātapaccayena paccayo’’tiādinā suddhānaṃ, yattha ca missakānaṃ paccayabhāvo, tattha ‘‘sahajātaṃ purejāta’’ntiādinā missakānaṃ gahaṇato suviññeyyatā hoti, tasmā atthipaccayavisesadassanatthaṃ sahajātādayo gahitā, tena ca sabbapaccayānaṃ catūsu paccayesu saṅgaho dassito hoti.

សួរថា៖ ចុះហេតុអ្វីបានជាក្នុងការលើកឡើងនូវបច្ច័យនេះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយមិនធ្វើការលើកឡើងនូវបច្ច័យដោយអំណាចនៃបច្ច័យទាំង ៤ គឺ អារម្មណបច្ច័យ ឧបនិស្សយបច្ច័យ កម្មបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ ដោយប្រមូលរួមបញ្ចូលនូវបច្ច័យទាំងអស់ទៅក្នុងបច្ច័យទាំង ៤ នោះ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះតែការបែងចែកអត្ថិបច្ច័យជាប្រភេទលាយឡំ (មិស្សកៈ) និងមិនលាយឡំ (អមិស្សកៈ) ជាសេចក្តីដែលយល់បានដោយកម្រ។ ព្រោះថា កាលបើពោលដោយមិនបែងចែកថា «ជួយឧបការៈដោយអំណាចនៃអត្ថិបច្ច័យ» នោះ មិនអាចដឹងបានឡើយថា «តើជួយឧបការៈដោយអំណាចនៃសហជាតអត្ថិបច្ច័យដ៏បរិសុទ្ធ ឬដោយអំណាចនៃបុរេជាត-បច្ឆាជាត-អាហារ-ឥន្ទ្រិយអត្ថិបច្ច័យដ៏បរិសុទ្ធ? ឬមួយក៏ដោយអំណាចនៃអត្ថិបច្ច័យដែលលាយឡំដោយសហជាតនិងបុរេជាត ឬលាយឡំដោយបច្ឆាជាតនិងអាហារ ឬលាយឡំដោយបច្ឆាជាតនិងឥន្ទ្រិយ?»។ ប៉ុន្តែ កាលបើពោលចំពោះសហជាតបច្ច័យជាដើម ដែលជាចំណែកពិសេសនៃអត្ថិបច្ច័យតាមរូបរាងពិតប្រាកដ ក្នុងវារៈណាដែលមានភាពជាបច្ច័យនៃសហជាតបច្ច័យជាដើមដ៏បរិសុទ្ធ ក្នុងវារៈនោះ រមែងងាយយល់បាន ព្រោះការកាន់យកនូវធម៌ដ៏បរិសុទ្ធដោយវិធីមានដើមថា «sahajātapaccayena paccayo» ហើយក្នុងវារៈណាដែលមានភាពជាបច្ច័យនៃធម៌ដែលលាយឡំគ្នា ក្នុងវារៈនោះ រមែងងាយយល់បាន ព្រោះការកាន់យកនូវធម៌ដែលលាយឡំគ្នាដោយវិធីមានដើមថា «sahajātaṃ purejātaṃ» ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវចំណែកពិសេសនៃអត្ថិបច្ច័យ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបកាន់យកសហជាតបច្ច័យជាដើម ហើយដោយពាក្យនោះ ការប្រមូលរួមបញ្ចូលនូវបច្ច័យទាំងអស់ទៅក្នុងបច្ច័យទាំង ៤ ក៏ឈ្មោះថាបានបង្ហាញហើយ។


Kasmā pana sahajātapurejāte aggahetvā nissayo, purejātapacchājāte aggahetvā vippayutto vā atthipaccayavisesabhāvena na vuttoti? Avattabbattā, nissayo tāva na vattabbo sahajātapurejātānaṃ suddhānaṃ missakānañca nissayapaccayabhāvato vibhajitabbatāya atthipaccayena avisiṭṭhattā, vippayuttapaccayo ca sahajātapurejātapacchājātabhāvato atthipaccayo viya visesitabboti so viya na vattabbo. Sahajātapurejātānañca missakānaṃ atthipaccayabhāvo hoti, na [Pg.233] vippayuttabhāvo. Tathā sahajātapacchājātānañca missakānaṃ atthipaccayabhāvo hoti. Vakkhati hi ‘‘anupādinnaanupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa ca anupādinnaanupādāniyassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo sahajātaṃ pacchājāta’’nti (paṭṭhā. 1.4.84), na pana vippayuttapaccayabhāvo, tasmā vippayuttaggahaṇena missakānaṃ atthipaccayabhāvassa aggahaṇato na so atthipaccayaviseso bhavituṃ yuttoti bhiyyopi na vattabbo.

សួរថា៖ ចុះហេតុអ្វីបានជាមិនពោលនិស្សយបច្ច័យ ដោយមិនកាន់យកសហជាតបច្ច័យ និងបុរេជាតបច្ច័យ ឬមិនពោលវិប្បយុត្តបច្ច័យ ដោយមិនកាន់យកបុរេជាតបច្ច័យ និងបច្ឆាជាតបច្ច័យ ដោយភាពជាចំណែកពិសេសនៃអត្ថិបច្ច័យ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះជាសេចក្តីមិនគួរពោល។ មុនដំបូង និស្សយបច្ច័យ មិនគួរពោលឡើយ ព្រោះភាពជាភពនៃនិស្សយបច្ច័យនៃសហជាតបច្ច័យ និងបុរេជាតបច្ច័យ ទាំងដែលបរិសុទ្ធ និងដែលលាយឡំគ្នា ដោយហេតុតែជាធម៌ដែលត្រូវបែងចែក មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាពីអត្ថិបច្ច័យឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត វិប្បយុត្តបច្ច័យ ព្រោះមានភាពជាសហជាតវិប្បយុត្ត បុរេជាតវិប្បយុត្ត និងបច្ឆាជាតវិប្បយុត្ត ទើបជាធម៌ដែលត្រូវកំណត់វិសេសដូចជាអត្ថិបច្ច័យដែរ ហេតុនោះ វិប្បយុត្តបច្ច័យនោះ ក៏មិនគួរពោលដូចជាអត្ថិបច្ច័យ ឬដូចជានិស្សយបច្ច័យនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាអត្ថិបច្ច័យ រមែងមានដល់សហជាតបច្ច័យ និងបុរេជាតបច្ច័យដែលលាយឡំគ្នា ប៉ុន្តែភាពជាវិប្បយុត្តបច្ច័យ មិនមានឡើយ។ ដូចគ្នាដែរ ភាពជាអត្ថិបច្ច័យ រមែងមានដល់សហជាតបច្ច័យ និងបច្ឆាជាតបច្ច័យដែលលាយឡំគ្នា ប៉ុន្តែភាពជាវិប្បយុត្តបច្ច័យ មិនមានឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគនឹងត្រាស់សម្តែងថា «anupādinnaanupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa ca anupādinnaanupādāniyassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo sahajātaṃ pacchājāta» ប៉ុន្តែមិនត្រាស់សម្តែងនូវភាពជាវិប្បយុត្តបច្ច័យឡើយ ហេតុនោះ ព្រោះការមិនអាចកាន់យកនូវភាពជាអត្ថិបច្ច័យនៃធម៌ដែលលាយឡំគ្នា ដោយការកាន់យកវិប្បយុត្តបច្ច័យ វិប្បយុត្តបច្ច័យនោះ ទើបមិនគួរជាចំណែកពិសេសនៃអត្ថិបច្ច័យឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនគួរពោលវិប្បយុត្តបច្ច័យដោយភាពជាចំណែកពិសេសនៃអត្ថិបច្ច័យក្រៃលែងជាងនោះទៅទៀត។


Nanu ca sahajātapaccayo ca hetuādīhi visesitabboti sopi nissayavippayuttā viya atthipaccayavisesabhāvena na vattabboti? Na, viruddhapaccayehi avisesitabbattā. Nissayavippayuttā hi atthipaccayo viya uppattikālaviruddhehi paccayehi visesitabbā, na pana sahajāto. Hetuādayo hi sahajātā eva, na uppattikālaviruddhāti.

សួរថា៖ ចុះសហជាតបច្ច័យ ក៏ជាធម៌ដែលត្រូវកំណត់វិសេសដោយហេតុបច្ច័យជាដើមដែរ ហេតុនោះ សូម្បីតែសហជាតបច្ច័យនោះ ក៏មិនគួរពោលដោយភាពជាចំណែកពិសេសនៃអត្ថិបច្ច័យ ដូចជានិស្សយបច្ច័យ និងវិប្បយុត្តបច្ច័យដែរ មែនទេ? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនដូច្នោះទេ (គឺគួរពោលពិតប្រាកដ)។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះជាធម៌ដែលមិនត្រូវកំណត់វិសេសដោយបច្ច័យទាំងឡាយដែលផ្ទុយគ្នា (ដោយកាលនៃការកើតឡើង)។ ព្រោះថា និស្សយបច្ច័យ និងវិប្បយុត្តបច្ច័យ ដូចជាអត្ថិបច្ច័យដែរ ជាធម៌ដែលត្រូវកំណត់វិសេសដោយបច្ច័យទាំងឡាយដែលផ្ទុយគ្នាដោយកាលនៃការកើតឡើង ប៉ុន្តែសហជាតបច្ច័យ មិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវកំណត់វិសេសយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា ហេតុបច្ច័យជាដើម គឺជាសហជាតបច្ច័យពិតប្រាកដ មិនមែនជាធម៌ដែលផ្ទុយគ្នាដោយកាលនៃការកើតឡើងឡើយ។


Paccanīyuddhāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីការលើកឡើងនូវបច្ចនីយៈ ចប់ហើយ។


Paccanīyagaṇanavaṇṇanā

ការពណ៌នាអំពីការរាប់បច្ចនីយៈ


Nahetumūlakavaṇṇanā

ការពណ៌នាអំពីនហេតុមូលកៈ


532. Suddho ārammaṇapaccayo parihāyatīti ettha suddhaggahaṇena na kiñci payojanaṃ. Ārammaṇe hi paccanīyato ṭhite adhipatipaccayādibhūto ārammaṇapaccayo parihāyatiyevāti. Suddhoti vā aṭṭhasu paccayesu kevalaṃ ārammaṇapaccayo parihāyati, na sesāti dasseti. Ekādasannanti sahajāte saṅgahaṃ gacchantesu pannarasasu aññamaññavipākasampayuttavippayutte vajjetvā ekādasannaṃ vasena. Teti te sahajāte antogadhāyeva tasmiṃ paṭikkhitte aññenākārena vissajjanaṃ na labhantīti dasseti, anantogadhā pana ārammaṇādhipatipurejātanissayādayo ārammaṇādiākārena labhantīti.

៥៣២. ក្នុងពាក្យថា «Suddho ārammaṇapaccayo parihāyati» នេះ ការកាន់យកពាក្យថា «suddha» (សុទ្ធ) មិនមានប្រយោជន៍អ្វីឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើអារម្មណបច្ច័យស្ថិតនៅក្នុងភាពជាបច្ចនីយៈហើយ អារម្មណបច្ច័យដែលជាអធិបតីបច្ច័យជាដើម ក៏រមែងសាបសូន្យទៅពិតប្រាកដ។ ម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យថា «suddha» នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញថា ក្នុងចំណោមបច្ច័យទាំង ៨ មានតែអារម្មណបច្ច័យប៉ុណ្ណោះដែលសាបសូន្យទៅ ឯបច្ច័យដែលសេសសល់ មិនសាបសូន្យឡើយ។ ពាក្យថា «ekādasannaṃ» (នៃបច្ច័យ ១១) មានន័យថា ក្នុងចំណោមបច្ច័យទាំង ១៥ ដែលដល់នូវការប្រមូលរួមបញ្ចូលក្នុងសហជាតបច្ច័យ ដោយវៀរលែងអញ្ញមញ្ញបច្ច័យ វិបាកបច្ច័យ សម្បយុត្តបច្ច័យ និងវិប្បយុត្តបច្ច័យចេញ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យទាំង ១១។ ដោយពាក្យថា «te» នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញថា បច្ច័យទាំងឡាយនោះ (មានហេតុបច្ច័យជាដើម) រមែងរួមបញ្ចូលនៅក្នុងសហជាតបច្ច័យនោះឯង កាលបើបដិសេធសហជាតបច្ច័យនោះហើយ ក៏មិនបាននូវការឆ្លើយតបដោយអាការៈដទៃ (ដូចជាដោយភាពជាហេតុបច្ច័យជាដើម) ឡើយ ចំណែកឯបច្ច័យទាំងឡាយដែលមិនរួមបញ្ចូលក្នុងសហជាតបច្ច័យ មានអារម្មណាធិបតីបច្ច័យ បុរេជាតបច្ច័យ និងនិស្សយបច្ច័យជាដើម រមែងបាននូវការឆ្លើយតបដោយអាការៈមានអារម្មណបច្ច័យជាដើម។


Kiñcāpi sahajātapaccayoyeva natthīti tasmiṃ paṭikkhitte ime vārā na labbheyyuṃ, atha kho nissayaatthiavigatānaṃ vasena ete labhitabbā siyunti adhippāyo. Yasmā panātiādinā yadipi sahajātapaccayo natthi[Pg.234], yasmā pana sahajātapaccayadhamme ṭhitā ete na nissayādayo na honti, yasmā ca sahajāte paṭikkhitte ye paṭikkhittā honti, te idha sahajātapaṭikkhepena paṭikkhittā, tasmā tepi vārā na labbhantīti dasseti.

ក្នុងពាក្យថា «Kiñcāpi sahajātapaccayoyeva natthi» នេះ សេចក្តីអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមានន័យថា៖ កាលបើបដិសេធសហជាតបច្ច័យនោះហើយ វារៈទាំងឡាយនេះ (ដែលឆ្លើយថា «sahajātaṃ purejātaṃ») មិនគប្បីបានឡើយ ប៉ុន្តែដោយពិតទៅ វារៈទាំងនោះគប្បីបានមកដោយអំណាចនៃនិស្សយបច្ច័យ អត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យ។ ដោយពាក្យមានដើមថា «Yasmā pana» ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញថា ទោះបីជាសហជាតបច្ច័យមិនមានក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះហេតុតែធម៌ទាំងឡាយ (មានកុសល និងអព្យាកតជាដើម) ដែលស្ថិតនៅក្នុងសហជាតបច្ចយធម៌ទាំងនេះ មិនមែនមិនមែនជានិស្សយបច្ច័យជាដើមនោះទេ (គឺជានិស្សយបច្ច័យជាដើមពិតប្រាកដ) ហើយព្រោះហេតុតែ កាលបើបដិសេធសហជាតបច្ច័យហើយ ធម៌ទាំងឡាយណា (មានសហជាតនិស្សយបច្ច័យជាដើម) ដែលត្រូវបានបដិសេធ ធម៌ទាំងនោះក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានបដិសេធក្នុងទីនេះដោយការបដិសេធសហជាតបច្ច័យដែរ ហេតុនោះ សូម្បីតែវារៈទាំងនោះក៏មិនបានឡើយ。


Ṭhapetvā sahajātapaccayanti etena nissayādibhūtañca sahajātapaccayaṃ ṭhapetvāti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kusalato pavattamānesu kusalābyākatesu kusalassa kusalo aññamaññapaccayo hotīti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘aññamaññapaccayadhammavasena pavattisabbhāvato’’ti. Ye dhammā aññamaññapaccayasaṅgahaṃ gatāti tesaṃ tesaṃ paccayuppannānaṃ paccayabhāvena vuccamānā ye dhammā attano paccayuppannabhāvena vuccamānānaṃ aññamaññapaccayoti saṅgahaṃ gatāti attho. Kusalo ca kusalassa aññamaññapaccayoti katvā kusalābyākatānaṃ aññamaññapaccayasaṅgahaṃ gateheva dhammehi paccayo hoti, samudāyabhūto ekadesabhūtehīti ayamettha adhippāyo. Kusalo pana kusalassa aññamaññapaccayabhūteheva kusalābyākatānaṃ sahajātādīhi, na aññathāti aññamaññe paṭikkhitte so vāro parihāyatīti vattabbaṃ.

គប្បីជ្រាបថា ដោយបទថា Ṭhapetvā sahajātapaccayanti នេះ លោកពោលសំដៅយកការវៀរលែងនូវសហជាតបច្ច័យ ដែលជាបច្ច័យមាននិស្សយបច្ច័យជាដើម។ ក្នុងបណ្តាធម៌ជាកុសល និងអព្យាក្រឹតទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅអំពីកុសល, ធម៌ជាកុសល តែងជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យ ដល់ធម៌ជាកុសល, លោកពោលសំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបពោលថា “aññamaññapaccayadhammavasena pavattisabbhāvato” (ព្រោះភាពមានសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃធម៌ជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យ)។ សេចក្តីនៃបទថា Ye dhammā aññamaññapaccayasaṅgahaṃ gatā នោះថា ធម៌ទាំងឡាយណា ដែលលោកពោលថាជាបច្ច័យ ដល់បច្ចយុប្បន្នធម៌នោះៗ ដែលដល់នូវការសង្គ្រោះជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យ ដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលលោកពោលថាជាបច្ចយុប្បន្នរបស់ខ្លួន។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ជាកុសល ជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យដល់ធម៌ជាកុសល ព្រោះធ្វើសេចក្តីទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងនេះ ទើបជាបច្ច័យដោយធម៌ទាំងឡាយដែលដល់នូវការសង្គ្រោះជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យ ដល់កុសល និងអព្យាក្រឹតទាំងឡាយ, គឺធម៌ដែលជាប្រជុំ (សមុទាយភូត) ជាបច្ច័យដល់ធម៌ដែលជាចំណែកមួយ (ឯកទេសភូត), នេះជាអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។ ប៉ុន្តែ ធម៌ជាកុសល កាលបើជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យដល់ធម៌ជាកុសលហើយ តែងជាបច្ច័យដល់កុសល និងអព្យាក្រឹតទាំងឡាយ ដោយសហជាតបច្ច័យជាដើម មិនមែនដោយប្រការដទៃឡើយ, កាលបើបដិសេធអញ្ញមញ្ញបច្ច័យហើយ វារៈនោះរមែងសាបសូន្យទៅ គប្បីពោលយ៉ាងនេះ។


Catunnaṃ khandhānaṃ ekadesovāti sahajāte sandhāya vuttaṃ. Asahajātā hi āhārindriyā rūpakkhandhekadesova honti. Teti te vippayuttapaccayadhammā.

ពាក្យថា Catunnaṃ khandhānaṃ ekadesovā (ចំណែកមួយនៃខន្ធទាំង ៤) នេះ លោកពោលសំដៅយកសហជាតធម៌។ ព្រោះថា អាហារបច្ច័យ និងឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ដែលមិនមែនជាសហជាតធម៌ តែងជាចំណែកមួយនៃរូបក្ខន្ធប៉ុណ្ណោះ។ ធម៌ទាំងនោះ គឺវិប្បយុត្តបច្ចយធម៌ទាំងនោះ។


533. ‘‘Dumūlakādivasena paccayagaṇanaṃ dassetu’’nti likhitaṃ, ‘‘paccanīyagaṇanaṃ dassetu’’nti pana vattabbaṃ. Paccanīyavāragaṇanā hi dassitāti.

៥៣៣. ពាក្យដែលសរសេរទុកថា “Dumūlakādivasena paccayagaṇanaṃ dassetu” (ដើម្បីបង្ហាញការរាប់បច្ច័យដោយអំណាចនៃទុមូលកៈជាដើម) នោះ, ប៉ុន្តែ គប្បីពោលថា “paccanīyagaṇanaṃ dassetu” (ដើម្បីបង្ហាញការរាប់បច្ចនីយៈ) វិញ។ ព្រោះថា ការរាប់វារៈក្នុងបច្ចនីយៈ លោកបានបង្ហាញហើយ។


‘‘Vipākaṃ panettha naupanissayapaccayena saddhiṃ ghaṭitattā na labbhatī’’ti vuttaṃ, vipākassapi pana kammaṃ upanissayo ahutvāpi kammapaccayo hotīti vipākattike dassitametanti.

ពាក្យដែលពោលក្នុងគម្ពីរមុនថា “Vipākaṃ panettha naupanissayapaccayena saddhiṃ ghaṭitattā na labbhatī” (ចំណែកឯវិបាកធម៌ក្នុងទីនេះ ព្រោះផ្សំជាមួយនឹងនឧបនិស្សយបច្ច័យ ទើបមិនបាន) នោះ, ប៉ុន្តែ សូម្បីតែវិបាកធម៌ កាលបើកម្មមិនបានជាឧបនិស្សយបច្ច័យ ក៏នៅតែជាកម្មបច្ច័យ (នានាខណិកកម្មបច្ច័យ) បាន, សេចក្តីនេះ លោកបានបង្ហាញទុកហើយក្នុងវិបាកត្តិកៈ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។


Nahetumūlakavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីនហេតុមូលកៈ ចប់ហើយ។


534. Satta pañca tīṇi dve ekanti paricchinnagaṇanānīti sattādiparicchedehi paricchinnagaṇanāni vissajjanāni hetumūlake dassitānīti āha.

៥៣៤. ពាក្យថា Satta pañca tīṇi dve ekanti paricchinnagaṇanānī (ការរាប់ដែលកំណត់ទុកថា ៧, ៥, ៣, ២, ១) នេះ លោកពោលសំដៅថា វិសជ្ជនាទាំងឡាយដែលមានការរាប់កំណត់ទុកដោយការកំណត់មាន ៧ ជាដើម លោកបានបង្ហាញទុកហើយក្នុងហេតុមូលកៈ។


538. Nanissayapaccayā [Pg.235] naupanissayapaccayā napacchājāte tīṇīti mūlakaṃ saṅkhipitvā dasamūlake ‘‘napacchājāte tīṇī’’ti vuttaṃ gaṇanaṃ uddharati. ‘‘Tesu kaṭattārūpañca āhārasamuṭṭhānañca paccayuppanna’’nti vuttaṃ, dvīsu pana vipāko tatiye tesamuṭṭhānikakāyo ca paccayuppanno hotiyeva.

៥៣៨. ដោយបទថា Nanissayapaccayā naupanissayapaccayā napacchājāte tīṇī នេះ លោកសង្ខេបមូលកៈ ហើយដកស្រង់ការរាប់ដែលពោលទុកក្នុងទសមូលកៈថា “napacchājāte tīṇី”។ ពាក្យដែលពោលក្នុងអដ្ឋកថាថា “Tesu kaṭattārūpañca āhārasamuṭṭhānañca paccayuppannaṃ” (ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងនោះ កដត្តារូប និងអាហារសមុដ្ឋានរូប ជាបច្ចយុប្បន្ន) នោះ, ប៉ុន្តែ ក្នុងវិសជ្ជនាទាំង ២ វិបាក (នាមខន្ធ) ជាបច្ចយុប្បន្ន, ក្នុងវិសជ្ជនាទី ៣ កាយដែលមានរូបទាំងនោះជាសមុដ្ឋាន (ឧតុសមុដ្ឋានកាយ ចិត្តសមុដ្ឋានកាយ អាហារសមុដ្ឋានកាយ) ក៏ជាបច្ចយុប្បន្នពិតប្រាកដ។


545. Abyākato ca sahajātaabyākatassāti ‘‘arūpābyākato arūpābyākatassa, rūpābyākato ca rūpābyākatassā’’ti etaṃ dvayaṃ sandhāya vuttaṃ. Rūpābyākato pana arūpābyākatassa, arūpābyākato ca rūpābyākatassa sahajātapaccayo honto vippayuttapaccayo hotiyeva. ‘‘Abyākato sahajātāhārindriyavasena abyākatassāti evaṃ pañcā’’ti pana vattabbaṃ.

៥៤៥. ពាក្យថា Abyākato ca sahajātaabyākatassa នេះ លោកពោលសំដៅយកគូទាំងពីរនេះគឺ “អរូបអព្យាក្រឹត ដល់អរូបអព្យាក្រឹត និងរូបអព្យាក្រឹត ដល់រូបអព្យាក្រឹត”។ ប៉ុន្តែ រូបអព្យាក្រឹត ដល់អរូបអព្យាក្រឹត និងអរូបអព្យាក្រឹត ដល់រូបអព្យាក្រឹត កាលបើជាសហជាតបច្ច័យ តែងតែជាវិប្បយុត្តបច្ច័យពិតប្រាកដ។ ប៉ុន្តែ គប្បីពោលថា “Abyākato sahajātāhārindriyavasena abyākatassa សេចក្តីដោះស្រាយយ៉ាងនេះមាន ៥” វិញ។


546. Noatthipaccayā nahetuyā navāti ettha ‘‘ekamūlakekāvasānā anantarapakatūpanissayavasena labbhantī’’ti vuttaṃ, atthipaccaye pana paṭikkhitte aṭṭhasu paccayesu sahajātapurejātapacchājātāhārindriyāni paṭikkhittāni, ārammaṇaupanissayakammāni ṭhitānīti tesaṃ tiṇṇaṃ ṭhitānaṃ vasena labbhantīti vattabbaṃ. Sabbattha hi aṭṭhasu paccayesu ye ye paṭikkhittā, te te apanetvā ye ye ṭhitā, tesaṃ vasena te te vārā labbhantīti idamettha lakkhaṇanti. Yāva nissayampīti na kevalaṃ nārammaṇeyeva ṭhatvā, atha kho yāva nissayaṃ, tāva ṭhatvāpi naupanissaye dve kātabbāti attho. Naupanissayato hi purimesu ca navapi labbhanti, naupanissaye pana pavatte atthiārammaṇaupanissayapaṭikkhepena satta paccayā paṭikkhittāti avasiṭṭhassa kammassa vasena dveyevāti.

៥៤៦. ក្នុងន័យនេះថា Noatthipaccayā nahetuyā navā នេះ, ពាក្យដែលពោលក្នុងអដ្ឋកថាថា “ធម៌ទាំងឡាយមានឯកមូលកៈជាដើម និងមានឯកាវសានៈជាទីបំផុត តែងបានដោយអំណាចនៃអនន្តរបច្ច័យ និងបកតូបនិស្សយបច្ច័យ” នោះ, ប៉ុន្តែ កាលបើបដិសេធអត្ថិបច្ច័យហើយ ក្នុងបណ្តាបច្ច័យទាំង ៨ ធម៌ទាំងឡាយមានសហជាតបច្ច័យ បុរេជាតបច្ច័យ បច្ឆាជាតបច្ច័យ អាហារបច្ច័យ និងឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ត្រូវបានបដិសេធហើយ, ចំណែកឯអារម្មណបច្ច័យ ឧបនិស្សយបច្ច័យ និងកម្មបច្ច័យ នៅតាំងនៅឡើយ, ហេតុនោះ គប្បីពោលថា តែងបានដោយអំណាចនៃបច្ច័យទាំង ៣ ដែលតាំងនៅនោះ។ ព្រោះថា ក្នុងបច្ចនីយៈទាំងពួង ក្នុងបណ្តាបច្ច័យទាំង ៨ បច្ច័យណាៗដែលត្រូវបានបដិសេធហើយ គប្បីដកចេញនូវបច្ច័យនោះៗ ហើយបច្ច័យណាៗដែលនៅតាំងនៅ តែងបានវារៈនោះៗដោយអំណាចនៃបច្ច័យដែលនៅតាំងនៅនោះៗ, នេះជាលក្ខណៈសម្គាល់ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីនៃបទថា Yāva nissayampi នោះថា មិនមែនតាំងនៅតែក្នុងនអារម្មណបច្ច័យប៉ុណ្ណោះទេ តែថា តាំងនៅរហូតដល់នីស្សយបច្ច័យមានកម្រិតណា ក៏គប្បីធ្វើវារៈទាំង ២ ក្នុងនឧបនិស្សយបច្ច័យដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយខាងដើមអំពីនឧបនិស្សយបច្ច័យ តែងបានវារៈទាំង ៩ ដែរ, ប៉ុន្តែ កាលបើនឧបនិស្សយបច្ច័យប្រព្រឹត្តទៅហើយ ព្រោះការបដិសេធនូវអត្ថិបច្ច័យ អារម្មណបច្ច័យ និងឧបនិស្សយបច្ច័យ នាំឲ្យបច្ច័យទាំង ៧ ត្រូវបានបដិសេធ, ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា តែងបានវារៈ ២ ប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃកម្មបច្ច័យ (នានាខណិកកម្មបច្ច័យ) ដែលនៅសល់។


Paccanīyagaṇanavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីការរាប់បច្ចនីយៈ ចប់ហើយ។


Anulomapaccanīyavaṇṇanā

ការអធិប្បាយអំពីអនុលោមបច្ចនីយៈ


550. Sadisavārāti anurūpavārāti attho. Naaññamaññe laddhesu hi ekādasasu ‘‘kusalo kusalassa akusalo akusalassā’’ti ime hetuyā laddhesu sattasu imeheva dvīhi samānā honti, atthābhāvato [Pg.236] pana na anurūpāti. Atha vā vacanato atthato ca uddesato yathāyogaṃ niddesato cāti sabbathā samānataṃ sandhāya ‘‘sadisavārā’’ti āha.

៥៥០. សេចក្តីថា បទថា Sadisavārā គឺវារៈទាំងឡាយដែលសមគួរ (អនុរូបវារៈ)។ ព្រោះថា ក្នុងបណ្តាវារៈទាំង ១១ ដែលបានក្នុងនអញ្ញមញ្ញបច្ច័យ វារៈទាំងឡាយថា “kusalo kusalassa, akusalo akusalassa” ទាំងនេះ តែងស្មើគ្នាជាមួយនឹងវារៈទាំង ២ នេះឯង ក្នុងបណ្តាវារៈទាំង ៧ ដែលបានក្នុងហេតុបច្ច័យ, ប៉ុន្តែ ព្រោះគ្មានសេចក្តីនៃបច្ច័យ (ភាពជាបច្ច័យ) ទើបមិនសមគួរឡើយ។ ម៉្យាងទៀត លោកពោលថា “Sadisavārā” សំដៅយកភាពស្មើគ្នាដោយប្រការទាំងពួង គឺដោយវចនៈ (ម៉ាត់ពាក្យ) ដោយអត្ថ (សេចក្តី) ដោយឧទ្ទេស (ការសម្តែងសង្ខេប) និងដោយនិទ្ទេស (ការសម្តែងពិស្តារ) តាមការគួរ។


551. Paṭisandhināmarūpaṃ sandhāyāti paṭisandhiyaṃ hetunāmapaccayaṃ vatthurūpañca paccayuppannaṃ sandhāya. Tīṇi kusalādīni cittasamuṭṭhānarūpassāti ettha ‘‘abyākato kaṭattārūpassa cā’’ti idampi vattabbaṃ.

៥៥១. បទថា Paṭisandhināmarūpaṃ sandhāya គឺលោកពោលសំដៅយកនាមជាហេតុដែលជាបច្ច័យ និងវត្ថុរូបដែលជាបច្ចយុប្បន្ន ក្នុងបដិសន្ធិកាល។ ក្នុងបទថា Tīṇi kusalādīni cittasamuṭṭhānarūpassa នេះ សូម្បីតែពាក្យថា “abyākato kaṭattārūpassa ca” នេះ ក៏គប្បីពោលដែរ។


556. Adhipatimūlake nahetuyā dasāti dvinnampi adhipatīnaṃ vasena vuttaṃ, nārammaṇe sattāti sahajātādhipatissa, nasahajāte sattāti ārammaṇādhipatissāti evaṃ sabbattha tasmiṃ tasmiṃ paccaye paṭikkhitte ghaṭanesu ca tasmiṃ tasmiṃ paccaye ghaṭite mūlabhāvena ṭhite paccaye ye dhammā parihāyanti, ye ca tiṭṭhanti, te sādhukaṃ sallakkhetvā ye dhammā ṭhitā yesaṃ paccayā honti, tesaṃ vasena gaṇanā uddharitabbā. Anulome vuttaghaṭite hi mūlabhāvena ṭhapetvā ghaṭitāvasesā paccayā paccanīyato yojitāti tattha laddhāyeva paccanīyato ṭhitapaccayānaṃ vasena samānā ūnā ca sakkā viññātunti.

៥៥៦. ក្នុងអធិបតីមូលកៈ ពាក្យថា nahetuyā dasa លោកពោលដោយអំណាចនៃអធិបតីទាំងពីរ (អារម្មណាធិបតី និងសហជាតាធិបតី)។ ពាក្យថា nārammaṇe satta លោកពោលដោយអំណាចនៃសហជាតាធិបតី។ ពាក្យថា nasahajāte satta លោកពោលដោយអំណាចនៃអារម្មណាធិបតី។ គប្បីកំណត់សម្គាល់ឲ្យបានល្អនូវធម៌ទាំងឡាយណាដែលសាបសូន្យទៅ និងធម៌ទាំងឡាយណាដែលនៅតាំងនៅ ក្នុងកាលដែលបច្ច័យនោះៗត្រូវបានបដិសេធ ឬក្នុងកាលដែលផ្សំផ្សំនូវបច្ច័យនោះៗ ក្នុងបច្ច័យដែលតាំងនៅជាមូល ដោយវិធីយ៉ាងនេះក្នុងបច្ច័យទាំងពួង, ហើយគប្បីដកស្រង់ការរាប់ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងឡាយដែលនៅតាំងនៅ ដែលជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយណា។ ព្រោះថា កាលបើលោកទុកបច្ច័យដែលផ្សំគ្នាដែលពោលក្នុងអនុលោមនោះជាមូលហើយ ផ្សំនូវបច្ច័យដែលនៅសល់ពីការផ្សំដោយអំណាចនៃបច្ចនីយៈ, ហេតុនោះ ការរាប់ដែលស្មើគ្នា ឬថយចុះ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យដែលតាំងនៅដោយអំណាចនៃបច្ចនីយៈ ដែលបានក្នុងអនុលោមនោះឯង គប្បីដឹងបានដោយវិធីនេះ។


Anulomapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីអនុលោមបច្ចនីយៈ ចប់ហើយ។


Paccanīyānulomavaṇṇanā

ការអធិប្បាយអំពីបច្ចនីយានុលោម


631. Ūnataragaṇanena saddhiṃ atirekagaṇanassapi gaṇanaṃ parihāpetvāti ettha anulomato yojiyamānena paccayena saddhiṃ paccanīyato ṭhitassa atirekagaṇanassapi gaṇanaṃ parihāpetvāti adhippāyo. Parihāpanagaṇanāya ūnataragaṇanena saddhiṃ samānattañca na ekantikaṃ. Nahetunārammaṇadukassa hi gaṇanā adhipatipaccayena yojiyamānena ūnataragaṇanena saddhiṃ parihīnāpi adhipatipaccaye laddhagaṇanāya na samānā, atha kho tatopi ūnatarā hotīti āha ‘‘na panetaṃ sabbasaṃsandanesu gacchatī’’ti.

៦៣១. ក្នុងបទនេះ សេចក្តីអធិប្បាយថា គប្បីបន្ថយការរាប់សូម្បីតែបច្ច័យដែលមានការរាប់លើស ដែលតាំងនៅដោយអំណាចនៃបច្ចនីយៈ ជាមួយគ្នានឹងបច្ច័យដែលផ្សំដោយអំណាចនៃអនុលោម。 ម្យ៉ាងទៀត ភាពស្មើគ្នានៃការរាប់ដែលត្រូវបន្ថយ ជាមួយគ្នានឹងបច្ច័យដែលមានការរាប់ថយចុះ មិនមែនជាការដាច់ខាតឡើយ។ ព្រោះថា ការរាប់នៃនហេតុនអារម្មណទុកៈ ទោះបីជាថយចុះជាមួយគ្នានឹងអធិបតីបច្ច័យដែលមានការរាប់ថយចុះ ដែលផ្សំគ្នាក៏ដោយ ក៏មិនស្មើគ្នានឹងការរាប់ដែលបានក្នុងអធិបតីបច្ច័យឡើយ, តែថា តែងតែថយចុះជាងការរាប់នោះទៅទៀត, ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “na panetaṃ sabbasaṃsandanesu gacchati” (ប៉ុន្តែ សេចក្តីនេះ មិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការប្រៀបធៀបទាំងពួងឡើយ)។


Nissaye paccanīyato ṭhite sahajāte ca anulomato atiṭṭhamānānaṃ hetuādīnaṃ sahajātassa ca aṭṭhānaṃ pākaṭanti apākaṭameva [Pg.237] dassento ‘‘vatthupurejāto anulomato na tiṭṭhatī’’ti āha. Āhāre vātiādinā idaṃ dasseti – sahajāte paccanīyato ṭhite anulomato atiṭṭhamānā jhānamaggasampayuttā āhāre vā indriye vā paccanīyato ṭhite tiṭṭhantīti hetuādayopi tiṭṭhanti. Sabbajhānamaggehi pana catukkhandhekadesabhūtānaṃ sampayuttena ca catukkhandhabhūtānaṃ sabbesaṃ tesaṃ anulomato ṭhānaṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ, itaresu vattabbameva natthi. Adhipatiupanissayāti ārammaṇamissānampi anulomato ṭhānaṃ dasseti.

កាលបើនិស្សយបច្ច័យតាំងនៅដោយអំណាចនៃបច្ចនីយៈ និងសហជាតបច្ច័យតាំងនៅដោយអំណាចនៃបច្ចនីយៈ, ការមិនតាំងនៅនៃហេតុបច្ច័យជាដើម និងសហជាតបច្ច័យ ដែលមិនតាំងនៅដោយអំណាចនៃអនុលោម ជារឿងច្បាស់លាស់ហើយ, លោកកាលចង់បង្ហាញសេចក្តីដែលមិនច្បាស់លាស់ប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា “vatthupurejāto anulomato na tiṭṭhati” (វត្ថុបុរេជាតបច្ច័យ មិនតាំងនៅដោយអំណាចនៃអនុលោមឡើយ)។ លោកបង្ហាញសេចក្តីនេះដោយបទថា āhāre vā ជាដើម គឺកាលបើសហជាតបច្ច័យតាំងនៅដោយអំណាចនៃបច្ចនីយៈ, ឈានបច្ច័យ មគ្គបច្ច័យ និងសម្បយុត្តបច្ច័យ ដែលមិនតាំងនៅដោយអំណាចនៃអនុលោម តែងតាំងនៅកាលបើអាហារបច្ច័យ ឬឥន្ទ្រិយបច្ច័យតាំងនៅដោយអំណាចនៃបច្ចនីយៈ, ហេតុនោះ សូម្បីតែហេតុបច្ច័យជាដើមក៏តាំងនៅដែរ។ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា លោកបង្ហាញការតាំងនៅដោយអំណាចនៃអនុលោម នៃធម៌ទាំងឡាយមានហេតុ អញ្ញមញ្ញ វិបាក ឈាន មគ្គ និងសម្បយុត្តបច្ច័យទាំងនោះទាំងពួង ដែលជាចំណែកមួយនៃខន្ធទាំង ៤ ដោយអំណាចនៃឈានបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យទាំងពួង និងដែលជាខន្ធទាំង ៤ ដោយអំណាចនៃសម្បយុត្តបច្ច័យ, ចំណែកឯក្នុងបច្ច័យដទៃទៀត មិនចាំបាច់ត្រូវពោលឡើយ។ បទថា adhipatiupanissaya នេះ លោកបង្ហាញការតាំងនៅដោយអំណាចនៃអនុលោម សូម្បីតែបច្ច័យទាំងឡាយដែលលាយឡំនឹងអារម្មណបច្ច័យ។


‘‘Indriye ekanti rūpajīvitindriyavasenā’’ti vuttaṃ, ‘‘cakkhundriyādīnaṃ rūpajīvitindriyassa ca vasenā’’ti pana vattabbaṃ. Kamena gantvā vippayutte tīṇīti idaṃ pākaṭabhāvatthaṃ ‘‘navamūlakādīsu vippayutte tīṇī’’ti evaṃ kesuci potthakesu uddhaṭaṃ. Imāni ca dve pacchājātindriyavasenāti idaṃ ‘‘imāni ca dve pacchājātāhārindriyavasenā’’ti ca vattabbaṃ.

ពាក្យដែលពោលក្នុងគម្ពីរមុនថា “ក្នុងឥន្ទ្រិយបច្ច័យបាន ១ ដោយអំណាចនៃរូបជីវិតិន្ទ្រិយ” នោះ, ប៉ុន្តែ គប្បីពោលថា “ដោយអំណាចនៃចក្ខុន្ទ្រិយជាដើម និងរូបជីវិតិន្ទ្រិយ” វិញ។ បទថា kamena gantvā vippayutte tīṇi នេះ ដើម្បីឲ្យច្បាស់លាស់ ទើបក្នុងក្បួនខ្លះ លោកដកស្រង់ទុកយ៉ាងនេះថា “navamūlakādīsu vippayutte tīṇi”។ បទថា imāni ca dve pacchājātindriyavasena នេះ គប្បីពោលថា “imāni ca dve pacchājātāhārindriyavasena” វិញ។


Nahetumūlakavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីនហេតុមូលកៈ ចប់ហើយ។


636. Naaññamaññapaccayā hetuyā tīṇīti kusalādīni cittasamuṭṭhānānanti ettha ‘‘paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānañcā’’tipi vattabbaṃ. Hetuyā vuttehi tīhīti vārasāmaññameva sandhāya vadati, tathā kamme tīṇīti hetuyā vuttānevāti ca. Paccayesu pana sabbattha viseso sallakkhetabbo. Adhipatiyā tīṇīti naaññamaññanahetunaārammaṇapaccayā adhipatiyā tīṇīti etāni heṭṭhā hetuyā vuttānevāti.

៦៣៦. ក្នុងបទថា Naaññamaññapaccayā hetuyā tīṇi, ធម៌ជាកុសលជាដើម ជាចិត្តសមុដ្ឋានរូប នេះ សូម្បីតែពាក្យថា “paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānañca” (និងកដត្តារូបក្នុងបដិសន្ធិកាល) ក៏គប្បីពោលដែរ។ ពាក្យថា “ស្មើនឹងវារៈទាំង ៣ ដែលពោលក្នុងហេតុបច្ច័យ” នេះ លោកពោលសំដៅយកតែភាពស្មើគ្នានៃវារៈប៉ុណ្ណោះ, សូម្បីតែក្នុងកម្មបច្ច័យថា kamme tīṇi និងពាក្យថា hetuyā vuttāneva ក៏ដូចគ្នាដែរ។ ប៉ុន្តែ គប្បីកំណត់សម្គាល់សេចក្តីប្លែកគ្នា ក្នុងបច្ច័យទាំងពួង។ បទថា adhipatiyā tīṇi គឺក្នុងបទថា “naaññamaññanahetunaārammaṇapaccayā adhipatiyā tīṇi” ទាំងនេះ គឺលោកសំដៅយកវិសជ្ជនាដែលពោលរួចហើយក្នុងនហេតុមូលកន័យខាងក្រោមនោះឯង គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។


644. Yathā ca heṭṭhāti yathā nahetumūlake yāva navipākā, tāva gantvā nāhārindriyesu ekekameva gahitaṃ, tathā idhāpi nārammaṇamūlakādīsu ekekameva gahitanti adhippāyo.

៦៤៤. បទថា yathā ca heṭṭhā នេះ មានអធិប្បាយថា ដូចជាក្នុងនហេតុមូលកន័យ លោកដើរទៅរហូតដល់នវិបាកបច្ច័យ ហើយកាន់យកវិសជ្ជនាតែមួយៗក្នុងនអាហារបច្ច័យ និងនឥន្ទ្រិយបច្ច័យយ៉ាងណា, ក្នុងបច្ចនីយានុលោមនេះ សូម្បីតែក្នុងនអារម្មណមូលកន័យជាដើម ក៏លោកកាន់យកវិសជ្ជនាតែមួយៗយ៉ាងនោះដែរ។


648. Nānākkhaṇikā kusalākusalacetanā kammasamuṭṭhānarūpassāti ettha ‘‘vipākāna’’ntipi vattabbaṃ. Āhārindriyesu tīṇi sahajātasadisāni rūpassapi paccayabhāvato, jhānamaggādīsu tīṇi hetusadisāni arūpānaṃyeva paccayabhāvatoti adhippāyo daṭṭhabbo. Ādi-saddena ca ‘‘navippayuttanahetunārammaṇapaccayā adhipatiyā tīṇī’’tiādīni (paṭṭhā. 1.1.649) saṅgaṇhāti.

៦៤៨. ក្នុងបទថា នានាខណិកកុសលាកុសលចេតនា ជាបច្ច័យដល់កម្មសមុដ្ឋានរូប នេះ សូម្បីតែពាក្យថា “vipākānaṃ” (ដល់វិបាកទាំងឡាយ) ក៏គប្បីពោលដែរ។ គប្បីជ្រាបអធិប្បាយថា វិសជ្ជនាទាំង ៣ ក្នុងអាហារបច្ច័យ និងឥន្ទ្រិយបច្ច័យ តែងដូចគ្នានឹងវិសជ្ជនាដែលពោលក្នុងសហជាតបច្ច័យ ព្រោះភាពជាបច្ច័យដល់រូបផង, វិសជ្ជនាទាំង ៣ ក្នុងឈានបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យជាដើម តែងដូចគ្នានឹងវិសជ្ជនាដែលពោលក្នុងហេតុបច្ច័យ ព្រោះភាពជាបច្ច័យដល់អរូបធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយសព្ទថា ādi លោកសង្គ្រោះយកវិសជ្ជនាទាំងឡាយមាន “navippayuttanahetunārammaṇapaccayā adhipatiyā tīṇi” ជាដើម។


650. Yaṃ [Pg.238] panāti yaṃ paccayaṃ sakaṭṭhāne anulomato labhantampi aggahetvā tato paretarā paccanīyato gayhanti, so paccayo pacchā anulomatova yojanaṃ labhatīti attho. Yathā pana nahetumūlakādīsu nāhāre ghaṭite indriyavasena, nindriye ca ghaṭite āhāravasena pañhalābho hotīti tesu aññataraṃ paccanīyato ayojetvā anulomato yojitaṃ, evaṃ noatthinoavigatamūlakesu upanissaye ghaṭite kammavasena, kamme ca ghaṭite upanissayavasena pañhalābho hotīti tesu aññataraṃ paccanīyato ayojetvā anulomato yojitanti veditabbaṃ. Evametasmiṃ paccanīyānulome sabbāni mūlāni dvedhā bhinnāni nāhāranindriyāni naupanissayanakammāni ca patvāti.

៦៥០. សេចក្តីនៃបទថា yaṃ pana នោះថា បច្ច័យណាដែលបានដោយអំណាចនៃអនុលោមក្នុងទីកន្លែងរបស់ខ្លួន ទោះបីជាមិនបានកាន់យក ហើយកាន់យកនូវបច្ច័យដទៃទៀតខាងក្រោយអំពីបច្ច័យនោះដោយអំណាចនៃបច្ចនីយៈក៏ដោយ, បច្ច័យនោះ តែងបាននូវការផ្សំដោយអំណាចនៃអនុលោមក្នុងខាងក្រោយវិញ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាក្នុងនហេតុមូលកន័យជាដើម កាលបើនអាហារបច្ច័យផ្សំគ្នា តែងបានប្រស្នាដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រិយបច្ច័យ, កាលបើនឥន្ទ្រិយបច្ច័យផ្សំគ្នា តែងបានប្រស្នាដោយអំណាចនៃអាហារបច្ច័យ, ហេតុនោះ ក្នុងបណ្តាបច្ច័យទាំងនោះ លោកមិនផ្សំបច្ច័យណាមួយដោយអំណាចនៃបច្ចនីយៈឡើយ គឺផ្សំដោយអំណាចនៃអនុលោមយ៉ាងណា, គប្បីជ្រាបថា ក្នុងនោអត្ថិមូលកន័យ និងនោអវិគតមូលកន័យ កាលបើឧបនិស្សយបច្ច័យផ្សំគ្នា តែងបានប្រស្នាbyអំណាចនៃកម្មបច្ច័យ, កាលបើកម្មបច្ច័យផ្សំគ្នា តែងបានប្រស្នាដោយអំណាចនៃឧបនិស្សយបច្ច័យ, ហេតុនោះ ក្នុងបណ្តាបច្ច័យទាំងនោះ លោកមិនផ្សំបច្ច័យណាមួយដោយអំណាចនៃបច្ចនីយៈឡើយ គឺផ្សំដោយអំណាចនៃអនុលោមយ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើដល់នូវនអាហារបច្ច័យ នឥន្ទ្រិយបច្ច័យ និងនឧបនិស្សយបច្ច័យ នកម្មបច្ច័យហើយ, មូលទាំងពួងក្នុងបច្ចនីយានុលោមនេះ តែងបែកចេញជាពីរចំណែកដោយវិធីយ៉ាងនេះ។


Paccanīyānulomavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីបច្ចនីយានុលោម ចប់ហើយ。


Kusalattikavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីកុសលត្តិកៈ ចប់ហើយ។


2. Vedanāttikavaṇṇanā

២. ការអធិប្បាយអំពីវេទនាត្តិកៈ


1. Vedanārūpanibbānāni pana tikamuttakāni paṭiccādiniyamaṃ paccayuppannavacanañca na labhanti. Paṭiccavārādīsu pana chasu yato hetupaccayādito tikadhammānaṃ uppatti vuttā, tattha yathānurūpato ārammaṇādipaccayabhāvena labbhantīti veditabbānīti.

១. ឯវេទនា រូប និងនិព្វាន ជាធម៌រួចផុតចាកតិកៈ (តិកមុត្តកៈ) មិនបាននូវការកំណត់មានបដិច្ចៈជាដើម និងមិនបាននូវពាក្យថាជាបច្ចយុប្បន្នឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងវារៈទាំង ៦ មានបដិច្ចវារៈជាដើម ព្រោះការកើតឡើងនៃតិកធម៌ទាំងឡាយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ ដោយហេតុបច្ច័យជាដើមណា ក្នុងហេតុបច្ច័យជាដើមនោះ ធម៌ទាំងនោះ (វេទនា រូប និព្វាន) តែងបានដោយភាពជាអារម្មណបច្ច័យជាដើម តាមសមគួរ យ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាប។


10. Sabbaarūpadhammapariggāhakā pana sahajātādayo paccayāti iminā kusalattikepi parihīnaṃ sahajātaṃ rūpārūpadhammapariggāhakattā ādimhi ṭhapetvā ādisaddena sabbārūpadhammapariggāhakavacanena ca paccayuppannavasena sabbaarūpadhammapariggāhakānaṃ ārammaṇādīnaṃ parihāniṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ. Tena kusalattikaparihīnānaṃ sabbaṭṭhānikānaṃ catunnaṃ sabbatikādīsu parihāni dassitā hoti. Pacchājātapaccayañca vināva uppattitoti etena pana pacchājātapaccayassa anulome parihāniṃ, paccanīye ca lābhaṃ dasseti. Sahajātādayoti vā sahajātamūlakā sahajātanibandhanā paṭiccādiṃ pharantehi sahajātadhammehi vinā paccayā ahontāti vuttaṃ hoti. Kasmā pana sahajātanibandhanā sabbārūpadhammapariggāhakā ca ye, teva [Pg.239] parihāyanti, na pana yo sahajātānibandhano sabbārūpadhammapariggāhako ca na hoti, so pacchājātoti tattha kāraṇaṃ vadanto ‘‘sahajātādīhi vinā anuppattito pacchājātapaccayañca vināva uppattito’’ti āha. Tattha sahajātādīhi vināti sahajātanibandhanehi sabbārūpadhammapariggāhakehi ca vināti attho. Atha vā sahajātanibandhanānameva parihāni, na pacchājātassa sahajātānibandhanassāti ettheva kāraṇaṃ vadanto ‘‘sahajātādīhi vinā anuppattito pacchājātapaccayañca vināva uppattito’’ti āha. Sahajātanibandhanāpi pana sabbaarūpadhammapariggāhakāyeva parihāyantīti dassitametanti.

១០. គប្បីជ្រាបថា ដោយពាក្យថា «Sabbaarūpadhammapariggāhakā pana sahajātādayo paccayā» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវការសាបសូន្យនៃអារម្មណបច្ច័យជាដើម ដែលជាធម៌កាន់យកនូវអរូបធម៌ទាំងពួង ដោយអំណាចនៃបច្ចយុប្បន្ន ដោយសព្ទថា «អាទិ» ផង ដោយពាក្យថា «សព្វារូបធម្មបរិគ្គាហកៈ» ផង ដោយការតម្កល់ទុកនូវសហជាតបច្ច័យដែលសាបសូន្យក្នុងកុសលតិកៈដោយភាពជាបច្ចនីយ៍ ទុកក្នុងខាងដើម ព្រោះភាពជាធម៌កាន់យកនូវរូបធម៌ និងអរូបធម៌។ ដោយពាក្យនោះ ជាការបង្ហាញនូវការសាបសូន្យក្នុងសព្វតិកៈជាដើម នៃបច្ច័យទាំង ៤ ដែលកើតក្នុងទីទាំងពួង ដែលសាបសូន្យក្នុងកុសលតិកៈ។ ចំណែកឯពាក្យថា «Pacchājātapaccayañca vināva uppattito» នេះ បង្ហាញនូវការសាបសូន្យនៃបច្ឆាជាតបច្ច័យក្នុងអនុលោម និងការបានមកវិញក្នុងបច្ចនីយ៍។ មួយម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «Sahajātādayo» គឺធម៌ទាំងឡាយដែលមានសហជាតបច្ច័យជាមូល ឬជាប់ទាក់ទងនឹងសហជាតបច្ច័យ កាលបើមិនមានសហជាតធម៌ទាំងឡាយដែលញ៉ាំងកិច្ចមានបដិច្ចៈជាដើមឲ្យសម្រេចទេ ក៏មិនអាចជាបច្ច័យបានឡើយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាបច្ច័យទាំងឡាយណាដែលជាប់ទាក់ទងនឹងសហជាតបច្ច័យ និងកាន់យកនូវអរូបធម៌ទាំងពួង បច្ច័យទាំងនោះទើបសាបសូន្យ តែបច្ឆាជាតបច្ច័យដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងសហជាតបច្ច័យ និងមិនកាន់យកនូវអរូបធម៌ទាំងពួង មិនសាបសូន្យ? ដើម្បីបង្ហាញហេតុក្នុងរឿងនោះ ព្រះសង្គហការីទើបពោលថា «sahajātādīhi vinā anuppattito pacchājātapaccayañca vināva uppattito»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «sahajātādīhi vinā» សេចក្តីថា វៀរចាកបច្ច័យទាំងឡាយដែលជាប់ទាក់ទងនឹងសហជាតបច្ច័យ និងវៀរចាកបច្ច័យទាំងឡាយដែលកាន់យកនូវអរូបធម៌ទាំងពួង។ ម៉្យាងទៀត ការសាបសូន្យមានតែចំពោះបច្ច័យដែលជាប់ទាក់ទងនឹងសហជាតបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ មិនមានដល់បច្ឆាជាតបច្ច័យដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងសហជាតបច្ច័យឡើយ ដើម្បីបង្ហាញហេតុក្នុងទីនេះឯង ព្រះសង្គហការីទើបពោលថា «sahajātādīhi vinā...» ជាដើម។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសង្គហការីបង្ហាញសេចក្តីនេះថា ទោះបីជាបច្ច័យដែលជាប់ទាក់ទងនឹងសហជាតបច្ច័យក៏ដោយ តែបច្ច័យដែលកាន់យកនូវអរូបធម៌ទាំងពួងប៉ុណ្ណោះ ទើបសាបសូន្យ។


17. Navipākepi eseva nayoti nayadassanameva karoti, na ca paccayapaccayuppannasāmaññadassanaṃ. Sukhāya hi adukkhamasukhāya ca vedanāya sampayutte dhamme paṭicca tāhi vedanāhi sampayuttā ahetukakiriyadhammā vicikicchuddhaccasahajātamoho cāti ayañhettha nayoti. Navippayutte ekanti āruppe āvajjanavasena vuttanti idaṃ āvajjanāhetukamohānaṃ vasena vuttanti daṭṭhabbaṃ.

១៧. ពាក្យថា «Navipākepi eseva nayo» នេះ ព្រះសង្គហការីគ្រាន់តែបង្ហាញនូវវិធី (ន័យ) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនបង្ហាញនូវភាពដូចគ្នានៃធម៌ជាបច្ច័យ និងបច្ចយុប្បន្នឡើយ។ ពិស្តារគឺ អាស្រ័យនូវធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយសុខវេទនា និងអទុក្ខមសុខវេទនាហើយ អហេតុកកិរិយាធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយវេទនាទាំងនោះក្តី មោហៈដែលកើតជាមួយវិចិកិច្ឆានិងឧទ្ធច្ចៈក្តី តែងកើតឡើង នេះជាន័យក្នុងនវិបាកបច្ច័យនេះ។ ពាក្យថា «Navippayutte ekaṃ» ក្នុងអរូបភព ទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃការអាវជ្ជនៈ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យនេះទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃអាវជ្ជនចិត្ត និងអហេតុកមោហៈ។


25-37. Anulomapaccanīye yathā kusalattikaṃ, evaṃ gaṇetabbanti hetumūlakādīnaṃ nayānaṃ ekamūlakadvimūlakādivasena ca yojetvā gahetabbatāsāmaññaṃ sandhāya vuttaṃ, na gaṇanasāmaññaṃ. Ito paresupi evarūpesu eseva nayo. Ahetukassa pana cittuppādassātiādi nahetumūlakaṃ sandhāya vuttaṃ, ‘‘ahetukassa pana cittuppādassa mohassa cā’’ti panettha vattabbaṃ. Mohassa cāpi hi ahetukassa adhipatiabhāvato adhipatino nahetumūlake anulomato aṭṭhānanti. Parivattetvāpīti nahetupaccayā naadhipatipaccayā ārammaṇe tīṇīti evaṃ purato ṭhitampi ārammaṇādiṃ pacchato yojetvāti attho.

២៥-៣៧. ពាក្យថា «Anulomapaccanīye yathā kusalattikaṃ, evaṃ gaṇetpabbanti» នេះ ទ្រង់ត្រាស់សំដៅដល់ភាពដូចគ្នានៃការគប្បីរាប់ ដោយផ្សារភ្ជាប់នូវន័យទាំងឡាយមានហេតុមូលកៈជាដើម ដោយអំណាចនៃឯកមូលកៈ និងទ្វិមូលកៈជាដើម មិនមែនសំដៅដល់ភាពដូចគ្នានៃចំនួនលេខឡើយ។ ទោះបីក្នុងពាក្យមានសភាពបែបនេះជាបន្ទាប់ទៅ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ចំណែកឯពាក្យថា «Ahetukassa pana cittuppādassa» ជាដើម មិនមែនទ្រង់ត្រាស់សំដៅដល់នហេតុមូលកន័យឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងបាលីនេះ គួរពោលថា «ahetukassa pana cittuppādassa mohassa cā»។ ព្រោះថា សូម្បីតែមោហៈដែលជាអហេតុកៈ ក៏មិនមានអធិបតីដែរ ហេតុនោះ ការមិនតាំងនៅនៃអធិបតីបច្ច័យក្នុងនហេតុមូលកៈដោយអនុលោម តែងមាន។ ពាក្យថា «Parivattetvāpīti» សេចក្តីថា ផ្សារភ្ជាប់នូវអារម្មណបច្ច័យជាដើម ទោះបីជាតាំងនៅខាងមុខ (តាមលំដាប់បច្ចយុទ្ទេស) ឲ្យទៅនៅខាងក្រោយវិញ ដូចជា «nahetupaccayā naadhipatipaccayā ārammaṇe tīṇi» ដូច្នេះជាដើម។


39. Pañhāvāre domanassaṃ uppajjatīti etena taṃsampayutte dasseti. Upanissayavibhaṅge ‘‘saddhāpañcakesu mānaṃ jappeti diṭṭhiṃ gaṇhātīti kattabbaṃ, avasesesu na kattabba’’nti idaṃ pāṭhagatidassanatthaṃ vuttaṃ, na pana rāgādīhi mānadiṭṭhīnaṃ anuppattito. Kusalattikepi hi rāgādīsu ‘‘mānaṃ jappeti diṭṭhiṃ gaṇhātī’’ti pāḷi na vuttā, ‘‘rāgo doso moho māno diṭṭhi patthanā rāgassa dosassa mohassa mānassa [Pg.240] diṭṭhiyā patthanāya upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.2.53) pana rāgādīnaṃ mānadiṭṭhiupanissayabhāvo vutto. Tathā idhāpi daṭṭhabbanti. ‘‘Sukhāya vedanāya sampayuttena pana cittena gāmaghātaṃ nigamaghātaṃ karotī’’ti somanassasampayuttalobhasahagatacittena gāmanigamaviluppanaṃ sandhāya vuttaṃ.

៣៩. ក្នុងបញ្ហាវារៈ ពាក្យថា «domanassaṃ uppajjati» នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវចិត្តុប្បាទដែលសម្បយុត្តដោយទោមនស្សវេទនានោះ។ ក្នុងឧបនិស្សយវិភង្គ ពាក្យថា «saddhāpañcakesu mānaṃ jappeti diṭṭhiṃ gaṇhātīti kattabbaṃ, avasesesu na kattabba» នេះ ព្រះសង្គីតិការកាចារ្យពោលទុកដើម្បីបង្ហាញនូវលំដាប់នៃព្រះបាលីប៉ុណ្ណោះ មិនមែនព្រោះតែមានះនិងទិដ្ឋិមិនកើតឡើងព្រោះរាគៈជាដើមនោះឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងកុសលតិកៈ ព្រះបាលីថា «mānaṃ jappeti diṭṭhiṃ gaṇhāti» ក្នុងធម៌មានរាគៈជាដើម ក៏ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ទុកដែរ ប៉ុន្តែទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «rāgo doso moho māno diṭṭhi patthanā rāgassa dosassa mohassa mānassa diṭṭhiyā patthanāya upanissayapaccayena paccayo» គឺទ្រង់ត្រាស់នូវភាពជាឧបនិស្សយបច្ច័យនៃរាគៈជាដើម ដល់មានះនិងទិដ្ឋិ។ ក្នុងវេទនាតិកៈនេះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកឯពាក្យថា «Sukhāya vedanāya sampayuttena pana cittena gāmaghātaṃ nigamaghātaṃ karotī» នេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅដល់ការបំផ្លិចបំផ្លាញភូមិនិងនិគម ដោយលោភសហគតចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយសោមនស្ស។


62. Suddhānanti paccayapaccayuppannapadānaṃ anaññattaṃ dasseti. Purejātapacchājātā panettha na vijjanti. Na hi purejātā pacchājātā vā arūpadhammā arūpadhammānaṃ paccayā hontīti ettha purejātāti imasmiṃ tike vuccamānā adhikārappattā sukhāya vedanāya sampayuttādayova arūpadhammānaṃ purejātā hutvā paccayā na honti purejātattābhāvatoti adhippāyo, tathā pacchājātattābhāvato pacchājātā vā hutvā na hontīti.

៦២. ពាក្យថា «Suddhānaṃ» នេះ ព្រះសង្គហការីបង្ហាញនូវភាពមិនខុសគ្នា (ភាពដូចគ្នា) នៃបទជាបច្ច័យ និងបទជាបច្ចយុប្បន្ន។ ពាក្យថា «Purejātapacchājātā panettha na vijjanti. Na hi purejātā pacchājātā vā arūpadhammā arūpadhammānaṃ paccayā honti» ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «purejātā» មានសេចក្តីអធិប្បាយថា នាមក្ខន្ធទាំងឡាយមានធម៌សម្បយុត្តដោយសុខវេទនាជាដើម ដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងវេទនាតិកៈនេះ និងជាធម៌ដល់នូវអធិការៈ មិនមែនជាបច្ច័យដោយកើតមុន (បុរេជាតៈ) ដល់អរូបធម៌ទាំងឡាយឡើយ ព្រោះភាពមិនមាននៃបុរេជាតភាពរបស់ធម៌ទាំងនោះ យ៉ាងណាមិញ ព្រោះភាពមិនមាននៃបច្ឆាជាតភាព ធម៌ទាំងនោះក៏មិនមែនជាបច្ច័យដោយកើតក្រោយ (បច្ឆាជាតៈ) យ៉ាងនោះដែរ។


63-64. Sādhipatiamohavasenāti adhipatibhāvasahitāmohavasenāti attho.

៦៣-៦៤. ពាក្យថា «Sādhipatiamohavasenāti» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃអមោហៈដែលប្រកបដោយភាពជាអធិបតី។


83-87. Nahetupaccayā…pe… naupanissaye aṭṭhāti nahetupaccayā nārammaṇapaccayā naupanissaye aṭṭhāti evaṃ saṅkhipitvā uddharati. Nānākkhaṇikakammapaccayavasena veditabbāti idaṃ ‘‘dukkhāya vedanāya sampayutto sukhāya vedanāya sampayuttassā’’ti etaṃ vajjetvā avasesesu aṭṭhasupi nānākkhaṇikakammapaccayasambhavaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi sahajātapaccayo aṭṭhasupi labbhati, atha kho tīsvevāti.

៨៣-៨៧. ពាក្យថា «Nahetupaccayā…pe… naupanissaye aṭṭha» នេះ ព្រះសង្គហការីសម្រួលសង្ខេបហើយដកស្រង់មកយ៉ាងនេះថា «nahetupaccayā nārammaṇapaccayā…pe… naupanissaye aṭṭha»។ ពាក្យថា «Nānākkhaṇikakammapaccayavasena veditabbā» នេះ ព្រះសង្គហការីពោលសំដៅដល់ការកើតឡើងបាននៃនានាក្ខណិកកម្មបច្ច័យ ក្នុងវារៈទាំង ៨ ដែលនៅសល់ ក្រៅពីវារៈតែមួយគឺ «dukkhāya vedanāya sampayutto sukhāya vedanāya sampayuttassā» នោះចេញ។ ព្រោះថា សហជាតកម្មបច្ច័យ មិនបានក្នុងវារៈទាំង ៨ នោះឡើយ គឺបានតែក្នុងវារៈ ៣ ប៉ុណ្ណោះ។


Vedanāttikavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់វេទនាតិកៈ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


3. Vipākattikavaṇṇanā

៣. ការពន្យល់វិបាកតិកៈ


1-23. Vipākattike vipākadhammaṃ paṭiccāti vipākaṃ dhammaṃ paṭicca. Samāsenapi hi soyevattho vuttoti pāḷiyaṃ samāsaṃ katvā likhitaṃ.

១-២៣. ក្នុងវិបាកតិកៈ ពាក្យថា «vipākadhammaṃ paṭicca» សេចក្តីថា អាស្រ័យនូវវិបាកធម៌ (vipākaṃ dhammaṃ paṭicca)។ ព្រោះថា សូម្បីតែដោយសមាសសព្ទ ក៏សម្តែងនូវសេចក្តីនោះឯង ហេតុនោះ ក្នុងព្រះបាលី ព្រះថេរៈទាំងឡាយទើបសរសេរទុកដោយធ្វើជាសមាសសព្ទ។


24-52. ‘‘Nevavipākanavipākadhammadhammaṃ [Pg.241] paṭicca nevavipākanavipākadhammadhammo uppajjati navipākapaccayā’’ti etassa vibhaṅge ‘‘mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ upādārūpa’’nti ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘kaṭattārūpa’’nti. Taṃ khandhe paṭicca uppajjamānassa mahābhūte paṭicca uppattidassanatthattā na vuttaṃ. Na hettha kaṭattārūpassa khandhe paṭicca uppatti atthi, yassa mahābhūte paṭicca uppatti vattabbā siyā. Pavattiyaṃ pana kaṭattārūpaṃ ‘‘asaññasattānaṃ…pe… mahābhūte paṭicca kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti eteneva dassitaṃ hoti. Evañca katvā asaññasattānaṃ rūpasamānagatikattā nāhārapaccaye ca pavattiyaṃ kaṭattārūpaṃ na uddhaṭaṃ. Tampi hi uppādakkhaṇe āhārapaccayena vinā uppajjatīti uddharitabbaṃ siyāti.

២៤-៥២. ក្នុងវិភង្គនៃពាក្យថា «Nevavipākanavipākadhammadhammaṃ paṭicca nevavipākanavipākadhammadhammo uppajjati navipākapaccayā» នេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះថា «mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ upādārūpaṃ» ប៉ុណ្ណោះ មិនបានត្រាស់ថា «kaṭattārūpaṃ» ឡើយ។ ការមិនត្រាស់ពាក្យនោះ ព្រោះមានប្រយោជន៍ដល់ការបង្ហាញការកើតឡើងនៃចិត្តជរូប ដែលកើតឡើងអាស្រ័យនឹងខន្ធទាំងឡាយ ឲ្យកើតឡើងអាស្រ័យនឹងមហាភូតរូបទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ក្នុងវារៈនេះ ការកើតឡើងនៃកដត្តារូបអាស្រ័យនឹងខន្ធទាំងឡាយ មិនមានឡើយ ដែលជាហេតុនាំឲ្យត្រូវត្រាស់សម្តែងការកើតឡើងរបស់វាអាស្រ័យនឹងមហាភូតរូបនោះ។ ចំណែកឯកដត្តារូបក្នុងបវត្តិកាល ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញហើយដោយពាក្យនេះឯងថា «asaññasattānaṃ…pe… mahābhūte paṭicca kaṭattārūpaṃ upādārūpaṃ»។ កាលបើធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះហើយ ព្រោះភាពមានគតិស្មើដោយរូបនៃអសញ្ញសត្វទាំងឡាយ ក្នុងអាហារបច្ច័យផង ក្នុងបវត្តិកាលផង ព្រះមានព្រះភាគក៏មិនបានដកស្រង់យកកដត្តារូបមកសម្តែងឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីតែកដត្តារូបក្នុងបវត្តិកាលនោះ ក្នុងខណៈដែលកើតឡើង (ឧប្បាទខណៈ) ក៏កើតឡើងដោយវៀរចាកអាហារបច្ច័យដែរ ហេតុនោះ ទើបជាធម៌ដែលគប្បីដកស្រង់មកសម្តែង។


Vipākattikavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់វិបាកតិកៈ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


4. Upādinnattikavaṇṇanā

៤. ការពន្យល់ឧបាទិន្នតិកៈ


15. Upādinnattike anupādinnaanupādāniyaṃ dhammaṃ paṭicca anupādinnaanupādāniyo dhammo uppajjati nādhipatipaccayāti etena sayaṃ adhipatibhūtattā avirahitārammaṇādhipatīsupi adhipati duvidhenapi adhipatipaccayena uppajjatīti na vattabbo, ayametassa sabhāvoti dasseti.

១៥. ក្នុងឧបាទិន្នតិកៈ ពាក្យថា «anupādinnaanupādāniyaṃ dhammaṃ paṭicca anupādinnaanupādāniyo dhammo uppajjati nādhipatipaccayā» នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា ព្រោះខ្លួនឯងជាអធិបតីស្រាប់ សូម្បីក្នុងលោកុត្តរចិត្តុប្បាទទាំងឡាយដែលមិនប្រាសចាកអារម្មណាធិបតីបច្ច័យ ក៏មិនគប្បីពោលថា អធិបតីកើតឡើងដោយអធិបតីបច្ច័យទាំងពីរយ៉ាង (អារម្មណាធិបតី និងសហជាតាធិបតី) ឡើយ នេះជាសភាវៈនៃធម៌នេះ។


72. Upādinnupādāniyo kabaḷīkārāhāro upādinnupādāniyassa kāyassa āhārapaccayena paccayoti ettha kammajānaṃ rūpānaṃ abbhantaragatā ojā tasseva kammajakāyassa rūpajīvitindriyaṃ viya kaṭattārūpānaṃ anupālanupatthambhanavasena paccayo, na janakavasenāti ayamattho aṭṭhakathāyaṃ vutto. Etasmiṃ pana atthe sati upādinnupādāniyo ca anupādinnaanupādāniyo ca dhammā upādinnupādāniyassa dhammassa atthipaccayena paccayo pacchājātindriyanti ettha ‘‘āhāra’’ntipi vattabbaṃ, yadi ca kammajā ojā sakalāparūpānameva āhārapaccayo hoti, evaṃ sati ‘‘upādinnupādāniyo kabaḷīkārāhāro anupādinnupādāniyassa kāyassa āhārapaccayena paccayo’’ti na vattabbaṃ siyā, vuttañcidaṃ, tampi anajjhohaṭāya sasantānagatāya upādinnojāya anupādinnupādāniyassa kāyassa āhārapaccayaṃ sandhāya vuttaṃ. Evañca sati [Pg.242] ‘‘upādinnupādāniyo ca anupādinnaanupādāniyo ca dhammā anupādinnupādāniyassa dhammassa atthipaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.4.85) ayampi pañho pacchājātāhāravasena uddharitabbo siyā, tasmā ajjhohaṭassa upādinnāhārassa lokuttarakkhaṇe abhāvato dumūlakesu paṭhamapañhe ‘‘āhāra’’nti na vuttaṃ. Dutiyapañho ca na uddhaṭo, na itarassa upādinnāhārassa kāmabhave asambhavābhāvatoti ajjhohaṭameva maṇḍūkādisarīragataṃ upādinnāhāraṃ sandhāya ‘‘upādinnupādāniyo kabaḷīkārāhāro upādinnupādāniyassa ca anupādinnupādāniyassa ca kāyassa āhārapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.4.74) vadantānaṃ vādo balavataro. Na hi ajjhohaṭamattāva maṇḍūkādayo kucchivitthataṃ na karonti, na ca balaṃ na upajāyanti, na ca rūpaviseso na viññāyatīti.

៧២. ក្នុងពាក្យថា «Upādinnupādāniyo kabaḷīkārāhāro upādinnupādāniyassa kāyassa āhārapaccayena paccayo» នេះ សេចក្តីអធិប្បាយថា ឱជារូបដែលស្ថិតនៅខាងក្នុងកម្មជរូបទាំងឡាយ តែងជាបច្ច័យដល់កម្មជកាយនោះឯង ដោយអំណាចនៃការតាមថែរក្សានិងឧបត្ថម្ភគាំទ្រដល់កដត្តារូបទាំងឡាយ ដូចជា រូបជីវិតិន្ទ្រិយដែរ មិនមែនជាបច្ច័យដោយអំណាចនៃការបង្កើត (ជនកភាព) ឡើយ នេះជាសេចក្តីដែលពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថា។ ប៉ុន្តែ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងពាក្យថា «upādinnupādāniyo ca anupādinnaanupādāniyo ca dhammā upādinnupādāniyassa dhammassa atthipaccayena paccayo pacchājātindriyaṃ» នេះ ក៏គួរពោលពាក្យថា «អាហារៈ» ផងដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើកម្មជឱជា ជាអាហារបច្ច័យដល់រូបដទៃទាំងឡាយក្នុងកលាបរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ កាលបើដូច្នោះ ព្រះមានព្រះភាគក៏មិនគប្បីត្រាស់ថា «upādinnupādāniyo kabaḷīkārāhāro anupādinnupādāniyassa kāyassa āhārapaccayena paccayo» ឡើយ តែព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ។ ពាក្យនោះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅដល់ភាពជាអាហារបច្ច័យនៃឧបាទិន្នឱជា ដែលមាននៅក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន តែមិនទាន់បានលេបចូលទៅ (មិនទាន់ទំពារលេប) ដល់អនូបាទិន្នុបាទានិយកាយ។ កាលបើដូច្នោះ សូម្បីតែបញ្ហានេះថា «upādinnupādāniyo ca anupādinnaanupādāniyo ca dhammā anupādinnupādāniyassa dhammassa atthipaccayena paccayo» ក៏គប្បីដកស្រង់មកសម្តែងដោយអំណាចនៃបច្ឆាជាតាហារដែរ។ ហេតុនោះ ព្រោះភាពមិនមាននៃឧបាទិន្នអាហារដែលលេបចូលទៅហើយ ក្នុងខណៈនៃលោកុត្តរៈ ក្នុងបញ្ហាទីមួយក្នុងបណ្តាទុកមូលកៈទាំងឡាយ ព្រះមានព្រះភាគទើបមិនត្រាស់ពាក្យថា «អាហារៈ»។ ម្យ៉ាងទៀត បញ្ហាទីពីរ ព្រះអង្គមិនបានដកស្រង់មកសម្តែង ក៏មិនមែនព្រោះភាពមិនមាននៃការមិនកើតឡើងនៃឧបាទិន្នអាហារដទៃក្នុងកាមភពនោះឡើយ។ ហេតុនោះ គំនិតរបស់ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយដែលពោលសំដៅដល់ឧបាទិន្នអាហារដែលនៅក្នុងរាងកាយនៃសត្វមានកង្កែបជាដើមដែលលេបចូលទៅហើយ (តែមិនទាន់ស្លាប់) ថា «upādinnupādāniyo kabaḷīkārāhāro upādinnupādāniyassa ca anupādinnupādāniyassa ca kāyassa āhārapaccayena paccayo» ដូច្នេះ ទើបជាលទ្ធិដែលមានកម្លាំងជាង។ ព្រោះថា មិនមែនជាសត្វមានកង្កែបជាដើមដែលគ្រាន់តែលេបចូលទៅហើយ មិនធ្វើឲ្យពោះប៉ោងធំនោះឡើយ មិនមែនជាមិនបង្កើតកម្លាំងឲ្យកើតឡើងនោះឡើយ និងមិនមែនជាមិនដឹងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃរូបនោះឡើយ (គឺពិតជាធ្វើឲ្យពោះប៉ោង បង្កើតកម្លាំង និងដឹងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃរូបបានពិតប្រាកដ)។


‘‘Anupādinnaanupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa ca anupādinnaanupādāniyassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo sahajātaṃ pacchājāta’’nti (paṭṭhā. 1.4.83) evamādīhi idha vuttehi ekamūlakadukatikāvasānapañhavissajjanehi ‘‘kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo sahajāta’’ntiādinā idha dutiyadukāvasāne viya vissajjanaṃ labbhatīti viññāyati. Sukhāvabodhanatthaṃ pana tattha sahajātavaseneva vissajjanaṃ kataṃ. Paccanīye pana sahajātasseva apaṭikkhepe lābhato, paṭikkhepe ca alābhato sahajātapaccayavaseneva ekamūlakadukāvasānā tattha uddhaṭā, idha panetehi vissajjanehi eko dhammo sahajātādīsu atthipaccayavisesesu anekehipi anekesaṃ dhammānaṃ eko atthipaccayo hotīti dassitaṃ hoti. Eko hi dhammo ekassa dhammassa ekeneva atthipaccayavisesena atthipaccayo hoti, eko anekesaṃ ekenapi anekehipi, tathā aneko ekassa, aneko anekesaṃ samānatte paccayuppannadhammānaṃ, atthipaccayavisesesu pana pañcasu sahajātaṃ purejāteneva saha atthipaccayo hoti, anaññadhammatte pacchājātena ca, na nānādhammatte.

«ធម៌ជាអនុបាទិន្នានុបាទានិយៈ ជាបច្ច័យនៃធម៌ជាឧបាទិន្នុបាទានិយៈផង នៃធម៌ជាអនុបាទិន្នានុបាទានិយៈផង ដោយអត្ថិបច្ច័យ គឺសហជាត និងបច្ឆាជាត» សេចក្តីជាដើមយ៉ាងនេះ ដែលសម្តែងហើយក្នុងឧបាទិន្នតិកៈនេះ ដោយការដោះស្រាយបញ្ហាដែលមានមូលតែមួយ និងមានទីបំផុតដោយទុកៈ និងតិកៈ គួរដឹងថា រមែងបាននូវការដោះស្រាយ ដូចជាក្នុងទីបំផុតនៃទុកៈទីពីរ ក្នុងកុសលតិកៈនេះ ដោយវិធីជាដើមថា «ធម៌ជាកុសល ជាបច្ច័យនៃធម៌ជាកុសលផង នៃធម៌ជាអព្យាក្រឹតផង ដោយអត្ថិបច្ច័យ គឺសហជាត»។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីឱ្យងាយយល់ ក្នុងកុសលតិកៈនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការដោះស្រាយដោយអំណាចនៃសហជាតប្បច្ច័យប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបច្ចនិកៈ កាលបើមិនបដិសេធនូវសហជាតប្បច្ច័យប៉ុណ្ណោះ ព្រោះបាននូវបច្ឆាជាតប្បច្ច័យផង កាលបើបដិសេធ ព្រោះមិនបាននូវបច្ឆាជាតប្បច្ច័យផង ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ដកឡើងនូវបញ្ហាទាំងឡាយដែលមានមូលតែមួយ និងមានទីបំផុតដោយទុកៈ ក្នុងកុសលតិកៈនោះ ដោយអំណាចនៃសហជាតប្បច្ច័យប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯក្នុងឧបាទិន្នតិកៈនេះ ដោយការដោះស្រាយទាំងឡាយនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា ធម៌តែមួយ រមែងជាអត្ថិបច្ច័យតែមួយ ដល់ធម៌ទាំងឡាយច្រើន សូម្បីដោយអត្ថិបច្ច័យពិសេសទាំងឡាយច្រើន ក្នុងចំណោមអត្ថិបច្ច័យពិសេសទាំងឡាយមានសហជាតជាដើម។ ពិតណាស់ ធម៌តែមួយ រមែងជាអត្ថិបច្ច័យដល់ធម៌តែមួយ ដោយអត្ថិបច្ច័យពិសេសតែមួយ, ធម៌តែមួយ រមែងជាអត្ថិបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយច្រើន សូម្បីដោយអត្ថិបច្ច័យពិសេសតែមួយ សូម្បីដោយអត្ថិបច្ច័យពិសេសទាំងឡាយច្រើន, ដូចគ្នាដែរ ធម៌ច្រើន រមែងជាអត្ថិបច្ច័យដល់ធម៌តែមួយ, ធម៌ច្រើន រមែងជាអត្ថិបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយច្រើន កាលបើធម៌ជាបច្ចយុប្បន្នទាំងឡាយមានសភាពស្មើគ្នា, ប៉ុន្តែក្នុងចំណោមអត្ថិបច្ច័យពិសេសទាំង ៥ នោះ សហជាតធម៌ រមែងជាអត្ថិបច្ច័យជាមួយតែនឹងបុរេជាតប្បច្ច័យប៉ុណ្ណោះ កាលបើមិនមែនជាធម៌ដទៃ ក៏ជាអត្ថិបច្ច័យជាមួយបច្ឆាជាតប្បច្ច័យផង មិនមែនកាលបើជាធម៌ផ្សេងគ្នាឡើយ។


Yadi siyā, ‘‘upādinnupādāniyo ca anupādinnaanupādāniyo ca dhammā upādinnupādāniyassa dhammassa atthipaccayena paccayo pacchājātaṃ indriya’’nti ettha ‘‘sahajāta’’ntipi vattabbaṃ siyā. Kammajānañhi bhūtānaṃ sahajātānaṃ [Pg.243] pacchājātānañca lokuttarānaṃ ekakkhaṇe labbhamānānampi eko atthipaccayabhāvo natthi sahajātapacchājātānaṃ nānādhammānaṃ viruddhasabhāvattāti taṃ na vuttanti veditabbaṃ. Evañca katvā paccanīye ca ‘‘naindriye bāvīsā’’ti vuttaṃ. Aññathā hi indriyapaṭikkhepepi sahajātapacchājātavasena tassa pañhassa lābhato ‘‘tevīsā’’ti vattabbaṃ siyāti. Purejātaṃ sahajāteneva saha atthipaccayo hoti, na itarehi, tampi vatthu taṃsahitapurejātameva, na itaraṃ. Kusalattike hi pañhāvāre ‘‘navippayuttapaccayā atthiyā pañcā’’ti (paṭṭhā. 1.1.649) vuttaṃ, sanidassanattike pana ‘‘vippayutte bāvīsā’’ti. Yaṃ pana tattha atthivibhaṅge paccayuddhāre ca timūlakekāvasānaṃ uddhaṭaṃ, taṃ vatthusahitassa ārammaṇapurejātassa sahajātena, saha paccayabhāvatoti pacchājātaṃ āhārindriyeheva, anaññadhammatte ca sahajātena ca, āhāro pacchājātindriyeheva, indriyaṃ pacchājātāhārenāti evametaṃ atthipaccayavibhāgaṃ sallakkhetvā anulome paccanīyādīsu ca labbhamānā pañhā uddharitabbā.

«ប្រសិនបើជាយ៉ាងនោះ ក្នុងវិសជ្ជនាថា «ធម៌ជាឧបាទិន្នុបាទានិយៈផង ធម៌ជាអនុបាទិន្នានុបាទានិយៈផង ជាបច្ច័យនៃធម៌ជាឧបាទិន្នុបាទានិយៈ ដោយអត្ថិបច្ច័យ គឺបច្ឆាជាត និងឥន្ទ្រិយ» នេះ ពាក្យថា «សហជាត» ក៏គួរពោលផងដែរ។ ពិតណាស់ សូម្បីកាលបើបានក្នុងខណៈតែមួយ នៃមហាភូតរូបទាំងឡាយដែលកើតអំពីកម្មជាសហជាតធម៌ និងនាមខន្ធទាំងឡាយជាលោកុត្តរៈដែលកើតជាបច្ឆាជាតធម៌ ភាពជាអត្ថិបច្ច័យតែមួយ រមែងមិនមាន ព្រោះធម៌ទាំងឡាយផ្សេងគ្នា គឺសហជាតធម៌ និងបច្ឆាជាតធម៌ មានសភាវៈផ្ទុយគ្នា ហេតុនោះ គួរដឹងថា ព្រះមានព្រះភាគមិនទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងបច្ចនិកៈ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ក្នុងនឥន្ទ្រិយ មាន ២២»។ ពិតណាស់ បើមិនដូច្នោះទេ សូម្បីកាលបើបដិសេធឥន្ទ្រិយប្បច្ច័យ ដោយអំណាចនៃសហជាតប្បច្ច័យ និងបច្ឆាជាតប្បច្ច័យ ព្រោះបាននូវបញ្ហានោះ ក៏គួរពោលថា «២៣» យ៉ាងនេះ។ បុរេជាតធម៌ រមែងជាអត្ថិបច្ច័យជាមួយតែនឹងសហជាតធម៌ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាមួយធម៌ដទៃឡើយ សូម្បីបុរេជាតធម៌នោះ ក៏ជាវត្ថុបុរេជាត និងអារម្មណបុរេជាតដែលកើតជាមួយវត្ថុបុរេជាតនោះប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាធម៌ដទៃឡើយ។ ពិតណាស់ ក្នុងបញ្ហាវារៈនៃកុសលតិកៈ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ក្នុងនវិប្បយុត្តប្បច្ច័យ មានអត្ថិប្បច្ច័យ ៥» ចំណែកឯក្នុងសនិទស្សនតិកៈ ត្រាស់ថា «ក្នុងវិប្បយុត្ត មាន ២២»។ ម្យ៉ាងទៀត ការដោះស្រាយណាដែលមានមូល ៣ និងមានទីបំផុតតែមួយ ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ដកឡើងក្នុងអត្ថិវិភង្គ និងបច្ចយុទ្ធារៈក្នុងសនិទស្សនតិកៈនោះ គួរដឹងថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ដកឡើងហើយ ព្រោះភាពជាបច្ច័យនៃអារម្មណបុរេជាតដែលកើតជាមួយវត្ថុបុរេជាត ជាមួយសហជាតត្ថិប្បច្ច័យ ឯបច្ឆាជាតធម៌ រមែងជាអត្ថិបច្ច័យជាមួយតែនឹងអាហារត្ថិ និងឥន្ទ្រិយត្ថិប៉ុណ្ណោះ កាលបើមិនមែនជាធម៌ដទៃ ក៏ជាមួយសហជាតត្ថិផង អាហារធម៌ រមែងជាអត្ថិបច្ច័យជាមួយតែនឹងបច្ឆាជាតត្ថិ និងឥន្ទ្រិយត្ថិប៉ុណ្ណោះ ឥន្ទ្រិយធម៌ រមែងជាអត្ថិបច្ច័យជាមួយតែនឹងបច្ឆាជាតត្ថិ និងអាហារត្ថិប៉ុណ្ណោះ កាលបើកំណត់ដឹងនូវសេចក្តីចែកនៃអត្ថិបច្ច័យយ៉ាងនេះហើយ គួរដកឡើងនូវបញ្ហាទាំងឡាយដែលបានក្នុងអនុលោម និងបច្ចនិកៈជាដើម។»


Upādinnattikavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានៃឧបាទិន្នតិកៈ ចប់ហើយ។


6. Vitakkattikavaṇṇanā

៦. ការពណ៌នានៃវិតក្កតិកៈ


22. Vitakkattike paṭiccavārānulome adhipatiyā tevīsāti sattasu mūlakesu yathākkamaṃ satta pañca tīṇi ekaṃ tīṇi tīṇi ekanti evaṃ tevīsa, aññamaññe aṭṭhavīsa satta pañca pañca tīṇi cattāri tīṇi ekanti evaṃ, purejāte ekādasa tīṇi cattāri dve dutiyatatiyadumūlakesu ekaṃ ekanti evaṃ, tathā āsevane. Aññāni gaṇanāni hetuārammaṇasadisāni.

២២. ក្នុងបដិច្ចវារៈ អនុលោម នៃវិតក្កតិកៈ ក្នុងអធិបតិប្បច្ច័យ មាន ២៣ គឺក្នុងមូលកៈទាំង ៧ តាមលំដាប់ មាន ៧, ៥, ៣, ១, ៣, ៣, ១ រួមជា ២៣ យ៉ាងនេះ, ក្នុងអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ មាន ២៨ គឺ ៧, ៥, ៥, ៣, ៤, ៣, ១ រួមជា ២៨ យ៉ាងនេះ, ក្នុងបុរេជាតប្បច្ច័យ មាន ១១ គឺ ៣, ៤, ២ និងក្នុងទុតិយទុម្ភូលកៈ និងតតិយទុម្ភូលកៈ មាន ១ និង ១ រួមជា ១១ យ៉ាងនេះ, ក្នុងអាសេវនប្បច្ច័យ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ការរាប់ទាំងឡាយដទៃទៀត ស្មើនឹងហេតុប្បច្ច័យ និងអារម្មណប្បច្ច័យ។


31. Paccanīye nādhipatipaccaye paṭhamapañhe ‘‘avitakkavicāramatte khandhe paṭicca avitakkavicāramattā adhipatī’’ti vatvā puna ‘‘vipākaṃ avitakkavicāramattaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭiccā’’tiādinā vissajjanaṃ kataṃ, na pana avisesena. Kasmā? Vipākavajjānaṃ avitakkavicāramattakkhandhānaṃ ekantena sādhipatibhāvato[Pg.244]. Vipākānaṃ pana lokuttarānameva sādhipatibhāvo, na itaresanti te visuṃ niddhāretvā vuttā. Lokuttaravipākādhipatissa cettha purimakoṭṭhāseyeva saṅgaho veditabbo.

៣១. ក្នុងបច្ចនិកៈ នអធិបតិប្បច្ច័យ ក្នុងបញ្ហាទីមួយ កាលត្រាស់ថា «អាស្រ័យនូវខន្ធទាំងឡាយជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ ធម៌ជាអធិបតីជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ រមែងកើតឡើង» ហើយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការដោះស្រាយជាថ្មីម្តងទៀត ដោយបាលីជាដើមថា «អាស្រ័យនូវខន្ធមួយជាវិបាកជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ» ប៉ុន្តែមិនមែនទ្រង់ធ្វើការដោះស្រាយដោយមិនចំពោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះខន្ធទាំងឡាយជាអវិតក្កវិចារមត្តៈដែលវៀរចាកវិបាក រមែងមានសភាពប្រកបដោយអធិបតីដោយចំណែកមួយ។ ប៉ុន្តែ ភាពជាសភាពប្រកបដោយអធិបតីនៃវិបាកទាំងឡាយ រមែងមានដល់លោកុត្តរវិបាកទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានដល់វិបាកដទៃឡើយ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ដោយឡែកពីគ្នា។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបញ្ហានេះ គួរដឹងការសង្គ្រោះនូវលោកុត្តរវិបាកជាអធិបតី ក្នុងចំណែកខាងដើមប៉ុណ្ណោះ។


38. Nāsevanamūlake avitakkavicāramattaṃ vipākena saha gacchantenāti etaṃ mūlaṃ avitakkavicāramattaavitakkavicārapadehi avitakkehi saha yojentena napurejātasadisaṃ pāḷigamanaṃ kātabbanti vuttaṃ hoti. Sadisatā cettha yebhuyyena visadisatā ca daṭṭhabbā. Tattha hi āruppe avitakkavicāramattaṃ idha vipākaṃ avitakkavicāramattantiādi yojetabbanti ayamettha viseso. Idañca nāsevanavibhaṅgānantaraṃ likhitabbaṃ, na jhānānantaraṃ, kesuci potthakesu likhitaṃ.

៣៨. ក្នុងនអាសេវនមូលកៈ ពាក្យថា «ធម៌ជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ ទៅជាមួយវិបាក» នេះ សេចក្តីថា កាលផ្សំមូលនេះ ជាមួយអវិតក្កបទទាំងឡាយ គឺអវិតក្កវិចារមត្តបទ និងអវិតក្កវិចារបទ មិនគួរធ្វើដំណើរទៅនៃបាលីឱ្យដូចជានបុរេជាតប្បច្ច័យឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងនបុរេជាត និងនអាសេវនប្បច្ច័យនេះ គួរដឹងនូវភាពដូចគ្នាដោយច្រើន និងភាពខុសគ្នាផងដែរ។ ពិតណាស់ ក្នុងនបុរេជាតប្បច្ច័យនោះ គួរផ្សំពាក្យថា «ធម៌ជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ ក្នុងអរូបភព» ចំណែកឯក្នុងនអាសេវនប្បច្ច័យនេះ គួរផ្សំពាក្យជាដើមថា «វិបាកជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ» នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងទីនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីនេះ គួរតែសរសេរក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីនអាសេវនវិភង្គ មិនគួរសរសេរក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីឈានឡើយ សូម្បីតែមានសរសេរទុកក្នុងសៀវភៅខ្លះក៏ដោយ។


Paccayavāre paṭhamaghaṭane pavattipaṭisandhiyoti dumūlakesu paṭhame sattasupi pañhesu pavattiñca paṭisandhiñca yojetvāti vuttaṃ hoti.

ក្នុងបច្ចយវារៈ ក្នុងការផ្សំគ្នាទីមួយ ពាក្យថា «ក្នុងបវត្តិកាល និងបដិសន្ធិកាល» នេះ សេចក្តីថា ក្នុងចំណោមការផ្សំគ្នាដែលមានមូលពីរ ក្នុងមូលទីមួយ ក្នុងបញ្ហាទាំង ៧ គួរផ្សំទាំងបវត្តិកាល និងបដិសន្ធិកាលចូលគ្នា។


49. Paccanīye sattasu ṭhānesu satta mohā uddharitabbā mūlapadesu evāti savitakkasavicārādipadesu mūlapadameva avasānabhāvena yesu pañhesu yojitaṃ, tesu sattasu pañhesu satta mohā uddharitabbāti attho.

៤៩. ក្នុងបច្ចនិកៈ ក្នុងទីទាំង ៧ គួរដកឡើងនូវមោហៈទាំង ៧ ក្នុងមូលបទទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីថា ក្នុងចំណោមបទទាំងឡាយមានសវិតក្កសវិចារៈជាដើម មូលបទនោះឯងដែលគេផ្សំជាទីបំផុតក្នុងបញ្ហាទាំងឡាយណា ក្នុងបញ្ហាទាំង ៧ នោះ គួរដកឡើងនូវមោហៈទាំង ៧ នេះជាអត្ថន័យ។


Pañhāvārapaccanīye ‘‘avitakkavicāramatto dhammo avitakkavicāramattassa dhammassa ārammaṇasahajātaupanissayakammapaccayena paccayo’’ti kesuci potthakesu pāṭho dissati, upanissayena pana saṅgahitattā ‘‘kammapaccayena paccayo’’ti na sakkā vattuṃ. Upādinnattikapañhāvārapaccanīye hi ‘‘anupādinnaanupādāniyo dhammo anupādinnaanupādāniyassa dhammassa sahajātaupanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.4.58, 62) ettakameva vuttaṃ. Parittattikapañhāvārapaccanīye ca ‘‘mahaggato dhammo mahaggatassa dhammassa ārammaṇasahajātaupanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.57, 65, 73) ettakameva vuttanti. Ettakameva ca avitakkavicāramattaṃ kammaṃ appamāṇaṃ mahaggatañca, tañca dubbalaṃ na hotīti etehiyeva vacanehi viññāyatīti.

ក្នុងបញ្ហាវារបច្ចនិកៈ មានបាឋៈក្នុងសៀវភៅខ្លះឃើញថា «ធម៌ជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ ជាបច្ច័យនៃធម៌ជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ ដោយអារម្មណ សហជាត ឧបនិស្សយ និងកម្មប្បច្ច័យ» ប៉ុន្តែ ព្រោះកម្មប្បច្ច័យត្រូវបានសង្គ្រោះដោយឧបនិស្សយប្បច្ច័យហើយ ហេតុនោះ មិនគួរពោលថា «ជាបច្ច័យដោយកម្មប្បច្ច័យ» ឡើយ។ ពិតណាស់ ព្រោះក្នុងបញ្ហាវារបច្ចនិកៈនៃឧបាទិន្នតិកៈ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះថា «ធម៌ជាអនុបាទិន្នានុបាទានិយៈ ជាបច្ច័យនៃធម៌ជាអនុបាទិន្នានុបាទានិយៈ ដោយសហជាត និងឧបនិស្សយប្បច្ច័យ» និងក្នុងបញ្ហាវារបច្ចនិកៈនៃបរិត្តតិកៈ ក៏ត្រាស់ត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះថា «ធម៌ជាមហគ្គតៈ ជាបច្ច័យនៃធម៌ជាមហគ្គតៈ ដោយអារម្មណ សហជាត និងឧបនិស្សយប្បច្ច័យ» យ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត កម្មជាអវិតក្កវិចារមត្តៈមានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ គឺអប្បមាណកម្ម និងមហគ្គតកម្ម ហើយកម្មនោះ ក៏មិនមែនជាកម្មទន់ខ្សោយឡើយ គួរដឹងសេចក្តីនេះ ដោយពាក្យទាំងឡាយនេះឯង។


Vitakkattikavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានៃវិតក្កតិកៈ ចប់ហើយ។


8. Dassanenapahātabbattikavaṇṇanā

៨. ការពណ៌នានៃទស្សនេនបហាតព្វតិកៈ


Dassanenapahātabbattike [Pg.245] dassanena pahātabbo dhammo bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ekenapi paccayena paccayo na hotīti idaṃ paṭiccasamuppādavibhaṅge vicāritanayena vicāretabbanti.

ក្នុងទស្សនេនបហាតព្វតិកៈ សេចក្តីថា «ធម៌ដែលត្រូវលះដោយទស្សនៈ មិនមែនជាបច្ច័យនៃធម៌ដែលត្រូវលះដោយភាវនា សូម្បីដោយបច្ច័យមួយឡើយ» នេះ គួរពិចារណាដោយវិធីដែលបានពិចារណាហើយក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គ។


Dassanenapahātabbattikavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានៃទស្សនេនបហាតព្វតិកៈ ចប់ហើយ។


Pucchāgaṇanagāthāyo

គាថាបង្ហាញការរាប់បញ្ហា


Kusalādi ekakattaya-mathādi antena majjhimantena;

Ādi ca majjhena dukā, tayo tikeko ca viññeyyo.

គប្បីដឹងនូវពួកនៃឯកកៈ ៣ មានកុសលបទជាដើម, ទុកៈ ៣ គឺ បទខាងដើមផ្សំជាមួយបទខាងចុង, បទកណ្តាលផ្សំជាមួយបទខាងចុង, និងបទខាងដើមផ្សំជាមួយបទកណ្តាល, និងតិកៈតែមួយ។


Tesvekekaṃ mūlaṃ katvā, taṃ sattasattakā pucchā;

Ekekapaccaye yathā, bhavanti ekūnapaññāsa.

ក្នុងចំណោមឯកកៈ ទុកៈ និងតិកៈទាំងនោះ កាលធ្វើមួយៗឱ្យជាមូល បញ្ហាទាំងឡាយមាន ៧ គុណនឹង ៧ ក្នុងបច្ច័យមួយៗ តាមលំដាប់ រមែងមាន ៤៩។


Chasattatādhikasataṃ, sahassamekañca suddhike pucchā;

Esa ca nayonulome, paccanīye cāti nāññattha.

ក្នុងសុទ្ធិកន័យ មានបញ្ហា ១០៧៦, វិធីនេះ រមែងបានក្នុងបច្ចយានុលោម និងបច្ចយប្បច្ចនិកៈ មិនមែនបានក្នុងន័យដទៃឡើយ។


Rāsiguṇitassa rāsissaḍḍhaṃ, saha rāsikassa piṇḍo so;

Rāsissa vā sahekassaḍḍhaṃ, puna rāsinā guṇitaṃ.

ពាក់កណ្តាលនៃរាសិ (គឺ ២៤ បច្ច័យ) ដែលគុណនឹងរាសិ រួមជាមួយរាសិ នោះជាចំនួនរួម, មួយយ៉ាងទៀត ពាក់កណ្តាលនៃរាសិ រួមជាមួយពាក់កណ្តាលនៃរាសិមួយ ដែលគុណនឹងរាសិជាថ្មីម្តងទៀត។


Iti hetumūlakāduka-tikādayo chacca sattatisatā dve;

Catuvīsatettha pucchā, aḍḍhuḍḍhasahassanahutañca.

ហេតុនោះ វារៈទាំងឡាយមានទុកតិកៈជាដើម ដែលមានហេតុប្បច្ច័យជាមូល រមែងមាន ២៧៦, ក្នុងវារៈទាំងនេះ មានបញ្ហា ២៤ និង ១៣៥០០។


Tāsaṃ yasmā suddhika-nayo na paccekapaccaye tasmā;

Catuvīsatiguṇitānaṃ, sasuddhikānaṃ ayaṃ gaṇanā.

ព្រោះក្នុងបច្ច័យមួយៗ មិនបាននូវសុទ្ធិកន័យឡើយ ហេតុនោះ ការរាប់នេះ នៃបញ្ហាទាំងឡាយរួមទាំងសុទ្ធិកន័យ ដែលគុណនឹង ២៤ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ។


Lakkhattayaṃ dvinahutaṃ, pañca sahassāni satta ca satāni;

Dvāpaññāsā etā, anulome piṇḍitā pucchā.

មាន ៣ សែន ២ ម៉ឺន ៥ ពាន់ ៧ រយ ៥២ នេះជាបញ្ហារួមគ្នាក្នុងអនុលោម។


Anulomasadisagaṇanā, bhavanti pucchānaye ca paccanīye;

Hāpetvā pana sese, nayadvaye suddhike laddhā.

ការរាប់ស្មើនឹងអនុលោម រមែងមានក្នុងវិធីនៃបញ្ហាក្នុងបច្ចនិកៈ ប៉ុន្តែ ក្នុងន័យ ២ ដែលសេសសល់ គប្បីដកចេញនូវបញ្ហាដែលបានក្នុងសុទ្ធិកន័យ ហើយរាប់ចុះ។


Chappaññāsa bhavanti pucchā, chasatasahitañca lakkhaterasakaṃ;

Pucchānayesu gaṇitā, paṭiccavāre catūsvapi.

រមែងមានបញ្ហា ១ លាន ៣ សែន ៦ រយ ៥៦ ដែលរាប់ក្នុងវិធីនៃបញ្ហាទាំងឡាយ សូម្បីក្នុងបដិច្ចវារៈទាំង ៤។


Sattahi [Pg.246] guṇitā kusalattike dvayaṃ, navutiñceva pañcasatā;

Cattāri sahassāni ca, tathekanavute ca lakkhakā.

កាលគុណនឹង ៧ ក្នុងកុសលតិកៈ រមែងមាន ២, ៩០, ៥ រយ, ៤ ពាន់ និង ៩១ សែន (រួមជា ៩១០៤៥៩២)។


Nādvāvīsati guṇitā, tikesu sabbesu vīsati ca koṭi;

Lakkhattayaṃ sahassaṃ, catuvīsati cāpi viññeyyā.

កាលគុណនឹង ២២ ក្នុងតិកៈទាំងឡាយទាំងអស់ គប្បីដឹងថាមាន ២០ កោដិ ៣ សែន ១ ពាន់ និង ២៤។


Tikapaṭṭhānaṃ.

តិកបដ្ឋាន ចប់ហើយ។


Ekakapaccaye pana, nava nava katvā sasoḷasadvisataṃ;

Hetudukapaṭhamavāre, paṭhamanaye suddhike pucchā.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបច្ច័យមួយៗ កាលធ្វើជា ៩ និង ៩ រមែងមាន ២១៦ ជាបញ្ហាក្នុងសុទ្ធិកន័យទីមួយ ក្នុងវារៈទីមួយនៃហេតុទុកៈ។


Hetādimūlakanaye-svekekasmiṃ dukādibhedayute;

Caturāsīticatusata-sahitaṃ sahassadvayaṃ pucchā.

ក្នុងចំណោមន័យទាំងឡាយមានហេតុជាដើមជាមូល ក្នុងន័យមួយៗ ដែលប្រកបដោយសេចក្តីប្លែកមានទុកៈជាដើម រមែងមានបញ្ហា ២៤៨៤។


Tā catuvīsatiguṇitā, sasuddhikā ettha honti anulome;

Dvattiṃsaṭṭhasatādhika-sahassanavakaḍḍhalakkhakā.

បញ្ហាទាំងនោះរួមទាំងសុទ្ធិកន័យ កាលគុណនឹង ២៤ ក្នុងអនុលោមនេះ រមែងមាន ៥៩៨៣២។


Evaṃ paccanīye dve, suddhikarahitā catūsvato honti;

Channavutaṭṭhasataṭṭha-tiṃsasahassadvilakkhakāni.

ក្នុងបច្ចនិកៈ ក៏ដូច្នោះដែរ ហេតុនោះ ក្នុងន័យទាំង ៤ កាលវៀរចាកសុទ្ធិកន័យទាំងពីរ រមែងមាន ២៣៨៨៩៦។


Tā pana sattaguṇā dve, sattatisatadvayaṃ sahassāni;

Dvāsattati honti tato, soḷasa lakkhāni hetuduke.

ម្យ៉ាងទៀត បញ្ហាទាំងនោះ កាលគុណនឹង ៧ ក្នុងហេតុទុកៈ រមែងមាន ២, ៧០, ២ រយ, ៧២ ពាន់ និង ១៦ សែន (រួមជា ១៦៧២២៧២)។


Tā sataguṇā dukasate, satadvayaṃ sattavīsati sahassā;

Dvāsattatilakkhāni ca, soḷasakoṭi tato pucchā.

បញ្ហាទាំងនោះ កាលគុណនឹង ១០០ ក្នុងទុកៈ ១០០ រមែងមានបញ្ហា ២ រយ, ២៧ ពាន់, ៧២ សែន និង ១៦ កោដិ (រួមជា ១៦៧២២៧២០០)។


Dukapaṭṭhānaṃ.

ទុកបដ្ឋាន ចប់ហើយ។


Dukatikapaṭṭhāne tika-pakkhepo hoti ekamekaduke;

Tassa chasaṭṭhiguṇena te, chasaṭṭhisataṃ dukā honti.

ក្នុងទុកតិកបដ្ឋាន ការបញ្ចូលតិកៈ រមែងមានក្នុងទុកៈមួយៗ កាលគុណទុកៈនោះនឹង ៦៦ ទុកៈទាំងនោះ រមែងមាន ៦៦០០។


Hetudukaladdhapucchā, guṇitā tehi ca honti tikapadameva;

Dukapaṭṭhāne pucchā, tāsaṃ gaṇanā ayaṃ ñeyyā.

បញ្ហាទាំងឡាយដែលបានក្នុងហេតុទុកៈ កាលគុណនឹងទុកៈទាំងនោះ រមែងមានតិកបទប៉ុណ្ណោះ ជាបញ្ហាក្នុងទុកបដ្ឋាន ការរាប់នៃបញ្ហាទាំងនោះ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ។


Dvāpaññāsa satāni ca, naveva nahutāni nava ca saṭṭhiñca;

Lakkhāni tīhi sahitaṃ, sataṃ sahassañca koṭinaṃ.

គឺមាន ៥២ រយ, ៩ ម៉ឺន, ៦៩ សែន រួមជាមួយ ១១០៣ កោដិ។


Dukatikapaṭṭhānaṃ.

ទុកតិកបដ្ឋាន ចប់ហើយ។


Tikadukapaṭṭhāne [Pg.247] tika-mekekaṃ dvisatabhedanaṃ katvā;

Dvāvīsadvisataguṇā, ñeyyā kusalattike laddhā.

ក្នុងតិកទុកបដ្ឋាន កាលធ្វើតិកៈមួយៗ ឱ្យមានសេចក្តីប្លែកជា ២០០ គប្បីដឹងនូវបញ្ហាទាំងឡាយដែលបានក្នុងកុសលតិកៈ កាលគុណនឹង ២២ និង ២០០ យ៉ាងនេះ។


Pucchā aṭṭhasatādhika-catusahassadvilakkhayuttānaṃ;

Koṭīnaṃ chakkamatho, koṭisahassāni cattāri.

សេចក្តីសួរទាំងឡាយ (ក្នុងតិកទុកបដ្ឋាន) គប្បីដឹងថា មាន ៤ ពាន់កោដិ និង ៦ កោដិ ព្រមទាំង ២ សែន និង ៤ ពាន់ ៨ រយ។


Tikadukapaṭṭhānaṃ.

ចប់ តិកទុកបដ្ឋាន។


Tikatikapaṭṭhāne, tesaṭṭhividhekekabhedanā tu tikā;

Tehi ca guṇitā kusala-ttikapucchāpi honti pucchā tā.

ក្នុងតិកតិកបដ្ឋាន ពួកតិកៈដែលប្លែកគ្នាដោយតិកបទមួយៗ មាន ៦៣ ប្រការ។ សូម្បីតែសេចក្តីសួរក្នុងកុសលតិកៈ ក៏គុណនឹងពួកតិកៈទាំងនោះ (ដែលមាន ៦៣ ប្រការនីមួយៗ) សេចក្តីសួរទាំងនោះ ក៏មានចំនួន...


Dvādasa pañcasatā catu-saṭṭhisahassāni navuti cekūnā;

Lakkhānamekasaṭṭhi, dvādasasatakoṭiyo ceva.

គឺ ១,២០០ កោដិ និង ៦១ កោដិ ព្រមទាំង ៨៩ សែន ៦ ម៉ឺន ៤ ពាន់ ៥ រយ ១២។


Tikatikapaṭṭhānaṃ.

ចប់ តិកតិកបដ្ឋាន។


Dvayahīnadvayasataguṇo, ekeko dukaduke tehi;

Hetuduke laddhā saṅkhya-bhedehi ca vaḍḍhitā pucchā.

ក្នុងទុកទុកបដ្ឋាន ទុកៈមួយៗ ត្រូវគុណនឹង ២០០ ថយ ២ (គឺ ១៩៨)។ សេចក្តីសួរទាំងឡាយដែលបានក្នុងហេតុទុកៈ ត្រូវបានចម្រើនឡើងដោយពួកទុកៈទាំងនោះ ដែលមានចំណែកនៃចំនួនប្លែកៗគ្នា។


Chasatayutāni pañcā-sītisahassāni lakkhanavakañca;

Ekādasāpi koṭi, puna koṭisatāni tettiṃsa.

មានចំនួន ៣,៣០០ កោដិ និង ១១ កោដិ ព្រមទាំង ៩ សែន ៨ ម៉ឺន ៥ ពាន់ ៦ រយ។


Dukadukapaṭṭhānaṃ.

ចប់ ទុកទុកបដ្ឋាន។


Sampiṇḍitā tu pucchā, anulome chabbidhepi paṭṭhāne;

Chattiṃsatisatasahassa-ṭṭhakayutasattanahutāni.

ចំណែកឯសេចក្តីសួរដែលរួមបញ្ចូលគ្នាក្នុងបដ្ឋានទាំង ៦ ប្រការ ផ្នែកអនុលោម មានចំនួន ៧ ណហុតៈ ព្រមទាំង ៨ ពាន់ ៣ រយ ៣៦


Lakkhāni chacca cattā-līseva navātha koṭiyo dasa ca;

Sattakoṭisatehi ca, koṭisahassāni nava honti.

និង ៤៦ សែន មួយវិញទៀត មាន ៩,០០០ កោដិ ៧០០ កោដិ ១០ កោដិ និង ៩ កោដិ។


Tā catuguṇitā pucchā, catuppabhede samantapaṭṭhāne;

Catucattālīsasatattayaṃ, sahassāni terasa ca.

សេចក្តីសួរទាំងនោះ កាលបើគុណនឹង ៤ ក្នុងសមន្តបដ្ឋានដែលមានប្រការ ៤ គឺមានចំនួន ១៣ ពាន់ ៣ រយ ៤៤...


Sattāsīti [Pg.248] ca lakkhānaṃ, koṭīnañca sattasattatiyo;

Hontiṭṭhasatāniṭṭha-tiṃsasatasahassāni iti gaṇanā.

និង ៨៧ សែន ព្រមទាំង ៧៧ កោដិ ៨ រយកោដិ និង ៣៨ សែនកោដិ នេះជាការរាប់សេចក្តីសួរ ដូច្នេះ។


Paṭṭhānassa pucchāgaṇanagāthā.

គាថាបង្ហាញពីការរាប់ចំនួនសេចក្តីសួរនៃបដ្ឋាន។


Paṭṭhānapakaraṇa-mūlaṭīkā samattā.

មូលដីកានៃបដ្ឋានបករណ៍ ចប់បរិបូណ៌។


Iti bhadantaānandācariyakena katā līnatthapadavaṇṇanā

លីនត្ថបទវណ្ណនា ដែលធ្វើឡើងដោយព្រះភទន្តអានន្ទាចារ្យ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


Abhidhammassa mūlaṭīkā samattā.

មូលដីកានៃព្រះអភិធម្ម ចប់បរិបូណ៌។


한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi