Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

භාග්‍යවත් වූ, අර්හත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

Abhidhammapiṭake

අභිධර්ම පිටකයෙහි

Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā

ධම්මසංගණී අනුටීකාව

Vīsatigāthāvaṇṇanā

විසි ගාථා වර්ණනාව

1. Abhidhammasaṃvaṇṇanāya [Pg.1] atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo tassā ādigāthāya tāva payojanasambandhābhidhānapubbaṅgamaṃ atthaṃ niddhārento uḷārajjhāsayānaṃ nisammakārīnaṃ paṭipatti paresaṃ vividhahitasukhanipphādanappayojanāti ācariyassāpi dhammasaṃvaṇṇanāya ādimhi satthari nipaccakārassa antarāyavisosanatthatā viya satthari dhamme ca paresaṃ accantasukhappaṭilābhasaṃvattaniyasaddhāratanuppādanatthatāpi siyāti dassetuṃ ‘‘dhammasaṃvaṇṇanāya’’ntiādimāha. Tattha yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyesu apatamāne dhāretīti dhammoti sāmaññavacanopi dhamma-saddo saddantarasannidhānena idha pariyattivisesavisayo. Saṃvaṇṇīyati attho etāyāti saṃvaṇṇanā, aṭṭhakathā.

1. අභිධර්ම සංවර්ණනාවෙහි (අටුවාවෙහි) අර්ථය විස්තර කිරීමට කැමති වූ ආචාර්යවරයා, එහි මුල් ගාථාවෙන්ම ප්‍රථමයෙන් ප්‍රයෝජනය, සම්බන්ධය සහ නාමය (අභිධාන) දක්වමින් අර්ථය තීරණය කරයි. උදාර අදහස් ඇති, විමසා කටයුතු කරන්නන්ගේ පිළිපැදීම අන් අයට විවිධ හිතසුව පිණිස පවතින්නා සේම, ආචාර්යවරයා ද ධර්ම වර්ණනාව ආරම්භයේදී ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි දක්වන යටහත් පැවැත්ම (නමස්කාරය), අන්තරායන් දුරු කරගැනීම පිණිස මෙන්ම, ශාස්තෘන් වහන්සේ සහ ධර්මය කෙරෙහි අන් අයට අතිශය සැපය ලබා දීමට හේතු වන ශ්‍රද්ධා රත්නය ඇති කිරීම පිණිස ද වන්නේ යැයි දැක්වීමට 'ධම්මසංවණ්ණනාය' යනාදිය පැවසූහ. එහි 'ධර්ම' යන සාමාන්‍ය වචනය වුවද, මෙහිදී වෙනත් වචනවල සමීප බව නිසා පර්යාප්ති ධර්මය (බුද්ධ වචනය) යන විශේෂ අර්ථය ගනියි. මෙයින් අර්ථය වර්ණනා කරනු ලබන හෙයින් 'සංවර්ණනාව' නම් වේ, එනම් අටුවාවයි.

Tividhayānamukhena vimuttidhammaṃ yathārahamanusāsatīti satthā. Paṇamanaṃ paṇāmo, kāyavācācittehi satthu guṇaninnatā. Kiriyā karaṇaṃ, paṇāmassa karaṇaṃ paṇāmakaraṇaṃ, vandanāpayogo. So ca kiñcāpi ‘‘idāni adhippetaṃ paṇāmaṃ karonto’’tiādinā ‘‘tassa pāde namassitvā’’tiādikassa adhippetapaṇāmabhāvaṃ dassessati, ‘‘karuṇā viyā’’tiādikassa pana sabbassa thomanāvasena vuttassapi vasena veditabbo. So hi satthu mahākaruṇādiguṇavisesakittanavasena pavatto mahākaruṇādiguṇavisesāvinābhāvinā saṃvaṇṇiyamānasaṃvaṇṇanādhammavibhāvitena dhammassa svākkhātabhāvena svākkhātadhamme satthari [Pg.2] anuppannasaddhānaṃ saddhājananāya, uppannasaddhānañca bhiyyobhāvāya hoti. Satthuno ca aviparītadhammadesanabhāvena avitathadesanābhūte dhammeti etena satthuno mahākaruṇādiguṇānaṃyeva ca phalavisesanipphādanasamatthatāya pasādāvahataṃ āha. Dhammena hi satthusiddhi, satthārā ca dhammasiddhi, dhammasampattiyāpi satthuguṇatāya satthuguṇavibhāvanena sampajjatīti.

ත්‍රිවිධ යාන මාර්ගයෙන් විමුක්ති ධර්මය උචිත පරිදි අනුශාසනා කරන හෙයින් 'ශාස්තෘ' නම් වේ. 'පණාමය' යනු වැඳීමයි; එනම් කය, වචනය සහ සිතින් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණ කෙරෙහි නැඹුරු වීමයි. පණාමය සිදු කිරීම 'පණාමකරණ' නම් වේ, එනම් වැඳීමේ ප්‍රයෝගයයි. එය 'දැන් අදහස් කළ පණාමය කරමින්' යනාදී ලෙස පසුව එන 'ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් නමස්කාර කොට' යනාදියෙන් පණාමයේ ස්වභාවය දක්වනු ඇත. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මහා කරුණාදී ගුණ විශේෂයන් ප්‍රකාශ කිරීම තුළින්, එම ගුණාංගයන්ගෙන් වෙන් කළ නොහැකි වූ ද, විස්තර කරනු ලබන ධර්මය මගින් ප්‍රකට වන්නා වූ ද ධර්මයේ ස්වක්ඛාත (මැනවින් දේශිත) බව හේතුවෙන්, එම ධර්මය කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව නූපන් අයට ශ්‍රද්ධාව ඉපදවීම පිණිසත්, උපන් ශ්‍රද්ධාව වැඩි දියුණු වීම පිණිසත් එය පවතියි. ශාස්තෘන් වහන්සේ අවිපරීතව ධර්මය දේශනා කරන හෙයින්, සත්‍ය වූ දේශනාවක් බඳු වූ ධර්මයෙහි ලා, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මහා කරුණාදී ගුණවලින්ම විශේෂ ප්‍රතිඵල ලබා දීමට ඇති සමර්ථ බව නිසා ඇති වන ප්‍රසාදය මෙයින් කියැවේ. ධර්මය නිසා ශාස්තෘත්වය සිද්ධ වේ, ශාස්තෘන් වහන්සේ නිසා ධර්මය සිද්ධ වේ. ධර්මයේ සම්පත්තිය ද ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණයක් වන බැවින්, ශාස්තෘ ගුණය විස්තර කිරීමෙන් එය ද සම්පූර්ණ වේ.

Evaṃ satthari paṇāmakaraṇassa ekaṃ payojanaṃ dassetvā idāni sambandhaṃ vibhāveti ‘‘tadubhayappasādā hī’’tiādinā. Na hi satthari dhamme vā appasanno saṃvaṇṇiyamāne tadadhigantabbe ca dhamme sammā paṭipajjati, nāpi sīlādianupādāparinibbānantaṃ mahantaṃ atthaṃ sādheti, tasmā dhammasaṃvaṇṇanāsu paresaṃ sammāpaṭipattiākaṅkhāya tathārūpadhammapaṭiggāhakehi ca viniyojitena satthari dhamme ca pasāduppādanaṃ satthari paṇāmakaraṇaṃ vihitanti adhippāyo.

මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේට නමස්කාර කිරීමෙහි එක් ප්‍රයෝජනයක් දක්වා දැන් එහි සම්බන්ධය 'ඒ දෙදෙනා කෙරෙහි ඇති ප්‍රසාදය නිසා' යනාදී ලෙස විස්තර කරයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි හෝ ධර්මය කෙරෙහි හෝ අප්‍රසන්න වූවෙක් විස්තර කරනු ලබන ධර්මයෙහි ද, එමගින් අවබෝධ කරගත යුතු ධර්මයෙහි ද මැනවින් නොපිළිපදියි. එසේම සීලාදියේ සිට අනුපාදා පරිනිබ්බානය දක්වා වූ උතුම් අර්ථය ද සාධනය කර නොගනියි. එබැවින් ධර්ම වර්ණනාවන්හිදී අන් අයගේ නිවැරදි පිළිපැදීම අපේක්ෂාවෙන්, එවැනි ධර්මය පිළිගන්නා වූ අයගේ මෙහෙයවීමෙන්, ශාස්තෘන් වහන්සේ සහ ධර්මය කෙරෙහි ප්‍රසාදය ඉපදවීම පිණිස ශාස්තෘන් වහන්සේට නමස්කාර කිරීම සිදු කරන ලද බව මෙහි අදහසයි.

Bhagavato guṇasaṃkittanaṃ tassa dhammasaṅghānampi thomanā hotiyevāti vuttaṃ ‘‘ratanattayapaṇāmavacana’’nti. Tathā ca vakkhati ‘‘bhagavato thomanenevā’’tiādi (dha. sa. mūlaṭī. 6). Vakkhamānaṃ vā ‘‘saddhammañcassa pūjetvā’’tiādiṃ sandhāya vuttaṃ. Viññāpanatthaṃ paresaṃ viññūnanti vā sambandhanīyaṃ. Aviññūnaṃ appamāṇatāya abhājanatāya ca viññūnaṃ gahaṇaṃ. Te hi buddhādīsu sagāravassa pamāṇabhūtataṃ jānantā tassa vacanaṃ sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññanti, sammadeva ca naṃ anutiṭṭhantā tadadhippāyaṃ pūrenti. Idhāpi purimanayeneva sambandho veditabbo pasādaviññāpanādimukhenapi sammāpaṭipattiākaṅkhāya paveditattā.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කිරීම එම ධර්ම සංඝ රත්නයන්ගේ ද ප්‍රශංසාවම වන්නේ යැයි 'රත්නත්‍රය ප්‍රණාම වචනය' යනුවෙන් දක්වන ලදී. එසේම ඉදිරියට 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රශංසාවෙන්ම...' යනාදිය පවසනු ඇත. නැතහොත් 'උතුම් ශ්‍රී සද්ධර්මය ද පූජා කොට' යනාදී වශයෙන් ඉදිරියට පැවසෙන දේ අරභයා මෙය කියන ලදී. මෙය 'ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ දැනගැනීම පිණිස' යන්න හා සම්බන්ධ කළ යුතුය. අනුවණයන් අප්‍රමාණ බැවින් සහ ධර්මය ලැබීමට නුසුදුසු බැවින්, ප්‍රඥාවන්තයන් මෙහිලා ගන්නා ලදී. ඔවුහු බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි ගෞරව ඇති බැවින් එම රත්නයන් ප්‍රමාණ කොට සලකති, එම වචන ඇසිය යුතු යැයි ද අදහාගත යුතු යැයි ද සිතති, මැනවින් එය අනුගමනය කරමින් ඒ අදහස සම්පූර්ණ කරති. මෙහිද පෙර ක්‍රමයටම සම්බන්ධය දත යුතුය. ප්‍රසාදය දැනවීම ආදී මුඛයෙන් නිවැරදි පිළිපැදීම අපේක්ෂාවෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද බැවිනි.

Ettha ca paṭhamo atthavikappo saddhānusārīnaṃ puggalānaṃ vasena vutto, dutiyo dhammānusārīnaṃ. Paṭhamo vā asaṃsiddhasatthudhammānaṃ vasena vutto, dutiyo saṃsiddhasatthudhammānaṃ. Tathā paṭhamo paṭhame ratane paṇāmakiriyādassanaparo, dutiyo itaresupīti ayaṃ viseso veditabbo.

මෙහි පළමු අර්ථ විකල්පය ශ්‍රද්ධානුසාරී පුද්ගලයන් උදෙසා පවසන ලදී. දෙවැන්න ධම්මානුසාරී පුද්ගලයන් උදෙසා ය. නැතහොත් පළමුවැන්න ශාස්තෘ-ධර්ම පිළිබඳ ස්ථිර නිශ්චයකට නොපැමිණි අය උදෙසා ද, දෙවැන්න ශාස්තෘ-ධර්ම පිළිබඳ ස්ථිර නිශ්චයකට පැමිණි අය උදෙසා ද වේ. එසේම පළමුවැන්න පළමු රත්නය (බුදුරජාණන් වහන්සේ) කෙරෙහි නමස්කාර ක්‍රියාව දැක්වීම සඳහා වන අතර, දෙවැන්න සෙසු රත්නයන් කෙරෙහි ද නමස්කාරය දැක්වීම සඳහා බව යන මේ විශේෂය දත යුතුය.

Paṇāmo karīyati etāyāti paṇāmakaraṇaṃ, paṇāmakiriyābhinipphādikā cetanā. Sā hi khettasampattiyā ācariyassa ca ajjhāsayasampattiyā diṭṭhadhammavedanīyabhūtā yathāladdhasampattinimittakassa kammassa [Pg.3] balānuppadānavasena purimakammanipphannassa vipākasantānassa antarā vemajjhe āyanti āpatantīti antarāyāti laddhanāmānaṃ rogādianatthānaṃ vidhāyakassa upapīḷakassa upacchedakassa vā kammassa viddhaṃsanasamattho puññātisayoti imamatthaṃ dasseti ‘‘ratanattayapaṇāma…pe… visesabhāvato’’ti. Evañca katvā rāgādipariyuṭṭhānābhāvavacanena antarāyassa kāraṇabhūtāya payogavipattiyā abhāvassa, atthalābhādivacanena anantarāyatāhetubhūtāya payogasampattiyā sabbhāvassa, ‘‘sabyāpajjhāya pajāya abyāpajjho viharatī’’ti (a. ni. 6.10; 11.11) vacanena diṭṭheva dhamme sukhavihāritāya ca pakāsanaṃ mahānāmasuttaṃyeva udāhaṭaṃ.

පණාමය මෙයින් කරනු ලබන හෙයින් 'පණාමකරණ' නම් වේ. එනම් නමස්කාර ක්‍රියාව සිදු කරන චේතනාවයි. එම චේතනාව, ක්ෂේත්‍ර සම්පත්තිය නිසාත්, ආචාර්යවරයාගේ අදහස් (අධ්‍යාශ) සම්පත්තිය නිසාත් දිට්ඨධම්මවේදනීය බවට පත් වේ. එය අතීත කර්මවලින් හටගත් විපාක පරම්පරාව අතරතුරට පැමිණෙන හෙයින් 'අන්තරාය' නම් ලබන රෝගාදී අනර්ථයන් ඇති කරන, පීඩා කරන හෝ විපාකය සිඳලන කර්මයන් විනාශ කිරීමට සමර්ථ වූ පින් අතිශයකි. 'රත්නත්‍රය ප්‍රණාම... (පේ)... විශේෂ භාවය නිසා' යන්නෙන් මෙම අර්ථය දක්වයි. මෙසේ කොට, රාගාදී කෙලෙසුන්ගේ යටපත් වීමක් නැති බව පැවසීමෙන් අන්තරායට හේතු වන ප්‍රයෝග විපත්තිය (වැරදි උත්සාහය) නොමැති බව ද, අර්ථ ලාභාදිය පැවසීමෙන් අන්තරාය රහිත වීමට හේතු වන ප්‍රයෝග සම්පත්තිය ඇති බව ද, 'ව්‍යාපාද සහිත ප්‍රජාව අතර ව්‍යාපාද රහිතව වෙසෙයි' යන වචනයෙන් මෙලොවදීම සැපසේ වාසය කිරීම ප්‍රකාශ කරන මහානාම සූත්‍රයම මෙහි උදාහරණ ලෙස දක්වන ලදී.

Guṇavisesadassanatthanti etena satipi kāyamanopaṇāmānaṃ antarāyavisosanasamatthabhāve tehi paṇāmavisayassa paṇāmārahabhāvavibhāvanena sātisayo vacīpaṇāmo vihitoti dasseti. Guṇavisesavā hītiādinā ācariyassa yuttapattakāritaṃ dasseti. Desanā vinayapiṭaketi ettha nanu vinayapiṭakassapi desanābhāvato desanāvinayapiṭakānaṃ bhedavacanaṃ na yuttanti? No na yuttaṃ ‘‘tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhā’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā) ettha viya samudāyadesanāya avayavadesanānaṃ ādhārabhāvato. Desanākāle vā manasā vavatthāpitāya vinayatantiyā vinayapiṭakabhāvato tadatthapaññāpanassa ca desanābhāvato bhedavacanaṃ. Atha vā desīyati etenāti desanā, desanāsamuṭṭhāpako cittuppādo, tassa ca vinayapiṭakavisayo karuṇāpubbaṅgamo ca soti evamettha bhedavacanopapatti daṭṭhabbā. Suttantapiṭaketiādīsupi eseva nayo.

ගුණවිශේෂදස්සනත්ථං (විශේෂ ගුණයන් දැක්වීම පිණිස) යන්නෙන්, කාය හා මනෝ ප්‍රණාමයන්ට අන්තරායන් දුරු කිරීමේ හැකියාව තිබියදීත්, ඒ හරහා නමස්කාරයට සුදුසු බව පැහැදිලි කරමින් සිදු කරන ලද උසස් වූ වාක් ප්‍රණාමය (වචීපණාමය) විස්තර කෙරේ. ‘ගුණවිශේෂවා හී’ යනාදී පාඨයෙන් ආචාර්යවරයාගේ යුක්ති සහගත ක්‍රියාකලාපය දක්වයි. ‘දේශනා විනයපිටකේ’ යන්නෙහි දී - විනය පිටකය ද දේශනාවක් වන බැවින් ‘දේශනා’ සහ ‘විනය පිටකය’ ලෙස වෙන් කර දැක්වීම අයෝග්‍ය නොවේ ද? නැත, එය අයෝග්‍ය නොවේ. ‘තීසුපි චේතේසු ඒතේ ධම්මත්ථදේසනාපටිවේධා’ (අටුවා පාඨය) යන තැන මෙන්, සමස්ත දේශනාව තුළ අවයව දේශනාවන් පිහිටා ඇති බැවිනි. එසේත් නැතිනම් දේශනා කරන අවස්ථාවේ දී මනසින් ව්‍යවස්ථාපිත කරන ලද විනය පද්ධතිය විනය පිටකය වන අතර, එහි අර්ථයන් පැනවීම දේශනාව වන බැවින් මෙසේ වෙන් කර දැක්විය හැකිය. නැතහොත්, යමකින් දේශනා කරනු ලබයි ද එය දේශනාවයි. එනම් දේශනාව ඇති කරන චිත්තෝත්පාදයයි. එය විනය පිටකය විෂය කරගත් කරුණාව පෙරදැරි කරගත් එකකි. මෙලෙස මෙහි වෙන් කර දැක්වීමේ උචිත බව දත යුතුය. සූත්‍ර හා අභිධර්ම පිටක සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමය ම අදාළ වේ.

Kathaṃ pana bhagavato desanā vinayapiṭake karuṇāppadhānā, suttābhidhammapiṭakesu ca paññākaruṇāpaññāppadhānāti viññāyatīti? Yato ukkaṃsapariyantagatahirottappopi bhagavā lokiyasādhujanehipi pariharitabbāni ‘‘sikharaṇī’’tiādīni vacanāni yathāparādhañca garahavacanāni vinayapiṭakadesanāyaṃ mahākaruṇāsañcoditamānaso mahāparisamajjhe abhāsi, taṃtaṃsikkhāpadapaññattikāraṇāpekkhāya verañjādīsu sārīrikañca [Pg.4] khedamanubhosi, tasmā kiñcāpi bhūmantarapaccayākārasamayantarakathānaṃ viya vinayapaññattiyāpi samuṭṭhāpikā paññā anaññasādhāraṇatāya atisayakiccavatī, tatopi karuṇāya kiccaṃ adhikanti adhippāyena vuttaṃ ‘‘vinayapiṭake karuṇāppadhānā’’ti. Karuṇābyāpārādhikatāya hi desanāya karuṇāppadhānatā, suttantadesanāya mahākaruṇāsamāpattibahulo veneyyasantānesu tadajjhāsayānulomena gambhīramatthapadaṃ patiṭṭhapesīti karuṇāpaññāppadhānatā, abhidhammadesanāya pana sabbaññutaññāṇassa visayabhāvappahonako rūpārūpaparicchedo dhammasabhāvānurodhena pavattitoti paññāppadhānatā. Teneva ca kāraṇenātiādinā desanānurūpataṃtaṃsaṃvaṇṇanāya thomanā ācariyassa pakatīti dasseti.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව විනය පිටකයේ දී කරුණාව ප්‍රධාන වූ බවත්, සූත්‍ර හා අභිධර්ම පිටකයන්හි දී ප්‍රඥාව හා කරුණාව මෙන්ම ප්‍රඥාව ද ප්‍රධාන වූ බවත් කෙසේ දත හැකි ද? උත්කෘෂ්ට තත්ත්වයට පත් වූ හිරිඔතප් ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ලෝකික සත්පුරුෂයන් විසින් පවා බැහැර කළ යුතු ‘සිඛරණී’ (හිසකෙස් සැකසීම පිළිබඳ විනය නීති) ආදී වචන හා වැරදිවලට අනුව කෙරෙන ගර්හා වචන පවා විනය පිටක දේශනාවේ දී මහා කරුණාවෙන් මෙහෙයවන ලද මනසින් යුතුව මහා පිරිස මැද වදාළ සේක. ඒ ඒ ශික්ෂා පද පැනවීමේ හේතූන් අපේක්ෂාවෙන් වේරංජා ආදී ප්‍රදේශවල දී ශාරීරික වෙහෙස පවා විඳ දරා ගත්හ. එබැවින් භූමි අන්තර, ප්‍රත්‍යාකාර, සමයාන්තර කථාවන්හි දී මෙන් විනය පැනවීමේ දී ද ප්‍රඥාව අන්‍ය සාධාරණ නොවන බැවින් අතිශය කෘත්‍යයක් ඉටු කළ ද, එයට වඩා කරුණාවේ කාර්යය අධිකය යන අදහසින් ‘විනය පිටකයේ කරුණාව ප්‍රධාන වේ’ යැයි වදාරන ලදී. දේශනාවෙහි කරුණාවේ ක්‍රියාකාරිත්වය අධික බැවින් එය කරුණා ප්‍රධාන වේ. සූත්‍ර දේශනාවෙහි මහා කරුණා සමාපත්තියෙන් බහුලව, විනේය ජනයන්ගේ අතීත ආශයන්ට අනුකූලව ගම්භීර අර්ථ පද පිහිටුවන බැවින් එය කරුණා-ප්‍රඥා ප්‍රධාන වේ. අභිධර්ම දේශනාවෙහි දී වනාහි සර්වඥතා ඥානයට විෂය වූ රූපාරූප පරිච්ඡේදය ධර්ම ස්වභාවයට අනුකූලව පවතින බැවින් එය ප්‍රඥා ප්‍රධාන වේ. ‘තේනේව ච කාරණේන’ යනාදී පාඨයෙන් දේශනාවට අනුකූලව ඒ ඒ වර්ණනාවන්ගෙන් ස්තුති කිරීම ආචාර්යවරයාගේ ස්වභාවය බව දක්වයි.

Kusalā rūpaṃ cakkhumā dasa dāḷimādi samūhavasena atthānavabodhanattho viya atthāvabodhanattho hi saddappayogo attaparādhīno kevalo atthapadatthako, so padatthavipariyesakārinā iti-saddena saddapadatthako jāyatīti āha ‘‘karuṇā viyāti nidassanavacana’’nti. Nidassanañhi nāma nidassitabbadhamme tena ca sambandhe sati hoti, nāññathāti tassa nidassanabhāvaṃ vibhāvento āha ‘‘yassa yathā…pe… pavattitthāti attho’’ti.

‘කුසලා රූපං චක්ඛුමා දස දාළිමා’ යනාදී ලෙස සමූහ වශයෙන් අර්ථය අවබෝධ නොවන පරිදි නොව, අර්ථය අවබෝධ වන පරිදි කෙරෙන ශබ්ද ප්‍රයෝගය හුදෙක් අර්ථ පදයන් මත පමණක් රඳා පවතී. එම පදයේ අර්ථය අනෙක් අතට හරවන ‘ඉති’ යන ශබ්දය යෙදූ විට එය ශබ්ද පදයක් බවට පත්වන බැවින් ‘කරුණා විය’ යන්න නිදර්ශන වචනයක් යැයි වදාළහ. නිදර්ශනයක් නම් නිදර්ශිත ධර්මය හා ඒ අතර සම්බන්ධයක් ඇති විට සිදු වන්නකි. අන් ලෙසකින් නොවේ. එහි නිදර්ශන ස්වභාවය විස්තර කරමින් ‘යස්ස යථා...පෙ... පවත්තිත්ථාති අත්ථෝ’ (යමෙකුට යම් සේ පැවතියේ ද යන අර්ථයයි) යැයි වදාළහ.

‘‘Tattha karuṇā viyāti nidassanavacana’’ntiādinā nidassananidassitabbadhammānaṃ ādhāravisayabyāpārehi savisesanehi saha pakāsanavasena gāthāya atthatatvaṃ dassetvā avayavabhedavasena atthaṃ dassetuṃ ‘‘kiratīti karuṇā’’tiādi vuttaṃ. Tattha nicchandarāgānaṃ bhūtapubbagatiyā vā sattatā veditabbā. Ekassapi dhammassa anekasāmaññākāravantatāya ‘‘yathāsabhāvaṃ pakārehī’’ti vuttaṃ. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘sabbe dhammā sabbākārenā’’ti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5) dhammānaṃ aññeyyattaṃ paṭikkhipati ñātuṃ asakkuṇeyyattābhāvato. Etena tassā paññāya akicchavuttitaṃ āha. Yatheva hi ‘‘ñeyyesu sabbesu pavattitthā’’ti ettāvatā adhippetatthe siddhe tesaṃ attattaniyatāvirahasaṃsūcanatthaṃ paresaṃ sattādimicchāgāhapaṭisedhanena dhamma-saddena ñeyyā visesitabbā, evaṃ ‘‘dhammesu sabbesu pavattitthā’’ti ettāvatā [Pg.5] ca adhippetatthe siddhe dhammesu tassā paññāya ākaṅkhappaṭibaddhatāya akicchavuttitaṃ dassetuṃ aññeyyattapaṭisedhanena ñeyya-saddena dhammā visesitāti. Ñeyyadhamma-saddā nīluppalasaddā viya aññamaññaṃ bhedābhedayuttāti ‘‘ñeyyā ca te dhammā cā’’ti vuttaṃ. Yā yāti yathā-saddassatthaṃ dasseti. Byāpanicchāyañhi ayaṃ yathā-saddo, tappabhedā paññā pavattitthāti sambandhoti.

‘තත්ථ කරුණා විය’ යනාදී කොටසින් නිදර්ශන හා නිදර්ශිත ධර්මයන්ගේ ආධාර, විෂය හා ක්‍රියාකාරීත්වය විශේෂණ සහිතව ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ගාථාවේ සැබෑ අර්ථය පෙන්වා, පසුව එහි කොටස් වෙන් කර අර්ථ දැක්වීමට ‘කිරතීති කරුණා’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි දී ‘නිච්ඡන්දරාග’ (ඡන්දරාගය රහිත වූවන්) සත්වයන් ලෙස හැඳින්විය යුත්තේ අතීත ස්වභාවයෙනි. එක් ධර්මයක වුවද සහජ ස්වභාවයන් රාශියක් පවතින බැවින් ‘යථාසභාවං පකාසේහි’ (ස්වභාවය අනුව ප්‍රකාශ කරන්න) යැයි කියන ලදී. ‘සබ්බේ ධම්මා සබ්බකාරේන’ (සියලු ධර්මයන් සියලු ආකාරයෙන්) යන්නෙන් ධර්මයන් නොදත හැකි බව ප්‍රතික්ෂේප කරයි. මන්ද යත් ඥානයට විෂය විය නොහැකි කිසිවක් නැති බැවිනි. මෙයින් එම ප්‍රඥාව කිසිදු වෙහෙසකින් තොරව පැවතීම (අකිච්ඡවුත්තිතං) ප්‍රකාශ වේ. ‘සියලු දතයුතු දේ (ඤෙය්‍ය) කෙරෙහි පැවතියේය’ යන්නෙන් අපේක්ෂිත අර්ථය ලැබුණත්, ඒ දේවල් ඒ ඒ සත්වයන්ට අයත් ස්ථිර දේවල් නොවන බවත්, සත්වයා පිළිබඳ මිථ්‍යා ග්‍රහණයන් දුරු කිරීමටත් ‘ධර්ම’ යන වචනයෙන් දතයුතු දෑ විශේෂිත කර ඇත. එසේම ‘සියලු ධර්මයන් කෙරෙහි පැවතියේය’ යන්නෙන් අදහස පැහැදිලි වුවත්, එම ධර්මයන් කෙරෙහි ප්‍රඥාවේ වෙහෙසක් නැති බව දැක්වීමට ‘ඤෙය්‍ය’ (දතයුතු) යන වචනයෙන් ධර්මයන් විශේෂණය කර ඇත. ඤෙය්‍ය හා ධම්ම යන වචන ‘නීලුප්පල’ (නිල් මහනෙල්) වචන මෙන් එකිනෙකට වෙන් කළ නොහැකි ලෙස බැඳී ඇති බැවින් ‘ඤෙය්‍යා ච තේ ධම්මා චා’ (ඒවා දතයුතු දේ ද වෙති, ධර්මයෝ ද වෙති) යැයි වදාරන ලදී. ‘යා යා’ යන්නෙන් ‘යථා’ යන වචනයේ අර්ථය දක්වයි. ව්‍යාප්ත වීමේ අදහසින් මෙහි ‘යථා’ යන්න යොදා ඇති අතර ප්‍රඥාව එහි ප්‍රභේදයන්ට අනුව පැවති බව මෙහි සම්බන්ධයයි.

Bhagavati pavattāvāti idaṃ yebhuyyena upamānopameyyatthānaṃ bhinnādhāratāya bhinnādhārassa ca upamānatthassa idha asambhavato vuttaṃ. Bhagavato karuṇāya aññehi asādhāraṇabhāvo satte saṃsāradukkhato uddharitvā accantasukhe nibbāne patiṭṭhapetuṃ attano sarīrajīvitapariccāgenapi ekantahitajjhāsayatāvasena veditabbo, yato vineyyānaṃ kosohitavatthaguyhapahūtajivhāvidaṃsanampi kataṃ, yañca yadime sattā jāneyyuṃ, bhagavato sāsanena rahadamiva sītalaṃ sampajjalitaṃ aggikkhandhampi samogāheyya. Aññesaṃ passantānanti sambandho. Uddhaṭāti padaṃ apekkhitvā mahoghapakkhandānaṃ sattānanti kammatthe sāmivacanaṃ. Ayañhettha saṅkhepattho – kāmādimahoghapakkhande satte tato uddhaṭā natthañño koci maṃ ṭhapetvāti passato yathā bhagavato karuṇāya āvisanaṃ hoti, na evaṃ aññesaṃ tathādassanasseva abhāvato. Atha vā aññesaṃ passantānanti yadipi pare passeyyuṃ, tathāpi na tesaṃ bhagavato viya karuṇokkamanaṃ atthi appaṭipattito attahitamattapaṭipattito cāti attho.

‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි පවත්නා වූ’ යන්න මෙහි බොහෝ දුරට උපමා සහ උපමේය අර්ථයන්ගේ ආධාරකයන් එකිනෙකට වෙනස් වීම නිසාත්, උපමා අර්ථයට අදාළ ආධාරකය මෙහිදී ගැළපිය නොහැකි නිසාත් පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා කරුණාව අන් අයට සාධාරණ නොවන (විශේෂිත වූ) බව වටහා ගත යුත්තේ, සත්ත්වයන් සන්සාර දුකින් මුදා අතිශය සැපවත් වූ නිවනෙහි පිහිටුවීම සඳහා උන්වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ ශරීරය හා ජීවිතය පවා පරිත්‍යාග කරමින් පවතින ඒකාන්ත වූ පරහිතකාමී අදහස නිසාය. දමනය කළ යුතු පුද්ගලයන් උදෙසා උන්වහන්සේ කෝෂහිත වත්ථගුය්හය (සිවුරු ගැබෙහි සැඟවුණු රහස් අවයවය) සහ පුළුල් දිව පෙන්වීම පවා කළ සේක. යම් හෙයකින් මෙම සත්ත්වයන්, වැවක් මෙන් සිසිල් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයේ අගය දන්නේ නම්, ඒ වෙනුවෙන් ඇවිළෙන ගිනි කඳකට වුවද පනිනු ඇත. ‘අන් අය දකින කල්හි’ යන්නෙහි සම්බන්ධය මෙයයි. ‘මහෝඝයට (මහ ජලකඳට) හසු වූ සත්ත්වයන්’ යන අර්ථයෙන්, ‘උද්ධටා’ (මුදාගන්නා ලදී) යන පදය අපේක්ෂාවෙන් සාමි වචනය කර්ම අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. මෙහි කෙටි අර්ථය මෙයයි - කාම ආදී මහෝඝයන්ට හසු වූ සත්ත්වයන් ඉන් මුදා ගැනීමට මා හැර වෙන කිසිවෙකු නැතැයි දකින භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මහා කරුණාව පහළ වන ආකාරයට, එවැනි දැකීමක් නොමැති බැවින් අන් අයට එසේ නොවෙයි. එසේත් නැතිනම්, අන් අය දුටුවද, නියම පිළිවෙත් නොමැති බැවින් හෝ තමාගේ යහපත පමණක්ම සොයන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙන් ඔවුන් තුළ මහා කරුණාවක් පහළ නොවන බව අර්ථයයි.

Anāvaraṇā tīsu kālesu sabbattha appaṭihatavuttitāya, asādhāraṇā sabbadhammānaṃ niravasesahetupaccayapariggahavasena tesañca sabhāvakiccādiavatthāvisesādiparijānanena āyūhanavelāyameva taṃtaṃkammānaṃ taṃtaṃphalavisesahīnamajjhimapaṇītādivibhāgassa indriyabaddhesu anindriyabaddhesu ca atisukhumatirohitavidūravuttiatītānāgatādibhedabhinnānaṃ rūpadhammānaṃ taṃtaṃkāraṇasamavāyavibhāvaneneva taṃtaṃphalesu vaṇṇasaṇṭhānagandharasaphassādivisesassa niravasesato paṭivijjhanena veditabbā. Ayañca attho bhagavato anekadhātunānādhātulokaṃ yathābhūtaṃ ñāṇādivasena veditabbo. Yathā ca passantassāti idaṃ rāgaggiādīhi [Pg.6] lokasannivāsassa ādittatādiākāradassanaṃ bhagavato mahākaruṇokkamanupāyaṃ sandhāya vuttaṃ. Taṃ pana bahukehi ākārehi passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamati. ‘‘Āditto lokasannivāso…pe… uyyutto…pe… payāto…pe… kummaggappaṭipanno…pe… upanīyati loko adhuvo…pe… atāṇo loko anabhissaro…pe… assako loko sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ…pe… ūno loko atitto taṇhādāsoti passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamatī’’tiādinā (paṭi. ma. 1.117) paṭisambhidāmagge parosataṃ ākārehi dassitanti ganthavitthāraṃ pariharituṃ saṃvaṇṇayituñca upāyaṃ dassetuṃ āha ‘‘taṃ sabbaṃ paṭisambhidāmagge mahākaruṇāñāṇavibhaṅgavasena jānitabba’’nti. Indriyaparopariyattaāsayānusaya yamakapāṭihāriya sabbaññutānāvaraṇañāṇāni sesāsādhāraṇañāṇāni. Tesampi hi vibhaṅgo ‘‘idha tathāgato satte passati apparajakkhe’’tiādinā (paṭi. ma. 1.111) paṭisambhidāmagge nānappakārena dassitoti purimanayeneva atidisati. Ādi-saddena tattha vibhattānaṃ paṭisambhidāsaccañāṇādīnaṃ saṅgaho katoti veditabbo.

තුන් කාලයටම අයත් සියලු දේ සම්බන්ධයෙන් බාධාවකින් තොරව පවතින ක්‍රියාකාරිත්වය නිසා ‘අනාවරණ’ ලෙසත්, සියලු ධර්මයන්ගේ හේතු ප්‍රත්‍යයන් ශේෂයක් නැතිව පිරිසිඳ දැකීමෙනුත්, ඒවායේ ස්වභාවය, කෘත්‍යය, අවස්ථා විශේෂයන් ආදිය පිරිසිඳ දැනීමෙනුත්, කර්ම රැස් කරන අවස්ථාවේදීම ඒ ඒ කර්මයන්ගේ හීන, මධ්‍යම, ප්‍රණීත ආදී ඵල විශේෂයන්ගේ බෙදීම විග්‍රහ කිරීමෙනුත්, ඉන්ද්‍රිය බද්ධ (පණ ඇති) සහ අනින්ද්‍රිය බද්ධ (පණ නැති) වස්තූන්ගේ අතිශය සියුම් වූ, සැඟවුණු වූ, දුරස් වූ ද, අතීත අනාගත ආදී වශයෙන් වූ ද රූප ධර්මයන්ගේ ඒ ඒ කරුණු එකතුව විස්තර කිරීමෙන්ම ඒ ඒ ඵලයන්හි වර්ණ, සටහන්, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ ආදී විශේෂයන් ශේෂයක් නැතිව අවබෝධ කර ගැනීමෙනුත් මෙය ‘අසාධාරණ’ (බුදු රජාණන් වහන්සේට පමණක් සුවිශේෂී වූ) ඥානයක් ලෙස දත යුතුය. මෙම අර්ථය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අනේකධාතු නානාධාතු ලෝකය පිළිබඳ තත්ත්වාකාර ඥානය ආදියෙන් දත යුතුය. ‘බලන්නා වූ’ යන්නෙන් අදහස් කළේ රාග ගින්න ආදියෙන් ලෝක සත්ත්වයා ඇවිළෙන ආකාරය දැකීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මහා කරුණාව පහළ වීමට මගක් වන බවයි. විවිධ ආකාරවලින් සත්ත්වයන් දෙස බලන්නා වූ බුදු රජාණන් වහන්සේලාට මහා කරුණාව පහළ වෙයි. ‘ලෝකය ඇවිළී ඇත... වෙහෙසට පත්ව ඇත... යමින් පවතී... වැරදි මාවතට බැස ඇත... ලෝකය ගෙනයනු ලබයි, එය අස්ථිරය... ලෝකය අසරණය, අධිපතියෙකු නැත... ලෝකයට කිසිවක් අයිති නැත, සියල්ල හැර දමා යා යුතුය... ලෝකය අසම්පූර්ණය, තෘප්තිමත් නැත, තෘෂ්ණාවට දාසයෙකි’ යනාදී වශයෙන් පටිසම්භිදාමග්ගයේ ආකාර සියයකට වඩා දක්වා ඇත. එම විස්තරය ලුහුඬු කිරීමට සහ විස්තර කරන ක්‍රමය දැක්වීමට ‘ඒ සියල්ල පටිසම්භිදාමග්ගයේ මහාකරුණාඥාන විභංගය අනුව දත යුතුය’ යි පැවසීය. ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානය, ආශයානුශය ඥානය, යමක ප්‍රාතිහාර්ය ඥානය, සර්වඥතා ඥානය සහ අනාවරණ ඥානය යන මේවා සෙසු අසාධාරණ ඥානයන්ය. ඒවායේ විභාගය ද ‘මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ කෙලෙස් අඩු සත්ත්වයන් දකියි’ යනාදී වශයෙන් පටිසම්භිදාමග්ගයේ විවිධ ආකාරයෙන් දක්වා ඇති බැවින් පෙර ක්‍රමයෙන්ම මෙහි ද යෙදිය යුතුය. ‘ආදී’ ශබ්දයෙන් එහි විස්තර කරන ලද පටිසම්භිදා ඥාන, සත්‍ය ඥාන ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

Nippadesasappadesavisayā karuṇā viya bhagavato paññāpi idha nippadesasappadesavisayā niravasesā adhippetāti tassā katipayabhedadassanena nayato tadavasiṭṭhabhedā gahetabbāti dassento ‘‘paññāggahaṇena cā’’tiādimāha. Te pana sīlasamādhi paññāvimuttivimuttiñāṇadassana, dvācattālīsasatadukadhamma, bāvīsatitikadhamma, catusatipaṭṭhāna sammappadhāna iddhipāda sāmaññaphala ariyavaṃsādi, pañcagati pañcapadhāniyaṅgapañcaṅgikasamādhi indriya bala nissāraṇīyadhātu vimuttāyatana vimuttiparipācanīyadhammasaññādi, chasāraṇīyadhamma anussatiṭṭhāna agāravagārava nissāraṇiyadhātu satatavihāra anuttariya nibbedhabhāgiyapaññādi, sattaaparihāniyadhamma ariyadhana bojjhaṅga sappurisadhammanijjaravatthu saññā dakkhiṇeyyapuggalakhīṇāsavabalādi, aṭṭhapaññāpaṭilābhahetu micchatta sammatta lokadhamma ariyānariyavohāra ārambhavatthu kusītavatthu akkhaṇa mahāpurisavitakka abhibhāyatana vimokkhādi, navayonisomanasikāramūladhammapārisuddhipadhāniyaṅga [Pg.7] sattāvāsa āghātavatthu āghātapaṭivinaya saññānānatta anupubbavihārādi, dasanāthakaradhamma kasiṇāyatana akusalakammapatha kusalakammapatha micchatta sammatta ariyavāsa dasabalañāṇa asekkhadhammādi, ekādasamettānisaṃsa sīlānisaṃsa dhammatā buddhihetu, dvādasāyatanapaṭiccasamuppāda dhammacakkākāra, terasadhutaguṇa, cuddasabuddhañāṇa, pañcadasacaraṇavimuttiparipācanīyadhamma, soḷasaānāpānassati saccākāra suttantapaṭṭhāna, aṭṭhārasa buddhadhammadhātu bhedakaravatthu, ekūnavīsatipaccavekkhaṇa, catuvīsatipaccaya, aṭṭhavīsatisuttantapaṭṭhāna, paṇṇāsaudayabbayadassana, paropaṇṇāsakusaladhamma, dvāsaṭṭhidiṭṭhigata, aṭṭhasatataṇhāvicaritādibhedānaṃ dhammānaṃ paṭivijjhanadesanākārappavattā, ye ca catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcārimahāvajirañāṇappabhedā, ye ca anantanayasamantapaṭṭhānapavicayadesanākārappavattā, ye ca anantāsu lokadhātūsu anantānaṃ sattānaṃ āsayānusayacaritādivibhāvanākārappavattāti evaṃpakārā bhagavato paññāpabhedā, sabbepi idha ādi-saddena nayato saṅgayhantīti veditabbaṃ. Ko hi samattho bhagavato paññāya pabhede anupadaṃ niravasesato dassetuṃ. Teneva bhagavantaṃ ṭhapetvā paññavantānaṃ aggabhūto dhammasenāpatisāriputtattheropi buddhaguṇaparicchedanaṃ patianuyutto ‘‘apica me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146) āhāti.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා කරුණාව යම් සේ නිප්පදේස (සීමා රහිත සියල්ල වසා පැතිර පවතින) සහ සප්පදේස (විශේෂිත කරුණු අරමුණු කරගත්) විෂය ක්ෂේත්‍රයන්හි පවතී ද, එමෙන්ම මෙහි දී උන්වහන්සේගේ ප්‍රඥාව ද කිසිදු ශේෂයක් නොමැතිව නිප්පදේස හා සප්පදේස වශයෙන් අදහස් කෙරේ. එහි ඇතැම් ප්‍රභේදයන් පෙන්වා දීමෙන්, ඉතිරි ප්‍රභේදයන් ද එනයින්ම වටහා ගත යුතු බව දක්වමින් 'ප්‍රඥාග්‍රහණයෙන් ද' යනාදිය වදාළහ. එම ප්‍රභේදයන් නම්: සීල, සමාධි, ප්‍රඥා, විමුක්ති, විමුක්තිඥානදර්ශන ද; එකසිය හතළිස් දෙකක් වූ දුක ධර්ම ද; විසි දෙකක් වූ තික ධර්ම ද; සතර සතිපට්ඨාන, සතර සම්මප්පධාන, සතර ඉද්ධිපාද, සාමණ්‍යඵල, ආර්යවංශ ආදිය ද; පංච ගති, පංච පධානියංග, පංචංගික සමාධිය, ඉන්ද්‍රිය, බල, නිස්සරණීය ධාතු, විමුක්තායතන, විමුක්තිපරිපාචනීය ධර්ම, සංඥා ආදිය ද; සය සාරණීය ධර්ම, අනුස්සතිට්ඨාන, අගෞරව හා ගෞරව, නිස්සරණීය ධාතු, සතත විහාර, අනුත්තරිය, නිබ්බේධභාගිය ප්‍රඥා ආදිය ද; සප්ත අපරිහානිය ධර්ම, ආර්ය ධන, බොජ්ඣංග, සප්පුරිස ධර්ම, නිජ්ජර වස්තු, සංඥා, දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගල, ක්ෂීණාශ්‍රව බල ආදිය ද; අෂ්ට ප්‍රඥා ප්‍රතිලාභ හේතු, මිච්ඡත්ත, සම්මත්ත, ලෝකධර්ම, ආර්ය හා අනාර්ය ව්‍යවහාර, ආරම්භ වස්තු, කුසීත වස්තු, අක්ඛණ, මහාපුරිස විතක්ක, අභිභායතන, විමොක්ඛ ආදිය ද; නව යෝනිසෝමනසිකාර මූලක ධර්ම, පාරිසුද්ධි පධානියංග, සත්තාවාස, ආඝාත වස්තු, ආඝාත පටිවිනය, සංඥා නානත්ත, අනුපුබ්බ විහාර ආදිය ද; දස නාථකර ධර්ම, කසිණායතන, අකුසල කර්මපථ, කුසල කර්මපථ, මිච්ඡත්ත, සම්මත්ත, ආර්යවාස, දස බලඥාන, අසේඛ ධර්ම ආදිය ද; එකොළොස් මෙත්තානිසංස, සීලානිසංස, ධම්මතා බුද්ධි හේතු ද; දොළොස් ආයතන, පටිච්චසමුප්පාද, ධම්මචක්ක ආකාර ද; තෙළෙස් ධුතගුණ ද; තුදුස් බුද්ධ ඥාන ද; පසළොස් චරණ ධර්ම, විමුක්තිපරිපාචනීය ධර්ම ද; සොළොස් ආනාපානසති, සච්චාකාර, සුත්තන්ත පට්ඨාන ද; අටළොස් බුද්ධධර්ම, ධාතු, භේදකර වස්තු ද; දහනව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ද; විසි හතර ප්‍රත්‍යය ද; විසි අට සුත්තන්ත පට්ඨාන ද; පනස් උදයබ්බය දර්ශන ද; පනස් දෙකට අධික කුසල ධර්ම ද; සැට දෙකක් වූ දිට්ඨිගත ද; එකසිය අටක් වූ තණ්හා විචරිත ආදී ප්‍රභේද සහිත ධර්මයන් අවබෝධ කරගැනීම හා දේශනා කිරීමේ ආකාරයෙන් පවතින ප්‍රඥාව ද; කෝටි ලක්ෂ විසි හතරක් වූ සමාපත්තිවල සැරිසරන මහා වජිරඥාන ප්‍රභේදයන් ද; අනන්ත වූ ක්‍රම සහිත සමන්තපට්ඨානය විමසීම හා දේශනා කිරීමේ ආකාරයෙන් පවතින ප්‍රඥාව ද; අනන්ත ලෝක ධාතූන්හි අනන්ත වූ සත්ත්වයන්ගේ ආශය, අනුශය, චරිත ආදිය විභාජනය කිරීමේ ආකාරයෙන් පවතින ප්‍රඥාව ද යන මෙවැනි වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රඥා ප්‍රභේදයෝ සියල්ලම 'ආදි' ශබ්දය මගින් මෙහි දී සංග්‍රහ කරගනු ලබන බව දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රඥා ප්‍රභේදයන් පියවරෙන් පියවර ශේෂයක් නැතිව දැක්වීමට සමත් වන්නේ කවරෙක් ද? ඒ නිසාම, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හැර ප්‍රඥාවන්තයන් අතර අග්‍ර වූ ධර්ම සේනාපති සාරීපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ පවා බුදුගුණ ප්‍රමාණය කිරීමෙහි ලා 'ස්වාමීනි, මා හට ධර්මානුයෝගීව (ප්‍රඥාවෙන්) මෙය වැටහෙයි' (දී. නි. 2.146) යනුවෙන් පැවසූහ.

Saṃsāramahoghapakkhandānaṃ sattānaṃ tato santāraṇatthaṃ paṭipanno tehi payojito nāma hoti asatipi tesaṃ tathāvidhe abhisandhiyanti vuttaṃ ‘‘sattā hi mahābodhiṃ payojentī’’ti. Etena sabbenāti mahābodhimūlādidassanena. Apagamanaṃ nirupakkilesanti yojetabbaṃ. Jātasaṃvaddhabhāvadassanena ‘‘anādi anidhano ca satto’’ti evaṃpakārā micchāvādā paṭisedhitā honti. Samaññā…pe… dasseti satte paramatthato asatipi sattapaññattivohārasūcanato. Karuṇā ādipaññā pariyosānanti idaṃ sambharaṇanipphattikālāpekkhāya vuttaṃ, na paricchedavantatāya. Tenevāha ‘‘tannidānabhāvato tato uttarikaraṇīyābhāvato’’ti. Sabbe buddhaguṇā dassitā honti nayato dassitattā. Eso eva hi anavasesato buddhaguṇadassanupāyo yadidaṃ nayaggāhaṇaṃ. Paradhanaharaṇāditopi virati paresaṃ anatthapariharaṇavasappavattiyā [Pg.8] siyā karuṇūpanissayāti karuṇānidānaṃ sīlaṃ. Tato eva ‘‘tato pāṇātipātādiviratippavattito’’ti vuttaṃ.

සංසාර නමැති මහා ජල පහරට වැටී සිටින සත්ත්වයන් ඉන් එතෙර කරවීම පිණිස පිළිපන් තැනැත්තා, ඔවුන්ගේ එවැනි අභිප්‍රායක් නොමැති වුව ද, ඔවුන් විසින් මෙහෙයවනු ලැබූවෙක් ලෙස සලකනු ලබන බව 'සත්ත්වයෝ මහා බෝධිය සඳහා මෙහෙයවන්නාහ' යන්නෙන් පවසන ලදී. 'මේ සියල්ලෙන්' යනු මහා බෝධි මූලය ආදිය දැක්වීමෙනි. 'ඉවත්වීම කෙලෙස් රහිතයි' යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. ජාතිය (උපත) හා සම්බන්ධව වැඩුණු ස්වභාවය පෙන්වා දීමෙන් 'සත්ත්වයා අනාදිමත් වූත් අනන්ත වූත් කෙනෙකි' යන මෙවැනි මිථ්‍යා වාදයන් ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ. 'සංඥාව... පෙ... පෙන්වයි' යන්නෙන් පරමාර්ථ වශයෙන් සත්ත්වයෙකු නොමැති වුව ද සත්ත්ව ප්‍රඥප්ති ව්‍යවහාරය පෙන්වා දෙන ලදී. 'කරුණාව ආරම්භය වේ, ප්‍රඥාව අවසානය වේ' යන්න බෝධි සම්භාරයන් සම්පූර්ණ වන කාලය අපේක්ෂාවෙන් පවසන ලද්දකි මිස සීමාවක් ඇති බව පෙන්වීමට නොවේ. ඒ නිසාම 'එය (කරුණාව) නිදානය (මුල) වූ බැවින් හා ඉන් පසුව කළ යුතු වෙනත් දෙයක් නොමැති බැවින්' යැයි වදාළහ. සියලු බුදුගුණ දේශනා කරන ලද්දේ ක්‍රමානුකූලව දැක්වූ බැවිනි. බුදුගුණ ශේෂයක් නැතිව දැක්වීමේ එකම ක්‍රමය නම් මෙයයි. පරසතුන්ගේ ධනය පැහැර ගැනීම ආදියෙන් වැළකීම පවා, අන් අයට වන අනර්ථයන් වළක්වාලන බැවින් කරුණාව නිශ්‍රය කරගෙන පවතින නිසා සීලය කරුණාව මුල් කරගත්තකි. ඒ නිසාම 'එම ප්‍රාණඝාතාදියෙන් වැළකීමේ පැවැත්මෙන්' යැයි කියන ලදී.

2. Yassā saṃvaṇṇanantiādinā ‘‘dayāyā’’tiādithomanāya sambandhaṃ dasseti. Payojanaṃ pana vuttanayena veditabbaṃ. Abbhantaraṃ niyakajjhattaṃ, tato bahibhūtaṃ bāhiraṃ. Dayāti karuṇā adhippetāti dayā-saddassa mettākaruṇānaṃ vācakattā vakkhamānañca anuyogaṃ manasi katvā vuttaṃ. Tāya hi samussāhito, na mettāyāti adhippāyo. Pubbe vuttassa paṭiniddeso hotīti ta-saddassa atthaṃ āha. Tanti paññaṃ visesetvā upamābhāvena vinivattā caritatthatāya. Paṭiniddesaṃ nārahati padhānāpadhānesu padhāne kiccadassanato. Dvinnaṃ padānaṃ…pe… vatoti karuṇāvācinā dayā-saddena ekādhikaraṇabhāvena vuccamāno ta-saddo tato aññadhammavisayo bhavituṃ na yuttoti adhippāyo. Apariyāyasaddānaṃ samānādhikaraṇabhāvo visesanavisesitabbabhāve sati hoti, nāññathāti āha ‘‘samānā…pe… hotī’’ti. Samānādhikaraṇabhāvena hettha visesanavisesitabbabhāvo sādhīyati, sā ca samānādhikaraṇatā visiṭṭhavibhattikānaṃ na hotīti samānavibhattitāyapi tameva sādhīyatīti ‘‘dayā…pe… cida’’nti idaṃ dayāya visesitabbabhāve kāraṇavacanaṃ. Padhānatāya hi sāmaññatāya ca sā visesitabbā jātā. Tattha bhagavato tadaññesañca karuṇānaṃ vācakattā sāmaññatā veditabbā. Tassa cāti dayā-saddassa. ‘‘Padhānañca pañña’’ntiādinā kiñcāpi purimagāthāya paññāppadhānā, ‘‘tāyā’’ti pana kevalaṃ avatvā dayāvisesanabhāvena vuttattā appadhānāyapi karuṇāya paṭiniddeso yuttoti dasseti. Appadhānatā ca karuṇāya purimagāthāya vasena vuttā, idha pana padhānā eva. Tathā ca vuttaṃ ‘‘dayāsamussāhinīti padhānā’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 2).

2. ‘යස්සා සංවණ්ණනන්ති’ ආදියෙන් ‘දයාය’ (දයාවෙන්) යන පදයෙන් කෙරෙන ස්තුතිය සමඟ සම්බන්ධය දක්වයි. එහි ප්‍රයෝජනය පවසන ලද අයුරින්ම තේරුම් ගත යුතුය. ‘අබ්භන්තරං’ යනු තමාගේම අභ්‍යන්තරය හෙවත් ආධ්‍යාත්මික භාවයයි, එයින් බැහැර වූව ‘බාහිර’ නම් වේ. ‘දයා’ යන පදයෙන් මෙහි ‘කරුණාව’ අදහස් කෙරේ. ‘දයා’ ශබ්දය මෛත්‍රිය සහ කරුණාව යන දෙකටම ව්‍යවහාර වන නමුත්, ඉදිරියට කියැවෙන කරුණු සිතට ගෙන මෙසේ පවසන ලදි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උත්සාහවත් වූයේ ඒ (කරුණාව) මඟින් මිස මෛත්‍රියෙන් නොවන බව මෙහි අදහසයි. ‘තං’ (ඇයව) යන පදයේ අර්ථය පවසමින්, එය කලින් පවසන ලද ප්‍රඥාව සඳහා කෙරෙන නැවත හැඳින්වීමක් (පටිනිද්දේසයක්) බව පවසයි. ‘තං’ යන්නෙන් ප්‍රඥාව විශේෂණය කරන්නේ, උපමාවක් ලෙස යෙදී අර්ථය සම්පූර්ණ කරන බැවිනි. ප්‍රධාන හා අප්‍රධාන දේ අතර, ප්‍රධාන දෙයෙහි කාර්යය දැකිය යුතු බැවින් එය නැවත හැඳින්වීමකට සුදුසු නොවේ. පද දෙකක... පෙ... ‘වතෝ’ යනු කරුණාව හඟවන ‘දයා’ ශබ්දය හා එකම විභක්තියකින් (සමානාධිකරණව) යෙදෙන ‘ත’ ශබ්දය වෙනත් ධර්මයක් විෂය කර ගැනීම නුසුදුසු බව අදහසයි. පර්යාය ශබ්ද නොවන පදයන්ගේ සමානාධිකරණ භාවය ඇති වන්නේ විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයක් ඇති විට පමණි, අන් අයුරකින් නොවේ. ඒ නිසා ‘සමානා... පෙ... හෝති’ යනුවෙන් පැවසේ. මෙහි සමානාධිකරණ භාවයෙන් විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය සාධනය වේ. එම සමානාධිකරණ බව විවිධ විභක්ති ඇත්තවුන්ට නොවන බැවින්, සමාන විභක්ති ඇති බවෙන්ද එයම සාධනය වේ. ‘දයා... පෙ... චිදං’ යනු දයාව විශේෂ්‍යයක් වීමට හේතුවයි. ප්‍රධාන බව නිසාත්, පොදු බව නිසාත් එය විශේෂණය කළ යුතුව ඇත. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සහ අන් අයගේ කරුණාවන් හැඳින්වීමට යෙදෙන බැවින් එය ‘පොදු’ (සාමාන්‍ය) බව දත යුතුය. ‘තස්ස ච’ යනු ‘දයා’ ශබ්දයටයි. ‘පධානඤ්ච පඤ්ඤං’ ආදියෙන් කලින් ගාථාවේ ප්‍රඥාව ප්‍රධාන වුවද, ‘තායා’ යන්න පමණක් නොකියා දයාවෙහි විශේෂණයක් ලෙස පැවසූ බැවින්, අප්‍රධාන වූ කරුණාව සඳහාද පටිනිද්දේසය (නැවත හැඳින්වීම) සුදුසු බව දක්වයි. කරුණාවෙහි අප්‍රධාන බව පවසන ලද්දේ පෙර ගාථාවට අනුවය; එහෙත් මෙහිදී එය ප්‍රධානම වේ. එබැවින් "දයාවෙන් මෙහෙයවන ලද්දී (දයාසමුස්සාහිනී) යන අර්ථයෙන් ප්‍රධාන වේ" (ධ. ස. මූලටී. 2) යැයි පවසන ලදි.

Kathaṃ pana…pe… ñātabbāti vakkhamānaññeva atthaṃ hadaye ṭhapetvā codeti. Yadi evanti yadi aṭṭhakathāya adhippāyaṃ aggahetvā vacanamattameva gaṇhasi. Mettāti ca na yujjeyyāti yathā ‘‘mettacittataṃ āpanno’’ti etissā aṭṭhakathāya vasena na dayā karuṇā[Pg.9], evaṃ ‘‘nikkaruṇataṃ āpanno’’ti etissā aṭṭhakathāya vasena na dayā mettāti vacanamattaggahaṇe aṭṭhakathānampi virodhaṃ dasseti. ‘‘Adhippāyavasena yojetabbo’’ti vatvā tameva adhippāyaṃ dayā-saddo hītiādinā vivarati. Akkharacintakā hi dayā-saddaṃ dānagatirakkhaṇesu paṭhanti. Anurakkhaṇañca mettākaruṇānaṃ hitūpasaṃhāradukkhāpanayanākāravuttīnaṃ samānakiccaṃ, tasmā ubhayattha dayā-saddo pavattatīti vuttaṃ. Antonītanti antogadhaṃ, rukkhattho viya dhavakhadirādīnaṃ anurakkhaṇattho mettākaruṇānaṃ sāmaññanti attho, adhippāyo pana ‘‘dayāpanno’’ti ettha sabbapāṇabhūtahitānukampīti anantaraṃ karuṇāya vuttattā dayā-saddo mettāpariyāyoti viññāyati. Mettāpi hi karuṇā viya pāṇātipātaviratiyā kāraṇanti. ‘‘Adayāpanno’’ti ettha pana kāruṇiko avihiṃ sajjhāsayattā paresaṃ vihesāmattampi na karoti, ko pana vādo pāṇātipātaneti nikkaruṇatāya pāṇātipātitā dassitāti veditabbā. Etamevatthaṃ sandhāya ‘‘evañhi aṭṭhakathānaṃ avirodho hotī’’ti āha. Yadi dayā-saddo mettākaruṇānaṃ vācako, evampikathaṃ pana karuṇā ‘‘dayā’’ti jānitabbāti anuyogo tadavattho evāti codanaṃ manasi katvā karuṇā ca desanāyātiādinā karuṇāya eva gahaṇe kāraṇamāha.

“කෙසේ නම්... පෙ... දත යුතුද?” යනාදියෙන් ඉදිරියට පැවසෙන අර්ථයම හෘදයාංගමව තබාගෙන ප්‍රශ්න කරයි. “යදි එවං” යනු ඉදින් අටුවාවේ අදහස නොගෙන වචනය පමණක් ගන්නේ නම් යන්නයි. “මෛත්‍රිය ද නොගැලපේ” යනු “මෙත්තාචිත්තතං ආපන්නෝ” (මෛත්‍රී සහගත සිතට පැමිණි) යන අටුවා පාඨය අනුව දයාව යනු කරුණාව නොවන සේම, “නික්කරුණතං ආපන්නෝ” (කරුණාවෙන් තොර බවට පැමිණි) යන අටුවා පාඨය අනුව දයාව යනු මෛත්‍රිය නොවන බව දක්වමින්, වචන මාත්‍රයක් පමණක් ගැනීමෙන් අටුවා අතර පවා විරෝධයක් ඇති වන බව පෙන්වයි. “අදහස අනුව යෙදිය යුතුය” කියා, “දයා ශබ්දය වනාහි” ආදියෙන් එම අදහසම විවරණය කරයි. අක්ෂර පිළිබඳ හදාරන්නන් දයා ශබ්දය ‘දානය’, ‘ගමනය’ සහ ‘රැකීම’ යන අර්ථවල භාවිත කරයි. හිත සුව සැලසීම සහ දුක දුරු කිරීම යන ලක්ෂණ ඇති මෛත්‍රිය සහ කරුණාව යන දෙකෙහිම පොදු කාර්යය වන්නේ ‘ආරක්ෂා කිරීම’ (අනුරක්ඛණ) බැවින්, දයා ශබ්දය එම අවස්ථා දෙකටම යෙදෙන බව පවසන ලදි. “අන්තෝනීතං” යනු අන්තර්ගත වූ යන්නයි. ‘වෘක්ෂ’ (ගස) යන පොදු අර්ථය ධව, ඛදිර ආදී ගස්වලට යෙදෙන්නාක් මෙන්, ‘ආරක්ෂා කිරීම’ යන අර්ථය මෛත්‍රියට හා කරුණාවට පොදු වේ. එහෙත් මෙහි අදහස නම්, “දයාපන්නෝ” (දයාවට පත්) යන තැන සියලු ප්‍රාණීන් කෙරෙහි හිතානුකම්පී බව පවසා, අනතුරුව කරුණාව ගැන පැවසූ බැවින් දයා ශබ්දය මෛත්‍රියට පර්යාය වචනයක් ලෙස දත යුතුය. මෛත්‍රිය ද කරුණාව මෙන් ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීමට හේතුවක් වන බැවිනි. “අදයාපන්නෝ” (දයාවක් නැති) යන තැන කරුණාවන්ත තැනැත්තා හිංසා නොකරන අදහසින් යුක්ත බැවින් අනුන්ට පීඩා මාත්‍රයක් පවා නොකරයි නම්, ප්‍රාණඝාතය ගැන කවර කතාදැයි දක්වමින්, කරුණාව නැති බව නිසා ප්‍රාණඝාතය කරන බව පෙන්වා දී ඇති බව දත යුතුය. මෙම අර්ථයම අරමුණු කරගෙන “මෙසේ අටුවා අතර විරෝධයක් සිදු නොවේ” යැයි පැවසීය. ඉදින් දයා ශබ්දය මෛත්‍රිය හා කරුණාව යන දෙකටම ව්‍යවහාර වන්නේ නම්, එවිටත් කරුණාව ‘දයා’ ලෙස හඳුනා ගන්නේ කෙසේද යන ප්‍රශ්නය එසේම පවතින බැවින්, “කරුණා ච දේසනායා” ආදියෙන් කරුණාවම ගැනීමට හේතුව පැවසීය.

Nanu tāyātiādinā sāmatthiyatopi pakaraṇaṃ balavanti pakaraṇavaseneva karuṇāvisayassa ñātataṃ dasseti. Yathāruci pavattitthāti etaṃ purimagāthāya sappadesanippadesasattavisayāya karuṇāya gahitabhāvassa kāraṇavacanaṃ. Yathārucipavatti hi ekasmiṃ anekesu ca icchānurūpappavattīti. ‘‘Idha pana nippadesasattavisayataṃ gahetu’’nti etena siddhe sati ārambho ñāpakattho hotīti puna ‘‘sattesū’’ti vacanaṃ imamatthavisesaṃ bodhetīti dasseti. Na devesuyevātiādināpi dayāsādhanassa samussāhanassa sattavisayabhāve sāmatthiyaladdhepi ‘‘sattesū’’ti vacanaṃ tassa nippadesasattavisayabhāvo adhippetoti imaṃ visesaṃ ñāpetīti dasseti.

“තායා” ආදියෙන් සාමර්ථ්‍යයට වඩා ප්‍රකරණය (සන්දර්භය) බලවත් බැවින්, ප්‍රකරණයේ බලයෙන්ම කරුණාවෙහි විෂයය හඳුනාගෙන ඇති බව දක්වයි. “යථාරුචි පවත්තිත්ථා” යන්න, පෙර ගාථාවෙහි සීමා සහිතව හෝ සීමා රහිතව සත්ත්වයන් විෂය කරගත් කරුණාව ගනු ලැබූ බවට හේතු දැක්වීමකි. ‘කැමැත්ත පරිදි පැවතීම’ යනු එක් අයෙකු කෙරෙහි හෝ බොහෝ දෙනෙකු කෙරෙහි තමාගේ කැමැත්ත අනුව පැවතීමයි. “මෙහිදී සීමා නොවූ සත්ත්ව සමූහයාම විෂයය ලෙස ගත යුතුය” යන්නෙන් එම කටයුත්ත සිද්ධ වන විට, ආරම්භය (යෙදීම) අර්ථය හඟවන්නක් වේ. එබැවින් නැවතත් “සත්තesu” (සත්ත්වයන් කෙරෙහි) යන වචනය යෙදීමෙන් මෙම අර්ථ විශේෂය අවබෝධ කරවන බව දක්වයි. “දෙවියන් කෙරෙහි පමණක් නොව” ආදියෙන් දයාවට හේතු වන උත්සාහය සත්ත්වයන් විෂය කරගන්නා බව සාමර්ථ්‍යයෙන් ලැබුණද, “සත්තesu” යන වචනය යෙදීමෙන් අදහස් කළේ සීමා රහිතව මුළු සත්ත්ව සමූහයාම විෂය කර ගැනීම බව එම විශේෂය දැනගත යුතු යැයි පවසයි.

Kāladesadesakaparisādiparidīpanaṃ bāhiranidānanti kālādīni niddhārento ‘‘yasmiṃ kāle’’tiādimāha. Avasānamhi vasanto tidasālayeti vacanatoti etena tassa pāṭihāriyassa saddantarasannidhānena [Pg.10] avacchinnataṃ dasseti. Tattha pavattavohārena ca na sakkāti puthujjanasantānepi rāgādipaṭipakkhaharaṇassa abhāvato nicchandarāgesu sattavohāro viya puthujjanasantāne rāgādipaṭipakkhaharaṇavasena pavattaṃ tadabhāvepi bhagavato santāne ruḷhīvasena pāṭihāriyantveva vuccatīti na sakkā vattunti adhippāyo. Diṭṭhiharaṇavasena ye sammādiṭṭhikā jātā acelakakassapādayo viya, diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena appaṭibhānabhāvādippattiyā saccakādayo viya.

කාලය, දේශය, දේශකයා සහ පිරිස ආදිය විස්තර කිරීම බාහිර නිදානයයි. කාලාදිය වෙන් කර දක්වමින් “යස්මිං කාලේ” (යම් කාලයක) ආදිය පැවසීය. “අවසානයෙහි තව්තිසා භවනයෙහි වසමින්” යන වචනයෙන් එම ප්‍රාතිහාර්යය වෙනත් ශබ්දයන් හා එක්ව පැවතීම නිසා අඛණ්ඩව පැවති බව දක්වයි. එහි ව්‍යවහාර වන ආකාරයට අනුව පෘථග්ජන සන්තතියක රාගාදී ප්‍රතිපක්ෂයන් දුරු කිරීමක් නැති බැවින්, ඡන්දරාගයෙන් තොර වූවන් කෙරෙහි ‘සත්ත්ව’ ව්‍යවහාරය කරන්නාක් මෙන්, පෘථග්ජන සන්තතියේ රාගාදී ප්‍රතිපක්ෂයන් දුරු කිරීම් වශයෙන් පවතින එම (ප්‍රාතිහාර්යය) නැති කල්හි වුවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සන්තතියෙහි රූළ්හි (සම්මත) වශයෙන් ‘ප්‍රාතිහාර්යය’ යැයිම කියනු ලැබේ මිස වෙනත් ලෙසකින් කිව නොහැකි බව අදහසයි. දෘෂ්ටි දුරු කිරීම් වශයෙන් අචේලක කස්සප ආදීන් මෙන් කවුරුන් සම්මා දිට්ඨික වූවෝද, දෘෂ්ටි ප්‍රකාශ කිරීමට අසමත් වීමෙන් ප්‍රතිභානයක් නැති බවට පත් වූ සච්චක ආදීන් මෙන් වූවෝද (ඔවුන් ගැන පැවසේ).

3 . Sītapabbatā nāma ‘‘sineruṃ parivāretvā ṭhitā yugandharo…pe… giri brahā’’ti (visuddhi. 1.137; pārā. aṭṭha. 1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā) evaṃ vuttapabbatā.

3 . සීත පර්වත යනු “සිනේරු පර්වතය වට කොට පිහිටි යුගන්ධර... පෙ... විශාල පර්වතයන්” යැයි මෙසේ පවසන ලද පර්වතයෝය.

4-5. Sabbaso cakkavāḷasahassehi sabbaso āgamma sabbaso sannisinnenāti sambandhavasena tayo vikappā yuttā, sabbaso cakkavāḷasahassehi dasahi dasahīti pana aniṭṭhasādhanato paṭisedhito. Vajjitabbeti ye vajjetuṃ sakkā ‘‘atisammukhā atisamīpaṃ unnatappadeso’’ti, ete. Itare pana tassā parisāya mahantabhāvena na sakkā pariharituṃ.

4-5. ‘සකල දස දහසක් සක්වළින් පැමිණ සර්වප්‍රකාරයෙන් එක්ව හිඳීම’ යන සම්බන්ධය අනුව විකල්ප තුනක් සුදුසු වේ. දස දහසක් සක්වළින් යන අර්ථය අනිෂ්ට (නොගැලපෙන) බැවින් එය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. ‘අත්හැරිය යුතු’ යනු යමෙකුට මඟ හැරිය හැකි වූ ‘ඉතා ඉදිරියෙන්, ඉතා සමීපයෙන් සහ උස් වූ ස්ථාන’ යනාදියයි. අන් අය සම්බන්ධයෙන් නම්, එම පිරිසේ විශාලත්වය නිසා ඒවා මඟ හැරීමට නොහැකි ය.

‘‘Sabbañeyya…pe… samatthā’’ti vatvā tesaṃ desetabbappakārajānanasamatthāti vacanaṃ attanā paṭividdhākārassa dhammasāmināpi paresaṃ desetuṃ asakkuṇeyyattā vuttaṃ. Aññathā sabbepi sattā diṭṭhasaccā eva bhaveyyuṃ. Sabbañeyyadhammānaṃ yathāsabhāvajānanasamatthatādiyeva yathāvuttabalaṃ. Tesaṃ gahaṇasamatthataṃ dīpeti, adhikavacanamaññamatthaṃ bodhetīti adhippāyo.

“සකල ඥෙය ධර්මයන්... සමර්ථය” යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ඔවුන්ට දේශනා කළ යුතු ආකාරය දැනගැනීමේ හැකියාව ඇති බවයි. තමන් විසින් අවබෝධ කරගත් ආකාරයෙන්ම අන් අයට දේශනා කිරීම ධර්මස්වාමීන් වහන්සේට පවා කළ නොහැකි බැවින් මෙසේ පවසන ලදී. එසේ නොවන්නට සියලු සත්වයෝම චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කළෝ (මාර්ගඵලලාභීහු) වන්නාහ. සකල ඥෙය ධර්මයන් යථා ස්වභාවයෙන් දැනගැනීමේ හැකියාව ආදියම ඉහත සඳහන් කළ බලයයි. එය ඔවුන්ගේ (ධර්මය) ග්‍රහණය කරගැනීමේ හැකියාව ප්‍රකාශ කරයි; අතිරික්ත වචනයකින් වෙනත් අර්ථයක් පෙන්වා දෙයි යනු මෙහි අදහසයි.

6. Tathāgato vandanīyotiādinā ‘‘namassitvā’’tiādikiriyāvisesānaṃ taṃtaṃsuttānurodhena pavattitamāha. Sarīrasobhaggādīti ādi-saddena kalyāṇavākkaraṇatāādhipaccaparivārasampattiādi saṅgayhati.

6. “තථාගතයන් වහන්සේ වන්දනීය වේ” යනාදී වශයෙන් “නමස්කාර කොට” යනාදී ක්‍රියා විශේෂණයන් ඒ ඒ සූත්‍රයන්ට අනුකූලව පවත්වන ලද බව පවසයි. “ශරීර සෝභාග්‍යය ආදී” යන මෙහි “ආදී” ශබ්දයෙන් යහපත් වචන කථා කිරීමේ හැකියාව, අධිපති බව, පිරිවර සම්පත්තිය ආදිය සංග්‍රහ වේ.

7. Antaradhāpetvāti nirodhetvā. Nirodhanañcettha uppādakahetupariharaṇavasena tesaṃ anuppattikaraṇanti veditabbaṃ. Atthaṃ pakāsayissāmīti sambandhoti ‘‘sosetvā’’ti pubbakālakiriyāya aparakālakiriyāpekkhatāya vuttaṃ.

7. “අන්තර්ධාන කරවා” යනු නිරුද්ධ කරවා යන්නයි. මෙහි නිරුද්ධ කිරීම යනු හටගැනීමට හේතු වන කරුණු මඟ හැරීම මඟින් ඒවා නැවත හට නොගන්නා ලෙස කටයුතු කිරීම බව දත යුතුය. “අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි” යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි; “සෝදා (පවිත්‍ර කර)” යන පූර්ව ක්‍රියාව මඟින් ඉන්පසු සිදුවන ක්‍රියාව අපේක්ෂා කරන බැවින් මෙසේ පවසන ලදී.

8. Dukkarabhāvaṃ [Pg.11] dīpetunti adukkarassa tathāabhiyācetabbatābhāvatoti adhippāyo. Pārājikasaṅghādisesānaṃ sīlavipattibhāvato thullaccayādīnañca yebhuyyena ācāravipattibhāvato ācārasīlānaṃ tathā yojanā katā, tathā cārittasīlassa ācārasabhāvattā itaraṃ sabhāveneva gahetvā dutiyā. Asakkuṇeyyanti visuddhācārādiguṇasamannāgatena sabrahmacārinā saddhammaciraṭṭhitatthaṃ sādaraṃ abhiyācitena tena ca abhidhammatthappakāsane samatthoti yāthāvato pamāṇitena tabbimukhabhāvo na sukaroti adhippāyo.

8. “දුෂ්කර බව පෙන්වීම පිණිස” යනු දුෂ්කර නොවන දෙයක් සඳහා එලෙස ආරාධනා කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නොමැති බැවිනි. පාරාජිකා සහ සංඝාදිසේසයන් ශීල විපත්තීන් වන බැවින් ද, ථුල්ලච්චය ආදී ඇවැත් බොහෝ දුරට ආචාර විපත්තීන් වන බැවින් ද, ආචාර සහ ශීලයන් එලෙස යොදන ලදී. එමෙන්ම චාරිත්‍ර ශීලය ආචාරමය ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින්, අනෙක ස්වභාවයෙන්ම ගෙන දෙවැන්න (ශීලය) ලෙස සලකනු ලැබේ. “නොහැකිය” යන්නෙහි අදහස වනුයේ, පිරිසිදු ආචාර ආදී ගුණයන්ගෙන් යුත් සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේ නමක විසින් සද්ධර්මයේ චිරස්ථිතිය උදෙසා ගෞරවයෙන් ආරාධනා කළ කල්හි සහ අභිධර්මයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට සමර්ථයෙකු ලෙස නිවැරදිව පිළිගත් කල්හි, එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම පහසු නොවන බවයි.

9. Devadeva-saddassa attho paṭṭhānasaṃvaṇṇanāṭīkāyaṃ vipañcitoti na vitthārayimha.

9. “දේවදේව” යන වචනයේ අර්ථය පට්ඨාන සංවර්ණනා ටීකාවෙහි විස්තර කර ඇති බැවින් මෙහි විස්තර නොකළෙමු.

13. Paṭhamasaṅgītiyaṃ yā aṭṭhakathā saṅgītāti vacanena sā bhagavato dharamānakālepi aṭṭhakathā saṃvijjati, tena pāṭho viya bhagavaṃmūlikāvāti viññāyati. ‘‘Abhidhammassā’’ti padaṃ ‘‘atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etadapekkhanti ‘‘kassa pana sā aṭṭhakathā’’ti pucchitvā adhikāravasena tameva abhidhammapadaṃ ākaḍḍhati. Āvuttiādivasena vā ayamattho vibhāvetabbo.

13. “ප්‍රථම සංගීතියේදී යම් අටුවාවක් සංගායනා කරන ලද්දේ ද” යන වචනයෙන් පැහැදිලි වන්නේ භගවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි සමයේ පවා අටුවාව පැවති බවයි. එම නිසා පෙළ (පාලිය) මෙන්ම මෙය ද භගවතුන් වහන්සේ මූලික කරගත් එකක් බව දත යුතුය. “අභිධර්මයේ” යන පදය “අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි” යන්න අපේක්ෂා කරයි. “එම අටුවාව කාගේද?” යනුවෙන් විමසා, එම අභිධර්ම පදයම ප්‍රකරණය අනුව ගළපා ගනී. නැවත නැවත කීම (ආවෘත්ති) ආදියෙන් ද මෙම අර්ථය පැහැදිලි කරගත යුතුය.

16. Ariyamaggassa bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgavisesaṃ pādakajjhānameva niyametītiādinayappavatto tipiṭakacūḷanāgattheravādo ādi-saddena vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamenti, puggalajjhāsayo niyametīti evamādayo moravāpivāsimahādattattheratipiṭakacūḷābhayattheravādādayo saṅgayhanti. Tappakāsanenevāti abhidhammassa atthappakāsaneneva. Soti mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayo. Tathāti asammissānākulabhāvena. Asammissānākulabhūto vā vinicchayo mahāvihāravāsīnaṃ santakabhāvena, etena abhidhammassa atthappakāsaneneva mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayo idha abhinipphādīyatīti dasseti. Atha vā tappakāsanenevāti asammissānākulabhāvappakāsaneneva. Soti pakāsiyamāno abhidhammattho. Tathāti mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayabhāvena. Imasmiṃ atthavikappe ‘‘asammissaṃ anākulaṃ atthaṃ pakāsayissāmī’’ti sambandhanīyaṃ.

16. ආර්ය මාර්ගයේ බොජ්ඣංග, මග්ගංග සහ ධ්‍යානාංගයන්ගේ විශේෂත්වය පාදක ධ්‍යානයන් මතම තීරණය වන බවට වූ තිපිටක චූළනාග තෙරුන්ගේ වාදය ද, “ආදී” ශබ්දයෙන් විදර්ශනාවට අරමුණු වූ ස්කන්ධයන් තීරණය කරන බවත්, පුද්ගල අභ්‍යන්තරය (අධ්‍යාශය) තීරණය කරන බවත් පවසන මොරවැව වාසී මහාදත්ත තෙරුන්ගේ සහ තිපිටක චූළාභය තෙරුන්ගේ වාදයන් ද සංග්‍රහ වේ. “එය ප්‍රකාශ කිරීමෙන්ම” යනු අභිධර්මයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමෙන්ම යන්නයි. එය මහා විහාරවාසීන්ගේ විනිශ්චයයි. “එසේම” යනු මිශ්‍ර නොවූ, අවුල් සහගත නොවන ස්වභාවයෙනි. මහා විහාරවාසීන් සතු වූ එම විනිශ්චය මිශ්‍ර නොවූ හා නිරවුල් වූවකි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ අභිධර්මයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමෙන්ම මහා විහාරවාසීන්ගේ විනිශ්චය මෙහිදී සම්පූර්ණ වන බවයි. එසේත් නැත්නම් “එය ප්‍රකාශ කිරීමෙන්ම” යනු මිශ්‍ර නොවන නිරවුල් ස්වභාවය ප්‍රකාශ කිරීමෙනි. ප්‍රකාශ කරනු ලබන ඒ අභිධර්ම අර්ථයයි. “එසේම” යනු මහා විහාරවාසීන්ගේ විනිශ්චය ලෙසයි. මෙම විකල්ප අර්ථයේදී “මිශ්‍ර නොවූ නිරවුල් වූ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි” යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය.

17. Aññañca [Pg.12] sabbaṃ atthappakāsanaṃ hotīti tosanaṃ hotīti attho. Tenevāha ‘‘sabbena tena tosanaṃ kataṃ hotī’’ti. Yuttarūpā yojanā.

17. අනෙක් සියලු අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම සතුටට හේතු වේ යන්න මෙහි අර්ථයයි. එබැවින් “ඒ සියල්ලෙන් සතුටක් ඇති කරන ලදී” යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙය ඉතා උචිත යෙදුමකි.

Vīsatigāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ගාථා විස්සක වර්ණනාව නිම විය.

Nidānakathāvaṇṇanā

නිදාන කථා වර්ණනාව

Paricchedo sattappakaraṇabhāvo. Sanniveso sattannaṃ pakaraṇānaṃ tadavayavānañca vavatthānaṃ. Sāgarehi tathā cintāti ‘‘imassa abhidhammassa gambhīrabhāvavijānanatthaṃ cattāro sāgarā veditabbā’’tiādinā nayena jalasāgarādīhi saha nayasāgaravicāro. ‘‘Satabhāgena sahassabhāgena dhammantarā dhammantaraṃ saṅkamitvā saṅkamitvā desesī’’tiādinā desanābhedehi abhidhammassa gambhīrabhāvakathā desanāhi gambhīratā.

“පරිච්ඡේදය” යනු ප්‍රකරණ සතක ස්වභාවයයි. “සන්නිවේශය” යනු ප්‍රකරණ සතේ සහ ඒවායේ කොටස්වල සැකැස්මයි. “සාගරයන් හා සමඟ එසේ සිතීම” යනු “මෙම අභිධර්මයේ ගැඹුරු බව අවබෝධ කරගැනීම පිණිස සාගර සතරක් දත යුතුය” යන නයින් ජල සාගර ආදිය සමඟ නය සාගරය විමසීමයි. “සියයෙන් පංගුවක්, දහසෙන් පංගුවක් ධර්මයෙන් ධර්මයට මාරු වෙමින් දේශනා කළ සේක” යනාදී දේශනා භේදයන්ගෙන් පවසන අභිධර්මයේ ගැඹුරු බව පිළිබඳ කථාව දේශනා මඟින් වූ ගැඹුරු බවයි.

‘‘Evaṃ temāsaṃ nirantaraṃ desentassā’’tiādinā desanākāle bhagavato sarīrassa yāpitākāravicāro desanā…pe… gahaṇaṃ. Tathā therassa…pe…pi cāti ‘‘abhidhamme vācanāmaggo nāmā’’tiādinā abhidhamme vācanāmaggassa sāriputtattherasambandhitatā tassa ca teneva uppāditatā. Yo hi bhagavatā devatānaṃ desitākāro, so aparicchinnavāranayatantitāya ananto aparimāṇo na bhikkhūnaṃ vācanāyoggo, yo ca therassa desitākāro, so atisaṃkhittatāya. Nātisaṅkhepanātivitthārabhūto pana pāṭhanayo therappabhāvito vācanāmaggoti.

“මෙසේ තෙමසක් පුරා අඛණ්ඩව දේශනා කරන කල්හි” යනාදී වශයෙන් දේශනා කාලයේදී භගවතුන් වහන්සේගේ ශරීරය පවත්වාගත් ආකාරය පිළිබඳ විමසීම දේශනා... (පෙ)... ග්‍රහණය නම් වේ. එසේම තෙරුන් වහන්සේ පිළිබඳව ද... (පෙ) ... “අභිධර්මයේ වාචනා මාර්ගය නම්” යනාදී වශයෙන් අභිධර්මයේ වාචනා මාර්ගය සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේට සම්බන්ධ බවත් එය උන්වහන්සේ විසින්ම ඇති කරන ලද බවත් දත යුතුය. යම් හෙයකින් භගවතුන් වහන්සේ විසින් දේවතාවුන්ට දේශනා කරන ලද ආකාරය, පරිච්ඡේද නොකළ වාර සහ නය ක්‍රමයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් අනන්තය, අප්‍රමාණය; එය භික්ෂූන්ට උගෙනීමට (වාචනා යෝග්‍ය) නොහැකිය. තෙරුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ආකාරය ද ඉතා සංක්ෂිප්තය. ඉතා සංක්ෂිප්ත නොවූත් ඉතා විස්තීර්ණ නොවූත් ඉගැන්වීමේ ක්‍රමය (පාඨනය) තෙරුන් වහන්සේගෙන් පැවත එන වාචනා මාර්ගයයි.

Vacanatthavijānanenātiādinā kusalā dhammātiādipadānaññeva atthavaṇṇanaṃ akatvā abhidhamma-saddavicārassa sambandhamāha. ‘‘Ye te mayā dhammā abhiññā desitā. Seyyathidaṃ – cattāro satipaṭṭhānā…pe… sikkhitaṃ sikkhiṃsu dve bhikkhū abhidhamme nānāvādā’’tiādisuttavasena kiñcāpi bodhipakkhiyadhammā ‘‘abhidhammo’’ti vuccanti, dhamma-saddo ca samādhiādīsu diṭṭhappayogo, pariyattidhammo eva pana idha adhippetoti dassento ‘‘suttantādhikā pāḷīti attho’’ti āha. Tattha dhammabyabhicārabhāvena visesato abhidhammo viya suttantopi ‘‘dhammo’’ti vuccati. ‘‘Yo [Pg.13] vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto’’tiādīsu (dī. ni. 1.216) aññattha ca sambhavato abhi-saddena nivattetabbatthaṃ dīpetuṃ ‘‘suttantā’’ti vuttaṃ. Nanu ca atirekavisesaṭṭhā bhinnasabhāvā yato te yathākkamaṃ adhikavicittapariyāyehi bodhitā, tasmā ‘‘dhammātirekadhammavisesaṭṭhehī’’ti bahuvacanena bhavitabbaṃ, na ekavacanenāti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘dvinnampi…pe… ekavacananiddeso kato’’ti.

‘වචනත්ථවිජානනයෙන්’ යනාදී ප්‍රකාශනය මඟින් ‘කුසලා ධම්මා’ (කුසල් දහම්) යනාදී පදවලට පමණක් අර්ථ වර්ණනාවක් නොකොට, අභිධර්ම ශබ්දය පිළිබඳ විමසීමේ සම්බන්ධය දක්වන ලදී. ‘මා විසින් අභිඥාවෙන් (විශිෂ්ට ඥානයෙන්) දැන යම් ධර්ම කෙනෙක් දේශනා කරන ලද්දෝද, එනම් - සතර සතිපට්ඨානයෝය... පෙ... අභිධර්මයෙහි නානාවාද (විවිධ මත) ඇති භික්ෂූන් දෙදෙනෙක් හික්මුණාහ’ යනාදී සූත්‍ර පාඨයන්ට අනුව, බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ද ‘අභිධර්මය’ ලෙස හඳුන්වනු ලබතත්, ‘ධර්ම’ ශබ්දය සමාධි ආදියෙහිද යෙදෙන බව ප්‍රකට වුවත්, මෙහිදී අභිප්‍රේත වන්නේ පරියත්ති ධර්මයම බව පෙන්වීමට ‘සූත්‍රන්තයට වඩා අධික වූ පාළිය යන්න අර්ථයයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. එහිදී සූත්‍රන්තයද ධර්මතාවය ඉක්මවා නොයන බැවින් විශේෂයෙන් අභිධර්මය මෙන්ම ‘ධර්මය’ යනුවෙන් හැඳින්වේ. ‘ආනන්දය, මා විසින් යම් ධර්මයක් හා විනයක් දේශනා කරන ලදද, පනවන ලදද’ යනාදී (දී. නි. 1.216) වෙනත් ස්ථානවලද එය දක්නට ලැබෙන බැවින්, ‘අභි’ ශබ්දයෙන් බැහැර කළ යුතු අර්ථය දැක්වීමට ‘සූත්‍රන්ත’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ඉදින් ‘අතිරේක හා විශේෂ අර්ථයෙන් යුත් මේවා විවිධ ස්වභාව ඇති බැවින්ද, පිළිවෙළින් අධික වූත් විසිතුරු වූත් ක්‍රමයන්ගෙන් අවබෝධ කරවන ලද බැවින්ද, එය ‘ධර්මාතිරේක ධර්ම විශේෂ අර්ථයන්ගෙන්’ යනුවෙන් බහුවචනයෙන් පැවසිය යුතු නොවේද? ඒකවචනයෙන් නොවිය යුතුය’ යන ප්‍රශ්නය සිතට ගෙන ‘දෙවැදෑරුම් වූද... පෙ... ඒකවචන නිර්දේශයක් කරන ලදී’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

Payogameva nārahati upasagga-saddānaṃ dhātu-saddasseva purato payojanīyattā. Athāpi payujjeyya atimālādīsu ati-saddādayo viya. Evampi yathā ‘‘atimālā’’ti ettha samāsavasena anāvibhūtāya kamanakiriyāya visesako ati-saddo, na mālāya, evamidhāpi abhi-saddo na dhammavisesako yuttoti adhippāyo. Aññassapi hi upasaggassāti idaṃ ruḷhīvasena, atthe upasajjatīti vā upasaggassa anvatthasaññataṃ gahetvā vuttaṃ. Atichattādīsu hi ati-saddo idha upasaggoti adhippeto. Tattha yathā kalyāṇo pūjito vā puriso atipurisoti bhavati, evaṃ atirekavisesaṭṭhānampi kalyāṇapūjitatthabhāvasambhavato kalyāṇaṃ vā pūjitaṃ vā chattaṃ atichattanti saddanayo veditabbo. Kalyāṇapūjitabhāvā hi guṇavisesayogena icchitabbā. Guṇaviseso cesa yadidaṃ pamāṇātireko ca vicittarūpatā ca. Evañca pana katvā ‘‘akiriyāyapī’’ti vacanaṃ samatthitaṃ bhavati. Yathā ca atichattādīsu, evaṃ abhidhamma-saddepi daṭṭhabbaṃ. Anekatthā hi nipātāti. Tabbhāvadīpakattāti atirekavisesabhāvadīpakattā.

උපසර්ග ශබ්දයන් ධාතු ශබ්දයකට ඉදිරියෙන් යෙදිය යුතු බැවින් (මෙලෙස තනිව) යෙදීම නුසුදුසුය. එසේ වුවත් ‘අතිමාලා’ ආදියෙහි ‘අති’ ශබ්දය මෙන් මෙහිද යෙදිය හැකිය. එසේ වූවත්, ‘අතිමාලා’ යන්නෙහි සමාසය නිසා පැහැදිලි නොවූ ‘ඉක්මවා යාම’ නම් ක්‍රියාවේ විශේෂණයක් ලෙස ‘අති’ ශබ්දය යෙදෙනවා මිස, මාලාවේ (මල් මාලයේ) විශේෂණයක් නොවන සේම, මෙහිද ‘අභි’ ශබ්දය ධර්මයෙහි විශේෂණයක් ලෙස යෙදීම නුසුදුසු බව අදහසයි. ‘වෙනත් උපසර්ගයකට’ යන මෙහිදී, උපසර්ගය යන නාමය රූඪි වශයෙන් හෝ අර්ථයට සමීපව පවතින යන අන්වර්ථ අර්ථයෙන් හෝ ගන්නා ලදී. ‘අතිඡත්ත’ (අතිවිශාල කුඩය) ආදියෙහි ‘අති’ ශබ්දය මෙහි උපසර්ගයක් ලෙස අදහස් කරන ලදී. එහිදී යම් සේ යහපත් වූ හෝ පූජනීය වූ පුරුෂයෙකු ‘අතිපුරුෂ’ (උත්තම පුරුෂයා) ලෙස හඳුන්වන්නේද, එසේම අතිරේක හා විශේෂ අර්ථයන්හිද යහපත් වූ හෝ පූජනීය වූ අර්ථයන් පැවතිය හැකි බැවින්, යහපත් වූ හෝ පූජනීය වූ ඡත්‍රය (කුඩය) ‘අතිඡත්ත’ යන ශබ්ද ශාස්ත්‍ර ක්‍රමය දත යුතුය. යහපත් හෝ පූජනීය ස්වභාවය යනු ගුණ විශේෂයක් හා සම්බන්ධ වීමෙන් ලැබිය යුත්තකි. ඒ ගුණ විශේෂය නම් ප්‍රමාණයේ අතිරික්ත බව හා විසිතුරු රූපයයි. මෙලෙස සැලකීමෙන් ‘ක්‍රියාවක් නොමැති විටද’ යන වචනය තහවුරු වෙයි. අතිඡත්ත ආදියෙහි මෙන්ම අභිධර්ම ශබ්දයෙහිද මෙය එසේම දත යුතුය. නිපාත ශබ්දයන් සහේතුකව සහ අනේක අර්ථයන් ගෙන දෙන බැවිනි. ‘තබ්භාවදීපකත්තා’ යනු අතිරේක හා විශේෂ ස්වභාවය ප්‍රකාශ කරන බැවිනි.

Ekato anāgatattāti idaṃ suttante ekato āgatānaṃ khandhāyatanādīnaṃ suttantabhājanīyassa diṭṭhattā ‘‘cha imāni, bhikkhave, indriyānī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.495-496) cakkhādīnaṃ channaṃ itthindriyādīnaṃ tiṇṇaṃ sukhindriyādīnaṃ pañcannaṃ saddhindriyādīnaṃ pañcannaṃ anaññātaññassāmītindriyādīnañca tiṇṇaṃ vasena visuṃ visuṃ suttantabhāvena āgatattā ekasuttabhāvena anāgatānaṃ bāvīsatiyā indriyānaṃ suttantabhājanīyassa adiṭṭhattā ca vuttaṃ, na suttante ekato āgamanassa suttantabhājanīyassa kāraṇattā. Suttante ekato sabbena sabbañca anāgatā hi bhūmantaraparicchedapaṭisambhidā suttantabhājanīyavasena vibhattā dissanti, ekato āgatāni ca [Pg.14] sikkhāpadāni tathā na vibhattāni. Veramaṇīnaṃ viya pana sabhāvakiccādivibhāgavinimutto bāvīsatiyā indriyānaṃ samāno vibhajanappakāro natthi, yo suttantabhājanīyaṃ siyāti indriyavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ natthīti yuttaṃ siyā.

‘එක්තැනක සඳහන් නොවීම’ යන්න පවසන ලද්දේ, සූත්‍රන්තයන්හි එක්තැනක සඳහන් වූ ස්කන්ධ හා ආයතන ආදියෙහි සූත්‍රන්ත භාජනීය ක්‍රමය දක්නට ලැබෙන බැවිනි. එහෙත් ‘මහණෙනි, මේ ඉන්ද්‍රිය හයකි’ යනාදී වශයෙන් (සං. නි. 5.495-496) චක්ඛු ආදී ඉන්ද්‍රිය හයක්, ඉත්ථින්ද්‍රිය ආදී තුනක්, සුඛින්ද්‍රිය ආදී පහක්, සද්ධින්ද්‍රිය ආදී පහක් සහ අඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රිය ආදී තුනක් වශයෙන් වෙන් වෙන් වශයෙන් සූත්‍රන්තවල සඳහන්ව ඇතත්, එකම සූත්‍රයක් ලෙස සඳහන් නොවන ඉන්ද්‍රිය විසි දෙකෙහි සූත්‍රන්ත භාජනීය ක්‍රමය දක්නට නොලැබෙන බැවිනි. මෙය පවසන ලද්දේ සූත්‍රන්තයේ එක්තැනක සඳහන් වීම සූත්‍රන්ත භාජනීය ක්‍රමයට හේතුවක් වන නිසා නොවේ. සූත්‍රන්තවල එක්තැනක සම්පූර්ණයෙන්ම සඳහන් නොවන භූමි අන්තර පරිච්ඡේද හා පටිසම්භිදාවන් පවා සූත්‍රන්ත භාජනීය වශයෙන් විභජනය කොට ඇති බව පෙනේ. එහෙත් එක්තැනක සඳහන් වූ ශික්ෂා පදයන් එලෙස විභජනය කර නොමැත. ‘වේරමණී’ (වැළකීම) වලදී මෙන් ස්වභාවය, කෘත්‍යය ආදී විභාගයන්ගෙන් තොරවූ ඉන්ද්‍රිය විසි දෙකෙහි සමාන බෙදීමේ ක්‍රමයක් නැත. යම් හෙයකින් සූත්‍රන්ත භාජනීය ක්‍රමයක් තිබිය හැකි නම්, ඉන්ද්‍රිය විභංගයේ සූත්‍රන්ත භාජනීය ක්‍රමයක් නොමැති වීම යුක්ති සහගතය.

Yadipi paccayadhammavinimutto paccayabhāvo nāma natthi, yathā pana pavatto paccayadhammo paccayuppannadhammānaṃ paccayo hoti, so tassa pavattiākāraviseso hetuādibhāvo tato añño viya paccayadhammassa paccayabhāvoti vutto, so ca ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantī’’tiādīsu padhānabhāvena vutto. Tattha ca guṇībhūtā hetuhetuphalabhūtā avijjāsaṅkhārādayoti vuttaṃ ‘‘paccayabhāvo uddiṭṭho’’ti. Uddiṭṭhadhammānantiādi uddesena paricchinnānaṃyeva khandhādīnaṃ khandhavibhaṅgādīsu pañhapucchakanayo dassito, na ito aññathāti katvā vuttaṃ.

ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්ගෙන් වෙන්වූ ‘ප්‍රත්‍යභාවයක්’ (ප්‍රත්‍ය බවක්) නොමැති වුවද, පවත්නා ප්‍රත්‍ය ධර්මය යම් සේ ප්‍රත්‍යෝත්පන්න ධර්මයන්ට ප්‍රත්‍යයක් වන්නේද, ඒ පැවැත්මේ ආකාරයේ විශේෂය වූ හේතු ආදී බව එම ප්‍රත්‍ය ධර්මයෙන් වෙනස් වූවක් මෙන් ‘ප්‍රත්‍යභාවය’ ලෙස හඳුන්වන ලදී. එය ‘අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ හටගනිති’ යනාදී තැන්වල ප්‍රධාන වශයෙන් දක්වා ඇත. එහිදී හේතුව හා හේතු ඵල බවට පත්වූ අවිද්‍යා හා සංස්කාර ආදිය ගුණ වශයෙන් ගෙන ‘ප්‍රත්‍යභාවය දක්වන ලදී’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘උද්දිට්ඨධම්මානං’ යනාදියෙන්, උද්දේශ (පටුන) වශයෙන් සීමා කරන ලද ස්කන්ධ ආදියෙහිම ස්කන්ධ විභංග ආදියෙහි දක්නට ලැබෙන ප්‍රශ්න ඇසීමේ ක්‍රමය දක්වන ලදී. මෙය මෙයින් බැහැරව වෙනත් ආකාරයකින් නොවන බව සලකා පවසන ලදී.

Suttante saṅgītisuttantādike. Pañca sikkhāpadāni pāṇātipātā…pe… pamādaṭṭhānā veramaṇīti evaṃ uddiṭṭhāni. Añño pana veramaṇīnaṃ vibhajitabbappakāro natthīti idaṃ atītāniccādivibhāgo veramaṇīnaṃ khandhāyatanādīsu antogadhattā tabbaseneva vijānitabbo, tato pana añño abhidhammanayavidhuro veramaṇīnaṃ vibhajitabbappakāro natthīti adhippāyena vuttaṃ. Tathā ca paṭisambhidāmagge ‘‘cakkhuṃ aniccaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ anicca’’nti anupadadhammasammasanakathāyaṃ na veramaṇiyo uddhaṭā.

‘සූත්‍රන්තයෙහි’ යනු සංගීති සූත්‍රන්තය ආදියෙහි ය. පංච ශික්ෂාපදයන් - ප්‍රාණාතිපාතයෙන්... පෙ... මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවන මත්පැන් පානයෙන් වැළකීම යනුවෙන් උද්දේශ වශයෙන් දක්වා ඇත. වේරමණී (වැළකීම්) විභජනය කළ හැකි වෙනත් ආකාරයක් නැත යන්නෙන් අදහස් කළේ, අතීත හා අනිත්‍ය ආදී විභාගයන් වේරමණීවල ස්කන්ධ හා ආයතන ආදියෙහි ඇතුළත් වන බැවින් ඒවා මඟින්ම තේරුම් ගත යුතු බවත්, අභිධර්ම ක්‍රමයට බැහැර වූ වේරමණී විභජනය කරන වෙනත් ආකාරයක් නොමැති බවත්ය. එලෙසම පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි ‘ඇස අනිත්‍යය... පෙ... ජරා මරණය අනිත්‍යය’ යනුවෙන් අනුපදධර්ම විපස්සනා කථාවෙහි වේරමණී (වැළකීම්) වෙන් කොට දක්වා නොමැත.

Nanu dhammasaṅgaṇīdhātukathādīnampi vasena abhidhammapāḷiyā atirekavisesabhāvo dassetabboti? Saccametaṃ, so pana ekantaabhidhammanayanissito avuttopi siddhoti katvā na dassito. Etena vā nidassanena sopi sabbo netabbo. Abhidhammanayasāmaññena vā abhidhammabhājanīyapañhapucchakehi so vutto evāti na vuttoti daṭṭhabbo.

ධම්මසංගණී, ධාතුකථා ආදී ග්‍රන්ථයන් මගින් ද අභිධර්ම පාළියෙහි පවත්නා අතිරේක විශේෂත්වය පෙන්වා දිය යුතු නොවේ ද? එය සත්‍යයකි. එහෙත් එය ඒකාන්තයෙන් ම අභිධර්ම ක්‍රමය මත ම පදනම් වූවක් බැවින්, වචනයෙන් නොපැවසුව ද එය තහවුරු වූ කරුණක් ලෙස සලකා මෙහි පෙන්වා නොදෙන ලදී. එසේත් නැතහොත්, මෙම නිදර්ශනය මගින් ඒ සියල්ල ද වටහා ගත යුතු ය. නැතහොත් අභිධර්ම ක්‍රමයේ ඇති පොදු බව නිසා අභිධර්ම භාජනීය සහ ප්‍රශ්න පෘච්ඡක ක්‍රමයන් මගින් එය පවසා ඇති බැවින්, මෙහිදී වෙනම නොපවසන ලදැයි දත යුතු ය.

Pañhavārāti pucchanavissajjanavasena pavattā pāḷinayā. Etthevāti dhammahadayavibhaṅge eva. Apekkhāvasikattā appamahantabhāvassa yato appamattikā mahādhātukathātanti dhammahadayavibhaṅgavacanavasena avasesā, taṃ dassanatthaṃ ‘‘dhammahadayavibhaṅge anāgantvā mahādhammahadaye āgatatantito’’ti vuttaṃ. Dhammahadaya…pe… āgatatantito rūpakaṇḍadhātuvibhaṅgādīsu anāgantvā mahādhātukathāyaṃ āgatatanti appamattikāvāti sambandho[Pg.15]. Atha dhātukathāya vitthārakathā mahādhātukathā dhammahadayavibhaṅge anāgantvā mahādhammahadaye āgatatantito dhātukathāyaṃ anāgantvā mahādhātukathāya āgatatanti appamattikāvāti yojetabbaṃ.

පඤ්හවාර යනු ප්‍රශ්න හා පිළිතුරු වශයෙන් පවතින පාලි ක්‍රමයයි. මෙය ධම්මහදය විභංගයෙහිම වේ. අපේක්ෂාවන් මත පදනම් වූ අල්ප වූ ස්වභාවය නිසා යම් ප්‍රමාණික වූ මහා ධාතුකථාවක් වේද, එය ධම්මහදය විභංගයේ වචනයන්ට අනුව ඉතිරි වූවකි. එය දැක්වීම පිණිස 'ධම්මහදය විභංගයෙහි සඳහන් නොවී මහා ධම්මහදයෙහි සඳහන් වූ පෙළින්' යැයි කියන ලදී. ධම්මහදය...පෙ... සඳහන් වූ පෙළින් යන්න, රූපකණ්ඩය, ධාතුවිභංගය ආදියෙහි සඳහන් නොවී මහා ධාතුකථාවෙහි සඳහන් වූ පෙළ අල්පමාත්‍රික වේ යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. තවද ධාතුකථාවේ විස්තරාත්මක කථාව මහා ධාතුකථාවයි. එය 'ධම්මහදය විභංගයෙහි සඳහන් නොවී මහා ධම්මහදයෙහි සඳහන් වූ පෙළින්, ධාතුකථාවෙහි සඳහන් නොවී මහා ධාතුකථාවෙහි සඳහන් වූ පෙළ අල්පමාත්‍රික වේ' යැයි මෙහි යෙදිය යුතුය.

Upalabbhatīti anulomapaccanīyapañcakassa, nupalabbhatīti paccanīyānulomapañcakassa upalakkhaṇavasena vuttaṃ. Saccikaṭṭhaṃ nissayanti ‘‘sabbatthā’’tiādinā desādianāmasanena rūpādisattapaññāsadhammappabhedaṃ saccikaṭṭhameva nissayabhūtaṃ. Sabbatthāti etthāpi ‘‘upalabbhati nupalabbhatīti paṭiññāya gahitāya paṭikkhepaggahaṇattha’’nti ānetvā sambandhanīyaṃ, tathā sabbadā sabbesūti etthāpi. Yadi khandhāyatanādayo gahitā aṭṭhakathāyaṃ āgatanayena, atha pana vuttanti sambandho. Yo saccikaṭṭhoti saccikaṭṭhanissayaṃ upalakkheti. Etehīti etehi vacanehi. Saccikaṭṭhadesakālappadesehi kathaṃ saccikaṭṭhādīnaṃ padeso ekadesabhūto sabboti vuccati? Padesānaṃ puthuttā. ‘‘Sabbesu padesesū’’ti paccekaṃ bhedāmasanavasena cāyaṃ pañho pavattoti na purimehi avaseso.

'ලැබේ' (උපලබ්භති) යන්න අනුලෝම පච්චනීය පංචකයට ද, 'නොලැබේ' (නුපලබ්භති) යන්න පච්චනීය අනුලෝම පංචකයට ද ලක්ෂණ වශයෙන් කියන ලදී. 'සබ්බත්ථ' (සියලු තැන්හි) යනාදියෙන් දේශ කාලාදිය වෙන් කොට හඳුන්වා නොදී රූප ආදී පනස් හතක් වූ ධර්ම ප්‍රභේදයන්ම සත්‍ය වූ අර්ථයෙන් (සච්චිකට්ඨ) පදනම් කොට පවතී. 'සියලු තැන්හි' යන්නෙහි ද 'ලැබේ හෝ නොලැබේ යන ප්‍රතිඥාව ගත් කල්හි එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සඳහා' යැයි ගෙන සම්බන්ධ කළ යුතුය. එසේම 'සබ්බදා' (සෑම කල්හි) සහ 'සබ්බේසු' (සියල්ලන් කෙරෙහි) යන්නෙහි ද එය එසේමය. ඉදින් අටුවාවෙහි සඳහන් ක්‍රමයට ස්කන්ධ ආයතන ආදිය ගනු ලැබුවේ නම්, එවිට මෙසේ කියන ලදැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. යම් සත්‍ය වූ අර්ථයක් වේද, එය සත්‍ය අර්ථයෙහි පදනම ලක්ෂණ කරයි. 'මොවුන් විසින්' යනු මේ වචන මගින්ය. සත්‍ය අර්ථය, දේශය, කාලය සහ ප්‍රදේශය යන මෙයින් සත්‍ය අර්ථයෙහි ප්‍රදේශය එක් කොටසක් වූයේ කෙසේ සියල්ල යැයි කියනු ලැබේද? ප්‍රදේශයන්ගේ වෙනස් බව නිසාය. 'සියලු ප්‍රදේශයන්හි' යැයි වෙන් වෙන් වශයෙන් බෙදා බැලීමෙන් මෙම ප්‍රශ්නය පවතින බැවින් මෙය පෙර කරුණුවලින් ඉතිරි වූවක් නොවේ.

Upalabbhati…pe… micchāti ekanti upalabbhatīti paṭiññāggahaṇapaṭikkhepaggahaṇaniggaṇhanānaṃ anulomapaṭilomato paṭiññāṭhapananiggahapāpanāropanānañca vasena pavattā tanti paṭhamapañcakassa ekaṃ aṅgaṃ eko avayavoti attho. Evaṃ sesesupi netabbaṃ. Niggahassa suniggahabhāvaṃ icchato sakavādino ‘‘tvaṃ ce pana maññasi vattabbe kho puggalo nupalabbhatī’’tiādinā (kathā. 3) paṭiññāṭhapanena, tena ‘‘tava tattha hetāya paṭiññāya hevaṃ paṭijānanto hevaṃ niggahetabbe atha taṃ niggaṇhāma suniggahito ca hotī’’ti vatvā ‘‘hañci puggalo nupalabbhatī’’tiādinā (kathā. 2) paravādino attano paṭikammaṃ yathā sakavādī na nibbeṭheti, evaṃ karaṇaṃ paṭikammaveṭhanaṃ. Paravādino paṭikammassa duppaṭikammabhāvaṃ icchato sakavādino taṃnidassanena ‘‘eso ce dunniggahito heva’’nti paṭikammanidassanena, ‘‘vattabbe kho puggalo upalabbhati…pe… paramatthenāti (kathā. 1). No ca mayaṃ tayā tattha hetāya paṭiññāya hevaṃ paṭijānanto hevaṃ niggahetabbā. Atha amhe niggaṇhāsi dunniggahitā ca homā’’ti vatvā ‘‘hañci puggalo upalabbhatī’’tiādinā (kathā. 5) niggahassa dunniggahitabhāvadassanena [Pg.16] aniggahitabhāvakaraṇaṃ niggahanibbeṭhanaṃ. ‘‘Tena hi yaṃ niggaṇhāsi hañci puggalo upalabbhatī’’tiādiṃ vatvā ‘‘tena hi ye kate niggahe se niggahe dukkaṭe sukate paṭikamme sukatā paṭipādanā’’ti sakavādino niggahassa, aniggahabhāvāropanena attano paṭikammassa supaṭikammabhāvakaraṇena ca sakavādino niggahassa chedo vināsanaṃ puggalavādanisedhanavasena samuṭṭhitattā. Dhammatāya anulomanavasena uṭṭhahitvā tabbilomanavasena pavatto anulomapaccanīkapañcako vuttavipariyāyena dutiyapañcako veditabbo.

'ලැබේ...පෙ... මිථ්‍යාය' යනු ඒකාන්තයකි. එනම් 'ලැබේ' යන ප්‍රතිඥාව පිළිගැනීම, ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හා නිග්‍රහ කිරීම අනුලෝම හා ප්‍රතිලෝම වශයෙන් ද, ප්‍රතිඥාව පිහිටුවීම, නිග්‍රහයට පැමිණවීම හා දෝෂාරෝපණය කිරීම් වශයෙන් ද පවතින ධර්ම පාඨය ප්‍රථම පංචකයේ එක් අංගයක් හෙවත් එක් කොටසක් බව අර්ථයයි. සෙසු තැන්වල ද මෙසේම දත යුතුය. නිග්‍රහය මනා නිග්‍රහයක් වනු කැමති ස්වවාදියා විසින් 'ඉදින් ඔබ පුද්ගලයා නොලැබේ යැයි කිව යුතුයැයි සිතන්නේ නම්' යනාදියෙන් ප්‍රතිඥාව පිහිටුවීමෙන්, ඔහු විසින් 'එහි ඔබගේ ඒ ප්‍රතිඥාවෙහි මෙසේ පිළිගන්නා වූ ඔබ මෙසේ නිග්‍රහ කළ යුතුය, එබැවින් අපි ඔබ නිග්‍රහ කරමු, එය මනා නිග්‍රහයකි' යැයි පවසා, 'ඉදින් පුද්ගලයා නොලැබේ නම්' යනාදියෙන් පරවාදියා සිය පිළිතුර (ප්‍රතිකර්මය) ස්වවාදියාට ලිහා දැමිය නොහැකි පරිදි සකස් කිරීම 'ප්‍රතිකර්ම වේඨනය' නම් වේ. පරවාදියාගේ ප්‍රතිකර්මය දුර්වල ප්‍රතිකර්මයක් වනු කැමති ස්වවාදියා එය නිදර්ශනය කරමින් 'මෙය වනාහි වැරදි නිග්‍රහයකි' යැයි ප්‍රතිකර්ම නිදර්ශනයෙන්, 'පුද්ගලයා ලැබෙන්නේ යැයි කිව යුතුය...පෙ... පරමාර්ථ වශයෙන්' කියා, 'අපි ඔබ විසින් ඔබගේ ඒ ප්‍රතිඥාවෙහි මෙසේ පිළිගන්නා වූ අප මෙසේ නිග්‍රහ නොකළ යුතුය. එහෙත් ඔබ අප නිග්‍රහ කරයි නම් එය වැරදි නිග්‍රහයකි' යැයි කියා, 'ඉදින් පුද්ගලයා ලැබෙන්නේ නම්' යනාදියෙන් නිග්‍රහයේ දුර්වල බව පෙන්වීමෙන් නිග්‍රහ නොකළ බවට පත් කිරීම 'නිග්‍රහ නිබ්බේඨනය' නම් වේ. 'එසේ නම් යමක් නිග්‍රහ කරයි ද, ඉදින් පුද්ගලයා ලැබෙන්නේ නම්' යනාදිය කියා, 'එසේ නම් කරන ලද යම් නිග්‍රහයක් වේ ද එය වැරදි නිග්‍රහයකි, ප්‍රතිකර්මය නිවැරදි ප්‍රතිකර්මයකි, පිළිපැදීම නිවැරදි ය' යැයි ස්වවාදියාගේ නිග්‍රහයට අනිග්‍රහ බව ආරෝපණය කිරීමෙන් සහ තමාගේ ප්‍රතිකර්මය මනා ප්‍රතිකර්මයක් කිරීමෙන් ස්වවාදියාගේ නිග්‍රහය බිඳ දැමීම (ඡේදය) පුද්ගලවාදය නිෂේධනය කිරීම පදනම් කොට උපන්නකි. ධර්මතාවයට අනුව අනුලෝම වශයෙන් පැනනැඟී පසුව එයට විලෝම වශයෙන් (ප්‍රතිවිරුද්ධව) පවතින අනුලෝම පච්චනීක පංචකය, ඉහත කී ක්‍රමයේ විපර්යාසය ලෙස දෙවන පංචකයෙහි දත යුතුය.

Tadādhāroti te saccikaṭṭhaparamatthā rūpādayo ādhārā etassāti tadādhāro. Etena ‘‘rūpasmiṃ attā’’ti evaṃpakāro puggalavādo dassito hoti. Tesaṃ vā ādhārabhūtoti etena ‘‘attani rūpa’’nti evaṃpakāro. Aññatra vā tehīti tehi rūpādīhi vinā. Ādhārādheyyādibhāvena asaṃsaṭṭho visuṃyeva vinā. Tena sattādiguṇehi avokiṇṇo purisoti evamādiko. Taṃsāmibhūtatāya vā tadadhīnabhāvena ‘‘aññatra vā tehī’’ti vuttanti ‘‘rūpavā attā’’ti evaṃpakāro puggalavādo dassitoti veditabbo. Anaññoti etena ‘‘rūpaṃ attā’’ti evaṃpakāro. Ruppanādisabhāvo rūpakkhandhādīnaṃ visesalakkhaṇaṃ, sappaccayādisabhāvo sāmaññalakkhaṇaṃ. Rūpādito añño anañño vā aññatte ca tadādhārādibhūto upalabbhamāno āpajjatīti anuyuñjati sakavādī pakārantarassa asambhavato. Puggalavādī puggalassa rūpādīhi na aññattaṃ icchati rūpādi viya paccakkhato anumānato vā gāhayituṃ asakkuṇeyyattā tassa ca kārakavedakabhāvassa ayujjamānakattā. Nāpi anaññattaṃ ruppanasappaccayādisabhāvappasaṅgato puggalasseva abhāvappasaṅgato ca. Yatheva hi na vinā indhanena aggi paññāpiyati, na ca aññaṃ indhanato aggiṃ sakkā paṭijānituṃ, nāpi anaññaṃ. Yadi hi añño siyā, na uṇhaṃ indhanaṃ siyā. Atha anañño, niddahitabbaṃyeva dāhakaṃ siyā. Evameva na vinā rūpādīhi puggalo paññāpiyati, na ca tehi añño, nāpi anañño sassatucchedabhāvappasaṅgatoti laddhiyaṃ ṭhatvā puggalavādī ‘‘na hevā’’ti paṭikkhipati. Tattha aggindhanopamā tāva yadi lokavohārena vuttā, apaḷittaṃ kaṭṭhādiindhanaṃ niddahitabbañca, paḷittaṃ bhāsuruṇhaṃ aggi dāhakañca, tañca ojaṭṭhamakarūpaṃ purimapacchimakālikaṃ [Pg.17] aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ, yadi evaṃ puggalo rūpādīhi añño anicco ca āpanno. Atha paramatthato, tasmiṃyeva kaṭṭhādike paḷitte yaṃ usumaṃ so aggi, taṃsahajātāni tīṇi bhūtāni indhanaṃ, evampi siddhaṃ lakkhaṇabhedato aggindhanānaṃ aññattanti aggi viya indhanato rūpādīhi añño puggalo anicco ca āpannoti byāhatāti veditabbaṃ.

තදාධාර යනු සත්‍ය වූ, පරමාර්ථ වූ රූප ආදිය මොහුට (ආත්මයට) ආධාර වන බැවින් 'තදාධාර' නම් වේ. මෙයින් 'රූපයෙහි ආත්මය පවතී' යන ආකාරයේ පුද්ගලවාදය පෙන්වා දෙයි. එම රූප ආදියට ආධාර වූයේ යන අර්ථයෙන් 'ආත්මයෙහි රූපය පවතී' යන ආකාරය පෙන්වයි. 'රූප ආදියෙන් අන්‍යව' යනු රූප ආදියෙන් තොරවයි. ආධාර-ආධෙය භාවයෙන් සම්බන්ධ නොවී වෙන්ව පවතී යන්නයි. එයින් සත්ත්ව ගුණාදියෙන් මිශ්‍ර නොවූ 'පුරුෂයා' යනාදී වාදයන් අදහස් වේ. එම රූප ආදියෙහි ස්වාමී බව නිසා හෝ ඒවා තමාට යටත් බව නිසා 'රූපය ආදියෙන් අන්‍යව' යන්නෙන් 'ආත්මය රූපවත්ය' (රූපය ඇත්තේය) යන පුද්ගලවාදය පෙන්වා දෙන බව දත යුතුය. 'අනන්‍ය' යන්නෙන් 'රූපයම ආත්මයයි' යන වාදය පෙන්වයි. රූපණය වීම (විකෘති වීම) ආදී ස්වභාවය රූපස්කන්ධාදියේ විශේෂ ලක්ෂණයයි. ප්‍රත්‍යයන් සහිත බව ආදී ස්වභාවය සාමාන්‍ය ලක්ෂණයයි. රූපයට වඩා අන්‍ය වූ හෝ අනන්‍ය වූ හෝ ආකාරයකින්, එමෙන්ම තදාධාරාදී වශයෙන් පුද්ගලයා උපලබ්ධ වේ (හමුවේ) නම්, එය දෝෂ සහිත බවට පත්වේ යැයි ස්කවාදියා (තෙරවාදියා) ප්‍රශ්න කරන්නේ වෙනත් ආකාරයකින් පුද්ගලයා පැවතිය නොහැකි බැවිනි. පුද්ගලවාදියා පුද්ගලයා රූපයෙන් අන්‍ය බව පිළි නොගනී; මන්දයත් රූපය මෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂව හෝ අනුමානයෙන් ඔහු ග්‍රහණය කරගත නොහැකි බැවිනි, තවද ඔහු (පුද්ගලයා) කරන්නෙකු හෝ විඳින්නෙකු ලෙස නොගැලපෙන බැවිනි. එසේම අනන්‍ය බව ද පිළි නොගනී; මන්දයත් එවිට පුද්ගලයා ද රූපණය වන, ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගන්නා ස්වභාවයට පත්වන බැවින් හා පුද්ගලයා යන සංකල්පයම නැති වී යන බැවිනි. දර නැතිව ගින්නක් නොපැනවෙන්නාක් මෙන් ද, දරට වඩා අන්‍යව ගින්නක් ඇතැයි පිළිගත නොහැක්කාක් මෙන් ද, එසේම අනන්‍ය නොවන්නාක් මෙන් ද (ගින්න පවතී). ඉදින් ගින්න දරට වඩා අන්‍ය නම්, දර උණුසුම් නොවිය යුතුය. ඉදින් අනන්‍ය නම්, දවන්නා වූ ගින්නම දැවිය යුතු දර විය යුතුය. එමෙන්ම රූපය ආදියෙන් තොරව පුද්ගලයා පනවනු නොලැබේ, ඔහු රූපයෙන් අන්‍ය ද නොවේ, අනන්‍ය ද නොවේ; එසේ වුවහොත් ශාශ්වත හෝ උච්ඡේද දෘෂ්ටියට පත්වන බැවින්, පුද්ගලවාදියා සිය ලබ්ධියෙහි පිහිටා 'එසේ නැත' (න හේවා) යැයි ප්‍රතික්ෂේප කරයි. එහිදී ගිනි සහ දර උපමාව ලෝක ව්‍යවහාරයෙන් පවසන්නේ නම්, නොදැල්වුණු දර දැවිය යුතු දෙයකි, දැල්වුණු දීප්තිමත් උණුසුම් ගින්න දවන්නා වේ. එම ගින්න ඕජට්ඨමක රූපයක් වන අතර පෙර හා පසු කාලීන වූ අනිත්‍ය වූ, සංඛත වූ, පටිච්චසමුප්පන්න වූවකි. එසේ නම් පුද්ගලයා ද රූපයෙන් අන්‍ය වූ අනිත්‍ය වූවෙක් බවට පත්වේ. ඉදින් පරමාර්ථ වශයෙන් ගන්නේ නම්, එම දැල්වුණු දරෙහි යම් උෂ්ණත්වයක් ඇත්ද එය ගින්නයි, ඒ හා සහජාත වූ සතර මහා භූතයන් තිදෙනා දර වේ. මෙසේ ලක්ෂණ භේදයෙන් ගින්න සහ දරෙහි අන්‍ය බව සිද්ධ වේ. එවිට ගින්න දරට වඩා අන්‍ය වන්නාක් මෙන්, පුද්ගලයා ද රූපයෙන් අන්‍ය වූ, අනිත්‍ය වූවෙක් බවට පත්වන බැවින් (පුද්ගලවාදියාගේ මතය) පරස්පර විරෝධී වන බව දත යුතුය.

Puggalo upalabbhatīti paṭijānantassa pakārantarassa asambhavato vuttesu pakāresu ekena pakārena upalabbhamāno upalabbhatīti ‘‘āpanna’’nti vuttaṃ ‘‘paṭiññāya ekattāpanna’’nti. Ekattāpannattā eva appaṭikkhipitabbaṃ, puggale paṭisiddhe tadabhinivesopi ayāthāvato puggalavādino gahitākārasuññatāvibhāvanena sakaṭṭhānato cāvito paṭisedhito eva nāma hotīti vuttaṃ ‘‘puggaladiṭṭhiṃ paṭisedhento’’ti. Puggaloyeva vā tathā passitabbattā diṭṭhi. ‘‘Sāmī nivāsī kārako vedako nicco dhuvo’’ti abhinivesavisayabhūto hi parikappamattasiddho puggalo idha paṭikkhipīyati, ‘‘na cattārome, bhikkhave, puggalā’’tiādinā vuttavohārapuggaloti ananuyogo ākāsakusumassa rattanīlādibhāvavicāraṇā viyāti attho. Pubbe ‘‘nupalabbhatī’’ti paṭijānitvā visesacodanāya anāpajjanato puna ‘‘na hevā’’ti paṭikkhepo paṭiññāya āpajjanaleso. Vañjhāputtakassa dīgharassatānuyogassa viya sabbena sabbaṃ paramatthato anupalabbhamānassa puggalassa rūpādīhi aññānaññatānuyogassa ananuyogabhāvo eva idha aviparītattho.

පුද්ගලයා උපලබ්ධ වේ (හමුවේ) යැයි පිළිගන්නා තැනැත්තා හට, ඉහත දැක්වූ ක්‍රම හැර වෙනත් ක්‍රමයක් නොමැති බැවින්, ඉන් එක් ක්‍රමයකින් පුද්ගලයා හමුවන්නේ යැයි පිළිගැනීමට සිදුවීම 'ආපන්න' (පැමිණි) යන්නෙන් අදහස් වේ. එසේ එකඟතාවයට පැමිණි බැවින් එය ප්‍රතික්ෂේප නොකළ යුතුය. පුද්ගලයා පිළිබඳ මතය ප්‍රතික්ෂේප වූ විට, පුද්ගලවාදියා විසින් ගනු ලැබූ වැරදි සහගත අතාත්වික ස්වභාවය විවරණය කිරීමෙන් ඔහු තමාගේ ස්ථාවරයෙන් බැහැර කරවන ලද (පරාජය කරන ලද) බව පැවසීම සඳහා 'පුද්ගල දිට්ඨිං පටිසෙධෙන්තො' (පුද්ගල දෘෂ්ටිය ප්‍රතික්ෂේප කරමින්) යැයි කියන ලදී. එසේම පුද්ගලයා එලෙස (වැරදියට) දැකිය යුතු බැවින් එය දෘෂ්ටියකි. 'ස්වාමියා, නිවැසියා, කරන්නා, විඳින්නා, නිත්‍ය වූ, ස්ථිර වූ' යන අභිනිවේශයට (දැඩිව ගැනීම) විෂය වූ, හුදු පරිකල්පනයක් පමණක් වූ පුද්ගලයා මෙහිදී ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ. 'මහණෙනි, මේ පුද්ගලයෝ සතර දෙනෙක් පවතිති' යනාදී වශයෙන් ව්‍යවහාරයෙහි දැක්වෙන පුද්ගලයා පිළිබඳව ප්‍රශ්න කිරීම, අහස් මල්වල රතු හෝ නිල් පැහැය ගැන විමසන්නාක් මෙන් නිෂ්ඵල දෙයක් බව අර්ථයයි. පෙර 'නූපලබ්ධ වේ' (හමු නොවේ) යැයි පිළිගෙන, පසුව විශේෂ චෝදනාවකට හසු නොවන බැවින් නැවත 'එසේ නැත' (න හේවා) යැයි ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ප්‍රතිඥාවෙන් මගහැරීමට උත්සාහ කිරීමකි. වඳ ස්ත්‍රියකගේ පුතෙකු උස ද මිටි ද යන්න විමසන්නාක් මෙන්, පරමාර්ථ වශයෙන් සකල ආකාරයෙන්ම හමු නොවන පුද්ගලයා රූපයෙන් අන්‍ය ද අනන්‍ය ද යන්න විමසීම විමසිය නොයුතු දෙයක් බව මෙහි නියම අර්ථයයි.

Yaṃkāraṇāti etena ‘‘yatonidāna’’nti ettha vibhattialopo daṭṭhabboti dasseti. Ajjhācarantīti abhibhavanti. Abhinandanādayo taṇhādīhi yathāsaṅkhyaṃ yojetabbā, taṇhādiṭṭhīhi vā abhinandanajjhosānāni, tīhipi abhivadanaṃ avisesena vā tīhipi tayo yojetabbā. Ettha ce natthi abhinanditabbantiādinā abhinandanādīnaṃ abhāvasūcanena phalūpacārato abhinandanādīnaṃ samucchedapaṭippassaddhibhūtaṃ maggaphalaṃ vuccati, taṃ paccāmasanañca esevāti idanti katvā vuttaṃ ‘‘abhi…pe… phalaṃ vā’’ti.

'යංකාරණා' යන්නෙන් මෙහි 'යතොනිදානං' යන තැන විභක්ති ලෝපයක් ඇති බව පෙන්වයි. 'අජ්ඣාචරන්ති' යනු අභිබවා යති යන්නයි. අභිනන්දනා (සතුටු වීම) ආදිය තණ්හාව ආදිය සමඟ පිළිවෙළින් යෙදිය යුතුය. නැතහොත් තණ්හාව සහ දෘෂ්ටිය සමඟ අභිනන්දනය සහ දැඩිව අල්ලා ගැනීම යෙදිය යුතුය. එසේත් නැතිනම් මේ තුන සමඟම (තණ්හා, මාන, දිට්ඨි) සෙසු තුන (අභිනන්දන, අභිවදන, අජ්ඣෝසාන) සාමාන්‍යයෙන් හෝ වෙන් වෙන් වශයෙන් යෙදිය යුතුය. මෙහිදී 'අභිනන්දනය කළ යුතු කිසිවක් නැත' යනාදී වශයෙන් අභිනන්දනය ආදියේ නොපැවැත්ම දැක්වීමෙන්, එනම් ඵලූපචාරයෙන් අභිනන්දනය ආදිය සහමුලින්ම නැති කිරීම (සමුච්ඡේදය) සහ සංසිඳීම වූ මාර්ග-ඵලයන් ගැන කියවේ. එය පසක් කරගැනීම ද මෙයම යැයි සලකා 'අභි...පෙ... ඵලං වා' යැයි පවසන ලදී.

‘‘Ñāyatīti jāna’’nti ukkaṃsagativijānanena niravasesaṃ ñeyyajātaṃ pariggayhatīti tabbisayāya jānātikiriyāya sabbaññutaññāṇameva karaṇaṃ bhavitumarahatīti [Pg.18] ‘‘sabbaññutaññāṇena jānitabbaṃ jānātī’’ti vuttaṃ. Atha vā pakaraṇavasena, ‘‘bhagavā’’ti saddantarasannidhānena vā ayaṃ attho vibhāvetabbo. Passaṃ passatīti etthāpi eseva nayo. Jānantāpi vipallāsavasena jānanti titthiyā paṭhamajjhānaarūpajjhānehi kāmarūpapariññāvādino. Jānanto jānātiyeva bhagavā anāgāmiarahattamaggehi taṃpariññāvāditāya. Ayañca attho dukkhakkhandhasuttavasena (ma. ni. 1.163, 175 ādayo) vibhāvetabbo. Paññācakkhunā uppannattā vā cakkhubhūto. Ñāṇabhūtotiādīsupi eseva nayo. Atha vā dibbacakkhuādikaṃ pañcavidhampi cakkhuṃ bhūto pattoti cakkhubhūto. Evaṃ ñāṇabhūtotiādīsupi daṭṭhabbaṃ. Sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya sātisayo bhagavato vattuādibhāvoti vuttaṃ ‘‘catusaccadhamme vadatīti vattā’’tiādi. ‘‘Pavattā’’ti ettha pa-kārassa pakaṭṭhatthataṃ dassetuṃ ‘‘ciraṃ…pe… pavattā’’ti āha. Niddhāretvā netā ninnetā.

'දන්නා බැවින් ජාන නම් වේ' යන්නෙන් උත්කෘෂ්ට වූ ගමනකින් (දැනුමකින්) සියලුම ඥෙය මණ්ඩලය අවශේෂ රහිතව පිරිසිඳ ගන්නා බැවින්, එම විෂයෙහි පවතින 'දැනගැනීම' නම් ක්‍රියාවට සර්වඥතාඥානයම කරණය (උපකරණය) විය යුතු බැවින් 'සර්වඥතාඥානයෙන් දැනගත යුත්ත දනී' යැයි පවසන ලදී. නැතහොත් ප්‍රකරණයේ (විෂය කරුණේ) ස්වභාවය අනුව හෝ 'භගවා' යන ශබ්දය සමීපව තිබීම නිසා මෙම අර්ථය පැහැදිලි කරගත යුතුය. 'දකිමින් දකියි' (පස්සං පස්සති) යන්නෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. තීර්ථකයෝ ද දනිති, නමුත් ඔවුන් දන්නේ විපල්ලාස (වැරදි) වශයෙනි. ඔවුන් ප්‍රථම ධ්‍යාන, අරූප ධ්‍යාන මගින් කාම සහ රූප ලෝකයන් පිරිසිඳ දන්නා බව පවසති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දන්නේ සත්‍යයම දනිති; ඒ අනාගාමී සහ අර්හත් මාර්ගයන්ගෙන් එම (දුක්ඛාදී) ධර්මයන් පිරිසිඳ දන්නා බව පවසන බැවිනි. මෙම අර්ථය දුක්ඛක්ඛන්ධ සූත්‍රය අනුව පැහැදිලි කරගත යුතුය. ප්‍රඥා ඇස උපන් බැවින් උන්වහන්සේ 'චක්ඛුභූත' (ඇසක් වැනි වූ) නම් වන සේක. 'ඤාණභූත' ආදියේ ද මෙම ක්‍රමයම වේ. නැතහොත් දිව්‍ය චක්ෂුස ආදී පංචවිධ චක්ෂුසයන්ටම හිමිකම් කියන බැවින් චක්ඛුභූත නම් වේ. ඤාණභූත ආදියෙහි ද එලෙසම දත යුතුය. අසමසම වූ ධර්ම දේශනාවෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ විශිෂ්ට කථිකත්වය ආදිය පැවසීමට 'සිව්සස් දහම පවසන බැවින් වත්තා නම් වේ' යනාදිය කියන ලදී. 'පවත්තා' යන්නෙහි 'ප' කාරයෙන් ප්‍රකෘෂ්ට (විශිෂ්ට) යන අර්ථය පෙන්වීමට 'බොහෝ කල්...පෙ... පවත්වන' යැයි පැවසීය. විනිශ්චය කර පෙන්වා දෙන්නා (නිර්ණය කර පමුණුවන්නා) 'නින්නේතා' නම් වේ.

‘‘Ekūnanavuti cittānī’’ti vuttā cittasahacariyāya yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti. Tesañca pāḷipadesānaṃ ekekaṃ padaṃ uddharitvāpi kiñcāpi kusalattikapadāniyeva uddharitvā cittuppādakaṇḍe cittāni vibhattāni, kusalattikena pana sabhāvadhammasaṅgahitānaṃ sesattikadukapadānaṃ asaṅgahitānaṃ abhāvato kusalattikapaduddhārena nayadassanabhūtena itarattikadukapadānipi uddhaṭānevāti vuttaṃ. Evañca katvā mātikāggahaṇaṃ samatthitaṃ bhavati.

‘අසූ නවයක් සිත්’ යැයි පවසන ලද්දේ, ‘හෙල්ල (කුන්ත) ඉදිරියට යයි’ යන තැන හෙල්ල දරන්නන් අදහස් කරන්නාක් මෙන්, සිත හා සමඟ එකට උපදින චෛතසිකයන් ද ඇතුළත් වන පරිදිය. ඒ පාළි පාඨයන්ගෙන් එක් එක් පදයක් ගෙන හෝ කුසල තිකයට අයත් පදයන් පමණක් ගෙන චිත්තුප්පාද කණ්ඩයෙහි සිත් විභාග කර දක්වා ඇත. කුසල තිකයෙන් ස්වභාව ධර්මයන්ට ඇතුළත් වූ සෙසු තික හා දුක පදයන් අතහැරී නැති බැවින්, කුසල තික පදයන් ඉස්මතු කිරීම නය දර්ශනයක් (ක්‍රමයක්) ලෙස සලකා සෙසු තික හා දුක පදයන් ද ඉස්මතු කළා හා සමාන යැයි කියන ලදී. මෙසේ කිරීමෙන් මාතෘකාව ග්‍රහණය කර ගැනීම තහවුරු වෙයි.

So ca dhammoti ‘‘tayo kusalahetū’’tiādīsu (dha. sa. 1060) purimāya purimāya pāḷiyā pacchimā pacchimā atthaniddesoti vuttaṃ. ‘‘Samānentī’’tisaddassa paṭapaṭāyati-saddassa viya saddanayo daṭṭhabboti dassetuṃ ‘‘samānaṃ karontī’’ti vuttaṃ. Samānakaraṇañca ūnapakkhipanena adhikāpanayanena vā hoti, idha ūnapakkhipanenāti dassetuṃ ‘‘pūrentī’’ti vuttaṃ. Samānetabbanti etthāpīti ‘‘paṭṭhānaṃ samānetabba’’nti ettha.

‘එය ධර්මයයි’ යන්නෙන්, ‘කුසල හේතු තුනකි’ යනාදී පෙර පාළි පාඨයන්ගේ පසුපසින් එන අර්ථ විවරණය පවසන ලදී. ‘සමාන කරති’ (සමානෙන්ති) යන වචනය, ‘පටපටායති’ යන වචනය මෙන් ශබ්ද අනුවාදයක් (ඔනොමැටොපොයික්) ලෙස දත යුතුයැයි දැක්වීම සඳහා ‘සමාන කරති’ යැයි පවසන ලදී. සමාන කිරීම සිදුවන්නේ අඩු දේ එක් කිරීමෙන් හෝ වැඩි දේ ඉවත් කිරීමෙනි; මෙහිදී අඩු දේ පිරවීමෙන් යන අර්ථය දැක්වීමට ‘පුරවති’ යැයි කියන ලදී. ‘පට්ඨානය සමාප්ත කළ යුතුය’ යන තැන ද ‘සමානෙතබ්බං’ යන්න එලෙසම වේ.

Balavatā ñāṇavegena abhidhammapaccavekkhaṇavasappavattena. Balavato ñāṇavegassa sabbakilesakkhepanavasappavattassa. Gambhīrameva gambhīragataṃ diṭṭhigatantiādīsu viya. Niravasesenāti na kañci avasesetvā. Pañcakhīlarahitenāti pañcacetokhīlarahitena.

අභිධර්මය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමේ ස්වභාවයෙන් පවතින බලවත් වූ ඥාන වේගයෙන් යන්නයි. සියලු කෙලෙස් දුරු කිරීමේ ස්වභාවයෙන් පවතින බලවත් ඥාන වේගයයි. ‘ගම්භීර වූම’ යන්න ‘දෘෂ්ටිගත’ යන්නෙහි මෙන් ගැඹුරට පත් වූ යන අර්ථයයි. ‘නිරවශේෂයෙන්’ යනු කිසිවක් ඉතිරි නොකර යන්නයි. ‘පඤ්චඛීල රහිතව’ යනු සිතෙහි හටගන්නා ඇණ වැනි වූ පංච චේතෝඛීලයන්ගෙන් තොරව යන්නයි.

Ekādhikesu [Pg.19] aṭṭhasu kilesasatesūti ‘‘jātimado’’tiādinā ekakavasena āgatā tesattati, ‘‘kodho ca upanāho cā’’tiādinā dukavasena chattiṃsa, ‘‘tīṇi akusalamūlānī’’tiādinā tikavasena pañcādhikaṃ sataṃ, ‘‘cattāro āsavā’’tiādinā catukkavasena chappaññāsa, ‘‘pañcorambhāgiyāni saṃyojanānī’’tiādinā pañcakavasena pañcasattati, ‘‘cha vivādamūlānī’’tiādinā chakkavasena caturāsīti, ‘‘satta anusayā’’tiādinā sattakavasena ekūnapaññāsa, ‘‘aṭṭha kilesavatthūnī’’tiādinā aṭṭhakavasena catusaṭṭhi, ‘‘nava āghātavatthūnī’’tiādinā navakavasena ekāsīti, ‘‘dasa kilesavatthūnī’’tiādinā dasakavasena sattati, ‘‘ajjhattikassuppādāya aṭṭhārasa taṇhāvicaritānī’’tiādinā aṭṭhārasakavasena aṭṭhasatanti evaṃ ekādhikesu aṭṭhasu kilesasatesu. Sesā tenavutādhikaṃ chasataṃ kilesā. Te brahmajālasuttāgatāhi dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīhi saha pañcapaññāsādhikaṃ sattasataṃ honti.

එකක් වැඩියෙන් ඇති අටසියයක් වූ කෙලෙස්වල (801ක්) විස්තරය මෙසේය: ‘ජාති මදය’ යනාදී වශයෙන් ඒකක (එක බැගින්) ලෙස පැමිණි කෙලෙස් හැත්තෑ තුනකි (73), ‘ක්‍රෝධය හා උපනාහය’ යනාදී වශයෙන් දුක (දෙක බැගින්) ලෙස තිස් හයකි (36), ‘අකුසල මූල තුන’ යනාදී වශයෙන් තික (තුන බැගින්) ලෙස එකසිය පහකි (105), ‘සතර ආසව’ යනාදී වශයෙන් චතුක්ක (හතර බැගින්) ලෙස පනස් හයකි (56), ‘පංච ඕරම්භාගිය සංයෝජන’ යනාදී වශයෙන් පංචක (පහ බැගින්) ලෙස හැත්තෑ පහකි (75), ‘සය විවාද මූල’ යනාදී වශයෙන් ඡක්ක (හය බැගින්) ලෙස අසූ හතරකි (84), ‘සත්ත අනුසය’ යනාදී වශයෙන් සත්තක (හත බැගින්) ලෙස හතළිස් නවයකි (49), ‘අට කෙලෙස් වස්තු’ යනාදී වශයෙන් අට්ඨක (අට බැගින්) ලෙස හැට හතරකි (64), ‘නව ආඝාත වස්තු’ යනාදී වශයෙන් නවක (නවය බැගින්) ලෙස අසූ එකකි (81), ‘දස කෙලෙස් වස්තු’ යනාදී වශයෙන් දසක (දහය බැගින්) ලෙස හැත්තෑවකි (70), ‘ආධ්‍යාත්මික වශයෙන් උපදින තණ්හා විචරිත දහඅට’ යනාදී වශයෙන් අෂ්ටාදශක (දහඅට බැගින්) ලෙස එකසිය අටකි (108). මෙසේ කෙලෙස් අටසිය එකකි. ඉතිරි කෙලෙස් හයසිය අනූවකි (690). ඒවා බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි එන සැට දෙකක් වූ දෘෂ්ටි සමඟ එක් වූ විට හත්සිය පනස් පහක් (755) වේ.

Atha vā cuddasekantākusalā, pañcavīsati kusalābyākatasādhāraṇā, cuddasa kusalattikasādhāraṇā, upacayādidvayaṃ ekaṃ katvā sattavīsati rūpāni cāti ime asīti dhammā, imesu bhāvadvaye ekaṃ ṭhapetvā ajjhattikā ekūnāsīti, bāhirā ekūnāsītīti sabbepi aṭṭhapaññāsādhikaṃ sataṃ honti. Imesu ekekasmiṃ dasannaṃ dasannaṃ kilesānaṃ uppajjanato asītiadhikaṃ diyaḍḍhakilesasahassaṃ honti.

නැතහොත්, ඒකාන්ත අකුසල දහහතර (14), කුසල හා අව්‍යාකෘත දෙකටම පොදු වූ විසිපහ (25), කුසල තිකයට පොදු වූ දහහතර (14), උපචය ආදී දෙක එකක් ලෙස ගත් විට රූප විසිහත (27) යන මේ ධර්ම අසූව (80) සලකා බලන්න. මෙහිදී ස්ත්‍රී/පුරුෂ භාව දෙකෙන් එකක් ඉවත් කළ විට ආධ්‍යාත්මික වශයෙන් හැත්තෑ නවයකි (79), බාහිර වශයෙන් හැත්තෑ නවයකි (79) ලෙස සියල්ල එකතුව එකසිය පනස් අටකි (158). මෙයින් එකිනෙකක කෙලෙස් දහය බැගින් ඉපදීම නිසා කෙලෙස් එක්දහස් පන්සිය අසූවක් (1580) හෙවත් එක්දහස් පන්සියයක් පමණ වේ.

Atha vā tepaññāsa arūpadhammā, aṭṭhārasa rūparūpāni, ākāsadhātu, lakkhaṇarūpāni cāti pañcasattati dhammā ajjhattabahiddhābhedato paññāsasataṃ honti. Tattha ekekasmiṃ dasa dasa kilesātipi diyaḍḍhakilesasahassaṃ. Tathā ettha vedanaṃ sukhindriyādivasena pañcavidhaṃ katvā sattapaññāsa arūpadhammā, aṭṭhārasa rūparūpāni cāti pañcasattati vipassanūpagadhammā ajjhattabahiddhābhedato paññāsasataṃ honti. Etesu ekekasmiṃ dasa dasa kilesātipi diyaḍḍhakilesasahassaṃ.

නැතහොත් අරූප ධර්ම පනස් තුන (53), රූප රූප දහඅට (18), ආකාශ ධාතුව සහ ලක්ෂණ රූප යන පනස් හතක් වූ ධර්මයෝ ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වශයෙන් බෙදූ විට එකසිය පනහක් (150) වෙති. එහි එකිනෙකක කෙලෙස් දහය බැගින් ගත් විට එක්දහස් පන්සියයක් වූ (1500) කෙලෙස් වේ. එලෙසම මෙහි වේදනාව සුඛේන්ද්‍රිය ආදී වශයෙන් පස් වැදෑරුම් කොට ගත් විට අරූප ධර්ම පනස් හතක් ද, රූප රූප දහඅටක් ද ලෙස විදර්ශනාවට හසුවන ධර්ම හැත්තෑ පහකි. ඒවා ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වශයෙන් බෙදූ විට එකසිය පනහකි. ඒ එකිනෙකෙහි කෙලෙස් දහය බැගින් ගත් විට ද කෙලෙස් එක්දහස් පන්සියයක් වේ.

Aparo nayo – dvādasaakusalacittuppādesu paṭhame cha kilesā, dutiye satta, tatiye cha, catutthe satta, pañcame cha, chaṭṭhe satta, sattame cha, aṭṭhame satta, navame pañca, dasame cha, ekādasame pañca, dvādasame cattāroti sabbe dvāsattati, ime pañcadvārikā pañcasu rūpādīsu ārammaṇesu [Pg.20] ekekasmiṃ dvāsattatīti saṭṭhiadhikāni tīṇi satāni, manodvārikā pana chasu ārammaṇesu ekekasmiṃ dvāsattati dvāsattatīti katvā dvattiṃsādhikāni cattāri satāni, sabbānipi dvānavutiadhikāni sattasatāni, tāni ajjhattabahiddhāvisayatāya caturāsītiadhikaṃ diyaḍḍhakilesasahassaṃ hontīti veditabbaṃ.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - අකුසල සිත් දොළොසෙහි පළමු සිතෙහි කෙලෙස් හයකි, දෙවැන්නේ හතකි, තෙවැන්නේ හයකි, සතරවැන්නේ හතකි, පස්වැන්නේ හයකි, සයවැන්නේ හතකි, හත්වැන්නේ හයකි, අටවැන්නේ හතකි, නවවැන්නේ පහකි, දසවැන්නේ හයකි, එකොළොස්වැන්නේ පහකි, දොළොස්වැන්නේ හතරකි. මෙසේ සියල්ල හැත්තෑ දෙකකි (72). මෙම කෙලෙස් හැත්තෑ දෙක පංචද්වාරික රූප ආදී ආරම්මණ පහෙහි වෙන වෙනම ගත් විට තුන්සිය සැටකි (360). මනෝද්වාරික ආරම්මණ හයෙහි වෙන වෙනම හැත්තෑ දෙක බැගින් ගත් විට හාරසිය තිස් දෙකකි (432). එවිට සියල්ල හත්සිය අනූ දෙකකි (792). ඒවා ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වශයෙන් ගත් විට එක්දහස් පන්සිය අසූ හතරක් (1584) හෙවත් එක්දහස් පන්සියයක් පමණ කෙලෙස් වන බව දත යුතුය.

Atha vā rūpārammaṇādīni pañca, avasesarūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇavasena pañca dhammārammaṇakā sesā cāti dasa, te ajjhattabahiddhābhedato vīsati, paññatti cāti ekavīsatiyā ārammaṇesu dvāsattati dvāsattati kilesāti dvādasādhikaṃ diyaḍḍhakilesasahassaṃ honti.

නැතහොත් රූපාරම්මණ ආදී ආරම්මණ පහ ද, ඉතිරි රූප, වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ වශයෙන් ධම්මාරම්මණ පහ ද යන දසය, ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වශයෙන් විස්සකි. ප්‍රඥප්තිය ද සමඟ විසි එකක් (21) වූ ආරම්මණවල හැත්තෑ දෙක බැගින් වූ කෙලෙස් ගත් කල, එක්දහස් පන්සිය දොළහක් (1512) හෙවත් එක්දහස් පන්සියයක් පමණ කෙලෙස් වේ.

Atha vā dvādasasu akusalacittuppādesu paṭhame vīsati dhammā, dutiye dvāvīsati, tatiye vīsati, catutthe dvāvīsati, pañcame ekūnavīsati, chaṭṭhe ekūnavīsati, sattame ekūnavīsati, aṭṭhame ekavīsati, navame ekūnavīsati, dasame ekavīsati, ekādasame soḷasa, dvādasame soḷasāti sabbe akusaladhammā chattiṃsādhikāni dve satāni, ime chasu ārammaṇesu paccekaṃ chattiṃ sādhikāni dve satāni, sabbe soḷasādhikāni cattāri satāni ca sahassaṃ hontīti evampi diyaḍḍhakilesasahassaṃ veditabbaṃ.

නැතහොත් අකුසල සිත් දොළොසෙහි, පළමුවැන්නේ ධර්ම විස්සකි, දෙවැන්නේ විසි දෙකකි, තෙවැන්නේ විස්සකි, සතරවැන්නේ විසි දෙකකි, පස්වැන්නේ දහනවයකි, සයවැන්නේ දහනවයකි, හත්වැන්නේ දහනවයකි, අටවැන්නේ විසි එකකි, නවවැන්නේ දහනවයකි, දසවැන්නේ විසි එකකි, එකොළොස්වැන්නේ දහසයකි, දොළොස්වැන්නේ දහසයකි. මෙසේ සියලු අකුසල ධර්මයන් දෙසිය තිස් හයකි (236). මේවා ආරම්මණ හයෙහි වෙන වෙනම ගත් විට සියල්ල එක්දහස් හාරසිය දහසයක් (1416) වේ. මෙසේ ද කෙලෙස් එක්දහස් පන්සියයක් පමණ වන බව දත යුතුය.

Itaresanti taṇhāvicaritānaṃ ‘‘atītāni chattiṃsā’’tiādinā atītādibhāvāmasanato. Khepaneti ariyamaggena samucchindane. ‘‘Diyaḍḍhakilesasahassaṃ khepetvā’’ti hi vuttaṃ. Paramatthato atītādīnaṃ maggena appahātabbattā ‘‘atītādibhāvāmasanā aggahaṇaṃ khepane’’ti vuttaṃ. Yaṃ pana paṭṭhāne ‘‘dassanena pahātabbo dhammo dassanena pahātabbassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’tiādinā tike, tathā dassanena pahātabbātītatikatike ‘‘atītā dassanena pahātabbā’’tiādinā ca tīsu [Pg.21] kālesu dassanādipahātabbavacanaṃ kataṃ, taṃ atītādīnaṃ saṃkiliṭṭhatāya apāyagamanīyatāya ca dassanapahātabbehi niratisayattā vuttanti daṭṭhabbaṃ.

''අනෙක් අයගේ'' යන්නෙන් තෘෂ්ණා විචාරයන්ගෙන් යුත් අයට ''අතීත වූ සයතිසකි'' යනාදී වශයෙන් අතීතය ආදී කාලයන් ස්පර්ශ කරමින් (මෙනෙහි කරමින්) පවත්නා තෘෂ්ණාවන් අදහස් වේ. ''ක්ෂය කිරීමෙහි'' යන්නෙන් ආර්ය මාර්ගයෙන් සහමුලින්ම සිඳ දැමීම අදහස් වේ. ''එක්දහස් පන්සියයක් ක්ලේශයන් ක්ෂය කොට'' යැයි වදාරන ලදී. පරමාර්ථ වශයෙන් අතීත ආදී කාලයන් මාර්ගය මඟින් ප්‍රහීණ කළ නොහැකි බැවින්, ''අතීත ආදී භාවයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ග්‍රහණය නොකිරීම ක්ෂය කිරීමෙහි ලා කියන ලදී'' යනුවෙන් පවසන ලදී. එහෙත් පට්ඨාන ප්‍රකරණයෙහි ''දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මය, දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ'' යනාදී තිකයන්හි ද, එමෙන්ම අතීත තිකයෙහි ''අතීත වූ දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු'' යනාදී වශයෙන් කාලත්‍රයෙහිම දර්ශනාදියෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු බව ප්‍රකාශ කර ඇත. එය අතීත ආදියේ ඇති කිලිටි බව (සංකිලිට්ඨතා) හා අපායගාමී බව නිසා දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්ට සමාන වූ බැවින් වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

Na bhāsitatthavacananti idaṃ ‘‘hitapariyāyavacana’’nti etena nivattitassa ekadesakathanaṃ. Yathā hi ayaṃ attha-saddo na bhāsitatthavacanaṃ, evaṃ visayappayojanādivacanampi na hotīti. Yathāvuttassāti hitapariyāyassa. ‘‘Na haññadatthatthipasaṃsalābhā’’ti padassa niddese ‘‘attattho vā parattho vā’’tiādinā (mahāni. 69) kiñcāpi suttanirapekkhaṃ attatthādayo vuttā suttatthabhāvena aniddiṭṭhattā, tesu pana ekopi atthappabhedo suttena dīpetabbataṃ nātikkamatīti āha ‘‘te suttaṃ sūcetī’’ti. Imasmiṃ vikappe attha-saddo bhāsitatthavacanampi hoti. Purimakā hi pañca atthappabhedā hitapariyāyā, tato pare cha bhāsitatthappabhedā, pacchimakā pana ubhayasabhāvā. Tattha duradhigamatāya vibhāvane aladdhagādho gambhīro, na vivaṭo guḷho, mūludakādayo viya paṃsunā akkharasannivesādinā tirohito paṭicchanno, niddhāretvā ñāpetabbo neyyo, yathārutavaseneva veditabbo nīto. Anavajjanikkilesavodānā pariyāyavasena vuttā, kusalavipākakiriyadhammavasena vā. Paramattho nibbānaṃ, aviparītasabhāvo eva vā. Sātisayaṃ pakāsitāni tapparabhāvena pakāsitattā. ‘‘Ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpanna’’nti (pāci. 1242), ‘‘sakavāde pañcasuttasatānī’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; kathā. aṭṭha. nidānakathā) ca evamādīsu sutta-saddo upacaritoti adhippāyenāha ‘‘idameva atthānaṃ sūcanato suttanti vutta’’nti. Ekantahitapaṭilābhasaṃvattanikā suttantadesanāti idampi vineyyānaṃ hitasampāpane suttantadesanāya tapparabhāvaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Tapparabhāvo ca vineyyajjhāsayānulomato daṭṭhabbo, tathā attatthādippakāsanapadhānatāpi. Itarehīti vinayābhidhammehi.

''භාෂිත අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නක් නොවේ'' යන්න ''හිත පර්යාය වචනයක්'' යන මෙයින් බැහැර කරන ලද කොටසක් ගැන කියන්නකි. යම් සේ මෙම ''අර්ථ'' ශබ්දය භාෂිත අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නක් නොවේද, එසේම විෂය හා ප්‍රයෝජන ආදිය ප්‍රකාශ කරන්නක් ද නොවේ. ''පූර්වෝක්ත'' යන්නෙන් හිත පර්යාය අදහස් වේ. ''තමන්ගේ අභිවෘද්ධිය (අර්ථය) මිස අන් කිසිවක් පසසන්නේ නැත'' යන පදයේ නිද්දේසයෙහි ''තමාගේ අර්ථය හෝ අනුන්ගේ අර්ථය හෝ'' යනාදී වශයෙන් සූත්‍රය නොබලාම ස්වාධීනව අත්තර්ථ ආදිය විස්තර කර තිබුණ ද, ඒවා සූත්‍ර අර්ථයන් ලෙස වෙන් කොට දක්වා නැත. එහෙත් එම අර්ථ ප්‍රභේදයන්ගෙන් එකක්වත් සූත්‍රයෙන් දත යුතු බව ඉක්මවා නොයන හෙයින් ''ඒවා සූත්‍රය හඟවයි'' යැයි පවසන ලදී. මෙම විකල්පයේදී ''අර්ථ'' ශබ්දය භාෂිත අර්ථය ප්‍රකාශ කරන වචනයක් ද වේ. මක්නිසාද යත්, මුල් අර්ථ ප්‍රභේද පහ හිත පර්යායයන් වන අතර, ඉන් පසුව එන අර්ථ ප්‍රභේද හය භාෂිත අර්ථ ප්‍රභේදයන් වේ. අවසන් ඒවා උභය ස්වභාවයෙන් යුක්තය. එහිදී වටහා ගැනීමට අපහසු බැවින් විස්තර කිරීමේදී ගැඹුරු (ගම්භීර) වේ. විවෘත නොවන බැවින් ගුප්ත (ගුළ්හ) වේ. පසින් වැසී ඇති මුල් ජලය ආදිය මෙන්, අක්ෂර පිහිටුවීම් ආදියෙන් සැඟවී ඇති බැවින් ප්‍රතිච්ඡන්න (වැසුණු) වේ. විමසා බලා තේරුම් ගත යුතු බැවින් නෙය්‍ය (neyya) වේ. වචන වල අර්ථය අනුවම තේරුම් ගත යුතු බැවින් නීත (nīta) වේ. දෝෂ රහිත වූත් කෙලෙස් රහිත වූත් පාරිශුද්ධිය පර්යාය වශයෙන් හෝ කුසල-විපාක-ක්‍රියා ධර්ම වශයෙන් හෝ වදාරන ලදී. පරමාර්ථය යනු නිර්වාණයයි, නොහොත් අවිපරීත ස්වභාවයමයි. ඒවා අතිශයින්ම ප්‍රකාශ කරන ලද බැවින් සප්‍රකාශිත නම් වේ. ''භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සූත්‍රයට ආගත, සූත්‍රයට පර්යාපන්න වූ මෙපමණක්...'' සහ ''ස්වකීය වාදයෙහි සූත්‍ර පන්සියයක්...'' යනාදී තැන්වල ''සූත්‍ර'' ශබ්දය උපචාර වශයෙන් භාවිතා කර ඇති බව අඟවමින් ''අර්ථයන් හඟවන බැවින්ම සූත්‍රයයි කියන ලදී'' යනුවෙන් අදහස් කරන ලදී. සූත්‍රාන්ත දේශනාව ඒකාන්තයෙන්ම හිත ලඟා කර දීමට පවතින බව කීමෙන් ද අදහස් කළේ විනෙය ජනයාට හිත වැඩ සැලසීම කෙරෙහි සූත්‍රාන්ත දේශනාවෙහි ඇති ඒකායන බවයි. ඒ ඒකායන බව විනෙය ජනයාගේ අදහස්වලට අනුකූල වීමෙන් ද, එසේම අත්තර්ථ ආදිය ප්‍රකාශ කිරීමේ ප්‍රධානත්වය අනුව ද දත යුතුය. ''අනෙක් ඒවායින්'' යනු විනය හා අභිධර්මයයි.

Rattiādīsūti rattirājavinayesu visayabhūtesu. Nanu ca ‘‘abhirattī’’ti avuttattā rattiggahaṇaṃ na kattabbaṃ, ‘‘abhiññātā abhilakkhitā’’ti ca ñāṇalakkhaṇakiriyāvisesako abhi-saddoti? Na, ‘‘abhiññātā abhilakkhitā’’ti abhi-saddavisiṭṭhānaṃ ñātalakkhitasaddānaṃ rattisaddena [Pg.22] samānādhikaraṇatāya rattivisayattā. Ettha ca vācakasaddasannidhāne nipātānaṃ tadatthajotakamattattā lakkhitasaddatthajotako abhi-saddo lakkhaṇe vattatīti vutto. Abhilakkhitasaddapariyāyo ca abhiññātasaddoti daṭṭhabbo, abhivinayasaddassa pana abhipurisassa viya samāsasiddhi daṭṭhabbā. Anekatthā hi nipātā, anekatthabhedo ca saddānaṃ payogavisayoti.

''රාත්‍රී කාලය ආදියේදී'' යන්නෙන් රාත්‍රී සහ රාජ විනය ආදී විෂයයන් ගැන කියවේ. ''අභිරාත්‍රී'' යන පදය වදාරා නොමැති බැවින් ''රාත්‍රී'' යන්න මෙහි නොගත යුතු නොවේද? එමෙන්ම ''අභිඤ්ඤාතා'' සහ ''අභිලක්ඛිතා'' යන්නෙහි ''අභි'' ශබ්දය ඥාන ලක්ෂණ ක්‍රියාව විශේෂ කරන්නක් නොවේද? නැත, ''අභිඤ්ඤාතා අභිලක්ඛිතා'' යනාදී වශයෙන් ''අභි'' ශබ්දයෙන් විශේෂිත වූ, දන්නා ලද සහ ලකුණු කරන ලද යන අර්ථ සහිත වචන රාත්‍රී ශබ්දය හා සමානාධිකරණ බැවින් රාත්‍රී විෂයෙහිම පවතී. මෙහිදී වාචක ශබ්දයන් සමීපයේ ඇති නිපාත පදයන් එම අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම (ජෝතනය කිරීම) පමණක් කරන බැවින්, ''අභි'' ශබ්දය ලකුණු කළ යන අර්ථය හඟවමින් ''ලක්ෂණය'' අර්ථයෙහි පවතින බව කියන ලදී. ''අභිලක්ඛිත'' ශබ්දයේ පර්යාය පදයක් ලෙස ''අභිඤ්ඤාත'' ශබ්දය දත යුතුය. ''අභිවිනය'' යන ශබ්දයෙහි සමාස සිද්ධිය ''අභිපුරිස'' යන්නෙහි මෙන් දත යුතුය. නිපාත පද විවිධ අර්ථ ගෙන දෙන අතර, ශබ්දයන්ගේ භාවිතය ද විවිධ අර්ථ ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුක්ත වේ.

Kiñcāpi desanādayo desetabbādinirapekkhā na santi, āṇādayo pana visesato desakādiadhīnāti taṃtaṃvisesayogavasena tesaṃ bhedo vutto. Yathā hi āṇāvidhānaṃ visesato āṇārahādhīnaṃ tattha kosallayogato, evaṃ vohāraparamatthavidhānāni ca vidhāyakādhīnānīti āṇādividhino desakāyattatā vuttā. Aparādhajjhāsayānurūpaṃ viya dhammānurūpampi sāsanaṃ visesato tathāvinetabbapuggalāpekkhanti vuttaṃ ‘‘sāsitabba…pe… tabbabhāvenā’’ti. Saṃvarāsaṃvaranāmarūpānaṃ viya viniveṭhetabbāya diṭṭhiyāpi kathanaṃ sati vācāvatthusmiṃ, nāsatīti visesato tadadhīnanti āha ‘‘kathetabbassa…pe… kathā’’ti. Upārambhādīti upārambhanissaraṇadhammakosarakkhaṇāni. Pariyāpuṇanādīti pariyāpuṇanasuppaṭipattiduppaṭipattiyo.

දේශනා ආදිය දේශනා කළ යුතු කරුණු (දේශිතව්‍ය) ආදියෙන් තොරව නොපවතින නමුත්, අණ (ආඥා) ආදිය විශේෂයෙන්ම දේශකයා ආදීන් මත රඳා පවතී. එබැවින් ඒ ඒ විශේෂිත සම්බන්ධතාවයන් අනුව ඒවායේ වෙනස දක්වන ලදී. යම් සේ අණ පැනවීම විශේෂයෙන්ම අණ ලැබීමට සුදුස්සන් මත සහ එහි ඇති දක්ෂතාවය මත රඳා පවතින්නා සේම, ව්‍යවහාර සහ පරමාර්ථ විධිවිධාන ද ඒවා පනවන්නා මත රඳා පවතී. එබැවින් අණ පැනවීම් ආදිය දේශකයා මත රඳා පවතින බව වදාරන ලදී. වැරදිවලට හෝ අදහස්වලට අනුකූලව මෙන්ම ධර්මයට අනුකූලව ද පවතින ශාසනය (අනුශාසනාව) විශේෂයෙන්ම එසේ හික්මවිය යුතු පුද්ගලයා අපේක්ෂා කරන බව ''හික්මවිය යුතු... පෙ... ස්වභාවයෙන්'' යනුවෙන් වදාරන ලදී. සංවර-අසංවර සහ නාම-රූප ගැන මෙන්ම, ලිහා දැමිය යුතු (දුරු කළ යුතු) දෘෂ්ටීන් ගැන කීම ද කථාවට සුදුසු කරුණු ඇති කල්හිම සිදුවේ. එසේ නොමැති විට සිදු නොවන බැවින් එය විශේෂයෙන්ම ඒ මත රඳා පවතින බව ''කථා කළ යුතු... පෙ... කථාව'' යනුවෙන් වදාරන ලදී. ''උපාරම්භාදී'' යන්නෙන් දෝෂාරෝපණය, නික්මීම සහ ධර්ම කොෂ්ඨාගාරය රැක ගැනීම අදහස් වේ. ''පරියාපුණනාදී'' යන්නෙන් ඉගෙනීම, යහපත් පිළිවෙත සහ අයහපත් පිළිවෙත අදහස් වේ.

Tantisamudāyo avayavatantiyā ādhāro yathā ‘‘rukkhe sākhā’’ti. Na codetabbametaṃ samukhena, visayavisayimukhena vā vinayādīnaṃyeva gambhīrabhāvassa vuttattāti adhippāyo. Dhammo hi vinayādayo, tesañca visayo attho, dhammatthavisayā ca desanāpaṭivedhāti. ‘‘Paṭivedhassā’’tiādinā dhammatthānaṃ duppaṭividdhattā desanāya uppādetuṃ asakkuṇeyyattā paṭivedhassa uppādetuñca paṭivijjhituñca asakkuṇeyyattā dukkhogāhataṃ dasseti.

තන්ති සමූහය (පෙළ පද්ධතිය) යනු ''ගසෙහි අතු'' මෙන් අවයව තන්තීන්ට ආධාරයකි. මෙය සෘජුවම හෝ විෂය-විෂයී මගින් ප්‍රශ්න නොකළ යුතුය. මක්නිසාද යත් විනයාදියේම ඇති ගැම්භීර බව වදාරා ඇති බැවිනි. ධර්මය යනු විනයාදියයි, ඒවායේ විෂය අර්ථයයි. ධර්මය හා අර්ථය විෂය කරගත්තේ දේශනාව හා ප්‍රතිවේධයයි. ''ප්‍රතිවේධයට...'' යනාදී වශයෙන් ධර්ම සහ අර්ථ අවබෝධ කර ගැනීමට (ප්‍රතිවේධ කිරීමට) අපහසු බැවින් දේශනාව මගින් එය උපදවා ගැනීමට නොහැකි බවත්, ප්‍රතිවේධය උපදවා ගැනීමට හා ප්‍රතිවේධ කිරීමට නොහැකි බවත් පැවසීමෙන් එහි ඇති දුෂ්කර බව (අවගාහනය කිරීමට ඇති අපහසුව) පෙන්වා දෙයි.

Dhammānurūpaṃ yathādhammanti ca attho yujjati. Desanāpi hi paṭivedho viya aviparītaṃ savisayavibhāvanato dhammānurūpaṃ pavattati yato ‘‘aviparītābhilāpo’’ti vuccati. Dhammaniruttiṃ dassetīti etena desanāsaddasabhāvāti dīpeti. Tathā hi niruttipaṭisambhidāya parittārammaṇādibhāvo pāḷiyaṃ vutto, aṭṭhakathāyañca ‘‘taṃtaṃsabhāvaniruttisaddaṃ ārammaṇaṃ katvā’’tiādinā saddārammaṇatā. Imassa atthassa ayaṃ saddo vācakoti vacanavacanīyaṃ [Pg.23] vavatthapetvā taṃtaṃvacanīyavibhāvanavasena pavattito hi saddo desanāti. Nanu ca ‘‘dhammo tantī’’ti imasmiṃ pakkhe dhammassapi saddasabhāvattā dhammadesanānaṃ viseso na siyāti? Na, tesaṃ tesaṃ atthānaṃ bodhakabhāvena ñāto uggahitādivasena ca pubbe pavattito saddappabandho dhammo, pacchā paresaṃ avabodhanatthaṃ pavattito tadatthappakāsanako saddo desanāti. Atha vā yathāvuttasaddasamuṭṭhāpako cittuppādo desanā musāvādādayo viya. Vacanassa pavattananti ca yathāvuttacittuppādamāha. So hi vacanaṃ pavatteti, taṃ vā etena pavattīyatīti pavattanaṃ. Desīyati attho etenāti desanā. Pakārehi ñāpīyati etena, pakārato ñāpetīti vā paññattīti vuccatīti. Tenevāha ‘‘adhippāyo’’tiādi. Abhisameti, abhisamīyati vā etenāti abhisamayoti evampi abhisamayattho sambhavati. Abhisametabbato pana abhisamayoti dutiyavikappe paṭivedhoyevāti.

ධර්මානුරූපව යනු 'ධර්මයට අනුකූලව' යන අර්ථය ගැලපේ. දේශනාව ද ප්‍රතිවේධය මෙන්, අවිපරීතව (වැරදි රහිතව) තම විෂය ප්‍රකාශ කරන බැවින් ධර්මානුරූපව පවතී, එහෙයින් එය 'අවිපරීත අභිලාපය' (නොවරදින වචනය) යැයි කියනු ලැබේ. 'ධර්ම නිරුක්තිය දක්වයි' යන මෙයින් දේශනාව ශබ්ද ස්වභාවය ඇති බව පෙන්වයි. එලෙසම නිරුක්ති පටිසම්භිදාවෙහි පරිත්තාරම්මණ (පොඩි අරමුණු) ආදී බව පාලියෙහි වදාරන ලදී. අට්ඨකථාවෙහි ද 'ඒ ඒ ස්වභාව නිරුක්ති ශබ්දය අරමුණු කොට' යනාදී වශයෙන් ශබ්දාරම්මණ (ශබ්දය අරමුණු කරන) බව දක්වන ලදී. 'මේ අර්ථයට මේ ශබ්දය වාචක වේ' යැයි වාච්‍ය-වාචක සම්බන්ධය නියම කොට, ඒ ඒ වාච්‍යයන් ප්‍රකාශ කිරීමේ වශයෙන් පවතින ශබ්දය 'දේශනාව' නම් වේ. 'ධර්මය යනු පාලියයි' යන පක්ෂයෙහි, ධර්මය ද ශබ්ද ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් ධර්මයට හා දේශනාවට වෙනසක් නැතැයි කිව නොහැකි ද? නැත, ඒ ඒ අර්ථයන් අවබෝධ කරවන ස්වභාවයෙන් දැනගන්නා ලද, උගන්නා ලද ආකාරයෙන් පෙර පැවති ශබ්ද ප්‍රබන්ධය 'ධර්මය' වන අතර, පසුව අන්‍යන්ගේ අවබෝධය පිණිස ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් පවතින ශබ්දය 'දේශනාව' වේ. එසේත් නැතහොත්, මුසාවාද ආදියේදී මෙන් යථෝක්ත ශබ්ද සමුට්ඨාපනය කරන චිත්තෝත්පාදය (සිත ඉපදීම) 'දේශනාව' නම් වේ. 'වචනය පැවැත්වීම' යන්නෙන් ද කියන ලද චිත්තෝත්පාදයම අදහස් වේ. එය වචනය පවත්වයි, නැතහොත් මෙයින් වචනය පවත්වනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'පවත්තන' නම් වේ. මෙයින් අර්ථය දේශනා කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'දේශනාව' නම් වේ. විවිධ ආකාරවලින් මෙයින් දැනුම් දෙනු ලැබේ, නැතහොත් විවිධ ආකාරයෙන් දැනුම් දෙයි යන අර්ථයෙන් 'ප්‍රඥප්තිය' (පඤ්ඤත්ති) යැයි කියනු ලැබේ. එහෙයින් 'අදහස' (අධිප්පාය) යනාදිය වදාළහ. මෙයින් අවබෝධ කරයි, නැතහොත් මෙයින් අවබෝධ කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'අභිසමය' යන අර්ථය ද ලැබේ. 'අවබෝධ කටයුතු බැවින් අභිසමය' යන දෙවන විකල්පයෙහිදී එය ප්‍රතිවේධයම වේ.

Vuttanayena veditabbāti avijjāsaṅkhārādīnaṃ dhammatthānaṃ duppaṭivijjhatāya dukkhogāhatā, tesaṃ paññāpanassa dukkarabhāvato taṃdesanāya paṭivedhanasaṅkhātassa paṭivedhassa uppādanavisayikaraṇānaṃ asakkuṇeyyatāya dukkhogāhatā veditabbā.

පෙර කියන ලද ක්‍රමයට දත යුතුය. අවිද්‍යාව, සංඛාර ආදී ධර්මයන් අවබෝධ කරගැනීමට (ප්‍රතිවේධ කිරීමට) දුෂ්කර බැවින් 'දුක්ඛෝගාහ' (බැසගැනීමට අපහසු) බව ද, ඒවා පැනවීම (ඉගැන්වීම) දුෂ්කර බැවින් එම දේශනාවෙන් ප්‍රතිවේධය (අවබෝධය) ඉපදවීම හා එය විෂය කරගැනීමට නොහැකි බැවින් 'දුක්ඛෝගාහ' බව ද දත යුතුය.

Kāraṇe phalavohārena te dhammā dukkhāya saṃvattantīti vuttanti āha ‘‘upārambha…pe… hetubhāvenā’’ti. Aññaṃ atthanti upārambhaṃ nissaraṇañca. Niṭṭhāpetvāti kathanavasena pariyosāpetvā. Tassa ‘‘āraddha’’nti etena sambandho. Uddānasaṅgahādibhedo saṅgītoti pāṭho yutto, ‘‘saṅgītiyā’’ti pana likhanti. Purimaṃ vā saṅgītiyāti bhāvena bhāvalakkhaṇe bhummaṃ, pacchimaṃ adhikaraṇe. Piṭakādīti piṭakanikāyaṅgadhammakkhandhāni.

කාරණයෙහි ඵල ව්‍යවහාරය ඇති බැවින්, එම ධර්මයන් දුක පිණිස පවතින බව 'උපාරම්භ...පෙ... හේතුභාවයෙන්' යනාදී වශයෙන් වදාළහ. 'අන්‍ය වූ අර්ථයක්' යනු නිග්‍රහය (උපාරම්භ) සහ නිස්සරණයයි. 'නිමවා' (නිට්ඨාපෙත්වා) යනු කථනයෙන් අවසන් කොට යන්නයි. එය 'ආරම්භ කරන ලද' (ආරද්ධ) යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. උද්දාන සංග්‍රහ ආදී භේදය 'සංගීත' යැයි පාඨය සුදුසුය, නමුත් 'සංගීතිය' (සංගීතියා) කියා ලියති. මුල් 'සංගීතියා' යන්න භාව ලක්ෂණ සප්තමී විභක්තියෙන් ද, පසුපස 'සංගීතියා' යන්න අධිකරණ අර්ථයෙන් ද පවතී. 'පිටකාදී' යනු පිටක, නිකාය, අංග සහ ධර්මස්කන්ධයන්ය.

Tattha aṅgesu suttaṅgameva na sambhavati ‘‘sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇa’’nti (dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā) vuttattā, maṅgalasuttādīnañca suttaṅgasaṅgaho na siyā gāthābhāvato dhammapadādīnaṃ viya, geyyaṅgasaṅgaho vā siyā sagāthakattā sagāthāvaggassa viya, tathā ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakapadesānanti? Vuccate –

එහි අංගයන් අතරින් සූත්‍ර අංගයෙහි පමණක් මෙය සිදු නොවේ. 'ගාථා සහිත සූත්‍රය ගෙය්‍ය නම් වේ, ගාථා රහිත සූත්‍රය වෙය්‍යාකරණ නම් වේ' යැයි වදාරා ඇති බැවින්, මංගල සූත්‍රය ආදිය ධම්මපදය මෙන් ගාථා ස්වභාවය නිසා සූත්‍ර අංගයට ඇතුළත් නොවිය හැකිය. නැතහොත් සගාථවග්ගය මෙන් ගාථා සහිත බැවින් ගෙය්‍ය අංගයට ඇතුළත් විය හැකිය. එමෙන්ම උභතෝවිභංග ආදියේ ඇති ගාථා සහිත කොටස් සම්බන්ධයෙන් ද මෙය එසේම දැයි විමසන්නේ නම්, මෙසේ කියනු ලැබේ -

Suttanti [Pg.24] sāmaññavidhi, visesavidhayo pare;

Sanimittā niruḷhattā, sahatāññena nāññato. (netti. aṭṭha. saṅgahavāravaṇṇanā);

'සූත්‍ර' යනු සාමාන්‍ය විධියකි, අනෙක්වා (ගෙය්‍ය ආදිය) විශේෂ විධි වේ. ඒවා නිමිති සහිතව හා රූඪි වශයෙන් පවතින අතර, එකිනෙකා හා මිශ්‍රව පවතී මිස වෙන්ව පවතින්නේ නැත.

Sabbassapi hi buddhavacanassa suttanti ayaṃ sāmaññavidhi. Tenevāha āyasmā mahākaccāyano nettiyaṃ ‘‘navavidhasuttantapariyeṭṭhī’’ti (netti. saṅgahavāra). ‘‘Ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ (pāci. 1242) sakavāde pañca suttasatānī’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; kathā. aṭṭha. nidānakathā) evamādi ca etassa atthassa sādhakaṃ, tadekadesesu pana geyyādayo visesavidhayo tena tena nimittena patiṭṭhitattā. Tathā hi geyyassa sagāthakattaṃ tabbhāvanimittaṃ. Lokepi hi sasilokaṃ sagāthakaṃ vā cuṇṇiyaganthaṃ ‘‘geyya’’nti vadanti. Gāthāvirahe pana sati pucchaṃ katvā vissajjanabhāvo veyyākaraṇassa. Pucchāvissajjanañhi byākaraṇanti vuccati. Byākaraṇameva veyyākaraṇanti.

මුළු බුද්ධ වචනයටම 'සූත්‍ර' යනු සාමාන්‍ය නාමයකි. එහෙයින් ආයුෂ්මත් මහාකාත්‍යායන රහතන් වහන්සේ නෙත්තිප්‍රකරණයෙහි 'නවවිධ සූත්‍රාන්ත පර්යේෂණය' යැයි වදාළහ. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මෙතෙක් වූ සූත්‍රගත, සූත්‍රයට පර්යාපන්න වූ... ස්වකීය වාදයෙහි සූත්‍ර පන්සියයකි' යනාදී දේශනා මෙයට සාධක වේ. එහි එක් එක් කොටස්වල ඒ ඒ නිමිති අනුව 'ගෙය්‍ය' ආදී විශේෂ නාමයන් පිහිටා ඇත. එනම් ගෙය්‍ය අංගයෙහි ගාථා සහිත බව එම නාමය ලැබීමට නිමිත්තයි. ලෝකයෙහි ද ශ්ලෝක සහිත හෝ ගාථා සහිත ගද්‍ය ග්‍රන්ථ 'ගෙය්‍ය' (ගායනා කළ යුතු) යැයි කියති. ගාථා රහිත වූ විට, ප්‍රශ්න කොට පිළිතුරු දීමේ ස්වභාවය 'වෙය්‍යාකරණ' (ව්‍යාකරණ) නම් වේ. ප්‍රශ්න විසඳීම 'ව්‍යාකරණ' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ ව්‍යාකරණයම 'වෙය්‍යාකරණ' නම් වේ.

Evaṃ sante sagāthakānampi pañhavissajjanavasena pavattānaṃ veyyākaraṇabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati veyyākaraṇādisaññānaṃ anokāsabhāvato ‘‘gāthāvirahe pana satī’’ti visesitattā ca. Tathā hi dhammapadādīsu kevalaṃ gāthābandhesu sagāthakattepi somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaṃyuttesu ‘‘vuttañheta’’ntiādivacanasambandhesu abbhutadhammapaṭisaṃyuttesu ca suttavisesesu yathākkamaṃ gāthāudānaitivuttakaabbhutadhammasaññā patiṭṭhitā, tathā satipi gāthābandhabhāve bhagavato atītāsu jātīsu cariyānubhāvappakāsakesu jātakasaññā. Satipi pañhavissajjanabhāve sagāthakatte ca kesuci suttantesu vedassa labhāpanato vedallasaññā patiṭṭhitāti evaṃ tena tena sagāthakattādinā nimittena tesu tesu suttavisesesu geyyādisaññā patiṭṭhitāti visesavidhayo suttaṅgato pare geyyaṅgādayo. Yaṃ panettha geyyaṅgādinimittarahitaṃ, taṃ suttaṅgaṃ visesasaññāparihārena sāmaññasaññāya pavattanatoti.

එසේ නම් ගාථා සහිතව පැවතිය ද, ප්‍රශ්න විසඳීමේ ස්වරූපයෙන් පවතින දේශනාවන්ට ද 'වෙය්‍යාකරණ' බව පැමිණෙන්නේ නැද්ද? නැත, 'ගාථා රහිත වූ විට' යැයි විශේෂ කර ඇති බැවින් වෙය්‍යාකරණ ආදී සංඥාවන්ට එහි ඉඩක් නැත. එලෙසම ධම්මපදය ආදියේ හුදෙක් ගාථා බන්ධනයන්හි ගාථා සහිත බව තිබුණ ද, සෝමනස්ස ඥාණමය ගාථාවලින් යුක්ත වූ 'මෙය වදාරන ලදී' (වුත්තං හේතං) යනාදී වචන සම්බන්ධයන් ඇති සහ අද්භූත ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ සූත්‍ර විශේෂයන්හි පිළිවෙළින් ගාථා, උදාන, ඉතිවුත්තක සහ අබ්භූතධම්ම යන සංඥාවන් පිහිටා ඇත. එසේම ගාථා බන්ධන ස්වභාවය තිබුණ ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අතීත ජාතිවල චරිතාපදානයන් ප්‍රකාශ කරන කොටස්වල 'ජාතක' සංඥාව පවතී. ප්‍රශ්න විසඳීමේ ස්වභාවය හා ගාථා සහිත බව තිබුණ ද, සමහර සූත්‍රයන්හි වේදය (ඥානය/ප්‍රීතිය) ලබා දෙන බැවින් 'වේදල්ල' සංඥාව පිහිටා ඇත. මෙසේ ඒ ඒ ගාථා සහිත බව ආදී නිමිති හේතුවෙන් ඒ ඒ සූත්‍ර විශේෂයන්හි ගෙය්‍ය ආදී සංඥාවන් පිහිටා ඇති බැවින්, සූත්‍ර අංගයට වඩා ගෙය්‍ය අංගය ආදිය විශේෂ විධි වේ. යම් කොටසක ගෙය්‍ය ආදී විශේෂ නිමිති නැද්ද, එය විශේෂ සංඥාවන් බැහැර වීමෙන් සාමාන්‍ය සංඥාව වූ 'සූත්‍ර' අංගය ලෙස පවතී.

Nanu ca sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇanti suttaṅgaṃ na sambhavatīti codanā tadavatthāti? Na, sodhitattā. Sodhitañhi pubbe gāthāvirahe sati pucchāvissajjanabhāvo veyyākaraṇabhāvassa nimittanti. Yañca vuttaṃ ‘‘gāthābhāvato maṅgalasuttādīnaṃ suttaṅgasaṅgaho na siyā’’ti, taṃ [Pg.25] na, niruḷhattā. Niruḷho hi maṅgalasuttādīsu suttabhāvo. Na hi tāni dhammapadabuddhavaṃsādayo viya gāthābhāvena paññātāni, kintu suttabhāveneva. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ suttanāmakanti nāmaggahaṇaṃ kataṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sagāthakattā geyyaṅgasaṅgaho vā siyā’’ti, tadapi natthi. Yasmā sahatāññena. Saha gāthāhīti sagāthakaṃ, sahabhāvo ca nāma attato aññena hoti, na ca maṅgalasuttādīsu gāthāvinimutto koci suttappadeso atthi, yo ‘‘saha gāthāhī’’ti vucceyya, na ca samudāyo nāma koci atthi. Yadapi vuttaṃ ‘‘ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānaṃ geyyaṅgasaṅgaho siyā’’ti, tadapi na, aññato. Aññā eva hi tā gāthā jātakādipariyāpannattā. Ato na tāhi ubhatovibhaṅgādīnaṃ geyyaṅgabhāvoti evaṃ suttādīnaṃ aṅgānaṃ aññamaññasaṅkarābhāvo veditabbo.

ගාථා සහිත සූත්‍ර 'ගෙය්‍ය' නම් වන බවත්, ගාථා රහිත සූත්‍ර 'වෙය්‍යාකරණ' නම් වන බවත් පවසන විට, සූත්‍රාංගයක් ලෙස මෙය නොගැළපේය යන චෝදනාව එලෙසම පවතින්නේ නොවේද? නැත, එය පිරිසිදු කරන ලද (විසඳන ලද) බැවිනි. මීට පෙර ගාථා රහිත වූ කල්හි, ප්‍රශ්න විසඳන ස්වභාවය 'වෙය්‍යාකරණ' බවට නිමිත්තක් ලෙස ශෝධනය කරන ලදී. 'ගාථාමය ස්වභාවය නිසා මංගල සූත්‍රය ආදිය සූත්‍රාංගයට ඇතුළත් නොවේ' යැයි යමක් පවසන ලද්දේ නම්, එය එසේ නොවේ. මන්දයත්, මංගල සූත්‍රය ආදිය සූත්‍ර ලෙසම සම්මුතියෙහි (නිරූළ්හව) පිහිටා ඇති බැවිනි. ධම්මපදය, බුද්ධවංශය ආදිය මෙන් ඒවා ගාථා ලෙස පමණක් ප්‍රකට නැත, නමුත් සූත්‍ර ලෙසම ප්‍රකටය. එම නිසාම අටුවාවෙහි 'සූත්‍ර නාමක' ලෙස නම් කිරීම කර ඇත. 'ගාථා සහිත බැවින් ගෙය්‍ය අංගයට ඇතුළත් විය හැකිය' යන යමක් වේ නම්, එයද නැත. මන්දයත්, එය අන්‍ය දෙයක් හා සමඟ පවතින බැවිනි. ගාථා සමඟ පවතින්නේ 'සගාථක' (ගාථා සහිත) යන්නයි. 'සහභාවය' යනු තමාට වඩා වෙනස් වූවක් සමඟ පැවතීමයි. මංගල සූත්‍රය ආදියේ ගාථාවලින් වෙන් වූ කිසිදු සූත්‍ර ප්‍රදේශයක් නැත. එබැවින් 'ගාථා සමඟ' යැයි කිව නොහැකිය. එසේම එහි (ගාථා හැර) වෙනත් සමූහයක්ද නැත. 'උභතෝවිභංග ආදියේ සගාථක ප්‍රදේශයන් ගෙය්‍ය අංගයට ඇතුළත් වේ' යැයි යමක් පවසන්නේ නම්, එයද වෙනත් හේතුවක් නිසා වැරදිය. ඒ ගාථා ජාතක ආදියට අයත් වන බැවින් වෙනස්මය. එබැවින් ඒ ගාථාවලින් උභතෝවිභංග ආදියෙහි ගෙය්‍ය භාවයක් සිදු නොවේ. මේ අයුරින් සූත්‍ර ආදී අංගයන් එකිනෙක මිශ්‍ර නොවන බව වටහා ගත යුතුය.

Jinasāsanaṃ abhidhammo. Paṭividdhaṭṭhānaṃ paṭivedhabhūmi paṭivedhāvatthā, paṭivedhahetu vā. ‘‘So evaṃ pajānāmi sammādiṭṭhipaccayāpi vedayita’’nti (saṃ. ni. 5.11-12) vuttaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘so evaṃ pajānāmi micchādiṭṭhipaccayāpi vedayitaṃ. Sammādiṭṭhipaccayāpi vedayita’’nti āgataṃ (saṃ. ni. 5.11-12). Paccayādīhīti paccayasabhāvavūpasamatadupāyādīhi. Paravādicodanaṃ patvāti aṭṭhakathāyaṃ āgataṃ paravādicodanaṃ patvā. Adhiga…pe… rūpenāti adhigantabbo ca so desetabbo cāti adhigantabbadesetabbo, so eva dhammo, tadanurūpena. Ettha ca yathādhammasāsanattā yathādhigatadhammadesanābhāvato abhidhammassa abhisambodhi adhigamanidānaṃ. Desakālādiyeva desanānidānaṃ. Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘desanānidānaṃ yāva dhammacakkappavattanā’’ti vuttaṃ, taṃ abhidhammadesanāvisesena dhammacakkappavattananti katvā vuttaṃ. Dhammacakkappavattanasutte vā desitehi ariyasaccehi sakalābhidhammapadatthasaṅgahato, paramatthato abhidhammabhūtānaṃ vā sammādiṭṭhiādīnaṃ tattha desitattā vuttaṃ. Tattakānaṃyeva desanāruḷhatāya aḍḍhachakkesu jātakasatesu paripācanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Na hi ettakāsu eva jātīsu puññādisambhārasambharaṇaṃ, kiṃ pana kāraṇaṃ ettakā eva jātiyo desitāti? Tadaññesaṃ aṭṭhuppattiyā abhāvato.

අභිධර්මය යනු ජින ශාසනයයි. (එය) අවබෝධ කළ යුතු ස්ථානය, අවබෝධයේ භූමිය, අවබෝධයේ අවස්ථාව හෝ අවබෝධයට හේතුවයි. 'මම මෙසේ දනිමි, සම්මා දිට්ඨි ප්‍රත්‍යයෙන්ද වේදයිතය (විඳීම) උපදී' යැයි වදාරන ලදී. පාලියෙහි නම් 'මම මෙසේ දනිමි, මිච්ඡා දිට්ඨි ප්‍රත්‍යයෙන්ද වේදයිතය උපදී, සම්මා දිට්ඨි ප්‍රත්‍යයෙන්ද වේදයිතය උපදී' යැයි සඳහන් වේ. 'ප්‍රත්‍යයන්ගෙන්' යනු ප්‍රත්‍යයන්ගේ ස්වභාවය සන්සිඳුවීම හා එයට ඇති උපක්‍රම ආදියෙනි. 'පරවාදීන්ගේ චෝදනාවට පැමිණ' යනු අටුවාවෙහි සඳහන් වන පරවාදීන්ගේ චෝදනාවට පිළියම් වශයෙනි. 'අධිගන්තබ්බ දේසිතබ්බ' යනු අවබෝධ කරගත යුතු වූද දේශනා කළ යුතු වූද යන අර්ථයයි. එයම ධර්මයයි, එයට අනුරූපවය. මෙහි ධර්මානුකූල ශාසනයක් බැවින් සහ අවබෝධ කරගත් පරිදිම ධර්ම දේශනා කිරීමක් වන බැවින්, අභිධර්මයේ සම්බෝධිය (අවබෝධය) අධිගම නිදානයයි. දේශනා කරන ලද කාලය ආදියම දේශනා නිදානයයි. 'දේශනා නිදානය ධම්මචක්කප්පවත්තනය දක්වාම වේ' යැයි අටුවාවෙහි යමක් පවසන ලද්දේ නම්, එය අභිධර්ම දේශනාවේ විශේෂත්වයක් ලෙස ධම්මචක්කප්පවත්තනය මුල් කරගෙන පවසන ලද්දකි. ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රයෙහි දේශනා කරන ලද ආර්ය සත්‍යයන් මගින් සියලු අභිධර්ම පදයන්ගේ අර්ථ සංග්‍රහ වන බැවින් හෝ පරමාර්ථ වශයෙන් අභිධර්මය වූ සම්මා දිට්ඨි ආදිය එහි දේශනා කර ඇති බැවින් එසේ පවසන ලදී. එපමණක් වූ දේශනා ප්‍රසිද්ධිය නිසා අර්ධ-හය (තුන්සියයක්) වූ ජාතක සිය ගණනක පාරමී පිරූ බව වදාරන ලදැයි දත යුතුය. මෙපමණ ජාතීන් සංඛ්‍යාවක පමණක් පින් ආදී පාරමී රැස් කිරීමක් සිදු නොවූවද, කුමන හේතුවක් නිසා මෙපමණ ජාතීන් ප්‍රමාණයක් පමණක් දේශනා කරන ලද්දේද? ඒ හැර අන්‍ය වූ ජාතීන්හි එවැනි කරුණු උත්පත්ති නොවූ බැවිනි.

Sumedhakathāvaṇṇanā

සුමේධ කථා වර්ණනාවයි.

Uppanne [Pg.26] buddhe tato attānaṃ seyyato vā sadisato vā dahanto jhānābhiññāhi parihāyati, na tathā sumedhapaṇḍito aṭṭhāsīti tassa jhānābhiññāhi aparihāni daṭṭhabbā. Tenevāha ‘‘tāpasehi asamo’’ti. Yathā nibbānaṃ, aññaṃ vā niccābhimataṃ aviparītavuttitāya sabbakālaṃ tathābhāvena ‘‘sassata’’nti vuccati, evaṃ buddhānaṃ vacananti tassa sassatatā vuttā. Tenevāha ‘‘aviparītamevā’’ti. Upapāramīādivibhāgena anekappakāratā. Samādānādhiṭṭhānanti samādānassa adhiṭṭhānaṃ pavattanaṃ karaṇanti attho. Ñāṇatejenāti pāramīpavicayañāṇappabhāvena. Mahānubhāvañhi taṃ ñāṇaṃ bodhisambhāresu anāvaraṇaṃ anācariyakaṃ mahābodhisamuppattiyā anurūpapubbanimittabhūtaṃ. Tathā hi taṃ manussapurisabhāvādiādhārameva jātaṃ. Kāyādīsu asubhasaññādibhāvena suddhagocarā. ‘‘Aññathā’’ti padassa pakaraṇaparicchinnaṃ atthaṃ dassento ‘‘līnatā’’ti āha. Līnatāti ca saṅkoco vīriyahāni vīriyārambhassa adhippetattā. Tenāha ‘‘esā me vīriyapāramī’’ti.

බුදුවරයෙකු උපන් කල්හි, ඉන්පසු තමා (බුදුන්ට වඩා) උසස් යැයි හෝ සමාන යැයි සලකන්නා ධ්‍යාන අභිඥාවන්ගෙන් පිරිහෙයි. සුමේධ පණ්ඩිතයන් එසේ නොසිටි බැවින්, ඔහුගේ ධ්‍යාන අභිඥාවන්ගෙන් පිරිහීමක් සිදු නොවූ බව දත යුතුය. එබැවින් 'තාපසයන්ට අසම වූයේය' යැයි පවසන ලදී. යම් සේ නිවන හෝ නිත්‍ය යැයි සම්මත අන්‍ය දෙයක් අවිපරීත පැවැත්මෙන් යුක්තව සෑම කල්හිම එකම ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින් 'ශාස්වත' යැයි කියනු ලබයිද, එමෙන්ම බුදුවරුන්ගේ වචනයෙහිද ඒ ශාස්වත ස්වභාවය පවසන ලදී. එබැවින් 'එය අවිපරීතමය' (වෙනස් නොවන සුලුය) යැයි පවසන ලදී. උප පාරමී ආදී වශයෙන් විභාග කිරීමෙන් එය අනේකප්‍රකාර වේ. 'සමාදානාධිෂ්ඨාන' යනු සමාදන් වීම අධිෂ්ඨානයෙන් යුතුව ක්‍රියාත්මක කිරීමයි. 'ඥාන තේජසින්' යනු පාරමී විමසා බලන ඥානයේ ප්‍රභාවෙනි. ඒ ඥානය මහානුභාව සම්පන්නය, බෝධි සම්භාරයන් විෂයෙහි බාධාවන් රහිතය, ගුරුවරයෙකු රහිතවම ලබන්නකි, මහා බෝධිය ලැබීමට අනුරූප වූ පූර්ව නිමිත්තකි. එය මනුෂ්‍ය පුරුෂභාවය ආදී පදනම් මතම ඇති වූවකි. කාය ආදියේ අශුභ සංඥා ආදිය ඇති කරන බැවින් ඒවා පිරිසිදු ගෝචරයන්ය. 'අන්‍යථා' යන පදයේ ප්‍රකරණයට අනුව අර්ථය දක්වමින් 'ලීනතා' (හැකුණු බව) යැයි පවසන ලදී. ලීනතාවය යනු හැකිලීම හෙවත් වීර්යය පිරිහීමයි. මෙහිදී වීර්යය ආරම්භ කිරීම අදහස් කරන ලදී. එබැවින් 'මෙය මාගේ වීර්ය පාරමිතාවයි' යැයි පවසන ලදී.

Nidānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

නිදාන කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

1. Cittuppādakaṇḍaṃ

1. චිත්තුප්පාද කණ්ඩය (සිත උපදින ආකාරය පිළිබඳ කොටස).

Tikamātikāpadavaṇṇanā

තික මාතිකා පද වර්ණනාවයි.

1. Tenāti [Pg.27] vedanāsaddena. Sabbapadehīti tīhi padehi laddhanāmo hoti avayavadhammenāpi samudāyassa apadisitabbato yathā ‘‘samaṃ cuṇṇa’’nti. Codako yathādhippetamatthaṃ appaṭipajjamāno vibhattiantasseva padabhāvaṃ sallakkhetvā ‘‘nanu sukhāyā’’tiādinā codeti. Itaro ‘‘adhippetappakāratthagamakassā’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati. Tena ‘‘vākyaṃ idha padanti vutta’’nti dasseti. Hetupadasahetukapadādīhīti ādi-saddena nahetupadaahetukapadahetusampayuttapadāni hetuvippayuttapadampi vā saṅgaṇhāti.

1. ඒ 'වේදනා' යන ශබ්දයෙනි. 'සියලු පදවලින්' යනු (තිකයේ) පද තුනෙන්ම නම ලබන බැවිනි. සමූහයක කොටසක් වන ධර්මයකින් මුළු සමූහයම හැඳින්විය හැකි බැවිනි; උදාහරණයක් ලෙස 'සම කුඩු' (සමං චුණ්ණං) යන්න මෙනි. චෝදනා කරන්නා අදහස් කළ අර්ථය වටහා නොගෙන, විභක්ති අන්තයම පදයක් ලෙස සලකා 'සුඛාය' ආදී වශයෙන් චෝදනා කරයි. අනෙක් තැනැත්තා 'අදහස් කළ ආකාරයේ අර්ථය දන්වන්නා වූ' ආදී වශයෙන් තම අදහස විවෘත කරයි. එයින් පෙන්වා දෙන්නේ මෙහි වාක්‍යය 'පදය' ලෙස හඳුන්වා ඇති බවයි. 'හේතු පද සහ හේතුක පද' ආදියෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් නහේතු පද, අහේතුක පද, හේතු සම්ප්‍රයුක්ත පද හෝ හේතු විප්‍රයුක්ත පදයන්ද සංග්‍රහ කෙරේ.

Ubhayekapadavasenāti ubhayapadavasena hetudukasambandho, ekapadavasena sahetukadukasambandho. Tathāti ubhayekapadavasena. Ettha ca sahetukahetusampayuttadukātiādinā yathā hetugocchake paṭhamadukasambandhā dutiyatatiyadukā, paṭhamadukadutiyadukasambandhā catutthachaṭṭhadukā, paṭhamadukatatiyadukasambandho pañcamo duko, evaṃ āsavagocchakādīsupīti nayaṃ dasseti. Sakkā hi imināva nayena tesupi dukantarasambandho viññātuṃ, kevalaṃ pana āsavagocchakādīsu dutiyadukatatiyadukasambandho osānaduko, kilesagocchake ca dutiyacatutthadukasambandhoti. Dhammānaṃ sāvasesaniravasesabhāvena tikadukānaṃ sappadesanippadesatā vuttāti yehi tikadukā sāvasesāti padissanti apadissanti, te asaṅgahitadhammāpadeso. Evaṃ sati ‘‘asaṅgahito’’ti visesanaṃ kimatthiyanti? Etassevatthassa pākaṭakaraṇatthaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā padissati etena samudāyoti padeso, avayavo. ‘‘Sāmaññajotanā visese avatiṭṭhatī’’ti yathādhippetaṃ visesaṃ dassento ‘‘asaṅgahito’’ti āha.

‘උභයෙකපදවසෙන’ යනු පද දෙකේ වශයෙන් හේතු දුක හා සම්බන්ධය ද, එක් පදයක වශයෙන් සහේතුක දුක හා සම්බන්ධය ද වේ. ‘තථා’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ උභයෙක පද වශයෙනි. මෙහි සහේතුක හේතු සම්පයුත්ත දුක ආදියෙන් හේතු ගොච්ඡකයෙහි පළමු දුක හා දෙවන හා තෙවන දුක සම්බන්ධ වන ආකාරයත්, පළමු දුක හා දෙවන දුක සම්බන්ධ වීමෙන් හතරවන හා හයවන දුක ඇති වන ආකාරයත්, පළමු දුක හා තෙවන දුක සම්බන්ධ වීමෙන් පස්වන දුකය ඇති වන ආකාරයත්, ආසව ගොච්ඡකාදියෙහි ද එලෙසම සිදුවන බවත් පෙන්වා දෙයි. මේ ක්‍රමයෙන් ම අනෙක් ගොච්ඡකයන්හි ද දුක අතර සම්බන්ධය දැනගත හැකිය. නමුත් ආසව ගොච්ඡකාදියෙහි දෙවන හා තෙවන දුකෙහි සම්බන්ධය අවසාන දුකය වන අතර, කිලෙස ගොච්ඡකයෙහි දෙවන හා හතරවන දුකෙහි සම්බන්ධය අවසාන දුකය වේ. ධර්මයන්ගේ ශේෂ සහිත (සප්පදේස) හෝ ශේෂ රහිත (නිප්පදේස) භාවයෙන් තික හා දුකයන්ගේ සප්පදේස-නිප්පදේස බව කියන ලදී. යම් තික-දුකයන්ගෙන් ඉතිරි වූ ධර්මයන් දක්නට ලැබේද (සප්පදේස), නොලැබේද (නිප්පදේස), එය සංග්‍රහ නොකළ ධර්මයන්ගේ ප්‍රදේශයයි. එසේ නම් ‘අසංගහිත’ (සංග්‍රහ නොකළ) යන විශේෂණය කුමකටද? එය මේ අර්ථයම පැහැදිලි කිරීම සඳහා යොදා ඇති බව දත යුතුය. එසේත් නැතහොත් ‘පදේස’ යනු යම් එකතුවක් හඳුන්වන අවයවයකි. ‘සාමාන්‍යයෙන් හඟවන දෙය විශේෂයකින් අවසන් වේ’ යන න්‍යාය අනුව අභිප්‍රේත විශේෂය දක්වමින් ‘අසංගහිත’ යැයි පවසන ලදී.

Anavajjattho avajjavirahattho. Nāmaṃ saññā, kiriyā karaṇaṃ, payojanaṃ ratharathaṅgavibhāvanena tesaṃ pakārato yojanaṃ. Kusena ñāṇena lātabbāti kusalāti ayamattho ñāṇasampayuttānaṃ tāva hotu, ñāṇavippayuttānaṃ kathanti āha ‘‘ñāṇavippayuttānampī’’tiādi. Ñāṇavippayuttāpi [Pg.28] hi ñāṇeneva pavattiyanti hitasukhahetubhūtāya pavattiyā paññavantānaṃ paṭipattibhāvato. Na hi antarena yonisomanasikāraṃ kusaluppatti atthīti. ‘‘Yadi kusalassa ubhayabhāgagataṃ saṃkilesalavanaṃ pākaṭaṃ siyā, kusā viya lunantīti kusalāti ayamattho yutto siyā’’ti koci vadeyyāti āsaṅkāya āha ‘‘sammappadhānadvayaṃ viyā’’ti.

අනවජ්ජ (නිවැරදි) යන අර්ථය වරදින් තොර යන අර්ථයයි. නාමය යනු සංඥාවයි, ක්‍රියාව යනු කිරීමයි, ප්‍රයෝජනය යනු රථයක් හා රථයේ අවයවයන් විභාග කර පෙන්වන්නාක් මෙන් ඒවායේ ආකාරයන් අනුව යෙදීමයි. ‘කුස’ නම් වූ ප්‍රඥාවෙන් ලැබිය යුතු බැවින් ‘කුසල’ වේ නම්, එම අර්ථය ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත (ඥාන සම්පයුත්ත) ධර්මයන්ට පමණක් නොවන්නේද, ප්‍රඥාවෙන් තොර (ඥාන විප්පයුත්ත) ධර්මයන්ට කෙසේ ගැලපේද යත්; ‘ඥානවිප්පයුත්තානම්පි’ යනාදිය පවසන ලදී. ඥාන විප්පයුත්ත ධර්මයන් පවා ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ පිළිවෙතක් ලෙස හිතසුව පිණිස පවතින බැවින් ඒවා ප්‍රඥාව මෙහෙයවීමෙන් සිදුවන බව සැලකේ. යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් තොරව කුසලයේ උපතක් සිදු නොවන බැවිනි. ‘ඉදින් කුසලයේ දෙපසම පවත්නා කෙලෙස් නමැති තෘණ (කුස) ප්‍රකටව පවතී නම්, ඒවා කපන්නාක් මෙන් වන බැවින් කුසල නම් වේ’ යැයි යමෙකු පවසන්නේ නම්, ඒ සැකය දුරු කිරීමට ‘සම්මප්පධාන ද්වයං විය’ (සම්‍යක් ප්‍රධාන දෙකක් මෙන්) යැයි පවසන ලදී.

Na cātiādinā ‘‘sabhāvaṃ dhārentī’’ti ettha paramatthato kattukammassa ca bhedo natthi, kappanāsiddho eva pana bhedoti dasseti. Tattha nāmavasena viññātāviññāteti yesaṃ ‘‘dhammā’’ti iminā pariyāyena aviññātā sabhāvā, ‘‘sabhāvaṃ dhārentī’’ti iminā ca pariyāyena viññātā, tesaṃ vasena evaṃ vuttaṃ. Ettha ca paṭhamo attho saṅkhatāsaṅkhatadhammavasena vutto, dutiyo saṅkhatavasena, tatiyo saṅkhatāsaṅkhatapaññattidhammavasenāti daṭṭhabbaṃ.

‘න ච’ යනාදියෙන් ‘ස්වභාවය දරති’ යන මෙහි පරමාර්ථ වශයෙන් කර්තෘ සහ කර්මය අතර භේදයක් නොමැති බවත්, එම භේදය පවතින්නේ හුදෙක් කල්පනාවෙන් (සම්මුතියෙන්) පමණක් බවත් පෙන්වා දෙයි. එහිදී නාම වශයෙන් ‘විඤ්ඤාත-අවිඤ්ඤාත’ යනු, යම් ධර්මයන් ‘ධර්ම’ යන පර්යාය වචනයෙන් හඳුනා නොගත හැකි වූ ස්වභාවයන් වේද, ඒවා ‘ස්වභාවය දරති’ යන පර්යාය වචනයෙන් හඳුනාගත හැකි වේ නම්, ඒවා සම්බන්ධයෙන් මෙසේ පවසන ලදී. මෙහි පළමු අර්ථය සංඛත හා අසංඛත ධර්ම වශයෙන් ද, දෙවන අර්ථය සංඛත වශයෙන් ද, තෙවන අර්ථය සංඛත, අසංඛත හා ප්‍රඥප්ති ධර්ම වශයෙන් ද දත යුතුය.

Kusalapaṭisedhanaṃ kusalābhāvo eva. Abhāvo hi sattāpaṭisedhoti. Dhammoti sabhāvadhammo. Akusalavacanena na koci attho sabhāvadhammassa abodhakattāti adhippāyo. Atha siyā akusalavacanena koci attho asabhāvadhammabodhakattepi ‘‘paññattidhammā’’tiādīsu viya, evaṃ sati ‘‘anabyākatā’’ti ca vattabbaṃ siyā, tato cāyaṃ catukko āpajjati, na tiko. Tasmāti yasmā dukacatukkabhāvo anabyākatavohāro ca natthi, so ca vuttanayena abhāvamattavacane āpajjati, tasmā. Sabhāvadhāraṇādīti ādi-saddena ‘‘dhārīyanti paccayehī’’ti ayamattho saṅgahito. Ñeyyapariyāyena pana dhamma-saddenāyaṃ dosoti nanu añeyyapariyāyepi dhamma-sadde na koci dosoti? Na, vuttadosānativattanato.

කුසල ප්‍රතිෂේධය යනු කුසලයේ අභාවයමය. අභාවය යනු පැවැත්ම ප්‍රතිෂේධ කිරීමයි. ‘ධර්මය’ යනු ස්වභාව ධර්මයයි. ‘අකුසල’ යන වචනයෙන් ස්වභාව ධර්මයක් පිළිබඳව අවබෝධයක් නොලැබෙන බැවින් එහි අමුතු අර්ථයක් නැත යන්න අදහසයි. ඉදින් ‘ප්‍රඥප්ති ධර්ම’ ආදියේ මෙන් අකුසල යන වචනයෙන් අස්වභාව ධර්මයක් හැඟවෙන්නේ නම්, එවිට ‘අව්‍යාකෘත’ යැයි ද කිව යුතු වේ. එවිට මෙය තිකයක් නොව චතුක්කයක් (හතරක සමූහයක්) බවට පත් වේ. එබැවින්, යම් හෙයකින් දුක-චතුක්ක භාවයක් හා අව්‍යාකෘත ව්‍යවහාරයක් නොමැති ද, එය ඉහත කී පරිදි අභාව මාත්‍රයක් පමණක් කීමෙන් සිදු වේ. ‘ස්වභාවධාරණ’ යනාදී මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ‘ප්‍රත්‍යයන් විසින් දරනු ලැබේ’ යන අර්ථය ද සංග්‍රහ වේ. ඥෙය පර්යායෙන් ‘ධර්ම’ ශබ්දය යෙදීම මෙහි වරදක් ද? නොදත යුතු පර්යායක වුව ද ධර්ම ශබ්දය යෙදීමේ වරදක් නැතිද? නැත, පවසා ඇති දෝෂයන්ගෙන් ඔබ්බට නොයන බැවිනි.

Pārisesenāti ettha nanu ayamakāro na-atthattayasseva jotako, atha kho ‘‘ahetukā dhammā, abhikkhuko āvāso’’ti taṃyoganivattiyā, ‘‘appaccayā dhammā’’ti taṃsambandhibhāvanivattiyā. Paccayuppannañhi paccayasambandhīti appaccayuppannattā asambandhitā ettha jotīyati. ‘‘Anidassanā dhammā’’ti taṃsabhāvanivattiyā. Nidassanañhi daṭṭhabbatā. Atha cakkhuviññāṇaṃ nidassanaṃ, taggayhabhāvanivattiyā, tathā ‘‘anāsavā dhammā’’ti. ‘‘Appaṭighā dhammā anārammaṇā dhammā’’ti taṃkiccanivattiyā. ‘‘Arūpino dhammā acetasikā [Pg.29] dhammā’’ti tabbhāvanivattiyā. Tadaññatā hi ettha pakāsīyati. ‘‘Amanusso’’ti tabbhāvamattanivattiyā. Manussattamattaṃ natthi aññaṃ samānanti sadisatā hettha sūciyati. ‘‘Asamaṇo samaṇapaṭiñño aputto’’ti taṃsambhāvanaguṇanivattiyā. Garahā hi ettha ñāyati. ‘‘Kacci nu bhoto anāmayā, anudarā kaññā’’ti tadappabhāvanivattiyā. ‘‘Anuppannā dhammā’’ti taṃsadisabhāvanivattiyā. Atītānañhi uppannapubbattā upādidhammānañca paccayekadesanipphattiyā āraddhuppādabhāvato kālavinimuttassa ca vijjamānattā uppannānukūlatā, pageva paccuppannānanti tabbidhurabhāvo ettha viññāyati. ‘‘Asekkhā dhammā’’ti tadapariyosānanivattiyā. Taṃniṭṭhānañhettha pakāsīyatīti evamanekesaṃ atthānaṃ jotako, tattha kiṃ vuccate atthadvayameva vatvā pārisesenāti? Itaresaṃ ettha suvidūrabhāvato. Na hi kusalavippayuttādīnaṃ dhammānaṃ akusalabhāvo yujjati.

‘පාරිසේසේන’ (ඉතිරි වීමෙන්) යන මෙහි, මේ ‘අ’ කාරය (නිපාතය) හුදෙක් නැත යන අර්ථ තුනක් පමණක් දක්වන්නක් නොවේ. එනම්, ‘අහේතුක ධර්ම, අභික්ඛුක ආවාස’ යනාදියේදී එම යෝගය (සම්බන්ධය) ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙනි. ‘අප්පච්චයා ධම්මා’ යන්නෙහි ප්‍රත්‍යය සමඟ ඇති සම්බන්ධය ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙනි. ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් දෙය ප්‍රත්‍යය හා සම්බන්ධ වන අතර, මෙහි ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හට නොගත් බැවින් අසම්බන්ධතාවය දක්වයි. ‘අනිදස්සනා ධම්මා’ යන්නෙහි ස්වභාවය ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙනි. නිදස්සන යනු දැකිය හැකි බවයි. එසේත් නැත්නම් චක්ඛු විඤ්ඤාණය නිදර්ශනයක් නම්, එය ග්‍රහණය කර ගැනීමේ ස්වභාවය ඉවත් කිරීමෙනි. ‘අනාසවා ධම්මා’ යන්න ද එසේමය. ‘අප්පටිඝා ධම්මා, අනාරම්මණා ධම්මා’ යන්නෙහි එම කාර්යය ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙනි. ‘අරූපිනො ධම්මා, අචේතසිකා ධම්මා’ යන්නෙහි එම ස්වභාවය ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙනි. මෙහිදී එයට වඩා වෙනස් බව ප්‍රකාශ වේ. ‘අමනුස්සො’ යනු මනුෂ්‍ය භාවය පමණක් ඉවත් කිරීමයි. මනුෂ්‍යත්වය නොමැති මුත් සමාන බවක් මෙහි හැඟවේ. ‘අසමණො සමණපටිඤ්ඤො, අපුත්තො’ යන්නෙහි එම ගුණ සම්භාවනාව ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙනි. මෙහිදී ගර්හාව (නින්දාව) හැඟවේ. ‘භවතො අනාමයා, අනුදරා කඤ්ඤා’ යනාදියේදී එම අසම්පූර්ණත්වය ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙනි. ‘අනුප්පන්නා ධම්මා’ යන්නෙහි එම සමාන ස්වභාවය ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙනි. අතීතයට අයත් දෑ පෙර උපන් බැවින් ද, උපාදි ධර්මයන් ප්‍රත්‍යයන්ගේ එක් කොටසක් නිමවීමෙන් ඉපදීමට පටන් ගත් බැවින් ද, කාලයෙන් විමුක්ත වූ දෑ පවතින බැවින් ද, වර්තමානයටත් වඩා උපතට අනුකූල බවක් පවතින බැවින් ද, එහි විරුද්ධ ස්වභාවය මෙහි දත යුතුය. ‘අසේක්ඛා ධම්මා’ යනු එය අවසන් නොවීම ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙනි. එහි නිමාව මෙහි ප්‍රකාශ වේ. මෙසේ නොයෙක් අර්ථ ගෙන දෙන මුත්, ඇයි අර්ථ දෙකක් පමණක් පවසා ඉතිරි ඒවා (පාරිසේසේන) යැයි කියනු ලබන්නේ? අනෙක් ඒවා මෙහි ඉතා දුරස් බැවිනි. කුසලයෙන් විප්පයුත්ත වූ ධර්මයන් අකුසල බවට පත්වීම නොගැලපෙන බැවිනි.

Akusalasaddassa uccāraṇānantaraṃ vineyyānaṃ kusalapaṭipakkhabhūte atthe paṭipattibhāvato tattha niruḷhatā daṭṭhabbā. ‘‘Viruddhasabhāvattā’’ti vuttaṃ kiccavirodhādīnampi tadantogadhattā, viruddhasabhāvattepi vināsakavināsitabbabhāvo kusalākusalesu niyatoti dassetuṃ ‘‘tappaheyyabhāvato’’ti āha. Itarathā kusalānampi akusalehi pahātabbabhāve accantaṃ samucchinnakusalamūlattā apāyapūrakā eva sattā siyuṃ. Yaṃ pana ‘‘dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā’’ti (ma. ni. 1.240) vuttaṃ, taṃ ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahathā’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.33) viya tadārammaṇasaṃkilesappahānavasena pariyāyena vuttaṃ. Yathāha ‘‘na hi kusalā akusalehi pahātabbā’’ti (dha. sa. mūlaṭī 1).

අකුසල යන වචනය උච්චාරණය කළ සැනින්, හික්මවිය යුතු පුද්ගලයන්ට (විඤ්ඤෙය්යන්ට) කුසලයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අර්ථයක් ගෙන දෙන බැවින්, එහි එම අර්ථය රූඪ වී ඇති බව දත යුතුය. "විරුද්ධ ස්වභාවය නිසා" යැයි පවසන ලද්දේ කාර්යයන්ගේ විරෝධය ආදිය ද එහි ඇතුළත් වන බැවිනි. කුසල-අකුසලයන්හි විනාශ කරන සහ විනාශ වන ස්වභාවය (විනාශක-විනාශිතව්‍ය භාවය) නියත බව පෙන්වීමට "පහ කළ යුතු බැවින්" (තප්පහෙය්‍යභාවතෝ) යැයි වදාළහ. එසේ නොවන්නට, කුසලයන් ද අකුසලයන් විසින් පහ කළ හැකි වුවහොත්, අතිශයින්ම සිඳී ගිය කුසල් මුල් ඇති බැවින් සත්ත්වයෝ අපාය පුරවන්නෝම වන්නාහ. "මහණෙනි, ධර්මයෝ ද තොප විසින් අත්හැරිය යුත්තාහ" යනාදී වශයෙන් (ම.නි. 1.240) යමක් වදාරන ලද්දේ ද, එය "මහණෙනි, රූපය තොපගේ නොවේ, එය අත්හරින්න" යනාදියෙහි (සං.නි. 3.33) මෙන් ඒ ඒ අරමුණෙහි පවතින කෙලෙස් පහ කිරීමේ වශයෙන් පර්යායකින් වදාරන ලද්දකි. "කුසල් ධර්මයෝ අකුසල් ධර්මයන් විසින් පහ කළ නොහැක්කාහ" (ධ.ස. මූලටීකා 1) යැයි පවසා ඇත්තේ එබැවිනි.

Phassādivacanehi taṃniddesabhūtehi. Tabbacanīyabhāvenāti tehi ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā’’tiādivacanehi abhidheyyabhāvena. Yathā anavajjasukhavipākādiatthā kusalādivacanehi, evaṃ avipākatthā abyākatavacanena bodhitā evāti āha ‘‘abyākatavacaneneva cā’’ti. Kāraṇaṃ avatvāti idha vuttabhāvena anuvattamānattāti kāraṇaṃ avatvā. Aññā…pe… nivāretabboti etena kusalākusalasaddā viya kusalākusalasabhāvānaṃ [Pg.30] tadubhayaviparītasabhāvānaṃ dhammānaṃ abyākatasaddo bodhakoti dasseti. Na hi avipākavacanaṃ vuttaṃ, akusalavacanañca avuttaṃ. Yato avipākavacanassa adhikatabhāvo akusalassa ca tabbacanīyabhāvena akathitabhāvo siyā, tasmā na akusalānaṃ abyākatatāti ayaṃ akusalānaṃ anabyākatabhāve yojanā.

ඵස්ස (ස්පර්ශය) ආදී වචනවලින් ඒ ඒ ධර්මයන් නිර්දේශ කරනු ලැබේ. "සැප වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ" යනාදී වචනවලින් පැවසිය යුතු බව (අභිධෙය්‍යභාවය) එම වචනයෙන් කියැවෙන බව යන්නෙන් අදහස් වේ. නිවැරදි වූ සැප විපාක ඇති අර්ථයන් කුසල ආදී වචනවලින් ද, විපාක රහිත වූ අර්ථයන් අබ්‍යාකත වචනයෙන් ද අවබෝධ කරවන ලද්දේමය යන අදහසින් "අබ්‍යාකත වචනයෙන්ම ද" යැයි වදාළහ. මෙහි පවසා ඇති පරිදි එය අනුව යන බැවින් වෙනම හේතුවක් නොකියා, "අන්‍ය වූ... පෙ... වැළැක්විය යුතු" යන්නෙන් කුසල සහ අකුසල යන වචන මෙන්, කුසල-අකුසල ස්වභාවයන්ට වඩා වෙනස් වූ ස්වභාවයන් ඇති ධර්මයන් අබ්‍යාකත යන වචනයෙන් අවබෝධ කරවන බව පෙන්වයි. මෙහි විපාක රහිත බව (අවිපාක) පවසා ඇති අතර අකුසල බව පවසා නැත. අවිපාක යන වචනයේ අධිකාරීත්වය පවතින බැවින් ද, අකුසලය එම වචනයෙන් කියැවෙන බව ප්‍රකාශ නොකළ බැවින් ද, අකුසලයන් අබ්‍යාකත නොවේ යනු අකුසලයන්ගේ අනබ්‍යාකතභාවයෙහි යෙදීමයි.

Taṃ pariharitunti abyākatanivattanamāha. Yadi evaṃ ‘‘sukhavipākānavajjā’’ti vattabbaṃ. Anavajjā hi byabhicāritāya visesitabbāti? Na, sukhavipākavacanassa visesanabhāvena aggahitattā. Sukhavipākavacanena hi kusalabhāve samatto viññāyati, anavajjavacanaṃ panettha kusalānaṃ agarahitabbatāsaṅkhātaṃ kañci visesamāha. Teneva ca tassa visesanabhāvena vuttassa pavattisukhatādidassanabhāvaṃ sayameva vakkhatīti. Manosamācāravisesabhūtā phaladhammā visesena paṭippassaddhāvajjā nāma hontīti samācārattayavasena tasmiṃ sutte anavajjadhammānaṃ vuttattā ca te anavasesato saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘virahitāvajjamattā’’ti vuttaṃ. Avajjavināsanabhāvo dassito kaṇhasukkadhammānaṃ vajjhaghātakabhāvassa niyatattā. Savipākatā vipākadhammatā. Sukho vipāko etesanti sukhavipākāti iminā samāsena kusalānaṃ sukhavipākavantatā vuttā. Sā ca nesaṃ na taṃsamaṅgitāya asahavattanatoti taduppādanasamatthatāti viññāyatīti vuttaṃ ‘‘sukhavipākavipaccanasabhāvaṃ dassetī’’ti. Yuttametanti paramatthato bhedābhāvepi yathāvuttavacanavacanīyabhāvasaṅkhāto bhedo tasmiṃ abhidheyyatthabhūte vatthusmiṃ upacārena hotīti yuttamettha lakkhaṇalakkhitabbabhāvena bhedavacanaṃ. Bhavati hi saddatthavisesamattenapi abhinne vatthusmiṃ bhedavacanaṃ yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti.

එය බැහැර කරනු පිණිස අබ්‍යාකතයෙන් වෙන් කිරීම වදාළහ. ඉදින් එසේ නම් "සැප විපාක ඇති, නිවැරදි (අනවජ්ජ)" ධර්මයන් යැයි පැවසිය යුතුය. නිවැරදි (අනවජ්ජ) ධර්මයන් අබ්‍යාකතයන්ගෙන් වෙන් කර දැක්විය යුතු බැවිනි. එසේ නොවේ; සැප විපාක ඇති බව යන වචනය විශේෂණයක් ලෙස නොගත් බැවිනි. සැප විපාක ඇති යන වචනයෙන් කුසල භාවය සම්පූර්ණයෙන්ම හැඟවේ. මෙහි අනවජ්ජ (නිවැරදි) යන වචනයෙන් කුසල්වල ඇති නින්දා නොකටයුතු බව නම් වූ කිසියම් විශේෂත්වයක් පවසයි. එම වචනය විශේෂණයක් ලෙස යෙදීමෙන් පැවැත්මෙහි ඇති සැපය (පවත්ති සුඛ) ආදිය පෙන්වන බව ඉදිරියේදී පවසනු ඇත. මනෝ සමාචාරයේ විශේෂත්වයක් වූ ඵල ධර්මයෝ සුවිශේෂී ලෙස සංසිඳුණු දෝෂ ඇත්තාහු (පටිප්පස්සද්ධාවජ්ජ) වෙති. සමාචාර තුනෙහි වශයෙන් එම සූත්‍රයෙහි නිවැරදි (අනවජ්ජ) ධර්මයන් වදාළ බැවින්, ඒවා සම්පූර්ණයෙන් සංග්‍රහ කර පෙන්වීමට "දෝෂ මාත්‍රයකින් තොර" (විරහිතාවජ්ජමත්තා) යැයි වදාළහ. කළු-සුදු ධර්මයන්ගේ වධ්‍ය-ඝාතක ස්වභාවය නියත බැවින් දෝෂ විනාශ වන ස්වභාවය පෙන්වන ලදී. සවිපාක බව යනු විපාක දීමේ ධර්මතාවයි. මොවුන්ට සැප විපාක ඇති බැවින් "සැප විපාක" (සුඛවිපාකා) නම් වේ. මෙම සමාසය මගින් කුසලයන්ට සැප විපාක ඇති බව පවසා ඇත. එම විපාකය කුසලය හා සමගාමීව නොපවතින බැවින්, එය උපදවීමට ඇති සමර්ථ බව "සැප විපාකයන් පැසෙන ස්වභාවය පෙන්වයි" යනුවෙන් වදාළහ. පරමාර්ථ වශයෙන් භේදයක් නොමැති වුව ද, කියන්නා වූ වචනය හා කියැවෙන අර්ථය වශයෙන් පවතින භේදය අභිධෙය වූ වස්තුවෙහි උපචාරයෙන් පවතින බැවින්, මෙහි ලක්ෂණ-ලක්ෂිතව්‍ය භාවයෙන් භේදය පැවසීම සුදුසුය. "ගල් පිළිමයක ශරීරය" (සිලාපුත්තකස්ස සරීරං) යන්නෙහි මෙන් ශබ්ද අර්ථයේ වෙනසක් පමණක් ඇති, සැබවින්ම වෙන් නොවන වස්තුවක පවා භේදය පැවසීම සිදුවේ.

Vināpi bhāvābhidhāyinā saddena bhāvappadhāno niddeso hotīti vuttaṃ ‘‘anavajjavacanena anavajjattaṃ āhā’’ti. Evañcettha padaviggaho gahetabbo – na avajjaṃ anavajjaṃ, avajjapaṭipakkhatāya agarahitabbasabhāvo. Sukho vipāko assāti sukhavipākaṃ, sukhavipākavipaccanasamatthatā. Anavajjañca taṃ sukhavipākañcāti anavajjasukhavipākaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ etesanti anavajjasukhavipākalakkhaṇā. Atha vā pubbe viya anavajjaṃ, vipaccanaṃ vipāko, sukhassa vipāko sukhavipāko, anavajjañca sukhavipāko [Pg.31] ca anavajjasukhavipākaṃ ekattavasena. Taṃ lakkhaṇaṃ etesanti anavajjasukhavipākalakkhaṇā. Kiṃ panettha kāraṇaṃ padadvayapariggahe, nanu ekeneva padena iṭṭhappasiddhi. Yadipi ‘‘avajjarahitaṃ anavajja’’nti imasmiṃ pana pakkhe abyākatanivattanatthaṃ sukhavipākaggahaṇaṃ kattabbaṃ siyā, sukhavipākaggahaṇe pana kate anavajjaggahaṇaṃ na kattabbameva. ‘‘Avajjapaṭipakkhā anavajjā’’ti etasmiṃ pana pakkhe sukhavipākaggahaṇañcāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘tattha anavajjavacanenā’’tiādi. Tena pavattisukhasukhavipākatāattasuddhivisuddhavipākatāakusalaabyākatasabhāvanivattirasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavisesadīpanato evaṃ vipulappayojanattho padadvayapariggahoti dasseti. Sukha-saddassa iṭṭhapariyāyatā viya ‘‘nibbānaparamaṃ sukhaṃ (dha. pa. 203-204), sukhā virāgatā loke (udā. 11), tesaṃ vūpasamo sukho’’tiādīsu (dī. ni. 2.221, 272) saṅkhāradukkhūpasamapariyāyatāpi vijjati, taṃavipākatāya pana idha sukhavipākabhāvo na sakkā vattunti dassento āha ‘‘saṅkhā…pe… natthī’’ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – tebhūmakakusalānampi vivaṭṭasannissayabhāvena pavattisabhāvattā kiñcāpi sabbe kusalā saṅkhāradukkhūpasamasukhanipphādakā sambhavanti, yathāvuttasukhassa pana avipākabhāvato na etena padena kusalānaṃ sukhavipākatā sambhavatīti. Vipakkabhāvamāpannesu arūpadhammesu niruḷhattā vipāka-saddassa ‘‘yadi panā’’ti sāsaṅkaṃ vadati.

ස්වභාවය පවසන වචනයක් නොමැති වුව ද අර්ථය ප්‍රධාන කොට ගත් නිර්දේශ පවතින බව "අනවජ්ජ වචනයෙන් අනවජ්ජ බව (නිවැරදි බව) පැවසීය" යන්නෙන් අදහස් වේ. මෙහි පද විග්‍රහය මෙසේ දත යුතුය: දෝෂ (වජ්ජ) නොවන බැවින් අනවජ්ජ නම් වේ, එනම් දෝෂයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් නින්දා නොකටයුතු ස්වභාවයයි. සැප වූ විපාක ඇති බැවින් සුඛවිපාක නම් වේ, එනම් සැප විපාකයක් ලබා දීමට ඇති සමර්ථකමයි. නිවැරදි වූ ද සැප විපාක ඇති වූ ද ධර්මය අනවජ්ජ සුඛවිපාක නම් වේ. එවැනි ලක්ෂණ ඇති ධර්මයෝ අනවජ්ජ සුඛවිපාක ලක්ඛණා නම් වෙති. එසේත් නැතහොත්, පෙර පරිදිම අනවජ්ජ ද, පැසීම (විපච්චන) විපාක ද, සැපයේ විපාකය සැප විපාක ද වේ; අනවජ්ජ හා සැප විපාක යන දෙකම එකක් ලෙස ගත් කල අනවජ්ජ සුඛවිපාක වේ. එවැනි ලක්ෂණ ඇත්තෝ අනවජ්ජ සුඛවිපාක ලක්ඛණා වෙති. මෙහි පද දෙකක් ගැනීමට හේතුව කුමක්ද? එක් පදයකින්ම අවශ්‍ය අර්ථය සිද්ධ නොවේද? දෝෂ රහිත බව අනවජ්ජ යන පක්ෂයෙහි නම් අබ්‍යාකත බැහැර කිරීම සඳහා සුඛවිපාක යන්න ගත යුතුය. නමුත් සුඛවිපාක යන්න ගත් විට අනවජ්ජ යන්න වෙන් කොට නොගත යුතුය. දෝෂයට ප්‍රතිපක්ෂ වූයේ අනවජ්ජ යන පක්ෂයේදී සුඛවිපාක යන්න ද ගත යුතුය යන චෝදනාව සිතෙහි තබාගෙන "එහි අනවජ්ජ වචනයෙන්" යනාදිය වදාළහ. එමගින් පැවැත්මෙහි සැපය, සැප විපාක ඇති බව, තමාගේ පිරිසිදු බව, පිරිසිදු විපාක ඇති බව, අකුසල හා අබ්‍යාකත ස්වභාවයන් බැහැර කිරීම යනාදී කරුණු පෙන්වන බැවින් පද දෙකම ගැනීම මහත් ප්‍රයෝජනවත් බව පෙන්වයි. සුඛ යන වචනය ඉෂ්ට අරමුණු සඳහා පර්යාය පදයක් වන්නා සේම, "නිබ්බානං පරමං සුඛං", "සුඛා විරාගතා ලෝකේ", "තේසං වූපසමෝ සුඛෝ" යනාදී තැන්වල සංස්කාර දුක් සංසිඳීමේ අර්ථයෙහි ද යෙදේ. එහෙත් එය විපාකයක් නොවන බැවින් මෙහි සැප විපාක භාවය පැවසිය නොහැකි බව පෙන්වමින් "සංස්කාර... පෙ... නැත" යැයි වදාළහ. මෙයින් කියැවෙන්නේ මෙයයි: ත්‍රිභූමක කුසලයන් ද නිවන ඇසුරු කරන බැවින් පැවැත්මේ ස්වභාවය ගත්ත ද, සියලු කුසලයෝ සංස්කාර දුක් සංසිඳීමේ සැපය ලබා දීමට සමර්ථ වෙති. එහෙත් එම සැපය විපාකයක් නොවන බැවින් මෙම පදයෙන් කුසලයන්ට සැප විපාක ඇති බව කිව නොහැක. අරූප ධර්මයන් විපාක බවට පත් වූ කල විපාක යන වචනය රූඪ වී ඇති බැවින් "ඉදින් එසේ නම්" යැයි සැක සහිතව පවසයි.

Yathāsambhavanti saha avajjenāti sāvajjā, garahitabbabhāvayuttā. Tena nesaṃ garahitabbasabhāvaṃ dasseti. Aññepi atthi dukkhabhāvena garahitabbasabhāvā akusalavipākāti sāvajjavacanamattena tesampi akusalatāpattidosaṃ disvā taṃ pariharituṃ dukkhavipākavacanamāha. Avajja-saddo vā rāgādīsu ekantākusalesu niruḷhoti taṃsahavattidhammānaṃ eva sāvajjabhāve kusalābyākatehi akusalānaṃ viseso sāvajjavacaneneva dassito. Abyākatehi pana visiṭṭhaṃ kusalākusalānaṃ sādhāraṇaṃ savipākatālakkhaṇanti tasmiṃ lakkhaṇe visesadassanatthaṃ dukkhavipākalakkhaṇaṃ vuttaṃ. Ito paraṃ ‘‘dukkho vipāko etesanti dukkhavipākā’’tiādinā sukhavipākaanavajjakusalapadānaṃ ṭhāne dukkhavipākasāvajjaakusalapadāni ṭhapetvā yathāvuttanayena attho veditabbo[Pg.32]. Yojanā ca sāvajjavacanena akusalānaṃ pavattidukkhataṃ dasseti, dukkhavipākavacanena vipākadukkhataṃ. Purimañhi attano pavattisabhāvavasena lakkhaṇavacanaṃ, pacchimaṃ kālantare vipākuppādanasamatthatāyāti. Tathā purimena akusalānaṃ avisuddhasabhāvataṃ dasseti, pacchimena avisuddhavipākataṃ. Purimena ca akusale kusalasabhāvato nivatteti, pacchimena abyākatasabhāvato savipākattadīpakattā pacchimassa. Purimena vā avajjavantatādassanato kiccaṭṭhena rasena anatthajananarasataṃ dasseti, pacchimena sampattiatthena aniṭṭhavipākarasataṃ. Purimena ca upaṭṭhānākāraṭṭhena paccupaṭṭhānena saṃkilesapaccupaṭṭhānataṃ, pacchimena phalaṭṭhena dukkhavipākapaccupaṭṭhānataṃ. Purimena ca ayonisomanasikāraṃ akusalānaṃ padaṭṭhānaṃ pakāseti. Tato hi te sāvajjā jātāti. Pacchimena akusalānaṃ aññesaṃ padaṭṭhānabhāvaṃ vibhāveti. Te hi dukkhavipākassa kāraṇaṃ hotīti. Ettha ca dukkha-saddo aniṭṭhapariyāyavacananti veditabbaṃ. Aniṭṭhacatukkhandhavipākā hi akusalā, na dukkhavedanāvipākāva. Vipāka-saddassa phalapariyāyabhāve pana nissandavipākena aniṭṭharūpenapi dukkhavipākatā yojetabbā. Vipākadhammatāpaṭisedhavasena abyākatānaṃ avipākalakkhaṇāti lakkhaṇaṃ vuttanti tadatthaṃ dassento ‘‘avipākārahasabhāvā’’ti āha. Evaṃpakārānanti abhiññādike saṅgaṇhāti.

යථාසම්භවං යනු ‘සහ අවජ්ජේන’ (වැරදි සහිතව) යනු සාවද්‍යය, ගැරහිය යුතු ස්වභාවයෙන් යුක්තය. එයින් ඔවුන්ගේ ගැරහිය යුතු ස්වභාවය පෙන්වයි. දුක් සහිත බව නිසා ගැරහිය යුතු ස්වභාව ඇති අකුසල විපාකයන් ද ඇති බැවින්, ‘සාවද්‍ය’ යන වචනය පමණක් කීමෙන් ඔවුන්ට ද අකුසල බව පැමිණීමේ දෝෂය දැක, එය දුරු කිරීම සඳහා ‘දුක්ඛවිපාක’ යන වචනය පැවසීය. ‘අවජ්ජ’ යන ශබ්දය රාගාදී ඒකාන්ත අකුසල ධර්මයන්හි රූඪව පවතින්නේ යැයි ඒ හා පවත්නා ධර්මයන්ටම සාවද්‍ය බව පවතින කල්හි, කුසල් හා අව්‍යාකතයන්ගෙන් අකුසලයන්ගේ වෙනස ‘සාවද්‍ය’ යන වචනයෙන්ම දක්වන ලදී. අව්‍යාකතයන්ගෙන් වෙන්වූ, කුසල අකුසලයන්ට සාධාරණ වූ විපාක සහිත බව ලක්ෂණයකි. එම ලක්ෂණයෙහි විශේෂත්වය දැක්වීම සඳහා ‘දුක්ඛවිපාක’ ලක්ෂණය කියන ලදී. මින් මත්තෙහි ‘මොවුන්ට දුක් වූ විපාක ඇතැයි දුක්ඛවිපාක’ යනාදී වශයෙන් සුඛවිපාක, අනවද්‍ය, කුසල යන පදයන් වෙනුවට දුක්ඛවිපාක, සාවද්‍ය, අකුසල යන පද තබා කලින් කී ක්‍රමයට අර්ථය දත යුතුය. සම්බන්ධය මෙසේය: සාවද්‍ය වචනයෙන් අකුසලයන්ගේ පැවැත්මෙහි ඇති දුක්ඛිත බව (පවත්ති දුක්ඛතා) දක්වයි, දුක්ඛවිපාක වචනයෙන් විපාකයන්ගේ දුක්ඛිත බව (විපාක දුක්ඛතා) දක්වයි. පළමුවැන්න තමාගේ පැවැත්මේ ස්වභාවය අනුව ලක්ෂණ ප්‍රකාශ කිරීමකි, දෙවැන්න පසු කාලයක විපාක ඉපදවීමට ඇති සමත්කම අනුවය. එසේම පළමුවැන්නෙන් අකුසලයන්ගේ අපිරිසිදු ස්වභාවය දක්වයි, දෙවැන්නෙන් අපිරිසිදු විපාකය දක්වයි. පළමුවැන්නෙන් අකුසල් කුසල ස්වභාවයෙන් වළක්වයි, දෙවැන්නෙන් අව්‍යාකත ස්වභාවයෙන් වළක්වයි, මන්ද දෙවැන්න විපාක සහිත බව පෙන්වන බැවිනි. නැතහොත් පළමුවැන්නෙන් වරද සහිත බව පෙන්වීමෙන් කෘත්‍ය අර්ථය වන රසය වශයෙන් අනර්ථය ඉපදවීමේ රසය දක්වයි, දෙවැන්නෙන් සම්පත්ති අර්ථය වශයෙන් අනිෂ්ට විපාක දීමේ රසය දක්වයි. පළමුවැන්නෙන් වැටහෙන ආකාරය වන ප්‍රත්‍යුපස්ථානයෙන් සංක්ලේශ ප්‍රත්‍යුපස්ථාන බව දක්වයි, දෙවැන්නෙන් ඵල අර්ථයෙන් දුක්ඛවිපාක ප්‍රත්‍යුපස්ථාන බව දක්වයි. පළමුවැන්නෙන් අයෝනිසෝමනසිකාරය අකුසලයන්ට පදට්ඨානය (සමීප හේතුව) ලෙස ප්‍රකාශ කරයි. එයින්ම එම ධර්මයෝ සාවද්‍ය වන්නාහ. දෙවැන්නෙන් අකුසලයන් අනෙක් ධර්මයන්ට පදට්ඨානයක් වන බව විස්තර කරයි. ඒවා දුක්ඛ විපාකයට හේතු වන බැවිනි. මෙහි ‘දුක්ඛ’ යන ශබ්දය ‘අනිෂ්ට’ (අකමැති) යන අර්ථයේ පර්යාය වචනයක් ලෙස දත යුතුය. අකුසලයෝ අනිෂ්ට වූ රූප-වේදනා-සංඥා-සංඛාර-විඤ්ඤාණ යන සතර විපාක ස්කන්ධයන් ඇති කරන්නාහ, දුක්ඛ වේදනාව පමණක් විපාක ලෙස දෙන්නක් නොවේ. ‘විපාක’ ශබ්දය ඵල යන අර්ථය දෙන කල්හි, නිස්සන්ද විපාක වශයෙන් අනිෂ්ට රූපයන්ට ද දුක්ඛ විපාක බව සම්බන්ධ කළ යුතුය. විපාක දීමේ ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් අව්‍යාකතයන්ට ‘අවිපාක’ ලක්ෂණය කියන ලදී, එම අර්ථය දැක්වීමට ‘විපාක දීමට නුසුදුසු ස්වභාවය’ යැයි කීය. ‘මෙබඳු වූ’ යන්නෙන් අභිඥා ආදිය සංග්‍රහ කරයි.

Chahi padehi tikesu, catūhi dukesu yathākkamaṃ cha cattāro atthā vuttā. Chakkabhāvo na bhavissatīti etena catukkabhāvābhāvo dassitanayattā coditoyevāti daṭṭhabbaṃ. Atthabhedo upapajjatīti kasmā evaṃ vuttaṃ, nanu tīhi dhammasaddehi vuccamāno sabhāvadhāraṇādiatthena abhinno eva so atthoti? Na, jātiādibhedena bhedasabbhāvato. Bhedakā hi jātiādayo. Māsapadatthatāyāti māsa-saddābhidheyyabhāvena. Tabbacanīyabhinnatthānanti tehi kālasaddādīhi vattabbānaṃ visiṭṭhatthānaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yathā kālasaddādiabhidheyyānaṃ kālādiatthānaṃ bhinnasabhāvānampi māsa-saddābhidheyyabhāvena abhedo, evaṃ jātiādibhedena bhinnānampi tesaṃ tiṇṇaṃ dvinnañca atthānaṃ dhamma-saddābhidheyyabhāvena natthi bhedo’’ti. Vini…pe… mānāti dhamma-saddassa rūpābhedepi bhedakāraṇamāha. Bhinnajātiyatthavacanīyatāya hi tassevatthabhedoti.

පද හයකින් තිකයන්හි අර්ථ හයක් ද, පද සතරකින් දුකයන්හි අර්ථ සතරක් ද පිළිවෙළින් පවසන ලදී. ‘හයක් නොවේ’ යන්නෙන් ‘සතරක් නොවේ’ යන්න ද පෙන්වා දුන් ආකාරයටම මතු කරන ලද්දක් ලෙස දත යුතුය. ‘අර්ථ භේදය උපදී’ යැයි කීවේ කුමක් නිසාද? ‘ධම්ම’ ශබ්ද තුනෙන්ම කියවෙන අර්ථය ස්වභාවය දැරීම ආදී අර්ථයෙන් වෙනස් නොවේ නේද? නැත, ජාති ආදී භේදයන් නිසා භේදයක් පවතී. ජාති ආදිය භේදය ඇති කරන්නෝ වෙති. ‘මාස පද අර්ථය සඳහා’ යනු මාස ශබ්දයෙන් අභිධෙය වන බැවිනි. ‘එම වචනවලින් කියවෙන වෙනස් අර්ථයන්ට’ යනු එම කාල ශබ්ද ආදියෙන් පැවසිය යුතු විශේෂ අර්ථයන්ටයි. මෙසේ පවසන ලදී: ‘කාල ශබ්ද ආදියෙන් කියවෙන කාලය ආදී අර්ථයන් වෙනස් ස්වභාව ඇති වුවත්, මාස ශබ්දයෙන් කියවෙන බවින් වෙනසක් නැතිවාක් මෙන්, ජාති ආදී භේදයෙන් වෙනස් වූ ඒ තෙවැදෑරුම් හා දෙවැදෑරුම් අර්ථයන්ට ද ධම්ම ශබ්දයෙන් කියවෙන බවින් වෙනසක් නැත’. ‘විනි...පෙ... මානා’ යනු ධම්ම ශබ්දයේ රූපයෙහි වෙනසක් නැති වුවත්, වෙනසට හේතුව පැවසීමයි. විවිධ ජාති හා අර්ථයන් පැවසිය යුතු බැවින්ම එහි අර්ථ භේදය පවතී.

Sādhetunti [Pg.33] bodhetuṃ. Hotu asambandho, kā no hānīti kadāci vadeyyāti āsaṅkāya āha ‘‘pubbā…pe… nāma hontī’’ti. So cāti sabhāvadhāraṇapaccayadhariyamānatāsaṅkhāto attho na sakkā vattunti yathāvuttassa abhāvassa apekkhāvuttitāya vuttaṃ. Na hi apekkhāvuttino antarena apekkhitabbaṃ labhanti. Satipi sabhāvadhāraṇādiatthasāmaññe kusalajātiādivisiṭṭhasseva tassa idha adhippetattā ekatthatā na anuññātāti vuttaṃ, vacanasilesavasena vā. Atha vātiādinā tiṇṇaṃ dhammasaddānaṃ abhāvattaṃ asampaṭicchanto nānatthatābhāvadosaṃ pariharati.

‘සාධේතුං’ යනු අවබෝධ කරවනු පිණිසයි. ‘සම්බන්ධයක් නැතිව තිබුණාවේ, අපට ඇති පාඩුව කුමක්ද?’ යැයි කවදා හෝ කෙනෙකු පවසතැයි යන සැකය නිසා ‘පූර්ව...පෙ... නාම වෙත්’ යැයි පැවසීය. ‘ඔහු ද’ යනු ස්වභාවය දැරීම හා ප්‍රත්‍යයන් විසින් දරනු ලබන බව යන අර්ථය පැවසිය නොහැකි බවත්, ඉහත කී ස්වභාවයේ නැති බව අපේක්ෂාවෙන් පැවතුණු නිසාත් කියන ලදී. අපේක්ෂාවෙන් පවතින්නෝ තමන් අපේක්ෂා කරන දෙය නොලැබ පවතින්නේ නැත. ස්වභාවය දැරීම ආදී අර්ථයන් පොදු වුවත්, කුසල ජාති ආදියෙන් වෙන් වූ දෙයක්ම මෙහි අදහස් කරන බැවින් ඒකාර්ථ බව අනුමත නොකරන ලදී, නැතහොත් වචනවල ස්ලේෂය (ශ්ලේෂය) නිසාය. ‘නැතහොත්’ යනාදී වශයෙන් ධම්ම ශබ්ද තුනෙහි අභාවය පිළි නොගනිමින් නානාර්ථ බව නොමැති වීමේ දෝෂය දුරු කරයි.

Ñāpakahetubhāvato upapatti idha kāraṇanti vuttāti āha ‘‘kāraṇaṃ nāma yuttī’’ti. Punaruttītiādinā nanu ‘‘kusalādīnampi ekattaṃ āpajjatī’’ti vuttattā ekattāpattipi vattabbāti? Saccaṃ vattabbā, sā pana abhāvāpattiyaṃ eva antogadhā nānattābhāvacodanāsāmaññena. Bhedābhedanibandhanattā visesanavisesitabbabhāvassa so accantamabhinnesu niyamena natthīti visesanavisesitabbābhāvena accantābhedaṃ dasseti, na pana accantaṃ abhinnesuyeva visesanavisesitabbābhāvaṃ. Atha vā accantaṃ abhinnesu avivaṭasaddatthavivaraṇatthaṃ pavattā. Kasmā? Visesanavisesitabbābhāvatoti evaṃ yojanā kātabbā. Amittaṃ abhibhavituṃ sakkuṇātīti sakko, indatīti indo, purime dadātīti purindadoti evaṃ kiriyāguṇādipariggahavisesena.

දැනුම් දෙන හේතුවක් (ඤාපක හේතු) වන බැවින් මෙහි උප්පත්තිය ‘කාරණය’ යැයි කී නිසා ‘කාරණය නම් යුක්තියයි’ යැයි පැවසීය. ‘පුනරුක්තිය’ යනාදියෙන්, ‘කුසලාදීන්ට ද ඒකත්වයක් පැමිණෙන්නේය’ යැයි කී බැවින් ඒකත්වයට පැමිණීම ද පැවසිය යුතු නොවේද? සැබෑවකි, එය පැවසිය යුතුය. එහෙත් එය නානාර්ථ නැති වීමේ චෝදනාව හා සමාන බැවින් ‘අභාවයට පැමිණීම’ තුළම අන්තර්ගත වේ. විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය භේදය හා අභේදය මත පදනම් වන බැවින්, එය අතිශයින්ම සමාන දේවල නියත වශයෙන්ම නැත. විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය නොමැති වීමෙන් අතිශය අභේදය (වෙනසක් නැති බව) පෙන්වයි. එහෙත් අතිශය අභේදය ඇති තැනම පමණක් විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය නැති බවක් අදහස් නොවේ. නැතහොත් අතිශය අභේදය පවතින තැන විවෘත නොවූ ශබ්ද අර්ථයන් විස්තර කිරීම සඳහා මෙය පැවතුනි. කුමක් නිසාද? විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයක් නැති නිසා යනුවෙන් මෙසේ සම්බන්ධය කළ යුතුය. සතුරන් මැඩලීමට සමත් වන බැවින් ‘සක්ක’ (ශක්‍ර) වේ, ආධිපත්‍යය දරන බැවින් ‘ඉන්ද’ වේ, පෙර දානයන් දුන් බැවින් ‘පුරින්දද’ වේ. මෙසේ ක්‍රියා ගුණ ආදී විශේෂයන් ග්‍රහණය කිරීමෙන් අර්ථ දත යුතුය.

Bhedābhedavantesūti visesasāmaññavantesu. Nīla-saddo hi uppalasaddasamāyogo rattuppalasetuppalādiuppalajātisāmaññato vinivattetvā nīlaguṇayuttameva uppalajātivisesaṃ joteti. Uppala-saddopi nīla-saddasamāyutto bhamaraṅgārakokilādigatanīlaguṇasāmaññato avacchinditvā uppalavatthugatameva nīlaguṇaṃ pakāsetīti visesatthasāmaññatthayuttatā padadvayassa daṭṭhabbā. Iminā nayena itaratrāpi bhedābhedavantatā yojetabbā. Tāya tāya anumatiyāti tena tena saṅketena. Te te vohārāti accantaṃ abhinne atthe pariyāyabhāvena accantaṃ bhinne yathāsakaṃ atthavivaraṇabhāvena bhedābhedavante visesanavisesitabbabhāvena tā tā samaññā paññattiyo siddhāti attho[Pg.34]. Samāneti ekasmiṃ. Kusalādibhāvanti kucchitasalanādibhāvaṃ. Abhidhānatthopi hi anavajjasukhavipākādiabhidheyyattho viya sabhāvadhāraṇādisāmaññatthaṃ visesetīti.

‘භේද-අභේදවන්තයන් කෙරෙහි’ යනු විශේෂ හා සාමාන්‍ය ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූවන් කෙරෙහි යන්නයි. ‘නිල්’ යන වචනය ‘මහනෙල්’ යන වචනය හා එක් වූ විට, රතු මහනෙල් හා සුදු මහනෙල් ආදී මහනෙල් ජාතියේ පොදු බවෙන් වෙන් කොට, නිල් පැහැයෙන් යුත් විශේෂ මහනෙල් ජාතියක් ම ප්‍රකාශ කරයි. ‘මහනෙල්’ යන වචනය ද ‘නිල්’ යන වචනය හා එක් වූ විට, බඹරුන්, අඟුරු, කොවුලන් ආදීන් කෙරෙහි ඇති පොදු නිල් පැහැයෙන් වෙන් කොට, මහනෙල් මලෙහි ම පවත්නා නිල් ගුණය ප්‍රකාශ කරයි. මෙසේ පද දෙකෙහි ම විශේෂ අර්ථය හා සාමාන්‍ය අර්ථය හා යුක්ත බව දත යුතු ය. මේ ක්‍රමයට ම අනෙක් තැන්හි ද භේද-අභේද බව යෙදිය යුතු ය. ‘එම ඒ සම්මුතීන් අනුව’ යනු ඒ ඒ සංකේතයන් මගිනි. ‘එම ඒ ව්‍යවහාරයන්’ යනු අතිශයින් ම අභින්න වූ (වෙන් කළ නොහැකි) අර්ථයන්හි පර්යාය වශයෙන් ද, අතිශයින් ම භින්න වූ (වෙන් වූ) අර්ථයන්හි තම තමාට අදාළ අර්ථ විවරණය කිරීම් වශයෙන් ද, භේද-අභේදවන්තයන් කෙරෙහි විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයෙන් ඒ ඒ පඤ්ඤප්ති (ප්‍රඥප්ති) සිද්ධ වේ යන්න අර්ථයයි. ‘සමාන කරයි’ යනු එක් කරයි යන්නයි. ‘කුසලාදි භාවය’ යනු කුච්ඡිත (ලාමක) දේ සැලීම (සෙලවීම) ආදියයි. ‘අභිධාන අර්ථය’ ද (නිරවද්‍ය වූ සැප විපාක දෙන අර්ථය මෙන්) තමාගේ ස්වභාවය දැරීම ආදී සාමාන්‍ය අර්ථය විශේෂ කරයි.

Etthāha ‘‘kiṃ pana kāraṇaṃ tikā eva paṭhamaṃ vuttā, na dukā, tikesupi kusalattikova, na añño’’ti? Vuccate – sukhaggahaṇato appabhedato ca tikā eva paṭhamaṃ vuttā. Yasmā tikehi bodhite kusalādibhede tabbibhāgabhinnā hetuādayo vuccamānā suviññeyyā honti. Tathā hi ‘‘tayo kusalahetū’’tiādinā kusalādimukhena hetuādayo vibhattā, katipayabhedā ca tikā dvāvīsatiparimāṇattā.

මෙහිදී යමෙක් මෙසේ විමසයි: “පළමුවෙන් ම ත්‍රිකයන් (තික) ම වදාරන්නටත්, දුකයන් (දුක) වදාරන්නේ නැති වීමටත් හේතුව කුමක් ද? ත්‍රිකයන් අතරින් ද අන්‍ය එකක් නොව කුසල ත්‍රිකය ම පළමුව වදාරන්නට හේතුව කුමක් ද?” එයට පිළිතුරු මෙසේ ය: වටහා ගැනීමට පහසු වීමත්, ප්‍රභේද අඩු වීමත් නිසා පළමුවෙන් ම ත්‍රිකයන් වදාරන ලදී. මන්දයත්, ත්‍රිකයන් මගින් කුසලාදි ප්‍රභේදයන් අවබෝධ කර දුන් විට, එම බෙදීම් අනුව වෙන් කරන ලද හේතු ආදිය විස්තර කරන විට එය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි බැවිනි. එනම්, ‘කුසල් හේතු තුනකි’ ආදී වශයෙන් කුසලාදි මුඛයෙන් හේතු ආදිය විභාග කර ඇත. තව ද ප්‍රභේද අල්ප වූ ත්‍රිකයන් ඇත්තේ විසි දෙකක් පමණි.

Tesu pana sabbasaṅgahaasaṅkaraādikalyāṇabhāvena paṭhamaṃ kusalattikaṃ vuttaṃ. Niravasesā hi rūpārūpadhammā kusalattikena saṅgahitā, na tathā vedanāttikādīhi. Nanu vipākattikādīhipi niravasesā dhammā saṅgahitāti? Saccametaṃ, tesu pana anavajjasāvajjadhammā na asaṅkarato vuttā yathā kusalattike. Nanu ca saṃkiliṭṭhasaṃkilesikattikādīsupi te asaṅkarato vuttāti? Evametaṃ, te pana akalyāṇabhūte pāpadhamme ādiṃ katvā vuttā, na evamayaṃ. Ayaṃ pana kalyāṇabhūte pujjabhavaparinibbutinipphādake puññadhamme ādiṃ katvā vutto. Iti bhagavā saṇhasukhumaṃ rūpārūpadesanaṃ ārabhanto sabbasaṅgahaasaṅkaraādikalyāṇaguṇayogato paṭhamaṃ kusalattikaṃ deseti, kiñca tadaññattikānaṃ sukhaggahaṇato. Tathā hi kusalattikamukhena ‘‘kāmāvacarakusalato cattāro somanassasahagatacittuppādā’’tiādinā vedanāttikādayo vibhattāti.

ඒ අතරින් සියල්ල සංග්‍රහ වීම (ඇතුළත් වීම) සහ මිශ්‍ර නොවීම ආදී යහපත් ලක්ෂණ ඇති බැවින් පළමුව කුසල ත්‍රිකය වදාරන ලදී. රූප හා අරූප ධර්මයන් අශේෂව (සියල්ල) කුසල ත්‍රිකයට ඇතුළත් වේ; වේදනා ත්‍රිකය ආදියෙහි එසේ නොවේ. විපාක ත්‍රිකය ආදියෙහි ද සියලු ධර්මයන් ඇතුළත් නොවේ ද? එය සත්‍යයකි, නමුත් ඒවායෙහි නිරවද්‍ය හා සාවද්‍ය ධර්මයන් කුසල ත්‍රිකයෙහි මෙන් අසංකීර්ණව (නොමිශ්‍රව) දක්වා නැත. සංකිලිට්ඨ-සංකිලේසික ත්‍රිකය ආදියෙහි ද ඒවා අසංකීර්ණව දක්වා නැද්ද? එසේ වුව ද, ඒවා වදාරා ඇත්තේ අකල්‍යාණ වූ පාප ධර්මයන් මුල් කරගෙන ය. මෙය එසේ නොවේ. මෙය වනාහි කල්‍යාණ වූ, උතුම් බවට හා පරිනිර්වාණයට පමුණුවන පින් දහම් මුල් කරගෙන වදාරන ලද්දකි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියුම් වූ රූප-අරූප දේශනාව ආරම්භ කරමින්, සියලු ධර්මයන් ඇතුළත් වීම සහ අසංකීර්ණ වීම ආදී උතුම් ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් පළමුව කුසල ත්‍රිකය දේශනා කරති. තව ද, අනෙක් ත්‍රිකයන් පහසුවෙන් වටහා ගැනීම සඳහා ද මෙය හේතු වේ. එනම් කුසල ත්‍රිකය මුල් කරගෙන ‘කාමාවචර කුසල් සිත් අට අතරින් සෝමනස්ස සහගත සිත් සතරකි’ ආදී වශයෙන් වේදනා ත්‍රිකය ආදිය විග්‍රහ කර ඇති බැවිනි.

Kusalattikepi ca padhānapāsaṃsaubhayahitabhāvato kusalā dhammā paṭhamaṃ vuttā. Kusalā hi dhammā sukhavipākattā sabbasaṅkhatadhammānaṃ uttamā avajjavidhamanato viññuppasatthā idhalokaparalokesu atthāvahā nissaraṇāvahā ca, tasmā padhānādibhāvena paṭhamaṃ vuttā, tappaṭipakkhattā tadanantaraṃ akusalā, tadubhayaviparītasabhāvā tadanantaraṃ abyākatā vuttā. Kusalavasena vā assādo, akusalavasena ādīnavo, abyākatadhammesu nibbānavasena nissaraṇanti iminā assādādikkamena, kusalesu patiṭṭhāya paṇḍitā akusale pajahantā abyākatadhammabhūtamaggaphalaṃ nibbānañca sacchikarontīti iminā vā paṭipattikkamena ayamanupubbī ṭhapitāti veditabbā.

කුසල ත්‍රිකයෙහි ද ප්‍රධාන බව, ප්‍රශංසනීය බව සහ මෙලොව පරලොව යන දෙලොවට ම හිතකර බව නිසා කුසල ධර්මයන් පළමුව දක්වන ලදී. කුසල ධර්මයන් වනාහි සැප විපාක දෙන බැවින් සියලු සංඛත ධර්මයන් අතර උතුම් වේ, දොස් දුරු කරන බැවින් නුවණැත්තන්ගේ ප්‍රශංසාවට ලක් වේ, මෙලොව පරලොව යහපත සලසයි, සසරින් එතෙර වීමට (නිවනට) උපකාරී වේ. එබැවින් ප්‍රධානත්වය ආදී කරුණු නිසා ඒවා පළමුව වදාරන ලදී. එයට ප්‍රතිපක්ෂ (විරුද්ධ) බැවින් ඉන් අනතුරුව අකුසල ධර්මයන් ද, ඒ දෙකට ම වඩා වෙනස් ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් ඉන් පසුව අව්‍යාකත ධර්මයන් ද වදාරන ලදී. එසේත් නැතහොත් කුසල් වශයෙන් ආශ්වාදය ද, අකුසල් වශයෙන් ආදීනවය ද, අව්‍යාකත ධර්මයන්හි නිර්වාණය වශයෙන් නිස්සරණය (නික්මීම) ද යන මේ ආශ්වාදාදී අනුපිළිවෙළින් ද; නැතහොත් පණ්ඩිතයෝ කුසලයෙහි පිහිටා අකුසලයන් ප්‍රහාණය කරමින් අව්‍යාකත ධර්මයන් වන මාර්ග-ඵල හා නිවන සාක්ෂාත් කරති යන මේ පිළිවෙත් අනුපිළිවෙළින් ද මෙම අනුපිළිවෙළ තබා ඇති බව දත යුතු ය.

Kasmā [Pg.35] panettha sekkhattikādīsu viya sarūpato purimapadadvayapaṭikkhepavasena tatiyapadaṃ na vuttaṃ ‘‘nevakusalā nākusalā’’ti? Visesadīpanatthaṃ. Yathā hi sekkhāsekkhasabhāvesu dhammesu kocipi dhammo tadubhayasabhāvena kenacipi pariyāyena kadāci abyākaraṇīyo nāma natthīti sekkhattike padadvayapaṭikkhepavasena ‘‘nevasekkhā nāsekkhā’’tveva vuttaṃ, na evaṃ idha. Idha pana kusalasabhāvā eva dhammā aggaphaluppattiyā tathā na byākaraṇīyā hontīti imassa visesassa dīpanatthaṃ ‘‘abyākatā’’ti vuttaṃ. Vacanamatte eva vā idaṃ nānākaraṇaṃ ‘‘abyākatā nevakusalā nākusalā’’ti byākata-saddena kusalākusalānaṃ bodhitattāti.

මෙහිදී සේක්ඛ ත්‍රිකය ආදියෙහි මෙන් ‘කුසල් ද නොවන අකුසල් ද නොවන’ (නේව කුසලා නාකුසලා) යනුවෙන් පූර්ව පද දෙක ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ ක්‍රමයෙන් තෙවන පදය ස්වරූපයෙන් ම නොවදාරා ‘අව්‍යාකත’ (අබ්‍යාකතා) යයි වදාළේ කුමක් නිසා ද? එය විශේෂ අර්ථයක් පෙන්වීම සඳහා ය. සේක්ඛ හා අසේක්ඛ ස්වභාවයන්ට අයත් ධර්මයන් අතර, ඒ දෙයාකාරයට ම අයත් නොවන බැවින් කිසිදු ක්‍රමයකින් කවරදාකවත් ‘අව්‍යාකත’ (ප්‍රකාශ කළ නොහැකි) යයි කියනු ලබන ධර්මයක් නැත. එබැවින් සේක්ඛ ත්‍රිකයෙහි පද දෙක ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් ‘නේව සේක්ඛා නාසේක්ඛා’ යනුවෙන් ම වදාරන ලදී. මෙහිදී එසේ නොවේ. මෙහිදී අග්‍රඵලය (අර්හත් ඵලය) උදාවීමෙන් කුසල ස්වභාවී වූ ම ධර්මයන් පවා එසේ (කුසල් හෝ අකුසල් ලෙස) ව්‍යවහාර නොකරන බව පෙන්වීමේ විශේෂය සඳහා ‘අව්‍යාකතා’ යන්න වදාරන ලදී. එසේත් නැතහොත් ‘අබ්‍යාකතා’ යන්න සහ ‘නේව කුසලා නාකුසලා’ යන්න අතර වෙනස ඇත්තේ වචන මට්ටමින් පමණි. මන්දයත් ‘බ්‍යාකත’ (ව්‍යාකෘත) යන වචනයෙන් කුසල් හා අකුසල් දෙක ම අඟවන බැවිනි.

Ettha ca akusalesu taṇhāya sabbākusalehi, tebhūmakakusalākusalehi vā samudayasaccaṃ, taṃtaṃavasiṭṭhatebhūmakadhammehi dukkhasaccaṃ, lokuttarakusalena maggasaccaṃ, avasiṭṭhaabyākatavisesena nirodhasaccaṃ dassitaṃ hoti. Tattha samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇaṃ. Kiñcāpi nāmarūpaparicchedabhāvato sabhāvadhammaniddhāraṇapadhānā abhidhammakathā, tesaṃ pana kusalādivisese niddhārite tassa upasampādetabbatādipi atthato vuttameva hoti. Akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya ‘‘sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā’’ti (dha. pa. 183; dī. ni. 2.90) evamādivacanato hi kusalādīnaṃ upasampādanādidassanaparaṃ bhagavato sāsanaṃ, tasmā kusalānaṃ upasampādanaṃ akusalānaṃ pahānañca upāyo, abyākatavisesassa sacchikiriyā phalaṃ, kusalādīnaṃ upasampādanādiatthā desanā āṇattīti ayaṃ desanāhāro.

මෙහිදී අකුසල ධර්මයන් අතුරින් තණ්හාව මගින් හෝ සියලු අකුසලයන් මගින් හෝ ත්‍රෛභූමක (කාම, රූප, අරූප) කුසල්-අකුසල් මගින් සමුදය සත්‍යය ද, ඉතිරි සියලු ත්‍රෛභූමක ධර්මයන් මගින් දුක්ඛ සත්‍යය ද, ලෝකෝත්තර කුසලයෙන් මාර්ග සත්‍යය ද, ඉතිරි අව්‍යාකත විශේෂයෙන් නිරෝධ සත්‍යය ද දක්වන ලද්දේ වෙයි. එහි සමුදයෙන් ආශ්වාදය ද, දුක්ඛයෙන් ආදීනවය ද, මාර්ග හා නිරෝධයෙන් නිස්සරණය ද (දක්වා ඇත). අභිධර්ම කථාව නාම-රූප වෙන් කර හඳුනා ගැනීම් වශයෙන් ස්වභාව ධර්මයන් නිර්ධාරණය කිරීම ප්‍රධාන කොට ගත්ත ද, එම කුසලාදී විශේෂයන් නිර්ධාරණය කළ විට, එය අත්පත් කරගත යුතු බව ආදී කරුණු ද අර්ථ වශයෙන් වදාළා ම වෙයි. අකුසල ධර්මයන් ප්‍රහාණය කිරීමට ද, කුසල ධර්මයන් සමාදන් වීමට ද ‘සියලු පව් නොකිරීම, කුසල් රැස් කිරීම’ (සබ්බ පාපස්ස අකරණං, කුසලස්ස උපසම්පදා) යනාදී වචනයන්ගෙන් කුසලාදිය සමාදන් වීම පෙන්වීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයේ අරමුණයි. එබැවින් කුසල් සමාදන් වීම හා අකුසල් ප්‍රහාණය කිරීම උපාය වන අතර, අව්‍යාකත විශේෂය (නිවන) සාක්ෂාත් කිරීම එහි ඵලයයි. කුසලාදිය සමාදන් වීම ආදී අර්ථයන් සඳහා කරන දේශනාව ආණත්ති (නියෝගය) නම් වේ. මෙය දේශනාහාරයයි (දේශනා ක්‍රමයයි).

Ārogyaṭṭhena anavajjaṭṭhena kosalyasambhūtaṭṭhena ca kusalā, tappaṭipakkhato akusalā, tadubhayaviparītato abyākatā, sabhāvadhāraṇādiatthena dhammāti anupadavicinanaṃ vicayo hāro.

නීරෝගී බවේ අර්ථයෙන් ද, නිවැරදි (නිරවද්‍ය) බවේ අර්ථයෙන් ද, දක්ෂතාවයෙන් හටගත් අර්ථයෙන් ද ‘කුසල’ ධර්ම ද, එයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අකුසල ධර්ම ද, ඒ දෙකට ම වඩා වෙනස් වූ අව්‍යාකත ධර්ම ද, ස්වභාවය දැරීම ආදී අර්ථයෙන් ‘ධර්ම’ යනුවෙන් ද පදයෙන් පදය විමසා බැලීම විචය හාරයයි.

Pujjabhavaphalaparinibbutinipphatti kusalehīti yujjati sukhavipākattā, apāyadukkhasaṃsāradukkhuppatti akusalehīti yujjati aniṭṭhaphalattā, tadubhayaphalānaṃ anuppatti abyākatehīti yujjati avipākadhammattāti ayaṃ yutti hāro.

සැප විපාක දෙන බැවින් කුසල ධර්මයන් මගින් උතුම් භවය, ඵලය හා පරිනිර්වාණය සිද්ධ වීම යෝග්‍ය වේ. අනිෂ්ට ඵල දෙන බැවින් අකුසල ධර්මයන් මගින් අපා දුක හා සංසාර දුක හටගැනීම යෝග්‍ය වේ. විපාක නොදෙන ස්වභාව ඇති බැවින් අව්‍යාකත ධර්මයන් මගින් ඒ දෙවැදෑරුම් ඵලයන් ම හට නොගැනීම යෝග්‍ය වේ. මෙය යුක්ති හාරයයි.

Kusalā [Pg.36] dhammā sukhavipākassa padaṭṭhānaṃ, akusalā dukkhavipākassa, abyākatā kusalākusalābyākatadhammānanti ayaṃ padaṭṭhāno hāro.

කුසල ධර්මයෝ සැප විපාකයට ආසන්න හේතුව (පදට්ඨානය) වෙති. අකුසල ධර්මයෝ දුක් විපාකයට ද, අබ්‍යාකෘත ධර්මයෝ කුසල, අකුසල සහ අබ්‍යාකෘත ධර්මයන්ට ද ආසන්න හේතුව වෙති. මෙය 'පදට්ඨාන හාරය' නම් වේ.

Kusalaggahaṇena ye anavajjasukhavipākā sukhāya vedanāya sampayuttā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā vipākadhammadhammā anupādinnupādāniyā anupādinnaanupādāniyā…pe… araṇā dhammā, te bodhitā bhavanti kusalalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Tathā akusalaggahaṇena ye sāvajjadukkhavipākā sukhāya vedanāya sampayuttā dukkhāya vedanāya sampayuttā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā vipākadhammadhammā anupādinnupādāniyā saṃkiliṭṭhasaṃkilesikā…pe… saraṇā dhammā, te bodhitā bhavanti akusalalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Tathā abyākataggahaṇena ye avipākārahā sukhāya vedanāya sampayuttā dukkhāya vedanāya sampayuttā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā vipākā dhammā nevavipākanavipākadhammadhammā upādinnupādāniyā anupādinnupādāniyā anupādinnaanupādāniyā…pe… araṇā dhammā, te bodhitā bhavanti abyākatalakkhaṇena ekalakkhaṇattāti ayaṃ lakkhaṇo hāro.

කුසල යන පදය ගැනීමෙන්, නිවැරදි වූ, සැප විපාක දෙන්නා වූ, සැප වේදනාවෙන් හෝ උපේක්ෂා වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ, විපාක ධර්ම ස්වභාව ඇති, අනුපාදින්න-උපාදානීය වූ ද, අනුපාදින්න-අනුපාදානීය වූ ද, ...පෙ... කෙලෙස් රහිත වූ යම් ධර්ම කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ සියල්ල කුසල ලක්ෂණයෙන් යුක්ත බැවින් එකම ලක්ෂණයක් ඇති හෙයින් කුසල ධර්ම ලෙස අවබෝධ කරගත යුතුය. එමෙන්ම අකුසල යන පදය ගැනීමෙන්, වැරදි සහිත වූ, දුක් විපාක දෙන්නා වූ, සැප වේදනාවෙන්, දුක් වේදනාවෙන් හෝ උපේක්ෂා වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ, විපාක ධර්ම ස්වභාව ඇති, අනුපාදින්න-උපාදානීය වූ, කෙලෙස් සහිත වූ, ...පෙ... කෙලෙස් සහිත වූ යම් ධර්ම කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ සියල්ල අකුසල ලක්ෂණයෙන් යුක්ත බැවින් එකම ලක්ෂණයක් ඇති හෙයින් අකුසල ධර්ම ලෙස අවබෝධ කරගත යුතුය. එමෙන්ම අබ්‍යාකෘත යන පදය ගැනීමෙන්, විපාකයක් ලබා දීමට නුසුදුසු වූ, සැප, දුක් හෝ උපේක්ෂා වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ, විපාක වූ ධර්මයන් ද, විපාක හෝ විපාක ධර්ම ස්වභාවය නොවන ධර්මයන් ද, උපාදින්න-උපාදානීය, අනුපාදින්න-උපාදානීය, අනුපාදින්න-අනුපාදානීය වූ ද, ...පෙ... කෙලෙස් රහිත වූ යම් ධර්ම කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ සියල්ල අබ්‍යාකෘත ලක්ෂණයෙන් යුක්ත බැවින් එකම ලක්ෂණයක් ඇති හෙයින් අබ්‍යාකෘත ධර්ම ලෙස අවබෝධ කරගත යුතුය. මෙය 'ලක්ෂණ හාරය' නම් වේ.

‘‘Kucchite pāpadhamme salayantī’’tiādinā nirutti veditabbā, kusalādimukhena rūpārūpadhamme pariggahetvā visuddhiparamparāya ‘‘kathaṃ nu kho sattā anupādisesanibbānabhāgino bhaveyyu’’nti ayamettha bhagavato adhippāyo, nidānaṃ asādhāraṇato kusalādibhedena bujjhanakasattā. Sādhāraṇato pana pākaṭameva. Paṭhamaṃ kusalattikassa desanā vicāritāyevāti ayaṃ catubyūho hāro.

"ලාමක වූ පාප ධර්මයන් බැහැර කරයි (සලනය කරයි)" යනාදී වශයෙන් මෙහි නිරුක්තිය දත යුතුය. කුසලාදී වශයෙන් රූප-අරූප ධර්මයන් පිරිසිඳ දැක, පාරිශුද්ධියෙහි අනුපිළිවෙළින් "සත්ත්වයෝ කෙසේ නම් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවට පත් වන්නාහු ද?" යන්න මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහසයි. නිදානය නම් අසාධාරණ ලෙස කුසලාදී ප්‍රභේදයෙන් ධර්මය අවබෝධ කරගන්නා සත්ත්වයෝ ය. සාධාරණ වශයෙන් නම් එය ප්‍රකට ය. පළමුව කුසල තිකය පිළිබඳ දේශනාව විමසන ලද බැවින්, මෙය 'චතුබ්‍යූහ හාරය' නම් වේ.

Kusalaggahaṇena kalyāṇamittapariggaho yonisomanasikārapariggaho ca. Tattha paṭhamena sakalaṃ brahmacariyamāvattati, dutiyena ca yonisomanasikāramūlakā dhammā. Akusalaggahaṇena vuttavipariyāyena yojetabbaṃ. Abyākataggahaṇena pana sakalasaṃkilesavodānapakkho yathārahamāvattatīti ayaṃ āvatto hāro.

කුසල යන පදය ගැනීමෙන් කල්‍යාණ මිත්‍රයන් සේවනය කිරීම සහ යෝනිසෝ මනසිකාරය යන දෙකම ඇතුළත් වේ. එහිදී පළමු කාරණයෙන් (කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනයෙන්) මුළු මහත් බ්‍රහ්මචර්යාවම ඇතුළත් වන අතර, දෙවැන්නෙන් යෝනිසෝ මනසිකාරය මූලික කරගත් ධර්මයන් ඇතුළත් වේ. අකුසල යන පදය ගැනීමෙන් මෙහි විරුද්ධ පැත්ත (අකල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ අයෝනිසෝ මනසිකාරය) යෙදිය යුතුය. අබ්‍යාකෘත යන පදය ගැනීමෙන් සියලු සංකිලෙස (කෙලෙස් සහිත) සහ වෝදාන (පිරිසිදු) පාර්ශවයන් සුදුසු පරිදි ඇතුළත් වේ. මෙය 'ආවත්ත හාරය' නම් වේ.

Tattha kusalā bhūmito catudhā vibhattā, sampayuttapavattiākārādito pana anekadhā. Akusalā bhūmito ekadhā vibhattā, sampayuttādito anekadhā. Abyākatā pana vipākakiriyarūpanibbānavasena catudhā bhūmisampayuttādito anekadhā ca vibhattāti ayaṃ vibhatti hāro.

එහි කුසල ධර්මයන් භූමි වශයෙන් සතර ආකාරයකින් බෙදා ඇත. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ පැවැත්මේ ආකාරය අනුව එය බොහෝ ආකාර වේ. අකුසල ධර්මයන් භූමි වශයෙන් එක් ආකාරයකට බෙදා ඇති අතර, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අනුව බොහෝ ආකාර වේ. අබ්‍යාකෘත ධර්මයන් විපාක, ක්‍රියා, රූප සහ නිර්වාණ වශයෙන් සතර ආකාරයකින් ද, භූමි සහ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අනුව බොහෝ ආකාරයකින් ද බෙදා ඇත. මෙය 'විභත්ති හාරය' නම් වේ.

Kusalā [Pg.37] dhammā akusalānaṃ tadaṅgādippahānāya vītikkamādippahānāya ca saṃvattanti, akusalā dhammā kusalānaṃ anupasampajjanāya, abyākatesu asaṅkhatadhātu sabbasaṅkhatanissaraṇāyāti ayaṃ parivatto hāro.

කුසල ධර්මයෝ අකුසල ධර්මයන් තදංගාදී වශයෙන් ප්‍රහාණය කිරීම පිණිසත්, වීතික්කම (ඉක්මවා යාම) ප්‍රහාණය කිරීම පිණිසත් පවතිති. අකුසල ධර්මයෝ කුසල ධර්මයන් උපදවා ගැනීමට බාධා පමුණුවති. අබ්‍යාකෘත ධර්මයන් අතුරින් අසංකත ධාතුව (නිර්වාණය) සියලු සංඛත ධර්මයන්ගෙන් මිදීම පිණිස පවතී. මෙය 'පරිවත්ත හාරය' නම් වේ.

Kusalā anavajjā puññānīti pariyāyavacanaṃ, akusalā sāvajjā apuññānīti pariyāya vacanaṃ, abyākatā avipākārahā nevaācayagāmī naapacayagāmīnoti pariyāyavacananti ayaṃ vevacano hāro.

"කුසල, නිවැරදි (අනවජ්ජ), පින් (පුඤ්ඤ)" යනු පර්යාය වචන වේ. "අකුසල, වැරදි සහිත (සාවජ්ජ), පව් (අපුඤ්ඤ)" යනු පර්යාය වචන වේ. "අබ්‍යාකෘත, විපාකයක් දීමට නුසුදුසු, රැස් කරන සුළු නොවන, ප්‍රහාණය කරන සුළු නොවන" යනු පර්යාය වචන වේ. මෙය 'වේවචන හාරය' නම් වේ.

Kusalādayo ‘‘yasmiṃ samaye’’tiādinā pabhavabhūmivevacanapaññattivasena yathāsambhavaṃ pariññādipaññattivasena ca paññattāti ayaṃ paññatti hāro.

කුසලාදී ධර්මයෝ "යම් සමයක" යනාදී වශයෙන් උපදින භූමිය, පර්යාය වචන පැනවීම් සහ සුදුසු පරිදි පිරිසිඳ දැකීම් ආදී පැනවීම් වලට අනුව පනවන ලදහ. මෙය 'පඤ්ඤත්ති හාරය' නම් වේ.

Akusalānaṃ kucchitānaṃ pāpadhammānaṃ salanaṃ kusānaṃ viya kusānaṃ vā rāgādīnaṃ lavanaṃ evaṃdhammatāti ayaṃ paṭiccasamuppādamukhena avataraṇaṃ, tathā kusena lātabbā kosallasambhūtā cāti paccayapaṭibaddhavuttitāya paṭiccasamuppāda…pe… avataraṇaṃ, paccayapaṭibaddhavuttitāya vā ādiantavantā aniccantikā cāti aniccatāmukhena avataraṇaṃ, aniccatā eva udayabbayapaṭipīḷitatāya dukkhāti dukkhatāmukhena avataraṇaṃ, nissattanijjīvaṭṭhena dhammāti abyāpārato suññatāmukhena avataraṇaṃ, evaṃ kusalāti cattāro khandhā dvāyatanāni dve dhātuyotiādinā khandhāyatanadhātādimukhenapi avataraṇaṃ veditabbaṃ. Iminā nayena akusalābyākatesupi avataraṇaṃ dassetabbanti ayaṃ avataraṇo hāro.

අකුසල වූ ලාමක පාප ධර්මයන් බැහැර කිරීම (සලනය), කුස තණ මෙන් කෙලෙස් කපා දැමීම යන ධර්මතාව පටිච්චසමුප්පාද මුඛයෙන් ඇතුළත් කර ගැනීමයි. එසේම ප්‍රඥාවෙන් ලබා ගත යුතු බැවින් ද, කෞශල්‍යයෙන් හටගත් බැවින් ද, ප්‍රත්‍යයන්ට බැඳී පවතින බැවින් පටිච්චසමුප්පාදයෙහි...පෙ... ඇතුළත් කර ගැනීම සිදු වේ. ප්‍රත්‍යයන්ට බැඳී පවතින බැවින් ආදියක් හා අන්තයක් ඇති, අනිත්‍ය වූ ධර්මයන් යැයි අනිත්‍යතා මුඛයෙන් ඇතුළත් කර ගැනීම සිදු වේ. අනිත්‍යතාවම උදයව්‍යය පීඩනයට පත්වන බැවින් දුක් යැයි දුක්ඛතා මුඛයෙන් ද, සත්ත්වයෙකු හෝ පුද්ගලයෙකු නොවන බැවින්, හිස් වූ ධර්මයන් යැයි ශුන්‍යතා මුඛයෙන් ද ඇතුළත් කර ගැනීම සිදු වේ. මෙසේ කුසල ධර්ම යනු ස්කන්ධ සතරකි, ආයතන දෙකකි, ධාතු දෙකකි යනාදී වශයෙන් ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු ආදී මුඛයෙන් ද ඇතුළත් කර ගැනීම දත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් අකුසල සහ අබ්‍යාකෘත ධර්මයන්හි ද ඇතුළත් කර ගැනීම පෙන්විය යුතුය. මෙය 'අවතාරණ හාරය' නම් වේ.

Kusalāti ārambho, dhammāti padasuddhi, no ārambhasuddhi. Tathā akusalā dhammā abyākatāti, dhammāti pana padasuddhi ārambhasuddhi cāti ayaṃ sodhano hāro.

"කුසල" යනු ආරම්භයයි. "ධර්ම" යනු පදයන්ගේ පිරිසිදු කිරීමයි, නමුත් ආරම්භයේ පිරිසිදු කිරීම නොවේ. එලෙසම "අකුසල ධර්ම, අබ්‍යාකෘත" යනාදියේ දී "ධර්ම" යනු පද පිරිසිදු කිරීම සහ ආරම්භය පිරිසිදු කිරීම යන දෙකම වේ. මෙය 'සෝධන හාරය' නම් වේ.

Dhammāti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ kusalākusalābyākatāti. Tathā kusalā dhammāti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā kāmāvacaraṃ somanassasahagatantiādi visesavacanaṃ. Akusalā dhammātiādīsupi eseva nayoti ayaṃ adhiṭṭhāno hāro.

"ධර්ම" යනු සාමාන්‍ය වශයෙන් දැක්වීමයි (අධිෂ්ඨානයයි). එය වෙනස් නොකොට කුසල, අකුසල, අබ්‍යාකෘත ලෙස දැක්වීම විශේෂ වචනයයි. එලෙසම "කුසල ධර්ම" යනු සාමාන්‍ය වශයෙන් දැක්වීම වන අතර, එය වෙනස් නොකොට "කාමාවචර වූ සෝමනස්ස සහගත වූ" යනාදී වශයෙන් දැක්වීම විශේෂ වචනයයි. අකුසල ධර්ම ආදියේ දී ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙය 'අධිට්ඨාන හාරය' නම් වේ.

Kusalānaṃ dhammānaṃ navamo khaṇo cattāri ca sampatticakkāni yonisomanasikāro eva vā hetu, vuttavipariyāyena akusalānaṃ dhammānaṃ hetu, kusalākusalā dhammā yathāsambhavaṃ abyākatānaṃ dhammānaṃ hetūti ayaṃ parikkhāro hāro.

කුසල ධර්මයන්ට නව වන ක්ෂණය සහ සම්පත්ති චක්‍ර සතර හෝ යෝනිසෝ මනසිකාරයම හේතු වේ. මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස අකුසල ධර්මයන්ට හේතු දැක්විය යුතුය. කුසල සහ අකුසල ධර්මයෝ සුදුසු පරිදි අබ්‍යාකෘත ධර්මයන්ට හේතු වෙති. මෙය 'පරික්ඛාර හාරය' නම් වේ.

Kusalāti [Pg.38] pariññeyyaggahaṇañceva bhāvetabbaggahaṇañca. Akusalāti pariññeyyaggahaṇañceva pahātabbaggahaṇañca. Abyākatāti pariññeyyaggahaṇañceva sacchikātabbaggahaṇañca. Dhammāti pariññādīnaṃ pavattanākāraggahaṇaṃ. Tena pariññeyyappahānabhāvanāsacchikaraṇāni dīpitānīti tadaṅgādivītikkamādippahānāni lokiyalokuttarā ca bhāvanā dassitāti ayaṃ samāropano hāro.

"කුසල" යන්නෙන් පිරිසිඳ දත යුතු ධර්ම සහ වැඩිය යුතු ධර්ම දෙකම ගැනේ. "අකුසල" යන්නෙන් පිරිසිඳ දත යුතු ධර්ම සහ ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්ම දෙකම ගැනේ. "අබ්‍යාකෘත" යන්නෙන් පිරිසිඳ දත යුතු ධර්ම සහ සාක්ෂාත් කළ යුතු ධර්ම දෙකම ගැනේ. "ධර්ම" යන්නෙන් පිරිසිඳ දැනීම ආදිය පවතින ආකාරය ගැනේ. එයින් පිරිසිඳ දැකිය යුතු, ප්‍රහාණය කළ යුතු, වැඩිය යුතු සහ සාක්ෂාත් කළ යුතු දෑ පෙන්වා දී ඇත. එමගින් තදංගාදී ප්‍රහාණයන් සහ ලෞකික ලෝකෝත්තර භාවනාවන් ද පෙන්වා දී ඇත. මෙය 'සමාරෝපන හාරය' නම් වේ.

Kāmañcetaṃ avisesato sabhāvadhammakathanaṃ, visesavanto pana dhammā visesato niddhāritā. Tathā hi citteneva samayo niyamito, tasmā kusalaggahaṇena visesato sādhiṭṭhāno samatho vipassanā ca dassitāti. Tathā tappaṭipakkhato akusalaggahaṇena sādhiṭṭhānā taṇhā avijjā ca, abyākataggahaṇena saparivārā cetovimutti paññāvimutti cāti ayaṃ nandiyāvattassa nayassa bhūmi.

මෙය සාමාන්‍ය වශයෙන් සභාව ධර්ම කථනයක් වුවද, විශේෂිත වූ ධර්මයන් විශේෂ කොට වෙන්කර ඇත. සැබවින්ම සිත මගින්ම කාලය (සමය) නියම කර ඇත. එබැවින් කුසල යන පදය ගැනීමෙන් විශේෂ කොට අධිෂ්ඨාන සහිත වූ සමථය සහ විපස්සනාව පෙන්වා දී ඇත. එලෙසම ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධව අකුසල යන පදය ගැනීමෙන් අධිෂ්ඨාන සහිත වූ තණ්හාව සහ අවිද්‍යාව ද, අබ්‍යාකෘත යන පදය ගැනීමෙන් පිරිවර සහිත වූ චේතෝවිමුක්තිය සහ ප්‍රඥාවිමුක්තිය ද පෙන්වා දී ඇත. මෙය 'නන්දියාවත්ත' නයෙහි භූමියයි.

Tathā kusalaggahaṇena mūlabhāvavisesato tīṇi kusalamūlāni, tesu ca adosena sīlakkhandho, alobhena samādhikkhandho, amohena paññākkhandho nīyati. Tathā akusalaggahaṇena tīṇi akusalamūlāni, tesu ca lobhena tadekaṭṭhā akusalā dhammā. Tathā dosamohehi taṃtadekaṭṭhā. Abyākataggahaṇena appaṇihitānimittasuññatā nīyantīti ayaṃ tipukkhalassa nayassa bhūmi.

එලෙසම කුසල් වශයෙන් ගැනීමෙන් මූලභාවයේ විශේෂය නිසා කුසල මූලයන් තුනක් වේ. ඒ අතරින් අදෝසය (ද්වේෂ නොමැතිකම) මගින් සීලක්ඛන්ධය ද, අලෝභය (ලෝභ නොමැතිකම) මගින් සමාධික්ඛන්ධය ද, අමෝහය (මෝහ නොමැතිකම) මගින් ප්‍රඥාක්ඛන්ධය ද මෙහෙයවනු ලැබේ. එසේම අකුසල් වශයෙන් ගැනීමෙන් අකුසල මූලයන් තුනක් වේ. ඒ අතරින් ලෝභය හා ඒ හා සමාන වූ අකුසල ධර්මයන් ද, ද්වේෂය හා මෝහය මගින් ඒ ඒ තැන්හි පවත්නා වූ අකුසල ධර්මයන් ද ඇතිවේ. අව්‍යාකත වශයෙන් ගැනීමෙන් අප්‍රණිහිත, අනිමිත්ත සහ ශූන්‍යතා යන විමෝක්ෂයෝ මෙහෙයවනු ලබති. මෙය ‘තිපුක්ඛල’ නයෙහි භූමියයි.

Tathā kusalaggahaṇena yato kosallato sambhūtā kusalā, taṃ paññindriyaṃ. Taṃsahajātā tadupanissayā ca saddahanussahanāpilāpāvikkhepā saddhindriyādīni. Tehi ca sabbe saddhammā bodhitā bhavanti. Akusalaggahaṇena akosallapaṭicchāditādīnavesu kāyavedanācittadhammesu subhasukhaniccaattābhinivesabhūtā cattāro vipallāsā. Abyākataggahaṇena yathāvuttaindriyapaccayāni yathāvuttavipallāsappahānabhūtāni ca cattāri sāmaññaphalāni bodhitānīti ayaṃ sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmīti ime tayo atthanayā.

එසේම කුසල් වශයෙන් ගැනීමෙන්, යම් දක්ෂතාවයකින් කුසලධර්ම හටගන්නේ ද එය ප්‍රඥා ඉන්ද්‍රියයි. ඒ සමඟ උපදින්නා වූ ද, එයට උපනිශ්‍රය වන්නා වූ ද ශ්‍රද්ධාව, වීර්යය, සිහිය හා සමාධිය ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය ආදිය වේ. ඒවා මගින් සියලු සද්ධර්මයෝ අවබෝධ කරනු ලබති. අකුසල් වශයෙන් ගැනීමෙන්, අදක්ෂකම (අකෝසල්ල) නිසා වසාගන්නා ලද දෝෂ සහිත වූ කාය, වේදනා, චිත්ත සහ ධර්මයන් කෙරෙහි සුභ, සුඛ, නිච්ච සහ අත්ත වශයෙන් පවත්නා විපල්ලාස සතරක් වේ. අව්‍යාකත වශයෙන් ගැනීමෙන්, ඉහත කී ඉන්ද්‍රියයන් ප්‍රත්‍ය කොටගෙන ඇති වන්නා වූ ද, ඉහත කී විපල්ලාසයන් ප්‍රහීණය කරන්නා වූ ද සාමඤ්ඤඵල සතර අවබෝධ කරනු ලබයි. මෙය ‘සීහවික්කීළිත’ නයෙහි භූමියයි. මේ අර්ථ නයයන් තිදෙනා වේ.

Tehi ca siddhehi dve kammanayāpi siddhā hontīti. Ayaṃ tiko sabbadhammasaṅgahitasabbabhāgiyo veditabboti idaṃ sāsanapaṭṭhānaṃ.

ඒවා සිද්ධ වීමෙන් කර්ම නයයන් දෙක ද සිද්ධ වේ. සියලු ධර්මයන් ඇතුළත් වූ, සියලු කොටස් සහිත වූ මේ ත්‍රිකය දත යුතුය. මෙය ශාසන පට්ඨානයයි.

Ayaṃ tāva nettinayena kusalattikavaṇṇanā.

මෙය නෙත්ති ක්‍රමයට අනුව කුසල ත්‍රිකයේ වර්ණනාවයි.

Evaṃ [Pg.39] vedanāttikādīsupi yathāsambhavaṃ catusaccaniddhāraṇādividhinā soḷasa hārā pañca nayā niddisitabbā, ativitthārabhayena pana na vitthārayāma. Sakkā hi iminā nayena tesu tesu tikadukesu taṃtaṃhāranayayojanānurūpadhammaniddhāraṇavasena te te hāranayā viññunā niddisitunti.

මෙසේ වේදනා ත්‍රිකය ආදියේදී ද හැකි පරිදි චතුරාර්ය සත්‍ය නිර්ධාරණය කිරීම් ආදී විධික්‍රම මගින් හාර දහසය සහ නය පහ දැක්විය යුතුය. එහෙත් ඉතා දීර්ඝ වන බැවින් මෙහි විස්තර නොකරමු. නුවණැත්තන් හට මෙම ක්‍රමය උපයෝගී කරගෙන ඒ ඒ තික-දුකයන්හි දී ඒ ඒ හාරයන් හා නයයන් යොදා ගනිමින් ධර්ම නිර්ධාරණය කරමින් එම හාර නයයන් දැක්විය හැකිය.

2. Tañca sukhindriyaṃ sukhavedanā eva hoti sāmaññassa bhedapariyādānato, bhedassa ca sāmaññapariccāgatoti adhippāyo. Yasmā pana visesasāmaññāni avayavasamudāyā viya aññamaññato bhinnāni, tasmā ‘‘na pana…pe… samānatthattā’’ti vuttaṃ. Idāni tameva nesaṃ bhinnatatvaṃ ‘‘ayañhī’’tiādinā vivarati. Tanti sukhahetūnaṃ kāraṇaṃ. Tena sukhassa kāraṇaṃ sukhahetu, sukhassa kāraṇakāraṇaṃ sukhamūlanti dasseti. Sukhahetūnanti ettha hetu-saddena kāraṇabhāvasāmaññato hetupaccayā saṅgahitāti āha ‘‘puññapassaddhiādīna’’nti. Ettha ca sukhamūlasukhahetūsu phalūpacārena, sukhārammaṇasukhapaccayaṭṭhānesu sukhasahacariyāya, abyāpajjanibbānesu dukkhāpagamabhāvena sukhapariyāyo vuttoti daṭṭhabbo. Iṭṭhāsūti sukhupekkhānaṃ vipariṇāmāññāṇasaṅkhāradukkhatāya aniṭṭhabhāvopi atthīti viseseti. Upekkhameva vā apekkhitvā visesanaṃ kataṃ. Sā hi akusalavipākabhūtā aniṭṭhāpi atthīti. Evamādīsūti ādi-saddena ‘‘sovaggikaṃ sukhavipāka’’nti (dī. ni. 1.163) evamādiṃ saṅgaṇhāti. Iṭṭhapariyāyo hi ettha sukha-saddoti.

2. එම සුඛින්ද්‍රිය යනු සැප වේදනාවම වෙයි. එය සාමාන්‍ය ලක්ෂණයෙන් වෙන් කිරීම හා වෙන් වීම සාමාන්‍ය ලක්ෂණය අත්හැරීම යන අදහසයි. විශේෂ හා සාමාන්‍ය ලක්ෂණ කොටස් හා සමූහයන් මෙන් එකිනෙකාගෙන් වෙනස් වන බැවින් 'සමාන අර්ථ ඇති බැවින් නොවේ' යැයි පවසන ලදී. දැන් ඔවුන්ගේ එම වෙනස් බව 'අයං හි' යනුවෙන් විවරණය කරයි. එය සැපයට හේතු වන කරුණයි. සැපයට හේතුව සැප හේතුව ලෙසත්, සැපයේ මූලික හේතුව සැප මූලය ලෙසත් මෙයින් දක්වයි. 'සුඛ හේතූනං' යන්නෙහි හේතු ශබ්දයෙන් සාමාන්‍ය හේතුභාවය නිසා පුණ්‍ය හා ප්‍රශස්ත බව ආදියෙහි හේතු ප්‍රත්‍යයන් ද සංග්‍රහ වී ඇති බව 'පුඤ්ඤපස්සද්ධිආදීනං' යන්නෙන් පැවසීය. මෙහි සුඛ මූල හා සුඛ හේතූන් කෙරෙහි ඵලෝපචාරයෙන් ද, සුඛාරම්මණ හා සුඛ ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි සුඛ සහචර භාවයෙන් ද, අව්‍යාපාද හා නිවන කෙරෙහි දුක පහවීම යන අර්ථයෙන් ද සුඛ පරියාය කියන ලද බව දත යුතුය. 'ඉට්ඨාසූ' යන්නෙන් සැප හා උපේක්ෂා වේදනාවන්ගේ විපරිණාම, අඥාන හා සංස්කාර දුක්ඛභාවය නිසා අනිෂ්ට ස්වභාවයක් ද පවතින බව විශේෂ කරයි. නැතහොත් උපේක්ෂාවම අපේක්ෂා කොට විශේෂණය කරන ලදී. එය අකුසල විපාකයක් වන විට අනිෂ්ට ස්වභාවයක් ද පවතින බැවිනි. 'ඒවමාදීසූ' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'ස්වර්ගයට හිත වූ සැප විපාක' ආදිය සංග්‍රහ කරයි. මෙහි සැප ශබ්දය ඉෂ්ට අර්ථයෙහි පරියාය වචනයක් ලෙස යෙදේ.

Saṅkhāradukkhādīsūti ettha ādi-saddena ‘‘ṭhitisukhaṃ vipariṇāmadukkhaṃ, akusalaṃ kāyakammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’’ntiādike saṅgaṇhāti. Yathākkamaṃ sukhavedanā dukkhaaniṭṭhapariyāyo hi ettha dukkha-saddoti. Dukkhavedanādukkhavatthuādīsu dukkhasaddappavatti vuttanayeneva yojetabbā. Vipākāvipākabhedāya sabbāyapi sukhavedanāya vasena lakkhaṇassa vuttattā tadubhayānukūlamatthaṃ vivaranto ‘‘sabhāvato’’tiādimāha. Tattha vipākā sabhāvato iṭṭhassa anubhavanalakkhaṇā. Itarā sabhāvato saṅkappato ca iṭṭhassa iṭṭhākārassa vā anubhavanalakkhaṇāti daṭṭhabbaṃ.

සංස්කාර දුක්ඛ ආදියේදී 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'පැවැත්ම සැපයකි, වෙනස් වීම දුකයකි, අකුසල් කාය කර්මය දුක් උපදවයි, දුක් විපාක දෙයි' යනාදිය පිළිවෙළින් සංග්‍රහ වේ. මෙහි දුක්ඛ ශබ්දය දුක් වේදනාව හා අනිෂ්ට පරියාය අර්ථයෙන් යෙදේ. දුක් වේදනා හා දුක්ඛ වස්තු ආදියේදී දුක්ඛ ශබ්දයේ භාවිතය ඉහත කී ක්‍රමයටම යෙදිය යුතුය. විපාක සහ විපාක නොවන භේදය අනුව සියලු සැප වේදනාවන් කෙරෙහි ලක්ෂණය පවසා ඇති බැවින්, ඒ දෙකටම අනුකූල අර්ථය විවරණය කරමින් 'සභාවතෝ' යනාදිය පවසන ලදී. එහි විපාකයන් ස්වභාවයෙන්ම ඉෂ්ට දේ අනුභව කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. අනෙක් ඒවා (විපාක නොවන ඒවා) ස්වභාවයෙන් හා සංකල්පයෙන් ඉෂ්ට වූ හෝ ඉෂ්ට ආකාර වූ දේ අනුභව කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත බව දත යුතුය.

Asamānapaccayehi [Pg.40] ekajjhaṃ uppattito samānapaccayehi ekajjhaṃ uppatti sātisayāti ukkaṃsagativijānanavasena ‘‘samānapaccayehi sahuppattikāti attho’’ti vuttaṃ. Atha vā uppajjanaṃ uppādo, uppajjati etasmāti uppādoti duvidhopi uppādo ekuppādāti ettha ekasesanayena saṅgahitoti iminā adhippāyena ‘‘samā…pe… attho’’ti vuttaṃ siyā. Tena tāni ekavatthukānīti etassa ca ‘‘kappentassā’’tiādinā sambandho. Tattha purimavikappe ekaṃ vatthu nissayo etesanti yojanā, na ekaṃyeva vatthūti. Ekekabhūtassa bhūtattayanissitattā catubhūtanissitattā ca upādārūpānaṃ. Dutiyavikappe pana ekaṃyeva vatthu etesu nissitanti yojanā. Nissayanissitatāsaṅkhātaupakāropakattabbabhāvadīpanaṃ ekavatthukavacananti dutiyavikappe mahābhūtavasena yojanā katā. Itarathā ekaṃ vatthu etesūti samāsatthabhāvena upādārūpānampi pariggaho vattabbo siyā. Pañcaviññāṇasampaṭicchanānanti idaṃ nidassananti daṭṭhabbaṃ. Kiriyamanodhātucakkhuviññāṇādayopi hi ekārammaṇābhinnavatthukā cāti pākaṭoyamatthoti. Santīraṇādīnanti ādi-saddena voṭṭhabbanajavanatadārammaṇāni saṅgayhanti, etāni ca sampaṭicchanādīni cutiāsannāni idhādhippetānīti daṭṭhabbaṃ. Tāni hi taduddhaṃ kammajarūpassa anuppattito ekasmiṃyeva hadayavatthusmiṃ vattanti, itarāni pana purimapurimacittakkhaṇuppanne hadayavatthusmiṃ uttaruttarāni pavattantīti. Chasu vā vatthūsu ekaṃ hadayavatthuyeva vatthu etesanti evaṃ pana atthe sati cutiāsannato itaresaṃ sampaṭicchanādīnaṃ gahaṇaṃ siyāti ñātabbaṃ.

අසමාන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් එක්ව ඉපදීමට වඩා සමාන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් එක්ව ඉපදීම අතිශයින් උසස් බැවින්, උසස් බව දැනගැනීම සඳහා 'සමාන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් සහජාත වේ' යන අර්ථය කියන ලදී. නැතහොත් ඉපදීම යනු උත්පාදයයි, මෙයින් උපදී යන අර්ථයෙන් ද උත්පාදයයි, මේ උත්පාද දෙවර්ගයම 'ඒකුප්පාද' යන්නෙහි එකශේෂ නයයෙන් සංග්‍රහ වී ඇති බව යන අදහසින් 'සමා...' යනාදිය පවසන්නට ඇත. එබැවින් ඒවා එකම වස්තුවක් ඇත්තාහ යන්න 'කප්පෙන්තස්ස' ආදිය සමඟ සම්බන්ධ වේ. එහි පළමු විකල්පයට අනුව එකම වස්තුවක් මේවාට නිශ්‍රය වේ යැයි යොදනු ලැබේ, නමුත් එය එකම වස්තුව නොවේ. එක් එක් මහා භූතයන් අනෙක් භූතයන් තිදෙනා ඇසුරු කරන බැවින් සහ උපාදා රූප සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කරන බැවිනි. දෙවන විකල්පයේදී නම් එකම වස්තුව මේවා ඇසුරු කරන්නේ යැයි යොදනු ලැබේ. නිශ්‍රය සහ නිශ්‍රිත බව නම් වූ උපකාරක හා උපකාර ලබන්නා වූ ස්වභාවය දැක්වීම සඳහා 'එකවත්ථුක' යන වචනය දෙවන විකල්පයේදී මහා භූතයන් වශයෙන් යොදන ලදී. එසේ නොවන්නේ නම්, එකම වස්තුවක් මේවාට ඇත යන සමාස අර්ථයෙන් උපාදා රූපයන් ද මෙයට ඇතුළත් කළ යුතු වේ. පංච විඤ්ඤාණ හා සම්පටිච්ඡනයන් යන්න නිදසුනක් ලෙස දත යුතුය. ක්‍රියා මනෝධාතුව හා චක්ඛු විඤ්ඤාණ ආදිය ද එකම අරමුණක් ඇති හා වෙන් නොවන වස්තුවක් ඇත්තා වූ ධර්ම බව පැහැදිලිය. සන්තීරණ ආදියේදී 'ආදි' ශබ්දයෙන් වොට්ඨබ්බන, ජවන හා තදාලම්මණ සංග්‍රහ වේ. මෙහිදී සම්පටිච්ඡන ආදී වූ චුතියට ආසන්න අවස්ථාවන් අදහස් කරන බව දත යුතුය. මන්ද යත්, ඉන් පසුව කර්මජ රූපයන් හට නොගන්නා බැවින් ඒවා එකම හෘදය වස්තුවක පවතී. අනෙක්වා නම් පෙර පෙර චිත්තක්ෂණයන්හි උපන් හෘදය වස්තුව ඇසුරු කරමින් පසු පසුව පවතී. වස්තු සය අතුරින් එක් හෘදය වස්තුවක්ම මේවාට වස්තුව වේ යන අර්ථය ගන්නේ නම්, චුතියට ආසන්න අනෙක් සම්පටිච්ඡන ආදිය ද මෙයට ගත යුතු බව දත යුතුය.

Etthāha – ‘‘kasmā panettha kusalattikānantaraṃ vedanāttikova vutto’’ti? Kismiṃ pana vuccamāne ayamanuyogo na siyā, apica avayavānaṃ anekabhedatādassanatthā tikantaradesanā. Sammāsambuddhena hi kusalattikena sabbadhammānaṃ tidhā vibhāgaṃ dassetvā puna tadavayavānaṃ kusalādīnampi anekabhedabhinnataṃ dassentena tesaṃ vedanāsampayogavibhāgavibhāvanatthaṃ ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttā’’ti vuttaṃ. Kusalā hi dhammā siyā sukhāya vedanāya sampayuttā, siyā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā. Akusalā dhammā siyā sukhāya vedanāya sampayuttā, siyā dukkhāya vedanāya sampayuttā, siyā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā, tathā abyākatā sampayogārahāti. Evaṃ kusalādidhammānaṃ [Pg.41] paccekaṃ vedanābhedena vibhāgadassanatthaṃ kusalattikānantaraṃ vedanāttikaṃ vatvā idāni sukhasampayuttādīnaṃ paccekaṃ vipākādibhedabhinnataṃ dassetuṃ vedanāttikānantaraṃ vipākattiko vutto. Sukhasampayuttā hi dhammā siyā vipākā, siyā vipākadhammadhammā, siyā nevavipākanavipākadhammadhammā. Tathā adukkhamasukhasampayuttā, dukkhasampayuttā pana siyā vipākā, siyā vipākadhammadhammāti iminā nayena avasesattikānaṃ dukānañca tassa tassa anantaravacane payojanaṃ vibhāvetabbaṃ.

මෙහි මෙසේ ප්‍රශ්නයක් විමසනු ලැබේ – "මෙහි කුසල තිකයට පසුව ඇයි වේදනා තිකයම වදාලේ?" කවර තිකයක් වදාලත් මෙම ප්‍රශ්නය මතු විය හැකිය. එහෙත් අවයවයන්ගේ (ධර්ම කොට්ඨාසයන්ගේ) විවිධ වූ ප්‍රභේද දැක්වීම සඳහා මෙසේ තිකයන් අතරමැද දේශනා කරන ලදී. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කුසල තිකය මගින් සියලු ධර්මයන්ගේ තෙවැදෑරුම් බෙදීම දක්වා, නැවත ඒ කුසලාදී ධර්මයන්ගේම නන්වැදෑරුම් ප්‍රභේද දැක්වීමට එම ධර්මයන්ගේ වේදනා සම්ප්‍රයෝගී බෙදීම පැහැදිලි කිරීම පිණිස "සුඛාය වේදනාය සම්පයුත්තා" යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. කුසල ධර්මයෝ ඇතැම් විට සුඛ වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වෙති, ඇතැම් විට අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වෙති. අකුසල ධර්මයෝ ඇතැම් විට සුඛ වේදනාවෙන් ද, ඇතැම් විට දුක්ඛ වේදනාවෙන් ද, ඇතැම් විට අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවෙන් ද සම්ප්‍රයුක්ත වෙති. එසේම අබ්‍යාකෘත ධර්මයෝ ද සම්ප්‍රයෝගයට සුදුසු පරිදි බෙදෙති. මෙසේ කුසලාදී ධර්මයන් එකිනෙක වේදනා භේදය අනුව බෙදා දැක්වීම සඳහා කුසල තිකයට පසුව වේදනා තිකය වදාරා, දැන් සුඛ සම්ප්‍රයුක්ත ආදී ධර්මයන්ගේ විපාක ආදී ප්‍රභේද දැක්වීම පිණිස වේදනා තිකයට පසුව විපාක තිකය වදාල සේක. සුඛ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ ඇතැම් විට විපාක වෙති, ඇතැම් විට විපාක දෙන ස්වභාවය ඇති ධර්ම වෙති, ඇතැම් විට විපාකත් නොවූ විපාක දෙන ධර්මත් නොවූ ධර්ම වෙති. එසේම අදුක්ඛමසුඛ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම ගැන ද දත යුතුය. දුක්ඛ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ වනාහි විපාක හෝ විපාක දෙන ස්වභාවය ඇති ධර්ම හෝ වෙති. මෙම ක්‍රමය අනුව සෙසු තිකයන්ගේ හා දුකයන්ගේ ද ඒ ඒ තැන්හි අනුපිළිවෙළින් දැක්වීමේ ප්‍රයෝජනය වටහා ගත යුතුය.

3. Vipākaniruttiñca labhantīti tesu vipākasaddassa niruḷhataṃ dasseti. Sukkakaṇhādīti ādi-saddena akaṇhaasukkaphassādibhāvo pariggahito. Sati pana pāka-saddassa phalapariyāyabhāve rūpaṃ viya na nihīno pakkaṃ viya visiṭṭho pākoti vipākoti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Sabyāpāratāti saussāhatā. Santāne sabyāpāratāti etena cittappayogasaṅkhātena kiriyābhāvena vipākadhammānaṃ santānavisesamāha ‘‘yato yasmiṃ cittuppāde kusalākusalā cetanā, taṃsantāne eva tassā vipākuppattī’’ti. Ettha ca ‘‘sabyāpāratā’’ti etena āvajjanadvayaṃ vipākañca nivatteti, ‘‘anupacchinnāvijjātaṇhāmāne’’ti iminā avasiṭṭhaṃ kiriyaṃ nivatteti. Ubhayenapi anusayasahāyasaussāhatālakkhaṇā vipākadhammadhammāti dasseti. Lokuttarakusalānampi hi anusayā upanissayā honti, yato ‘‘katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ…pe… tasmiṃ samaye avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā (vibha. 342) ariyamaggacetanāya avijjāupanissayatā paṭiccasamuppādavibhaṅge pakāsitā. Nirussāhasantabhāvalakkhaṇā vipākā, ubhayaviparītalakkhaṇā nevavipākanavipākadhammadhammāti.

3. "විපාක නිරුත්තිය ලබති" යන්නෙන් එම ධර්මයන් කෙරෙහි 'විපාක' යන ශබ්දයේ රූඪ වූ (සම්මත වූ) අර්ථය දක්වයි. 'සුක්කකණ්හාදී' යන මෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් අකෘෂ්ණ-අශුක්ල-ඵස්සාදී (කළු නොවන සුදු නොවන ස්පර්ශ ආදී) බව අර්ථවත් වේ. 'පාක' යන ශබ්දය ඵලයේ පර්යාය අර්ථයෙහි යෙදෙන කල්හි, රූපයක් මෙන් හීන නොවූ, ඉදුණු ඵලයක් මෙන් විශිෂ්ට වූ පාකය විපාකය යැයි මෙහි අර්ථය දත යුතුය. 'සබ්‍යාපාරතා' යනු උත්සාහය සහිත බවයි. 'සන්තානයෙහි සබ්‍යාපාර බව' යන්නෙන් චිත්ත ප්‍රයෝගය සංඛ්‍යාත ක්‍රියා ස්වභාවය ඇති විපාක ධර්මයන්ගේ සන්තානගත විශේෂය පවසයි. එනම්, යම් චිත්තෝත්පාදයක කුසල හෝ අකුසල චේතනාව පවතී ද, එම සන්තානයෙහිම එහි විපාකය උපදින්නේය. මෙහි 'සබ්‍යාපාරතා' යන වචනයෙන් ආවර්ජන ද්වය සහ විපාක සිත බැහැර කරයි. 'අනුපච්ඡින්න-අවිජ්ජා-තණ්හා-මාන' යන මෙයින් සෙසු ක්‍රියා සිත් බැහැර කරයි. මේ දෙකෙන්ම අනුශය සහිත උත්සාහය ලක්ෂණ කොට ඇත්තේ විපාක දෙන ධර්ම බව දක්වයි. ලෝකෝත්තර කුසලයන්ට පවා අනුශයයෝ උපනිශ්‍රය වෙති. එබැවින් විභංග ප්‍රකරණයේ පටිච්චසමුප්පාද විභංගයෙහි "කුසල ධර්ම කවරේද? යම් සමයෙක ලෝකෝත්තර වූ...පෙ... ඒ සමයෙහි අවිද්‍යා පච්චයා සංඛාරා" යනාදී වශයෙන් ආර්ය මාර්ග චේතනාවට අවිද්‍යාව උපනිශ්‍රය වන බව දක්වා ඇත. උත්සාහයක් නොමැති ශාන්ත ස්වභාවය ලක්ෂණ කොට ඇත්තේ විපාක ධර්මයෝය. මේ දෙකටම විරුද්ධ ලක්ෂණ ඇත්තේ විපාකත් නොවූ විපාක දෙන ධර්මත් නොවූ ධර්මයන්ටය.

Abhiññādikusalānanti ādi-saddena ‘‘ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko’’ti (paṭi. ma. 1.234) iminā tikena saṅgahitaṃ gatiupadhikālapayogābhāvena avipākaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ upapajjavedanīyañca saṅgaṇhāti. Aparāpariyavedanīyaṃ pana saṃsārappavattiyaṃ ahosikammādibhāvaṃ na bhajati. Bhāvanāya pahātabbādīti ādi-saddena dassanena pahātabbaṃ saṅgaṇhāti. Ubhayampi ‘‘vipākānuppādane’’ti vacanato gatiupadhikālapayogābhāvena anuppannavipākameva adhippetaṃ bhāvanāya pahātabbassapi pavattivipākassa [Pg.42] anujānanato. Yesaṃ pana bhāvanāya pahātabbā avipākā, tesaṃ matena ādi-saddena dassanena pahātabbassa ahosikammanti evaṃpakārasseva pariggahoti veditabbaṃ.

"අභිඥාදී කුසලයන්ගේ" යන මෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් "කර්මය විය, කර්ම විපාකය නොවීය" යන මෙම තිකයෙන් සංග්‍රහ වූ, ගති-උපධි-කාල-ප්‍රයෝගයන්ගේ අඩුව නිසා විපාක නොදුන් දිට්ඨධම්මවේදනීය සහ උපපජ්ජවේදනීය කර්මයන් ද සංග්‍රහ කරයි. අපරාපරියවේදනීය කර්මය වනාහි සංසාර ප්‍රවෘත්තියෙහි 'අහෝසි කර්ම' ආදී භාවයට පත් නොවේ. 'භාවනාය පහාතබ්බ' ආදී පදයන්හි 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'දස්සනේන පහාතබ්බ' (දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු) ධර්මයන් ද සංග්‍රහ කරයි. "විපාක නූපදවීමෙහි" යන වචනයෙන් ගති-උපධි-කාල-ප්‍රයෝග විපත්තීන් නිසා නූපන්නා වූ විපාකයන්ම අදහස් කරන ලදී. මන්ද යත්, භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්ගේ පවා පැවති විපාකයන් පිළිගන්නා බැවිනි. යම් කෙනෙකුට අනුව භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයෝ විපාක රහිත වෙත් ද, ඔවුන්ගේ මතයට අනුව 'ආදි' ශබ්දයෙන් දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු 'අහෝසි කර්ම' වැනි දෑ පමණක්ම මෙහිලා ගැනෙන බව දත යුතුය.

4. ‘‘Kathamādinnā’’ti ayampi pañho labbhati. ‘‘Phalabhāvenā’’ti hi ādānappakāravacanaṃ. Kesañci gotrabhupaccavekkhaṇādīnaṃ upetakiriyabhūtānaṃ taṃkattubhūtānañca atthānaṃ upetabbasambandhabhāvato tadabhidhāyinopi saddā sambandhā evāti ‘‘upetasaddasambandhinā’’ti vuttaṃ. Upetanti hi upetabbatthe vuccamāne avassaṃ upetakiriyā upetā ca ñāyatīti. ‘‘Rūpadhātuyā kho pana, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā, cetaso adhiṭṭhānā abhinivesā anusayā’’tiādīsu ‘‘upayo’’ti taṇhādiṭṭhiyo adhippetāti āha ‘‘upaya…pe… diṭṭhīhī’’ti. Yathāsambhavanti ‘‘ārammaṇakaraṇavasenā’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ vuttaatthesu yo yo sambhavati yojetuṃ, so soti attho. Na vacanānupubbenāti ‘‘kiṃ pana taṃ upeta’’ntiādinā vuttavacanānupubbena na yojetabbo. Sabbapaccayuppannānanti sabbatebhūmakapaccayuppannānaṃ. Nāpajjati sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato visesatthinā ca viseso anupayujjatīti taṃ pana visesaṃ vuttappakāraṃ niyametvā dassetuṃ ‘‘bodhaneyyā’’tiādi vuttaṃ.

4. "කෙසේ ගන්නා ලද්දේ ද?" යන මෙම ප්‍රශ්නය ද මෙහි ලැබේ. "ඵල ස්වභාවයෙන්" යනු ලබා ගන්නා ආකාරය පවසන වචනයයි. යම් ගෝත්‍රභූ, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ආදී වූ සහගත ක්‍රියාවන් සහ ඒ කරන්නා වූ අර්ථයන් අතර පැවතිය යුතු සම්බන්ධය නිසා, ඒ බව පවසන වචන ද සම්බන්ධ වචනම වන හෙයින් "සහගත ශබ්දයට සම්බන්ධ වූ" යැයි පවසන ලදී. මන්දයත් 'උපේත' (සහිත) යන අර්ථය පවසන කල්හි, ඒ සඳහා වූ ක්‍රියාව හා ඒ හා සම්බන්ධ වූ දෑ අනිවාර්යයෙන්ම දත යුතු බැවිනි. "ගෘහපතිය, රූප ධාතුවෙහි යම් කැමැත්තක්, යම් රාගයක්, යම් නන්දියක්, යම් තෘෂ්ණාවක් වේද, යම් උපාදාන වේද, සිතෙහි යම් අධිෂ්ඨාන, අභිනිවේශ හා අනුශයෝ වෙත්ද" යනාදී තැන්හි 'උපය' යන්නෙන් තෘෂ්ණාව හා දෘෂ්ඨිය අදහස් කරති. එබැවින් "උපය...පෙ... දෘෂ්ඨීන්ගෙන්" යැයි වදාළහ. "යථාසම්භවං" යනු අටුවාවෙහි වදාළ "ආරම්මණකරණ වශයෙන්" ආදී අර්ථයන් අතරින් යම් යම් අර්ථයක් ගැළපිය හැකි නම්, ඒ ඒ අර්ථය යෙදිය යුතුය යන්නයි. "වචනානුපුබ්බේන න" යනු වදාළ වචන අනුපිළිවෙළින්ම නොගැළපිය යුතුය යන්නයි. "සබ්බපච්චයප්පන්නානං" යනු තුන් ලෝකයෙහිම සියලු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපන් ධර්මයන් සඳහාය. සාමාන්‍යයෙන් කරනු ලබන පැහැදිලි කිරීමකදී විශේෂ ලක්ෂණයක් ඉස්මතු නොවන බැවින් ද, විශේෂයක් අපේක්ෂා කරන්නාට එම විශේෂය ප්‍රයෝජනවත් නොවන බැවින් ද, වදාළා වූ එම විශේෂය නියම කොට දැක්වීම සඳහා "බෝධනේය්‍ය" (අවබෝධ කළ යුත්තන්) යනාදිය පවසන ලදී.

Upetaṃ dīpetīti yathā ‘‘pācariyo’’ti ettha pagato ācariyo pācariyoti pa-saddo pagataṃ dīpeti, evaṃ upa-saddo upetaṃ dīpeti eva, na cettha gatādiatthānaṃ ekantena paccattavacanayogo icchitoti. Atisaddo viyāti ca idaṃ sasādhanakiriyādīpanasāmaññena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Paccayabhāvenāti etena purimanibbattiṃ viseseti. Tena sahajātassapi upādānassa saṅgaho kato hoti. Sahajātopi hi dhammo paccayabhūto purimanipphanno viya voharīyati yathā ‘‘ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā’’ti, ‘‘ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’ti (paṭṭhā. 1.1.53) ca. Dhātukathāyaṃ pakāsitanti ‘‘upapattibhavo pañcahi khandhehi ekādasahāyatanehi sattarasahi dhātūhi saṅgahito. Katihi asaṅgahito. Na kehici khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā asaṅgahito’’ti (dhātu. 67) evamādiṃ [Pg.43] sandhāyāha. Tasmā evāti upādinnasaddānapekkhattā eva. Avisesetvāti upādinnānupādinnavisesaṃ akatvā. Upādānānaṃ ārammaṇabhāvānativattanato upādānehi upādātabbāti vā upādāniyā, upādātuṃ vā arahantīti upādāniyā, upādāne niyuttāti vā upādāniyā ka-kārassa ya-kāraṃ katvāti evamettha attho daṭṭhabboti.

‘උපේතං’ යන්නෙන් ‘පැමිණි’ යන අර්ථය දක්වයි. ‘පාචරියෝ’ යන තන්හි ‘පගත’ (පැමිණි) වූ ආචාර්යවරයා ‘පාචරිය’ වන බැවින් ‘ප’ ශබ්දයෙන් ‘පැමිණි’ බව හඟවන සේ, මෙහි ‘උප’ ශබ්දයෙන් ද ‘උපේත’ (පැමිණි/පැවති) බවම හඟවයි. මෙහි ‘ගමනාදි’ අර්ථයන්හි ඒකාන්තයෙන් ම ප්‍රත්‍යාත්ම වචන යෝගයක් (විභක්ති සම්බන්ධයක්) අපේක්ෂා නොකෙරේ. ‘අති-සද්දො විය’ යන්නෙහි ප්‍රකාශිත අදහස සාධන ක්‍රියා ආදිය දැක්වීමේ සාමාන්‍ය ස්වභාවයෙන් යුක්ත යැයි දත යුතුය. ‘ප්‍රත්‍ය භාවයෙන්’ (පච්චයභාවේන) යන්නෙන් මුලින් හටගැනීම (පූර්ව නිබ්බත්තිං) විශේෂ කරයි. එයින් සහජාත වූ උපාදානයන්ගේ ද එකතුව සිදු වේ. සහජාත වූ ධර්මය ද ප්‍රත්‍යයක් බවට පත්වූ කල්හි පෙර නිපන් දෙයක් මෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. ‘එක් මහා භූතයක් ඇසුරු කොට මහා භූත තුනක් (හටගනී)’, ‘එක් ස්කන්ධයක් ඇසුරු කොට ස්කන්ධ තුනක් (හටගනී)’ යනාදී වශයෙන් පට්ඨානයෙහි දැක්වෙන පරිදි ය. ධාතුකථාවෙහි ප්‍රකාශිත පරිදි ‘උප්පත්ති භවය ස්කන්ධ පහකින්, ආයතන එකොළොසකින්, ධාතු දාහතකින් සංගෘහිත වේ. කීයකින් සංගෘහිත නොවේ ද? කිසිදු ස්කන්ධයකින් සංගෘහිත නොවන අතර එක් ආයතනයකින් සහ එක් ධාතුවකින් සංගෘහිත නොවේ’ යනාදී අදහස මෙහිලා ගත යුතුය. එබැවින්, ‘උපාදින්න’ ශබ්දය කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැති බැවින් ම, ‘අවිසෙසෙත්වා’ යනු උපාදින්න-අනුපාදින්න වශයෙන් විශේෂ නොකොට ය. උපාදානයන්ට අරමුණු වීමේ ස්වභාවය ඉක්මවා නොයන බැවින් උපාදානයන් විසින් උපාදානය කළ යුතු හෙයින් හෝ ‘උපාදානිය’ නම් වේ; නැතහොත් උපාදානය කිරීමට සුදුසු හෙයින් ද ‘උපාදානිය’ නම් වේ. ‘උපාදානයෙහි යෙදුණු’ යන අර්ථයෙන් ‘ක’ කාරයට ‘ය’ කාරය ආදේශ වීමෙන් ද ‘උපාදානිය’ යන පදය සැකසෙන බව මෙහිලා අර්ථ වශයෙන් දත යුතුය.

5. Vibādhanaṃ pīḷanaṃ kilamanaṃ upatāpo pariḷāho appassaddhibhāvo. Vidūsitā malīnā ca yato keci akilesasabhāvāpi aniṭṭhaphalā gārayhā ca jātā.

5. විබාධනය යනු පීඩාව, වෙහෙස, තැවීම, දැවිල්ල සහ අසන්තිමත් (අප්‍රසන්න) ස්වභාවයයි. දූෂිත වූ සහ මලින වූ යම් කරුණක් නිසා කෙලෙස් ස්වභාවයක් නැති ඇතැම් දේ පවා අනිෂ්ට ඵල ගෙන දෙන, ගැරහිය යුතු දේ බවට පත් වේ.

6. ‘‘Sīlamattakaṃ, paraṃ viya mattāyā’’tiādīsu mattā-saddassa pamāṇavācakatā daṭṭhabbā. Mariyādavācako vā mattā-saddo. Vicāro hettha jhānaṅgesu heṭṭhimamariyādo, na paṭhamajjhānaupacārajjhānesu viya vitakko. Sā pana vicāramariyādatā vitakkābhāvena etesaṃ jātāti avitakkaggahaṇaṃ kataṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – avitakkā hutvā vicāramariyādajhānaṅgesu vicāraheṭṭhimakoṭikāti. Atha vā īsadattho mattā-saddo ‘‘mattāsukhapariccāgā’’tiādīsu (dha. pa. 290) viya. Ayañhettha attho – vitakkarahitā bhāvanāya atisukhumabhūtavicārattā īsaṃ vicārā ca avitakkavicāramattāti. Na hi ito paraṃ vicāro atthīti. Yadi vitakkavisesarahitā vicāramattā, evaṃ sante avitakkavacanaṃ kimatthiyanti āha ‘‘vicāramattavacanenā’’tiādi. Yadi vicāramattato aññesampi avitakkānaṃ atthibhāvajotanatthaṃ avitakkavacanaṃ, avitakkā ca vicāramattā avicārāti nivattetabbā gahetabbā ca, evaṃ sati vicāramattā visesanaṃ, avitakkā visesitabbāti vicāramattāvitakkāti vattabbanti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘visesanavisesitabbabhāvo’’tiādi. Yathākāmanti vattuicchānurūpaṃ. Yena yena hi pakārena dhammesu nivattetabbagahetabbabhāvā labbhanti, tena tena pakārena visesanavisesitabbabhāvo sambhavatīti. Padānaṃ anukkamo padānukkamo.

6. ‘සීලමත්තකං’, ‘පරං විය මත්තායා’ යනාදී තන්හි ‘මත්තා’ ශබ්දය ප්‍රමාණය අඟවන බව දත යුතුය. නැතහොත් ‘මත්තා’ ශබ්දය සීමාව (මරියාදාව) ප්‍රකාශ කරයි. මෙහි ධ්‍යානාංගයන් අතර විචාරය යනු පහළ සීමාවයි; එය ප්‍රථම ධ්‍යාන උපචාර ධ්‍යානයන්හි මෙන් විතක්කය නොවේ. ඒ විචාර සීමා සහිත බව විතක්කය නැති බැවින් මේවාට ලැබුණක් නිසා ‘අවිතක්ක’ යන ග්‍රහණය කරන ලදී. මෙහි අදහස මෙයයි - විතක්ක රහිතව විචාරය සීමාව කොට ඇති ධ්‍යානාංගයන්හි විචාරය පහළ සීමාව වන බැවිනි. එසේත් නැතහොත් ‘මත්තා’ ශබ්දය ‘මත්තාසුඛපරිච්චාගා’ යනාදී තන්හි මෙන් ස්වල්ප (ටිකක්) යන අර්ථය දෙයි. මෙහි අදහස නම් - විතක්කයෙන් තොර වූ භාවනාව නිසා ඉතා සූක්ෂ්ම වූ විචාරයක් ඇති බැවින් ස්වල්ප වූ විචාරයක් ඇති බවත්, එබැවින් ‘අවිතක්කවිචාරමත්ත’ වන බවත් ය. මීට වඩා වැඩි විචාරයක් මෙහි නැත. ඉදින් විතක්ක විශේෂයෙන් තොර වූ විචාරයක් පමණක් නම්, එසේ තිබියදී ‘අවිතක්ක’ යන වචනය කුමන අර්ථයකට යොදන්නේ දැයි විමසා ‘විචාරමත්තවචනේනා’ යනාදිය පවසන ලදී. ඉදින් විචාර මාත්‍රයට වඩා අන්‍ය වූ ‘අවිතක්ක’ ධර්මයන් ද ඇති බව පෙන්වීම පිණිස ‘අවිතක්ක’ වචනය යොදා ඇත්නම්, අවිතක්ක වූ ද විචාර මාත්‍රය වූ ද ධර්මයන් ‘අවිචාර’ ලෙසින් වෙන් කොට ගත යුතුය. එසේ වී නම් ‘විචාරමත්ත’ යන්න විශේෂණය විය යුතු අතර, ‘අවිතක්ක’ යන්න විශේෂ්‍යය විය යුතුය. එබැවින් ‘විචාරමත්තා විතක්කා’ ලෙස පැවසිය යුතුය යන චෝදනාව මනසෙහි තබාගෙන ‘විශේෂණ විශේෂ්‍ය භාවය’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘යථකාමං’ යනු කීමට ඇති කැමැත්ත පරිදි ය. යම් යම් ආකාරයකින් ධර්මයන් කෙරෙහි වෙන් කළ යුතු සහ ගත යුතු ස්වභාවයන් ලබන්නේ ද, ඒ ඒ ආකාරයෙන් විශේෂණ විශේෂ්‍ය භාවය සම්භව වේ. පදයන්ගේ අනුපිළිවෙළ පද අනුක්‍රමයයි.

Avitakkā savitakkā ca savicārā avicārā cāti avitakkāsavicārā savitakkā avicārāti yojetabbaṃ. Ubhayekadesadassanampi ubhayadassananti adhippāyena ‘‘yadi savitakkasavicārā’’tiādi vuttaṃ. Itarampi pakāsetunti [Pg.44] idaṃ yathā savitakkasavicāresu cittuppādesu vitakko avitakkasavicāratāya ‘‘avitakkavicāramatto’’ti vutto, evaṃ yathāvuttacittuppādesu vicāro ‘‘savitakkaavicāro’’ti sakkā viññātunti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Vitakkābhāvena ete vicāramattāti ayampi attho visesanivattiatthaṃyeva mattā-saddaṃ gahetvā vutto. Vicāramattāti hi vicāramattavantoti viññāyamānattā tadaññavisesavirahasāmaññato nivattetvā vitakkavisesavirahasaṅkhāte avitakka-saddo sannidhāpito viseseti dutiyajjhānadhammeti. Yathāha ‘‘na vicārato’’tiādi.

‘අවිතක්ක සවිතක්ක සහ සවිචාර අවිචාර’ යන්න, ‘අවිතක්ක-සවිචාර’ සහ ‘සවිතක්ක-අවිචාර’ ලෙස යෙදිය යුතුය. කොටස් දෙකක් දැක්වීමෙන් සමස්තයම දැක්වීම යන අදහසින් ‘ඉදින් සවිතක්ක සවිචාර නම්’ යනාදිය පවසන ලදී. අනෙක ද ප්‍රකාශ කරනු පිණිස - එනම් සවිතක්ක සවිචාර සිත් උපදින කල්හි විතක්කය ‘අවිතක්ක සවිචාර’ බවින් ‘අවිතක්ක විචාර මත්ත’ යැයි පවසන ලදී. එසේම ඉහත කී සිත් උපදින කල්හි විචාරය ‘සවිතක්ක අවිචාර’ ලෙස හඳුනාගත හැකි බව යන අර්ථය මෙහි අන්තර්ගත වේ. විතක්කය නැති බැවින් මේවා විචාර මාත්‍රයක් පමණක් වන බව යන මේ අර්ථය ද විශේෂණය ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙන් ම ‘මත්තා’ ශබ්දය ගෙන පවසන ලදී. ‘විචාරමත්ත’ යනු විචාර මාත්‍රයක් ඇත්තා වූ යන අරුතින්, එයින් අන්‍ය වූ විශේෂයන්ගෙන් තොර සාමාන්‍ය බවින් වෙන් කොට, විතක්ක විශේෂයෙන් තොර වූ ‘අවිතක්ක’ ශබ්දය සමීපයෙහි තබා දෙවන ධ්‍යාන ධර්මයන් විශේෂ කරයි. ‘විචාරයෙන් නොවේ’ (න විචාරතො) යනාදී වශයෙන් වදාළේ එබැවිනි.

7. Vedayamānāti anubhavamānā. Sukhākāreti iṭṭhākāre, iṭṭhānubhavanākāre vā. Udāsināti natiapanatirahitā. Sukhadukkhānaṃ aviruddhā tesaṃ byavadhāyikābhāvato. Sukhadukkhāni viya hi sukhadukkhānaṃ anantaraṃ pavattanato byavadhāyikābhūtā na tehi virujjhati, na pana sukhadukkhāni anantarāpavattito. ‘‘Upapattito ikkhatīti upekkhā’’ti ayaṃ panattho idha upekkhā-saddassa sabbupekkhāpariyādānato na vutto. Na hi lobhasampayuttādiupekkhā upapattito ikkhatīti. Tasmāti yasmā pītisahagatāyeva na sukhasahagatā, sukhasahagatāpi na pītisahagatā evāti pītisahagatā sukhasahagatā ca aññamaññaṃ bhinnā, tasmā. Satipi sukhasahagatānaṃ yebhuyyena pītisahagatabhāve yena sukhena samannāgatā sukhasahagatā eva honti, na pītisahagatā, taṃ sukhaṃ nippītikasukhanti ayaṃ viseso iminā tikena dassitoti imamatthaṃ vibhāvento ‘‘pītisahagatāti vatvā’’tiādimāha.

7. ‘වේදයමානා’ යනු අනුභව කරන්නා වූ (විඳින්නා වූ) යන්නයි. ‘සුඛාකාරේ’ යනු ඉෂ්ට වූ ආකාරයෙන් හෝ ඉෂ්ට වූ අනුභව කිරීමේ ආකාරයෙනි. ‘උදාසීනා’ යනු ඇලීමෙන් හෝ ගැටීමෙන් තොර වූ බවයි. සැප දුක්වලට විරුද්ධ නොවන්නේ ඒවා අතරමැදිව පවතින ස්වභාවයක් නැති බැවිනි. සැප හා දුක් මෙන් සැප දුක්වලට අනතුරුව පවතින බැවින් අතරමැදියෙකු බවට පත් වුව ද, ඒ සැප දුක් සමඟ විරුද්ධ නොවේ. එහෙත් සැප දුක්වලට අනතුරුව පවතින බැවින් පමණක් එසේ නොවේ. ‘ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් (උප්පත්තිතො) බලන බැවින් උපේක්ෂාවයි’ යන මේ අර්ථය මෙහිලා ‘උපේක්ෂා’ ශබ්දයෙන් සියලු උපේක්ෂාවන් ඇතුළත් වන සේ වදාරා නැත. ලෝභ සහගත ආදී උපේක්ෂාවන් ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් (උප්පත්තිතො) බලන්නේ නැති බැවිනි. යම් හෙයකින් ප්‍රීති සහගත වන්නේ ද, එහෙයින් ම සැප සහගත නොවේ; සැප සහගත වූ ද ප්‍රීති සහගත නොවේ; එසේ ප්‍රීති සහගත බව සහ සැප සහගත බව එකිනෙකට වෙනස් බැවින්, ඒ නිසා ය. සැප සහගත ධර්මයන් බොහෝ සෙයින් ප්‍රීති සහගත බව තිබුණ ද, යම් සැපයකින් යුක්ත වූ විට සැප සහගතම වෙත් ද, ප්‍රීති සහගත නොවෙත් ද, ඒ සැපය ‘නිෂ්ප්‍රීතික සැපය’ (නිප්පීතික සුඛං) බව මේ තිකයෙන් (තුන් වැදෑරුම් බෙදීමෙන්) දක්වන ලදී. මේ අර්ථය විස්තර කරමින් ‘ප්‍රීති සහගත යැයි කියා’ (පීතිසහගතාති වත්වා) යනාදිය වදාරන ලදී.

Siddhoti sāvasesaṃ niravasesañca sukhapītiyo saṅgahetvā pavattehi paṭhamadutiyapadehi yo pītisahagato dhammaviseso, taṃ sukhaṃ, yo ca sukhasahagato dhammaviseso, sā pītīti satipi aññamaññaṃ saṃsaṭṭhabhāve padantarasaṅgahitabhāvadīpanatosiddho ñāto viditoti attho. ‘‘Catutthajjhānasukhaṃ atipaṇītasukhanti oḷārikaṅgato nīharitvā tassa paṇītabhāvaṃ dassetuṃ ayaṃ tiko vutto’’ti keci vadanti, tadetaṃ sabbesaṃ sukhavedanāsampayuttadhammānaṃ idha ‘‘sukhasahagatā’’ti vuttattā vicāretabbaṃ. Tathā hi ‘‘sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’tiādinā (dha. sa. 1283) ‘‘kāmāvacarakusalato [Pg.45] cattāro somanassasahagatacittuppādā’’tiādinā (dha. sa. 1598) ca niddeso pavattoti.

‘සිද්ධ’ යනු, ශේෂ සහිතව සහ ශේෂ රහිතව සැපය හා ප්‍රීතිය සංග්‍රහ කරමින් පවතින ප්‍රථම හා ද්විතීය පදයන්ගෙන් යම් ප්‍රීතිය හා එක්වූ ධර්ම විශේෂයක් වේ ද, එය සැපය යි. යම් සැපය හා එක්වූ ධර්ම විශේෂයක් වේ ද, එය ප්‍රීතිය යි. මෙසේ මේවා අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් මිශ්‍ර වී තිබුණ ද, වෙනත් පදයකින් ඇතුළත් කර ඇති බව දැක්වීමෙන් සිද්ධ වූ, දන්නා ලද, ප්‍රකට වූ යන්න අර්ථය යි. ‘සිව්වන ධ්‍යානයෙහි සැපය ඉතා ප්‍රණීත සැපයක් බැවින්, එය ඕලාරික අංගයන්ගෙන් බැහැර කර එහි ප්‍රණීත භාවය දැක්වීම සඳහා මෙම තිකය වදාරන ලදී’ යි ඇතැම්හු පවසති. එය, මෙහි සියලු සැප වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ‘සැපය හා සහගත’ (සුඛසහගත) යයි වදාරා ඇති බැවින් විමසා බැලිය යුතුය. එසේම, ‘සැප භූමියෙහි වූ කාමාවචරයෙහි...’ යනාදී ලෙසත් (ධම්මසංගණී 1283), ‘කාමාවචර කුසල් සිත් අතුරින් සෝමනස්ස සහගත සිත් උත්පත්ති සතරක්...’ යනාදී ලෙසත් (ධම්මසංගණී 1598) විස්තරය පවතී.

8. Nibbānārammaṇataṃ sandhāyāha, na nibbānapaṭivijjhanaṃ, itarathā gotrabhussa dassanabhāvāpatti acodanīyā siyāti adhippāyo. Nanu ca disvā kattabbakiccakaraṇena sotāpattimaggova dassananti ukkaṃsagativijānanena nibbānassa paṭivijjhanameva dassananti gotrabhussa dassanabhāvāpatti na codetabbāvāti? Na, dassanasāmaññasseva suyyamānattā dassanakattabbakiccakaraṇānañca bhedena vuttattā. Tattha yadipi ‘‘paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’tiādīsu (ma. ni. 2.182) viya abhinnakālassapi bhinnakālassa viya bhedopacāradassanato bhedavacanaṃ yuttaṃ, dassanavisese pana adhippete dassanasāmaññavacanaṃ na kattabbanti dassanasāmaññamattaṃ gahetvā codanā katāti ‘‘nibbānārammaṇataṃ sandhāyāhā’’ti vuttaṃ. Dutiyatatiyamaggānampi dhammacakkhupariyāyasabbhāvato ‘‘bhāvanābhāvaṃ appatta’’nti vuttaṃ. Tattha bhāvanā vaḍḍhanā. Sā ca bahulaṃ uppattiyā hotīti āha ‘‘punappunaṃ nibbattanenā’’ti. Tathā hi satīti ‘‘ubhayapaṭikkhepavasenā’’ti padassa dassanabhāvanāpaṭikkhepavasenāti atthe sati. Nanu lokiyasamathavipassanāpi yathābalaṃ kāmacchandādīnaṃ pahāyakā, tatra kathamidaṃ vuttaṃ, na ca añño pahāyako atthīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘aññehī’’tiādi.

8. මෙහි නිර්වාණය අරමුණු කිරීම අරභයා පවසන ලදී, නිර්වාණය ප්‍රතිවේධ කිරීම ගැන නොවේ. එසේ නොමැති නම්, ගෝත්‍රභූ ඥානයට දර්ශන ස්වභාවය ලැබීම පිළිබඳව චෝදනා නොකටයුතු වන්නේය යන්න මෙහි අදහසයි. ‘නිර්වාණය දැක කළ යුතු කෘත්‍යය කිරීමෙන් සෝවාන් මාර්ගයම දර්ශනය වන බැවින් ද, උත්කෘෂ්ට ගතිය දැන ගැනීමෙන් නිර්වාණය ප්‍රතිවේධ කිරීමම දර්ශනය වන බැවින් ද, ගෝත්‍රභූ ඥානයට දර්ශන ස්වභාවය පැමිණීම ගැන චෝදනා නොකටයුතු නොවේද?’ යනු ප්‍රශ්නයයි. එය එසේ නොවේ, සාමාන්‍ය දර්ශන මාත්‍රයම අසන්නට ලැබෙන බැවින් ද, දර්ශනය හා කළ යුතු කෘත්‍යයන් කිරීම වෙන් වෙන් වශයෙන් වදාරා ඇති බැවින් ද (එසේ නොවේ). එහි ‘ප්‍රඥාවෙන් එය දැක ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වේ’ යනාදී තැන්හි මෙන්, එකම කාලයක සිදු වුවද වෙනස් කාලයක සිදුවන්නාක් මෙන් උපචාර වශයෙන් වෙන් කොට දැක්වීම සුදුසු වුවත්, විශේෂ දර්ශනයක් අදහස් කළේ නම් සාමාන්‍ය දර්ශන වාචී වචනය භාවිතා නොකළ යුතු බැවින්, සාමාන්‍ය දර්ශන මාත්‍රයක් ගෙන චෝදනාව කරන ලදී. එබැවින් ‘නිර්වාණය අරමුණු කිරීම අරභයා පවසන ලදී’ යි කියන ලදී. දෙවන හා තෙවන මාර්ගයන්ට ද ධර්ම චක්ෂු යන පර්යාය පවතින බැවින්, ඒවා ‘භාවනා ස්වභාවයට පත් නොවූ’ බව පවසන ලදී. එහි භාවනා යනු වැඩීමයි. එය නැවත නැවත ඉපදවීමෙන් සිදුවන බැවින් ‘නැවත නැවත ඉපදවීමෙන්’ යැයි පවසන ලදී. එසේම ‘උභය පටික්ඛේප වසේන’ (දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන්) යන පදයෙන් දර්ශන හා භාවනා යන දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම යන අර්ථය ඇති කල්හි, ‘ලෞකික සමථ විපස්සනාවෝ ද යථා ශක්තියෙන් කාමච්ඡන්දාදීන් ප්‍රහාණය කරන්නෝ වෙති, එසේ තිබියදී අන්‍ය ප්‍රහායකයෙක් නැතැයි මෙහි කෙසේ පවසන ලද්දේ දැයි?’ යන චෝදනාව අරභයා ‘අන්‍යයන් විසින්’ යනාදිය පවසන ලදී.

9. Appahātabbahetumattesūti appahātabbahetukamattesu. Sabbo kusalābyākatadhammo yathādhippetattho. Samāso na upapajjati asamatthabhāvato. Yesanti ye tatiyarāsibhāvena vuttā dhammā, attho tesaṃ. Ubhinnanti visuṃ visuṃ yojetabbatāya dve pahātabbahetusaddāti katvā vuttaṃ. Etanti ‘‘nevadassanena nabhāvanāya pahātabbo hetu etesaṃ atthī’’ti etaṃ vacanaṃ. Tehi dassanabhāvanāpadehi yuttena pahātabbahetukapadena. Evañca katvāti evaṃ dassanabhāvanāpadehi pahātabbahetukapadassa visuṃ visuṃ yojanato. Evañhi purimapadadvaya…pe… dassanametaṃ hotīti. Evanti dassanabhāvanāhi napahātabbo hetu etesanti evaṃ atthe sati. ‘‘Hetu…pe… siyā’’ti [Pg.46] etassa ‘‘purimasmiñhi atthe’’tiādinā ahetukānaṃ aggahitabhāvadassanavasena atthaṃ vatvā idāni ‘‘atha vā’’tiādinā dutiyasseva atthassa yuttabhāvaṃ vibhāvento ‘‘gahetabbatthassevā’’tiādimāha. So hi ‘‘evamattho gahetabbo’’ti vuttattā gahetabbattho.

9. ‘අප්පහාතබ්බහේතුමත්තේසු’ යනු ප්‍රහාණය නොකළ යුතු හේතු ඇති මාත්‍රයන්හිය. සියලු කුසල හා අව්‍යාකෘත ධර්මයෝ මෙහි අදහස් කළ අර්ථයයි. අසමර්ථ භාවය නිසා මෙහි සමාසයක් නොවේ. ‘යේසං’ යනු තුන්වන රාශිය වශයෙන් වදාරන ලද යම් ධර්ම කෙනෙක් වෙත්ද, ඔවුන්ගේ යන අර්ථයයි. ‘උභින්නං’ යනු වෙන් වෙන් වශයෙන් යෙදිය යුතු බැවින් ‘පහාතබ්බහේතු’ යන වචන දෙකක් ඇති බව සලකා පවසන ලදී. ‘ඒතං’ යනු ‘දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු හේතුවක් මොවුන්ට නැත’ යන මෙම වචනයයි. එම දර්ශන හා භාවනා පදයන් හා යුක්ත වූ ප්‍රහාතබ්බහේතුක පදයෙනි. ‘එවංච කත්වා’ යනු මෙසේ දර්ශන හා භාවනා පදයන්ගෙන් ප්‍රහාතබ්බහේතුක පදය වෙන් වෙන් වශයෙන් යෙදීමෙනි. මෙසේ පූර්ව පද දෙක...පෙ... මෙය දර්ශනයක් වෙයි. මෙසේ ‘දර්ශන භාවනාවන්ගෙන් ප්‍රහාණය නොකළ යුතු හේතුවක් මොවුන්ට ඇත්තේය’ යන අර්ථය ඇති කල්හි, ‘හේතු...පෙ... විය හැකිය’ යන්නෙහි, ‘පූර්ව අර්ථයෙහි’ යනාදියෙන් අහේතුකයන් ඇතුළත් නොවන බව දක්වා අර්ථය පවසා, දැන් ‘අථ වා’ යනාදියෙන් දෙවන අර්ථයෙහි යෝග්‍ය බව විස්තර කරමින් ‘ග්‍රහණය කළ යුතු අර්ථයම’ යනාදිය පවසන ලදී. එය ‘මෙසේ අර්ථය ගත යුතුය’ යි වදාරන ලද බැවින් ගත යුතු අර්ථයයි.

10. Aññathāti ārammaṇakaraṇamatte adhippete. Kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ārammaṇaṃ katvāti etena catukiccasādhakaṃ ārammaṇakaraṇaṃ vuccatī’’ti? Sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato ariyamaggadhammānaṃyeva ca apacayagāmibhāvato. ‘‘Cattāro maggā apariyāpannā apacayagāmino’’ti (dha. sa. 1021) hi vuttaṃ. Tenevāha ‘‘ariyamaggānaṃ etaṃ adhivacana’’nti. Eteneva vā visesupalakkhaṇahetubhūtena vacanena yathāvutto ārammaṇakaraṇaviseso viññāyati. Ukkaṃsagativijānanena vā ayamattho veditabbo. Paccavekkhaṇādīnanti vodānādayo saṅgaṇhāti. Hetubhāvenāti sampāpakahetubhāvena. Ñāpako kārako sampāpakoti tividho hi hetu, tathā ñāpetabbādibhāvena phalaṃ. Yathā nirayādimanussabhāvādigāmipaṭipadābhāvato akusalalokiyakusalacittuppādā ‘‘ācayagāmino dhammā’’ti vuttā, na micchādiṭṭhiādilokiyasammādiṭṭhiādidhammā eva, evaṃ nibbānagāmipaṭipadābhāvato lokuttarakusalacittuppādā ‘‘apacayagāmino’’ti daṭṭhabbā, na ariyamaggadhammā evāti imamatthaṃ dassento āha ‘‘purimapacchimāna’’ntiādi. Tattha ariyamaggasseva nibbānagāmipaṭipadābhāvo paribyattoti tasseva apacayagāmibhāvo yutto, tadanuvattakattā pana sesadhamme saṅgahetvā vuttaṃ. Apacaye dukkhaparijānanādinā sātisayaṃ gamanaṃ yesante apacayagāminoti ‘‘maggā eva apacayagāmino’’ti vuttaṃ. Purimapacchimānanti ca imasmiṃ tike paṭhamapadadutiyapadasaṅgahitānaṃ atthānanti attho. ‘‘Jayaṃ veraṃ pasavati (dha. pa. 201), caraṃ vā yadi vā tiṭṭha’’ntiādīsu (itivu. 86, 110; su. ni. 195) viya sānunāsiko ācaya-saddoti ‘‘anunāsikalopo kato’’ti vuttaṃ. Ettha ca ‘‘ācina’’nti vattabbe ‘‘ācaya’’nti byattayavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ācayā hutvā gacchantīti etena apacinantīti apacayā, apacayā hutvā gacchanti pavattantīti ayamattho nayato dassitoti daṭṭhabbaṃ.

10. ‘අඤ්ඤථා’ යනු අරමුණු කිරීම මාත්‍රයක් අදහස් කළ කල්හිය. ‘අරමුණු කොට යන්නෙන් සතර කෘත්‍යයන් සාධනය කරන අරමුණු කිරීමක් කියනු ලැබේ’ යන්න කෙසේ දත යුතු ද? සාමාන්‍ය ප්‍රකාශනයකදී විශේෂයෙහි නොසිටින බැවින් ද, ආර්ය මාර්ග ධර්මයන්ටම අපචයගාමී බව ඇති බැවින් ද (එය දත යුතුය). ‘අපරියාපන්න වූ සතර මාර්ගයෝ අපචයගාමී වෙති’ (ධම්මසංගණී 1021) යැයි වදාරා ඇත. එබැවින්ම ‘මෙය ආර්ය මාර්ගයන්ට නමකි’ යැයි පවසන ලදී. මෙයින්ම හෝ විශේෂ ලක්ෂණයට හේතු වූ වචනයෙන් කියන ලද අරමුණු කිරීමේ විශේෂය දැනගනු ලැබේ. නැතහොත් උත්කෘෂ්ට ගතිය දැනගැනීමෙන් මෙම අර්ථය දත යුතුය. ‘පච්චවෙක්ඛණාදීනං’ යන්නෙන් වෝදානය ආදිය සංග්‍රහ කරයි. ‘හේතුභාවේන’ යනු පමුණුවන හේතුවක් ලෙසිනි. ප්‍රඥාපක, කාරක හා සම්පාපක යැයි හේතු තිවැදෑරුම් වේ, එසේම ප්‍රඥාප්‍ය ආදී වශයෙන් ඵලය ද වේ. නිරයාදී සහ මනුෂ්‍ය භාවාදී ගමනාගමන ප්‍රතිපදාවන් වන බැවින් අකුසල සහ ලෞකික කුසල සිත් ‘ආචයගාමී ධර්ම’ යැයි වදාරන ලදී. මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ආදී සහ ලෞකික සම්මා දෘෂ්ටි ආදී ධර්මයන්ම පමණක් නොවේ. එසේම නිවන් මගට පමුණුවන ප්‍රතිපදාවන් වන බැවින් ලෝකෝත්තර කුසල සිත් ‘අපචයගාමී’ යැයි දත යුතුය, ආර්ය මාර්ග ධර්මයන්ම පමණක් නොවේ. මෙම අර්ථය දක්වමින් ‘පූර්ව හා අපරයන්ගේ’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ආර්ය මාර්ගයටම නිවන් මගට පමුණුවන ප්‍රතිපදාව ඇති බව ප්‍රකට බැවින් එයට අපචයගාමී බව සුදුසුය, එහෙත් එය අනුව පවතින බැවින් සෙසු ධර්මයන් ද ඇතුළත් කර පවසන ලදී. අපචයෙහි (කෙලෙස් නැසීමෙහි) දුක්ඛ පරිඥානය ආදියෙන් අතිශයින් ගමනය කරන බැවින් ඒවා අපචයගාමී නම් වේ, එබැවින් ‘මාර්ගයන්ම අපචයගාමී වේ’ යැයි වදාරන ලදී. ‘පූර්ව හා අපරයන්ගේ’ යනු මෙම තිකයෙහි ප්‍රථම හා ද්විතීය පදයන්ගෙන් සංග්‍රහ කරන ලද අර්ථයන්ගේ යන්නයි. ‘ජයං වේරං පසවති’, ‘චරං වා යදි වා තිට්ඨං’ යනාදී තැන්හි මෙන් ‘ආචය’ ශබ්දය අනුනාසික සහිත බැවින් ‘අනුනාසික ලෝපය කරන ලදී’ යි පවසන ලදී. මෙහි ‘ආචිනං’ යයි කිව යුතු තැන ‘ආචය’ යයි ව්‍යත්‍යය (පෙරළි) වශයෙන් පවසන ලද බව දත යුතුය. ආචයයන් වී පවතින බැවින් අපචයයන් නම් වේ, අපචයයන් වී පවතින්නේය යන මෙම අර්ථය ක්‍රමානුකූලව දක්වන ලද බව දත යුතුය.

11. Lokiyesu [Pg.47] asekkhabhāvānāpatti daṭṭhabbāti kasmā evaṃ vuttaṃ, nanu –

11. ‘ලෞකිකයන් කෙරෙහි අසේඛ භාවයට පත් නොවන බව දැකිය යුතුය’ යැයි කුමක් හෙයින් පවසන ලද්දේ ද? එසේ නොවේද –

‘‘Sikkhatīti kho bhikkhu tasmā sekkhoti vuccati. Kiñca sikkhati, adhisīlampi sikkhati adhicittampi sikkhati adhipaññampi sikkhati. Sikkhatīti kho bhikkhu tasmā sekkhoti vuccati (a. ni. 3.86). Yopi kalyāṇaputhujjano anulomapaṭipadāya paripūrakārī sīlasampanno indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyānuyogamanuyutto pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogamanuyutto viharati ‘ajja vā sve vā aññataraṃ sāmaññaphalaṃ adhigamissāmī’ti, sopi sikkhatīti sekkho’’ti –

‘‘මහණෙනි, හික්මෙන්නේය යන අර්ථයෙන් 'සෙක්ඛ' (හික්මෙන්නා) යයි කියනු ලැබේ. කුමක හික්මෙන්නේද? අධිසීලයෙහිත් හික්මෙයි, අධිචිත්තයෙහිත් හික්මෙයි, අධිප්‍රඥාවෙහිත් හික්මෙයි. මහණෙනි, හික්මෙන බැවින් 'සෙක්ඛ' යයි කියනු ලැබේ (අං. නි. 3.86). යම් කල්‍යාණ පෘථග්ජනයෙක් අනුලෝම ප්‍රතිපදාව පරිපූර්ණ කරමින්, ශීල සම්පන්නව, ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර වූ දොරටු ඇතිව, භෝජනයෙහි මාත්‍රඥව, නිදි වැරීමෙහි (ජාගරියානුයෝගයෙහි) යෙදී, පෙරයම් අපරයම්හි බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් වැඩීමෙහි නිරතව 'අද හෝ හෙට හෝ යම්කිසි ශාමණ්‍ය ඵලයකට පැමිණෙන්නෙමි' යි වාසය කරයිද, ඔහුද හික්මෙන බැවින් 'සෙක්ඛ' නමි.’’

Vacanato yathāvuttakalyāṇaputhujjanassapi sīlādidhammā sekkhāti vuccantīti? Na, pariyāyabhāvato. Nippariyāyena hi sekkhāsekkhabhāvo yathāsambhavaṃ maggaphaladhammesu evāti lokiyesu sekkhabhāvāsaṅkābhāvato asekkhabhāvānāpatti vuttā. Tenevāha ‘‘sīlasamādhī’’tiādi. Arahattaphaladhammāpi sikkhāphalabhāvena pavattanato heṭṭhimaphaladhammā viya sikkhāsu jātātiādiatthehi sekkhā siyuṃ, heṭṭhimaphaladhammāpi vā sikkhāphalabhāvena pavattanato arahattaphaladhammā viya asekkhāti codanaṃ manasikatvā ‘‘pariniṭṭhitasikkhākiccattā’’ti vuttaṃ, tathā ‘‘heṭṭhimaphalesu panā’’tiādi. ‘‘Taṃ eva sāliṃ bhuñjāmi, sā eva tittirī, tāni eva osadhānī’’tiādīsu taṃsadisesu tabbohāro daṭṭhabbo. Etena ca sekkhasadisā asekkhā yathā ‘‘amanusso’’ti vuttaṃ hotīti aññe. Aññattha ‘‘ariṭṭha’’ntiādīsu vuddhiatthepi a-kāro dissatīti vuddhippattā sekkhā asekkhāti ayampi attho vutto.

එම වචනයට අනුව, ඉහත කී කල්‍යාණ පෘථග්ජනයාගේ ශීලාදී ධර්මයන්ද 'සෙක්ඛ' ධර්මයන් යයි කියනු ලබන්නේද? නැත, එය පර්යාය (උපචාර) වශයෙන් පවසන බැවිනි. සෘජු අර්ථයෙන් (නිප්පරියාය වශයෙන්) සෙක්ඛ-අසෙක්ඛ භාවය ඒ ඒ අයුරින් මාර්ග ඵල ධර්මයන්හිම පවතින බැවින්, ලෞකික ධර්මයන්හි සෙක්ඛ භාවය පිළිබඳ සැකයක් නොමැති හෙයින් අසෙක්ඛ භාවය නොපැමිණීම (ලෞකිකත්වයට අදාළ නොවන බව) දක්වන ලදී. එබැවින්ම 'සීලසමාධී' යනාදිය වදාළහ. අර්හත් ඵල ධර්මයන්ද හික්මීමේ ඵලයන් ලෙස පවතින බැවින් යටි මාර්ග ඵල ධර්මයන් මෙන් හික්මීම් (සිකුවල) උපන්නේ යැයි යන අර්ථයෙන් 'සෙක්ඛ' විය හැකිය; එසේම යටි මාර්ග ඵල ධර්මයන්ද හික්මීමේ ඵලයන් ලෙස පවතින බැවින් අර්හත් ඵල ධර්මයන් මෙන් 'අසෙක්ඛ' විය හැකිය යන තර්කය සලකා 'හික්මීමේ කටයුතු අවසන් කළ බැවින්' (පරිණිට්ඨිත සික්ඛා කිච්චත්තා) යයි වදාළහ. එසේම 'යටි ඵලයන්හි වනාහි' යනාදියද එලෙසමය. 'එම හැල් වී ම අනුභව කරමි, එයම වටු කුරුල්ලෙකි, ඒවාම ඖෂධයෝය' යනාදී සමාන දෙයෙහි එම වචනය භාවිතා කරන ආකාරය මෙහිදී දත යුතුය. මෙයින් සෙක්ඛයන්ට සමාන වූ අසෙක්ඛයන් 'අමනුෂ්‍ය' (මනුෂ්‍යයාට සමාන මනුෂ්‍ය නොවන තැනැත්තා) යයි කීවාක් මෙන් වේ යැයි අන්‍යයෝ පවසති. වෙනත් තැනක 'අරිට්ඨ' යනාදී වචනවල වෘද්ධිය (දියුණුව) යන අර්ථයෙහිද 'අ' කාරය පෙනෙන බැවින්, වෘද්ධියට (කෙළවරට) පත් වූ සෙක්ඛයා 'අසෙක්ඛ' වේ යන අර්ථයද මෙහිදී කියන ලදී.

12. Kilesavikkhambhanasamatthatāyāti idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Vitakkādivikkhambhanasamatthatāpi hettha labbhatīti. Akusalaviddhaṃsanarasattā vā kusalānaṃ tattha sātisayakiccayuttataṃ parittadhammehi mahaggatānaṃ pakāsetuṃ ‘‘kilesavikkhambhanasamatthatāyā’’ti vuttaṃ. Vipākakiriyesu dīghasantānatāva, na kilesavikkhambhanasamatthatā vipulaphalatā cāti [Pg.48] attho. ‘‘Vipulaṃ phalaṃ vipulaphala’’nti evaṃ pana atthe gayhamāne vipākesupi vipulaphalatā labbhateva. Sopi ekasesanayena aṭṭhakathāyaṃ vuttoti veditabbo. Mahantehi gatā paṭipannāti ayaṃ panattho tiṇṇampi sādhāraṇoti. Guṇato ayaṃ ettakoti sattānaṃ pamāṇaṃ karontā viya pavattantīti oḷārikā kilesā ‘‘pamāṇakarā’’ti vuttā. Tehi parito khaṇḍitā paricchinnāti parittā. Satipi kehici paricchinnatte mahāpamāṇabhāvena gatā pavattāti mahaggatā. Paricchedakarānaṃ kilesānaṃ sukhumānampi agocarabhāvato tehi na kathañcipi paricchinnā vītikkantāti aparicchinnā appamāṇā, yato te ‘‘apariyāpannā’’tipi vuccanti.

12. 'ක්ලේශයන් යටපත් කිරීමට සමත් බැවින්' යන්න නිදසුනක් ලෙස පමණක් දත යුතුය. විතර්කාදිය යටපත් කිරීමේ සමත් බවද මෙහිදී අදහස් වේ. අකුසල් නසන ස්වභාවය ඇති බැවින් හෝ එහි පවතින කුසලයන්ගේ අතිශය කෘත්‍යය හීන ධර්මයන්ගෙන් මහග්ගත ධර්මයන්ගේ වෙනස ප්‍රකාශ කරනු පිණිස 'ක්ලේශයන් යටපත් කිරීමට සමත් බැවින්' යයි කියන ලදී. විපාක ක්‍රියා සිත්වල දීර්ඝ සන්තතියක් පවතිනවා මිස, ක්ලේශයන් යටපත් කිරීමේ සමත් බවක් හෝ විපුල ඵල බවක් නැත යනු අර්ථයයි. 'විපුල වූ ඵලය විපුල ඵල' යන අර්ථය ගන්නා කල්හි විපාක සිත්වලද විපුල ඵල බව පවතින්නේමය. එයද ඒකසේස ක්‍රමයෙන් අටුවාවෙහි දක්වන ලදැයි දත යුතුය. 'මහා ආත්මභාව ඇත්තන් විසින් ගමන් කරන ලද' යන අර්ථය තුනටම පොදුය. ගුණයෙන් මෙපමණකැයි සත්ත්වයන් සීමා කරන්නාක් මෙන් පවතින බැවින් ඕලාරික ක්ලේශයෝ 'ප්‍රමාණකාරී' (ප්‍රමාණකර) යයි කියනු ලබති. ඒ ක්ලේශයන් විසින් හාත්පසින් සිඳින ලද බැවින් 'පරිත්ත' (කුඩා) නම් වේ. ඇතැම් සීමා කිරීම් තිබුණද, මහා ප්‍රමාණ බවට පත්ව පවතින බැවින් 'මහග්ගත' නම් වේ. සීමා කරන සුලු ක්ලේශයන් ඉතා සියුම් වුවද ඒවායේ ගොදුරක් නොවන බැවින්, ඒ ක්ලේශයන් විසින් කිසිසේත් සීමා නොකළ හෙයින් හෝ ඉක්මවා ගිය බැවින් 'අපරිච්ඡින්න' හෙවත් 'අප්‍රමාණ' නම් වේ. එබැවින් ඒවා 'අපරියාපන්න' (ලෝකෝත්තර) යයිද කියනු ලැබේ.

14. Tittiṃ na janenti santataratāya asecanakabhāvato. Ettha ca ‘‘pamāṇakarehī’’tiādiko atthavikappo ‘‘atappakatthenā’’tiādikāya hīnattikapadavaṇṇanāya parato bahūsu potthakesu likhīyati, yathāṭhāne eva pana ānetvā vattabbo.

14. වඩාත් ශාන්ත බැවින් හා පවිත්‍ර බැවින් (අසේචනක) තෘප්තියක් (කෙළවරක්) ඇති නොකරයි. මෙහිදී 'ප්‍රමාණකාරයන් විසින්' යනාදී අර්ථ විකල්පය 'අතප්පකට්ඨේන' යනාදී හීනත්තික පද වර්ණනාවට පසුව බොහෝ පොත්වල ලියැවී ඇතත්, එය සුදුසු ස්ථානයට ගෙන ආ යුතුය.

15. Lokiyasādhujanehipi atijigucchanīyesu ānantariyakammanatthikavādādīsu pavatti vinā vipallāsabalavabhāvena na hotīti ‘‘vipariyāsadaḷhatāyā’’ti vuttaṃ. Etenāti ‘‘vipākadāne satī’’tiādinā satipi kālaniyame vipākuppādane sāsaṅkavacanena. Tasmāti yasmā yathāvuttanayena niyatatāya atippasaṅgo dunnivāro, tasmā. Balavatā…pe… pavattīti etena asamānajātikena anivattanīyavipākataṃ, samānajātikena ca vipākānuppādanepi anantaraṃ vipākuppādanasamatthatāya avihantabbataṃ anantarikānaṃ dasseti. Yato tesaṃ vipākadhammatā viya sabhāvasiddhā niyatānantariyatā. Aññassa…pe… dānatoti imināpi asamānajātikādīhi anivattanīyaphalataṃ eva vibhāveti.

15. ලෞකික සත්පුරුෂයන් විසින් පවා ඉතා පිළිකුල් කටයුතු වූ ආනන්තරිය කර්ම, නත්ථිකවාද ආදියෙහි පැවැත්ම, විපර්යාසයන්ගේ (මුළාවන්ගේ) බලවත් බවින් තොරව සිදු නොවන බැවින් 'විපර්යාසයන්ගේ ස්ථිර බව නිසා' යයි කියන ලදී. 'විපාක දීමෙහි ඇති කල්හි' යනාදී වශයෙන් කාල නියමයක් තිබියදීත් විපාක ඉපදවීම පිළිබඳ සැක සහිත වචනයෙන් පැවසූ බැවිනි. එබැවින්, යම් හෙයකින් පවසන ලද ක්‍රමයට නියත බව නිසා අතිප්‍රසංගය (වැඩිපුර විස්තරය) වැළැක්විය නොහැකි බැවින්. 'බලවත් වූ... පෙ... පැවැත්ම' යන්නෙන් අසමාන ජාති ඇති ධර්මයන්ගෙන් වැළැක්විය නොහැකි විපාක ඇති බවත්, සමාන ජාති ඇති ධර්මයන්ගෙන් විපාක උපදවන්නේ නැතත් අනතුරුවම විපාක ඉපදවීමට ඇති සමත් බව නොනැසෙන බවත් ආනන්තරිය කර්මයන් සම්බන්ධයෙන් පෙන්වා දෙයි. මන්දයත් ඔවුන්ගේ විපාක දීමේ ධර්මතාවය මෙන් ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වූ නියත ආනන්තරිය බවක් පවතින බැවිනි. 'අන්‍ය වූ... පෙ... දීමෙන්' යන්නෙන්ද අසමාන ජාතිකයන් ආදීන් විසින් වැළැක්විය නොහැකි ඵල ඇති බවම විස්තර කරයි.

Codako adhippāyaṃ ajānanto ‘‘nanū’’tiādinā atippasaṅgameva codeti. Itaro ‘‘nāpajjatī’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati. Ekanteti avassambhāvini. Sanniyatattāti sampādane janane niyatabhāvato. Uparatā avipaccanasabhāvāsaṅkā yesu tāni uparatāvipacca…pe… saṅkāni, tabbhāvo upa…pe… saṅkattaṃ, tasmā. ‘‘Na samatthatāvighātattāti [Pg.49] balavatāpi ānantariyena anupahantabbataṃ āha. Upatthambhakāni anubalappadāyakāni honti uppattiyā santānassa visesitattā. Tena nesaṃ vipākānuppādanepi amoghavuttitaṃ āha.

ප්‍රශ්න කරන්නා අදහස නොදැන 'නනු' (නොවේද) යනාදියෙන් අතිප්‍රසංගයම චෝදනා කරයි. අනෙක් තැනැත්තා 'නාපජ්ජති' (පැමිණෙන්නේ නැත) යනාදියෙන් තමාගේ අදහස විවෘත කරයි. 'ඒකාන්තයෙන්' යනු අනිවාර්යයෙන්ම සිදුවන දෙයෙහිදීය. 'සන්නියතත්තා' යනු ඉපදවීමෙහි නියත බව නිසාය. විපාක නොදීමේ සැක දුරු වූ බැවින් 'උපරතාවිපච්චන... පෙ... සඞ්කානි' (විපාක නොදීමේ සැක නැති වූ) යයි කියන ලදී. 'සමත් බව විනාශ වීමක් නොවේ' යන්නෙන් බලවත් වූ ආනන්තරිය කර්මයකින් වුවද විනාශ කළ නොහැකි බව පවසයි. උපස්ථම්භක ධර්මයෝ උත්පත්තියෙහි සන්තතිය සුවිශේෂී කරන බැවින් අනුබල ලබා දෙන්නෝ වෙති. එබැවින් ඔවුන් විපාක නූපදවන කල්හි වුවද ඔවුන්ගේ පැවැත්ම හිස් (අමොඝ) නොවන බව පවසයි.

16. Maggakiccaṃ pariññādi. Aṭṭhaṅgikamaggasammādiṭṭhimaggasampayuttālobhādosasaṅkhātehi maggahetūhi maggasampayuttakhandhasesamaggaṅgasammādiṭṭhīnaṃ sahetukabhāvadassanato tiṇṇaṃ nayānaṃ asaṅgahitasaṅgaṇhanavasenāti vuttaṃ. Hetubahutāvasenāti bahuhetukassa paṭhamanayassa anantaraṃ bahuhetukatāsāmaññena nikkhepakaṇḍapāḷiyaṃ tatiyaṃ vuttanayo idha aṭṭhakathāyaṃ dutiyaṃ vutto. Yathāsakaṃ paccayehi pavattamānesu nirīhakesu dhammesu kesañci anuvattanīyabhāvo na kevalaṃ dhammasabhāvatoyeva, atha kho purimadhammānaṃ pavattivisesenapi hotīti āha ‘‘pubbābhisaṅkhāravasenā’’ti. Pavattiviseso hi purimapurimānaṃ cittacetasikānaṃ uttaruttaresu visesādhānaṃ bhāvanāpubbābhisaṅkhāroti. Anuvattayamānoti garukārayamāno. Udāharaṇavasenāti nidassanavasena, na niravasesadassanavasena. Yasmā panātiādinā yathāvuttaṃ atthaṃ pāṭhantarena sādheti. Tattha hi adhipatipaccayassa paccanīye ṭhitattā maggo adhipati maggādhipatīti ayamattho labbhatīti. Samānasaddatthavasenāti satipi aññapadatthasamānādhikaraṇasamāsatthabhede maggādhipatisaddatthabhedābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ.

16. මාර්ග කෘත්‍යය නම් පිරිසිඳ දැනීම (පරිඥා) ආදියයි. අෂ්ටාංගික මාර්ගයේ සම්මා දිට්ඨිය හා මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත අලෝභ අදෝෂ සංඛ්‍යාත මාර්ග හේතූන් මඟින්, මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත සෙසු ස්කන්ධයන් හා මාර්ග අංගයන් මෙන්ම සම්මා දිට්ඨිය ද සහේතුක බව දැක්වීම සඳහා ක්‍රම තුනක් (තිණ්ණං නයානං) ඇතුළත් නොවන පරිදි ග්‍රහණය කරගැනීමෙන් මෙය පවසන ලදී. හේතූන්ගේ බහුලත්වය නිසා, බහු හේතූන් ඇති ප්‍රථම ක්‍රමයට අනතුරුව, පොදු වූ බහු හේතුක බව නිසා නික්ඛේප කණ්ඩ පාළියේ තුන්වනුව වදාළ ක්‍රමය මෙහි අටුවාවෙහි දෙවනුව දක්වන ලදී. තම තමන්ගේ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් පවතින, උත්සාහයකින් තොර (නිරීහක) ධර්මයන්ගේ යම් අනුගමනය කිරීමේ ස්වභාවයක් ඇත්ද, එය හුදෙක් ධර්ම ස්වභාවය නිසාම පමණක් නොව, පෙර ධර්මයන්ගේ පැවැත්මේ විශේෂත්වයෙන් ද සිදුවන බව දැක්වීමට 'පූර්ව අභිසංස්කාරය නිසා' (පුබ්බාභිසංඛාරවසෙන) යැයි වදාළහ. පැවැත්මේ විශේෂය නම් පෙර පෙර හටගත් චිත්ත චෛතසිකයන් විසින් පසුව හටගන්නා ධර්මයන් කෙරෙහි ඇති කරන විශේෂිත බලපෑම වන භාවනා පූර්ව අභිසංස්කාරයයි. 'අනුවර්තනය වීම' යනු ගරු කිරීමයි. 'උදාහරණ වශයෙන්' යනු නිදසුන් දැක්වීම පිණිස මිස ශේෂයක් නොමැතිව සියල්ල දැක්වීම පිණිස නොවේ. 'යස්මා පන' (යම් හෙයකින්) යනාදී පාඨයෙන් ඉහත කී අර්ථය පාඨාන්තරයකින් සාධනය කරයි. එහි අධිපති ප්‍රත්‍යයට ප්‍රතිපක්ෂව සිටින බැවින් මාර්ගය අධිපතිය, මාර්ගාධිපති යනු මෙහි අර්ථයයි. 'සමාන ශබ්දයේ අර්ථය අනුව' යනු අන්‍ය පද සහිත වූ සමාස අර්ථයේ වෙනසක් තිබුණ ද, 'මාර්ගාධිපති' යන ශබ්දයේ අර්ථයෙහි වෙනසක් නොමැති බව සලකා පවසන ලද්දකි.

17. Uppanna-saddo uppādādiṃ paṭipajjamāno, patvā vigato cāti duvidhesu atthesu ubhayesampi vācako, na purimānaṃyevāti tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘anuppannā’’tiādimāha. Tattha uppannabhāvo uppādādippattatā. Tena atītāpi saṅgahitā honti. Tenevāha ‘‘sabbo uppannabhāvo’’ti. Uppannadhammabhāvo ‘‘uppannā dhammā’’ti padena gahitadhammabhāvo, vattamānadhammabhāvoti attho. Yo vā uppādādippatto attano ca sabhāvaṃ dhāreti paccayehi ca dhārīyati, so uppannadhammoti paccuppannabhāvo uppannadhammabhāvoti evamettha attho daṭṭhabbo. Uppannadhamme vatvā ‘‘anuppannā’’ti vacanaṃ na yathādhigatapaṭisedhananti kathamidaṃ paccetabbanti āha ‘‘yadi hī’’tiādi. Keci panettha ‘‘uppannāti padena atītāpi saṅgahitā. Yadi na saṅgahitā, nibbānaṃ viya tepi navattabbāti vattabbaṃ siyā[Pg.50], na ca tathā vutta’’nti vadanti, taṃ pana tesaṃ matimattameva. Ayaṃ pana tiko dvinnaṃ addhānaṃ vasena pūretvā dassitoti aṭṭhakathāyaṃ vakkhatīti. Evaṃ sante kasmā atītā navattabbāti na vuttāti? Dhammavasena asaṅgahitattābhāvato. Dhammavasena hi asaṅgahitaṃ nibbānaṃ tattha navattabbaṃ jātaṃ, na ca niyogato atītā nāma dhammā keci atthi, ye idha asaṅgahitattā navattabbā siyunti. Phalanibbattito kāraṇassa puretaraṃ nibbatti idha pariniṭṭhitasaddena vuccati, na tassa hutvā vigatabhāvoti āha ‘‘anāgate vā’’ti. Yato metteyyassa bhagavato uppajjanakaphalampi ‘‘uppādī’’ti vuccati.

17. 'උප්පන්න' යන ශබ්දය උත්පාද ආදියට පැමිණෙන්නා වූ ද, පැමිණ නැති වී ගියා වූ ද යන ද්විවිධ අර්ථයන්හිම වාචකයක් වන අතර එය හුදෙක් පළමු අර්ථයට පමණක් සීමා නොවන බව දැක්වීම සඳහා 'අනුප්පන්නා' යනාදිය වදාළහ. එහි 'උප්පන්න භාවය' යනු උත්පාද ආදියට පැමිණි බවයි. එයින් අතීත ධර්මයන් ද ඇතුළත් වේ. එහෙයින්ම 'සියලු උපන් ස්වභාවය' යැයි වදාළහ. 'උප්පන්න ධර්ම ස්වභාවය' යනු 'උප්පන්නා ධම්මා' යන පදයෙන් ගත් ධර්ම ස්වභාවයයි, එනම් වර්තමාන ධර්ම ස්වභාවයයි. යම් ධර්මයක් උත්පාද ආදියට පැමිණ තමාගේ ස්වභාවය දරයි ද, ප්‍රත්‍යයන් විසින් දරනු ලබයි ද, එය 'උප්පන්න ධර්ම' නම් වේ. මෙහි අර්ථය වර්තමාන භාවය හෙවත් උප්පන්න ධර්ම භාවය ලෙස දත යුතුය. උප්පන්න ධර්මයන් ගැන පවසා 'අනුප්පන්න' යන වචනය පවසන්නේ කලින් ලැබූ දෙයෙහි ප්‍රතිෂේධයක් ලෙස නොවේ නම් එය කෙසේ වටහා ගත යුතු දැයි 'යදි හි' (යම් හෙයකින්) යනාදියෙන් පවසයි. මෙහි සමහරෙක් 'උප්පන්න' යන පදයෙන් අතීත ධර්මයන් ද ඇතුළත් වන බව පවසති. ඉදින් ඒවා ඇතුළත් නොවන්නේ නම්, නිවන මෙන් ඒවා ද 'නවත්තබ්බ' (පැවසිය නොහැකි) ලෙස හැඳින්විය යුතු යැයි ඔවුන් පවසති. එහෙත් එය ඔවුන්ගේ මතයක් පමණි. මෙම තිකය (උප්පන්න තිකය) කාල දෙකක් (වර්තමාන හා අනාගත) ඇසුරෙන් සම්පූර්ණ කර පෙන්වන බව අටුවාවෙහි ඉදිරියට කියැවේ. එසේ නම් අතීත ධර්මයන් 'නවත්තබ්බ' (පැවසිය නොහැකි) ලෙස නොවදාළේ මන්ද? ධර්ම වශයෙන් ඇතුළත් නොවන ස්වභාවයක් නැති බැවිනි. ධර්ම වශයෙන් ඇතුළත් නොවූ නිවන එහිදී 'නවත්තබ්බ' බවට පත් විය. නියත වශයෙන්ම අතීත ධර්ම ලෙස හැඳින්විය හැකි කිසිදු ධර්මයක් මෙහි ඇතුළත් නොවී නැත. එසේ ඇතුළත් නොවූයේ නම් ඒවා 'නවත්තබ්බ' විය යුතුව තිබුණි. ඵලය නිපදවීමට වඩා හේතුව පෙර සිදුවීම මෙහි 'පරිනිෂ්ඨිත' (පරිසමාප්ත) ශබ්දයෙන් අදහස් කර ඇති අතර, එය හටගෙන නැති වී යාම නොවේ යැයි 'අනාගතයේ දී හෝ' යනාදියෙන් පවසයි. එහෙයින්ම මෛත්‍රිය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පහළ වීමේ ඵලය ද 'උප්පාදී' (උපදින්නේය) යනුවෙන් පවසනු ලැබේ.

20. Yassa jhānā vuṭṭhahitvātiādinā ‘‘tenānandā’’tiādipāḷiyā heṭṭhāpāḷiṃ atthavasena dasseti. Ayañhi tattha pāḷi –

20. 'යම් ධ්‍යානයකින් නැගී සිට' යනාදී පාඨයෙන්, 'එයින් ආනන්දය' යනාදී පාළියට පෙර පාළි පාඨය අර්ථ වශයෙන් දක්වයි. එහි පාළිය මෙසේය -

‘‘Kathañcānanda, bhikkhu ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapeti sannisādeti ekodiṃ karoti samādahati. Idhānanda, bhikkhu vivicceva…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evaṃ kho…pe… samādahati. So ajjhattaṃ suññataṃ manasi karoti, tassa ajjhattaṃ suññataṃ manasikaroto suññatāya cittaṃ na pakkhandati…pe… muccati. Evaṃ santametaṃ, ānanda, bhikkhu evaṃ sampajānāti ajjhattaṃ kho me suññataṃ manasikaroto ajjhattaṃ suññatāya cittaṃ na pakkhandati…pe… muccatīti, itiha tattha sampajāno hoti. So bahiddhā suññataṃ…pe… ajjhattabahiddhā suññataṃ…pe… so āneñjaṃ manasi karoti, tassa āneñjaṃ manasikaroto āneñjāya cittaṃ na pakkhandati…pe… muccatīti, itiha tattha sampajāno hoti. Tenānanda, bhikkhunā’’ti (ma. ni. 3.188).

"ආනන්දය, මහණෙක් කෙසේ නම් තමා තුළම (අධ්‍යාත්මයෙහිම) සිත මැනවින් පිහිටුවා ගන්නේද, සන්සිඳුවා ගන්නේද, ඒකාග්‍ර කරන්නේද, සමාධිගත කරන්නේද? ආනන්දය, මෙහි මහණ තෙම කාමයන්ගෙන් වෙන්ව... (පෙ)... සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. මෙසේ වනාහි... (පෙ)... සමාධිගත කරයි. ඔහු තමා තුළ ඇති ශුන්‍යතාව (අජ්ඣත්ත සුඤ්ඤතං) මෙනෙහි කරයි. ඔහු එසේ තමා තුළ ඇති ශුන්‍යතාව මෙනෙහි කරන කල්හි ඔහුගේ සිත ශුන්‍යතාව කෙරෙහි නොඇලෙයි නම්... (පෙ)... එයින් මිදෙයි නම්. ආනන්දය, මෙබඳු තත්වයකදී මහණ තෙම මෙසේ මැනවින් දැනගනියි: 'මා තුළ ඇති ශුන්‍යතාව මෙනෙහි කරන මට, තමා තුළ ඇති ශුන්‍යතාව කෙරෙහි සිත නොඇලෙයි... (පෙ)... මිදෙයි' කියාය. මෙසේ එහි ඔහු සම්පජානයෙන් (මනා වැටහීමෙන්) යුක්ත වෙයි. ඔහු බාහිර ශුන්‍යතාව... (පෙ)... ආධ්‍යාත්මික-බාහිර ශුන්‍යතාව... (පෙ)... ඔහු ආනෙඤ්ජය (නොසැලෙන බව) මෙනෙහි කරයි. ඔහු එසේ ආනෙඤ්ජය මෙනෙහි කරන විට ඔහුගේ සිත ආනෙඤ්ජයෙහි නොඇලෙයි නම්... (පෙ)... මිදෙයි නම්, මෙසේ එහි ඔහු සම්පජානයෙන් යුක්ත වෙයි. ආනන්දය, එම මහණා විසින්..." (මජ්ඣිම නිකාය 3.188)

Tattha ajjhattasuññatādīsūti ajjhattaṃ bahiddhā ajjhattabahiddhā ca suññatāya āneñje ca. Paṭhamajjhānādisamādhinimitteti pādakabhūtapaṭhamajjhānādisamādhinimitte. Apaguṇapādakajjhānato vuṭṭhitassa hi ajjhattaṃ suññataṃ manasikaroto tattha cittaṃ na pakkhandati. Tato ‘‘parassa santāne nu kho katha’’nti bahiddhā manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. Tato ‘‘kālena attano santāne, kālena parassa santāne nu kho katha’’nti [Pg.51] ajjhattabahiddhā manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. Tato ubhatobhāgavimutto hotukāmo ‘‘arūpasamāpattiyaṃ nu kho katha’’nti āneñjaṃ manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. ‘‘Idāni me cittaṃ na pakkhandatī’’ti vissaṭṭhavīriyena na bhavitabbaṃ, pādakajjhānameva pana sādhukaṃ punappunaṃ manasi kātabbaṃ, evamassa rukkhaṃ chindato pharasumhi avahante punappunaṃ nisitanisitaṃ kāretvā chindantassa chijje pharasu viya kammaṭṭhāne manasikāro vahatīti dassetuṃ ‘‘tasmiṃyevā’’tiādi vuttanti.

එහි 'අධ්‍යාත්මික ශුන්‍යතා ආදියෙහි' යනු අධ්‍යාත්මික, බාහිර සහ අධ්‍යාත්මික-බාහිර ශුන්‍යතාවන්හි මෙන්ම ආනෙඤ්ජයෙහි ද යන්නයි. 'ප්‍රථම ධ්‍යානාදී සමාධි නිමිත්තෙහි' යනු පදනම (පාදක) වූ ප්‍රථම ධ්‍යානාදී සමාධි නිමිත්තෙහි යන්නයි. පදනම් වූ ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට අධ්‍යාත්මික ශුන්‍යතාව මෙනෙහි කරන්නාගේ සිත එහි නොඇලෙන්නේ නම්, ඉන්පසු 'අන්‍යයන්ගේ සන්තානයෙහි කෙසේ දැයි' බාහිර ශුන්‍යතාව මෙනෙහි කරයි, එහි ද සිත නොඇලෙයි. ඉන්පසු 'කලෙක තම සන්තානයෙහි ද කලෙක අන්‍යන්ගේ සන්තානයෙහි ද කෙසේ දැයි' අධ්‍යාත්මික-බාහිර ශුන්‍යතාව මෙනෙහි කරයි, එහි ද සිත නොඇලෙයි. ඉන්පසු උභතෝභාග විමුක්ත වීමට කැමති වන්නා 'අරූප සමාපත්තිවල කෙසේ දැයි' ආනෙඤ්ජය මෙනෙහි කරයි, එහි ද සිත නොඇලෙයි. 'දැන් මගේ සිත නොඇලෙයි' කියා වීර්යය ලිහිල් නොකළ යුතුය. ඒ වෙනුවට පදනම් වූ ධ්‍යානයම නැවත නැවතත් මැනවින් මෙනෙහි කළ යුතුය. ගසක් කපන පුද්ගලයෙකුට පොරවෙන් මැනවින් නොකැපෙන්නේ නම්, නැවත නැවතත් එය මුවහත් කරමින් කපන්නා සේ, කර්මස්ථානයෙහි මෙනෙහි කිරීම සාර්ථක වන බව දැක්වීමට 'එහිම' (තස්මිංයේව) යනාදිය වදාළහ.

Atthato ca asamānattāti idaṃ kasmā vuttaṃ. Nanu yesu atthesu ajjhatta-saddo vattati, te sabbe dassetvā idhādhippetatthaniddhāraṇatthaṃ atthuddhāravasenetaṃ vuttaṃ. Cakkhādīsu ca ajjhattika-saddo ajjhattānaṃ abbhantaratāvisesamupādāya pavattati, yato te ajjhattaajjhattāti vuccanti. Apica ‘‘cha ajjhattikānī’’ti idaṃ ajjhattika-saddassa cakkhādīnaṃ ajjhattabhāvavibhāvanasabbhāvato idha udāharaṇavasena vuttaṃ. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ajjhattikaduke ‘‘ajjhattāva ajjhattikā’’ti vuttaṃ. Evañca sati na ettha saddato asamānatāpi siyā, tasmāyeva yathāvuttacodanaṃ visodhento ‘‘ayaṃ panetthā’’tiādimāha. Tenāti tasmā. Taṃvācakassāti ajjhattajjhattavācakassa sakkā vattuṃ tadatthassa ajjhattabhāvasabbhāvato.

"අර්ථය අතින් ද අසමාන වන බැවිනි" යන්න කුමක් නිසා පවසන ලද්දක් ද? යම් අර්ථයන්හි "අජ්ඣත්ත" (අභ්‍යන්තර) යන ශබ්දය පවතී ද, ඒ සියල්ල දක්වා මෙහි අදහස් කරන ලද අර්ථය නිශ්චය කිරීම පිණිස අර්ථ උද්ධාරණය (අර්ථය මතු කර දැක්වීම) වශයෙන් මෙය පවසන ලදී. ඇස ආදී ආයතනයන්හි "අජ්ඣත්තික" යන ශබ්දය අභ්‍යන්තරික බවෙහි විශේෂයක් නිසා පවතියි. එම නිසා ඒවා "අජ්ඣත්ත-අජ්ඣත්ත" යැයි කියනු ලැබේ. තවද "අජ්ඣත්තික (ආයතන) හයකි" යන්න අජ්ඣත්තික ශබ්දයේ ඇස ආදීන්ගේ අජ්ඣත්ත භාවය ප්‍රකට කිරීමට ඇති බැවින් මෙහි උදාහරණයක් වශයෙන් පවසන ලදී. එහෙයින්ම අටුවාවෙහි අජ්ඣත්තික දුකෙහි "අජ්ඣත්තයෝම අජ්ඣත්තික වෙති" යි පවසන ලදී. මෙසේ ඇති කල්හි මෙහි ශබ්ද වශයෙන් ද අසමානත්වයක් නොවිය හැකිය. එබැවින්ම ඉහත දැක්වූ චෝදනාව නිරාකරණය කරමින් "මේ වනාහි මෙහි" යනාදිය පැවසීය. "එයින්" යනු එබැවිනි. "එය වාචක වන" යන්නෙන් අජ්ඣත්ත-අජ්ඣත්ත යන වචනයට එහි අර්ථයෙහි අජ්ඣත්ත භාවය පවතින බැවින් එසේ පැවසිය හැකි බවයි.

‘‘Na kho, ānanda, bhikkhu sobhati saṅgaṇikārāmo saṅgaṇikārato saṅgaṇikārāmataṃ anuyutto’’tiādinā (ma. ni. 3.186) pabbajitāsāruppassa nekkhammasukhādinikāmalābhitāya abhāvassa ca dassanena saṅgaṇikārāmatāya, ‘‘nāhaṃ, ānanda, ekaṃ rūpampi samanupassāmi, yattha rattassa yathābhiratassa rūpassa vipariṇāmaññathābhāvā na uppajjeyyuṃ sokapari…pe… upāyāsā’’ti (ma. ni. 3.186) evaṃ rūpādiratiyā ca ādīnavaṃ vatvā sace koci duppaññajātiko pabbajito vadeyya ‘‘sammāsambuddho khette paviṭṭhā gāviyo viya amheyeva gaṇato nīharati, ekībhāve niyojeti, sayaṃ pana rājarājamahāmattādīhi parivuto viharatī’’ti, tassa vacanokāsupacchedanatthaṃ cakkavāḷapariyantāya parisāya majjhe nisinnopi tathāgato ekakovāti dassanatthaṃ ‘‘ayaṃ kho panā’’ti desanā āraddhāti āha ‘‘tappaṭipakkhavihāradassanattha’’nti. Tattha sabbanimittānanti rūpādīnaṃ saṅkhatanimittānaṃ[Pg.52]. Ajjhattanti visayajjhattaṃ. Suññatanti anattānupassanānubhāvanibbattaphalasamāpattiṃ. Tenevāha ‘‘ajjhatta’’ntiādi. Tattha dutiye vikappe ṭhāna-saddo kāraṇapariyāyo daṭṭhabbo. Saccakasuttenāti mahāsaccakasuttena. Tattha hi –

"ආනන්දය, සමූහයා අතර ඇලී වාසය කරන්නා වූ, සමූහයා සමඟ එක්ව සතුටු වන්නා වූ, සමූහයා සමඟ එක්ව සිටීමට අනුයුක්ත වූ භික්ෂුව බැබළෙන්නේ නැත" යනාදී වශයෙන් (ම. නි. 3.186) පැවිද්දට නුසුදුසු බවත්, නෙක්ඛම්ම සැපය ආදී කැමති දෑ නොලැබෙන බවත් පෙන්වා දී සමූහයා සමඟ ඇලී වාසය කිරීමේ ද, "ආනන්දය, යම් රූපයක ඇලුනා වූ, යම් රූපයක මනා සේ ඇලී ගියා වූ තැනැත්තාට ඒ රූපයේ පෙරළීමෙන් හා වෙනස් වීමෙන් සෝක, පරිදේව...පෙ... උපායාසයන් හට නොගන්නා වූ එවැනි එකදු රූපයක්වත් මම නොදකිමි" යනාදී වශයෙන් (ම. නි. 3.186) රූප ආදියෙහි ඇලීමේ ආදීනව පවසා, ඉදින් යම් අනුවණ පැවිද්දෙක් මෙසේ පැවසුවහොත් - "සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කුඹුරට වැදුණු ගවයන් මෙන් අපව පිරිසෙන් බැහැර කරති, හුදෙකලාවෙහි යොදවති, උන්වහන්සේ වනාහි රජුන් හා රාජ මහාමාත්‍යයන් ආදීන් විසින් පිරිවරන ලදුව වසති" යනුවෙන්. ඔහුගේ එම වචනයට ඇති ඉඩකඩ නැති කිරීම පිණිසත්, සක්වළ කෙළවර දක්වා ඇති පිරිසක් මැද වැඩ සිටිය ද තථාගතයන් වහන්සේ හුදෙකලාවම වසන සේකැයි පෙන්වීම පිණිසත් "මේ වනාහි" යන දේශනාව ආරම්භ කළ බව "එයට ප්‍රතිපක්ෂ විහරණය දැක්වීම පිණිස" යනුවෙන් පවසන ලදී. එහි "සබ්බ නිමිත්තානං" යනු රූප ආදී සංඛත නිමිත්තයන්ගේ ය. "අජ්ඣත්තං" යනු විෂයයන් පිළිබඳ අභ්‍යන්තරයයි. "සුඤ්ඤතං" යනු අනාත්මය අනුපස්සනා කිරීමේ ආනුභාවයෙන් හටගන්නා ඵල සමාපත්තියයි. එහෙයින්ම "අජ්ඣත්තං" යනාදිය පවසන ලදී. එහි දෙවන විකල්පයෙහි "ඨාන" ශබ්දය කාරණය යන අර්ථයෙන් දත යුතුය. "සච්චක සූත්‍රයෙන්" යනු මහා සච්චක සූත්‍රයයි. එහි මෙසේ සඳහන් වේ –

‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, aggivessana, anekasatāya parisāya dhammaṃ desetā, apissu maṃ ekameko evaṃ maññati ‘mamevārabbha samaṇo gotamo dhammaṃ desetī’ti. Na kho panetaṃ, aggivessana, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Yāvadeva viññāpanatthāya tathāgato paresaṃ dhammaṃ desetīti. So kho ahaṃ, aggivessana, tassāyeva kathāya pariyosāne tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi, ekodiṃ karomi, samādahāmi ‘yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti (ma. ni. 1.387) –

"අග්ගිවෙස්සනය, මම සිය ගණන් වූ පිරිස මැද ධර්මය දේශනා කළ බව දනිමි. එහිදී එක් එක් පුද්ගලයා 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මාව අරමුණු කරගෙනම ධර්මය දේශනා කරති' යි සිතන්නට පුළුවන. අග්ගිවෙස්සනය, එය එසේ නොදැක්ක යුතුය. තථාගතයන් වහන්සේ අනුන්ට ධර්මය දේශනා කරන්නේ කරුණු වටහා දීම පිණිසම පමණි. අග්ගිවෙස්සනය, මම ඒ දේශනාව අවසානයේදී, ඒ පෙර තිබූ සමාධි නිමිත්තෙහිම අභ්‍යන්තරව සිත මනා කොට පිහිටුවමි, මැනවින් හිඳුවමි, ඒකාග්‍ර කරමි, සමාහිත කරමි. එයින් මම නිරන්තරයෙන් වාසය කරමි" (ම. නි. 1.387) –

Āgatanti.

යනුවෙන් පැමිණේ.

22. Aññehi anidassanehi aññaṃ viya katvā yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti. Dhammasabhāvasāmaññenātiādinā kiñcāpi rūpāyatanato añño nidassanabhāvo nāma natthi, dhammasabhāvo pana atthi. Tato ca rūpāyatanassa viseso nidassanabhāvena katoti tadaññadhammavisesakaro nidassanabhāvo rūpāyatanato anaññopi añño viya katvā upacaritoti dasseti. Atthaviseso sāmaññavisesatthabhedo. Sayaṃ sampattānaṃ phoṭṭhabbadhammānaṃ, nissayavasena sampattānaṃ ghānajivhākāyānaṃ gandharasānañca, itaresaṃ asampattānaṃ. Aññamaññapatanaṃ aññamaññassa yogyadese avaṭṭhānaṃ, yena paṭihananabhāvena. Byāpārādīti cittakiriyāvāyodhātuvipphāravasena akkhipaṭalādīnaṃ heṭṭhā upari ca saṃsīdanalaṅghanādippavattimāha. Vikāruppatti visadisuppatti, visayassa iṭṭhāniṭṭhabhāvena anuggaho upaghāto cāti attho.

22. අන්‍ය වූ අනිදස්සන ධර්මයන්ගෙන් වෙනස් වූවක් මෙන් කොට, "ගල් පිළිමයක ශරීරය" යන්නාක් මෙන් (දත යුතුය). "ධර්ම ස්වභාවයෙහි සමානකම" යනාදියෙන්, රූප ආයතනයෙන් අන්‍ය වූ නිදස්සන බවක් නමින් නැති වුවද, ධර්ම ස්වභාවය පවතියි. එබැවින් රූප ආයතනයේ විශේෂය නිදස්සන බවෙන් කරන ලද හෙයින්, එයින් අන්‍ය වූ ධර්මයන් විශේෂ කරන නිදස්සන බව, රූප ආයතනයෙන් අන්‍ය නොවුවද අන්‍ය වූවක් මෙන් උපචාර වශයෙන් දක්වයි. "අර්ථ විශේෂය" යනු සාමාන්‍ය විශේෂ අර්ථයන්ගේ ප්‍රභේදයයි. තමාම සම්ප්‍රාප්ත වූ ස්පර්ශ ධර්මයන්ගේ ද, නිශ්‍රය වශයෙන් සම්ප්‍රාප්ත වූ ඝ්‍රාණ, ජිහ්වා, කාය යන ඉන්ද්‍රියයන්ගේ හා ගන්ධ, රසයන්ගේ ද, අනෙක්වා අසම්ප්‍රාප්ත වූවන්ගේ ද (වශයෙන් අර්ථය වේ). "අන්‍යෝන්‍ය ගැටීම" යනු එකිනෙකාට සුදුසු දේශයෙහි පිහිටීමයි, යම් ප්‍රතිඝාත ස්වභාවයක් නිසාද (එසේ වේ). "ක්‍රියාකාරීත්වය (ව්‍යාපාර) ආදිය" යනු චිත්ත ක්‍රියාව හා වායෝ ධාතුවේ විහිදීම නිසා ඇසිපිය ආදිය පහළ වැටීම හා ඉහළ එසවීම ආදී ප්‍රවෘත්තිය පවසයි. "විකාරුප්පත්ති" යනු වෙනස් ආකාරයකින් හට ගැනීමයි. අරමුණෙහි ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට බව නිසා වන අනුග්‍රහය හෝ උපඝාතය යනු එහි අර්ථයයි.

Tikamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

තික මාතිකා පද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Dukamātikāpadavaṇṇanā

දුක මාතිකා පද වර්ණනාව

1-6. Samānadesaggahaṇānaṃ [Pg.53] ekasmiṃyeva vatthusmiṃ gahetabbānaṃ, ekavatthuvisayānaṃ vā. Atha vā samānadesānaṃ ekavatthukattā samānagahetabbabhāvānaṃ ekuppāditoti attho. Ye dhammā hetusahagatā, te hetūhi saha saṅgayhanti. Yo ca tesaṃ sahetukabhāvo, so sahajātādīhi hetūhi katoti katvā vuttaṃ ‘‘samā…pe… sabbhāva’’nti. Ādi-saddena cettha suppatiṭṭhitabhāvasādhanādihetubyāpāre pariggaṇhāti. Ekībhāvūpagamananti ekakalāpabhāvena pavattamānānaṃ cittacetasikānaṃ saṃsaṭṭhatāya samūhaghanabhāvena duviññeyyanānākaraṇataṃyeva sandhāya vuttaṃ. Dhammanānattābhāvepīti sabhāvatthabhedābhāvepi. Padatthanānattenāti nānāpadābhidheyyatābhedena. Etena pakārantarāpekkhaṃ dukantaravacananti dasseti. Anekappakārā hi dhammā. Teneva ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī’’ti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) vuttaṃ. Ayañca attho tikesupi daṭṭhabbo. Yesaṃ vineyyānaṃ yehi pakāravisesehi dhammānaṃ vibhāvane kate paṭivedho hoti, tesaṃ tappakārabhedehi dhammānaṃ vibhāvanaṃ. Yesaṃ pana yena ekeneva pakārena vibhāvane paṭivedho hoti, tesampi taṃ vatvā dhammissarattā tadaññaniravasesappakāravibhāvanañca desanāvilāsoti āha ‘‘desetabbappakārajānana’’ntiādi. Nanu ekena pakārena jānantassa tadaññappakāravibhāvanaṃ aphalaṃ hotīti? Na hoti paṭisambhidāppabhedassa upanissayattā. Te pakārā etesanti tappakārā, tabbhāvo tappakāratā. Iminā dhammānaṃ vijjamānasseva pakāravisesassa vibhāvanaṃ desanāvilāsoti dasseti.

1-6. එකම ස්ථානයක ග්‍රහණය කරනු ලබන බැවින් හෝ එකම අරමුණක් විෂය කරගන්නා බැවින් 'සමාන දේශග්ගහණ' නම් වේ. එසේත් නැතහොත් එකම වස්තුවක උපන් හෙයින් සමාන වූ දේශ ඇති, සමානව ග්‍රහණය කළ යුතු ස්වභාවය ඇති යන අර්ථයයි. යම් ධර්ම කෙනෙක් හේතූන් හා සමඟ වන්නාහු ද, ඔවුහු හේතූන් සමඟ සංග්‍රහ කරනු ලැබෙති. ඔවුන්ගේ ඒ සහේතුක භාවය සහජාතාදී හේතූන් මගින් කරන ලදැයි සලකා 'සමාන...පෙ... සබ්භාවං' (සමාන ස්වභාවය) යැයි වදාරන ලදී. මෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් මනා පිහිටීම සිද්ධ කිරීම ආදී වූ හේතූන්ගේ ව්‍යාපාරයන් ද ඇතුළත් කර ගනු ලැබේ. 'එකීභාවූපගමනං' යනු එක් කලාපයක් ලෙස පවතින චිත්ත චෛතසිකයන්ගේ මනා මිශ්‍ර බව නිසා ඇති වන සමූහ ඝනත්වය හේතුවෙන් ඒවායේ වෙනස්කම් වෙන් වෙන්ව හඳුනා ගැනීමට අපහසු බව අදහස් කරමින් පවසන ලද්දකි. 'ධම්මනානත්තාභාවේපි' යනු ස්වභාවික අර්ථයන්හි වෙනසක් නොමැති වුව ද යන්නයි. 'පදත්ථනානත්තේන' යනු විවිධ පදයන්ගෙන් හැඳින්වීමේ වෙනස මගිනි. මෙයින් වෙනත් ක්‍රමයක් අපේක්ෂා කරන වෙනත් ද්විකයක් පිළිබඳ ප්‍රකාශය දක්වයි. ධර්මයෝ වනාහි අනේක ප්‍රකාර වෙති. එබැවින් 'සියලු ධර්මයෝ සියලු ආකාරයෙන් භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඤාණමුඛයෙහි හමුවට පැමිණෙති' යි වදාරන ලදී. මේ අර්ථය තිකයන්හි ද දැක්ක යුතුය. යම් විනේය ජනයන් හට යම් යම් ආකාර විශේෂයන්ගෙන් ධර්මය පැහැදිලි කළ විට අවබෝධය ලැබේද, ඔවුන් වෙනුවෙන් ඒ ඒ ආකාර භේදයන්ගෙන් ධර්මය විවරණය කරනු ලැබේ. යම් කෙනෙකුට එක් ආකාරයකින් විවරණය කළ පමණින් අවබෝධය ලැබේද, ඔවුන් උදෙසා ද එය පවසා, ධර්මස්වාමී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසය අනුව සෙසු සියලුම ආකාරයන්ගෙන් ධර්මය විවරණය කිරීම පිණිස 'දේසෙතබ්බප්පකාරජානනං' (දේශනා කළ යුතු ආකාර දැනගැනීම) ආදිය වදාරන ලදී. එක් ආකාරයකින් අවබෝධ කරන තැනැත්තාට සෙසු ආකාරයන්ගෙන් විවරණය කිරීම නිෂ්ඵල වන්නේ ද? නැත, එය ප්‍රතිසම්භිදා ප්‍රභේදයන් ලැබීමට උපනිශ්‍රය වන බැවිනි. ඒ ආකාර මේවාට ඇත යන අර්ථයෙන් 'තප්පකාර' නම් වේ, එහි ස්වභාවය 'තප්පකාරතා' නම් වේ. මෙයින් ධර්මයන්ගේ පවත්නා වූම ආකාර විශේෂයන් විවරණය කිරීම දේශනා විලාසය බව දක්වයි.

Aññatthāpīti ‘‘ahetukā ceva dhammā na ca hetū’’tiādīsu. Yathā paṭhamadukekadese gahetvā dutiyatatiyadukehi saddhiṃ chaṭṭhadukanaye yojanā ‘‘hetū dhammā sahetukāpi ahetukāpī’’tiādayo tayo dukā labbhanti, evaṃ dutiyatatiyadukekadese gahetvā paṭhamadukena saddhiṃ yojanāya ‘‘sahetukā dhammā hetūpi na hetūpi, ahetukā dhammā hetūpi na hetūpi, hetusampayuttā dhammā hetūpi na hetūpi, hetuvippayuttā dhammā hetūpi na hetūpī’’ti cattāro dukā [Pg.54] labbhanti, te pana vuttanayeneva sakkā dassetunti na dassitāti daṭṭhabbā. Atha vā pāḷiyaṃ vuttehi catutthapañcamehi aṭṭhakathāyaṃ dassitehi purimehi dvīhi ninnānākaraṇato ete na vuttā. Sannivesavisesamattameva hettha visesoti. Teneva hi ninnānatthattā pāḷiyaṃ āgatadukesu yathāniddhāritadukānaṃ yathāsambhavaṃ avarodhanena avuttataṃ dassetuṃ ‘‘etesu panā’’tiādimāha.

'අඤ්ඤත්ථාපි' යනු 'අහේතුක වූ ද හේතු නොවූ ද ධර්මයෝ' යනාදී තැන්හි ය. පළමු ද්විකයේ එක් කොටසක් ගෙන දෙවන හා තෙවන ද්විකයන් සමඟ හයවන ද්වික ක්‍රමයට යෙදීමෙන් 'හේතු වූ ධර්මයෝ සහේතුක ද වෙති, අහේතුක ද වෙති' යනාදී වශයෙන් ද්විකයන් තිදෙනෙකු ලැබෙන්නාක් මෙන්, දෙවන හා තෙවන ද්විකයන්ගේ එක් කොටසක් ගෙන පළමු ද්විකය සමඟ යෙදීමෙන් 'සහේතුක ධර්මයෝ හේතු ද වෙති, හේතු නොවන ද වෙති; අහේතුක ධර්මයෝ හේතු ද වෙති, හේතු නොවන ද වෙති; හේතුසම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ හේතු ද වෙති, හේතු නොවන ද වෙති; හේතුවිප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ හේතු ද වෙති, හේතු නොවන ද වෙති' යනුවෙන් ද්විකයන් සතරක් ලැබෙයි. ඒවා ද කලින් කී ක්‍රමයෙන්ම දැක්විය හැකි බැවින් මෙහි වෙන් කොට නොදක්වන ලදී. එසේත් නැතහොත්, පාලියෙහි වදාළ හතරවන සහ පස්වන ද්විකයන්ට ද, අටුවාවෙහි දැක්වුණු මුල් ද්විකයන් දෙකට ද වඩා මෙහි වෙනසක් නොමැති බැවින් මේවා වෙන් කොට පවසන ලද්දේ නැත. මෙහි ඇති එකම වෙනස පිළිවෙළෙහි ඇති විශේෂය පමණි. එසේ අර්ථයෙහි වෙනසක් නොමැති බැවින්, පාලියෙහි ආ ද්විකයන් තුළ මෙහි නිර්ධාරණය කළ ද්විකයන්ද යථාසම්භව ඇතුළත් වන බැවින් ඒවා මෙහි වෙන් කොට නොදැක්වූ බව පෙන්වීමට 'එතේසු පන' ආදිය පවසන ලදී.

Atha vā ‘‘etena vā gatidassanenā’’tiādinā vakkhamānanayena ‘‘hetū ceva dhammā ahetukā cā’’tiādīnaṃ sambhavantānaṃ dukānaṃ saṅgahe sati etesampi saṅgaho siyā. Yato vā dukato padaṃ niddhāretvā dukantaraṃ vuccati, tena sati ca nānatte dukantaraṃ labbhati, na cettha koci viseso yathāvuttadukehīti saṃvaṇṇanāsu na dassitanti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca yathā sahetukadukato hetusampayuttadukassa, hetusahetukadukato ca hetuhetusampayuttadukassa padatthamattato nānattaṃ, na sabhāvatthato. Evaṃ santepi sahetukahetusahetukaduke vatvā itarepi vuttā, evaṃ hetusampayuttahetuhetusampayuttadukādīhi sabhāvatthanānattābhāvepi padatthanānattasambhavato dhammanānattābhāvepi padatthanānattena dukantaraṃ vuccatīti vuttattā ‘‘hetusahagatā dhammā, na hetusahagatā dhammā, hetusahajātā dhammā, na hetusahajātā dhammā. Hetusaṃsaṭṭhā dhammā, hetuvisaṃsaṭṭhā dhammā. Hetusamuṭṭhānā dhammā, na hetusamuṭṭhānā dhammā. Hetusahabhuno dhammā, na hetusahabhuno dhammā’’tiādīnaṃ, tathā ‘‘hetū ceva dhammā hetusahagatā cā’’tiādīnaṃ, ‘‘na hetū kho pana dhammā hetusahagatāpi, na hetusahagatāpī’’tiādīnañca sambhavantānaṃ anekesaṃ dukānaṃ saṅgaho anuññāto viya dissati. Tathā hi vakkhati ‘‘etena vā gatidassanenā’’tiādi. Evaṃ āsavagocchakādīsupi ayamattho yathāsambhavaṃ vattabbo. Dhammānaṃ vā sabhāvakiccādiṃ bodhetabbākārañca yāthāvato jānantena dhammasāminā yattakā dukā vuttā, tattakesu ṭhātabbaṃ. Addhā hi te dukā na vattabbā, ye bhagavatā na vuttāti veditabbaṃ. Na hetuhetusampayuttaduko chaṭṭhadukena ninnānatthoti adhippāyo. Tesūti paṭhamadukatatiyadukesu. Yadi dukantarehi dukantarapadehi ca samānatthattā etesaṃ dukānaṃ dukantarapadānañca avacanaṃ[Pg.55], evaṃ sati chaṭṭhaduke paṭhamapadampi na vattabbaṃ catutthaduke dutiyapadena samānatthattā. Tathā ca chaṭṭhadukoyeva na hotīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘catutthaduke’’tiādi. Dukapūraṇatthanti idaṃ samānatthataṃyeva sandhāya vuttaṃ, desanāviseso pana vijjatiyeva. Atthantaratābhāvepi pakārabhedahetukaṃ dukantaravacananti dassito hi ayamatthoti. Etena gatidassanenāti atthavisesābhāvepi chaṭṭhadukapūraṇasaṅkhātena nayadassanena. Paṭhamaduke…pe… dassito pāḷiyaṃ vuttehi catutthapañcamehi, aṭṭhakathāyaṃ dassitehi purimehi dvīhi, idha dassitehi catūhi. Tesūti dutiyatatiyadukesu. Paṭhamadukapakkhepena dassito pāḷiyaṃ chaṭṭhadukena itaratra ca itaradukehīti veditabbaṃ.

එසේත් නැතිනම් ‘‘මේ ක්‍රමයෙන් දැක්වීමෙන්’’ යනාදී වශයෙන් ඉදිරියට ප්‍රකාශ වන ක්‍රමයට අනුව ‘‘හේතූන් වූ ද ධර්මයෝ, අහේතුක වූ ද ධර්මයෝ’’ යනාදී වශයෙන් සම්භවය විය හැකි දුකයන් (යුගලයන්) සංග්‍රහ කිරීමේදී මේවා ද සංග්‍රහ විය හැකිය. යම් දුකයකින් පදයක් වෙන් කොට ගෙන වෙනත් දුකක් කියනු ලබන විට, එම පදයන්හි වෙනස්කමක් පවතින විට වෙනත් දුකක් ලැබේ. එහෙත් මෙහි ඉහත සඳහන් කළ දුකයන්ට වඩා කිසිදු විශේෂත්වයක් නැති බැවින් අටුවා විවරණයන්හි දක්වා නැති බව දත යුතුය. මෙහිදී සහේතුක දුකයට වඩා හේතුසම්පයුක්ත දුකයෙහි ද, හේතුසහේතුක දුකයට වඩා හේතුහේතුසම්පයුක්ත දුකයෙහි ද වෙනස්කම පවතින්නේ පදවල අර්ථ මාත්‍රයෙහි මිස ස්වභාවික අර්ථයෙහි (සභාවත්ථ) නොවේ. මෙසේ පවතිද්දී සහේතුක සහ හේතුසහේතුක යන දුකයන් පවසා අනෙක්වා ද පවසන ලදී. මෙසේ හේතුසම්පයුක්ත සහ හේතුහේතුසම්පයුක්ත ආදී දුකයන්හි ස්වභාවික අර්ථයේ වෙනසක් නැති වුවද, පදවල අර්ථයන්හි වෙනස්කම් සම්භවය විය හැකි බැවින් ධර්මයන්ගේ වෙනසක් නැතත් පදවල වෙනස නිසා වෙනත් දුකක් කියනු ලැබේ යැයි පැවසිණි. ඒ අනුව ‘‘හේතුව හා සහගත වූ ධර්මයෝ, හේතුව හා සහගත නොවූ ධර්මයෝ, හේතුව හා සහජාත වූ ධර්මයෝ, හේතුව හා සහජාත නොවූ ධර්මයෝ, හේතුව හා සංසට්ඨ වූ ධර්මයෝ, හේතුව හා විප්පයුත්ත වූ ධර්මයෝ, හේතුව සමුට්ඨාන කොට ඇති ධර්මයෝ, හේතුව සමුට්ඨාන කොට නැති ධර්මයෝ, හේතුව හා සහභූ වූ ධර්මයෝ, හේතුව හා සහභූ නොවූ ධර්මයෝ’’ යනාදී වශයෙන් ද, එසේම ‘‘හේතූන් වූ ද ධර්මයෝ හේතුසහගත වූ ද ධර්මයෝ’’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘‘හේතූන් නොවූ ද ධර්මයෝ හේතුසහගත වූ ද නොහේතුසහගත වූ ද’’ යනාදී වශයෙන් ද සම්භවය විය හැකි බොහෝ දුකයන් සංග්‍රහ කිරීමට අනුමැතිය දී ඇති බව පෙනේ. ඒ බව ‘‘මේ ක්‍රමයෙන් දැක්වීමෙන්’’ යනාදී වශයෙන් ඉදිරියට පවසනු ඇත. මේ අයුරින් ආසව ගෝච්ඡකය ආදියේදී ද එම අර්ථය ලැබෙන පරිදි කිව යුතුය. එසේත් නැතිනම් ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය, කෘත්‍යය සහ අවබෝධ කරගත යුතු ආකාරය නිවැරදිව දන්නා වූ ධර්ම ස්වාමීන් වහන්සේ විසින් යම් තාක් දුකයන් වදාරන ලද්දේ ද, ඒ තාක් ප්‍රමාණයෙහිම පිහිටිය යුතුය. ඒකාන්තයෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරනු නොලැබූ යම් දුකයන් වේ ද, ඒවා නොකිය යුතු බව දත යුතුය. හේතුහේතුසම්පයුක්ත දුකය හයවන දුකයට වඩා අර්ථයෙන් වෙනස් නොවන බව මෙහි අදහසයි. ‘තේසු’ යනු පළමු හා තෙවන දුකයන්හිදීය. ඉදින් වෙනත් දුකයන් හා වෙනත් දුක පදයන් හා සමාන අර්ථ ඇති බැවින් එම දුකයන් හා දුක පදයන් නොපවසන්නේ නම්, එවිට හයවන දුකයේ පළමු පදය ද නොවැකිය යුතුය; මන්ද එය සිව්වන දුකයේ දෙවන පදය හා සමාන අර්ථ ඇති බැවිනි. එසේ වූ විට හයවන දුකක්ම ඇති නොවන බවට වන චෝදනාව සැලකිල්ලට ගෙන ‘‘සිව්වන දුකෙහි’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘දුක පූරණය පිණිස’ යන්න මෙම සමානාර්ථ බවම අරමුණු කරගෙන පවසන ලද්දකි. දේශනා ක්‍රමයේ විශේෂත්වය (වෙනස) නම් පවතී. අර්ථයේ වෙනසක් නැති වුවද ආකාරයෙහි වෙනස හේතුවෙන් වෙනත් දුකක් ප්‍රකාශ කරන බව මෙහි පෙන්වා දී ඇත. ‘එතේන ගතිදස්සනේන’ යනු අර්ථයේ විශේෂත්වයක් නැති වුවද හයවන දුකය පූර්ණය කිරීම නම් වූ ක්‍රමය පෙන්වීමෙනි. පළමු දුකයෙහි... පෙ... පෙළෙහි සඳහන් සිව්වන හා පස්වන දුකයන්ගෙන් ද, අටුවාවෙහි පෙන්වා දුන් පූර්ව දෙකෙන් ද, මෙහි පෙන්වා දුන් හතරෙන් ද දර්ශනය විය. ‘තේසු’ යනු දෙවන හා තෙවන දුකයන්හිදීය. පළමු දුකයට ඇතුළත් කිරීමෙන් පෙළෙහි හයවන දුකෙන් ද, අනෙක් තැන්හි අනෙක් දුකයන්ගෙන් ද දක්වන ලද බව දත යුතුය.

7-13. Paccayabhāvamattena…pe… atthitanti etena na paṭiladdhattatāsaṅkhātā sasabhāvatāva atthitā, atha kho paṭipakkhena anirodho appahīnatā anipphāditaphalatā kāraṇāsamugghātena phalanibbattanārahatā cāti imamatthaṃ dasseti. Tathā hi ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hotī’’ti ettha ‘‘satī’’ti iminā vacanena yena vinā yaṃ na hoti, taṃ atītādipi kāraṇaṃ saṅgahitamevāti. Tenevāha ‘‘na sahetu…pe… kālānamevā’’ti. Same…pe… dīpeti samecca sambhūya paccayehi katanti saṅkhatanti. Ayametesaṃ visesoti ayaṃ paccayanibbattānaṃ paccayavantatā anekapaccayanipphāditatā ca dukadvaye purimapadatthānaṃ bhedo, itaresaṃ pana purimapadasaṅgahitadhammavidhurasabhāvatāyāti. Avini…pe… ṭhapanatoti ‘‘ettakā’’ti pabhedaparicchedaniddhāraṇavasena abhidhammamātikāyaṃ dhammānaṃ avuttattā vuttaṃ. Suttantamātikāyaṃ pana niddhāritasarūpasaṅkhāvisesattā vinicchitatthaparicchedāyeva avijjādayo vuttāti. ‘‘Pathavīādi rūpa’’nti etasmiṃ atthavikappe anekahetukesu cittuppādesu hetūnaṃ sahetukabhāvo viya sabbesaṃ pathavīādīnaṃ rūpibhāvo siddhoti āha ‘‘purima…pe… pajjatī’’ti. Na hi tesu niyato katthaci saṃsāmibhāvoti. Aniccānupassanāya vā lujjati chijjati vinassatīti gahetabbo lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā. Tenevāti dukkhasaccabhāvena pariññeyyabhāvenāti attho.

7-13. ප්‍රත්‍ය භාවය පමණක් ඇති බැවින්... පෙ... පවතී යන මෙයින් අදහස් කරන්නේ ප්‍රතිලාභ ලැබීම යන අර්ථයෙන් පවතින ස්වභාවයක් නොව, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් නිරුද්ධ නොවීම, ප්‍රහීණ නොවීම, ඵලය නිපදවා නොතිබීම සහ හේතූන් සමුච්ඡේද නොවීම නිසා ඵලයක් ඉපදවීමට සුදුසු බව යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘‘මෙය ඇති කල්හි මෙය වෙයි’’ යන්නෙහි ‘‘ඇති කල්හි’’ යන වචනයෙන් යමක් නැතිව යමක් සිදු නොවේ ද, ඒ අතීත වූ ද හේතුව සංග්‍රහ කරනු ලැබේ. එහෙයින්ම ‘‘සහේතුක නොවන... පෙ... කාලයන්ටම’’ යැයි වදාරන ලදී. ‘සමේ’ යනාදියෙන් පෙන්වා දෙන්නේ ප්‍රත්‍යයන් එක්ව හටගෙන කරන ලද බැවින් ‘සංඛත’ (සකස් කරන ලද) බවයි. ‘අයමේතේසං විසේසෝ’ යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපන් දේවල පවතින ප්‍රත්‍ය සහිත බව සහ බොහෝ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් නිපදවන ලද බව යන දුක යුගලයන්හි පළමු පදවල අර්ථයන්හි වෙනසයි. අනෙක් ඒවායේ නම් පළමු පදයෙන් සංග්‍රහ කරන ලද ධර්මයන්ගෙන් තොර වූ ස්වභාවයයි. ‘අවිනි... පෙ... තැබීමෙන්’ යන්නෙන් අදහස් කළේ ‘‘මෙපමණකි’’ යැයි ප්‍රභේද වෙන්කර දැක්වීම් අභිධර්ම මාතෘකාවෙහි ධර්මයන් සම්බන්ධයෙන් පවසා නැති බවයි. එහෙත් සූත්‍රාන්ත මාතෘකාවෙහි ස්වරූපය හා සංඛ්‍යාව විශේෂ කොට වෙන්කර දක්වා ඇති බැවින්, නිශ්චය කරන ලද අර්ථ පරීච්ඡේදය පිණිසම අවිද්‍යාව ආදිය වදාරන ලදී. ‘‘පඨවි ආදී රූප’’ යන මෙම අර්ථ විකල්පයෙහි බොහෝ හේතූන් සහිත චිත්ත උත්පාදයන්හි හේතූන්ගේ සහේතුක බව මෙන්, සියලු පඨවි ආදියේ රූපී බව සිද්ධ වන බව සලකා ‘‘පූර්ව... පෙ... පැමිණෙයි’’ යන්න පවසන ලදී. මන්ද යත්, ඔවුන් තුළ කිසිදු තැනක නියත වූ ස්වාමි භාවයක් (හිමිකාරීත්වයක්) නොමැති බැවිනි. අනිත්‍ය අනුපස්සනාවෙන් හෝ ලොකය බිඳී යන, කැඩී යන, විනාශ වී යන අර්ථයෙන් ගත යුතු බැවින්, එවැනි ග්‍රහණයන්ගෙන් තොර වූ ලෝකෝත්තර ධර්මයන් කෙරෙහි ලෝක බවක් නැත. ‘තේනේව’ යනු දුක්ඛ සත්‍යයක් වශයෙන් පිරිසිඳ දත යුතු (පරිඤ්ඤෙය්‍ය) බව යන අර්ථයයි.

Dukabahutā āpajjatīti kasmā vuttaṃ, nanu vīsati dukā vibhattā, ‘‘avuttopi yathālābhavasena veditabbo’’ti ca vakkhatīti dukabahutā [Pg.56] icchitā evāti? Saccametaṃ, taṃyeva pana dukabahutaṃ anicchanto evamāha. Apica dukabahutā āpajjati, sā ca kho viññāṇabhedānusārinī, tatrāpi kāmāvacarakusalato ñāṇasampayuttāni, tathā mahākiriyato manodvārāvajjananti evaṃpakārānaṃ sabbadhammārammaṇaviññāṇānaṃ anāmasanato na byāpinīti dasseti ‘‘dukabahutā’’tiādinā. Abyāpibhāve pana dosaṃ dassento ‘‘tathā ca…pe… siyā’’ti āha. Niddesena ca viruddhanti ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā’’tiādinā rūpāyatanādīnaṃ paccekacakkhuviññāṇādinā kenaci viññeyyataṃ, sotaviññāṇādinā kenaci naviññeyyatañca dassentena nikkheparāsiniddesena ‘‘dvinnampi padānaṃ atthanānattato duko hotī’’ti idaṃ vacanaṃ viruddhaṃ, tathā atthuddhāraniddesenapi atthato na sametīti attho. Tatthāti tassaṃ nikkheparāsisaṃvaṇṇanāyaṃ. Yo ca paṭisedho kato atthanānattato dukaṃ dassetunti adhippāyo. Na hi sama…pe… sedhetunti etena ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā’’ti ettakesu niddesapadesu dukapadadvayappavatti pāḷito eva viññāyatīti dasseti.

දුක බහුලතාවයක් (ද්විකයන් රාශියක්) ඇති වේ යැයි කුමන කරුණක් නිසා පවසන ලද්දේද? විසි ආකාර වූ දුකයන් (ද්විකයන්) බෙදා දක්වන ලද්දේ නොවේද? 'නොකියවුණු දෑ ද ලැබෙන ආකාරය අනුව දත යුතුය' යි පවසන බැවින් දුක බහුලතාවයම අපේක්ෂිත දෙයක් නොවේද? මෙය සත්‍යයකි, එහෙත් එම දුක බහුලතාවය අකමැති වූවෙක් මෙසේ පැවසීය. තවද දුක බහුලතාවයක් ඇතිවේ නම්, එය විඤ්ඤාණ භේදය අනුව සිදුවන්නකි. එහිදී ද කාමාවචර කුසලයෙන් උපන් ඥාණසම්ප්‍රයුක්ත සිත්, එසේම මහා ක්‍රියාවෙන් උපන් මනෝද්වාරාවජ්ජනය ආදී වූ සියලු ධර්මයන් අරමුණු කරන විඤ්ඤාණයන් ස්පර්ශ නොවන බැවින් එය සියල්ලෙහි ව්‍යාප්ත නොවන බව 'දුකබහුතා' ආදී වශයෙන් දක්වයි. ව්‍යාප්ත නොවන බවෙහි දෝෂය දක්වමින් 'තථා ච...පෙ... සියති' යනුවෙන් පැවසීය. නිර්දේශය සමඟ විරුද්ධ බව 'යම් ධර්ම කෙනෙක් චක්ඛුවිඤ්ඤාණයෙන් දත යුතුද, ඒ ධර්මයන් සෝතවිඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු නොවේ' යනාදී වශයෙන් රූප ආයතන ආදියේ එක් එක් චක්ඛුවිඤ්ඤාණය ආදියෙන් කිසියම් ආකාරයකින් දත හැකි බවත්, සෝතවිඤ්ඤාණය ආදියෙන් කිසියම් ආකාරයකින් දත නොහැකි බවත් දක්වන නික්ඛේපරාශි නිර්දේශයෙහි 'පද දෙකෙහිම අර්ථයෙහි නානත්වය නිසා දුකයක් වේ' යන මෙම වචනය විරුද්ධ වේ. එසේම අත්ථුද්ධාර නිර්දේශය සමඟ ද අර්ථයෙන් නොගැලපෙන බව අදහසයි. එහි යනු එම නික්ඛේපරාශි වර්ණනාවෙහිය. අර්ථයේ නානත්වය නිසා දුකය (ද්විකය) දැක්වීමට කරන ලද යම් වැළැක්වීමක් වේද, එය මෙහි අදහසයි. 'න හි සම...පෙ... සේධේතුං' යන්නෙන් 'යම් ධර්ම කෙනෙක් චක්ඛුවිඤ්ඤාණයෙන් දත යුතුද, ඒ ධර්මයන් සෝතවිඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු නොවේ' යන මෙපමණ වූ නිර්දේශ පදයන්හි දුක පද ද්වයයෙහි පැවැත්ම පාලියෙන්ම දත හැකි බව දක්වයි.

Tathevāti ubhinnaṃ kecina-saddānaṃ aniyamato cakkhusotādinissayavohārena cakkhusotaviññāṇādiko bhinnasabhāvoyeva dhammo atthoti dassanavasena. Rūpāyatanameva hi cakkhusotaviññāṇehi viññeyyāviññeyyabhāvato ‘‘kenaci viññeyyaṃ kenaci naviññeyya’’nti ca vuccatīti. Yadi evaṃ imasmimpi pakkhe dukabahutā āpajjatīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘na cetthā’’tiādi. Viññātabbabhedenāti viññātabbavisesena, viññeyyekadesenāti attho. Dukabhedoti dukaviseso, kenaci viññeyyaduko, tappabhedoyeva vā. Samatto pariyatto paripuṇṇoti attho. Yattakā viññātabbā tattakā dukāti dukabhedāpajjanappakāradassanaṃ. Evañca satītiādinā imissā saṃvaṇṇanāya laddhaguṇaṃ dasseti. ‘‘Ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā’’ti rūpāyatanasseva vuttattā atthabhedābhāvato kathamayaṃ duko hotīti āha ‘‘viññāṇanānattenā’’tiādi. Yadi pana sabbaviññātabbasaṅgahe dukosamatto hoti, nikkheparāsiniddeso kathaṃ nīyatīti āha ‘‘etassa panā’’tiādi.

එසේම 'කේචි' යන වචන දෙකෙහි අනිශ්චිත බව නිසා, ඇස සහ කන ආදී නිශ්‍රය ව්‍යවහාරයෙන් චක්ඛුවිඤ්ඤාණ හා සෝතවිඤ්ඤාණ ආදී වශයෙන් වෙනස් වූ ස්වභාවය ඇති ධර්මයම අර්ථය බව දැක්වීම මගිනි. රූප ආයතනයම චක්ඛුවිඤ්ඤාණයෙන් සහ සෝතවිඤ්ඤාණයෙන් දත හැකි සහ නොදත හැකි බව අනුව 'කිසියම් ආකාරයකින් දත හැකිය, කිසියම් ආකාරයකින් දත නොහැකිය' යි කියනු ලැබේ. ඉදින් මෙසේ වූ කල්හි මෙම පක්ෂයෙහි ද දුක බහුලතාවයක් ඇතිවේ යන චෝදනාව මෙනෙහි කොට 'න චේත්ථ' යනාදිය පැවසීය. 'විඤ්ඤාතබ්බ භේදයෙන්' යනු දත යුතු දේවල විශේෂත්වයෙනි, එනම් දත යුතු දෙයෙහි කොටසක් යන අර්ථයයි. 'දුක භේදය' යනු දුකයේ (ද්විකයේ) විශේෂයයි, එනම් කිසියම් ආකාරයකින් දත යුතු වූ දුකය හෝ එහිම ප්‍රභේදයකි. 'සමත්ත', 'පරියත්ත' යනු පරිපූර්ණ යන අර්ථයයි. යම් තාක් දත යුතු දෑ තිබේද, ඒ තාක් දුකයන් ඇතිවේ යන්නෙන් දුක ප්‍රභේදයන් ඇතිවන ආකාරය දක්වයි. 'ඒවඤ්ච සති' යනාදියෙන් මෙම වර්ණනාවෙන් ලැබෙන ගුණය දක්වයි. 'යම් ධර්ම කෙනෙක් චක්ඛුවිඤ්ඤාණයෙන් දත යුතුද, ඒ ධර්මයන් සෝතවිඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු නොවේ' යයි රූප ආයතනයටම පැවසූ බැවින්, අර්ථයේ භේදයක් නැති කල්හි මෙය දුකයක් (ද්විකයක්) වන්නේ කෙසේදැයි විමසා 'විඤ්ඤාණ නානත්තෙන' යනාදිය පැවසීය. ඉදින් සියලු දත යුතු ධර්මයන් සංග්‍රහ කිරීමේදී දුකය සම්පූර්ණ වේ නම්, නික්ඛේපරාශි නිර්දේශය කෙසේ මෙහෙයවනු ලැබේදැයි විමසා 'එතස්ස පන' යනාදිය පැවසීය.

Ettha [Pg.57] pana yathā viññāṇanānattena viññātabbaṃ bhinditvā duke vuccamāne satipi viññātabbānaṃ bahubhāve yattakā viññātabbā, tattakā dukāti natthi dukabahutā dukasaṅgahitadhammekadesesu dukapadadvayappavattidassanabhāvato. Evaṃ dvinnampi padānaṃ atthanānattena duke vuccamānepi yattakāni viññāṇāni, tattakā dukāti natthi dukabahutā dukasaṅga…pe… bhāvato eva. Na hi ekaṃyeva viññāṇaṃ ‘‘kenaci kenacī’’ti vuttaṃ, kintu aparampīti sabbaviññāṇasaṅgahe duko samatto hoti, na ca katthaci dukassa pacchedo atthi indriyaviññāṇānaṃ viya manoviññāṇassapi visayassa bhinnattā. Na hi atītārammaṇaṃ viññāṇaṃ anāgatādiārammaṇaṃ hoti, anāgatārammaṇaṃ vā atītādiārammaṇaṃ, tasmā yathāladdhavisesena visiṭṭhesu manoviññāṇabhedesu tassa tassa visayassa ālambanānālambanavasena dukapadadvayappavatti na sakkā nivāretuṃ. Teneva ca aṭṭhakathāyaṃ ‘‘manoviññāṇena pana kenaci viññeyyañceva aviññeyyañcāti ayamattho atthi, tasmā so avuttopi yathālābhavasena veditabbo’’ti bhūmibhedavasena yathālābhaṃ dassessati. ‘‘Vavatthānābhāvato’’ti idampi anāmaṭṭhavisesaṃ manoviññāṇasāmaññameva gahetvā vuttaṃ. Pāḷi pana indriyaviññāṇehi nayadassanavasena āgatāti daṭṭhabbaṃ. Evañca katvā imissāpi atthavaṇṇanāya ‘‘kenacī’’ti padaṃ aniyamena sabbaviññāṇasaṅgāhakanti siddhaṃ hoti, niddesena ca na koci virodho. Cakkhuviññeyyanasotaviññeyyabhāvehi dukapadadvayappavatti dassitā, na pana cakkhuviññeyyācakkhuviññeyyabhāvehi visesakāraṇābhāvato. Kiñca ‘‘ye vā panā’’ti padantarasampiṇḍanatopi ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā…pe… na te dhammā cakkhuviññeyyā’’ti (dha. sa. 1101) ettāvatā dukapadadvayappavatti dassitāti viññāyati. Padantarabhāvadassanattho hi yevāpana-saddo yathā ‘‘ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalamūlā. Ye vā pana kusalamūlā, sabbe te dhammā kusalā’’tiādīsu (yama. 1.mūlayamaka.1). Aññathā ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā. Ye te dhammā sotaviññeyyā, na te dhammā cakkhuviññeyyā’’ti pāḷi abhavissa. Yaṃ pana vadanti ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā…pe… na te dhammā cakkhuviññeyyāti iminā atthato dve [Pg.58] dukā vuttā hontī’’ti, tadapi cakkhuviññeyyācakkhuviññeyyataṃ sotaviññeyyāsotaviññeyyatañca sandhāya vuttaṃ, na pana ‘‘cakkhuviññeyyanasotaviññeyyataṃ sotaviññeyyanacakkhuviññeyyatañcā’’ti daṭṭhabbaṃ. Etena pāḷipaṭisedhanañca nivāritaṃ daṭṭhabbaṃ paṭisedhanasseva abhāvato. Tathā yassa ārammaṇassa vijānanabhāvena yo attho vuccamāno aniyamadassanatthaṃ ‘‘kenacī’’ti vutto, soyeva tato aññassa avijānanabhāvena vuccamāno aniyamadassanatthaṃ puna ‘‘kenacī’’ti vuttoti tadatthadassane tenevāti ayaṃ padattho na sambhavatīti na sakkā vattunti. Evamettha yathā aṭṭhakathā avaṭṭhitā, tathā attho yujjatīti veditabbaṃ.

මෙහිදී විඥානවල නානත්වය (වෙනස්කම්) අනුව දතයුතු ධර්මයන් (විඥාතබ්බ) බෙදා දක්වමින් දුකයන් ගැන පවසන විට, දතයුතු ධර්මයන් බහුල වුවද, දතයුතු ධර්මයන් ඇති තාක් දුකයන් ඇතැයි කියා දුකයන්ගේ බහුලත්වයක් නැත. මන්දයත් දුකයන්හි ඇතුළත් ධර්මයන්ගේ එක් කොටසක දුක පද දෙකක පැවැත්ම දක්නට ලැබෙන බැවිනි. එසේම පද දෙකක අර්ථයන්ගේ නානත්වය අනුව දුකයන් පවසන විටද, විඥාන ඇති තාක් දුකයන් ඇතැයි කියා දුකයන්ගේ බහුලත්වයක් නැත. මන්දයත් සියලු විඥාන සංග්‍රහ කිරීමේදී එක් විඥානයක්ම 'කිසියම් එකකින්, කිසියම් එකකින්' (කේනචි කේනචී) යැයි වදාළේ නැත, නමුත් අන්‍ය විඥානයන් ද ඇතුළත් වන බැවින් දුකය සම්පූර්ණ වේ. ඉන්ද්‍රිය විඥානයන්ට මෙන්ම මනෝ විඥානයට ද විෂයයන් වෙනස් බැවින් කිසිදු තැනක දුකයෙහි සිඳීමක් නැත. අතීත අරමුණු ඇති විඥානය අනාගත අරමුණු ඇත්තක් නොවේ, අනාගත අරමුණු ඇති විඥානය අතීත අරමුණු ඇත්තක් නොවේ. එබැවින් ලැබී ඇති විශේෂතා අනුව විශිෂ්ට වූ මනෝ විඥාන ප්‍රභේදයන්හි ඒ ඒ විෂයයන් අරමුණු වීම හා අරමුණු නොවීම අනුව දුක පද දෙකක පැවැත්ම වැළැක්විය නොහැක. ඒ නිසාම අටුවාවෙහි 'මනෝ විඥානයෙන් කිසියම් දෙයක් දතයුතු ද, දතයුතු නොවේ ද යන මේ අර්ථය ඇත, එබැවින් එය මෙහි සඳහන් නොවුණත් ලැබෙන සැටියට (යථාලාභී වශයෙන්) දතයුතුය' යි භූමි භේදය අනුව ලැබෙන පරිදි දක්වනු ලබයි. 'නියමයක් නොමැති බැවින්' (වවත්ථානාභාවතෝ) යන්න ද විශේෂත්වයක් නොසලකා මනෝ විඥාන සාමාන්‍යයම ගෙන පවසන ලද්දකි. පෙළ (පාලි පාඨය) වනාහි ඉන්ද්‍රිය විඥානයන් මගින් ක්‍රමය දැක්වීම් (නයදස්සන) වශයෙන් පැමිණි බව දත යුතුය. මෙසේ මේ අර්ථ වර්ණනාවෙහි ද 'කේනචි' (කිසියම් එකකින්) යන පදය නියමයක් නොමැතිව සියලු විඥාන සංග්‍රහ කරන බව සිද්ධ වේ, නිර්දේශය සමඟ ද කිසිදු විරෝධයක් නැත. චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍ය (ඇසින් දතයුතු) සහ සෝත විඤ්ඤෙය්‍ය (කනින් දතයුතු) භාවයන්ගෙන් දුක පද දෙකක පැවැත්ම දක්වන ලදී. එහෙත් චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍ය සහ අචක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍ය භාවයන්ගෙන් (විශේෂ හේතුවක් නැති බැවින්) එසේ දක්වා නැත. තවද 'යේ වා පන' (යම් කෙනෙක් හෝ වේවා) යන පදාන්තරයන් එක් කිරීමෙන් ද, 'යේ තේ ධම්මා චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍යා... පේ... න තේ ධම්මා චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍යා' යන්නෙන් දුක පද දෙකක පැවැත්ම දක්වන ලදැයි දත හැකිය. 'යේ වා පන' යන ශබ්දය යොදන්නේ පදාන්තර භාවය දැක්වීමටය. එය 'යේ කේචි කුසලා ධම්මා, සබ්බේ තේ කුසලමූලා. යේ වා පන කුසලමූලා, සබ්බේ තේ ධම්මා කුසලා' යනාදියෙහි මෙනි. එසේ නොවන්නට, 'යේ තේ ධම්මා චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍යා, න තේ ධම්මා සෝත විඤ්ඤෙය්‍යා...' යනාදී වශයෙන් පෙළෙහි දැක්වෙනු ඇත. 'යේ තේ ධම්මා චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍යා... පේ... න තේ ධම්මා චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍යා' යන්නෙන් අර්ථය වශයෙන් දුකයන් දෙකක් කියැවේ යැයි යමෙක් පවසන්නේ නම්, එය ද චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍ය-අචක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍ය බව සහ සෝත විඤ්ඤෙය්‍ය-අසෝත විඤ්ඤෙය්‍ය බව අරභයා පවසන ලද්දක් මිස, චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍ය-සෝත විඤ්ඤෙය්‍ය බව සහ සෝත විඤ්ඤෙය්‍ය-චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍ය බව අරභයා නොවන බව දත යුතුය. මෙයින් පෙළෙහි දැක්වෙන ප්‍රතික්ෂේධය ද වැළැක්වූ බව දත යුතුය, මන්ද යත් ප්‍රතික්ෂේධයක් නොමැති බැවිනි. එසේම යම් අරමුණක් දැනගැනීමේ ස්වභාවයෙන් යම් අර්ථයක් කියන විට නියමයක් නැති බව හැඟවීමට 'කේනචි' යැයි පවසන ලදී. එයම අන්‍ය වූ නොදැනගැනීමේ ස්වභාවයෙන් පවසන විට නියමයක් නැති බව හැඟවීමට නැවත 'කේනචි' යැයි කියන ලදී. එම අර්ථය දැක්වීමේදී 'තේනේව' (එයින්ම) යන පදාර්ථය නොගැලපේ යැයි කිව නොහැක. මෙසේ මෙහි අටුවාවෙහි යම් පරිදි පිහිටුවා ඇත්ද, එම අර්ථයම යෝග්‍ය වන බව දත යුතුය.

14-19. Santānassa ajaññamalīnabhāvakaraṇato kaṇhakammavipākahetuto ca aparisuddhattā ‘‘asucibhāvena sandantī’’ti vuttaṃ. Tatthāti vaṇe. Paggharaṇaka…pe… saddoti etena āsavo viya āsavoti ayampi attho dassitoti daṭṭhabbaṃ. Gotrabhu…pe… vuttānīti etena gotrabhuggahaṇaṃ upalakkhaṇaṃ yathā ‘‘kākehi sappi rakkhitabba’’nti dasseti. Gotrabhusadisā gotrabhūti pana atthe sati guṇappadhānatthānaṃ ekena saddena avacanīyattā vodānādayova vuttā bhaveyyuṃ. Atha vā gotrabhūti ekasesena sāmaññena vā ayaṃ niddesoti veditabbaṃ. Abhividhivisayaṃ avadhinti vibhattiṃ pariṇāmetvā vattabbaṃ.

14-19. සන්තානය නින්දිත වූ ද කිලිටි වූ ද බවට පත් කරන බැවින් සහ කෘෂ්ණ (අකුසල) කර්ම විපාකයන්ට හේතු වන බැවින් ද, අපිරිසිදු භාවය නිසා 'අශුචි ස්වභාවයෙන් ගලා යයි' (අසුචිභාවේන සන්දන්ති) යැයි පවසන ලදී. 'එහි' යනු තුවාලයෙහිය. 'වැගිරෙන...' යනාදී ශබ්දයෙන් ආසවයක් මෙන් ආසවය (ආසවෝ විය ආසවෝ) යන මේ අර්ථය ද දක්වන ලදැයි දත යුතුය. 'ගෝත්‍රභූ...' යනාදිය වදාරන ලද්දේය, මෙයින් ගෝත්‍රභූ යන්න ගැනීම 'කපුටන්ගෙන් ගිතෙල් රැකගත යුතුය' යන්න මෙන් වූ උපලක්ෂණයකි. ගෝත්‍රභූට සමාන වූයේ ගෝත්‍රභූ යැයි අර්ථය ඇති කල්හි, ගුණය ප්‍රධාන වන තැන එක් වචනයකින් කිව නොහැකි බැවින් වෝදාන ආදියම පවසන ලද්දේ විය හැක. එසේත් නැතිනම් ගෝත්‍රභූ යනු ඒකශේෂ නිර්දේශයකින් හෝ සාමාන්‍ය නිර්දේශයකින් කළ දක්වන ලද්දක් බව දත යුතුය. අභිවිධි විෂයයෙහි අවධිය විභක්ති පෙරළීමෙන් පැවසිය යුතුය.

Sampayuttehi āsavehi taṃsahitatā āsavasahitatā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā sahetukānaṃ sampayuttehi hetūhi sahetukatā, na evaṃ sāsavāti vuttadhammānaṃ sampayuttehi āsavehi sāsavatā, atha kho vippayuttehīti. Dukantare avuttapadabhāvoyevettha dukayojanāya ñāyāgatatā. Yadi evaṃ hetugocchake kathanti āha ‘‘hetugocchake panā’’tiādi. Paṭhame duke dutiyassa pakkhepe ekoti catutthadukamāha. Paṭhame duke tatiyassa pakkhepe dveti ‘‘āsavā ceva dhammā āsavavippayuttā ca, āsavavippayuttā ceva dhammā no ca āsavā’’ti iminā saddhiṃ pañcamadukamāha. Paṭhamassa dutiye duke pakkhepe ekoti ‘‘no āsavā dhammā sāsavāpi anāsavāpī’’ti ayameko. Tatiye paṭhamassa pakkhepe dveti ‘‘āsavā dhammā āsavasampayuttāpi [Pg.59] āsavavippayuttāpi, no āsavādhammā āsavasampayuttāpi āsavavippayuttāpī’’ti ime dve. Tatiye dutiyassa pakkhepe ekoti ‘‘sāsavā dhammā āsavasampayuttāpi āsavavippayuttāpī’’ti eko. Dutiye tatiyassa pakkhepe ekoti chaṭṭhadukamāha. Tīhīti catutthapañcamachaṭṭhehi. Itareti tadavasiṭṭhā pañca. Te pana paṭhame tatiyadukadutiyapadapakkhepe eko, dutiye paṭhamadukadutiyapadapakkhepe eko, tatiye paṭhamassa ekekapadapakkhepe dve, tatiye dutiyadukapaṭhamapadapakkhepe ekoti evaṃ veditabbā. ‘‘Sāsavā dhammā āsavāpi no āsavāpi. Āsavasampayuttā dhammā āsavāpi no āsavāpi. Āsavavippayuttā dhammā āsavāpi no āsavāpī’’ti etesampi, ‘‘āsavasahagatā dhammā no āsavasahagatā dhammā’’ti evamādīnañca aggahaṇe kāraṇaṃ gahaṇanayo ca pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ.

සම්ප්‍රයුක්ත වූ ආසවයන් සමඟ පවත්නා බව ‘ආසව සහිත බව’ (ආසවසහිතතා) නම් වේ. මෙයින් අදහස් වන්නේ මෙයයි – සහේතුක ධර්මයන් සම්ප්‍රයුක්ත හේතූන් නිසා සහේතුක වන්නා සේ, ‘සාසව’ යයි කියනු ලබන ධර්මයන් සම්ප්‍රයුක්ත ආසවයන් නිසාම සාසව වන්නේ නැත. එසේ නම්, ආසවයන්ගෙන් විප්‍රයුක්ත වූවන් කෙරෙහි පවා සාසව බව පවතී. මෙහි දුකයන් සම්බන්ධ කිරීමේදී යුක්ති සහගත ක්‍රමය වන්නේ දුකයන් අතරෙහි සඳහන් නොවූ පදයන්ගේ පැවැත්මයි. ‘ඉදින් එසේ නම් හේතු ගොච්ඡකයෙහි කෙසේ දැයි’ විමසා, ‘හේතු ගොච්ඡකයේදී නම්’ යනාදිය පැවසීය. ප්‍රථම දුකයෙහි දෙවැන්න ඇතුළත් කිරීම එක් ආකාරයකින් සිව්වන දුකයෙහි සඳහන් වේ. ප්‍රථම දුකයෙහි තෙවැන්න ඇතුළත් කිරීම දෙආකාරයකින් ‘ආසව වූ ද ධර්මයෝය ආසව විප්‍රයුක්ත වූ ද ධර්මයෝය, ආසව විප්‍රයුක්ත වූ ද ධර්මයෝය ආසව නොවූ ද ධර්මයෝය’ යන්න සමඟ පස්වන දුකයෙහි සඳහන් වේ. පළමු දුකයේ දෙවැන්නෙහි ඇතුළත් කිරීම එක් ආකාරයකින් ‘ආසව නොවූ ධර්මයෝ සාසව ද වෙති අනාසව ද වෙති’ යන්නයි. තෙවැන්නෙහි පළමුවැන්න ඇතුළත් කිරීම දෙආකාරයකින් ‘ආසව ධර්මයෝ ආසව සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති ආසව විප්‍රයුක්ත ද වෙති, ආසව නොවූ ධර්මයෝ ආසව සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති ආසව විප්‍රයුක්ත ද වෙති’ යන මේ දෙකයි. තෙවැන්නෙහි දෙවැන්න ඇතුළත් කිරීම එක් ආකාරයකින් ‘සාසව ධර්මයෝ ආසව සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති ආසව විප්‍රයුක්ත ද වෙති’ යන්නයි. දෙවැන්නෙහි තෙවැන්න ඇතුළත් කිරීමෙන් හයවන දුකය පැවසේ. ‘තුනකින්’ යනු හතර, පහ සහ හය යන දුකයන්ගෙනි. ‘අනෙක්’ යනු ඉතිරි වූ පහයි. ඒවා පළමුවැන්නෙහි තෙවන දුකයේ දෙවන පදය ඇතුළත් කිරීමෙන් එකක් ද, දෙවැන්නෙහි පළමු දුකයේ දෙවන පදය ඇතුළත් කිරීමෙන් එකක් ද, තෙවැන්නෙහි පළමුවැන්නේ එක් එක් පද ඇතුළත් කිරීමෙන් දෙකක් ද, තෙවැන්නෙහි දෙවන දුකයේ පළමු පදය ඇතුළත් කිරීමෙන් එකක් ද වශයෙන් දත යුතුය. ‘සාසව ධර්මයෝ ආසව ද වෙති ආසව නොවූ ද වෙති. ආසව සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ ආසව ද වෙති ආසව නොවූ ද වෙති. ආසව විප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ ආසව ද වෙති ආසව නොවූ ද වෙති’ යන මොවුන් ද, ‘ආසව සහගත ධර්මයෝය ආසව සහගත නොවූ ධර්මයෝය’ යනාදීන් ද ග්‍රහණය නොකිරීමට හේතුව සහ ග්‍රහණය කරන ක්‍රමය පෙර පවසන ලද නීතියෙන්ම දත යුතුය.

Esa nayoti yo esa paṭhamaduke dutiyadukapakkhepādiko upāyo idha āsavagocchake vutto, esa nayo saṃyojanagocchakādīsu dukantaraniddhāraṇeti attho. Tattha pāḷiyaṃ anāgatadukā saṃyojanagocchake tāva ‘‘saṃyojanā ceva dhammā saṃyojanavippayuttā ca, saṃyojanavippayuttā ceva dhammā no ca saṃyojanā, saṃyojanā dhammā saṃyojanasampayuttāpi saṃyojanavippayuttāpi, no saṃyojanā dhammā saṃyojanasampayuttāpi saṃyojanavippayuttāpi, no saṃyojanā dhammā saṃyojaniyāpi asaṃyojaniyāpi, saṃyojaniyā dhammā saṃyojanasampayuttāpi saṃyojanavippayuttāpī’’ti pañca. Evaṃ ganthaoghayogaupādānagocchakesu paccekaṃ pañca. Nīvaraṇagocchake pana nīvaraṇānaṃ nīvaraṇavippayuttabhāvābhāvato ‘‘no nīvaraṇā dhammā nīvaraṇiyāpi anīvaraṇiyāpi, no nīvaraṇā dhammā nīvaraṇasampayuttāpi nīvaraṇavippayuttāpi, nīvaraṇiyā dhammā nīvaraṇasampayuttāpi nīvaraṇavippayuttāpī’’ti tayo. Tathā parāmāsagocchake ‘‘no parāmāsā dhammā parāmaṭṭhāpi aparāmaṭṭhāpi, no parāmāsā dhammā parāmāsasampayuttāpi parāmāsavippayuttāpi, parāmaṭṭhā dhammā parāmāsasampayuttāpi parāmāsavippayuttāpī’’ti. Kilesagocchake ‘‘no kilesā dhammā saṃkilesikāpi asaṃkilesikāpi, no kilesā dhammā saṃkiliṭṭhāpi asaṃkiliṭṭhāpi, no kilesā dhammā kilesasampayuttāpi kilesavippayuttāpi, saṃkilesikā dhammā [Pg.60] saṃkiliṭṭhāpi asaṃkiliṭṭhāpi, saṃkilesikā dhammā kilesasampayuttāpi kilesavippayuttāpi, asaṃkiliṭṭhā dhammā saṃkilesikāpi asaṃkilesikāpī’’ti cha dukāti evaṃ veditabbā. Sesaṃ vuttanayameva.

‘මේ ක්‍රමයයි’ යනු ආසව ගොච්ඡකයෙහි ප්‍රථම දුකයෙහි දෙවන දුකය ඇතුළත් කිරීම ආදී වශයෙන් යම් උපක්‍රමයක් දක්වන ලද්දේ ද, ඒ ක්‍රමය සංයෝජන ගොච්ඡකාදියෙහි අන්තර්-දුක නිර්ණය කිරීමේදී යෙදේ යන්න අර්ථයයි. එහිදී පාලියෙහි සඳහන් නොවූ සංයෝජන ගොච්ඡකයේ දුකයන් මෙසේය: ‘සංයෝජන වූ ද ධර්මයෝය සංයෝජන විප්‍රයුක්ත වූ ද ධර්මයෝය, සංයෝජන විප්‍රයුක්ත වූ ද ධර්මයෝය සංයෝජන නොවූ ද ධර්මයෝය, සංයෝජන ධර්මයෝ සංයෝජන සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති සංයෝජන විප්‍රයුක්ත ද වෙති, සංයෝජන නොවූ ධර්මයෝ සංයෝජන සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති සංයෝජන විප්‍රයුක්ත ද වෙති, සංයෝජන නොවූ ධර්මයෝ සංයෝජනීය ද වෙති අසංයෝජනීය ද වෙති, සංයෝජනීය ධර්මයෝ සංයෝජන සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති සංයෝජන විප්‍රයුක්ත ද වෙති’ යනුවෙන් පහකි. මෙලෙස ග්‍රන්ථ, ඕඝ, යෝග සහ උපාදාන ගොච්ඡකයන්හි ද එකිනෙකෙහි පහ බැගින් වේ. නීවරණ ගොච්ඡකයෙහි නම්, නීවරණයන්ගේ නීවරණ විප්‍රයුක්ත භාවය නොමැති බැවින් ‘නීවරණ නොවූ ධර්මයෝ නීවරණීය ද වෙති අනීවරණීය ද වෙති, නීවරණ නොවූ ධර්මයෝ නීවරණ සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති නීවරණ විප්‍රයුක්ත ද වෙති, නීවරණීය ධර්මයෝ නීවරණ සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති නීවරණ විප්‍රයුක්ත ද වෙති’ යනුවෙන් දුකයන් තුනකි. එසේම පරාමාස ගොච්ඡකයෙහි ‘පරාමාස නොවූ ධර්මයෝ පරාමට්ඨ ද වෙති අපරාමට්ඨ ද වෙති, පරාමාස නොවූ ධර්මයෝ පරාමාස සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති පරාමාස විප්‍රයුක්ත ද වෙති, පරාමට්ඨ ධර්මයෝ පරාමාස සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති පරාමාස විප්‍රයුක්ත ද වෙති’ යනුවෙන් දත යුතුය. ක්ලේශ ගොච්ඡකයෙහි ‘ක්ලේශ නොවූ ධර්මයෝ සංක්ලේශික ද වෙති අසංක්ලේශික ද වෙති, ක්ලේශ නොවූ ධර්මයෝ සංක්ලිට්ඨ ද වෙති අසංක්ලිට්ඨ ද වෙති, ක්ලේශ නොවූ ධර්මයෝ ක්ලේශ සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති ක්ලේශ විප්‍රයුක්ත ද වෙති, සංක්ලේශික ධර්මයෝ සංක්ලිට්ඨ ද වෙති අසංක්ලිට්ඨ ද වෙති, සංක්ලේශික ධර්මයෝ ක්ලේශ සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති ක්ලේශ විප්‍රයුක්ත ද වෙති, අසංක්ලිට්ඨ ධර්මයෝ සංක්ලේශික ද වෙති අසංක්ලේශික ද වෙති’ යනුවෙන් දුකයන් හයකි. ඉතිරි කොටස පෙර පවසන ලද නීතියෙන්මයි.

20-25. Paccayabhāvenāti saṃyojanatthaṃ dasseti. Yathāsakaṃ paccayabhāvo eva hi kāmarāgādīnaṃ vaṭṭasaṃyojananti. Yadi evaṃ kathaṃ kāmarāgādīnaṃyeva saṃyojanabhāvoti āha ‘‘satipī’’tiādi. Aññesanti saṃyojanehi aññesaṃ kilesābhisaṅkhārādīnaṃ. Tappaccayabhāveti tesaṃ kilesakammavipākavaṭṭānaṃ paccayabhāve. Orambhāgiyuddhaṃbhāgiyabhāvena saṅgahitā paricchinnā ora…pe… saṅgahitā, tehi kāmarāgādīhi visesapaccayabhūtehi. Kāmakammabhavādīnaṃ kāmūpapattibhavādinipphādanepi niyamoti katvā āha ‘‘taṃtaṃ…pe… hotī’’ti. Tena saṃyojanānaṃ bhāve yathāvuttaniyamānaṃ kammūpapattibhavānaṃ bhāvaṃ dassetvā tadabhāve abhāvaṃ dassento ‘‘na cā’’tiādimāha. Bandhanaṃ aseribhāvakaraṇaṃ andubandhanādayo viya. Ganthakaraṇaṃ avacchinnatākaraṇaṃ. Cakkalakaṃ pādapuñchanarajjumaṇḍalaṃ. Na codetabbanti paññācakkhunā pacurajanassa passituṃ asakkuṇeyyattā yathāvuttavisesassa saddheyyataṃ āha. Tividho hi attho koci paccakkhasiddho yo rūpādidhammānaṃ paccattavedanīyo aniddisitabbākāro, sabbadhammānaṃ sabhāvalakkhaṇanti vuttaṃ hoti. Koci anumānasiddho yo ghaṭādīsu paṭādīsu ca pasiddhena paccayāyattabhāvena ghaṭapaṭa-saddādīnaṃ aniccatādiākāro, koci okappanasiddho yo pacurajanassa accantamadiṭṭho saddhāvisayo sagganibbānādi. Tattha yassa satthuno vacanaṃ paccakkhasiddhe anumānasiddhe ca atthe na visaṃvādeti aviparītappavattiyā, tassa vacanena saddheyyatthasiddhīti tathārūpo ca bhagavāti ‘‘dhammānaṃ sabhāva…pe… na codetabba’’nti vuttaṃ. Esa nayo ito paresupi evarūpesu.

20-25. ‘ප්‍රත්‍ය භාවයෙන්’ යන්නෙන් සංයෝජන යන්නෙහි අර්ථය දක්වයි. කාමරාගාදීන්ගේ තම තමන්ට අදාළ ප්‍රත්‍ය භාවයම වෘත්ත සංයෝජනය (සංසාර බැඳීම) වේ. ‘ඉදින් එසේ නම් කාමරාගාදීන්ගේම සංයෝජන භාවය කෙසේ දැයි’ විමසා ‘තිබුණ ද’ යනාදිය පැවසීය. ‘අන්‍යයන්ගේ’ යනු සංයෝජනයන්ගෙන් අන්‍ය වූ ක්ලේශ, අභිසංස්කාර ආදීන්ගේය. ‘එහි ප්‍රත්‍ය භාවයෙහි’ යනු එම ක්ලේශ, කර්ම සහ විපාක වෘත්තයන්ගේ ප්‍රත්‍ය භාවයෙහි යන්නයි. ඔරම්භාගිය සහ උද්ධම්භාගිය වශයෙන් බෙදා දක්වන ලද, විශේෂ ප්‍රත්‍යයන් වූ ඒ කාමරාගාදීන් විසින් කාම කර්ම භව ආදිය කර්මෝප්පත්ති භව ආදිය ලෙස නිපදවීමේදී නියමයක් ඇති බැවින් ‘එය එය... වේ’ යයි පැවසීය. එමඟින් සංයෝජනයන් ඇති කල්හි පවසන ලද නියමයන්ට අනුව කර්මෝප්පත්ති භවයන්ගේ පැවැත්ම දක්වා, ඒවා නොමැති කල්හි නොපැවැත්ම දක්වමින් ‘නොවන්නේය’ යනාදිය පැවසීය. ‘බන්ධනය’ යනු විලංගු ආදිය මෙන් වහල් බවට පත් කිරීමයි. ‘ග්‍රන්ථ කරණය’ යනු වෙන් කළ නොහැකි බවට පත් කිරීමයි. ‘චක්කලකය’ යනු පා පිසින ලණු මණ්ඩලයයි. ‘විමසිය යුතු නොවේ’ යනු සාමාන්‍ය ජනයාට ප්‍රඥා චක්ෂුසින් දැකිය නොහැකි බැවින්, පවසන ලද විශේෂ කරුණෙහි විශ්වාස කළ යුතු බව පැවසීමයි. අර්ථය තෙවැදෑරුම්ය; යම් අර්ථයක් ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් සිද්ධ වේ ද, එය රූපී ධර්මයන් සම්බන්ධයෙන් තමාටම අත්විඳිය හැකි, විස්තර කළ නොහැකි ආකාරයයි, සියලු ධර්මයන්ගේ ස්වභාව ලක්ෂණය යන්න මෙයින් අදහස් වේ. ඇතැම් අර්ථයක් අනුමානයෙන් සිද්ධ වේ; එනම් කළ ගෙඩි හා පිළි ආදියේ දක්නට ලැබෙන, හේතූන් මත යැපෙන ස්වභාවය නිසා කළ, පිළි සහ ශබ්ද ආදියේ අනිත්‍යතා ස්වභාවයයි. තවත් අර්ථයක් ‘ඔකප්පන’ (ශ්‍රද්ධාවෙන් බැස ගැනීම) මඟින් සිද්ධ වේ; එනම් සාමාන්‍ය ජනයාට සම්පූර්ණයෙන්ම දැකිය නොහැකි, ශ්‍රද්ධාවට විෂය වූ ස්වර්ගය, නිවන ආදියයි. එහිදී යම් ශාස්තෘවරයෙකුගේ වචනය ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ සහ අනුමාන වූ අර්ථයන්හි නොවෙනස්ව පවතී ද, උන්වහන්සේගේ වචනයෙන් බැසගත යුතු අර්ථය සිද්ධ වේ; භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එබඳු වූ සේක. එබැවින් ‘ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය... විමසිය යුතු නොවේ’ යයි පැවසීය. මෙයින් පසු එන මෙබඳු කරුණුවලදී ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

26-37. Yathā sarabhehi atikkamitabbā pabbatarāji sarabhaniyā, evaṃ oghaniyāti saddasiddhīti āha ‘‘tenā’’tiādi.

26-37. ‘සරභ මෘගයන් විසින් ඉක්මවිය යුතු පර්වත පන්තිය සරභනීය වන්නා සේම, ඕඝනීය යන වචනය ද සිද්ධ වන බව’ ‘එයින්’ (තේන) යනාදියෙන් පැවසීය.

50-54. Vipariyesaggāho parāmasananti ‘‘parato’’ti ettha na dhammasabhāvato aññathāmattaṃ paranti adhippetaṃ, atha kho tabbipariyāyoti āha ‘‘paratoti niccādito’’ti.

50-54. විපරීත ලෙස ගැනීම ‘පරාමර්ශනය’ (වැරදි ලෙස අල්ලා ගැනීම) නම් වේ. ‘පරතෝ’ (අන්‍ය ලෙස) යන්නෙහි මෙහිදී අදහස් කළේ ධර්ම ස්වභාවයට වඩා වෙනස් බවක් පමණක් නොවේ. එහෙත් එහි විපරීත බවයි. ඒ නිසා ‘පරතෝ යනු නිත්‍ය වශයෙන් ගැනීමයි’ යනාදිය පවසන ලදී.

55-68. Yadi [Pg.61] sabhāvato avijjamānaṃ, kathamārammaṇabhāvoti āha ‘‘vicittasaññāya saññita’’nti, parikappanāmattasiddhanti attho. Duviññeyyanānattatāya nirantarabhāvūpagamanaṃ saṃsaṭṭhabhāvoti ‘‘suviññeyyanānattattā na saṃsaṭṭhatā’’ti vuttaṃ. Tesaṃ arūpakkhandhānaṃ. Itarehi rūpanibbānehi. Kiṃ pana kāraṇaṃ samānuppādanirodhānaṃ ekakalāpabhūtānaṃ arūpadhammānameva aññamaññaṃ saṃsaṭṭhatā vuccati, na pana tathābhūtānampi rūpadhammānanti āha ‘‘esa hi tesaṃ sabhāvo’’ti. Tena yadipi keci arūpadhammā visuṃ ārammaṇaṃ honti, dandhappavattikattā pana rūpadhammānaṃyeva suviññeyyanānattaṃ, na arūpadhammānanti tesaṃ saṃsaṭṭhabhāvo tadabhāvo ca itaresaṃ sabhāvasiddhoti dasseti. Samūhaghanatāya vā dubbibhāgatarattā natthi arūpadhammānaṃ visuṃ ārammaṇabhāvoti duviññeyyanānattattā tesaṃyeva saṃsaṭṭhatā. Amuñcitvā tadadhīnavuttitāya gahetabbato buddhiyā.

55-68. ඉදින් ස්වභාවයෙන්ම විද්‍යමාන නොවේ නම්, අරමුණු බවට පත්වන්නේ කෙසේදැයි විමසූ විට “විවිධ සංඥාවන්ගෙන් හඳුනාගන්නා ලද්දක්” ලෙස පවසන ලදී. එහි අර්ථය නම් හුදෙක් පරිකල්පනයෙන් පමණක් සිද්ධ වූවක් යන්නයි. විවිධත්වය (වෙනස් බව) දැනගැනීම අපහසු බැවින් නිරන්තරව එකට පවත්නා බව ‘සංසට්ඨ භාවය’ (මිශ්‍ර බව) නම් වේ. එබැවින් “විවිධත්වය පහසුවෙන් දැනගත හැකි නිසා රූප ධර්මයන්හි මිශ්‍ර බවක් නැතැයි” පවසන ලදී. ඒ අරූපී ස්කන්ධයන් පිළිබඳවයි. අනෙක් රූප හා නිර්වාණයෙන් වෙන් වූ බවයි. එකට ඉපදීම හා එකට නිරුද්ධ වීම් සහිත, එක් කලාපයක පවත්නා අරූපී ධර්මයන්ටම පමණක් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සංසට්ඨ බවක් (මිශ්‍ර බවක්) කියන්නේ කුමන හේතුවක් නිසාද? එබඳුම වූ රූප ධර්මයන්ට එසේ නොකියන්නේ මන්දැයි විමසූ විට “ඒවායේ ස්වභාවය එයම වේ” යැයි පවසන ලදී. එයින් පෙන්වා දෙන්නේ, ඇතැම් අරූප ධර්මයන් වෙන් වෙන්ව අරමුණු වුවද, රූප ධර්මයන් මන්දගාමීව පවතින බැවින් ඒවායේ වෙනස් බව පහසුවෙන් දැනගත හැකි බවත්, අරූප ධර්මයන්හි එසේ නොවන බැවින් ඒවායේ සංසට්ඨ බවත් අනෙක්වායේ අසංසට්ඨ බවත් ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වන බවයි. නැතහොත් සමූහ ඝනත්වය නිසා වෙන් කිරීමට අපහසු බැවින් අරූප ධර්මයන්ට වෙන් වෙන්ව අරමුණු විය නොහැකි නිසා, විවිධත්වය වටහා ගැනීම අපහසු බැවින් ඒවාටම සංසට්ඨ බව හිමි වේ. බුද්ධියෙන් ග්‍රහණය කිරීමේදී ඒවා අත් නොහැර, ඒවාටම යටත්ව පවතින බැවිනි.

83-100. Kāmataṇhā kāmo uttarapadalopena yathā rūpabhavo rūpaṃ. Evaṃ sesesupi. Ārammaṇakaraṇavasenāti etena kāmarūpārūpataṇhānaṃ visayabhāvo yathākkamaṃ kāmarūpārūpāvacaratāya kāraṇanti dasseti. Avassañcetamevaṃ sampaṭicchitabbaṃ, aññathā kāmāvacarādibhāvo aparipuṇṇavisayo siyā. Yadi hi ālambitabbadhammavasena bhūmiparicchedo, evaṃ sati anārammaṇānaṃ saṅgaho na siyā. Atha vipākadānavasena, evampi avipākānaṃ saṅgaho na siyā, tasmā ārammaṇakaraṇavasena pariyāpannānaṃ bhūmiparicchedo kātabbo. Evañhi sati kāmāvacarādibhāvo paripuṇṇavisayo siyā. Tenevāha ‘‘evañhi satī’’tiādi. Apariyāpannānaṃ pana lokato uttiṇṇabhāvena anuttarabhūmitā. Akāmāvacarāditā nāpajjatīti abyāpitadosaṃ pariharati, kāmāvacarāditā nāpajjatīti atibyāpitadosaṃ. Nanu ca imasmiṃ pakkhe kāmataṇhā katamā, kāmāvacaradhammārammaṇā taṇhā, kāmāvacaradhammā katame, kāmataṇhāvisayāti itarītaranissayatā dosoti? Na, avīciādiekādasokāsaninnatāya kiñci taṇhaṃ kāmataṇhābhāvena gahetvā taṃsabhāvāya visayabhāvena kāmāvacaradhammānaṃ upalakkhetabbattā.

83-100. ‘රූප භවය’ යන්න ‘රූප’ ලෙස හඳුන්වන්නා සේ, ‘කාම තණ්හාව’ යන්න පසුපදය ලොප් කිරීමෙන් (අවසාන කොටස ඉවත් කිරීමෙන්) ‘කාම’ ලෙස හැඳින්වේ. සෙසු ඒවායේද එසේමය. ‘අරමුණු කිරීම් වශයෙන්’ යන්නෙන් කාම, රූප, අරූප තණ්හාවන්ගේ විෂය භාවය පිළිවෙළින් කාමාවචර, රූපාවචර, අරූපාවචර වීමට හේතුව පෙන්වා දෙයි. මෙය අනිවාර්යයෙන්ම මෙසේ පිළිගත යුතුය. නැතහොත් කාමාවචර ආදී බවෙහි විෂයය අසම්පූර්ණ වනු ඇත. ඉදින් අරමුණු කළ යුතු ධර්මයන් අනුව භූමි නියම කරන්නේ නම්, එසේ වූ විට අරමුණු රහිත ධර්මයන් මෙහි ඇතුළත් නොවනු ඇත. තවද විපාක දීම් වශයෙන් නියම කරන්නේ නම්, විපාක නොවන ධර්මයන්ගේ ඇතුළත් වීමක් සිදු නොවේ. එබැවින් අරමුණු කිරීම් වශයෙන් ඒ ඒ භූමිවලට අයත් ධර්මයන්ගේ සීමා නියම කළ යුතුය. එසේ වූ විට පමණක් කාමාවචර ආදී බවෙහි විෂයය සම්පූර්ණ වේ. ඒ නිසාම “එසේ වූ කල්හි” යනාදිය පවසන ලදී. ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ට ලෝකයෙන් එතෙර වූ බව නිසා අනුත්තර භූමි බව හිමි වේ. ‘කාමාවචර නොවීම’ යන වචනයෙන් ව්‍යාප්ත නොවීම් දෝෂය දුරු කරයි. ‘කාමාවචර නොවීම’ යන්නෙන් අතිව්‍යාප්ති දෝෂය දුරු කරයි. මෙහිදී කාම තණ්හාව යනු කුමක්දැයි විමසූ විට, කාමාවචර ධර්මයන් අරමුණු කරන තණ්හාවයි. කාමාවචර ධර්ම යනු මොනවාදැයි විමසූ විට, කාම තණ්හාවට විෂය වන ධර්මයන්ය. මෙහිදී අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් එකිනෙකා මත රඳා පැවතීමේ දෝෂයක් පැන නොනගින්නේද? නැත, අවීචියේ සිට වූ එකොළොස් කාම භූමිවල ස්වභාවය අනුව යම් තණ්හාවක් කාම තණ්හාව ලෙස ගෙන, ඒ ස්වභාවය ඇති විෂයයන් කාමාවචර ධර්ම ලෙස හඳුනාගත හැකි බැවිනි.

Idāni yathāvuttamatthaṃ pāṭhena samatthento ‘‘nikkhepakaṇḍepī’’tiādimāha. Tattha hi kāmataṇhāya ālambitabbattā kāmadhātupariyāpannadhammā ca kāmabhavasaṅkhāte [Pg.62] kāme ogāḷhā hutvā caranti, nāññatthāti etthāvacarāti vuttanti. Visesatthinā viseso anupayujjatīti imamatthaṃ dassento āha ‘‘lokassa vasena pariyāpannanicchayato’’ti. Tena lokiyadhammesu pariyāpanna-saddassa niruḷhataṃ dasseti bhagavato taduccāraṇānantaraṃ vineyyānaṃ tadatthapaṭipattito. Paricchedakāpekkhā paricchinnatāti ‘‘paricchedakārikāya taṇhāyā’’ti vuttaṃ. Sā hi dhammānaṃ kāmāvacarādibhāvaṃ paricchindati. Pari-saddo cettha ‘‘upādinnā’’tiādīsu upa-saddo viya sasādhanaṃ kiriyaṃ dīpetīti ayamattho vuttoti daṭṭhabbaṃ.

දැන් ඉහත කී අර්ථය පාඨයක් මගින් තහවුරු කරමින් “නික්ඛේප කාණ්ඩයෙහිද” යනාදිය පැවසීය. එහි කාම තණ්හාවට අරමුණු වන බැවින් කාම ධාතුවට අයත් ධර්මයන්, කාම භවය යනුවෙන් හැඳින්වෙන කාමයෙහි ගිලී පවතින බැවින් මිස අන් තැනක නොවන බැවින්, මෙහි ‘අවචර’ යැයි පවසන ලදී. විශේෂය සොයන්නාට විශේෂයක් අවශ්‍ය නොවන බව පෙන්වමින් “ලෝකය අනුව අයත් බව (පරියාපන්න) තීරණය වන බැවින්” යැයි පැවසීය. එයින් ලෞකික ධර්මයන්හි ‘පරියාපන්න’ යන වචනයේ රූඪි අර්ථය පෙන්වා දෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය වදාළ සැනින් විනෙය ජනයා එහි අර්ථය වටහා ගත්හ. සීමා කරන්නා අනුව සීමා වන බව “සීමා කරන්නා වූ තණ්හාව නිසා” යැයි පැවසීය. එම තණ්හාව ධර්මයන්ගේ කාමාවචර ආදී භාවය සීමා කරයි. මෙහි ‘පරි’ ශබ්දය ‘උපාදින්න’ යනාදියේ ‘උප’ ශබ්දය මෙන් ක්‍රියාවක් ප්‍රකාශ කරන බව මේ අර්ථයෙන් දැක්විය යුතුය.

Niyyānakaraṇasīlā niyyānikā yathā ‘‘apūpabhakkhanasīlo āpūpiko’’ti, niyyānasīlā eva vā. Rāgadosamohāva gahitāti ñāyati, itarathā pahānekaṭṭhatāvacanaṃ nippayojanaṃ siyā. ‘‘Raṇohatā na jotanti, candasūriyā satārakā’’tiādīsu raṇa-saddassa reṇupariyāyatā daṭṭhabbā. Sampahārapariyāyattā yuddha-saddassa sampahāro ca paharitabbādhāroti akusalasenāva ‘‘saraṇā’’ti vuttā. Dukkhādīnanti phalabhūtānaṃ dukkhavighātaupāyāsapariḷāhānaṃ sabhāgabhūtāya ca micchāpaṭipadāya. Tannibbattakasabhāvānaṃ akusalānanti etena sabbesampi akusalānaṃ saraṇataṃ dasseti.

‘නිය්‍යානික’ යනු නික්ම යෑම ස්වභාව කොට ඇත්තේය. “කැවුම් කෑම ස්වභාව කොට ඇත්තා ආපූපික වන්නාක්” මෙනි. නැතහොත් නික්ම යෑමේ ස්වභාවය ඇත්තේමය. රාග, දෝෂ, මෝහයන්ම ගෙන ඇති බව පෙනේ. එසේ නොවේ නම් ප්‍රහාණය කළ යුතු බව පැවසීම නිෂ්ඵල වනු ඇත. “කෙලෙස් රජසින් වැසුණු සඳ, හිරු හා තාරකාවෝ නොබබළති” යනාදියෙහි ‘රණ’ ශබ්දය රජස් යන අර්ථයෙහි පවතින බව දැක්විය යුතුය. යුද්ධය යනු පහර දීමයි. පහර දීම හා පහර දීමට පදනම වන බැවින් අකුසල සේනාවම ‘සරණ’ ලෙස පවසන ලදී. දුක්ඛාදීන්ගේ ප්‍රතිඵලයන්ට හා ඒවාට සමාන වූ මිච්ඡා පටිපදාවටද මෙය අදාළය. ඒවා උපදවන ස්වභාවය ඇති අකුසලයන් පිළිබඳව පවසන බැවින්, සියලු අකුසලයන්ගේ සරණ (කෙලෙස් සහිත) බව මෙයින් පෙන්වයි.

Abhidhammadukamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

අභිධර්ම දුක මාතිකා පද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Suttantikadukamātikāpadavaṇṇanā

සුත්තන්තික දුක මාතිකා පද වර්ණනාව.

101-108. Vijjāsabhāgatāya, na saṅkappādayo viya vijjāya upakārakabhāvato. ‘‘Abhejjaṃ…pe… ruhatī’’ti ubhayampi anavasesappahānameva sandhāya vuttaṃ. Kiñcāpi hi heṭṭhimamaggehipi pahīyamānā kilesā tena tena odhinā anavasesameva pahīyanti, ye pana avasiṭṭhā bhinditabbā, te lobhādikilesabhāvasāmaññato puna viruḷhā viya honti. Arahattamagge pana uppanne na evaṃ avasiṭṭhābhāvato. Tadupacārena nissayavohārena. Kusalehi tāpetabbāti vā tapaniyā, tadaṅgādivasena bādhitabbā pahātabbāti attho. Samānatthāni adhivacanādīnaṃ saṅkhādibhāvato. ‘‘Sabbeva dhammā adhivacanapathā’’tiādinā adhivacanādīnaṃ visayabhāve na koci dhammo vajjito, vacanabhāvo eva ca [Pg.63] adhivacanādīnaṃ vakkhamānena nayena yujjatīti adhippāyenāha ‘‘sabbañca vacanaṃ adhivacanādibhāvaṃ bhajatī’’ti.

101-108. විද්‍යාවෙහි ස්වභාවය නිසාය, සංකල්ප ආදිය මෙන් විද්‍යාවට උපකාරක වන බැවින් නොවේ. “බිඳිය නොහැකි... පෙ... වැඩෙන්නේය” යන්නෙන් මේ දෙකම ඉතිරි රහිතව ප්‍රහාණය කිරීම අදහස් කරමින් පවසන ලදී. යටත් මාර්ගයන්ගෙන්ද කෙලෙස් ප්‍රහාණය වීමේදී ඒ ඒ සීමාවන් තුළ ඉතිරි රහිතව ප්‍රහාණය වුවද, බිඳිය යුතු යම් කෙලෙස් ඉතිරිව පවතී නම්, ඒවා ලෝභාදී කෙලෙස්වල පොදු බව නිසා නැවත හටගත්තාක් මෙන් වේ. එහෙත් අර්හත් මාර්ගය උපන් කල්හි එසේ ඉතිරි වීමක් නොමැත. ඒ උපචාර වශයෙන් වූ නිශ්‍රය ව්‍යවහාරයෙනි. කුසලයන් විසින් තැවිය යුතු බැවින් ‘තපනීයක’ නම් වේ. තදංගාදී වශයෙන් මැඩපැවැත්විය යුතු, ප්‍රහාණය කළ යුතු යන්න අර්ථයයි. ‘අධිවචන’ ආදිය නම් කිරීම් ආදී බව නිසා සමාන අර්ථ ඇත්තේය. “සියලු ධර්මයෝ අධිවචන පථයෝමය” යනාදියෙන් අධිවචනාදීන්ට විෂය වීමේදී කිසිදු ධර්මයක් බැහැර කර නැත. වචන බවම අධිවචනාදීන් සමඟ පවසන ක්‍රමයට ගැලපේ යන අදහසින් “සියලු වචන අධිවචනාදී ස්වභාවයට පත්වේ” යැයි පවසන ලදී.

109-118. Aññaṃ anapekkhitvā sayameva attano nāmakaraṇasabhāvo nāmakaraṇaṭṭhoti, tena arūpadhammānaṃ viya opapātikanāmatāya pathavīādīnampi nāmabhāvo siyāti āsaṅkāya nivattanatthaṃ ‘‘nāmantarānāpajjanato’’ti āha. Na hi vinā pathavīādināmenapi rūpadhammā viya kesādināmehi vinā vedanādināmehi aññena nāmena arūpadhammā piṇḍākārato voharīyantīti. Yaṃ pana parassa nāmaṃ karoti, tassa aññāpekkhaṃ nāmakaraṇanti nāmakaraṇasabhāvatā natthīti sāmaññanāmādikaraṇānaṃ nāmabhāvo nāpajjati. Yassa caññehi nāmaṃ karīyati, tassa nāmakaraṇasabhāvatāya abhāvoyevāti natthi nāmabhāvo. Ye pana anāpannanāmantarā sabhāvasiddhanāmā ca, te vedanādayova nāmaṃ nāmāti dassento ‘‘attanāvā’’tiādimāha. Phassādīnaṃ ārammaṇābhimukhatā taṃ aggahetvā appavattiyevāti dassetuṃ ‘‘avinābhāvato’’ti vuttaṃ. Adhivacanasamphasso manosamphasso, so nāmamantarena gahetuṃ asakkuṇeyyatāya pākaṭoti nidassanabhāvena vutto. Ruppanasabhāvenāti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Pakāsakapakāsitabbabhāvenapi hi vināpi nāmena rūpadhammā pākaṭā hontīti. Atha vā pakāsakapakāsitabbabhāvo visayivisayabhāvo cakkhurūpādīnaṃ sabhāvo, so ruppanasabhāve sāmaññe antogadhoti daṭṭhabbaṃ.

109-118. අන්‍ය වූවක් අපේක්ෂා නොකොට තමාව ම නාමකරණය කිරීමේ ස්වභාවය ‘නාමකරණ’ අර්ථයයි. එබැවින් අරූප ධර්මයන් මෙන් ඕපපාතික නාමයක් වීම නිසා පඨවි ආදීන්ට ද නාම භාවය ඇති විය හැකිය යන සැකය දුරු කිරීම පිණිස ‘නාමාන්තරානාපජ්ජනතෝ’ (වෙනත් නාමයකට පත් නොවීමෙන්) යැයි පවසන ලදී. පඨවි ආදී නාමයන් නොමැතිව රූප ධර්මයන් හඳුනාගත නොහැකි සේම, කෙස් ආදී නාමයන්ගෙන් තොරව වේදනාදී නාමයන්ගෙන් හෝ වෙනත් නාමයකින් අරූප ධර්මයන් සමූහ වශයෙන් ව්‍යවහාර කරනු නොලැබේ. යම් හෙයකින් අන්‍යයෙකුට නාමයක් තබයි ද, එය අන්‍යයන් අපේක්ෂා කරන නාමකරණයක් බැවින් එහි නාමකරණ ස්වභාවයක් නොමැත. එබැවින් සාමාන්‍ය නාම තැබීම්වලට (අරූප ධර්මයන්ගේ මෙන්) නාම භාවයක් හිමි නොවේ. යම් නාමයක් අන්‍යයන් විසින් තබනු ලැබේද, එහි නාමකරණ ස්වභාවය නොමැති බැවින් නාම භාවයක් ද නැත. යම් ධර්ම කෙනෙක් වෙනත් නාමයකට පත් නොවේද, ස්වභාවයෙන්ම නාමය සිද්ධ වී තිබේද, එම වේදනාදීන්ම නාමය ‘නාම’ නම් වන බව දක්වමින් ‘අත්තනාවා’ (තමා විසින්ම) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. ඵස්සාදීන්ගේ ආරම්මණාභිමුඛ භාවය (අරමුණට යොමු වීම) එය ග්‍රහණය නොකොට පවතින්නේම නැති බව දැක්වීමට ‘අවිනාභාවතෝ’ (වෙන් කළ නොහැකි බැවින්) යැයි කියන ලදී. අධිවචන සම්ඵස්සය යනු මනෝ සම්ඵස්සයයි. එය නාමය හැර වෙනත් ලෙසකින් ග්‍රහණය කර ගැනීමට නොහැකි බැවින් ප්‍රකට බව දැක්වීම සඳහා නිදර්ශනයක් ලෙස දක්වන ලදී. ‘රුප්පන ස්වභාවයෙන්’ යුක්ත වීම යන්න නිදර්ශනයක් ලෙසම දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, ප්‍රකාශක සහ ප්‍රකාශිත ස්වභාවයෙන් තොරව නාමයක් නොමැති වුව ද රූප ධර්මයන් ප්‍රකට වන බැවිනි. එසේත් නැතිනම් ප්‍රකාශක-ප්‍රකාශිත ස්වභාවය යනු චක්ඛු-රූප ආදීන්ගේ විෂයී-විෂය ස්වභාවයයි. එය සාමාන්‍ය රුප්පන ස්වභාවය තුළ අන්තර්ගත වන බව දත යුතුය.

119-123. Ito pubbe parikammantiādinā samāpattivuṭṭhānakusalatā viya samāpattikusalatāpi jhānalābhīnaṃyeva hotīti vuttaṃ viya dissati. ‘‘Itaresampi anussavavasena samāpattīnaṃ appanāparicchedapaññā labbhatī’’ti vadanti. ‘‘Evaṃ sīlavisodhanādinā samāpattiṃ appetīti jānanakapaññā saha parikammena appanāparicchedajānanakapaññā’’ti keci. Vuṭṭhāne kusalabhāvo vuṭṭhānavasitā. Pubbeti samāpajjanato pubbe.

119-123. මීට පෙර ‘පරිකම්ම’ (පූර්ව කර්මය) යනාදියෙන් සමාපත්තිවලින් නැගී සිටීමේ කුසලතාව සේම සමාපත්ති කුසලතාව ද ධ්‍යාන ලාභීන්ට ම හිමි වන්නක් ලෙස දක්වා ඇති බව පෙනේ. ‘අන්‍යයන්ට ද අනුශ්‍රව වශයෙන් සමාපත්ති පිළිබඳ අර්පණා පරිච්ඡේද ප්‍රඥාව ලැබෙන්නේය’ යැයි පවසති. ‘මෙසේ ශීල විශෝධනය ආදියෙන් සමාපත්තියට පැමිණෙන්නේය’ යන දැනගැනීමේ ප්‍රඥාව පරිකර්ම ප්‍රඥාව සමඟ අර්පණා පරිච්ඡේදය දැනගන්නා ප්‍රඥාව බව සමහරු කියති. නැගී සිටීමේ (වුට්ඨාන) කුසල භාවය යනු වුට්ඨාන වසී භාවයයි. ‘පුබ්බේ’ (පෙර) යනු සමාපත්තියට පත්වීමට පෙර අවස්ථාවයි.

124-134. Sobhane rato surato, tassa bhāvo soraccanti āha ‘‘sobhanakammaratatā’’ti. Suṭṭhu vā orato virato sorato[Pg.64], tassa bhāvo soraccanti. Ayaṃ panattho aṭṭhakathāyaṃ vutto eva. Appaṭisaṅkhānaṃ moho. Kusalabhāvanā bodhipakkhiyadhammānaṃ vaḍḍhanā. Saññāṇaṃ upalakkhaṇaṃ. Saviggahaṃ sabimbakaṃ. Upalakkhetabbākāraṃ dhammajātaṃ, ārammaṇaṃ vā. Avikkhepoti cittavikkhepapaṭipakkho. Ujuvipaccanīkatāya hi pahānavuṭṭhānena ca avikkhepo vikkhepaṃ paṭikkhipati, pavattituṃ na detīti.

124-134. යහපත් (සෝභන) ක්‍රියාවන්හි ඇලුනු තැනැත්තා ‘සුරත’ නම් වේ, ඔහුගේ ස්වභාවය ‘සෝරච්ච’ යැයි පවසමින් ‘සෝභනකම්මරතතා’ (යහපත් ක්‍රියාවල ඇලුනු බව) යැයි කීහ. එසේත් නැතිනම් මැනවින් (පව්වලින්) වැළකුණු බැවින් ‘සුරත’ නම් වේ, ඔහුගේ ස්වභාවය ‘සෝරච්ච’ නම් වේ. මේ අර්ථය අටුවාවෙහි ද දක්වන ලදී. ‘අප්පටිසංඛාන’ (නුවණින් නොවිමසීම) යනු මෝහයයි. කුසල භාවනාව යනු බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් වැඩීමයි. සංඥාණය යනු විශේෂයෙන් හඳුනා ගැනීමයි. සවිග්ගහ යනු රූප සහිත වූවකි. උපලක්ඛේතබ්බ යනු හඳුනාගත යුතු ස්වභාවය ඇති ධර්මය හෝ අරමුණයි. අවික්ඛේපය යනු චිත්ත වික්ෂේපයට ප්‍රතිපක්ෂ වූවකි. සෘජුව ම විරුද්ධ වීමෙන් ද, ප්‍රහාණයෙන් හා නැගී සිටීමෙන් ද අවික්ඛේපය විසින් වික්ෂේපය ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලබයි, එය පැවතීමට ඉඩ නොදෙයි.

135-142. Kāraṇasīlaṃ lokiyaṃ. Phalasīlaṃ lokuttaraṃ tena sijjhatīti katvā, lokiyassapi vā sīlassa kāraṇaphalabhāvo pubbāparabhāvena daṭṭhabbo. Sampannasamudāyassa paripuṇṇasamūhassa. Akusalā sīlā akusalā samācārā. Sīlasampadā sīlasampatti sīlaguṇāti attho. Sahottappaṃ ñāṇanti ottappassa ñāṇappadhānataṃ āha, na pana ñāṇassa ottappasahitatāmattaṃ. Na hi ottapparahitaṃ ñāṇaṃ atthīti. Adhimuttatā abhirativasena nirāsaṅkāpavatti. Nissaṭatā visaṃyuttatā. Ettha ca adhimuttatānissaṭatāvacanehi tadubhayapariyāyā dve vimuttiyo ekasesanayena idha ‘‘vimuttī’’ti vuttāti dasseti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘cittassa ca adhimutti nibbānañcā’’ti. Uppajjati etenāti uppādo, na uppādoti anuppādo, tabbhūte anuppādapariyosāne vimokkhante anuppādassa ariyamaggassa kilesānaṃ vā anuppajjanassa pariyosāneti ṭhānaphalehi ariyaphalameva upalakkhīyatīti daṭṭhabbaṃ.

135-142. හේතු ශීලය ලෞකිකය. ඵල ශීලය ලෝකෝත්තරය, එයින් (මාර්ගයෙන්) සිද්ධ වන බැවිනි. එසේත් නැතිනම් ලෞකික ශීලයෙහි ද හේතු-ඵල ස්වභාවය පූර්වාපර වශයෙන් දත යුතුය. සම්පන්න සමුදාය යනු පිරිපුන් සමූහයායි. අකුසල ශීලය යනු අකුසල සමාචාරයන්ය. ශීල සම්පදා යනු ශීල සම්පත්තිය හෙවත් ශීල ගුණයන්ය. ‘සහොත්තප්පං ඤාණං’ (ඔත්තප්පය සහිත ප්‍රඥාව) යන්නෙන් ඔත්තප්පයෙහි ඇති ප්‍රඥාවේ ප්‍රධානත්වය කියන ලදී, ප්‍රඥාවෙහි ඔත්තප්පය සහිත බව පමණක් නොවේ. මක්නිසාද යත් ඔත්තප්පයෙන් තොර ප්‍රඥාවක් නොමැති බැවිනි. අධිමුත්තතාව යනු දැඩි ඇල්ම (අභිරතිය) නිසා සැකයකින් තොරව පැවතීමයි. නිස්සටතාව යනු (කෙලෙසුන්ගෙන්) වෙන් වූ බවයි. මෙහි අධිමුත්තතා සහ නිස්සටතා යන වචන දෙකෙන් එම දෙවැදෑරුම් පර්යායයෙන් යුත් විමුක්තීන් දෙකක් ගැන කියැවෙන අතර, ‘විමුත්ති’ යන ඒකශේෂ ක්‍රමයෙන් මෙහි දක්වා ඇති බව හඟවයි. එසේම ‘සිතේ අධිමුක්තිය සහ නිර්වාණය’ යැයි ද පවසා ඇත. මෙයින් උපදින බැවින් ‘උප්පාද’ නම් වේ, නූපදින බැවින් ‘අනුප්පාද’ නම් වේ. අනුප්පාදය කෙළවර කොට ඇති විමෝක්ෂයෙහි දී, අනුප්පාදය නම් වූ ආර්ය මාර්ගය හෝ කෙලෙසුන්ගේ නූපදින බව කෙළවර වීම නිසා ඇති වන ස්ථානය සහ ඵලය වශයෙන් ආර්ය ඵලයම මෙයින් හඳුන්වන බව දත යුතුය.

Mātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

මාතිකා පද වර්ණනාව නිමවන ලදී.

Kāmāvacarakusalapadabhājanīyavaṇṇanā

කාමාවචර කුසල පද භාජනීය වර්ණනාව (කාමාවචර කුසල් පද බෙදා දැක්වීමේ විස්තරය).

1. Appetunti nigametuṃ. ‘‘Padabhājanīyaṃ na vutta’’nti padabhājanīyāvacanena appanāvarodhaṃ sādhetvā padabhājanīyāvacanassa kāraṇaṃ vadanto ‘‘sarūpenā’’tiādimāha. Tattha ‘‘phasso hotī’’tiādīsu hoti-saddo atthi-saddena anānatthoti adhippāyena vuttaṃ ‘‘dutiyena hoti-saddenā’’ti. Pubbe aṭṭhakathādhippāyena vatvā yathāvuttassa pāḷippadesassa appanāvarodho samatthitoti attano adhippāyaṃ dassento ‘‘saṅkhepenā’’tiādimāha.

1. ‘අප්පේතුං’ යනු නිගමනය කිරීමටයි. ‘පදභාජනීයය කියනු නොලැබේ’ යන වචනයෙන් අර්පණාවට ඇතුළත් වීම තහවුරු කොට, පදභාජනීයය ප්‍රකාශ නොකිරීමට හේතුව දක්වමින් ‘සරූපේන’ (තමන්ගේම රූපයෙන්) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. එහි ‘ඵස්සෝ හෝති’ (ස්පර්ශය වෙයි) යනාදී තැන්වල ‘හෝති’ ශබ්දය ‘අත්ථි’ (තිබේ) යන ශබ්දය සමඟ සමාන අර්ථ ඇති බැවින් ‘දෙවන හෝති ශබ්දයෙන්’ යැයි පවසන ලදී. මීට පෙර අටුවා අදහසින් පවසා, පසුව දක්වන ලද පාළි ප්‍රදේශයේ අර්පණාවට ඇතුළත් වීම තහවුරු කරමින් තම අදහස දැක්වීමට ‘සංඛේපේන’ (සංක්ෂේපයෙන්) යනාදිය පවසන ලදී.

Ñātuṃ [Pg.65] icchitoti lakkhaṇassa pucchāvisayataṃ dassetuṃ vuttaṃ. Yena kenacīti dassanādivisesayuttena, itarena vā. Avatthāviseso hi ñāṇassa dassanatulanatīraṇāni. ‘‘Adiṭṭhata’’ntiādīsu āhāti yojetabbaṃ, sabbattha ca lakkhaṇassāti. Tañhettha adhikatanti. Adiṭṭhaṃ jotīyati etāyāti etena diṭṭhaṃ saṃsandati etāyāti diṭṭhasaṃsandanā. Vimatiṃ chindati etāyāti vimaticchedanāti etāsampi saddattho nayato dassito, atthato pana sabbāpi tathāpavattaṃ vacanaṃ, taduppādako vā cittuppādoti veditabbaṃ.

දැනගැනීමට කැමති වූවක් යන අර්ථයෙන් ලක්ෂණය ප්‍රශ්නයට විෂය වන බව දක්වන ලදී. ‘යම් කිසිවෙකු විසින්’ යනු දැකීම ආදී විශේෂිත ක්‍රියාවන්ගෙන් යුක්තව හෝ අන්‍ය ආකාරයකින් හෝ යන්නයි. ප්‍රඥාවෙහි දැකීම, තුලනය කිරීම (කිරා බැලීම) සහ තීරණය කිරීම යනු අවස්ථා විශේෂයන්ය. ‘අදිට්ඨතං’ (නොදක්නා ලද්ද) යනාදී තැන්වල ‘ආහ’ (කීවේය) යන්න සම්බන්ධ කළ යුතුය, සෑම තැනකම එය ලක්ෂණයට අදාළ වේ. මක්නිසාද යත් මෙහි එය අධිකාරිව (ප්‍රධාන කොට) පවතින බැවිනි. නොදුටු දෙය මෙයින් ප්‍රකට කරනු ලබන බැවින් ද, මෙයින් දුටු දෙය සසඳා බලන බැවින් ද ‘දිට්ඨසංසන්දනා’ (දුටු දෙය සැසඳීම) නම් වේ. සැකය දුරු කරන බැවින් ‘විමතිච්ඡේදන’ (සැක සිඳීම) නම් වේ. මේවායේ ශබ්ද අර්ථ ක්‍රමානුකූලව දක්වන ලදී, සැබෑ අර්ථය වශයෙන් ගත්කල ඒ සියල්ලම එසේ පවතින වචනයක් හෝ එය උපදවන චිත්තෝත්පාදය බව දත යුතුය.

Aññamaññato pabhijjatīti pabhedo, viseso, tena pabhedena. Dhammānaṃ desananti kiñcāpi samayabhūmijātiārammaṇasabhāvādivasena anavasesappabhedapariggahato niddesadesanāva vattuṃ yuttā, tathāpi kusalādimātikāpadasaṅgahitavisesoyeva idha pabhedoti adhippetoti vuttaṃ ‘‘pabheda…pe… desanaṃ āhā’’ti. Tenevāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kusala…pe… dīpetvāti phasso hoti…pe… avikkhepo hotī’’ti (dha. sa. aṭṭha. dhammuddesavāra phassapañcamakarāsivaṇṇanā). ‘‘Phasso phusanā’’tiādinā ca pabhedavantova sātisayaṃ niddiṭṭhā, na pana mātikāyaṃ vuttappabhedoti pabhedavantadassanaṃ niddeso. Idaṃ vuttaṃ hotītiādinā ‘‘pabhede…pe… dassanattha’’nti imassa vākyassa piṇḍatthamāha. Yadi dhammā eva pucchitabbā vissajjetabbā ca, kasmā kusalāti pabhedavacananti āha ‘‘te panā’’tiādi. Na hi pabhedehi vinā pabhedavanto atthīti. ‘‘Ime dhammā kusalā’’ti etena ‘‘phasso hotī’’ti, ‘‘phasso phusanā’’ti ca ādinā uddiṭṭhaniddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ kusalabhāvo vissajjito hotīti iminā adhippāyena ‘‘ime dhammā kusalāti vissajjanepī’’ti āha. Imasmiñhīti hi-saddo kāraṇattho. Tena yasmā dhammāva desetabbā, te ca kusalā…pe… bhedā desetabbā, tasmāti evaṃ vā yojanā. Dhammānamevāti avadhāraṇaphalaṃ dasseti ‘‘avohāradesanāto’’ti. Atthānañcāti ca-saddena ‘‘phasso phusanā’’ti evamādisabhāvaniruttiṃ yathāvuttadhammādiñāṇañca saṅgaṇhāti. ‘‘Iti evaṃ ayaṃ pavattetabbo nivattetabbo cā’’ti tathā tathā vidhetabbabhāvo itikattabbatā, tāya yutto iti…pe… yutto[Pg.66], tassa vidhetabbassāti attho, visesanattā pabhedassāti adhippāyo.

ප්‍රභේදය යනු එකිනෙකින් වෙන් වීම හෙවත් විශේෂයයි, ඒ ප්‍රභේදය මගිනි. ධර්ම දේශනාව යනු සමය, භූමි, ජාති, ආරම්මණ, ස්වභාව ආදී වශයෙන් සියලු ප්‍රභේදයන් ඇතුළත් වන පරිදි කරන නිර්දේශ දේශනාව ලෙස පැවසීම උචිත වුවත්, මෙහිදී 'ප්‍රභේද' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කුසල් ආදී මාතෘකා පදයන්ගෙන් සංග්‍රහ වූ විශේෂයම බව 'ප්‍රභේද...පෙ... දේශනය පැවසීය' යන්නෙන් දක්වන ලදී. එබැවිනුයි අටුවාවෙහි 'කුසල...පෙ... පැහැදිලි කරමින් එසේ පස්සය (ස්පර්ශය) වෙයි...පෙ... අවික්ඛේපය වෙයි' යනුවෙන් දක්වන ලද්දේ. 'පස්සෝ ඵුසනා' (ස්පර්ශය යනු ස්පර්ශ කිරීමයි) ආදී වශයෙන් ප්‍රභේද සහිත වූවන්ම සතිශය ලෙස දක්වන ලදී. එහෙත් මාතෘකාවෙහි සඳහන් ප්‍රභේදය නොවන බැවින් ප්‍රභේද සහිත වූවන් දැක්වීම නිර්දේශයයි. 'මෙය පවසන ලද්දේ වෙයි' යනාදී වශයෙන් 'ප්‍රභේදයන්...පෙ... දැක්වීම පිණිස' යන මේ වාක්‍යයෙහි පිණ්ඩය (සාරාංශය) පවසන ලදී. ඉදින් ධර්මයන්ම විමසිය යුතු හා විසඳිය යුතු නම්, 'කුසලා' යන ප්‍රභේද වචනය කුමක් සඳහා දැයි 'තේ පනා' (එම ධර්මයන් වනාහි) යනාදියෙන් පැවසීය. ප්‍රභේදයන්ගෙන් තොරව ප්‍රභේද සහිත වූවන් නොමැති බැවිනි. 'මෙම ධර්මයන් කුසල්ය' යන්නෙන් 'පස්සෝ හෝති' සහ 'පස්සෝ ඵුසනා' යනාදියෙන් උද්දේශ හා නිර්දේශ කරන ලද ධර්මයන්ගේ කුසල භාවය විසඳන ලද්දේ වෙයි යන අදහසින් 'මෙම ධර්මයන් කුසල් යැයි විසඳීමේදීත්' යනුවෙන් පැවසීය. 'ඉමස්මිං හි' යන්නෙහි 'හි' ශබ්දය හේතු අර්ථයෙහි වැටේ. එබැවින් යම් හෙයකින් ධර්මයන්ම දේශනා කළ යුතුද, ඒවා කුසල් ආදී...පෙ... ප්‍රභේද වශයෙන් දේශනා කළ යුතුද, එබැවින් යන්න මෙහි යෝජනාවයි. 'ධර්මයන්ගේම' යන්නෙන් අවධාරණය කිරීමේ ඵලය 'අවෝහාර දේශනාවෙන්' (සම්මුති ව්‍යවහාරයෙන් තොර දේශනාවෙන්) යන්නෙන් දක්වයි. 'අත්ථානඤ්ච' (අර්ථයන්ද) යන 'ච' ශබ්දයෙන් 'පස්සෝ ඵුසනා' යනාදී ස්වභාව නිරුක්තිය හා ඉහත දැක්වූ ධර්මතා පිළිබඳ ඥානයද සංග්‍රහ කරයි. 'මෙසේ මෙය පවත්වා ගත යුතුයි, මෙය නතර කළ යුතුයි' යනුවෙන් ඒ ඒ අයුරින් විධිමත් කළ යුතු බව 'ඉතිකත්තබ්බතා' (මෙසේ කටයුතු බව) නම් වේ. එයින් යුක්ත වූ...පෙ... යුක්ත වූ, ඒ විධිමත් කළ යුතු දෙයෙහි අර්ථයයි, ප්‍රභේදය විශේෂණය කරන බැවින් යනු අදහසයි.

Itikattabbatāyuttassa visesitabbattā uddeso dhammappadhāno, tasmā tattha dhammassa visesitabbattā ‘‘kusalā dhammā’’ti ayaṃ padānukkamo kato. Pucchā saṃsayitappadhānā anicchitanicchayanāya pavattetabbattā. Tena sabbadhammesu samugghāṭitavicikicchānusayānampi pucchā desetabbapuggalagatasaṃsayāpattiṃ attani āropetvā saṃsayāpannehi viya pavattīyatīti dasseti. Kāmāvacarādibhedo viya kusalādibhāvena kusalādibhedo dhammabhāvena niyatoti dhammāti vutte nicchayābhāvato ‘‘kusalā nu kho akusalā nu kho’’tiādinā saṃsayo hotīti āha ‘‘kusalādibhedo pana saṃsayito’’ti. Dhammabhāvo pana kusalādīsu ekantikattā nicchitoyevāti vuttaṃ ‘‘na ca dhammabhāvo saṃsayito’’ti. Tena saṃsayito nicchetabbabhāvena padhāno ettha kusalabhāvo, na tathā dhammabhāvoti dhammā kusalāti vuttanti dasseti.

මෙසේ කටයුතු බවින් යුක්ත වූවක් විශේෂණය කළ යුතු බැවින් උද්දේශය (මාතෘකාව) ධර්මය ප්‍රධාන කොට පවතී. එබැවින් එහි ධර්මය විශේෂණය විය යුතු බැවින් 'කුසලා ධම්මා' යන පද අනුපිළිවෙළ කරන ලදී. පෘච්ඡාව (ප්‍රශ්නය) සැකය ප්‍රධාන කොට පවතින්නේ නොදන්නා දෙයක් නිශ්චය කර ගැනීම සඳහා පවත්වනු ලබන බැවිනි. එබැවින් සියලු ධර්මයන් විෂයෙහි විචිකිච්ඡා අනුසය පවා ප්‍රහීණ කළ උතුමන්ගේ පවා ප්‍රශ්න කිරීම්, දේශනා කළ යුතු පුද්ගලයා තුළ ඇති සැකය තමන් වෙත ආරෝපණය කරගෙන සැක සහිත වූවන් මෙන් පවත්වනු ලබන බව දක්වයි. කාමාවචර ආදී ප්‍රභේදයන් මෙන් කුසල් ආදී භාවයෙන් කුසලාදී ප්‍රභේදය ධර්ම ස්වභාවයෙන් නියත බැවින් 'ධර්ම' යැයි පැවසූ විට නිශ්චිත බවක් නැති බැවින් 'කුසල් ද? අකුසල් ද?' යනාදී වශයෙන් සැකය උපදින බව 'කුසලාදී ප්‍රභේදය සැක සහිතයි' යනුවෙන් පැවසීය. ධර්ම ස්වභාවය කුසල් ආදියෙහි ඒකාන්තයෙන් පවතින බැවින් එය නිශ්චිතය. එබැවින් 'ධර්ම ස්වභාවය සැක සහිත නොවේ' යැයි පවසන ලදී. එම නිසා සැක සහිත වූ බැවින් නිශ්චය කළ යුතු බැවින් මෙහි කුසල භාවය ප්‍රධාන වේ, ධර්ම භාවය එසේ නොවේ. එබැවින් 'ධර්ම කුසල්ය' (ධම්මා කුසලා) යනුවෙන් නොකියා 'කුසලා ධම්මා' යනුවෙන් පවසන ලද බව දක්වයි.

Cittuppādasamayeti cittassa uppajjanasamaye. ‘‘Atha vijjamāne’’ti ettha atha-saddassa atthamāha ‘‘pacchā’’ti. Bhojanagamanādīhi samayekadesanānattaṃ dassetvā avasesanānattaṃ dassetuṃ ‘‘samavāyādī’’ti vuttaṃ. Visesitāti etena ‘‘niyamitā’’ti padassa atthaṃ vivarati, tasmā yathāvuttacittavisesitabbato samayatoti attho. Yathādhippetānanti kāmāvacarādivisesayuttānaṃ. ‘‘Tasmiṃ samaye’’ti cittuppattiyā visesitabbopi samayo yena cittena uppajjamānena visesīyati, tasseva cittassa ‘‘yasmiṃ samaye’’ti ettha sayaṃ visesanabhāvaṃ āpajjati. Tathā ‘‘tasmiṃ samaye’’ti ettha visesanabhūtaṃ cittaṃ attanā visesitabbasamayassa upakāratthaṃ ‘‘yasmiṃ samaye…pe… citta’’nti visesitabbabhāvaṃ āpajjati. Upakāroti ca aññamaññaṃ avacchedakāvacchinditabbabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Purimadhammānaṃ bhaṅgasamakālaṃ, bhaṅgānantarameva vā pacchimadhammānaṃ uppatti purimapacchimānaṃ nirantaratā kenaci anantaritatā. Yāya bhāvapakkhassa balavabhāvena paṭicchādito viya hutvā abhāvapakkho na paññāyatīti tadevetanti gahaṇavasena pacurajano vipariyesito, soyamattho [Pg.67] alātacakkena supākaṭo hoti. Tenevāha ‘‘ekībhūtānamivā’’ti. Ekasamūhavasena ekībhūtānamiva pavatti samūhaghanatā, dubbiññeyyakiccabhedavasena ekībhūtānamiva pavatti kiccaghanatāti yojanā. Ettha ca paccayapaccayuppannabhāvena pavattamānānaṃ anekesaṃ dhammānaṃ kālasabhāvabyāpārārammaṇehi dubbiññeyyabhedatāya ekībhūtānamiva gahetabbatā yathākkamaṃ santatighanatādayoti daṭṭhabbaṃ.

චිත්තොප්පාද සමයෙහි යනු සිත උපදින කාලයෙහි ය. 'අථ විජ්ජමානේ' යන්නෙහි 'අථ' ශබ්දයේ අර්ථය 'පසුව' යන්නයි. ආහාර ගැනීම, ගමන් කිරීම ආදියෙන් කාලයෙහි එක් කොටසක වෙනස පෙන්වා ඉතිරි වෙනස්කම් පෙන්වීමට 'සමවායාදී' (සමවාය ආදී) යනුවෙන් පවසන ලදී. 'විශේෂිත' යන්නෙන් 'නියමිත' යන පදයෙහි අර්ථය විවෘත කරයි, එබැවින් ඉහත දැක්වූ චිත්තයෙන් විශේෂණය විය යුතු බැවින් කාලය අනුව යනු අර්ථයයි. 'යථාධිප්පේතානං' යනු කාමාවචර ආදී විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත වූවන්ගේ යන්නයි. 'තස්මිං සමයේ' යන්නෙන් චිත්තෝප්පාදයෙන් විශේෂණය විය යුතු කාලයද යම් සිතක් උපදින විට විශේෂණය වේද, ඒ සිතටම 'යස්මිං සමයේ' යන මෙහි තෙමේම විශේෂණ භාවයට පැමිණේ. එසේම 'තස්මිං සමයේ' මෙහි විශේෂණ වූ සිත තමන් විසින් විශේෂණය කළ යුතු කාලයට උපකාර පිණිස 'යස්මිං සමයේ...පෙ... චිත්තං' යනුවෙන් විශේෂණය විය යුතු බවට පැමිණේ. උපකාරය යනු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් වෙන් කර හඳුනාගැනීම හා වෙන් කර හඳුනාගත යුතු බව යැයි දත යුතුය. පෙර ධර්මයන්ගේ භංග කාලය සමඟම හෝ භංග වූ වහාම හෝ පසු ධර්මයන්ගේ ඉපදීම, පෙර පසු ධර්මයන්ගේ අතරක් නැති බවයි (නිරන්තරතාවයි). යම් භාව පක්ෂයක ප්‍රබල බව නිසා අභාව පක්ෂය වැසී ගියාක් මෙන් වී නොපෙනී යයිද, එයම වේයැයි ගැනීමෙන් පොදු ජනයා මුළාවට පත් වෙති. මෙම අර්ථය ගිනි පන්දමක් කරකවන විට පෙනෙන 'අලාත චක්‍රය' මගින් මනාව පැහැදිලි වේ. එබැවිනුයි 'එක් වූවාක් මෙන්' (ඒකීභූතානමිව) යැයි පවසන ලද්දේ. එක් සමූහයක් වශයෙන් එක් වූවාක් මෙන් පැවතීම සමූහ ඝනත්වයයි. දැන ගැනීමට අපහසු කෘත්‍ය (කාර්ය) ප්‍රභේදයන් නිසා එක් වූවාක් මෙන් පැවතීම කෘත්‍ය ඝනත්වයයි යනුවෙන් යෝජනා කළ යුතුය. මෙහිදී ප්‍රත්‍ය හා ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් ස්වභාවයෙන් පවතින අනේක වූ ධර්මයන්ගේ කාලය, ස්වභාවය, ක්‍රියාව හා ආරම්මණයන්ගෙන් බෙදා වෙන් කර හඳුනාගැනීමට අපහසු බැවින් එක් වූවාක් මෙන් ගැනීම පිළිවෙළින් සන්තති ඝනත්වය ආදිය ලෙස දත යුතුය.

Sahakārīkāraṇasannijjhaṃ sametīti samayo, samavetīti atthoti samaya-saddassa samavāyatthataṃ dassento ‘‘paccayasāmaggi’’nti āha. Sameti samāgacchati ettha maggabrahmacariyaṃ tadādhārapuggalehīti samayo, khaṇo. Samenti ettha, etena vā, samāgacchanti dhammā sahajātadhammehi uppādādīhi vāti samayo, kālo. Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ karaṇaṃ viya ca parikappanāmattasiddhena rūpena voharīyatīti. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo, samūho yathā ‘‘samudāyo’’ti. Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūho. Paccayantarasamāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, hetu yathā ‘‘samudayo’’ti. Sameti sambandho eti savisaye pavattati, sambandhā vā ayanti etenāti samayo, diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti. Samayanaṃ saṅgati samodhānanti samayo, paṭilābho. Samassa nirodhassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamo appavattīti samayo, pahānaṃ. Abhimukhabhāvena sammā etabbo abhisametabbo adhigantabboti aviparīto sabhāvo abhisamayo. Abhimukhabhāvena sammā vā eti gacchati bujjhatīti abhisamayo, avirādhetvā dhammānaṃ aviparītasabhāvāvabodho. Ettha ca upasaggānaṃ jotakamattattā tassa tassa atthassa vācako samaya-saddo evāti saupasaggopi vutto. Tānevāti pīḷanādīneva. Vipphārikatā seribhāvena kiriyāsu ussāhanaparinipphanno.

සහකාරී හේතූන්ගේ එක්වීම 'සමය' නම් වේ. එක්වීම යන අර්ථයෙන් 'සමය' ශබ්දයේ සමවාය අර්ථය දක්වමින් 'ප්‍රත්‍ය සාමග්‍රිය' (හේතු එකතුව) යැයි කියන ලදී. මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව එය දරන පුද්ගලයන් හා සමඟ මෙහිදී එක්වන බැවින් 'සමය' යනු 'ක්ෂණය' (අවස්ථාව) යි. මෙහිදී ධර්මයෝ සහජාත ධර්මයන් හා උත්පාදාදිය සමඟ එක්වන බැවින් හෝ මෙයින් එක්වන බැවින් 'සමය' යනු 'කාලය' යි. පරමාර්ථ වශයෙන් ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පමණක් වුවද, ප්‍රඥප්ති මාත්‍රයෙන් සිද්ධ වූ ස්වභාවයෙන් ධර්මයන්ගේ පැවැත්මට අධිකරණයක් (ස්ථානයක්) හෝ කරණයක් (හේතුවක්) මෙන් කාලය ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. කොටස්වල සමාන වූ හෝ එක්වූ පැවැත්ම 'සමය' හෙවත් 'සමූහය' (රාශිය) යි. එය 'සමුදාය' යන වචනය මෙනි. කොටස් එක්ව පැවතීමම සමූහයයි. අනෙකුත් ප්‍රත්‍යයන් එක්වූ කල මෙයින් ඵලය උපදින බැවින් හා පවතින බැවින් 'සමය' යනු 'හේතුව' යි. එය 'සමුදය' යන වචනය මෙනි. තම අරමුණෙහි පවතින බැවින් හෝ මෙයින් සත්ත්වයෝ බැඳෙන බැවින් 'සමය' යනු 'දෘෂ්ටිය' යි. දෘෂ්ටි සංයෝජනයෙන් සත්ත්වයෝ දැඩි ලෙස බැඳෙති. එක්වීම හෙවත් මුණගැසීම 'සමය' හෙවත් 'ප්‍රතිලාභය' (ලැබීම) යි. ශමනය වූ නිරෝධයට පැමිණීම හෝ මැනවින් බැහැර වීම 'සමය' හෙවත් 'ප්‍රහාණය' යි. අභිමුඛ වීමෙන් මැනවින් අවබෝධ කළ යුතු බැවින් අවිපරීත වූ ස්වභාවය 'අභිසමය' නම් වේ. මැනවින් අවබෝධ කරගන්නා බැවින් ධර්මයන්ගේ අවිපරීත ස්වභාවය අවබෝධ කරගැනීම 'අභිසමය' යි. මෙහිදී උපසර්ග පද අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට පමණක් උපකාරී වන බැවින් ඒ ඒ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන්නේ 'සමය' ශබ්දයම බව දක්වීමට උපසර්ග සහිතව ද කියන ලදී. 'ඒවාම' යනු පීළනාදියයි. විස්ඵාරික බව යනු ස්වාධීන ලෙස ක්‍රියාවන්හි උත්සාහයෙන් නිමවීමයි.

Kesucīti akusalavipākādīsu. Khaṇassa asambhavo tena vinābhāvoti āha ‘‘nanū’’tiādi. Dhammenevāti visesantararahitena. Taṃyeva hi avadhāraṇena nivattitaṃ visesaṃ dasseti ‘‘na tassa pavattitthā’’tiādinā. Yathā vā tathā vāti kālena loko pavattati nivattatīti vā kālo nāma bhāvo vattanalakkhaṇo bhāvānaṃ pavattiokāsadāyakoti [Pg.68] vā yena tena pakārena. Idha uttamahetuno sambhavo eva natthīti hetuhetusādhāraṇahetūyeva paṭisedheti. Tappaccayataṃ anekapaccayataṃ.

'සමහරක්හි' යනු අකුසල විපාකාදියෙහිය. ක්ෂණයක ඇති නොවීම එයින් තොර වීම බව 'නනු' (නොවේද) යනාදියෙන් කීහ. 'ධර්මයෙන්ම' යනු වෙනත් විශේෂයකින් තොරවය. 'එයම' යන අවධාරණයෙන් බැහැර කරන ලද විශේෂය 'එහි පැවැත්මක් නැත' යනාදියෙන් දක්වයි. 'යම් යම් ආකාරයකින්' යනු කාලය මගින් ලෝකය පවතී හෝ නවතී යන්නයි, නැතහොත් කාලය නම් වූ ස්වභාවය පැවැත්මේ ලක්ෂණය කොට ඇති ධර්මයන්ගේ පැවැත්මට අවකාශය ලබා දෙන්නේය යන කවර හෝ ආකාරයකින් යන්නයි. මෙහිදී උත්තම හේතුවක් (මැවුම්කරුවෙකු වැනි) ඇති විය නොහැකි බැවින් හේතු-හේතු සහ සාධාරණ හේතූන්ම ප්‍රතික්ෂේප කරයි. 'තත්ප්‍රත්‍යයතාව' යනු අනේක ප්‍රත්‍යයන් ඇති බවයි.

Pakatissaravādaggahaṇaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Pajāpatipurisakālavādādayopi ‘‘ekakāraṇavādo’’ti. Vā-saddena vā tesampi saṅgaho daṭṭhabbo. Avayava…pe… dāyo vutto avayavadhammena samudāyassa apadisitabbattā, yathā ‘‘samaṃ cuṇṇaṃ, alaṅkato devadatto’’ti ca. Anipphādanaṃ nipphādanābhāvo ahetubhāvo. Nipphādetuṃ asamatthassa pana paccayantarānaṃ sahassepi samāgate nattheva samatthatāti āha ‘‘nipphādanasamatthassā’’ti. Ettha ca sahakārīkāraṇāyattā phaluppādanā paccayadhammānaṃ aññamaññāpekkhāti vuttāti apekkhā viyāti apekkhā daṭṭhabbā.

ප්‍රකෘතිවාදය හා ඊශ්වරවාදය ගැනීම නිදර්ශනයක් ලෙස පමණක් සලකන්න. ප්‍රජාපති, පුරුෂ සහ කාලවාද ආදිය ද 'ඒකකාරණවාද' (එක් හේතුවක් පමණක් ඇතැයි යන වාද) වේ. 'වා' යන ශබ්දයෙන් ඒවායේ ද ඇතුළත් වීම දත යුතුය. කොටස් පිළිබඳ ධර්මතාවයෙන් සමූහය හැඳින්විය හැකි බැවින් 'සමුදාය' යන්න කියන ලදී. එය 'සමව ඇඹරූ කුඩු' හෝ 'සැරසුණු දේවදත්ත' යන්නාක් මෙනි. 'නිපදවා නොගැනීම' යනු නිපදවීමක් නොමැතිකම හෙවත් අහේතුක බවයි. නිපදවීමට අසමත් දෙයකට අනෙකුත් ප්‍රත්‍යයන් දහසක් එක් වුවද සමර්ථ බවක් නැති බැවින් 'නිපදවීමට සමර්ථ වූ' යැයි කියන ලදී. මෙහිදී සහකාරී හේතූන් මත ඵලයන් හටගැනීම සිදුවන බැවින් ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය අපේක්ෂාව 'අපේක්ෂාව මෙන්' යනුවෙන් දත යුතුය.

Nibyāpāresu abyāvaṭesu. Ekekasminti aṭṭhakathāyaṃ āmeḍitavacanassa luttaniddiṭṭhataṃ dasseti. Sati ca āmeḍite siddho bahubhāvoti. Andhasataṃ passatīti ca paccattavacanaṃ niddhāraṇe bhummavasena pariṇāmetvā ‘‘andhasate’’ti āha. Tathā ekekasminti iminā visuṃ asamatthatā jotitāti andhasataṃ passatīti samuditaṃ passatīti atthato ayamattho āpannoti āha ‘‘andhasataṃ sahitaṃ passatīti adhippāyo’’ti. Aññathāti yathārutavasena atthe gayhamāne. Yasmā asā…pe… siddho sivikubbahanādīsu, tasmā nāyamattho sādhetabbo. Idāni tassatthassa supākaṭabhāvena asādhetabbataṃ dassento ‘‘visu’’ntiādimāha.

'නිව්‍යාපාර වූ' යනු උත්සාහයෙන් තොර වූ යන්නයි. 'එකක' යන්නෙන් අටුවාවෙහි පුනරුක්ත වචනයක ලොප් වූ බව දක්වයි. පුනරුක්තියක් ඇති විට බහු වචනය සිද්ධ වේ. 'අන්ධයන් සියයක් දකිති' යන උක්ත විභක්තිය වෙන් කර දැක්වීමේදී සප්තමී විභක්තියට හරවා 'අන්ධයන් සියයක' යැයි කියන ලදී. එමෙන්ම 'එකක' යන්නෙන් වෙන් වෙන්ව ඇති අසමත් බව ප්‍රකාශ කරන බැවින්, අන්ධයන් සියයක් දකිනවා යන්නෙන් අර්ථවත් වන්නේ සාමූහිකව දකිනවා යන්න බව දක්වමින් 'අන්ධයන් සියයක් එක්ව දකිති යන්න මෙහි අදහසයි' යැයි කීහ. 'වෙනත් ආකාරයකින්' යනු ශබ්ද අර්ථය පරිදි අර්ථය ගන්නා විටයි. සිවිගෙය (දෝලාව) ඉසිලීම ආදියෙහි මෙය සිද්ධ වන බැවින් මෙම අර්ථය ඔප්පු කළ යුතු නොවේ. දැන් එම අර්ථයේ පැහැදිලි බව නිසා ඔප්පු කිරීමට අවශ්‍ය නොවන බව දක්වමින් 'වෙන් වෙන්ව' යනාදිය කීහ.

Etenupāyenāti yoyaṃ khaṇasaṅkhāto samayo kusaluppattiyā dullabhabhāvaṃ dīpeti. Attano dullabhatāyāti ettha khaṇattho vā samaya-saddo khaṇasaṅkhāto samayoti attho vutto. Etena upāyabhūtena nayabhūtena. Yojanā kātabbāti etthāyaṃ yojanā – samavāya…pe… vuttiṃ dīpeti sayaṃ paccayasāmaggibhāvato, samavāyattho vā samaya-saddo samavāyasaṅkhāto samayo. So yāya paccayasāmaggiyā satīti imassa atthassa pakāsanavasena dhammānaṃ anekahetuto vuttiṃ dīpeti. Kāla…pe… parittataṃ dīpeti attano atiparittatāya. Samūha…pe… sahuppattiṃ dīpeti sayaṃ dhammānaṃ samudāyabhāvato. Hetu…pe… vuttitaṃ dīpeti sati eva attani attano phalānaṃ [Pg.69] sambhavatoti. Atthapakkhe ca saddapakkhe ca yasmiṃ atiparitte kāle yasmiṃ dhammasamudāye yamhi hetumhi satīti etassa atthassa ñāpanavasena tadādhārāya tadadhīnāya ca kusaladhammappavattiyā duppaṭivijjhataṃ anekesaṃ sahuppattiṃ parādhīnappattiñca dīpetīti.

'මේ උපායයෙන්' යනු ක්ෂණය යැයි කියනු ලබන යම් සමයක් කුසල් ඉපදීමේ දුර්ලභ බව දක්වයිද එයයි. 'තමාගේ දුර්ලභ බවින්' යන්නෙහි 'සමය' ශබ්දයේ අර්ථය 'ක්ෂණය' හෙවත් ක්ෂණ සංඛ්‍යාත සමය යන්නයි. මේ උපාය වූ හෙවත් ක්‍රමය වූ දෙයින් සම්බන්ධය කළ යුතුය. මෙහි යෝජනාව නම්: 'සමවාය' යනාදිය තමා ප්‍රත්‍ය සාමග්‍රී (හේතු එකතුව) වන බැවින් පැවැත්ම දක්වයි. නැතහොත් සමවාය අර්ථය ඇති 'සමය' ශබ්දය සමවාය සංඛ්‍යාත සමයයි. එය යම් ප්‍රත්‍ය සාමග්‍රියක් ඇති කල්හි යන අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම මගින් ධර්මයන්ගේ අනේක හේතූන්ගෙන් වන පැවැත්ම දක්වයි. 'කාලය' යනාදිය තමාගේ ඉතා අල්ප බව නිසා කාලයේ පරීත්ත (කුඩා) බව දක්වයි. 'සමූහය' යනාදිය තමා ධර්මයන්ගේ සමූහයක් වන බැවින් සහ-උත්පත්තිය (එක්ව ඉපදීම) දක්වයි. 'හේතුව' යනාදිය තමා ඇති කල්හිම තමාගේ ඵලයන් හටගන්නා බැවින් පැවැත්ම දක්වයි. අර්ථ පක්ෂයෙහි සහ ශබ්ද පක්ෂයෙහි ද, යම් ඉතා කුඩා කාලයක, යම් ධර්ම සමූහයක, යම් හේතුවක් ඇති කල්හි යන අර්ථය දැනවීමේ මගින්, ඒ මත පදනම් වූ හා ඒ මත රඳා පවතින කුසල් ධර්මයන්ගේ පැවැත්මේ ඇති අවබෝධ කරගැනීමට ඇති අපහසු බවත්, බොහෝ දේ එක්ව ඉපදීමත්, පරාධීන (අන්‍යයන් මත රඳා පවතින) ඉපදීමත් දක්වයි.

Daḷhadhammā dhanuggahāti daḷhadhanuno issāsā. Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati. Dvisahassathāmanti ca yassa āropitassa jiyābaddho lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā ukkhittassa pathavito muccati. Sikkhitāti dasadvādasavassāni ācariyakule uggahitasippā. Katahatthāti dhanusmiṃ ciṇṇavasībhāvā. Koci sippameva uggaṇhāti, katahattho na hoti, ime pana na tathāti dasseti. Katupāsanāti rājakulādīsu dassitasippā. Catuddisā ṭhitā assūti ekasmiṃyeva padese thambhaṃ vā rukkhaṃ vā yaṃ kiñci ekaṃyeva nissāya catuddisābhimukhā ṭhitā siyunti attho. Evaṃ vuttajavanapurisassāti na evarūpo puriso koci bhūtapubbo aññatra bodhisattena. So hi javanahaṃsakāle evarūpamakāsi. Sutte pana abhūtaparikappanavasena upamāmattaṃ āhaṭaṃ. Tapparabhāvāti tapparabhāvato hetusaṅkhātassa samayassa parāyattavuttidīpane ekantabyāvaṭasabhāvatoti attho. Ye pana ‘‘tapparabhāvo’’ti paṭhanti, tesaṃ paccayāyattavuttidīpanato tapparabhāvo hetusaṅkhātassa samayassa, tasmā tassa parāyattavuttidīpanatā vuttāti yojanā. Samudāyāyattatādīpane tapparo, tadekadesāyattatādīpane tapparo na hotīti āha ‘‘atapparabhāvato’’ti.

‘දැඩි ධනුර්ධරයෝ’ යනු ශක්තිමත් දුනු දරන්නා වූ දුනුවායෝ ය. ‘දැඩි දුන්න’ යනු දෙදහසක් පුරුෂ ශක්තියෙන් (ඇදිය යුතු) දුන්නට නමකි. දෙදහසක් පුරුෂ ශක්තිය ඇත්තා වූ යනු, යම් දුන්නක් ආරෝපණය කළ කල්හි එහි දුනුදියෙහි බඳින ලද ලෝහ හිස් ආදී බර දණ්ඩෙන් ගෙන හීයක ප්‍රමාණයට එසවූ කල පොළොවෙන් මිදෙයි ද (එබඳු දුන්නකි). ‘ශිල්ප උගත්’ යනු දස දොළොස් වසරක් ඇදුරු කුලයෙහි ශිල්ප හදාළ අයයි. ‘අත හුරු’ යනු දුනු ශිල්පයෙහි මනා නිපුණත්වයට පත් වූවෝ ය. යමෙක් ශිල්පය පමණක් උගත්ත ද අත හුරු වූවෙක් නොවේ නම්, මොවුන් එසේ නොවන බව මෙයින් දක්වයි. ‘පුහුණුව ඇති’ යනු රාජකුල ආදියෙහි ශිල්ප දැක්වූවෝ ය. ‘සිව් දිශාවන්හි සිටියෝ වෙත් ද’ යනු එක් ප්‍රදේශයක ම කණුවක් හෝ ගසක් හෝ යම් එකක් ම ඇසුරු කොට සිව් දිශාවට අභිමුඛව සිටින්නාහු ද යන අර්ථයයි. මෙලෙස කියන ලද වේගවත් පුරුෂයෙකු පිළිබඳව බෝධිසත්වයන් වහන්සේ හැර අතීතයේ කිසිදු මෙබඳු පුරුෂයෙකු නොවීය. උන්වහන්සේ ජවනහංස ජාතක සමයෙහි මෙබඳු දස්කමක් කළ සේක. සූත්‍රයෙහි වූ කලී අභූතපරිකල්පන (සම්භාවිත) වශයෙන් උපමාවක් මාත්‍රයක් පමණක් ගෙන එන ලදී. ‘තප්පරභාවය’ යනු තප්පරභාවය නිසා හේතු සංඛ්‍යාත වූ කාලයෙහි පරායත්ත පැවැත්ම දැක්වීමෙන් ඒකාන්තයෙන් ම යෙදුණු ස්වභාවය යන අර්ථයයි. යමෙක් ‘තප්පරභාවෝ’ (තත්පර ස්වභාවය) යැයි කියවයි ද, ඔවුන්ට ප්‍රත්‍යායත්ත පැවැත්ම දැක්වීමෙන් හේතු සංඛ්‍යාත කාලයට අයත් තප්පරභාවය බැවින්, එහි පරායත්ත පැවැත්ම දැක්වීම කියන ලදැයි යෙදිය යුතුය. සමූහයට අයත් බව දැක්වීමේදී ‘තප්පර’ ද, එහි එක් කොටසකට අයත් බව දැක්වීමේදී ‘තප්පර’ නොවේදැයි ‘අතප්පරභාවතෝ’ යැයි වදාළ සේක.

Nanu ca taṃ taṃ upādāya paññatto kālo vohāramattako, so kathaṃ ādhāro tattha vuttadhammānanti āha ‘‘kālopi hī’’tiādi. Yadi kiriyāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ, kā panettha lakkhaṇakiriyāti āha ‘‘ihāpī’’tiādi. Lakkhaṇabhūtabhāvayuttoti iti-saddo hetuattho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā sattāsaṅkhātāya lakkhaṇakiriyāya yutto samayo, tasmā tattha bhūminiddesoti.

යම් යම් දේ නිසා පනවනු ලබන කාලය ව්‍යවහාර මාත්‍රයක් පමණක් නොවේද? එය එහි සඳහන් ධර්මයන්ට කෙසේ නම් ආධාරයක් වේද? යත්, ‘කාලය ද’ යනාදිය වදාළ සේක. ඉදින් ක්‍රියාවකින් තවත් ක්‍රියාවක ලක්ෂණය හෝ ස්වභාවයකින් තවත් ස්වභාවයක ලක්ෂණය ප්‍රකාශ වේ නම්, මෙහි ලක්ෂණ ක්‍රියාව කුමක්දැයි ‘මෙහි ද’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘ලක්ෂණභූත ස්වභාවයෙන් යුක්ත’ යන මෙහි ‘ඉති’ යන ශබ්දය හේතු අර්ථයෙහි වැටේ. මෙයින් අදහස් කරන ලද්දේ මෙයයි – යම් හෙයකින් සත්ත්ව සංඛ්‍යාත ලක්ෂණ ක්‍රියාවෙන් යුක්ත වූ සමය පවතින බැවින්, එහි භූමි නිර්දේශය සිදු කරනු ලැබේ.

Uddānatoti yadi saṅkhepatoti attho. Nanu ca avasiṭṭhakilesādayo viya kilesakāmopi assādetabbatāya vatthukāme samavaruddho ñāṇaṃ viya ñeyyeti saṅkhepato ekoyeva kāmo [Pg.70] siyāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘kilesakāmo’’tiādi. Sahitassāti visayavisayibhāvena avaṭṭhitassa. ‘‘Uddānato dve kāmā’’ti kiñcāpi sabbe kāmā uddiṭṭhā, ‘‘catunnaṃ apāyāna’’ntiādinā pana visayassa visesitattā orambhāgiyakilesabhūto kāmarāgo idha kilesakāmoti gahitoti ‘‘tenā’’tiādimāha. Codako tassa adhippāyaṃ ajānanto ‘‘nanu cā’’tiādinā anuyuñjati. Itaro pana ‘‘bahalakilesassā’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati.

‘උද්දාන වශයෙන්’ යනු සංක්ෂිප්තව යන අර්ථයයි. ඉතිරිව ඇති ක්ලේශයන් මෙන් ක්ලේශකාමය ද ආස්වාදනය කළ යුතු බැවින් වස්තුකාමයෙහි ම ඇතුළත් වන්නේ ද, එවිට ඥානය මෙන් ඥෙයය ද සංක්ෂිප්තව එකම කාමයක් වන්නේ නොවේදැයි කරන ලද විමසුම හෙතුවෙන් ‘ක්ලේශකාම’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘සහිත වූ’ යනු විෂය හා විෂයී භාවයෙන් පිහිටියා වූ යන්නයි. ‘උද්දාන වශයෙන් කාම දෙකකි’ යැයි සියලු කාමයන් උදෙසන ලද නමුත්, ‘සතර අපායෙහි’ යනාදී වශයෙන් විෂයය විශේෂ කොට දක්වා ඇති බැවින් ඕරම්භාගිය ක්ලේශයන්ට අයත් කාමරාගය මෙහි ක්ලේශකාමය ලෙස ගත් බව ‘එයින්’ යනාදියෙන් පැවසූහ. චෝදකයා එහි අදහස නොදැන ‘නොවන්නේද’ යනාදියෙන් විමසයි. අනෙක් තැනැත්තා ‘බහුල ක්ලේශයන්ගේ’ යනාදියෙන් තමාගේ අදහස විවරණය කරයි.

Kāmāvacaradhammesu vimānakapparukkhādippakāresu parittakusalādīsu vā. Nanu ca ‘‘catunnaṃ apāyāna’’nti visayassa visesitattā rūpārūpadhātuggahaṇassa asambhavoyevāti? Na, ‘‘uddānato dve kāmā’’ti niravasesato kāmānaṃ uddiṭṭhattā. Uddiṭṭhepi hi kāmasamudāye yathā tadekadesova gayhati, taṃ dassetuṃ ‘‘duvidho’’tiādimāha. Kāmarāgo pañcakāmaguṇiko rāgo. Kāmataṇhā kāmāvacaradhammavisayā taṇhā. Nirodhataṇhā ucchedadiṭṭhisahagato rāgo. Idhāti ekādasavidhe padese. Yadi anavasesappavatti adhippetā, ‘‘duvidhopeso’’ti na vattabbaṃ vatthukāmekadesassa idha appavattanatoti anuyogena yebhuyyabhāvato anavaseso viya anavasesoti vā attho gahetabboti dassento ‘‘vatthukāmopī’’tiādimāha. Anavasesasadisatā cettha sabhāvabhinnassa kassaci anavasesato. Evañca katvāti kilesakāmavatthukāmānaṃ anavasesaparipuṇṇabhāvena abhilakkhitattāti attho. Cāsaddassa rassattaṃ katanti kāmāvacarasadde hetukattuattho antonītoti dasseti.

විමාන, කල්පවෘක්ෂ ආදී ප්‍රභේද ඇති කාමාවචර ධර්මයන්හි හෝ පරිත්ත කුසලාදියෙහි හෝ යන්න අර්ථයයි. ‘සතර අපායෙහි’ යැයි විෂයය විශේෂ කොට ඇති බැවින් රූප හා අරූප ධාතූන් ගැනීම අසම්භව නොවේද? නැත, ‘උද්දාන වශයෙන් කාම දෙකකි’ යැයි නිරවශේෂයෙන් කාමයන් උදෙසන ලද බැවිනි. උදෙසන ලද කාම සමූහයෙහි පවා එක් කොටසක් පමණක් ගන්නා ආකාරය දැක්වීමට ‘දෙවැදෑරුම්’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘කාමරාගය’ යනු පස්කම් ගුණයන්හි පවත්නා රාගයයි. ‘කාමතණ්හා’ යනු කාමාවචර ධර්මයන් විෂය කරගත් තණ්හාවයි. ‘නිරෝධ තණ්හා’ (විභව තණ්හා) යනු උච්ඡේද දිට්ඨිය හා සහගත වූ රාගයයි. ‘මෙහි’ යනු එකොළොස් වැදෑරුම් ප්‍රදේශයෙහිය. ඉදින් නිරවශේෂ පැවැත්ම අදහස් කරන්නේ නම්, ‘මෙය දෙවැදෑරුම් වේ’ යැයි නොකිය යුතුය, මන්ද වස්තුකාමයෙන් කොටසක් මෙහි නොපවතින බැවිනි. එබැවින් විමසීමක් කොට, බොහෝ සෙයින් පවතින බැවින් නිරවශේෂ මෙන් නිරවශේෂය යන අර්ථය ගත යුතු බව පෙන්වීමට ‘වස්තුකාමය ද’ යනාදිය වදාළ සේක. මෙහි නිරවශේෂ සමානත්වය වන්නේ ස්වභාවයෙන් වෙන් වූ කිසිවක් නිරවශේෂ වීමෙනි. මෙලෙස කිරීමෙන් ක්ලේශකාම හා වස්තුකාමයන්ගේ නිරවශේෂ පරිපූර්ණ භාවය ලක්ෂණය කොට දක්වන ලදැයි අර්ථයයි. ‘ච’ ශබ්දය ලුහු කොට දැක්වීමෙන් කාමාවචර ශබ්දයෙහි හේතුකර්තෘ අර්ථය අන්තර්ගත වන බව දක්වයි.

Visayeti vatthusmiṃ abhidheyyattheti attho. Nimittaviraheti etena ruḷhīsu kiriyā vibhāgakaraṇāya, na attakiriyāyāti dasseti. Kusalabhāvanti jātakabāhitikasuttaabhidhammapariyāyena kathitaṃ kusalattaṃ. Tassāti sukhavipākabhāvassa. Tassa paccupaṭṭhānataṃ vattukāmatāyāti etena ‘‘anavajjasukhavipākalakkhaṇa’’nti ettha sukhasaddo iṭṭhapariyāyo vuttoti dasseti. Saññāpaññākiccaṃ saññāṇakaraṇapaṭivijjhanāni, tadubhayavidhurā ārammaṇūpaladdhi ‘‘vijānātī’’ti iminā vuccatīti āha ‘‘saññā…pe… gahaṇa’’nti. Nanu ca phassādikiccatopi visiṭṭhakiccaṃ cittanti? Saccametaṃ, so pana viseso na tathā duravabodho, yathā [Pg.71] saññāpaññāviññāṇānanti saññāpaññākiccavisiṭṭhalakkhaṇatāya viññāṇalakkhaṇamāha. Anantaradhammānaṃ paguṇabalavabhāvassa kāraṇabhāvena pavattamāno santānaṃ cinoti nāma. Tathāpavatti ca āsevanapaccayabhāvoti āha ‘‘āsevanapaccayabhāvena cinotī’’ti.

‘විෂයයෙහි’ යනු වස්තුවෙහි හෙවත් අභිධෙය්‍යාර්ථයෙහි යන අර්ථයයි. ‘නිමිත්ත විරහිත’ යන මෙයින් රූඪි ව්‍යවහාරයන්හි ක්‍රියා විභාග කිරීම සඳහා මිස තමාගේ ක්‍රියාවක් සඳහා නොවන බව දක්වයි. ‘කුසල භාවය’ යනු ජාතක, බාහිතික සූත්‍ර සහ අභිධර්ම ක්‍රමයට අනුව පවසන ලද කුසල් බවයි. ‘එහි’ යනු සැප විපාක දෙන ස්වභාවයයි. එහි ප්‍රත්‍යුපස්ථාන බව පැවසීමට ඇති කැමැත්ත නිසා, ‘අනවද්‍ය වූ සැප විපාක ලක්ෂණය’ යන මෙහි සැප ශබ්දය ඉෂ්ට (යහපත්) පර්යායයෙන් පවසන ලද බව දක්වයි. සඤ්ඤා සහ ප්‍රඥා යන දෙකෙහි කෘත්‍යය වන්නේ සළකුණු කිරීම සහ අවබෝධ කර ගැනීමයි. ඒ දෙකටම වඩා වෙනස් වූ අරමුණ ලබා ගැනීම ‘විජානාති’ (දැනගනියි) යන්නෙන් පවසන බව ‘සඤ්ඤා...පෙ... ගැනීම’ යැයි වදාළ සේක. ඵස්ස ආදී කෘත්‍යයන්ට වඩා සිතෙහි කෘත්‍යය සුවිශේෂී නොවේද? එය සැබෑවකි, නමුත් සඤ්ඤා ප්‍රඥා සහ විඤ්ඤාණ අතර ඇති වෙනස සේ එය වටහා ගැනීමට එතරම් අපහසු නොවන බැවින්, සඤ්ඤා සහ ප්‍රඥා කෘත්‍යයන්ගෙන් වෙන් වූ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් ලෙස විඤ්ඤාණ ලක්ෂණය පැවසූහ. අනන්තර ධර්මයන්ගේ පුහුණු බලවත් භාවයට හේතු වෙමින් පවතින්නා වූ මෙය සන්තානය ‘චිනෝති’ (රැස් කරයි) නම් වේ. එලෙස පැවතීම ආසේවන ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය බැවින් ‘ආසේවන ප්‍රත්‍ය ස්වභාවයෙන් රැස් කරයි’ යැයි වදාළ සේක.

Cittakatamevāti abhisaṅkhāraviññāṇakatameva. Nānattādīnaṃ vavatthānanti ettha vavatthānaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ. Vavatthānaṃ paricchedo asaṅkarabhāvo. Tena ca dhammo nicchito nāma hotīti āha ‘‘nicchitatā’’ti. Liṅganānattādīnīti ettha itthipurisasaṇṭhānavasena liṅganānattaṃ. Devamanussatiracchānādivasena itthiliṅgassa puthuttaṃ, tathā purisaliṅgassa. Devādibhede itthiliṅge paccekaṃ nānattakāyatāsaṅkhātassa aññamaññavisadisasabhāvassa desādibhedabhinnassa ca visesassa vasena pabhedo veditabbo. Tathā purisaliṅge. Liṅganibbattakassa vā kammassa yathāvuttanānattādivasena liṅgassa nānattādīni yojetabbāni. Liṅganānattādīsu pavattattā saññādīnaṃ nānattādīni. Tenevāha ‘‘kammanānattādīhi nibbattāni hi tānī’’ti. Apadādinānākaraṇadassanena liṅganānattaṃ dassitaṃ. Tasmiñca dassite saññānānattādayo dassitā evāti āvattati bhavacakkanti dassento āha ‘‘anāga…pe… ghaṭento’’ti. Itthiliṅgapurisaliṅgādi viññāṇādhiṭṭhitassa rūpakkhandhassa sannivesaviseso. Saññāsīsena cattāro khandhā vuttā. Vohāravacanena ca pañcannaṃ khandhānaṃ voharitabbabhāvena pavatti dīpitā, yā sā taṇhādiṭṭhiabhinivesahetūti imamatthaṃ dassento ‘‘liṅgādi…pe… yosānānī’’ti āha.

‘සිතින් කරන ලද්දක්ම’ යනු අභිසංස්කාර විඤ්ඤාණයෙන් කරන ලද්දක්ම යන්නයි. ‘නානත්වාදීන්ගේ නිර්ණය කිරීම’ යන්නෙහි මෙහි නිර්ණය කිරීම යන්න එක් එක් පදයට සම්බන්ධ කළ යුතුය. නිර්ණය කිරීම යනු වෙන් කොට හඳුනාගැනීම හෙවත් මිශ්‍ර නොවීමයි. එයින් ධර්මය නිශ්චිත වූවක් වන්නේය යන අදහසින් ‘නිශ්චිතභාවය’ යැයි පැවසීය. ‘ලිංග නානත්වාදිය’ යන්නෙහි මෙහි ස්ත්‍රී පුරුෂ සන්ථාන වශයෙන් ඇති ලිංග නානාත්වය අදහස් වේ. දේව, මනුෂ්‍ය, තිරිසන් ආදී වශයෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයේ බහුලත්වයද, එසේම පුරුෂ ලිංගයේ බහුලත්වයද වේ. දේවාදී භේද ඇති ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි එක් එක් නානත්ත්ව කායතා සංඛ්‍යාත වූ එකිනෙකට අසදෘශ ස්වභාවය ඇති දේශාදී භේදයෙන් ප්‍රභින්න වූ විශේෂය අනුව ප්‍රභේදය දත යුතුය. පුරුෂ ලිංගයෙහි ද එසේමය. ලිංගය උපදවන්නා වූ කර්මයෙහි යථෝක්ත නානත්වාදීන්ගේ වශයෙන් ලිංගයේ නානත්වාදිය යෙදිය යුතුය. ලිංග නානත්වාදීන් කෙරෙහි පවතින බැවින් සඤ්ඤා ආදියේ නානත්වාදිය වේ. එබැවින් ‘ඒවා කර්ම නානත්වාදීන්ගෙන් උපන් ඒවාමය’ යි පැවසීය. පාද ආදියේ නානත්ව දර්ශනයෙන් ලිංග නානත්වය පෙන්වන ලදී. එය පෙන්වූ කල්හි සඤ්ඤා නානත්වාදියද පෙන්වන ලද්දේම වේ යැයි භවචක්‍රය කැරකෙන බව දක්වමින් ‘අනාගතය... පෙ... ගළපමින්’ යැයි පැවසීය. ස්ත්‍රී ලිංග පුරුෂ ලිංගාදිය යනු විඤ්ඤාණයෙන් අධිෂ්ඨිත වූ රූපස්කන්ධයේ පිහිටීමේ විශේෂයයි. ‘සඤ්ඤා’ යන ප්‍රධානත්වයෙන් නාමස්කන්ධ සතර පවසන ලදී. ව්‍යවහාර වචනයෙන් පඤ්චස්කන්ධයන්ගේ ව්‍යවහාර කළ යුතු භාවයෙන් පැවැත්ම දක්වන ලදී. එය තණ්හා, දිට්ඨි, අභිනිවේසයන්ට හේතු වේ යන අරුත දක්වමින් ‘ලිංගාදි... පෙ... අවසානය’ යැයි පැවසීය.

‘‘Ye keci, bhikkhave, dhammā akusalā akusalabhāgiyā, sabbete manopubbaṅgamā’’ti (a. ni. 1.56-57), ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti (dha. pa. 1, 2) ca evamādivacanato cittahetukaṃ kammanti āha ‘‘kammañhi cittato nibbatta’’nti. Yathāsaṅkhyanti kammato liṅgaṃ liṅgato saññāti attho. Na purimavikappe viya kammato liṅgasaññā liṅgato liṅgasaññāti ubhayato ubhayappavattidassanavasena. ‘‘Bhedaṃ gacchanti itthāyaṃ purisoti vā’’ti bhedassa visesitattā itthādibhāvena voharitabbabhāvo idha bhedoti ‘‘itthipurisādivohāraṃ gacchantī’’ti vuttaṃ. Addhadvayavasenāti atītapaccuppannaddhadvayavasena. Guṇābhibyāpanaṃ [Pg.72] kittīti āha ‘‘patthaṭayasata’’nti. Kammanānākaraṇena vinā kammanibbattanānākāraṇābhāvato ‘‘kammajehi…pe… nānākaraṇa’’nti vuttaṃ. Avipaccanokāso aṭṭhānabhūtā, gatikālopi vā. Kāmāvacaraṃ abhisaṅkhāraviññāṇaṃ rūpadhātuyā cakkhuviññāṇādiṃ janetvā anokāsatāya tadārammaṇaṃ ajanentaṃ ettha nidassetabbaṃ. Ekaccacittakaraṇassa adhippetattā cakkhādivekallena cakkhuviññāṇādīnaṃ ajanakaṃ kammaviññāṇaṃ avasesapaccayavikale anogadhaṃ daṭṭhabbaṃ. Tadapi kālagatipayogādīti ādi-saddena saṅgahitanti. Ettha ca ‘‘sahakārīkāraṇavikalaṃ vipākassa accantaṃ okāsameva na labhati, itaraṃ vipākekadesassa laddhokāsanti, idametesaṃ nānatta’’nti vadanti, taṃ vipākassa okāsalābhe sati sahāyakāraṇavikalatāva natthīti adhippāyena vuttaṃ.

‘මහණෙනි, යම්කිසි අකුසල ධර්ම කෙනෙක් ඇත්ද, ඒ අකුසල් කොටසට අයත් ධර්මයෝ සිත පූර්වාංගම කොට ඇත්තාහ’ (අං.නි. 1.56-57) සහ ‘ධර්මයෝ සිත පූර්වාංගම කොට ඇත්තාහ’ (ධම්මපද 1, 2) ආදී වචනවලින් සිත හේතු කොටගත් කර්මය පවසමින් ‘කර්මය සිතින් උපදින ලද්දකි’ යැයි කීය. ‘අනුපිළිවෙළින්’ යනු කර්මයෙන් ලිංගයද, ලිංගයෙන් සඤ්ඤාවද යන අර්ථයයි. පෙර විකල්පයෙහි මෙන් කර්මයෙන් ලිංගසඤ්ඤාවද, ලිංගයෙන් ලිංගසඤ්ඤාවද යන දෙපාර්ශ්වයෙන්ම දෙවැදෑරුම් පැවැත්ම දැක්වීමක් මෙහි නැත. ‘ස්ත්‍රියකැයි හෝ පුරුෂයෙකැයි හෝ භේදයට (වෙනසට) පැමිණෙත්’ යැයි භේදය විශේෂ කළ බැවින් ස්ත්‍රී පුරුෂාදී වශයෙන් ව්‍යවහාර කළ යුතු බව මෙහි ‘භේදය’ වන බැවින් ‘ස්ත්‍රී පුරුෂාදී ව්‍යවහාරයට පැමිණෙත්’ යැයි පැවසීය. ‘අද්ධා දෙකේ වශයෙන්’ යනු අතීත හා වර්තමාන යන කාල දෙකේ වශයෙන් යන්නයි. ගුණ පැතිරවීම කීර්තිය යැයි දක්වමින් ‘පැතිරුණු යසස’ යැයි කීය. කර්මයේ විවිධත්වය හැර කර්මයෙන් උපදින විවිධත්වයක් නොමැති බැවින් ‘කර්මජයන්ගේ... පෙ... නානාකරණය’ යැයි පවසන ලදී. විපාක දීමට අවකාශයක් නොමැති තැන ‘අස්ථානය’ හෙවත් නොවෙන දෙයක් විය හැකිය, නැතහොත් ගති හා කාලය විය හැකිය. කාමාවචර අභිසංස්කාර විඤ්ඤාණය රූප ධාතුවේ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිය උපදවා අවකාශයක් නොමැති කමින් තදාරම්මණය නූපදවන බව මෙහි නිදසුන් කළ යුතුය. එක්තරා සිතක් ඇති කිරීම අභිප්‍රේත බැවින්, ඇස් ආදියේ විකලත්වයෙන් චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිය නූපදවන කර්ම විඤ්ඤාණය සෙසු ප්‍රත්‍ය විකල වූ විට අවකාශ නොලබන බව දත යුතුය. එයද ‘කාලය, ප්‍රයෝගය’ ආදී ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ කරන ලදී. මෙහිදී ‘සහකාරී කාරණය විකල වූ විට විපාකයට සත්‍ය වශයෙන්ම අවකාශය නොලැබේ, අනෙක විපාකයේ කොටසකට අවකාශ ලැබීමයි, මෙය මොවුන්ගේ වෙනසයි’ කියා පවසති. එය විපාකයට අවකාශ ලැබෙන කල්හි සහකාරී කාරණ විකලත්වයක් නැත යන අදහසින් පවසන ලද්දකි.

Bhavatu tāva bhavitvā apagataṃ bhūtāpagataṃ, anubhavitvā apagataṃ pana kathanti āha ‘‘anubhūtabhūtā’’tiādi. Tena anubhūta-saddena yo attho vuccati, tassa bhūta-saddoyeva vācako, na anu-saddo, anu-saddo pana jotakoti dasseti. Sākhābhaṅgasadisā hi nipātopasaggāti. Kiriyāvisesakattañca upasaggānaṃ anekatthattā dhātusaddānaṃ tehi vattabbavisesassa jotanabhāveneva avacchindananti yattakā dhātusaddena abhidhātabbā atthavisesā, tesaṃ yaṃ sāmaññaṃ aviseso, tassa visese avaṭṭhāpanaṃ tassa tassa visesassa jotanamevāti āha ‘‘sāmañña…pe… visesīyatī’’ti. Anubhūta-saddo bahulaṃ kammatthe eva dissatīti tassa idha kattuatthavācitaṃ dassetuṃ ‘‘anubhūtasaddo cā’’tiādimāha. Satipi sabbesaṃ cittuppādānaṃ savedayitabhāvato ārammaṇānubhavane, savipallāse pana santāne cittābhisaṅkhāravasena pavattito abyākatehi visiṭṭho kusalākusalānaṃ sātisayo visayānubhavanākāroti ayamattho idhādhippetoti dassento ‘‘vattuṃ adhippāyavasenā’’ti āha. Bhūtāpagatabhāvābhidhānādhippāyenāti kusalākusalassa ākaḍḍhanupāyamāha.

පළමුව ‘වී නැති වූයේ’ (භවිත්වා අපගතං) යනු භූතාපගතයයි. ‘අනුභව කොට නැති වූයේ’ (අනුභවිත්වා අපගතං) යන්න කෙසේ දැයි පවසමින් ‘අනුභූතභූත’ ආදිය කීය. එම ‘අනුභූත’ ශබ්දයෙන් යම් අර්ථයක් කියවේද, එහි ‘භූත’ ශබ්දයම වාචක වන අතර ‘අනු’ ශබ්දය නොවේ. ‘අනු’ ශබ්දය වනාහි ජෝතක (බැබළවීම හෙවත් අර්ථය ඉස්මතු කිරීම) බව දක්වයි. නිපාත හා උපසර්ග වනාහි අත්තක් කැඩීම බඳු වේ (අර්ථය පැහැදිලි කරයි). උපසර්ගයන්ගේ ක්‍රියා විශේෂක බවද, ධාතු ශබ්දයන්ගේ සහේතුක බව නිසා ඒවායින් කිය යුතු විශේෂය ජෝතක භාවයෙන්ම අවසන් වන බැවින්, ධාතු ශබ්දයෙන් කිව යුතු අර්ථ විශේෂයන්ගේ යම් සාමාන්‍ය අවිශේෂයක් ඇද්ද, එය විශේෂයෙහි පිහිටුවීම ඒ ඒ විශේෂය ජෝතනය කිරීමක්ම යැයි පවසමින් ‘සාමාන්‍ය... පෙ... විශේෂ කරනු ලැබේ’ යැයි පැවසීය. ‘අනුභූත’ ශබ්දය බහුලව කර්ම අර්ථයෙහිම (විෂය අර්ථයෙහි) පෙනෙන බැවින් මෙහි එහි කර්තෘ අර්ථවාචක බව දැක්වීමට ‘අනුභූත ශබ්දය ද’ යනාදිය පැවසීය. සියලු චිත්තෝත්පාදයන්ට අරමුණු අනුභව කිරීමේදී විඳින සුලු බව (වේදයිත භාවය) ඇති නමුත්, විපල්ලාස සහිත සන්තතියෙහි චිත්ත අභිසංස්කාර වශයෙන් පැවතීම නිසා අබ්‍යාකත ධර්මයන්ට වඩා විශිෂ්ට වූ, කුසලාකුසලයන්ගේ අතිශය විෂයානුභවන ආකාරය මෙහි අදහස් කරන ලද අර්ථය බව දක්වමින් ‘පැවසීමේ අභිප්‍රාය වශයෙන්’ යැයි කීය. ‘භූතාපගත භාවය පැවසීමේ අභිප්‍රායෙන්’ යනු කුසලාකුසලයේ ආකර්ෂණ උපාය පැවසීමකි.

Uppatitakiccanipphādanato uppatitasadisattā ‘‘uppatita’’nti vuttaṃ. Uppajjituṃ āraddhoti anāgatassapi tasseva uppanna-saddena vuttatāya kāraṇamāha. Ettha ca rajjanādivasena ārammaṇarasānubhavanaṃ sātisayanti akusalañca kusalañca uppajjitvā niruddhatāsāmaññena ‘‘sabbasaṅkhataṃ bhūtāpagata’’nti [Pg.73] vuttaṃ. Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘vipākānubhavanavasena tadārammaṇaṃ. Avipakkavipākassa sabbathā avigatattā bhavitvā vigatatāmattavasenakammañca bhūtāpagata’’nti vuttaṃ. Teneva tattha okāsakatuppannanti vipākamevāha. Idha pana kammampīti. Ārammaṇakaraṇavasena bhavati ettha kilesajātanti bhūmīti vuttā upādānakkhandhā. Aggiāhito viyāti bhūmiladdhanti vattabbatāya upāyaṃ dasseti. Etenāti kammaṃ. Etassāti vipāko vuttoti daṭṭhabbaṃ.

හටගත් කෘත්‍යය නිමවීම නිසා හටගත්තක් බඳු වූ බැවින් ‘උප්පතිත’ (හටගත්) යැයි කියන ලදී. ‘උපදින්නට ආරම්භ වූ’ යනු අනාගතයට අයත් වූවක් වුවද එය ‘උපන්’ යන ශබ්දයෙන් පැවසීමට හේතුව පැවසීමකි. මෙහි ඇලුම් කිරීම් ආදියේ වශයෙන් අරමුණෙහි රස විඳීම අතිශයින්ම සිදුවන බැවින් අකුසලය සහ කුසලය උපදී නැතිවී යාම යන සාමාන්‍ය ලක්ෂණයෙන් ‘සියලු සංඛත ධර්මයන් භූතාපගතය’ (වී පහව ගිය ඒවාය) යැයි කියන ලදී. සම්මෝහවිනෝදනියෙහි වනාහි ‘විපාක අනුභව කිරීමේ වශයෙන් තදාරම්මණය වේ. විපාක නොදුන් විපාකය සර්වප්‍රකාරයෙන් පහව නොගිය බැවින්, වී නැතිවී යාමේ මාත්‍රය වශයෙන් කර්මයද භූතාපගතය’ යැයි පවසන ලදී. එබැවින් එහි ‘අවකාශය ලද හෙයින් උපන්’ යැයි විපාකයම පැවසීය. මෙහි වනාහි කර්මයද (එසේම වේ). අරමුණු කිරීමේ වශයෙන් මෙහි කෙලෙස් උපදින බැවින් ‘භූමි’ යැයි උපාදානස්කන්ධයන් පවසන ලදී. ගින්න තැන්පත් කළාක් මෙන් ‘භූමිය ලබන ලද’ යැයි පැවසිය යුතු ආකාරය පෙන්වයි. ‘මීන්’ යනු කර්මයයි. ‘මොහුගේ’ යනු විපාකය යැයි දත යුතුය.

Avikkhambhitattāti avinoditattā. Sabhūmiyanti sakabhūmiyaṃ. Vicchinditvāti puna uppajjituṃ adatvā. Khaṇattayekadesagataṃ khaṇattayagatanti vuttanti yathāvuttassa udāharaṇassa upacārabhāvamāha. Tena uppannā dhammā paccuppannā dhammāti idamettha udāharaṇaṃ yuttanti dasseti. Padhānenāti padhānabhāvena. Desanāya cittaṃ pubbaṅgamanti lokiyadhamme desetabbe cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā desanā bhagavatā ucitāti dasseti. Dhammasabhāvaṃ vā sandhāyāti lokiyadhammānaṃ ayaṃ sabhāvo yadidaṃ te cittajeṭṭhakā cittapubbaṅgamā pavattantīti dasseti. Tena tesaṃ tathādesanāya kāraṇamāha, sabbe akusalā dhammā cittavajjāti attho. Kecīti padakārā. Phassādayopīti pi-saddena rāgādayo sampiṇḍeti. Kālabhedābhāvepi paccayabhāvena apekkhito dhammo purimanipphanno viya voharīyatīti āha ‘‘paṭhamaṃ uppanno viyā’’ti. Anupacaritamevassa pubbaṅgamabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘anantarapaccayamana’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Khīṇā bhavanettī’’tiādivacanato (dī. ni. 2.155; netti. 114) nettibhūtāya taṇhāya yuttaṃ cittaṃ nāyakanti āha ‘‘taṇhāsampayuttaṃ vā’’ti.

‘අවික්ඛම්භිතත්තා’ යනු දුරු නොකරන ලද බැවිනි. ‘සභූමියං’ යනු තමාගේ භූමියෙහි (තලයෙහි) ය. ‘විච්ඡින්දිත්වා’ යනු නැවත ඉපදීමට ඉඩ නොදී (සිඳ දමා) යන්නයි. ක්ෂණ තුනෙන් එක් කොටසකට පැමිණි දෙය ‘ක්ෂණත්‍රයට පැමිණි’ බව පැවසීමෙන්, කලින් දැක්වූ උදාහරණයෙහි උපචාරාර්ථය පවසයි. එමඟින් ‘උපන්නා වූ ධර්මයෝ වර්තමාන ධර්මයෝය’ යන මෙම උදාහරණය මෙහි උචිත බව පෙන්වයි. ‘පධානෙන’ යනු ප්‍රධානත්වයෙනි. දේශනාවෙහි සිත පෙරටු කොට ඇති බව පැවසීමෙන්, ලෞකික ධර්මයන් දේශනා කිරීමේදී සිත පෙරටු කොට දේශනා කිරීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උචිත බව පෙන්වයි. එසේත් නැතහොත් ධර්ම ස්වභාවය අරමුණු කොට පවසන්නේ නම්, ලෞකික ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය නම් සිත ජේෂ්ඨ කොට සිත පෙරටු කොට පවත්නා බව පෙන්වයි. එමඟින් ඒවා එලෙස දේශනා කිරීමට හේතුව පවසයි; එනම් සියලු අකුසල ධර්මයෝ සිත බැහැර කොට (වෙනත් චෛතසික සමඟ වුවද සිත පෙරටු කොට) පවත්නා බවයි. ‘කේචි’ (ඇතැම්හු) යනු පද සාදන්නන්ය. ‘ඵස්සාදයෝපි’ යන මෙහි ‘පි’ ශබ්දයෙන් රාගාදීන් ද ඇතුළත් කරයි. කාල භේදයක් නොමැති වුවද, ප්‍රත්‍ය භාවයෙන් අපේක්ෂිත ධර්මය කලින් නිපන් දෙයක් සේ ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ; එබැවින් ‘පළමුව උපන්නාක් මෙන්’ යැයි පවසන ලදී. මොහුගේ (සිතේ) පෙරටුගාමී බව උපචාර රහිතවම දැක්වීමට ‘අනන්තර ප්‍රත්‍යය වූ මනස’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘භව රැහැන (තණ්හාව) ක්ෂය විය’ යනාදී වචනවලින් පෙන්වන පරිදි, රැහැනක් බඳු වූ තණ්හාවෙන් යුක්ත වූ සිත නායකයා ලෙස හැඳින්වේ; එබැවින් ‘තණ්හාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ හෝ’ යැයි පවසන ලදී.

‘‘Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ sāta’’nti niddiṭṭhattā somanassavedanā sātasabhāvāti āha ‘‘sabhāvavasena vutta’’nti. Nippariyāyena madhura-saddo rasavisesapariyāyo, iṭṭhabhāvasāmaññena idha upacārena vuttotiāha ‘‘madhuraṃ viyā’’ti. Paramatthato taṇhāvinimutto nandirāgo nandirāgabhāvo vā natthīti ‘‘na ettha sampayogavasena sahagatabhāvo atthī’’ti, ‘‘nandirāgasahagatā’’ti ca vuccati. Tena viññāyati ‘‘sahagatasaddo taṇhāya nandirāgabhāvaṃ jotetī’’ti. Avatthāvisesavācako vā [Pg.74] saha-saddo ‘‘sanidassanā’’tiādīsu viya, sabbāsupi avatthāsu nandirāgasabhāvāvijahanadīpanavasena nandirāgabhāvaṃ gatā nandirāgasahagatāti taṇhā vuttā. Gata-saddassa vā ‘‘diṭṭhigata’’ntiādīsu viya atthantarābhāvato nandirāgasabhāvā taṇhā ‘‘nandirāgasahagatā’’ti vuttā, nandirāgasabhāvāti attho. Idhāpīti imissaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Imasmimpi padeti ‘‘somanassasahagata’’nti etasmimpi pade. Ayamevatthoti saṃsaṭṭho eva. Yathādassitasaṃsaṭṭhasaddoti atthuddhārappasaṅgena pāḷito aṭṭhakathāya āgatasaṃsaṭṭhasaddo. Sahajāteti sahajātatthe.

‘එම අවස්ථාවෙහි යම් චෛතසික සැපයක් ඇද්ද’ යනුවෙන් නිර්දේශ කළ බැවින්, සෝමනස්ස වේදනාව සුවදායක ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් ‘ස්වභාවය අනුව පවසන ලදී’ යැයි කියන ලදී. ඍජු අර්ථයෙන් ‘මධුර’ ශබ්දය රස විශේෂයකට නමකි. මෙහිදී යහපත් බවේ (ඉෂ්ට භාවයේ) සමානත්වය නිසා උපචාර වශයෙන් පවසන ලදී; එබැවින් ‘මධුර දෙයක් මෙන්’ යැයි කියන ලදී. පරමාර්ථ වශයෙන් තණ්හාවෙන් තොර වූ නන්දිරාගයක් හෝ නන්දිරාග බවක් නැති හෙයින්, ‘මෙහි සම්ප්‍රයෝග වශයෙන් සහගත භාවයක් නැත’ යන්නත්, ‘නන්දිරාග සහගත’ යන්නත් පවසනු ලැබේ. එයින් ‘සහගත’ ශබ්දය මඟින් තණ්හාවෙහි නන්දිරාග බව ප්‍රකාශ කරන බව වටහා ගත යුතුය. එසේත් නැතහොත් ‘සනිදස්සන’ යනාදියෙහි මෙන් ‘සහ’ ශබ්දය අවස්ථා විශේෂයක් පවසයි. සෑම අවස්ථාවකදීම නන්දිරාග ස්වභාවය අත්නොහරින බව පෙන්වීමෙන්, නන්දිරාග බවට පැමිණි තණ්හාව ‘නන්දිරාග සහගත’ යැයි පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත් ‘දිට්ඨිගත’ යනාදියෙහි මෙන් ‘ගත’ ශබ්දයෙහි වෙනත් අර්ථයක් නොමැති බැවින්, නන්දිරාග ස්වභාවය ඇති තණ්හාව ‘නන්දිරාග සහගත’ යැයි කියන ලදී; එහි අර්ථය නන්දිරාග ස්වභාවය යන්නයි. ‘මෙහි ද’ යනු මේ අටුවාවෙහි ය. ‘මෙම පදයෙහි ද’ යනු ‘සෝමනස්ස සහගත’ යන මෙම පදයෙහි ද යන්නයි. ‘මෙම අර්ථයමයි’ යනු මිශ්‍ර වූ (සංසට්ඨ) බවමයි. කලින් පෙන්වා දුන් පරිදි ‘සංසට්ඨ’ ශබ්දය නම් අර්ථ උද්ධාරණය කිරීමේ ප්‍රසංගයේදී පාළියෙන් අටුවාවට පැමිණි සංසට්ඨ ශබ්දයයි. ‘සහජාතේ’ යනු සහජාත අර්ථයෙහිය.

Kālavisesānapekkho kammasādhano ābhaṭṭha-saddo bhāsitapariyāyoti dassento āha ‘‘abhāsitabbatā anābhaṭṭhatā’’ti. Pāḷiyanti imissā paṭhamacittuppādapāḷiyaṃ. Abhāsitattā evāti asaṅkhārikabhāvassa avuttattā eva. Kāraṇapariyāyattā vatthusaddassa paccayabhāvasāmaññato dvārabhūtadhammānampi siyā vatthupariyāyoti āha ‘‘dvāraṃ vatthūti vutta’’nti. Tena vatthu viya vatthūti dasseti. Manodvārabhūtā dhammā yebhuyyena hadayavatthunā saha carantīti dvārena…pe… hadayavatthu vuttanti āha yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti. Sakiccabhāvenāti attano kiccabhāvena, kiccasahitatāya vā. Aññāsādhāraṇoti sa-saddassa atthamāha. Sako hi raso sarasoti.

කාල විශේෂයක් අපේක්ෂා නොකරන, කර්ම සාධන වූ ‘ආභට්ඨ’ ශබ්දය දේශනා කළ (පැවසූ) යන අර්ථය දෙන බව පෙන්වමින් ‘නොපැවසිය යුතු බව අනාභට්ඨ බවයි’ යැයි පවසන ලදී. ‘පාළියෙහි’ යනු මෙම පළමු චිත්ත උත්පාද පාළියෙහි ය. ‘නොදෙසූ බැවින්ම’ යනු අසංඛාරික භාවය නොපැවසූ බැවින්මය. ‘වස්තු’ ශබ්දය හේතු යන අර්ථය දෙන හෙයින්, ප්‍රත්‍ය භාවයේ සමානත්වය නිසා ද්වාර වූ ධර්මයන්ට ද ‘වස්තු’ යන නම යෙදිය හැකිය; එබැවින් ‘ද්වාරය වස්තුව යැයි කියන ලදී’ යනුවෙන් පවසන ලදී. එමඟින් (හෘදය) වස්තුව මෙන් (ද්වාරය ද) වස්තුවක් බව පෙන්වයි. මනෝ ද්වාරය බවට පත් වූ ධර්මයෝ බොහෝ විට හෘදය වස්තුව සමඟ පවත්නා බැවින්, ද්වාරය මඟින්... හෘදය වස්තුව පවසන ලදැයි ‘හෙල්ල දරන්නන් හැසිරෙති’ යන උදාහරණය මෙන් පවසන ලදී. ‘සකිච්චභාවේන’ යනු තමන්ගේ කෘත්‍යය (කාර්යය) බැවින් හෝ කෘත්‍යය සහිත වූ බැවින් හෝ ය. ‘අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන’ යනු ‘ස’ ශබ්දයේ අර්ථය පවසයි. තමාගේම වූ රසය ‘ස රස’ (ස්වකීය රසය) වේ.

Anantaracittahetukattā cittassa ekasamuṭṭhānatā vuttā, sahajātacittaphassahetukattā cetasikānaṃ dvisamuṭṭhānatā. ‘‘Cittasamuṭṭhānā dhammā, phuṭṭho bhikkhave vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) hi vuttaṃ.

අනන්තර චිත්තය (පෙර සිත) හේතු කොට ගන්නා බැවින් සිතේ ඒකසමුට්ඨාන භාවය පවසන ලදී; සහජාත සිත සහ ඵස්සය හේතු කොට ගන්නා බැවින් චෛතසිකයන්ගේ ද්විසමුට්ඨාන භාවය පවසන ලදී. මක්නිසාද යත්, ‘මහණෙනි, සිතින් උපදින ධර්මයෝ වනාහි (ඵස්සයෙන්) ස්පර්ශ කරන ලද්දේ විඳියි, ස්පර්ශ කරන ලද්දේ හඳුනා ගනියි, ස්පර්ශ කරන ලද්දේ චේතනා කරයි’ යනුවෙන් දේශනා කර ඇති බැවිනි.

Sukhumarajādirūpanti aṇutajjārirūpamāha. Paramāṇurūpe pana vattabbameva natthi. Vatthuparittatāyāti etena anekakalāpagatāni bahūniyeva rūpāyatanāni samuditāni saṃhaccakāritāya sivikubbahanañāyena cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo, na ekaṃ katipayāni vāti dasseti. Nanu ca evaṃ sante cakkhuviññāṇaṃ samudāyārammaṇaṃ āpajjatīti? Nāpajjati samudāyasseva abhāvato. Na hi paramatthato samudāyo nāma koci atthi. Vaṇṇāyatanameva hi yattakaṃ yogyadese avaṭṭhitaṃ, sati [Pg.75] paccayantarasamāyoge tattakaṃ yathāvuttena ñāyena cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo hoti avikappakattā tassa. Tadabhinihaṭaṃ pana manoviññāṇaṃ anekakkhattuṃ uppajjamānaṃ purimasiddhakappanāvasena samūhākārena saṇṭhānādiākārena ca pavattatīti kiṃ cakkhuviññāṇassa ekaṃ vaṇṇāyatanaṃ ārammaṇaṃ, udāhu anekānīti na codetabbametaṃ. Na hi paccakkhavisaye yuttimagganā yuttā. Kiñca bhiyyo accharāsaṅghātakkhaṇena anekakoṭisaṅkhāya cittuppattiyā pavattanato cittassa lahuparivattitāya samānepi ghaṭasarāvādivaṇṇānaṃ yogyadesāvaṭṭhāne purimamanasikārānurūpaṃ ‘‘ghaṭo’’ti vā ‘‘sarāvo’’ti vā paṭhamaṃ tāva eko manoviññāṇasantānena paricchijjati, pacchā itaro cakkhuviññāṇavīthiyā byavahitenāti avisesavidutāya pana ghaṭasarāvādibuddhiyā abhedāpattiparikappanāti. Īdisīpettha codanā acodanāti daṭṭhabbā. Khaṇaparittatāyāti pabandhakkhaṇassa ittaratāya. Pabandhavasena hi paccekaṃ rūpārūpadhammā virodhiavirodhipaccayasamāyoge lahuṃ dandhañca nirujjhanato parittakālā dīghakālā ca honti, sabhāvalakkhaṇavasena pana ekaparicchedā evāti. Yathā ca rūpāyatanaṃ, evaṃ itarānipi. Saddādayopi hi vatthuparittatādibhāvena labbhantīti. Accāsannāditāyāti ādi-saddena anāvajjanaṃ kenaci paṭicchannatāti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Visayidhammaṃ visesato sinoti bandhatīti visayoti anaññatthabhāvāpekkho visayoti āha ‘‘visayo anaññatthabhāvenā’’ti. Na hi cakkhuviññāṇādayo rūpāyatanādito aññasmiṃ ārammaṇe pavattantīti. Gāvo caranti etthāti gocaro, gocaro viyāti gocaroti sambahulacāritāpekkho gocaroti āha ‘‘gocaro tattha caraṇenā’’ti. Bahulañhi cakkhuviññāṇādīhi rūpādayo gayhanti, na tathā manoviññāṇenāti. Tesanti manoviññāṇena gayhamānānaṃ rūpāyatanādīnaṃ. ‘‘Vacanassa anupapattito’’ti kasmā vuttaṃ, nanu pañcadvāre pavattamanoviññāṇadhātuṃ sandhāya tesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotīti vacanaṃ upapajjatiyevāti? Na, niyamābhāvato. Na hi pañcadvārābhinihaṭaṃyeva mano idha ‘‘mano’’ti vuttanti niyamahetu atthīti, etaṃyeva vā codanaṃ manasi katvā dibbacakkhuñāṇādiggahaṇaṃ kataṃ. Evaṃvaṇṇotiādivacanato pubbenivāsaatītānāgataṃsañāṇādayopi idha sambhavanti. Itarathāti rūpaṃ saddantiādinā.

‘සූක්ෂ්ම රජස් ආදී රූප’ යනු අණුතජ්ජාරී රූප (අතිශය කුඩා රූප) බව පවසයි. පරමාණු රූප පිළිබඳව නම් කිවයුතු දෙයක්ම නැත. ‘වස්තුවේ පරීත්ත (කුඩා) බව නිසා’ යන්නෙන් විවිධ කලාපයන්ට අයත් බොහෝ වූ රූප ආයතනයන් එක් රැස්ව, සාමූහිකව ක්‍රියා කිරීමෙන්, සිවිගෙයක් ඔසවාගෙන යන්නන්ගේ න්‍යායයෙන් චක්ඛු විඤ්ඤාණයට (ඇසට) අරමුණු වීමේ ප්‍රත්‍යය වන බවත්, එය එක් රූපයක් හෝ රූප කිහිපයක් පමණක් නොවන බවත් පෙන්වා දෙයි. එසේ නම්, චක්ඛු විඤ්ඤාණය සමූහයක් අරමුණු කරගන්නේ දැයි ප්‍රශ්න කළහොත්? නැත, එය එසේ නොවේ; මන්ද යත් පරමාර්ථ වශයෙන් ‘සමූහය’ නමින් පවතින කිසිවක් නැති බැවිනි. සුදුසු ප්‍රදේශයක පිහිටි වර්ණ ආයතනයම, අන්‍ය ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවක් ඇති කල්හි, කලින් කී න්‍යායයට අනුව එම චක්ඛු විඤ්ඤාණයට අරමුණු ප්‍රත්‍යය වේ. එය එම චක්ඛු විඤ්ඤාණයේ විකල්ප රහිත (නිර්විකල්පක) බවයි. ඉන්පසු හටගන්නා මනෝ විඤ්ඤාණය වාර ගණනාවක් උපදිමින්, පෙර පුරුදු සංකල්පනා බලයෙන් සමූහ වශයෙන්ද, හැඩය (සණ්ඨාන) ආදී වශයෙන්ද පවතියි. එබැවින් චක්ඛු විඤ්ඤාණයට අරමුණු වන්නේ එක් වර්ණ ආයතනයක්ද නැතහොත් බොහෝ වර්ණ ආයතනයන්දැයි මෙහිදී විමසිය යුතු නොවේ. මන්දයත් ප්‍රත්‍යක්ෂ විෂයයන් කෙරෙහි තර්ක සෙවීම සුදුසු නොවන බැවිනි. තවද, අසුරු සැණක් වැනි සුළු කාලයකදී කෝටි ගණනක් සිත් උපදින බැවින්ද, සිත ඉතා වේගයෙන් වෙනස් වන බැවින්ද, බඳුන් ආදියේ වර්ණයන් සුදුසු තැනක පිහිටා තිබියදී පෙර මනසිකාරයට අනුකූලව ‘මේ බඳුනක්’ යැයි හෝ ‘මේ තලියක්’ යැයි පළමුව එක් මනෝ විඤ්ඤාණ සන්තතියකින් වෙන්කර හඳුනා ගනී. ඉන්පසු අනෙක් වර්ණය චක්ඛු විඤ්ඤාණ වීථිය මගින් වෙන් කරනු ලබයි. විශේෂයක් නොදන්නා බැවින් බඳුන, තලිය ආදී බුද්ධියෙහි වෙනසක් නැතැයි සිතීම වැරදිය. මෙවැනි චෝදනා නොසලකා හැරිය යුතු බව දත යුතුය. ‘ක්ෂණ පරීත්තතාව’ යනු ප්‍රබන්ධ ක්ෂණයෙහි (පැවැත්මෙහි) ස්වල්ප බවයි. රූප අරූප ධර්මයන් ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුව අනුව එකිනෙක වේගයෙන් හෝ සෙමින් නිරුද්ධ වන බැවින් ප්‍රබන්ධ වශයෙන් කෙටි කාලීන හෝ දිගු කාලීන විය හැකිය. එහෙත් ස්වභාව ලක්ෂණ වශයෙන් ඒවා එක හා සමාන ක්ෂණිකත්වයකින් යුක්තය. රූප ආයතනය මෙන්ම අනෙකුත් ආයතන ද එසේමය. ශබ්ද ආදියෙහිද වස්තුවේ ස්වල්ප බව (වස්තු පරීත්තතා) ආදිය දක්නට ලැබේ. ‘අතිශයින් සමීප බව’ යනාදියෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් මෙනෙහි නොකිරීම, කිසිවකින් වැසී තිබීම ආදිය ඇතුළත් වේ. විෂය ධර්මය විශේෂයෙන් තමා වෙත බැඳගන්නා බැවින් ‘විෂය’ නම් වේ. අන්‍ය අරමුණක පවතින්නේ නැත යන අදහසින් ‘අන්‍ය අරමුණක නොපවතින බැවින් විෂය නම් වේ’ යයි පැවසීය. චක්ඛු විඤ්ඤාණාදිය රූප ආයතනය හැර අන්‍ය අරමුණක නොපවතියි. ගවයන් මෙහි හැසිරෙති යන අර්ථයෙන් ‘ගෝචර’ නම් වේ. ගෝචරයක් මෙන් වූයේ ගෝචරයයි. බොහෝ සෙයින් එහි හැසිරෙන බැවින් ‘එහි හැසිරෙන බැවින් ගෝචරය’ යැයි පැවසීය. චක්ඛු විඤ්ඤාණාදිය මගින් රූප ආදිය බහුලව ග්‍රහණය කරනු ලබයි, මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් එසේ නොවේ. ‘ඔවුන්ගේ’ යනු මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් ගනු ලබන රූප ආයතනයාදියයි. ‘වචනයේ නොගැලපීම නිසා’ යැයි කීවේ ඇයි? පංචද්වාරයෙහි පවතින මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව අරභයා ‘ඔවුන්ගේ ගෝචර විෂයය අනුභව කරයි’ යන වචනය ගැලපේ නොවේද? නැත, එහි නියමයක් නැති බැවිනි. මෙහි ‘මනස’ යැයි කී කල්හි එය පංචද්වාරයෙන්ම නිපන් මනස යැයි කීමට නියමයක් නැත. නැතහොත් මෙම විමසීම සිතට ගෙන දිව්‍ය චක්ෂුර් ඥානාදිය ගැන සඳහන් කරන ලදී. ‘මෙවැනි වර්ණ ඇත්තක්’ ආදී වචන නිසා පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය, අතීත අනාගත අංශ ඥානයන් ද මෙහි ඇතුළත් වේ. එසේ නොමැති නම් රූපය, ශබ්දය ආදී වශයෙනි.

Bhojana [Pg.76]…pe… ussāhādīhīti idaṃ yāya kammaññatāya rūpakāyassa kallatā hoti, tassā paccayanidassanaṃ. Bhojane hi sammāpariṇate sappāye ca utubhojane sammupayutte sammāpayogasaṅkhāte kāyikacetasikavīriye ca samāraddhe lahutādisabbhāvena kāyo kammakkhamo hoti sabbakiriyānukūloti. Atha vā bhojana…pe… ussāhādīhīti idaṃ kāyassa kalyatāya viya upaddutatāyapi kāraṇavacanaṃ. Visamabhojanāpariṇāmādito hi kāyassa upaddavakarā vātādayo uppajjantīti. Anuvattantassāti padaṃ ‘‘jayaṃ veraṃ pasavatī’’tiādīsu (dha. pa. 201) viya hetuatthavasena veditabbaṃ. Jāgaraṇanimittañhi idha anuvattanaṃ adhippetanti. Atha vā anuvattantassāti idaṃ pakatiyā diṭṭhādivasena āpāthagamanupanissayānaṃ kalyatādinibbattānaṃ kāyikasukhādīnaṃ sambhavadassanaṃ. Kāyakalyatādiṃ ananuvattantassa hi yathāvuttaupanissayābhogābhāvena vuttappakāraṃ āpāthagamanaṃ na siyāti. Yathānubhūte rūpādivisaye cittassa ṭhapanaṃ āvajjanaṃ cittapaṇidahanaṃ. Yathānubhūtena rūpādinā sadisaṃ asadisaṃ sambandhañca sadisāsadisasambandhaṃ, tassa dassanādi sadisāsadisasambandhadassanādi, cittapaṇidahanañca sadisāsadisa…pe… dassanādi ca citta…pe… dassanādayo te paccayāti yojetabbaṃ. Dhātukkhobhādīti ādi-saddena devatūpasaṃhārādiṃ saṅgaṇhāti. Taṃsadisatā diṭṭhasutasadisatā. Taṃsampayuttatā diṭṭhasutapaṭibaddhatā. Kenaci vutteti iminā saddhāya anussavanibbattataṃ āha. Ākāravicāraṇanti tesaṃ tesaṃ atthānaṃ upaṭṭhānākāravicāraṇaṃ. Katthaci atthe.

‘භෝජනය ...පෙ... උත්සාහය ආදිය නිසා’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ යම්කිසි කර්මණ්‍යතාවක් (ක්‍රියාශීලී බවක්) හේතුවෙන් රූප කයේ ඇතිවන සැහැල්ලු බව (කල්ලතාව) ඇතිවීමට බලපාන හේතු දැක්වීමයි. භෝජනය මැනවින් දිරවීම (පරිණාමය වීම), සුදුසු ඍතුව හා භෝජනය පරිභෝජනය කිරීම සහ නිවැරදි ප්‍රයෝගය නම් වූ කායික හා චෛතසික වීර්යය ඇති වූ කල්හි, සැහැල්ලු බව ආදිය ඇතිවීමෙන් ශරීරය සියලු ක්‍රියාවන්ට සුදුසු වූ කර්මණ්‍ය බවට පත්වෙයි. එසේත් නැතහොත්, ‘භෝජනය ...පෙ... උත්සාහය ආදිය නිසා’ යන්නෙන් කයේ කල්ලතාව (නීරෝගී බව) මෙන්ම උපද්‍රව ඇතිවීමට ද හේතු දක්වයි. අසමතුලිත ආහාර රටාව හා ආහාර නොදිරවීම ආදියෙන් ශරීරයට උපද්‍රව කරන වාතය ආදී දෝෂයන් උපදින බැවිනි. ‘අනුවර්තනය වන්නාට’ යන පදය ‘ජයම් වෙරම් පසවති’ (ජයග්‍රහණය වෛරය වඩවයි) ආදී තැන්වල මෙන් හේතු අර්ථයෙන් දත යුතුය. මෙහිදී අවදි වීමේ නිමිත්ත අනුවර්තනය වීම අදහස් කෙරේ. එසේත් නැතහොත්, ‘අනුවර්තනය වන්නාට’ යනු ස්වභාවිකව දක්නා ලද දේ අනුව අරමුණු වලට පැමිණීම (ආපාථගමන) හා උපනිශ්‍රය නිසා හටගත් කල්ලතාව ආදී කායික සුඛයන්ගේ සම්භවය පෙන්වීමයි. කයේ කල්ලතාව ආදිය අනුවර්තනය නොවන්නාට, කලින් කී උපනිශ්‍රයයන් හා මනසිකාරයන් නොමැති වීමෙන් වදාල ප්‍රකාරයට අරමුණු ඉදිරිපත් වීම සිදු නොවේ. අනුභව කරන ලද රූප ආදී විෂයයන් කෙරෙහි සිත පිහිටුවීම ‘ආවර්ජනය’ හෝ ‘චිත්ත ප්‍රණිධානය’ යි. අනුභව කරන ලද රූප ආදියට සමාන හෝ අසමාන හෝ සම්බන්ධ වූ දේ ‘සදිස-අසදිස සම්බන්ධ’ නම් වේ. ඒවා දැකීම ආදිය ‘සදිස-අසදිස සම්බන්ධ දර්ශනාදිය’ යි. සිතේ ප්‍රණිධානය හා සදිස-අසදිස සම්බන්ධ දර්ශනාදිය ඒ සඳහා ප්‍රත්‍යය වන බව සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘ධාතු ක්ෂෝභය ආදිය’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් දේවතාවන් විසින් අරමුණු ඉදිරිපත් කිරීම ආදිය ඇතුළත් වේ. ‘තත් සදිසතාව’ යනු දුටු හෝ ඇසූ දේට සමාන බවයි. ‘තත් සම්ප්‍රයුක්තතාව’ යනු දුටු හෝ ඇසූ දේට සම්බන්ධ බවයි. ‘යමෙකු විසින් පවසන ලද’ යන්නෙන් ශ්‍රද්ධාව හා ඇසීම (අනුශ්‍රවය) නිසා හටගත් බව පවසයි. ‘ආකාර විචාරණය’ යනු ඒ ඒ අර්ථයන් සිතට වැටහෙන ආකාරය විමසීමයි. යම් අර්ථයකදී ය.

Niyamitassāti kusalameva mayā uppādetabbanti evaṃ niyamitassa. Pasādasinehābhāvo dosabahulatāya hotīti lūkhapuggalā dosabahulāti āha.

‘නියම කරන ලද’ යනු ‘මා විසින් කුසල්ම උපදවා ගත යුතුය’ යනුවෙන් නියම කරන ලද බවයි. පැහැදීම හා සෙනෙහස නැති බව ද්වේෂය බහුල වීම නිසා සිදුවන බැවින්, රළු (ලූඛ) පුද්ගලයෝ ද්වේෂය බහුල අය බව පැවසීය.

Āyatanabhāvatoti kāraṇabhāvato.

‘ආයතන ස්වභාවයෙන්’ යනු ‘හේතු ස්වභාවයෙන්’ යන්නයි.

Vijjamānavatthusminti etena ‘‘vināpi deyyadhammapariccāgena cittuppādamatteneva dānamayaṃ kusalaṃ upacitaṃ hotī’’ti kesañci atidhāvanaṃ nivattitaṃ hotīti.

‘විද්‍යමාන වස්තුවක් පවතින කල්හි’ යන්නෙන්, ‘දිය යුතු දෙයක් පරිත්‍යාග කිරීමෙන් තොරව, සිත ඉපදවීමෙන් පමණක්ම දානමය කුසල් රැස් වේ’ යැයි පවසන ඇතැමෙකුගේ අන්තගාමී මතය බැහැර කරනු ලබයි.

Dhammasavanassa [Pg.77] ghosanaṃ dhammasavanaghosanaṃ. Tassāti ‘‘saddadānaṃ dassāmī’’ti saddavatthūnaṃ ṭhānakaraṇabheriādīnaṃ sasaddappavattikaraṇassa. Cintanaṃ tathā tathā cittuppādanaṃ. Aññatthāti suttesu. Aparatthāti abhidhammapadesu. Apariyāpannāti padassa atthavaṇṇanā ‘‘paribhogaraso’’tiādikāya atthavaṇṇanāya parato bahūsu potthakesu likhīyati, yathāṭhāneyeva pana ānetvā vattabbā. Tattha paramatthato avijjamānattā lakkhaṇapaññattiyo aññāyatanattā cha ajjhattikāyatanāni asaṅgahitā dhammāyatanenāti yojetabbaṃ.

ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා කෙරෙන ඝෝෂාව ධර්මසවණඝෝෂාව නම් වේ. "මම ශබ්ද දානයක් දෙන්නෙමි" යන අදහසින් බෙර ආදී ශබ්ද උපකරණ මගින් ශබ්දය පැවැත්වීම ඊට අයත් වේ. එසේම ඒ පිළිබඳව සිතීම හෙවත් චිත්තෝත්පාදය ද ඊට ඇතුළත් වේ. සූත්‍රයන්හි එක් ආකාරයකට ද අභිධර්මයේ තවත් ආකාරයකට ද මෙය දැක්වේ. ඇතැම් පද විවරණ (උදා: පරිභෝග රසය ආදිය) පොත්පත්වල පසුව ලියැවුණ ද ඒවා අදාළ ස්ථානයට ගෙන විග්‍රහ කළ යුතුය. පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන නොවන බැවින් ලක්ෂණ ප්‍රඥප්ති ද, අන්‍ය ආයතන බැවින් ආධ්‍යාත්මික ආයතන සය ද ධම්මායතනයට ඇතුළත් නොවන බව මෙහිදී යෙදිය යුතුය.

‘‘Ekadvārikakammaṃ aññasmiṃ dvāre uppajjatī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu rūpādīsu ekārammaṇaṃ cittaṃ yathā na aññārammaṇaṃ hoti cittavisesassa adhippetattā, evaṃ kammavisese adhippete kāyadvārādīsu ekadvārikakammaṃ aññasmiṃ dvāre na uppajjati tattheva pariyositattā, atha kammasāmaññaṃ adhippetaṃ, rūpādīsu ekārammaṇanti idaṃ udāharaṇaṃ na siyāti? Na, asadisabhāvavibhāvanavasena udāhaṭattā, itarathā manoviññāṇabhūtaṃ idaṃ cittaṃ chasupi visayesu pavattanato anibaddhārammaṇanti ārammaṇaṃ sadisūdāharaṇabhāvena vucceyya ārammaṇaṃ viya dvārampi anibaddhanti. Yasmā pana satipi kammānaṃ dvārantaracaraṇe yebhuyyena vuttiyā tabbahulavuttiyā ca dvārakammānaṃ aññamaññaṃ vavatthānaṃ vakkhati, tasmā pāṇātipātādibhāvasāmaññena kammaṃ ekattanayavasena gahetvā tassa vacīdvārādīsu pavattisabbhāvato kammassa anibaddhattāti vuttanti āha ‘‘kāyadvārādīsu ekadvārikakammaṃ aññasmiṃ dvāre na nuppajjatī’’ti. Rūpādīsu pana ekārammaṇaṃ cittaṃ tenevārammaṇena paricchinnanti visiṭṭhameva gahitanti ārammaṇameva nibaddhanti vuttanti cittaviseso eva gahito, na cittasāmaññaṃ. ‘‘Nanu ca rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panā’’ti ārammaṇampi aniyameneva vuttanti? Saccametaṃ, tattha pana yaṃ rūpādīsu ekārammaṇaṃ cittaṃ, taṃ tena vinā nappavattati, kammaṃ pana kāyadvārikādibhedaṃ vacīdvārādīsu na nappavattatīti imassa visesassa jotanatthaṃ pāḷiyaṃ ārammaṇameva gahitaṃ, dvāraṃ na gahitanti imamatthaṃ dasseti ‘‘ārammaṇameva nibaddha’’ntiādinā. Vacīdvāre uppajjamānampi pāṇātipātādīti attho.

"එක් ද්වාරයකට අයත් කර්මය වෙනත් ද්වාරයක උපදී" යයි කීවේ ඇයි? රූපයම අරමුණු කරන සිතට වෙනත් අරමුණක් නැති සේම, කාය ද්වාරාදියේ සිදුවන කර්මය එතැනින්ම අවසන් වන බැවින් වෙනත් ද්වාරයක උපදින්නේ නැත. එය කර්මයේ පොදු ස්වභාවය නම්, "රූපයම අරමුණු කිරීම" යන උදාහරණය නොගැලපේ ද? නැත, අසදෘශ ස්වභාවය දැක්වීම සඳහා එම උදාහරණය ගෙන ඇත. එසේ නොවන්නට, මනෝ විඤ්ඤාණය සය ද්වාරයෙහිම හැසිරෙන බැවින් අරමුණක් නියම නැති බවත්, ඒ නිසාම ද්වාරය ද නියම නැති බවත් කිව හැකි වනු ඇත. කර්මයන් ද්වාරයන් අතර මාරු වුවද, බහුලව පවතින ද්වාරය අනුව ඒවා වෙන් කර දක්වනු ලැබේ. ඒ නිසා ප්‍රාණාඝාතාදී කර්ම වාග් ද්වාරාදියේ ද පැවතිය හැකි බැවින් කර්මය එක් ද්වාරයකටම සීමා නොවන බව "කාය ද්වාරාදියේ එක් කර්මයක් අනෙක් ද්වාරයක නොඋපදින්නේ නොවේ" යන්නෙන් පැහැදිලි කරයි. රූපය අරමුණු කරන සිත එම අරමුණෙන්ම වෙන් කර දක්වන බැවින් එහි අරමුණ නියමිත බව කියනු ලැබේ. "රූපාරම්මණයක් හෝ... ධම්මාරම්මණයක් හෝ..." යනුවෙන් අරමුණ ද නියමයක් නැතිව දක්වා තිබේ නේද? එය සත්‍යයකි, නමුත් යම් අරමුණක් සහිත සිතක් එය නොමැතිව පවතින්නේ නැත. එහෙත් කායද්වාරික කර්මය වාග් ද්වාරාදියේ ද පැවතිය හැකිය. මෙම විශේෂත්වය දැක්වීමට පාළියෙහි අරමුණම ගෙන ඇත, ද්වාරය ගෙන නැත. "අරමුණම නියමිතයි" යන්නෙන් අදහස් කළේ මෙයයි. වාග් ද්වාරයෙහි උපදින්නේ ද ප්‍රාණාඝාතාදී කර්මයම බව මෙයින් අදහස් කෙරේ.

Kāmāvacarakusalaṃ

කාමාවචර කුසලය

Kāyakammadvārakathāvaṇṇanā

කායකර්ම ද්වාර කථාව පිළිබඳ වර්ණනාව

Kammadvārānantiādinā [Pg.78] pakāsetabbassa sarūpaṃ pakāsanupāyañca dasseti. Niyatarūparūpavasenāti dhammasaṅgahe niddiṭṭhaniyatarūparūpavasena. Aññathā kammasamuṭṭhānikakāye hadayavatthupi gahetabbaṃ siyā. Ekasantatipariyāpanno upādinnakakāyo idha gahitoti cakkhāyatanādīti vuttesu eko bhāvo hadayavatthu ca gahitanti na sakkā vattuṃ ‘‘cakkhāyatanādīni jīvitapariyantānī’’ti sannivesassa vibhāvitattā.

"කර්ම ද්වාරයන්ගේ" යනාදියෙන් ප්‍රකාශ කළ යුතු දෙයෙහි ස්වභාවය සහ එය ප්‍රකාශ කරන ආකාරය දක්වයි. ධම්මසංගණී ප්‍රකරණයෙහි දැක්වෙන නියත රූපයන්ගේ වශයෙන් මෙය ගත යුතුය. එසේ නොවන්නට, කර්මයෙන් හටගත් කයෙහි හෘදය වස්තුව ද ගත යුතු වනු ඇත. මෙහිදී එක් සන්තතියකට අයත් උපාදින්නක ශරීරය ගෙන ඇත. "චක්ඛායතනයාදියේ සිට ජීවිතේන්ද්‍රිය දක්වා" යන විග්‍රහය තුළ හෘදය වස්තුව ද අඩංගු වන බව කිව නොහැක්කේ එහි ව්‍යුහය පැහැදිලි කර ඇති බැවිනි.

Vipphandamānavaṇṇaggahaṇānantaraṃ viññattiggahaṇassa icchitattā calanākārāva vāyodhātu viññattivikārasahitāti kadāci āsaṅkeyyāti tannivattanatthaṃ ‘‘paṭhamajavanasamuṭṭhitā’’ti āha. Desantaruppattihetubhāvena cāletunti etena desantaruppatti calanaṃ, taṃnimitte ca kattubhāvo upacaritoti dasseti, aññathā khaṇikatā abyāpāratā ca dhammānaṃ na sambhaveyyāti. Tadabhimukhabhāvavikāravatīti taṃdisamabhimukho tadabhimukho, tassa bhāvo tadabhimukhabhāvo, so eva vikāro, taṃsamaṅginī vāyodhātu tadabhimukhabhāvavikāravatī. Idāni tadabhimukhabhāvavikā rassa viññattibhāvaṃ dassento āha ‘‘adhippāyasahabhāvī’’tiādi. Evañca katvātiādinā imissā atthavaṇṇanāya laddhaguṇaṃ dasseti. Tattha āvajjanassāti manodvārāvajjanassa. Yato bāttiṃsātiādinā tassa viññattisamuṭṭhāpakatā na sakkā paṭisedhetunti dasseti.

සැලෙන ස්වභාවය ග්‍රහණය කරගත් පසුව විඤ්ඤත්තිය ග්‍රහණය කර ගැනීමට කැමති බැවින්, චලන ආකාරය සහිත වායෝ ධාතුව විඤ්ඤත්ති විකාරය හා සහිත යැයි ඇතැම්විට සැක කළ හැකිය. එය වළක්වනු පිණිස "පළමු ජවන සිතින් උපන්" යැයි පැවසීය. දේශාන්තරෝත්පත්තියට හේතු වන බැවින් චලනය යනු තැනකින් තැනකට පැමිණීමයි. එයට හේතු වීමේ කර්තෘත්වය උපචාර වශයෙන් දක්වයි. එසේ නොවන්නට ධර්මයන්ගේ ක්ෂණික බව හා නිර්ව්‍යාපාර බව සිදු නොවේ. අභිමුඛ බවෙහි විකාරය සහිත වීම යනු අදාළ දිශාවට අභිමුඛ වීමයි. එම අභිමුඛ ස්වභාවයම විකාරයයි. එයින් යුත් වායෝ ධාතුව "තදභිමුඛභාව විකාරවතී" නම් වේ. දැන් එම අභිමුඛභාව විකාරයේ විඤ්ඤත්ති ස්වභාවය දක්වමින් "අධිප්පායසහභාවී" යනාදිය පැවසීය. මෙසේ කිරීමෙන් මෙම අර්ථ වර්ණනාවෙන් ලැබෙන ගුණය පෙන්වයි. එහි "ආවජ්ජනස්ස" යනු මනෝද්වාරාවජ්ජනයයි. "තිස් දෙකක් වූ..." යනාදියෙන් එහි විඤ්ඤත්ති සමුට්ඨාපක බව ප්‍රතික්ෂේප කළ නොහැකි බව පෙන්වයි.

Paccayo bhavituṃ samatthoti etena yathāvuttavāyodhātuyā thambhanacalanasaṅkhātakiccanipphādane tassa ākāravisesassa sahakārīkāraṇabhāvamāha. Anidassanasappaṭighatādayo viya mahābhūtānaṃ avatthāvisesamattaṃ so ākāravisesoti paramatthato na kiñci hotīti ‘‘paramatthato abhāvaṃ dassetī’’ti āha. Paramatthato cittasamuṭṭhānabhāvo paṭisedhito. Kammasamuṭṭhānādibhāvassa pana sambhavoyeva natthīti yathāvuttavikārassa paramatthato sabbhāve nakutocisamuṭṭhitattā appaccayattaṃ āpannaṃ. Na hi rūpaṃ appaccayaṃ atthi, appaccayatte ca sati niccabhāvo āpajjati, na ca nibbānavajjo attho sabhāvadhammo [Pg.79] nicco atthi. Cittasamuṭṭhānabhāvo viyāti viññattiyā cittasamuṭṭhānaupādārūpabhāvo upacārasiddhoti dasseti.

"ප්‍රත්‍යය වීමට සමර්ථය" යන්නෙන් ඉහත කී වායෝ ධාතුවෙහි ස්තම්භන සහ චලන යන කෘත්‍යයන් සිදු කිරීමෙහි ලා එම ආකාර විශේෂයෙහි සහකාරී හේතු බව පවසයි. මහා භූතයන්ගේ අවස්ථා විශේෂයක් පමණක් වූ එම ආකාර විශේෂය අනිදර්ශන-සප්‍රතිඝාදී රූප මෙන් පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින කිසිවක් නොවන බැවින් "පරමාර්ථ වශයෙන් නැති බව දක්වයි" යන්න පැවසීය. පරමාර්ථ වශයෙන් චිත්ත සමුට්ඨාන බව මෙහිදී ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. කර්ම සමුට්ඨානාදී බවක් මෙහි ඇති විය නොහැක්කේ ඉහත කී විකාරය පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින්නේ නම් එය කිසිවකින් හට නොගත් අප්‍රත්‍ය ධර්මයක් බවට පත්වන බැවිනි. අප්‍රත්‍ය වූ රූපයක් නොමැති අතර, අප්‍රත්‍ය වුවහොත් එය නිත්‍ය වේ. නිවන හැර නිත්‍ය වූ කිසිදු ස්වභාව ධර්මයක් නැත. චිත්ත සමුට්ඨාන බව මෙන් යන්නෙන් විඤ්ඤත්තිය චිත්ත සමුට්ඨාන උපාදා රූපයක් ලෙස සැලකීම උපචාරයක් පමණක් බව දක්වයි.

Viññattiyā karaṇabhūtāya. Yaṃ karaṇanti yaṃ cittakiriyaṃ cittabyāpāraṃ. Viññattiyā viññātattanti idamesa kāretīti yadetaṃ adhippāyavibhāvanaṃ, etaṃ viññattivikārarahitesu rukkhacalanādīsu na diṭṭhaṃ, hatthacalanādīsu pana diṭṭhaṃ, tasmā vipphandamānavaṇṇavinimutto koci vikāro atthi kāyikakaraṇasaṅkhātassa adhippāyassa ñāpakoti viññāyati. Ñāpako ca hetu ñāpetabbamatthaṃ sayaṃ ñātoyeva ñāpeti, na sabbhāvamattenāti vaṇṇaggahaṇānantaraṃ vikāraggahaṇampi viññāyati. Tathā hi visayabhāvamāpanno eva saddo atthaṃ pakāseti, netaro. Tenevāha ‘‘na hi viññattī’’tiādi. Yadi pana cittajarūpānaṃ calanākāro viññatti, cakkhuviññāṇassa vipphandamānavaṇṇārammaṇattā tenapi sā gahitā siyāti āsaṅkāya nivattanatthaṃ āha ‘‘cakkhuviññāṇassā’’tiādi.

විඥප්තියට කරණයක් (හේතුවක්) වූ හෙයිනි. යම් කරණයක් යනු යම් චිත්ත ක්‍රියාවක් හෙවත් සිතෙහි ව්‍යාපාරයකි. විඥප්තිය පිළිබඳව දැනගත යුතු බැවින් 'මොහු මෙය කරවයි' යන යම් අභිප්‍රායයක් ප්‍රකාශ කිරීමක් ඇද්ද, එය විඥප්ති විකාරයන්ගෙන් තොර වූ ගස් සෙලවීම් ආදියෙහි දක්නට නොලැබේ. එහෙත් අත් සෙලවීම් ආදියෙහි එය දක්නට ලැබේ. එබැවින් වෙවුලන ස්වභාවය ඇති වර්ණයෙන් මිදුණු, කායික ක්‍රියාව නමින් හැඳින්වෙන අභිප්‍රාය දැනුම් දෙන්නා වූ කිසියම් විකාරයක් (වෙනස් වීමක්) ඇතැයි දත යුතුය. දැනුම් දෙන්නා වූ හේතුව, දැනගත යුතු අර්ථය තමාම දැනගෙන දැනුම් දෙයි මිස, පවත්නා මාත්‍රයෙන්ම දැනුම් නොදෙයි. එබැවින් වර්ණය ග්‍රහණය කිරීමෙන් පසුව විකාරය ග්‍රහණය කිරීමද දැනගනු ලැබේ. එසේම විෂය භාවයට පත් වූ ශබ්දයම අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි, අන්‍ය දෙයක් නොවේ. එහෙයිනි 'විඥප්තිය නොවේ' යනාදිය වදාලේ. ඉදින් චිත්තජ රූපයන්ගේ සෙලවෙන ආකාරය විඥප්තිය වන්නේ නම්, චක්ඛු විඥානය වෙවුලන වර්ණය අරමුණු කරන බැවින් එයින්ද විඥප්තිය ග්‍රහණය වේය යන සැකය දුරු කිරීම පිණිස 'චක්ඛු විඥානයාගේ' යනාදිය වදාලේය.

Tālapaṇṇādirūpānītiādināpi viññattiyā viññātabbataṃ manoviññāṇeneva ca viññātabbataṃ dasseti. Sañjānāti etenāti saññāṇaṃ, tassa udakādino saññāṇaṃ taṃsaññāṇaṃ, tassa ākāro taṃsaññāṇākāro, udakādisahacārippakāro ca so taṃsaññāṇākāro cāti udakā…pe… kāro, taṃ gahetvā jānitvā. Tadākārassāti udakādiñāpanākārassa. Yadi yathāvuttavikāraggahaṇaṃyeva kāraṇaṃ adhippāyaggahaṇassa, atha kasmā aggahitasaṅketassa adhippāyaggahaṇaṃ na hotīti? Na kevalaṃ vikāraggahaṇameva adhippāyaggahaṇassa kāraṇaṃ, kiñcarahīti āha ‘‘etassa panā’’tiādi.

'තල කොළ ආදී රූපයන්' යනාදියෙන් විඥප්තිය දැනගත යුතු බවත්, එය මනෝ විඥානයෙන්ම දැනගත යුතු බවත් දක්වයි. මෙයින් හඳුනාගනියි යන අර්ථයෙන් සංඥාණය නම් වේ. එම ජලය ආදිය හඳුනාගැනීම 'තංසංඥාණ' නම් වේ. එහි ආකාරය 'තංසංඥාණාකාර' නම් වේ. ජලය ආදිය සමඟ පවත්නා ආකාරය වූ ඒ සංඥාණාකාරය 'උදකාදි...පෙ...කාර' නම් වේ. එය ගෙන හෙවත් දැනගෙන යනු අර්ථයයි. 'තදාකාරයාගේ' යනු ජලය ආදිය දැනුම් දෙන ආකාරයාගේ යන්නයි. ඉදින් ඉහත කී විකාරය ග්‍රහණය කිරීමම අභිප්‍රාය ග්‍රහණය කිරීමට හේතුව වන්නේ නම්, සංකේතය ග්‍රහණය නොකළ තැනැත්තාට අභිප්‍රාය ග්‍රහණය කිරීමක් සිදු නොවන්නේ ඇයි? අභිප්‍රාය ග්‍රහණය වීමට විකාරය ග්‍රහණය කිරීම පමණක්ම හේතුව නොවේ. එසේ නම් කුමක්ද? එය පැහැදිලි කිරීමට 'එතස්ස පන' (එයට වනාහි) යනාදිය වදාලේය.

Atha panātiādinā viññattiyā anumānena gahetabbataṃ dasseti. Sādhippāya…pe… nantaranti adhippāyasahitavikārena sahajātavaṇṇāyatanaggahaṇasaṅkhātassa cakkhudvārikaviññāṇasantānassa anantaraṃ. Adhippāyaggahaṇassāti adhippāyavavatthāpakassa tatiyavāre javanassa. Adhippāyasahabhū vikārābhāve abhāvatoti etena yathāvuttavikāraṃ adhippāyaggahaṇena anuminoti. Evaṃ satītiādinā yathānumitamatthaṃ nigamanavasena dasseti. Tattha udakādiggahaṇenevāti tālapaṇṇādīnaṃ vaṇṇaggahaṇānantarena purimasiddhasambandhānuggahitena udakādīnaṃ tattha atthibhāvavijānaneneva. Yathā tālapaṇṇādīnaṃ udakādisahacārippakārataṃ [Pg.80] saññāṇākāro viññātoyeva hoti nānantariyakattā, evaṃ vipphandamānavaṇṇaggahaṇānantarena purimasiddhasambandhānuggahitena gantukāmatādiadhippāyavijānaneneva viññatti viññātā hoti tadabhāve abhāvatoti upamāyojanā.

'අථ පන' යනාදියෙන් විඥප්තිය අනුමානයෙන් ග්‍රහණය කළ යුතු බව දක්වයි. 'අභිප්‍රාය සහිත වූ...පෙ... අනතුරුව' යනු අභිප්‍රාය සහිත විකාරය හා සහජාත වූ වර්ණ ආයතනය ග්‍රහණය කිරීම සංඛ්‍යාත වූ චක්ඛු ද්වාරික විඥාන සන්තතියට අනතුරුව යන්නයි. 'අභිප්‍රාය ග්‍රහණය කිරීමේ' යනු අභිප්‍රාය තීරණය කරන්නා වූ තුන්වන වාරයේ ජවනය පිළිබඳවයි. අභිප්‍රාය හා සහජාත විකාරය නොමැති කල්හි (අභිප්‍රාය) නොපවතින බැවින්, මෙයින් ඉහත කී විකාරය අභිප්‍රාය ග්‍රහණය කිරීම මගින් අනුමාන කරයි. 'එසේ ඇති කල්හි' යනාදියෙන් අනුමාන කළ අර්ථය නිගමනයක් වශයෙන් දක්වයි. එහි 'උදකාදිග්ගහණේනේව' යනු තල කොළ ආදියේ වර්ණය ග්‍රහණය කිරීමට අනතුරුව, පෙර සිටම පවත්නා වූ සම්බන්ධය අනුසාරයෙන් එහි ජලය ඇති බව දැනගැනීමෙන්ම යන්නයි. තල කොළ ආදියේ ජලය හා සහචර වූ ආකාරය හඳුනාගැනීමේ ආකාරය දැනගන්නා ලද්දක්ම වේ මිස, එයට අනතුරුව සිදුවන්නක් නොවේ. එලෙසම සෙලවෙන වර්ණය ග්‍රහණය කිරීමට අනතුරුව, පෙර සිටම පැවති සම්බන්ධය අනුසාරයෙන් යාමට කැමති බව ආදී අභිප්‍රාය දැනගැනීමෙන්ම විඥප්තිය දැනගන්නා ලදී. එය නොමැති කල්හි (අභිප්‍රාය) නොමැති නිසාය යනුවෙන් උපමාව ගලපා ගත යුතුය.

Sabhāvabhūtanti anvatthabhūtaṃ. Dvidhāti viññāpanato viññeyyato ca. Kāyaviññattiyā tathāpavattamānāya cetanāsaṅkhātassa kammassa kāyakammabhāvo nipphajjati tāya upalakkhitabbattā, na pana catuvīsatiyā paccayesu kenaci paccayabhāvatoti dassento ‘‘tasmiṃ dvāre siddhā’’tiādimāha. Tena vacīdvāruppannāpi pāṇātipātādayo saṅgahitāti tesaṃ saṅgahitabhāvaṃ dasseti. Atha vā kāyadvāruppannāya kāyakammabhūtāya cetanāya vasena ‘‘tena dvārena viññātabbabhāvato’’ti vuttaṃ, tassāyeva dvārantaruppannāya vasena ‘‘tena dvārena nāmalābhato’’ti. Manodvārāvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakabhāvo nicchitoti ‘‘ekādasannaṃ kiriyacittāna’’nti āha.

'සභාම්භූත' යනු අන්වර්ථ වූ යන්නයි. 'දෙයාකාරයකින්' යනු දැනුම් දීමෙන් හා දැනගත යුතු බවෙන් යනුවෙනි. කාය විඥප්තිය එලෙස පවත්නා කල්හි, චේතනා සංඛ්‍යාත කර්මයෙහි කායකර්ම බව සිද්ධ වේ. එය එම විඥප්තියෙන් ලක්ෂණය කොට දැක්විය යුතු බැවිනි. එහෙත් සූවිසි ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කිසිදු ප්‍රත්‍ය භාවයකින් නොවන බව දක්වමින් 'එම ද්වාරයෙහි සිද්ධ වූ' යනාදිය වදාලේය. එයින් වාග් ද්වාරයෙහි උපන් ප්‍රාණාතිපාත ආදියද සංග්‍රහ කරන ලද බැවින්, ඒවායේ සංග්‍රහ වූ බව දක්වයි. නැතහොත්, කාය ද්වාරයෙහි උපන් කායකර්ම වූ චේතනාවගේ වශයෙන් 'එම ද්වාරයෙන් දත යුතු බැවින්' යැයි ද, එම චේතනාවම වෙනත් ද්වාරයක උපන් කල්හි 'එම ද්වාරයෙන් නම ලැබෙන බැවින්' යැයි ද පවසන ලදී. මනෝද්වාරාවජ්ජනයටද විඥප්තිය සමුට්ඨාපනය කිරීමේ හැකියාව ඇති බව තීරණය කර ඇති බැවින් 'එකොළොස් ක්‍රියා සිතැත්තවුන්ගේ' යැයි වදාලේය.

Dvārantaracārinoti dvārantarabhāvena pavattanakā. Dvārasambhedāti dvārānaṃ saṅkaraṇato. Dvārānañhi dvārantarabhāvappattiyā sati kāyadvārassa vacīdvārādibhāvo, vacīdvārassa ca kāyadvārādibhāvo āpajjatīti taṃtaṃdvāruppannakammānampi saṅkaro siyā. Tenāha ‘‘kammasambhedopī’’ti. Evaṃ sati kāyakammaṃ…pe… vavatthānaṃ na siyā. Yadi kammāni kammantaracārīni honti, kāyakammādikassa vacīkammādikabhāvāpattito ‘‘kammasambhedā dvārasambhedopī’’ti kāyakammaṃ kāyakammadvāranti aññamaññavavatthānaṃ na siyāti imamatthamāha ‘‘kammānampi kammantaracaraṇe eseva nayo’’ti. Kammantaracaraṇaṃ kammantarūpalakkhaṇatā. Tenevāha ‘‘dvārabhāvenā’’ti. Dvārantaracaraṇaṃ dvārantaruppatti. Dvāreti attano dvāre. Aññasminti dvārantare. Kammānīti taṃtaṃdvārikakammāni. Aññānīti aññadvārikakammāni. Dvāre dvārāni na carantīti dvārantarabhāvena nappavattanti, dvārantaraṃ vā na saṅkamanti. Kiñcāpi viññattiyā catuvīsatiyā paccayesu yena kenaci paccayena cetanāya paccayabhāvo natthi, tathā pana viññattiyā pavattamānāya eva pāṇātipātādi hoti, nāññathāti siyā viññattiyā hetubhāvo cetanāyāti vuttaṃ ‘‘dvārehi kāraṇabhūtehī’’ti. Kāyakammaṃ vacīkammanti kammavavatthānasseva vā [Pg.81] kāraṇabhāvaṃ sandhāya ‘‘dvārehi kāraṇabhūtehī’’ti vuttaṃ. Yadipi ‘‘dvārehi kammānī’’ti vuttaṃ, ‘‘aññamaññaṃ vavatthitā’’ti pana vuttattā kammehipi dvārāni vavatthitānīti ayamatthopi siddhoyevāti dassetuṃ ‘‘na kevala’’ntiādi vuttaṃ. Advāracārīhīti dvārānaṃ sayaṃ vavatthitabhāvamāha, na pana avavatthānaṃ, vavatthānamevāti adhippāyo. Idāni taṃ vavatthānaṃ vibhāveti kammānapekkhātiādinā. Tattha samayaniyamitena cittena samayo viya dvāraniyamitehi kammehi dvārāni niyamitānīti ayaṃ saṅkhepattho.

'ද්වාරාන්තරචාරී' යනු වෙනත් ද්වාරයක ස්වභාවයෙන් පවත්නා ඒවාය. 'ද්වාරසම්භේද' යනු ද්වාරයන්ගේ මිශ්‍ර වීමයි. ද්වාරයන් ද්වාරාන්තර භාවයට පත්වීම සිදු වුවහොත්, කාය ද්වාරය වාග් ද්වාරය ආදී බවටත්, වාග් ද්වාරය කාය ද්වාරය ආදී බවටත් පත් වේ. එවිට ඒ ඒ ද්වාරයන්හි උපදින කර්මයන්ගේද මිශ්‍ර වීමක් සිදු වේ. එහෙයින් 'කර්ම සම්භේදයද' යනාදිය වදාලේය. එසේ වුවහොත් කාය කර්මය...පෙ... විභේදනයක් සිදු නොවේ. ඉදින් කර්මයන් අන්‍ය කර්මයන් හා මිශ්‍ර වුවහොත්, කාය කර්මාදිය වාග් කර්මාදිය බවට පත්වන බැවින්, 'කර්ම සම්භේදයෙන් ද්වාර සම්භේදයද වේ' යැයි කාය කර්මය සහ කාය කර්ම ද්වාරය යන අන්‍යෝන්‍ය විභේදනය සිදු නොවේ යන මේ අර්ථය 'කර්මයන් අන්‍ය කර්මයන්හි හැසිරෙන කල්හිද මේ ක්‍රමයම වේ' යැයි පවසන ලදී. කර්මයන් අන්‍ය කර්මයන්හි හැසිරීම යනු අන්‍ය කර්ම ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වීමයි. එහෙයින් 'ද්වාර භාවයෙන්' යැයි වදාලේය. ද්වාරාන්තරයෙහි හැසිරීම යනු අන්‍ය ද්වාරයක ඉපදීමයි. 'ද්වාරයෙහි' යනු තමාගේ ද්වාරයෙහි යන්නයි. 'අන්‍යක' යනු වෙනත් ද්වාරයකයි. 'කර්මයන්' යනු ඒ ඒ ද්වාරික කර්මයන්ය. 'අන්‍යයන්' යනු වෙනත් ද්වාරික කර්මයන්ය. ද්වාරයෙහි ද්වාරයන් නොහැසිරේ යනු වෙනත් ද්වාරයක් ලෙස නොපවතී, නැතහොත් වෙනත් ද්වාරයකට සංක්‍රමණය නොවේ යන්නයි. විඥප්තිය සූවිසි ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කිසිදු ප්‍රත්‍යයකින් චේතනාවට ප්‍රත්‍ය නොවුණත්, විඥප්තිය පවතින විටම ප්‍රාණාතිපාත ආදිය සිදුවන බැවින්, විඥප්තිය හේතුවක් යැයි 'හේතු වූ ද්වාරයන් මගින්' යනුවෙන් දක්වන ලදී. කාය කර්මය, වාග් කර්මය යන කර්ම විභේදනයට හේතු වන බව අදහස් කරමින් 'හේතු වූ ද්වාරයන් මගින්' යැයි කියන ලදී. 'ද්වාරයන් මගින් කර්මයන්' යැයි කීවද, 'අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් වෙන් ව පවතී' යැයි වදාළ බැවින් කර්මයන් මගින් ද්වාරයන්ද වෙන් ව පවතින බව ස්ථිර වන හෙයින් 'පමණක් නොවේ' යනාදිය වදාලේය. 'ද්වාරයන්හි නොහැසිරෙන්නන් මගින්' යන්නෙන් ද්වාරයන් තමන් විසින්ම වෙන් ව පවතින බව පවසයි මිස, වෙන් නොවන බවක් අදහස් නොකරයි. දැන් එම වෙන් වීම 'කර්මයන් අපේක්ෂා නොකොට' යනාදියෙන් විස්තර කරයි. එහි කාලය විසින් නියම කරන ලද සිතින් කාලය මෙන්, ද්වාර නියම කරන ලද කර්මයන්ගෙන් ද්වාරයන් නියම කර ඇත යන මෙය සංක්ෂිප්ත අර්ථයයි.

Evaṃsabhāvattāti dvārabhūtehi kāyādīhi upalakkhaṇīyasabhāvattā. Āṇatti…pe… mānassāti kāyavacīkammānaṃ vacīkāyaviññattīhi pakāsetabbataṃ āha. Kāyādīhīti kāyavacīviññattīhi. Tasmāti yasmā dvārantare carantānipi kammāni sakena dvārena upalakkhitāneva caranti, tasmā. Nāpi kammaṃ dvārassāti yasmiṃ dvārantare kammaṃ carati, tassa dvārassa anattaniyassa. Taṃtaṃdvāramevāti sakadvārameva. Kammassāti sakasakakammassa. Yadi kammehi dvārāni vavatthitāni, ‘‘kammassa anibaddhattā’’ti idaṃ kathaṃ nīyatīti āha ‘‘pubbe panā’’tiādi.

‘එවංසභාවත්තා’ යනු ද්වාර වශයෙන් පවතින කාය ආදියෙන් හඳුනාගත හැකි ස්වභාවයක් ඇති බැවිනි. ‘ආණත්ති...පෙ... මානස්ස’ යන්නෙන් කාය හා වාග් කර්මයන්, කාය විඥප්ති හා වාග් විඥප්ති මගින් ප්‍රකාශ කළ යුතු බව පවසයි. ‘කායාදීහි’ යනු කාය හා වාග් විඥප්තීන් මගිනි. ‘තස්මා’ යනු යම් හෙයකින් අන් ද්වාරයක හැසිරෙන කර්මයන් වුවද තම තමන්ට හිමි ද්වාරය මගින් ම හඳුනාගනු ලබමින් හැසිරෙන බැවිනි. ‘නාපි කම්මං ද්වාරස්ස’ යනු යම් ද්වාරයක කර්මය හැසිරෙයි ද, ඒ ද්වාරය එම කර්මයට අයත් නොවන බවයි. ‘තන්තන්ද්වාරමේව’ යනු ඒ ඒ කර්මයට අදාළ ද්වාරයම වේ. ‘කම්මස්ස’ යනු තම තමන්ගේ කර්මයට අදාළ ද්වාරයයි. ‘යම් හෙයකින් කර්මයන් විසින් ද්වාරයන් නියම කරනු ලැබුවේ නම්, ‘කර්මයට සම්බන්ධ නොවන බැවින්’ යන මෙම ප්‍රකාශය කෙසේ ගැලපේ දැයි’ විමසන ප්‍රශ්නයට ‘පුබ්බේ පන’ යනාදියෙන් පිළිතුරු දක්වයි.

Sāti viññatti. Tassāti kammassa. Kenaci pakārenāti catuvīsatiyā paccayappakāresu kenaci pakārena. Taṃsahajātāti etena kāyaviññattiyā sabbhāveyeva kāyakammassa sabbhāvo, nāññathāti pariyāyena viññattiyā kammassa kāraṇabhāvaṃ vibhāveti. Tenevāha ‘‘uppattiṭṭhānabhāvena vuttā’’ti. Yathāvuttaniyamenātiādinā kammassa uppattiṭṭhānabhāve byabhicārābhāvamāha. Tattha yathāvuttaniyamenāti aṭṭhakathāyaṃ vuttappakārena vavatthānayuttisaṅkhātena niyamena. Dvāracaraṇeti aññadvāracaraṇe.

‘සා’ යනු ඒ විඥප්තියයි. ‘තස්සා’ යනු ඒ කර්මයේ ය. ‘කේනචි පකාරේන’ යනු විසිහතරක් වූ ප්‍රත්‍ය ආකාරයන්ගෙන් යම්කිසි ආකාරයකිනි. ‘තංසහජාතා’ යන්නෙන් කාය විඥප්තිය ඇති කල්හිම කාය කර්මය ද පවතින බවත්, අන් ලෙසකින් නොවන බවත් පවසමින් විඥප්තිය කර්මයට හේතුවන ආකාරය විස්තර කරයි. එහෙයින් ම ‘උත්පත්ති ස්ථානයක් ලෙස පවසන ලදී’ යි කීහ. ‘යථාවුත්ත නියමේන’ යනාදියෙන් කර්මය උපදින ස්ථානය පිළිබඳ නියමයෙහි වෙනසක් නොවන බව දක්වයි. එහි ‘යථාවුත්ත නියමේන’ යනු අටුවාවෙහි සඳහන් ආකාරයට, විධිමත් ලෙස වෙන්කර හඳුනාගැනීම නම් වූ නියමයයි. ‘ද්වාරචරණේ’ යනු අන් ද්වාරයක හැසිරීමයි.

Kāyakammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

කායකර්ම ද්වාර කථාව පිළිබඳ විවරණය නිම විය.

Vacīkammadvārakathāvaṇṇanā

වාක්කර්ම ද්වාර කථාව පිළිබඳ විවරණය

Catūhi aṅgehīti ettha ‘‘subhāsitaṃyeva bhāsati, no dubbhāsitaṃ. Dhammaṃyeva, piyaṃyeva, saccaṃyeva bhāsati, no alika’’nti (saṃ. ni. 1.213; su. ni. subhāsitasutta) yāni aṅgāni sutte [Pg.82] vuttāni, tesaṃ cetanāsabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘subhāsitabhāsanā’’tiādi vuttaṃ. Tathāpavattāti subhāsitabhāsanādibhāvena pavattā. Saha sambhūtattāti saheva uppannattā. Na hi vacīviññatti saddarahitā atthi. Tathā hi ‘‘yā tāya vācāya viññattī’’ti vuttaṃ. ‘‘Vācāgirā byapatho’’tiādinā (dha. sa. 636) nātisukhumaṃyeva saddavācaṃ vatvā ‘‘yā tāya vācāya viññattī’’ti, tāya saddhiṃ yojetvā vacīviññattiyā vuttattā rūpāyatanaṃ viya vatthuparittatādinā saddāyatanampi anindriyagocaro atthīti ca adhippāyena ‘‘yā tāya…pe… viññāyatī’’ti āha.

‘අංග සතරකින්’ යන්නෙහි, ‘සුභාෂිතය ම පවසයි, දුර්භාෂිතය නොවේ. ධර්මය ම පවසයි, ප්‍රියමනාප දේ ම පවසයි, සත්‍යය ම පවසයි, අසත්‍යය නොවේ’ යයි සූත්‍රයෙහි සඳහන් අංගයන්ගේ චේතනා ස්වභාවය දැක්වීම සඳහා ‘සුභාසිත භාසනා’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘තථා පවත්තා’ යනු සුභාෂිත කථා ආදී වශයෙන් පැවති කථාවයි. ‘සහ සම්භූතත්තා’ යනු එකට ම උපන් බැවිනි. ශබ්දයෙන් තොර වූ වාග් විඥප්තියක් නොමැත. ‘යම් ඒ වචනයක් මගින් කෙරෙන හැඟවීමක් (විඥප්තියක්) වේ ද’ යනුවෙන් එහෙයින් පවසන ලදී. ‘වාචාගිරා බ්‍යපථෝ’ යනාදියෙන් ඉතා සියුම් නොවන ශබ්ද වාච්‍යය පවසා, ‘යම් ඒ වචනයක් මගින් කෙරෙන විඥප්තියක් වේ ද’ යයි එය සමඟ යොදා වාග් විඥප්තිය විස්තර කරන ලදී. රූප ආයතනය මෙන්ම වස්තූන්ගේ සියුම් බව ආදියෙන් ශබ්ද ආයතනය ද ඉන්ද්‍රියයන්ට ගෝචර නොවන (අතිශය සියුම්) අවස්ථාවක් පවතින බව පෙන්වීමේ අදහසින් ‘ඒ වචනයෙන්...පෙ... දැනගනු ලැබේ’ යයි පවසන ලදී.

Idāni avisesena cittasamuṭṭhānasaddassa sotaviññāṇārammaṇatā pāḷiyaṃ vuttāti vitakkavipphārasaddo na sotaviññeyyoti mahāaṭṭhakathāvādassa pāḷiyā virodhaṃ dassetuṃ ‘‘cittasamuṭṭhāna’’ntiādi vuttaṃ. Evaṃ saṅgahakārassa adhippāye ṭhatvā mahāaṭṭhakathāvādassa paṭisedhetabbataṃ dassetvā idāni attano adhippāye ṭhatvā taṃ pariharituṃ ‘‘mahāaṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādimāha. Saṅghaṭṭanākārena pavattānaṃ bhūtānaṃ saddassa nissayabhāvato saṅghaṭṭanena saheva saddo uppajjati. Tappaccayabhāvoti upādinnakaghaṭṭanassa paccayabhāvo. Cittajapathavīdhātuyā upādinnakaghaṭṭane paccayo bhavituṃ samattho cittasamuṭṭhānamahābhūtānaṃ eko ākāraviseso atthi. Tadākārattā hi tesaṃ pathavīdhātu upādinnakaṃ ghaṭṭetīti imamatthaṃ vuttānusārena veditabbattā ‘‘vuttanayeneva veditabbo’’ti vatvā tameva vuttanayaṃ ‘‘tabbikārāna’’ntiādinā vibhāveti. Tattha aññamaññassa paccayabhāvo tappaccayabhāvo vuttoti attho. Aññampi sabbaṃ vidhānanti ‘‘na cittasamuṭṭhānāti etena paramatthato abhāvaṃ dassetī’’tiādinā attanā vuttavidhānaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttavidhānaṃ ‘‘heṭṭhā vuttanayeneva veditabba’’nti aṭṭhakathāyaṃ vuttamevāti.

දැන් පොදුවේ ‘සිතින් උපන්’ (චිත්තසමුට්ඨාන) යන වචනය ශ්‍රෝත විඥානයට අරමුණු වන බව පාලියෙහි පවසා ඇති බැවින්, ‘විතක්ක විප්ඵාර’ ශබ්දය කනට ඇසෙන්නක් නොවේ යන මහා අටුවා වාදය පාලිය සමඟ පරස්පර වන බව පෙන්වීමට ‘චිත්තසමුට්ඨානං’ යනාදිය පවසන ලදී. මෙලෙස සංග්‍රහකරුගේ අදහසෙහි පිහිටා මහා අටුවා වාදය ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු බව පෙන්වා, දැන් තමන්ගේ අදහසෙහි පිහිටා එයට පිළිතුරු දීමට ‘මහාඅට්ඨකථායං පන’ යනාදිය පවසයි. හැපීම් ආකාරයෙන් පවතින මහා භූතයන් ශබ්දයට නිශ්‍රය වන බැවින්, හැපීමත් සමඟ ම ශබ්දය උපදී. ‘තප්පච්චයභාවෝ’ යනු උපාදින්නක රූපයන්ගේ හැපීමට ප්‍රත්‍ය වීමයි. සිතින් උපන් පඨවි ධාතුව උපාදින්නක රූප හැපීමට ප්‍රත්‍ය වීමට සමත් සිතින් උපන් මහා භූතයන්ගේ එක්තරා විශේෂ ආකාරයක් පවතී. එම ආකාරය නිසා ම එම පඨවි ධාතුව උපාදින්නක රූප හප්පයි. මෙම අර්ථය පවසා ඇති අයුරින් ම දත යුතු බැවින් ‘වුත්තනයෙනේව වේදිතබ්බෝ’ යයි පවසා, එම ක්‍රමය ම ‘තබ්බිකාරානං’ යනාදියෙන් විස්තර කරයි. එහි එකිනෙකාට ප්‍රත්‍ය වීම ‘තප්පච්චයභාවෝ’ යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. අනෙකුත් සියලු විධානයන් ‘සිතින් උපන් නොවේ යන මෙයින් පරමාර්ථ වශයෙන් නැති බව දක්වයි’ යනාදී වශයෙන් තමන් පවසා ඇති විධිවිධාන වේ. අටුවාවෙහි සඳහන් විධිවිධාන ‘යට පවසා ඇති ආකාරයට ම දත යුතුයි’ යනු අටුවාවෙහි ම පවසා ඇති කරුණකි.

Attano attano paccayuppannassa desantare pārampariyena uppādanaṃ desantaruppādanaparamparatā. Laddhāsevanenāti laddhapubbābhisaṅkhārena. Cittenevāti paṭhamacitteneva. ‘‘Satta javanāni satta akkharāni nibbattentīti vādaṃ paṭikkhipitvā ekajavanavārapariyāpannāni cittāni ekamakkharaṃ nibbattentī’’ti vadanti. Kiñcāpi paṭhamacittenapi ghaṭṭanā nipphajjati, ekasseva pana bahuso pavattanena [Pg.83] atthi koci visesoti purimajavanasamuṭṭhitāhi ghaṭṭanāhi paṭiladdhāsevanena sattamajavanena samuṭṭhitā ghaṭṭanā paribyattamakkharaṃ nibbattetīti upatthambhanaṃ natthīti na sakkā vattuṃ. Laddhābhisaṅkhārena pana paṭhamacittenapi ghaṭṭanā balavatī hotīti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘upatthambhanakiccaṃ natthī’’ti vuttaṃ siyā, sabbametaṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

තමන්ගේ ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් දේ අනුපිළිවෙලින් වෙනත් දේශයක (තැනක) ඉපදවීම දේශාන්තරෝත්පාදන පරම්පරාවයි. ‘ලද්ධාසේවනේන’ යනු පෙර ලබාගත් අභිසංස්කාරයන් මගිනි. ‘චිත්තේනේව’ යනු පළමු සිතින් ම ය. ‘ජවන සිත් හතක් අක්ෂර හතක් නිපදවයි යන වාදය බැහැර කර, එක් ජවන වාරයකට අයත් සිත් එක් අක්ෂරයක් නිපදවයි’ යනුවෙන් පවසති. පළමු සිතින් වුව ද හැපීම සිදු වුවත්, එකම දෙය බොහෝ වාරයක් පැවතීම නිසා කිසියම් විශේෂත්වයක් ඇත. එහෙයින් පෙර ජවන සිත්වලින් ඇති වූ හැපීම්වලින් ලත් ආසේවනය මගින් සත්වැනි ජවන සිතින් ඇති වූ හැපීම ඉතා පැහැදිලි අක්ෂරයක් නිපදවයි, එහි උපකාරයක් (උපස්තම්භනයක්) නැතැයි පැවසීම කළ නොහැක්කකි. එහෙත් කලින් ලත් අභිසංස්කාරය නිසා පළමු සිතින් සිදුවන හැපීම ද බලවත් වන බැවින් අටුවාවෙහි ‘උපස්තම්භන කෘත්‍යයක් නැත’ යයි පවසන්නට ඇත. මේ සියල්ල විමසා බලා ගත යුතුය.

Vacīkammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

වාක්කර්ම ද්වාර කථාව පිළිබඳ විවරණය නිම විය.

Manokammadvārakathāvaṇṇanā

මනෝකර්ම ද්වාර කථාව පිළිබඳ විවරණය

‘‘Sabbāyapi kāyavacīviññattiyā kāyavacīdvārabhāvo viya sabbassapi cittassa manodvārabhāvo sambhavatī’’ti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ayaṃ nāma mano manodvāraṃ na hotīti na vattabbo’’ti vatvā taṃdvāravantadhammadassanatthaṃ ‘‘ayaṃ nāma cetanā’’tiādi vuttanti āha ‘‘yassa dvāraṃ mano, taṃ dassanatthaṃ vutta’’nti. Yathā pana tividhacatubbidhakāyavacīkammānaṃ dvārabhāvato kāyakammadvāravacīkammadvārāni vuttāni, evaṃ manokammanti vuttaabhijjhādīnaṃ dvārabhāvato vaṭṭahetubhūtalokiyakusalākusalasampayuttamano eva manokammadvāranti sanniṭṭhānaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Cetanāya attano kiccaṃ āraddhāya sampayuttāpi taṃ taṃ sakiccaṃ ārabhantīti sā ne sakicce pavatteti nāma, tathā pavattentī ca sampayutte ekasmiṃ ārammaṇe avippakiṇṇe karoti byāpāreti cāti vuccati, tathā sampayuttānaṃ yathāvuttaṃ avippakiṇṇakaraṇaṃ sampiṇḍanaṃ āyūhanaṃ byāpārāpādanaṃ byāpāraṇaṃ cetayananti āyūhanacetayanānaṃ nānattaṃ dassento ‘‘phassādidhammehī’’tiādimāha. Tathākaraṇanti yathā phassādayo sakasakakicce pasutā bhavanti, tathā karaṇaṃ. Teneva yathāvuttena avippakiṇṇabyāpāraṇākārena sampayuttānaṃ karaṇaṃ pavattananti daṭṭhabbaṃ. Kammakkhayakarattāti kammakkhayakaramanassa kammadvārabhāvo na yujjatīti adhippāyo. Yato ‘‘kammapathakathā lokiyā evā’’ti vadanti.

සියලු කය වචී විඤ්ඤත්තීන්හට කාය ද්වාර හා වචී ද්වාර භාවය හිමි වන්නා සේම, සියලු සිත්වලට ද මනෝද්වාර භාවය හිමි වන බව දැක්වීම සඳහා අටුවාවෙහි 'මේ නම ඇති සිත මනෝද්වාරය නොවේ යැයි නොකිය යුතුය' යනුවෙන් දක්වා ඇත. එසේ පවසා, එම ද්වාර සහිත ධර්මයන් පෙන්වා දීම පිණිස 'මේ නම ඇති චේතනාව' යනාදිය වදාරන ලද බැවින් 'යමකට මනස ද්වාරය වේ ද, එය දැක්වීම පිණිස වදාරන ලදි' යනුවෙන් පවසන ලදි. තෙවැදෑරුම් හා සිවුවැදෑරුම් වූ කාය කර්ම හා වචී කර්මයන් සඳහා ද්වාර වන බැවින් කායකර්ම ද්වාර හා වචීකර්ම ද්වාර යැයි කියනු ලැබේ. එමෙන්ම මනෝකර්ම යැයි කියනු ලබන අභිජ්ඣා (විෂම ලෝභය) ආදියෙහි ද්වාර බවට පත්වන බැවින්, සංසාර චක්‍රයට (වෘත්තයට) හේතු වූ ලෞකික කුසල් අකුසල් සහිත වූ මනසම මනෝකර්ම ද්වාරය යැයි නිගමනය කළ යුතු බව දත යුතුය. චේතනාව තමාගේ කාර්යය ආරම්භ කළ විට, ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ අනෙකුත් ධර්මයන් ද තම තමන්ගේ කාර්යයන් ආරම්භ කරන බැවින්, චේතනාව විසින් ඔවුන්ව තම කර්තව්‍යයන්හි යොදවනු ලබයි. එසේ යොදවමින් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් එක් අරමුණක විසිරී නොයන සේ පවත්වා ගැනීම හා ඒ වෙනුවෙන් වෙහෙස වීම 'ව්‍යාපාරය' යැයි කියනු ලැබේ. එසේම සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් පෙර කී පරිදි විසිරී නොයන ලෙස එක්තැන් කිරීම, රැස් කිරීම (ආයූහනය), ක්‍රියාවෙහි යෙදවීම සහ චේතනාව යන මේවායෙහි වෙනස පෙන්වීමට 'ඵස්සාදී ධර්මයන්ගෙන්' යනාදිය පවසන ලදි. 'එසේ කිරීම' යනු ඵස්සාදී ධර්මයන් තම තමාගේ කෘත්‍යයන්හි නිරත වන ආකාරයට සකස් කිරීමයි. එම නිසාම පෙර කියන ලද විසිරී නොයන ආකාරයෙන් ක්‍රියාවෙහි යෙදවීමෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් පැවැත්වීම සිදු කරන බව දත යුතුය. 'කර්මක්ෂය කරන්නා වූ' බැවින් කර්මක්ෂය කරන මනසට කර්ම ද්වාර භාවය නොගැලපෙන බව මෙහි අදහසයි. එබැවින් 'කර්මපථ කථා ලෞකික ධර්මයන්ටම අයත් වේ' යැයි පවසති.

Manokammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

මනෝකර්ම ද්වාර කථාව පිළිබඳ විවරණය නිමවා ඇත.

Kammakathāvaṇṇanā

කර්ම කථා විවරණය.

Samānakālāpi [Pg.84] kāraṇaphalakiriyā pubbāparakālā viya vattuṃ yuttāyeva. Seyyathāpi paṭiccasamuppāde ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādimāha. Copanakiriyanti viññattidvayaṃ āha. Tassā hi cittasamuṭṭhānakāyasaddavācāhi kāyavacīviññattīhi eva vā purimapurimāhi pavattetabbattā ‘‘kāyavācāhi copanakiriyaṃ karotī’’ti vuttaṃ tabbikārānaṃ bhūtānaṃ tathāpavattanato. Atha vā kāyavācāhīti kāyavacīviññattīhi. Copanakiriyanti rūpakāyassa thambhanacalanakiriyaṃ upādinnakaghaṭṭanakiriyañca. Esā hi kiriyā ‘‘rūpakāyaṃ thambhetuṃ cāletuṃ paccayo bhavituṃ samattho’’ti, ‘‘upādinnakaghaṭṭanassa paccayabhūto’’ti ca vuttattā kāyavacīviññattīhi nipphajjatīti. Evañca katvā ‘‘copanakiriyānissayabhūtā kāyavācā’’ti, ‘‘kāyādīhi karaṇabhūtehi copanābhijjhādikiriyaṃ karonti vāsiādīhi viya chedanādi’’nti ca idampi vacanaṃ samatthitaṃ bhavati. Na kevalaṃ dharamānatāva sabbhāvo, atha kho maggena asamucchinnatāpīti dassento ‘‘anirodhitevā’’ti āha. Asamucchinnatā ca kāyādīnaṃ tadupanissayakilesāsamucchedenevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kāyādīhi karaṇabhūtehi copanābhijjhādikiriyaṃ karontī’’ti etena copanābhijjhādikiriyānibbattidvārena cetanānibbattiyeva vuttāti iminā adhippāyena ‘‘evañca…pe… yujjantī’’ti āha. Evañca katvā kāye sati vācāya satītiādivacanaṃ anulomitaṃ hoti. Yāya cetanāyāti karaṇaniddeso pana kāyādīnaṃ copanābhijjhādikiriyāya ca cetanāhetukattadassanatthaṃ vuttoti.

හේතුව හා ඵලය යන ක්‍රියාවන් එකම කාලයක සිදුවුවද, ඒවා පෙර හා පසු කාලයන්හි සිදුවන්නාක් මෙන් පැවසීම උචිතය. පටිච්චසමුප්පාදයේදී 'ඇසත් රූපයත් නිසා චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදී' යන්න පෙන්වා දීම පිණිස 'එසේත් නැතහොත්' යනාදිය පවසන ලදි. 'සෙලවීමේ ක්‍රියාව' (චෝපන කිරිය) යනු විඤ්ඤත්ති දෙකයි. එම සෙලවීම සිතින් හටගත් කය හා වචනය නමැති කාය විඤ්ඤත්ති හා වචී විඤ්ඤත්තීන් මගින්ම පෙර පරිදි පැවැත්විය යුතු බැවින්, 'කයින් හා වචනයෙන් සෙලවීමේ ක්‍රියාව සිදු කරයි' යනුවෙන් පවසන ලදි. එසේත් නැතහොත් කයින් හා වචනයෙන් යනු කාය වචී විඤ්ඤත්තීන් මගිනි. සෙලවීමේ ක්‍රියාව යනු රූප කය තද කිරීම, චලනය කිරීම සහ උපාදින්නක රූපයන්හි ගැටීමේ ක්‍රියාවයි. මෙම ක්‍රියාව 'රූප කය තද කිරීමට හා චලනය කිරීමට ප්‍රත්‍ය වීමට සමර්ථය' කියා ද, 'උපාදින්නක රූප ගැටීමට ප්‍රත්‍ය වේ' කියා ද පවසන ලද බැවින් එය කාය වචී විඤ්ඤත්තීන්ගෙන් නිපදවනු ලබයි. මෙසේ වූ කල 'සෙලවීමේ ක්‍රියාවට නිශ්‍රය වූ කාය හා වාචා' යන්න ද, 'කය ආදී උපකරණ මගින් සෙලවීම, අභිජ්ඣා ආදී ක්‍රියාවන් සිදු කරති; වෑය ආදී උපකරණ මගින් කැපීම ආදිය කරන්නාක් මෙන්' යන මේ වචනය ද ස්ථීර වෙයි. ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම යනු ඒවා තිබීම පමණක් නොව, මාර්ගය මගින් මුලිනුපුටා නොදැමීම ද වේ යැයි පෙන්වීමට 'නිරුද්ධ නොවීමෙන්' යැයි පවසන ලදි. කය ආදියෙහි මුලිනුපුටා නොදැමීම යනු ඒ ඇසුරු කළ කෙලෙසුන් මුලිනුපුටා නොදැමීමම බව දත යුතුය. 'කය ආදී උපකරණ මගින් සෙලවීම හා අභිජ්ඣා ක්‍රියා සිදු කරති' යන මෙයින් සෙලවීම හා අභිජ්ඣා ක්‍රියාවන් උපදවන ද්වාරය මගින් චේතනාවගේම ඉපදීම පවසන ලදැයි යන අදහසින් 'මෙසේ වූ කල...පෙ... ගැලපේ' යැයි පවසන ලදි. මෙසේ වූ කල කය ඇති කල්හි, වචනය ඇති කල්හි යනාදී වචන අනුකූල වේ. 'යම් චේතනාවකින්' යන කරණ විභක්ති නිර්දේශය වනාහි කය ආදියෙහි සෙලවීමේ හා අභිජ්ඣා ක්‍රියාවන් චේතනාව හේතු කොට පවතින බව පෙන්වීම පිණිස දක්වන ලද්දකි.

Sabhāvato upakārakato magge sati sabbhāvato ca bojjhaṅgā magge antogadhāti āha ‘‘na ca na sakkā’’tiādi.

ස්වභාවය අනුව ද, උපකාරක භාවය අනුව ද, මාර්ගය ඇති කල්හි පවතින බැවින් ද බොජ්ඣංග ධර්මයන් මාර්ගයෙහි ඇතුළත් වන බව 'න ච න සක්කා' (නොහැක්කේ ද නොවේ) යනාදියෙන් පවසන ලදි.

Kammapathaṃ appattānampi taṃtaṃdvāre saṃsandananti yathā kammapathaṃ pattānaṃ, evaṃ kammapathaṃ appattānampi satipi dvārantaruppattiyaṃ yathāsakaṃ dvāreheva nāmaggahaṇanti vadanti, evaṃ sati aṭṭhakathāya virodho. Dutiyatthassa ca abhāvo siyā, tasmā taṃtaṃdvāre saṃsandananti yasmiṃ yasmiṃ dvāre kammapathaṃ appattā akusalacetanādayo pavattā, tāsaṃ tena teneva dvārena nāmaggahaṇaṃ. Taṃ pana taṃtaṃdvārapakkhikabhāvakaraṇato tattha avarodhananti [Pg.85] vuttaṃ. Yathā hi kammapathaṃ pattā kāyakammādisaṅkhātā cetanā dvārantare uppannāpi kāyakammādināmameva labhanti, na evaṃ kammapathaṃ appattā. Tā pana yattha yattha dvāre uppajjanti, tena teneva dvārena kāyaduccaritaṃ vacīduccaritantiādināmaṃ labhanti. Evaṃ nāmaggahaṇameva hi tesaṃ taṃtaṃdvārapakkhikakaraṇaṃ vuttaṃ. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kiñcāpi vacīdvāre copanappattaṃ kammapathaṃ, appattatāya pana kāyakammaṃ na hoti, kevalaṃ vacīduccaritaṃ nāma hotī’’ti vuttaṃ.

කර්මපථ භාවයට පත් නොවූ ධර්මයන් ද ඒ ඒ ද්වාරයන්හි සම්බන්ධ වන බව පවසන්නේ නම්, කර්මපථයට පත් වූවන් සේම කර්මපථයට පත් නොවූවන් ද වෙනත් ද්වාරයක උපන්න ද තම තමන්ගේ ද්වාර නාමයෙන්ම හඳුන්වනු ලබන බව ඇතැමෙක් පවසති. එසේ වුවහොත් අටුවාව සමග විරෝධයක් ඇති වේ. තවද දෙවැනි අර්ථය ද නැති වී යයි. එබැවින් ඒ ඒ ද්වාරයන්හි සම්බන්ධ වීම යනු යම් යම් ද්වාරයක කර්මපථයට පත් නොවූ අකුසල චේතනාදීහු පවතිත් ද, ඔවුන්ගේ නාමය එම ද්වාරයෙන්ම ගැනීමයි. එය ඒ ඒ ද්වාර පක්ෂයට අයත් කරන බැවින් එහි ඇතුළත් කිරීමක් (අවරෝධනයක්) යැයි කියනු ලැබේ. කර්මපථයට පත් වූ කාය කර්ම ආදී වශයෙන් හඳුන්වන චේතනාවන් වෙනත් ද්වාරයක උපන්න ද කාය කර්ම ආදී නාමයන්ම ලබයි. නමුත් කර්මපථයට පත් නොවූවන් එසේ නොවේ. ඔවුන් යම් යම් ද්වාරයක උපදී ද, ඒ ඒ ද්වාරය අනුව 'කාය දුශ්චරිතය', 'වචී දුශ්චරිතය' යනාදී නම් ලබති. මෙසේ නම් ලැබීමම ඔවුන් ඒ ඒ ද්වාර පක්ෂයට ඇතුළත් කිරීමක් ලෙස දක්වා ඇත. එබැවින්ම අටුවාවෙහි 'වචී ද්වාරයෙහි සෙලවීමක් ඇති වූවත්, එය කර්මපථයට පත් නොවන බැවින් කාය කර්මයක් නොවේ, එය හුදෙක් වචී දුශ්චරිතය නම් වේ' යැයි වදාරන ලදි.

Satipi pāṇātipātādicetanāya vacīdvārādīsu pavattiyaṃ yathāvuttayebhuyyatabbahulavuttiyā kāyakammādibhāvavavatthāpanaṃ kāyādikassa taṃtaṃdvārabhāvavavatthāpanañca kammadvārābhedanaṃ. Tañhi kammadvārānaṃ asaṃkiṇṇabhāvena patiṭṭhāpanaṃ. Yaṃ sandhāya ‘‘āṇattisamuṭṭhitesū’’ti aṭṭhakathāyaṃ vakkhati. Keci pana ‘‘ekekasmiṃ dvāre anekesaṃ kammānaṃ pavattidassanampi dvārasaṃsandana’’nti vadanti. Yathā pavatto byāpādo kammapatho hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘ime sattā haññantū’’ti pavatti byāpādassa dassitā. Kāyadvārikacetanāya sahakārīkāraṇabhāvato kāyakammavohāralābhā, abhijjhādīnaṃ parasantakassa attano pariṇāmanavasena ‘‘ime sattā haññantū’’tiādinā ca appavattattā manokammavohāravirahā, acetanāsabhāvato vā pāṇātipātādivasena abbohārikā, pāṇātipātādibhāvena na vattabbāti attho. Etthāti abbohārikabhāve.

ප්‍රාණඝාතාදී චේතනාවන් වචී ද්වාරාදියෙහි පැවතිය ද, බොහෝ සෙයින් පවත්නා ආකාරය අනුව කායකර්ම ආදී වශයෙන් ව්‍යවස්ථාපනය කිරීම සහ ඒ ඒ ද්වාරයන්ගේ ස්වභාවය අනුව ව්‍යවස්ථාපනය කිරීම කර්මද්වාරයන් වෙන් කිරීමයි. එය කර්මද්වාරයන් නොමුසු ලෙස පිහිටුවීමකි. ‘ආණත්තිසමුට්ඨිතේසූ’ යන්නෙන් අටුවාවෙහි පවසන්නේ එයයි. ඇතැමෙක් පවසන්නේ එක් එක් ද්වාරයෙහි විවිධ කර්මයන්ගේ පැවැත්ම දැක්වීම ද්වාරයන්ගේ සංසන්දනය කිරීමක් බවයි. ව්‍යාපාදය කර්ම පථයක් වන ආකාරය දැක්වීමට ‘මේ සත්වයෝ නසත්වා’ යන්නෙන් ව්‍යාපාදයේ පැවැත්ම දක්වන ලදී. කායද්වාරික චේතනාව සහකාරී හේතුවක් වන බැවින් ‘කායකර්ම’ යන ව්‍යවහාරය ලැබේ. අභිජ්ඣා ආදිය අනුන් සතු දෙය තමාට පමුණුවා ගැනීම් වශයෙන් පවතින බැවින් ද, ‘මේ සත්වයෝ නසත්වා’ ආදී වශයෙන් කාය-වචී ද්වාරයන්හි නොපවතින බැවින් ද මනෝකර්ම ව්‍යවහාරය නැත. නැතහොත් චේතනා ස්වභාවයක් නොවන බැවින් ප්‍රාණඝාතාදියෙහි ලා ඒවා අබ්බෝහාරික වේ, එනම් ප්‍රාණඝාතාදී වශයෙන් නොපැවසිය යුතු යන්න අර්ථයයි. මෙහිදී යනු අබ්බෝහාරික භාවයෙහිදීය.

Dasavidhā iddhi…pe… tabbā vitthārenāti adhippāyo.

දස වැදෑරුම් සෘද්ධිය...පෙ... එය විස්තර වශයෙන් දත යුතු යන්න අදහසයි.

Tenādhippetanti ‘‘akusalaṃ vacīkammaṃ manodvāre samuṭṭhātī’’ti vadantena adhippetaṃ. ‘‘Na uposathakkhandhake vutta’’nti kasmā vuttaṃ, nanu tena uposathakkhandhakato suttaṃ āhaṭanti? Kiñcāpi āhaṭaṃ, tattha avuttoyeva pana so tena vuttoti gahitoti dassento ‘‘tattha avuttamevā’’tiādimāha.

‘එයින් අදහස් කරන ලද්දේ’ යනු ‘අකුසල වචී කර්මය මනෝ ද්වාරයෙහි උපදියි’ යනුවෙන් පවසන්නාගේ අදහසයි. ‘උපෝසථක්ඛන්ධකයෙහි පවසන ලද්දක් නොවේ’ යයි පවසන ලද්දේ ඇයි? ඔහු උපෝසථක්ඛන්ධකයෙන් සූත්‍රයක් ගෙනහැර දැක්වූවා නොවේද? ගෙනහැර දැක්වුවද, එහි සඳහන් නොවූවක්ම ඔහු විසින් එහි පවසන ලද්දක් සේ ගන්නා ලද බව දැක්වීමට ‘එහි නොපවසන ලද්දක්ම’ යනාදිය පවසන ලදී.

‘‘Sugatiduggatīsu upapajjanaṃ sukatadukkaṭakammato na hoti, khandhasivādīhi pana hotīti gahetvā ‘natthi dinna’ntiādinā parāmasantassa vasena ‘micchādiṭṭhi…pe… paribhaṇḍādīni karotī’ti vutta’’nti vadanti. Abhijjhādipadhānattāti etena vijjamānesupi byāpādādīsu yadā kāyavacīdvāresu cetanā [Pg.86] balavatī hoti, na tathā itare, tadā padhānabhāvato cetanā kāyakammaṃ vacīkammanti ca vohāraṃ labhati. So kho panassā padhānabhāvo pāṇātipātādisiddhiyā viññāyati. Yadā pana tesuyeva dvāresu abhijjhādayo balavanto honti, na tathā cetanā, tadā tattha vijjamānāpi cetanā apadhānabhāvato kāyakammaṃ vacīkammanti ca vohāraṃ na labhati. Abhijjhādayo pana padhānabhāvato satipi kāyaṅgavācaṅgacopane sakena vavatthānena manokammantveva vuccantīti dasseti. Ye pana ‘‘tīsupi dvāresu kammapathabhāvena appattiyā dvārattayepi kammapathappattamanokammena saha pavattiyā ca cetanā ettha kammanti na vuccatī’’ti vadanti, tehi abhijjhādīnaṃ padhānasabhāvaṃyeva sandhāya vuttaṃ siyā. Atha vā cetanāya nippariyāyakammabhāvato pariyāyakamme anavarodhetabbattā ‘‘abbohārikā’’ti vuttaṃ. Attano sabhāveneva pana sā etthāpi kammanti vuccati. Yathāha ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmī’’tiādi (kathā. 539). Aṭṭhakathāyañca ‘‘tasmiṃ dvāre siddhā cetanā’’tiādinā cetanāyeva padhānaṃ katvā vuttaṃ. Tenevāha ‘‘sabhāveneva sā manokamma’’ntiādi. Atha vā kammapathappattaabhijjhādīhi kāyavacīdvāre sahajātā cetanā kāyavacīkammavasena abbohārikā cetanāsaṅkhātamanokammattāti. Yadi abhijjhādayo padhānā, na cetanā, evaṃ sati abhijjhādayo cettha kammaṃ, na cetanā, abhijjhādipakkhikā vā sā siyāti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘tividhā, bhikkhave’’tiādi. ‘‘Cetanāpi…pe… manodvāre eva samuṭṭhahantī’’ti idaṃ manodvāre cetanāya abhijjhādīhi manokammabhāve nibbisesabhāvadassananti katvā ‘‘cetanā…pe… adhippāyo’’ti āha. Cetanā cetanākammaṃ, abhijjhādayo cetanāsampayuttakammanti ettakameva hi ettha visesoti. Ettha ca cetanāya kāyavacīkammabhāvo siyāti āsaṅkāya abhāvato manodvāre akusalakāyavacīkammānaṃ anuppattito ca abbohārikāti na vuttanti daṭṭhabbaṃ.

‘සුගති දුගතිවල ඉපදීම කළා වූ කුසල් අකුසල් කර්ම නිසා නොව, ස්කන්ධ හෝ ශිව ආදීන් නිසා සිදුවේ’ යැයි ගෙන ‘දීමෙහි විපාක නැත’ ආදී වශයෙන් පරාමර්ශනය කරන්නා සම්බන්ධයෙන් ‘මිච්ඡාදිට්ඨි...පෙ... පරිභාණ්ඩ ආදිය කරයි’ යන්න පවසන ලද්දේ යැයි කියනු ලැබේ. අභිජ්ඣා ආදිය ප්‍රධාන වන බැවින්, ව්‍යාපාද ආදිය පවතිද්දී පවා කාය-වචී ද්වාරයන්හි චේතනාව බලවත් වන විට අන්‍ය ධර්ම එසේ නොවන බැවින්, ප්‍රධානත්වය නිසා චේතනාව කායකර්ම හෝ වචීකර්ම යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලබයි. එම ප්‍රධානත්වය ප්‍රාණඝාතාදිය සිදුවීමෙන් දත හැකිය. එම ද්වාරයන්හිම අභිජ්ඣා ආදිය බලවත් වන විට, චේතනාව එතරම් බලවත් නොවන බැවින්, එහි පවතින චේතනාව වුවද අප්‍රධාන බැවින් කායකර්ම හෝ වචීකර්ම යැයි ව්‍යවහාර නොකෙරේ. අභිජ්ඣා ආදිය ප්‍රධාන වන බැවින් කාය අවයව හෝ වාග් අවයව සෙලවීම් පැවතුණ ද, ඒවායේ ස්වභාවය අනුව මනෝකර්ම ලෙසම හඳුන්වන බව දක්වයි. යමෙක් පවසන්නේ ද්වාර තුනෙහිම කර්මපථ භාවයට පත් නොවන බැවින් ද, මනෝකර්ම බවට පත් වූ අභිජ්ඣාදීන් සමග පවතින බැවින් ද මෙහිදී චේතනාව කර්මය යැයි ව්‍යවහාර නොකරන බවයි. එය අභිජ්ඣාදීන්ගේ ප්‍රධාන ස්වභාවය සලකා පවසන ලද්දක් විය හැකිය. එසේත් නැතහොත් චේතනාව නිපරියාය කර්මයක් වන බැවින් පරියාය කර්මයන්ට ඇතුළත් නොකළ යුතු නිසා ‘අබ්බෝහාරික’ යැයි පවසන ලදී. එහෙත් ස්වභාවය අනුව මෙහිදී ද එය කර්මය යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ‘මහණෙනි, මම චේතනාව කර්මය යැයි කියමි’ යනාදී වශයෙන් වදාළහ. අටුවාවෙහි ද ‘එම ද්වාරයෙහි සිද්ධ වූ චේතනාව’ යනාදී වශයෙන් චේතනාවම ප්‍රධාන කොට දක්වා ඇත. එබැවින් ‘ස්වභාවයෙන්ම එය මනෝකර්මයකි’ යනාදිය පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත් කර්මපථයට පත් වූ අභිජ්ඣාදීන් සමග කාය-වචී ද්වාරයන්හි හටගත් චේතනාව කාය-වචී කර්ම වශයෙන් අබ්බෝහාරික වන්නේ එය චේතනා සංඛ්‍යාත මනෝකර්මයක් වන බැවිනි. ඉදින් අභිජ්ඣා ආදිය ප්‍රධාන නම් චේතනාව ප්‍රධාන නොවේ නම්, එවිට අභිජ්ඣා ආදියම කර්මය විය යුතුය, චේතනාව නොවේ, නැතහොත් එය අභිජ්ඣා පාර්ශවයට අයත් විය යුතුය යන තර්කය සලකා ‘මහණෙනි, තෙවැදෑරුම් වේ’ යනාදිය වදාළහ. ‘චේතනාව ද...පෙ... මනෝ ද්වාරයෙහිම උපදියි’ යන්න මනෝ ද්වාරයෙහි චේතනාව අභිජ්ඣාදීන් හා සමග මනෝකර්ම භාවයෙහි කිසිදු වෙනසක් නැති බව දැක්වීම සඳහා ‘චේතනාව...පෙ... අදහසයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. චේතනාව චේතනා කර්මය වන අතර අභිජ්ඣා ආදිය චේතනා සම්පයුත්ත කර්ම වේ, මෙහි ඇති වෙනස එපමණකි. චේතනාව කාය-වචී කර්මයක් වේදෝ යන සැකයක් නැති බැවින් සහ මනෝ ද්වාරයෙහි අකුසල කාය-වචී කර්මයන් නූපදින බැවින් ද ඒවා අබ්බෝහාරික යැයි නොකියන ලද්දේ යැයි දත යුතුය.

Virativisiṭṭhāti viratito cetanāya padhānabhāvamāha. Tattha ‘‘tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā’’tiādinā (kathā. 539) āgamamhi ‘‘pāṇātipātādipaṭipakkhabhūtā’’ti yuttiṃ dasseti. Yasmā ca paṭṭhāne cetanāva ‘‘kammapaccayo’’ti [Pg.87] vuttā, na virati, abhijjhādayo vā, tasmā nippariyāyena kammaṃ ‘‘cetanā’’ti anabhijjhādayo ‘‘cetanāpakkhikā vā’’ti vuttāti veditabbaṃ. Asaṅkarato kammadvārāni vavatthapento ‘‘rakkhatī’’ti, vipariyāyena ‘‘bhindatī’’ti vuttoti rakkhaṇabhindanāni anāsetvā nāsetvā ca kathananti vuttānīti.

‘විරති විශේෂිතය’ යනු විරතියට වඩා චේතනාවේ ප්‍රධානත්වය පවසයි. එහි ‘මහණෙනි, කායසංචේතනාව තෙවැදෑරුම් වේ’ යනාදී ආගම පාඨයන් මගින් ‘ප්‍රාණඝාතාදියට ප්‍රතිපක්ෂ වූ’ යන යුක්තිය දක්වයි. පට්ඨානයෙහි චේතනාවම ‘කර්ම ප්‍රත්‍යය’ ලෙස දක්වා ඇති බැවින්, විරතිය හෝ අභිජ්ඣාදිය නොවන බැවින්, නිපරියාය වශයෙන් කර්මය යනු ‘චේතනාව’ බවත් අනභිජ්ඣාදිය ‘චේතනා පාර්ශවික’ බවත් දත යුතුය. අසංකීර්ණ ලෙස කර්ම ද්වාරයන් ව්‍යවස්ථාපනය කරන්නා ‘රකියි’ කියා ද, විපර්යාසයෙන් ‘බිඳියි’ කියා ද පවසන ලදී. රැකීම සහ බිඳීම යනු කර්ම ද්වාරයන් විනාශ නොකර සහ විනාශ කර කීම බව පවසන ලදී.

Kammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

කර්මකථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Tatiyo vikappo paṭhamacatutthaviññāṇadvāresuyeva labbhati, na itarattha ‘‘sotaṃ ghāna’’ntiādinā avuttattā, itarathāpi vā avibhattike niddese labbhati. Yato saṃvaravasena pātimokkhasīlaṃ pavattati, taṃ dussīlyanti āha ‘‘dussīlyaṃ pāṇātipātādicetanā’’ti. Itarā saṃvaravinimuttā abhijjhādomanassayuttā tappadhānā vā akusaladhammā satipaṭipakkhā akusalā dhammā. Ārammaṇe cittavossaggavasena pavatto akusalacittuppādo pamādo. Vīriyapanodanabhāvato thinamiddhaṃ ‘‘kosajja’’nti vuttaṃ, thinamiddhappadhāno vā cittuppādo.

තුන්වන විකල්පය පළමු සහ සිව්වන විඤ්ඤාණ ද්වාරයන්හිම ලැබෙයි, ‘සෝත ඝාණ’ ආදී වශයෙන් සෙසු තැන්වල පවසා නැති බැවින් වෙනත් අයුරකින් හෝ අවිභක්තික නිර්දේශයන්හි ලැබෙයි. සංවරය වශයෙන් පාතිමොක්ඛ සීලය පවතින බැවින්, එය දුස්සීල බව යැයි පවසමින් ‘දුස්සීල බව යනු ප්‍රාණඝාතාදී චේතනාවයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. සෙසු සංවරයෙන් මිදුණු අභිජ්ඣා හා දෝමනස්සයන්ගෙන් යුක්ත වූ හෝ ඒවා ප්‍රධාන වූ අකුසල ධර්මයෝ සතියට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අකුසල ධර්මයෝ වෙති. අරමුණෙහි සිත අත්හැරීම වශයෙන් පවතින අකුසල සිත් උපදවා ගැනීම ප්‍රමාදයයි. වීර්යය බැහැර කරන ස්වභාවය ඇති බැවින් ථිනමිද්ධය ‘කෝසජ්ජ’ යැයි පවසන ලදී, නැතහොත් ථිනමිද්ධය ප්‍රධාන වූ සිත් ඉපදීමයි.

Asuddhatāti akevalatā aññena sammissatā. Dvārañhi dvārantarikakammassa dvāraṃ hontaṃ tena missitaṃ viya hoti. Tenevāha ‘‘musāvādādinopi kāyadvāre pavattisabbhāvā’’ti. Keci pana ‘‘aviññeyyamānantarānaṃ dvārantaracittānaṃ antarantarā appavattito suddhanti vutta’’nti vadanti, taṃ anekassapi javanavārassa kāyakammādibhāvena pabandhanavasena pavatti atthīti katvā vuttaṃ. Aviruddhaṃ hotīti akusalakāyakammādibhāvena avadhāretvā asaṃvaraṃ vatvā puna tasseva vācāasaṃvaradvārādīsu uppattivacanaṃ kāyadvārūpalakkhito asaṃvaro dvārantare pavattopi kāyadvāriko evāti evaṃ saṃvaṇṇanāya sati na virujjhatīti attho. Idāni taṃ avirujjhanākāraṃ ‘‘asaṃvaro hī’’tiādinā vibhāveti. Sadvāreti attano dvāre. Asaṃvaro dvārantare uppajjamānopi sadvāravasena uppannoti vuccatīti etena vācāasaṃvaradvāre uppannopi kāyiko asaṃvaro copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppannotveva vuttoti daṭṭhabbaṃ. Esa nayo itaratthāpi. Kammaṃ aññadvāreti kammassa dvārantaracaraṇaṃ pākaṭanti katvā vuttaṃ.

අශුද්ධතාව යනු පිරිසිදු නොවන බව හෙවත් අන් දෙයක් හා මිශ්‍ර වූ බවයි. ක්‍රියාවක් සිදුවන දොරටුව තවත් දොරටුවක අතුරු කර්මයක් සඳහා දොරටුවක් වන කල්හි, එය ඒ හා මිශ්‍ර වූවක් බඳු වේ. එබැවින් 'මුසාවාදය ආදිය ද කාය ද්වාරයෙහි පැවතීමට ඉඩ ඇති බැවිනි' යි කියන ලදී. ඇතැම්හු 'අන්‍ය වූ ද්වාරාන්තර සිත්වල මැද අතරතුර නොපවතින නිසා ශුද්ධ යැයි කියන ලදැ'යි පවසති. එය ජවන වාර රාශියක් වුව ද කාය කර්මාදි වශයෙන් එක දිගට පැවතීම නිසා කියන ලදී. අකුසල කාය කර්මාදි වශයෙන් වෙන් කොට දැක්වීමෙන් තොරව අසංවරය ගැන පවසා, නැවත එම අසංවරයම වාග් ද්වාරාදියෙහි උපදින බව පැවසීම කාය ද්වාරය ලකුණු කොට ගත් අසංවරය අන්‍ය ද්වාරයක පැවතිය ද එය කාය ද්වාරයට අයත් අසංවරයක්ම වන බැවින් මෙසේ වර්ණනා කිරීමේදී විරුද්ධතාවක් නැතැයි අදහසයි. දැන් එය විරුද්ධ නොවන ආකාරය 'අසංවරෝ හි' යනාදියෙන් විස්තර කරයි. 'සද්වාරේ' යනු තමාගේම ද්වාරයෙහි යන්නයි. අසංවරය වෙනත් ද්වාරයක උපන්න ද එය ස්වකීය ද්වාරය නිසා උපන්නක් ලෙස කියනු ලැබේ. මෙයින් වාග් අසංවර ද්වාරයෙහි උපන් කායික අසංවරය වුව ද කය සෙලවීමේ (චෝපන) අසංවර ද්වාරය නිසාම උපන් බව කියන ලදැයි දත යුතුය. සෙසු තැන්වලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'කම්මං අඤ්ඤද්වාරේ' යනු කර්මය වෙනත් ද්වාරයකට මාරු වීම ප්‍රකට බැවින් කියන ලදී.

Evaṃ [Pg.88] satīti copanasaṅkhāte kāyaasaṃvaradvāre asaṃvaroti ettake eva gahite. Kammapathabhāvappattasseva kammabhāvo aṭṭhakathāyaṃ vuttoti āha ‘‘kammapathabhāvappattatāya vacīmanokamma’’nti. Sesanti dvārantarānupalakkhitaṃ. Tathā na vuccatīti kāyakammanti na vuccatīti attho. Tattheva vakkhāmāti kammapathasaṃsandane vakkhāma. ‘‘So hi kāyadvāre copanappatto akusalaṃ kāyakammaṃ hotī’’tiādinā (dha. sa. aṭṭha. kammapathasaṃsandanakathā) ‘‘copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppanno akusalaṃ kāyakammameva hotī’’tiādinā ca vacīkammādīnañca kammapathappattānaṃ asaṃvarabhūtānaṃ kāyakammādibhāve āpanne ‘‘catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ akusalaṃ vacīkammameva hotī’’tiādinā apavādena nivatti daṭṭhabbāti evaṃ vakkhamānataṃ sandhāyāha. Antogadhatā daṭṭhabbā paccayasannissitaājīvapārisuddhisīlānaṃ ñāṇavīriyehi sādhetabbattāti adhippāyo.

'එසේ ඇති කල්හි' යනු කය සෙලවීම සංඛ්‍යාත කාය අසංවර ද්වාරයෙහි අසංවරය මෙපමණක්ම ගත් විටය. කර්ම පථභාවයට පත් වූවකගේම කර්ම ස්වභාවය අටුවාවෙහි පවසන ලද බැවින් 'කර්ම පථභාවයට පත් වූ බැවින් වචී මනෝ කර්ම' යැයි කියන ලදී. 'ශේෂ වූ' යනු ද්වාරාන්තරයෙන් ලකුණු නොකරන ලද්දයි. 'එසේ නොකියනු ලැබේ' යනු කාය කර්මය යැයි නොකියනු ලැබේ යන අර්ථයයි. 'එහිම පවසන්නෙමු' යනු කර්ම පථ සැසඳීමේදී පවසන්නෙමු යන්නයි. 'එය කාය ද්වාරයෙහි සෙලවීමට පත්ව අකුසල කාය කර්මයක් වේ' යනාදියෙන් ද 'කය සෙලවීම සංඛ්‍යාත කාය අසංවර ද්වාරය නිසා උපන් අකුසල කාය කර්මයක්ම වේ' යනාදියෙන් ද කර්ම පථයට පත් අසංවර වූ වාක් කර්මාදිය කාය කර්මාදි භාවයට පත් වූ කල්හි 'සිව්වැදෑරුම් වචී දුශ්චරිතය අකුසල වාක් කර්මයක්ම වේ' යනාදී ප්‍රකාශයෙන් එය වැළකෙන බව දත යුතුය. මෙසේ පවසන්නට යන කරුණ අරභයා මෙය කියන ලදී. ප්‍රත්‍යය සන්නිශ්‍රිත ශීලය සහ ආජීව පාරිශුද්ධි ශීලය ප්‍රඥාවෙන් හා වීර්යයෙන් සම්පාදනය කළ යුතු බැවින් ඒවා එහිම ඇතුළත් බව දත යුතු යනු අදහසයි.

Akusalakammapathakathāvaṇṇanā

අකුසල කර්ම පථ කථා වර්ණනාව (අකුසල කර්ම පථ විස්තරය)

Sarasena attano sabhāvena. Yāya cetanāya pavattamānassa jīvitindriyassa paccayabhūtesu mahābhūtesu upakkamakaraṇahetu taṃmahābhūtapaccayā uppajjanakamahābhūtā nuppajjissanti, sā tādisapayogasamuṭṭhāpikā cetanā pāṇātipāto nāma. Laddhupakkamāni hi bhūtāni na purimabhūtāni viya visadānīti samānajātiyānaṃ bhūtānaṃ kāraṇaṃ na hontīti. Ekassapi payogassa sahasā nipphādanavasena kiccasādhikāya bahukkhattuṃ pavattajavanehi laddhāsevanāya ca sanniṭṭhāpakacetanāya vasena payogassa mahantabhāvo. Satipi kadāci khuddake ceva mahante ca pāṇe payogassa samabhāve mahantaṃ hanantassa cetanā tibbatarā uppajjatīti vatthussa mahantabhāvoti tadubhayaṃ cetanāya balavabhāveneva hotīti āha ‘‘payoga…pe… bhāvato’’ti. Yathāvuttapaccayavipariyāyepīti payogavatthuādipaccayānaṃ amahattepi. Taṃtaṃpaccayehīti guṇavantatādipaccayehi. Ettha ca hantabbassa guṇavantatāya mahāsāvajjatā vatthumahantatāya viya daṭṭhabbā. Kilesānaṃ upakkamānaṃ dvinnañca mudutāya tibbatāya ca appasāvajjatā mahāsāvajjatā ca yojetabbā. Pāṇo pāṇasaññitā vadhakacittañca pubbabhāgasambhārā, upakkamo [Pg.89] vadhakacetanāsamuṭṭhāpito, pañcasambhāravatī pāṇātipātacetanāti sā pañcasambhāravinimuttā daṭṭhabbā. Esa nayo adinnādānādīsupi.

'ස්වරසයෙන්' යනු තමාගේ ස්වභාවයෙනි. පවත්නා වූ ජීවිතේන්ද්‍රියයට ප්‍රත්‍ය වූ මහා භූතයන් කෙරෙහි යම් චේතනාවකින් උපක්‍රම කිරීම නිසා ඒ මහා භූතයන් ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන උපදින්නා වූ මහා භූතයන් යළි නූපදී ද, එවැනි උපක්‍රමයක් ඇති කරන චේතනාව ප්‍රාණාතිපාතය නම් වේ. උපක්‍රමයට හසු වූ භූතයෝ පෙර භූතයන් මෙන් ප්‍රසන්න (බලවත්) නොවන බැවින් සමාන ජාතියේ භූතයන් ඉපදවීමට හේතු නොවේ. එක් උපක්‍රමයක් වුව ද වහා නිම කිරීමේ ශක්තිය ඇතිව හා නැවත නැවත පැවති ජවන සිත් මගින් ලැබූ ආසේවනය ඇතිව කෘත්‍යය සාධනය කරන අවසාන චේතනාව නිසා උපක්‍රමයේ මහත් බව ඇති වේ. ඇතැම් විට කුඩා සතෙකු මැරීමේදීත් විශාල සතෙකු මැරීමේදීත් උපක්‍රමය සමාන වුව ද, විශාල සතෙකු මරන්නාට දැඩි චේතනාවක් උපදින බැවින් වස්තුවේ විශාලත්වය අනුව පාපය මහත් වේ. ඒ කරුණු දෙකම චේතනාවේ බලවත් බව නිසාම සිදුවන බැවින් 'උපක්‍රම...පෙ... භාවය නිසා' යැයි කියන ලදී. 'පවසන ලද ප්‍රත්‍යයන්ගේ වෙනස් වීම්වලදී ද' යනු උපක්‍රම සහ වස්තුව ආදී ප්‍රත්‍යයන් මහත් නොවන විටදී ද යන්නයි. 'ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන් නිසා' යනු ගුණවත් බව ආදී ප්‍රත්‍යයන් නිසාය. මෙහිදී මරනු ලබන තැනැත්තාගේ ගුණවත් බව නිසා පාපය මහත් වීම වස්තුවේ විශාලත්වය නිසා වන මහත් වීම මෙන් දත යුතුය. කෙලෙස්වල සහ උපක්‍රමවල මෘදු බව හා තීව්‍ර බව අනුව අල්ප සාවද්‍ය බව හා මහා සාවද්‍ය බව යෙදිය යුතුය. ප්‍රාණය, ප්‍රාණ සංඥාව, මරණ සිත යන මේවා පූර්ව භාග සම්භාරයන්ය. උපක්‍රමය මරණ චේතනාවෙන් උපන් දෙයකි. සම්භාර පහකින් යුත් චේතනාව ප්‍රාණාතිපාත චේතනාවයි. එය ඒ සම්භාර පහෙන් වෙන්ව දත යුතුය. අදත්තාදානය ආදියේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Mantaparijappanena parassa santakaharaṇaṃ vijjāmayo, vinā mantena parasantakassa kāyavacīpayogehi ākaḍḍhanaṃ tādisaiddhiyogena iddhimayo payogoti adinnādānassapi cha payogā sāhatthikādayo veditabbā.

මන්ත්‍ර ජප කිරීමෙන් අනුන් සතු දේ පැහැර ගැනීම විද්‍යාමය උපක්‍රමයයි. මන්ත්‍ර රහිතව අනුන් සතු දේ කය හා වචනය උපයෝගී කරගෙන ඇද ගැනීම හා එවැනි සෘද්ධි බලයකින් ගැනීම සෘද්ධිමය උපක්‍රමයයි. මෙසේ අදත්තාදානයෙහි ද සාහත්ථික ආදී උපක්‍රම හයක් ඇති බව දත යුතුය.

Abhibhavitvā vītikkamane micchācāro mahāsāvajjo, na tathā ubhinnaṃ samānacchandabhāve. ‘‘Cattāro sambhārāti vuttattā abhibhavitvā vītikkamane satipi maggenamaggapaṭipattiadhivāsane purimuppannasevanābhisandhipayogābhāvato micchācāro na hoti abhibhuyyamānassā’’ti vadanti. Sevanacitte sati payogābhāvo na pamāṇaṃ itthiyā sevanappayogassa yebhuyyena abhāvato. Purisasseva hi yebhuyyena sevanappayogo hotīti itthiyā puretaraṃ sevanacittaṃ upaṭṭhāpetvā nipannāyapi micchācāro na siyāti āpajjati, tasmā purisassa vasena ukkaṃsato cattāro sambhārā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Aññathā itthiyā purisakiccakaraṇakāle purisassapi sevanappayogābhāvato micchācāro na siyāti. Keci pana ‘‘attano ruciyā pavattitassa tīṇi aṅgāni, balakkārena pavattitassa tīṇīti sabbāni aggahitaggahaṇena cattārī’’ti vadanti, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

යටපත් කොට (බලහත්කාරයෙන්) වරදෙහි හැසිරීමේදී කාමමිථ්‍යාචාරය මහා සාවද්‍ය වේ. දෙදෙනාගේම කැමැත්ත ඇති විට එසේ නොවේ. 'අංග හතරක් පවසන ලද බැවින්, බලහත්කාරයෙන් වරදෙහි හැසිරීමේදී වුව ද ලිංග ප්‍රවේශයට එකඟ වන කල්හි, කලින් උපන් සේවනය කිරීමේ අදහස හා උපක්‍රමය නැති බැවින් යටපත් කරනු ලබන්නාට කාමමිථ්‍යාචාරයක් නොවේ' යැයි ඇතැම්හු පවසති. සේවනය කිරීමේ සිත ඇති කල්හි උපක්‍රමය නොමැති වීම ප්‍රමාණවත් කරුණක් නොවේ. මන්දයත්, ස්ත්‍රියකගේ සේවනය කිරීමේ උපක්‍රමය බොහෝ විට නොමැති බැවිනි. බොහෝ විට පුරුෂයාටම සේවනය කිරීමේ උපක්‍රමය පවතී. එවිට, ස්ත්‍රියක් කලින්ම සේවනය කිරීමේ සිත උපදවාගෙන වැතිර සිටිය ද ඇයට කාමමිථ්‍යාචාරයක් සිදු නොවිය යුතු යැයි යන තර්කය ඉදිරිපත් වේ. එබැවින් පුරුෂයාගේ වශයෙන් ප්‍රමුඛව අංග හතරක් පවසන ලදැයි දත යුතුය. එසේ නොවන්නේ නම්, ස්ත්‍රියක් පුරුෂයාගේ කාර්යය කරන අවස්ථාවකදී පුරුෂයාට සේවනය කිරීමේ උපක්‍රමයක් නොමැති බැවින් ඔහුට කාමමිථ්‍යාචාරය සිදු නොවිය යුතුය. ඇතැම්හු 'තමාගේ කැමැත්තෙන් සිදුවන විට අංග තුනක් ද, බලහත්කාරයෙන් සිදුවන විට අංග තුනක් ද වශයෙන්, සියල්ල ගත් කල අංග හතරක් වේ' යැයි පවසති. මෙය විමසා බලා ගත යුතුය.

Duṭṭhacittassa amaraṇādhippāyassa pharusakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā pharusacetanā pharusavācā. Maraṇādhippāye pana sati atthasiddhitadabhāvesu pāṇātipātā byāpādā ca hontīti. Yaṃ pati pharusavācā payujjati, tassa sammukhāva sīsaṃ eti. ‘‘Parammukhepi pharusavācā hotī’’ti vadanti.

මැරීමේ අදහසක් නොමැතිව, දූෂිත සිතින් යුක්තව රළු වූ කය හා වචනය උපයෝගී කරගෙන ඇති කරගන්නා රළු චේතනාව ඵරුෂ වාචාවයි. මැරීමේ අදහස ඇති කල්හි නම්, අර්ථය සිද්ධ වීම හෝ නොවීම මත එය ප්‍රාණාතිපාතය හෝ ව්‍යාපාදය වේ. යමෙකුට එරෙහිව ඵරුෂ වාචාව යොදයි ද, ඔහු ඉදිරියේදීම එය ප්‍රමුඛ වේ. 'පිටුපසින් (අභිමුඛ නොවන විට) පවසන දේ ද ඵරුෂ වාචාව වේ' යැයි ඇතැම්හු පවසති.

Yadi cetanāya sabbadā kammapathabhāvābhāvato aniyato kammapathabhāvoti kammapatharāsimhi avacanaṃ, nanu abhijjhādīnampi kammapathaṃ appattānaṃ atthitāya aniyato kammapathabhāvoti tesampi kammapatharāsiyaṃ avacanaṃ āpajjatīti? Nāpajjati, kammapathatātaṃsabhāgatāhi tesaṃ tattha vuttattā. Yadi evaṃ cetanāpi tattha vattabbā siyāti? Saccametaṃ, sā pana pāṇātipātādikāti pākaṭo tassā [Pg.90] kammapathabhāvoti na vuttaṃ siyā. Cetanāya hi ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi,’’‘‘tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā akusalaṃ kāyakamma’’ntiādivacanehi kammabhāvo dīpito. Kammaṃyeva ca sugatiduggatīnaṃ taduppajjanasukhadukkhānañca pathabhāvena pavattaṃ kammapathoti vuccatīti pākaṭo tassā kammapathabhāvo. Abhijjhādīnaṃ pana cetanāsamīhanabhāvena sucaritaduccaritabhāvo, cetanājanitataṃbandhatibhāvena sugatiduggatitaduppajjanasukhadukkhānaṃ pathabhāvo cāti na tathā pākaṭo kammapathabhāvoti te eva kammapatharāsibhāvena vuttā. Atathājātiyattā vā cetanā tehi saddhiṃ na vuttā siyā. Vicāretvā gahetabbaṃ.

යම් හෙයකින් චේතනාව සැමවිටම කර්මපථයක් නොවන බැවින්, එය කර්මපථ රාශියෙහි සඳහන් නොවන බව පවසන්නේ නම්, අභිධ්‍යා ආදිය ද කර්මපථයට පැමිණ නැති අවස්ථාවන්හි පවතින බැවින්, ඒවා ද කර්මපථ රාශියට ඇතුළත් නොවිය යුතු නොවේ ද? නැත, එසේ සිදු නොවේ. මන්ද යත්, කර්මපථ බවට ඇති සමාන ස්වභාවය නිසා ඒවා එහි සඳහන් කර ඇති බැවිනි. ඉදින් එසේ නම් චේතනාව ද එහි සඳහන් කළ යුතු නොවේ ද? එය සත්‍යයකි. එහෙත් එය ප්‍රාණාතිපාතාදියෙහි දී ‘චේතනාව’ ලෙස ප්‍රකට බැවින්, එය කර්මපථයක් බව වෙනම සඳහන් කර නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, මම චේතනාව කර්මය යැයි කියමි’, ‘මහණෙනි, ත්‍රිවිධ වූ කායසංචේතනාව අකුසල කායකර්මය වේ’ යනාදි දේශනාවලින් චේතනාවෙහි කර්ම ස්වභාවය පැහැදිලි කර ඇත. සුගති-දුගතිවලට සහ එහි උපදින සැප-දුක්වලට මාර්ගයක් ලෙස පවතින කර්මයම ‘කර්මපථ’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් චේතනාව කර්මපථයක් වීම ප්‍රකට කරුණකි. අභිධ්‍යා ආදියේ සුචරිත-දුෂ්චරිත ස්වභාවය ඇති වන්නේ චේතනාව මෙහෙයවන ස්වභාවයෙනි. චේතනාවෙන් හටගත් එම බන්ධනය නිසා සුගති-දුගතිවලට සහ එහි උපදින සැප-දුක්වලට මාර්ගයක් වන බැවින්, එය චේතනාව මෙන් එතරම් ප්‍රකට ලෙස කර්මපථයක් නොවේ. එබැවින් ඒවා පමණක් කර්මපථ රාශිය ලෙස දක්වන ලදී. එසේත් නැතහොත්, ස්වභාවයෙන් අසමාන බැවින් චේතනාව ඒවා සමඟ එක්ව නොකියන ලදී. මේ පිළිබඳව විමසා බලා තේරුම් ගත යුතුය.

Pāṇātipātādīnaṃ ārammaṇāneva tabbiratiārammaṇānīti pañca sikkhāpadā parittārammaṇā evāti vacanena adinnādānādīnaṃ sattārammaṇatāvacanassa virodhaṃ codeti. Tathā hi vakkhati ‘‘vītikkamitabbatoyeva hi veramaṇī nāma hotī’’ti. Sayameva pariharissatīti sikkhāpadavibhaṅge pañhapucchakavaṇṇanaṃ sandhāya vadati. Tattha hi ‘‘yasmā sattoti saṅkhyaṃ gate saṅkhāreyeva ārammaṇaṃ karoti, tasmā parittārammaṇāti vuccantī’’ti vuttaṃ.

ප්‍රාණාතිපාතාදියෙහි අරමුණු ම ඒවායින් වැළකීමේ ද අරමුණු වන බැවින්, ‘ශික්ෂාපද පහ පරිත්තාරම්මණ (කුඩා අරමුණු සහිත) ම වේ’ යන වචනයෙන්, අදත්තාදානය ආදිය සත්වාරම්මණ (සත්වයන් අරමුණු කර ගැනීම) බව පැවසීම සමඟ ඇති වන විරෝධය පෙන්වා දෙයි. එසේම ඉදිරියට ‘ඉක්මවා යා යුතු දෙයින් වැළකීමම වේරමණී (විරතිය) නම් වේ’ යැයි පවසනු ඇත. මේ සඳහා පිළිතුර ශික්ෂාපද විභංගයෙහි ප්‍රශ්න විචාරන වර්ණනාව ඇසුරින් තමන්ම පවසනු ඇත. එහි දී ‘යම් හෙයකින් සත්වයා යැයි සම්මුති නාමයට ගිය සංස්කාරයන්ම අරමුණු කරන බැවින්, ඒවා පරිත්තාරම්මණ යැයි කියනු ලැබේ’ යනුවෙන් දක්වා ඇත.

Duggatatādīnīti ādi-saddena ‘‘aladdhālābho laddhavināso icchitānaṃ bhogānaṃ kicchapaṭilābho rājādīhi sādhāraṇabhogatā dukkhavihāro sāsaṅkavihāro’’ti evamādayo saṅgahitā. Keci pana ‘‘diṭṭheva dhamme bhogajāniādayo nissandaphala’’nti vadanti.

‘දුග්ගතතා’ යනාදී වචනයෙන් ‘නොලැබූ දේ නොලැබීම, ලැබූ දේ විනාශ වීම, කැමති භෝගයන් අපහසුවෙන් ලැබීම, රජුන් ආදීන් සමඟ පොදු භෝග ඇති බව, දුකසේ විසීම, සැක සහිතව විසීම’ යනාදිය සංග්‍රහ වේ. ඇතැම්හු වනාහි දිට්ඨධම්මවේදනීය වශයෙන් භෝග විනාශ වීම ආදිය නිස්සන්ද ඵල ලෙස පවසති.

Kusalakammapathakathāvaṇṇanā

කුසල කර්මපථ කථා වර්ණනාවයි.

Tāsañca viratīnaṃ cetanāsampayuttattā cetanādvārena sugatiduggatitaduppajjanasukhadukkhānaṃ pathabhāvo yuttoti adhippāyo.

එම විරතීන් චේතනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත බැවින්, චේතනා ද්වාරයෙන් සුගති-දුගතිවල උපදින සැප-දුක්වලට මඟක් වීම සුදුසුය යන්න අදහසයි.

Kammapathasaṃsandanakathāvaṇṇanā

කර්මපථ සංසන්දන කථා වර්ණනාවයි.

Tathāti kammapathappattānaṃ. Kecīti dhammasirittheraṃ sandhāyāha. So hi kammapathappattānameva dussīlyādīnaṃ susīlyādīnañca kammapathehi atthato nānattābhāvadassanaṃ, tesaṃ vā phassadvārādīhi avirodhabhāvena dīpanaṃ kammapathasaṃsandananti vadati. Kammapathatā natthīti etena yathāvuttānaṃ asaṃvarasaṃvarānaṃ [Pg.91] tesaṃ vāde kammapathasaṃsandane asaṅgahitataṃ dasseti. Ye pana saṅgahaṃ labhanti, tesaṃ gahaṇe payojanābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tividha…pe… dassanenā’’ti vuttaṃ. Evaṃ purimapakkhe saṅkhepato dosaṃ vatvā dutiyapakkhepi vattuṃ ‘‘na ca duccaritāna’’ntiādimāha. Tena ye duccaritasucaritaasaṃvarasaṃvarā anucarīyanti, tesaṃ kāyakammāditā vidhīyatīti dasseti. ‘‘Pañcaphassadvāravasena uppanno asaṃvaro akusalaṃ manokammameva hotī’’tiādinā hi vuttanti. Yadi cātiādinā anavasesapariyādānābhāvamāha. Uppatti na vattabbāti kammapatha…pe… vadantehi ‘‘manokammaṃ chaphassadvāravasena uppajjatī’’ti na vattabbanti attho. Atha vā yadi kammapathappattāneva dussīlyādīni kāyakammādināmehi aṭṭhakathāyaṃ vuttānīti evaṃ vadantehi aṭṭhakathācariyehi manokammassa chaphassadvāravasena uppatti na vattabbāti attho. Taṃtaṃkammabhāvassa vuttattāti ‘‘tividhaṃ kāyaduccaritaṃ akusalaṃ kāyakammameva hotī’’tiādiṃ (vibha. 913) sandhāyāha.

‘තථා’ යනු කර්මපථයට පැමිණි අයයි. ‘කේචි’ යන්නෙන් ධම්මසිරි තෙරුන් වහන්සේ අදහස් කෙරේ. උන්වහන්සේ කර්මපථයට පැමිණි දුශ්ශීල බව හා සුශීල බව කර්මපථයන්ගෙන් අර්ථ වශයෙන් වෙනසක් නැති බව දැක්වීම හෝ ඵස්ස ද්වාර ආදිය සමඟ අවිරෝධීව දැක්වීම කර්මපථ සංසන්දනය යැයි පවසති. ‘කර්මපථ ස්වභාවයක් නැත’ යන්නෙන් ඉහත කී අසංවර-සංවරයන් ඔවුන්ගේ වාදයට අනුව කර්මපථ සංසන්දනයට ඇතුළත් නොවන බව පෙන්වයි. යම් කෙනෙක් සංග්‍රහයක් ලබන්නේ නම්, ඔවුන් ග්‍රහණය කරගැනීමේ ප්‍රයෝජනයක් නැති බව පෙන්වීමට ‘ත්‍රිවිධ වූ... පෙනීමෙන්’ යැයි පවසන ලදී. මෙසේ පළමු පක්ෂයෙහි සැකෙවින් දොස් පවසා, දෙවන පක්ෂයෙහි ද දොස් පැවසීමට ‘දුශ්චරිතයන්ගේ ද නොවේ’ යනාදිය පවසන ලදී. එයින් යම් දුශ්චරිත-සුචරිත අසංවර-සංවර අනුගමනය කරනු ලැබේද, ඒවාට කායකර්මාදි බව නියම කරනු ලබන බව පෙන්වයි. ‘පංච ඵස්ස ද්වාරය මඟින් උපන් අසංවරය අකුසල මනෝකර්මයම වේ’ යනාදියෙන් පවසන ලද්දේ එයයි. ‘යම් හෙයකින්’ යනාදියෙන් ඉතිරි නොවී අවසන් කිරීමක් නොවන බව පවසයි. උපත නොපැවසිය යුතු යනු කර්මපථ... පවසන්නන් විසින් ‘මනෝකර්මය සය වැදෑරුම් ඵස්ස ද්වාරයෙන් උපදියි’ කියා නොපැවසිය යුතු බව අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත්, ඉදින් කර්මපථයට පැමිණි දුශ්ශීලභාවයන්ම කායකර්මාදි නාමයන්ගෙන් අට්ඨකථාවෙහි පවසන ලද්දේ යැයි මෙසේ පවසන්නන් විසින්, අට්ඨකථාචාර්යවරුන්ගේ මනෝකර්මයෙහි සය වැදෑරුම් ඵස්ස ද්වාරයෙන් උපත සිදු නොවන බව පැවසිය යුතු යනු අර්ථයයි. ඒ ඒ කර්ම ස්වභාවය පවසා ඇති බැවින් ‘ත්‍රිවිධ කාය දුශ්චරිතය අකුසල කායකර්මයම වේ’ යනාදිය (විභංග 913) අරමුණු කර පවසන ලදී.

Kammantarampi taṃdvārikakammameva siyāti pāṇātipātādikassa vacīkammādibhāvamāsaṅkati. Tasmāti yasmā kesañci asaṃvarānaṃ saṃvarānañca kammapathatā natthi, kāyaduccaritādīnañca kammapathehi nānattābhāvadassanena payojanaṃ natthi, na ca duccaritādīnaṃ phassadvārānaṃ vasena uppatti dīpitā, na cāyaṃ vidhi niravasesasaṅgāhikā, kammānañca saṅkaro āpajjati, aṭṭhakathāyañca pubbāparavirodho, tasmāti attho. Samānanāmatā kāyakammāditā. Sāmaññanāmāvijahanaṃ kāyakammādibhāvāvijahanaṃ. Ubhayesanti kammapathākammapathānaṃ. Uppattipariyāyavacanābhāvatoti etena phassadvāraasaṃvaradvārādīnaṃ taṃdvārikakammānañca atthato nānattābhāvepi tathā tathā pavattadesanāvasena te vicāritāti dasseti. ‘‘Akusalaṃ kāyakammaṃ pañcaphassadvāravasena na uppajjatī’’tiādiko dutiyavinicchayo.

වෙනත් කර්මයක් ද එම ද්වාරයට අයත් කර්මයක්ම විය හැකියි කියා ප්‍රාණාතිපාතාදියේ වචීකර්මාදි භාවය ගැන සැක කරයි. ‘එබැවින්’ යනු යම් හෙයකින් ඇතැම් අසංවර හා සංවරයන්ගේ කර්මපථ ස්වභාවයක් නැති ද, කායදුශ්චරිතාදියේ කර්මපථයන්ගෙන් අර්ථ වශයෙන් වෙනසක් නැති බව දැක්වීමෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැති ද, දුශ්චරිතාදිය ඵස්ස ද්වාරයන්ගේ වශයෙන් උපත පැහැදිලි කර නැති ද, මෙම විධිය ඉතිරි නොවී සියල්ල සංග්‍රහ කරන්නක් නොවේ ද, කර්මයන්ගේ සංකර (මිශ්‍ර) වීමක් සිදු වේ ද, අට්ඨකථාවෙහි ද පූර්වාපර විරෝධයක් ඇති වේ ද, එබැවිනුයි අර්ථයයි. සමාන නාම ඇති බව කායකර්මාදි බවයි. පොදු නාමය අත් නොහැරීම යනු කායකර්මාදි ස්වභාවය අත් නොහැරීමයි. ‘උභයේසං’ යනු කර්මපථ හා කර්මපථ නොවන දෙවර්ගයමයි. ‘උප්පත්තිපරියායවචනාභාවතෝ’ යන්නෙන් ඵස්ස ද්වාර-අසංවර ද්වාර ආදියෙහි සහ එම ද්වාරවලින් උපදින කර්මයන්ගේ අර්ථ වශයෙන් වෙනසක් නැතත්, ඒ ඒ දේශනා ක්‍රමයන්ට අනුව ඒවා විමසා බලන ලදී. ‘අකුසල කායකර්මය පංච ඵස්ස ද්වාරයෙන් උපදින්නේ නැත’ යනාදිය දෙවන විනිශ්චයයි.

Kāye vācāya ca…pe… siddhitoti etena copanappattaṃ akusalaṃ manokammaṃ copanaṃ appattato visesetvā dassetuṃ ‘‘kāyavacīkamma’’nti vuttaṃ, na pana kāyavacīkammabhāvatoti dasseti. Tena kāyavacīgahaṇaṃ yathāvuttacopanappattaṃ eva vibhāvetīti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha – ‘‘copanappattaṃ akusalaṃ kāyadvāre vacīdvāre ca manokammaṃ hotī’’ti. Taṃ-sadde [Pg.92] vutte yaṃ-saddo abyabhicāritasambandhatāya vuttoyeva hotīti katvā ‘‘yaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Uppādamattaparicchinnenāti chaphassadvārikakammenāti attho. Matta-saddena visesanivattiatthena manokammatāvisesaṃ nivatteti. Niyamassa eva-saddassa akatattā ‘‘kāyavacīkammameva hotī’’ti avuttattā. Idāni niyamākaraṇena laddhaguṇaṃ dassento ‘‘na pana sabbampī’’tiādimāha.

‘කයින් වචනයෙන් සහ...පෙ...’ යන්නෙන්, කම්පනයට (චලනයට) පැමිණි අකුසල මනෝකර්මය, කම්පනයට පත් නොවූ මනෝකර්මයෙන් වෙන්කර දැක්වීම පිණිස ‘කායවචීකර්මය’ යැයි කියන ලදී. එහෙත් එය හුදෙක් කායවචීකර්ම ස්වභාවය නිසාම නොවන බව දක්වයි. එබැවින් කායවචී යනුවෙන් ගැනීමෙන් අදහස් කරන්නේ ඉහත කී කම්පනයට පැමිණීම ම විභාග කර දැක්වීම බව දත යුතුය. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත - ‘කම්පනයට පත් වූ අකුසල මනෝකර්මය කායද්වාරයෙහි හා වචීද්වාරයෙහි ඇති වේ.’ ‘තං’ (එය) යන වචනය යෙදූ විට, ‘යං’ (යමක්) යන වචනය නියත සම්බන්ධය නිසා ඉබේම කියැවුණා හා සමාන වන බැවින් ‘යමක් උපදී ද’ (යං උප්පජ්ජති) යැයි පවසන ලදී. ‘උප්පාදමත්තපරිච්ඡින්නේන’ යන්නෙන් සවැදෑරුම් ස්පර්ශ ද්වාරයන්ගෙන් සිදුවන කර්මය යන්න අදහස් වේ. ‘මත්ත’ ශබ්දය විශේෂණය වැළැක්වීමේ අර්ථයෙන් ගෙන මනෝකර්මතාවයෙහි විශේෂත්වය වළක්වයි. ‘එව’ (ම) යන නියමාර්ථ වාචී ශබ්දය යොදා නොමැති බැවින්, ‘කායවචීකර්මයක් ම වේ’ යැයි පවසා නැත. දැන් නියමයක් නොකිරීමෙන් ලත් විශේෂත්වය දක්වමින් ‘න පන සබ්බම්පි’ (සියල්ලම නොවේ) යනාදිය පැවසීය.

‘‘Niyamassa akatattā’’tiādi purimanayoti adhippeto. Vattuadhippāyānurodhinī saddappavattīti samāsapade ekadesopi ākaḍḍhīyati adhikāravasenāti adhippāyena ‘‘kamma-saddamattena sambandhaṃ katvā’’ti vuttaṃ. Yaṃ pana vadantītiādinā ettha padakāramatassa ayuttataṃ dasseti. Tattha cetanāpakkhikānanti kāyavacīkammabhūtacetanāpakkhikānaṃ. Satanti samānānaṃ. Taṃtaṃdvārakammapathānañcāti idaṃ imassa cittassa kammapathabhāvena pavattaṃ kālaṃ sandhāya vuttaṃ, na sabbadā, kammapathabhāveneva pavattanato. Ca-saddena vā akammapathasaṅgaho daṭṭhabbo. Atha vā taṃtaṃdvārā ca taṃtaṃdvārakammapathā ca taṃtaṃdvārakammapathāti ‘‘taṃtaṃdvārā’’ti padena akammapathānaṃ saṃvarānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tena sabhāvenāti manokammassa dvārabhāvena, na attanoti adhippāyo. Evamidhāpīti cittajanito cittasampayuttassa kammassa dvārabhāvo cittepi upacaritoti attho. Vattabbameva natthi anantarapaccayabhūtamanorahitassa cittassa abhāvatoti.

‘නියමය නොකළ බැවින්’ යනාදියෙන් පෙර ක්‍රමයම අදහස් කෙරේ. වක්තෘවරයාගේ අභිප්‍රායට අනුකූලව ශබ්ද ප්‍රවෘත්තිය සිදුවේ යන අදහසින්, සමාස පදයක කොටසක් වුව ද සන්දර්භය අනුව ආකර්ෂණය කර ගනිමින්, ‘කර්ම ශබ්දය පමණක් සම්බන්ධ කර’ යැයි පවසන ලදී. ‘යමක් පවසත් ද’ යනාදියෙන් මෙහි ඇතැම් පදවිවරණයන්හි ඇති අයෝග්‍ය බව දක්වයි. එහි ‘චේතනාපක්ඛිකානං’ යනු කායවචීකර්ම බවට පත් වූ චේතනා පක්ෂයේ අදහසයි. ‘සතං’ යනු පවත්නා වූ යන්නයි. ‘ඒ ඒ ද්වාරයන්හි කර්මපථයන්ගේ ද’ යන්න මෙම සිත කර්මපථයක් ලෙස පැවති කාලය අරභයා පවසන ලද්දකි; එය හැමවිටම නොවේ, කර්මපථයක් ලෙසම පවතින බැවිනි. ‘ච’ ශබ්දයෙන් අකර්මපථයන්ගේ ද සංග්‍රහය දත යුතුය. නැතහොත් ඒ ඒ ද්වාරයන් ද ඒ ඒ ද්වාරයන්හි කර්මපථයන් ද යන අර්ථයෙන් ‘ඒ ඒ ද්වාරයන්’ යන පදයෙන් අකර්මපථ වූ සංවරයන්ගේ ද සංග්‍රහය දත යුතුය. ‘එම ස්වභාවයෙන්’ යන්නෙන් අදහස් කළේ මනෝකර්මයේ ද්වාරයක් ලෙස මිස තමාගේම ස්වාධීන ද්වාරයක් ලෙස නොවේ. ‘මෙසේ මෙහි ද’ යන්නෙන් සිතින් ජනිත වූ, සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත කර්මයෙහි ද්වාරභාවය සිතෙහි ද උපචාර වශයෙන් පවතින බව අදහස් වේ. අනන්තර ප්‍රත්‍යය වූ මනසින් තොර සිතක් නොමැති බැවින් ඒ පිළිබඳව අමුතුවෙන් කිවයුතු දෙයක් නැත.

Dvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ද්වාරකථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Kamābhāvaniyamābhāve sabbārammaṇatādīti ādi-saddena saṅgaṇhāti. Na hi…pe… atthīti padhāne asambhavato appadhānaṃ adhikarīyatīti dasseti.

අනුපිළිවෙලක් හෝ නියමයක් නොමැති කල්හි සියලු අරමුණු ගන්නා ස්වභාවය (සර්වාරම්මණතා) ආදිය ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ කෙරේ. ප්‍රධාන දේෙහි අසම්භවතාවයක් ඇති කල්හි අප්‍රධාන දේ සලකා බලනු ලබන බව ‘න හි...පෙ... අත්ථි’ යන්නෙන් දක්වයි.

Dhammuddesavārakathā

ධම්මුද්දේසවාර කථාව

Phassapañcamakarāsivaṇṇanā

ඵස්සය පස්වැනි කොට ඇති ධර්ම සමූහය පිළිබඳ විවරණය (ඵස්සපඤ්චමකරාසි වර්ණනාව)

‘‘Tasmiṃ samaye phasso hotī’’tiādikāya pāḷiyā phassādīnaṃ kāmāvacaratādidassane na tapparabhāvo, sabhāvadassane eva pana tapparabhāvoti dasseti ‘‘na hi phassādīna’’ntiādinā.

‘එම සමයෙහි ඵස්සය වේ’ යනාදී පාලියෙන් ඵස්ස ආදියේ කාමාවචර බව ආදිය දැක්වීමේදී ඒ පිළිබඳව වෙනත් විශේෂ අර්ථයක් නැත; එහෙත් ස්වභාවය දැක්වීමේදී පමණක් සැබෑ අර්ථයක් ඇති බව ‘න හි ඵස්සාදීනං’ යනාදියෙන් දක්වයි.

Cittakiriyābhāvenāti [Pg.93] cittabyāpārabhāvena. Phassassa sampajjanamuppajjanameva. Sannipatitappavattiyā paccayo hotīti etena cittārammaṇasannipātakāraṇaṃ phasso cittārammaṇasannipātoti vuttoti dasseti. Phasso hi cittassa ārammaṇe phusanākāreneva pavattito tassa ārammaṇe sannipatitappavattiyā paccayoti ca vuccati. Sā cassa phusanākārappavatti sākhagge ṭhitaṃ disvā bhūmisaṇṭhitassa avīrakapurisassa jaṅghacalanaṃ, ambilaambapakkādiṃ khādantaṃ disvā mukhe kheḷuppatti, dayālukassa paraṃ haññamānaṃ disvā sarīrakampananti evamādīsu paribyattā hoti. Tabbisesabhūtā rūpadhammāti yathā paṭihananavasena aññamaññaṃ āsannataraṃ uppajjamānesu rūpadhammavisesesu saṅghaṭṭanapariyāyo, evaṃ cittārammaṇānaṃ visayakaraṇavisayabhāvappatti paṭihananākārena hoti. So ca cittanissito dhammaviseso saṅghaṭṭanapariyāyena vutto, yadāha ‘‘eva’’ntiādi. Keci pana ‘‘saṅghaṭṭanaraso phasso pañcadvārikova, na itaro vatthārammaṇasaṅghaṭṭanābhāvato’’ti vadanti, taṃ na yujjati upacārasiddhattā saṅghaṭṭanassa. Itarathā pañcadvārikassapi taṃ na sambhaveyyāti. Indriyamanasikāresu yathāpavattamānesu taṃtaṃārammaṇe viññāṇaṃ uppajjati, tesaṃ tathāpavattiyeva viññāṇassa visayabhāvakaraṇaṃ.

‘චිත්තකිරියාභාවේන’ යනු සිතේ ක්‍රියාකාරිත්වයෙනි. ඵස්සයාගේ සම්පජ්ජනය යනු ඉපදීමමයි. ‘සන්නිපතිතප්පවත්තියා පච්චයෝ හෝති’ යන්නෙන් සිත හා අරමුණ මුණගැසීමේ හේතුව ඵස්සය බවත්, එය සිත හා අරමුණ එක්වීම (සන්නිපාතය) බවත් පවසන ලදී. ඵස්සය වනාහි සිතේ අරමුණෙහි ස්පර්ශ කරන ආකාරයෙන් පවතින බැවින්, සිත අරමුණෙහි මුණගැසී පැවතීමට ප්‍රත්‍යය වේ යැයි කියනු ලැබේ. එහි එම ස්පර්ශ කරන ආකාරයෙන් පැවැත්ම නම්: ගසක් අග සිටින අයෙකු දැක බිම සිටින වීර්යය හීන පුද්ගලයෙකුගේ කෙණ්ඩ වෙව්ලීම, ඇඹුල් අඹ ආදිය කනු දැක කටට කෙළ ඉනීම, දයාවන්තයෙකු විසින් අනෙකෙකුට තළනු දැක ශරීරය වෙව්ලා යාම යනාදියෙහි මැනවින් ප්‍රකට වේ. එහි විශේෂිත වූ රූප ධර්මයෝ නම්, ගැටීම (පටිහනන) වශයෙන් එකිනෙකට ඉතා සමීපව උපදින රූප ධර්මයන්ගේ හැපෙන ආකාරයයි (සංඝට්ටනපරියාය). එසේම සිත හා අරමුණෙහි විෂය බවට පැමිණීම ද ගැටෙන ආකාරයෙන් සිදු වේ. සිත ඇසුරු කළ ඒ ධර්ම විශේෂය සංඝට්ටන පරියාය ලෙස දක්වන ලදී; ‘එවං’ යනාදියෙන් පැවසුවේ එයයි. ඇතැම්හු ‘සංඝට්ටන රසය ඇති ඵස්සය පංචද්වාරික සිතේ පමණක් පවතී, මනෝද්වාරයෙහි වස්තු අරමුණු ගැටීමක් නැති බැවින් එය නැත’ යැයි පවසති; එය නොගැළපේ, මනෝද්වාරයෙහි ද උපචාර වශයෙන් ගැටීම සිදුවන බැවිනි. එසේ නොවන්නේ නම් පංචද්වාරික සිත්හි ද එය සිදු විය නොහැක. ඉන්ද්‍රියයන් හා මනසිකාරය යථා පරිදි පවතින කල්හි ඒ ඒ අරමුණු විෂයෙහි විඤ්ඤාණය උපදී; ඒවා එසේ පැවතීමම විඤ්ඤාණයට අරමුණ විෂය බවට පත් කර දීමයි.

‘‘Yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ vuccati kāmānaṃ assādo’’tiādivacanato (a. ni. 9.34) sukhavedanāva assādoti āha ‘‘assādabhāvato’’ti. Phusanādibhāvena ārammaṇaggahaṇaṃ ekadesānubhavananti anupacaritameva phassādīnaṃ anubhavanakiccamāha.

‘මහණෙනි, මේ පංච කාමගුණයන් ඇසුරු කොට යම් සැපයක් සොම්නසක් උපදී ද, මෙය කාමයන්ගේ ආශ්වාදය යැයි කියනු ලැබේ’ යන වචනයට අනුව, සුඛ වේදනාවම ආශ්වාදය වන බැවින් ‘ආස්වාද භාවයෙන්’ යැයි පැවසීය. ස්පර්ශ කිරීම ආදී වශයෙන් අරමුණු ගැනීම ඒකදේශානුභවය (අරමුණෙහි කොටසක් අත්විඳීම) ලෙස ඵස්ස ආදියේ අත්විඳීමේ කෘත්‍යය නියම වශයෙන්ම පැවසීය.

Nimittenāti nīlādinā dīghādinā ca nimittena. Etenupāyenāti yathā ñāṇappadhāne cittuppāde saññā ñāṇamanuvattati, evaṃ samādhippadhāne samādhinti dasseti.

‘නිමිත්තෙන්’ යනු නිල් ආදී වර්ණ නිමිත්තෙන් හා දිග ආදී සටහන් නිමිත්තෙනි. ‘මෙම ක්‍රමයෙන්’ යන්නෙන් දක්වන්නේ, ප්‍රඥාව ප්‍රධාන වූ චිත්තෝත්පාදයන්හි සඤ්ඤාව ප්‍රඥාව අනුව යන්නා සේ, සමාධිය ප්‍රධාන තැන්හි සඤ්ඤාව සමාධිය අනුව යන බවයි.

Pabandhatīti paṭṭhapeti sampayuttadhamme sakasakakicce paṭṭhapeti. Teneva hi tadatthaṃ vivaranto ‘‘pavattetī’’ti āha.

‘පබන්ධති’ (බඳියි/පිහිටුවයි) යනු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් තම තමන්ගේ කෘත්‍යයන්හි පිහිටුවයි. ඒ නිසාම එහි අර්ථය විවරණය කරමින් ‘පවත්තති’ (පවත්වයි) යැයි පැවසීය.

Vijjamānatāvācī hoti-saddo, vijjamānatā ca saṅkhatadhammānaṃ uppajjanena vinā natthīti ‘‘cittaṃ na tathā atthato nuppajjatī’’ti vuttaṃ. Tena yasmā cittaṃ [Pg.94] na nuppajjati uppajjati eva, tasmā cittaṃ hotīti vuttanti ayamettha aṭṭhakathāya attho. Evamavaṭṭhite hoti-uppajjati-saddānaṃ samānatthattena na kiñci payojanaṃ dissati. Atha vā bhavanaṃ nāma sattā, sattā ca uppādādinā samaṅgitāti phassādīnaṃ khaṇattayapariyāpannatā ‘‘phasso hotī’’tiādīsu hoti-saddena vuttā. Tattha yo bhāvo uppādasamaṅgī, na so na hoti nāma, tasmā uppajjati-saddena vuccamānassa atthassa hoti-saddavacanīyatā na na sambhavati. Uppannaṃ hotīti ettha pana kiñcāpi uppanna-saddeneva uppādādisamaṅgitā vuccati, tabbhāvānativatti pana hoti-saddena vuttā khaṇattayavītivattepi uppanna-saddassa vattanato, tasmā na ettha uppajjati-saddena samānatthatāsabbhāvadassanaṃ viya uppajjatidassanampi virujjhati pākaṭakaraṇabhāvato. Itarathā ‘‘cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti imināva cittassa vijjamānabhāvo dassitoti kiṃ puna vijjamānabhāvadassanenāti na na sakkā vattuṃ, samayavavatthānavasena savisesaṃ vuttampi cittaṃ phassādīhi sahuppattiyā suṭṭhutaraṃ nibbisesanti dassetuṃ cittassa puna vacanaṃ. Uddiṭṭhadhammānaṃyeva cettha niddesavāre vibhajanaṃ, na vibhaṅge viya pāḷiyā āruḷhasabbapadānanti ‘‘uddesavāre saṅgaṇhanatthaṃ niddesavāre vibhajanattha’’nti ayampi attho niccalo. Tathā hi ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’tiādīsu maggādayo na vibhattā. Apica adhipatibhāvena indriyesu viya phassavedanāsaññācetanāhi saha sabbacittuppādasādhāraṇarāsiyaṃ gahetabbattā samayavavatthāne vuttampi cittaṃ phassapañcamake vuttanti daṭṭhabbaṃ.

‘හෝති’ (වෙයි) යන වචනය පවත්නා බව හඟවයි. සංඛත ධර්මයන්ගේ පවත්නා බව යනු ඉපදීමෙන් තොරව සිදු වන්නක් නොවේ. එබැවින් ‘සිත එලෙස පරමාර්ථ වශයෙන් නූපදින්නේ නොවේ’ යැයි කියන ලදී. ඒ අනුව යම් හෙයකින් සිත නූපදින්නේ නොවෙයිද, එනම් උපදින්නේම වෙයිද, එබැවින් ‘සිත වෙයි’ යනුවෙන් මෙහි අටුවා අර්ථය වේ. මෙසේ ස්ථිර වූ කල්හි, ‘හෝති’ (වෙයි) හා ‘උප්පජ්ජති’ (උපදියි) යන වචන සමානාර්ථ බැවින් එහි වෙනත් ප්‍රයෝජනයක් නොපෙනේ. එසේත් නැතහොත් භවනය (පැවැත්ම) යනු සත්ත්වයන්ය, සත්ත්වයන් යනු උත්පාද ආදියෙන් යුක්ත වීමයි. එබැවින් ‘ඵස්සෝ හෝති’ (ස්පර්ශය වෙයි) යනාදී තැන්වල ඵස්සාදී ධර්මයන්ගේ ක්ෂණත්‍රයට (උත්පාද, තිථි, භංග) අයත් බව ‘හෝති’ යන වචනයෙන් දක්වා ඇත. එහි යම් ස්වභාවයක් උත්පාදයෙන් යුක්ත වේද, එය ‘නොවෙයි’ (න හෝති) යන්නක් නොවේ. එබැවින් ‘උප්පජ්ජති’ (උපදියි) යන වචනයෙන් කියනු ලබන අර්ථය ‘හෝති’ (වෙයි) යන වචනයෙන් පැවසීම නොගැලපෙන්නක් නොවේ. ‘උප්පන්නං හෝති’ (උපන් බව වෙයි) යන මෙහිදී ‘උප්පන්න’ යන වචනයෙන්ම උත්පාදාදියෙන් යුක්ත බව පැවසුවද, එම ස්වභාවය ඉක්මවා නොයන බව ‘හෝති’ යන වචනයෙන් කියනු ලැබේ. මන්දයත් ක්ෂණත්‍රය ඉක්මවා ගිය පසුද ‘උප්පන්න’ (උපන්) යන වචනය භාවිත කළ හැකි බැවිනි. එබැවින් මෙහි ‘උප්පජ්ජති’ යන වචනය හා සමානාර්ථ බව පෙන්වීම මෙන්, ‘උප්පජ්ජති’ (උපදියි) යන අර්ථය දැක්වීමද පැහැදිලි කරන සුලු බැවින් විරුද්ධ නොවේ. එසේ නොවන්නේ නම්, ‘සිත උපන් බව වෙයි’ යන්නෙන්ම සිතේ පවත්නා බව පෙනෙන බැවින්, නැවත පවත්නා බව දැක්වීමෙන් කුමන ඵලයක්දැයි කිව නොහැකි නොවේ. කාල නියමය පරිදි විශේෂ කොට කියන ලද සිත, ඵස්සාදීන් හා සමග ඉපදීම නිසා ඉතා මැනවින් නිශ්චිත බව දැක්වීම සඳහා සිත ගැන නැවත වචනයක් යොදා ඇත. මෙහි නිර්දේශ වාරයේදී බෙදා දක්වා ඇත්තේ උදේස වාරයේ සඳහන් කරන ලද ධර්මයන්මය. විභංගයේදී මෙන් පෙළෙහි ඇති සියලුම පද මෙහි ඇතුළත් කර නැත. එබැවින් ‘උදේස වාරයෙහි සංග්‍රහ කිරීම සඳහා ද, නිර්දේශ වාරයෙහි විග්‍රහ කිරීම සඳහා ද’ යන මෙම අර්ථය ද ස්ථිරය. එසේම ‘යම් සමයෙක රූපූපපත්තිය සඳහා මාර්ගය වඩයිද’ යනාදී තැන්වල මාර්ගාදීහු විග්‍රහ කර නැත. තවද අධිපති භාවයෙන් ඉන්ද්‍රියයන් මෙන්ම, ස්පර්ශ, වේදනා, සංඥා හා චේතනා සමඟ සියලු සිත් ඉපදීමට පොදු වූ රාශියෙහි ගත යුතු බැවින්, සමය නියම කිරීමේදී පවසන ලද සිත ‘ඵස්ස පඤ්චකයෙහි’ ද කියන ලදැයි දත යුතුය.

Jhānaṅgarāsivaṇṇanā

ධ්‍යානාංග රාශි වර්ණනාව

Vitakkananti vitakkanakiriyā, sā ca vitakkassa attano paccayehi pavattimattamevāti bhāvaniddeso vasavattibhāvanivāraṇāya hoti. Yasmiṃ ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti, taṃ tassa gahaṇayogyaṃ karonto vitakko ākoṭento viya parivattento viya ca hotīti tassa ākoṭanalakkhaṇatā pariyāhananarasatā ca vuttā. Idañca lakkhaṇaṃ kiccasannissitaṃ katvā vuttaṃ. Dhammānañhi sabhāvavinimuttā kāci kiriyā nāma natthi, tathā gahetabbākāro. Bodhaneyyajanānurodhena pana paramatthato ekasabhāvopi sabhāvadhammo pariyāyavacanehi viya samāropitarūpehi bahūhi pakārehi pakāsīyati. Evañhi so suṭṭhu pakāsito hotīti.

‘විතක්කනය’ යනු විතර්ක කිරීමේ ක්‍රියාවයි. එය විතර්කය තමාට අයත් ප්‍රත්‍යයන් නිසා පැවතීම පමණක් වන අතර, එය තමන්ට රිසි සේ පාලනය කළ හැකි බව (වශවර්තී බව) වැළැක්වීම පිණිස මෙසේ භාව නිර්දේශයක් ලෙස දක්වා ඇත. යම් අරමුණක සිත පිහිටුවයිද, එම අරමුණ ග්‍රහණය කර ගැනීමට සුදුසු වන සේ විතර්කය තට්ටු කරන්නාක් මෙන් ද පෙරළන්නාක් මෙන් ද වෙයි. එබැවින් එහි ලක්ෂණය ‘තට්ටු කිරීම’ (ආකෝටන) ලෙස ද, කෘත්‍යය ‘නැවත නැවත හැපීම’ (පරියාහන) ලෙස ද දක්වා ඇත. මෙම ලක්ෂණය දක්වා ඇත්තේ එහි කෘත්‍යය ඇසුරු කරගෙනය. ධර්මයන්ගේ ස්වභාවයෙන් වෙන් වූ කිසිදු ක්‍රියාවක් නැත, එබැවින් එය ග්‍රහණය කරගන්නා ආකාරය එසේමය. එහෙත් අවබෝධය ලැබිය යුතු ජනයාගේ අභිමතය පරිදි, පරමාර්ථ වශයෙන් එක් ස්වභාවයක් වුවද, ස්වභාව ධර්මය පර්යාය වචන මෙන් ආරෝපණය කරන ලද විවිධ ආකාරවලින් ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ. මෙසේ ප්‍රකාශ කිරීමෙන් එය මැනවින් පැහැදිලි වේ.

Vipphāro [Pg.95] nāma vitakkassa thinamiddhapaṭipakkho ārammaṇe anolīnatā asaṅkoco, so pana abhiniropanabhāvato calanaṃ viya hotīti adhippāyena ‘‘vipphāravāti vicalanayutto’’ti vuttaṃ. Upacārappanāsu santānena pavattiyanti etena yathā apubbārammaṇe paṭhamābhinipātabhūto vitakko vipphāravā hoti, na tathā ekasmiṃyeva ārammaṇe nirantaraṃ anuppabandhavasena pavattiyaṃ, nātivipphāravā pana tattha hoti sannisinnabhāvatoti dasseti. Tenevāha ‘‘niccalo hutvā’’tiādi.

‘විප්ඵාර’ (පැතිරීම) යනු විතර්කයෙහි ථීනමිද්ධයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ, අරමුණෙහි නොගිලී සිටීම හා හැකිළී නොසිටීමයි. එය අරමුණට නැඹුරු කරන (අභිනිරෝපන) ස්වභාවය නිසා සැලෙන්නාක් බඳු වේ යන අදහසින් ‘විප්ඵාරය යනු සලිත වීමෙන් යුක්තය’ යි කියන ලදී. උපචාර හා අප්පනා සමාධිවලදී සන්තතියක් ලෙස පැවතීම යන්නෙන්, අලුත් අරමුණක පළමු වරට වැදීමක් බඳු වූ විතර්කය යම් සේ පැතිරීමක් සහිත (විප්ඵාරවන්ත) වේද, එක් අරමුණකම නිරන්තරයෙන් අනුබන්ධනයක් ලෙස පැවතීමෙහි එසේ නොවන බවත්, එහි තැන්පත් වූ ස්වභාවය නිසා අධික පැතිරීමක් (විප්ඵාරයක්) නැති බවත් පෙන්වයි. එබැවින් ‘නිශ්චල වී’ යනාදිය පවසන ලදී.

‘‘Pītisukhena abhisandetī’’tiādivacanato (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.427) pītiyā pharaṇaṃ kāyavisayanti yathā taṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘paṇītarūpehī’’ti vuttaṃ.

‘පීති සුඛයෙන් තෙත් කරයි’ යනාදී බුද්ධ වචනවලට අනුව පීතිය ශරීරය පුරා පැතිර යන ආකාරය දැක්වීම සඳහා ‘ප්‍රණීත රූපයන්ගෙන්’ යැයි කියන ලදී.

Visārassa byaggabhāvassa paṭipakkho sabhāvo avisāro, na visārābhāvamattaṃ. Avisārāvikkhepānaṃ samādhānabhāvato atthato visesābhāvepi samukhena sampayuttamukhena ca ubhayaṃ vuttanti dassetuṃ ‘‘avisā…pe… vikkhepo’’ti vuttaṃ. Visesatoti atisayenāti vā attho gahetabbo. Sukhañhi samādhissa visesakāraṇaṃ ‘‘sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (dī. ni. 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato.

විසිරුණු ස්වභාවයට (විසාර) එනම් ව්‍යාකූල බවට ප්‍රතිපක්ෂ වූ ස්වභාවය ‘අවිසාර’ (නොවිසිරුණු බව) නම් වේ. එය විසිරුණු බවක් නොමැති වීම පමණක්ම නොවේ. අවිසාර හා අවික්ඛේප යන දෙකම එකම සමාධි ස්වභාවයක් වුවද, එහි මුහුණුවර හා සම්ප්‍රයුක්ත ආකාරය අනුව ‘අවිසාර...පෙ... වික්ඛේප’ යනුවෙන් දෙයාකාරයකින්ම දක්වා ඇත. ‘විශේෂයෙන්’ යනු අධික ලෙස යන අර්ථය ගත යුතුය. මන්දයත් ‘සුවපත් වූවහුගේ සිත සමාධිගත වේ’ යන බුද්ධ වචනයට අනුව සුවය (සුඛය) සමාධියට විශේෂ හේතුවක් වන බැවිනි.

Indriyarāsivaṇṇanā

ඉන්ද්‍රිය රාශි වර්ණනාව

Tatthāti saddahanasaṅkhāte adhimokkhalakkhaṇe. Puggalo saddahatīti imināpi saddhāya āhitavisesānaṃ taṃsampayuttadhammānaṃ saddahanakiriyāya kattubhāvameva vibhāveti. Avayavabyāpāro hi samudāye voharīyatīti. Na kevalaṃ pasādanīyavatthusmiṃ appasādanākārappavattameva akusalaṃ assaddhiyaṃ, atha kho appasādanīyavatthusmiṃ pasādanākārappavattampīti dassetuṃ ‘‘micchādhimokkho’’ti vuttaṃ. Tena pūraṇādīsu pasādassa assaddhiyatamāha. Pasādabhūtoti etena appasādabhūtaṃ assaddhiyaṃ nivatteti. Vatthugatoti iminā micchādhimokkhaṃ. ‘‘Pasādabhūto nicchayo’’ti iminā pana vibhāvitamevatthaṃ pākaṭaṃ karonto ‘‘na yevāpanakādhimokkho’’ti āha. Akālussiyaṃ pasādo, taṃ pana asaṅkhobhabhāvato ‘‘anāvilabhāvo’’ti vuttaṃ. Tañhi sampayuttesu vidahantī saddhā akālussiyapaccupaṭṭhānā. Evametanti adhimuccanākārena pana gahetabbattā [Pg.96] adhimuttipaccupaṭṭhānā. Buddhādivatthūnīti ettha idhalokaparalokakammaphalasambandhāpi saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Saddhāhattho, mahānāma, ariyasāvako’’ti, ‘‘saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’nti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 184), ‘‘saddhā bījaṃ tapo vuṭṭhī’’ti (saṃ. ni. 1.197; su. ni. 77) evamādivacanato kusaladhammānaṃ ādānādīsu hatthādayo viya saddhā daṭṭhabbā.

‘එහි’ යනු ඇදහීම යැයි කියනු ලබන අධිමොක්ඛ ලක්ෂණය ගැනයි. ‘පුද්ගලයා අදහයි’ යන මෙයින් ද ශ්‍රද්ධාව නිසා ඇති වන විශේෂයන් හා ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ ඇදහීමේ ක්‍රියාවෙහි කතෘත්වය විස්තර කෙරේ. මන්දයත් කොටස්වල ක්‍රියාකාරිත්වය සමූහයා කෙරෙහි ව්‍යවහාර කරනු ලබන බැවිනි. පහදිය යුතු වස්තූන් කෙරෙහි ප්‍රසාදයක් නොමැතිව පැවැත්ම පමණක් අකුසල අශ්‍රද්ධාව නොවේ, පහදින්නට නුසුදුසු වස්තූන් කෙරෙහි ප්‍රසාදය පැවැත්ම ද අශ්‍රද්ධාව බව දැක්වීම සඳහා ‘මිච්ඡාධිමොක්ඛ’ (මිත්‍යා අධිමොක්ඛය) යැයි කියන ලදී. එමගින් පූරණාදීන් කෙරෙහි ඇති ප්‍රසාදය අශ්‍රද්ධාවේ උපරිම අවස්ථාව බව පවසයි. ‘ප්‍රසාදයක් වූ’ යන්නෙන් අප්‍රසාදයක් වූ අශ්‍රද්ධාව බැහැර කරයි. ‘වස්තුවට ගිය’ (වත්ථුගත) යන්නෙන් මිත්‍යා අධිමොක්ඛය බැහැර කරයි. ‘ප්‍රසාද ස්වරූපී වූ නිශ්චය’ යන්නෙන් පැහැදිලි කරන ලද අර්ථයම තවදුරටත් ස්ඵුට කරමින් ‘යම්කිසි අයුරකින් ඇති වන අධිමොක්ඛයක් නොවේ’ යැයි පැවසීය. නොකලඹුණු බව ප්‍රසාදයයි, එය නොසැලෙන ස්වභාවය නිසා ‘අනාවිලභාව’ (නොකලඹුණු බව) යැයි කියන ලදී. ශ්‍රද්ධාව සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් කෙරෙහි පිරිසිදු බව ඇති කරන බැවින් එය ‘අකාළස්සිය (නොකලඹුණු බව) ප්‍රත්‍යුපස්ථාන’ කොට ඇත්තේය. ‘මෙය මෙසේමයි’ යනුවෙන් තීරණය කරන ආකාරයෙන් ගත යුතු බැවින් එය ‘අධිමුත්ති ප්‍රත්‍යුපස්ථාන’ ද වෙයි. බුද්ධාදී වස්තූන් යන්නෙහි මෙලොව පරලොව හා කර්ම ඵල සම්බන්ධය ද ඇතුළත් බව දත යුතුය. ‘මහානාමය, ආර්ය ශ්‍රාවකයා ශ්‍රද්ධාව නමැති හස්තය ඇත්තෙකි’, ‘ශ්‍රද්ධාව මේ ලොව මිනිසාට ඇති උතුම්ම ධනයයි’, ‘ශ්‍රද්ධාව බීජයයි, තපස වැස්සයි’ යනාදී බුද්ධ වචන අනුව කුසල ධර්මයන් ලබා ගැනීමේදී අත් ආදිය මෙන් ශ්‍රද්ධාව දත යුතුය.

‘‘Idha bhikkhunā kammaṃ kattabbaṃ hoti. Tassa evaṃ hoti ‘kammaṃ kho me kattabbaṃ bhavissati, kammaṃ kho pana me karontassa na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’’’ti (dī. ni. 3.335) –

“මෙහි (ශාසනයෙහි) භික්ෂුවක් විසින් කටයුත්තක් කළ යුතුව තිබේ. ඔහුට මෙසේ සිතෙයි: ‘මා විසින් කටයුත්තක් කළ යුතු ව තිබේ. වැඩ කරන විට බුදුවරුන්ගේ ශාසනය මෙනෙහි කිරීම පහසු නොවේ. එබැවින්, නොපැමිණි ගුණයන්ට පැමිණීම පිණිස, අවබෝධ නොකළ දේ අවබෝධ කරගනු පිණිස, සාක්ෂාත් නොකළ දේ සාක්ෂාත් කරගනු පිණිස මම වීර්යය ආරම්භ කරමි’” (දී. නි. 3.335) –

Ādikā anurūpapaccavekkhaṇā.

ආරම්භය වනුයේ අනුරූප වූ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවයි.

Taṃmūlakānīti gantabbamaggādimūlakāni. Ettha ca maggo gantabbo hotītiādayo aṭṭhakathāyaṃ dassanavaseneva vuttā, na pāḷiyaṃ āgatānukkamenāti daṭṭhabbaṃ.

‘එය මුල් කොට ඇත්තේ’ යනු යා යුතු මාර්ගය ආදිය මුල් කොට ඇති බවයි. මෙහිදී ‘මාර්ගය යා යුතුව තිබේ’ යනාදිය අටුවාවෙහි දක්වා ඇත්තේ පැහැදිලි කිරීමේ අනුපිළිවෙළින් මිස, පාළි පෙළෙහි ආ අනුපිළිවෙළින් නොවන බව දත යුතුය.

Karaṇādikāle viya cirakatādiārammaṇaṃ vibhūtaṃ katvā pavattantī sati taṃ upagantvā tiṭṭhantī anissajjantī ca hoti. Yaṃ ārammaṇaṃ sammuṭṭhaṃ, taṃ pilavitvā gataṃ viya calitaṃ viya ca hoti, tappaṭipakkhabhāvena pana asammuṭṭhanti imamatthaṃ dassento ‘‘udake alābu viyā’’tiādimāha. Tattha sāraṇanti etena ‘‘saranti tāyā’’ti imamevatthaṃ vibhāveti. Saraṇakiriyāya hi pavattamānānaṃ dhammānaṃ tattha ādhipaccabhāvena sati paccayo. Tassā hi tathā paccayabhāve sati te dhammā sāritā asammuṭṭhakatā apilāvitāhontīti. ‘‘Imehi nāma hetūhi paccayehi ca ete dhammā sambhavantī’’ti sambhavato. ‘‘Imaṃ nāma phalaṃ nibbattentī’’ti phalato dhammā uppajjanena vipaccanena ca nipphannā nāma hontīti. Vatthubhūtāti ārammaṇabhūtā.

යම් වැඩක් කරන අවස්ථාවක මෙන් බොහෝ කලකට පෙර කළ දේ ආදී අරමුණු පැහැදිලි කරමින් පවතින සිහිය (සතිය), එම අරමුණ කරා පැමිණ රැඳී පවතින අතර එය අත් නොහරියි. යම් අරමුණක් අමතක වූයේ නම් එය ජලයෙහි පාවී ගියාක් මෙන් හෝ සෙලවුණාක් මෙන් වෙයි. එයට විරුද්ධ ස්වභාවය වූ අමතක නොවන බව පෙන්වීමට ‘දියෙහි ලබු ගෙඩියක් මෙන්’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘සාරණ’ යන්නෙන් ‘ඇය (සතිය) මගින් සිහි කරති’ යන මේ අර්ථයම පැහැදිලි කරයි. සිහිකිරීමේ ක්‍රියාවෙහි යෙදෙන්නා වූ ධර්මයන් කෙරෙහි අධිපති ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින් සිහිය ප්‍රත්‍යය වෙයි. එම සිහිය එලෙස ප්‍රත්‍යයක් වූ කල්හි ඒ ධර්මයන් සිහි කරනු ලැබූ, අමතක නොවන, පාවී නොගිය ධර්මයන් බවට පත්වෙයි. ‘මෙන්න මේ හේතු ප්‍රත්‍යයන් නිසා මේ ධර්මයන් හටගනිති’ යනු හටගැනීමේ (සම්භව) අර්ථයයි. ‘මෙබඳු ඵලයක් උපදවයි’ යන ඵල වශයෙන් ධර්මයන් ඉපදීමෙන් හා විපාක දීමෙන් නිපන් (සිද්ධ වූ) දේ නම් වෙති. ‘වස්තුභූත’ යනු අරමුණු බවට පත්වූ බවයි.

Satipi sabbesaṃ sārammaṇadhammānaṃ ārammaṇaggahaṇe na cittaṃ viya pare paricchijjagāhinoti ‘‘paricchinnopaladdhivasena jānātī’’ti cittaṃ vuttaṃ. Cetasikesu hi keci visayaṃ paricchijja gahetuṃ na sakkonti, keci pana paricchedamatteyeva [Pg.97] tiṭṭhanti, na viññāṇaṃ viya visayaṃ gaṇhantīti ye āsaṅkitabbā, tesu tadabhāvaṃ dassento ‘‘na saññā…pe… vijjhanavasenā’’ti āha.

සියලු සාරම්මණ ධර්මයන් අරමුණු ගත්තද, අන්‍ය ධර්මයන් මෙන් නොව සිත පිරිසිඳ (වෙන් කොට) ගනු ලබන බැවින් ‘පිරිසිඳ දැනගැනීමේ ස්වභාවයෙන් දැනගනියි’ යනුවෙන් සිත ගැන කියන ලදී. චෛතසිකයන් අතර ඇතැම්හු විෂය පිරිසිඳ ගැනීමට අසමත් වෙති. ඇතැම්හු පිරිසිඳ ගැනීමෙහි පමණක් රැඳී සිටිති; විඤ්ඤාණය මෙන් විෂයය ග්‍රහණය නොකරති. යම් චෛතසිකයන් කෙරෙහි සැකයක් ඇති විය හැකි නම්, ඒවායේ එවැනි ස්වභාවයක් නොමැති බව පෙන්වීමට ‘සංඥාව නොවේ...පෙ... විදින ස්වභාවයෙන්’ යනාදිය වදාරන ලදී.

Pītiyā ca somanassabhāvo āpajjatīti idaṃ pīti ca somanassañca pītisomanassanti pītisomanassānaṃ tulyayogaṃ sandhāya vuttaṃ. Somanassasseva pana ‘‘ājaññaratho’’ti viya pītiyuttaṃ somanassaṃ pītisomanassanti padhānabhāvo icchitoti na pītiyā somanassabhāvappatti. Na hi padhāne vijjamāne appadhānaṃ upayujjati, pītiggahaṇañcettha pītiyuttassa somanassassa yebhuyyena bhāvato paribyattakiccato ca kataṃ, na ca nippītikasomanassassa asaṅgaho. Ruḷhīsaddesu kiriyāya anaccantikabhāvato. Pītiyā pana upalakkhaṇabhāvena ayamattho suṭṭhu yujjatīti dassento āha ‘‘pītiupalakkhitaṃ vā’’tiādi.

පීතිය නිසා සෝමනස්ස බවට පැමිණෙයි යන මෙය, ‘පීතිය ද සෝමනස්සය ද පීති-සෝමනස්සය’ යනුවෙන් පීතිය හා සෝමනස්සය යන දෙකෙහි සමාන සම්බන්ධය සලකා පවසන ලද්දකි. එසේ වුවත්, ‘ආජඤ්ඤරථය’ (උසස් අශ්ව රථය) යන්නෙහි මෙන් පීතියෙන් යුක්ත වූ සෝමනස්සය ‘පීති-සෝමනස්සය’ ලෙස ප්‍රධාන කොට ගැනීම කැමති විය යුතුය. එබැවින් පීතිය සෝමනස්ස බවට පත්වීමක් සිදු නොවේ. ප්‍රධාන දේ තිබියදී අප්‍රධාන දේ (ප්‍රධාන ලෙස) යොදා නොගැනේ. මෙහි ‘පීති’ යන පදය ගනු ලැබුවේ පීතියෙන් යුක්ත සෝමනස්සය බොහෝ විට පැවතීම නිසාත් එහි කෘත්‍යය ප්‍රකට නිසාත්ය. එයින් පීතිය රහිත සෝමනස්සය බැහැර නොකෙරේ. රූඪි (සම්මුති) ශබ්දයන්හි ක්‍රියාව නිරන්තරයෙන්ම සිදු නොවන බැවිනි. පීතිය උපලක්ෂණයක් ලෙස ගැනීමෙන් මෙම අර්ථය වඩාත් සුදුසු වන බව දක්වමින් ‘පීතියෙන් උපලක්ෂිත වූ හෝ’ යනාදිය වදාරන ලදී.

Pavattaṃ upādinnakkhandhaṃ. Ciraṭṭhitikaṃ hotīti etena na kevalaṃ anupāletabbadhammānaṃ khaṇaṭṭhitiyāyeva, atha kho pabandhānupacchedassapi jīvitaṃ kāraṇanti dasseti. Aññathā hi āyukkhayamaraṇaṃ na yujjeyyāti. Avisesenāti kāraṇavisesānapekkhena jīvitindriyatāsāmaññena. Yadipi arūpāsaññabhavesu rūpārūpadhammā nappavattanti, tehi pana purimapacchimabhavesu carimapaṭhamadhammā samānajātiyena abyavahitatāya nirantarāyeva nāma hontīti ‘‘yāva parinibbānaṃ avicchinnaṃ pavattatī’’ti vuttaṃ. Anupālanādikassāti anupālanapavattanaṭṭhapanāniyeva vadati. Jīvamānavisesappaccayabhāvatoti sahajātānaṃ jīvamānatāvisesassa paccayabhāvato. Indriyabaddhassa hi matarūpato kammajassa ca utujādito viseso jīvitindriyakatoti.

පවත්නා වූ උපාදින්නස්කන්ධය. ‘බොහෝ කල් පවත්නේ වෙයි’ යන්නෙන් ආරක්ෂා කළ යුතු ධර්මයන්ගේ ක්ෂණික පැවැත්ම පමණක් නොව, ප්‍රවාහය නොසිඳී පැවතීමට ද ජීවිතය (ජීවිතේන්ද්‍රිය) හේතුවක් වන බව පෙන්වයි. එසේ නොවේ නම් ආයුෂය ගෙවී යාමෙන් සිදුවන මරණය යුක්තිසහගත නොවේ. ‘විශේෂයක් නොමැතිව’ යනු විශේෂ හේතූන් අපේක්ෂා නොකර ජීවිතේන්ද්‍රිය යන සාමාන්‍ය ස්වභාවයෙනි. අරූප හා අසංඥ භවයන්හි රූප හා අරූප ධර්මයන් නොපැවතුණ ද, ඒවාට පෙර හා පසු භවයන්හි අවසාන හා පළමු ධර්මයන් සමාන ජාති ඇති බැවින් හා අතරක් නොමැති බැවින් ‘පිරිනිවන දක්වා නොසිඳී පවතියි’ යනුවෙන් වදාරන ලදී. ‘ආරක්ෂා කිරීම ආදියට’ යනු ආරක්ෂා කිරීම, පැවැත්වීම සහ පිහිටුවීම යන මේවාය. ‘ජීවමානතාවයේ විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින්’ යනු සහජාත ධර්මයන්ගේ පවත්නා වූ ජීවමාන ස්වභාවයට විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වන බැවිනි. ඉන්ද්‍රියයන් හා බැඳුණු කර්මජ රූපයන්ගේත්, මළ සිරුරක රූපවලට වඩා ඇති විශේෂයත්, සෘතුජ රූපවලට වඩා ඇති විශේෂයත් සිදු කරනු ලබන්නේ ජීවිතේන්ද්‍රිය මගිනි.

Maggaṅgarāsivaṇṇanā

මාර්ගාංග රාශියෙහි විස්තරය

Aviparītaniyyānikabhāvenāti idaṃ sammā-saddassa diṭṭhi-ādisaddānañca samānādhikaraṇatāvasena diṭṭhiādīnaṃ avisesabhūtassa niyyānikabhāvassa sammā-saddena visesitabbattā vuttaṃ. Aviparītattho hi sammā-saddo, na niyyānikatthoti. Aviparītaniyyānikattho eva vā sammā-saddo. Anekatthā hi nipātāti. Evamevāti aviparītaniyyānikabhāvena.

‘නොවැරදි ලෙස (අවිපරීතව) නිය්‍යාණික (නිවනට පමුණුවන) ස්වභාවයෙන්’ යන්න, ‘සම්මා’ යන ශබ්දය සහ ‘දිට්ඨි’ ආදී ශබ්දයන්ගේ සමානාධිකරණ බව නිසා, දෘෂ්ටිය ආදියේ විශේෂයක් නොවූ නිය්‍යාණික භාවය ‘සම්මා’ ශබ්දයෙන් විශේෂ කළ යුතු බැවින් පවසන ලදී. මක්නිසාද යත් ‘සම්මා’ ශබ්දය අවිපරීත යන අර්ථය දෙන බැවිනි; නිය්‍යාණික යන අර්ථය නොවේ. එසේත් නැතහොත් ‘සම්මා’ ශබ්දයම අවිපරීත නිය්‍යාණික යන අර්ථය දෙයි. නිපාත පද අනේක අර්ථයන්හි වැටෙන බැවිනි. ‘එසේම’ යනු අවිපරීත නිය්‍යාණික ස්වභාවයෙනි.

Balarāsivaṇṇanā

බල රාශියෙහි විස්තරය

Patissavo [Pg.98] vacanasampaṭiggahoti adhippāyena ‘‘sappatissavaṃ patissavabhūtaṃ taṃsabhāgañca yaṃ kiñci gārava’’nti āha. Tattha tattha pākaṭabhāvenāti ajjhattabhūtesu jātiyādīsu bahiddhābhūtesu bhikkhuādīsu hirottappānaṃ anurūpapaccavekkhaṇavasena sasambhārapathavīādīsu pathavīdhātuādīnaṃ viya vibhūtakiccabhāvenāti attho.

‘පටිස්සව’ (පිළිගැනීම) යනු වචනය පිළිගැනීමයි යන අදහසින්, ‘ගෞරව සහිත වූ ද, පිළිගැනීමක් බඳු වූ ද, එයට සමාන වූ යම්කිසි ගෞරවයක්’ යැයි වදාරන ලදී. ‘එම ස්ථානයන්හි ප්‍රකට බවින්’ යනු අධ්‍යාත්මික වූ ජාතිය ආදියෙහි ද, බාහිර වූ භික්ෂූන් ආදීන් කෙරෙහි ද හිරි-ඔතප් දෙකෙහි අනුරූප ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව මගින්, සසම්භාර පෘථිවිය ආදියෙහි පෘථිවි ධාතුව ආදියේ කෘත්‍යය පැහැදිලි වන්නාක් මෙන් (ප්‍රකට වන බැවිනි) යන අර්ථයයි.

Mūlarāsivaṇṇanā

මූල රාශියෙහි විස්තරය

Evañhi upamāya sametīti yathā asucimhi patitapurisassa satipi kāyena allīyane bhāvo anallīno, evaṃ alobhopi ārammaṇakaraṇavasena gahitepi ārammaṇe alaggabhāvena anallīnabhāvo anallīnākāro eva pavattati. Evaṃsabhāvo hi so dhammoti. Kiñci dussīlyaṃ dosasamuṭṭhānaṃ sabbampi dussīlyaṃ dosūpanissayanti ‘‘dosasamuṭṭhānataṃ dosūpanissayatañcā’’ti vuttaṃ. Tena adoso dosasseva ujuvipaccanīko, taṃmukhena dussīlyassāti dasseti.

මෙසේ මෙම උපමාවෙන් සැසඳෙයි: අශුචි මත වැටුණු මිනිසෙකුගේ ශරීරය එහි තැවරුණ ද ඔහුගේ සිත එහි නොඇලෙන්නාක් මෙන්, අලෝභය ද අරමුණ ගැනීම් වශයෙන් අරමුණෙහි ග්‍රහණය වුවද, නොඇලෙන ස්වභාවයෙන් හා නොගැටෙන ආකාරයෙන්ම පවතියි. එම ධර්මයේ ස්වභාවය එබඳුය. යම්කිසි දුස්සීල භාවයක් ද්වේෂයෙන් හටගන්නේ ද, ඒ සියලු දුස්සීල භාවය ද්වේෂය උපනිශ්‍රය කරගන්නා බැවින් ‘ද්වේෂයෙන් හටගත් බව හා ද්වේෂය උපනිශ්‍රය කොට ඇති බව’ යනුවෙන් පවසන ලදී. එයින් අදෝෂය ද්වේෂයටම සෘජු ප්‍රතිපක්ෂය වන බවත්, ඒ මගින් දුස්සීල භාවයට ප්‍රතිපක්ෂ වන බවත් පෙන්වයි.

Tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena…pe… āsevanaṭṭhena bhāvanāti yo so ekattupagato paṭhamajjhānādiappanācittuppādo āsannūpacārāhitaviseso nīvaraṇādiparipanthavisuddhiyā visuddho, tadāvaraṇavisayavirahena ca samappavattaappanāsamādhisaṅkhātaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipanno, evaṃ paṭipannattā eva tatthupagamanena tattha ca pakkhando, visodhetabbassa vikkhepassa kilesasaṃsaggassa ca abhāvato visodhanasamādhānaekattupaṭṭhānabyāpāravirahena visuddhisamathapaṭipattiekattupaṭṭhānākāre ajjhupekkhanto abhibyattarūpāya sahajātatatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhito, tasmiṃyeva jātā samādhipaññāsaṅkhātā yuganaddhadhammā. Te yathā aññaṃ anativattamānā hutvā pavattanti, evaṃ bhāvanā brūhanā. Tathā yāni tattha saddhādīni indriyāni nānākilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasāni hutvā pavattāni. Yañca tattha tadupagaṃ, tesaṃ anativattanaekarasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ vāhīyati pavattīyati, yā cassa tasmiṃ khaṇe pavattā paguṇabalavabhāvāpattisaṅkhātā āsevanā. Sabbesaṃ etesaṃ ākārānaṃ bhāvanā uppādanā vaḍḍhanā, ayaṃ tattha jātānaṃ…pe… āsevanaṭṭhena bhāvanā nāma.

එහි (ඒ ඒ අවස්ථාවල) උපන් ධර්මයන් අතික්‍රමණය නොකරන (ඉක්මවා නොයන) අර්ථයෙන්... පෙ... ආසේවන (නැවත නැවත පුරුදු කරන) අර්ථයෙන් භාවනාව නම් වේ. යම් ඒ ඒකත්වයට පැමිණි, ආසන්න උපචාරයන්ගෙන් ලැබුණු විශේෂත්වයක් ඇති, නීවරණාදී බාධකයන්ගෙන් පිරිසිදු වීම නිසා අතිශයින් පිරිසිදු වූ ප්‍රථමධ්‍යානාදී අර්පණා චිත්තෝත්පාදයක් වේ ද, එම නීවරණ විෂයයන්ගෙන් වෙන්ව මැනවින් පවත්නා වූ අර්පණා සමාධිය යැයි කියනු ලබන මධ්‍යම සමථ නිමිත්තට පිළිපන්නේ වේ ද, එසේ පිළිපන් බැවින්ම එහි (එම අරමුණෙහි) පැමිණීමෙන් එහිම බැසගත්තේ වේ ද, පිරිසිදු කළ යුතු වූ වික්ෂේපය හා ක්ලේශයන්ගේ සම්බන්ධය නොමැති බැවින් පිරිසිදු කිරීම්, සමාධාන හා ඒකත්වයට පැමිණීම් ආදී ව්‍යාපාරයන්ගෙන් තොරව විසුද්ධි සමථ ප්‍රතිපත්තියෙහි ඒකත්වයට පැමිණි ආකාරයෙන් උපේක්ෂාවෙන් බලන්නේ ද, අතිශයින් පැහැදිලි වූ සහජාත තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාව විසින් කෘත්‍ය වශයෙන් උපේක්ෂාවෙන් වැඩුණු, එම සිතෙහිම උපන් සමාධි-ප්‍රඥා සංඛ්‍යාත යුගනද්ධ ධර්මයෝ වෙති. ඒ ධර්මයෝ යම් සේ එකිනෙකා අභිබවා නොයමින් පවතිත් ද, එම වැඩීම 'භාවනා' නම් වේ. එමෙන්ම එහි ඇති ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් නානාවිධ ක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් විමුක්ති රසයෙන් එකම රසයක් වී පවතී. එහි උපන් එම ඉන්ද්‍රියයන්ගේ අතික්‍රමණය නොකරන එකම රස ස්වභාවයට අනුකූල වූ යම් වීර්යයක් පවත්වනු ලැබේද, එම මොහොතෙහි පවත්නා වූ ප්‍රගුණ බව හා බලවත් බවට පැමිණීම සංඛ්‍යාත වූ යම් ආසේවනයක් වේද, මේ සියලු ආකාරයන්ගේ ඉපදවීම හා වැඩීම භාවනාවයි. මෙය එහි උපන්... පෙ... ආසේවන අර්ථයෙන් භාවනාව නම් වේ.

Yasmā [Pg.99] panāyaṃ bhāvanākāro ‘‘paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādī’’tiādināpi (paṭi. ma. 1.158) pāḷiyaṃ āgato eva, ñāṇena ca saṃkilesavodānesu taṃ taṃ ādīnavaṃ ānisaṃsañca disvā tathā tathā nipphādetabbo, tasmā ‘‘evaṃ vuttāya paññāsādhanāya bhāvanāyā’’ti vuttaṃ. Appavattīti yasmiṃ dhamme sati yathāvuttā bhāvanā nappavattati, so dhammo paṭipakkhabhāvanāparāmasanena abhāvanāti vuttoti adhippāyo. Na hi abhāvamattassa amoho paṭipakkhoti yujjatīti. Tappaṭipakkhabhūtā akusalā kāmacchandādayo daṭṭhabbā. Pamādaviseso vā abhāvanā. So hi ‘‘kusalānaṃ vā dhammānaṃ anāsevanā abhāvanā abahulīkamma’’ntiādinā niddiṭṭhoti.

යම් හෙයකින් මෙම භාවනා ආකාරය 'ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි පිළිවෙත් පිරිසිදු බව ආදිය' යනාදී වශයෙන් ද පෙළෙහි (පටිසම්භිදාමග්ගප්‍රකරණයෙහි) පැමිණියේ ද, ඥානයෙන් සංක්ලේශ හා වෝදාන (පිරිසිදු බව) යන ධර්මයන්හි ඒ ඒ ආදීනව හා ආනිශංස දැක එසේ එසේම නිපදවිය යුතු ද, එබැවින් 'මෙසේ වදාරන ලද ප්‍රඥාව සාධනය කරන භාවනාවෙන්' යැයි කියන ලදී. 'අප්‍රවෘත්තිය' යනු යම් ධර්මයක් ඇති කල්හි කලින් කියන ලද භාවනාව නොපවතී ද, එම ධර්මය ප්‍රතිපක්ෂ භාවනාව විමසීමෙන් 'අභාවනාව' යැයි කියන ලදැයි යනු අදහසයි. මක්නිසාද යත්, හුදු නොමැති බවකට 'අමෝහය' ප්‍රතිපක්ෂ වේ යන්න නොගැලපෙන බැවිනි. එයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අකුසල කාමච්ඡන්ද ආදිය මෙහිදී දත යුතුය. නැතහොත් ප්‍රමාද විශේෂය 'අභාවනාව' වේ. එය 'කුසල ධර්මයන්ගේ ආසේවනය නොකිරීම, අභාවනාව, බහුලීකරණය නොකිරීම' යනාදී වශයෙන් දක්වා ඇත.

Ekantena alabbhaneyyadassanatthaṃ ‘‘jarādhammo’’ti vuttaṃ. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘jātidhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjatī’’tiādinā (ma. ni. 3.373) icchitālābho vibhatto. Alobhānubhāvena kāyānupassanāya, amohānubhāvena cittadhammānupassanāya siddhi pākaṭāyevāti apākaṭaṃ adosānubhāvena vedanānupassanāsiddhiṃ vibhāvento ‘‘sukhavipariṇāme’’tiādimāha. Ayañca yojanā alobhādīnaṃ visesapaccayataṃ sandhāya katā, avisesena pana sabbe sabbesaṃ paccayā. Sabhāvato saṅkappato ca uppannassa dukkhassa asahanavaseneva uppajjatīti doso taṃdassanassa āsannapaṭipakkho, na rāgo viya dūrapaṭipakkho.

ඒකාන්තයෙන්ම (ජරාවෙන්) නොමිදිය හැකි බව දැක්වීම සඳහා 'ජරාධර්ම' යැයි කියන ලදී. එසේම පෙළ දහමෙහි 'මහණෙනි, ජාති ධර්ම වූ සත්වයන්ට මෙවැනි ඉච්ඡාවක් (කැමැත්තක්) උපදී' යනාදී වශයෙන් (මජ්ඣිම නිකාය) කැමති දේ නොලැබීම විස්තර කරන ලදී. අලෝභයේ ආනුභාවයෙන් කායානුපස්සනාව ද, අමෝහයේ ආනුභාවයෙන් චිත්තානුපස්සනාව හා ධම්මානුපස්සනාව ද සිද්ධ වන බව ප්‍රකටය. අදෝෂයේ ආනුභාවයෙන් වේදනානුපස්සනාව සිද්ධ වන ආකාරය අප්‍රකට බැවින් එය පැහැදිලි කරමින් 'සැප විපරිණාමයේදී' (සුඛවිපරිණාමේ) යනාදිය වදාරන ලදී. මෙම යෝජනාව අලෝභාදීන්ගේ විශේෂ ප්‍රත්‍යභාවය සලකා කරන ලද්දකි. සාමාන්‍යයෙන් ගත්කල සියලු (කුසල) ධර්මයෝ සියල්ලට ප්‍රත්‍ය වෙති. ස්වභාවයෙන් හා සංකල්පයෙන් උපන් දුක ඉවසාගත නොහැකි වීමෙන්ම (දෝෂය) උපදින බැවින්, දෝෂය යනු එම (දුක්ඛ) දර්ශනයට ආසන්න ප්‍රතිපක්ෂයයි, රාගය මෙන් දුර ප්‍රතිපක්ෂයක් නොවේ.

Kammapatharāsivaṇṇanā

කර්මපථ රාශි වර්ණනාව

Abhijjhādayo viya anabhijjhādayopi na ekantaṃ kammapathabhūtāyevāti āha ‘‘kammapathatātaṃsabhāgatāhī’’ti. Manokammapathabhāvena pavattanakammabhāvato hi etesaṃ kammapatharāsibhāvena saṅgaho, na sabbadā kammapathāyevāti. Tena yo aññopi dhammo aniyato kammapathabhāvena pākaṭo ca, tassapi kammapathatāvacanaṃ na virujjhatīti dasseti.

අභිධ්‍යාව ආදිය මෙන් අනභිධ්‍යාව ආදිය ද ඒකාන්තයෙන්ම කර්මපථයන්ම පමණක් නොවන බැවින් 'කර්මපථභාවය හා එයට සමාන ස්වභාවය ඇති බැවින්' යැයි වදාළහ. මනෝකර්මපථ වශයෙන් පවතින කර්ම ස්වභාවය නිසා මොවුන් කර්මපථ රාශියක් ලෙස සංග්‍රහ කරන ලද අතර, හැමවිටම කර්මපථයන්ම නොවේ. එබැවින් කර්මපථ ස්වභාවයෙන් ප්‍රකට වූ යම් වෙනත් අනියත ධර්මයක් වේ ද, එයට ද කර්මපථ යැයි කීම විරුද්ධ නොවන බව මෙයින් දක්වයි.

Passaddhādiyugalavaṇṇanā

පස්සද්ධ්‍යාදි යුගල වර්ණනාව

Samanti [Pg.100] sammā. Cetiyavandanādiatthanti cetiyavandanādihetu. Samathacatusaccakammaṭṭhānavasena tabbhedavasena ca sabbakammaṭṭhānabhāvanābhiyuttānaṃ mudumajjhimatikkhindriyatādibhedavasena sabbayogīnaṃ cittassa līnuddhaccādikālavasena sabbadā hitāhitadhammūpalakkhaṇabhāvato yathāsabhāvaṃ paṭivedhabhāvato ca satisampajaññānaṃ pāribandhakaharaṇabhāvanāvaḍḍhanāni avisesato daṭṭhabbāni. Yathā appanākosallena vinā samatho samathamantarena yathābhūtāvabodho ca natthīti nānākkhaṇikā samādhipaññā aññamaññassa visesakāraṇaṃ, evaṃ paṭivedhe ekakkhaṇikāpīti dassento āha ‘‘aññamaññaṃ nimittabhāvenā’’ti. Paññāya hi sātisayaṃ avabhāsiyamāne visaye samādhi ekattavasena appetuṃ sakkoti, samādhimhi ca majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipanne paññā ārammaṇesu visadā vahatīti. Samaṃ pavattāti aññamaññānativattanena samaṃ avisamaṃ ekarasabhāvena pavattā. Aññamaññasahāyabhāvūpagamanena yogino manorathadhurākaḍḍhane rathadhurākaḍḍhane viya ājāneyyayugo yugalako hutvā aññamaññānativattamānena naddhā baddhā viyāti vā yuganaddhā. Adhicittamanuyuttehi vīriyasamādhayo samaṃ yojetabbāti imassa visesassa dassanatthaṃ pubbe gahitāpi te puna gahitāti dassetuṃ vīriyasamādhiyojanatthāyāti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Taṃ pana samādhivīriyayogassa vibhāvanaṃ hotīti ‘‘yogavacanatthāyāti attho’’ti āha.

'සමං' යනු මැනවින් (සම්මා) යන්නයි. 'චෛත්‍ය වන්දනාදී අර්ථය' යනු චෛත්‍ය වන්දනාදී හේතුවයි. සමථ, චතුරාර්ය සත්‍යය, කර්මස්ථාන වශයෙන් හා ඒවායේ ප්‍රභේද වශයෙන් සියලු කර්මස්ථාන භාවනාවන්හි නියුක්ත වූවන්ගේ ද, මෘදු, මධ්‍යම, තීක්ෂණ ඉන්ද්‍රිය ප්‍රභේද අනුව සියලු යෝගාවචරයන්ගේ ද, සිතෙහි ලීන (හැකුණු) හෝ උද්ධච්ච (විසිරුණු) අවස්ථාවන් අනුව හැමවිටම හිතාහිත ධර්මයන් වෙන්කර හඳුනාගන්නා ස්වභාවය ඇති බැවින් ද, යථා ස්වභාවය ප්‍රතිවේධ කරන බැවින් ද, සති-සම්පජඤ්ඤයන්ගේ බාධක දුරු කිරීම් හා භාවනා වැඩීම් විශේෂයක් නොමැතිව දත යුතුය. යම් සේ අර්පණා කෝසල්ලයෙන් තොරව සමථයක් ද, සමථයෙන් තොරව යථාභූත ඥානයක් (ඇත්ත ඇති සැටියෙන් දැකීමක්) ද නොමැති බැවින්, විවිධ ක්ෂණවල පවත්නා වූ සමාධිය හා ප්‍රඥාව එකිනෙකාට විශේෂ හේතු වෙත් ද, ප්‍රතිවේධයේදී (අවබෝධයේදී) එය එක් ක්ෂණයකදී පවා සිදුවන බව දක්වමින් 'එකිනෙකාට නිමිත්ත වීමෙන්' යැයි වදාළහ. ප්‍රඥාවෙන් අතිශයින් ආලෝකවත් කරනු ලබන අරමුණෙහි සමාධිය ඒකත්වයෙන් බැසගැනීමට (අර්පණාවට) සමත් වෙයි. සමාධියෙහි මධ්‍යස්ථ සමථ නිමිත්තට පිළිපන් කල්හි ප්‍රඥාව අරමුණු කෙරෙහි පැහැදිලිව පවතියි. 'සමව පවත්නා' යනු එකිනෙකා අභිබවා නොයමින් එකම රසයකින් පවත්නා බවයි. එකිනෙකාට සහාය වෙමින් යෝගාවචරයාගේ මනෝරථ නමැති ධුරය ඇදගෙන යාමේදී, රථයක ධුරය ඇදගෙන යන ආජානීය අශ්ව යුගලක් මෙන් එකිනෙකා ඉක්මවා නොයමින් එකට නද්ධ වූ (බැඳුණු) බැවින් 'යුගනද්ධ' නම් වේ. අධිචිත්තයෙහි නියුක්ත වූවන් විසින් වීර්යය හා සමාධිය සමව යෙදිය යුතුය යන මෙම විශේෂය දැක්වීම සඳහා, පෙර ගන්නා ලද වුවද නැවතත් ඒවා ගන්නා ලද බව දැක්වීමට 'වීර්ය සමාධි යෙදීම පිණිස' යැයි අටුවාවෙහි වදාරන ලදී. එය සමාධි-වීර්ය සංයෝගය පැහැදිලි කිරීමක් වන බැවින් 'යෝගය කීමේ අර්ථයෙන්' යැයි කියන ලදී.

Yevāpanakavaṇṇanā

යෙවාපනක වර්ණනාව

Yathā tathā vāti sammā micchā vā. Anadhimuccantoti ‘‘idaṃ karissāmi, etaṃ karissāmī’’ti evaṃ pavattapubbabhāgasanniṭṭhānahetukena payogakālasanniṭṭhānena anicchinanto. Yattha hi anicchayo, tattha appaṭipatti evāti. Saṃsappanaṃ saṃsayo. So hi ‘‘āsappanā parisappanā’’ti vutto. Asatipi byāpāre tatramajjhattatāya sati taṃsampayuttadhammā sakasakakiccavasena anūnānadhikatāya alīnaanuddhatatāya ca saṃvattantīti sā tesaṃ tathāpavattiyā paccayabhūtā ūnādhikabhāvaṃ nivāreti viyāti ūnādhikanivāraṇarasā vuttā. Tathā pavattipaccayattāyeva tesu dhammesu majjhattatāti ca vuttā.

"යම් සේ ද එසේ ද" යනු නිවැරදිව හෝ වැරදි ලෙස ය. "අධිමුක්ත නොවන බව" යනු 'මම මෙය කරන්නෙමි, මම එය කරන්නෙමි' යනාදී වශයෙන් පෙර පැවති තීරණය මත පිහිටා ක්‍රියාත්මක වන අවස්ථාවෙහි තීරණයක් නොගැනීමයි. මන්දයත් යම් තැනක තීරණයක් නොමැති ද, එතැන පිළිපැදීමක් ද නොමැත. සැක කිරීම යනු දෙගිඩියාවයි. එය "හඹා යාම, ඒ මේ අත දිවීම" ලෙස ද කියන ලදී. ක්‍රියාකාරීත්වයක් නොමැති වුව ද එහි මධ්‍යස්ථ බව (තත්‍රමජ්ඣත්තතාව) පවතින විට, ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් තම තමන්ගේ කෘත්‍යයන්ට අනුව අඩු වැඩි නොවී, නොහැකිලෙන පරිදි සහ නොඇවිස්සෙන පරිදි පවතියි. එම ධර්මයන් එලෙස පැවතීමට එය හේතු වන බැවින්, අඩු වැඩි බව වැළැක්වීමේ රසය (කෘත්‍යය) ඇති බව කියන ලදී. එලෙසම එම ධර්මයන්ගේ පැවැත්මට හේතු වන බැවින්, ඒ ධර්මයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව යැයි ද කියන ලදී.

Jhānapadassāti [Pg.101] jhānasaddassa. Tesūti pañcasu. Pañca hi aṅgāni jhānapadassa atthoti idaṃ saṃvaṇṇiyamānattāyeva imaṃ cittuppādaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi sabbasmiṃ cittuppāde pañceva jhānaṅgāni. Padasamūho vākyaṃ, padakoṭṭhāso vā phassapañcamakādi dhammarāsi. Vuttaṃ pūritanti chapaṇṇāsāditāya pūraṇavasena. Phassapaccayā vedanā ‘‘phuṭṭho vedeti, phuṭṭho sañjānātī’’tiādivacanato (saṃ. ni. 4.93) phasso vedanādīnaṃ paccayo. Yadipi chandādayo yathāvuttarāsikiccābhāvato tesu na vattabbā, visuṃ rāsiantarabhāvena pana sarūpato vattabbāti codanaṃ manasi katvā ‘‘vuttānampī’’tiādimāha.

"ධ්‍යාන පදයට" යනු ධ්‍යාන යන වචනයට ය. "ඒවායෙහි" යනු පසෙහි ය. ධ්‍යාන පදයේ අර්ථය අංග පහකි යන්න මෙම සිත උපදින අවස්ථාව (චිත්තොත්පාදය) සම්බන්ධයෙන් කියන ලද්දකි. මන්දයත් සෑම සිතකම ධ්‍යාන අංග පහක් නොමැති බැවිනි. පද සමූහයක් යනු වාක්‍යයකි, නැතහොත් ඵස්සය පස්වැනි කොට ඇති (ඵස්සපඤ්චමක) ධර්ම රාශිය පද කොටස් වේ. "සම්පූර්ණ කරන ලදැයි" කියන ලද්දේ පනස් හයක් ආදී වශයෙන් සම්පූර්ණ කිරීමේ අර්ථයෙනි. "ඵස්ස පච්චයා වේදනා" (ස්පර්ශය හේතුවෙන් වේදනාව ඇති වේ), "ස්පර්ශ වූයේ විඳියි, ස්පර්ශ වූයේ හඳුනාගනියි" යනාදී වචන අනුව ඵස්සය යනු වේදනා ආදියට ප්‍රත්‍යය වේ. ඡන්දය ආදිය ඉහත කී ධර්ම සමූහයෙහි කෘත්‍යයන් නොමැති බැවින් ඒවායෙහි නොකිය යුතු වුව ද, වෙනම රාශියක් වශයෙන් පවතින බැවින් ඒවායේ ස්වරූපයෙන් ම කිව යුතු යැයි යන තර්කය සිතෙහි තබාගෙන "කියන ලද දෑ ද" යනාදිය පවසන ලදී.

Dhammuddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ධර්ම උද්දේශ වාර කථා වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

Kāmāvacarakusalaṃ

කාමාවචර කුසලය

Niddesavārakathāvaṇṇanā

නිර්දේශ වාර කථා වර්ණනාව

2. Santeti sabhāvato vijjamāne. Phassassa visayavisayīnaṃ sannipatanākārena gahetabbattā phusanaṃ visaye cittassa sannipatanaṃ vuttaṃ. ‘‘Cintanaṭṭhena cittaṃ, mananaṭṭhena mano’’tiādinā cittādisaddā cintanādibyāpāramukhena attano atthaṃ vibhāventīti āha ‘‘cittaṃ manotiādīsu viya kiccavisesaṃ anapekkhitvā’’ti. Yathā loke vikatameva vekataṃ, visayo eva vesayanti vuccati, evaṃ mano eva mānasanti saddamattaviseso. Nīlādi-saddā viya vatthādīsu cittesu parisuddhabhāvanibandhanā paṇḍarasaddassa pavattīti tassa guṇavisesāpekkhatā vuttā. Yathā kāyikaṃ sātanti ettha kāyappasādanissitanti attho, evaṃ cetasikaṃ sātanti ettha cetonissitaṃ sātanti nissayavisesāpekkhatā vuttā. Ekakkhaṇikā nānākkhaṇikā ca cittassa ṭhiti nāma, tassa avatthāvisesoti avatthāvisesāpekkho cittassa ṭhitīti evaṃpakāro niddeso. ‘‘Na lubbhatī’’ti vuttassa cittassa, puggalassa vā pavattiākārabhāvena alubbhanāti alobho vuttoti aññassa kiriyābhāvavisesāpekkho alubbhanāti niddeso. Vuttanayeneva alubbhitassa bhāvo alubbhitattanti ayaṃ niddeso aññassa bhāvabhūtatāvisesāpekkho vutto. Kattukaraṇabhāvādayo sabhāvadhammānaṃ ajjhāropanavaseneva sijjhanti[Pg.102], bhāvaniddeso pana ajjhāropanānapekkho, tatoyeva ca visesantaravinimutto vinivatto visesato nijjīvabhāvagibhāvato sabhāvaniddeso nāma hotīti phassoti idaṃ phusanaṭṭhena ‘‘dhammamattadīpanaṃ sabhāvapada’’nti vuttaṃ. Ārammaṇaṃ phusantassa cittassa pavattiākāro phusanabyāpāro hotīti ‘‘phusanakiriyā phusanākāro’’ti vuttaṃ. Samphusanāti saṃ-saddo ‘‘samudayo’’tiādīsu viya samāgamatthadīpakoti āha ‘‘samāgamaphusanā’’ti. ‘‘Phusāmi nekkhammasukha’’ntiādīsu (dha. pa. 272) paṭilābhopi phusanā samphusanāti ca vuccatīti āha ‘‘na paṭilābhasamphusanā’’ti.

2. "ඇත්තා වූ" යනු ස්වභාවයෙන් පවතින විට ය. ඵස්සය යනු අරමුණ හා ඉන්ද්‍රියයන් එක්වීමක් ලෙස ගත යුතු බැවින්, අරමුණ කෙරෙහි සිත පැමිණීම "ස්පර්ශ කිරීම" යැයි කියන ලදී. "සිතන බැවින් සිත (චිත්ත) ය, මනින බැවින් මනස (මන) ය" යනාදී වශයෙන් චිත්ත ආදී වචන සිතීමේ ක්‍රියාවලිය හරහා තමන්ගේ අර්ථය පැහැදිලි කරයි. එබැවින් "සිත, මනස ආදියෙහි මෙන් විශේෂ කෘත්‍යයක් අපේක්ෂා නොකොට" යැයි කියන ලදී. ලෝකයෙහි "විකත" යන්නම "වේකත" ලෙස ද, "විසය" යන්නම "වේසය" ලෙස ද කියන්නාක් මෙන්, "මන" යන්නම "මානස" ලෙස හැඳින්වීම හුදු ශබ්දමය වෙනසක් පමණි. නිල් ආදී වර්ණ ප්‍රකාශ කරන වචන වස්තූන් කෙරෙහි යෙදෙන්නාක් මෙන්, සිත් කෙරෙහි පිරිසිදු භාවය නිසා "පණ්ඩර" (සුදු) යන වචනය යෙදේ; එබැවින් එහි ගුණාංග පිළිබඳ විශේෂයක් අපේක්ෂා කරන බව කියන ලදී. කායික සුවය (සාත) යන්නෙහි ශරීර ප්‍රසාදය ඇසුරු කළ බව අර්ථය වන්නාක් මෙන්, චෛතසික සුවය යන්නෙහි සිත ඇසුරු කළ සුවය යනුවෙන් නිශ්‍රය (ඇසුර) පිළිබඳ විශේෂයක් අපේක්ෂා කරන බව කියන ලදී. සිතේ පැවැත්ම (ස්ථිතිය) එක් ක්ෂණික හෝ නානා ක්ෂණික විය හැකිය, එය එහි අවස්ථා විශේෂයකි; එබැවින් "සිතේ ස්ථිතිය" යන නිර්දේශය අවස්ථා විශේෂයක් අපේක්ෂා කරයි. "ලොබ නොවේ" යැයි කියන ලද සිතේ හෝ පුද්ගලයාගේ පැවැත්මේ ස්වභාවය "අලුබ්භනා" (ලොබ නොවන බව) ලෙස දක්වා ඇති බැවින්, අලෝභය යනු වෙනත් ක්‍රියාවක ස්වභාවයක් අපේක්ෂා කරන නිර්දේශයකි. පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම, ලොබ නොකළ බවේ ස්වභාවය "අලුබ්භිතත්තං" (නොලොබන බව) යන නිර්දේශය අනෙකක ස්වභාවය අපේක්ෂා කරමින් පවසා ඇත. කර්තෘ, කරණ, භාව ආදිය ස්වභාව ධර්මයන් කෙරෙහි ආරෝපණය කිරීමෙන් සිදු වේ. නමුත් "භාව නිර්දේශය" ආරෝපණයන් අපේක්ෂා නොකරයි. එබැවින් ම එය වෙනත් විශේෂයන්ගෙන් තොර වූ, විශේෂයෙන් ම පණ ඇති බවක් (ජීව භාවයක්) නොපෙන්වන බැවින් "සභාව නිර්දේශය" නම් වේ. එබැවින් "ඵස්ස" යනු ස්පර්ශ කිරීමේ අර්ථයෙන් "ධර්ම මාත්‍රයක් පමණක් දක්වන සභාව පදයකි" යැයි කියන ලදී. අරමුණ ස්පර්ශ කරන සිතේ පැවැත්මේ ස්වභාවය ස්පර්ශ කිරීමේ ක්‍රියාවලිය වන බැවින්, "ස්පර්ශ කිරීමේ ක්‍රියාව, ස්පර්ශ කිරීමේ ස්වභාවය" යැයි කියන ලදී. "සම්ඵස්ස" යන්නෙහි "සං" ශබ්දය "සමුදය" ආදියෙහි මෙන් මුණගැසීමේ අර්ථය දක්වන බැවින් "එක්ව ස්පර්ශ කිරීම" යැයි කියන ලදී. "නෙක්ඛම්ම සැපය ස්පර්ශ කරමි" යනාදියෙහි මෙන් ලැබීම ද ඵස්සය සහ සම්ඵස්සය ලෙස හඳුන්වනු ලැබුව ද, මෙහි දී "ලැබීම යන අර්ථයෙන් වූ සම්ඵස්සය නොවේ" යැයි කියන ලදී.

Aparena vevacanena. Bahussutabhāvasampādikāya paññāya paṇḍiccapariyāyo. Sippāyatanādīsu dakkhatābhūtāya kosallapariyāyo, yattha katthaci tikkhasukhumāya nepuññapariyāyo, sammā dhamme paññapentiyā vebhabyāpariyāyoti evamādinā tesu tesu paññāvisesesu te te pariyāyavisesā visesena pavattāti tesaṃ paññāvisesānaṃ nānākāle labbhamānatā vuttā, itarepi anugatā honti yebhuyyenāti adhippāyo. Atthanānattena paññādiatthavisesena. Kodho kujjhanā kujjhitattanti evaṃpakārā niddesā sabhāvākārabhāvadīpanavasena byañjanavaseneva vibhāgavacanaṃ. Paṇḍiccantiādayo paññāvisesanibandhanattā atthavasena vibhāgavacananti imamatthamāha ‘‘atha vā’’tiādinā. Evamākāro panāti purimākārato viseso atthato vibhattigamanassa kāraṇaṃ vuttaṃ.

වෙනත් පර්යාය වචනයකින්; බහුශ්‍රුත භාවය ලබා දෙන ප්‍රඥාවට "පණ්ඩිත බව" යන්න පර්යාය නාමයකි. ශිල්පස්ථාන ආදියෙහි දක්ෂ බවට "කෞශල්‍යය" යන්න පර්යායකි. යම් කිසි තැනක තියුණු වූත් සියුම් වූත් බවට "නෛපුණ්‍යය" පර්යායකි. ධර්මයන් නිවැරදිව පනවනු ලබන (බෙදා දක්වන) බවට "විභව්‍යතාව" පර්යායකි. මෙලෙස ඒ ඒ ප්‍රඥා විශේෂයන් සඳහා ඒ ඒ පර්යාය විශේෂයන් විශේෂයෙන් යෙදෙන බැවින්, එම ප්‍රඥා විශේෂයන් විවිධ අවස්ථාවන්හි ලැබෙන බව කියන ලදී; අනෙක් ඒවා ද බොහෝ දුරට අනුගමනය කරති යනු මෙහි අදහසයි. අර්ථයේ වෙනස අනුව යනු ප්‍රඥා ආදී අර්ථයන්ගේ විශේෂත්වය අනුව ය. "ක්‍රෝධය, කිපීම, කිපුණු බව" යනාදී නිර්දේශයන් ස්වභාවය, ආකාරය සහ භාවය දැක්වීම් වශයෙන් අක්ෂර (ව්‍යඤ්ජන) මාත්‍රයෙන් කෙරෙන විග්‍රහයකි. "පණ්ඩිත බව" ආදිය ප්‍රඥා විශේෂයන් නිසා අර්ථ වශයෙන් කෙරෙන විග්‍රහයක් බව "එසේත් නැතහොත්" යනාදියෙන් පවසයි. මෙවැනි ආකාරය යනු පෙර ආකාරයට වඩා වෙනස් වූ, අර්ථ වශයෙන් විභජනයට (බෙදා දැක්වීමට) හේතුව ලෙස දක්වන ලදී.

Paṭikkhipanaṃ paṭisedhanaṃ paṭikkhepo, tassa nānattaṃ viseso paṭikkhepanānattaṃ, saddhammagarutāya paṭikkhepo saddhammagarutāpaṭikkhepo, tena saddhammagarutāpaṭikkhepena nānattaṃ saddhammagarutāpaṭikkhepanānattaṃ. Taṃ saddhammagarutāpaṭikkhepanānattaṃ pana kodhagarutādibhedabhinnanti ‘‘kodhagarutādivisiṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Kodhādīhi visiṭṭho bhinno saddhammagarutāya paṭikkhepo paṭisedhanaṃ kodhādivisiṭṭhapaṭikkhepo. Kodhagarutādiyeva, tassa nānattena saddhammagarutāpaṭipakkhanānattenāti kodhagarutā saddhammagarutāya paṭipakkho. Makkhalābhasakkāragarutā saddhammagarutāya paṭipakkhoti saddhammagarutāya paṭipakkhabhāvavisesena asaddhammagarutā tabbhāvena [Pg.103] ekībhūtāpi nānattaṃ gatā. Yasmā pana kodho atthato dosoyeva. Makkho dosappadhānā paraguṇaviddhaṃsanākārappavattā akusalā khandhā. Taggarutā ca tesaṃ sādaraabhisaṅkharaṇavasena pavattanameva. Lābhagarutā catunnaṃ paccayānaṃ sakkāragarutā, tesaṃyeva susaṅkhatānaṃ laddhakāmatā. Tadubhayesu ca ādarakiriyā tathāpavattā icchāyeva, tasmā ‘‘saddhammagarutāpaṭipakkhanānattena asaddhammā nānattaṃ gatā’’ti vuttaṃ. Tathā hi cattāro asaddhammā icceva uddiṭṭhā. Asaddhammagarutāti ettha ca purimasmiṃ vikappe ‘‘na saddhammagarutā’’ti saddhammagarutā na hotīti attho. Dutiyasmiṃ saddhammagarutāya paṭipakkhoti saddhammagarutā eva vā paṭipakkho, tassa nānattena saddhammagarutāpaṭipakkhanānattenāti evamettha attho daṭṭhabbo. Kodhamakkhagarutānañhi saddhammavisesā pavattibhedabhinnā mettā paṭipakkho. Lābhasakkāragarutānaṃ appicchatā santosā. Tena kodhagarutā na saddhammagarutāti kodhagarutā kāyaci saddhammagarutāya paṭipakkhoti ayamattho vutto hoti. Tathā makkhagarutādīsupi. Evañca katvā ‘‘cattāro saddhammā saddhammagarutā na kodhagarutā…pe… saddhammagarutā na sakkāragarutā’’ti (a. ni. 4.44) āgatatantipi samatthitā bhavati. Lobho na hotīti alobho lubbhanā na hotīti alubbhanāti evamādiko alobhotiādīnaṃ lobhādivisiṭṭho paṭikkhepo ‘‘phasso phusanā’’tiādikehi visadisabhāvato ‘‘phassādīhi nānatta’’nti vutto. Phassādīhīti cettha alubbhanādayopi ādi-saddena saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Lobhādipaṭipakkhenāti ‘‘lobhapaṭipakkho alobho’’tiādinā yojetabbaṃ. Sesaṃ purimasadisameva. Alobhādosāmohānaṃ vidhuratāya paṭipakkhabhāvena ca labbhamāno aññamaññavisadiso lobhādivisiṭṭhapaṭikkhepabhāvena lobhādipaṭipakkhabhāvena ca viññāyatīti āha ‘‘alobhā…pe… yojetabba’’nti. Bahūhi pakārehi dīpetabbatthatā mahatthatā. Ādaravasena sotūnaṃ.

ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හෙවත් වැළැක්වීම ‘ප්‍රතික්ෂේපය’ නම් වේ. එහි ප්‍රභේදය හෙවත් විශේෂය ‘ප්‍රතික්ෂේප නානත්තය’ යි. සද්ධර්මයට ඇති ගෞරවය නිසා ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ‘සද්ධර්මගරුතා ප්‍රතික්ෂේපය’ යි. එම සද්ධර්මගරුතා ප්‍රතික්ෂේපය හේතුවෙන් වන ප්‍රභේදය ‘සද්ධර්මගරුතා ප්‍රතික්ෂේප නානත්තය’ යි. එම සද්ධර්මගරුතා ප්‍රතික්ෂේප නානත්තය වනාහි ක්‍රෝධයට ගරු කිරීම ආදී ප්‍රභේදවලින් යුක්ත බැවින් ‘ක්‍රෝධගරුතාදි විශිෂ්ටයෙන්’ යැයි පවසන ලදී. ක්‍රෝධය ආදියෙන් විශිෂ්ට වූ හෙවත් වෙන් වූ සද්ධර්මගරුතාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හෙවත් වැළැක්වීම ‘කෝධාදි විශිෂ්ට ප්‍රතික්ෂේපය’ යි. ක්‍රෝධයට ගරු කිරීම ආදියම එහි ප්‍රභේදයක් වන බැවින් සද්ධර්මගරුතාවට ප්‍රතිපක්ෂ (විරුද්ධ) වූ නානත්තයෙන් ක්‍රෝධගරුතාව යනු සද්ධර්මගරුතාවට ප්‍රතිපක්ෂයකි. මක්ඛය (ගුණමකු බව), ලාභ සත්කාරයට ගරු කිරීම සද්ධර්මගරුතාවට ප්‍රතිපක්ෂ වේ. මෙලෙස සද්ධර්මගරුතාවට ප්‍රතිපක්ෂ ස්වභාවයේ විශේෂයෙන් අසද්ධර්මගරුතාව එම ස්වභාවයෙන්ම ඒකීභූත වුවද ප්‍රභේදයට පත් විය. මන්ද ක්‍රෝධය යනු සැබවින්ම ද්වේෂයමය. මක්ඛය යනු ද්වේෂය ප්‍රධාන කොට ඇති, අන්‍යයන්ගේ ගුණ විනාශ කිරීමේ ආකාරයෙන් පවත්නා අකුසල ස්කන්ධයන්ය. එම අකුසල ධර්මයන්ට ගරු කිරීම යනු ඒවා ආදරයෙන් සම්පාදනය කරමින් පැවැත්වීමයි. ලාභගරුතාව යනු සතර පසයට ඇති ගරුත්වයයි, සත්කාරගරුතාව යනු ඉතා මැනවින් පිළියෙල කරන ලද එම ප්‍රත්‍යයන් ලැබීමට ඇති කැමැත්තයි. ඒ දෙකෙහිම පවත්නා ආදරයෙන් කිරීමේ ක්‍රියාව එබඳු ආකාරයෙන් පවත්නා ඉච්ඡාව හෙවත් ආශාවම වේ. එබැවින් ‘සද්ධර්මගරුතා ප්‍රතිපක්ෂ නානත්තයෙන් අසද්ධර්මයන් නානත්තයට (විවිධත්වයට) පත් විය’ යැයි පවසන ලදී. එසේම අසද්ධර්මයන් සතරක් ලෙසම මෙහි දක්වා ඇත. ‘අසද්ධර්මගරුතා’ යන්නෙහි පළමු විග්‍රහයේදී ‘සද්ධර්මගරුතා නොවීම’ යන අර්ථය වේ. දෙවන විග්‍රහයේදී ‘සද්ධර්මගරුතාවට ප්‍රතිපක්ෂ’ හෙවත් සද්ධර්මගරුතාවට විරුද්ධ වූවක්ම වේ. එහි ප්‍රභේදයෙන් ‘සද්ධර්මගරුතා ප්‍රතිපක්ෂ නානත්තයෙන්’ යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. ක්‍රෝධය හා මක්ඛයට ගරු කිරීම්වලට ප්‍රතිපක්ෂ වූ, සද්ධර්ම විශේෂයන්ගේ පැවැත්මේ ප්‍රභේද වූ ධර්මය මෙත්තාව (මෛත්‍රිය) යි. ලාභ සත්කාරයන්ට ගරු කිරීමට ප්‍රතිපක්ෂ වූ ධර්මයන් වන්නේ අප්පිච්ඡතාව (අල්පේච්ඡ බව) සහ සන්තෝසයයි (සතුටයි). එබැවින් ක්‍රෝධගරුතාව යනු සද්ධර්මගරුතාව නොවේය යන්නෙන්, ක්‍රෝධගරුතාව යනු කිසියම් සද්ධර්මගරුතාවකට ප්‍රතිපක්ෂය යන අර්ථය කියැවේ. මක්ඛගරුතා ආදියේදී ද එසේමය. මෙලෙස ‘සද්ධර්ම සතරක් සද්ධර්මගරුතාලෙස වේ, ක්‍රෝධගරුතා නොවේ... සද්ධර්මගරුතා වේ, සක්කාරගරුතා නොවේ’ යනුවෙන් (අංගුත්තර නිකායේ) සඳහන් වන පෙළ ද මැනවින් ගැලපේ. ලෝභය නොවන බැවින් ‘අලෝභ’ නම් වේ, ලොබ බැඳීම නොවන බැවින් ‘අලුබ්භනා’ නම් වේ. මෙලෙස අලෝභය ආදී ලෝභාදියෙන් විශිෂ්ට වූ ප්‍රතික්ෂේපය, ‘ඵස්සය යනු ස්පර්ශ කිරීමයි’ යනාදී තැන්වල පවතින අසමාන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් ‘ඵස්සාදියෙන් නානත්තය (විවිධත්වය)’ යැයි කියන ලදී. ‘ඵස්සාදීන්ගෙන්’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් අලුබ්භනා ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ‘ලෝභාදි ප්‍රතිපක්ෂයෙන්’ යන්න ‘ලෝභයට ප්‍රතිපක්ෂ වූයේ අලෝභයයි’ යනාදී වශයෙන් ගැලපිය යුතුය. සෙසු කොටස පෙර හා සමානමය. අලෝභ, අදෝස, අමෝහයන්ගේ විරුද්ධත්වය නිසාත් ප්‍රතිපක්ෂ භාවය නිසාත් ලබන්නා වූ, එකිනෙකට අසමාන වූ ලෝභාදි විශිෂ්ට ප්‍රතික්ෂේප භාවයෙන් හා ලෝභාදි ප්‍රතිපක්ෂ භාවයෙන් එය හඳුනාගත හැකි බැවින් ‘අලෝභ... ආදිය ගැලපිය යුතුයි’ යැයි පැවසුහ. බොහෝ ආකාරයන්ගෙන් කරුණු දැක්විය යුතු බැවින් එය ‘මහත්ථ’ (මහා අර්ථ ඇති) නම් වේ. එය ශ්‍රාවකයන්ගේ ආදරය පිණිසයි.

3. Yadipi ekasmiṃ khaṇe ekaṃyeva ārammaṇaṃ hoti, chasupi pana ārammaṇesu uppattirahattā ‘‘tehi vā’’tiādi vuttaṃ. Tassāti sātassa sukhassa. Jātāti etassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘kāraṇabhāvena phassatthaṃ pavattā’’ti vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā cetasikasātasaṅkhātā somanassavedanā [Pg.104] saheva uppajjati, evaṃ tadanurūpaphassasahitā hutvā pavattā tajjāti vuttā. Sādayatīti adhigamāsīsāya anaññaninnaṃ karoti.

3. එක් චිත්ත ක්ෂණයකදී එක් අරමුණක්ම පවතින නමුදු, අරමුණු සයෙහිම ඉපදීමට ඇති සුදුසුකම නිසා ‘ඒවායින් හෝ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘තස්ස’ යනු එම සාත හෙවත් සැපයටයි. ‘ජාතා’ යන්නෙහි අර්ථය දැක්වීමට ‘හේතු භාවයෙන් ඵස්සය (ස්පර්ශය) පිණිස පවතින’ යැයි පවසන ලදී. මෙහි අදහස මෙයයි - යම් සේ චෛතසික සැපය යැයි කියනු ලබන සෝමනස්ස වේදනාව (සතුට) ඒ සමඟම උපදී ද, එසේම ඊට අනුරූප වූ ස්පර්ශය සහිතව උපදින බැවින් එය ‘තජ්ජා’ (එයින් උපන්) යැයි කියන ලදී. ‘සාදයති’ යනු අධිගමය (ලබා ගැනීම) කෙරෙහි ඇති බලාපොරොත්තුවෙන් සිත වෙනතකට නොයොමු වන සේ (එහිම) ඇලවීමයි.

5. Na tassā tajjatāti tassā manoviññāṇadhātuyā tassāruppā ‘‘tassa jātā’’ti vā ubhayathāpi tajjatā na yujjati. Yadipi phasso viññāṇassa visesapaccayo na hoti, tathāpi so tassa paccayo hotiyevāti tassa tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajatā vattabbāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘na ca tadevā’’tiādi. Tehi ārammaṇehi jātā tajjāti imināpi atthena tajjā manoviññāṇadhātusamphassajāti vattuṃ na sakkā. Viññāṇassa pana tajjatāpaññatti labbhateva. Tathā hi ‘‘kiṃ vā etenā’’tiādinā phassādīnaṃ tathā desetabbataṃ āha.

5. එම මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුවට එම ‘තජ්ජා’ (එයින් උපන්) බව නොගැලපේ. එම අරූප ධර්මයන් කෙරෙහි ‘එයින් උපන්’ හෝ යන ආකාර දෙකෙන්ම ‘තජ්ජා’ බව නොගැලපේ. ස්පර්ශය වනාහි විඤ්ඤාණයට විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් නොවන නමුත්, එය එයට ප්‍රත්‍යයක්ම වන බැවින් එය ‘එයින් උපන් මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සයෙන් උපන්’ (තජ්ජාමනෝවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සජා) ලෙස හැඳින්විය යුතුය යන චෝදනාව ඉලක්ක කරගෙන ‘එයම නොවේ’ යනාදිය පවසන ලදී. එම අරමුණු නිසා උපන් බැවින් ‘තජ්ජා’ යන අර්ථයෙන් පවා ‘තජ්ජා මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සජා’ යැයි පැවසිය නොහැක. එහෙත් විඤ්ඤාණයේ ‘තජ්ජා’ යන පැනවීම (සම්මුතිය) ලැබිය හැකිය. එබැවින් ‘මොනවාද මෙයින්’ යනාදී වශයෙන් ඵස්සාදීන් එලෙස දේශනා කළ යුතු බව පවසන ලදී.

7. Cittassa ārammaṇe ānayanākārappavatto vitakko atthato ārammaṇaṃ tattha ākaḍḍhanto viya hotīti ‘‘ārammaṇassa ākaḍḍhanaṃ vitakkana’’nti vuttaṃ.

7. සිත අරමුණ වෙත පමුණුවන ආකාරයෙන් පවත්නා විතර්කය, සැබවින්ම අරමුණ එදෙසට ඇදගන්නාක් මෙන් පවතින බැවින් ‘අරමුණ ඇදගැනීම විතර්කනයයි’ (ආරම්මණස්ස ආකඩ්ඪනං විතක්කනං) යැයි පවසන ලදී.

8. Ārammaṇassa anumajjanākārappavatto vicāro tattha paribbhamanto viya samantato caranto viya ca hotīti ‘‘samantato caraṇaṃ vicaraṇa’’nti vuttaṃ.

8. අරමුණ පිරිමදින ආකාරයෙන් පවත්නා විචාරය, එහි ඒ මේ අත හැසිරෙන්නාක් මෙන් හෙවත් අරමුණ වටා සැරිසරන්නාක් මෙන් පවතින බැවින් ‘සමන්තතෝ චරණය (වටා හැසිරීම) විචාරණයයි’ යැයි පවසන ලදී.

11. Tathā avaṭṭhānamattabhāvatoti pāṇavadhādisādhanaavaṭṭhānamattabhāvato, na balavabhāvatoti adhippāyo.

11. එසේම ‘අවට්ඨානමත්ත’ (පැවතීම පමණක්) ස්වභාවයෙන් යනු ප්‍රාණඝාතාදිය සම්පූර්ණ කරන පැවතීම පමණක් වූ ස්වභාවයයි, එය ප්‍රබල ස්වභාවයක් නොවන බව අදහසයි.

14. Yena dhammena citte ārammaṇaṃ upatiṭṭhati jotati ca, so dhammo upaṭṭhānaṃ jotananti ca vuttoti āha ‘‘upaṭṭhānaṃ jotanañca satiyevā’’ti.

14. යම් ධර්මයකින් සිතෙහි අරමුණ මැනවින් පිහිටයිද, බබළයිද, එම ධර්මය ‘උපට්ඨාන’ (එළඹ සිටීම) සහ ‘ජෝතන’ (බැබළීම) යැයි පවසන ලදී. එබැවින් ‘උපට්ඨානය හා ජෝතනය සතියෙහිම පවතී’ යැයි පවසන ලදී.

16. Saṇhaṭṭhenāti sukhumaṭṭhena.

16. ‘සණ්හට්ඨේන’ යනු සියුම් අර්ථයෙනි.

30. Bhāvoti hiriyanaṃ vadati.

30. ‘භාවෝ’ යන්නෙන් පවසන්නේ හිරි (පව් කිරීමට ඇති ලැජ්ජාව) ඇති බවයි.

33. Na byāpādetabboti abyāpajja-saddassa kammatthataṃ āha.

33. ‘න ව්‍යාපාදේතබ්බෝ’ (ව්‍යාපාද නොකළ යුතුය) යන්නෙන් ‘අබ්‍යාපජ්ජ’ යන වචනයේ කර්ම අර්ථය පවසන ලදී.

42-43. Yadi anavajjadhammānaṃ sīghasīghaparivattanasamatthatā lahutā, sāvajjadhammānaṃ kathanti āha ‘‘avijjānīvaraṇāna’’ntiādi. Tesaṃ bhāvo [Pg.105] garutāti etena satipi sabbesaṃ arūpadhammānaṃ samānakhaṇatte mohasampayuttānaṃ sātisayo dandho pavattiākāroti dasseti. So pana tesaṃ dandhākāro santāne pākaṭo hoti.

42-43. ඉක්මනින් වෙනස් වීමට ඇති හැකියාව නිවැරදි (අනවද්‍ය) ධර්මයන්ගේ ‘ලහුතා’ (සැහැල්ලු බව) නම් වේ නම්, වැරදි (සාවද්‍ය) ධර්මයන්ගේ තත්ත්වය කෙබඳුදැයි ‘අවිජ්ජා නීවරණානං’ (අවිද්‍යාව හා නීවරණයන්ගේ) යනාදී වශයෙන් පවසන ලදී. ඔවුන්ගේ ස්වභාවය ‘ගරුතා’ (බර බව) යන්නෙන්, සියලු අරූප ධර්මයන් සමාන ක්ෂණයක පැවතියද, මෝහයෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූවන්ගේ පැවැත්මේ ස්වභාවය ඉතා මන්දගාමී (දන්ධ) බව දක්වයි. ඔවුන්ගේ එම මන්දගාමී ස්වභාවය සිතෙහි සන්තතියේ ප්‍රකට වේ.

44-45. Appaṭighāto avilomanaṃ.

44-45. ‘අප්පටිඝාතෝ’ (ප්‍රතිඝාතයක් නැති බව) යනු විරුද්ධ නොවීමයි (අවිලෝමනං).

46-47. Kilinnanti avassutaṃ.

46-47. ‘කිලින්නං’ (තෙත් වූ) යනු ආශාවෙන් තෙත් වූ (අවස්සුත) බවයි.

50-51. Paccosakkanaṃ māyā yā accasarātipi vuccati. Arumakkhanaṃ vaṇālepanaṃ. Veḷu eva dātabbabhāvena pariggahito veḷudānaṃ nāma.

50-51. ‘පච්චෝසක්කනං’ (පසුබෑම) යනු මායාවයි, එය ‘අච්චසරා’ ලෙසද හැඳින්වේ. ‘අරුමක්ඛනං’ යනු වණයක් ආලේප කිරීමයි. දිය යුතු දෙයක් ලෙස උණ බම්බු පිළිගැනීම ‘වේළුදාන’ නම් වේ.

Niddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

නිද්දේසවාර කතාවේ විස්තරය නිම කරන ලදී.

Koṭṭhāsavārakathāvaṇṇanā

කොට්ඨාසවාර කථාවර්ණනාව (කොට්ඨාස වාරය පිළිබඳ විස්තරය).

58-120. Teti phassapañcamakādayo. Saṅgahagamanenevāti sādhāraṇatādinā kenaci sadisatālesena, na phassādayo viya visuṃ dhammabhāvenevāti attho. Tathā avippakiṇṇattāti phassādayo viya sarūpena visuṃ visuṃ avuttattā. Yadipi chandādayo saṅgahasuññatavāresupi sarūpena na vuttā, khandhāyatanadhāturāsīsu pana saṅgahitāyevāti dassetuṃ ‘‘yasmā panā’’tiādimāha. Taṃniddeseti saṅkhārakkhandhaniddese. Khandhānaṃ dhātāyatanabhāve byabhicārābhāvato akhandhabhāvanivāraṇena anāyatanādhātubhāvanivāraṇampi daṭṭhabbaṃ. Na yevāpanakā ṭhapetabbāti khandhādirāsiantogadhataṃ sandhāya vuttaṃ. Uddesādīsu pana ‘‘yevāpanātveva vuttānaṃ tesaṃ tathāyeva saṅgaho yutto’’ti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ṭhapetvā yevāpanake’’ti vuttaṃ. Sarūpena avuttānampi cittuppādapariyāpannānaṃ khandhādibhāvo na vāretabboti na yevāpanakā ṭhapetabbāti vuttanti ubhayesampi adhippāyo veditabbo.

58-120. ඵස්සපඤ්චමකාදීහු යන්නයි. 'සංගහ ක්‍රමයට අනුවම' යනු සාධාරණත්වය ආදී කිසියම් සමාන ස්වරූපයකින් මිස, ඵස්සය ආදීන් මෙන් වෙන් වෙන් වූ ධර්ම ස්වභාවයන් ලෙස නොවේ යන අර්ථයයි. එසේම 'විසිරී නොගිය බැවින්' යනු ඵස්සය ආදීන් මෙන් ස්වරූප වශයෙන් වෙන් වෙන්ව නොපැවසූ බැවිනි. 'යම් හෙයකින්' යනාදිය පවසන ලද්දේ ඡන්දය ආදීන් සංගහ ශුන්‍යතාවාරයන්හි පවා ස්වරූප වශයෙන් නොපැවසුවද, ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු රාශීන්හි සංග්‍රහ වී ඇති බව පෙන්වීම සඳහාය. එම නිර්දේශයෙහි යනු සංස්කාරස්කන්ධ නිර්දේශයෙහිය. ස්කන්ධයන්ගේ ධාතු හා ආයතන ස්වභාවයෙහි වෙනසක් නොමැති බැවින්, අස්කන්ධ ස්වභාවය වැළැක්වීමෙන් අනායතන හා අධාතු ස්වභාවය වැළැක්වීම ද දත යුතුය. 'යේවාපනක' ධර්මයන් තැන්පත් නොකළ යුතුය යන්න ස්කන්ධ ආදී රාශීන්හි අන්තර්ගත වීම අරභයා පවසන ලදී. උද්දේශ ආදියෙහි දී 'යේවාපනක' වශයෙන් පවසන ලද ඔවුන්ගේ එබඳු වූම සංග්‍රහය සුදුසු වේ යැයි අටුවාවෙහි 'යේවාපනකයන් හැර' යැයි පවසන ලදී. ස්වරූපයෙන් නොපැවසුව ද සිත් ඉපදීමට අදාළ වූ ස්කන්ධ ආදී ස්වභාවය වැළැක්විය නොහැකි බැවින් 'යේවාපනකයන් තැන්පත් නොකළ යුතුය' යන්නෙන් දෙපාර්ශවයේම අදහස දත යුතුය.

Āhārapaccayasaṅkhātenāti upatthambhakapaccayasaṅkhātena. So ca āhārānaṃ upatthambhakabhāvo pākaṭoti katvā vutto, na janakattābhāvato. Ojaṭṭhamakarūpassa hi vedanādīnañca āhāraṇato tesaṃ janakattaṃ labbhatīti. Yadi upatthambhako idha paccayoti adhippeto, kabaḷīkārāhārassa tāva hotu, itaresaṃ kathanti āha ‘‘yathā hī’’tiādi[Pg.106]. Sahajātādipaccayeti sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatapaccaye vadati, mahācatukkaṃ vā, ekenākārenāti rūpārūpānaṃ upatthambhakattena upakārakabhāvamāha. So eva ca nesaṃ āharaṇakiccaṃ. ‘‘Saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti vacanato cetanāya viññāṇassa paccayabhāvo sātisayoti āha ‘‘viññāṇaṃ visesenā’’ti.

ආහාර ප්‍රත්‍යය සංඛ්‍යාත යනු උපස්තම්භක (උපකාරක) ප්‍රත්‍යය සංඛ්‍යාත යන අර්ථයයි. ආහාරයන්ගේ එම උපස්තම්භක ස්වභාවය ප්‍රකට බැවින් එසේ පවසන ලදී මිස, ජනක (උපදවන) ස්වභාවය නොමැති බැවින් නොවේ. ඕජට්ඨමක රූපයන් සහ වේදනා ආදීන් ඇද දෙන බැවින් (පෝෂණය කරන බැවින්) ඔවුන් කෙරෙහි ජනක ස්වභාවය ද ලැබේ. ඉදින් මෙහි උපස්තම්භක ප්‍රත්‍යය අදහස් කළේ නම්, එය කබලිංකාර ආහාරයට තිබිය හැකිය, අනෙක් ආහාරයන් සම්බන්ධයෙන් කෙසේ දැයි විමසා 'යම් සේ ද' යනාදිය පවසන ලදී. සහජාත ප්‍රත්‍යය ආදියෙහි සහජාත, අඤ්ඤමඤ්ඤ, නිස්සය, සම්පයුත්ත, අත්ථි, අවිගත යන ප්‍රත්‍යයන් පවසයි, නැතහොත් මහා චතුක්කය පවසයි. එකම ආකාරයකින් යන්නෙන් රූප හා අරූප ධර්මයන්ට උපස්තම්භක වශයෙන් උපකාරක වන බව පවසයි. එයම ඔවුන්ගේ ආහාර ලබාදීමේ (පෝෂණය කිරීමේ) කෘත්‍යයයි. 'සංස්කාර ප්‍රත්‍යයෙන් විඤ්ඤාණය උපදී' යන වචනයෙන් චේතනාව විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍යය වන බව විශේෂ බැවින් 'විශේෂයෙන් විඤ්ඤාණය' යැයි පවසන ලදී.

Yathāgatamaggoti vutto kāraṇaphalānaṃ abhedūpacārenāti daṭṭhabbaṃ, nānākkhaṇiko aṭṭhaṅgikamaggo upanissayo etassāti aṭṭhaṅgikamaggūpanissayo. Ariyamaggassa yathāgatamaggapariyāyo vuccamāno tassa yā purimakālabhūtā abhedopacārasiddhā āgamanāvatthā tato nātivilakkhaṇāti imamatthaṃ vibhāvetīti āha ‘‘pubbabhāga…pe… dīpitā’’ti. Viññāṇassa cittavicittatā vijānanabhāvavisesā evāti āha ‘‘vijānanameva cittavicittatā’’ti. Vedanākkhandhādīnanti ādi-saddena ‘‘dvāyatanāni hontī’’tiādīsu vuttamanāyatanādayopi saṅgaṇhāti. Tappaṭikkhepoti tassa jātiniddesabhāvassa paṭikkhepo. Kato hotīti etena āhārindriyajhānamaggaphalahetuyo yattakā imasmiṃ citte labbhanti, te sabbepi ‘‘eko viññāṇāhāro hotī’’tiādinā avuttāpi atthato vuttāyevāti dasseti. Esa nayo aññatthāpi.

යථාගත මාර්ගය යනු හේතු සහ ඵලයන්ගේ අභේදෝපචාරයෙන් (වෙනසක් නැති බව දැක්වීමෙන්) පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. විවිධ ක්ෂණයන්හි ඇති අෂ්ටාංගික මාර්ගය මෙයට උපනිශ්‍රය වන බැවින් 'අෂ්ටාංගික මාර්ගූපනිශ්‍රය' නම් වේ. ආර්ය මාර්ගය සඳහා 'යථාගත මාර්ගය' යන පර්යාය වචනය පවසන විට, එහි පූර්ව කාලීන වූ අභේදෝපචාරයෙන් සිද්ධ වූ පැමිණීමේ අවස්ථාව එයට වඩා අතිශයින් වෙනස් නොවන බව මෙම අර්ථය විභාග කර දක්වයි, එබැවින් 'පූර්ව භාග...පෙ... දක්වන ලදී' යැයි කීහ. විඤ්ඤාණයෙහි සිතෙහි විසිතුරු බව යනු දැනගැනීමේ ස්වභාවයෙහි විශේෂයන්ම බව 'දැනගැනීමම සිතෙහි විසිතුරු බවයි' යන්නෙන් පවසයි. වේදනාක්ඛන්ධ ආදීන් යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'ආයතන දෙකක් වෙති' යනාදී වශයෙන් පවසන ලද අනායතන ආදිය ද සංග්‍රහ වේ. එහි ප්‍රතික්ෂේපය යනු එම ජාති නිර්දේශ ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. 'සිදු කරන ලදී' යන්නෙන් ආහාර, ඉන්ද්‍රිය, ධ්‍යාන, මාර්ග, ඵල හා හේතු යන මොවුන් කෙතරම් ප්‍රමාණයක් මෙම සිතෙහි ලැබෙන්නේ ද, ඒ සියල්ල 'එක් විඤ්ඤාණාහාරයක් වෙයි' යනාදී වශයෙන් වචනයෙන් නොකීවත් අර්ථ වශයෙන් පවසන ලද බව දක්වයි. මෙය අනෙක් තැන්වල ද අනුගමනය කළ යුතු ක්‍රමයයි.

Koṭṭhāsavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

කොට්ඨාසවාර කථාවර්ණනාව නිමවා ඇත.

Suññatavārādivaṇṇanā

ශුන්‍යතාවාර ආදි වර්ණනාවයි.

121-145. Yathāvutte samayeti vuttappakārasamūhe.

121-145. පවසන ලද සමයෙහි යනු පවසන ලද ප්‍රකාර වූ සමූහයෙහි යන්නයි.

146. Ussāhanaṃ pesanaṃ niyojanaṃ.

146. උත්සාහ කිරීම, මෙහෙයවීම සහ නියුක්ත කිරීමයි.

156-159. Nātisamāhitāyāti nānāvajjanūpacāraṃ sandhāya vadati. Yevāpanakehipi nibbisesataṃ dasseti karuṇāmuditānampi uppajjanato.

156-159. නොමැනවින් සමාහිත වූ බැවින් යන්නෙන් විවිධ ආවර්ජනා උපචාරයන් අරභයා පවසයි. කරුණා සහ මුදිතාවන් ද උපදින බැවින් 'යේවාපනක' ධර්මයන්ගෙන් ද විශේෂයක් නැති බව දක්වයි.

Kāyavacīkiriyā kāyavacīpavatti, viññatti eva vā. Asamattabhāvananti pubbabhāgabhāvanamāha.

කාය වචී ක්‍රියාව යනු කය සහ වචනයෙහි පැවැත්මයි, නැතහොත් විඥප්තියම වේ. අසම්පූර්ණ භාවනාව යනු පූර්වභාග භාවනාවයි.

Kāmāvacarakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.

කාමාවචර කුසල වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Rūpāvacarakusalaṃ

රූපාවචර කුසලය.

Catukkanayo

චතුක්ක ක්‍රමය.

Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā

ප්‍රථමධ්‍යාන කථාවර්ණනාවයි.

160. Uttarapadalopaṃ [Pg.107] katvā ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti vutto, ‘‘rūpī rūpāni passati (ma. ni. 2.248; 3.312; dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209), rūparāgo’’tiādīsu (dha. sa. 363) viyāti daṭṭhabbaṃ. Payogasampāditassa rūpajjhānassa rūpabhavātikkamassapi upāyabhāvato yathā rūpūpapattiyā eva maggoti ayaṃ niyamo na yujjati, evaṃ paccayantaravikalatādīhi rūpūpapattiyā anabhinipphādakassapi atthibhāvato rūpūpapattiyā maggo evāti ayampi niyamo na yujjati. Evañca sati yadeva rūpūpapattiyā nipphādakaṃ, tasseva sampayuttassa rūpāvacarakusalabhāvo, na anabhinipphādakassāti ayamattho āpannoti codanaṃ samuṭṭhāpeti na sabbassa kusalajjhānassātiādinā. Tattha sāmaññasaddopi adhikāravasena visesaniddiṭṭho hotīti ‘‘kusalajjhānassa maggabhāvo’’ti vuttaṃ.

160. පසු පදය ලොප් කොට 'රූපභවය' යන්න 'රූප' ලෙස දක්වන ලදී. 'රූපී රූපයන් දකියි', 'රූපරාගය' යනාදී තැන්වල මෙන් මෙය දත යුතුය. ප්‍රයෝගයෙන් සම්පාදනය කළ රූපධ්‍යානය, රූප භවය ඉක්මවා යාමට ද හේතු වන බැවින් 'රූප උප්පත්තියටම මාර්ගය වේ' යන නියමය සුදුසු නොවේ. එසේම අනෙක් ප්‍රත්‍යයන් විකල වීම් ආදියෙන් රූප උප්පත්තිය උපදවන්නේ නැති ධ්‍යානය ද පවතින බැවින් 'රූප උප්පත්තියට මාර්ගයමය' යන නියමය ද සුදුසු නොවේ. මෙසේ වූ කල, යමක් රූප උප්පත්තිය ඇති කරයි ද, එයට සම්බන්ධ වූ රූපාවචර කුසල ස්වභාවයක් පවතී මිස, එය ඇති නොකරන දෙයට නොවේ යන අර්ථය පැමිණේ යැයි 'සියලු කුසලධ්‍යානයන්ට නොවේ' යනාදියෙන් චෝදනාවක් නගයි. එහිදී සාමාන්‍ය ශබ්දය ද ප්‍රකරණයට අනුව විශේෂ කොට දක්වන බැවින් 'කුසලධ්‍යානයෙහි මාර්ග ස්වභාවය' යැයි පවසන ලදී.

Rūpūpapattijanakasabhāvo rūpabhavavipaccanasabhāvoti tassapi vipākadhammabhāve satipi sabbakusalākusalasādhāraṇaṃ vipākadhammabhāvasāmaññaṃ ‘‘vipākadhammabhāvo viyā’’ti udāharaṇabhāvena vuttaṃ. Sāmaññampi hi visesato bhinnaṃ katvā voharīyatīti. Sabbasamānoti rūpūpapattiyā nipphādakassa paccayantaravikalatādīhi anipphādakassa ca sabbassa yathādhigatassa jhānassa sādhāraṇo. Etena uttarapadāvadhāraṇassa pariggahitataṃ dasseti. ‘‘Ito añño maggo nāma natthī’’ti imināpi sajātiyā sādhāraṇo aññajātivinivattiyā anaññasādhāraṇo imassa jhānassa rūpūpapattiyā upāyabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ. Itare dve saddhā hirī ca. Yadi paṭipadāya sādhetabbato puggalapubbaṅgamāya desanāya bhāventena samayavavatthānaṃ kataṃ. Paṭipadārahitesu kathanti āha ‘‘kesañcī’’tiādi. Tattha kesañcīti samathabhāvanāya katādhikārānaṃ. Tesañhi maggādhigamanato pubbe anadhigatajjhānānaṃ paṭisambhidādayo viya maggādhigameneva tāni samijjhanti.

රූප උප්පත්තිය ඇති කරන ස්වභාවය යනු රූප භවයෙහි විපාක දෙන ස්වභාවයයි. එය විපාක ධර්ම ස්වභාවයක් වුවද, සියලු කුසලාකුසලයන්ට පොදු වූ සාමාන්‍ය විපාක දෙන ස්වභාවය 'විපාක ධර්ම ස්වභාවය මෙන්' යැයි උදාහරණයක් ලෙස දක්වන ලදී. සාමාන්‍ය දෙයක් වුවද විශේෂයෙන් වෙන් කොට ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. 'සියල්ලට සමාන වූ' යනු රූප උප්පත්තිය සිදු කරන සහ ප්‍රත්‍ය විකල වීම් ආදියෙන් එය සිදු නොකරන යන සියලු ලබාගත් ධ්‍යානයන්ට සාධාරණ වූවකි. මෙයින් පසු පදයෙහි නියමය පිළිගත් බව දක්වයි. 'මෙයින් බැහැර වූ වෙනත් මාර්ගයක් නැත' යන්නෙන් ද ස්වජාතීන්ට සාධාරණ වූ සහ අන්‍ය ජාතීන්ගෙන් වෙන් වූ අසාධාරණ වූ මෙම ධ්‍යානයෙහි රූප උප්පත්තිය සඳහා වන ක්‍රමය පවසන ලදැයි දත යුතුය. ඉතිරි දෙක නම් ශ්‍රද්ධාව හා හිරියයි. ඉදින් ප්‍රතිපදාවෙන් සාධ්‍ය වන බැවින් පුද්ගලයා පෙරටු කොට ගත් දේශනාවෙන් භාවනා කරන්නා විසින් කාල නිර්ණය කරන ලදී. ප්‍රතිපදාවෙන් තොර වූවන් කෙරෙහි කෙසේ දැයි විමසා 'සමහරුන්ට' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'සමහරුන්ට' යනු සමථ භාවනාවෙහි අධිකාරයක් (පුහුණුවක්) කළවුන්ටයි. ඔවුන්ට මාර්ගාවබෝධයට පෙර නොලැබූ ධ්‍යානයන්, ප්‍රතිසම්භිදාවන් මෙන් මාර්ගාවබෝධයෙන්ම සමෘද්ධිමත් වේ.

Aññānīti ariyamaggasiddhito aññāni. Tesupīti ariyamaggena siddhattā paṭipadārahitesupi. Nanu ca ariyamaggasiddhassapi āgamanavasena paṭipadā upalabbhatiyeva. Itarathā ‘‘na kāmāvacaraṃ viya vinā paṭipadāya uppajjatī’’ti[Pg.108], ‘‘bahutaraṃ lokiyajjhānampi na vinā paṭipadāya ijjhatī’’ti ca vacanaṃ virujjheyyāti? Na, yebhuyyena gahaṇato puggalavisesāpekkhattā ca. Ariyamaggasamijjhanakañhi jhānaṃ kassacideva hoti, tasmā itaraṃ bahutaraṃ lokiyajjhānaṃ puthujjanassa ariyassa ca akatādhikārassa na vinā paṭipadāya sijjhatīti tesaṃ vasena vuttaṃ. Ariyamaggasiddhassapi jhānassa vipākānaṃ viya kusalena ariyamaggena sadisattābhāvato atabbipākattā ca na maggāgamanavasena paṭipadā yujjati, evamassa paṭipadāviraho siddho. Evañca katvā suddhikanavakadesanāpi suṭṭhu nītā hoti. Tathā ca vakkhati lokuttarakathāyaṃ ‘‘lokiyajjhānampī’’tiādi (dha. sa. mūlaṭī. 277).

‘අඤ්ඤානි’ යනු ආර්ය මාර්ගය සිද්ධ වීමෙන් දත නොහැකි වූ දේය. ‘තේසුපි’ යනු ආර්ය මාර්ගයෙන් සිද්ධ වන බැවින් ප්‍රතිපදාවෙන් තොර වූවන් කෙරෙහි ද යන්නයි. ආර්ය මාර්ගය සිද්ධ වූවකුට වුවද, (පෙර කරන ලද පුරුද්දක් වශයෙන්) පැමිණීම නිසා ප්‍රතිපදාව ලැබෙන්නේමය. එසේ නොවන්නේ නම්, ‘කාමාවචර සිතක් මෙන් ප්‍රතිපදාවකින් තොරව (මාර්ගය) උපදින්නේ නැත’ කියා ද, ‘බොහෝ ලෞකික ධ්‍යානයන් ද ප්‍රතිපදාවකින් තොරව ඉෂ්ට වන්නේ නැත’ කියා ද පවසන ලද වචනය විරුද්ධ වන්නේ නොවේද? නැත, එසේ නොවන්නේ එය බොහෝ විට (පොදුවේ) ගැනීම නිසාත්, පුද්ගල විශේෂයන් අපේක්ෂා කිරීම නිසාත්ය. ආර්ය මාර්ගය හා එක්ව සිද්ධ වන ධ්‍යානය කිසිවකුට පමණක් ඇති වන්නකි. එබැවින් අනෙක් බොහෝ ලෞකික ධ්‍යානයන්, පෘථග්ජනයාටත්, පින් දහම් නොකළ ආර්යයන්ටත් ප්‍රතිපදාවකින් තොරව සිද්ධ නොවන බැවින් ඔවුන් උදෙසා එසේ පවසන ලදී. ආර්ය මාර්ගයෙන් සිද්ධ වූ ධ්‍යානයට ද, විපාකයන් මෙන් කුසල් වූ ආර්ය මාර්ගය හා සමාන බවක් නොමැති හෙයින් සහ එහි විපාකයක් නොවන බැවින් ද මාර්ගයට පැමිණීම අනුව ප්‍රතිපදාවක් නොගැළපේ. මෙසේ ඔහුට ප්‍රතිපදාවෙන් තොර බව සිද්ධ වේ. මෙලෙස සැලකීමෙන් ‘ශුද්ධික නවක’ දේශනාව ද මැනවින් මෙහෙයවන ලදී. එමෙන්ම ලෝකෝත්තර කථාවේදී ‘ලෞකික ධ්‍යානයන් ද’ යනාදී වශයෙන් (ධම්මසංගණී මූලටීකාවේ) පවසනු ඇත.

Vaṭṭāsayassa visesapaccayabhūtāya taṇhāya tanukaraṇavasena vivaṭṭāsayassa vaḍḍhananti āha ‘‘taṇhāsaṃkilesasodhanena āsayaposana’’nti. Āsayaposananti ca jhānabhāvanāya paccayabhūtā pubbayogādivasena siddhā ajjhāsayasampadā. Sā pana taṇhupatāpavigamena hotīti āha ‘‘taṇhāsaṃkilesasodhanenā’’ti.

සංසාරය කෙරෙහි ආශාව ඇති කිරීමට විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වූ තණ්හාව තුනී කිරීමේ මාර්ගයෙන් නිවන කෙරෙහි ඇති ආශාව වර්ධනය කිරීම ‘තණ්හා සංක්ලේෂයන් පිරිසිදු කිරීමෙන් ආශය පෝෂණය කිරීම’ යැයි පවසන ලදී. ‘ආශය පෝෂණය’ යනු ධ්‍යාන භාවනාවට ප්‍රත්‍ය වූ, පූර්ව යෝගාදියෙන් සිද්ධ වූ අධ්‍යාශය සම්පත්තියයි. එය තණ්හාවෙන් වන පීඩාව දුරු වීමෙන් සිදුවන බව ‘තණ්හා සංක්ලේෂයන් පිරිසිදු කිරීමෙන්’ යන්නෙන් පවසන ලදී.

Thinamiddhādīnanti thinamiddhauddhaccakukkuccavicikicchānaṃ. Pahānanti pahāyakaṃ.

‘ථීනමිද්ධාදීනං’ යනු ථීනමිද්ධ, උද්ධච්ච-කුක්කුච්ච සහ විචිකිච්ඡාවන්ගේ යන්නයි. ‘පහානං’ යනු ප්‍රහාණය කරන්නා වූ (බැහැර කරන්නා වූ) යන්නයි.

Taṃsadisesūti mahaggatabhāvādinā paṭhamajjhānasamādhisadisesu.

‘තංසදිසේසූ’ යනු මහග්ගත බව ආදියෙන් ප්‍රථමධ්‍යාන සමාධියට සමාන වූ (ධ්‍යානයන්හි) යන්නයි.

Pītisukhavantaṃ jhānaṃ pītisukhanti vuttaṃ yathā arisasoti dassento ‘‘pītisukha…pe… akāro vutto’’ti āha. Maggassapi vā nibbānārammaṇato tathalakkhaṇūpanijjhānatā yojetabbā. Asammosadhammanti avināsabhāvaṃ.

ප්‍රීතිය හා සැපය සහිත ධ්‍යානය ‘ප්‍රීතිසුඛ’ යැයි පවසන ලදී. ‘අරිසසො’ (අර්ශස් රෝගියා) යන්නෙන් රෝගය ඇත්තා හඳුන්වන්නාක් මෙන්, ‘පීතිසුඛ...පෙ... අකාරය දක්වන ලදී’ යැයි පැවසුහ. මාර්ගයට ද නිවන අරමුණු කිරීම නිසා එබඳු ලක්ෂණ ඇතිව මෙනෙහි කිරීම (උපනිජ්ඣාන) යෙදිය යුතුය. ‘අසම්මෝසධම්මං’ යනු විනාශ නොවන ස්වභාවයයි.

Dutiyajjhānakathāvaṇṇanā

ද්විතීයධ්‍යාන කථා වර්ණනාවයි.

161-162. Diṭṭhādīnavassa taṃtaṃjhānakkhaṇe anuppajjanadhammatāpādanaṃ vūpasamanaṃ virajjanaṃ pahānañcāti idhādhippetavitakkādayoyeva jhānaṅgabhūtā tathā karīyanti, na taṃsampayuttaphassādayoti vitakkādīnaṃyeva vūpasamādivacanaṃ ñāyāgataṃ. Yasmā pana vitakkādayo viya taṃsampayuttadhammāpi etena etaṃ oḷārikanti diṭṭhādīnavā eva, tasmā avisesena vitakkādīnaṃ taṃsahajātānañca vūpasamādike vattabbe vitakkavicārādīnaṃyeva vūpasamādikaṃ vuccamānaṃ ‘‘adhikavacanamaññamatthaṃ bodhetī’’ti kiñci visesaṃ dīpetīti taṃ dassento ‘‘yehi vitakkavicārehī’’tiādimāha. Visuṃ [Pg.109] visuṃ ṭhitānipi vitakkavicārasamatikkamavacanādīni paheyyaṅganiddesatāsāmaññena cittena samūhato gahetvā avayavena samudāyopalakkhaṇaṃ katanti dassento ‘‘tesaṃ…pe… taṃ dīpakanti vutta’’nti āha. Idāni avayavena samudāyopalakkhaṇaṃ vinā vitakkavicāravūpasamavacanena pītivirāgādivacanānaṃ savisaye samānabyāpārataṃ dassento ‘‘atha vā’’tiādimāha.

161-162. දෘෂ්ටිගත දෝෂයන් ඒ ඒ ධ්‍යාන ක්ෂණයන්හි නූපදින ස්වභාවයට පත් කිරීම සංසිඳවීම, විරාගය සහ ප්‍රහාණයයි. මෙහිදී අදහස් කරන ලද විතර්කාදීන්මය ධ්‍යානාංග වශයෙන් එසේ කරනු ලබන්නේ; ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්පර්ශාදිය නොවේ. එබැවින් විතර්කාදීන්ගේම සංසිඳවීම ආදිය පැවසීම න්‍යායානුකූලව පැමිණියකි. විතර්කාදීන් මෙන්ම ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද ‘මෙය රූක්ෂය’ යන දෘෂ්ටිගත දෝෂයන්ගෙන් යුක්ත බැවින්, විශේෂයකින් තොරව විතර්කාදීන්ගේත් ඒ හා සහජාත ධර්මයන්ගේත් සංසිඳවීම් ආදිය කිව යුතු තැන, ‘විතර්ක විචාරාදීන්ගේම’ සංසිඳවීම පවසන්නේ ‘වැඩිපුර යෙදුණු වචනය වෙනත් අර්ථයක් අවබෝධ කරවයි’ යන න්‍යායෙන් කිසියම් විශේෂයක් පෙන්වීමටය. එය දක්වමින් ‘යම් විතර්ක විචාර කෙනෙකුන්ගෙන්ද’ යනාදිය පැවසීය. වෙන් වෙන්ව පවත්නා වූ ද විතර්ක විචාර ඉක්මවීම් ආදී වචන, ප්‍රහාණය කළ යුතු අංගයන් ලෙස දැක්වීමේ පොදු බව නිසා සිතින් සමූහයක් ලෙස ගෙන, අවයවයක් මඟින් සමූහය හැඟවීමක් කළ බව පෙන්වීමට ‘ඔවුන්ගේ...පෙ... එය දීපකය’ යැයි පවසන ලදී. දැන් අවයවයෙන් සමූහය හැඟවීමෙන් තොරව, විතර්ක විචාර සංසිඳවීම යන වචනයෙන් ප්‍රීති විරාගාදී වචනයන්ගේ ස්වකීය විෂයෙහි සමාන ක්‍රියාකාරිත්වය පෙන්වීමට ‘එසේත් නැතහොත්’ යනාදිය පවසන ලදී.

Tasmiṃ dassiteti ‘‘yā saddhā saddahanā’’tiādinā jhānavibhaṅge sampasādane dassite. Samānādhikaraṇaniddesenevāti tattheva vibhaṅge uddesapaduddhārādīsu saddhājhānānaṃ ‘‘sampasādana’’nti ekādhikaraṇatāvacaneneva.

‘යම් ශ්‍රද්ධාවක් වේද, ශ්‍රද්ධාව ඇති කර ගැනීමක් වේද’ යනාදී වශයෙන් ධ්‍යාන විභංගයෙහි සම්පසාදනය (පැහැදීම) පෙන්වූ කල්හි, එම විභංගයෙහිම උද්දේශ පද උපුටා දැක්වීම් ආදියේදී ශ්‍රද්ධාව හා ධ්‍යානයන් ‘සම්පසාදන’ යනුවෙන් එකම අධිකරණයක පවතින බව දැක්වීමේ නිර්දේශයෙන්ම (එය පැහැදිලි වේ).

Oḷārikaṅgamukhena ‘‘tadanudhammatā satī’’ti vuttāya taṃtaṃjhānanikantiyā vikkhambhanaṃ vitakkavicāravūpasamavacanādīhi pakāsitanti āha ‘‘taṇhāppahānaṃ etesaṃ vūpasamana’’nti (vibha. 799). Yato vitakkavicāresu virattabhāvadīpakaṃ vitakkavicāravūpasamavacananti tadubhayābhāvadīpanaṃ puna katanti dassetuṃ ‘‘ye cā’’tiādi vuttaṃ.

රූක්ෂ අංගයන් මුල් කොට ගෙන ‘එයට අනුකූල ධර්මයක් වූ සිහිය’ යනුවෙන් පවසන ලද ඒ ඒ ධ්‍යානයන් කෙරෙහි ඇති ඇල්ම යටපත් කිරීම, විතර්ක විචාර සංසිඳවීමේ වචන ආදියෙන් ප්‍රකාශිත බව පෙන්වීමට ‘තණ්හාව ප්‍රහාණය කිරීම මොවුන්ගේ සංසිඳවීමයි’ (විභංග 799) යැයි පවසන ලදී. යම් හෙයකින් විතර්ක විචාරයන් කෙරෙහි නොඇලුණු බව පෙන්වන විතර්ක විචාර සංසිඳවීමේ වචනය, ඒ දෙකම නොමැති බව පෙන්වීම සඳහා නැවත කරන ලද්දක් බව පෙන්වීමට ‘යම් කෙනෙක්’ යනාදිය පවසන ලදී.

Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā

තෘතීයධ්‍යාන කථා වර්ණනාවයි.

163. Vīriyaṃ upekkhāti vuttaṃ ‘‘paggahaniggahesu byāpārākaraṇena upekkhiyatī’’ti. Gahaṇe majjhattabhāvena saṅkhāre upekkhatīti saṅkhārupekkhā, tathāpavattā vipassanā paññā. Tassā pana visayato pabhedo ‘‘aṭṭha saṅkhārupekkhā’’tiādinā (paṭi. ma. 1.57) yassaṃ pāḷiyaṃ vutto, taṃ pāḷisesaṃ dassento ‘‘paṭhamajjhāna’’ntiādimāha. Tattha uppādanti purimakammapaccayā idha uppattiṃ. Pavattanti tathā uppannassa pavattiṃ. Nimittanti sabbampi saṅkhāragataṃ nimittabhāvena upaṭṭhānato. Āyūhananti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ. Paṭisandhinti āyatiṃ upapattiṃ. Gatinti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti. Nibbattinti khandhānaṃ nibbattanaṃ. Upapattinti ‘‘samāpannassa vā upapannassa vā’’ti evaṃ vuttaṃ vipākappavattiṃ. Jātinti jarādīnaṃ paccayabhūtaṃ bhavapaccayā jātiṃ. Jarāmaraṇādayo pākaṭā eva. Ettha ca uppādādayo pañceva saṅkhārupekkhāñāṇassa visayavasena vuttā, sesā tesaṃ vevacanavasena. ‘‘Nibbatti [Pg.110] jātī’’ti idañhi dvayaṃ uppādassa ceva paṭisandhiyā ca vevacanaṃ. ‘‘Gati upapatti cā’’ti idaṃ dvayaṃ pavattassa. Jarādayo nimittassāti.

163. ‘ප්‍රග්‍රහණයෙහි (සිත දැඩි කර ගැනීමෙහි) හා නිග්‍රහණයෙහි (සිත මැඩ පැවැත්වීමෙහි) උත්සාහ නොකිරීමෙන් උපේක්ෂාව ඇති වේ’ යැයි වීර්යය උපේක්ෂාව ගැන පවසන ලදී. ග්‍රහණය කිරීමෙහි මධ්‍යස්ථභාවයෙන් සංස්කාරයන් කෙරෙහි උපේක්ෂාව දක්වන බැවින් එය සංඛාරුපේක්ෂාවයි. එලෙස පවත්නා වූ විපස්සනා ප්‍රඥාව ද එයමය. එහි විෂයයන් අනුව පවතින භේදය ‘අෂ්ට සංඛාරුපේක්ෂා’ යනාදී වශයෙන් (පටිසම්භිදාමග්ග 1.57) යම් පාළියක පවසන ලද ද, එම ඉතිරි පාළි කොටස පෙන්වීමට ‘ප්‍රථම ධ්‍යානය’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘උප්පාද’ යනු පෙර කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් මෙහි උපත ලැබීමයි. ‘පවත්ත’ යනු එසේ උපන් දෙයෙහි පැවැත්මයි. ‘නිමිත්ත’ යනු සියලු සංස්කාරයන් නිමිති වශයෙන් වැටහීමයි. ‘ආයූහන’ යනු මතු ප්‍රතිසන්ධියට හේතු වන කර්මයයි. ‘පටිසන්ධි’ යනු මතු උපතයි. ‘ගති’ යනු යම් ගතියක එම ප්‍රතිසන්ධිය ඇති වේ ද එයයි. ‘නිබ්බත්ති’ යනු ස්කන්ධයන්ගේ හටගැනීමයි. ‘උපපත්ති’ යනු ‘සමාපන් වූවහුගේ හෝ උපන්නහුගේ’ යනාදී වශයෙන් පවසන ලද විපාක පැවැත්මයි. ‘ජාති’ යනු ජරා මරණාදියට ප්‍රත්‍ය වූ භව ප්‍රත්‍යයෙන් හටගන්නා ජාතියයි. ජරා මරණාදිය ප්‍රකටය. මෙහි උප්පාද ආදී පසම සංඛාරුපේක්ෂා ඥානයට විෂය වන බැවින් පවසන ලදී, ඉතිරි පද ඒවායේම පර්යාය පද ලෙස දක්වා ඇත. ‘නිබ්බත්ති, ජාති’ යන මේ දෙක උත්පාදයටත් ප්‍රතිසන්ධියටත් පර්යාය වචනයෝය. ‘ගති, උපපත්ති’ යන මේ දෙක පැවැත්මට (පවත්ත) පර්යාය වචනයෝය. ජරාදීන් නිමිත්තට (අයත් වේ).

Bhūtassāti khandhapañcakassa. Etehīti jhānacittasamuṭṭhitarūpehi.

‘භූතස්ස’ යනු පංචස්කන්ධය පිළිබඳවයි. ‘එතේහි’ යනු ධ්‍යාන සිතින් උපන් රූපයන් මඟිනි.

Catukkanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

චතුක්ක නය වර්ණනාව නිමවන ලදී.

Pañcakanayavaṇṇanā

පංචක නය වර්ණනාවයි.

167. Ākārabhedanti ākāravisesaṃ. Anekākārā hi dhammā, te ca niravasesaṃ yāthāvato bhagavatā abhisambuddhā. Yathāha – ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī’’ti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. 3.5). Dutiyajjhānapakkhikaṃ na paṭhamajjhānapakkhikanti adhippāyo. Tenevāha ‘‘paṭhamajjhānameva hī’’tiādi. Atthato hi catukkapañcakanayā aññamaññānuppavesino. Pañcakanaye dutiyajjhānaṃ kiṃ savicāratāya paṭhamajjhānapakkhikaṃ udāhu avitakkatāya dutiyajjhānapakkhikanti siyā āsaṅkāti tadāsaṅkānivattanatthamidaṃ vuttaṃ. Kasmātiādinā tattha kāraṇamāha. Suttantadesanāsu ca dutiyajjhānameva bhajantīti sambandho. Ca-saddena na kevalaṃ idheva, atha kho suttantadesanāsupīti desanantarepi yathāvuttajjhānassa paṭhamajjhānapakkhikattābhāvaṃ dasseti. Idāni bhajanampi dassetuṃ ‘‘vitakkavūpasamā’’tiādi vuttaṃ. Tena suttantepi pañcakanayassa labbhamānataṃ dasseti.

167. ‘ආකාරභේද’ යනු ආකාර විශේෂයයි. ධර්මයෝ වනාහි බොහෝ ආකාර ඇත්තාහ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඒ සියල්ලම අවශේෂයක් නොමැතිව යථා පරිදි අවබෝධ කරන ලදහ. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත - “සියලු ධර්මයෝ සියලු ආකාරයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥාන මුඛයෙහි හමුවට පැමිණෙති” (මහානි. 156; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දේස 85; පටි. 3.5). මෙහි අදහස නම් දෙවන ධ්‍යානයට අයත් වන බව මිස ප්‍රථම ධ්‍යානයට අයත් නොවන බවයි. එහෙයින්ම “ප්‍රථම ධ්‍යානයම වනාහි” යනාදිය පැවසුණි. අර්ථ වශයෙන් ගත් කල චතුක්ක හා පඤ්චක ක්‍රමයන් එකිනෙක හා අන්තර්ගතව පවතී. පඤ්චක ක්‍රමයෙහිදී දෙවන ධ්‍යානය විචාර සහිත බැවින් ප්‍රථම ධ්‍යානයට අයත් වන්නේද, නැතහොත් විතර්ක රහිත බැවින් දෙවන ධ්‍යානයට අයත් වන්නේදැයි සැකයක් ඇති විය හැකි බැවින්, එම සැකය දුරු කිරීම පිණිස මෙය පවසන ලදී. ‘කස්මා’ (කුමන හෙයින්ද) යනාදියෙන් එහි හේතුව දක්වයි. සූත්‍රන්ත දේශනාවලදී දෙවන ධ්‍යානයම භජනය කරති (ඇසුරු කරති) යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘ච’ ශබ්දයෙන් මෙහි පමණක් නොව, සූත්‍රන්ත දේශනාවලදී ද ඉහත කී ධ්‍යානය ප්‍රථම ධ්‍යානයට අයත් නොවන බව පෙන්වයි. දැන් එම භජනය පෙන්වීම පිණිස ‘විතක්කවූපසමා’ යනාදිය පවසන ලදී. ඒ මගින් සූත්‍රන්තයෙහි ද පඤ්චක ක්‍රමය පවතින බව පෙන්වයි.

Nanu ca suttante cattāriyeva jhānāni vibhattānīti pañcakanayo natthiyevāti? Na, ‘‘savitakkasavicāro samādhī’’tiādinā samādhittayāpadesena pañcakanayassa labbhamānattā. Catukkanayanissito pana katvā pañcakanayo vibhattoti tatthāpi pañcakanayo niddhāretabbo. Vitakkavicārānaṃ vūpasamāti hi vitakkassa vicārassa vitakkavicārānañca vitakkavicārānanti sakkā vattuṃ. Tathā avitakkaavicārānanti ca vinā saha ca vicārena vitakkappahānena avitakkaṃ saha vinā ca vitakkena vicārappahānena avicāranti avitakkaṃ avicāraṃ avitakkaavicārañcāti vā tividhampi sakkā saṅgaṇhituṃ.

සූත්‍රන්තයෙහි ධ්‍යාන සතරක්ම පමණක් බෙදා දක්වා ඇති බැවින් පඤ්චක ක්‍රමයක් නැත්තේම නොවේද? නැත, ‘සවිතක්ක සවිචාර සමාධි’ යනාදී වශයෙන් සමාධිත්‍රය දේශනා කිරීමෙන් පඤ්චක ක්‍රමය ද පවතින බැවිනි. චතුක්ක ක්‍රමය මත පිහිටා පඤ්චක ක්‍රමය විභජනය කළද, එහිදී ද පඤ්චක ක්‍රමය නිශ්චය කළ යුතුය. ‘විතර්ක විචාරයන් සංසිඳීමෙන්’ යන්නෙහි විතර්කයාගේ, විචාරයාගේ, විතර්ක හා විචාරයන්ගේ සහ විතර්ක-විචාරයන්ගේ යැයි කිව හැකිය. එසේම ‘විතර්ක රහිත, විචාර රහිත’ යන්නෙන් විචාරය සමඟ හෝ රහිතව විතර්කය ප්‍රහීණය වීමෙන් විතර්ක රහිත බවත්, විතර්කය සමඟ හෝ රහිතව විචාරය ප්‍රහීණය වීමෙන් විචාර රහිත බවත්, එනම් විතර්ක රහිත, විචාර රහිත සහ විතර්ක-විචාර යන දෙකම රහිත යැයි තෙවැදෑරුම්වම සංග්‍රහ කළ හැකිය.

Dutiyanti [Pg.111] ca vitakkarahite vitakkavicāradvayarahite ca ñāyāgatā desanā. Dutiyaṃ adhigantabbattā vicāramattarahitepi dvayappahānādhigatasamānadhammattā. Evañca katvā pañcakanayaniddese dutiye vūpasantopi vitakko taṃsahāyavicārāvūpasamena na sammāvūpasantoti vitakkavicāradvayarahite viya vicāravūpasameneva tadupasamaṃ sesadhammasamānatañca dassentena ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti tatiyaṃ catukkanaye dutiyena nibbisesaṃ vibhattaṃ. Duvidhassapi sahāyavirahena aññathā ca vitakkappahānena avitakkattaṃ samādhijaṃ pītisukhattañca samānanti samānadhammattāpi dutiyanti niddeso. Vicāramattampi hi vitakkavicāradvayarahitaṃ viya ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti avitakkavicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti avitakkaṃ samādhijaṃ pītisukhanti vibhattaṃ. Paṭhamajjhāne vā sahacārīsu vitakkavicāresu ekaṃ atikkamitvā dutiyampi tatraṭṭhameva dosato disvā ubhayampi sahātikkamantassa pañcakanaye tatiyaṃ vuttaṃ tatiyaṃ adhigantabbattā. Paṭhamato anantarabhāvena panassa dutiyabhāvo ca uppajjati. Kasmā panettha sarūpato pañcakanayo na vibhattoti? Vineyyajjhāsayato. Yathānulomadesanā hi suttantadesanāti.

‘දෙවන’ යන්නෙන් විතර්ක රහිත වූ සහ විතර්ක-විචාර යන දෙකම රහිත වූ යන න්‍යායානුකූල දේශනාවයි. දෙවනුව අධිගමනය කළ යුතු බැවින් විචාරය පමණක් රහිත වූ ධ්‍යානයෙහි ද, විතර්ක-විචාර දෙකම ප්‍රහීණය කර ලැබූ සමාන ස්වභාවය පවතී. මෙසේ පඤ්චක ක්‍රම නිද්දේසයෙහි දෙවන ධ්‍යානයෙහි විතර්කය සංසිඳුණ ද, එයට සහාය වන විචාරය සංසිඳී නොමැති බැවින් එය මැනවින් සංසිඳීමක් නොවේ. එබැවින් විතර්ක-විචාර දෙකම රහිත වූ ධ්‍යානයෙහි මෙන් විචාරය සංසිඳීමෙන්ම එහි සංසිඳීම සහ සෙසු ධර්මයන්ගේ සමානත්වය පෙන්වමින්, “විතර්ක විචාරයන්ගේ සංසිඳීමෙන් අධ්‍යාත්මික පැහැදීම ඇති කරන, සිතේ ඒකීභාවය වූ, විතර්ක රහිත විචාර රහිත සමාධියෙන් හටගත් ප්‍රීතිය හා සැපය ඇති තෙවන ධ්‍යානයට පැමිණ වෙසෙයි” යනුවෙන් පඤ්චක ක්‍රමයේ තෙවන ධ්‍යානය, චතුක්ක ක්‍රමයේ දෙවන ධ්‍යානයට නොවෙනස්ව විභජනය කරන ලදී. විතර්ක ප්‍රහීණ වීමෙන් විතර්ක රහිත බව සහ සමාධිජ ප්‍රීති-සුඛ බව සමාන වන බැවින්, සමාන ධර්මතාවය නිසා ‘දෙවන’ යැයි නිද්දේසය කෙරේ. විචාරය පමණක් ඇති ධ්‍යානය ද විතර්ක-විචාර දෙකම රහිත වූවාක් මෙන් “යම් කලෙක රූපී ලෝකයෙහි උපත පිණිස මාර්ගය වඩයිද, විතර්ක රහිත විචාර මාත්‍රයක් ඇති, සමාධිජ ප්‍රීති-සුඛ වූ දෙවන ධ්‍යානයට පැමිණ වෙසෙයි” යනුවෙන් විතර්ක රහිත සමාධිජ ප්‍රීති-සුඛ ලෙස විභජනය කරන ලදී. නැතහොත් ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි සහචර වූ විතර්ක-විචාරයන්ගෙන් එකක් ඉක්මවා එහිම පවතින දෝෂය දැක, දෙකම එකවර ඉක්මවන්නහුට පඤ්චක ක්‍රමයෙහි තෙවැන්න අධිගමනය කළ යුතු බැවින් ‘තෙවන’ යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රථමයාගෙන් අනතුරුව උපදනා බැවින් මෙයට දෙවන බව ද ඇති වේ. මෙහි ස්වරූපයෙන්ම පඤ්චක ක්‍රමය විභජනය නොකළේ මන්ද? විනෙය ජනයාගේ අදහස් අනුවය. සූත්‍රන්ත දේශනාව වනාහි අනුලෝම දේශනාවක් බැවිනි.

Paṭipadācatukkādivaṇṇanā

පිළිපදා චතුක්කය ආදියේ වර්ණනාවයි.

176-180. Tadanurūpatāti tassa paṭhamādijjhānassa anurūpasabhāvā. Yathāladdhajjhānaṃ santato paṇītato disvā assādayamānā nikanti taṃsampayuttā khandhā vā tadārakkhabhūtā satiyeva vā tassa jhānassa anucchavikatāya ‘‘tadanudhammatā satī’’ti vuttāti. Kadācīti yadā paṭhamaṃ adhigantvā yathānisinnoyeva vinā payogantaraṃ dutiyādīni adhigacchati, īdise kāleti attho.

176-180. ‘තදනූරූපතා’ යනු එම ප්‍රථම ආදී ධ්‍යානයන්ට අනුරූප වූ ස්වභාවයයි. තමා ලැබූ ධ්‍යානය ශාන්ත වූ ප්‍රණීත වූ දෙයක් ලෙස දැක එය ආස්වාදය කරන නිකන්තිය (තෘෂ්ණාව) හෝ එයට සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධයන් හෝ එය ආරක්ෂා කරන්නා වූ, එම ධ්‍යානයට අනුචිත නොවන පරිදි පවතින ‘තදනුධම්මතා සතිය’ යැයි කියන ලදී. ‘කදාචි’ (යම් කලෙක) යනු ප්‍රථම ධ්‍යානය අධිගමනය කර හුන් අස්නෙන්ම වෙනත් ප්‍රයෝගයකින් තොරව දෙවන ආදී ධ්‍යානයන් අධිගමනය කරන එවැනි කාලයකදී යන අර්ථයයි.

186. Kusalajjhānassa adhigatattā ‘‘sekkhā’’ti vuttaṃ. Na hi te uppādenti nāmāti ariyamaggakkhaṇe rūpāvacarajjhānānaṃ anuppajjamānataṃ sandhāyāha.

186. කුසල් ධ්‍යානය අධිගමනය කළ බැවින් ‘සේක්ඛා’ (හික්මෙන) යැයි කියන ලදී. “ඔවුහු උපදවන්නේ නැත” යන්නෙන් අරිය මාර්ග ක්ෂණයෙහි රූපාවචර ධ්‍යානයන් නූපදින බව අදහස් කර පවසන ලදී.

Kasiṇakathāvaṇṇanā

කසිණ කථා වර්ණනාවයි.

203. Āruppapādakatā [Pg.112] ca dassitā vinā abhāvato. Na hi tesaṃ āruppapādakatāya vinā nirodhapādakatā atthīti. Nimminituṃ icchitassa vatthuno nimmānavasena khippaṃ nisanti nisāmanaṃ ālocanaṃ adhigamo etassāti khippanisanti. Tabbhāvo ‘‘khippanisantibhāvo’’ti āha ‘‘khippadassanaṃ khippābhiññatā’’ti.

203. ආරුප්පයන්ට (අරූපාවචර ධ්‍යානයන්ට) පදනම් වීම ද දක්වන ලද්දේ එය නොමැතිව පැවතිය නොහැකි බැවිනි. මක්නිසාද යත් ඔවුන්ගේ ආරුප්ප පදක බවින් තොරව නිරෝධ පදක බවක් නැති බැවිනි. මවා ගැනීමට කැමති වස්තුව මැවීමේ වසයෙන් වහා විමසීම, බැලීම හා අවබෝධය ඇත්තේ ‘ඛිප්පනිසන්ති’ (කෙටි විමසීමක් ඇති) පුද්ගලයාටය. එහි ස්වභාවය ‘ඛිප්පනිසන්තිභාවෝ’ යන්නයි, එය ‘වහා දැකීම, වහා වටහා ගැනීම’ (ඛිප්පදස්සනං ඛිප්පාභිඤ්ඤතා) යැයි පවසන ලදී.

Kasiṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

කසිණ කථා වර්ණනාව නිම විය.

Abhibhāyatanakathāvaṇṇanā

අභිභායතන කථා වර්ණනාවයි.

204. Paṭibhāganimittabhūtaṃ kasiṇārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ kāraṇaṃ etassāti kasiṇāyatanaṃ, jhānaṃ. Atha vā ārammaṇassa anavasesapharaṇaṭṭhena kasiṇañca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cāti sasampayuttaṃ jhānaṃ kasiṇāyatanaṃ. Tenevāha ‘‘satipi abhibhāyatanānaṃ kasiṇāyatanatte’’ti. Bhāvanāya nimittaṃ bhāvanānimittaṃ, ārammaṇassa parittappamāṇatā suvisuddhanīlāditā ca, tadeva nānattaṃ. Bhāvanā eva vā pubbabhāgabhūtā bhāvanānimittaṃ, tassa nānattaṃ bhāvanānimittanānattaṃ. Pubbabhāgabhāvanā hi yathāvuttavisese ārammaṇe pavattiākāravisesato nānāsabhāvāti. Kasiṇanimittassa abhibhavanakabhāvanānimittanānattaṃ kasiṇa…pe… nānattaṃ, tatoti yojetabbaṃ.

204. පටිභාග නිමිත්ත වූ කසිණ අරමුණ යැයි කියනු ලබන ආයතනය මෙයට හේතු වන බැවින් ‘කසිණායතන’ නම් වූ ධ්‍යානයයි. එසේත් නැතහොත් අරමුණ අවශේෂයක් නැතිව පැතිර යන අර්ථයෙන් ‘කසිණ’ වන අතර, යෝගියාගේ සුවිශේෂී සුඛයන්ට ස්ථානය වන බැවින්ද, මනායතන ධම්මායතන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින්ද එය ‘ආයතන’ වේ. මෙසේ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිත ධ්‍යානය ‘කසිණායතන’ නම් වේ. එහෙයින්ම “අභිභායතනයන් කසිණායතන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වුවද” යැයි පවසන ලදී. භාවනාවට නිමිත්ත වූයේ ‘භාවනානිමිත්ත’ යයි. අරමුණෙහි පරීත්ත (කුඩා) හෝ අප්පමාණ (මහත්) බව සහ මැනවින් පිරිසිදු වූ නිල් ආදී වර්ණයන්ම ‘නානත්ත’ (විවිධත්වය) නම් වේ. නැතහොත් පූර්වභාගී වූ භාවනාවම භාවනා නිමිත්තයි, එහි විවිධත්වය ‘භාවනානිමිත්ත නානත්ත’ වේ. පූර්වභාග භාවනාව වනාහි ඉහත කී පරිදි අරමුණෙහි පවතින ආකාර විශේෂයන් නිසා නානා ස්වභාව ඇත්තියකි. කසිණ නිමිත්ත මැඩපවත්වන භාවනා නිමිත්තෙහි විවිධත්වය ‘කසිණ...පෙ... නානත්ත’ යැයි එතැනින් සම්බන්ධ කළ යුතුය.

Ettha ca purimāni cattāri abhibhāyatanāni bhūtakasiṇārammaṇāni, bhūtakasiṇesu ca yaṃ suvaṇṇaṃ dubbaṇṇanti ca na sakkā vattuṃ. Tattha pavattitāni sabbattha vā vaṇṇābhogarahitena pavattitāni paṭhamatatiyābhibhāyatanānīti dutiyacatutthāni vaṇṇakasiṇārammaṇāni. Yadi evaṃ dutiyacatutthehi pañcamādīnaṃ ko visesoti ‘‘pañcamādīni vaṇṇato ramaṇīyatarāni, na tathā itarānī’’ti vadanti. Purimānipi cattāri aṭṭha kasiṇārammaṇāneva, tasmā taṃ nesaṃ matimattaṃ ‘‘aṭṭhasu kasiṇesū’’ti vuttattā. Vimokkhesu ca paṭhamadutiyavimokkhā aṭṭha kasiṇārammaṇā. Tatiyo vaṇṇakasiṇārammaṇo. Paṭhamadutiyāpi vā vaṇṇakasiṇārammaṇā eva ‘‘bahiddhā nīlakasiṇādirūpāni [Pg.113] jhānacakkhunā passatī’’ti vuttattā. Ārammaṇamanuññatāya hi tattha aniggatitabhāvena tesaṃ pavattīti. Evaṃ sante tatiyassa itarehi ko visesoti? Subhākārābhogo. Tatiyo eva hi subhanti ābhujanavasena pavattati, na itareti.

මෙහි මුල් අභිභායතන සතර භූත කසිණ අරමුණු කොට පවතී. භූත කසිණයන්හි මොනර (සුන්දර) හෝ අවලස්සන (අසුන්දර) යැයි කීමට නොහැකිය. එහි පවත්වන ලද, සියලු තැන්හි වර්ණය කෙරෙහි සැලකිල්ලක් නොදක්වා පවත්වන ලද්දේ පළමු සහ තෙවන අභිභායතනයන්ය. දෙවන සහ සිව්වන අභිභායතන වර්ණ කසිණ අරමුණු කොට පවතී. එසේ නම් දෙවන හා සිව්වන අභිභායතනයන්ගෙන් පස්වන ආදියෙහි ඇති විශේෂත්වය කුමක්ද? "පස්වන ආදිය වර්ණයෙන් වඩාත් රමණීය වෙයි, අනෙක් ඒවා එසේ නොවේ" යැයි කියනු ලැබේ. මුල් සතර ද අට කසිණ අරමුණු කොට පවතින බැවින්, "අට කසිණයන්හි" යැයි වදාල හෙයින් එය ඔවුන්ගේ මතය පමණකි. විමොක්ෂයන්හි ද පළමු හා දෙවන විමොක්ෂ අට කසිණ අරමුණු කොට පවතී. තෙවැන්න වර්ණ කසිණ අරමුණු කොට පවතී. නැතහොත් පළමු හා දෙවැන්න ද වර්ණ කසිණ අරමුණු කොට පවතින්නේමය. මන්ද යත් "බාහිරව නීල කසිණාදි රූපයන් ධ්‍යාන ඇසින් දකියි" යැයි වදාල බැවිනි. අරමුණෙහි මනෝඥ බව නිසා එහි නොගැටී පැවතීම ඔවුන්ගේ පැවැත්මයි. එසේ නම් තුන්වැන්නෙහි අනෙක් ඒවාට වඩා ඇති වෙනස කුමක්ද? එනම් ශුභ ආකාරයෙන් මෙනෙහි කිරීමයි. තුන්වැන්නම 'ශුභ' යනුවෙන් මෙනෙහි කිරීමේ වශයෙන් පවතියි, අනෙක් ඒවා එසේ නොවේ.

Ñāṇaṃ appanāpaññā. Vijjamānepīti api-saddena avijjamānepīti dasseti. Parittappamāṇatā abhibhavanassa kāraṇaṃ imesu catūsu abhibhāyatanesūti adhippāyo. Nanu ca sabbattha ‘‘suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vacanato vaṇṇābhogasahitāniyeva gahitānīti? Na gahitānīti dassento ‘‘tattha cā’’tiādimāha. Tatthāti āgamesu. Tathā appamāṇānīti vaṇṇābhogarahitāni ca sabbāni appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānīti attho. Yadi evaṃ kathaṃ visiṭṭhānaṃ vaṇṇābhogena rahitānaṃ sahitānañca ekajjhaṃ manasi karoti? Na ekajjhaṃ, visuṃyeva pana tesu manasikāro. Yadi visuṃ kathamekanti? Parittabhāvasāmaññato. Yadi evaṃ ‘‘suvaṇṇadubbaṇṇaggahaṇaṃ atiricchatī’’ti, nātiricchatīti dassento ‘‘atthi hi eso pariyāyo’’tiādimāha. Tattha yadidaṃ vaṇṇābhogajanitaṃ visesaṃ aggahetvā parittasāmaññena ekattaṃ netvā ‘‘parittāni abhibhuyyā’’ti vatvā puna tadantogadhadhammappabhedaṃ vineyyavasena dassetuṃ ‘‘tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyā’’ti vattabbatāya vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca visuṃ manasi katvā ubhayatthāpi vaṇṇābhogarahitaparittābhibhavane taṃ sahitaparittābhibhavane ca parittābhibhavanassa sāmaññaṃ gahetvā ekanti vacanaṃ, eso pariyāyo vijjatīti ayamadhippāyo.

ඥානය යනු අප්පනා ප්‍රඥාවයි. 'ඇති කල්හි ද' (විජ්ජමානෙපි) යන්නෙහි 'අපි' ශබ්දයෙන් 'නැති කල්හි ද' යන්න දක්වයි. මෙම අභිභායතන සතරෙහි අභිභවනය කිරීමට හේතුව පරීත්ත (පරිමිත) බවයි. "සුන්දර හා අසුන්දර" යැයි වදාළ බැවින් හැම තැනකදීම වර්ණය කෙරෙහි අවධානය සහිත වූ දේවල්ම ගනු ලබන්නේ නොවේද? "එහි ද" යනාදියෙන් ඒවා නොගන්නා බව පෙන්වයි. 'එහි' යනු ආගමයන්හි (ධර්ම ග්‍රන්ථයන්හි) ය. එසේම 'අප්‍රමාණ' යනු වර්ණාභෝග (වර්ණය කෙරෙහි අවධානය) රහිත වූ සහ සියලු අප්‍රමාණ වූ සුන්දර-අසුන්දර බවයි. එසේ නම්, වර්ණාභෝග රහිත වූ සහ සහිත වූ විශිෂ්ට දේවල් එකවර මෙනෙහි කරන්නේ කෙසේද? එක්ව නොවේ, ඒවා වෙන් වෙන්ව මෙනෙහි කිරීමයි. වෙන් වෙන්ව නම් 'එකක්' වන්නේ කෙසේද? පරීත්ත (කුඩා) භාවයෙහි සමානකම නිසාය. එසේ නම් "සුන්දර අසුන්දර ලෙස ගැනීම අතිරික්ත වේ" යන්නට, එය අතිරික්ත නොවන බව පෙන්වීමට "මෙය එක් ක්‍රමයකි (පරියායකි)" යනාදිය වදාළහ. එහි වර්ණාභෝගයෙන් හටගත් විශේෂත්වය නොගෙන, පරීත්ත බවේ සාමාන්‍ය ලක්ෂණයෙන් එකක් ලෙස ගෙන "පරීත්ත දේ අභිභවනය කොට" යැයි පවසා, නැවත එහි අන්තර්ගත ධර්ම ප්‍රභේදයන් විනේය ජනයන්ගේ වශයෙන් පෙන්වීමට "ඒවා කිසියම් විටක වර්ණ වශයෙන් ආවර්ජනය කළහොත් සුන්දර හෝ අසුන්දර දේ අභිභවනය කොට" යැයි කිව යුතු බැවින්, වර්ණාභෝග රහිත සහ සහිත දේ වෙන් වෙන්ව මෙනෙහි කොට, අවස්ථා දෙකේදීම පරීත්ත අභිභවනයෙහි ඇති සමාන බව ගෙන 'එකක්' යැයි පැවසීම යන ක්‍රමය පවතින බව මෙහි අදහසයි.

Evaṃ suttantābhidhammapāṭhavisesato aṭṭhakathāya virodhābhāvaṃ dassetvā idāni suttantābhidhammapāṭhānaṃ avirodhaṃ adhippāyavibhāvanena dassetuṃ ‘‘tatthacā’’tiādimāha. Evaṃ abhidhamme vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca visuṃ vuttāni. Suttante pana ‘‘ubhayāni ekajjha’’nti vuttaṃ, taṃ kathaṃ viññāyatīti āha ‘‘tadeta’’ntiādi. Tattha āgatassāti suttante āgatassa. Tattha hi ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgataṃ. Avacanatoti abhidhamme avacanato. Yadipi vimokkhā visuṃ desitā, kasiṇāyatanabhāvo viya pana abhibhāyatanānaṃ vimokkhakiccatāpi atthīti abhibhāyatanavimokkhānaṃ idhāpi saṅkaro dunnivāroti codanaṃ manasi katvā āha [Pg.114] ‘‘sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato’’ti. Tena yathā abhibhāyatanadesanāyaṃ abhibhāyatanakiccāni niravasesato vuttāni, evaṃ vimokkhadesanāyaṃ vimokkhakiccānīti idha tesaṃ asaṅkaroyevāti dasseti.

මෙසේ සූත්‍රාන්ත හා අභිධර්ම පාඨයන්ගේ විශේෂත්වය නිසා අටුවාවෙහි විරෝධයක් නොමැති බව පෙන්වා, දැන් සූත්‍රාන්ත හා අභිධර්ම පාඨයන්ගේ අවිරෝධී බව අදහස පැහැදිලි කිරීමෙන් පෙන්වීමට "එහි ද" යනාදිය වදාළහ. මෙසේ අභිධර්මයෙහි වර්ණාභෝග රහිත වූ සහ සහිත වූ දේ වෙන් වෙන්ව වදාරන ලදී. සූත්‍රාන්තයෙහි වනාහි "දෙකම එක් කොට" පවසන ලදී. එය තේරුම් ගන්නේ කෙසේද යන්න "එය මෙසේය" යනාදියෙන් දැක්වීය. එහි 'පැමිණි' යනු සූත්‍රාන්තයෙහි පැමිණි යන්නයි. එහි "තමා තුළ රූප සංඥා ඇතිව" යන්න පැමිණ ඇත. අභිධර්මයෙහි එය නොකියූ බැවිනි. විමොක්ෂයන් වෙන් වෙන්ව දේශනා කළද, කසිණායතන බව මෙන් අභිභායතනයන්ගේ විමොක්ෂ කෘත්‍යය ද පවතින බැවින් අභිභායතන හා විමොක්ෂයන් මෙහිදී ද මිශ්‍ර වීම වැළැක්විය නොහැකිය යන චෝදනාව සිතෙහි තබාගෙන "සියලු විමොක්ෂ කෘත්‍යයන්ට සාධාරණ වචනයක් බැවින්" යැයි පැවසූහ. එයින් අභිභායතන දේශනාවෙහි අභිභායතන කෘත්‍යයන් ඉතිරි නැතිව වදාළාක් මෙන්, විමොක්ෂ දේශනාවෙහි විමොක්ෂ කෘත්‍යයන් ද වදාළ බැවින් මෙහි ඒවායේ මිශ්‍ර වීමක් නොමැති බව පෙන්වයි.

Ye ca yathāvuttaṃ vavatthānaṃ na sampaṭicchanti, tehi suttantābhidhammapāṭhabhede aññaṃ kāraṇaṃ vattabbaṃ siyā. Kimettha vattabbaṃ, nanu aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kasmā pana yathā suttante’’tiādiṃ vatvā ‘‘ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti kāraṇaṃ vuttanti. Na taṃ tassa kāraṇavacananti dassento ‘‘ajjhattarūpāna’’ntiādimāha. Tattha yanti idha suttante ca ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti (a. ni. 8.65) vuttavacanaṃ sandhāyāha. Bahiddhā rūpāniyeva hi abhibhavanīyānīti. Aññahetukanti desanāvilāsato aññaṃ abhibhavanīyahetu etassāti aññahetukaṃ. Ajjhattaarūpasaññitāya eva, na suttante viya ajjhattarūpasaññitāya cāti attho. Avibhūtattāti idaṃ ñāṇuttarānaṃ saha nimittuppādanena appanānibbattanaṃ ārammaṇassa abhibhavo na suṭṭhu vibhūtabhāvamantarena sambhavatīti katvā vuttaṃ. Nanu ca aṭṭhakathāyaṃ pāṭhadvayavisesassa desanāvilāso kāraṇabhāvena vuttoti āha ‘‘desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo’’ti. Desanāvilāso hi nāma vineyyajjhāsayānurūpaṃ vijjamānasseva pariyāyassa vibhāvanaṃ na yassa kassacīti. Tattha ca ‘‘pariyāyadesanattā’’tiādinā vuttappakāravavatthānaṃ desanāvilāsanibandhanamāha. Tathā ceva hi purato desanāvilāso vibhāvito.

යම් කෙනෙක් ඉහත කී නිර්වචනය පිළිනොගනිත් ද, ඔවුන් විසින් සූත්‍රාන්ත හා අභිධර්ම පාඨයන්ගේ වෙනසට වෙනත් හේතුවක් කිව යුතුය. මෙහි කිව යුත්තේ කුමක්ද? අටුවාවෙහි "සූත්‍රාන්තයෙහි මෙන් මන්ද" යනාදිය පවසා "තමා තුළ රූපයන් අභිභවනය කළ නොහැකි බැවින්" යැයි හේතුව පවසා නැද්ද? එය එහි හේතු දැක්වීමක් නොවන බව පෙන්වීමට "තමා තුළ රූපයන්" යනාදිය වදාළහ. එහි සූත්‍රාන්තයෙහි ද වදාරන ලද "බාහිර රූපයන් දකියි" යන්න අදහස් කරමින් මෙසේ වදාළහ. අභිභවනය කළ හැක්කේ බාහිර රූපයන්මය. 'අන්‍ය හේතුවක් ඇති' යනු දේශනා විලාසය නිසා මෙයට අන්‍ය වූ අභිභවනීය හේතුවක් ඇති බවයි. තමා තුළ අරූප සංඥා ඇති බැවින්මය, සූත්‍රාන්තයෙහි මෙන් තමා තුළ රූප සංඥා ඇති බැවින් නොවන බව අදහසයි. 'පැහැදිලි නොවන බැවින්' යන්න ප්‍රඥාවන්තයන්ට නිමිත්ත ඉපදීම සමග අප්පනාව (ධ්‍යානය) සිද්ධ වීම නම් වූ අරමුණ අභිභවනය කිරීම මැනවින් පැහැදිලි බවකින් තොරව සිදු නොවන බැවින් පවසන ලදී. අටුවාවෙහි පාඨ දෙකේ විශේෂත්වයට දේශනා විලාසය හේතුවක් ලෙස වදාළ බැවින් "දේශනා විලාසය ද ඉහත කී නිර්වචනය අනුව දත යුතුය" යැයි වදාළහ. දේශනා විලාසය නම් හික්මවිය යුතු පුද්ගලයාගේ අදහසට අනුකූලව පවතින ක්‍රමය විස්තර කිරීම මිස යම් කිසිවක් පැවසීම නොවේ. එහි ද "ක්‍රමවත් දේශනාවක් බැවින්" යනාදියෙන් දැක්වූ පරිදි නිර්වචනය දේශනා විලාසයට හේතුව ලෙස දැක්වීය. ඉදිරියෙහි දේශනා විලාසය පැහැදිලි කරනු ලබන්නේ ද ඒ ආකාරයටමය.

Abhibhāyatanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අභිභායතන කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Vimokkhakathāvaṇṇanā

විමොක්ෂ කථා වර්ණනාව

248. Tanti ‘‘sasantatipariyāpannarūpa’’nti vuttakesādivaṇṇamāha. Taṃ pana yasmā khalamaṇḍalādi viya paramparāya jhānassa kāraṇaṃ, tasmā ‘‘jhānassa hetubhāvenā’’ti āha. Yenāti yathāvuttarūpavisesena. Visiṭṭhenāti atisayappattena ‘‘rūpūpapattiyā’’tiādīsu (dha. sa. 160 ādayo; vibha. 625) viya uttarapadalopena [Pg.115] ‘‘rūpa’’nti vuttena rūpajhānena. ‘‘Visiṭṭhenā’’ti iminā hi atisayarūpayutto rūpīti vuttoti dasseti. ‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇa’’ntiādinā (dha. sa. 499) jhānānameva kasiṇabhāvena pavattā. Sutte ārammaṇānaṃ kasiṇabhāvena pavattā ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānātī’’tiādinā (dī. ni. 3.360; a. ni. 10.25).

248. ‘තන්ති’ (එයින්) යනු ‘තම සන්තානයට ඇතුළත් රූපය’ යනුවෙන් දැක්වූ කේශාදී වර්ණයන් අදහස් කළහ. එය කමතක් වැනි දෙයක් පරම්පරාවෙන් ධ්‍යානයට හේතුවන්නාක් මෙන් වන බැවින් ‘ධ්‍යානයට හේතු වන බැවින්’ යැයි කීහ. ‘යේන’ යනු ඉහත කී රූප විශේෂයෙනි. ‘විශිෂ්ටයෙන්’ යනු ඉතා උසස් වූ, ‘රූපූපපත්තියා’ යනාදී තැන්වල මෙන් උත්තර පදය ලොප් කිරීමෙන් ‘රූප’ යැයි කියන ලද රූපාවචර ධ්‍යානයෙනි. ‘විශිෂ්ටයෙන්’ යන මෙයින් අතිශය රූපයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ‘රූපී’ යැයි කියන බව දක්වයි. ‘පළමු ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි, පඨවි කසිණය’ යනාදී වශයෙන් ධ්‍යානයන් පිළිබඳව ම කසිණ වශයෙන් ප්‍රවෘත්ති වෙයි. සූත්‍රයන්හි අරමුණුවල කසිණ ස්වභාවයෙන් පවතින බව ‘පඨවි කසිණය එක් අයෙකු හඳුනා ගනියි’ යනාදී වශයෙන් කියැවිණි.

Vimokkhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

විමොක්ඛ කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Brahmavihārakathāvaṇṇanā

බ්‍රහ්මවිහාර කථා වර්ණනාව

251. Aññāṇasampayuttāpi vā upekkhāvedanā aññāṇupekkhā, upekkhāti aññāṇasampayuttā upekkhāvedanā, aññāṇupekkhātipi etāsaṃyeva nāmanti (vibha. aṭṭha. 947) hi sammohavinodaniyaṃ vakkhatīti. Appaṭibhāganimittattepi ekaṃ katipaye vā satte odissa pavattā paricchinnarūpādiupādānavisaye pavattattā kathamappamāṇagocarāti āha ‘‘na ca sammutisaccavasenā’’tiādi. Evampi yathā natthi sattā opapātikāti sattavasena pavattāyapi micchādiṭṭhiyā saṅkhārārammaṇatā vuccati upādānavasena, evaṃ sattavasena pavattānampi mettādīnaṃ saṅkhārārammaṇatāpi siyāti ce? Na, aparāmasanavasena pavattānaṃ mettādīnaṃ saupādānaggahaṇāsambhavatoti dassento āha ‘‘aparāmāsā’’tiādi.

251. අඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ උපේක්ෂා වේදනාව ද අඥානෝපේක්ෂාවයි. උපේක්ෂාව යනු අඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ උපේක්ෂා වේදනාවයි. අඥානෝපේක්ෂාව යනු ද මේවාට ම නමකැයි සම්මෝහවිනෝදනියෙහි පවසනු ඇත. අසදෘශ නිමිත්තක් වුව ද එක් සත්වයෙකු හෝ කීප දෙනෙකු හෝ උදෙසා පවතින බැවින්, පරිච්ඡින්න රූප ආදිය උපාදාන වශයෙන් ගෙන පවතින බැවින්, කෙසේ නම් අප්‍රමාණ ගෝචර වන්නේ දැයි යන ප්‍රශ්නයට ‘සම්මුති සත්‍යය වශයෙන් නොවේ’ යනාදිය පැවසුහ. මෙසේ වුව ද ‘සත්වයෝ ඕපපාතික නොවෙති’ යනුවෙන් සත්ව වශයෙන් පවතින මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට පවා උපාදාන වශයෙන් සංස්කාරයන් අරමුණු වන බව කියැවේ නම්, සත්ව වශයෙන් පවතින මෙත්තා ආදියට ද සංස්කාර අරමුණු විය හැකි නොවේදැයි විමසන්නේ නම්? නැත, පරාමර්ශනය නොකිරීම් වශයෙන් පවතින මෙත්තා ආදියෙහි ස-උපාදාන ග්‍රහණය විය නොහැකි බැවින් ‘අපරාමාස’ යනාදිය දක්වමින් එය පවසන ලදී.

Brahmavihārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

බ්‍රහ්මවිහාර කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Asubhakathāvaṇṇanā

අසුභ කථා වර්ණනාව

263. ‘‘Ekāhamataṃ vā dvīhamataṃ vā’’tiādinā (dī. ni. 2.379; ma. ni. 1.112) vuttāsu navasu sivathikāsu vaṇṇavasena pavattajjhānaṃ sivathikāvaṇṇajjhānaṃ. Nanu cetassa vaṇṇakasiṇehi gahaṇaṃ yuttaṃ, na asubhehīti? Na, sivathikāvaṇṇaṃ upamaṃ katvā attano kāye paṭikūlattaṃ amuñcitvāva vaṇṇavasena pavattanato[Pg.116]. Tenevāha ‘‘paṭikūlamanasikārasāmaññenā’’ti. Ayamattho sivathikāvaṇṇajjhānassāti etthāpi yojetabboti vibhāvento ‘‘tampī’’tiādimāha.

263. ‘එක් දිනක් මළ හෝ දින දෙකක් මළ හෝ’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද නව මළ සිරුරු අවස්ථා (සීවථිකා) ඇසුරින් වර්ණ වශයෙන් පවතින ධ්‍යානය ‘සීවථිකා වර්ණ ධ්‍යානය’ නම් වේ. මේවා වර්ණ කසිණ වශයෙන් ගැනීම සුදුසු නොවේ ද, අසුභ වශයෙන් ගැනීම නොවෙයි ද? නැත, මළ සිරුරේ වර්ණය උපමාවක් කොට ගෙන තම ශරීරයෙහි පිළිකුල් බව අත් නොහැර වර්ණය වශයෙන් පවතින බැවිනි. එහෙයින් ම ‘පිළිකුල් මනසිකාරයේ සමානත්වයෙන්’ යැයි කීහ. මේ අර්ථය සීවථිකා වර්ණ ධ්‍යානය යන මෙහි ද යෙදිය යුතු යැයි විස්තර කරමින් ‘තම්පි’ යනාදිය පැවසූහ.

Asubhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අසුභ කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Rūpāvacarakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.

රූපාවචර කුසල වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Arūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā

අරූපාවචර කුසල කථා වර්ණනාව

265. Rūpanimittanti rūpahetu rūpādhikaraṇaṃ. Rūpārūpanimittesūti rūpadhammesu ca pathavīkasiṇādinimittesu ca. Tadārammaṇajjhānesūti ettha taṃ-saddena rūpanimittaṃ paccāmasati rūpampi vā rūpadhammārammaṇānampi rūpāvacarajjhānānaṃ sambhavato. Rūpādīsūti rūpārūpanimittatadārammaṇajjhānesu rūpapaṭibaddhadhammesu ca. Anāvajjitukāmatādināti ādi-saddena asamāpajjitukāmatādiṃ saṅgaṇhāti.

265. රූප නිමිත්ත යනු රූපයට හේතුව, රූපය අධිකරණය කොට ඇත්තයි. රූප අරූප නිමිත්තෙහි යනු රූප ධර්මයන්හි ද පඨවි කසිණාදී නිමිත්තන්හි ද යන්නයි. ‘තදාරම්මණජ්ඣානේසු’ (එම අරමුණු ඇති ධ්‍යානයන්හි) යන මෙහි ‘තං’ යන ශබ්දයෙන් රූප නිමිත්ත පරාමර්ශනය කරයි. රූපය හෝ රූප ධර්මයන් අරමුණු කොට ගන්නා රූපාවචර ධ්‍යානයන්ගේ සම්භවය පවතින බැවිනි. රූප ආදීන්හි යනු රූප අරූප නිමිති සහ එම අරමුණු ඇති ධ්‍යානයන්හි ද රූපයට සම්බන්ධ ධර්මයන්හි ද යන්නයි. මෙනෙහි කිරීමට අකමැති බව ආදිය යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සමාපත්තියට පැමිණීමට අකමැති බව ආදිය ද ඇතුළත් වේ.

Cutito uddhaṃ uppattirahānaṃ…pe… anuppattidhammatāpādanena samatikkamoti etena samatikkamitabbattena rūpāvacarakusalānaṃ rūpāvacaravipākakiriyehi visesābhāvaṃ dasseti anadhigatabhāvato. Yesañhi rūpasaññādīnaṃ arūpabhāvanāya samatikkamādiko labbhati, te dassetuṃ ‘‘arūpabhāvanāya abhāve cutito uddhaṃ uppattirahāna’’nti vuttanti. Yāti ekantarūpanissitā avasiṭṭhaparittavipākasaññādayo.

චුතියෙන් පසු උත්පත්තියට නුසුදුසු වූවන්ගේ...පෙ... නැවත නූපදින ස්වභාවයට පැමිණවීමෙන් ඉක්මවා යාම වේ. මෙසේ ඉක්මවිය යුතු බැවින් රූපාවචර කුසලයන්ගේ, රූපාවචර විපාක සහ ක්‍රියාවන්ගෙන් විශේෂයක් නොමැති බව අවබෝධ නොවීම නිසා දක්වයි. යම් රූප සංඥා ආදියක අරූප භාවනාවෙන් ඉක්මවා යාම ආදිය ලැබේද, ඒවා දැක්වීමට ‘අරූප භාවනාව නැති කල්හි චුතියෙන් පසුව උත්පත්තියට නුසුදුසු බව’ යැයි කියන ලදී. ‘යා’ යනු ඒකාන්තයෙන් රූපය ඇසුරු කළ, ඉතිරි වූ ස්වල්ප විපාක සංඥා ආදියයි.

Āneñjasantasamāpattisukhānubhavanabhavavisesūpapajjanādayo āruppasamāpattīnaṃ atthāti āha ‘‘rūpasaññā…pe… na attho’’ti.

ආනෙඤ්ජ ශාන්ත සමාපත්ති සුවය අනුභව කිරීම හා භව විශේෂයන්හි උපත ලැබීම ආදිය අරූප සමාපත්තීන්ගේ ප්‍රයෝජන (අර්ථ) වේ. එහෙයින් ‘රූපසඤ්ඤා...පෙ... න අත්ථො’ (රූප සංඥාවන්ට...පෙ... අර්ථයක් නැත) යැයි කීහ.

Idha ugghāṭitakasiṇavasena parittānantatā hoti nippariyāyadesanattāti adhippāyo. Yadi evaṃ parittakasiṇugghāṭite kathamākāsānañcāyatanavacananti? Tatthāpi anantapharaṇasabbhāvato. Tenevāha ‘‘anantapharaṇatāsabbhāve’’ti. Yadi sabbattha anantapharaṇatā atthi, atha kasmā ‘‘ananto ākāso’’ti na vuttanti āha ‘‘samayavavatthāpanā’’tiādi. Tattha paṭipattīti jhānabhāvanākāramāha.

මෙහි කසිණය ඉවත් කළ ආකාරය (උග්ඝාටිත කසිණ) අනුව පරීත්ත (පරිමිත) බව සහ අනන්ත බව ඇති වන්නේ නිපරියාය දේශනාවක් වන බැවිනි යන අදහසයි. ඉදින් එසේ නම්, පරීත්ත (පරිමිත) කසිණය ඉවත් කළ විට කෙසේ නම් ආකාසානඤ්චායතන යන වචනය යෙදේ ද? එහි ද අනන්ත පැතිරීමක් ඇති බැවිනි. එහෙයින් ම ‘අනන්ත පැතිරීමක් ඇති කල්හි’ යැයි කීහ. ඉදින් සෑම තැනක ම අනන්ත පැතිරීම පවතී නම්, කුමක් හෙයින් ‘ආකාශය අනන්තය’ යැයි නොකීවේ දැයි විමසන ප්‍රශ්නයට ‘සමයවවත්ථාපනා’ (කාලය නියම කිරීම) යනාදිය පැවසුහ. එහි ‘පටිපත්ති’ යනු ධ්‍යාන භාවනා ක්‍රමය පවසයි.

266. Ugghāṭabhāvo ugghāṭimaṃ. Yathā pākimaṃ.

266. ඉවත් කළ බව (උග්ඝාට භාවය) ‘උග්ඝාටිම’ නම් වේ. ‘පාකිම’ යන්නාක් මෙනි.

268. Ākāse [Pg.117] pavattitaviññāṇātikkamato tatiyāti paduddhāraṃ katvā yuttito āgamato ca tadatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tadatikkamato hī’’tiādimāha. Āruppasamāpattīnaṃ ārammaṇātikkamena pattabbattā visesato ārammaṇe dosadassanaṃ tadeva atikkamitabbanti ayaṃ yutti, ārammaṇe pana atikkante tadārammaṇaṃ jhānampi atikkantameva hoti. Bhāvanāya ārammaṇassa vigamanaṃ apanayanaṃ vibhāvanā. Pāḷiyanti vibhaṅge. Nanu ca pāḷiyaṃ ‘‘taññeva viññāṇa’’nti avisesena vuttaṃ ‘‘na ākāsānañcāyatanaviññāṇa’’nti. ‘‘Na taññevaviññāṇanti visesavacanena ayamattho siddho’’ti dassento ‘‘viññāṇañcāyatana’’ntiādimāha.

268. ආකාශයෙහි පැවති විඤ්ඤාණය ඉක්මවා යන බැවින් එය තුන්වැන්න යැයි පදය උපුටා දක්වා, යුක්ති සහගතව ද ආගම (ධර්මය) අනුව ද එහි අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට ‘තදතික්කමතො හි’ (එය ඉක්මවීමෙන් ම) යනාදිය පැවසූහ. අරූප සමාපත්තීන් අරමුණු ඉක්මවා යාමෙන් ලැබිය යුතු බැවින්, විශේෂයෙන් අරමුණෙහි දෝෂ දැකීම ම එය ඉක්මවිය යුතු බවට ඇති යුක්තියයි. අරමුණ ඉක්මවා ගිය විට එම අරමුණ ඇති ධ්‍යානය ද ඉක්මවා ගියා ම වෙයි. භාවනාව මගින් අරමුණ ඉවත්වීම හෝ බැහැර කිරීම ‘විභාවනා’ නම් වේ. පාළියෙහි යනු විභංගයෙහි ය. ‘එම විඤ්ඤාණයම’ යැයි විශේෂයක් නැතිව පාළියෙහි කීවා නේද, ‘ආකාසානඤ්චායතන විඤ්ඤාණය නොවේ’ යැයි කියා නැත. ‘එම විඤ්ඤාණය ම නොවේ’ යන විශේෂ වචනයෙන් මේ අර්ථය සිද්ධ වන බව දක්වමින් ‘විඤ්ඤාණඤ්චායතනං’ යනාදිය පැවසූහ.

Arūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අරූපාවචර කුසල කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Tebhūmakakusalavaṇṇanā

තෙභූමක කුසල වර්ණනාව

269. Sattahi mahāvārehīti paṭiccasahajātapaccayanissayasaṃsaṭṭhasampayuttapañhāvārehi anulomapaccanīyaanulomapaccanīyapaccanīyānulomādinayā anulomādinayā. Bhāradvājagotamādayo aṭṭhacattālīsa loke gottāni mūlabhūtāni, tathā kaṭṭhakalāpādayo aṭṭhacattālīseva caraṇānīti āha ‘‘aṭṭhacattālīsa’’ntiādi. Tattha tesanti bhabbābhabbānaṃ. Dvārasīsena dvāravantāni gayhantīti adhippāyenāha ‘‘taṃtaṃdvārāni vā kāyādīnī’’ti. Acittīkārena vā kataṃ hīnaṃ, ajjhupekkhanena kataṃ majjhimaṃ, sakkaccakataṃ paṇītaṃ. Āmisakiñjakkhādihetu vā kataṃ hīnaṃ, puññaphalakāmatāya kataṃ majjhimaṃ, kattabbamicceva ariyabhāve ṭhitena kataṃ paṇītaṃ. Bhavasampattilobhena vā pavattitaṃ hīnaṃ, alobhajjhāsayena pavattitaṃ majjhimaṃ, parahitāya pavattitaṃ paṇītaṃ. Parittakataṃ vā hīnaṃ, mattaso kataṃ majjhimaṃ, adhimattaso kataṃ paṇītaṃ. Mahaggatesu pana paṭiladdhamattaṃ hīnaṃ, nātisubhāvitaṃ majjhimaṃ, subhāvitaṃ vasippattaṃ paṇītaṃ. Imesupi ekekassa hīnādikassa āyūhananānattādivasena hīnādibhedo labbhatiyevāti daṭṭhabbaṃ. Sampayuttadhammānaṃ vasenāti yo cittappabhāvito cittasampayuttānaṃ cittādhipateyyabhāvo, so taṃnimitte citte upacaritoti evaṃ vā ettha attho.

269. "සප්ත මහා වාරයන්ගෙන්" යනු පටිච්චවාර, සහජාතවාර, පච්චයවාර, නිස්සයවාර, සංසට්ඨවාර, සම්පයුත්තවාර සහ පඤ්හාවාර යන වාරයන්ගෙන් අනුලෝම, පච්චනීක, අනුලෝම-පච්චනීක සහ පච්චනීක-අනුලෝම යන ක්‍රමයන්ගෙන් (දක්වන ලද්දකි). භාරද්වාජ, ගෝතම ආදී වශයෙන් ලොව ප්‍රධාන ගෝත්‍ර හතළිස් අටක් මූලභූතව පවතී. එමෙන්ම කට්ඨකලාප ආදී චරණ ධර්මද හතළිස් අටක්ම වේ යැයි "අටසාළිසක්" යනාදියෙන් පැවසුණි. එහි "ඔවුන්ගේ" යනු භව්‍ය සහ අභව්‍ය පුද්ගලයන්ගේය. ද්වාරයන් මුල් කොට ගෙන ද්වාර සහිත වූවන් (ඉන්ද්‍රියන්) ගනු ලැබේ යන අදහසින් "එම එම ද්වාරයන් හෝ කාය ආදිය" යැයි පවසන ලදි. මෙනෙහි කිරීමකින් තොරව (අසක්කච්ච) කරන ලද්ද හීනය, මැදහත් සිතින් (අජ්ඣුපෙක්ඛන) කරන ලද්ද මධ්‍යමය, මැනවින් ගෞරව සහිතව (සක්කච්ච) කරන ලද්ද ප්‍රණීතය. තවද, ආමිස හෝ ප්‍රශංසා ආදිය උදෙසා කරන ලද්ද හීනය, පුණ්‍ය ඵල කැමැත්තෙන් කරන ලද්ද මධ්‍යමය, "මෙය කළ යුත්තක්මය" යනුවෙන් ආර්ය භාවයෙහි පිහිටා කරන ලද්ද ප්‍රණීතය. භව සම්පත් කෙරෙහි ලෝභයෙන් පවත්වන ලද්ද හීනය, අලෝභ අදහසින් පවත්වන ලද්ද මධ්‍යමය, පරහිත සුව පිණිස පවත්වන ලද්ද ප්‍රණීතය. ස්වල්ප වශයෙන් කරන ලද්ද හීනය, පමණට කරන ලද්ද මධ්‍යමය, අධිමාත්‍රව (උත්කෘෂ්ටව) කරන ලද්ද ප්‍රණීතය. මහග්ගත ධර්මයන්හිදී නම්, ලබා ගත්තා පමණක් වූවක් හීනය, මැනවින් ප්‍රගුණ නොකළේ මධ්‍යමය, මැනවින් ප්‍රගුණ කළ වසීභාවයට පත් වූවක් ප්‍රණීතය. මේ එකිනෙක හීන මධ්‍යම ප්‍රණීතයන් තුළද ආයූහන (උත්සාහ කිරීමේ) විවිධත්වය අනුව නැවතත් හීන මධ්‍යම ප්‍රණීත භේදය ලැබෙන්නේ යැයි දත යුතුය. "සම්පයුක්ත ධර්මයන්ගේ බලයෙන්" යනු යම් සිතකින් හටගන්නා වූ සිතට සම්පයුක්ත ධර්මයන්ගේ චිත්තාධිපති භාවයක් ඇද්ද, එය ඒ නිමිති වූ සිතෙහි උපචාර වශයෙන් දැක්වේ යන්න මෙහි අර්ථයයි.

Tebhūmakakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.

ත්‍රෛභූමක කුසල වර්ණනාව නිමවා ලදි.

Lokuttarakusalavaṇṇanā

ලෝකෝත්තර කුසල වර්ණනාව.

277. ‘‘Kenaṭṭhena [Pg.118] lokuttara’’ntiādi paṭisambhidāvacanaṃ (paṭi. ma. 2.43) aṭṭhakathāya ābhataṃ, tasmā tattha ‘‘tividhopi anuttaradhammo lokaṃ taratī’’tiādinā saṅgahitoti taṃ tīhi padehi yojetvā dassetuṃ ‘‘lokaṃ taratīti etenā’’tiādimāha. Ekekasmiṃ yojetabbo lokassa antagamanāditāya maggādīsupi labbhamānattā. Maggeyeva vā tividhopi attho yojetabboti sambandho. Anativattanādīti ādi-saddena indriyānaṃ ekarasatā tadupagavīriyavāhanaṃ āsevanāti ime tayo bhāvanāvisese saṅgaṇhāti. Yasmā cete bhāvanāvisesā saṃkilesavodānesu vaṭṭavivaṭṭesu ca taṃtaṃādīnavānisaṃsadassanabhūtāya pubbabhāgapaññāya sampāditena ñāṇavisesena nipphajjanti, tasmā vuttaṃ ‘‘aññamaññaṃ…pe… vaḍḍhetī’’ti.

277. "කවර අර්ථයකින් ලෝකෝත්තර ද" යනාදී පටිසම්භිදාමග්ග පාලි පාඨය අටුවාවෙහි දක්වන ලදි. එබැවින් එහි "ත්‍රිවිධ වූ ම අනුත්තර ධර්මය ලෝකය තරණය කරයි" යනාදී වශයෙන් සංග්‍රහ වී ඇති බැවින්, එය පද තුනකින් සම්බන්ධ කොට දැක්වීම පිණිස "ලෝකය තරණය කරයි යන මෙයින්" යනාදිය පවසන ලදි. මෙය මාර්ගාදියෙහිද දක්නට ලැබෙන බැවින් ලෝකයේ කෙළවරට යාම ආදියෙහි එකිනෙකට ගැලපිය යුතුය. නැතහොත් ත්‍රිවිධ අර්ථයම මාර්ගයෙහිම ගැලපිය යුතුය යනු සම්බන්ධයයි. "අනතිවත්තනා" (අභිබවා නොයෑම) ආදී මෙහි "ආදි" ශබ්දයෙන් ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ඒකරස බව, ඊට අනුකූල වූ වීර්යය පැවැත්වීම සහ ආසේවනය යන මේ භාවනා විශේෂයන් තිදෙනා සංග්‍රහ කෙරේ. යම් හෙයකින් මේ භාවනා විශේෂයන් සංක්ලේශ සහ වෝදාන (පිරිසිදු බව) පිළිබඳවත්, වට්ට සහ විවට්ට පිළිබඳවත් ඒ ඒ ආදීනව සහ ආනිසංස දක්නා වූ පූර්වභාග ප්‍රඥාවෙන් නිපදවන ලද විශේෂ ඥානයෙන් සිද්ධ වේ ද, එබැවින් "අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන්... වැපිරෙයි (වැඩෙයි)" යැයි පවසන ලදි.

Nissayo hotīti rukkho viya sākhāya ādhārabhāvena voharīyatīti attho. Phalañāṇaphalaṅgānaṃ nissayavacanaṃ nissayapaccayattā. Tatoyeva nissayabhāvato patiṭṭhābhāvato. Ariyaphalasannissayena hi ariyā katakiccā suṭṭhu nibbinnasabbabhavāpi cirataraṃ loke parahitāya tiṭṭhanti. Kilesānaṃ odhiso pajahanakāpi ariyamaggā avisesena sabbākusalānaṃ sabbakusalapaṭipakkhatāya aññamaggappahātabbesupi kenaci pahānākārena pavattantīti taṃ pahānākāraṃ dassento ‘‘itaresaṃ vijjutobhāsena viya tamassā’’ti āha. Yena pāḷiyaṃ heṭṭhimamaggañāṇānaṃ vijjūpamatā dassitā. Yadi evaṃ uparimaggavajjhā kilesā itareti idhādhippetā. Na tesaṃ samucchedavacanaṃ yuttaṃ. Na hi bhāvanāya pahātabbe dassanamaggo samucchindituṃ sakkoti. Tathā ca sati dassanena pahātabbā eva te siyuṃ. Atha tadaṅgappahānaṃ adhippetaṃ, yena ‘‘vijjutobhāsena viya tamassā’’ti vuttaṃ, taṃ pubbabhāgavipassanāya eva siddhaṃ na ca yuttaṃ lokuttaramaggo tadaṅgavasena kilese pajahatīti. Vikkhambhanepi eseva nayo, anulomañāṇeneva tassa sātisayaṃ sādhitattā. Atha pana paṭhamamaggavajjhā eva kilesā itareti adhippetā, evaṃ sante tesaṃ itarabhāvova na siyā, na ca anapāyagamanīyā [Pg.119] nāma kilesā dassanena pahātabbā atthi, nāpi paṭhamamaggavajjhā kilesā tena vijjutobhāsena viya tamo samucchinditabbāti vattuṃ yuttanti upaparikkhitabboyaṃ ‘‘itaresaṃ…pe… samucchedo’’ti. Lokiyajjhānampi na vinā paṭipadāya ijjhatīti idaṃ adhippāyavasena netabbaṃ neyyatthattāti taṃ adhippāyaṃ vibhāvento ‘‘akatādhikārassā’’ti āha. Tena yathāvuttavacanassa ca sappadesataṃ dasseti. Nanu ca katādhikārassa ariyassa maggena samijjhamānampi jhānaṃ maggapaṭipadāvasena paṭipadāsahitamevāti. Na vinā paṭipadāya ijjhatīti sakkā vattuṃ, tenetaṃ vacanaṃ nippadesamevāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘katādhikārassa panā’’tiādi. Idāni tassa vacanassa adhippāyavasena gahetabbatthatā pāḷitopi viññāyatīti dassento āha ‘‘yathāvutta…pe… katā’’ti.

"නිශ්‍රය වෙයි" යනු ගසක් අත්තකට ආධාර වන්නාක් මෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ යන්න අර්ථයයි. ඵල ඥානය සහ ඵල අංගයන්ට "නිශ්‍රය" යැයි කියනු ලබන්නේ නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයක් වන බැවිනි. එමෙන්ම නිශ්‍රය භාවය නිසාත්, පදනම (පිහිට) වීම නිසාත් ය. ආර්ය ඵලය නිශ්‍රය කරගෙන ආර්යයන් වහන්සේලා කළ යුතු කාර්යයන් නිමවා, සියලු භවයන් කෙරෙහි මැනවින් කලකිරී සිටියද, බොහෝ කල් ලොව පරහිත සුව පිණිස වැඩසිටිති. කෙලෙසුන් කොටස් වශයෙන් ප්‍රහාණය කරන්නා වූද ආර්ය මාර්ගයෝ, විශේෂයක් නැතිව සියලු අකුසලයන්ට හා සියලු කුසලයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින්, අන්‍ය මාර්ගයන්ගෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙසුන් කෙරෙහිද යම් ප්‍රහාණ ආකාරයකින් පවතිත්ද, ඒ ප්‍රහාණ ආකාරය දැක්වීම පිණිස "අන්‍යයන්ට විදුලි එළියෙන් අන්ධකාරය මෙන්" යැයි පැවසුණි. එයින් පාලියෙහි පහළ මාර්ග ඥානයන්ගේ විදුලියට සමාන බව දක්වන ලදි. ඉදින් එසේ නම්, ඉහළ මාර්ගයන්ගෙන් නැසිය යුතු කෙලෙස් මෙහි "අන්‍ය" යන්නෙන් අදහස් වේ. ඔවුන්ගේ සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයක් පැවසීම සුදුසු නොවේ. මන්දයත්, භාවනාවෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙසුන් දර්ශන මාර්ගයට (සෝවාන් මගට) සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය කළ නොහැකි බැවිනි. එසේ වන්නේ නම් ඒවා දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙස්ම විය යුතුය. ඉදින් තදංග ප්‍රහාණය අදහස් කරන්නේ නම්, එය "විදුලි එළියෙන් අන්ධකාරය මෙන්" යැයි පැවසීම පූර්වභාග විපස්සනාවෙන්ම සිද්ධ වන්නකි. ලෝකෝත්තර මාර්ගය තදංග වශයෙන් කෙලෙස් ප්‍රහාණය කරයි යන්නද නොගැලපේ. විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ, මන්දයත් අනුලෝම ඥානයෙන්ම එය සතිශයව සාධිත බැවිනි. ඉදින් ප්‍රථම මාර්ගයෙන් (සෝවාන් මගින්) නැසිය යුතු කෙලෙස්ම "අන්‍ය" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ නම්, එවිට ඒවාට "අන්‍ය" යන නම නොයෙදේ. එමෙන්ම නැවත නොඑන ලෙස ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙස් දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු ලෙස නැත. එමෙන්ම ප්‍රථම මාර්ගයෙන් නැසිය යුතු කෙලෙස් ඒ විදුලි එළියෙන් අන්ධකාරය මෙන් සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතුයැයි පැවසීමද සුදුසු නොවේ. එබැවින් "අන්‍යයන්ගේ... සමුච්ඡේදය" යන මෙය විමසා බැලිය යුත්තකි. ලෞකික ධ්‍යානයන්ද ප්‍රතිපදාවකින් තොරව සිද්ධ නොවේ යන්න අභිප්‍රාය වශයෙන් ගත යුතු නෙය්‍යර්ථයකි. ඒ අභිප්‍රාය විස්තර කරමින් "අධිකාර (පෙරුම් දම්) සම්පූර්ණ නොකළ තැනැත්තාට" යැයි පවසන ලදි. එයින් කලින් කී වචනයෙහි ප්‍රදේශාන්තර භාවය දක්වයි. අධිකාර සම්පූර්ණ කළ ආර්යයාට මාර්ගයෙන් සිද්ධ වන්නා වූ ධ්‍යානය මාර්ග ප්‍රතිපදා වශයෙන් ප්‍රතිපදාව සහිත වූවක්ම නොවේද? ප්‍රතිපදාවකින් තොරව සිද්ධ වේ යැයි පැවසිය නොහැක, එබැවින් මේ වචනය නිප්පදේස (සම්පූර්ණ) එකක්මය යන අනුයෝගය (ප්‍රශ්නය) සලකා "අධිකාර කළ පුද්ගලයාට නම්" යනාදිය පවසන ලදි. දැන් ඒ වචනය අභිප්‍රාය වශයෙන් ගත යුතු බව පාලියෙන්ද දත හැකියැයි දක්වමින් "කී පරිදි... කරන ලද" යැයි පවසන ලදි.

‘‘Yo kocīti avisesavacana’’nti tassa apavādaṃ dassento ‘‘sakiṃ dvikkhattu’’nti ādimāha. Paricchinditvā gahaṇaṃ parijānanaṃ. Nāmarūpavavatthāpanādīnanti nāmarūpavavatthāpanapaccayapariggahalakkhaṇapaṭivedhanikantipariyādānānaṃ. Kicchasiddhitoti nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ kesañci sabbesampi vā kicchasiddhito. Esa nayo dutiyavārādīsupi yathāsambhavaṃ. Sukhasiddhiyampīti nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ kicchasiddhi maggapātubhāvadandhabhāvassa kāraṇabhāve anekantikā. Vipassanāsahagatindriyānaṃ pana mandatā tassa ekantakāraṇanti dasseti.

"යම් කිසිවෙක්" යනු විශේෂයක් නැති වචනයකි, එහි වෙනස දක්වනු පිණිස "එක් වරක් හෝ දෙවරක්" යනාදිය පවසන ලදි. පිරිසිඳ ගැනීම යනු සීමා නියම කොට තේරුම් ගැනීමයි. "නාමරූප ව්‍යවස්ථාපනය" යනාදියෙන් නාමරූප ව්‍යවස්ථාපනය, ප්‍රත්‍යය පරිග්‍රහය, ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධය සහ නිකන්ති පරියාදානය (ආශාව ක්ෂය කිරීම) අදහස් වේ. "දුකසේ සිද්ධ වීමෙන්" යනු නාමරූප ව්‍යවස්ථාපනය ආදියෙන් සමහරක් හෝ සියල්ල හෝ දුකසේ සිද්ධ වීමයි. දෙවන වාරය ආදියෙහිද මේ ක්‍රමයම හැකි පරිදි ගත යුතුය. "සුවසේ සිද්ධ වීමේදීද" යනු නාමරූප ව්‍යවස්ථාපනය ආදියේ දුකසේ සිද්ධ වීම මාර්ගය පහළ වීමේ ප්‍රමාද භාවයට හේතු වීම අනිත්‍ය (අනිස්ථිර) එකකි. විපස්සනාව හා පවත්නා ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මද බවම ඊට ඒකාන්ත හේතුව බව දක්වයි.

Etadantattā paṭipadāyāti etena nippariyāyato paṭipadāñāṇadassanavisuddhisaṅkhātāya vipassanāpaññāya cirācirappavattivasena maggassa khippadandhābhiññatā vuttāti dasseti. Purimānanti purimavārānaṃ, lakkhaṇapaṭivedhādīnaṃyeva vā. Heṭṭhimakoṭiyā tikkhattuṃ kilesavikkhambhane sati dukkhāpaṭipadābhāvo, na tato heṭṭhāti nicchitattā āha ‘‘tikkhattuṃ vikkhambhanavāratāvasenā’’ti. Tassa sukhāpaṭipadā veditabbā ukkaṃsavasenāti adhippāyo.

“මේ ප්‍රතිපදාව මෙයින් අවසන් වන බැවිනි” යන්නෙන්, නිෂ්පර්යාය වශයෙන් (ඍජු ලෙස) ප්‍රතිපදා ඤාණදස්සන විසුද්ධිය නමින් හැඳින්වෙන විදර්ශනා ප්‍රඥාව දීර්ඝ කාලයක් හෝ කෙටි කාලයක් පැවතීම අනුව මාර්ගයේ ශීඝ්‍ර හෝ මන්දගාමී අවබෝධය (අභිඥාව) ප්‍රකාශ වන බව දක්වයි. “පූර්ව වාරයන්ගේ” යනු පෙර වාරයන්ගේ හෝ ලක්ෂණ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් ආදියෙහිමය. හීන මට්ටමෙන් (පහළ සීමාවෙන්) කෙලෙස් යටපත් කිරීම් තුන් වරක් ඇති වූ විට දුක්ඛා ප්‍රතිපදාව වන බවත්, ඊට වඩා අඩු නොවන බවත් තීරණය කර ඇති බැවින් “තුන් වරක් යටපත් කිරීමේ වාරයන් වශයෙන්” යැයි වදාළහ. එහි සුඛා ප්‍රතිපදාව උසස් බව (උත්කර්ෂය) අනුව දත යුතුය යනු අදහසයි.

Yasmiṃ puggale visaṃvādanabhedanāniṭṭhānatthaniyojanānaṃ pavatti, tattha sinehaviraheneva tesaṃ pavatti, so ca puggalo asaṅgahito hotīti musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhatā ca apariggahatā ca vuttā. Tappaṭipakkhaviruddhasabhāvattā sammāvācāya siniddhabhāvatā pariggāhakasabhāvatā[Pg.120]. Saddhāvisesayogato vā tassā siniddhabhāvo daṭṭhabbo. Samuṭṭhāpetīti pavatteti. Jīvamāno vā satto, sampayuttadhammā vā vodāyanti etena sayaṃ vā vodāyatīti vodānaṃ.

යම් පුද්ගලයෙකු තුළ මුසාවාදය, භේද කිරීම හා අනර්ථයෙහි යෙදවීම පවතී ද, එහිදී ඒවා පවතින්නේ සෙනෙහසක් නොමැතිකම නිසාමය. ඒ පුද්ගලයා අසංග්‍රහිත (පිළිසරණක් නැති) අයෙකු වේ. එබැවින් මුසාවාදාදියෙහි පවතින බොරු කීම ආදී ක්‍රියාවන්හි රළු බව හා අල්ලා නොගන්නා (අපරිග්‍රහිත) ස්වභාවය පවතින බව කියන ලදී. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ ස්වභාවය ඇති බැවින් සම්මාවාචාවෙහි ස්නේහවන්ත බව හා පිළිසරණ වන (පරිග්‍රාහක) ස්වභාවය පවතී. නැතහොත් ශ්‍රද්ධාවෙහි විශේෂ යෙදීම නිසා එහි ස්නේහවන්ත බව දත යුතුය. “සමුට්ඨාපේති” යනු පවත්වයි යන්නයි. ජීවත් වන සත්ත්වයා හෝ සම්පයුක්ත ධර්මයන් මෙයින් පිරිසිදු වන බැවින් හෝ තෙමේම පිරිසිදු වන බැවින් “වෝදාන” (පිරිසිදු බව) නම් වේ.

285. Taṇhādiṭṭhīhi patiṭṭhānaṃ. Avasesakilesābhisaṅkhārehi āyūhanā. Sassatadiṭṭhiyā patiṭṭhānaṃ. Ucchedadiṭṭhiyā āyūhanā. Līnavasena patiṭṭhānaṃ. Uddhaccavasena āyūhanā. Kāmasukhānuyogavasena patiṭṭhānaṃ. Attakilamathānuyogavasena āyūhanā. Sabbākusalābhisaṅkhāravasena patiṭṭhānaṃ. Sabbalokiyakusalābhisaṅkhāravasena āyūhanāti oghataraṇasuttavaṇṇanāyaṃ vuttesu pakārantaresu idha avuttānaṃ vasenapi patiṭṭhānāyūhanā veditabbā.

285. තණ්හාව හා දෘෂ්ටිය මගින් පිහිටා සිටීම (පතිට්ඨානය) සිදුවේ. සෙසු කෙලෙස් හා අභිසංස්කාරයන් මගින් රැස් කිරීම (ආයූහනය) සිදුවේ. ශාස්වත දෘෂ්ටියෙන් පිහිටා සිටීම ද, උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙන් රැස් කිරීම ද වේ. සංකෝචනය වූ ස්වභාවයෙන් (ලීන බවින්) පිහිටා සිටීම ද, නොසන්සුන් බවින් (උද්ධච්චයෙන්) රැස් කිරීම ද වේ. කාමසුඛල්ලිකානුයෝගයෙන් පිහිටා සිටීම ද, අත්තකිලමථානුයෝගයෙන් රැස් කිරීම ද වේ. සියලු අකුසල අභිසංස්කාරයන්ගෙන් පිහිටා සිටීම ද, සියලු ලෞකික කුසල අභිසංස්කාරයන්ගෙන් රැස් කිරීම ද වේ. මේ අනුව ඕඝතරණ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි දක්වා ඇති සෙසු ආකාරයන්ගෙන් ද මෙහි සඳහන් නොවුණු පිහිටා සිටීම හා රැස් කිරීම් ගැන දත යුතුය.

Atha vā kilesaggahaṇena taṇhāsassatadiṭṭhisabbākusalābhisaṅkhārā gahitā taṃsabhāgatāya tadekaṭṭhatāya ca. Tathā abhisaṅkhāraggahaṇena avasesakilesaucchedadiṭṭhisabbalokiyakusalābhisaṅkhārā. Līnuddhaccakāmasukhattakilamathānuyogānaṃ visuṃ vuttattā tehi na yojetabbanti kilesābhisaṅkhāravasena patiṭṭhānāyūhane vatvā taṇhādiṭṭhīnaṃ tattha visesapaccayataṃ dīpetuṃ tadubhayavasenapi yojanā katā. Nayadassanaṃ vā etaṃ tattha daṭṭhabbaṃ. Evamitarepi pakārā yojetabbāti. ‘‘Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato puggalo’’tiādīsu (ma. ni. 4.112, 114) aṅga-saddassa kāraṇatthatā daṭṭhabbā.

එසේත් නැතහොත්, “කෙලෙස්” යන ග්‍රහණයෙන් තණ්හාව, ශාස්වත දෘෂ්ටිය හා සියලු අකුසල අභිසංස්කාරයන් එම ස්වභාවයම ඇති බැවින් හා එකම අර්ථයක පවතින බැවින් ගන්නා ලදී. එමෙන්ම “අභිසංස්කාර” යන ග්‍රහණයෙන් සෙසු කෙලෙස්, උච්ඡේද දෘෂ්ටිය හා සියලු ලෞකික කුසල අභිසංස්කාරයන් ගන්නා ලදී. ලීන, උද්ධච්ච, කාමසුඛ හා අත්තකිලමථානුයෝගයන් වෙන වෙනම දක්වා ඇති බැවින් ඒවා මෙහි සම්බන්ධ නොකළ යුතුය. කෙලෙස් හා අභිසංස්කාරයන් වශයෙන් පිහිටා සිටීම හා රැස් කිරීම පවසා, එහි තණ්හාව හා දෘෂ්ටියෙහි විශේෂ ප්‍රත්‍ය බව දැක්වීම සඳහා ඒ දෙයාකාරයෙන්ම යෙදීම කරන ලදී. නැතහොත් එහි මෙය ක්‍රමයක් පෙන්වා දීමක් (නයදස්සනයක්) ලෙස දත යුතුය. මෙලෙස සෙසු ආකාරයන් ද යෙදිය යුතුය. “මහණෙනි, කරුණු (අංග) හතරකින් යුක්ත පුද්ගලයා...” යනාදී තැන්වල 'අංග' යන වචනයේ අර්ථය 'හේතුව' බව දත යුතුය.

299. Musāvādādīni bhāsamāno karoti nāma kiṃ vakkhamānaṃ kiriyaṃ, kā pana sāti? Musāvādādikiriyāti viditovāyamattho. Evaṃ vā ettha yojanā daṭṭhabbā.

299. මුසාවාදාදිය පවසන්නා කරන්නේ කුමන ක්‍රියාවක්ද, එය කුමක්ද? එය මුසාවාදාදී ක්‍රියාවම බව දන්නා කරුණකි. මෙහි යෙදීම මෙසේ දත යුතුය.

301. Nipphāditapaccayānanti cīvarādipaccayānaṃ. Kuhanavatthūnīti pāpicchataṃ nissāya lūkhacīvarādisevanavasena ‘‘yo te vihāre vasati, so arahā’’tiādinā (pārā. 224) attānaṃ ariyaguṇasāmantaṃ katvā bhaṇanavasena visesalābhino viya attano pariharaṇavasena ca pavattā akusalacittuppādā paresaṃ vimhāpanakāraṇāni kuhanavatthūni.

301. “නිෂ්පාදනය කරන ලද ප්‍රත්‍යයන්ගේ” යනු චීවරාදී ප්‍රත්‍යයන්ගේය. “කුහන වස්තූන්” යනු ලාමක ආශාවන් නිසාවෙන් රළු සිවුරු ආදිය පරිහරණය කිරීමෙන් “තොපගේ විහාරයේ වසන ඔහු රහතන් වහන්සේ නමකි” යනාදී වශයෙන් තමන් ආර්ය ගුණ ඇති කෙනෙකුට සමීප කර පවසා, විශේෂ ලාභ ලබන්නෙකු මෙන් තමන්ව පවත්වා ගැනීමෙන් ඇතිවන, අනුන් මවිතයට පත් කිරීමට හේතු වන අකුසල් සිත් ඉපදීමයි.

343. Satipi [Pg.121] saguṇārammaṇehi maggassa animittanāmalābhe na nippariyāyena vipassanā animittanāmikāti āgamanato maggo animittanāmaṃ na labhatīti āha ‘‘na pana saguṇārammaṇehi…pe… siddhaṃ hotī’’ti. Yasmā pana āgamanato suññataṃ appaṇihitanti laddhanāmassa maggassa saguṇato ārammaṇato ca taṃnāmābhāvo na kadācipi atthi, tasmā nāmattayapāripūrihetuāgamanato nāmalābhoti adhippāyenāha ‘‘paripuṇṇanāmasiddhihetuttā’’ti. Sabbesanti sabbavimokkhamukhāgatānampi maggānaṃ. Nāmattayayogoti suññatāpaṇihitānimittanāmayogo. Vavatthānaṃ asaṅkaro.

343. තමන්ගේ ගුණ හා අරමුණු මගින් මාර්ගයට ‘අනිමිත්ත’ යන නාමය ලැබුණත්, සැබෑ ලෙසම විදර්ශනාව අනිමිත්ත යන නාමය ඇත්තක් නොවේ. ඒ අනුව පෙළ දහමෙන් මාර්ගයට අනිමිත්ත යන නාමය නොලැබෙන බව පවසා “තමන්ගේ ගුණ හා අරමුණු මගින්... සිද්ධ නොවේ” යැයි වදාළහ. නමුත් පෙළ දහම අනුව ශුන්‍යත හා අප්‍රණිහිත යන නම් ලත් මාර්ගයට තම ගුණ හා අරමුණු අනුව ඒ නම නොමැති වීමක් කිසිවිටෙකත් නැත. එබැවින් නාමයන් තුන සම්පූර්ණ වීමේ හේතුවෙන් පෙළ දහමට අනුව නාමය ලැබෙන බව යන අදහසින් “සම්පූර්ණ වූ නාමයන් සිද්ධ වීමට හේතු වන බැවින්” යැයි වදාළහ. සියලු විමොක්ඛ මුඛයන්ගෙන් පැමිණි මාර්ගයන්ට ද මෙය පොදුය. ‘නාමත්‍රය යෝගය’ යනු ශුන්‍යත, අප්‍රණිහිත හා අනිමිත්ත යන නාමයන්ගේ සම්බන්ධයයි. ‘ව්‍යවස්ථානය’ යනු මිශ්‍ර නොවීමයි.

350. Nimittadhammā saṅkhārā tehi sanimittā saviggahā viya upaṭṭhahantīti tesaṃ abhāvitabhāvanassa bhāvitabhāvanassa ca upaṭṭhahanākāraṃ dassento ‘‘samūhādī’’tiādimāha. Tena ca ‘‘vimokkhena saddhindriyaṃ adhimattaṃ hotī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 350) vuttaṃ, na ‘‘tasmiṃ vimokkhe’’ti, tasmā ‘‘animittavimokkhoti aniccānupassanaṃ āhā’’ti vuttaṃ. Itaratthāpi eseva nayo. Animittassa animittabhāvābhāvo natthīti kasmā vuttaṃ, nanu ca aniccānupassanāya animittavimokkhabhāvo pariyāyenāti nippariyāyadesanāya tassā animittabhāvābhāvo atthi eva, evañca sati ‘‘animittassa animittanāmadānābhāvo’’ti ca na na sakkā vattunti upamāsaṃsandanaṃ suṭṭhutaraṃ yujjati, tathā animittena maggassa animittabhāvo na yujjatiyeva. Tenāha ‘‘paramatthato nāmaṃ dātuṃ na sakkotī’’ti? Saccametaṃ, pariyāyasiddhaṃyeva pana aniccānupassanāya animittabhāvaṃ gahetvā maggasodhanavasenāyamanuyogo kato ‘‘animittavimokkhassa animittabhāvābhāvo natthītiviruddhaṃ viya hotī’’ti. Evañca katvā ‘‘animittaṃ…pe… dīpito hotī’’ti sayameva vakkhatīti. Sāmaññanti upamopamitabbānaṃ sambandhamāha. Na maggādhipatīti maggo adhipati maggādhipatīti chandacittānaṃ ayaṃ samaññā natthīti attho. Na ca tehi maggassāti chandacittehi maggo adhipati etassāti maggādhipatīti ayaṃ samaññā maggassa natthi. Kasmā? Tesaṃ chandacittānaṃ amaggaṅgattā.

350. නිමිති ධර්මයන් නම් සංස්කාරයෝය. ඔවුන්ගෙන් යුක්ත වූ සංස්කාරයෝ නිමිති සහිත වූවාක් මෙන් ද, රූපයක් සහිත වූවාක් මෙන් ද වැටහෙති. ඔවුන්ගේ ප්‍රගුණ නොකළ භාවනාව හා ප්‍රගුණ කළ භාවනාව වැටහෙන ආකාරය පෙන්වමින් “සමූහ” යනාදිය වදාළහ. එමගින් “විමොක්ඛයෙන් ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය අධික වේ” යැයි කියන ලදි මිස, “ඒ විමොක්ඛයෙහි” යැයි නොකීහ. එබැවින් “අනිමිත්ත විමොක්ඛය යනු අනිච්චානුපස්සනාවයි” යැයි කියන ලදි. අනෙක් තැන ද මේ ක්‍රමයමය. අනිමිත්තට අනිමිත්ත භාවය නොමැති වීමක් නැතැයි කීවේ මන්ද? අනිච්චානුපස්සනාවට අනිමිත්ත විමොක්ඛ භාවය ඇත්තේ පර්යායයෙනි. නිෂ්පර්යාය දේශනාවෙන් (ඍජු දේශනාවෙන්) එයට අනිමිත්ත භාවයක් නැත්තේමය. මෙසේ වූ විට “අනිමිත්තට අනිමිත්ත යන නාමය ලබා දීමක් නැත” යන්න වැරදි නොවේ. උපමාව සසඳා බැලීම වඩාත් යෝග්‍ය වේ. එමෙන්ම අනිමිත්තයෙන් මාර්ගයට අනිමිත්ත භාවයක් ලැබීම ද නොගැලපේ. එබැවින් “පරමාර්ථ වශයෙන් නාමයක් ලබා දීමට නොහැකිය” යැයි කීවා ද? එය සත්‍යයකි. පර්යායයෙන් සිද්ධ වූ අනිච්චානුපස්සනාවෙහි අනිමිත්ත භාවය ගෙන මාර්ගය පිරිසිදු කිරීම් වශයෙන් “අනිමිත්ත විමොක්ඛයාගේ අනිමිත්ත භාවය නැත යන්න විරුද්ධ වන්නාක් මෙනි” යැයි මේ ප්‍රශ්නය කරන ලදී. මෙසේ කොට “අනිමිත්ත... දක්වන ලදී” යැයි තෙමේම පවසනු ඇත. ‘සාමාන්‍යය’ යනු උපමා හා උපමේයයන්ගේ සම්බන්ධයයි. “මාර්ගාධිපති නොවේ” යනු මාර්ගය අධිපති වූ මාර්ගාධිපති යන මෙම නාමය ඡන්දය හා සිතට නැති බවයි. එම ඡන්දය හා සිත මගින් මාර්ගයට ද මෙම නාමය නැත. එසේ වන්නේ මන්ද? ඒ ඡන්දය හා සිත මාර්ගාංග නොවන බැවිනි.

Jhānassa suññatādināmakattāti etena indriyabalādīnampi maggasampayogato suññatādināmakatā dassitāti daṭṭhabbaṃ. Satipi paccanīkāmasane [Pg.122] na tassa maggassa taṃ paribyattaṃ yathā sarasatāti āha ‘‘sarasappadhāno’’ti. Dvīhīti sarasapaccanīkehi. Aññanirapekkhehīti āgamananirapekkhehi. Tasmāti yasmā sarasatova nāmalābhe avavatthānāpatti sabbassa maggassa sabbanāmabhāvāpatti hoti, tasmā. Attābhi…pe… maggāti tena āgamanato nāmalābhassa paccanīkato nāmalābhabhāvaṃ dasseti. Sarasantareti animittabhāvādike. Paccanīkasahitena sarasenāti suññatāppaṇihitabhāvehi tadāgamanehi. Nimittaggahaṇānivāraṇāti saṅkhāranimittaggāhassa anisedhanato. Suññatāppaṇihitasseva maggassa vuttattā aniccato vuṭṭhahantassa maggo idha asaṅgahito siyāti āsaṅkitvā āha ‘‘aniccānupassanā’’tiādi. Saṅkhārehi vuṭṭhānaṃ na siyā, lakkhaṇehi eva vuṭṭhānaṃ siyāti adhippāyo, lakkhaṇapaṭivedho na siyā atadārammaṇattāti attho. Saṅkhārānañhi hutvā abhāvaudayabbayapaṭipīḷanāvasavattanākāresu aniccatādilakkhaṇavohāro.

‘ධ්‍යානය ශුන්‍යතා ආදී නාමයන්ගෙන් හැඳින්වේ’ යන්නෙන්, ඉන්ද්‍රිය බල ආදිය ද මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්ත වීම නිසා ශුන්‍යතාදී නාමයන්ගෙන් හඳුන්වන බව දත යුතුය. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් ප්‍රහීණ කළද, එම මාර්ගයට තම ස්වභාවය (සකල ලක්ෂණ) එතරම් ප්‍රකට නොවන හෙයින් ‘ස්වභාවය ප්‍රධාන කොට ඇත්තේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘දෙකකින්’ යනු ස්වභාවික ප්‍රතිපක්ෂයන් දෙකකිනි. ‘අන්‍යයන් මත රඳා නොපවතින’ යනු ආගමනය (පැමිණීම) මත රඳා නොපවතින යන අර්ථයයි. ‘එබැවින්’ යනු යම් හෙයකින් ස්වභාවය අනුවම නාමය ලැබීමේදී අවිනිශ්චිත භාවයක් ඇති වේ නම්, සියලු මාර්ගයන්ට සියලු නාමයන් ලැබීමේ ප්‍රසංගයක් ඇති වන බැවිනි. ‘තම... පෙ... මාර්ග’ යන්නෙන් ආගමනයෙන් නාමය ලැබීම ප්‍රතිපක්ෂයෙන් නාමය ලැබීමක් බව දක්වයි. ‘අනෙක් ස්වභාවයන්හි’ යනු අනිමිත්ත භාවය ආදියෙහි ය. ‘ප්‍රතිපක්ෂය සහිත ස්වභාවයෙන්’ යනු ශුන්‍යතා සහ අප්පණිහිත භාවයන් සහිත වූ එම ආගමනයන්ගෙනි. ‘නිමිත්ත ග්‍රහණය වැළැක්වීමක් නොමැති බැවින්’ යනු සංස්කාර නිමිත්ත ග්‍රහණය කරගැනීම තහනම් නොවන බැවිනි. ශුන්‍යතා සහ අප්පණිහිත මාර්ගයන් ගැන පමණක් පැවසූ බැවින්, අනිත්‍යය කෙරෙන් මිදෙන (වුට්ඨාන වන) තැනැත්තාගේ මාර්ගය මෙහි ඇතුළත් නොවේ දැයි සැක කොට ‘අනිත්‍යානුපස්සනාව’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘සංස්කාරයන්ගෙන් මිදීමක් (වුට්ඨානයක්) සිදු නොවේ, ලක්ෂණයන්ගෙන්ම මිදීම සිදු වේ’ යන්න මෙහි අදහසයි. එම ලක්ෂණයන් අරමුණු නොකරන බැවින් ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධය සිදු නොවේ යනු අර්ථයයි. සංස්කාරයන්ගේ හටගෙන නැතිවීම, උදයව්‍යය, පීඩනය සහ වසඟයේ නොපැවතීම යන ආකාරයන්හි ‘අනිත්‍යතා’ ආදී ලක්ෂණ ව්‍යවහාරය පවතී.

Ākāravantesu gahitesu tadākāropi gahitoyeva hotīti āha ‘‘lakkhaṇānipi paṭividdhāni honti tadākārasaṅkhāraggahaṇato’’ti. Yathāvuttādhippāyenāti ‘‘anicca’’ntiādinā ‘‘saṅkhāresū’’tiādināva vuttappakārādhippāyena. Visunti saṅkhārehi vinivattetvā.

ආකාර සහිත ධර්මයන් ග්‍රහණය කළ විට, එම ආකාරය ද ග්‍රහණය කළාම වන්නේ යැයි පවසමින් ‘එම ආකාර සහිත වූ සංස්කාරයන් ග්‍රහණය කිරීමෙන් ලක්ෂණයන් ද ප්‍රතිවේධ කළා වේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘ඉහත කී අදහසින්’ යනු ‘අනිත්‍ය’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘සංස්කාරයන්හි’ යනාදී වශයෙන් ද පැවසූ ප්‍රකාර අදහසින් ය. ‘වෙනම’ යනු සංස්කාරයන්ගෙන් වෙන් කොට ය.

Lokuttarakusalaṃ

ලෝකෝත්තර කුසලය

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

ප්‍රකීර්ණක කථා වර්ණනාව (විවිධ කරුණු පිළිබඳ විස්තරය)

Pañcadhā uddisati pañcupādānakkhandhe ajjhattadukavasena rūpadukavasena ca bhinditvā abhinditvā ca nimittavacaneneva uddisati pavattassapi saṅkhāranimittabhāvānativattanato vuṭṭhātabbatāsāmaññato ca. Teneva upādinnānupādinnavasena pavattaṃ dvidhā katvā niddisitvāpi ‘‘ayaṃ tāva nimitte vinicchayo’’ti nimittavaseneva nigameti. Ettha ca nimittaṃ ajjhattabahiddhā, pavattaṃ pana ajjhattamevāti ayametesaṃ viseso. Bojjhaṅgādivisesanti bojjhaṅgajhānaṅgamaggaṅgānaṃ asadisataṃ. Asamāpajjitukāmatāsaṅkhātā vitakkādivirāgabhāvanā asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanā. Itarassāti pādakajjhānādikassa. Atabbhāvatoti yathāvuttavirāgabhāvanābhāvassa abhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā maggāsannāya vipassanāya somanassasahagatatte maggassa paṭhamādijjhānikatā ca upekkhāsahagatatte [Pg.123] pañcamajjhānikatā eva ca tabbasena ca bojjhaṅgādīnaṃ visesoti tesaṃ niyame āsannakāraṇaṃ padhānakāraṇañca vuṭṭhānagāminivipassanā, na evaṃ pādakajjhānādayoti.

පස් ආකාරයකින් දක්වයි; එනම් පඤ්ච උපාදානස්කන්ධයන් ආධ්‍යාත්මික වශයෙන් ද, රූප වශයෙන් ද බෙදා සහ නොබෙදා නිමිත්ත යන වචනයෙන්ම දක්වයි. පැවැත්ම (පවත්ත) යන්න සංස්කාර නිමිත්ත යන ස්වභාවය ඉක්මවා නොයන බැවින් සහ මිදීමේ (වුට්ඨාන) සාමාන්‍ය ස්වභාවය පවතින බැවිනි. එහෙයින්ම උපාදින්න සහ අනුපාදින්න වශයෙන් පවතින ප්‍රභේද දෙකක් කොට දක්වා ද, ‘මේ වනාහි නිමිත්ත පිළිබඳ විනිශ්චයයි’ කියා නිමිත්ත වශයෙන්ම නිගමනය කරයි. මෙහි නිමිත්ත යනු ආධ්‍යාත්මික සහ බාහිර දෙකම වේ, නමුත් ‘පවත්ත’ (පැවැත්ම) යනු ආධ්‍යාත්මිකය පමණි; මෙය ඔවුන්ගේ විශේෂත්වයයි. ‘බොජ්ඣංගාදී විශේෂය’ යනු බොජ්ඣංග, ධ්‍යානංග සහ මාර්ගාංගයන්ගේ අසමානත්වයයි. සම වැදීමට අකමැති වීම යනුවෙන් හැඳින්වෙන විතක්කාදී විරාග භාවනාව නම් සම වැදීමට අකමැති වීමේ විරාග භාවනාවයි. ‘අනෙකාගේ’ යනු පාදක ධ්‍යාන ආදියෙහි ය. ‘එබඳු ස්වභාවයක් නොවන බැවින්’ යනු ඉහත කී විරාග භාවනා ස්වභාවය නොමැති බැවිනි. මෙයින් පවසන්නේ මෙයයි - මාර්ගයට ආසන්න විපස්සනාව සෝමනස්ස සහගත වූ විට මාර්ගය ප්‍රථම ධ්‍යානාදී ස්වභාවයක් ගනී, උපේක්ෂා සහගත වූ විට පස්වන ධ්‍යාන ස්වභාවයක් ගනී; ඒ අනුව බොජ්ඣංගාදීන්ගේ විශේෂය සිදු වේ. ඔවුන්ගේ නියමයට ආසන්න හේතුව සහ ප්‍රධාන හේතුව වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාවයි, පාදක ධ්‍යාන ආදිය එසේ නොවේ.

Idāni apādakapaṭhamajjhānapādakānaṃ pakiṇṇakasaṅkhārapaṭhamajjhānāni sammasitvā nibbattitānañca maggānaṃ ekantena paṭhamajjhānikabhāvato vipassanāniyamoyevettha ekantiko padhānañcāti imamatthaṃ vibhāvento ‘‘vipassanāniyamenevā’’tiādimāha. Tattha itareti dutiyajjhānikādimaggā. Pādakajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanābhūtā vuṭṭhānagāminivipassanā adhiṭṭhānabhūtena pādakajjhānena āhitavisesā maggassa jhānaṅgādivisesaniyāmikā hotīti ‘‘pādakajjhānavipassanāniyamehī’’ti vuttaṃ. Yathā ca adhiṭṭhānabhūtena pādakajjhānena, evaṃ ārammaṇabhūtena sammasitajjhānena ubhayasabbhāve ajjhāsayavasena āhitavisesā vipassanā niyametīti āha ‘‘evaṃ sesavādesupi…pe… yojetabbo’’ti.

දැන් පාදක ධ්‍යානයක් රහිත වූ ප්‍රථම ධ්‍යානය පාදක කොටගත් ප්‍රකීර්ණක සංස්කාර ප්‍රථම ධ්‍යානයන් මෙනෙහි කොට (සම්මසනය කොට) උපදවනු ලබන මාර්ගයන් ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රථම ධ්‍යාන ස්වභාවික වන බැවින්, මෙහිදී විපස්සනා නියමයම ඒකාන්ත වූවක් ද ප්‍රධාන වූවක් ද වේ යන මේ අර්ථය පැහැදිලි කරමින් ‘විපස්සනා නියමයෙන්ම’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘අනෙක්’ යනු ද්විතීයික ධ්‍යානාදී මාර්ගයන් ය. පාදක ධ්‍යානය ඉක්මවා ගිය අංගයන් කෙරෙහි සම වැදීමට අකමැති වීමේ විරාග භාවනාව වූ වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව, අධිෂ්ඨාන වශයෙන් පවතින පාදක ධ්‍යානයෙන් ඇති කරන ලද විශේෂය නිසා මාර්ගයේ ධ්‍යානංගාදී විශේෂයන්ගේ නියාමකයා වේ. එබැවින් ‘පාදක ධ්‍යාන හා විපස්සනා නියමයන්ගෙන්’ යැයි පවසන ලදී. අධිෂ්ඨාන වූ පාදක ධ්‍යානයෙන් මෙන්ම, අරමුණු වූ සම්මසිත ධ්‍යානයෙන් ද යන මේ දෙකම පවතින කල්හි අදහස (අජ්ඣාසය) අනුව ඇතිවන විශේෂිත විපස්සනාව විසින් (මාර්ගය) නියම කරනු ලබයි. එබැවින් ‘මෙසේ සෙසු මතයන්හි ද... පෙ... යෙදිය යුතුය’ යැයි පවසන ලදී.

Pādakajjhānasaṅkhāresūti paṭhamajjhānasaṅkhāresu. ‘‘Paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 350) hi vuttaṃ. Taṃtaṃvirāgāvirāgabhāvanābhāvenāti vitakkādīnaṃ virajjanāvirajjanabhāvanābhāvena. Tena ārammaṇajjhānassapi vipassanāya visesādhānaṃ upanissayatamāha.

‘පාදක ධ්‍යාන සංස්කාරයන්හි’ යනු ප්‍රථම ධ්‍යාන සංස්කාරයන්හි ය. ‘ප්‍රථම ධ්‍යානය පාදක කොටගෙන’ යැයි පවසන ලදී. ‘ඒ ඒ විරාග සහ අවිරාග භාවනා ස්වභාවයෙන්’ යනු විතර්ක ආදී ධර්මයන් කෙරෙහි ඇලීම දුරු කිරීම හෝ නොකිරීමේ භාවනා ස්වභාවයෙනි. ඒ මගින් අරමුණු වූ ධ්‍යානයට ද විපස්සනාවේ විශේෂයක් ඇති කිරීමට උපනිශ්‍රය වන බව පවසයි.

Pādakajjhānasammasitajjhānāniyeva bojjhaṅgādivisesānaṃ upanissayo kāraṇanti pādakajjhānasammasitajjhānupanissayo, tassa sabbhāve. Tadabhāvābhāvatoti tassa ajjhāsayassa abhāvābhāvato.

පාදක ධ්‍යානය සහ සම්මසිත ධ්‍යානය යන මේවාම බොජ්ඣංගාදී විශේෂයන්ට උපනිශ්‍රය වූ හේතුව වේ යනු ‘පාදක ධ්‍යාන සම්මසිත ධ්‍යාන උපනිශ්‍රය’ යන්නයි, එය පවතින කල්හි ය. ‘එය නොමැති වීමක් නොමැති බැවින්’ යනු එම අදහස (අජ්ඣාසය) නොමැති වීමක් නොමැති බැවිනි.

Catutthajjhānikassa maggassa āruppe arūpajjhānameva pādakaṃ siyāti āha ‘‘catutthajjhānikavajjāna’’nti. Ariyamaggassa oḷārikaṅgātikkamanūpanissayā vipassanāya adhiṭṭhānārammaṇabhūtā dutiyajjhānādayo. Pañcahi aṅgehīti pañcahi jhānaṅgehi. ‘‘Taṃtaṃvādehi paññāpiyamānāni pādakajjhānādīni vādasahacāritāya ‘vādā’ti vuccantī’’ti adhippāyena ‘‘tayopete vāde’’ti āha. Vadanti etehīti vā vādakaraṇabhūtāni pādakajjhānādīni vādā.

සිව්වන ධ්‍යානයට අයත් මාර්ගයේදී, අරූප භවයන්හි අරූප ධ්‍යානයම පාදක විය යුතු බැවින් ‘සිව්වන ධ්‍යානයට අයත් ඒවා හැර’ යැයි පවසන ලදී. ආර්ය මාර්ගයේ රූපාදී ඕලාරික අංගයන් ඉක්මවා යාමට උපනිශ්‍රය වන විපස්සනාවට අධිෂ්ඨාන අරමුණු වූයේ ද්විතීයික ධ්‍යානාදීන් ය. ‘අංග පහකින්’ යනු ධ්‍යාන අංග පහකිනි. ‘ඒ ඒ මතයන් (වාදයන්) මගින් පෙන්වා දෙනු ලබන පාදක ධ්‍යාන ආදිය එම වාදයන් හා එක්ව පවතින බැවින් වාදයන් ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ’ යන අදහසින් ‘මේ වාදයන් තුනම’ යැයි පවසන ලදී. එසේත් නැතිනම් මේවා මගින් (කරුණු) පවසන හෙයින් වාදයන්ට හේතු වූ පාදක ධ්‍යාන ආදිය ‘වාද’ නම් වේ.

Vipākasantānassa…pe… [Pg.124] susaṅkhatattāti etena yasmiṃ santāne kammaṃ uppajjati, tattha uppajjamānameva kiñci visesādhānaṃ karotīti dīpeti. Yato tasmiṃyeva santāne tassa vipāko, nāññattha.

‘විපාක සන්තතියේ... පෙ... මැනවින් සකස් වූ බැවින්’ යන්නෙන්, යම් සන්තතියක කර්මය උපදී ද, එහිම උපදින්නා වූ කිසියම් විශේෂිත බලයක් ඇති කරන බව පෙන්වා දෙයි. මන්දයත්, එම සන්තතියේම එහි විපාකය ඇති වන බැවිනි, අන් තැනක නොවේ.

Purimānulomaṃ viya tanti yathā gotrabhuṭṭhāne uppannānulomato purimaanulomañāṇaṃ taṃ gotrabhuṭṭhāne uppannānulomaṃ anubandhati, evaṃ. Tadapīti gotrabhuṭṭhāne uppannānulomañāṇampi aññaṃ anulomañāṇameva anubandheyya, tassa anantaraṃ uppajjeyya. Sā bhūmīti sā pañcupādānakkhandhasaṅkhātā kilesānaṃ uppattiṭṭhānatāya bhūmi. Eko bhavoti gahetvā vuttanti etena satta bhave dve bhaveti idampi adhippāyavasena netabbatthaṃ, na yathārutavasenāti dasseti. Tatthāyaṃ adhippāyo – ekavāraṃ kāmāvacaradevesu ekavāraṃ manussesūti evampi missitūpapattivasena tesu ekissā eva upapattiyā ayaṃ paricchedo. Yaṃ pana ‘‘na te bhavaṃ aṭṭhamamādiyantī’’ti (khu. pā. 6.9; su. ni. 232) vuttaṃ, tampi kāmāvacarabhavaṃyeva sandhāyāha. Mahaggatabhavānaṃ paricchedo natthīti vadanti. Tathā ‘‘ṭhapetvā dve bhave’’ti etthāpi kāmāvacaradevamanussabhavānaṃ missakavaseneva, tasmā kāmadhātuyaṃ ye dve bhavāti kāmāvacaradevamanussavasena ye dve bhavāti attho. Purimavikappesu puggalabhedena paṭipadā bhinditvā kassaci calatīti, kassaci na calatīti katvā ‘‘calati evā’’ti avadhāraṇamantarena attho vutto. Yasmā pana aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 350 lokuttarakusalapakiṇṇakakathā) ‘‘yathā ca paṭipadā, evaṃ adhipatipi calati evā’’ti vuttaṃ, tasmā sabbesampi paṭipadāsu abhedena gahitāsu ekantena calanaṃ sambhavatīti ‘‘calaticceva vuttaṃ, na na calatī’’ti tatiyavikappo calanāvadhāraṇo vutto.

පෙර අනුලෝම ඥානය මෙන්ම, ගෝත්‍රභූ අවස්ථාවෙහි උපන් අනුලෝමයට පසුව ඇති වන අනුලෝම ඥානය එම ගෝත්‍රභූ අවස්ථාවේ උපන් අනුලෝමය අනුගමනය කරයි; එසේමයි. ‘එයද’ යන්නෙන් ගෝත්‍රභූ අවස්ථාවේ උපන් අනුලෝම ඥානය ද වෙනත් අනුලෝම ඥානයක්ම අනුගමනය කරයි, එනම් එයට අනතුරුව උපදියි. ‘එම භූමිය’ යනු පංච උපාදානස්කන්ධ සංඛ්‍යාත ක්ලේශයන්ගේ උපතට ස්ථානය වන බැවින් එය භූමියයි. ‘එක් භවයක්’ යන්න ගෙන කියන ලද්දේ, මෙයින් ‘සත් භවයක්’ හෝ ‘දෙභවයක්’ යන්නද අභිප්‍රාය වශයෙන් ගත යුතු බව මිස වචනාර්ථයම නොගත යුතු බව පෙන්වීමටය. එහි අදහස මෙසේය - එක් වරක් කාමාවචර දෙවියන් අතර සහ එක් වරක් මිනිසුන් අතර වශයෙන් මිශ්‍රව උපත ලබන බැවින්, ඔවුන් අතර එක් උපතක් ලෙසම මෙම පරිච්ඡේදය දක්වා ඇත. යම් තැනක ‘ඔවුහු අටවන භවයක් ඇති නොකරති’ (ඛු. පා. 6.9; සු. නි. 232) යනුවෙන් පවසන ලද්දේද, එය කාමාවචර භවයම අරභයා පවසන ලද්දකි. මහග්ගත භවයන්ගේ පරිච්ඡේදයක් (සීමාවක්) නැතැයි කියති. එමෙන්ම ‘භවයන් දෙකක් ඉතිරිව තිබියදී’ යන මෙහිද කාමාවචර දේව හා මනුෂ්‍ය භවයන්ගේ මිශ්‍ර භාවයම සලකා ඇත. එබැවින් කාමධාතුවෙහි ඇති භවයන් දෙක, එනම් කාමාවචර දේව හා මනුෂ්‍ය වශයෙන් පවතින භවයන් දෙක එහි අර්ථයයි. පෙර විකල්පයන්හි පුද්ගල භේදය අනුව ප්‍රතිපදාව වෙනස් වී ඇතැමෙකුට චලනය වන බවත්, ඇතැමෙකුට චලනය නොවන බවත් සලකා ‘චලනය වේමය’ යන ස්ථිර නිගමනයකින් තොරව අර්ථය පවසන ලදී. නමුත් අට්ඨකථාවෙහි (ධ. ස. අ. 350 ලෝකුත්තර කුසල ප්‍රකීර්ණක කථා) ‘ප්‍රතිපදාව යම් සේද, අධිපති ධර්මයද එසේම චලනය වේමය’ යනුවෙන් පැවසූ බැවින්, සියලු ප්‍රතිපදාවන්හි භේදයක් නොමැතිව ගත් විට ඒකාන්තයෙන්ම සැලීම (චලනය) ඇති විය හැකි බැවින් ‘චලනය වේමයැයි පවසන ලදී, චලනය නොවේ යැයි නොවේ’ යනුවෙන් තෙවන විකල්පයෙහි චලනය වීමේ නිගමනය දක්වන ලදී.

Lokuttarakusalapakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ලෝකෝත්තර කුසල ප්‍රකීර්ණක කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Paṭhamamaggavīsatimahānayavaṇṇanā

ප්‍රථම මාර්ග විසි මහා නය වර්ණනාව.

357. Jhānamaggādipariyāyehi kathite bojjhanakāti adhippetā, visesato pubbabhāge ‘‘jhānaṃ bhāvemi maggaṃ bhāvemī’’ti pavattajjhāsayā hontīti adhippāyena ‘‘yassa pubbabhāge’’tiādimāha.

357. ධ්‍යාන මාර්ගාදි ක්‍රමයන්ගෙන් කියන ලද බැවින් මොවුන් ‘බෝධ්‍යංග’ (බෝධියට අංග) ලෙස අදහස් කරන ලදී. විශේෂයෙන් පූර්වභාගයේදී ‘මම ධ්‍යානය වඩමි, මාර්ගය වඩමි’ යනුවෙන් පවතින අදහස් ඇති පුද්ගලයන් උදෙසා ‘යමෙකුගේ පූර්වභාගයේදී’ යනාදිය පැවසීය.

358. Upanissayavasenāti [Pg.125] tathā cittappavattisaṅkhātena pubbabhāgābhisaṅkhārena. Tenevāha ‘‘yassa hī’’tiādi. Tadanurūpabalāti adhipatipaccayalābhena sattivisesayogamāha. Yadi pubbabhāgābhisaṅkhāravasena chandādīnaṃ adhipatibhāvo, kimatthameteyeva evaṃ vuttā, nanu saddhādīnampi pubbabhāgābhisaṅkhāro labbhatīti āha ‘‘sesadhammāna’’ntiādi. Ataṃsabhāvattāti sampayuttehi sātisayamanuvattitabbabhāvarahitattā. Kiñcāpi hi saddhādayopi indriyapaccayatāya sampayuttehi anuvattayanti, ekasmiṃ pana cittuppāde samadhurena aññena vinā sampayuttehi anuvattanīyabhāvo na tesaṃ yathā chandādīnanti teyeva adhipatibhāvena vuttā. Evañca katvā indriyasahajātādhipatipaccayānaṃ viseso paribyatto hoti.

358. ‘උපනිශ්‍රය වශයෙන්’ යනු සිතේ පැවැත්ම සංඛ්‍යාත පූර්වභාග අභිසංස්කාරයෙනි. ඒ නිසාම ‘යමෙකුට’ යනාදිය පැවසීය. ‘ඊට අනුරූප බල ඇති’ යන්නෙන් අධිපති ප්‍රත්‍යය ලැබීමෙන් ශක්ති විශේෂයක් ඇති වීම පවසයි. ඉදින් පූර්වභාග අභිසංස්කාරය නිසා ඡන්දය ආදියට අධිපති භාවය ලැබේ නම්, මොවුන්ම පමණක් මෙසේ කියන්නේ මන්ද, ශ්‍රද්ධාදීන්ටද පූර්වභාග අභිසංස්කාරය ලැබෙනු නොවේදැයි විමසා ‘සෙසු ධර්මයන්ගේ’ යනාදිය පැවසීය. ‘එබඳු ස්වභාවයක් නොමැති බැවින්’ යනු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් විසින් අතිශයින් අනුගමනය කළ යුතු ස්වභාවය ඔවුන් තුළ නොමැති බැවිනි. ශ්‍රද්ධා ආදියද ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය වශයෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අනුගමනය කරවුවද, ඡන්දය ආදින් මෙන් එක් චිත්තෝත්පාදයකදී තමාට සමාන වූ වෙනත් ධර්මයක් නොමැතිව සම්ප්‍රයුක්තයන් විසින් අනුගමනය කළ යුතු අධිපති ස්වභාවයක් ඔවුන්ට නැත. මෙසේ කිරීමෙන් ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය හා සහජාත අධිපති ප්‍රත්‍යයන්ගේ වෙනස පැහැදිලි වේ.

Catumagganayasahassavaṇṇanā

සතර මාර්ග නය සහස්‍ර වර්ණනාව.

362. Mānassa diṭṭhisadisā pavatti. Tathā hi so adhipati viya aññādhipatinā diṭṭhiyā saha nappavattatīti. Ekadesa…pe… upamā hoti, na sabbasāmaññena, itarathā sūriyatthaṅgamane andhakārāvattharaṇaṃ viya aggamaggatirodhāne saccapaṭicchādakatamappavatti āpajjeyyāti adhippāyo. Aññamaññanti aññe aññe. ‘‘Ānītaṃ idaṃ sutta’’nti vibhatti pariṇāmetabbā. Yathāvuttanayenāti imissā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena. Na upamāya vuttattāti imasmiṃ sutte na upamāya vuttabhāvato. Yathāvuttanayenāti vā etasmiṃ sutte vuttappakārena nayena imissā aṭṭhakathāyaṃ upamāya na vuttattā. Avayavā viya honti, yena te cetasi niyuttā, cittassa eteti ca cetasikātiādinā vuccanti, na pana ‘‘phassikā’’tiādināti daṭṭhabbaṃ.

362. මානයේ පැවැත්ම දෘෂ්ටියට සමාන වේ. මන්දයත්, එම මානය නම් වූ අධිපතියා වෙනත් අධිපතියෙකු වූ දෘෂ්ටිය සමඟ එක්ව නොපවතින බැවිනි. එක් දේශයක...පෙ... උපමාව ගැලපේ මිස සර්ව සාධාරණව නොවේ. එසේ නොවන්නේ නම් සූර්යයා බැසයෑමේදී අන්ධකාරය පැතිරෙන්නාක් මෙන්, අර්හත් මාර්ගය වැසී යාමේදී සත්‍යය වසා දමන මෝහයේ පැවැත්මක් සිදු වීමට ඉඩ ඇත. ‘අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන්’ යනු එකිනෙකාට වෙනස් වූ බවයි. ‘මෙම සූත්‍රය ගෙන එන ලදී’ යන්නෙහි විභක්තිය වෙනස් කළ යුතුය. ‘ඉහත කී නයට අනුව’ යනු මෙම අට්ඨකථාවෙහි පැවසූ ක්‍රමයටයි. ‘උපමාවෙන් නොකියන ලද බැවින්’ යනු මෙම සූත්‍රයෙහි උපමාවක් මඟින් දක්වා නොමැති බැවිනි. ‘ඉහත කී නයට අනුව’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, මෙම සූත්‍රයෙහි දක්වා ඇති ක්‍රමයට අනුව මෙම අට්ඨකථාවෙහි උපමාවෙන් දක්වා නැති බවයි. අවයවයන් මෙන් පවතින බැවින් ද, සිතෙහි යෙදී පවතින බැවින් ද, සිතට අයත් වන බැවින් ද මේවා ‘චෛතසික’ ආදී නම්වලින් හඳුන්වනු ලැබේ. එහෙත් ‘ඵස්සික’ ආදී ලෙස නොහඳුන්වන බව දත යුතුය.

Kusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

කුසල කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Akusalapadaṃ

අකුසල පදය.

Dhammuddesavāro

ධම්මුද්දේස වාරය.

Paṭhamacittavaṇṇanā

ප්‍රථම චිත්ත වර්ණනාව.

365. Khaṇattayassa akusalesu asambhavato samavāyakālahetusamūhattho samaya-saddo. Lobhābhibhūtāya eva iṭṭhārammaṇasmiṃ itaratra [Pg.126] ca iṭṭhākāraggahaṇavasena somanassasahagatabhāvoti evamādiṃ sandhāya ‘‘yathānurūpa’’nti vuttaṃ. ‘‘Kilesāturatāya anārogyaṭṭhena kilesavajjasabbhāvato sāvajjaṭṭhena avijjāsambhūtatāya akosalyasambhūtaṭṭhena akusala’’nti ca ‘‘sāvajjadukkhavipākalakkhaṇaṃ, anatthajananarasaṃ, saṃkilesapaccupaṭṭhānaṃ, ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ, gārayhabhāvato vā sāvajjalakkhaṇaṃ, saṃkilesabhāvarasaṃ, aniṭṭhavipākapaccupaṭṭhānaṃ, yathāvuttapadaṭṭhānamevā’’ti ca evamādinā vuttanayena anugantabbatāya vuttaṃ ‘‘vuttanayaṃ anugantvā’’ti.

365. අකුසලයන්හි ක්ෂණත්‍රය (උත්පාද, ස්තිති, භංග) සිදු නොවන බැවින්, සමවාය, කාලය සහ හේතු සමූහය යන අර්ථයෙන් ‘සමය’ ශබ්දය යෙදේ. ලෝභයෙන් මැඩුණු කල්හි ඉෂ්ට අරමුණෙහිද, අනෙක් අරමුණෙහිද ඉෂ්ට ස්වරූපයක් ගැනීමෙන් සෝමනස්ස සහගත භාවය ඇති වීම ආදිය සලකා ‘යථානුරූපව’ යැයි පවසන ලදී. ‘ක්ලේශයන්ගෙන් රෝගී වූ බැවින් නිරෝගී නොවන අර්ථයෙන්ද, ක්ලේශ නමැති වරද පවතින බැවින් සාවද්‍ය අර්ථයෙන්ද, අවිද්‍යාවෙන් උපන් බැවින් අකෞශල්‍යයෙන් හටගත් අර්ථයෙන්ද අකුසලය’ කියාද, ‘සාවද්‍ය වූ දුක් විපාක ලක්ෂණ ඇති, අනර්ථය සිදු කරන ස්වභාව ඇති, සංක්ලේශයන් ප්‍රකට කරන, අයෝනිසෝ මනසිකාරය පදට්ඨානය (ආසන්න හේතුව) කොට ඇති බව හෝ නින්දා කටයුතු බැවින් සාවද්‍ය ලක්ෂණය ඇති, කිලිටි ස්වභාව ඇති, අනිෂ්ට විපාක ප්‍රකට කරන, ඉහත කී පදට්ඨානයම ඇති බව’ ආදී වශයෙන් දක්වන ලද ක්‍රමය අනුව යා යුතු බැවින් ‘වදාළ ක්‍රමය අනුගමනය කර’ යැයි පවසන ලදී.

Gataṃ gamanaṃ pavattīti katvā vuttaṃ ‘‘gatamattaṃ gatimattaṃ gahaṇamatta’’nti. Diṭṭhiyā hi gati pavatti evāti. Āsannakāraṇattāti padaṭṭhānatāya, yonisomanasikāro viya hi kusalassa ayonisomanasikāro akusalassa accāsannahetu. Tathā hi satipi asaddhammasavanādikāraṇe ayoniso anāvajjite avavatthāpite ca natthi akusalappavatti. Tathā ca vakkhati aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ayoniso akusala’’nti. Etena ekantakāraṇatā ca vuttatthā hoti. Paṭisaṅkhā sītādikhamanaṃ appamādavihāroti vuttaṃ ‘‘appamajjanaṃ khamana’’nti. Tena satisaṃvaroti idha khantisaṃvaro vuttoti adhippāyo indriyasaṃvarassa vuttattā. Pahānasaṃvaroti vīriyasaṃvaro. So hi ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti pajahatī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.14; 6.58) vuttoti.

‘ගිය’ (ගති) යනු පැවැත්ම යන අර්ථය ගෙන ‘ගිය මාත්‍රය, ගති මාත්‍රය, ග්‍රහණ මාත්‍රය’ යනුවෙන් පවසන ලදී. දෘෂ්ටියෙහි පැවැත්මම ගතියයි. ‘ආසන්න හේතුවක් වන බැවින්’ යනු පදට්ඨාන භාවයෙනි. යෝනිසෝ මනසිකාරය කුසලයට මෙන් අයෝනිසෝ මනසිකාරය අකුසලයට ඉතා ආසන්න හේතුවයි. එසේම අසද්ධර්ම ශ්‍රවණය ආදී හේතු තිබුණද, අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් මෙනෙහි නොකළහොත් අකුසල පැවැත්මක් ඇති නොවේ. එමෙන්ම අට්ඨකථාවෙහි ‘අයෝනිසෝ මනසිකාරය අකුසලය’ යැයි පවසනු ඇත. මෙයින් ඒකාන්ත හේතුවක් වන බවද කියවුණි. ‘පටිසංඛා’ යනු සීතල ආදිය ඉවසීම සහ අප්‍රමාදීව වාසය කිරීම බැවින් ‘අප්‍රමාදී බව සහ ඉවසීම’ යැයි පවසන ලදී. මෙහිදී ඉන්ද්‍රිය සංවරය ගැන පවසා ඇති බැවින් සති සංවරයෙන් මෙහිදී ‘ඛන්ති සංවරය’ (ඉවසීමෙන් යුත් සංවරය) අදහස් කළ බව තේරුම් ගත යුතුය. ‘පහාන සංවරය’ යනු වීර්ය සංවරයයි. එය ‘උපන් කාම විතර්කය ඉවසා නොසිටියි, ප්‍රහීණ කරයි’ (ම. නි. 1.26; අ. නි. 4.14; 6.58) ආදී වශයෙන් දක්වා ඇත.

Sammāpaṭipattiyā paṭipakkhabhāvena gahetabbatākāro moho sammāpaṭipattipaṭipakkhabhāvaggahaṇākāro. Tena hi nivutā na sammā paṭipajjanti. Abhijjhāya visesayogo kammapathappatti.

සම්මා ප්‍රතිපත්තියට විරුද්ධ ස්වභාවයෙන් යුක්තව එය ග්‍රහණය කරගන්නා ආකාරය මෝහයයි. මෝහයෙන් වැසුණු තැනැත්තෝ නිවැරදි ලෙස පිළිපදින්නේ නැත. අභිධ්‍යාවේ විශේෂ සම්බන්ධය කර්ම පථයට පැමිණීමයි.

Anupaparikkhā moho. So cettha diṭṭhirahito veditabbo. Diṭṭhisahitassa pana diṭṭhiyā anuvidhāyakattā taggahaṇeneva gahaṇanti. Avatthusminti asaddahanīye vatthusmiṃ. Sānunayo adhimokkhoti mohadiṭṭhīnaṃ saddhāpatirūpatamāha. Ahirikānottappamohādīhi pamajjanato ahirikādīhi kāraṇehi. Ārakkharahitacitteti cittassa sativirahataṃyeva dasseti. Ārakkhapaccupaṭṭhānā hi satīti. Etena ‘‘assaddhiyacitte andhabālacitte’’ti padadvayaṃ vuttatthaṃ hoti. Upanāhādīti ādi-saddena [Pg.127] rāgādayo saṅgayhanti. Rāgādīnaṃ pariyuṭṭhānādisabhāvatāya ‘‘avisesenā’’ti vuttaṃ visesassa ekaccassa asambhavato. Idhāti, imasmiṃ citte. Nipphādetabbe payojane bhummaṃ ‘‘cammasmiṃ dīpinaṃ hantī’’ti (vajira. ṭī. 17-18 verañjakaṇḍavaṇṇanā) viya ārammaṇaṃ vā avūpasamo phalūpacārena ‘‘semho guḷo’’ti viya.

මෝහය යනු නිසි ලෙස විමසීමක් නොමැතිකමයි. එය මෙහිදී දෘෂ්ටියෙන් තොර වූවක් ලෙස දත යුතුය. දෘෂ්ටිය සහිත පුද්ගලයාගේ මෝහය දෘෂ්ටිය අනුව පවතින බැවින්, එම දෘෂ්ටිය ග්‍රහණය කර ගැනීමෙන්ම මෝහය ද ග්‍රහණය කර ගත් බව කියවේ. ‘අවත්ථුස්මිං’ යනු ශ්‍රද්ධාව තැබීමට නුසුදුසු වස්තුවෙහි යන්නයි. ‘සආනුනයෝ අධිමොක්ඛෝ’ (අනුනය සහිත අධිමොක්ඛය) යන්නෙන් මෝහය සහ දෘෂ්ටිය යන ධර්මයන්ගේ ශ්‍රද්ධාව හා සමාන ස්වභාවය පවසයි. අහිරික, අනොත්තප්ප සහ මෝහය ආදිය නිසා ප්‍රමාද වීම ‘අහිරිකාදී කාරණා’ මඟින් අදහස් වේ. ‘ආරක්ෂා රහිත සිතෙහි’ යන්නෙන් සිතෙහි සති (සිහිය) විරහිත බවම දක්වයි. සතිය යනු ආරක්ෂාව ඇති බව දක්වන ලක්ෂණයයි. මෙයින් ‘අශ්‍රද්ධාවන්ත සිතෙහි’ සහ ‘අන්ධ බාල සිතෙහි’ යන පද දෙකෙහි අර්ථය කියැවේ. ‘උපනාහාදි’ යන ආදි ශබ්දයෙන් රාගය ආදිය සංග්‍රහ වේ. රාගාදී කෙලෙසුන්ගේ පරියුට්ඨාන (ඉස්මතු වීම්) ආදි ස්වභාවය නිසා ‘අවිශේෂයෙන්’ යැයි කියන ලදී. විශේෂ වූ එක් පාර්ශවයක් පමණක් නොපවතින බැවිනි. ‘මෙහි’ යනු මේ සිතෙහි යන්නයි. ‘සම වෙනුවෙන් කොටියා මරයි’ (චම්මස්මිං දීපිනං හන්ති) යන්න මෙන්, සිදු කළ යුතු ප්‍රයෝජනයෙහි සප්තමී විභක්තිය යෙදී ඇත. එසේත් නැතහොත් අරමුණෙහි හෝ උපශමනය නොවූ ස්වභාවයෙහි ‘ඵලූපචාර’ වශයෙන්, ‘සෙම යනු ගුලියකි’ යන්න මෙන් යෙදී ඇත.

Dhammuddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ධම්මුද්දේසවාර කථාවර්ණනාව නිමවා ඇත.

Niddesavārakathāvaṇṇanā

නිද්දේසවාර කථාවර්ණනාව

390. Sabhāvapaṭicchādavasena pakatiattādiasantaggahaṇassa nissayattā nimittattā asantaṃ bujjhati, niccādivisamaggahaṇassa saññādivipariyesassa nissayattā asamaṃ bujjhatīti moho vutto nimittassa kattubhāvena upacāritattā, ayañca attho diṭṭhisahitamohavasena daṭṭhabbo. Ettha ca pakatīti kāpilānaṃ padhānaṃ.

390. ස්වභාවය වැසීම හේතුවෙන් ප්‍රකෘති ආත්මය ආදී වශයෙන් පවතින අසත්‍යය ග්‍රහණය කර ගැනීමට නිශ්‍රය සහ නිමිත්ත වන බැවින් අසත්‍යය අවබෝධ කරයි. නිත්‍යභාවය ආදි වශයෙන් වැරදි ලෙස ග්‍රහණය කිරීමටත්, සංඥා විපරීතයටත් නිශ්‍රය වන බැවින් අසමාන දේ අවබෝධ කරයි යන අර්ථයෙන් ‘මෝහය’ යැයි කියනු ලැබේ. එය නිමිත්තෙහි කර්තෘභාවය ආරෝපණය කිරීමෙන් උපචාර වශයෙන් දක්වා ඇත. මෙම අර්ථය දෘෂ්ටි සහගත මෝහය වශයෙන් දත යුතුය. මෙහි ‘පකති’ (ප්‍රකෘතිය) යනු කාපිලයන්ගේ ප්‍රධාන තත්ත්වයයි.

Tatiyacittavaṇṇanā

තෙවන සිත පිළිබඳ වර්ණනාව

400. Apaṇṇakapadaṃ viya avirajjhanakapadampi kadāci niyatabhāvaṃ dīpeyyāti aniyatataṃ dīpetuṃ ‘‘uppattiarahaṅgānī’’ti vuttaṃ mānassa aniyatattā. Yadi hi māno niyato siyā, kāmarāgassa mānarahitā pavatti na siyā, tathā bhavarāgassa. Evaṃ sati paṭṭhāne catukkhattuṃ kāmarāgena yojanā na siyā, tikkhattuṃyeva siyā, bhavarāgamūlikā ca na siyā, evañca saṃyojanānaṃ saṃyojanehi aṭṭhavidhena yojanā siyā, na dasavidhā dassitāti yathāvuttāhi yojanāhi mānassa aniyatabhāvo pakāsito. Atha vā mānena saddhiṃ pañca honti yathāvuttāni apaṇṇakaṅgāni, kiṃ pana hontīti apekkhāyaṃ yevāpanakāti viditovāyamattho. Yevāpanakānañhi pañcabhāvo idha vidhīyati, na apaṇṇakaṅgānanti so yathā hoti, tathā yojetabbaṃ. Kilesaduke paṭiccavārādīsu ‘‘kilesaṃ dhammaṃ paṭicca kileso dhammo uppajjati hetupaccayā’’tiādīsu ‘‘lobhaṃ paṭicca moho māno thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappaṃ. Lobhaṃ paṭicca moho māno uddhaccaṃ [Pg.128] ahirikaṃ anottappaṃ. Lobhaṃ paṭicca moho thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappaṃ. Lobhaṃ paṭicca moho uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappa’’nti vibhattattā ‘‘tathā kilesadukepī’’ti vuttaṃ. Diṭṭhivippayuttasasaṅkhārikāsaṅkhārikacittavasena hi ayaṃ pāṭhabhedoti.

400. අපණ්ණක පදය මෙන් අවිරජ්ජනක පදය ද ඇතැම් විට නියත භාවයක් පෙන්නුම් කළ හැකි බැවින්, අනියත බව පෙන්වීම පිණිස ‘උප්පත්ති අරහංගානි’ (ඉපදීමට සුදුසු අංග) යැයි කියන ලදී. ඒ මානය අනියත බැවිනි. ඉදින් මානය නියත වූවක් නම්, මානයෙන් තොර වූ කාමරාගයේ පැවැත්මක් සිදු නොවනු ඇත. භවරාගය සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. එසේ වූයේ නම් පට්ඨානයේදී කාමරාගය සමඟ සතර වරක් යෙදීමක් සිදු නොවේ, සිදුවන්නේ තෙවරක් පමණි. භවරාග මූලිකව ද යෙදීමක් සිදු නොවේ. එවිට සංයෝජනයන් සංයෝජනයන් සමඟ අට ආකාරයකින් යෙදේ, දස ආකාරයකින් නොවේ. මෙසේ ඉහත කී යෙදීම් මඟින් මානයේ අනියත ස්වභාවය ප්‍රකාශ කර ඇත. එසේත් නැතහොත් මානය සමඟ ඉහත කී අපණ්ණක අංග පහකි. ‘ඒවා කුමක්ද?’ යන අපේක්ෂාව ඇති වූ විට ‘යෙවාපනක’ යන පදය නිසා මෙම අර්ථය පැහැදිලි වේ. මෙහි යෙවාපනක ධර්මයන් පහක් බව පනවා ඇත්තේ අපණ්ණක අංග ලෙස නොව, එය සිදුවන ආකාරයට අනුව යෙදිය යුතුය. කෙලෙස් දුකයෙහි පටිච්චවාර ආදියෙහි ‘කෙලෙස් ධර්මයක් නිසා කෙලෙස් ධර්මයක් හටගනී’ යනාදී වශයෙන් විභාජනය කර ඇති බැවින්, ‘එසේම කෙලෙස් දුකයෙහි ද’ යනුවෙන් දක්වන ලදී. ලෝභය නිසා මෝහය, මානය, ථීනය, උද්ධච්චය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය යන ධර්මයන් හටගනී. දෘෂ්ටි විප්පයුත්ත සසංඛාරික සහ අසංඛාරික සිත් වශයෙන් මෙම පාඨ භේදය ඇති වී තිබේ.

‘‘Kāmarāgo catudhā ekato uppajjati, paṭigho tidhā, māno ekadhā, tathā vicikicchā bhavarāgoti uddisitvā kāmarāgo mānasaṃyojanaavijjāsaṃyojanehi ceva avijjāsaṃyojanamatteneva ca saddhiṃ māno bhavarāgāvijjāsaṃyojanehi saddhiṃ bhavarāgo avijjāsaṃyojanena saddhi’’nti aṭṭhakathākaṇḍavaṇṇanāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1485) vakkhamānattā ‘‘idha ca vakkhatī’’tiādi vuttaṃ. Tattheva ‘‘lobho chadhā ekato uppajjati, paṭigho dvedhā, tathā moho’’ti uddisitvā ‘‘lobho asaṅkhāriko diṭṭhivippayutto mohauddhaccaahirikānottappehi, sasaṅkhāriko mohathinauddhaccaahirikānottappehi, asaṅkhāriko eva mohamānauddhaccaahirikaanottappehi, sasaṅkhāriko eva ca mohamānathinauddhaccaahirikaanottappehī’’ti vakkhamānattā ‘‘tathādasavidhā kilesāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Aha’’nti gahaṇatāya avaṃkatvā gahaṇampi ‘‘sampaggaho’’ti vuttaṃ.

‘කාමරාගය සතර ආකාරයකින් එක්ව උපදියි, පටිඝය තුන් ආකාරයකින්, මානය එක් ආකාරයකින්, එසේම විචිකිච්ඡාව හා භවරාගය ද උපදියි’ යනුවෙන් දක්වා, කාමරාගය මාන සංයෝජනය හා අවිද්‍යා සංයෝජනය සමඟ ද, අවිද්‍යා සංයෝජනය පමණක් සමඟ ද, මානය භවරාග සහ අවිද්‍යා සංයෝජන සමඟ ද, භවරාගය අවිද්‍යා සංයෝජනය සමඟ ද යනාදී වශයෙන් අට්ඨකථා කාණ්ඩ වර්ණනාවේ පවසන බැවින් ‘මෙහි පවසනු ලැබේ’ යනාදිය දක්වන ලදී. එහිම ‘ලෝභය හය ආකාරයකින් එක්ව උපදියි, පටිඝය දෙයාකාරයකින්, එසේම මෝහය ද උපදියි’ යැයි දක්වා, ‘ලෝභය අසංඛාරිකව දෘෂ්ටි විප්පයුත්තව මෝහ-උද්ධච්ච-අහිරික-අනොත්තප්ප සමඟ ද, සසංඛාරිකව මෝහ-ථීන-උද්ධච්ච-අහිරික-අනොත්තප්ප සමඟ ද, අසංඛාරිකව මෝහ-මාන-උද්ධච්ච-අහිරික-අනොත්තප්ප සමඟ ද, සසංඛාරිකව මෝහ-මාන-ථීන-උද්ධච්ච-අහිරික-අනොත්තප්ප සමඟ ද’ යනාදී වශයෙන් පවසන බැවින් ‘එසේම කෙලෙසුන් දස ආකාරයකින්’ යැයි කියන ලදී. ‘මම’ යනුවෙන් ගැනීම නිසා වංක බවින් තොරව ගැනීම ද ‘සම්පග්ගහ’ යැයි කියනු ලැබේ.

Catutthacittavaṇṇanā

සිව්වන සිත පිළිබඳ වර්ණනාව

402. Ussāhaṃ janentāti ettha cittapayogasaṅkhāto saṅkhāro eva ussāho, na vīriyussāhoti.

402. ‘උත්සාහය උපදවයි’ යන්නෙහි සිතෙහි පයෝගය (සංස්කාරය) ම උත්සාහයයි, එය වීර්යය නම් වූ උත්සාහය නොවේ.

Navamacittavaṇṇanā

නවවන සිත පිළිබඳ වර්ණනාව

413. Visappanāniṭṭharūpasamuṭṭhānaṃ yena kupitassa sakalasarīraṃ kampati, kupitākāro paññāyati. Etena sampattiattho raso dassito hoti, pavattiākāravasena vā visappanaraso. Tathā hi yassa kuppati, tassa amittassa sampatti yebhuyyena paṭighuppattihetu hotīti. Etena kiccattho raso vutto hotīti.

413. කිපුණු තැනැත්තාගේ මුළු ශරීරයම වෙව්ලන්නේ යම් ද්වේෂයක් නිසා ද, එම අහිතකර රූපය හටගැනීම ‘විසප්පනය’ (පැතිරීම) නම් වේ. එයින් කිපුණු ආකාරය ප්‍රකට වේ. මෙයින් එහි ‘සම්පත්ති’ අර්ථය වන රසය දක්වන ලදී. එසේත් නැතහොත් පැතිරෙන ආකාරය අනුව ‘විසප්පන රසය’ නම් වේ. යමෙකු කෙරෙහි කිපේ ද, ඒ සතුරාගේ සම්පත්තිය බොහෝ දුරට පටිඝය ඉපදීමට හේතු වේ. මෙයින් එහි කෘත්‍ය අර්ථය වන රසය පවසන ලදී.

418. Vacanatthameva vacanapariyāyameva.

418. වචනාර්ථයම යනු වචනයේ පර්යායමයි.

Ekādasamacittavaṇṇanā

එකොළොස්වන සිත පිළිබඳ වර්ණනාව

424. Nicchayābhāvāti [Pg.129] adhimokkhābhāvā. Asaṇṭhahanatoti santānavasena ekasmiṃ ārammaṇe anavaṭṭhānato.

424. ‘නිශ්චය නැති බැවින්’ යනු අධිමොක්ඛය නැති බැවිනි. ‘නොපිහිටන බැවින්’ යනු සන්තානය වශයෙන් එක් අරමුණක ස්ථාවරව නොපවතින බැවිනි.

Dvādasamacittavaṇṇanā

දොළොස්වන සිත පිළිබඳ වර්ණනාව

429. Sahajātādhipati natthi ‘‘chandavato ce vicikicchā uppajjati, sā mayhaṃ uppajjeyyā’’tiādippavattiyā abhāvā. Anuddhaṭattā paṭisiddhatā, yathādhammasāsane avacanampi abhāvaṃ dīpeti.

429. ‘ඉදින් ඡන්දය (කැමැත්ත) ඇත්තෙකුට විචිකිච්ඡාව උපදී නම්, එය මට උපදින්නේය’ යනාදී වශයෙන් පැවැත්මක් නොමැති බැවින් සහජාත අධිපති ධර්මයන් නැත. නොකැළඹුණු (අනුද්ධත) බැවින් ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. ධර්ම විනයෙහි යමක් ප්‍රකාශ නොකිරීමෙන් ද එහි නොමැති බව පෙන්නුම් කරයි.

Avacanatoti a-kārassa tadaññavacanataṃ dasseti. Etena ca dassanena pahātabbesu abhāvavacanena kāraṇasiddhiyā phalasiddhīti tattha abhāvassa kāraṇameva tāva dassetuṃ ‘‘paṭisandhianākaḍḍhanato’’ti vuttaṃ. Tena taṃsabhāvatā tassa cittuppādassa vuttā hoti. Tato ca ‘‘balavaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati, dubbalaṃ nākaḍḍhatī’’ti idaṃ paṭisandhidānasabhāvesu. Yassa pana paṭisandhidānasabhāvo eva natthi, na tassa balavabhāvo paṭisandhiākaḍḍhane kāraṇanti ayamattho dassito hoti. Anākaḍḍhanaṃ sādheti ‘‘yadi hi ākaḍḍheyyā’’tiādinā. Yasmā ca nāgataṃ, tasmā nākaḍḍhatīti adhippāyo. ‘‘Yasmā pana taṃ paṭisandhidānaṃ natthi, tasmā nāgata’’nti vuttattā ‘‘anākaḍḍhanato anāgamanaṃ sādhetu’’nti vuttaṃ.

‘අවචනතො’ යනු ‘අ’ කාරයෙන් එයින් අන්‍ය දෙයක් කීම දක්වයි. මේ දැක්වීමෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්හි නැති බව පැවසීමෙන්, හේතුව සිද්ධ වීමෙන් ඵලය සිද්ධ වන බැවින්, එහි නැති බවට ප්‍රධාන හේතුව දැක්වීම සඳහා ‘ප්‍රතිසන්ධිය ඇද නොගන්නා බැවින්’ යැයි පවසන ලදී. එයින් එම චිත්තෝත්පාදයේ ස්වභාවය පවසන ලද්දේ වෙයි. එසේම ‘බලවත් සිත ප්‍රතිසන්ධිය ඇද ගනියි, දුබල සිත ඇද නොගනියි’ යන මෙය ප්‍රතිසන්ධි දාන ස්වභාවයන් සම්බන්ධයෙනි. යමෙකුට ප්‍රතිසන්ධි දාන ස්වභාවයක් ඇත්තේම නැති නම්, ඔහුට ප්‍රතිසන්ධිය ඇද ගැනීමෙහිලා බලවත් බව හේතුවක් නොවන බව මෙම අර්ථයෙන් දක්වන ලදී. ‘ඉදින් ඇද ගන්නේ නම්’ යනාදියෙන් ප්‍රතිසන්ධිය ඇද නොගන්නා බව සාධනය කරයි. යම් හෙයකින් ප්‍රතිසන්ධියක් නොපැමිණියේ ද, එබැවින් ඇද නොගන්නේය යන්න අදහසයි. ‘යම් හෙයකින් ඒ ප්‍රතිසන්ධි දානයක් නැති ද, එබැවින් ප්‍රතිසන්ධිය නොපැමිණියේය’ යැයි පවසන ලද බැවින් ‘ඇද නොගන්නා බැවින් නොපැමිණීම සාධනය කරනු පිණිස’ යැයි කියන ලදී.

Apāyagamanīyassāti apāyaṃ gametīti apāyagamanīyaṃ, taṃsabhāvanti attho. Paṭisandhiākaḍḍhane sati uddhaccasahagataṃ ekantena apāyagamanīyaṃ siyā. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 429) ‘‘itarassāpi ettheva paṭisandhidānaṃ bhaveyyā’’ti. Na hi akusalapaṭisandhi sugatiyaṃ sambhavatīti. ‘‘Catūhi apāyehi ca vippamutto (khu. pā. 6.11; su. ni. 234) avinipātadhammo’’ti (sa. ni. 2.41; 5.998, 1004) vacanato apāyagamanīyañca dassanena pahātabbaṃ. Tenāha ‘‘apāyagamanīyassa dassanena pahātabbattā’’ti. Na cetaṃ dassanena pahātabbaṃ, na so tassa apāyagamanīyo rāgo doso moho tadekaṭṭhā ca kilesāti etena saṅgahoti sakkā vattuṃ niyogato bhāvanāya pahātabbabhāvena vuttattā. Vuttañhetaṃ ‘‘katame dhammā bhāvanāya pahātabbā, uddhaccasahagato cittuppādo’’ti (dha. sa. 1406).

‘අපායගමනීයස්ස’ යනු අපායට පමුණුවන බැවින් අපායගමනීයයි, එවැනි ස්වභාවයක් ඇත්තා වූ යනු අර්ථයයි. ප්‍රතිසන්ධිය ඇද ගැනීමක් පවතී නම්, උද්ධච්ච සහගත සිත ඒකාන්තයෙන්ම අපායගමනීය විය යුතුය. ඒ බව අටුවාවෙහි ‘අනෙකාට ද මෙහිම ප්‍රතිසන්ධි දානය විය හැකිය’ යැයි පවසන ලදී. මක්නිසාද යත් අකුසල ප්‍රතිසන්ධියක් සුගතියෙහි ඇති විය නොහැකි බැවිනි. ‘සතර අපායෙන් මිදුණු, අපායෙහි නොවැටෙන ස්වභාවය ඇති’ යන වචනයට අනුව, අපායගමනීය ධර්මය ද දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුත්තකි. එබැවින් ‘අපායගමනීය ධර්මය දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු බැවින්’ යැයි පවසන ලදී. මෙය දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුත්තක් නොවේ. ඔහුගේ එම අපායගමනීය රාගය, ද්වේෂය, මෝහය සහ ඒ හා එකට පවතින ක්ලේශයන් මෙයින් සංග්‍රහ වේ යැයි පැවසිය නොහැක්කේ, නියත වශයෙන්ම භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු බවට පවසා ඇති බැවිනි. ‘භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්ම කවරේද? උද්ධච්ච සහගත චිත්තොප්පාදයයි’ යනුවෙන් මෙය වදාරන ලදී.

‘‘Kusalākusalaṃ [Pg.130] kammaṃ vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.427) vuttakammapaccayabhāvo nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo. So ca yadi uddhaccasahagataṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍheyya, tassāpi siyā. Tathā ca sati uddhaccasahagataṃ dassanena pahātabbaṃ siyā dassanena pahātabbānaṃyeva nānākkhaṇikakammapaccayabhāvassa vuttattā. Na cetaṃ dassenena pahātabbanti sabbaṃ pubbe viya āvattati.

‘කුසලාකුසල කර්මය විපාක ස්කන්ධයන්ට හා කටත්තා රූපයන්ට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යැයි පට්ඨානයෙහි වදාළ කර්ම ප්‍රත්‍ය භාවය නානක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍ය භාවයයි. ඉදින් උද්ධච්ච සහගත සිත ප්‍රතිසන්ධියක් ඇද ගන්නේ නම්, එයට ද එම ප්‍රත්‍ය භාවය හිමි විය යුතුය. එසේ වී නම්, උද්ධච්ච සහගත සිත දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුත්තක් විය යුත්තේ, දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්ටම නානක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍ය භාවය පවසා ඇති බැවිනි. මෙය දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුත්තක් නොවන බව පෙර පරිදිම සියල්ල නැවත පැවසිය යුතුය.

Sahajātameva vibhattanti yathā dassanena pahātabbavibhaṅge ‘‘dassanena pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.86) sahajātaṃ nānākkhaṇikanti uddisitvā ‘‘sahajātā dassanena pahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo, nānākkhaṇikā dassanena pahātabbā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti vibhattaṃ, evaṃ avibhajitvā ‘‘bhāvanāya pahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.89) ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘nānākkhaṇikā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti. Tena na bhāvanāya pahātabbassa nānākkhaṇikakammapaccayabhāvoti viññāyati. Paccanīyepi yathāsambhavaṃ saṅgāhakapaccayānaṃ vasena paccayuddhāre kariyamāne. Itarattha cāti dassanenapahātabbapade. Tattha hi ‘‘dassanena pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, sahajātaupanissayapacchājātakammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.71) kammapaccayopi vuttoti.

සහජාතයම බෙදා දක්වන ලදී. දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු විභංගයෙහි ‘දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මය, දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් හෝ ප්‍රහීණ කළ යුතු නොවන ධර්මයට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යැයි සහජාත හා නානක්ඛණික වශයෙන් උදෘත කොට දක්වා, ‘සහජාත වූ දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු චේතනාව චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයන්ට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ, නානක්ඛණික වූ දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු චේතනාව විපාක ස්කන්ධයන්ට හා කටත්තා රූපයන්ට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යැයි විස්තර කරන ලදී. මෙහි එසේ නොබෙදා ‘භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු චේතනාව චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයන්ට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යැයි මෙපමණක්ම වදාරන ලදී. ‘නානක්ඛණික චේතනාව විපාක ස්කන්ධයන්ට හා කටත්තා රූපයන්ට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යැයි වදාරා නැත. එයින් භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයෙහි නානක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍ය භාවයක් නොමැති බව හැඟවේ. ප්‍රතිපක්ෂයෙහි ද සම්භවය වන පරිදි සංග්‍රාහක ප්‍රත්‍යයන්ගේ වශයෙන් ප්‍රත්‍ය උද්ධාරය කරනු ලබන කල්හි, දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු පදයෙහි ද එසේමය. එහි ‘දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මය, දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් හෝ ප්‍රහීණ කළ යුතු නොවන ධර්මයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ, සහජාත-උපනිස්සය-පච්ඡාජාත-කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යැයි කර්ම ප්‍රත්‍යය ද පවසන ලදී.

Tadabhāvāti nānākkhaṇikakammapaccayattābhāvā. Na ca nānākkhaṇikakammapaccayaṃ vinā paṭisandhiākaḍḍhanaṃ atthīti ‘‘paṭisandhianākaḍḍhanato tattha anāgatā’’ti vuttaṃ. Etthāti ‘‘ṭhapetvā uddhaccasahagataṃ sesāni ekādaseva paṭisandhiṃ ākaḍḍhantī’’ti ettha. Pavattivipākassāti pavattiyaṃ vipāko pavattiekadesatāya pavattibhūto vā vipāko etassāti pavattivipākaṃ, kammaṃ, tassa. Atha vā pavattiyaṃ vipāko pavattivipāko. Imasmiṃ pana atthe nānākkhaṇikakammapaccayo etassāti nānā…pe… yo, tabbhāvo…pe… tāti evaṃ padacchedo daṭṭhabbo. Na sakkā nivāretuṃ nānākkhaṇikakammapaccayaṃ vinā vipākassa anuppajjanato.

‘තදභාවා’ යනු නානක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍ය භාවය නොමැති වීමයි. නානක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යය නොමැතිව ප්‍රතිසන්ධිය ඇද ගැනීමක් නොමැති බැවින් ‘ප්‍රතිසන්ධිය ඇද නොගන්නා බැවින් එහි ප්‍රතිසන්ධියක් නොපැමිණේ’ යැයි කියන ලදී. ‘එත්ථා’ යනු ‘උද්ධච්ච සහගත සිත හැර ඉතිරි එකොළොසම ප්‍රතිසන්ධිය ඇද ගනියි’ යන මෙහිය. ‘පවත්තිවිපාකස්ස’ යනු ප්‍රවෘත්ති කාලයේ විපාකය හෝ ප්‍රවෘත්ති කාලයේ එක් කොටසක් වූ විපාකය ඇති කර්මයයි. නැතහොත් ප්‍රවෘත්තියෙහි ඇති වන විපාකය ප්‍රවෘත්ති විපාකයයි. මෙම අර්ථයෙහි නානක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යය මෙයට ඇත යන අර්ථයෙන් නානක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යයෝ, එහි ස්වභාවය නානක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යතාවය යනුවෙන් පද බෙදීම දත යුතුය. නානක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් තොරව විපාකයක් නූපදින බැවින් එය වැළැක්විය නොහැක.

Idāni [Pg.131] pavattivipākānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayalābhitāya āhaccabhāsitataṃ dassetuṃ ‘‘vuttañcā’’tiādimāha. Vipākadānaṃ paṭisandhivipākadhammatāti maññamāno ‘‘yadi bhāvanā’’tiādimāha. Itaro vipākadānābhāvepi siddho vipākadhammabhāvo tādisānaṃ aññesampi labbhamānattāti āha ‘‘abhiññācittādīna’’nti. Ādi-saddena attano kālamatikkantaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ upapajjavedanīyañca saṅgaṇhāti. Vuttaṃ siyāti idaṃ sahāyapaccayalābhato puthujjanasantānavuttino uddhaccasahagatassa vipākuppādanaṃ, tadabhāvā sekkhasantatiyaṃ tassa vipākānuppādanañca yuttaṃ siyāti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘idaṃ pana ṭhānaṃ suṭṭhu vicāretabba’’ntiādi. Tathā ca vakkhati ‘‘puthujjanesu uppajjamānānaṃ sakabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ uddhaccasahagatacittuppādassa ca saṃyojanattayatadekaṭṭhakilesānaṃ anupacchinnatāya aparikkhīṇasahāyānaṃ vipākuppādanaṃ na sakkā paṭikkhipitunti uddhaccasahagatadhammānaṃ vipāko vibhaṅge vutto’’ti. Tassa tādisasseva sati sahāye vipākuppādanavacanaṃ, asati vipākānuppādanavacanaṃ virujjhatīti ca pavattivipākadāyikaṃ vā uddhaccasahagatassa manasi katvā ‘‘vuttaṃ siyā’’ti vuttaṃ. ‘‘Pavattivipākañhi sandhāya ‘tesaṃ vipāke ñāṇa’nti paṭisambhidāvibhaṅge (vibha. 725-726) vutta’’nti eke vaṇṇayanti. Evaṃ uddhaccacetanāpi na hoti, sāpi viññāṇapaccayabhāve apanetabbāti idampi paṭisandhiviññāṇameva sandhāya vuttanti.

දැන් පවත්ති විපාකයන්ගේ නානාක්ෂණික කර්ම ප්‍රත්‍ය ලාභී බව නිසා ඒකාන්තයෙන් වදාල බව දැක්වීමට 'වුත්තඤ්ච' යනාදිය වදාලහ. විපාක දීම ප්‍රතිසන්ධි විපාක ධර්මතාවක් යැයි සිතමින් 'යදි භාවනා' යනාදිය පැවසුහ. අනෙකෙක් විපාක දීමක් නොමැති වුවද එවැනි අන්‍යයන් තුළද විපාක ධර්ම ස්වභාවය ලැබෙන බැවින් 'අභිඤ්ඤාචිත්තාදීනං' යැයි පැවසීය. 'ආදි' ශබ්දයෙන් තමාගේ කාලය ඉක්මවූ දිට්ඨධම්මවේදනීය සහ උපපජ්ජවේදනීය කර්මයන්ද සංග්‍රහ කරයි. 'වුත්තං සියා' යන්නෙන් සහායක ප්‍රත්‍යයන් ලැබීමෙන් පෘථග්ජන සන්තතියේ පවතින උද්ධච්ච සහගත සිත විපාක ඉපදවීමත්, එබඳු සහායක ප්‍රත්‍යයන් නොමැති බැවින් ශෛක්ෂ සන්තතියේ එහි විපාක නූපදීමත් සුදුසු වන්නේය යන්නයි. එබැවින් 'ඉදං පන ඨානං සුට්ඨු විචාරේතබ්බං' යනාදිය වදාලහ. එසේම මතුයෙහි මෙසේ කියනු ලැබේ: 'පෘථග්ජනයන් තුළ උපදින්නා වූ තමාගේ වස්තුවෙහි (ඛන්ධයන්හි) ඡන්දරාගාදියටත්, උද්ධච්ච සහගත සිත් ඉපදීමටත්, සංයෝජන තුන හා එක්ව පවතින ක්ලේශයන්ගේ නොසිඳුණු බව නිසා පිරිහී නොගිය සහායකයන් ඇති කල්හි විපාක ඉපදීම ප්‍රතික්ෂේප කළ නොහැක. එබැවින් උද්ධච්ච සහගත ධර්මයන්ගේ විපාක විභංගයෙහි දක්වන ලදී' යනුවෙනි. එබඳු තැනැත්තෙකුට සහායක ප්‍රත්‍ය ඇති කල්හි විපාක ඉපදීම පිළිබඳ වචනයත්, නැති කල්හි විපාක නූපදීම පිළිබඳ වචනයත් විරුද්ධ නොවන බවත්, පවත්ති විපාක දෙන උද්ධච්ච සහගත සිත මෙනෙහි කොට 'වුත්තං සියා' යැයි වදාලහ. 'පවත්ති විපාකය අරමුණු කොට තේසං විපාකේ ඤාණං යැයි පටිසම්භිදා විභංගයෙහි වදාලහ' යැයි ඇතැම්හු විස්තර කරති. මෙසේ උද්ධච්ච චේතනාවද විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍ය භාවයෙහි ඉවත් නොකළ යුත්තක් බැවින් මෙයද ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයම අරමුණු කොට පවසන ලදී.

Akusalapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

අකුසල පද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Abyākatapadaṃ

අව්‍යාකෘත පදය.

Ahetukakusalavipākavaṇṇanā

අහේතුක කුසල විපාක වර්ණනාව.

431. Kāmāvacara…pe… ādi vuttanti ettha ādi-saddena ‘‘upacitattā’’ti padaṃ saṅgayhati ‘‘asādhāraṇakammapaccayavasenā’’ti vuttattā. ‘‘Upacitattāti laddhāsevanattā’’ti keci vadanti, taṃ paṭhamajavanassa na yujjati anāsevanattā. Tathā ca sati tassa vipākadānameva na siyāti tato aññathā atthaṃ dassento ‘‘yathā’’tiādimāha. Tattha vipākābhimukhanti vipākadānābhimukhaṃ katokāsaṃ. Katokāsatā ca anādimhi saṃsāre anekesaṃ kammānaṃ katānaṃ atthitāya parassa paṭibāhanena hotīti ‘‘aññassa vipākaṃ paṭibāhitvā’’tiādi vuttaṃ. Vaḍḍhitatā [Pg.132] ca sakammassa baladānasamatthatāvasena attano kāraṇehi abhisaṅkhatatā. Asādhāraṇena nāmaṃ uddhaṭaṃ ‘‘bherīsaddo yavaṅkuro’’ti yathā. Viññāṇānanti cakkhuviññāṇādīnaṃ. Visesapaccayattāti adhikapaccayattā.

431. 'කාමාවචර...පෙ... ආදි' ලෙස වදාල තැන 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'උපචිතත්තා' (රැස් කරන ලද බැවින්) යන පදය සංග්‍රහ වන්නේ 'අසාධාරණ කර්ම ප්‍රත්‍ය වශයෙන්' යැයි වදාල බැවිනි. 'උපචිතත්තා යනු ලැබූ ආසේවන ඇති බවයි' කියා ඇතැමෙක් පවසති. එය ප්‍රථම ජවනයට නොගැලපේ, මන්ද එය ආසේවනය නොවූ බැවිනි. එසේ වුවහොත් එයට විපාක දීමක්ද නොවිය යුතුය. එබැවින් ඊට වඩා වෙනස් අර්ථයක් දක්වමින් 'යථා' යනාදිය වදාලහ. එහි 'විපාකාභිමුඛං' යනු විපාක දීම සඳහා අවස්ථාව ලැබීමයි. අවස්ථාව ලැබීම යනු අනාදිමත් සංසාරයෙහි කරන ලද අනේක විධ කර්මයන් තිබියදී අන්‍යයන් වළක්වා අවස්ථාව කර ගැනීමයි. ඒ නිසා 'අඤ්ඤස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා' යනාදිය වදාලහ. 'වද්ධිතතා' යනු ස්වකීය කර්මයේ බලය ලබාදීමේ හැකියාව අනුව ස්වකීය හේතූන්ගෙන් මනා කොට සකස් කරන ලද බවයි. අසාධාරණ වූ නාමය 'බේරි හඬ' හෝ 'යව අංකුරය' මෙන් උපුටා දක්වන ලදී. 'විඤ්ඤාණානං' යනු චක්ෂු විඤ්ඤාණාදීන්ගේය. 'විශේෂ පච්චයත්තා' යනු අධික ප්‍රත්‍ය බව නිසාය.

Cakkhusannissitañca taṃ rūpavijānanañcāti etena samānādhikaraṇataṃ samāsassa dassento tattha ca ‘‘cakkhusannissita’’ntiādipadadvayassa nīluppalasaddādīnaṃ viya aññamaññavisesanavisesitabbabhāvamāha. Aññaviññāṇanti rūpārammaṇaṃ manoviññāṇaṃ. Rūpaṃyevārammaṇanti pana atthe dibbacakkhuviññāṇaṃ daṭṭhabbaṃ taṃsadisānaṃ tadupacāraṃ katvā yathā ‘‘sā eva tittirī tāni eva osadhānī’’ti. Jhānapaccayattābhāve na jhānaṅgatā natthīti pañcaviññāṇesu upekkhādīnaṃ upacaritajhānaṅgataṃ sādheti. Na hi jhānaṅgānaṃ jhānapaccayataṃ vatvā tesaṃ jhānapaccayabhāvo paṭikkhittoti. Yadi evaṃ pañcaviññāṇesu upekkhādayo jhānarāsiṭṭhāne na vattabbā siyunti āha ‘‘jhānapaccayattābhāve’’tiādi. Upekkhādibhāvatoti upekkhāsukhadukkhekaggatābhāvato. Aññaṭṭhānābhāvatoti cittaṭṭhitiṃ eva sandhāya vuttaṃ.

'චක්ඛුසන්නිස්සිත' වූ ද 'රූපවිජානන' වූ ද යන මෙයින් සමාසයේ සමානාධිකරණ බව දක්වයි. එහි 'චක්ඛුසන්නිස්සිත' යනාදී පද දෙක නිල් උපුල් වැනි වචන සේ එකිනෙකට විශේෂණ විශේෂ්‍ය භාවයෙන් පවතින බව කියයි. 'අඤ්ඤවිඤ්ඤාණං' යනු රූපාරම්මණය කරන මනෝවිඤ්ඤාණයයි. රූපයම අරමුණු කරන්නේය යන අර්ථයෙන් දිව්‍ය චක්ෂු විඤ්ඤාණය දත යුතුය. 'එම තිත්තිරි පක්ෂියාමය, එම ඖෂධයන්මය' යන්න සේ ඊට සමාන දෙය උපචාර වශයෙන් ගෙන එසේ දක්වා ඇත. ධ්‍යාන ප්‍රත්‍ය භාවය නොමැති කල්හි ධ්‍යානාංග නැත්තේ නොවේදැයි සලකා පංච විඤ්ඤාණයන්හි උපේක්ෂා ආදියෙහි උපචාර ධ්‍යානාංග බව සාධනය කරයි. ධ්‍යානාංගයන්ගේ ධ්‍යාන ප්‍රත්‍ය බව පවසා එම ධ්‍යාන ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලදී. ඉදින් එසේ නම් පංච විඤ්ඤාණයන්හි උපේක්ෂා ආදිය ධ්‍යාන රාශියෙහි නොකිය යුතු වන්නේ යැයි සලකා 'ධ්‍යානපච්චයත්තාභාවේ' යනාදිය පැවසූහ. 'උපේක්ඛාදිබාවතො' යනු උපේක්ෂා, සුඛ, දුක්ඛ, ඒකග්ගතා ස්වභාවයන් නිසාය. 'අඤ්ඤට්ඨානාභාවතො' යනු චිත්ත ස්ථිතියම අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි.

436. Akusalaṃ bhavaṅganissandena ‘‘paṇḍara’’nti vuccati, bhavaṅge apaṇḍare taṃmūlikā kuto akusalassa paṇḍaratāti ‘‘akusalassa cā’’ti vuttaṃ. Paṇḍaratāya kāraṇaṃ vattabbaṃ, yadi aññakāraṇā paṇḍaratā, sabhāvovāyanti cittassa akilesasabhāvatāya vuttaṃ, na cettha phassādīnampi paṇḍaratāpatti. Yato dhammānaṃ sabhāvakiccavisesaññunā bhagavatā viññāṇaṃyeva tathā niddiṭṭhanti.

436. අකුසලය භවාංග නිස්සන්දයෙන් 'පණ්ඩර' (ප්‍රභාස්වර) යැයි කියනු ලැබේ. භවාංගය ප්‍රභාස්වර නොවන කල්හි ඒ මුල් කොට ඇති අකුසලයට ප්‍රභාස්වර බවක් කෙසේ ලැබේදැයි 'අකුසලස්ස ච' යැයි පවසන ලදී. ප්‍රභාස්වර භාවයට හේතුව පැවසිය යුතුය. ඉදින් වෙනත් හේතුවකින් ප්‍රභාස්වර වේ නම්, මෙය චිත්තයාගේ අක්ලේශ ස්වභාවය නිසා පැවසු සවභාවයකි. මෙහිදී ඵස්ස ආදීන්ට ප්‍රභාස්වර බවක් හිමි නොවේ. මන්දයත් ධර්මයන්ගේ ස්වභාවික කෘත්‍ය විශේෂයන් දන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විඤ්ඤාණයම එසේ නිර්දේශ කර ඇති බැවිනි.

439. Anatikkamanena bhāvanāya. Pasādaghaṭṭanaṃ visayassa yogyadese avaṭṭhānanti ‘‘pasādaṃ ghaṭṭetvā āpāthaṃ gantvā’’ti vuttaṃ. Mahābhūtesu paṭihaññatīti ettha na sayaṃ kiñci paṭihaññati, nāpi kenaci paṭihaññīyati aphoṭṭhabbasabhāvattā. Visayavisayībhūtaṃ pana abhimukhabhāvappattiyā viññāṇuppattiyā hetutāya visiṭṭhabhāvappattaṃ paṭihatapaṭighātakabhāvena voharīyati, tasmā tesu sappaṭighavohāro. ‘‘Upādārūpaṃ ghaṭṭetīti evamādi ca upacāravaseneva veditabbaṃ. Mahābhūtārammaṇena pana [Pg.133] kāyappasādanissayabhūtesu mahābhūtesu ghaṭṭiyamānesu pasādopi ghaṭṭito eva nāma hotīti vatvā vīmaṃsitabba’’nti vadanti. Yathādhippetena ekadesasāmaññena upamāvacanato nissitanissayaghaṭṭanānaṃ satipi pubbāparabhāve upamatte upamābhāvena gahetabbabhāvaṃ dassento ‘‘ubhayaghaṭṭanadassanattha’’nti āha.

439. 'අනතික්කමනේන' යනු භාවනාව ඉක්මවා නොයෑමෙනි. 'ප්‍රසාද ඝට්ටනය' යනු අරමුණ සුදුසු දේශයක පිහිටීම බව දැක්වීමට 'පසාදං ඝට්ටෙත්වා ආපාථං ගන්ත්වා' යැයි වදාලහ. මහාභූතයන්හි ගැටේ යන මෙහි තමාම කිසිවක නොගැටේ, අන් කිසිවකින් හෝ නොගැටේ. මන්ද එය ස්පර්ශ කළ නොහැකි (අපොට්ඨබ්බ) ස්වභාවයක් ඇති බැවිනි. එහෙත් විෂය හා විෂයී භාවය නිසා එකිනෙකට මුහුණ දීමෙන් විඤ්ඤාණය ඉපදීමට හේතු වන බැවින් එම විශේෂිත තත්ත්වය ගැටෙන-ගැටෙන සුළු ස්වභාවය ලෙස ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. එබැවින් ඒවා පිළිබඳව 'සප්පටිඝ' (ගැටෙන සුළු) යන ව්‍යවහාරය පවතී. 'උපාදා රූපය ගැටේ' යනාදිය උපචාර වශයෙන්ම දත යුතුය. මහාභූත අරමුණෙන් කර්මජ ප්‍රසාදයට නිශ්‍රය වූ මහාභූතයන් ගැටෙන කල්හි ප්‍රසාදයද ගැටුණා සේම වේ යැයි පවසා එය විමසා බැලිය යුතුයැයි කියති. අදහස් කරන ලද පරිදි එක් දේශයක සමාන බව නිසා උපමා වශයෙන් පැවසීමෙන්, නිශ්‍රිත හා නිශ්‍රය ගැටීම පෙර පසු වුවද, උපමාවක් ලෙස ගත යුතු බව දක්වමින් 'උභයඝට්ටනදස්සනත්ථං' යැයි පැවසූහ.

455. Dassanādippavattibhāvatoti manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ adassanāditāya sā etesaṃ eva viseso. Anaññanissayamanopubbaṅgamatāyāti aññanissayamanopubbaṅgamattābhāvato. Aññanissayaviññāṇassa anantarapaccayattābhāvenāti iminā kiriyāmanodhātutopi visesassa vuttattā ‘‘manodvāraniggamanamukhabhāvābhāvato’’ti vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘niggamanapavesamukhabhāvābhāvato’’ti. Tividhenapi hi manodhātuviññāṇadhātūhi manoviññāṇadhātuyā viseso dassitoti. Tato eva vijānanavisesavirahatoyeva. Yadi manodhātu ‘‘manoviññāṇa’’nti na vuccati, chaviññāṇakāyāti kathaṃ manodhātuyā tattha saṅgaho hotīti? Saṅgaho eva pariyāyadesanattā. Atthi hi esa pariyāyo ‘‘mananamattaṃ viññāṇaṃ manoviññāṇa’’nti yathā ‘‘mananamattā dhātu manodhātū’’ti. Apica vatthukiccehi manoviññāṇasabhāgattā tassa uparamuppādabhāvato antādibhāvato ca manoviññāṇakāyasaṅgahitā manodhātu, na sesaviññāṇakāyasaṅgahitā ataṃsabhāgattā, idha pana nippariyāyakatattā manaso sambhūya visiṭṭhamanokiccayuttaṃ manoviññāṇanti tadabhāvato ‘‘manoviññāṇantipi na vuccatī’’ti imamevatthaṃ sādhetuṃ ‘‘na hi taṃ viññāṇaṃ manato’’tiādi vuttaṃ. Tena manodhātuyā nippariyāyato manoviññāṇakiccavirahaṃyeva dasseti. Dassanādīnaṃ panātiādinā aññaviññāṇavidhuraṃ manodhātuyā ca sabhāvaṃ dasseti.

455. දර්ශනාදී වශයෙන් පැවතීම නිසා මනෝධාතුව සහ මනෝවිඤ්ඤාණධාතුව යන දෙකම ඇති වුවද, මනෝධාතුවට දර්ශනාදී ස්වභාවයක් නොමැති බැවින් එය එම ධාතූන්ගෙන් වෙන්කොට දක්වා ඇත. 'අන්‍ය නිශ්‍රය මනෝපූර්වංගමතාවක් නැති බැවින්' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ අන්‍ය නිශ්‍රය මනෝපූර්වංගම බවක් නොමැති වීමයි. 'අන්‍ය නිශ්‍රය විඤ්ඤාණයේ අනන්තර ප්‍රත්‍යයක් නොවන බැවින්' යන මෙයින් ක්‍රියා මනෝධාතුවෙන් ද විශේෂය ප්‍රකාශ කළ හෙයින් 'මනෝද්වාරයෙන් නික්මීමේ දොරටු ස්වභාවයක් නොමැති බැවින්' යැයි පවසන ලදී. 'නික්මීමේ හා පිවිසීමේ දොරටු ස්වභාවය' ගැන එහි සඳහන් නොවීය. මනෝධාතු හා විඤ්ඤාණධාතූන්ගෙන් මනෝවිඤ්ඤාණධාතුවේ විශේෂය තුන් ආකාරයකින්ම පෙන්වන ලදී. එබැවින්ම එය දැනගැනීමේ විශේෂයක් නොමැති බවම කියැවේ. ඉදින් මනෝධාතුව 'මනෝවිඤ්ඤාණය' යැයි නොකියන්නේ නම්, සවිඤ්ඤාණක කායන්හි මනෝධාතුව කෙසේ ඇතුළත් වන්නේද? එය පර්යාය දේශනාවක් බැවින් එහි සංග්‍රහ කිරීමක්ම වේ. 'මැනීම පමණක් වූ විඤ්ඤාණය මනෝවිඤ්ඤාණයයි' යන මේ පර්යාය ක්‍රමය, 'මැනීම පමණක් වූ ධාතුව මනෝධාතුවයි' යන්න සේම පවතී. තවද වස්තු හා කෘත්‍යයන්ගෙන් මනෝවිඤ්ඤාණ ස්වභාවය ගන්නා බැවින් ද, එහි උත්පාද හා නිරෝධ ස්වභාවය නිසා ද, ආදී හා අන්ත ස්වභාවය නිසා ද මනෝධාතුව මනෝවිඤ්ඤාණකායට ඇතුළත් වේ. සෙසු විඤ්ඤාණකායන්හි එය ඇතුළත් නොවන්නේ ඒවායේ ස්වභාවය මනෝධාතුවට නොමැති බැවිනි. මෙහිදී නිපර්යාය වශයෙන් මනසින් උපන් විශිෂ්ට වූ මනෝ කෘත්‍යයෙන් යුක්ත වූයේ මනෝවිඤ්ඤාණය බැවින්, එම ස්වභාවය නොමැති කල්හි 'මනෝවිඤ්ඤාණය යැයි ද නොකියනු ලැබේ' යන මේ අර්ථයම සාධනය කරනු පිණිස 'එම විඤ්ඤාණය මනසින් උපන් එකක් නොවේ' යනාදිය පවසන ලදී. ඒ මගින් මනෝධාතුව තුළ නිපර්යාය වශයෙන් මනෝවිඤ්ඤාණ කෘත්‍යයක් නොමැති බව පෙන්වා දෙයි. 'දර්ශනාදීන්ගේ' යනාදී කොටසින් සෙසු විඤ්ඤාණයන්ගෙන් වෙනස් වූ මනෝධාතුවේ ස්වභාවය පෙන්වා දෙයි.

Yadi janakasadisatā nāma mahāvipākesu vitakkādīnaṃ sammāsaṅkappāditā, tihetukato nibbattānaṃ tihetukānaṃ, duhetukato nibbattānaṃ duhetukānañca bhavatu sammāsaṅkappāditā, tihetukato pana nibbattaduhetukānaṃ kathanti āha ‘‘tattha hī’’tiādi. Taṃsotapatitatā na siyā tassā anānantarattā. Tato eva hītiādinā vuttasotapatitaṃ evānantarena vacanena samatthayati. Yadi vijjamānānampi [Pg.134] manodhātuādīsu vitakkādīnaṃ pañcaviññāṇesu viya agaṇanūpagabhāvo, evaṃ sante paṭṭhāne kathaṃ tesaṃ jhānapaccayatāvacanaṃ. ‘‘Abyākato dhammo abyākatassa dhammassa jhānapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.431), ‘‘vipākābyākatāni kiriyābyākatāni jhānaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.431) hi vuttaṃ. Paccanīyepi ‘‘abyākataṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati na jhānapaccayā, pañcaviññāṇasahitaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.98) pañcaviññāṇāni eva uddhaṭāni, na manodhātuādīnīti āha ‘‘jhānapaccayakiccamattato’’tiādi. Na hettha jhānaṅgānaṃ balavadubbalabhāvo adhikato, atha kho jhānapaccayabhāvamattanti adhippāyo.

ඉදින් ජනක කර්මයට සමාන බව යනු මහා විපාකයන්හි විතක්කාදීන් සම්මා සංකප්ප ආදී වශයෙන් පැවතීම නම්, තිහේතුකයෙන් උපන් තිහේතුක සිත්වලටත්, ද්විහේතුකයෙන් උපන් ද්විහේතුක සිත්වලටත් සම්මා සංකප්ප ආදී බව තිබිය යුතුය. එහෙත් තිහේතුකයෙන් උපන් ද්විහේතුකයන්ගේ තත්ත්වය කෙසේදැයි විමසා 'එහිදී වනාහි' යනාදිය පවසන ලදී. එයට ශ්‍රෝතපන්න භාවය හිමි නොවිය හැක්කේ එය අනන්තර (අතරක් නැති) නොවන බැවිනි. 'එයින්ම' යනාදී ප්‍රකාශයෙන් පසුව පැවසූ ශ්‍රෝතපන්න බවම අනන්තර වචනයෙන් සනාථ කරයි. මනෝධාතු ආදියේ විතක්කාදීන් විද්‍යමාන වුවද පංච විඤ්ඤාණයන්හි මෙන් ඒවා ගණනයට නොගැනේ නම්, එසේ ඇති කල්හි පට්ඨාන පකරණයේ ඒවාට ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යයතාවක් ඇති බව පවසන්නේ කෙසේද? 'අබ්‍යකෘත ධර්මය අබ්‍යකෘත ධර්මයට ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ' යැයි ද, 'විපාක අබ්‍යකෘත හා ක්‍රියා අබ්‍යකෘත වූ ධ්‍යානාංගයන් සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධයන්ට හා චිත්තජ රූපයන්ට ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ' යැයි ද එහි පවසා ඇත. පච්චනීයකයේදී (ප්‍රතිපක්ෂයේදී) 'අබ්‍යකෘත ධර්මය නිසා අබ්‍යකෘත ධර්මය උපදී, එය ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යයෙන් නොවේ; පංච විඤ්ඤාණ සහිත එක් ස්කන්ධයක් නිසා ස්කන්ධ තුනක් උපදී' යනාදී වශයෙන් පංච විඤ්ඤාණයන්ම බැහැර කරන ලදී, මනෝධාතු ආදිය නොවේ. එබැවින් 'ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යයේ කෘත්‍ය මාත්‍රයෙන්' යනාදිය පවසන ලදී. මෙහිදී ධ්‍යානාංගයන්ගේ බලවත් හෝ දුර්වල බවක් අදහස් නොකෙරේ, අදහස් කරන්නේ ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යයක් ලෙස පවතින බව පමණකි.

469. Samānavatthukaṃ anantarapaccayaṃ labhitvāti dassanādito manodhātuyā ca balavabhāve kāraṇavacanaṃ. Yathārammaṇanti ārammaṇānurūpaṃ. Yadi samānanissayatāya manodhātuto balavatarattaṃ vipākamanoviññāṇadhātuyā somanassasahagatāya, voṭṭhabbanaṃ kathaṃ majjhattavedananti anuyogaṃ manasi katvā tassa balavabhāvaṃ sampaṭicchitvā santatipariṇāmanabyāpāravisesā na somanassavedananti parihāraṃ vadanto ‘‘voṭṭhabbana’’ntiādimāha. Vipāko viya anubhavanameva na hotīti sati samatthatāya vipākānaṃ ekantena ārammaṇarasānubhavanatāya vuttaṃ.

469. සමාන වස්තුක වූ අනන්තර ප්‍රත්‍යයක් ලැබීමෙන් යනුවෙන් දර්ශනාදීන්ගෙන් පසු මනෝධාතුවේ බලවත් බවට හේතුව දක්වන ලදී. 'අරමුණට අනුකූලව' යනු අරමුණේ ස්වභාවය අනුව යන්නයි. ඉදින් සමාන නිශ්‍රය ඇති බැවින් මනෝධාතුවට වඩා සෝමනස්ස සහගත විපාක මනෝවිඤ්ඤාණධාතුව බලවත් වන්නේ නම්, වොට්ඨබ්බනය (තීරණය කිරීම) මධ්‍යස්ථ වේදනාවක් (උපේක්ෂාවක්) වන්නේ කෙසේදැයි ප්‍රශ්නයක් සිතෙහි තබාගෙන, එහි බලවත් බව පිළිගෙන, සන්තති පරිණාමනය කිරීමේ ව්‍යාපාර විශේෂයක් මිස සෝමනස්ස වේදනාවක් නොවන බවට පිළිතුරු දෙමින් 'වොට්ඨබ්බනය' යනාදිය පවසන ලදී. විපාකය මෙන් අනුභව කිරීමක්ම සිදු නොවන බැවින්, විපාකයන්ට ඒකාන්තයෙන් අරමුණේ රසය අනුභව කිරීමේ හැකියාව ඇති බව පවසන ලදී.

Ahetukakusalavipākavaṇṇanā niṭṭhitā.

අහේතුක කුසල විපාක වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Aṭṭhamahāvipākacittavaṇṇanā

අෂ්ට මහා විපාක චිත්ත වර්ණනාව

498. Vipākadhammānaṃ kammadvāraṃ vuttaṃ dvārakathāyaṃ ‘‘tebhūmakakusalākusalo ekūnatiṃsavidho mano’’ti (dha. sa. aṭṭha. manokammadvārakathā). Payogenāti attanā parehi vā katena ussāhanapayogena. Kusalākusalāni viya yesaṃ taṃ tadārammaṇaṃ anubandhabhūtaṃ. Paṭhamapañcamacittānaṃ aññamaññabalavadubbalabhāvavicārena dutiyachaṭṭhādīnampi so vicārito hotīti ‘‘etesu balavaṃ dubbalañca vicāretu’’nti vuttaṃ. Yathā sāliādīnaṃ thaddhamudubhūmivasena tiṇādīnaṃ [Pg.135] anīharaṇanīharaṇavasena utuādiavasesapaccayānaṃ vipattisampattivasena ca phalavisesayogo, evaṃ kammassa sugatiduggativasena avisuddhavisuddhapayogavasena upapattiyā vipattisampattivasena ca visiṭṭhaphalatāya pariṇamanaṃ, evameva gimhavassakālādīsu bījānaṃ phalavisesayogo viya taṃtaṃkālavisesena kammassa phalavisesayogo hotīti āha ‘‘kālavasena pariṇamatī’’ti. Sukkasoṇitapaccayānanti kammavisesaparibhāvitasantānuppannatāya sukkasoṇitānaṃ āyuvisesahetubhāvamāha sukkasoṇitavasenapi vaṇṇādivisesadassanato, yena ‘‘pitūnaṃ ākāraṃ putto anuvidahatī’’ti vuccati. Taṃmūlakānanti appāyukasaṃvattaniyakammamūlakānaṃ. Āhārādīti ādi-saddena visamūpakkamādayo pariggaṇhāti.

498. විපාක ධර්මයන්ගේ කර්ම ද්වාරය පිළිබඳව ද්වාර කථාවේදී 'ත්‍රෛභූමික කුසලාකුසල මනෝ කර්මය එකුන්තිස් ආකාර වේ' යැයි පවසන ලදී. 'ප්‍රයෝගයෙන්' යනු තමා විසින් හෝ අනුන් ලවා කරවන ලද උත්සාහය හෙවත් ප්‍රයෝගය මගිනි. කුසලාකුසලයන් සේ යම් සිතකට ඒ තදාරම්මණය අනුබන්ධයක් වූයේද, පළමු හා පස්වන සිත්වල අන්‍යෝන්‍ය බලවත් හා දුර්වල බව විචාරය කිරීමෙන් දෙවන හා හයවන ආදී සිත්වල ද එම විචාරයම කරන ලද බැවින් 'මොවුන්ගේ බලවත් හා දුර්වල බව විමසිය යුතුයි' යැයි පවසන ලදී. යම් සේ වී ආදියෙහි තද හෝ මෘදු භූමිය අනුව ද, තණකොළ ආදිය ඉවත් කිරීම හෝ නොකිරීම අනුව ද, සෘතු ආදී සෙසු ප්‍රත්‍යයන්ගේ විපත්තිය හෝ සම්පත්තිය අනුව ද ඵල විශේෂයන් ලැබේද, එසේම කර්මයේ ද සුගති-දුග්ගති වශයෙන්, පිරිසිදු හෝ අපිරිසිදු ප්‍රයෝග වශයෙන්, උත්පත්තියේ විපත්ති-සම්පත්ති වශයෙන් විශිෂ්ට ඵලයක් ලෙස විපාක දීම සිදුවේ. එලෙසම ග්‍රීෂ්ම-වර්ෂා කාලයන්හි බීජයන්ගේ ඵල විශේෂයන් ලැබෙන්නා සේ ඒ ඒ කාල විශේෂයන් අනුව කර්මයේ ඵල විශේෂයන් ද සිදු වන බැවින් 'කාලය අනුව විපාක දෙයි' යැයි පවසන ලදී. 'ශුක්‍ර ශෝණිත ප්‍රත්‍යයන්ගේ' යනුවෙන් කර්ම විශේෂයෙන් පෝෂණය වූ සන්තතියක උපදින බැවින් ආයු විශේෂයට ශුක්‍ර ශෝණිතයන් හේතු වන බව පවසයි. ශුක්‍ර ශෝණිතය අනුව වර්ණාදී විශේෂයන් පෙනෙන බැවින් 'පියාගේ ස්වභාවය පුත්‍රයා අනුව යයි' කියා පවසනු ලැබේ. 'එය මූලික කොට ඇති' යනු අල්පායුෂ්ක වීමට හේතු වන කර්ම මූලික වූවන්ය. 'ආහාරාදී' යන මෙහි 'ආදී' ශබ්දයෙන් විෂම උපක්‍රම ආදිය ද ඇතුළත් වේ.

Vipākuddhārakathāvaṇṇanā

විපාක උද්ධාර කථා වර්ණනාව

Yato tihetukādikammato. Yasmiñca ṭhāneti paṭisandhiādiṭṭhāne, sugatiduggatiyaṃ vā. Tihetukato duhetukaṃ anicchanto paṭisandhinti adhippāyo. Pavattivipākaṃ pana tihetukato duhetukampi icchati eva. Tathā hi vakkhati aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yaṃ purimāya hetukittanaladdhiyā na yujjatī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498).

යම් තිහේතුක ආදී කර්මයකින්ද, යම් ස්ථානයකද යන්නෙන් ප්‍රතිසන්ධි ආදී ස්ථානයන්හි හෝ සුගති-දුග්ගතිවලදී යන්න අදහස් වේ. තිහේතුක කර්මයෙන් ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධියක් ඇතිවීම පිළිනොගන්නා බව මෙහි අදහසයි. එහෙත් තිහේතුක කර්මයෙන් ද්විහේතුක ප්‍රවෘත්ති විපාක ලැබීම පිළිගනු ලැබේ. එබැවින් අටුවාවේ 'යම් හෙයකින් පූර්වයෙහි හේතු දක්වා ලැබූ දෙය හා නොගැළපේද' යැයි පවසනු ඇත.

Ye ‘‘tasseva kammassa vipākāvasesenā’’ti, ‘‘ekapupphaṃ yajitvāna, asīti kappakoṭiyo (theragā. 96). Duggatiṃ nābhijānāmī’’ti (apa. thera 2.46.64) ca evamādivacanassa adhippāyaṃ ajānantā ‘‘kiṃ nu kho ekenapi kammena anekā paṭisandhi hotī’’ti, ‘‘disvā kumāraṃ satapuññalakkhaṇa’’ntiādivacanassa (dī. ni. 3.205) atthaṃ asallakkhetvā ‘‘kinnu kho nānākammehi ekā paṭisandhi hotī’’ti saṃsayapakkhandā, tesaṃ bījaṅkuropamāya ‘‘ekasmā ekā, anekasmā ca anekā paṭisandhi hotī’’ti vinicchitattā kammapaṭisandhivavatthānato sāketapañhe vipākuddhārakathāya ussadakittanagahaṇassa sambandhaṃ āha ‘‘kammavasena…pe… dassetu’’nti. Paṭisandhijanakakammavasena paṭisandhivipāko eva alobhalobhādiguṇadosātirekabhāvahetūti attho daṭṭhabbo. Tathā hi vuttaṃ ‘‘so tena kammena dinnapaṭisandhivasena nibbatto luddho hotī’’tiādi. Ettha ca lobhavasena, dosa, moha[Pg.136], lobhadosa, lobhamoha, dosamoha, lobhadosamohavasenāti tayo ekakā, tayo dvikā, eko tikoti lobhādidassanavasena akusalapakkheyeva satta vārā. Tathā kusalapakkhe alobhādidassanavasenāti cuddasa vārā labbhanti.

"ඒ ඒ කර්මයේ ම විපාකාවශේෂයෙන්" යන ආදී වශයෙන් එන වචනයන්ගේ අදහස නොදැන, "එක් මලක් පූජා කොට කල්ප කෝටි අසූවක් දුගතියක් නොදනිමි" යනාදී වචනයන්ගේ අර්ථය වටහා නොගෙන, "එක් කර්මයකින් ප්‍රතිසන්ධි බොහෝමයක් ඇති වන්නේද?" කියා හෝ "පින් සියයක් ලක්ෂණ ඇති කුමාරයා දැක" යනාදී වචනයන්ගේ අර්ථය විමසා නොබලා, "විවිධ කර්මයන්ගෙන් එක් ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති වන්නේද?" යනුවෙන් සැකයට පත් වූවන් උදෙසා, බීජ හා අංකුර උපමාවෙන් "එකකින් එකක් ද, බොහෝමයකින් බොහෝමයකුත් ප්‍රතිසන්ධි ඇති වේ" යැයි විනිශ්චය කර ඇති බැවින්, කර්ම-ප්‍රතිසන්ධි ව්‍යවස්ථාපනයෙන් සාකේත ප්‍රශ්නයෙහි විපාක උද්ධාර කථාවෙහි උත්සන්න බව කීර්තිමත් කර ගැනීමේ සම්බන්ධය දක්වනු පිණිස "කර්ම වශයෙන්... පෙ... දැක්වීමට" යැයි පැවසූහ. ප්‍රතිසන්ධි ජනක කර්මයේ බලයෙන් ම අලෝභ, ලෝභ ආදී ගුණ හා දෝෂයන්ගේ අතිරික්ත බව නිසා ප්‍රතිසන්ධි විපාකය ඇති වන බව අර්ථය ලෙස දත යුතුය. එසේම "ඔහු ඒ කර්මයෙන් දෙන ලද ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් උපන්නේ ලෝභී වූවෙක් වෙයි" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. මෙහිදී ලෝභය නිසා ද, ද්වේෂය නිසා ද, මෝහය නිසා ද, ලෝභ-ද්වේෂ, ලෝභ-මෝහ, ද්වේෂ-මෝහ, ලෝභ-ද්වේෂ-මෝහ වශයෙන් ඒකක තුනක් ද, ද්විත්වක තුනක් ද, ත්‍රිත්වක එකක් ද වශයෙන් ලෝභ ආදිය පෙන්වීමෙන් අකුසල් පක්ෂයෙහි වාර සතකි. එසේම කුසල් පක්ෂයෙහි අලෝභ ආදිය පෙන්වීමෙන් වාර දහහතරක් ලැබේ.

Tattha ‘‘alobhadosāmohā, alobhādosamohā, alobhadosāmohā balavanto’’ti āgatehi kusalapakkhe tatiyadutiyapaṭhamavārehi dosussadamohussadadosamohussadavārā gahitā. Tathā akusalapakkhe ‘‘lobhādosamohā, lobhadosāmohā, lobhādosāmohā balavanto’’ti āgatehi tatiyadutiyapaṭhamavārehi adosussadaamohussadaadosāmohussadavārā gahitāyevāti akusalakusalapakkhe tayo tayo vāre antogadhe katvā aṭṭheva vārā dassitā. Ye pana ubhayesaṃ vomissatāvaseneva lobhālobhussadavārādayo apare ekūnapaññāsa vārā dassetabbā, te asambhavato eva na dassitā. Na hi ekasmiṃ santāne antarena avatthantaraṃ lobho balavā alobho cāti yujjati. Paṭipakkhatoyeva hi etesaṃ balavadubbalabhāvo, sahajātadhammato vā. Tesu lobhassa tāva paṭipakkhato alobhena anabhibhūtatāya balavabhāvo, tathā dosamohānaṃ adosāmohehi. Alobhādīnaṃ pana lobhādiabhibhavanato sabbesañca samānajātiyaṃ samabhibhūya pavattivaseneva sahajātadhammato balavabhāvo. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘lobho balavā, alobho mando, adosāmohā balavanto, dosamohā mandā’’ti. So ca tesaṃ mandabalavabhāvo purimūpanissayato āsayassa paribhāvitatāya veditabbo. Ettha ca paṭhamadutiyehi, sattamapaṭhamehi vā vārehi tihetukakammato paṭisandhipavattivasena tihetukavipāko, itarehi tihetukaduhetukakammato yathāsambhavaṃ paṭisandhipavattivasena duhetukāhetukavipākā dassitāti ayampi viseso veditabbo.

එහි "අලෝභ, අද්වේෂ, අමෝහයන් ප්‍රබල වේ" යනාදී වශයෙන් පැමිණි කුසල් පක්ෂයේ තුන්වන, දෙවන හා පළමු වාරයන්ගෙන් ද්වේෂ උත්සන්න, මෝහ උත්සන්න සහ ද්වේෂ-මෝහ උත්සන්න වාරයන් ගන්නා ලදී. එසේම අකුසල් පක්ෂයෙහි "ලෝභ, අද්වේෂ, අමෝහයන් ප්‍රබල වේ" යනාදී වශයෙන් පැමිණි තුන්වන, දෙවන හා පළමු වාරයන්ගෙන් අද්වේෂ උත්සන්න, අමෝහ උත්සන්න සහ අද්වේෂ-අමෝහ උත්සන්න වාරයන් ගන්නා ලද බැවින් අකුසල සහ කුසල පක්ෂයන්හි වාර තුන තුන බැගින් ඇතුළත් කොට වාර අටක් ම දක්වන ලදී. යම් හෙයකින් මේ දෙපාර්ශ්වයේ ම මිශ්‍ර වීමෙන් ම ලෝභ-අලෝභ උත්සන්න වාර ආදී තවත් වාර හතළිස් නවයක් දැක්විය යුතු වුවද, ඒවා සම්භව නොවන නිසා ම දක්වා නැත. එක් සන්තානයක අවස්ථාන්තරයක් නොමැතිව ලෝභය බලවත් වීමත් අලෝභය බලවත් වීමත් නොගැලපේ. ඔවුන්ගේ බලවත් හෝ දුබල බව වන්නේ ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් හෝ සහජාත ධර්මයන්ගේ වශයෙනි. ඒ අතර ලෝභයට නම් ප්‍රතිපක්ෂ වූ අලෝභයෙන් යටපත් නොවීම නිසා බලවත් බව ඇති වේ, ද්වේෂ හා මෝහයන්ට ද අද්වේෂ හා අමෝහයන්ගෙන් එසේම වේ. අලෝභාදීන්ට නම් ලෝභාදිය මැඩපැවැත්වීමෙන් සහ සියලු සමාන ජාතිකයින් සමව මැඩපවත්වා පැවතීමෙන් සහජාත ධර්මයන් නිසා බලවත් බව ඇති වේ. එබැවින් අටුවාවෙහි "ලෝභය බලවත් ය, අලෝභය දුබල ය, අද්වේෂය හා අමෝහය බලවත් ය, ද්වේෂය හා මෝහය දුබල ය" යැයි පවසන ලදී. ඔවුන්ගේ ඒ දුබල හෝ බලවත් බව පෙර උපනිශ්‍රය නිසා ආශයෙහි මැනවින් පුරුදු කළ බව (පරිභාවිතතාව) අනුව දත යුතුය. මෙහි පළමු හා දෙවන වාරයන්ගෙන් හෝ හත්වන හා පළමු වාරයන්ගෙන් හෝ තිහේතුක කර්මයෙන් ප්‍රතිසන්ධි පැවැත්ම වශයෙන් තිහේතුක විපාකය ද, අනෙක්වායින් තිහේතුක හා ද්විහේතුක කර්මයන්ගෙන් යථාසම්භව ලෙස ප්‍රතිසන්ධි පැවැත්ම වශයෙන් ද්විහේතුක හා අහේතුක විපාකයන් දක්වන ලද බව ද මෙම විශේෂය දත යුතුය.

Idhāti vipākuddhāramātikāyaṃ. Tena hetukittanaṃ viseseti. Jaccandhādivipattinimittaṃ moho, sabbākusalaṃ vā. Yaṃ pana vuttanti sambandho. Tena paṭisambhidāmaggavacanena. Gatisampattiyā sati ñāṇasampayutte paṭisandhimhi [Pg.137] nipphādetabbe. Aññatthāti nikantipaṭisandhikkhaṇesu. Kammasarikkhakoti idha sātisayo sarikkhabhāvo adhippetoti daṭṭhabbo. Itarathā tihetukaduhetukāpi aññamaññaṃ sarikkhāyevāti dassitametanti. Cakkhuviññāṇādīnīti ettha pañcaviññāṇāni viya apubbanissayapavattinī vijānanavisesarahitā ca manodhātu iṭṭhādibhāgaggahaṇe na samatthāti ‘‘pākaṭāyevā’’ti na vuttā, ādi-saddena vā saṅgahitā. Tadārammaṇapaccayasabbajavanavatāti tadārammaṇassa paccayabhūtasakalajavanappavattisahitena. Yaṃ sandhāya ‘‘idha paripakkattā āyatanāna’’nti vuttaṃ. Aññakāleti abuddhipavattikāle.

"මෙහි" (ඉධ) යනු විපාක උද්ධාර මාතිකාවෙහි ය. එයින් හේතු දැක්වීම විශේෂ කරයි. උපතින් අන්ධ වීම ආදී විපත්තීන්ට හේතුව මෝහයයි, නැතහොත් සියලු අකුසලයන් ය. "යමක් පවසන ලද්දේද" යන්න සම්බන්ධයයි. එය පටිසම්භිදාමග්ග වචනයෙනි. ගති සම්පත්තිය ඇති කල්හි ඥාණසම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රතිසන්ධියක් නිපදවිය යුතු තැනදීය. "වෙනත් තැනක" යනු නිකන්ති (තෘෂ්ණා සහගත) ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයන්හිදීය. "කර්ම සදෘශ" යන්නෙන් මෙහි අතිශය සමාන බව අදහස් කරන ලදැයි දත යුතුය. එසේ නොවේ නම් තිහේතුක හා ද්විහේතුකයන් ද ඔවුනොවුන්ට සමාන බව දක්වන ලද්දකි. "චක්ඛු විඤ්ඤාණාදීහු" යන්නෙහි පංච විඤ්ඤාණයන් මෙන් පෙර නිශ්‍රය ප්‍රවෘත්තියෙන් යුක්ත වූ සහ සුවිශේෂී වූ විජානනයෙන් තොර වූ මනෝ ධාතුව ඉෂ්ට ආදී කොටස් ග්‍රහණය කර ගැනීමට සමත් නොවන බැවින් "ප්‍රකටය" යැයි නොකියන ලදී, නැතහොත් "ආදි" ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ කරන ලදී. තදාරම්මණ ප්‍රත්‍යය වූ සකල ජවන් ප්‍රවෘත්තිය සහිත බැවිනි. යමක් අරභයා "මෙහි ආයතනයන්ගේ පරිපක්ව බව නිසා" යැයි පවසන ලදී. "අන්‍යකාලයෙහි" යනු නුවණ නොපවතින කාලයෙහි ය.

Anulometi dhammānulome. Āsevanapaccayāti āsevanabhūtā paccayā. Na magge amaggapaccaye. Sopi moghavāro labbheyyāti yadi voṭṭhabbanampi āsevanapaccayo siyā, yathā ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭicca sukhāya vedanāya sampayutto dhammo uppajjati āsevanapaccayā na (paṭṭhā. 1.2.3) maggapaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.2.14) anulomapaccanīye, paccanīyānulome ca ‘‘sukhā…pe… na maggapaccayā āsevanapaccayā’’ti ca vuttaṃ hasituppādacittavasena, evaṃ voṭṭhabbanavasena ‘‘adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭiccā’’tiādinā pubbe vuttanayena pāṭho siyā, tathā ca sati vāradvayavasena gaṇanāyaṃ ‘‘āsevanapaccayā na magge dve. Na maggapaccayā āsevane dve’’ti ca vattabbaṃ siyā, na pana vuttaṃ, tasmā na labbheyyāyaṃ moghavāroti adhippāyo.

"අනුලෝමයෙහි" යනු ධර්මානුලෝමයෙහි ය. "ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන්" යනු ආසේවන වූ ප්‍රත්‍යයන් ය. "මාර්ගයෙහි නොවේ" යනු අමාර්ග ප්‍රත්‍යයෙහි ය. එම හිස් වාරය ද ලැබිය හැකිය යන්නෙන්, ඉදින් වොත්ථබ්බනයට ද ආසේවන ප්‍රත්‍යය වන්නේ නම්, "සුඛ වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මය නිසා සුඛ වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මය උපදී, ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන්, මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙන් නොවේ" යැයි අනුලෝම පච්චනීයයෙහි ද, පච්චනීය අනුලෝමයෙහි ද "සුඛ... පෙ... මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙන් නොවේ, ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙනි" යැයි හසිතොප්පාද චිත්ත වශයෙන් වදාරන ලදී. ඒ අයුරින් ම වොත්ථබ්බන වශයෙන් "අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මය නිසා" යනාදී වශයෙන් පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන් පාඨය විය යුතුය. එසේ වූ විට වාර දෙකක් වශයෙන් ගණනය කිරීමේදී "ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් මාර්ගයෙහි නැති වාර දෙකකි, මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙන් තොරව ආසේවනයෙහි වාර දෙකකි" යැයි කිව යුතු වන්නේය. එහෙත් එසේ නොපවසන ලදී, එබැවින් මෙම හිස් වාරය නොලැබේ යන්න අදහසයි.

Voṭṭhabbanampi yadi āsevanapaccayo siyā, dutiyamoghavāre attano viya tatiyacatutthavāresupi siyā, tathā sati attanāpi kusalākusalānaṃ siyā. Na hi…pe… avutto atthi ‘‘purimā purimā kusalā dhammā’’tiādinā anavasesato vuttattā. Voṭṭhabbanassa…pe… avutto ‘‘abyākato dhammo kusalassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo. Akusalassa…pe… paccayo’’ti vacanābhāvato. Na kevalaṃ avutto, atha kho kusalaṃ…pe… paṭikkhittova. Athāpi siyātiādi maggasodhanatthameva vuccati. Samānavedanānaṃ eva āsevanapaccayabhāvassa dassanato ‘‘asamānavedanānaṃ vasenā’’ti vuttaṃ. Evaṃ ‘‘āsevana paccayena [Pg.138] paccayo’’tipi vattabbaṃ siyā, samānavedanāvasenāti adhippāyo. Abhinnajātikassa cāti ca-saddo abhinnavedanassa cāti sampiṇḍanattho. Vedanāttikepi voṭṭhabbanassa āsevanapaccayattassa abhāvāti yojanā. Kusalattikādīsu yathādassitapāḷippadesesupīti sampiṇḍanattho pi-saddo. Gaṇanāya kāraṇabhūtāya gaṇanāya niddhāriyamānāya sati gaṇanāya vā abbhantare. Dutiyo moghavāro vīmaṃsitabboti āsevanapaccayattābhāvā javanaṭṭhāne ṭhātuṃ na yujjati. Na hi vinā āsevanaṃ javanappavatti atthīti adhippāyo.

වොට්ඨබ්බනයට (මනෝද්වාරාවජ්ජනයට) ද යම් හෙයකින් ආසේවන ප්‍රත්‍යය ස්වභාවය පවතී නම්, දෙවන මොඝවාරයෙහි මෙන්ම තෙවන හා සිව්වන වාරයන්හි ද එය පැවතිය යුතුය. එසේ වූ විට එය තමා විසින්ම කුසල් හා අකුසල් සඳහා ද ප්‍රත්‍යය විය යුතුය. 'පෙර පෙර කුසල් දහම්...' යනාදී වශයෙන් සියල්ල ඉතිරි නොකර වදාළ බැවින්, ඒ ගැන නොවදාළ දෙයක් නැත. 'අබ්‍යාකත ධර්මය කුසල් ධර්මයට ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ. අකුසලයට ද... ප්‍රත්‍යය වේ' යන වචනයක් නොමැති බැවින්, වොට්ඨබ්බනය ගැන එසේ වදාරා නැත. නොවදාළා පමණක් නොව, කුසල් ආදිය ද ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. 'එසේ විය හැක' යනාදී දේ පවසන්නේ මාර්ගය පිරිසිදු කිරීම සඳහාමය. සමාන වේදනා ඇත්තන්ටම ආසේවන ප්‍රත්‍යය වන බව දක්නට ලැබෙන බැවින් 'අසමාන වේදනාවන්ගේ වසයෙන්' යැයි පවසන ලදී. 'ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ' යන්න ද සමාන වේදනා වසයෙන් යන අදහසින්ම පැවසිය යුතුය. 'අභින්නජාතිකස්ස ච' යන්නෙහි 'ච' ශබ්දය 'අභින්නවේදනස්ස ච' යන්න හා සම්බන්ධ කිරීමේ අර්ථය ගෙන දෙයි. වේදනා තිකයෙහි ද වොට්ඨබ්බනය ආසේවන ප්‍රත්‍යයක් නොවන බැවින් මෙසේ යොදාගත යුතුය. 'කුසල තිකාදියෙහි දක්වන ලද පාළි පාඨයන්හි ද' යන්නෙහි 'පි' ශබ්දය එක් කිරීමේ අර්ථයයි. ගණනය කිරීමට හේතු වූ ගණනය කිරීමෙහි දී හෝ ගණනය ඇතුළත හෝ වේ. දෙවන මොඝවාරය විමසිය යුත්තේ, ආසේවන ප්‍රත්‍යය ස්වභාවයක් නොමැතිව ජවන ස්ථානයෙහි සිටීම නොගැලපෙන බැවිනි. ආසේවනයෙන් තොරව ජවන ප්‍රවෘත්තියක් (පැවැත්මක්) නැත යන්න මෙහි අදහසයි.

Apicettha ‘‘yaṃ javanabhāvappattaṃ, taṃ chinnamūlakarukkhapupphaṃ viyā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 566) vakkhamānattā anupacchinnabhavamūlānaṃ pavattamānassa voṭṭhabbanassa kiriyabhāvo na siyā, vutto ca ‘‘yasmiṃ samaye manoviññāṇadhātu uppannā hoti kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā upekkhāsahagatā’’ti, tasmā ‘‘javanaṭṭhāne ṭhatvāti javanassa uppajjanaṭṭhāne dvikkhattuṃ pavattitvā, na javanabhāvenā’’ti, ‘‘āsevanaṃ labhitvāti ca āsevanaṃ viya āsevana’’nti vuccamāne na koci virodho, vipphārikassa pana sato dvikkhattuṃ pavattiyevettha āsevanasadisatā. Vipphārikatāya hi viññattisamuṭṭhāpakattañcassa vuccati. Vipphārikampi javanaṃ viya anekakkhattuṃ appavattiyā dubbalattā na nippariyāyato āsevanapaccayabhāvena pavatteyyāti na imassa pāṭhe āsevanatthaṃ vuttaṃ, aṭṭhakathāyaṃ pana pariyāyato vuttaṃ yathā ‘‘phalacittesu maggaṅgaṃ maggapariyāpanna’’nti. Ayamettha attanomati. Ayampi porāṇakehi asaṃvaṇṇitattā sādhukaṃ upaparikkhitabbo.

තවද මෙහි, 'ජවන භාවයට පත් වූ යමක් වේ ද, එය මුල් සිඳුණු ගසක මලක් වැනිය' (ධම්මසංගණී අට්ඨකථාව 566) යනුවෙන් ඉදිරියට පවසන බැවින්, භව මූලයන් නොසිඳී පවතින වොට්ඨබ්බනය ක්‍රියා ස්වභාවයක් (ක්‍රියා සිතක්) නොවිය යුතුය. එහෙත් 'යම් කලෙක කුසල් නොවූ, අකුසල් නොවූ, කර්ම විපාක නොවූ, උපේක්ෂා සහගත ක්‍රියා මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව උපන්නී වේ ද' යනුවෙන් වදාරා ඇත. එබැවින් 'ජවන ස්ථානයෙහි සිට' යනු ජවනය උපදින ස්ථානයෙහි දෙවරක් පැවතීම මිස, ජවන ස්වභාවයෙන් පැවතීම නොවේ. 'ආසේවනය ලබා' යනු ආසේවනය වැනි දෙයක් ලැබීම යන අර්ථයෙන් පවසන විට එහි කිසිදු විරෝධයක් නැත. විප්ඵාරික (ව්‍යාප්ත වන) ස්වභාවය ඇති කල්හි දෙවරක් පැවතීමම මෙහි ආසේවනයට සමාන බවයි. එහි විප්ඵාරික බව නිසා විඤ්ඤත්ති (කාය/වාක් ප්‍රකාශන) සමුට්ඨාපනය කරන බව ද කියනු ලැබේ. විප්ඵාරික වුව ද ජවනය මෙන් නැවත නැවත නොපවතින බැවින් දුබල වේ. එබැවින් එය සෘජු ලෙසම ආසේවන ප්‍රත්‍යය ස්වභාවයෙන් නොපවතින බැවින්, මෙම පාඨයෙහි ආසේවන අර්ථයෙන් වදාරා නැත. අට්ඨකථාවෙහි නම් පරියාය වශයෙන් (වක්‍රාකාරයෙන්) 'ඵල සිතෙහි මාර්ගාංග මාර්ගයට ඇතුළත් වේ' යැයි පැවසුවා සේ වදාරා ඇත. මෙය මෙහි මගේ ස්වකීය මතයයි. මෙය ද පුරාණාචාර්යවරුන් විසින් විස්තර කර නොමැති බැවින් මැනවින් විමසා බැලිය යුතුය.

Evañca katvāti voṭṭhabbanāvajjanānaṃ anatthantarabhāvato ‘‘āvajjanā’’icceva vuttaṃ, voṭṭhabbanaṭṭhānepīti adhippāyo. Tasmāti yasmā voṭṭhabbanaṃ āvajjanāyeva atthato upekkhāsahagatāhetukakiriyamanoviññāṇadhātubhāvato, tasmā. Taṃ āvajjanā viya sati uppattiyaṃ kāmāvacarakusalākusalakiriyajavanānaṃ ekantato anantarapaccayabhāveneva vatteyya, no aññathāti adhippāyena ‘‘voṭṭhabbanato’’tiādimāha. Catunnanti muñchāmaraṇāsannavelādīsu mandībhūtavegatāya cattāripi javanāni uppajjeyyunti adhippāyena vuttaṃ. Ayametassa sabhāvoti [Pg.139] ārammaṇamukhenapi cittaniyāmaṃyeva dasseti. Yadipi ‘‘javanāpāripūriyā…pe… yutto’’ti vuttaṃ, ‘‘āvajjanādīnaṃ paccayo bhavituṃ na sakkotī’’ti pana vuttattā cittappavattivasena paṭhamamoghavārato etassa na koci viseso. Tenevāha ‘‘ayampi…pe… retabbo’’ti. Paṭisandhicitteyeva pavattiyaṃ ‘‘bhavaṅga’’nti vuccamāne na tassa hetuvasena bhedoti ‘‘sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.1.102) na sakkā vattuṃ, vuttañca, tasmā sahetukaṃ bhavaṅganti tadārammaṇaṃ vuttanti viññāyati.

මෙසේ කිරීමෙන් යනු, වොට්ඨබ්බනය හා ආවජ්ජනය අතර අර්ථ වශයෙන් වෙනසක් නොමැති බැවින් 'ආවජ්ජනය' යැයි පවසන ලදී. එනම් වොට්ඨබ්බන ස්ථානයෙහි ද යන්න අදහසයි. 'එබැවින්' යනු යම් හෙයකින් වොට්ඨබ්බනය අර්ථ වශයෙන් උපේක්ෂා සහගත අහේතුක ක්‍රියා මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුවක් වන බැවිනි. එබැවින් එය ආවජ්ජනය මෙන් සිත උපදින විට කාමාවචර කුසල, අකුසල, ක්‍රියා ජවනයන්ට ඒකාන්තයෙන්ම අනන්තර ප්‍රත්‍යය වශයෙන්ම පැවතිය යුතුය, අන් අයුරකින් නොවේ යන අදහසින් 'වොට්ඨබ්බනතෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. 'සිව් දෙනෙකුට' යනු මරණාසන්න කාලය වැනි අවස්ථාවලදී වේගය මන්දගාමී වන බැවින් ජවනයන් සතරක් වුව ද උපදින්නේය යන අදහසින් පවසන ලදී. 'මෙය මෙහි ස්වභාවයයි' යන්නෙන් අරමුණෙහි වසයෙන් ද චිත්ත නියාමයම දක්වයි. 'ජවන සම්පූර්ණ වීමෙන්... සුදුසුය' යැයි වදාළ ද, 'ආවජ්ජනාදියට ප්‍රත්‍යය වීමට නොහැකිය' යැයි පැවසූ බැවින් චිත්ත ප්‍රවෘත්තිය අනුව පළමු මොඝවාරයට වඩා මෙහි වෙනසක් නැත. එබැවිනි 'මෙය ද... විමසිය යුතුය' යැයි පැවසුවේ. ප්‍රතිසන්ධි සිතේම පැවැත්ම 'භවංගය' යැයි පවසන විට, එහි හේතු වසයෙන් භේදයක් නොමැති බැවින්, 'සහේතුක භවංගය අහේතුක භවංගයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ' (පට්ඨාන 3.1.102) යැයි පැවසිය නොහැක. එසේ වදාරා ඇති බැවින්, එතැන 'සහේතුක භවංගය' යනු තදාරම්මණය බව වටහාගත යුතුය.

Sabhāvakiccehi attano phalassa paccayabhāvo, sabhāvakiccānaṃ vā phalabhūtānaṃ paccayabhāvo sabhāvakiccapaccayabhāvo. Appaṭisiddhaṃ daṭṭhabbanti ‘‘duhetukasomanassasahagataasaṅkhārikajavanāvasāne evā’’ti imassa atthassa anadhippetattā. Yathā ca ahetukaduhetukapaṭisandhikānaṃ tihetukajavanāvasāne ahetukaduhetukatadārammaṇaṃ appaṭisiddhaṃ, evaṃ tihetukapaṭisandhikassa tihetukajavanānantaraṃ duhetukatadārammaṇaṃ, duhetukapaṭisandhikassa ca duhetukānantaraṃ ahetukatadārammaṇaṃ appaṭisiddhaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tihetukakammaṃ tihetukampi duhetukampi ahetukampi vipākaṃ detī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498) hi vuttaṃ. Paripuṇṇavipākassāti imināpi tihetukajavanato yathāvuttatadārammaṇassa appaṭisiddhaṃyeva sādheti. Na hi paccayantarasāmaggiyā asati tadārammaṇaṃ sabbaṃ avipaccantaṃ kammaṃ paripuṇṇavipākaṃ hotīti. Mukhanidassanamattameva yathāvuttatadārammaṇappavattiyā avibhāvitattā. Tihetukādikammassa hi ukkaṭṭhassa tihetukakammassa soḷasa, itarassa dvādasa, ukkaṭṭhasseva duhetukakammassa dvādasa, itarassa aṭṭhāti evaṃ soḷasavipākacittādīni yojetabbāni. Tasmāti yasmā paripuṇṇavipākassa paṭisandhijanakakammassa vasena vipākavibhāvanāya mukhanidassanamattamevetaṃ, tasmā.

ස්වභාවික කෘත්‍යයන් මගින් තමාගේ ඵලයට ප්‍රත්‍යය වීම හෝ, ස්වභාවික කෘත්‍යයන් වන ඵලයන්ට ප්‍රත්‍යය වීම සභාවක්කිච්ච ප්‍රත්‍යය භාවයයි. 'ද්විහේතුක සෝමනස්ස සහගත අසංඛාරික ජවනය අවසානයෙහිම වේ' යන අර්ථය මෙහි අදහස් නොකරන බැවින් මෙය ප්‍රතික්ෂේප නොකළ යුත්තක් ලෙස දත යුතුය. අහේතුක හා ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇත්තන්ට තිහේතුක ජවනය අවසානයෙහි අහේතුක හා ද්විහේතුක තදාරම්මණ ඇති වීම ප්‍රතික්ෂේප නොවන්නාක් මෙන්ම, තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇත්තෙකුට තිහේතුක ජවනයෙන් පසු ද්විහේතුක තදාරම්මණය ද, ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇත්තෙකුට ද්විහේතුක ජවනයෙන් පසු අහේතුක තදාරම්මණය ද ඇති වීම ප්‍රතික්ෂේප නොකළ යුත්තක් ලෙස දත යුතුය. 'තිහේතුක කර්මය තිහේතුක, ද්විහේතුක මෙන්ම අහේතුක විපාක ද ලබා දෙයි' (ධම්මසංගණී අට්ඨකථාව 498) යනුවෙන් වදාරා ඇත. 'පරිපූර්ණ විපාක ඇත්තා හට' යන්නෙන් ද තිහේතුක ජවනයෙන් පසු ඉහත කී තදාරම්මණ පැවතීම ප්‍රතික්ෂේප නොවන බවම සාධනය කරයි. මන්දයත්, වෙනත් ප්‍රත්‍යය සාමග්‍රියක් නොමැති කල්හි, විපාක නොදෙන සියලු කර්මයන් පරිපූර්ණ විපාක ඇත්තා සේ නොවන බැවිනි. ඉහත කී තදාරම්මණ පැවැත්ම පැහැදිලිව විග්‍රහ කර නොමැති බැවින් මෙය එක් නිදසුනක් පමණි. උත්කෘෂ්ට තිහේතුක කර්මයට විපාක සිත් දහසයක් ද, අනෙක් තිහේතුකයට දොළසක් ද, උත්කෘෂ්ට ද්විහේතුක කර්මයට දොළසක් ද, අනෙක් ද්විහේතුකයට අටක් ද වශයෙන් විපාක සිත් දහසය ආදිය යෙදිය යුතුය. 'එබැවින්' යනු යම් හෙයකින් පරිපූර්ණ විපාක ඇති ප්‍රතිසන්ධි ජනක කර්මය වසයෙන් විපාක විග්‍රහ කිරීමට මෙය එක් උදාහරණයක් පමණක් වන බැවිනි.

Evañca katvāti nānākammato tadārammaṇuppattiyaṃ ito aññathāpi sambhavatoti attho. ‘‘Upekkhā…pe… uppajjatī’’ti ettha kena kiccena uppajjatīti? Tadārammaṇakiccaṃ tāva na hoti javanārammaṇassa anālambaṇato, nāpi santīraṇakiccaṃ tathā appavattanato, paṭisandhicutīsu vattabbameva [Pg.140] natthi, pārisesato bhavaṅgakiccanti yuttaṃ siyā. Na hi paṭisandhibhūtaṃyeva cittaṃ ‘‘bhavaṅga’’nti vuccatīti.

‘මෙසේ කොට’ යනු විවිධ කර්මයන් නිසා ඒ තදාරම්මණයේ ඉපදීමෙහි මීට වඩා වෙනස් අයුරකින් ද සිදුවිය හැකි බව මෙහි අර්ථයයි. ‘උපෙක්ඛා...පෙ... උපදියි’ යන්නෙහි කුමන කෘත්‍යයකින් උපදියි ද? ජවනයෙහි අරමුණ ම අල්ලා නොගන්නා බැවින් එය තදාරම්මණ කෘත්‍යය නොවේ. එමෙන්ම එය එසේ නොපවතින බැවින් සන්තීරණ කෘත්‍යය ද නොවේ. ප්‍රතිසන්ධි සහ චුති අවස්ථාවන්හි දී මෙය කිවයුතු දෙයක් ම නැත. එබැවින් අවශේෂ වූ භවාංග කෘත්‍යය යන්න සුදුසු වන්නේ ය. ප්‍රතිසන්ධි බවට පත් වූ සිත ම ‘භවාංගය’ යැයි නොකියනු ලැබේ.

Tanninnanti āpāthagatavisayaninnaṃ āvajjananti sambandho. Aññassa viya paṭhamajjhānādikassa viya. Etassapi sāvajjanatāya bhavitabbanti adhippāyo. Atadatthāti ettha taṃ-saddena nirodhaṃ paccāmasati. Uppattiyāti uppattito. Tanti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Tassa nirodhassa. Tathā ca uppajjatīti ‘‘anantarapaccayo hotī’’ti padassa atthaṃ vivarati. Yathāvuttā vuttappakārā. Vodānaṃ dutiyamaggādīnaṃ purecārikañāṇaṃ. Etesanti ariyamaggacittamaggānantaraphalacittānaṃ. Etassāti yathāvuttavipākacittassa.

‘තන්නින්න’ යනු අරමුණට යොමු වූ විශයට නැඹුරු වූ ආවර්ජනය යන්න හා සම්බන්ධ වේ. වෙනත් ප්‍රථමධ්‍යානාදියට මෙනි. මෙයට ද ආවර්ජනා ස්වභාවය තිබිය යුතු බව මෙහි අදහසයි. ‘අතදත්ථා’ යන්නෙහි ‘තං’ යන ශබ්දයෙන් නිරෝධය හඳුන්වයි. ‘උප්පත්තියා’ යනු උත්පත්තිය නිසා ය. ‘තං’ යනු නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය යි. ඒ නිරෝධයට ය. ‘එසේම උපදී’ යනු ‘අනන්තර ප්‍රත්‍යය වෙයි’ යන පදයේ අර්ථය විවරණය කිරීමකි. ‘යථාවුත්තා’ යනු කියන ලද ප්‍රකාරයට ය. ‘වෝදාන’ යනු දෙවන මාර්ගාදියට පෙරටුව යන ඥානයයි. ‘ඒවායේ’ යනු ආර්ය මාර්ග සිත් සහ මාර්ගයට අනතුරු ව ඇති වන ඵල සිත්වල ය. ‘මෙයට’ යනු ඉහත කී විපාක සිතට ය.

Upanissayato tasseva cakkhuviññāṇādivipākassa dassanatthaṃ cakkhādīnaṃ dassanādiatthato dassanādiphalato, dassanādippayojanato vā. Purimacittāni āvajjanādīni. Vatthantararahitatte dassetabbe vatthantare viya ārammaṇantarepi na vattatīti ‘‘vatthārammaṇantararahita’’nti vuttaṃ.

උපනිස්සය වශයෙන් ඒ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදි විපාකයන් පෙන්වීම සඳහා චක්ඛු ආදියේ දැකීම ආදි වූ අර්ථයෙන් හෝ දැකීම ආදි වූ ඵලයෙන්, නැතහොත් දැකීම ආදි ප්‍රයෝජනයෙන් (එය සිදුවේ). ‘පෙර සිත්’ යනු ආවර්ජනාදි සිත් ය. වෙනත් වස්තුවකින් තොර බව දැක්විය යුතු තැනදී, වෙනත් වස්තුවක මෙන් ම වෙනත් අරමුණක ද නොපවතින බැවින් ‘වස්තුවෙන් හා අරමුණෙන් තොර’ යැයි කියන ලදී.

Yadi vipākena kammasarikkheneva bhavitabbaṃ, evaṃ sati imasmiṃ vāre ahetukavipākānaṃ asambhavo eva siyā tesaṃ akammasarikkhakattāti imamatthaṃ manasi katvā āha ‘‘ahetukānaṃ panā’’ti. Abhinipātamattanti pañcannaṃ viññāṇānaṃ kiccamāha. Te hi āpāthagatesu rūpādīsu abhinipātanamatteneva vattanti. Ādi-saddena sampaṭicchanādīni saṅgaṇhāti. Kusalesu kusalākusalakiriyesupi vā vijjamānā sasaṅkhārikāsaṅkhārikatā aññamaññaṃ asarikkhattā pahānāvaṭṭhānato ca viruddhā viyāti vipākesu sā tadanukūlā siyā, sā pana mūlābhāvena na suppatiṭṭhitānaṃ savisayābhinipatanamattādivuttīnaṃ natthīti vuttaṃ ‘‘na sasaṅkhārikaviruddho’’tiādi. Ubhayenapi tesaṃ nibbattiṃ anujānāti yathā ‘‘kaṭattārūpāna’’nti adhippāyo. ‘‘Vipākadhammadhammo vipākassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo. Vipākadhammadhamme khandhe aniccato dukkhato anattato vipassati, assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati, domanassaṃ uppajjati, kusalākusale niruddhe’’tiādinā (paṭṭhā. 1.3.93) vipākattike viya siyā kusalattikepi pāḷīti katvā ‘‘kusalattike cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha hi ‘‘kusalo dhammo abyākatassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti uddisitvā ‘‘sekkhā vā puthujjanā vā kusalaṃ aniccato [Pg.141] dukkhato anattato vipassanti, kusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjati, kusalaṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati, diṭṭhi, vicikicchā, uddhaccaṃ, domanassaṃ uppajjati, akusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avijjamānattā eva avacananti adhippāyena tattha yuttiṃ dasseti ‘‘vipphārikañhī’’tiādinā.

විපාකය කර්මයට සමාන ම විය යුතු නම්, එවිට මෙම වාරයේ දී අහේතුක විපාකයන් කර්මයට අසමාන බැවින් ඒවා ඇති විය නොහැකි බව සලකා ‘අහේතුකයන්ගේ නම්’ යනාදිය පැවසුණි. ‘පැමිණීම පමණක්’ යනු පංච විඤ්ඤාණයන්ගේ කෘත්‍යය පවසයි. ඒවා මනසට හමුවන රූප ආදියෙහි ගැටීම පමණක් සිදුකරයි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සම්පටිච්ඡනාදිය ද ඇතුළත් වේ. කුසල්හි ද, කුසල් අකුසල් ක්‍රියා සිත්හි ද පවතින සසංඛාරික අසංඛාරික බව එකිනෙකට වෙනස් බැවින් ද, ප්‍රහාණය හා පැවතීම අතින් විරුද්ධ බැවින් ද, විපාකයන්හි දී එය ඊට අනුකූල විය යුතු ය. එහෙත් එය මූලයක් නොමැති වීම නිසා යහපත් ලෙස පිහිටා නැති, තම විශයෙහි ගැටීම පමණක් ඇති වෘත්තීන්හි නැති බැවින් ‘සසංඛාරිකයට විරුද්ධ නැත’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘කටත්තාරූප’ මෙන් ඒ දෙකෙන්ම ඒවායේ හටගැනීම අනුමත කරන බව අදහසයි. ‘විපාක ධර්ම වූ ධර්මය විපාක ධර්මයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙයි. විපාක ධර්ම වූ ස්කන්ධයන් අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් විදර්ශනා කරයි, ආස්වාද කරයි, අභිනන්දනය කරයි, එය අරභයා රාගය උපදියි, දෝමනස්සය උපදියි, කුසල් අකුසල් නිරුද්ධ වූ කල්හි’ යනාදී වශයෙන් (පට්ඨාන 1.3.93) විපාක තිකයෙහි මෙන් කුසල තිකයෙහි ද පාලියක් ඇති බැවින් ‘කුසල තිකයෙහි ද’ යනාදිය කියන ලදී. එහි ‘කුසල ධර්මය අබ්‍යකෘත ධර්මයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙයි’ යන්න උදෘත කොට, ‘ශෛක්ෂයෝ හෝ පෘථග්ජනයෝ හෝ කුසලය අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම ලෙස විදර්ශනා කරති, කුසලය නිරුද්ධ වූ පසු විපාක තදාරම්මණ උපදියි, කුසලය ආස්වාද කරයි, අභිනන්දනය කරයි, එය අරභයා රාගය, දිට්ඨිය, විචිකිච්ඡාව, උද්ධච්චය, දෝමනස්සය උපදියි, අකුසලය නිරුද්ධ වූ පසු විපාක තදාරම්මණ උපදියි’ යැයි පවසන ලදී. නැති බැවින් ම නොපැවසීම යන අදහසින් එහි යුක්තිය ‘විප්ඵාරිකයෙකි’ යනාදියෙන් දක්වයි.

Ettha keci ‘‘chaḷaṅgupekkhāvatopi kiriyamayacittatāya kiriyajavanassa vipphārikakiriyabhāvo na sakkā nisedhetunti nidassanabhāvena paṇṇapuṭamupanītaṃ asamānaṃ. Kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇābhāvassa pāḷiyaṃ avacanampi akāraṇaṃ labbhamānassapi katthaci kenaci adhippāyena avacanato. Tathā hi dhammasaṅgahe akusalaniddese labbhamānopi adhipati na vutto, tasmā kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇābhāvo vīmaṃsitabbo’’ti vadanti. Satipi kiriyamayatte sabbattha tādibhāvappattānaṃ khīṇāsavānaṃ javanacittaṃ na itaresaṃ viya vipphārikaṃ, santasabhāvatāya pana sannisinnarasaṃ siyāti tassa paṇṇapuṭaṃ dassitaṃ. Dhammasaṅgahe akusalaniddese adhipatino viya paṭṭhāne kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇassa labbhamānassa avacane na kiñci kāraṇaṃ dissati. Tathā hi vuttaṃ tattha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘heṭṭhā dassitanayattā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 429). Na cettha dassitanayattāti sakkā vattuṃ vipākadhammadhammehi kusalākusalehi ataṃsabhāvānaṃ nayadassanassa ayujjamānakattā. Apica tattha vīmaṃsāya kesuci sabbesañca adhipatīnaṃ abhāvato ekarasaṃ desanaṃ dassetuṃ ‘‘uddhaṭo’’ti ca sakkā vattuṃ, idha pana na tādisaṃ avacane kāraṇaṃ labbhatīti ‘‘avacane kāraṇaṃ natthī’’ti vuttaṃ.

මෙහි ඇතැමෙක් ‘ඡළංගුපෙක්ඛාව ඇත්තෙකුට පවා ක්‍රියාමය සිත් ඇති බැවින් ක්‍රියා ජවනයෙහි විප්ඵාරික ක්‍රියා ස්වභාවය වැළැක්විය නොහැක, එබැවින් නිදසුනක් ලෙස දක්වන ලද පත්‍ර පුටුව අසමාන ය. ක්‍රියා ජවනයට පසුව තදාරම්මණයක් නොමැති බව පාලියෙහි සඳහන් නොවීම ද කරුණක් නොවේ, මන්ද යත් ඇතැම් තැනක පවතින දෙයක් පවා කිසියම් අදහසක් නිසා පාලියෙහි සඳහන් නොකරන බැවිනි. එසේම ධම්මසංගණියේ අකුසල නිර්දේශයේ පවතින අධිපති ධර්මයන් පවා නොපවසන ලදී, එබැවින් ක්‍රියා ජවනයට පසු තදාරම්මණයක් නොමැති වීම විමසා බැලිය යුතුය’ යැයි පවසති. ක්‍රියාමය ස්වභාවය තිබුණ ද, සියලු තැන්හි තාදි ගුණයට පත් වූ ඛීණාශ්‍රවයන්ගේ ජවන සිත අන් අයගේ මෙන් පැතිර යන සුළු (විප්ඵාරික) නොවේ, ශාන්ත ස්වභාවය නිසා සංසුන් වූ රසයක් ඇත්තේ ය. එය පෙන්වීමට පත්‍ර පුටුව නිදසුන් කරන ලදී. ධම්මසංගණියේ අකුසල නිර්දේශයේ අධිපති ධර්මයන් මෙන්, පට්ඨානයෙහි ක්‍රියා ජවනයට පසු ලබන්නා වූ තදාරම්මණයක් නොකීමට කිසිදු කරුණක් නොපෙනේ. එහි අට්ඨකථාවෙහි ද ‘පහළ පෙන්වන ලද ක්‍රමයෙන්’ යැයි පවසන ලදී. ‘පෙන්වන ලද ක්‍රමයෙන්’ යැයි මෙහි කිව නොහැක්කේ විපාක ධර්මයන් වන කුසල් අකුසල් සමඟ එවැනි ස්වභාවයක් නැත්තවුන්ගේ ක්‍රමය දැක්වීම නොගැලපෙන බැවිනි. තවද එහි විමංසාවෙහි සමහරක් සහ සියලු අධිපතීන්ගේ අභාවය නිසා ඒකාකාර දේශනාවක් පෙන්වීමට ‘උද්ධත’ යැයි ද කිව හැකිය, නමුත් මෙහි නොකීමට එවැනි කරුණක් නොලැබෙන බැවින් ‘නොකීමට කරුණක් නැත’ යැයි කියන ලදී.

Adhippāyenāti akusalānantaraṃ sahetukatadārammaṇaṃ natthīti tassa therassa matimattanti dasseti. ‘‘Kusalākusale niruddhe sahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 3.1.98) vacanato pana akusalānantaraṃ sahetukatadārammaṇampi vijjatiyevāti uppattiṃ vadantassa yuttaggahaṇavasenāti adhippāyo.

‘අදහසින්’ යනු අකුසලයට පසුව සහේතුක තදාරම්මණයක් නැතැයි යන ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතය පමණක් බව දක්වයි. ‘කුසල් අකුසල් නිරුද්ධ වූ කල්හි සහේතුක විපාක තදාරම්මණයක් උපදියි’ (පට්ඨාන 3.1.98) යන වචනයට අනුව නම් අකුසලයට පසු සහේතුක තදාරම්මණයක් ද පවතී ම ය. එබැවින් එහි උත්පත්තිය පවසන්නාගේ යුක්ති සහගත බව පිළිගැනීම මෙහි අදහසයි.

Na ettha kāraṇaṃ dissatīti etena tihetukajavanānantaraṃ tividhampi tadārammaṇaṃ yuttanti dasseti. Yena adhippāyenāti paṭhamatherena tāva ekena [Pg.142] kammunā anekatadārammaṇaṃ nibbattamānaṃ kammavisesābhāvā taṃtaṃjavanasaṅkhātapaccayavisesena visiṭṭhaṃ hotīti iminā adhippāyena javanavasena tadārammaṇassa sasaṅkhārādividhānaṃ vuttaṃ, vipākena nāma kammasarikkhena bhavitabbaṃ, na kammaviruddhasabhāvena. Aññathā aniṭṭhappasaṅgo siyāti evamadhippāyena dutiyatthero kammavaseneva tadārammaṇavisesaṃ āha. Ñāṇassa jaccandhādiduggativipattinimittapaṭipakkhatā viya sugativipattinimittapaṭipakkhatāpi siyāti maññamāno tatiyatthero ‘‘tihetukakammato duhetukapaṭisandhimpi nānujānātī’’ti iminā nayena tesu vādesu adhippāyāvirodhavasena yuttaṃ gahetabbaṃ. Mahāpakaraṇe āgatapāḷiyāti ‘‘sahetuko dhammo ahetukassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.1.102) imassa vibhaṅge ‘‘sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo, sahetukā khandhā vuṭṭhānassa anantarapaccayena paccayo’’ti evamādinā paṭṭhāne sahetukadukādīsu āgatapāḷiyāti attho.

"මෙහි කරුණක් නොපෙනේ" යන්නෙන් ත්‍රිහේතුක ජවනවලට අනතුරුව තුන් ආකාර වූ ම තදාරම්මණ චිත්තයන් ඇතිවීම යුක්තිසහගත බව දක්වයි. යම් අදහසකින් යත්: පළමුවන තෙරුන් වහන්සේ පවසන්නේ එක් කර්මයකින් විවිධ තදාරම්මණ උපදින බවත්, කර්මයේ විශේෂයක් නොමැති වුවද ඒ ඒ ජවන නම් වූ ප්‍රත්‍ය විශේෂය නිසා තදාරම්මණ විශේෂ වන බවත් ය. ඒ අදහසින් ජවන අනුව තදාරම්මණයන්ගේ සසංඛාරික ආදී බෙදීම කියන ලදී. විපාකය යනු කර්මයට සමාන විය යුත්තකි, කර්මයට විරුද්ධ ස්වභාවයක් නොවිය යුතුය. එසේ නොවුණහොත් අනිෂ්ට ප්‍රසංගයක් (නුසුදුසු නිගමනයක්) සිදුවනු ඇතැයි යන අදහසින් දෙවන තෙරුන් වහන්සේ කර්මය අනුව ම තදාරම්මණයේ විශේෂය පැවසූහ. ජාත්‍යන්ධ ආදී දුගති විපාක විපත්තීන්ට ඥානය ප්‍රතිපක්ෂ වන්නා සේ ම, සුගති විපාක විපත්තීන්ට ද එය ප්‍රතිපක්ෂ විය හැකියයි සිතමින් තුන්වන තෙරුන් වහන්සේ "ත්‍රිහේතුක කර්මයෙන් ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධියක් ද අනුමත නොකරමි" යන නයින් (පැවසූහ). එම වාදයන් අතර අදහස් ගැටුමක් නොවන සේ සුදුසු අර්ථය ගත යුතුය. මහාපකරණයෙහි (පට්ඨානයෙහි) ආ පෙළ දහම නම්, "සහේතුක ධර්මය අහේතුක ධර්මයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ" (පට්ඨාන 3.1.102) යන්නයි. එහි විභංගයෙහි "සහේතුක භවාංගය අහේතුක භවාංගයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ, සහේතුක ස්කන්ධයෝ වුට්ඨානයට (නැගී සිටීමට) අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙති" ආදී වශයෙන් පට්ඨානයෙහි සහේතුක දුක ආදියේ ආ පෙළ දහම අර්ථයයි.

Kāmāvacarakusalavipākavaṇṇanā niṭṭhitā.

කාමාවචර කුසල විපාක වර්ණනාව නිමවා ලදි.

Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā

රූපාවචර හා අරූපාවචර විපාක කථා වර්ණනාව

499. Tasmiṃ khaṇe vijjamānānaṃ chandādīnanti etena vipākajjhāne dukkhāpaṭipadādibhāvassa avijjamānataṃ dasseti. Na hi kusalajjhānaṃ viya vipākajjhānaṃ parikammavasena nibbattatīti. Na cettha paṭipadābhedo viya kusalānurūpo vipākassa ārammaṇabhedopi na paramatthiko siyāti sakkā vattuṃ ekantena sārammaṇattā arūpadhammānaṃ vipākassa ca kammanimittārammaṇatāya aññatrāpi vijjamānattā. Nānākkhaṇesu nānādhipateyyanti ‘‘yasmiṃ khaṇe yaṃ jhānaṃ yadadhipatikaṃ, tato aññasmiṃ khaṇe taṃ jhānaṃ ekantena tadadhipatikaṃ na hotī’’ti katvā vuttaṃ. Catutthajjhānassevāti ca paṭipadā viya adhipatayo na ekantikāti imamevatthaṃ dasseti.

499. "ඒ මොහොතේ පවත්නා වූ ඡන්දය ආදිය" යන්නෙන් විපාක ධ්‍යානවල දුක්ඛා පටිපදාව (දුෂ්කර පිළිවෙත) ආදියේ නොමැති බව දක්වයි. කුසල් ධ්‍යානය මෙන් විපාක ධ්‍යානය පරිකර්ම (පූර්ව සූදානම්) වශයෙන් හට නොගන්නා බැවිනි. එහිදී ප්‍රතිපදා බෙදීම මෙන්, කුසලයට අනුරූප වන විපාකයේ අරමුණු බෙදීම පරමාර්ථ වශයෙන් නොවේ යැයි පැවසිය නොහැක. අරූප ධර්මයන් ඒකාන්තයෙන් අරමුණු සහිත බැවින් ද, විපාකයේ කර්ම නිමිත්ත අරමුණු බව අනෙක් තැන්වල ද පවතින බැවින් ද එසේ වේ. "විවිධ මොහොතලදී විවිධ අධිපති ධර්මයන්" යන්නෙන්, යම් මොහොතක යම් ධ්‍යානයක් යම් අධිපතියෙකු සහිත වේ ද, වෙනත් මොහොතක එම ධ්‍යානය ඒකාන්තයෙන් ම එම අධිපතියා සහිත නොවන බව සලකා පවසන ලදී. "සිව්වන ධ්‍යානයට ම" යනුවෙන් ද දක්වන්නේ, ප්‍රතිපදාව මෙන් ම අධිපති ධර්මයන් ද ඒකාන්තයෙන් ම (එකම ආකාරයෙන්) නොපවතින බවයි.

Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

රූපාවචර හා අරූපාවචර විපාක කථා වර්ණනාව නිමවා ලදි.

Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā

ලෝකුත්තර විපාක කථා වර්ණනාව

505. Taṇhāvijjādīhi [Pg.143] āhitavisesaṃ lokiyakammaṃ vipākuppādanasamatthaṃ hoti, na aññathāti vuttaṃ ‘‘taṇhādīhi abhisaṅkhata’’nti. Itarassāti suññatāppaṇihitanāmarahitassa. Yo suddhikapaṭipadāya vibhāvito, yo ca suttantapariyāyena animittoti vuccati. Tenevāha ‘‘aniccānupassanānantarassapi maggassā’’tiādi. Vaḷañjana…pe… bhedo hoti maggāgamanavasenāti adhippāyo. ‘‘Maggānantaraphalacittasmiṃ yevā’’ti vacanaṃ apekkhitvā ‘‘suññatādināmalābhe satī’’ti sāsaṅkaṃ āha. Animittanāmañca labhati maggāgamanato phalassa nāmalābhe visesābhāvatoti adhippāyo. Tādisāya evāti yādisā magge saddhā, tādisāya eva phale saddhāya.

505. තණ්හාව හා අවිද්‍යාව ආදියෙන් විශේෂ වූ ශක්තියක් ඇති කරන ලද ලෞකික කර්මය විපාක ඉපදවීමට සමත් වේ, අන් ක්‍රමයකින් නොවේ යන අර්ථයෙන් "තණ්හාදීන් විසින් අභිසංඛත" යැයි කියන ලදී. "අනෙකාගේ" යනු ශුන්‍යත හා අප්පණිහිත යන නම් රහිත වූ තැනැත්තාගේ ය. යමෙක් ශුද්ධික ප්‍රතිපදාවෙන් (පිරිසිදු පිළිවෙතින්) විවරණය කරන ලද්දේ ද, ඔහු සූත්‍රාන්ත පරියායට අනුව "අනිමිත්ත" යැයි ද කියනු ලැබේ. එබැවින් ම "අනිච්චානුපස්සනාවට අනතුරුව වූ මාර්ගයේ ද" ආදිය පවසන ලදී. පරිහරණය කිරීමේ...පෙ... බෙදීම සිදුවන්නේ මාර්ගයේ පැමිණීම අනුව බව අදහසයි. "මාර්ගයට අනතුරුව වූ ඵල සිතේ ම" යන වචනය අපේක්ෂා කොට, "ශුන්‍යතාදී නාමයන් ලැබීමේදී" යැයි සැක සහිතව පවසන ලදී. මාර්ගයේ පැමිණීමෙන් ඵලයේ නාමය ලැබීමේ විශේෂයක් නොමැති බැවින් "අනිමිත්ත" යන නාමය ද ලබන බව අදහසයි. "එබඳු වූ ම" යන්නෙන් මාර්ගයේ යම්බඳු ශ්‍රද්ධාවක් වේ ද, ඵලයේ ද එබඳු ම ශ්‍රද්ධාවක් පවතින බව දක්වයි.

555. ‘‘Katame dhammā niyyānikā? Cattāro maggā’’ti vacanato (dha. sa. 1295, 1609) aniyyānikapadaniddese ca ‘‘catūsu bhūmīsu vipāko’’ti (dha. sa. 1610) vuttattā na nippariyāyena phalaṃ niyyānasabhāvaṃ, niyyānasabhāvassa pana vipāko kilesānaṃ paṭippassaddhippahānavasena pavattamāno pariyāyato tathā vuccatīti āha ‘‘niyyānikasabhāvassā’’tiādi. Pañcaṅgiko cāti etena maggavibhaṅge sabbavāresupi phalassa maggapariyāyo āgatoti dasseti. Tattha hi ariyamaggakkhaṇe vijjamānāsupi viratīsu tadavasiṭṭhānaṃ pañcannaṃ kārāpakaṅgānaṃ atirekakiccatādassanatthaṃ pāḷiyaṃ pañcaṅgikopi maggo uddhaṭoti. Evaṃ bojjhaṅgāpīti yathā maggo, evaṃ maggabojjhaṅgavibhaṅgesu phalesu ca bojjhaṅgā uddhaṭāti attho.

555. "නිර්යාණික (සංසාරයෙන් එතෙර කරවන) ධර්ම කවරේද? සතර මාර්ගයෝයි" යන වචනය නිසාත්, අනිර්යාණික පද නිර්දේශයේදී "සිවු භූමිවල විපාකය" යැයි පැවසූ නිසාත්, ඵලය වනාහි සෘජු අර්ථයෙන් ම (නිප්පරියායෙන) නිර්යාණික ස්වභාවයක් නොවේ. එහෙත් නිර්යාණික ස්වභාවයේ විපාකය, කෙලෙස් සංසිඳවීම හා ප්‍රහාණය කිරීම් වශයෙන් පවතින බැවින් පර්යාය වශයෙන් එසේ කියනු ලැබේ යැයි "නිර්යාණික ස්වභාවයේ" ආදිය පවසන ලදී. "පංචාංගික ද වූ" යන්නෙන් මාර්ග විභංගයේ සියලු වාරයන්හිදී ඵලයට මාර්ග පර්යාය (ක්‍රමය) පැමිණ ඇති බව දක්වයි. එහි ආර්ය මාර්ග ක්ෂණයේ විරතීන් පවතින මුත්, ඉතිරි ක්‍රියාකාරී අංග පහේ (පංච කාරාපකංග) අතිරේක කාර්යභාරය පෙන්වීම සඳහා පෙළ දහමෙහි පංචාංගික මාර්ගය ද උපුටා දක්වන ලදී. "එසේ ම බොජ්ඣංගයන් ද" යනු මාර්ගය මෙන් ම මාර්ග බොජ්ඣංග විභංගවලදී හා ඵලයන්හිදී ද බොජ්ඣංගයන් උපුටා දක්වා ඇති බවයි.

Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ලෝකුත්තර විපාක කථා වර්ණනාව නිමවා ලදි.

Kiriyābyākatakathāvaṇṇanā

ක්‍රියා ව්‍යාකෘත කථා වර්ණනාව

568. Purimā pavattīti mahākiriyacittappavattiṃ āha. Tāya hi khīṇāsavo evaṃ paccavekkhati. Tenevāha ‘‘idaṃ pana cittaṃ vicāraṇapaññārahita’’nti. Evanti yathā sotadvāre, evaṃ ghānadvārādīsupi mahākiriyacittehi tasmiṃ tasmiṃ visaye idamatthikatāya paricchinnāya idaṃ cittaṃ vattatīti [Pg.144] dasseti. Pañcadvārānugataṃ hutvā labbhamānanti pañcadvāre pavattamahākiriyacittānaṃ piṭṭhivaṭṭakabhāvena imassa cittassa pavattiṃ sandhāya vuttaṃ, pañcadvāre eva vā idameva pavattanti sambandho. ‘‘Loluppa…pe… bhūta’’nti vuttattā pañcadvāre paṭhamaṃ iminā cittena somanassito hutvā pacchā mahākiriyacittehi taṃ taṃ atthaṃ vicinotīti ayamattho vutto viya dissati. Pubbeyeva pana manodvārikacittena padhānasāruppaṭṭhānādiṃ paricchindantassa pañcadvāre tādisasseva tādisesu rūpādīsu idaṃ cittaṃ pavattatīti vadanti. Ayampi attho pañcadvāre eva pavattaṃ loluppataṇhāpahānādipaccavekkhaṇāhetu yathāvuttakāraṇabhūtaṃ jātanti evaṃ yojetvā sakkā vattuṃ. Evañca sati imassa cittassa paccayabhūtā purimā pavattīti idampi vacanaṃ samatthitaṃ hoti.

568. "පෙර පැවැත්ම" යනු මහා ක්‍රියා සිත් පැවැත්මයි. රහතන් වහන්සේ එසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරති. එබැවින් ම "මේ සිත විචාරණ ප්‍රඥාවෙන් තොරය" යැයි පවසන ලදී. "මෙසේ" යනු සෝතද්වාරයෙහි මෙන් ම ඝාණද්වාර ආදියේ ද මහා ක්‍රියා සිතින් ඒ ඒ විෂයන්හි අවශ්‍යතාව පරිදි නියම කරගත් කල්හි මේ සිත පවතින බව දක්වයි. "පංචද්වාරයට අනුගතව ලැබෙන්නා වූ" යන්නෙන් පංචද්වාරයෙහි පවත්නා මහා ක්‍රියා සිත්වලට පසුව පවතින බැවින් මේ සිතේ පැවැත්ම අදහස් කරන ලදී. නැතහොත් පංචද්වාරයෙහි ම මෙය පවතින බවට සම්බන්ධ වේ. "ලොලුප්ප...පෙ... භූත" යැයි පැවසූ බැවින්, පංචද්වාරයෙහි පළමුව මේ සිතින් සොම්නස් වී පසුව මහා ක්‍රියා සිත්වලින් ඒ ඒ අර්ථ විමසන බවට මේ අර්ථය පවසා ඇති බව පෙනේ. එහෙත් මනෝද්වාරික සිතින් කලින් ම ප්‍රධාන වූ සුදුසු ස්ථාන ආදිය වෙන් කරගන්නා තැනැත්තාට පංචද්වාරයෙහි ද එබඳු වූ රූප ආදියේ මේ සිත පවතින බව පවසති. මේ අර්ථය ද පංචද්වාරයෙහි ම පවතින ලොලුප්ප තණ්හාව ප්‍රහාණය කිරීම ආදිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමේ හේතුවෙන් ඉහත කී කරුණ පදනම් කරගෙන හටගත් බව යොදා පැවසිය හැකිය. මෙසේ වූ කල මේ සිතට ප්‍රත්‍ය වූයේ පෙර පැවති ක්‍රියාවන් ය යන වචනය ද තහවුරු වේ.

Ettha ca pañcadvāre iminā cittena somanassuppādanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, na hāsuppādanaṃ pañcadvārikacittānaṃ aviññattijanakattā, manodvāre pana hāsuppādanaṃ hoti. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ pañcadvāre ‘‘somanassito hotī’’ti ettakameva vuttaṃ, manodvāre ca ‘‘hāsayamāna’’nti. Iminā hasituppādacittena pavattiyamānampi bhagavato sitakaraṇaṃ pubbenivāsaanāgataṃsasabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti. Evaṃ pana ñāṇānuparivattibhāve sati na koci pāḷiaṭṭhakathānaṃ virodho, evañca katvā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avassañca etaṃ evaṃ icchitabbaṃ, aññathā āvajjanacittassapi bhagavato pavatti na yujjeyya. Tassapi hi viññattisamuṭṭhāpakabhāvassa nicchitattā, na ca viññattisamuṭṭhāpakatte taṃsamuṭṭhitāya viññattiyā kāyakammādibhāvaṃ āvajjanabhāvo vibandhatīti.

මෙහි ධර්මතාවය නම් පංචද්වාරයෙහි දී මෙම සිතින් සොම්නසක් ඉපදවීම පමණක් ම දත යුතු ය. පංචද්වාරික සිත් විඥප්ති (හැඟවීම්) ජනනය නොකරන බැවින් සිනහවක් ඉපදවීමක් සිදු නොවේ. මනෝද්වාරයෙහි දී නම් සිනහවක් ඉපදවීම සිදු වේ. එහෙයින් ම අටුවාවෙහි පංචද්වාරයෙහි දී ‘සොම්නසට පත් වෙයි’ යනුවෙන් පමණක් ද, මනෝද්වාරයෙහි දී ‘සිනහ පහළ කරමින්’ යනුවෙන් ද වදාරන ලදී. මෙම හසිතොප්පාද සිතින් පවත්වනු ලබන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මඳ සිනහව පවා පූර්වේනිවාසානුස්මෘති, අනාගතවංශ සහ සර්වඥතා ඥානයන් අනුව පවතින බැවින් එය ඥානය අනුව පවතින්නක් ම වේ. මෙසේ ඥානය අනුව පවතින කල්හි පාලි සහ අටුවා අතර කිසිදු විරෝධයක් නැත. මෙසේ සලකා අටුවාවෙහි ‘ඒ ඥානයන්හි හැසිරීම් කෙළවර දී මෙම සිත උපදී’ යයි කියන ලදී. මෙය ඒකාන්තයෙන් ම මෙලෙස පිළිගත යුතු ය. එසේ නොවන්නේ නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආවර්ජන සිතෙහි පැවැත්ම ද නොගැලපෙන්නේ ය. එහි ද විඥප්ති සමුට්ඨාපක (ඉරියව් හඟවන) ස්වභාවය නිශ්චිත බැවිනි. විඥප්තිය ඉපදවීමේ දී එමගින් හටගත් විඥප්තිය කායකර්ම බවට පත්වීම කෙරෙහි ආවර්ජන ස්වභාවය බාධාවක් නොවේ.

Tato evāti mūlābhāvena na suppatiṭṭhitattā eva. ‘‘Ahetukānaṃ jhānaṅgāni balāni cā’’ti sampiṇḍanattho jhānaṅgāni cāti ca-saddo. Yadi aparipuṇṇattā balabhāvassa imasmiṃ ahetukadvaye balāni anuddiṭṭhāni asaṅgahitāni ca, atha kasmā niddiṭṭhānīti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Sammā niyyānikasabhāvānaṃ kusalānaṃ paṭibhāgabhūto vipākopi phalaṃ viya taṃsabhāvo siyāti sahetukavipākacittāni aggahetvā kiriyacittakatattā vā ‘‘mahākiriyacittesū’’ti vuttaṃ. Atha vā mahākiriyacittesucāti ca-saddena sahetukavipākacittānipi gahitānīti veditabbāni.

'එයින් ම' යනු මූලයන් (හේතූන්) නොමැති බැවින් ම මනාව පිහිටා නොමැති බැවිනි. 'අහේතුකයන්ගේ ධ්‍යාන අංග සහ බලයන් ද' යන්නෙහි 'ධ්‍යාන අංග සහ' යනුවෙන් ඇති 'ච' ශබ්දය සමුච්චයාර්ථයෙහි (එක් කිරීමේ අර්ථයෙහි) යෙදේ. ඉදින් බලවත් බව අසම්පූර්ණ බැවින් මෙම අහේතුක යුගලයෙහි බලයන් දක්වා නැති නම් සහ ඇතුළත් කර නැති නම්, එසේ තිබියදීත් කුමක් හෙයින් දක්වන ලද්දේ ද යත් 'යම් හෙයකින් පවතින' යනාදිය වදාරන ලදී. නිවැරදි ලෙස සංසාරයෙන් එතෙර කරන ස්වභාවය ඇති කුසලයන්ට සමාන වූ විපාකය ද ඵලයක් මෙන් එම ස්වභාවය ඇති විය හැකි බැවින්, සහේතුක විපාක සිත් නොගෙන ක්‍රියා සිත් වශයෙන් ගත් බැවින් 'මහත් ක්‍රියා සිත්හි' යයි කියන ලදී. එසේ නැතහොත් 'මහත් ක්‍රියා සිත්හි ද' යන 'ච' ශබ්දයෙන් සහේතුක විපාක සිත් ද ගන්නා ලදැයි දත යුතු ය.

574. ‘‘Indriya [Pg.145]…pe… imassānantaraṃ uppajjamānānī’’ti vuttaṃ tesaṃ ñāṇānaṃ kāmāvacarattā. Itaresaṃ mahaggatattā ‘‘parikammānantarānī’’ti vuttaṃ.

574. 'ඉන්ද්‍රිය ...පෙ... මෙයට අනතුරුව උපදින්නා වූ' යයි කියන ලද්දේ එම ඥානයන් කාමාවචර බැවිනි. අනෙක් ඒවා මහග්ගත බැවින් 'පරිකර්මයට අනතුරුව' යයි කියන ලදී.

577. Āhito ahaṃ māno etthāti attā, so eva bhavati uppajjati, na paraparikappito viya niccoti attabhāvo. Attāti vā diṭṭhigatikehi gahetabbākārena bhavati pavattatīti attabhāvo.

577. 'මෙහි මම යන මානය තැන්පත් කරන ලදී' යන අර්ථයෙන් 'ආත්මා' නම් වේ. එය ම හටගන්නා බැවින් 'ආත්මභාවය' නම් වේ. එය අන්‍යයන් විසින් පරිකල්පනය කරන ලද්දක් මෙන් නිත්‍ය නොවේ. නැතහොත් දෘෂ්ටිගත වූවන් විසින් ගත යුතු ආකාරයෙන් පවතින බැවින් 'ආත්මභාවය' යයි කියනු ලැබේ.

Kiriyābyākatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ක්‍රියාබ්‍යාකත කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Cittuppādakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

චිත්තොප්පාද කාණ්ඩයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. Rūpakaṇḍaṃ

2. රූප කාණ්ඩය.

Uddesavaṇṇanā

උද්දේස (මාතෘකා) වර්ණනාව.

Kenacīti [Pg.146] rūpena vā arūpena vā. Cittuppādena tāva rūpassa samayavavatthānaṃ na sakkā kātuṃ abyāpitāya anekantikatāya cāti imamatthaṃ dassento ‘‘acittasamuṭṭhānasabbhāvato’’tiādimāha. Tattha acittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ cittassa tīsu khaṇesu uppajjatīti imasmiṃ tāva vāde cittuppattisamayena rūpūpapattisamayassa vavatthānaṃ mā hotu, cittassa uppādakkhaṇeyeva sabbampi rūpaṃ uppajjatīti imasmiṃ pana vāde kathanti? Etthāpi acittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ cittena sahuppādepi anindriyabaddharūpaṃ viya acittapaṭi bandhuppādatāya na cittena vavatthāpetabbasamayanti vuttaṃ ‘‘acittasamuṭṭhānasabbhāvato’’ti. Tena cittuppādena rūpassa samayavavatthānaṃ na byāpīti dasseti. Anekacittasamuṭṭhānatāya vavatthānābhāvatoti sambandho. Niyate hi samuṭṭhāpakacitte cittasamuṭṭhānarūpassa siyā vavatthānanti.

'යමකින්' යනු රූපයෙන් හෝ අරූපයෙන් හෝ වේ. සිත ඉපදීමෙන් රූපයෙහි කාලය නිර්ණය කිරීම, එය (සිත) සියල්ලෙහි පැතිරී නොපවතින බැවින් සහ ඒකාන්තික නොවන බැවින් කළ නොහැකි බව පෙන්වීමට 'සිතින් හට නොගන්නා රූප පවතින බැවින්' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි සිතින් හට නොගන්නා රූපය සිතේ අවස්ථා තුනේදී ම උපදියි යන මතයෙහි, සිත උපදින කාලයෙන් රූපය උපදින කාලය නිර්ණය කිරීමක් සිදු නොවේවා; එහෙත් සිතේ උත්පාද ක්ෂණයෙහි ම සියලු රූප උපදියි යන මතයෙහි දී එය කෙසේ ද? එහිදී ද සිතින් හට නොගන්නා රූප සිත සමග උපන්නත්, ඉන්ද්‍රිය බද්ධ නොවන රූප මෙන් සිත සමග සම්බන්ධව උපදින බැවින් සිත මගින් කාලය නිර්ණය කළ නොහැකි ය යන අර්ථයෙන් 'සිතින් හට නොගන්නා රූප පවතින බැවින්' යයි කියන ලදී. එයින් සිත ඉපදීම රූපයෙහි කාලය නිර්ණය කිරීමට ප්‍රමාණවත් නොවන බව දක්වයි. බොහෝ සිත් නිසා හටගන්නා බැවින් නිර්ණය කිරීමක් නොමැත යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. යම් හෙයකින් හටගන්වන සිත නියත වූ විට, සිතින් උපන් රූපයෙහි කාලය නිර්ණය කිරීමක් විය හැකි ය.

Kesañcīti kāmāvacarakusalādīnaṃ. Katthacīti āruppe. Kesañcīti vā kesañci pañcavokāravipākānaṃ. Katthacīti paṭisandhikkhaṇe carimakkhaṇe ca. ‘‘Tasmiṃ samaye phasso hotī’’tiādinā (dha. sa. 1) cittasahabhāvinaṃ eva cittena samayavavatthānaṃ katanti vuttaṃ ‘‘acittasahabhubhāvato’’ti. Tesanti upādārūpānaṃ. Yo yassa sahabhāvena upakārako, so eva tassa samayavavatthāpakabhāvena vuttoti āha ‘‘sahajāta…pe… ttanato’’ti. Nāpi mahābhūtehītiādinā vavatthānābhāvameva dasseti. Kesañcīti akammajādīnaṃ. Kehicīti kammajādīhi. Pavattitoti pavattanato. Sahāti ekasmiṃ kāle. Abhāvāti niyogato abhāvā.

'ඇතැම් ඒවාවලට' යනු කාමාවචර කුසලාදීන්ගේ ය. 'කොහේදී ද' යනු අරූපයෙහි ය. නැතහොත් 'ඇතැම් ඒවාවලට' යනු ඇතැම් පංචවෝකාර විපාකයන්ගේ ය. 'කොහේදී ද' යනු ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි සහ චුති ක්ෂණයෙහි ය. 'එම අවස්ථාවෙහි ස්පර්ශය වෙයි' යනාදියෙන් සිත සමග උපදින ධර්මයන්ගේ ම සිත මගින් කාල නිර්ණය කරන ලදැයි 'සිත සමග හට නොගන්නා බැවින්' යනුවෙන් කියන ලදී. 'ඔවුන්ගේ' යනු උපාදා රූපයන්ගේ ය. යමක් යමෙකුට සහජාත වීමෙන් උපකාරී වේ ද, ඔහු ම ඔහුගේ කාල නිර්ණය කරන්නා ලෙස වදාරන ලද්දේ 'සහජාත ...පෙ... බැවින්' යනුවෙනි. 'මහාභූතයන්ගෙන් ද නොවේ' යනාදියෙන් කාල නිර්ණය නොමැති බව ම පෙන්වයි. 'ඇතැම් ඒවා' යනු අකර්මජ රූපයන් ය. 'සමහරකින්' යනු කර්මජ රූපයන්ගෙනි. 'පැවැත්මෙන්' යනු පැවතීම නිසා ය. 'සමග' යනු එක් කාලයක දී ය. 'නොමැති බැවින්' යනු නියත වශයෙන් ම නොමැති බැවිනි.

Viññatti …pe… na sakkā vattuṃ mahābhūtehi samayavavatthāne kariyamāne tehi ayāvabhāvitatāyāti adhippāyo. Ekasmiṃ kāletiādināpi mahābhūtehi samayaniyamane vavatthānābhāvameva vibhāveti. ‘‘Tathā vibhajanattha’’nti, ‘‘avibhattaṃ abyākataṃ atthīti dassetu’’nti ca imesaṃ padānaṃ ‘‘vibhattaṃ avibhattañca sabbaṃ saṅgaṇhanto āhā’’ti iminā sambandho. Samayavavatthānaṃ katvā niddisiyamānassa nippadesatāya asambhavato [Pg.147] ekadesaṃ niddisitvā sāmaññena nigamanaṃ yuttaṃ, akatvā pana samayavavatthānaṃ sarūpato niddisanena tathāti imamatthaṃ āha ‘‘samayavavatthānenā’’tiādinā. Avibhatteti vipākakiriyābyākataṃ viya na pubbe vibhatte. Vibhajitabbeti bhedavantatāya vibhajanārahe. Dassiteti uddisanavasena dassite. Vuttamevatthaṃ vitthāratarena dassetuṃ ‘‘ettha panā’’tiādimāha.

විඥප්තිය ...පෙ... මහාභූතයන්ගෙන් කාල නිර්ණය කරන කල්හි ඒවායින් ඒ තාක් නොපවතින බැවින් (කාලය නිර්ණය කිරීමට) නොහැකි ය යනු අදහසයි. 'එක් කාලයක' යනාදියෙන් ද මහාභූතයන්ගෙන් කාලය නියම කිරීමෙහි දී නිර්ණයක් නොමැති බව ම විස්තර කරයි. 'එසේ බෙදීම පිණිස' යන්න සහ 'නොබෙදන ලද අබ්‍යාකතය ඇති බව පෙන්වීම පිණිස' යන්න 'බෙදන ලද සහ නොබෙදන ලද සියල්ල සංග්‍රහ කරමින් වදාරයි' යන්න හා සම්බන්ධ වේ. කාලය නිර්ණය කර දක්වනු ලබන්නාගේ සියලු කොටස් දැක්වීම අසම්භාව්‍ය බැවින්, එක් කොටසක් දක්වා පොදුවේ නිගමනය කිරීම සුදුසු ය. කාලය නිර්ණය නොකොට ස්වරූපයෙන් දැක්වීමෙන් 'එසේ' යන අර්ථය 'කාලය නිර්ණය කිරීමෙන්' යනාදියෙන් වදාරන ලදී. 'නොබෙදන ලද කල්හි' යනු විපාක සහ ක්‍රියා අබ්‍යාකතයන් මෙන් පෙර බෙදා නොමැති කල්හි ය. 'බෙදිය යුතු කල්හි' යනු භේද පවතින බැවින් බෙදීමට සුදුසු කල්හි ය. 'දක්වන ලද' යනු උද්දේශ (මාතෘකා) වශයෙන් දක්වන ලද ය. වදාරන ලද අර්ථය ම වඩාත් විස්තර සහිතව පෙන්වීමට 'මෙහි වනාහි' යනාදිය වදාරන ලදී.

Vipākādidhammānaṃ nayanaṃ nayo, sova dassananti nayadassanaṃ. ‘‘Desanā’’ti vuttaṃ heṭṭhā gahaṇameva nayadassananti. Dutiyavikappe pana kāmāvacarādibhāvena nīyatīti nayo, kiriyābyākataṃ. Tassa dassanaṃ nayadassananti yojetabbaṃ. Dukādīsu niddesavāre ca hadayavatthuno anāgatattā taṃ aggahetvā paṭhamavikappo vutto, ekake pana vatthupi gahitanti ‘‘hadayavatthuñcā’’ti dutiyavikappe vuttaṃ. Kiṃ pana kāraṇaṃ dukādīsu niddesavāre ca hadayavatthu na gahitanti? Itaravatthūhi asamānagatikattā desanābhedato ca. Yathā hi cakkhuviññāṇādīni ekantato cakkhādinissayāni, na evaṃ manoviññāṇaṃ ekantato hadayavatthunissayaṃ, nissitamukhena ca vatthudukādidesanā pavattā. Yampi ekantato hadayavatthunissayaṃ, tassa vasena ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa vatthū’’tiādinā dukādīsu vuccamānesupi tadanukūlaārammaṇadukādayo na sambhavanti. Na hi ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa ārammaṇaṃ, atthi rūpaṃ na manoviññāṇassa ārammaṇa’’ntiādinā sakkā vattunti vatthārammaṇadukadesanā bhinnagatikā siyuṃ, samānagatikā ca tā desetuṃ bhagavato ajjhāsayo. Esā hi bhagavato desanā pakati. Teneva hi nikkhepakaṇḍe cittuppādavibhāgena avuccamānattā avitakkāvicārapadavissajjane vicāroti vattuṃ na sakkāti avitakkavicāramattapadavissajjane labbhamānopi vitakko na uddhaṭo, aññathā vitakko cāti vattabbaṃ siyāti. Evaṃ itaravatthūhi asamānagatikattā desanābhedato ca dukādīsu uddese na gahitaṃ. Uddiṭṭhasseva hi niddisanato niddesepi na gahitaṃ hadayavatthūti vadanti.

විපාක ආදී ධර්මයන් මෙහෙයවීම 'නය' (ක්‍රමය) නම් වේ, එයම දැකීම 'නයදස්සන' නම් වේ. 'දේශනා' යැයි පෙර කියන ලද දේ ම තේරුම් ගැනීම 'නයදස්සන' යන්නෙන් අදහස් වේ. දෙවන ක්‍රමයේදී (විකල්පයේදී) කාමාවචර ආදී වශයෙන් පවත්වනු ලබන බැවින් 'නය' නම් වේ, එය ක්‍රියා ව්‍යාකෘත ධර්මයකි. එහි දැකීම 'නයදස්සන' ලෙස යෙදිය යුතුය. දුක මාතිකා ආදියේ නිර්දේශ වාරවලදී හෘදය වස්තුව අනාගත වූ බැවින් (පැහැදිලිව සඳහන් නොවූ බැවින්) එය නොගෙන පළමු ක්‍රමය කියන ලදී. නමුත් ඒකක නිපාතයේදී වස්තුව ද ගන්නා ලද බැවින් 'හෘදය වස්තුව ද' යනුවෙන් දෙවන ක්‍රමයේදී පවසන ලදී. දුක මාතිකා ආදියේ නිර්දේශ වාරවලදී හෘදය වස්තුව නොගැනීමට හේතුව කුමක්ද? අනෙකුත් වස්තූන් හා සමාන නොවීමේ ස්වභාවය සහ දේශනා විලාසයේ වෙනසයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණාදිය ඒකාන්තයෙන්ම චක්ඛු ආදී වස්තූන් නිශ්‍රය කරගන්නා සේ, මනෝ විඤ්ඤාණය ඒකාන්තයෙන්ම හෘදය වස්තුව නිශ්‍රය කර නොගනී. වස්තු දුක ආදී දේශනාවන් පවත්වන ලද්දේ එය නිශ්‍රය කරගන්නා වූ ආකාරයෙනි. යම් හෙයකින් ඒකාන්තයෙන් හෘදය වස්තුව නිශ්‍රය කරගත්තේද, ඒ අනුව 'මනෝ විඤ්ඤාණයට වස්තුවක් වූ රූපය ඇත' යනාදී වශයෙන් දුක මාතිකාවන්හි පවසන විටදී පවා ඊට අනුකූල ආරම්මණ දුක ආදිය සම්භවය නොවේ. 'මනෝ විඤ්ඤාණයට අරමුණු වූ රූපය ඇත, මනෝ විඤ්ඤාණයට අරමුණු නොවූ රූපය ඇත' යනාදී වශයෙන් පැවසිය නොහැකි බැවින් වස්තු-ආරම්මණ දුක දේශනාවන් භින්නගතික (වෙනස් ස්වභාවයක් ගන්නා ඒවා) විය හැකිය. එසේම ඒවා සමානගතිකව දේශනා කිරීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනා ස්වභාවය මෙයයි. එබැවිනි නික්ඛේප කාණ්ඩයේ චිත්තොප්පාද විභාගයෙන් නොකියන බැවින් අවිතක්ක අවිචාර පද විස්තරයේදී 'විචාරය' යැයි පැවසිය නොහැක. එසේම අවිතක්ක විචාරමත්ත පද විස්තරයේදී ලැබෙන විතක්කය ද ඉවත් නොකරන ලදී, එසේ නොමැති නම් විතක්කය ද යැයි පැවසිය යුතුය. මෙසේ සෙසු වස්තූන් හා සමාන නොවන බැවින් ද දේශනා භේදය නිසා ද දුක ආදී උද්දේසයන්හි (මාතිකාවන්හි) එය නොගන්නා ලදී. උද්දේසයෙහි සඳහන් කළ දෙයම නිර්දේශ කරන බැවින්, නිර්දේශයේදී ද හෘදය වස්තුව නොගන්නා ලදැයි පවසති.

Cakkhādidasakā sattāti cakkhusotaghānajivhākāyaitthibhāvapurisabhāvadasakā satta, ekasantānavasena vā cakkhusotaghānajivhākāyabhāvavatthudasakā satta. Nibbānassa asatipi paramatthato bhede parikappitabhedopi [Pg.148] bhedoyeva vohāravisayeti katvā sopādisesādibhedo vutto.

චක්ඛු ආදී දසක හත යනු චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය, ඉත්ථිභාව, පුරිසභාව යන දසක හතයි. නැතහොත් එක් සන්තතියක් වශයෙන් චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය, භාව, වස්තු යන දසක හතයි. නිබ්බානය පරමාර්ථ වශයෙන් භේදයක් නොමැති වුවද, පරිකල්පිත භේදය පවා ව්‍යවහාරික ලෝකයේ භේදයක් ලෙස සලකා සෝපාදිසේස ආදී වශයෙන් භේදය පවසන ලදී.

584. Kiñcāpi aññattha kukkuṭaṇḍasaṇṭhāne parimaṇḍala-saddo dissati, cakkasaṇṭhānatā pana vaṭṭasaṇṭhāne cakkavāḷe vuccamāno parimaṇḍala-saddo vaṭṭapariyāyo siyā. Anekatthā hi saddāti adhippāyenāha ‘‘vaṭṭaṃ parimaṇḍala’’nti. Ettha ca sineruyugandharādīnaṃ samuddato upariadhobhāgānaṃ vasena ubbedho vutto, āyāmavitthārehipi sineru caturāsītiyojanasahassaparimāṇova. Yathāha ‘‘sineru, bhikkhave, pabbatarājā caturāsīti yojanasahassāni āyāmena, caturāsīti yojanasahassāni vitthārenā’’ti (a. ni. 7.66). Sineruṃ pākāraparikkhepavasena parikkhipitvā ṭhitā yugandharādayo, sineruyugandharādīnaṃ antarepi sītasamuddā nāma. ‘‘Te visālato yathākkamaṃ sineruādīnaṃ accuggamanasamānaparimāṇā’’ti vadanti.

584. යම් තැනක කුකුළු බිත්තරයක හැඩය සඳහා 'පරිමණ්ඩල' ශබ්දය යෙදුණ ද, චක්‍ර ස්වරූපී වූ වටකුරු සටහනක් ඇති චක්‍රවාළය සඳහා පවසන 'පරිමණ්ඩල' ශබ්දය වටකුරු බව සඳහා වූ පර්යාය පදයකි. ශබ්දයන් සහේතුකව බොහෝ අර්ථයන්හි යෙදෙන බැවින් 'වටකුරු බව පරිමණ්ඩල වේ' යැයි අදහස් කරන ලදී. මෙහි සිනේරු, යුගන්ධර ආදී පර්වතයන්ගේ සමුද්‍රයට ඉහළ හා පහළ කොටස් අනුව උස පවසන ලදී. දිගින් හා පළලින් ද සිනේරු පර්වතය යොදුන් අසූ හතර දහසක ප්‍රමාණයකි. 'මහණෙනි, පර්වත රාජයා වූ සිනේරුව දිගින් යොදුන් අසූ හතර දහසකි, පළලින් යොදුන් අසූ හතර දහසකි' (අං.නි. 7.66) යැයි වදාළ පරිදිය. සිනේරු පර්වතය ප්‍රාකාරයකින් වට කරන්නාක් මෙන් වටකර යුගන්ධර ආදී පර්වත පිහිටා ඇත. සිනේරු හා යුගන්ධර ආදී පර්වතයන් අතර සීත සමුද්‍රයන් පිහිටා තිබේ. 'ඒවා විශාලත්වයෙන් පිළිවෙළින් සිනේරු ආදියේ උසට සමාන ප්‍රමාණයක් ගනී' යැයි පවසති.

Koṭisatasahassacakkavāḷasseva āṇākhettabhāvo dasasahassacakkavāḷassa jātikhettabhāvo viya dhammatāvaseneva veditabbo. Vikappasamānasamuccayavibhāvanesu viya avadhāraṇe aniyame ca vā-saddo vattatīti tathā yojanā katā. Anekatthā hi nipātāti. Tattha anekantikattho aniyamattho.

කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල ආඥා ක්ෂේත්‍රය වීමත්, දසදහසක් සක්වල ජාති ක්ෂේත්‍රය වීමත් ධර්මතාවයක් ලෙසම තේරුම් ගත යුතුය. විකල්ප, සමාන, සමුච්චය සහ විභාජනය කිරීම්වලදී මෙන්ම නියතයක් නොවන අවස්ථාවල ද 'වා' ශබ්දය යෙදෙන බැවින් එසේ සම්බන්ධය (යෝජනාව) කරන ලදී. නිපාත පද බොහෝ අර්ථයන්හි යෙදෙන බැවිනි. එහි අන්‍යාර්ථය යනු අනියමාර්ථයයි.

Sīlādivisuddhisampādanena, catudhātuvavatthānavaseneva vā mahākiccatāya mahantena vāyāmena. Satipi lakkhaṇādibhede ekasmiṃ eva kāle ekasmiṃ santāne anekasatasahassakalāpavuttito mahantāni bahūni bhūtāni paramatthato vijjamānānīti vā mahābhūtāni yathā ‘‘mahājano’’ti. Evanti ‘‘upādāya pavatta’’nti atthe sati paṭiccasamuppannatā vuttā hoti paccayasambhūtatādīpanato. Upādāyatīti upādāyati evāti adhippāyo. Tenevāha ‘‘ekantanissitassā’’ti. ‘‘Bhavati hi nissayarūpānaṃ sāmibhāvo’’ti ādhārādheyyasambandhavacanicchāya abhāve ādhārabhūtopi attho saṃsāmisambandhavacanicchāya sāmibhāvena vuccati yathā ‘‘rukkhassa sākhā’’ti adhippāyo.

සීලාදී විශුද්ධිය සම්පාදනය කිරීමෙන් හෝ සතර මහා ධාතූන් වෙන් කිරීමේ මහා කාර්යය සඳහා වූ මහා වෑයමකින් යුක්ත වන බැවින් (මහාභූත නම් වේ). ලක්ෂණ ආදියේ වෙනසක් තිබුණද, එකම කාලයකදී එකම සන්තතියක ලක්ෂ සංඛ්‍යාත කලාපයන්හි පවතින බැවින් පරමාර්ථ වශයෙන් පවත්නා බොහෝ වූ ධර්මයන් 'මහාජනයා' යන වචනය මෙන් 'මහාභූත' ලෙස හැඳින්වේ. 'උපාදාය පවත්තං' (ඇසුරු කර පවතින) යන්නෙහි අර්ථය වූ කලී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් බව පෙන්වන බැවින් පටිච්චසමුප්පන්න බව මෙයින් කියැවේ. 'උපාදායති' යනු දැඩිව ගනී (ඇසුරු කරයි) යන අර්ථයයි. එබැවින් 'ඒකාන්තයෙන් නිශ්‍රය කරගත්' යැයි පවසන ලදී. 'නිශ්‍රය රූපයන්ගේ ස්වාමි බවක් පවතී' යන ආධාර-ආධෙය්‍ය සම්බන්ධය පැවසීමේ කැමැත්තක් නැති විට, ආධාර වූ අර්ථය පවා 'ගසේ අත්ත' යන්නාක් මෙන් සාමි සම්බන්ධයෙන් පවසනු ලැබේ.

Tividharūpasaṅgahavaṇṇanā

ත්‍රිවිධ රූප සංග්‍රහ වර්ණනාව

585. Viññattiduko [Pg.149] cāti ca-saddena cittasahabhucittānuparivattidukāpi saṅgahitāti veditabbā. Sakkā hi etena nayena…pe… viññātunti ettha pañcavīsāya tāva vatthudukesu paṭhamadukapañcakādayo cuddasahipi pakiṇṇakadukehi avasiṭṭhehi vatthudukehi pañcavīsāya ārammaṇadukehi pañcahi bāhirāyatanadukehi rūpadhātudukādīhi pañcahi dhātudukehi pacchimakehi tīhi indriyadukehi dvādasahipi sukhumarūpadukehi paṭhamādivajjehi avasiṭṭhehi āyatanadhātuindriyadukehi ca yojanaṃ gacchanti. Pañcavīsāya pana ārammaṇadukesu purimako dukapañcako upādinnaupādinnupādāniyasanidassanacittasamuṭṭhānacittasahabhucittānuparivattidukavajjehi pakiṇṇakadukehi sabbehipi vatthudukehi rūpāyatanarūpadhātudukavajjehi āyatanadhātudukehi sabbehipi indriyadukasukhumarūpadukehi yojanaṃ gacchati. Dutiyadukapañcakādīsu yathākkamaṃ saddāyatanasaddadhātudukādayo yojanaṃ na gacchanti, rūpāyatanarūpadhātudukādayo gacchanti. Pakiṇṇakadukesu sanidassanadukañcāti ayameva viseso. Yathā ca vatthudukesu, evaṃ cakkhāyatanacakkhudhātucakkhundriyādidukapañcakesu. Yathā ca ārammaṇadukesu, evaṃ rūpāyatanarūpadhātuādidukapañcakesu tikayojanā. Itthindriyapurisindriyajīvitindriyadukā sukhumarūpadukā ca sabbehipi dukehi yojanaṃ gacchantīti evaṃ tāva tikayojanā veditabbā. Nanu cāyampi yojanā bhagavatā na desitāti na kātabbāti? Nayidaṃ ekantikaṃ. Kasmā? Bhagavatā dinnanayena yojanāpi bhagavatoyeva desanā. Tathā hi vuttaṃ mātikāvaṇṇanāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1-6) ‘‘hetū ceva dhammā ahetukā cāti idampi sambhavatī’’tiādi. Sambhavo hi gahaṇassa kāraṇanti ca.

585. විඤ්ඤත්ති දුකයෙහි ‘ච’ ශබ්දය මගින් චිත්තසහභූ සහ චිත්තානුපරිවර්ති දුකයන් ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, මෙම ක්‍රමය අනුව...පෙ... විඤ්ඤාත (දත යුතු) යන්නෙහි විසිපහක් වූ වත්ථු දුකයන් අතුරින් පළමු දුක පඤ්චකය ආදිය, ඉතිරි වූ දහහතරක් ප්‍රකීර්ණක දුකයන් ද, වත්ථු දුකයන් ද, විසිපහක් වූ ආරම්මණ දුකයන් ද, බාහිරායතන දුකයන් පහ ද, රූපධාතු දුකාදී ධාතු දුකයන් පහ ද, අවසාන ඉන්ද්‍රිය දුකයන් තුන ද, දොළොසක් වූ සුඛුමරූප දුකයන් ද, පළමු දුක හැර ඉතිරි වූ ආයතන, ධාතු, ඉන්ද්‍රිය දුකයන් ද සමඟ සම්බන්ධ වේ. විසිපහක් වූ ආරම්මණ දුකයන් අතරින්, පළමු දුක පඤ්චකය; උපාදින්න, උපාදින්නුපාදානිය, සනිදස්සන, චිත්තසමුට්ඨාන, චිත්තසහභූ සහ චිත්තානුපරිවර්ති යන දුකයන් හැර අනෙකුත් සියලු ප්‍රකීර්ණක දුකයන් ද, සියලු වත්ථු දුකයන් ද, රූප ආයතන හා රූපධාතු දුකයන් හැර අනෙකුත් ආයතන හා ධාතු දුකයන් ද, සියලු ඉන්ද්‍රිය හා සුඛුමරූප දුකයන් ද සමඟ සම්බන්ධ වේ. දෙවන දුක පඤ්චකය ආදියේදී පිළිවෙළින් සද්දායතන, සද්දධාතු දුකාදිය සම්බන්ධ නොවන අතර, රූපායතන, රූපධාතු දුකාදිය සම්බන්ධ වේ. ප්‍රකීර්ණක දුකයන්හි සනිදස්සන දුකය ද යන මෙයම විශේෂත්වයකි. වත්ථු දුකයන්හි යම් සේද, එසේම චක්ඛායතන, චක්ඛුධාතු, චක්ඛුන්ද්‍රිය ආදී දුක පඤ්චකයන්හි ද වේ. ආරම්මණ දුකයන්හි යම් සේද, එසේම රූපායතන, රූපධාතු ආදී දුක පඤ්චකයන්හි තික සම්බන්ධය දත යුතුය. ඉත්ථින්ද්‍රිය, පුරිසින්ද්‍රිය, ජීවිතින්ද්‍රිය දුකයන් සහ සුඛුමරූප දුකයන් සියලු දුකයන් සමඟ සම්බන්ධ වන බව මෙසේ තික සම්බන්ධය (තිකයෝජනාව) දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම විග්‍රහය දේශනා නොකළ බැවින් මෙය නොකළ යුතු නොවේද? මෙය මුළුමනින්ම නිවැරදි නොවේ. මන්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාළ ක්‍රමයට අනුව කරන විග්‍රහය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේම දේශනාවකි. එබැවින් මාතිකා වර්ණනාවෙහි (ධම්මසංගණී අට්ඨකතාව 1-6) ‘හේතු ද වූ, අහේතුක ද වූ ධර්මයන් යනු මෙය ද විය හැකිය’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. මක්නිසාද යත්, සම්භවය (හටගැනීම) යනු කරුණු ග්‍රහණය කරගැනීමට හේතුව වන බැවිනි.

Tividharūpasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.

ත්‍රිවිධ රූප සංග්‍රහ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Catubbidhādirūpasaṅgahavaṇṇanā

චතුර්විධ ආදි රූප සංග්‍රහ වර්ණනාව

586. Cittato eva samuṭṭhātīti cittasamuṭṭhānanti imameva atthaṃ gahetvā ‘‘viññattidukādīhi samānagatiko cittasamuṭṭhānaduko’’ti vuttaṃ[Pg.150]. Vinivattite hi sāmaññe yaṃ rūpaṃ janakapaccayesu cittato samuṭṭhāti, taṃ cittato eva samuṭṭhātīti. Viññattidukādīhīti ādi-saddena cittasahabhucittānuparivattiduke saṅgaṇhāti. Labbhamānoti yaṃ taṃ rūpaṃ upādā, taṃ atthi cittasamuṭṭhānaṃ, atthi na cittasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ nupādā, taṃ atthi cittasamuṭṭhānaṃ, atthi na cittasamuṭṭhānanti evaṃ labbhamāno. Sanidassanadukādīnanti ādi-saddena sappaṭighamahābhūtadukādayo saṅgaṇhāti. Tenāti cittasamuṭṭhānadukena. Tassāti cittasamuṭṭhānadukasseva. Aññe panāti viññatticittasamuṭṭhānacittasahabhucittānuparivattidukehi aññepi pakiṇṇakadukā.

586. සිතින්ම උපදින බැවින් ‘චිත්තසමුට්ඨාන’ (සිතින් උපන්) නම් වේ. මෙම අර්ථයම ගෙන, ‘විඤ්ඤත්ති දුකය ආදිය හා සමාන ගති ඇති බැවින් චිත්තසමුට්ඨාන දුකය’ යැයි පවසන ලදී. පොදු ලක්ෂණ වෙන් කළ විට, යම් රූපයක් ජනක ප්‍රත්‍යයන් අතරින් සිතින් හටගනී ද, එය ‘සිතින්ම හටගන්නා’ දෙයකි. ‘විඤ්ඤත්ති දුකාදීහී’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් චිත්තසහභූ සහ චිත්තානුපරිවර්ති දුකයන් ගනු ලැබේ. ‘ලබ්භමාන’ (ලැබෙන) යනු යම් රූපයක් උපාදා (උපාදා රූප) වේ නම්, එය සිතින් උපන් දෙයක් ද විය හැකිය, සිතින් නූපන් දෙයක් ද විය හැකිය. යම් රූපයක් උපාදා නොවේ නම් (මහාභූත), එය ද සිතින් උපන් දෙයක් හෝ සිතින් නූපන් දෙයක් වශයෙන් මෙසේ ලැබිය හැකිය. ‘සනිදස්සන දුකාදීනං’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සප්පටිඝ, මහාභූත දුකාදිය ඇතුළත් වේ. ‘තේන’ යනු ඒ චිත්තසමුට්ඨාන දුකයෙනි. ‘තස්ස’ යනු එම චිත්තසමුට්ඨාන දුකයේමය. ‘අඤ්ඤේ පන’ යනු විඤ්ඤත්ති, චිත්තසමුට්ඨාන, චිත්තසහභූ, චිත්තානුපරිවර්ති යන දුකයන්ට අමතර වූ අනෙකුත් ප්‍රකීර්ණක දුකයන්ය.

Saddāyatanassa ekantato anupādinnattā ‘‘sotasamphassārammaṇadukādayo vajjetvā’’ti vuttaṃ. Catukkā labbhantīti yaṃ taṃ rūpaṃ upādinnaṃ, taṃ atthi cakkhusamphassassa ārammaṇaṃ, atthi cakkhusamphassassa nārammaṇaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ anupādinnaṃ, taṃ atthi cakkhusamphassassa ārammaṇaṃ, atthi cakkhusamphassassa nārammaṇanti evamādayo sabbārammaṇabāhirāyatanādilabbhamānadukehi yojanāyaṃ catukkā labbhantīti sambandho. Avasesehīti ārammaṇabāhirāyatanarūpadhātudukādito labbhamānadukehīti vuttadukarāsito avasesehi. Tesanti upādinnaupādinnupādāniyacittasamuṭṭhānadukānaṃ. Aññesanti upādinnadukādito aññesaṃ upādādukādīnaṃ. Vatthudukādīhīti ādi-saddena cakkhāyatanadukādayo saṅgaṇhāti. Etthāpi avasesehi tesaṃ aññesañca yojanāya catukkā na labbhantīti sambandho.

සද්දායතනය ඒකාන්තයෙන්ම අනුපාදින්න (නොගන්නා ලද) බැවින්, ‘සෝතසම්ඵස්සාරම්මණ දුකාදිය හැර’ යැයි පවසන ලදී. ‘චතුක්කයන් ලැබේ’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, යම් රූපයක් උපාදින්න (උපාදාන වශයෙන් ගන්නා ලද) වේ ද, එය චක්ඛුසම්ඵස්සයට ආරම්මණයක් විය හැකිය, නැතහොත් ආරම්මණයක් නොවිය හැකිය. යම් රූපයක් අනුපාදින්න වේ ද, එය ද චක්ඛුසම්ඵස්සයට ආරම්මණයක් විය හැකිය, නැතහොත් ආරම්මණයක් නොවිය හැකිය යනුවෙන් මෙසේ සියලු ආරම්මණ හා බාහිරායතන ආදී දුකයන්හි සම්බන්ධය පිළිබඳව චතුක්කයන් ලැබෙන බවට සම්බන්ධය දත යුතුය. ‘අවසේසේහි’ (ඉතිරි වූවන්ගෙන්) යනු ආරම්මණ, බාහිරායතන, රූපධාතු දුකාදී ලැබෙන දුකයන්ට අමතර වූ අනෙකුත් දුකයන්ගෙනි. ‘තේසං’ යනු ඒ උපාදින්න, උපාදින්නුපාදානිය, චිත්තසමුට්ඨාන දුකයන්ගේය. ‘අඤ්ඤේසං’ යනු උපාදින්න දුකයට අමතර වූ උපාදා දුකාදීන්ගේය. ‘වත්ථු දුකාදීහී’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් චක්ඛායතන දුකාදිය ඇතුළත් වේ. මෙහි ද ‘ඉතිරි වූවන් සමඟ ඒ හා අනෙකුත් අයගේ සම්බන්ධයේදී චතුක්කයන් නොලැබේ’ යනුවෙන් සම්බන්ධය දත යුතුය.

Catubbidhādirūpasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.

චතුර්විධ ආදි රූප සංග්‍රහ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Uddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

උද්දේස වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Rūpavibhatti

රූප විභක්තිය

Ekakaniddesavaṇṇanā

ඒකක නිද්දේස වර්ණනාව

594. Pathavīādīnaṃ dhammānaṃ ruppanasabhāvo viya na hetuādibhāvopi sādhāraṇoti na hetūsu vibhajitabboti vuttaṃ ‘‘avijjamānavibhāgassā’’ti. Tassa pana vibhāgābhāvadassanasarūpadassanameva niddeso. Evañca katvā nibbānassapi vibhāgarahitattā ‘‘asaṅkhatā dhātū’’ti ettakameva niddesavasena vuttaṃ.

594. පඨවි ආදී ධර්මයන්ගේ රූපණ (විපර්යාසයට පත්වන) ස්වභාවය මෙන්ම, හේතු ආදී බව ද පොදු නොවන බැවින්, ‘අවිජ්ජමාන විභාගස්ස’ යන්නෙන් ඒවා හේතු වශයෙන් බෙදා නොදක්විය යුතු බව පවසන ලදී. එහි බෙදීමක් නොමැති බව දැක්වීම සඳහා ස්වරූපය දැක්වීමම විස්තර කිරීමකි. එලෙසම, නිර්වාණය ද බෙදීම් රහිත බැවින් ‘අසංඛතා ධාතු’ යනුවෙන් පමණක් විස්තර කිරීමේදී පවසන ලදී.

Yadipi [Pg.151] hinoti etena patiṭṭhāti kusalādiko dhammoti alobhādayo kevalaṃ hetupadavacanīyā, kāraṇabhāvasāmaññato pana mahābhūtādayopi hetu-saddābhidheyyāti mūlaṭṭhavācinā dutiyena hetu-saddena visesetvā āha ‘‘hetuhetū’’ti. Suppatiṭṭhitabhāvasādhanato kusalādidhammānaṃ mūlatthena upakārakadhammā ‘‘tayo kusalahetū’’tiādinā (dha. sa. 1059-1060) paṭṭhāne ca teyeva ‘‘hetupaccayo’’ti vuttāti āha ‘‘mūlahetu paccayahetūti vā ayamattho’’ti. Hinoti etena, etasmā vā phalaṃ pavattatīti hetu, paṭicca etasmā eti pavattatīti paccayoti evaṃ hetupaccaya-saddānaṃ anānatthataṃ sandhāya hetusaddapariyāyabhāvena paccaya-saddo vuttoti āha ‘‘hetupaccayasaddānaṃ samānatthattā’’ti. Bhūtattayanissitāni ca mahābhūtāni catumahābhūtanissitaṃ upādārūpanti sabbampi rūpaṃ sabbadā sabbattha sabbākāraṃ catumahābhūtahetukaṃ mahābhūtāni ca anāmaṭṭhabhedāni sāmaññato gahitānīti vuttaṃ ‘‘rūpakkhandhassa hetū’’ti.

යම් හෙයකින් ‘හිනෝති’ (යයි/පවතියි) යන්නෙන් කුසලාදී ධර්මයන් පිහිටා පවතින බැවින් අලෝභාදීන් ‘හේතු’ යන පදයෙන් පමණක් කියනු ලැබේ. නමුත් හේතු වීමේ පොදු ස්වභාවය නිසා මහාභූත ආදිය ද ‘හේතු’ යන ශබ්දයෙන් හැඳින්විය හැකි බැවින්, මූල අර්ථය දක්වන දෙවන ‘හේතු’ ශබ්දයෙන් විශේෂ කොට ‘හේතු-හේතු’ යැයි පවසන ලදී. කුසලාදී ධර්මයන් මැනවින් පිහිටුවීමට උපකාර වන බැවින් මූල අර්ථයෙන් උපකාරක වන ධර්මයන් ‘කුසල හේතු තුනකි’ ආදී වශයෙන් ද (ධම්මසංගණී 1059-1060), පට්ඨානයෙහි ඒවාම ‘හේතු ප්‍රත්‍යය’ ලෙස ද දක්වා ඇති බැවින් ‘මූල හේතුව හෝ ප්‍රත්‍යය හේතුව යනු ද මෙහි අර්ථයයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘හිනෝති’ (පවතියි) මෙයින්, නැතහොත් මෙයින් ඵලය පවතියි යන අර්ථයෙන් ‘හේතු’ ද, මෙයට පටිච්ච (ඇසුරු කොට) පවතියි යන අර්ථයෙන් ‘ප්‍රත්‍යය’ ද යනුවෙන්, හේතු සහ ප්‍රත්‍යය යන ශබ්දයන්ගේ අනන්‍යතාවය (එකම අර්ථය ඇති බව) සලකා හේතු ශබ්දයට පර්යාය පදයක් ලෙස ප්‍රත්‍යය ශබ්දය යොදා ඇති බැවින් ‘හේතු සහ ප්‍රත්‍යය යන ශබ්දයන් සමාන අර්ථ ඇති බැවින්’ යැයි කියන ලදී. භූත රූප තුනක් ඇසුරු කළ මහාභූතයන් ද, සතර මහාභූතයන් ඇසුරු කළ උපාදා රූප ද යන සියලු රූපයෝ සැමවිටම, සෑම තැනකම, සෑම අයුරින්ම සතර මහාභූතයන් හේතු කොට පවතින බැවින් ද, මහාභූතයන්ගේ ප්‍රභේදයන් වෙන් නොකොට පොදුවේ ගත් බැවින් ද ‘රූපස්කන්ධයාගේ හේතූහු’ යැයි පවසන ලදී.

Kammasamādānānanti samādānānaṃ kammānaṃ, samādiyitvā katakammānaṃ vā. Aññesu paccayesu vipākassa taṇhāvijjādīsu.

‘කම්මසමාදානානං’ යනු සමාදන් වූ කර්මයන්ගේ හෙවත් සමාදන් වී කරන ලද කර්මයන්ගේ ය. විපාකය සඳහා අනෙකුත් ප්‍රත්‍යයන් වන තණ්හාව, අවිද්‍යාව ආදියේදී (විපාකය හටගනී).

‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ kāyaduccaritassa iṭṭho kanto manāpo vipāko nibbatteyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ṭhānañca kho etaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ kāyaduccaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyya. Ṭhānametaṃ vijjati. Vacī…pe… mano…pe… vijjati…pe… aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ kāyasucaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyyā’’ti (ma. ni. 3.131; vibha. 809),

“මහණෙනි, කාය දුශ්චරිතය හේතුවෙන් ඉෂ්ට වූ, කාන්ත වූ, මනාප වූ විපාකයක් හටගන්නේය යන යමක් වේ ද, එය සිදු විය නොහැක්කකි, එයට අවකාශයක් නැත. එබඳු කරුණක් විද්‍යමාන නොවේ. මහණෙනි, කාය දුශ්චරිතය හේතුවෙන් අනිෂ්ට වූ, අකාන්ත වූ, අමනාප වූ විපාකයක් හටගන්නේය යන යමක් වේ ද, එය සිදු විය හැක්කකි. එබඳු කරුණක් විද්‍යමාන වේ. වචී... මනෝ... (මෙලෙසම දත යුතුය). මහණෙනි, කාය සුචරිතය හේතුවෙන් අනිෂ්ට වූ, අකාන්ත වූ, අමනාප වූ විපාකයක් හටගන්නේය යන යමක් වේ ද, එය සිදු විය නොහැක්කකි.”

‘‘Kammaṃ satte vibhajati, yadidaṃ hīnapaṇītatāyā’’ti (ma. ni. 3.289) – evamādivacanato kammaṃ vipākassa iṭṭhāniṭṭhataṃ niyametīti āha ‘‘iṭṭhāniṭṭhavipākaniyāmakattā’’ti. Gatiupadhikālapayogasampattivipattiyoyeva ṭhānaṃ vipākassa okāsabhāvato. Na hi tehi vinā koci vipāko nibbattatīti. Yathāvuttaṭṭhāne sati adhigantabbaṃ iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ ‘‘gati…pe… nipphādita’’nti vuttaṃ. Vipākassa ārammaṇena vinā abhāvato ārammaṇampi [Pg.152] tassa padhānaṃ kāraṇaṃ. Anaññasabhāvatoti hetuādisabhāvābhāvato.

‘කර්මය සත්ත්වයන් හීන හා ප්‍රණීත වශයෙන් බෙදා දක්වයි’ යන මේ ආදී වචනයන්ට අනුව, කර්මය විසින් විපාකයේ ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට බව නියම කරන බව ‘ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට විපාකයන් නියම කරන බැවින්’ යැයි පවසන ලදී. ගති, උපධි, කාල සහ ප්‍රයෝග යන සම්පත් හා විපත්, විපාකයක් හටගැනීම සඳහා අවකාශ සලසන කරුණු (ස්ථාන) වේ. මක්නිසාද යත්, ඒවා නොමැතිව කිසිදු විපාකයක් හට නොගන්නා බැවිනි. ඉහත කී කරුණු පවතින කල්හි ලැබිය යුතු ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට අරමුණු ‘ගති... ආදියෙන් නිපදවන ලදී’ යැයි කියනු ලැබේ. විපාකය අරමුණක් නොමැතිව ඇති නොවන බැවින්, අරමුණ ද එහි ප්‍රධාන හේතුවකි. ‘අනන්‍ය ස්වභාවයෙන්’ යනු හේතු ආදී ස්වභාවයන්ගෙන් තොරව යන්නයි.

Ruppanaṃ rūpaṃ. Taṃ assa atthīti ettha ‘‘assā’’ti vuccamāno pathavīādiatthoyeva ruppatītipi vuccatīti āha ‘‘ruppanalakkhaṇayuttasseva rūpīrūpabhāvato’’ti. Etaṃ sabhāvanti etaṃ uppannabhāve sati chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvaṃ rūpe niyameti rūpasseva taṃsabhāvattā. Na rūpaṃ etasminti kālabhedavasena ataṃsabhāvassapi rūpassa atthitāya na rūpaṃ tattha niyantabbanti dasseti. Atthi hītiādinā tattha rūpasseva niyantabbatābhāvaṃyeva vivarati. Etamevātiādinā uddesena niddesaṃ saṃsandeti. Ettha etameva rūpe yathāvuttasabhāvaṃ niyametabbaṃ niddese eva-saddena niyameti avadhāretīti attho. Yathāvutto niyamoti uppannabhāve sati chahi viññāṇehi viññeyyabhāvo niyantabbatāya ‘‘niyamo’’ti vutto, so rūpe atthi eva rūpasseva taṃsabhāvattā. Visiṭṭhakālassa vuttappakāraṃ avadhāraṇaṃyeva vā yathāvutto niyamo, so rūpe atthiyeva sambhavatiyeva, na arūpe viya na sambhavatīti attho daṭṭhabbo. Kālabhedanti kālavisesaṃ. Anāmasitvāti aggahetvā. Taṃ sabbanti anāmaṭṭhakālabhedaṃ tatoyeva arūpehi samānaviññeyyasabhāvaṃ sabbaṃ rūpaṃ. Uppannanti etena kālabhedāmasanena viseseti ‘‘uppannaṃ…pe… mevā’’ti.

වැනසෙන ස්වභාවය රූපයයි. එය එසේ ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් මෙහි ‘ඇත්තේය’ යි පවසන කල්හි පඨවි ආදියම වැනසෙන්නේ යැයි ද පවසන බැවින් ‘වැනසෙන ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූවන්ටම රූපී අරූපී බව හිමි වන බැවින්’ යැයි පවසන ලදී. ‘මේ ස්වභාවය’ යනු රූපය උපන් කල්හි සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණයන්ගෙන් දතයුතු ස්වභාවය රූපයෙහිම නියම කරයි. මක්නිසාද යත් රූපයටම එම ස්වභාවය පවතින බැවිනි. ‘මෙහි රූපය නොවේ’ යන්නෙන් කාල භේදය අනුව එම ස්වභාවය නොමැති රූපය ද පවතින බැවින් රූපය එහි නියම නොකළ යුතු බව දක්වයි. ‘ඇත්තේය’ යනාදියෙන් එහි රූපය පමණක් නියම කළ නොහැකි බව විස්තර කරයි. ‘මෙයම’ යනාදියෙන් කෙටි හැඳින්වීම හා විස්තරය ගළපා දක්වයි. මෙහිදී රූපයෙහි පවතින ඉහත කී ස්වභාවයම නියම කළ යුතු බව විස්තරයේ ‘ඒව’ (යන නිපාත) ශබ්දයෙන් අවධාරණය කරයි. ‘නියමය’ යනු රූපය උපන් කල්හි සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණයන්ගෙන් දතයුතු බවයි. එය රූපයෙහි පවතින අතර රූපයටම එම ස්වභාවය උරුම වේ. විශේෂ කාලයක් සඳහා වූ අවධාරණයම ‘නියමය’ වන අතර, එය රූපයෙහි පවතී, අරූප ධර්මයන්හි මෙන් එය සිදු නොවිය හැක්කක් නොවන බව දත යුතුය. ‘කාල භේදය’ යනු විශේෂිත කාලයයි. ‘ගණන් නොගෙන’ යනු කාල භේදය නොසලකා යන්නයි. ‘ඒ සියල්ල’ යනු කාල භේදය නොසලකා අරූප ධර්මයන් මෙන් සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණයන්ගෙන් දතයුතු ස්වභාවය ඇති සියලු රූපයයි. ‘උපන්’ යන්නෙන් කාල භේදය සලකා ‘උපන්... මෙයම’ යැයි විශේෂ කොට දක්වයි.

Vattamānakālikaṃ sabbaṃ rūpaṃ diṭṭhasutamutaviññātasabhāvaṃ, taṃ yathāsakaṃ chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvameva, na tehi aviññeyyaṃ. Nāpi uppannameva chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvaṃ ekantalakkhaṇaniyamābhāvāpattitoti evaṃ aviparīte atthe vibhāvitepi codako adhippāyaṃ ajānanto ‘‘nanu eva’’ntiādinā sabbassa sabbārammaṇatāpattiṃ codeti. Itaro ‘‘rūpaṃ sabbaṃ sampiṇḍetvā’’tiādinā attano adhippāyaṃ vibhāveti. Ettha ekībhāvena gahetvāti idaṃ ‘‘sampiṇḍetvā’’ti etassa atthavacanaṃ. Ekantalakkhaṇaṃ chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvoyeva. Idaṃ vuttaṃ hoti – kiñcāpi pañcannaṃ viññāṇānaṃ visayantare appavattanato na sabbassa sabbārammaṇatā, sabbassapi pana rūpassa chaviññāṇārammaṇabhāvato yathāsakaṃ chahi viññāṇehi viññeyyatāya chahi viññāṇehi viññeyyatāva atthi, taṃ ekato saṅgahaṇavasena gahetvā ‘‘uppannaṃ sabbaṃ rūpaṃ chahi viññāṇehi viññeyya’’nti [Pg.153] vuttaṃ yathā ‘‘abhiññāppattaṃ pañcamajjhānaṃ chaḷārammaṇaṃ hotī’’ti. Yathā hi dibbacakkhudibbasotādiabhiññāppattassa pañcamajjhānassa visuṃ asabbārammaṇattepi ekantalakkhaṇavasena ekībhāvena gahetvā ārammaṇavasena paṭhamajjhānādito visesaṃ dassetuṃ ‘‘abhiññāppattaṃ pañcamajjhānaṃ chaḷārammaṇaṃ hotī’’ti vuccati, evaṃ arūpato rūpassa visayavasena visesaṃ dassetuṃ ‘‘uppa …pe… viññeyya’’nti vuttanti. Chahi viññāṇehi viññeyyabhāvo rūpe niyametabbo, na pana rūpaṃ tasmiṃ niyametabbaṃ, aniyatadeso ca eva-saddoti aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭa. 594) ‘‘paccuppannarūpameva cakkhuviññāṇādīhi chahi veditabba’’nti vuttaṃ. ‘‘Paccuppannarūpamevā’’tiādinā tattha dosamāha. Tasmāti yasmā pāḷiyaṃ viññeyyamevāti eva-saddo vutto, na ca tassa aṭṭhānayojanena kāci iṭṭhasiddhi, atha kho aniṭṭhasiddhiyeva sabbarūpassa ekantalakkhaṇaniyamādassanato, tasmā. Yathārutavaseneva niyame gayhamāne uppa…pe… patti natthi, tato ca sotapatitatāyapi payojanaṃ natthīti. Vuttanayenāti ‘‘arūpato vidhura’’ntiādinā vuttanayena.

වර්තමාන කාලයට අයත් සියලු රූප දිට්ඨ, සුත, මුත, විඤ්ඤාත යන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වන අතර, ඒවා තමන්ට අදාළ සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණයන්ගෙන් දතයුතු ස්වභාවයෙන්ම යුක්ත වේ. ඒවා එම විඤ්ඤාණයන්ගෙන් දත නොහැකි දේ නොවේ. ‘නමුත් මෙය මෙසේ නොවේද’ යනාදියෙන් සියල්ල සියල්ලටම අරමුණු වන්නේය යන චෝදනාව ඉදිරිපත් කරයි. අනෙක් තැනැත්තා ‘සියලු රූප එක්තැන් කොට’ යනාදියෙන් තම අදහස පැහැදිලි කරයි. ‘එකක් ලෙස ගෙන’ යනු ‘එක්තැන් කොට’ යන්නෙහි අර්ථයයි. ඒකාන්ත ලක්ෂණය නම් සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණයන්ගෙන් දතයුතු ස්වභාවයයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි: පංච විඤ්ඤාණයන් අනෙකුත් විෂයන්හි නොපවතින බැවින් සියල්ල සියල්ලටම අරමුණු නොවුණ ද, සියලු රූපයන් සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණයන්ට අරමුණු වන බැවින්, තමන්ට අදාළ සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණයන්ගෙන් දතයුතු ස්වභාවය පවතී. එය පොදුවේ ‘උපන් සියලු රූප සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණයන්ගෙන් දත යුතුය’ යැයි පවසන ලදී. ‘අභිඥා ලැබූ පස්වන ධ්‍යානය අරමුණු හයම අරමුණු කරගනී’ යන්න මීට නිදසුනකි. දිව්‍ය චක්ෂු හා දිව්‍ය සෝත ආදී අභිඥා ලැබූ පස්වන ධ්‍යානයට සියලු අරමුණු වෙන වෙනම නොලැබුණත්, ඒකාන්ත ලක්ෂණයක් ලෙස එය එකට ගෙන අරමුණු වශයෙන් පළමු ධ්‍යානයට වඩා ඇති විශේෂත්වය පෙන්වීමට එලෙස කියනු ලැබේ. එලෙසම අරූපයට වඩා රූපයෙහි ඇති විශේෂත්වය විෂය වශයෙන් පෙන්වීමට ‘උපන්... දතයුතුය’ යැයි පවසන ලදී. සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණයෙන් දතයුතු බව රූපයෙහි නියම කළ යුතුය. අර්ථකථාවෙහි ‘වර්තමාන රූපයම චක්ඛු විඤ්ඤාණාදී සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණයන්ගෙන් දත යුතුය’ යැයි පවසන ලදී. එහි ‘වර්තමාන රූපයම’ යන්නෙහි ඇති දෝෂය පෙන්වා දෙයි. පාලියෙහි ‘දත යුත්තක්ම වේ’ (විඤ්ඤෙය්‍යමේව) යනුවෙන් ‘ඒව’ ශබ්දය යොදා ඇති බැවින් ද, එය අස්ථානයෙහි යෙදීමෙන් කිසිදු ඉෂ්ට සිද්ධියක් නොවන බැවින් ද, සියලු රූපයන්හි ඒකාන්ත ලක්ෂණ නියමය නොදකින බැවින් ද එය එසේ වේ. ශබ්දාර්ථය අනුවම නියමය ගනු ලැබුවහොත් පරස්පරයක් ඇති නොවේ. ‘පැවසූ ක්‍රමයට’ යනු අරූපයෙන් බැහැරව යනාදී වශයෙන් පැවසූ ක්‍රමයයි.

Ñāṇassa vā uttarassa purimañāṇaṃ vatthukāraṇanti ñāṇavatthu. ‘‘Sajātī’’ti ettha sa-kāro samānasaddatthoti dassetuṃ ‘‘samānajātikāna’’nti vuttaṃ. Samānajātitā ca sammāvācādīnaṃ sīlanattho eva. Etena samānasabhāvatā sajātisaṅgahoti veditabbo. Ārammaṇe cetaso avikkhepappavattiyā upaṭṭhānussāhanāni viya tesaṃ avikkhepopi atisayena upakārakoti ‘‘aññamaññopakāravasenā’’ti vuttaṃ. Teneva vijjamānesupi aññesu sahajātadhammesu etesaṃyeva samādhikkhandhasaṅgaho dassito. Yaṃ pana saccavibhaṅgavaṇṇanāyaṃ (vibha. aṭṭha. 189) visuddhimaggādīsu (visuddhi. 2.568) ca ‘‘vāyāmasatiyo kiriyato saṅgahitā’’ti vuttaṃ, taṃ asamādhisabhāvataṃ tesaṃ samādhissa upakārakattañca sandhāya vuttaṃ. Teneva ca tattha ‘‘samādhiyevettha sajātito samādhikkhandhena saṅgahito’’ti (visuddhi. 2.568; vibha. aṭṭha. 189) vuttaṃ. Idha pana sajātisaṅgahoti samādhitadupakārakadhammānaṃ uppattidesavasena saṅgaho vuttoti. Avirādhetvā visayasabhāvāvaggahaṇaṃ paṭivedho, appanā ca ārammaṇe daḷhanipāto tadavagāhoyevāti ‘‘paṭivedhasadisaṃ kicca’’nti vuttaṃ. Atha vā ārammaṇapaṭivedhassa tadāhananapariyāhananamanuguṇatāya [Pg.154] samānanti paññāvitakkānaṃ kiccasarikkhatā vuttā.

මතු මතු කාලයෙහි හටගන්නා ඥානයට පෙර හටගත් ඥානය වස්තු කාරණයක් වන බැවින් එය ‘ඥානවස්තු’ (ඥානයට පදනම) නම් වේ. ‘සජාති’ යන්නෙහි ‘ස’ කාරයෙන් ‘සමාන’ යන අර්ථය හැඟවෙන බව පෙන්වා දීම සඳහා ‘සමාන ජාති ඇති’ (සමාන සභාග බව) යැයි පවසන ලදී. සම්මා වාචා ආදියෙහි සමාන ජාතිකත්වය යනු සීලමය අර්ථයම වේ. මෙයින් සමාන ස්වභාවය ඇති බව ‘සජාති සංග්‍රහය’ ලෙස දත යුතුය. අරමුණෙහි සිත නොවිසිරී පැවැත්මට (අවික්ඛේපයට) සිහිය එළඹ සිටීම (උපට්ඨාන) සහ උත්සාහය (උස්සාහන) මෙන්, එම ධර්මයන්ගේ අවික්ඛේපය ද අතිශයින්ම උපකාරී වන බැවින් ‘අන්‍යෝන්‍ය උපකාරී වීමේ වශයෙන්’ යැයි පවසන ලදී. එබැවින් සහජාත අනෙකුත් ධර්මයන් පවතිද්දී වුවද, මේවායේම සමාධි ස්කන්ධ සංග්‍රහය දක්වන ලදී. සච්ච විභංග වර්ණනාවෙහිත් විශුද්ධිමාර්ගය ආදියෙහිත් ‘වීර්යය සහ සිහිය ක්‍රියාවේ වශයෙන් (සමාධියට ඇතුළත් කර) සංග්‍රහ කරන ලදී’ යැයි පවසන ලද්දේ, ඒවායේ ඇති අසමාධි ස්වභාවයත් සමාධියට ඇති උපකාරී බවත් සලකාගෙනය. එබැවින් එහි ‘සමාධියම මෙහි සජාති වශයෙන් සමාධි ස්කන්ධයට ඇතුළත් කරන ලදී’ යැයි කියන ලදී. මෙහිදී සජාති සංග්‍රහය යැයි පවසන ලද්දේ සමාධිය සහ එයට උපකාරක ධර්මයන් උපදින ස්ථානයන්ගේ (සම්භාරයන්ගේ) වශයෙන් සංග්‍රහයක් ලෙසය. වරදවා වටහා නොගෙන විෂය ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීම ‘පටිවේධය’ (ප්‍රතිවේධය) වන අතර, අර්පණාව ද අරමුණෙහි තදින් බැසගැනීම හෙවත් එම අවබෝධයම වන බැවින් ‘ප්‍රතිවේධයට සමාන කෘත්‍යයක්’ යැයි පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත් අරමුණ ප්‍රතිවේධ කිරීමට එහි පහර දීම හා හාත්පස ගැටීම අනුකූල වීමෙන් සමාන වන බැවින් ප්‍රඥාව සහ විතර්කය යන ධර්මයන්ගේ කෘත්‍යයෙහි සමාන බව පවසන ලදී.

Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

එකක නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Dukaniddeso

දුක නිද්දේසය (දෙකේ කාණ්ඩය පිළිබඳ විස්තරය)

Upādābhājanīyavaṇṇanā

උපාදා භාජනීය වර්ණනාව (උපාදාය රූප පිළිබඳ විවරණය)

596. Samantato sabbaso dassanaṭṭhena cakkhu samantacakkhūti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘sabbasaṅkhatāsaṅkhatadassana’’nti vuttaṃ. Evamādināti ettha ādi-saddo ‘‘dukkhaṃ pariññeyyaṃ pariññāta’’nti tīsupi padesu paccekaṃ yojetabbo. ‘‘Idaṃ dukkhanti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādī’’tiādinā (mahāva. 15; paṭi. ma. 2.30) hi pāḷi pavattāti. Ākārenāti dvādasavidhena ākārena. Tampi kāmāvacaraṃ vipassanāpaccavekkhaṇañāṇabhāvato. ‘‘Ñāṇacakkhu sahaariyamaggaṃ vipassanāñāṇantipi yujjatī’’ti vadanti. Aggamaggena pana saha vipassanā paccavekkhaṇañāṇanti yuttaṃ viya dissati.

596. හාත්පසින් සියලු ආකාරයෙන් දක්නා අර්ථයෙන් චක්ෂුස ‘සමන්තචක්ෂු’ (සමන්තචක්ඛු) නම් වේ. එම අර්ථය පෙන්වා දීම පිණිස ‘සියලු සංඛත හා අසංඛත ධර්මයන් දැකීම’ යැයි පවසන ලදී. මෙහි ‘ආදිය’ යන වචනය ‘දුක පිරිසිඳ දත යුතුය, පිරිසිඳ දන්නා ලදී’ යන පද තුනටම වෙන් වෙන් වශයෙන් යෙදිය යුතුය. ‘මහණෙනි, පෙර නෑසූ ධර්මයන් කෙරෙහි මෙය දුක යැයි මට ඇස පහළ විය, ඥානය පහළ විය’ යනාදී වශයෙන් දේශනාව පවතින බැවිනි. ‘ආකාරයෙන්’ යනු දොළොස් ආකාරයකින් යන්නයි. එය ද කාමාවචර විදර්ශනා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයක් වන බැවිනි. ‘ඥාන චක්ෂුස ආර්ය මාර්ගය සමඟ වූ විදර්ශනා ඥානය යැයි ද යෙදීම සුදුසු ය’ යැයි පවසති. අර්හත් මාර්ගය සමඟ පවතින විදර්ශනා හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය යනු වඩාත් සුදුසු බව පෙනේ.

Yathāvutte maṃsapiṇḍe sasambhāre cakkhuvohāro santānavasena pavattamāne catusamuṭṭhānikarūpadhamme upādāya pavattoti ‘‘catu…pe… sambhārā’’ti vuttaṃ. Saṇṭhānanti vaṇṇāyatanamevāti tena tena ākārena sanniviṭṭhesu mahābhūtesu taṃtaṃsaṇṭhānavasena vaṇṇāyatanassa viññāyamānattā vuttaṃ, na vaṇṇāyatanasseva saṇṭhānapaññattiyā upādānattā. Tathā hi andhakāre phusitvāpi saṇṭhānaṃ viññāyatīti. Tathā ca vakkhati ‘‘dīghādīni phusitvāpi sakkā jānitu’’nti, (dha. sa. aṭṭa. 616) ‘‘dīghādisannivesaṃ bhūtasamudāyaṃ nissāyā’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 616) ca. Tesaṃ sambhavasaṇṭhānānaṃ āpodhātuvaṇṇāyatanehi anatthantarabhāvepi tehi visuṃ vacanaṃ tathābhūtānaṃ sambhavabhūtānaṃ saṇṭhānabhūtānañca. Etena āpodhātuvaṇṇāyatanānaṃ vasena vattamānaavatthāviseso sambhavo saṇṭhānañcāti ayamattho dassito hoti. Tattha sambhavo catusamuṭṭhāniko soḷasavassakāle uppajjati. Tassa rāgavasena ṭhānā vacanaṃ hotīti vadanti. Atathābhūtānaṃ [Pg.155] tato aññathābhūtānaṃ. Yathāvutte sambhāravatthusaṅkhāte. Vijjamānattāti bhiyyovuttivasena vuttaṃ. Tathā hi khīṇāsavānaṃ brahmānañca sambhavo natthīti. Āpodhātuvisesattā sambhavo āpodhātusambandhī āpodhātutannissayanissitopi hotīti tassa catudhātunissitatāya avirodho vutto.

කලින් කී පරිදි මාංශ පිණ්ඩයෙහි වූ සම්භාරයන් සමඟ, පරම්පරා (සන්තති) වශයෙන් පවත්නා වූ චතුසමුට්ඨානික රූප ධර්මයන් ඇසුරු කරගෙන පවතින බැවින් ‘සම්භාරයන් ඇසුරු කළ චක්ෂුස’ යැයි කියන ලදී. ‘සණ්ඨානය’ (හැඩය) යනු වර්ණ ආයතනයම වේ. ඒ ඒ ආකාරයෙන් පිහිටි මහා භූතයන් කෙරෙහි ඒ ඒ සණ්ඨාන (හැඩතල) වශයෙන් වර්ණ ආයතනයම හඳුනාගන්නා බැවින් එසේ පවසන ලදී. එය වර්ණ ආයතනය පිළිබඳ සණ්ඨාන ප්‍රඥප්තියක් ග්‍රහණය කිරීමක් නොවේ. මන්දයත්, අඳුරේදී වුවද ස්පර්ශ කිරීමෙන් යම් දෙයක හැඩය (සණ්ඨානය) හඳුනාගත හැකි බැවිනි. ‘දිග ආදිය ස්පර්ශයෙන් ද දැනගත හැකිය’ කියාත්, ‘දිග ආදි වශයෙන් පිහිටි භූත සමුදාය ඇසුරු කොට’ කියාත් ඉදිරියේදී පවසනු ඇත. එම සම්භවය සහ සණ්ඨානයන් ආපෝ ධාතුවෙන් හා වර්ණ ආයතනයෙන් අන්‍ය නොවන නමුත්, එවැනි ස්වභාව ඇති දේ කෙරෙහි වෙන වෙනම වචන පවසන ලදී. මෙයින් ආපෝ ධාතුව හා වර්ණ ආයතනය නිසා පවතින අවස්ථා විශේෂය ‘සම්භවය’ සහ ‘සණ්ඨානය’ බව දක්වන ලදී. එහිදී ‘සම්භවය’ යනු චතුසමුට්ඨානික වූවක් වන අතර එය සොළොස් හැවිරිදි වියේදී උපදී. එය රාගය නිසා ඇතිවන්නක් යැයි සමහරු පවසති. ‘අතථාභූත’ යනු එයට වඩා වෙනස් වූ දේය. කලින් කී සම්භාර වස්තු සංඛ්‍යාතයේ පවතින බැවින් ‘විද්‍යමාන බැවින්’ යැයි පවසන ලදී. ඒ බව බොහෝ දෙනාගේ වශයෙන් කියන ලදී. මන්දයත් රහතන් වහන්සේලාට සහ බ්‍රහ්මයන්ට (කාම) සම්භවයක් නොමැති බැවිනි. ආපෝ ධාතුවේ විශේෂත්වයක් බැවින් සම්භවය යනු ආපෝ ධාතුවට සම්බන්ධ වූවකි. එය ආපෝ ධාතුව නිශ්‍රය කරගෙන පවතින බැවින් සිව් මහා ධාතූන් නිශ්‍රය කොට පැවතීම පිළිබඳව විරෝධයක් නැත.

Utucittāhārehi upatthambhiyamānanti ettha ‘‘kalāpantaragatā utuāhārā adhippetā’’ti vadanti. Anekakalāpagatabhāvaṃ cakkhussa dasseti yato upaddutapaṭale nirākaraṇepi cakkhu vijjatīti. Paṭighaṭṭanaṃ visayābhimukhabhāvo nighaṃsapaccayattā. Nighaṃso nissayabhāvāpatti. Yato cakkhādinissitā saññā ‘‘paṭighasaññā’’ti vuccati.

සෘතු, සිත සහ ආහාරයෙන් උපස්ථම්භනය (පෝෂණය) කරනු ලබන බව කී තැන, ‘කලාප අභ්‍යන්තරයට ගිය සෘතු හා ආහාර මෙයින් අදහස් කෙරේ’ යැයි පවසති. ඇසෙහි ඇති අනේක වූ කලාපීය ස්වභාවය පෙන්වා දෙන අතර, එබැවින් උපද්‍රව සහිත පටලයක් ඉවත් කළ විට ද ඇස පවතී. ‘පටිඝට්ටනය’ යනු විෂයයට (අරමුණට) අභිමුඛ වීමයි, මන්ද එය ගැටීමට හේතු වන බැවිනි. ‘නිඝංස’ (ගැටීම) යනු නිශ්‍රය (ඇසුර) බවට පත්වීමයි. එබැවින් ඇස ආදිය ඇසුරු කළ සංඥාව ‘පටිඝ සංඥාව’ යැයි කියනු ලැබේ.

Anekattāti idaṃ avacanassa kāraṇaṃ, na hetukiriyāya viññāyamānabhāvassa. So pana apekkhāsiddhito eva veditabbo. Hetukiriyāpekkhā hi phalakiriyāti. Cakkhuṃ saṅgaṇhātīti cakkhuviññāṇassa nissayabhāvānupagamanepi taṃsabhāvānativattanato tassā samaññāya tattha niruḷhabhāvaṃ dasseti. Dassanapariṇāyakaṭṭho cakkhussa indaṭṭhoyevāti ‘‘yathā hi issaro’’tiādinā issaropamā vuttā. Cakkhuviññāṇaṃ dassanakicce pariṇāyantaṃ cakkhu taṃsahajāte cakkhusamphassādayopi tattha pariṇāyatīti vuccatīti ‘‘te dhamme…pe… pariṇāyatī’’ti vuttaṃ, na pana cakkhusamphassādīnaṃ dassanakiccattā. Atha vā cakkhusamphassādīnaṃ indriyapaccayabhāvena upakārakaṃ cakkhuviññāṇaṃ dassanakicce pariṇāyantaṃ cakkhu tattha cakkhusamphassādayopi tadanuvattake pariṇāyatīti atthāyaṃ pariyāyoti dassento āha ‘‘te dhamme…pe… ṇāyatī’’ti. Anekatthattā dhātūnaṃ cakkhatīti imassa ‘‘pariṇāyati pakāsetī’’ti ca atthā vuttā. Saṇṭhānampi rūpāyatanamevāti ‘‘samavisamāni rūpāni cakkhatīti cakkhū’’ti vuttaṃ. Taṃdvārikānaṃ phassādīnaṃ upanissayapaccayabhāvo eva vaḷañjanattho.

‘අනේකත්වය’ යනු ඒ ඒ අර්ථයන් නොකීමට හේතුව මිස, හේතු ක්‍රියාවෙන් දැනගත හැකි බව නොවේ. එය අපේක්ෂා සිද්ධියෙන්ම (අදාළ ප්‍රයෝජනයෙන්ම) දත යුතුය. හේතු ක්‍රියාව අපේක්ෂා කිරීම ඵල ක්‍රියාවයි. ‘ඇස සංග්‍රහ කරයි’ යනුවෙන් දැක්වූයේ චක්ෂු විඥානයට නිශ්‍රය භාවයට (ඇසුරට) පත් නොවුණ ද, එම ස්වභාවය ඉක්මවා නොයන බැවින් එහි ඇති එම පොදු නාමය (සමඤ්ඤා) රූඪ වී ඇති ආකාරය පෙන්වීමටය. චක්ෂුසෙහි ඉන්ද්‍රිය අර්ථයම ‘දර්ශන පරිනායක’ (දැකීම මෙහෙයවන) අර්ථය වන බැවින් ‘ඊශ්වරයෙකු (පාලකයෙකු) මෙන්’ යනාදී වශයෙන් ඊශ්වර උපමාව පවසන ලදී. චක්ෂු විඥානය දර්ශන කෘත්‍යයෙහි මෙහෙයවන චක්ෂුස, ඒ හා සහජාත වූ චක්ෂු සම්ඵස්සාදිය ද එහි මෙහෙයවයි (පරිනායනය කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘එම ධර්මයන්... මෙහෙයවයි’ යැයි පවසන ලදී. එසේ පවසන ලද්දේ චක්ෂු සම්ඵස්සාදියේ දර්ශන කෘත්‍යය නිසා නොවේ. එසේත් නැතහොත්, චක්ෂු සම්ඵස්සාදියේ ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍ය භාවයෙන් උපකාරක වූ චක්ෂු විඥානය දර්ශන කෘත්‍යයෙහි මෙහෙයවන ඇස, එහි අනුගාමික වූ චක්ෂු සම්ඵස්සාදිය ද මෙහෙයවයි යන අර්ථය දැක්වීමට ‘එම ධර්මයන්... මෙහෙයවයි’ යැයි කියන ලදී. ධාතූන්ගේ අනේකාර්ථවත් බව නිසා, ‘ඇසින් දකියි’ (චක්ඛති) යන්නට ‘මෙහෙයවයි’ සහ ‘ප්‍රකාශ කරයි’ යන අර්ථයන් ද පවසන ලදී. සණ්ඨානය ද රූප ආයතනයම වන බැවින් ‘සම-විෂම රූපයන් දකින බැවින් චක්ෂුස’ යැයි කියන ලදී. එම ද්වාරයෙහි පවත්නා ඵස්සාදීන්ට උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍ය භාවයම මෙහි ‘පරිභෝජන’ (වළංජන) අර්ථයයි.

599. Taṃdvārikā…pe… uppatti vuttāti cakkhuviññāṇe uppanne sampaṭicchanādīni balavārammaṇe javanaṃ ekantena uppajjatīti katvā vuttaṃ. Tathā ceva hi antarā cakkhuviññāṇe vā sampaṭicchane vā santīraṇe vā ṭhatvā nivattissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti nicchitaṃ. Tena paccayenāti taṃpakārena paccayena. Taṃsadisānanti garuṃ katvā assādanādippavattivisesarahitatāya dassanasadisānaṃ manodhātusantīraṇavoṭṭhabbanānaṃ. Pañcadvārikajavanānaṃ [Pg.156] assādanādito aññathā garuṃ katvā pavatti natthi rūpadhammavisayattāti ‘‘assādanābhinandanabhūtānī’’ti ettakameva vuttaṃ. Manodvārikajavanapiṭṭhivaṭṭakānampi hi pañcadvārikajavanānaṃ assādanābhinandanabhāvena rūpaṃ garuṃ katvā pavatti natthīti na sakkā vattunti. Rūpaṃ ārammaṇādhipati akusalasseva hoti. Tathā hi paṭṭhāne ‘‘abyākato dhammo akusalassa dhammassa adhipatipaccayena paccayo. Ārammaṇādhipati cakkhuṃ garuṃ katvā assādeti abhinandatī’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.416) rūpadhammopi ārammaṇādhipati vibhatto. ‘‘Abyākato dhammo abyākatassa dhammassa abyākato dhammo kusalassā’’ti ettha pana phalanibbānāneva ārammaṇādhipatibhāvena vibhattānīti. Gaṇanāya ca ‘‘ārammaṇaārammaṇādhipatiupanissayapurejātaatthiavigatanti eka’’nti (paṭṭhā. 1.1.445) vuttaṃ. Yadi kusalassapi siyā, dveti vattabbaṃ siyāti. Tānīti yathāvuttajavanāni paṭiniddiṭṭhāni. Taṃsampayuttāni cāti javanasampayuttāni. Aññāni cakkhusamphassādīni. Yadi rūpassa ārammaṇapaccayabhāvamattaṃ adhippetaṃ, ‘‘taṃ rūpārammaṇeti eteneva sijjheyyā’’ti ettakameva vadeyya. Yasmā pana rūpaṃ taṃdvārikajavanānaṃ paccayavisesopi hoti, tasmā tassa visesassa dīpanatthaṃ ‘‘ārabbhā’’ti vacanaṃ vuttaṃ siyāti āha ‘‘ārammaṇapaccayato aññapaccayabhāvassapi dīpaka’’nti.

599. එම ද්වාරයන්හි...පෙ... උපත ගැන පවසන ලද්දේ, චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපන් කල්හි බලවත් අරමුණකදී සම්පටිච්ඡන ආදිය සහ ජවනය ඒකාන්තයෙන්ම උපදින බව සලකා ය. එසේම අතරමගදී චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙහි හෝ සම්පටිච්ඡනයෙහි හෝ සන්තීරණයෙහි හෝ නැවතී නතර වන්නේය යන්න සිදු විය නොහැක්කක් බව නිශ්චිතය. 'එම ප්‍රත්‍යයෙන්' යනු එම ආකාර වූ ප්‍රත්‍යයෙනි. 'එම බඳු වූවන්ට' යනු ගරු කොට සලකා ආස්වාදනය කිරීම් ආදී විශේෂ පැවැත්මෙන් තොර බැවින්, රූපය දැකීමට සමාන වූ මනෝධාතු, සන්තීරණ සහ වොට්ඨබ්බනයන්ට ය. පංචද්වාරික ජවනයන්ගේ ආස්වාදනයට වඩා වෙනත් ආකාරයකින් ගරු කොට පැවැත්මක් රූප ධර්ම විෂයයෙහි නැති බැවින් "ආස්වාදනය හා අභිනන්දනය වූ" යනුවෙන් මෙපමණක්ම පවසන ලදී. මනෝද්වාරික ජවනයන්ට පසුව යන්නා වූ පංචද්වාරික ජවනයන්ගේ ද ආස්වාදන අභිනන්දන වශයෙන් රූපය ගරු කොට පැවැත්මක් නැතැයි කිව නොහැකිය. රූපය ආරම්මණාධිපති වන්නේ අකුසලයටම පමණි. ඒ බව පට්ඨානප්‍රකරණයෙහි ද "අව්‍යාකෘත ධර්මය අකුසල ධර්මයට අධිපති ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ. ආරම්මණාධිපති වශයෙන් චක්ඛුප්‍රසාදය ගරු කොට ආස්වාදනය කරයි, අභිනන්දනය කරයි" යනාදී වශයෙන් රූප ධර්මය ද ආරම්මණාධිපති ලෙස බෙදා දක්වන ලදී. "අව්‍යාකෘත ධර්මය අව්‍යාකෘතයට ද, අව්‍යාකෘත ධර්මය කුසලයට ද" යන මෙහිදී වූ කලී ඵලය සහ නිබ්බානය පමණක් ආරම්මණාධිපති වශයෙන් බෙදා දක්වා ඇත. ගණනය කිරීමේදී ද "ආරම්මණ-ආරම්මණාධිපති-උපනිස්සය-පුරේජාත-අත්ථි-අවිගත වශයෙන් එකකි" යි පවසන ලදී. ඉදින් කුසලයට ද වන්නේ නම්, 'දෙකකි' යි කිව යුතුව තිබුණි. 'ඒවා' යනු ඉහත කී ජවනයන්ය. 'ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ' යනු ජවනයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ චක්ඛුසම්ඵස්ස ආදී අනෙකුත් ධර්මයන්ය. ඉදින් රූපයේ ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය භාවය පමණක් අදහස් කළේ නම්, "එය රූපාරම්මණයේදී" යනාදී වශයෙන් මෙපමණක්ම පවසනු ඇත. යම් හෙයකින් රූපය එම ද්වාරික ජවනයන්ට විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් ද වේ ද, එබැවින් එම විශේෂය දැක්වීම පිණිස "ඇසුරු කොට (ආරබ්භ)" යන වචනය පවසන ලද්දේ යැයි සලකා "ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයට වඩා අන්‍ය ප්‍රත්‍යය භාවයක් ද හඟවයි" යනුවෙන් පවසන ලදී.

600. Sotaviññāṇappavattiyaṃ savanakiriyāvohāroti sotassa savanakiriyāya kattubhāvo sotaviññāṇassa paccayabhāvenāti vuttaṃ ‘‘sotaviññāṇassa nissayabhāvena suṇātī’’ti. Jīvitanimittamāhāraraso jīvitaṃ, tasmiṃ ninnatāya taṃ avhāyatīti jivhāti evaṃ siddhena jivhā-saddena pakāsiyamānā rasāvhāyanasaṅkhātā sāyanakiriyā labbhatīti katvā vuttaṃ ‘‘jivhāsaddena viññāyamānā kiriyāsāyana’’nti. Tathā ca vakkhati ‘‘jīvitamavhāyatīti jivhā’’ti (vibha. aṭṭha. 154). Āyoti uppattideso. Pasādakāyassa kāyikānaṃ dukkhasukhānaṃ nissayabhāvato itaresaṃ upanissayabhāvato ‘‘dukkhadukkhavipariṇāmadukkhānaṃ āyo’’ti vuttaṃ. Byāpitāyāti byāpibhāve, byāpibhāvena vā. Kāyappasādabhāvoti kāyappasādasabbhāvo. Anuviddhattāti anuyuttabhāvato, saṃsaṭṭhabhāvatoti attho. Tasmāti yasmā yāvatā imasmiṃ [Pg.157] kāye upādinnakapavattaṃ nāma atthi, sabbattha kāyāyatanaṃ kappāsapaṭale sneho viyāti vuttaṃ, tasmā. Paṇḍarasabhāvā pasādā āpāthagataṃ visayaṃ viññāṇuppattihetubhāvena pakāsentā viya hontīti tesaṃ visayāvabhāsanakiccatā vuttā. Samānanissayānanti ekanissayānaṃ. Avinibbhuttesu hi rūparasādīsu yaṃnissayaṃ rūpaṃ, taṃnissayo eva rasādīti. Aññamaññasabhāvānupagamenāti lakkhaṇasaṅkarābhāvamāha.

600. සෝත විඤ්ඤාණය පැවැත්මේදී 'ඇසීමේ ක්‍රියාව' යන ව්‍යවහාරය ගැන, සෝතයේ ඇසීමේ ක්‍රියාවෙහි කර්තෘත්වය සෝත විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් "සෝත විඤ්ඤාණයේ නිශ්‍රය භාවයෙන් අසයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. ජීවිත නිමිත්ත වූ ආහාර රසය 'ජීවිතය' නම් වේ, එහි නැඹුරු බව නිසා එයට කැඳවන බැවින් 'ජිව්හා' (දිව) නම් වේ. මෙසේ සිද්ධ වූ ජිව්හා ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ කරනු ලබන, රසය කැඳවීම නම් වූ 'සායන' (රස විඳීමේ) ක්‍රියාව ලැබෙන බැවින් "ජිව්හා ශබ්දයෙන් වටහා ගනු ලබන ක්‍රියාව සායනයයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. ඒ බව ඉදිරියට "ජීවිතය කැඳවන බැවින් ජිව්හා නම් වේ" යැයි පවසනු ඇත. 'ආය' යනු උපදින ස්ථානයයි. ප්‍රසාද රූප සහිත කය, කායික දුක් සැපයන්ට නිශ්‍රය (ආධාර) වන බැවින් සහ අනෙක්වාට උපනිශ්‍රය වන බැවින් "දුක්ඛ-දුක්ඛ, විපරිණාම-දුක්ඛයන්ගේ ආය (ස්ථානය) වේ" යැයි පවසන ලදී. 'ව්‍යාපිත බැවින්' යනු පැතිරී ඇති බැවිනි. 'කායප්‍රසාද භාවය' යනු කායප්‍රසාදය පවතින බවයි. 'අනුවිද්ධ බැවින්' යනු අනුගත වූ හෙවත් මිශ්‍ර වූ බැවින් යන අර්ථයයි. එබැවින්, යම් තාක් මේ ශරීරයෙහි කර්මජ (උපාදින්නක) පැවැත්මක් ඇත් ද, ඒ හැම තැනම පුළුන් පටලයක තෙල් මෙන් කායායතනය පවතී යැයි පවසන ලදී. පිරිසිදු ස්වභාව ඇති ප්‍රසාද රූපයෝ හමුවට පැමිණි විෂයයන් විඤ්ඤාණය ඉපදවීමට හේතු වන පරිදි ප්‍රකාශ කරන්නාක් මෙන් වෙති, එබැවින් ඔවුන්ගේ විෂයයන් ආලෝකවත් කිරීමේ කාර්යය පවසන ලදී. 'සමාන නිශ්‍රය ඇති' යනු එකම නිශ්‍රයක් ඇති ධර්මයන්ය. වෙන් කළ නොහැකි රූප රස ආදියෙහි යම් නිශ්‍රයෙක්හි රූපය පවතී ද, එම නිශ්‍රයෙහිම රස ආදිය ද පවතින බැවිනි. 'අන්‍යෝන්‍ය ස්වභාවයට පත් නොවීමෙන්' යනු ලක්ෂණ මිශ්‍ර නොවීම පවසයි.

Yasmā paccayantarasahitoyeva cakkhuppasādo rūpābhihananavasena pavattati, na paccayantararahito, tasmā rūpābhighāto hotu vā mā vā hotu, evaṃsabhāvo so rūpadhammoti dassetuṃ ‘‘rūpābhighātāraho’’ti vuttaṃ yathā ‘‘vipākārahasabhāvā kusalākusalā’’ti. Visayavisayīnaṃ aññamaññaṃ abhimukhabhāvo abhighāto viyāti abhighāto, so rūpe cakkhussa, cakkhumhi vā rūpassa hotīti vuttaṃ ‘‘rūpe, rūpassa vā abhighāto’’ti. Tenevāha ‘‘yamhi cakkhumhi anidassanamhi sappaṭighamhi rūpaṃ sanidassanaṃ sappaṭighaṃ paṭihaññi vā’’ti (dha. sa. 597), ‘‘cakkhu anidassanaṃ sappaṭighaṃ rūpamhi sanidassanamhi sappaṭighamhi paṭihaññi vā’’ti (dha. sa. 598) ca ādi. Ettha ca taṃtaṃbhavapatthanāvasena cakkhādīsu avigatarāgassa attabhāvanipphādakasādhāraṇakammavasena purimaṃ cakkhulakkhaṇaṃ vuttaṃ, sudūrasukhumādibhedassapi rūpassa gahaṇasamatthameva cakkhu hotūti evaṃ nibbattitaāveṇikakammavasena dutiyaṃ. Esa nayo sesesupi. Atha vā satipi pañcannaṃ pasādabhāvasāmaññe savisayāvabhāsanasaṅkhātassa pasādabyāpārassa dassanavasena purimaṃ vuttaṃ, pasādakāraṇassa satipi kammabhāvasāmaññe attano kāraṇabhedena bhedadassanavasena dutiyaṃ.

යම් හෙයකින් අනෙකුත් ප්‍රත්‍යයන් සහිතවම චක්ඛුප්‍රසාදය රූපය හැපීම වශයෙන් පවතී ද, අනෙකුත් ප්‍රත්‍යයන් රහිතව නොපවතී ද, එබැවින් රූපය හා ගැටීම සිදු වුවද නොවුවද, එම රූප ධර්මය එවැනි ස්වභාවයකින් යුක්ත බව දැක්වීම පිණිස "රූප ගැටීමට සුදුසු (රූප අභිඝාතර්හ)" යනුවෙන් පවසන ලදී. එය "විපාක දීමට සුදුසු ස්වභාව ඇති කුසල අකුසල" යන්නාක් මෙනි. විෂයය සහ ඉන්ද්‍රිය එකිනෙකාට අභිමුඛ වීම හැපීමක් වැනි බැවින් එය අභිඝාතයයි. එය රූපයෙහි චක්ඛුය පවතින විට හෝ චක්ඛුයෙහි රූපය පවතින විට සිදු වන බැවින් "රූපයෙහි හෝ රූපය පිළිබඳ අභිඝාතය" යැයි පවසන ලදී. එබැවිනුයි "අනිදස්සන වූ සප්පටිඝ වූ යම් චක්ඛුයෙක්හි සනිදස්සන සප්පටිඝ වූ රූපය හැපුනේ හෝ වේ ද" යනාදියත්, "අනිදස්සන සප්පටිඝ වූ චක්ඛුය, සනිදස්සන සප්පටිඝ වූ රූපයෙහි හැපුනේ හෝ වේ ද" යනාදියත් පවසන ලද්දේ. මෙහිදී ඒ ඒ භවයන් ප්‍රාර්ථනා කිරීම් වශයෙන් චක්ඛු ආදියෙහි පහ නොවූ රාගය ඇති සත්වයාගේ ආත්මභාවය නිපදවන සාධාරණ කර්මය නිසා පළමු චක්ඛු ලක්ෂණය පවසන ලදී. ඉතා දුර වූ හෝ ඉතා සියුම් වූ ආදී වශයෙන් භේද වූ රූපයන් පවා ග්‍රහණය කිරීමට සමර්ථ වූම චක්ඛුය වන්නේය යන මෙලෙස උපන් ආවේණික කර්මය නිසා දෙවැන්න පවසන ලදී. ඉතිරි ඉන්ද්‍රියයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එසේත් නැතහොත්, ප්‍රසාද රූප පහේම ප්‍රසාද ස්වභාවය සමාන වුවද, තම තමන්ගේ විෂයයන් ප්‍රකාශ කිරීම නම් වූ ප්‍රසාද ක්‍රියාව දැක්වීම පිණිස පළමුවැන්න පවසන ලදී. ප්‍රසාදයන්ට හේතු වන කර්ම ස්වභාවය සමාන වුවද, තම තමන්ගේ හේතූන්ගේ වෙනස්කම් අනුව ඇති වන භේදය දැක්වීම පිණිස දෙවැන්න පවසන ලදී.

Kāmataṇhāti kāmabhave taṇhā. Tathā rūpataṇhā daṭṭhabbā. Tassa tassa bhavassa mūlakāraṇabhūtā taṇhā tasmiṃ tasmiṃ bhave uppajjanārahāyatanavisayāpi nāma hotīti kāmataṇhādīnaṃ daṭṭhukāmatādivohārārahatā vuttā. Daṭṭhukāmatāti hi daṭṭhumicchā rūpataṇhāti attho. Tathā sesāsupīti. Ettha ca daṭṭhukāmatādīnaṃ taṃtaṃattabhāvanibbattakakammāyūhanakkhaṇato sati purimanibbattiyaṃ vattabbaṃ natthi. Asatipi tassa maggena asamugghātitabhāveneva kāraṇanti daṭṭhabbaṃ. Yato [Pg.158] maggena asamucchinnaṃ kāraṇalābhe sati uppajjitvā attano phalassa kāraṇabhāvūpagamanato vijjamānamevāti uppannaatthitāpariyāyehi vuccati ‘‘ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvento ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkaronto uppannuppanne pāpake akusale dhamme antarāyeva antaradhāpeti’’ (saṃ. ni. 5.157), ‘‘santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ atthi me ajjhattaṃ kāmacchandoti pajānātī’’ti (dī. ni. 2.382; ma. ni. 1.115) ca evamādīsu.

කාම තණ්හාව යනු කාම භවයෙහි පවතින තණ්හාවයි. රූප තණ්හාව ද එසේම දත යුතුය. ඒ ඒ භවයට මූලික හේතුව වන තණ්හාව, ඒ ඒ භවයෙහි ඉපදීමට සුදුසු වූ ආයතන හා විෂයන් කෙරෙහි ද පවතින බැවින්, කාම තණ්හා ආදියට 'දැකීමේ කැමැත්ත' ආදී ව්‍යවහාරයන් සුදුසු බව කියන ලදී. 'දැකීමේ කැමැත්ත' යනු දැකීමට ඇති කැමැත්ත හෙවත් රූප තණ්හාව යන්නයි. සෙසු තණ්හාවන්හි ද එසේමය. මෙහි ඒ ඒ අත්බැව් නිපදවන කර්ම රැස්කරන අවස්ථාවේ පවතින දැකීමේ කැමැත්ත ආදිය සම්බන්ධයෙන්, පෙර උපතකදී පැවතිය යුතු බවක් කිව නොහැකිය. එසේ නොපැවතිය ද, මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ නොකරන ලද බැවින් ම එය හේතුවක් ලෙස දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, මාර්ගයෙන් උදුරා නොදැමූ කල්හි හේතු ප්‍රත්‍ය ලැබුණු විට උපදින බැවින් ද, තමාගේ ඵලය ඇති කිරීමට හේතුවන බැවින් ද එය පවතින්නේමය යන අර්ථයෙන් 'උපන්' සහ 'ඇති' යන පර්යාය පදවලින් හඳුන්වනු ලැබේ. 'ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩන්නා වූ, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය බහුලව වඩන්නා වූ තැනැත්තා උපන් උපන් පාපී අකුසල ධර්මයන් අතරතුරදීම නැති කර දමයි' (සං. නි. 5.157) යනුවෙන් ද, 'තමා තුළ පවතින කාමච්ඡන්දය මා තුළ කාමච්ඡන්දය ඇතැයි දැනගනියි' (දී. නි. 2.382) යනුවෙන් ද වදාරන ලද්දේ එබැවිනි.

Etthāha – cakkhādīnaṃ indriyānaṃ kiṃ ekakammunā uppatti, udāhu nānākammunāti? Ubhayathāpīti porāṇā. Tattha nānākammunā tāva uppattiyaṃ cakkhādīnaṃ visese vattabbaṃ natthi kāraṇassa bhinnattā. Ekakammunā pana uppattiyaṃ tesaṃ kathaṃ visesoti? Kāraṇassa bhinnattāyeva. Taṃtaṃbhavapatthanābhūtā hi taṇhā taṃtaṃbhavapariyāpannāyatanābhilāsatāya sayaṃ vicittarūpā upanissayabhāvena taṃtaṃbhavanibbattakakammassa vicittabhedataṃ vidahati. Yato tadāhitavisesaṃ taṃ tathārūpasamatthatāyogena anekarūpāpannaṃ viya anekaṃ visiṭṭhasabhāvaṃ phalaṃ nibbatteti. Tathā ca vakkhati ‘‘kammameva nesaṃ visesakāraṇa’’nti. Na cettha samatthatābhāvato aññaṃ veditabbaṃ kāraṇavisesenāhitavisesassa visiṭṭhaphalanipphādanayogyatābhāvato. Tathā hi sati ekassapi kammassa anekindriyahetutāvisesayogaṃ ekampi kammantiādinā yuttito āgamatopi parato sayameva vakkhati. Tathā ca ekasseva kusalacittassa soḷasādivipākacittanibbattihetubhāvo vuccati. Lokepi ekasseva sālibījassa paripuṇṇāparipuṇṇataṇḍulaphalanibbattihetutā dissati. Kiṃ vā etāya yutticintāya, na cintitabbamevetaṃ. Yato kammavipāko cakkhādīni kammavipāko ca sabbākārato buddhānaṃyeva kammavipākañāṇaphalayuttānaṃ visayo, na aññesaṃ atakkāvacaratāya. Teneva ca bhagavatā ‘‘kammavipāko acinteyyo na cintetabbo, yo cinteyya ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77) ādīnavaṃ dassetvā paṭikkhittaṃ. Āviñchanaṃ puggalassa viññāṇassa vā taṃninnabhāvappattiyā hetubhāvo.

මෙහිලා 'චක්ඛු ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ උපත එක් කර්මයකින් සිදුවේ ද, නැතහොත් විවිධ කර්මයන්ගෙන් සිදුවේ ද?' යන්න විමසනු ලැබේ. 'ආකාර දෙකෙන්ම සිදුවේ' යනු පුරාණාචාර්යවරුන්ගේ මතයයි. එහිදී විවිධ කර්මයන්ගෙන් සිදුවන උපතේදී, හේතු වෙනස් බැවින් චක්ඛු ආදියේ විශේෂත්වය ගැන අමුතුවෙන් කිවයුතු දෙයක් නැත. එහෙත් එක් කර්මයකින් සිදුවන උපතේදී ඒවායේ විශේෂත්වය ඇති වන්නේ කෙසේ ද? එය ද හේතුවේ පවතින වෙනස නිසාමය. ඒ ඒ භවයන් ප්‍රාර්ථනා කරන්නා වූ තණ්හාව, ඒ ඒ භවයන්ට අයත් ආයතන කෙරෙහි පවතින අභිලාෂය නිසා තමාම විචිත්‍ර ස්වරූපයක් ගෙන, උපනිශ්‍රය වශයෙන් ඒ ඒ භවයන් නිපදවන කර්මයන්හි විවිධත්වයක් ඇති කරයි. එමඟින් එම කර්මය තුළ තැන්පත් කරන ලද විශේෂය, ඒ ආකාරයෙන්ම ඵල දීමට ඇති සමර්ථභාවය නිසා, නොයෙක් රූප ගත්තාක් මෙන් විවිධ වූ විශිෂ්ට ස්වභාවයන් සහිත ඵලයන් උපදවයි. එබැවින් 'කර්මයම මොවුන්ගේ විශේෂයට හේතුවයි' යනුවෙන් ඉදිරියෙහි කියනු ලැබේ. හේතු විශේෂය නිසා ඇති වූ විශේෂයෙහි විශිෂ්ට ඵලයන් නිපදවීමේ යෝග්‍යතාව මිස, සමර්ථභාවයෙන් තොර වෙනත් දෙයක් මෙහිලා නොදත යුතුය. එසේ වූ විට, එක් කර්මයක් වුවද ඉන්ද්‍රියයන් රාශියකට හේතු වීමේ විශේෂය සම්බන්ධයෙන්, 'එකක් වූ කර්මය ද' යනාදී වශයෙන් තර්කානුකූලව ද සූත්‍ර ධර්මයන් ඇසුරින් ද මතු ඉදිරියේ කියනු ලැබේ. එසේම එක් කුසල් සිතක් විපාක සිත් දහසය ආදියක් ඉපදවීමට හේතු වන බව කියනු ලැබේ. ලෝකයෙහි ද එක් ඇල් වී බීජයක් සම්පූර්ණ වූ හෝ අසම්පූර්ණ වූ සහල් නමැති ඵලය ලැබීමට හේතු වන බව දක්නට ලැබේ. නැතහොත් මේ තර්ක කිරීමෙන් පලක් නැත; මෙය එසේ නොසිතිය යුත්තකි. මක්නිසාද යත්, චක්ඛු ආදී කර්ම විපාකයන් සහ සමස්තයක් ලෙස කර්ම විපාකය යනු කර්ම විපාක ඥානය නමැති ඵලයෙන් යුක්ත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේලාටම පමණක් විෂය වන කරුණකි. එය තර්කයෙන් තේරුම් ගත නොහැකි බැවින් අන්‍යයන්ට විෂය නොවේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'කර්ම විපාකය අචින්ත්‍යය, එය නොසිතිය යුතුය, යමෙක් එය සිතන්නේ නම් ඔහු උමතුවීමට හෝ වෙහෙසට පත්වීමට ඉඩ ඇත' (අ. නි. 4.77) යනුවෙන් දෝෂ දක්වා එය වළක්වන ලදී. ඇදගැනීම යනු පුද්ගලයා හෝ විඥානය එම ස්වභාවයට පැමිණවීමට හේතු වීමයි.

Sabbesanti padassa pakaraṇato pārisesato vā labbhamānaṃ atthavisesaṃ ajānanto yathārutavaseneva atthaṃ gahetvā ‘‘ko ettha viseso’’tiādinā [Pg.159] codeti. Itaro tejādīnaṃ paccekaṃ adhikabhāve viya dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā adhikabhāvepi yathāvuttādhikabhāveneva ekakādivasena labbhamānāya omattatāyapi kāyappasādo na hotīti viññāyamānattā pakaraṇato pārisesato vā catunnampi bhūtānaṃ samabhāvena kāyo hotīti ayamattho siddhoti sabba-saddo idha samabhāvadīpakoti dassetuṃ ‘‘idaṃ panā’’tiādimāha. Imamatthaṃ dīpetīti ca yathāvuttena ñāyena ‘‘sabbesa’’nti vacanato ayamattho labbhati, na tassa vācakattāti dasseti. Tenevāha ‘‘anuvatta…pe… vasena vuttattā’’ti. Ekadesādhikabhāvanivāraṇeneva hi ekadesomattatānivāraṇampi viññāyatīti. Ekadeso avayavo. Catudhātusamudāyanissayassa hi pasādassa tadekadhātuadhikatā avayavādhikatā hotīti.

'සියල්ලන්ගේ' (සබ්බේසං) යන පදයෙන් සන්දර්භය අනුව හෝ ඉතිරිව පවතින දේ අනුව ලැබෙන විශේෂ අර්ථය නොදැන, අකුරාර්ථය පමණක් ගෙන 'මෙහි ඇති විශේෂය කුමක්ද' යනාදී වශයෙන් යමෙක් චෝදනා කරයි. අනෙකා පවසන්නේ තේජෝ ධාතුව ආදී එක් එක් ධාතුව අධික වීම මෙන්ම, දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකු අධික වූ විට ද, කලින් කී පරිදිම එක් ධාතුවක් හෝ කිහිපයක් අධික වීම නිසා ඇතිවන අනෙක් ධාතූන්ගේ ඌනතාවයේදී ද කාය ප්‍රසාදය ඇති නොවන බව පෙනෙන බැවින්, සන්දර්භය අනුව හෝ ශේෂ ක්‍රමය අනුව සතර මහා භූතයන්ගේම සමබරතාවයෙන් 'කාය' (ශරීරය) ඇති වේ යන අර්ථය තහවුරු වන බවයි. එබැවින් 'සබ්බ' (සියලු) යන වචනය මෙහිදී සමබරතාවය දැක්වීමට යොදාගත් බව පෙන්වීමට 'මෙය වනාහි' (ඉදං පන) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. 'මෙම අර්ථය පෙන්වයි' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, ඉහත කී න්‍යාය අනුව 'සබ්බේසං' යන වචනයෙන් මෙම අර්ථය ලැබෙන බව මිස, එම වචනය සෘජුවම එම අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බව නොවේ. එබැවින් 'අනුවර්තනය වීම... මඟින් පවසන ලද බැවින්' යනාදිය පවසන ලදී. මක්නිසාද යත්, එක් කොටසක් අධික වීම වැළැක්වීමෙන් ම අනෙක් කොටසක ඌනතාවය වැළැක්වීම ද තේරුම් ගත හැකි බැවිනි. එක් දේශයක් යනු අවයවයකි. සතර මහා ධාතූන්ගේ එකතුව ඇසුරු කළ ප්‍රසාදයට, එහි එක ධාතුවක අධික බව යනු අවයවයක අධික බවකි.

‘‘Purimā cettha dvepi vādino nikāyantariyā’’ti vadanti. Ālokādisahakārīkāraṇasahitānaṃyeva cakkhādīnaṃ rūpādiavabhāsanasamatthatā vivarassa ca sotaviññāṇupanissayabhāvo guṇoti tesaṃ laddhīti adhippāyena ‘‘taṃtaṃbhūtaguṇehī’’tiādi vuttaṃ. Tejādīnaṃ viya vivarassa bhūtabhāvābhāvato ‘‘yathāyoga’’nti vuttaṃ. Atha vā rūpādayo viya vivarampi bhūtaguṇoti parādhippāyaṃ dassento ‘‘taṃtaṃbhūtaguṇehī’’ti āha. Tejassa pana ālokarūpena, ākāsasaṅkhātassa vivarassa saddena, vāyussa gandhena, udakassa rasena, pathaviyā phoṭṭhabbenāti imamatthaṃ sandhāya ‘‘yathāyogaṃ taṃtaṃbhūtaguṇehī’’ti vuttaṃ siyā. Rūpādiggahaṇeti rūpādivisaye cakkhuviññāṇādike nipphādetabbeti attho. Upakaritabbatoti sahakārīkāraṇabhūtehi yathāvuttabhūtaguṇehi cakkhādīnaṃ sakiccakaraṇe upakaritabbato. Sabhāvena suyyamānassāti kenaci anuccāriyamānasseva labbhamānattā vuttaṃ. Ghaṭṭanaṃ pana vinā vāyusaddopi natthīti. Atha vā vāyumhi saddo sabhāvena suyyatīti āpe raso madhuroti ca tassa laddhiyevāti daṭṭhabbaṃ. Dutiyavādissapi niggaho hoti tassapi tejādiguṇā rūpādayoti evaṃladdhikattā.

'මෙහි මුල් වාද දෙකම නිකායාන්තරිකයන්ගේය' යි පවසති. ආලෝකය වැනි සහකාරී හේතූන් සහිත වූ විට පමණක් චක්ඛු ආදියට රූප ආදිය විදහා දැක්වීමේ සමර්ථභාවය ලැබෙන බවත්, විවරය (හිඩැස) සෝත විඥානයට උපනිශ්‍රය වීම ගුණයක් බවත් ඔවුන්ගේ මතයයි. එය අදහස් කරමින් 'ඒ ඒ භූත ගුණයන්ගෙන්' යනාදිය පවසන ලදී. තේජෝ ධාතුව ආදිය මෙන් විවරය (ආකාශය) මහා භූතයෙකු නොවන බැවින් 'යථායෝග්‍ය ලෙස' යැයි කියන ලදී. එසේත් නැත්නම්, රූප ආදිය මෙන් විවරය ද භූත ගුණයක් ය යන පරමතය දක්වමින් 'ඒ ඒ භූත ගුණයන්ගෙන්' යයි ප්‍රකාශ කළේය. තේජෝ ධාතුව ආලෝක රූපයෙන් ද, ආකාශය නමැති විවරය ශබ්දයෙන් ද, වායෝ ධාතුව ගන්ධයෙන් ද, ආපෝ ධාතුව රසයෙන් ද, පඨවි ධාතුව ස්පර්ශයෙන් ද යන අර්ථය සලකා 'යථායෝග්‍ය ලෙස ඒ ඒ භූත ගුණයන්ගෙන්' යැයි පවසන ලද්දේ විය හැකිය. 'රූප ආදිය ගැනීමෙහිදී' යනු රූප ආදී අරමුණු සම්බන්ධයෙන් චක්ඛු විඥානය ආදිය ඇති විය යුතු කල්හි යන්නයි. 'උපකාර විය යුතු බැවින්' යනු සහකාරී හේතු වූ ඉහත කී භූත ගුණයන්ගෙන් චක්ඛු ආදියට තමන්ගේ කාර්යය කිරීමේදී උපකාර ලැබිය යුතු බැවිනි. 'ස්වභාවයෙන්ම ඇසෙන්නා වූ' යනු කිසිවෙකු විසින් උච්චාරණය නොකරන ලද්දේ වුවද ශබ්දය පවතින බැවින් පවසන ලද්දකි. ගැටීමකින් තොරව වායු ශබ්දය පවා ඇති නොවේ. එසේත් නැත්නම්, වායුවෙහි ශබ්දය ස්වභාවයෙන්ම ඇසෙන්නේය යන්න සහ ජලයෙහි රසය මධුරය යන්න ඔහුගේම මතයක් ලෙස දත යුතුය. දෙවන වාදියාට ද නිග්‍රහයක් (දොෂයක්) එල්ල වේ, මක්නිසාද යත් ඔහු ද තේජෝ ආදී ධාතූන්ගේ ගුණ රූප ආදිය ලෙස පිළිගන්නා බැවිනි.

Rūpādivisesaguṇehīti rūpādivisesaguṇayuttehi. Teja…pe… vāyūhīti sahākāsehi tejādiparamāṇūhi. Kappāsato visadisāyāti [Pg.160] kappāsapathavito visesayuttāya tato adhikasāmatthiyayuttāyāti adhippāyo. Tassāyevāti kappāsapathaviyāyeva. Yasmā sā vijjamānānipi avisesabhūtāni atthīti gahetuṃ asakkuṇeyyabhāvena abhibhavitvā ṭhitā, tasmā tassāyeva gandho adhikataro bhaveyyāti attho. Ayañca sabbo uttaro ‘‘tassa tassa bhūtassa adhikatāyā’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 600) vuttattā tathāgatānaṃ vādaṃ sampaṭicchitvā vadantassa kaṇādassa vasena vutto. ‘‘Attano pana matena kaṇādakapilādayo kevalaṃ pathavādidrabyamevātiādi laddhi. Kaṇādasāsanāya adhimuttānaṃ sāsane anavagāḷhānaṃ kesañci ayaṃ vādo’’ti ca vadanti. Etassubhayassāti āsavagandhato kappāsagandho adhiko sītudakavaṇṇato uṇhodakavaṇṇo ca adhikoti etassa ubhayassa. Tejādiadhikesu ca sambhāresu rūpādīnaṃ visesassa adassanato na rūpādayo tejādīnaṃ visesaguṇoti siddhanti āha ‘‘tadabhā…pe… ttitā’’ti. Tena na rūpaṃ tejassa visesaguṇo ekantato tejādike sambhāre visesena adassanato, yo yassa visesaguṇo, na so tadadhike sambhāre ekantato visesena dissati yathā pathavīadhike sambhāre āpodhātūti dasseti. Evaṃ sesesupi yathāyogaṃ yojetabbaṃ. Ko pana vādo nānākalāpeti sabhāvato nānattābhāvepi mūlakāraṇanānattavasena atthi koci viseso asaṅghāteti dasseti, yato paramaraṇādikiriyāsamatthatā nesaṃ kesañciyeva dissatīti.

රූපවාදිවිශේෂගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූවෝ යනු රූපවාදිවිශේෂගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූවෝ යන්නයි. තේජෝ...පෙ... වායූන්ගෙන් යනු ආකාශය ද සමග වූ තේජෝ ආදී පරමාණූන්ගෙන් යන්නයි. කපු රුවකට වඩා අසමාන වූ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කපු පොළොවට වඩා විශේෂ වූ, එයට වඩා වැඩි සාමර්ථ්‍යයකින් යුක්ත වූ යන්නයි. ඇයට ම යනු කපු පොළොවට ම ය. යම් හෙයකින් ඇය පවත්නා වූ ද විශේෂ නොවූ වූ ද දේවල් ඇතැයි කියා ගත නොහැකි බැවින් ඒවා යටපත් කොට සිටින්නී ද, එබැවින් ඇයගේ ම ගන්ධය වඩාත් අධික විය යුතුය යනු අර්ථයයි. මෙය 'එම එම භූතයාගේ අධික බව නිසා' යනාදී වශයෙන් අට්ඨකථාවෙහි (ධම්මසංගණී අට්ඨකථා 600) පවසා ඇති බැවින් තථාගතයන් වහන්සේලාගේ වාදය පිළිගෙන පවසන්නා වූ කණාදයාගේ අදහසට අනුව පවසන ලද්දකි. 'තම මතයට අනුව නම් කණාද, කපිල ආදීන් පවසන්නේ කේවලව පඨවි ආදී ද්‍රව්‍යයන් ම පමණක්' යනාදී ලබ්ධියකි. 'කණාද ශාසනය කෙරෙහි ඇලුම් කළ, බුද්ධ ශාසනයට අවතීර්ණ නොවූ ඇතැමුන්ගේ මේ වාදයකි' යි ද පවසති. මේ දෙකම යනු ආසව ගන්ධයට වඩා කපු ගන්ධය අධික බව සහ ශීත ජලයේ වර්ණයට වඩා උණු ජලයේ වර්ණය අධික බව යන මේ දෙකම ය. තේජෝ ආදිය අධික වූ සම්භාරයන්හි රූප ආදියේ විශේෂයක් නොදක්නා බැවින්, රූප ආදිය තේජෝ ආදියේ විශේෂ ගුණයක් නොවේ යයි සනාථ කරමින් 'එම අභාවය...පෙ... පවතින බව' යයි පැවසූහ. එබැවින් රූපය තේජසෙහි විශේෂ ගුණයක් නොවේ, මන්ද යත් ඒකාන්තයෙන් තේජෝ-අධික සම්භාරයන්හි විශේෂයක් ලෙස නොපෙනෙන බැවිනි. යමක් යමෙකුගේ විශේෂ ගුණයක් ද, එය ඔහු අධික වූ සම්භාරයන්හි ඒකාන්තයෙන් විශේෂයක් ලෙස පෙනේ, පඨවි අධික සම්භාරයන්හි ආපෝ ධාතුව මෙනි. මෙලෙස සෙසු කරුණුවල ද යෝග්‍ය පරිදි යෙදිය යුතුය. නානා කලාපයන්හි කවර කතාවක් ද යත්, ස්වභාවයෙන් නානත්වයක් නොමැති වුව ද, මූලික හේතූන්ගේ නානත්වය නිසා අසංඝාතයන්හි යම් විශේෂයක් පවතී ද, එයින් ඔවුන්ගේ ඇතැමෙකු තුළ පමණක් මරණය ආදී ක්‍රියාවන් සිදු කිරීමට සමත් බව පෙනේ යයි දක්වයි.

Ekampīti pi-saddena anekasmiṃ vattabbameva natthīti dasseti. Pañcāyatanikattabhāve patthanā yā daṭṭhukāmatādibhāvena vuttā, tāya nipphannaṃ. Etena kāraṇavisesena phalavisesamāha. Na hītiādinā vuttamevatthaṃ samatthayati. Tanti kammaṃ. Visesenāti attano kāraṇena āhitātisayena. Teneva sotassa na hoti paccayo, tato aññeneva pana hotīti adhippāyo. Tena anekasabhāvena kāraṇena āhitavisesaṃ ekampi kammaṃ anekasabhāvaṃ phalaṃ nipphādetuṃ samatthaṃ hotīti dasseti. Idāni kammassa vuttappakāravisesābhāve [Pg.161] dosamāha ‘‘indriyantarābhāvappattito’’ti. Tassattho – kāraṇavisesābhāve phalavisesassa asambhavato yaṃ visesayuttaṃ kammaṃ cakkhussa kāraṇaṃ, tassa tato aññavisesābhāve tadaññindriyuppādakatāpi na siyāti sotindriyādīnaṃ tato anuppatti eva siyā. Evamitaratthāpi. Visesoti cettha kammassa taṃtaṃindriyuppādanasamatthatā adhippetā, sā ca pubbe dassitasabhāvova.

'එකක් වුව ද' යන මෙහි 'පි' ශබ්දයෙන් බොහෝ දේ ගැන කීමට අවශ්‍යතාවක් ම නැති බව දක්වයි. පඤ්චායතනික ආත්මභාවයක් ප්‍රාර්ථනා කිරීමේ දී දකිනු කැමැත්ත ආදී වශයෙන් යමක් පවසන ලද ද, එයින් මෙය නිපදවනු ලැබීය. මේ හේතු විශේෂය මගින් ඵල විශේෂය පවසයි. 'න හි' යනාදී වශයෙන් පවසන ලද අර්ථය ම තහවුරු කරයි. 'එය' යනු කර්මයයි. 'විශේෂයෙන්' යනු තමාගේ හේතුවෙන් ඇති වූ අතිශය භාවයකිනි. එමගින් ම ශ්‍රෝත්‍රයට ප්‍රත්‍යය නොවේ, එයට වඩා වෙනස් වූවකින් ම සිදු වේ යන්න අදහසයි. එම නිසා අනේක ස්වභාවයන් ඇති හේතුවෙන් හටගත් විශේෂයක් ඇති එක ම කර්මයක් වුව ද, අනේක ස්වභාවයන් ඇති ඵලයක් නිපදවීමට සමත් වන බව දක්වයි. දැන් කර්මයට ඉහත කී ආකාරයේ විශේෂයක් නොමැති වූ විට ඇති වන දෝෂය 'අන්‍ය ඉන්ද්‍රියයන්ගේ අභාවයට පත්වීම නිසා' යයි පවසයි. එහි අර්ථය නම් - හේතු විශේෂයක් නොමැති කල්හි ඵල විශේෂයක් ඇති විය නොහැකි බැවින්, යම් විශේෂයකින් යුක්ත කර්මයක් ඇසට හේතු වේ ද, එම කර්මයට එයින් බැහැර වූ වෙනත් විශේෂයක් නැති නම්, වෙනත් ඉන්ද්‍රියයන් උපදවීමේ හැකියාව ද නොලැබේ. එවිට ශ්‍රෝත්‍රේන්ද්‍රිය ආදිය එයින් හට නොගනු ඇත. සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙසේ ම ය. මෙහි 'විශේෂය' යනු ඒ ඒ ඉන්ද්‍රියයන් ඉපදවීමට කර්මයට ඇති සමත්කම අදහස් කරනු ලැබේ. එය පෙර දක්වන ලද ස්වභාවයමයි.

Anekāhi mahaggatacetanāhi ekāya vā parittacetanāsahitāya paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpānaṃ nibbattīti na sakkā viññātunti ‘‘sabbesaṃ…pe… viññāyatī’’ti vuttaṃ. Idāni tameva asakkuṇeyyataṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘nānācetanāyā’’tiādi vuttaṃ. Tassāyaṃ saṅkhepattho – ‘‘paṭisa…pe… paccayo’’ti ettha yadi nānākammavasena indriyānaṃ uppatti adhippetā, evaṃ sati mahaggatakammena ca kāmāvacarakammena ca taṃtaṃpaṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpaṃ uppannaṃ siyā, na cetaṃ yuttaṃ ‘‘mahaggatacetanā kammapaccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.78) vuttattā. Nāpi taṃtaṃbhavaniyatarūpindriyehi vikalindriyatā gatisampattiyā opapātikayoniyaṃ paṭisandhikkhaṇe yuttā. Atha mahaggatāhi eva nānācetanāhi nibbattaṃ, na cekā paṭisandhi anekakammanibbattā hoti. Nicchitañhetaṃ sāketapañhenāti. Evaṃ ekena mahaggatakammunā cakkhundriyasotindriyahadayavatthūnaṃ uppattiñāpakena iminā vacanena parittakammunāpi ekena yathārahaṃ anekesaṃ indriyānaṃ uppatti siddhāvāti vuttaṃ ‘‘siddhamekena kammena anekindriyuppatti hotī’’ti.

අනේක වූ මහග්ගත චේතනාවන්ගෙන් හෝ පරිත්ත චේතනාවන් සහිත වූ එක් චේතනාවකින් හෝ ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේ දී කර්මජ රූපයන්ගේ හට ගැනීම සිදු වන්නේ යයි වටහා ගත නොහැකි බැවින් 'සියල්ලන්ගේ...පෙ... දැනගත හැකිය' යි පවසන ලදී. දැන් එම අපහසු බව විස්තරාත්මකව දැක්වීමට 'නානා චේතනාවන්ගේ' යනාදිය පවසන ලදී. එහි සංක්ෂේප අර්ථය මෙයයි - 'ප්‍රතිස...පෙ... ප්‍රත්‍යය' යන්නෙහි ඉදින් විවිධ කර්මයන්ට අනුව ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ඉපදීම අදහස් කරන්නේ නම්, එසේ වූ විට මහග්ගත කර්මයෙන් ද කාමාවචර කර්මයෙන් ද ඒ ඒ ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේ දී කර්මජ රූප හටගනු ඇත. 'මහග්ගත චේතනාව කර්ම ප්‍රත්‍යය වේ' යයි පවසා ඇති බැවින් එය යුක්ත නොවේ. එසේම ඒ ඒ භවයන්ට නියමිත වූ රූප ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුක්ත ගති සම්පත්තිය ඇති ඕපපාතික යෝනියෙහි ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේ දී ඉන්ද්‍රියයන් විකල වීම ද නොගැලපේ. ඉදින් මහග්ගත වූ ම නානා චේතනාවන්ගෙන් හටගත්තේ නම්, එක් ප්‍රතිසන්ධියක් කර්ම රාශියකින් හට නොගනී. මෙය සාකේත ප්‍රශ්නයෙන් නිශ්චිතය. මෙලෙස චක්ඛුන්ද්‍රිය, සෝතින්ද්‍රිය සහ හදය වත්ථු යන මොවුන්ගේ ඉපදීම ප්‍රකාශ කරන්නා වූ එක් මහග්ගත කර්මයකින් ම, පරිත්ත කර්මයකින් වුව ද යෝග්‍ය පරිදි අනේක ඉන්ද්‍රියයන්ගේ උත්පත්තිය සිද්ධ වන බව 'එක් කර්මයකින් අනේක ඉන්ද්‍රියයන්ගේ උත්පත්තිය සිදු වන බව සිද්ධ විය' යන වචනයෙන් පවසන ලදී.

Sampattoyeva nāma sampattikiccakaraṇatoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘paṭi…pe… nakato’’ti vuttaṃ. Atisukhumabhāvato maṃsacakkhuagocarena rūpāyatanena samannāgatasaṅghātavuttitāya ca ‘‘vāyu viyā’’ti vuttaṃ. Cittasamuṭṭhānaṃ saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa kadācipi ārammaṇapaccayo na siyā dhātuparamparāya ghaṭṭentassa utusamuṭṭhānattā. Tenāha ‘‘na hi…pe… pajjatī’’ti. Paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.1.2) ca ‘‘saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti avisesena vuttaṃ.

පැමිණියේ ම නම් පැමිණීමේ කාර්යය සිදු කරන බැවින් යන මේ අර්ථය දැක්වීමට 'ප්‍රති...පෙ... කරන ලද' යයි පවසන ලදී. ඉතා සියුම් බැවින් මාංස චක්ෂුසට ගෝචර නොවන රූප ආයතනයෙන් යුක්ත සංඝාතයක් ලෙස පවතින බැවින් 'වායුව මෙන්' යයි පවසන ලදී. චිත්ත සමුට්ඨාන වූ ශබ්ද ආයතනය සෝත විඤ්ඤාණයට කිසි කලෙකත් ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය නොවිය යුතුය, මන්ද යත් ධාතු පරම්පරාව හා ගැටෙන්නා වූ එය උතු සමුට්ඨාන බැවිනි. එහෙයින් 'නැතහොත්...පෙ... සිදු වේ' යයි පැවසූහ. පට්ඨානයෙහි ද 'ශබ්ද ආයතනය සෝත විඤ්ඤාණයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ' යයි විශේෂ කිරීමකින් තොරව පවසන ලදී.

Nanu cirena suyyantīti dūre ṭhitānaṃ lahukaṃ savanaṃ natthi, tesampi vā lahukaṃ savanena dūrāsannabhāvānaṃ viseso na siyāti adhippāyo. Na[Pg.162], dū…pe… toti na dūre ṭhitehi rajakādisaddā cirena sotaviññāṇena suyyanti, sace savanūpacāre so saddo dūre āsanne ca ṭhitānaṃ yathābhūte āpāthagate sadde manoviññāṇasaṅkhātato gahaṇavisesato cirena suto sīghaṃ sutoti abhimānoti attho. Etamevatthaṃ vitthārato dassento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Nicchaya…pe… abhimāno hoti, sotaviññāṇappavatti pana ubhayatthāpi samānā, yasmā so pana saddo…pe… āgacchatīti. Yadi dhātuparamparāya saddo nappavattati, kathaṃ paṭighosādīnaṃ uppattīti āha ‘‘dūre…pe… paccayo hotī’’ti. Uppattivasena āgatānīti etena rūpadhammāpi yattha uppajjanti, tattheva bhijjanti, na desantaraṃ saṅkamantīti dasseti. Ghaṭṭanasabhāvānevāti tesaṃ bhūtānaṃ saddasamuppattihetubhāvamāha. Sotapadesassāti sotadesassa, sotadese ṭhitassāti attho.

‘‘බොහෝ වේලාවකින් ඇසෙන්නේය’’ යන්නෙහි, දුර සිටින්නන්ට ශබ්දය වහා ඇසීමක් සිදු නොවන බව හෝ, එසේ වහා ඇසෙන්නේ නම් දුර හා සමීප බවේ වෙනසක් නොවන්නේය යන්න මෙහි අදහසයි. ‘‘න දූ...පෙ...තො’’ යනු දුර සිටින්නන් විසින් රජකයන්ගේ (රෙදි අපුල්ලන්නන්ගේ) ශබ්ද ආදිය බොහෝ වේලාවකට පසුව ශ්‍රවණ විඤ්ඤාණයෙන් අසන බව නොවේ; ශ්‍රවණ උපචාරයෙහි එම ශබ්දය දුර හෝ සමීපව සිටින්නන්ට යථාභූතව ඇසෙන කල්හි, මනෝවිඤ්ඤාණය මගින් සිදුවන ග්‍රහණය කිරීමේ විශේෂය මත පදනම්ව ‘‘බොහෝ වේලාවකින් ඇසුණි’’ හෝ ‘‘වහා ඇසුණි’’ යනුවෙන් ඇතිවන අභිමානය (හැඟීම) මෙහි අර්ථයයි. මෙම කරුණ විස්තරාත්මකව දක්වමින් ‘‘යථා හී’’ යනාදිය පවසන ලදී. නිශ්චය...පෙ... අභිමානයක් ඇති වේ, නමුත් ශ්‍රවණ විඤ්ඤාණයේ පැවැත්ම දෙතැනදීම සමාන වේ. මන්ද යත්, ඒ ශබ්දය...පෙ... පැමිණෙන්නේය. ඉදින් ධාතු පරම්පරා වශයෙන් ශබ්දය නොපවතී නම්, ප්‍රතිඝෝෂ (ප්‍රතිරාව) ආදියේ උපත කෙසේ සිදු වේදැයි විමසා ‘‘දුර...පෙ... ප්‍රත්‍යය වෙයි’’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘‘උත්පත්ති වශයෙන් පැමිණෙන්නේය’’ යන්නෙන් රූප ධර්මයෝ ද යම් තැනක උපදිත් ද, එතැනම විනාශ වෙති, දේශාන්තරයකට සංක්‍රමණය නොවෙති යන්න දක්වයි. ‘‘ඝට්ටන ස්වභාව ඇත්තෝම ය’’ යන්නෙන් ඒ භූතයන්ගේ ශබ්දය ඉපදවීමට හේතු වන බව දක්වයි. ‘‘සෝතපදේසස්ස’’ යනු කන් පෙදෙසෙහි, එනම් කන් පෙදෙසෙහි පිහිටියහුගේ යන්න අර්ථයයි.

Cakkhumato puggalassa ajjhāsayavasenāti citravicitrarūpāyatane yebhuyyena sattānaṃ cakkhudvārikajavanassa anukaḍḍhanavasena pavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Kaṇṇakūpacchiddeyeva pavattanatoti etena adhiṭṭhānato bahiddhā indriyaṃ pavattīti vādaṃ paṭisedheti. Adhiṭṭhānadese eva hi indriyaṃ vattati tattha kiccādippayogadassanato. Satipi panassa bahiddhā vuttiyaṃ na visayaggahaṇe samatthatā, aññathā adhiṭṭhānapidahanepi visayaggahaṇaṃ bhaveyyāti. Ārammaṇaggahaṇahetuto cāti kaṇṇakūpacchiddeyeva ṭhatvā ārammaṇakaraṇassa viññāṇassa vā hetubhāvato.

‘‘ඇස් ඇති පුද්ගලයාගේ අදහස අනුව’’ යනු විවිධ වූ රූපාරම්මණ කෙරෙහි බොහෝ සෙයින් සත්ත්වයන්ගේ චක්ඛුද්වාරික ජවනයන් ඇදගැනීමේ ස්වභාවයෙන් පැවතීම අරභයා පවසන ලද්දකි. ‘‘කන් සිදුර තුළම පැවතීමෙන්’’ යන්නෙන් ඉන්ද්‍රියයන් තමන් පිහිටි ස්ථානයෙන් (අධිෂ්ඨාන දේශයෙන්) බැහැරව පවතින්නේය යන වාදය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. අධිෂ්ඨාන දේශයෙහිම (ඉන්ද්‍රිය පිහිටි තැනම) ඉන්ද්‍රිය පවතින්නේ එහි කෘත්‍යය හා ප්‍රයෝගය දැකිය හැකි බැවිනි. ඉන්ද්‍රියයන් බැහැරට පැවතිය ද විෂයයන් ග්‍රහණය කිරීමේ ශක්තියක් නැත; එසේ නොවන්නේ නම් අධිෂ්ඨාන දේශය (ඉන්ද්‍රිය පිහිටි තැන) වසා තැබූ විට ද විෂයයන් ග්‍රහණය වීම සිදුවිය යුතුය. ‘‘අරමුණු ග්‍රහණය කිරීමේ හේතුවෙන් ද’’ යනු කන් සිදුර තුළම සිට අරමුණු කිරීමේ හෝ විඤ්ඤාණයේ හේතු භාවය නිසාය.

Tabbohārenāti gandhagandhaggahaṇassa sahacaritāya gandhopi tathā vuttoti adhippāyo. Gandho paccayoti gandho sahakārīpaccayoti attho. Kheḷādiko paccayoti yojetabbaṃ. Tathā pathavīti sahakārīpaccayantarabhūtā ajjhattikabāhirā pathavī ārammaṇaggahaṇe paccayoti attho. Ādhārabhūtāti tejovāyodhātūnaṃ ādhārabhūtā. Nissayabhūtānanti nissayamahābhūtānaṃ āpotejovāyodhātūnaṃ. Sabbadāti uppīḷanakāle ca anuppīḷanakāle ca. Tatthāti caturāsītipabhede uparimakāyasaṅkhāte rūpasamūhe. Vinibbhujjituṃ asakkuṇeyyānanti idaṃ cakkhudasakaṃ idaṃ kāyadasakaṃ idaṃ bhāvadasakanti evaṃ kalāpatopi vinibbhujjituṃ asakkuṇeyyānaṃ.

‘‘ඒ ව්‍යවහාරයෙන්’’ යන්නෙන් ගන්ධය හා ගන්ධය ග්‍රහණය කිරීම සහචරිත බැවින් ගන්ධය ද එසේ පවසන ලදැයි අදහසයි. ‘‘ගන්ධය ප්‍රත්‍යය වේ’’ යනු ගන්ධය සහකාරී ප්‍රත්‍යය වේ යන්නයි. ‘‘ඛෙළාදිකෝ පච්චයෝ’’ (කෙළ ආදිය ප්‍රත්‍යය වේ) යන්න මෙයට සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘‘තථා පථවී’’ යනු සහකාරී ප්‍රත්‍යයන් අතරට අයත් ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර පඨවි ධාතුව අරමුණු ග්‍රහණයෙහි ප්‍රත්‍යය වන බවයි. ‘‘ආධාර භූත වූ’’ යනු තේජෝ හා වායෝ ධාතූන්ට ආධාර වූ යන්නයි. ‘‘නිශ්ශය වූවන්ගේ’’ යනු නිශ්ශය මහා භූතයන් වන ආපෝ, තේජෝ, වායෝ ධාතූන්ගේ යන්නයි. ‘‘සෑම කල්හිම’’ යනු පීඩා කරන කාලයෙහි ද පීඩා නොකරන කාලයෙහි ද යන්නයි. ‘‘එහි’’ යනු අසූ හතරක් ප්‍රභේද ඇති ඉහළ කය යැයි කියනු ලබන රූප සමූහයෙහි ය. ‘‘වෙන් කළ නොහැකි වූවන්ගේ’’ යනු මේ චක්ඛු දසකය, මේ කාය දසකය, මේ භාව දසකය වශයෙන් කලාප වශයෙන් පවා වෙන් කළ නොහැකි වූවන්ගේ යන්නයි.

616. Dīghādīnaṃ [Pg.163] phusitvā jānitabbatoti idaṃ dīghādīnaṃ na kāyaviññāṇagocarattā vuttaṃ, dīghādivohārarūpādīnaṃ pana phoṭṭhabbaṃ phusitvā kāyaviññāṇavīthiyā parato pavattena manoviññāṇenapi jānitabbattā vuttaṃ. Dīghādisannivesanti dīghādisannivesavantaṃ. Ekasmiṃ itarassa abhāvāti chāyātapānaṃ ālokandhakārānañca asahaṭṭhāyitaṃ āha. Kathaṃ pana āloko andhakāraṃ vidhamatīti? ‘‘Ālokappavattisamānakālaṃ andhakārasabhāvena pavattamānaṃ vaṇṇāyatanaṃ bhijjati. Andhakārassa nissayo hutvā pavattamānāni bhūtāni kamena tathārūpassa vaṇṇāyatanassa nissayabhāvaṃ gacchantī’’ti keci. Saha andhakārena tannissayabhūtānaṃ nirodhasamanantaraṃ taṃsantatiyaṃ tādise paccayasannipāte ālokanissayabhūtānaṃ uppattīti veditabbaṃ. Na hi nissayamahābhūtehi vinā ālokappavatti atthi, nāpi andhakārasaṅkhātaṃ vaṇṇāyatanameva nirujjhati taṃnissayehi payujjamānakaekakalāpabhūtopādārūpānaṃ saheva nirujjhanato. Padīpasikhāmaṇiraṃsiyo viya pathavīpākārarukkhādīni muñcitvāpi andhakāro pavattatīti vadanti. Mandaṃ pana pākārādiādhārarahitaṃ na suṭṭhu paññāyati, bahalaṃ ādhāraṃ nissāya pavattatīti yuttanti ca vadanti.

616. ‘‘දීර්ඝ ආදිය ස්පර්ශ කොට දැනගත යුතු බැවින්’’ යන්න, දීර්ඝ ආදිය කාය විඤ්ඤාණයට ගෝචර වන බැවින් පවසන ලද්දක් නොවේ; දීර්ඝ ආදි ව්‍යවහාර රූපයන්ගේ ස්පර්ශය (ඵොට්ඨබ්බය) ස්පර්ශ කොට කාය විඤ්ඤාණ වීථියට පසුව පවතින මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් ද දත යුතු බැවින් පවසන ලද්දකි. ‘‘දීර්ඝාදි සන්නිවේසං’’ යනු දීර්ඝ ආදි සන්නිවේසයක් (හැඩයක්) ඇත්තා වූ යන්නයි. එකක් පවතින තැන අනෙක නොමැති බැවින් ඡායාව හා ආලෝකය ද, එළිය හා අඳුර ද සහජීවනයෙන් නොපවතින බව පවසයි. ආලෝකය අන්ධකාරය නසන්නේ කෙසේද? ඇතැම්හු මෙසේ පවසති: ‘‘ආලෝකයේ පැවැත්ම හා සමාන කාලයෙහි අන්ධකාර ස්වභාවයෙන් පවතින වර්ණායතනය බිඳී යයි. අන්ධකාරයට නිශ්ශය (ආධාර) වී පවතින මහා භූතයෝ ක්‍රමයෙන් එවැනි වර්ණායතනයක නිශ්ශය බවට පැමිණෙති.’’ අන්ධකාරය හා ඒ ඇසුරු කළ මහා භූතයන්ගේ නිරුද්ධ වීමට ඉක්බිතිව, එම සන්තතියෙහිම එවැනි ප්‍රත්‍යය සමවාය ඇති කල්හි ආලෝකයට නිශ්ශය වූ රූපයන්ගේ උපත සිදුවන බව දත යුතුය. නිශ්ශය මහා භූතයන්ගෙන් තොරව ආලෝකයේ පැවැත්මක් නැත, එමෙන්ම අන්ධකාරය යැයි කියනු ලබන වර්ණායතනය පමණක් නිරුද්ධ නොවේ; එය ඇසුරු කරන ලද එක් කලාපයක පවතින උපාදා රූපයන් ද සමගම නිරුද්ධ වේ. පහන් සිළු හා මැණික් රශ්මිය මෙන් පඨවි, ප්‍රාකාර, වෘක්ෂ ආදියෙන් තොරව ද අන්ධකාරය පවතින්නේ යැයි ඇතැම්හු පවසති. නමුත් ප්‍රාකාර ආදි ආධාරයක් රහිතව එය පැහැදිලිව නොපෙනෙන අතර, බහුල ආධාරයක් නිශ්ශය කරගෙන පැවතීම සුදුසු යැයි ද ඔවුහු පවසති.

620. ‘‘Amanussasaddo’’ti ettha a-kāro na manussatāmattanivattiattho sadisabhāvadīpanatāya anadhippetattā, manussato pana anaññatānivattiatthoti dassetuṃ ‘‘amanussa…pe… ṭṭhādayopī’’ti āha. Tathā kittetabboti ‘‘vaṃsaphālanasaddo’’tiādinā vatthuvasena kittetabbo.

620. ‘‘අමනුෂ්‍ය ශබ්දය’’ යන මෙහි ‘අ’ කාරය මනුෂ්‍ය භාවය පමණක් ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙහි නොවේ, මන්ද යත් මෙහිදී සමාන බව දැක්වීම අදහස් නොකරන බැවිනි. එය මනුෂ්‍යයාට වඩා වෙනස් බව පෙන්වීමේ අර්ථය සහිත යැයි දැක්වීමට ‘‘අමනුස්ස...පෙ...ට්ඨාදයෝපි’’ යනාදිය පවසන ලදී. එසේම එය පැවසිය යුත්තේ ‘‘බට පැලෙන හඬ’’ ආදී වශයෙන් වස්තු (ද්‍රව්‍ය) මූලික කරගෙන ය.

632. Kammacittādināti ādi-saddena utuāhāre saṅgaṇhāti. Taṃtadākārānīti itthiliṅgādiākārāni. Itthindriyaṃ paṭicca samuṭṭhahantīti aññamaññapaccayānipi itthiliṅgādīni yebhuyyena itthindriyasahite eva santāne sabbhāvā itarattha ca abhāvā indriyahetukāni vuttāni. Aññathāti itthiliṅgādiākārato aññathā, itthindriyābhāve vā. Itthiggahaṇassa cāti itthīti cittappavattiyā. Tesaṃ rūpānanti itthiliṅgādiākārarūpānaṃ. Yadi itthindriyaṃ itthiliṅgādiākārarūpānaṃ sahakārīkāraṇaṃ, atha kasmā tassa indriyādipaccayabhāvo tesaṃ na vuttoti? Neva taṃ sahakārīkāraṇaṃ, atha kho tesaṃ tabbhāvabhāvitāmattena taṃ kāraṇanti vuccatīti dassetuṃ āha ‘‘yasmā panā’’tiādi.

632. ‘‘කර්ම චිත්ත ආදියෙන්’’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සෘතු හා ආහාර සංග්‍රහ වේ. ‘‘එම එම ආකාර ඇත්තා වූ’’ යනු ස්ත්‍රී ලිංගාදි ආකාර රූපයන් ය. ‘‘ස්ත්‍රී ඉන්ද්‍රියය නිසා උපදින්නේය’’ යන්නෙහි, අන්‍යෝන්‍ය ප්‍රත්‍යය වන ස්ත්‍රී ලිංගාදිය බොහෝ සෙයින් ස්ත්‍රී ඉන්ද්‍රිය සහිත සන්තතියකම පවතින බැවින් ද, අනෙක් තැනක (පුරුෂ සන්තතියක) නොමැති බැවින් ද ඒවා ඉන්ද්‍රිය හේතුවෙන් උපදනා බව කියන ලදී. ‘‘අන්‍යථා’’ යනු ස්ත්‍රී ලිංගාදි ආකාරයට වඩා වෙනස්ව හෝ ස්ත්‍රී ඉන්ද්‍රිය නොමැති කල්හි ය. ‘‘ස්ත්‍රී යන ග්‍රහණය නිසා ද’’ යනු ස්ත්‍රී යන චිත්ත ප්‍රවෘත්තිය නිසා ය. ‘‘ඒ රූපයන්ගේ’’ යනු ස්ත්‍රී ලිංගාදි ආකාර රූපයන්ගේ ය. ඉදින් ස්ත්‍රී ඉන්ද්‍රිය ස්ත්‍රී ලිංගාදි රූපයන්ට සහකාරී හේතුවක් නම්, එය ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය වශයෙන් ඔවුන්ට ප්‍රත්‍යය වන බව නොකීවේ මන්ද? එය සහකාරී හේතුවක්ම නොවේ, එසේ වුවත් එහි පැවැත්ම නිසා මේවා පවතින හෙයින් එය හේතුවක් යැයි කියනු ලැබේ යන්න දැක්වීමට ‘‘යස්මා පන’’ යනාදිය පවසන ලදී.

633. Liṅgaṃ [Pg.164] parivattamānaṃ purimaliṅgādhārajātianurūpameva hutvā parivattatīti katvā vuttaṃ ‘‘paṭisandhiyaṃ viya pavattepī’’ti. Yassa…pe… noti ādivacanatoti ādi-saddena ‘‘yassa vā pana purisindriyaṃ uppajjati, tassa itthindriyaṃ uppajjatīti no’’ti (yama. 3.indriyayamaka.188) saṅgaṇhāti.

633. පෙර ලිංගයට (ශරීරයට) ආධාර වූ ජාතියට අනුරූපවම ලිංගය (ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවය) පෙරළෙන්නේය යන කරුණ නිසා ‘‘පටිසන්ධියෙහි මෙන් ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි ද’’ යැයි පවසන ලදී. ‘‘යස්ස...පෙ...නෝ’’ යනාදි වචනයෙන් යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ‘‘යමෙකුට පුරුෂ ඉන්ද්‍රියය උපදී ද, ඔහුට ස්ත්‍රී ඉන්ද්‍රියය උපදී ද? නැත’’ යන ඉන්ද්‍රිය යමකයේ එන දේශනාවන් සංග්‍රහ වේ.

635. Dvārabhāvena kucchitānaṃ āsavadhammānaṃ pavattiṭṭhānatāya pasādavisese viya viññattivisesepi kāyavohārappavatti daṭṭhabbā. Vitthambhanasabhāvatāya vāyodhātuyā thambhanaṃ ‘‘vāyodhātukicca’’nti vuttaṃ. Kiccampi hi dhammānaṃ sabhāvoyevāti. Pathavīdhātuyā ākāro vacīviññattīti vattuṃ vaṭṭatīti yojanā.

635. ද්වාරයක් වශයෙන් පහත් වූ ආශ්‍රව ධර්මයන්ගේ පැවැත්මට ස්ථානයක් වන බැවින්, ප්‍රසාද රූපයන්හි මෙන් විඤ්ඤත්ති විශේෂයන්හි ද 'කාය' යන ව්‍යවහාරය ඇතිවන බව දත යුතුය. ස්ථම්භනය කරන (තද කරන) ස්වභාවය ඇති බැවින් වායෝ ධාතුව විසින් තද කිරීම 'වායෝධාතු කෘත්‍යය' යැයි කියන ලදී. මන්ද යත්, ධර්මයන්ගේ කෘත්‍යය යනු එම ධර්මයන්ගේම ස්වභාවයම වන බැවිනි. පඨවි ධාතුවේ ආකාරය වචී විඤ්ඤත්තිය යැයි කීම සුදුසුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

636. Vitakka…pe… gahitāti yathādhippetatthābhibyañjikāya vācāya samuṭṭhāpanādhippāyappavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Tadā hi sā tehi pariggahitā nāma hotīti. Ekassapi akkharassa anekehi javanehi nibbattetabbattā tathā nibbattiyamānatāya asamatthasabhāvattā na viññātavisesā na bhinnā evāti āha ‘‘sava…pe… bhinnā’’ti. Abbokiṇṇeti antarantarā uppajjamānehi asaṃsaṭṭhe. ‘‘Pacchimacitta’’nti avisesena cuticittaṃ vuttanti adhippāyena ‘‘aññesampi cuticittaṃ…pe… ñāyatī’’ti vuttaṃ.

636. 'විතක්ක...පෙ... ගහිතා' යන්නෙන් අදහස් කළ අර්ථය මැනවින් ප්‍රකාශ කරන වචනයක් ඉපදවීමේ අදහසින් සිදුවන පැවැත්ම පිළිබඳව පවසන ලදී. එකල එම වචනය ඔවුන් විසින් (විතක්කාදීන් විසින්) පිරිසිඳ ගන්නා ලද්දක් (ග්‍රහණය කරගන්නා ලද්දක්) වෙයි. එකම අක්ෂරයක් වුවද ජවන් සිත් රාශියකින් උපදවා ගත යුතු බැවින් ද, එලෙස උපදවන කල්හි අසමත් ස්වභාවයක් ඇති බැවින් ද, ඒවා විඤ්ඤාත විශේෂයන් නොවේ, වෙන් වූ දේ ද නොවේ. එබැවින් 'සව...පෙ... භින්නා' යැයි පවසන ලදී. 'අබ්බෝකිණ්ණ' යනු අතරතුර උපදින ධර්මයන් සමඟ මිශ්‍ර නොවූ යන්නයි. 'පශ්චිම චිත්තය' (අන්තිම සිත) යන්නෙන් සාමාන්‍යයෙන් චුති සිත පවසන ලදැයි යන අදහසින් 'අන්‍යයන්ගේ ද චුති සිත...පෙ... දත යුතුය' යැයි කියන ලදී.

Atha vā ‘‘ye ca rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, tesaṃ cavantānaṃ tesaṃ vacīsaṅkhāro nirujjhissati, no ca tesaṃ kāyasaṅkhāro nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.88) rūpārūpabhavūpapajjanakānaṃ kāmāvacaracuticittassapi kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpanavacanena khīṇāsavehi aññesampi…pe… ñāyatī’’ti vuttaṃ. Yasmā ca –

එසේත් නැතහොත් "යම් කෙනෙක් රූපාවචර හා අරූපාවචර භවයන්හි ඉපිද පිරිනිවන් පාන්නාහු ද, ඔවුන් චුත වන කල්හි ඔවුන්ගේ වචී සංඛාරය නිරුද්ධ වන්නේය, නමුත් ඔවුන්ගේ කාය සංඛාරය නිරුද්ධ නොවන්නේය" යන යමක ප්‍රකරණයේ (සංඛාර යමක) වචනයට අනුව, රූප හා අරූප භවයන්හි උපදින්නන්ගේ මෙන්ම කාමාවචර චුති සිතේ ද කාය සංඛාරයන් (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස) ඉපදවීමක් සිදු නොවන බව පවසන ලදී. එබැවින් රහතන් වහන්සේලා මෙන්ම අන්‍යයන්ගේ ද පශ්චිම සිත ගැන මෙලෙස දත යුතු බව කියන ලදී.

‘‘Yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati, tassa vacīsaṅkhāro nirujjhissatīti āmantā’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.108),

"යමෙකුට කාය සංඛාරය නිරුද්ධ වේ ද, ඔහුට වචී සංඛාරය නිරුද්ධ වන්නේ ද? එසේය (ආමන්තා)." (යමක පාලිය).

‘‘Yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati, tassa cittasaṅkhāro nirujjhissatīti āmantā’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.108) ca,

"යමෙකුට කාය සංඛාරය නිරුද්ධ වේ ද, ඔහුට චිත්ත සංඛාරය නිරුද්ධ වන්නේ ද? එසේය (ආමන්තා)." (යමක පාලිය).

‘‘Pacchimacittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ kāyasaṅkhāro ca na nirujjhati cittasaṅkhāro ca na nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.113) –

"පශ්චිම චිත්තයේ (අන්තිම සිතේ) භංග ක්ෂණයේදී ඔවුන්ගේ කාය සංඛාරය ද නිරුද්ධ නොවේ, චිත්ත සංඛාරය ද නිරුද්ධ නොවන්නේය." (යමක පාලිය).

Ādivacanato [Pg.165] ca pacchimacittassa purato soḷasamena cittena tato orimena vā saddhiṃ assāsapassāsā na uppajjantīti siddhaṃ. Yadi uppajjeyyuṃ, ‘‘pacchimacittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ kāyasaṅkhāro na nirujjhatī’’ti na vadeyya, vuttañcetaṃ, tasmā heṭṭhimakoṭiyā cutito purimena sattarasamena uppannā assāsapassāsā cutiyā heṭṭhā dutiyena cittena saddhiṃ nirujjhanti. Tena ‘‘yassa cittassa anantarā kāmāvacarānaṃ pacchimacittaṃ uppajjissatī’’ti cuticittassānantarapaccayabhūtassapi cittassa kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpanatā vuttā.

ආදී වචනවලට අනුව පශ්චිම චිත්තයට පෙර සොළොස්වන සිත සමඟ හෝ ඊට පෙර සිත සමඟ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් උපදින්නේ නැති බව සිද්ධ වේ. ඉදින් ඒවා උපදින්නේ නම්, "පශ්චිම චිත්තයේ භංග ක්ෂණයේදී ඔවුන්ගේ කාය සංඛාරය නිරුද්ධ නොවේ" යැයි නොකියනු ඇත. එසේ පවසන ලද බැවින්, පහළ සීමාව ලෙස චුති සිතට පෙර දහහත්වන සිතේදී උපන් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් චුති සිතට පෙර දෙවන සිත සමඟ නිරුද්ධ වෙයි. එබැවින් "යම් සිතකට අනතුරුව කාමාවචරයන්ගේ පශ්චිම චිත්තය උපදින්නේ ද" යනුවෙන්, චුති සිතට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වන සිතේ ද කාය සංඛාරයන් නූපදවන බව පවසන ලදී.

Atha vā yassa cittassāti yena cittena sabbapacchimo kāyasaṅkhāro uppajjati. Taṃ cittaṃ vuttanti gahetabbaṃ, na pacchimacittassa anantarapaccayabhūtaṃ. Anantarāti hi kāyasaṅkhāruppādanaṃ antaraṃ vinā, yato pacchā kāyasaṅkhāruppādanena anantaritaṃ hutvā pacchimacittaṃ uppajjissatīti attho. Kasmā? ‘‘Itaresaṃ vacīsaṅkhāro ca nirujjhissati kāyasaṅkhāro ca nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.88) vuttattā. Aññathāpacchimacittato purimatatiyacittasamaṅgīnaṃ kāyasaṅkhāro uppajjatīti āpajjatīti. Evaṃ sabbesampi cuticittassa rūpajanakatābhāve āgamaṃ dassetvā idāni yuttiṃ dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādimāha. Tattha gabbhagamanādīti ādi-saddena udakanimuggaasaññībhūtakālakatacatutthajjhānasamāpannarūpārūpabhavasamaṅgīnirodhasamāpannabhāve saṅgaṇhāti.

එසේත් නැතහොත්, "යම් සිතක" යන්නෙන් යම් සිතකින් අවසාන කාය සංඛාරය උපදී ද, එම සිත ගැන පවසන ලදැයි දත යුතුය. එය පශ්චිම චිත්තයට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වූ සිත නොවේ. "අනන්තර" යනු කාය සංඛාරයන් ඉපදවීමට අතරක් නොමැතිව යන්නයි. එනම් කාය සංඛාරයක් උපදවා ඉන් පසුව වෙනත් කාය සංඛාරයක් නූපදවා පශ්චිම චිත්තය උපදින බවයි. ඒ මන්ද? "අන්‍යයන්ගේ වචී සංඛාරය ද නිරුද්ධ වන්නේය, කාය සංඛාරය ද නිරුද්ධ වන්නේය" යැයි පවසන ලද බැවිනි. එසේ නොවන්නේ නම්, පශ්චිම චිත්තයට පෙර තුන්වන සිතේ සිටින අයට කාය සංඛාරය උපදින්නේය යන ප්‍රශ්නය පැන නගී. මෙසේ සියලු සත්ත්වයන්ගේ චුති සිත රූප ජනනය නොකරන බවට පෙළ දහම දක්වා, දැන් එහි යුක්ති සහගත බව පෙන්වීමට "න හි" යනාදිය පවසන ලදී. එහි "ගබ්භගමනාදී" යන ආදී ශබ්දයෙන් මව් කුස පිළිසිඳ ගැනීම, ජලයේ ගිලී සිටීම, අසංඥ තලයේ ඉපදීම, මරණයට පත්වීම, සිව්වන දැහැනට සමවැදීම, රූප හා අරූප භවයන්හි ඉපදීම සහ නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදීම යන අවස්ථා සංග්‍රහ වේ.

637. Anekesaṃ kalāpānaṃ ekato hutvā ekaghanapiṇḍabhāvena pavattanato kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtehi samphuṭṭhabhāvo vutto. Yato tesaṃ duviññeyyanānattaṃ, na pana avinibbhuttabhāvato. Taṃtaṃbhūtavivittatāti tesaṃ tesaṃ bhūtānaṃ vibhattabhāvo kalāpantarabhūtehi vibhattasabhāvatā asaṃkiṇṇatāti attho. Yasmā pana yathāvuttā vivittatā rūpānaṃ osānaṃ hoti, tasmā ‘‘rūpapariyanto’’ti vuttaṃ. Atha vā taṃtaṃbhūtasuññatā. Yesañhi paricchedo ākāso, tesaṃ pariyantatāya tehi suññabhāvoti lakkhitabbo. Tatoyeva ca so bhūtantarehi viya tehi asamphuṭṭhoti vuccatīti. Aññathāti paricchinditabbehi asamphuṭṭhabhāvābhāve.

637. බොහෝ කලාපයන් එක්වී එක් ඝන පිණ්ඩයක් ලෙස පැවතීම නිසා, එක් කලාපයකට අයත් රූප තවත් කලාපයකට අයත් රූප සමඟ ස්පර්ශ වී ඇති බව පවසන ලදී. එම නිසා ඒවායේ වෙනස හඳුනා ගැනීම අපහසුය. එහෙත් එය වෙන් කළ නොහැකි බවක් නොවේ. "එම ඒ භූත රූපයන්ගෙන් වෙන්වූ බව" යනු එම ඒ මහා භූතයන්ගේ වෙන් වූ ස්වභාවයයි, එනම් වෙනත් කලාප රූප සමඟ මිශ්‍ර නොවූ ස්වභාවයයි. මෙලෙස කියන ලද රූපයන්ගේ වෙන් වූ ස්වභාවය රූපයන්ගේ කෙළවර වන බැවින් "රූප පරියන්ත" යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතහොත් එය එම ඒ භූත රූපයන්ගෙන් ශූන්‍ය වීමයි. යම් රූපවල සීමාව ආකාශය වේ ද, එම සීමාව නිසා ඒවායින් ශූන්‍ය වූ බව ලක්ෂණ වශයෙන් දත යුතුය. එම නිසාම එම ආකාශය අනෙකුත් මහා භූතයන් මෙන් රූප සමඟ ස්පර්ශ නොවන බව කියනු ලැබේ. "අන්‍යථා" යනු පිරිසිඳිය යුතු රූපයන් හා ස්පර්ශ නොවන ස්වභාවයක් නොමැති කල්හිය.

638. Taṃtaṃvikārādhikarūpehīti [Pg.166] ettha kathaṃ cammasuvaṇṇesu mudutākammaññatā labbhanti, nanu lahutādivikārā ekantato indriyabaddharūpe eva pavattanato anindriyabaddhe na labbhantīti? Saccametaṃ, idha pana taṃsadisesu tabbohāravasena vuttaṃ. Tathā hi tūlapicuādīsu garubhāvādihetūnaṃ bhūtānaṃ adhikabhāvābhāvato lahuādivohāro. Niddisitabbadhammanissayarūpe eva vā sandhāya ‘‘taṃtaṃvikārādhikarūpehī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Sabbe sabbesaṃ paccayā lahutādīnaṃ aññamaññāvijahanatoti adhippāyo.

638. "එම ඒ විකාර රූපයන් අධික වූ රූපයන්ගෙන්" යන්නෙහි සමෙහි හා රන්වල මෘදු බව හා කර්මණ්‍ය බව ලබන්නේ කෙසේද? සැහැල්ලු බව (ලහුතා) ආදී විකාර රූපයන් ඒකාන්තයෙන්ම ඉන්ද්‍රිය බද්ධ රූපයන්හිම පවතින බැවින්, ඉන්ද්‍රිය බද්ධ නොවන රූපයන්හි ඒවා නොලැබෙන්නේ නොවේද? එය සැබවි. එහෙත් මෙහිදී එම ස්වභාවයට සමාන ස්වභාවයක් ඇති බැවින් එම ව්‍යවහාරයෙන් පවසන ලදී. එනම් පුළුන් ආදියේදී බර වීමට හේතු වන මහා භූතයන්ගේ අධික බවක් නොමැති බැවින් "සැහැල්ලු" ආදී ව්‍යවහාරයන් භාවිත වේ. එසේත් නැතහොත් විස්තර කළ යුතු ධර්මයන්ට නිශ්‍රය වන රූපයන් පිළිබඳව අදහස් කරමින් "එම ඒ විකාර රූප අධික රූපයන්ගෙන්" යැයි පවසන ලදැයි දත යුතුය. සැහැල්ලු බව (ලහුතා) ආදී රූපයන් එකිනෙක අත් නොහරින බැවින්, සියල්ල සියල්ලට ප්‍රත්‍යය වේ යනු මෙහි අදහසයි.

641. Ācayasaddenevāti niddese vuttaācayasaddeneva. Yo āyatanānaṃ ādicayattā ācayo punappunaṃ nibbattamānānaṃ, sova rūpassa uparicayattā upacayoti adhippetaṃ atthaṃ pāḷiyaṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘pāḷiyaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Upa-saddo paṭhamattho ‘‘dānaṃ, bhikkhave, paṇḍitupaññatta’’ntiādīsu (a. ni. 3.45) viya. Upariatthoca ‘‘sammaṭṭhe upasitte ca, te nisīdiṃsu maṇḍape’’tiādīsu viya. Aññathāti upa-saddassa upariatthasseva gahaṇe.

641. නිර්දේශයෙහි දැක්වෙන "ආචය" යන වචනයෙන්ම මෙය දත යුතුය. ආයතනයන්ගේ ප්‍රථම උත්පත්තිය බැවින් යම් "ආචය" (රැස්වීමක්) වේ ද, නැවත නැවත උපදින රූපයන්ගේ මතු මතු ඉපදීම බැවින් එයම "උපචය" වේ යන අදහස පාලි පාඨය හා ගළපා පෙන්වීමට "පාලියං පන" යනාදිය පවසන ලදී. "මහණෙනි, දානය පණ්ඩිතයන් විසින් පනවන ලද්දකි" යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහි "උප" ශබ්දය ප්‍රථම (පළමු) යන අර්ථය දෙයි. "මැනවින් ඇමද ඉසින ලද මණ්ඩපයෙහි ඔවුහු වාඩි වූහ" යනාදී තැන්වල මෙන් "උප" ශබ්දය "උපරි" (මතු) යන අර්ථය ද දෙයි. "අන්‍යථා" යනු "උප" ශබ්දයට "උපරි" (මතු) යන අර්ථය පමණක් ගත් කල්හිය.

643. Phalavipaccanapakatiyāti phalavipaccanasabhāvena. Phalameva vā pakatīti āyusaṃhānādinā phalasabhāvena jarāniddesoti attho. Tathā hi ‘‘phalūpacārena vuttā’’ti vuttaṃ. Supariṇatarūpaparipākakāle hānidasakādīsu.

643. "ඵල විපච්චන පකතියා" යනු ඵලය පැසෙන (විපාක දෙන) ස්වභාවයෙනි. එසේත් නැතහොත් ආයුෂ පිරිහීම ආදී ඵල ස්වභාවයෙන් යුත් ජරාව හැඳින්වීම "ඵලයම ප්‍රකෘතිය (ස්වභාවය)" යන්නෙහි අර්ථයයි. එබැවින් මෙය "ඵල උපචාරයෙන් පවසන ලදී" යැයි කියන ලදී. රූපයන් මැනවින් මුහුකුරා ගිය (පරිපාක) කාලයෙහි හානි දශක ආදියෙහිදී මෙය සිදුවේ.

645. Kattabbasabhāvatoti mūlaphalādīnaṃ idhādhippetaāhāravatthūnaṃ mukhena asanādikattabbasabhāvato. Visabhūte saṅghāte ojā mandā hotīti savisattābhāvato sukhumatā vuttā. Aṅgamaṅgānusārino rasassa sāroti rasaharaṇīdhamanijālānusārena sarīrāvayave anuppaviṭṭhassa āhārarasassa abbhantarāhārapaccayo sneho, yo loke rasadhātūti vuccati.

645. කටයුතු ස්වභාවය අනුව යනු, මෙහි අදහස් කරන මුල්, ගෙඩි ආදී ආහාර වස්තූන් මුඛයෙන් අනුභව කිරීම ආදී කටයුතු ස්වභාවය නිසා ය. විසිරුණු සංඝාතයක් (කැටිවීමක්) ඇති විට ඕජාව මන්දගාමී වේ යන්නෙන් විෂ සහිත බවක් නොමැති බැවින් සියුම් බව කියැවිණි. අංගප්‍රත්‍යංගයන් අනුව ගමන් කරන රසයේ සාරය යනු රස නහර (රසහරිණී ධමනි) ජාලය ඔස්සේ ශරීර අවයවයන් වෙත ඇතුළු වූ ආහාර රසයෙහි අභ්‍යන්තර ආහාර ප්‍රත්‍යය වූ ස්නේහයයි, එය ලෝකයෙහි රස ධාතුව යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ.

Upādābhājanīyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

උපාදා භාජනීය කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Noupādābhājanīyakathāvaṇṇanā

නෝඋපාදා භාජනීය කථා වර්ණනාව

646. ‘‘Ekaṃ [Pg.167] mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā tayo mahābhūte paṭicca ekaṃ mahābhūta’’ntiādivacanato (paṭṭhā. 1.1.53) ekaṃ mahābhūtaṃ avasesamahābhūte nissayati, tehi upādārūpena ca nissīyatīti āha ‘‘nissayati ca nissīyati cā’’ti.

646. ‘එක් මහා භූතයක් නිසා මහා භූතයන් තිදෙනෙකුත්, මහා භූතයන් තිදෙනෙකු නිසා එක් මහා භූතයෙකුත්’ ආදී වචනවලට අනුව (පට්ඨාන පාලිය) එක් මහා භූතයක් සෙසු මහා භූතයන්ට නිශ්‍රය (ආධාර) වෙයි, ඒවා විසින් ද උපාදා රූප විසින් ද එය නිශ්‍රය කරනු ලැබේ, එබැවින් ‘නිශ්‍රය වෙයි ද නිශ්‍රය කරනු ලැබේ ද’ යැයි කියන ලදී.

647. Mahābhūtānaṃ aññamaññāvijahanato ekasmimpi kalāpe anekaṃ phoṭṭhabbaṃ atthīti phoṭṭhabbasabhāvesuyeva anekesupi ārammaṇesu āpāthagatesu ābhogādivasena ekaṃyeva viññāṇuppattihetu hotīti ayaṃ vicāro dassito. Itaresupi pana yathāyogaṃ dassetabbo. Tattha rasārammaṇaṃ tāva indriyanissayaṃ allīyitvā viññāṇuppattihetubhāvato satipi anekesaṃ rasānaṃ āpāthagamane ekasmiṃ khaṇe ekappakāraṃyeva yathāvuttanayena jivhāviññāṇuppattihetu hoti, tathā gandhārammaṇaṃ. Rūpasaddārammaṇāni pana indriyanissayaṃ asampatvāva viññāṇuppattihetubhāvato yogyadese avaṭṭhitāni yattakāni sahakārīpaccayantaragataṃ upakāraṃ labhanti, tattakāni ekasmiṃ khaṇe ekajjhaṃ ārammaṇaṃ na hontīti na vattabbāni. Tathā hi saddo nigghosādiko anekakalāpagato tathā vaṇṇopi sivikubbahananiyāmena ekajjhaṃ ārammaṇaṃ hotīti. Etthāpi ca ābhujitavasena ārammaṇādhimattatāvasena anekakalāpasannipātepi katthaci viññāṇuppatti hotiyeva. Pasādādhimattatā pittādivibandhābhāvena pasādassa tikkhatā. Kathaṃ pana cittassāti cittasāmaññato ekattanayavasena pucchati.

647. මහා භූතයන් එකිනෙක අත්නොහරින බැවින්, එක් කලාපයක පවා සහේතුකව ස්පර්ශක (ඵොට්ඨබ්බ) ස්වභාවයන් රාශියක් පවතී. එම බොහෝ වූ අරමුණු හමුවේ වුවද, මනසෙහි යොමුවීම (ආභෝගය) ආදී හේතුන් මත එක් විඤ්ඤාණයක් පමණක් ඉපදීමට හේතු වන බව මෙහි විස්තර කර ඇත. අනෙක් (ඉන්ද්‍රියයන්) සම්බන්ධයෙන් ද මෙය ඒ අයුරින්ම දැක්විය යුතුය. එහිදී රස අරමුණ යනු ඉන්ද්‍රියයන් ඇසුරු කරමින් විඤ්ඤාණය ඉපදීමට හේතුවන බැවින්, බොහෝ රසයන් හමු වුවද, එක් මොහොතකදී පෙර කී පරිදි එක් ආකාරයකම ජිව්හා විඤ්ඤාණයක් ඉපදීමට හේතු වේ. ගන්ධ අරමුණ ද එසේමය. රූප හා ශබ්ද අරමුණු නම් ඉන්ද්‍රියයන් හා ස්පර්ශ නොවී විඤ්ඤාණය ඉපදීමට හේතු වන බැවින්, සුදුසු තැනක පිහිටි යම්තාක් (රූප/ශබ්ද) සහකාරී ප්‍රත්‍යයන්ගේ උපකාරය ලබන්නේ ද, ඒ සියල්ල එක් මොහොතකදී එකම අරමුණක් නොවේ යැයි නොකිය යුතුය. එනම්, ඝෝෂා ආදී ශබ්ද රාශියක් එක්ව ඇසෙන සේම, ශිවිකා (දෝලාව) ඔසවාගෙන යන ආකාරයෙන් වර්ණයන් ද එක්ව අරමුණු වේ. මෙහිදී ද මනසෙහි අවධානය (ආභුජිත) සහ අරමුණෙහි ප්‍රබලතාවය (අධිමත්තතා) අනුව, කලාප රාශියක එකතුවකදී වුවද කිසියම් විඤ්ඤාණයක් උපදී. ප්‍රසාද රූපයෙහි ප්‍රබලතාවය යනු පිත ආදී බාධකයන් නොමැති වීමෙන් ප්‍රසාදයෙහි ඇති තියුණු බවයි. ‘සිතට කෙසේද?’ යන්න විමසන්නේ සිතේ පොදු ස්වභාවය අනුව ඒකීය න්‍යායෙනි.

651. Tādisāyāti yā pacurajanassa atthītipi na gahitā. Santī samānā. Evanti yathāsasambhārudakaṃ sasambhārapathaviyā ābandhakaṃ, evaṃ paramatthudakaṃ paramatthapathaviyāti dasseti. Tadanurūpapaccayehīti attano ābandhanānuguṇehi ābandhiyamānehi sandhāraṇādikiccehi purimehi ca pathavīādīhi. Aphusitvā patiṭṭhā hoti, aphusitvā ābandhatīti iminā phusitabbaphusanakabhāvo āpodhātuyaṃ natthīti phoṭṭhabbavasena ubhayadhammataṃ āha. Aññamaññaṃ nissayatā aññamaññanissayatā. Atha vā [Pg.168] aññamaññatā ca nissayatā ca aññamaññanissayatā. Yadi phoṭṭhabbāphoṭṭhabbadhātūnaṃ phoṭṭhabbabhāvena vinā aññamaññanissayatā, pathavīādīnaṃ kakkhaḷādisabhāvo eva phoṭṭhabbabhāvoti tabbirahena kathaṃ tesaṃ āpodhātuyā nissayādibhāvoti āha ‘‘avinibbhogavuttīsū’’tiādi. Aññamaññapaccayabhūtesūti etena upādārūpaṃ nivatteti. Atha vā pubbe aṭṭhakathādhippāye ṭhatvā phoṭṭhabbāphoṭṭhabbadhātūnaṃ visiṭṭhaṃ aññamaññanissayataṃ vatvā idāni attano adhippāye ṭhatvā avisesena taṃ dassento āha ‘‘avinibbhogavuttīsū’’tiādi. Taṃyeva avisiṭṭhaṃ aññamaññanissayataṃ daḷhaṃ katvā dassento ‘‘nāpi sahajātesū’’tiādimāha. Tattha aphusanaṃ tāva ekakalāpagatattā na vicāretabbaṃ, phusanaṃ pana kathanti? Ekakalāpagatattā eva. Visuṃ siddhānaṃyeva hi visayamahābhūtānaṃ kāyappasādanissayabhūtesu phusanaṃ dissati.

651. ‘එබඳු වූ’ යනු සාමාන්‍ය ජනයා පවතින බව පවා නොදන්නා වූ ය. ‘පවතිමින්’ යනුයි. යම් සේ සම්භාර උදකය (සාමාන්‍ය ජලය) සම්භාර පඨවිය බැඳ තබයි ද, එමෙන්ම පරමාර්ථ ආපෝ ධාතුව ද පරමාර්ථ පඨවී ධාතුව බැඳ තබන බව මෙයින් දක්වයි. ‘ඊට අනුරූප ප්‍රත්‍යයන්ගෙන්’ යනු තම බැඳීමට අනුකූල වූ, බැඳෙන සුළු වූ ද, දරාගැනීම ආදී කෘත්‍යයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද පෙර පඨවී ආදියෙනි. ස්පර්ශ නොවී පිහිටීම සිදුවේ, ස්පර්ශ නොවී බැඳ තබයි යන්නෙන් ආපෝ ධාතුවෙහි ස්පර්ශ කළ හැකි හා ස්පර්ශ වන ස්වභාවයක් නොමැති බව, ඵොට්ඨබ්බ (ස්පර්ශය) වශයෙන් ධර්මතා දෙකක් ලෙස පවසයි. එකිනෙකාට නිශ්‍රය වීම ‘අඤ්ඤමඤ්ඤ නිස්සයතා’ වේ. එසේත් නැතහොත් එකිනෙකාට තිබෙන බව හා නිශ්‍රය බව ‘අඤ්ඤමඤ්ඤ නිස්සයතා’ වේ. ඉදින් ස්පර්ශ කළ හැකි හා කළ නොහැකි ධාතූන්ගේ ස්පර්ශ ස්වභාවය නොමැතිව එකිනෙකාට නිශ්‍රය වන්නේ නම්, පඨවී ආදියෙහි තද බව ආදී ස්වභාවයන්ම ස්පර්ශ ස්වභාවය වන බැවින්, එයින් තොරව ආපෝ ධාතුවට ඒවායේ නිශ්‍රය ආදී බව කෙසේ වන්නේදැයි ‘අවිනිබ්භෝගවුත්තීසු’ (වෙන් කළ නොහැකි පැවැත්ම) ආදියෙන් පවසයි. ‘අන්‍යෝන්‍ය ප්‍රත්‍ය වූ’ යන්නෙන් උපාදා රූප බැහැර කරයි. එසේත් නැතහොත්, පෙර අටුවා මතයෙහි පිහිටා ස්පර්ශ කළ හැකි හා කළ නොහැකි ධාතූන්ගේ විශේෂිත අන්‍යෝන්‍ය නිශ්‍රය බව පවසා, දැන් ස්වකීය මතයෙහි පිහිටා පොදුවේ එය දක්වමින් ‘අවිනිබ්භෝගවුත්තීසු’ ආදිය පවසයි. එම අවිශේෂිත අන්‍යෝන්‍ය නිශ්‍රය බව තහවුරු කරමින් ‘සහජාතයන්හි ද නොවේ’ ආදිය පවසයි. එහිදී නොවැදීම (අඵුසන) යනු එක් කලාපයක පවතින බැවින් විමසිය යුතු නැත. වැදීම (ඵුසන) කෙසේ වේද? එය ද එක් කලාපයක පවතින බැවිනි. මක්නිසාද යත්, වෙන් වෙන්ව සිද්ධ වූ විෂය මහා භූතයන්ගේ කායප්‍රසාද නිශ්‍රය භූතයන්හි වැදීම පෙනෙන බැවිනි.

Jhāyatīti paripaccati. Na uṇhā hutvāti etassa uṇhasabhāvā hutvāti ayamatthoti katvā ‘‘tejosabhāvataṃyeva paṭikkhipatī’’ti vuttaṃ. Uṇhapaṭipakkhattā sītassa uṇhatāya paṭikkhepe sītatāsaṅkā siyāti āha ‘‘na sītattaṃ anujānātī’’ti. Tejosabhāgataṃyeva vā sītatāyapi dassetuṃ ‘‘na sītattaṃ anujānātī’’ti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘tejo eva hi sīta’’nti. Mande hi uṇhabhāve sītabuddhīti tejo eva hi sītaṃ. Kathaṃ panetaṃ viññāyatīti? Sītabuddhiyā avavatthitabhāvato pārāpāraṃ viya. Tathā hi ātape ṭhatvā chāyaṃ paviṭṭhānaṃ sītabuddhi hoti, tattheva pathavīgabbhato niggatānaṃ uṇhabuddhīti. Yadi tejoyeva sītaṃ, uṇhabhāvena saddhiṃ sītabhāvopi ekasmiṃ kalāpe upalabbheyyāti āha ‘‘sītuṇhānañcā’’tiādi. Uṇhasītakalāpesu sītuṇhānaṃ appavatti. Dvinnaṃ…pe… yujjati, na āpodhātuvāyodhātūnaṃ sītabhāveti adhippāyo. Āpodhātuyā hi vāyodhātuyā sītabhāve uṇhabhāvena saddhiṃ ekasmiṃ kalāpe sītabhāvo labbheyya, na pana labbhati. Na cettha āpodhātuadhike vāyodhātuadhike vā kalāpe sītabhāvoti sakkā viññātuṃ tādisepi katthaci kalāpe alabbhamānattā sītabhāvassāti. Kharatādisabhāvādhikassa bhūtasaṅghātassa davatādisabhāvādhikatāpatti bhāvaññathattaṃ. Taṃ pana yathā hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘pacca…pe… ppattī’’ti āha.

‘දැවෙයි’ යනු පැසෙයි යන්නයි. ‘උණුසුම් නොවී’ යන්නෙහි අර්ථය ‘උණුසුම් ස්වභාවයක් නොවී’ යන්න බැවින් ‘තේජෝ ස්වභාවයම ප්‍රතික්ෂේප කරයි’ යනුවෙන් පැවසිණි. සීතල යනු උණුසුමට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින්, උණුසුම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේදී සීතල යැයි සැකයක් ඇති විය හැකි බැවින් ‘සීතල බව ද පිළිගන්නේ නැත’ යැයි කීවේය. තේජෝ ස්වභාවයම සීතල බවින් ද දැක්වීමට ‘සීතල බව ද පිළිගන්නේ නැත’ යැයි කියන ලදී. එබැවින්ම ‘තේජෝ ධාතුවම සීතලයි’ යැයි පවසන ලදී. මක්නිසාද යත් උණුසුම් බව මඳ වූ විට සීතල යැයි හැඟීමක් ඇති වන බැවිනි. මෙය කෙසේ දැනගත හැකිද? සීතල යැයි ගන්නා හැඟීම ස්ථිර නොවන බැවිනි, එය පරතෙරක් (එහා මෙහා) මෙනි. එනම්, අව්වේ සිට සෙවණට පැමිණියන්ට සීතල යැයි හැඟීමක් ඇති වේ, එහිම පොළොව යට සිට මතු වූවන්ට උණුසුම් යැයි හැඟීමක් ඇති වේ. ඉදින් තේජෝ ධාතුවම සීතල වන්නේ නම්, එකම කලාපයක උණුසුම් බව සමග සීතල බව ද තිබිය යුතු යැයි ‘සීත උෂ්ණ දෙකේ’ ආදිය පැවසීය. උණුසුම් හා සීතල කලාපවල සීතල හා උෂ්ණත්වයන් දෙකම පැවතීමක් නැත. දෙදෙනෙකුගේ...පේ... ගැලපේ, ආපෝ ධාතුව හා වායෝ ධාතුව සීතල බවට පත්වීමක් නැත යන්න අදහසයි. මක්නිසාද යත්, ආපෝ හා වායෝ ධාතූන් සීතල වන්නේ නම්, එකම කලාපයක උණුසුම් බව සමග සීතල බව ද තිබිය යුතුය, නමුත් එසේ දක්නට නැත. මෙහිදී ආපෝ ධාතුව අධික හෝ වායෝ ධාතුව අධික වූ කලාපයක සීතල බවක් ඇති බව වටහා ගත නොහැකිය, මක්නිසාද යත් එබඳු කිසිදු කලාපයක සීතල බවක් නොලැබෙන බැවිනි. තද බව ආදී ස්වභාවයන් අධික වූ භූත සංඝාතයක දියර බව ආදී ස්වභාවයන් අධික වීම ‘ස්වභාවය වෙනස් වීමයි’ (භාවඤ්ඤථත්තං). එය සිදු වන ආකාරය දැක්වීමට ‘පැසීමෙන්...පේ... ඉපදීම’ යැයි පැවසීය.

652. Ekantanacittasamuṭṭhānādīti [Pg.169] ādi-saddena ekantaanupādinnupādāniyādiṃ saṅgaṇhāti. Purimānampīti ‘‘yaṃ vā panaññampī’’ti etasmā vacanato purimānaṃ anupādinnānaṃ saddāyatanakāyaviññattiādīnaṃ nacittasamuṭṭhānānañca cakkhāyatanasotāyatanādīnaṃ. Nakammassakatattābhāvādikanti nakammassakatattābhāvaṃ nacittasamuṭṭhānabhāvanti evamādikaṃ. Ekantākammajādīsūti ādi-saddena ekantācittajaṃ gayhati. Tā jaratāaniccatā. Anekantesu na gahitāti ekantato akammajesu saddāyatanādīsu acittajesu ca cakkhāyatanādīsu gahetvā catusamuṭṭhānikattā anekantesu rūpāyatanādīsu na gahitāti attho.

652. "ඒකාන්තනචිත්තසමුට්ඨානාදී" යන්නෙහි "ආදි" ශබ්දයෙන් ඒකාන්ත අනුපාදින්නුපාදානීය ආදිය සංග්‍රහ කෙරේ. "පූර්ව වූවන්ගේ ද" (පුරිමානම්පි) යනු "යම් හෝ අන්‍ය වූ" යන මෙකී වචනය හේතුවෙන්, පෙර සඳහන් කරන ලද අනුපාදින්න වූ ශබ්දායතන, කායවිඤ්ඤත්ති ආදී වූ චිත්තයෙන් හට නොගන්නා වූ ද, චක්ඛායතන, සෝතායතන ආදී වූ ද රූපයන්ගේ ය. "නකම්මස්සකතත්තාභාවාදිකං" යනු කර්මජ නොවන බවත්, චිත්තසමුට්ඨාන නොවන බවත් යන ආදියයි. "ඒකාන්ත අකම්මජාදීසු" යන්නෙහි "ආදි" ශබ්දයෙන් ඒකාන්ත අචිත්තජ රූප ගනු ලැබේ. ඒවා නම් ජරතාව හා අනිච්චතාවයි. "අනෛකාන්තිකයන්හි ගනු නොලැබේ" යනු ඒකාන්තයෙන්ම අකර්මජ වූ ශබ්දායතනාදියෙහි ද, අචිත්තජ වූ චක්ඛායතනාදියෙහි ද (ඒවා) ගෙන, සතර සමුට්ඨානයෙන් උපදනා බැවින් අනෛකාන්තික වූ රූපදායතනාදියෙහි (ජරතා-අනිච්චතාවන්) නොගන්නා ලද බව අර්ථයයි.

666. Anipphannattāti aññaṃ anapekkhitvā sabhāvato asiddhattaṃ. Tassāti viññattidvayassa.

666. "අනිප්ඵන්නත්තා" යනු අන්‍යයක් අපේක්ෂා නොකර ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ නොවන (නිපදවා නොමැති) බවයි. "තස්ස" යනු ඒ විඤ්ඤත්ති රූප ද්විත්වය පිළිබඳවයි.

Noupādābhājanīyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

නෝඋපාදා භාජනීය කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

දුක නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Catukkaniddesavaṇṇanā

චතුක්ක නිද්දේස වර්ණනාව

966. ‘‘Sabbaṃ rūpaṃ manasā viññāta’’nti vacanato yadi viññātato aññaṃ diṭṭhādi na hotīti ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ diṭṭha’’ntiādinā pucchā na katā, evaṃ sante catukkabhāvo kathanti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘dassanādiggahaṇavisesato’’ti. Dassanaṃ savanaṃ minitvā jānanaṃ vijānanañcāti etasmā dassanādiggahaṇavisesato. Etena gāhakabhedena gahetabbabhedoti dasseti. Idāni samukhenapi gahetabbabhedo labbhatīti dassetuṃ ‘‘diṭṭhā…pe… bhāvato’’ti vuttaṃ.

966. "සියලු රූපයෝ මනසින් දැනගන්නා ලදහ" යන වචනයට අනුව, ඉදින් දැනගන්නා ලද දෙයට වඩා අන්‍ය වූ දිට්ඨාදියක් (දුටු දෙය ආදිය) නොවන්නේ නම්, "එම දිට්ඨ රූපය කවරේ ද?" යනාදී වශයෙන් ප්‍රශ්න කරනු නොලැබේ. එසේ වූ කල සතර ආකාර බව කෙසේ දැයි යන විතර්කය මනසෙහි තබාගෙන "දර්ශනාදි ග්‍රහණයේ විශේෂය නිසා" යැයි වදාළ සේක. දර්ශනය, ශ්‍රවණය, මැනීමෙන් දැනගැනීම සහ විශේෂයෙන් දැනගැනීම යන මෙකී දර්ශනාදි ග්‍රහණයේ විශේෂය නිසා (චතුක්ක භේදය වේ). මෙයින් ග්‍රාහකයාගේ (දැනගන්නා පුද්ගලයාගේ) භේදයෙන් ග්‍රහණය කළ යුතු දෙයෙහි භේදය පෙන්වයි. දැන් ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් ද ග්‍රහණය කළ යුතු දෙයෙහි භේදය ලැබෙන බව පෙන්වීමට "දිට්ඨ...පෙ... භාවතෝ" යැයි පවසන ලදී.

Pañcakaniddesavaṇṇanā

පඤ්චක නිද්දේස වර්ණනාව

969. Tadidaṃ nayakaraṇaṃ chabbidhādīsu tīsu saṅgahesu yojitaṃ.

969. ඒ මෙම නය ක්‍රමය සවැදෑරුම් ආදී වූ සංග්‍රහ තුනෙහි යොදන ලදී.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

ප්‍රකීර්ණක කථා වර්ණනාව

975. Ekantato nīvaraṇattā middhassa ‘‘natthi nīvaraṇā’’ti vacanena gahaṇanti dassetuṃ ‘‘middhassapi nīvaraṇassā’’ti vuttaṃ. Na ca rūpaṃ pahātabbaṃ nippariyāyappahānassa idha [Pg.170] adhippetattā. Ettha keci ‘‘nāmakāyarūpakāyagelaññasabhāvato duvidhaṃ middhaṃ. Tattha purimaṃ ‘nīvaraṇā’ti vacanena vuttaṃ, itaraṃ rūpasabhāva’’nti vadanti. Tattha yaṃ taṃ arūpato aññaṃ middhaṃ parikappitaṃ, tampi nīvaraṇaṃ middhasabhāvato itaraṃ middhaṃ viyāti parikappitamiddhassapi na sakkā nīvaraṇabhāvaṃ nivattetunti tesaṃ vacanassa nīvaraṇappahānavacanena virodhaṃ dassento ‘‘na ca rūpakāya’’ntiādimāha. Atha vā khīṇāsavānaṃ soppanasabhāvato soppassa ca middhahetukattā atthi middharūpanti vādaṃ sandhāya uttaramāha ‘‘na ca rūpakāyagelañña’’ntiādinā. Tattha middhameva soppahetūti nāyaṃ avadhāraṇā icchitā, soppahetu eva middhanti pana icchitāti middhato aññopi soppahetu atthi, ko pana so? Rūpakāyagelaññaṃ. Na ca rūpa…pe… vacanatoti yojanā daṭṭhabbā.

975. මිද්ධය ඒකාන්තයෙන්ම නීවරණයක් වන බැවින්, "නීවරණයෝ නැත" යන වචනයෙන් එය ද ගනු ලබන බව දැක්වීමට "මිද්ධස්සපි නීවරණස්ස" (නීවරණ වූ මිද්ධයාගේ ද) යැයි පවසන ලදී. රූපය ප්‍රහීණය කළ යුත්තක් නොවේ, මන්ද යත් මෙහි අදහස් කළේ අනුශය රහිතවම ප්‍රහීණ කිරීම (නිප්පරියායප්පහාන) බැවිනි. මෙහි ඇතැම්හු "නාමකාය හා රූපකාය ගේලඤ්ඤ ස්වභාවයෙන් මිද්ධය දෙවැදෑරුම් වේ. එහි පළමුවැන්න 'නීවරණ' යන වචනයෙන් කියන ලදී, අනෙක රූප ස්වභාවයයි" පවසති. එහිදී අරූපයෙන් (නාමයෙන්) අන්‍ය වූ යම් මිද්ධයක් පරිකල්පනය කරන ලද්දේ ද, එය ද මිද්ධ ස්වභාවයෙන් අනෙක් මිද්ධය මෙන් නීවරණයක් වන බැවින්, පරිකල්පිත මිද්ධයාගේ පවා නීවරණ භාවය වැළැක්විය නොහැකි බවත්, ඔවුන්ගේ වචනය නීවරණ ප්‍රහාණය පිළිබඳ වචනය සමඟ පරස්පර බවත් පෙන්වමින් "න ච රූපකායං" යනාදිය වදාළ සේක. එසේත් නැතහොත්, රහතන් වහන්සේලාට ද නිදාගැනීමේ ස්වභාවය පවතින බැවින් සහ නිද්‍රාව මිද්ධය හේතුවෙන් හටගන්නා බැවින් 'මිද්ධ රූපයක්' ඇතැයි යන වාදය සලකා බලා, එයට පිළිතුරු ලෙස "න ච රූපකායගේලඤ්ඤං" යනාදිය වදාළ සේක. එහිදී මිද්ධයම නිද්‍රාවට හේතුව බව පමණක් ඒකාන්තයෙන් අදහස් නොකෙරේ. නිද්‍රාවට හේතුව මිද්ධය යැයි අදහස් කරන ලද්දේ මිද්ධයෙන් පරිබාහිර වූ ද නිද්‍රාවට හේතුවන කරුණු ඇති බැවිනි. එය කුමක්ද? රූපකාය ගේලඤ්ඤයයි (ශරීරයේ ගිලන් බවයි). "න ච රූප...පෙ... වචනතෝ" යන්න මෙසේ ගැලපිය යුතු බව දත යුතුය.

Vacīghosādīti ādi-saddena huṃkārādisaddo saṅgayhati. Aṅguliphoṭādisaddo utusamuṭṭhānoyeva, cittapaccayo pana hoti. Rūpabhāvamattānīti jarāmaraṇasabhāvānaṃ rūpānaṃ taṃdhammamattāni, tato eva na jātiādidhammavantānīti āha ‘‘na sayaṃ sabhāvavantānī’’ti. Yathā jarā aniccatā ca rūpabhāvamattaṃ, evaṃ jātipīti jātiyā rūpabhāvamattatāya upasaṃharaṇattho tathā-saddo.

"වචීඝෝසාදී" යන්නෙහි "ආදි" ශබ්දයෙන් හුම්කාරාදී ශබ්ද සංග්‍රහ වේ. ඇඟිලි ගැසීම් ආදී ශබ්ද ඍතු සමුට්ඨානමය වුව ද, එයට චිත්තය ප්‍රත්‍ය වේ. "රූපභාවමත්තානී" යනු ජරා මරණ ස්වභාව ඇති රූපයන්ගේ එම ධර්මතාවයන් පමණකි; එහෙයින්ම ඒවාට ජාති ආදී ධර්මයන් නැති බව පවසනු පිණිස "තමන් විසින්ම ස්වභාවයක් ඇත්තෝ නොවෙති" (න සයං සභාවවන්තානි) යැයි වදාළ සේක. ජරාව හා අනිච්චතාව යනු රූපයේ පැවැත්මක් පමණක් වන්නා සේම, ජාතිය ද එසේමය. ජාතිය රූපභාවයක් පමණක් වන බව දක්වනු පිණිස "තථා" (එලෙසම) යන ශබ්දය යොදන ලදී.

Tesaṃ rūpadhammānaṃ. Saṅkhātādi-saddo viya abhinibbattita-saddopi vattamānakālikopi hotīti ‘‘abhinibbattiyamānadhammakkhaṇasmi’’nti vuttaṃ. Evamapīti yadipi jiraṇabhijjanabhāvā jiraṇādisabhāvānaṃ dhammānaṃ janakapaccayakiccānubhāvakkhaṇe abhāvato tappaccayabhāvavohāraṃ abhinibbattivohārañca na labhanti, evamapi tesaṃ upādinnatā vattabbāti sambandho. ‘‘Jarāmaraṇaṃ paṭiccasamuppanna’’nti vacanato tassa pariyāyataṃ vivarati ‘‘tesaṃ uppāde satī’’tiādinā.

ඒ රූප ධර්මයන්ගේ. "සංඛාත" ආදී ශබ්ද මෙන්ම "අභිනිබ්බත්තිත" යන වචනය ද වර්තමාන කාලය සඳහා යෙදෙන බැවින් "අභිනිබ්බත්තියමාන ධර්ම ක්ෂණයෙහි" යැයි පවසන ලදී. "එවමපි" යනු ඉදින් ජරාවට පත්වීම හා බිඳීයාමේ ස්වභාවයන්, ජරා-මරණ ස්වභාව ඇති ධර්මයන්ගේ උත්පාදක ප්‍රත්‍යයන්ගේ කාර්යය සිදුවන ක්ෂණයෙහි නොමැති බැවින්, ඒ සඳහා ප්‍රත්‍යභාවය යන ව්‍යවහාරය හෝ අභිනිෂ්පත්තිය යන ව්‍යවහාරය හෝ නොලැබුවත්, එසේ වුව ද ඔවුන්ගේ උපාදින්න බව පැවසිය යුතුමය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "ජරා මරණය පටිච්චසමුප්පන්නය" යන වචනයට අනුව එහි පර්යාය අර්ථය "ඔවුන්ගේ උත්පාදය ඇති කල්හි" යනාදී වශයෙන් විවරණය කරයි.

Yadi evanti yadi nissayapaṭibaddhavuttikā jātiādayo, evaṃ sati. ‘‘Mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti vacanato bhūtanissitesu kevalo upādāyavohāroti upādāye nissitāpi aparena upādāya-saddena visesetvā vattabbāti adhippāyena ‘‘upādāyupādāyabhāvo āpajjatī’’ti āha. Kāraṇakāraṇepi kāraṇe viya vohāro hoti [Pg.171] ‘‘corehi gāmo daḍḍho’’ti yathāti dassento ‘‘bhūta…pe… ttanato’’ti āha. Idāni paramparā vinā nippariyāyato uppādādīnaṃ bhūtapaṭibaddhabhāvaṃ saha nidassanena dassetuṃ ‘‘api cā’’tiādimavoca. Vikāraparicchedāpi upādāyarūpavikārādibhāve bhūtapaṭibaddhabhāvāvinivattito ekasmiṃ kalāpe ekekāva vikārādayoti jīvitindriyaṃ viya kalāpānupālakaṃ kalāpavikārādibhāvato ca ‘‘upādāyarūpāni’’icceva vuccantīti āha ‘‘evaṃ vikā…pe… yojetabbānī’’ti.

"යදි එවං" යනු ඉදින් ජාති ආදිය නිශ්‍රය මත (මහාභූතයන් මත) රඳා පවතින වෘත්තීන් ඇත්තෝ නම්, එසේ වූ කල. "මහාභූතයන් ඇසුරු කළ රූපය" (මහාභූතානං උපාදාය රූපං) යන වචනයෙන් භූත රූපයන් ඇසුරු කළවුන් කෙරෙහි පමණක් 'උපාදාය' යන ව්‍යවහාරය යෙදෙන බැවින්, උපාදා රූප ඇසුරු කළවුන් ද (ජාති ආදිය ද) වෙනත් 'උපාදාය' ශබ්දයකින් විශේෂ කොට පැවසිය යුතුය යන අදහසින් "උපාදාය-උපාදාය භාවය පැමිණේ" යැයි වදාළ සේක. හේතුවේ හේතුවෙහි ද හේතුවෙහි මෙන් ව්‍යවහාරය සිදුවේ, "සොරුන් විසින් ගම දවන ලදී" යන්නාක් මෙන් බව දක්වනු පිණිස "භූත...පෙ...ත්තනතෝ" යැයි පවසන ලදී. දැන් පරම්පරාවක් (පෙළගැස්මක්) රහිතව ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස උත්පාදාදීන්ගේ භූත රූප හා බැඳී පවතින බව නිදසුන් සමඟ පෙන්වීමට "අපි ච" යනාදිය වදාළ සේක. විකාර හා පරිච්ඡේද රූප ද උපාදා රූප විකාරාදී භාවයෙන් භූත රූප හා බැඳී පවතින බැවින්, එක් කලාපයක එක් එක් විකාරාදිය බැගින් පවතින බැවින්, ජීවිතින්ද්‍රියය මෙන් කලාපය ආරක්ෂා කරන්නා වූ ද කලාප විකාරාදී භාවයෙන් යුක්ත වූ ද බැවින් ඒවා "උපාදා රූප" ලෙසම කියනු ලැබේ යැයි "ඒවං විකා...පෙ... යෝජේතබ්බානි" යනුවෙන් වදාළ සේක.

Asaṅkhatabhāvanivāraṇatthaṃ parinipphannatā vuttāti idaṃ aparinipphannasabhāvavato anupalabbhamānatāya sasavisāṇaṃ viya kenaci na saṅkhatanti asaṅkhataṃ nāma siyāti imissā āsaṅkāya nivattanavasena vuttaṃ. Atha vā rūpavikārādibhāvato rūpabhāvo viya rūpe sati santi, asati na santīti siddhāya paṭiccasamuppannatāya sādhitā parinipphannatā tesaṃ saṅkhatabhāvaṃ sādhentī asaṅkhatabhāvaṃ nivāraṇatthaṃ jāyatīti vuttaṃ ‘‘asaṅkhatabhāvanivāraṇatthaṃ parinipphannatā vuttā’’ti.

අසංඛත බව වැළැක්වීම පිණිස පරිනිප්ඵන්න බව පවසන ලදී. මෙය අපරිනිප්ඵන්න ස්වභාවයක් ඇති බැවින්, නොලැබෙන දෙයක් හෙයින් හාවාගේ අඟක් මෙන් කිසිවෙකු විසින් සිදු නොකරන ලද්දක් බැවින් "අසංඛතයක්" විය හැකිය යන සැකය දුරු කිරීම සඳහා පවසන ලද්දකි. එසේත් නැතහොත්, රූප විකාරාදී භාවයෙන් රූප ස්වභාවය මෙන් රූපය ඇති කල්හි පවතින, රූපය නැති කල්හි නොපවතින බවට සිද්ධ වූ පටිච්චසමුප්පන්න භාවයෙන් සාධනය කරන ලද පරිනිප්ඵන්න භාවය, ඔවුන්ගේ සංඛත භාවය තහවුරු කරමින් අසංඛත භාවය වැළැක්වීම පිණිස පවතී යන්න "අසංඛත භාවය වැළැක්වීම පිණිස පරිනිප්ඵන්න බව පවසන ලදී" යන්නෙන් කියැවේ.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ප්‍රකීර්ණක කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Rūpakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

රූප කාණ්ඩ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. Nikkhepakaṇḍaṃ

3. නික්ඛේප කාණ්ඩය

Tikanikkhepakathāvaṇṇanā

තික නික්ඛේප කථා වර්ණනාව

985. Yathāvuttaphassapañcamakādirāsikiccarahitattā [Pg.172] keci dhamme visuṃ ṭhapetvā sovacassatādiavuttavisesasaṅgaṇhanatthañca, veneyyajjhāsayavasena vā chandādayo ‘‘yevāpanā’’ti vuttāti yevāpanakānaṃ paduddhārena niddesānarahatāya kāraṇaṃ vuttanti hadayavatthussa tathā niddesānarahatāya kāraṇaṃ vadanto ‘‘sukhumupā…pe… hitassā’’ti āha. Sukhumabhāvepi indriyādisabhāvāni upādāyarūpāni ādhipaccādivasena pākaṭāni honti, na ataṃsabhāvaṃ sukhumupādāyarūpanti hadayavatthussa paduddhārena kusalattikapadabhājane niddesānarahatā vuttā. Sukhumabhāvatoyeva hi taṃ mahāpakaraṇepi ‘‘yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattantī’’ti (paṭṭhā. 1.1.8) nissitadhammamukhena dassitanti. Veneyyajjhāsayavasena vā hadayavatthu paduddhārena na dassitanti daṭṭhabbaṃ. Yena pana adhippāyena rūpakaṇḍe hadayavatthu duvidhena rūpasaṅgahādīsu na vuttaṃ, so rūpakaṇḍavaṇṇanāya vibhāvito evāti. Nikkhipitvāti padassa pakkhipitvāti atthoti adhippāyena ‘‘vitthāradesanaṃ antogadhaṃ katvā’’ti vuttaṃ. Mūlādivasena hi desitā kusalādidhammā taṃtaṃcittuppādādivasenapi desitā eva nāma honti taṃsabhāvānativattanatoti.

985. කලින් කියන ලද ඵස්සය පස්වැනි කොට ඇති (ඵස්සපඤ්චමක) ආදී ධර්ම රාශීන්ගේ කෘත්‍යයන්ගෙන් තොර වූ බැවින් ඇතැම් ධර්මයන් වෙන් කොට තබා, ස්වවචස්සතා (කීකරු බව) ආදී වශයෙන් වෙන් කොට නොදක්වන ලද විශේෂයන් ඇතුළත් කරගැනීම පිණිස හෝ, වෙනය (හික්මවිය යුතු) ජනයාගේ අදහස් වශයෙන් ඡන්දය ආදිය 'යෙවාපනක' (නැතහොත් තවත්) යනුවෙන් දක්වන ලදී. 'යෙවාපනක' ධර්මයන් පද උද්ධරණය (වෙන් කර දැක්වීම) මගින් විස්තර කිරීමට නුසුදුසු වීමට හේතුව පවසන ලද්දේය. හෘදය වස්තුව එලෙස විස්තර කිරීමට නුසුදුසු වීමට හේතුව දක්වමින් 'සුඛුමුපා...පෙ... හිතස්සා' යැයි පැවසීය. සියුම් ස්වභාවයක් තිබුණද, ඉන්ද්‍රිය ආදී ස්වභාවය ඇති උපාදාය රූපයන් ආධිපත්‍ය ආදී වශයෙන් ප්‍රකට වේ. එබඳු ස්වභාවයක් නැති සියුම් උපාදාය රූපයක් වන හෘදය වස්තුව පද උද්ධරණය මගින් කුසල ත්‍රික පද භාජනයෙහි නිර්දේශ කිරීමට නුසුදුසු බව පවසන ලදී. එහි සියුම් ස්වභාවය නිසාම මහා ප්‍රකරණයෙහි (පට්ඨානයෙහි) ද 'යම් රූපයක් ඇසුරු කොට මනෝ ධාතුව හා මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව පවතීද' (පට්ඨා. 1.1.8) යනුවෙන් නිශ්‍රිත ධර්මයන් (ඇසුරු කරන ධර්මයන්) මුල් කරගෙන දක්වන ලදී. නැතහොත් හික්මවිය යුතු ජනයාගේ අදහස් පරිදි හෘදය වස්තුව පද උද්ධරණය මගින් නොදැක්වූ බව දත යුතුය. කවර අභිප්‍රායකින් රූප කාණ්ඩයෙහි හෘදය වස්තුව රූප සංග්‍රහ ආදියේ දෙවැදෑරුම් ලෙස නොකියන ලද්දේ ද, එය රූප කාණ්ඩ වර්ණනාවේදී පැහැදිලි කරන ලදී. 'නික්ඛිපිත්වා' (තබා/ඇතුළත් කර) යන පදයට 'පක්ඛිපිත්වා' (ඇතුළත් කර) යන්න අර්ථය යන අදහසින් 'විස්තාර දේශනාව ඇතුළත් කර' යැයි කියන ලදී. මුල වශයෙන් දේශනා කරන ලද කුසල ආදී ධර්මයන්, ඒ ඒ චිත්ත උත්පාද වශයෙන් දේශනා කළද, ඒවා එම ස්වභාවය ඉක්මවා නොයන බැවින් දේශනා කරන ලද්දේම වේ.

Mūlavasenāti suppatiṭṭhitabhāvasādhanavasena. Etāni hetupadādīni hinoti phalaṃ etasmā pavattatīti hetu, paṭicca etasmā etīti paccayo, janetīti janako, nibbattetīti nibbattakoti sesānaṃ vacanattho. ‘‘Mūlaṭṭhassa…pe… vutta’’nti kasmā vuttaṃ, nanu ‘‘pīḷanaṭṭho’’tiādīsu viya mūlabhāvo mūlaṭṭho, tīṇi kusalamūlānīti ayañca mūlato nikkhepoti? Na, mūlassa attho mūlaṭṭho, so eva mūlaṭṭhoti suppatiṭṭhitabhāvasādhanaṭṭhena mūlasabhāvānaṃ alobhādidhammānaṃ kusaladhammesu kiccavisesassa adhippetattā. Tenevāha ‘‘atthoti dhammakicca’’nti. Atha vā atthavasenāti ‘‘tīṇi kusalamūlānī’’ti vuttānaṃ tesaṃ mūlānaṃ sabhāvasaṅkhātaatthavasena, na gāthāya vuttaatthavasena. Yasmā [Pg.173] pana so mūlaṭṭhoyeva ca hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘alobhādīna’’ntiādi. Alobhādayo viya vedanākkhandhādayopi adhikatattā taṃ-saddena paṭiniddisitabbāti vuttaṃ ‘‘te kusalamūlā taṃsampayuttā’’ti. Tehi alobhādīhīti ettha ādi-saddena vā vedanākkhandhādayopi saṅgahitāti dassetuṃ ‘‘te kusalamūlā taṃsampayuttā’’ti vuttaṃ.

'මූල වශයෙන්' යනු මනාව පිහිටන ස්වභාවය සාධනය කිරීමේ වශයෙනි. මෙම හේතු පද ආදියේ අර්ථ මෙසේය: යමකින් ඵලය හටගන්නේද (පවතියිද) එය 'හේතු' නම් වේ; මෙයට පැමිණ (ඇසුරු කර) පවතින බැවින් 'ප්‍රත්‍යය' (පච්චය) නම් වේ; ජනනය කරන බැවින් 'ජනක' නම් වේ; උපදවන බැවින් 'නිබ්බත්තක' නම් වේ. 'මූලට්ඨස්ස...පෙ... වුත්තං' යන්න කුමක් හෙයින් පවසන ලද්දේද? 'පීළනට්ඨෝ' (පීඩා කරන අර්ථය) ආදියේ මෙන් මූල ස්වභාවය මූල අර්ථය (මූලට්ඨ) නොවේද? 'කුසල මූල තුනකි' යන්න මූලයන්ගෙන් ආරම්භ කිරීමක් (නිකේඛප) නොවේද? නැත, මූලයේ අර්ථය මූලට්ඨ වේ. එයම මනාව පිහිටන බව සාධනය කරන අර්ථයෙන්, කුසල ධර්මයන් කෙරෙහි අලෝභ ආදී ධර්මයන්ගේ විශේෂ කෘත්‍යය අදහස් කරන ලද බැවින් 'මූලට්ඨ' නම් වේ. එබැවිනුයි 'අර්ථය යනු ධර්ම කෘත්‍යයයි' කීවේ. නැතහොත් අර්ථ වශයෙන් යනු 'කුසල මූල තුනකි' යැයි වදාරන ලද එම මූලයන්ගේ ස්වභාවය සංඛ්‍යාත අර්ථයෙනි; ගාථාවෙහි වදාරන ලද අර්ථයෙන් නොවේ. යම් හෙයකින් එය මූල අර්ථයම වන්නේද, එබැවින් 'අලෝභාදීනං' යනාදිය පවසන ලදී. අලෝභ ආදිය මෙන්ම වේදනා ස්කන්ධ ආදියද අදාළ කරගත් බැවින් 'තං' (එම) ශබ්දයෙන් ඒවා නිරූපණය කළ යුතු බව 'එම කුසල මූලයන් හා ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ' යැයි වදාරන ලදී. 'එම අලෝභ ආදීන්ගෙන්' යන්නෙහි 'ආදී' ශබ්දයෙන් වේදනා ස්කන්ධ ආදියද සංග්‍රහ වූ බව දැක්වීමට 'එම කුසල මූලයන් හා ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ' යැයි පවසන ලදී.

‘‘Katame dhammā kusalā’’ti pucchitvā phassādibhedato cattāro khandhe dassetvā ‘‘ime dhammā kusalā’’ti (dha. sa. 1) vuttatā khandhā ca kusalanti vuttaṃ ‘‘khandhehi sabhāvato kusale pariyādiyatī’’ti. Vedanākkhandho vāti kusalaṃ…pe… viññāṇakkhandho vāti. Aññassa attano phalassa. Mūlehi kusalānaṃ anavajjatāya hetuṃ dassetīti idaṃ na mūlānaṃ kusalassa anavajjabhāvasādhakattā vuttaṃ, atha kho tassa anavajjatāya suppatiṭṭhitabhāvasādhakattā. Yadi hi mūlehi kato kusalānaṃ anavajjabhāvo bhaveyya, taṃsamuṭṭhānarūpassapi so bhaveyya, mūlānaṃ vā tesaṃ paccayabhāvo na siyā, hoti ca so. Vuttañhetaṃ ‘‘hetū hetu…pe… paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.1.). Kiñca bhiyyo kusalānaṃ viya akusalābyākatānampi tabbhāvo mūlapaṭibaddho bhaveyya, tathā sati ahetukānaṃ akusalābyākatānaṃ tabbhāvo na siyā, tasmā kusalādīnaṃ yonisomanasikārādipaṭibaddho kusalādibhāvo, na mūlapaṭibaddho, mūlāni pana kusalādīnaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanānīti veditabbaṃ. Sahetukā hi dhammā viruḷhamūlā viya pādapā suppatiṭṭhitā thirā honti, na tathā ahetukāti. Taṃsampayogakataṃ anavajjasabhāvanti idampi na anavajjasabhāvassa taṃsampayogena nipphāditattā vuttaṃ, anavajjasabhāvaṃ pana visesetvā dassetuṃ vuttaṃ. Alobhādisampayogato hi kusalādīnaṃ khandhānaṃ anavajjabhāvo suppatiṭṭhito jāyati, na ahetukābyākatānaṃ viya na suppatiṭṭhitoti. Yadi evaṃ na tesaṃ khandhānaṃ kusalādibhāvo dassito siyā? Na, adhikārato kusalabhāvassa viññāyamānattā. Kamma-saddo viya vipākadhammatāvācino na mūlakkhandhasaddā, so ca idha avisesato vuttoti āha ‘‘kammehi sukhavipākataṃ dassetī’’ti. Ādikalyāṇataṃ kusalānaṃ [Pg.174] dassetīti yojanā. Anavajjahetusabhāvasukhavipākabhāvanidānādisampattiyo daṭṭhabbā, yonisomanasikāraavajjapaṭipakkhatāiṭṭhavipākatāvasenapi nidānādisampattiyo yojetabbā. Yonisomanasikārato hi kusalā alobhādimūlakā, alobhādisampayogato ca lobhādipaṭipakkhasukhavipākāva jātāti.

'කුසල් දහම් කවරේද' යැයි විමසා ඵස්ස ආදී වශයෙන් ස්කන්ධ සතරක් දක්වා 'මෙම ධර්මයෝ කුසල්ය' (ධ. ස. 1) යනුවෙන් පැවසූ බැවින්, ස්කන්ධයන්ද කුසල් බව 'ස්කන්ධයන් ස්වභාවයෙන්ම කුසලයෙහි අන්තර්ගත වේ' යන්නෙන් පවසන ලදී. 'වේදනා ස්කන්ධය හෝ' යනු කුසල වූ...පෙ... විඤ්ඤාණ ස්කන්ධය හෝ යන්නයි. වෙනත් තමාගේ ඵලයකටය. 'මූලයන් මගින් කුසලයන්ගේ නිවැරදි භාවයට (අනවජ්ජතා) හේතුව දක්වයි' යන මෙය, මූලයන් විසින් කුසලයේ අනවජ්ජ ස්වභාවය සාධනය කරන බැවින් පවසන ලද්දක් නොව, එහි අනවජ්ජ භාවය මනාව පිහිටුවන (ස්ථාපිත කරන) බැවින් පවසන ලද්දකි. ඉදින් මූලයන්ගෙන් කුසලයේ අනවජ්ජ භාවය සිදුවන්නේ නම්, එයින් හටගන්නා රූපයටද එය තිබිය යුතුය, නැතහොත් එම මූලයන්ගේ ප්‍රත්‍ය භාවය නොවිය යුතුය; නමුත් එය එසේ පවතී. 'හේතූ හේතු...පෙ... පච්චයෝ' (පට්ඨා. 1.1.1) යනුවෙන් මෙය වදාරන ලද්දේමය. තවද, කුසලයන්ට මෙන්ම අකුසල සහ අව්‍යාකතයන්ටද එම තත්ත්වය මූලයන් මත රඳා පවතින්නේ නම්, අහේතුක අකුසල සහ අව්‍යාකතයන්ට එම තත්ත්වය නොලැබී යනු ඇත. එබැවින් කුසල් ආදියේ කුසල් බව යෝනිසෝ මනසිකාරය ආදිය මත රඳා පවතින්නක් මිස මූලයන් මතම රඳා පවතින්නක් නොවන බවත්, මූලයන් යනු කුසල් ආදිය මනාව පිහිටුවීමට උපකාරී වන දේවල් බවත් දත යුතුය. සැබවින්ම සහේතුක ධර්මයන්, මුල් විහිදුණු ගස් මෙන් මනාව පිහිටි ස්ථිර ඒවා වෙයි; අහේතුක ධර්මයන් එසේ නොවේ. 'එම සම්ප්‍රයෝගයෙන් කරන ලද අනවජ්ජ ස්වභාවය' යන්නද අනවජ්ජ ස්වභාවය එම සම්ප්‍රයෝගයෙන්ම නිපදවන ලද බැවින් කියන ලද්දක් නොව, අනවජ්ජ ස්වභාවය විශේෂ කොට දැක්වීම සඳහා කියන ලද්දකි. අලෝභ ආදී සම්ප්‍රයෝගය නිසා කුසල ස්කන්ධයන්ගේ අනවජ්ජ භාවය මනාව පිහිටා ඇති වේ; එය අහේතුක අව්‍යාකතයන් මෙන් මනාව පිහිටා නොමැති එකක් නොවේ. ඉදින් එසේ නම් එම ස්කන්ධයන්ගේ කුසල බව නොදැක්වූයේ වේද? නැත, අධිකාරය (සන්දර්භය) අනුව කුසල බව වැටහෙන බැවිනි. 'කර්ම' ශබ්දය මෙන්ම විපාක ධර්මතා වාචී වූ මූල හෝ ස්කන්ධ ශබ්දයන් මෙහි විශේෂයකින් තොරව පවසා ඇති බැවින් 'කර්මයන්ගෙන් සුඛ විපාක බව දක්වයි' යැයි පැවසීය. කුසලයන්ගේ ආදි කල්‍යාණ බව (ආරම්භයේ යහපත් බව) දක්වයි යන්න සම්බන්ධයයි. අනවජ්ජ හේතු ස්වභාවය, සුඛ විපාක බව, නිදාන ආදී සම්පත්ති ලෙස දත යුතුය. යෝනිසෝ මනසිකාරය, ආවජ්ජනය, ප්‍රතිපක්ෂ බව සහ ඉෂ්ට විපාක බව වශයෙන්ද නිදාන සම්පත්ති ආදිය ගැලපිය යුතුය. යෝනිසෝ මනසිකාරය නිසා කුසලයන් අලෝභ ආදී මූලයන් සහිත වන අතර, අලෝභ ආදී සම්ප්‍රයෝගය නිසා ලෝභ ආදියට ප්‍රතිපක්ෂ වූ සුඛ විපාකයන්ම උපදවයි.

986. ‘‘Kasmā vutta’’nti anuyuñjitvā codako ‘‘nanū’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati. Itaro yathāvuttamohassa idha sampayutta-saddena avuccamānataṃ ‘‘saccameta’’nti sampaṭicchitvā ‘‘tenā’’tiādinā parihāramāha. Tassattho – ‘‘taṃsampayuttā’’tipadena kiñcāpi yathāvuttamoho padhānabhāvena na gahito, nānantariyakatāya pana guṇabhāvena gahitoti. Aññattha abhāvāti yathāvuttasampayuttato aññattha abhāvā. Na hi vicikicchuddhaccasahagato moho vicikicchuddhaccādidhammehi vinā hotīti.

986. 'කුමක් හෙයින් පවසන ලද්දේද' යැයි විමසා චෝදකයා 'නනු' (නොවේද) යනාදීන් තමාගේ අදහස විවර කරයි. අනෙකා කලින් පවසන ලද මෝහය මෙහි 'සම්පයුත්ත' ශබ්දයෙන් නොකියවෙන බව 'එය සත්‍යයකි' යි පිළිගෙන 'එයින්' යනාදීන් පිළිතුරු දෙයි. එහි අර්ථය නම්: 'තංසම්පයුත්තා' (එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ) යන පදයෙන් කලින් කී මෝහය ප්‍රධාන වශයෙන් නොගත්තද, එයට වෙන් කළ නොහැකි බැවින් ගුණ වශයෙන් (ද්විතීයිකව) ගන්නා ලද බවයි. 'අන් තැනක නැති බැවින්' යනු කලින් කී සම්ප්‍රයුක්තයන්ගෙන් බැහැරව නොපවතින බැවිනි. සැබවින්ම විචිකිච්ඡා සහ උද්ධච්චයන් හා එක්ව පවතින මෝහය, විචිකිච්ඡා උද්ධච්ච ආදී ධර්මයන්ගෙන් තොරව නොපවතී.

987. Uppādādisaṅkhatalakkhaṇavinivattanatthaṃ ‘‘aniccadukkhaanattatā’’ti vuttaṃ. Uppādādayo pana tadavatthadhammavikārabhāvato taṃtaṃdhammaggahaṇena gahitāyeva. Tathā hi vuttaṃ ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71), ‘‘rūpassa upacayo’’ti ca ādi. Kesakumbhādi sabbaṃ nāmaṃ nāmapaññatti, rūpavedanādiupādānā brahmavihārādigocarā upādāpaññatti sattapaññatti, taṃtaṃbhūtanimittaṃ bhāvanāvisesañca upādāya gahetabbo jhānagocaraviseso kasiṇapaññatti. Paramatthe amuñcitvā vohariyamānāti iminā vihāramañcādipaññattīnaṃ sattapaññattisadisataṃ dasseti, yato tā sattapaññattiggahaṇena gayhanti. Hutvā abhāvapaṭipīḷanaavasavattanākārabhāvato saṅkhatadhammānaṃ ākārabhāvato saṅkhatadhammānaṃ ākāravisesabhūtāni lakkhaṇāni viññattiādayo viya vattabbāni siyuṃ, tāni pana nissayānapekkhaṃ na labbhantīti paññattisabhāvāneva tajjāpaññattibhāvatoti na vuttāni, sattaghaṭādito visesadassanatthaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ visuṃ vuttānīti. Na hi ko…pe… vattuṃ yuttaṃ kusalattikassa nippadesattā.

987. උත්පාදාදී සංඛත ලක්ෂණයන්ගෙන් වෙන්කර දැක්වීම පිණිස ‘අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනත්ත’ යැයි වදාරන ලදී. උත්පාදාදිය වනාහි ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ අවස්ථානුගත විකාර ස්වභාවයක් වන බැවින්, ඒ ඒ ධර්මයන් ග්‍රහණය කිරීමෙන්ම ඒවා ද ග්‍රහණය කරනු ලැබේ. එහෙයින් ‘ජරා මරණ ධර්මයන් ස්කන්ධ දෙකකින් (රූප සහ සංස්කාර) සංග්‍රහ වේ’ යැයි ද, ‘රූපයාගේ උපචය’ යැයි ද ආදී වශයෙන් වදාරන ලදී. කෙස්, කළ ගෙඩි ආදී සියලු නාමයන් ‘නාම පඤ්ඤත්ති’ නම් වේ. රූප, වේදනා ආදී උපාදානස්කන්ධයන් සහ බ්‍රහ්මවිහාර ආදී අරමුණු කරගෙන පවතින ‘උපාදා පඤ්ඤත්ති’ නම් වූයේ සත්ත්ව පඤ්ඤත්තියයි. ඒ ඒ භූත නිමිත්ත සහ භාවනා විශේෂය උපාදාය කොට ග්‍රහණය කළ යුතු වූ ධ්‍යාන අරමුණු විශේෂය ‘කසිණ පඤ්ඤත්ති’ නම් වේ. ‘පරමාර්ථය අත්නොහැර ව්‍යවහාර කරනු ලබන’ යන මෙයින් විහාර, ඇඳ ආදී පඤ්ඤත්තීන්ගේ සත්ත්ව පඤ්ඤත්තියට ඇති සමානත්වය දක්වයි, මන්දයත් ඒවා සත්ත්ව පඤ්ඤත්ති ග්‍රහණයෙන්ම ග්‍රහණය කරනු ලබන බැවිනි. ඇති වී නැති වී යාමෙන් පීඩාවට පත්වන බැවින් හා වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි බැවින්, සංඛත ධර්මයන්ගේ ආකාර විශේෂයන් වූ (උත්පාද, වය, අන්‍යථාභාවය යන) ලක්ෂණ විඥප්ති ආදිය මෙන් වෙන් කොට දැක්විය යුතුව තිබුණි. එහෙත් ඒවා නිශ්‍රය (ආධාරක) ධර්මයන්ගෙන් තොරව නොලැබෙන බැවින් සහ ඒ හා සම්බන්ධ ප්‍රඥප්ති ස්වභාවයන් වන බැවින් එසේ වෙන් කොට නොදක්වන ලදී. නමුත් සත්ත්වයා සහ කළය ආදියෙන් විශේෂ කොට දැක්වීම සඳහා අට්ඨකතාවෙහි ඒවා වෙන් කොට දක්වන ලදී. කුසල ත්‍රිකය නිශ්ප්‍රදේශ (සම්පූර්ණ) බැවින් එහි කිසිවක් කීමට ඉතිරිව නැත.

988. Bhavati etthāti bhūmi, nissayapaccayabhāvato sukhassa bhūmi sukhabhūmi. Sukhavedanāsahitaṃ cittaṃ. Tassa bhūmibhedena niddhāraṇatthaṃ taṃnissayabhūtā [Pg.175] sampayuttadhammā ‘‘kāmāvacare’’ti vuttā. Tassa vā ekadesabhūtassa samudāyabhāvato ādhāraṇabhāvena apekkhitvā taṃsamānabhūmi ‘‘kāmāvacare’’ti vuttā. Tattha ‘‘sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’ti dvepi bhummavacanāni bhinnādhikaraṇabhāvena aṭṭhakathāyaṃ vuttānīti ubhayesampi samānādhikaraṇabhāvena atthayogaṃ dassetuṃ ‘‘sukhabhūmīti kāmāvacarādayopi yujjantī’’ti vuttaṃ. Yatheva hi cittaṃ, evaṃ sabbepi parittasukhena sampayuttā dhammā tassa nissayabhāvato bhūmi kāmāvacarāti. Aṭṭhakathāyampi vā ayamattho vuttoyevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Citta’’nti hi cittuppādopi vuccati. Tena vuttaṃ ‘‘cittaṃ uppannanti ettha cittameva aggahetvā paropaṇṇāsakusaladhammehi saddhiṃyeva cittaṃ gahita’’nti. Evañca katvāti sukhabhūmiyanti cittuppādassa viññāyamānattā. Vibhāgadassanaṃ visesadassanaṃ. Bhāsitabbaṃ bhāsitaṃ, tadeva atthoti bhāsitattho. Abhidheyyattho. Tadatthaviññāpanenāti tikadukānaṃ kucchitānaṃ salanādiatthadīpakena.

988. මෙහි පවතියි යන අර්ථයෙන් ‘භූමි’ නම් වේ. නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් සැපයට භූමිය වූයේ ‘සුඛභූමි’ යි. එය සැප වේදනාවෙන් යුක්ත වූ සිතයි. එහි භූමි භේදයෙන් වෙන්කර දැක්වීම සඳහා ඒ ඇසුරු කරගත් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ‘කාමාවචර’ යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතිනම් එහි එක් දේශයක් වූ සමූහ භාවය නිසා ආධාරක භාවයෙන් අපේක්ෂා කොට, ඊට සමාන භූමිය ‘කාමාවචර’ යැයි කියන ලදී. එහි ‘සුඛභූමියෙහි කාමාවචරයෙහි’ යනුවෙන් භුම්ම විභක්ති දෙකක් වෙනස් වූ අධිකරණ වශයෙන් අට්ඨකතාවෙහි දක්වා ඇති හෙයින්, ඒ දෙකෙහිම සමානාධිකරණ භාවයෙන් අර්ථ සම්බන්ධය දැක්වීම පිණිස ‘සුඛභූමි යනු කාමාවචර ආදියට ද යෙදේ’ යැයි පවසන ලදී. සිත මෙන්ම, ස්වල්ප වූ සැපයෙන් යුක්ත වූ සියලු ධර්මයන් එහි නිශ්‍රය භාවයෙන් කාමාවචර භූමියට අයත් වේ. අට්ඨකතාවෙහි ද මෙම අර්ථයම පවසා ඇති බව දත යුතුය. ‘සිත’ යන්නෙන් චිත්තෝත්පාදය ද කියනු ලැබේ. එහෙයින් ‘සිත උපන්නේය යන මෙහි සිත පමණක් නොගෙන පනස් දෙකක් වූ (පරෝපණ්ණාස) කුසල ධර්මයන් සමඟම සිත ගන්නා ලදී’ යැයි පවසන ලදී. මෙසේ කිරීමෙන් සුඛභූමියෙහි චිත්තෝත්පාදය අවබෝධ වේ. ‘විභාග දර්ශනය’ යනු විශේෂ කොට දැක්වීමයි. භාෂිතය හෙවත් දේශනා කළ යුත්ත යමක් ද, එයම අර්ථය වන බැවින් ‘භාෂිතාර්ථ’ නම් වේ. එය අභිධෙය්‍යාර්ථයයි. ඒ අර්ථය දැනුම් දීමෙන් හෙවත් කුත්සිත දේ සැලීම (සංසාරයෙහි කම්පා වීම) ආදී අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන තික සහ දුක මඟිනි.

994. Ko pana vādo khandhārammaṇassāti pubbāparabhāvena vattamāne arahato khandhe ekattanayavasena santānato ‘‘amhākaṃ mātulatthero’’tiādinā ālambitvā pavattamānaṃ upādānaṃ tassa upādānakkhandheyeva gaṇhāti. Satipi taṃsantatipariyāpanne lokuttarakkhandhe tattha pavattituṃ asamatthabhāvato kā pana kathā khandhe ārabbha pavattamāne. Etena natthi maggo visuddhiyā, natthi nibbānanti evamādivasena pavattā micchādiṭṭhiādayo na maggādivisayā taṃtaṃpaññattivisayāti dīpitaṃ hoti.

994. ස්කන්ධයන් අරමුණු කිරීම ගැන කවර කතාවක්ද? පූර්වාපර වශයෙන් පවත්නා රහතන් වහන්සේගේ ස්කන්ධයන් පිළිබඳව, සන්තති වශයෙන් ඒකත්ව න්‍යායෙන් ‘අපගේ මයිලණුවෝ වූ තෙරුන් වහන්සේ’ ආදී වශයෙන් අරමුණු කරමින් පවත්නා උපාදානය, ඔහුගේ උපාදානස්කන්ධයන්ම ග්‍රහණය කරයි. එම සන්තානයට ඇතුළත් ලෝකෝත්තර ස්කන්ධයන්හි පවා පැවතීමට අසමත් වන කල්හි, ස්කන්ධයන් අරභයා පවත්නා දේ ගැන කවර කතාවක්ද? මෙයින් ‘විමුක්තිය සඳහා මාර්ගයක් නැත, නිවනක් නැත’ ආදී වශයෙන් පවත්නා මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ආදිය මාර්ගාදිය විෂය කර නොගන්නා බවත්, ඒ ඒ ප්‍රඥප්තීන් විෂය කරගන්නා බවත් ප්‍රකාශ වේ.

998. Evaṃ saṃ…pe… lesikāti anupādāniyehi asaṃkilesikānaṃ bhedābhāvamāha.

998. මෙසේ ‘සං...පෙ... ලේසිකා’ යන්නෙන් අනුපාදානීය ධර්මයන්ගෙන් අසංකිලෙසික ධර්මයන්ගේ වෙනසක් නොමැති බව පවසයි.

1006. Avijjamāno ca so niccādivipariyāsākāro cāti avi…pe… sākāroti padacchedo. Diṭṭhiyā niccādiavijjamānākārena gayhamānattepi na tadākāro viya paramatthato avijjamāno, atha kho vijjamāno [Pg.176] kāyo sakkāyoti avijjamānaniccādivipariyāsākārato visesananti lokuttarā na idaṃ visesanaṃ arahanti ‘‘santo vijjamāno kāyo sakkāyo’’ti. Vatthu avisesitaṃ hotīti idaṃ ‘‘satī kāye’’ti ettha kāya-saddo samūhatthatāya anāmasitavisesaṃ khandhapañcakaṃ vadatīti adhippāyena vuttaṃ. Pasādakāyo viya kucchitānaṃ rāgādīnaṃ uppattiṭṭhānatāya kāyoti vuccatīti evaṃ pana atthe sati diṭṭhiyā vatthu visesitameva hotīti lokuttarāpi apanītā. Na hi lokuttarā khandhā uppattiṭṭhānatāya ‘‘kāyo’’ti vuccantīti. Suddhiyā ahetubhūtenāti gosīlādinā, lokiyasīlena vā lokuttarasīlassa apadaṭṭhānena. ‘‘Avītikkamanīyatāsatataṃcaritabbatāhi vā sīlaṃ, tapocaraṇabhāvena samādinnatāya vataṃ. Attano gavādibhāvādhiṭṭhānaṃ sīlaṃ, gacchantoyeva bhakkhanādigavādikiriyākaraṇaṃ vataṃ. Akattabbābhimatato nivattanaṃ vā sīlaṃ, taṃsamādānavato vesabhojanakiccacaraṇādivisesapaṭipatti vata’’nti ca sīlabbatānaṃ visesaṃ vadanti.

1006. විද්‍යමාන නොවන්නා වූ ඒ නිත්‍ය ආදී විපර්යාස ආකාරය ‘අවිජ්ජමාන... ආකාර’ ලෙස පද වෙන් කළ යුතුය. දෘෂ්ටිය මඟින් නිත්‍ය ආදී වශයෙන් විද්‍යමාන නොවන ආකාරයකින් ගනු ලැබුව ද, පරමාර්ථ වශයෙන් එය එසේ නොවන නමුත්, විද්‍යමාන වන්නා වූ කය ‘සක්කාය’ නම් වේ. එය අවිද්‍යමාන නිත්‍ය ආදී විපර්යාස ආකාරයන්ට වඩා විශේෂණයකි. ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ට ‘සන්ත වූ විද්‍යමාන වූ කය සක්කාය වේ’ යන මෙම විශේෂණය අදාළ නොවේ. ‘කය ඇති කල්හි’ යන මෙහි කය යන වචනය සමූහ අර්ථයෙන් විශේෂණය නොකළ පංචස්කන්ධය පවසන බව අදහස් වේ. ප්‍රසාද රූප මෙන්ම කුත්සිත වූ රාගාදී කෙලෙසුන්ගේ උපත් ස්ථානය වන බැවින් ද ‘කය’ (කාය) යැයි කියනු ලැබේ. මෙවැනි අර්ථයක් ඇති කල්හි දෘෂ්ටියට වස්තුව විශේෂිත වූවක්ම වේ. එබැවින් ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ද ඉවත් කරන ලදී. මන්ද ලෝකෝත්තර ස්කන්ධයන් කෙලෙස් උපදින ස්ථාන ලෙස ‘කාය’ යැයි නොකියන බැවිනි. අහේතුක වූ ශුද්ධිය යනු ගව ව්‍රත ආදියෙන් හෝ ලෝකෝත්තර සීලයට පදනමක් නොවන ලෞකික සීලයෙන් ලැබෙන ශුද්ධියයි. ‘අතික්‍රමණය නොකළ යුතු බව සහ නිරන්තරයෙන්ම පවත්වා ගත යුතු බව සීලයයි, තපස් චරණයක් ලෙස සමාදන් වීම ව්‍රතයයි. තමා ගවයකු ආදී ලෙස තබා ගැනීම සීලයයි, ගවයකු මෙන් තණ කෑම ආදී ක්‍රියා කිරීම ව්‍රතයයි. නොකටයුතු දෙයින් වැළකීම සීලයයි, එය සමාදන් වූ තැනැත්තාගේ වෙස, ආහාර සහ ක්‍රියා පිළිවෙත් ව්‍රතයයි’ යනුවෙන් සීල සහ ව්‍රතයන්ගේ විශේෂත්වය පවසති.

1007. Imassuppādā idaṃ uppajjatīti uppādoti na jananamattaṃ adhippetaṃ, atha kho anirodhopīti ‘‘avighātaṃ janasaddo vadatī’’ti āha. Tatthāyaṃ jana-sadde nayo, janitāti janā, avihatāti attho. Puthū janā etesanti puthujjanāti puthusatthumānino sattā. Abhisaṅkharaṇādiattho vā jana-saddo anekatthattā dhātūnaṃ. Khandhāyatanādīnaṃ savanādhīnattā paññācakkhupaṭilābhassa tesaṃ savanābhāvadīpakaṃ ‘‘assutavā’’ti idaṃ padaṃ andhataṃ vadati.

1007. ‘මෙය ඇති කල්හි මෙය උපදියි’ යන උත්පාදයෙන් හුදු ඉපදීම පමණක් අදහස් නොකෙරේ, නිරෝධය නොවීම ද අදහස් වේ. එහෙයින් ‘ජන ශබ්දයෙන් අවිඝාතය (පැවැත්ම) පවසයි’ යැයි කියන ලදී. එහි ජන ශබ්දයේ අර්ථය මෙසේය: උපදවන්නෝ ‘ජන’ නම් වෙති, එහි අර්ථය නොවැනසෙන්නෝ යන්නයි. බොහෝ ශාස්තෘවරුන් (මතවාදයන්) කෙරෙහි මානය පවත්වන සත්ත්වයෝ ‘පෘථග්ජන’ (පුථුජ්ජන) නම් වෙති. ධාතූන්ගේ අනේකාර්ථවත් බව නිසා ‘ජන’ ශබ්දයට අභිසංස්කරණාදී අර්ථ ද ඇත. ස්කන්ධ ආයතන ආදිය පිළිබඳව ශ්‍රවණය කිරීමට නොලැබීම හේතුවෙන් ප්‍රඥා චක්ෂුසය නොලැබෙන බැවින්, ඒ ශ්‍රවණය නොකිරීම දැක්වීම පිණිස යෙදුණු ‘අස්සුතවා’ යන පදය අන්ධභාවය ප්‍රකාශ කරයි.

Kataṃ jānantīti attanā parehi ca kataṃ kusalākusalaṃ tehi nipphāditaṃ sukhadukkhaṃ yāthāvato jānanti. Paresaṃ attanā, attano ca parehi kataṃ upakāraṃ yathāvuttākārena pākaṭaṃ karonti. Byādhiādīhi dukkhitassa upaṭṭhānādikātabbaṃ, saṃsāradukkhadukkhitasseva vā yathāvuttākārena kātabbaṃ karonti. Ariyakaradhammā ariyasaccānīti purimasaccadvayavasena vuttaṃ ‘‘vipassiyamānā aniccādayo’’ti. Pariññādivisesena vā passiyamānāti atthe sati aniccādayoti ādi-saddena niccampi nibbānaṃ gahitanti catusaccavasenapi yojetabbaṃ, aniccattādayo vā ‘‘aniccādayo’’ti vuttāti daṭṭhabbaṃ.

කළ දේ දන්නවා යනු තමන් විසින් හා අන්‍යයන් විසින් කරන ලද කුසලාකුසල කර්මයන් ද, ඔවුන් විසින් සිදු කරන ලද සැප දුක් ද තත්ත්වාකාරයෙන් දැන ගැනීමයි. අන්‍යයන් තමන්ට කළ උපකාර මෙන්ම තමන් අන්‍යයන්ට කළ උපකාර ද කලින් කී ආකාරයෙන් ප්‍රකට කරති. රෝගාදියෙන් පීඩිත වූවන්ට කළ යුතු උපස්ථාන ආදිය හෝ සංසාර දුක්ඛයෙන් පීඩිත වූවන්ට කළ යුතු දේ කලින් කී ආකාරයෙන්ම සිදු කරති. ආර්ය කරන්නා වූ ධර්මයන් යනු ආර්ය සත්‍යයන් යැයි මුල් සත්‍ය දෙක (දුක්ඛ සහ සමුදය) ඇසුරෙන් 'විදර්ශනා කරනු ලබන අනිත්‍ය ආදිය' ලෙස පවසන ලදී. පිරිසිඳ දැකීම (පරිඤ්ඤා) ආදී විශේෂයන්ගෙන් බලනු ලබන යන අර්ථය ඇති කල්හි, 'අනිත්‍ය ආදිය' යන තැන ඇති 'ආදි' ශබ්දයෙන් නිත්‍ය වූ නිර්වාණය ද ගෙන සිවුසත්‍ය වශයෙන්ම යෙදිය යුතුය. නැතහොත් අනිත්‍ය ස්වභාවය ආදිය 'අනිත්‍ය ආදිය' ලෙස පවසන ලදැයි දත යුතුය.

Avasesakilesā kilesasotaṃ. Ñāṇanti yāthāvato jānanaṃ. Yathābhūtāvabodhena hi tassa tāni anuppattidhammataṃ āpāditatāya santāne [Pg.177] appavesārahāni ‘‘saṃvutāni pihitānī’’ti ca vuccanti. Tathāti sabbasaṅkhārānaṃ vippakārassa khamanākārena. Aviparītadhammā etāya nijjhāyaṃ khamantīti paññā khantīti. Aduṭṭhasseva titikkhābhāvato tathāpavattā khandhāti adosappadhānā khandhā vuttāti ‘‘adoso eva vā’’ti tatiyo vikappo vutto. Satipaṭipakkhattā abhijjhādomanassānaṃ ‘‘muṭṭhassacca’’nti vuttā. Akkhanti doso. Sassatādiantavinimuttā dhammaṭṭhitīti sassatucchedādigāho tappaṭilomabhāvo vutto. Diṭṭhadhammanibbānavādo nibbāne paṭilomabhāvo. Carimānulomañāṇavajjhataṇhādiko kilesoti vutto, paṭipadāñāṇadassanañāṇadassanāni viya gotrabhuñāṇaṃ kilesānaṃ appavattikaraṇabhāvena vattati, kilesavisayātilaṅghanabhāvena pana pavattatīti katvā vuttaṃ ‘‘saṅkhāra…pe… pahāna’’nti.

ඉතිරි වූ කෙලෙස් යනු කෙලෙස් සැඩපහරයි. ඥානය යනු තත්ත්වාකාරයෙන් දැන ගැනීමයි. යථාභූත වශයෙන් අවබෝධ කර ගැනීමෙන්, එම පුද්ගලයාට එම කෙලෙස් නැවත නූපදින ස්වභාවයට පත් කළ බැවින් සන්තානයට ඇතුළු විය නොහැකි බැවින් ඒවා 'සංවෘත කරන ලද' හෝ 'වසා දමන ලද' යැයි කියනු ලැබේ. 'තථා' යනු සියලු සංස්කාරයන්ගේ විවිධ ස්වභාවයන් ඉවසන ආකාරයෙනි. අවිපරීත ධර්මයන් මේ (ප්‍රඥාව) මගින් මෙනෙහි කරමින් ඉවසන බැවින් ප්‍රඥාව 'ඛන්ති' (ඉවසීම) නම් වේ. ක්‍රෝධ රහිත වූවන්ගේම ඉවසීමේ ස්වභාවය පවතින බැවින් එලෙස පවත්නා ස්කන්ධයන් අදෝෂය ප්‍රධාන කොට ඇති ස්කන්ධයන් ලෙස පවසන ලදී; 'නැතහොත් අදෝෂයම වේ' යන තෙවන විකල්පය ද පවසන ලදී. සතියට (සිහියට) ප්‍රතිපක්ෂ වන බැවින් අභිජ්ඣා සහ දෝමනස්සයන් 'මුට්ඨසච්ච' (මුළා වූ සිහිය) ලෙස හඳුන්වන ලදී. 'අක්ඛ' යනු දෝෂයයි. ශාස්වත ආදී අන්තයන්ගෙන් තොර වූ ධර්මතාවය 'ධම්මට්ඨිති' ලෙසත්, ශාස්වත-උච්ඡේද ආදී දෘෂ්ටි ගැනීම්වලට විරුද්ධ ස්වභාවයත් පවසන ලදී. දෘෂ්ඨධර්ම නිර්වාණ වාදය යනු නිර්වාණය පිළිබඳ විරුද්ධ වූ මතයකි. අවසන් අනුලෝම ඥානයෙන් නැසිය යුතු තණ්හා ආදී කෙලෙස් පවසන ලදී. මාර්ග ඥානය හා දර්ශන ඥානයන් මෙන්ම ගෝත්‍රභූ ඥානය ද කෙලෙස් නූපදින තත්ත්වයට පත් කරමින් පවතී. කෙලෙස් විෂය ඉක්මවා යාම නිසා 'සංස්කාර...පේ... ප්‍රහාණය' ලෙස පවසන ලදී.

Diṭṭhiyādīnaṃ samudayasabhāgatā kammassa vikuppādane sahakārīkāraṇabhāvo, dassanādibyāpāraṃ vā attānañca dassanādikiccaṃ cakkhādīnanti evañhi yathātakkitaṃ attānaṃ rūpanti gaṇhāti. Yathādiṭṭhanti takkadassanena yathopaladdhanti adhippāyo. Na hi diṭṭhigatiko rūpāyatanameva attāti gaṇhātīti. Imissāpavattiyāti sāmaññena rūpaṃ attāti sabbasaṅgāhakabhūtāya pavattiyā. Rūpe…pe… mānanti cakkhādīsu taṃsabhāvo attāti pavattamānaṃ attaggahaṇaṃ. Anaññattādiggahaṇanti anaññattaṃ attaniyaattanissitaattādhāratāgahaṇaṃ. Vaṇṇādīnanti vaṇṇarukkhapupphamaṇīnaṃ. Nanu ca rukkhapupphamaṇiyo paramatthato na vijjanti? Saccaṃ na vijjanti, tadupādānaṃ pana vijjatīti taṃ samuditādippakāraṃ idha rukkhādipariyāyena vuttanti rukkhādinidassanepi na doso chāyārukkhādīnaṃ viya rūpassa attano ca saṃsāmibhāvādimattassa adhippetattā.

දෘෂ්ටි ආදියේ සමුදය සමානත්වය යනු කර්මය විපාක දීමේදී සහකාරී හේතුවක් වීමයි, නැතහොත් ඇස ආදියේ දර්ශන කෘත්‍යය හා තමා පිළිබඳ දර්ශන කෘත්‍යයයි. මෙලෙස තර්ක කරමින් 'රූපය මමය' කියා ගනී. 'යථා දිට්ඨං' යනු තර්කයෙන් දුටු පරිදි හෙවත් අත්දැකීම්වලට අනුව උපලබ්ධ වූ පරිදි යන අදහසයි. දෘෂ්ටිගතිකයෙකු රූපයම ආත්මය ලෙස නොගන්නා බැවිනි. 'මේ පැවැත්ම සඳහා' යනු පොදුවේ රූපය ආත්මය ලෙස ගන්නා සියලු අංග ඇතුළත් කරගත් පැවැත්මයි. 'රූපයෙහි... මානය' යනු ඇස ආදියේ එම ස්වභාවය ආත්මය ලෙස පවතින ආත්මග්‍රහණයයි. 'අනඤ්ඤත්තාදිග්ගහණ' යනු අනන්‍ය බව, ආත්මයට අයත් බව, ආත්මය ඇසුරු කළ බව හා ආත්මය පදනම් කරගත් බව යන ග්‍රහණයයි. වර්ණ ආදියෙහි යනු වර්ණය, වෘක්ෂය, පුෂ්පය, මැණික ආදියේය. වෘක්ෂ, පුෂ්ප, මැණික් පරමාර්ථ වශයෙන් නැතැයි කෙනෙකුට කිව නොහැකිද? සැබෑවකි, ඒවා පරමාර්ථ වශයෙන් නැත, නමුත් ඒවාට උපාදාන වූ රූපයන් පවතී. එබැවින් එම සමූහයන් මෙහි වෘක්ෂ ආදී පර්යායයෙන් පවසන ලදී. සෙවණැල්ල හා වෘක්ෂය මෙන්ම රූපය හා ආත්මය අතර හිමිකාරීත්වය ආදිය පමණක් අදහස් කළ බැවින් වෘක්ෂ ආදී නිදසුන් දැක්වීමේ දොසක් නැත.

1008. Jātiādisabhāvanti jātibhavādīnaṃ nibbattinibbattanādisabhāvaṃ, uppādanasamatthatā paccayabhāvo.

1008. 'ජාති ආදි ස්වභාවය' යනු ජාතිය, භවය ආදියේ හටගැනීම හා හටගැන්වීමේ ස්වභාවයයි. උපදවීමට ඇති සමර්ථ බව ප්‍රත්‍යභාවයයි.

1009. Sāmaññena ‘‘tadekaṭṭhā kilesā’’ti (dha. sa. 1010), parato ‘‘avaseso lobho’’tiādivacanato (dha. sa. 1011) pārisesato sāmatthiyato vā labbhamānatāya satipi āgatatte sarūpena pabhedena vā diṭṭhiādayo viya anāgatattā lobhādayo ‘‘anāgatā’’ti vuttāti āha ‘‘idha [Pg.178]…pe… ssetu’’nti. Atthato viññāyati lobhādīhi sahajātā hutvā diṭṭhiyā eva pāḷiyaṃ vuttakilesabhāvato. Itipi attho yujjati saṃyojanakilesānampi paṭiniddesārahattā sampayuttasamuṭṭhānabhāvato ca. Saṃyojanarahitehīti saṃyojanabhāvarahitehi thinauddhaccaahirikānottappehi, thinaahirikānottappehi vā.

1009. පොදුවේ 'එහි පිහිටි කෙලෙස්' යන්නෙන් ද, පසුව 'ඉතිරි වූ ලෝභය' ආදී වචනවලින් ද, ශේෂ වූ බැවින් හෝ ශක්තිය අනුව ලැබෙන බැවින්, පැවතියද ස්වරූපය හෝ ප්‍රභේදය අනුව දෘෂ්ටි ආදිය මෙන් වෙන් කොට දක්වා නැති ලෝභ ආදිය 'නොපැමිණි' ලෙස දක්වන ලදී; එබැවින් 'මෙහි... පෙන්වීමට' යැයි කීහ. අර්ථය අනුව ලෝභාදිය සමඟ සහජාතව ඇති බැවින් දෘෂ්ටිය කෙලෙසක් ලෙසම පාළියෙහි දක්වා ඇත. සංයෝජන කෙලෙස් ද විස්තර කිරීමට සුදුසු බැවින් හා සම්ප්‍රයුක්ත සමුට්ඨාන වශයෙන් පවත්නා බැවින් ද එලෙස ද අර්ථය ගැලපේ. 'සංයෝජන රහිත වූවන්ගෙන්' යනු සංයෝජන ස්වභාවයෙන් තොර වූ ථීන, උද්ධච්ච, අහිරික, අනොත්තප්ප හෝ ථීන, අහිරික, අනොත්තප්ප යන ධර්මයන්ගෙනි.

1013. Ekade…pe… vadati avayavenapi samudāyo vuccatīti. Hetu etesaṃ atthīti vā hetukā. Aniyatoti na avadhārito. Purimapadāvadhāraṇavasena gahetabbatthattā vivaraṇīyatthavā. Atthato nikkhipitunti ‘‘tayo kusalahetū alobho adoso amoho’’tiādīsu (dha. sa. 1060) viya purimanayena dassitadhammeyeva hetupahātabbahetukabhedato atthadassanavasena niddisitunti attho.

1013. 'එකදේ...පේ...' යනු කොටසකින් මුළු සමූහයම හඳුන්වන බවයි. මේවාට හේතුවක් ඇති බැවින් 'හේතුක' නම් වේ. 'අනියත' යනු නිශ්චිත නොවන බවයි. මුල් පදයන්ගේ අවධාරණය අනුව ගත යුතු අර්ථ ඇති බැවින් විස්තර කළ යුතු අර්ථ ඇත්තාහ. 'අර්ථය අනුව තැන්පත් කිරීමට' යනු 'අලෝභ, අදෝෂ, අමෝහ යන කුසල හේතු තුනයි' ආදී වශයෙන් පෙර ක්‍රමයට දැක්වූ ධර්මයන්ම හේතු හා ප්‍රහාණය කළ යුතු හේතු වශයෙන් බෙදා අර්ථ දැක්වීම පිණිස සඳහන් කරන ලද්දේ යන අර්ථයයි.

1029. Abhiññāyuttavajjānaṃ mahaggatānaṃ parittārammaṇattābhāvā ‘‘mahaggatā vā iddhividhādayo’’ti vuttaṃ. Atītaṃsañāṇassa kāmāvacarattā ‘‘ceto…pe… ñāṇasampayuttā’’ti āha.

1029. අභිඥා හා සම්බන්ධ වූවන් හැර අනෙක් මහග්ගත ධර්මයන් පටු අරමුණු (පරිත්තාර්ම්මණ) නොගන්නා බැවින් 'මහග්ගත වූ හෝ ඉද්ධිවිධ ආදිය' යැයි පවසන ලදී. අතීතය සිහි කරන ඥානය කාමාවචර බැවින් 'සිත...පේ... ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත' යැයි පැවසීය.

1035. Anantare niyuttānīti cutianantaraṃ phalaṃ anantaraṃ, tasmiṃ niyuttāni taṃ ekantena nipphādanato anatikkamanakānīti attho. Vuttappakārassa anantarassa karaṇaṃ anantaraṃ, taṃ sīlānīti yojetabbaṃ. Anekesu ānantariyesu katesu kiñcāpi balavatoyeva paṭisandhidānaṃ, na itaresaṃ, attanā pana kātabbakiccassa teneva katattā tassa vipākassa upatthambhanavasena pavattanato na itarāni tena nivāritaphalāni nāma honti, ko pana vādo paṭipakkhesu kusalesūti vuttaṃ ‘‘paṭipakkhena anivāraṇīyaphalattā’’ti. ‘‘Anekasmimpi…pe… natthī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu anekesu ānantariyesu katesu balavaṃyeva paṭisandhidāyakanti tena itaresaṃ vipāko paṭibāhito hotīti āha ‘‘na ca tesa’’ntiādi. Tañca tesaṃ aññamaññaṃ appaṭibāhakattaṃ mātikāvaṇṇanāyaṃ vitthārena vicāritameva.

1035. 'අනන්තරයෙහි යෙදුණු' යනු චුතියට අනතුරුව ලැබෙන ඵලයයි, එහි නියැලුණා වූ ඒවා ඒකාන්තයෙන්ම ඵලය ලබා දෙන බැවින් ඉක්මවා නොයන සුළුය යන අර්ථයයි. ඉහත කී අනන්තරයේ සිදු කිරීම 'අනන්තර' නම් වේ, එය සීලයන් ලෙස යෙදිය යුතුය. ආනන්තරිය කර්ම රාශියක් කළ විට වඩා බලවත් එකක්ම ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දෙයි; අනෙක්වා එසේ නොවේ. නමුත් තමන් විසින් කළ යුතු කෘත්‍යය එයින්ම කළ බැවින්, එම විපාකයට උපකාරක (උපස්ථම්භක) ලෙස පවතින නිසා අනෙක්වා ඵල රහිත වූවා නොවේ. එසේ නම් ප්‍රතිපක්ෂ කුසලයන් ගැන කවර කතාද? එබැවින් 'ප්‍රතිපක්ෂයෙන් වැළැක්විය නොහැකි ඵල ඇති බැවින්' යැයි පවසන ලදී. 'බොහෝ වූවත්... නැත' කියා පවසන ලද්දේ ඇයි? බොහෝ ආනන්තරිය කර්ම කළ විට බලවත් එකම ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දෙන බැවින් එයින් අනෙක්වායේ විපාකය වැළකෙන්නේ නොවේද? ඒ නිසා 'ඔවුන්ගේ...' ආදිය පැවසීය. ඔවුන්ගේ එකිනෙකා නොවැළැක්වීමේ ස්වභාවය මාතිකා වර්ණනාවේදී විස්තරාත්මකව විමසා ඇත.

Atthato āpannaṃ aggahetvā yathārutavaseneva pāḷiyā atthaṃ gahetvā tesaṃ vādānaṃ tapparabhāvena pavattiṃ sandhāya ahetukavādādīnaṃ visesaṃ [Pg.179] dassetuṃ ‘‘purimavādo’’tiādi vuttaṃ. Aniyyānikaniyyānikabhedaṃ pana sambhārakammaṃ bandhamokkhahetūti bandhamokkhahetuṃ paṭisedhentopi kammaṃ paṭisedheti. Sumaṅgalavilāsiniyaṃ pana vipākassa kammakilesasamādhipaññānaṃ hetubhāvato vipākopi bandhamokkhahetūti ‘‘natthi hetūti vadanto ubhayaṃ paṭibāhatī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.170-172) vuttaṃ. Tattha kammaṃ paṭisedhentenapi vipāko paṭisedhito hoti, vipākaṃ paṭisedhentenapi kammanti tayopi ete vādā atthato ubhayapaṭisedhakāti veditabbā. Niyatamicchādiṭṭhinti ahetukavādādipaṭisaṃyutte asaddhamme uggahaparipucchāvinicchayapasutassa ‘‘natthi hetū’’tiādinā raho nisīditvā cintentassa tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti. Paṭhamajavane satekiccho hoti, tathā dutiyādīsu. Sattame atekicchabhāvaṃ patto nāma hoti. Yā evaṃ pavattā diṭṭhi, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘niyatamicchādiṭṭhi’’nti. Tato purimabhāvā aniyatā.

අර්ථ වශයෙන් පැමිණි කාරණය ග්‍රහණය නොකොට, ශබ්දාර්ථය අනුවම පාලි පාඨයේ අර්ථය ගෙන, එම වාදයන්ගේ පැවැත්මේ අනුපිළිවෙලට අනුව අහේතුකවාද ආදියේ සුවිශේෂී බව දැක්වීම සඳහා 'පූර්ව වාදය' යනාදිය වදාරන ලදී. අනිය්‍යානික (සසරින් නිදහස් නොවන) හා නිය්‍යානික (සසරින් නිදහස් වන) භේදය ඇති සම්භාර කර්මය බන්ධනයට හා මෝක්ෂයට හේතු වන බැවින්, බන්ධන-මෝක්ෂ හේතූන් ප්‍රතික්ෂේප කරන්නා කර්මය ද ප්‍රතික්ෂේප කරයි. නමුත් සුමංගලවිලාසිනියෙහි විපාකය සඳහා කර්ම, ක්ලේශ, සමාධි හා ප්‍රඥාවන් හේතු වන බැවින් විපාකය ද බන්ධන-මෝක්ෂ හේතුවක් ලෙස සලකා, 'හේතුවක් නැතැයි පවසන්නා ඒ දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරයි' (දී. නි. අට්ඨ. 1.170-172) යනුවෙන් වදාරන ලදී. එහිදී කර්මය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් විපාකය ද ප්‍රතික්ෂේප වූයේ වෙයි, විපාකය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් කර්මය ද ප්‍රතික්ෂේප වූයේ වෙයි. එබැවින් අර්ථ වශයෙන් මේ වාද තුනම උභය (හේතු-ඵල) ප්‍රතික්ෂේප කරන බව දත යුතුය. 'නියත මිච්ඡාදිට්ඨිය' යනු අහේතුකවාද ආදියට සම්බන්ධ අසද්ධර්මයන් පිළිබඳ ඉගෙනීම, විමසීම හා විනිශ්චයෙහි යෙදුණු තැනැත්තා හුදෙකලාව හිඳ 'හේතුවක් නැත' යනාදී වශයෙන් සිතන විට එම අරමුණෙහි වැරදි සිහිය (මිච්ඡාසති) පිහිටයි, සිත එකඟ වෙයි, ජවන චිත්තයන් උපදියි. පළමු ජවනයේදී එය පිළියම් කළ හැකි (සතේකිච්ඡ) මට්ටමේ පවතී, දෙවන ආදී ජවනයන්හිදී ද එසේමය. සත්වන ජවනයේදී එය පිළියම් කළ නොහැකි (අතේකිච්ඡ) තත්ත්වයට පත් වේ. මෙලෙස පවතින දෘෂ්ටිය අරභයා 'නියත මිච්ඡාදිට්ඨිය' යැයි කියන ලදී. එයට පෙර පවතින අවස්ථා අනියත වේ.

1039. Sahajāta aññamañña nissaya atthi avigatādivisiṭṭhabhāvepi maggapaccayassa sampayogavisiṭṭhatādīpaneneva sahajātādivisiṭṭhatāpi viññāyatīti pāḷiyaṃ ‘‘sampayutto’’ti vuttanti ‘‘sampayogavisiṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Magga…pe… dassetuṃ, na pana maggaṅgānaṃ aññamaññaṃ maggapaccayabhāvābhāvatoti adhippāyo. Evaṃ satīti yadi maggaṅgānaṃ maggapaccayalābhitāya pakāsano paṭhamanayo, evaṃ sante. Maggaṅgānipi vedanādayo viya maggahetukabhāvena vattabbattā amaggasabhāvānaṃ alobhādīnaṃ tadaññesaṃ tadubhayasabhāvānaṃ dhammānaṃ paccayabhāvadīpane tatiyanaye viya na ṭhapetabbānīti āha ‘‘ṭhapetvāti na vattabbaṃ siyā’’ti. Pubbeti purimanaye.

1039. සහජාත, අන්‍යමඤ්ඤ, නිස්සය, අත්ථි, අවිගත ආදී විශිෂ්ට ස්වභාවයන් පැවතියද, මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙහි සම්ප්‍රයුක්ත බවේ විශිෂ්ටත්වය පෙන්වීමෙන්ම සහජාතාදී විශිෂ්ටත්වය ද වැටහෙන බැවින් පාලියෙහි 'සම්පයුත්තෝ' (සම්ප්‍රයුක්ත වූ) යැයි වදාරන ලද බව 'සම්ප්‍රයෝග විශිෂ්ටත්වයෙන්' යන්නෙන් අදහස් විය. මාර්ග...පෙ... පෙන්වීමට මිස, මාර්ගාංගයන්ට අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් මාර්ග ප්‍රත්‍යය වීමේ හෝ නොවීමේ අදහසින් නොවේ. 'මෙසේ වූ කල්හි' යන්නෙන්, ඉදින් මාර්ගාංගයන්ට මාර්ග ප්‍රත්‍යය ලැබීම ප්‍රකාශ කරන පළමු ක්‍රමය නම්, එවැනි තත්ත්වයක් තුළ මාර්ගාංගයන් ද වේදනා ආදිය මෙන් මාර්ග හේතුක බවින් කිව යුතු බැවින්, මාර්ග ස්වභාවය නොවන අලෝභ ආදී සෙසු ධර්මයන්ගේ හා ඒ දෙවර්ගයේම ස්වභාවය ඇති ධර්මයන්ගේ ප්‍රත්‍ය භාවය පෙන්වන තුන්වන ක්‍රමයේදී මෙන්, ඒවා (මාර්ගාංග) ඉවත් නොකළ යුතු බව පවසමින් 'ඉවත් කොට යැයි නොකිය යුතු වන්නේය' යනුවෙන් දක්වන ලදී. 'පූර්වයෙහි' යනු පළමු ක්‍රමයෙහි ය.

Dutiyanayepīti pi-saddena paṭhamanayaṃ sampiṇḍeti. Tena sammādiṭṭhiyā purimasmiṃ nayadvaye ṭhapitattā tassa sahetukabhāvadassano tatiyanayo āraddhoti dasseti. Tatiyanaye sammādiṭṭhiyā sahetukabhāvadassanaṃ anicchanto codako ‘‘kathaṃ dassito’’ti codetvā ‘‘nanū’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati. Itaro ‘‘yathā hī’’tiādinā dassanena pahātabbahetubhāvena vuttānampi lobhādīnaṃ aññamaññaṃ sahajekaṭṭhasampayuttasaṅkhārakkhandhapariyāpannato dassanena pahātabbahetukasaṅgaho [Pg.180] viya maggahetubhāvena vuttāyapi sammādiṭṭhiyā maggahetukabhāvopi yujjati maggahetusampayuttasaṅkhārakkhandhapariyāpannabhāvatoti dasseti.

'දෙවන ක්‍රමයේදීත්' යන 'පි' (ද) ශබ්දයෙන් පළමු ක්‍රමය ද එක් කරයි. එයින් සම්මා දිට්ඨිය පෙර ක්‍රම දෙකෙහිම තබා ඇති (ඉවත් කර ඇති) බැවින්, එහි සහේතුක බව දැක්වීම සඳහා තුන්වන ක්‍රමය ආරම්භ කළ බව පෙන්වයි. තුන්වන ක්‍රමයෙහි සම්මා දිට්ඨියෙහි සහේතුක බව දැක්වීම අකමැති වන්නා 'කෙසේ දක්වන ලද්දේ ද' යැයි චෝදනා කොට 'නැතිනම්' යනාදියෙන් තම අදහස විවෘත කරයි. අනෙක් තැනැත්තා 'යම් සේ ද' යනාදී නිදසුනෙන්, දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු හේතු ස්වභාවයෙන් දක්වන ලද ලෝභ ආදියෙහි ද අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සහජාත එකට පවතින සම්ප්‍රයුක්ත සංඛාරස්කන්ධයට ඇතුළත් වීමෙන් දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු හේතුක බවෙහි සංග්‍රහ වීම මෙන්, මාර්ග හේතු ස්වභාවයෙන් දක්වන ලද සම්මා දිට්ඨිය ද මාර්ග හේතු සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංඛාරස්කන්ධයට ඇතුළත් වන බැවින්, මාර්ග හේතුක බව යෝග්‍ය වන බව පෙන්වයි.

Tato aññassevāti tato sammādiṭṭhisaṅkhātahetuto aññassa alobhādosasseva. Aññenāti ‘‘maggo hetū’’ti ito aññena. Alobhādosānaṃyeva adhippetattā tesaṃyeva āveṇikena maggahetūti iminā pariyāyena. Sādhāraṇena pariyāyenāti tiṇṇampi hetūnaṃ adhippetattā maggāmaggasabhāvānaṃ sādhāraṇena maggahetumaggahetūti iminā pariyāyena. Tesanti hetūnaṃ. Aññesanti hetusampayuttānaṃ. Atthavisesavasenāti ‘‘maggahetukā’’ti pāḷiyā atthavisesavasena. Amohena alobhādosāmohehi ca sesadhammānaṃ sahetukabhāvadassanavasena pavattā dutiyatatiyanayā ‘‘sarūpato hetuhetumantadassana’’nti vuttā. Tathāadassanatoti sarūpena adassanato. Atthena…pe… gamanatoti ‘‘maggaṅgāni ṭhapetvā taṃsampayutto’’ti (dha. sa. 1039) vacanato maggasabhāvānaṃ dhammānaṃ maggapaccayatāsaṅkhāto sampayuttānaṃ hetubhāvo sarūpato dassito. Maggahetubhūtāya pana sammādiṭṭhiyā sampayuttānaṃ hetuhetubhāvo atthato ñāpito hotīti attho.

'එයින් අන්‍ය වූ' යනු සම්මා දිට්ඨිය නම් වූ හේතුවෙන් අන්‍ය වූ අලෝභ හා අදෝසයන්ටමය. 'අන්‍යකින්' යනු 'මාර්ගය හේතුවක් වේ' යන මෙයට වඩා අන්‍යකින් යන්නයි. අලෝභ හා අදෝසයන්ම අදහස් කළ බැවින් ඒවාටම ආවේණික වූ 'මාර්ග හේතු' යන මෙම ක්‍රමයෙන් (දක්වන ලදී). 'සාධාරණ ක්‍රමයකින්' යනු හේතු තුනම අදහස් කළ බැවින් මාර්ග ස්වභාවය ඇති හා නැති ධර්මයන්ට සාධාරණ වූ 'මාර්ග හේතු-අමාර්ග හේතු' යන මෙම ක්‍රමයෙනි. 'ඔවුන්ගේ' යනු හේතූන්ගේය. 'අන්‍යයන්ගේ' යනු හේතු-සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේය. 'අර්ථ විශේෂය නිසා' යනු 'මාර්ග හේතුක' යන පාලි පාඨයේ අර්ථ විශේෂය නිසාය. අමෝහයෙන් ද, අලෝභ, අදෝස, අමෝහයන්ගෙන් ද සෙසු ධර්මයන්ගේ සහේතුක බව දැක්වීම නිසා පැවති දෙවන හා තුන්වන ක්‍රමයන් 'ස්වරූපයෙන් හේතු හා හේතුමත් බව දැක්වීම' යැයි කියන ලදී. එලෙස නොදැක්වීමෙන්... අර්ථයෙන්...පෙ... ගමනය නිසා 'මාර්ගාංගයන් ඉවත් කොට එයින් සම්ප්‍රයුක්ත වූ' (ධ. ස. 1039) යන වචනයෙන් මාර්ග ස්වභාවය ඇති ධර්මයන්ගේ මාර්ග ප්‍රත්‍යය බව නම් වූ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ හේතු භාවය ස්වරූපයෙන් දක්වන ලදී. මාර්ග හේතුවක් වූ සම්මා දිට්ඨිය සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ හේතු-හේතුමත් භාවය අර්ථයෙන් දන්වන ලද බව මෙහි අදහසයි.

1040. Asabhāvadhammo garukātabbo na hotīti ‘‘sabhāvadhammo’’ti vuttaṃ. Teneva paṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (paṭṭhā. aṭṭha. 1.3) ‘‘ārammaṇādhipati jātibhedato kusalākusalavipākakiriyarūpanibbānavasena chabbidho’’ti vakkhati. Maggādīni ṭhapetvāti maggādīni pahāya. Aññesanti maggādito aññesaṃ. Adhi…pe… vassāti ārammaṇādhipatipaccayabhāvassa. Paññuttarattā kusalānaṃ lokuttarakathāya ca paññādhurattā vīmaṃsādhipatissa sesādhipatīnaṃ padhānatā veditabbā.

1040. අස්වභාව ධර්මය ගරුකටයුතු (ආරම්මණාධිපති) නොවන බැවින් 'ස්වභාව ධර්මය' යැයි පවසන ලදී. එබැවින් පට්ඨාන වර්ණනාවෙහි (පට්ඨා. අට්ඨ. 1.3) 'ආරම්මණාධිපතිය ජාති භේදයෙන් කුසල, අකුසල, විපාක, ක්‍රියා, රූප, නිර්වාණ වශයෙන් සවැදෑරුම් වේ' යැයි පවසනු ඇත. 'මාර්ග ආදිය ඉවත් කොට' යනු මාර්ග ආදිය අත්හැරය. 'අන්‍යයන්ගේ' යනු මාර්ග ආදියට වඩා අන්‍ය වූවන්ගේය. අධි...පෙ... වස්සා යනු ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍ය භාවයයි. ප්‍රඥාව උත්තරීතර බැවින් ද, කුසලයන් පිළිබඳ ලෝකෝත්තර කථාවෙහි ප්‍රඥාව පෙරමුණේ පවතින බැවින් ද විමංසාධිපතියා සෙසු අධිපතීන්ට වඩා ප්‍රධාන වන බව දත යුතුය.

1041. Padesasattavisayattā paṭhamavikappassa sakalasattavasena dassetuṃ ‘‘kappasahassātikkamepi vā’’tiādi vuttaṃ. Laddhokāsaṃ yaṃ bhavissatīti laddhokāsaṃ yaṃ kammaṃ pāpuṇissati. Kappasahassātikkame avassaṃ uppajjanavipākattā tadapi…pe… vuccatīti. Aladdhattalābhatāya uppādādikkhaṇaṃ [Pg.181] appattassa vipākassa anuppannabhāvo natthibhāvo pākaṭabhāvābhāvatoti vuttaṃ ‘‘natthi nāma na hotīti anuppanno nāma na hotī’’ti. Tatthāti arūpabhavaṅge.

1041. පළමු විකල්පය ප්‍රදේශයක වසන සත්ත්වයන්ට පමණක් අදාළ වන බැවින්, සියලු සත්ත්වයන් සම්බන්ධයෙන් දැක්වීමට 'කල්ප දහසක් ඉක්ම ගිය ද' යනාදිය වදාරන ලදී. 'යම් අවස්ථාවක් ලබන්නේ ද' යනු යම් කර්මයක් (විපාක දීමට) අවස්ථාව ලබන්නේ ද යන්නයි. කල්ප දහසක් ඉක්ම ගිය ද ඒකාන්තයෙන් උපදින විපාකයක් බැවින් එය ද...පෙ... කියනු ලැබේ. අවස්ථාවක් නොලැබීම නිසා උත්පාදාදී ක්ෂණයන්ට නොපැමිණි විපාකයෙහි නූපන් බව හෙවත් නැති බව, ප්‍රකට නොවීම නිසා 'නැති බවක් නොවේ, නූපන් බවක් නොවේ' යැයි කියන ලදී. 'එහි' යනු අරූප භවාංගයෙහි ය.

Avipakkavipākaṃ kammaṃ sahakārīkāraṇasamavāyālābhena akatokāsaṃ vipākābhimukhabhāvābhāvato vipakkavipākakammasarikkhakanti vuttaṃ ‘‘aladdho…pe… deyyā’’ti. Kiccanipphattiyā asati uppannampi kammaṃ anuppannasamānanti ‘‘okāso na bhaveyyā’’ti etassa samatthatā na siyāti atthamāha. Tena apacayagāmikammakiccassa okāsābhāvo dassito. Pubbe niratthakattā uppattiyā okāso na bhaveyyāti payojanābhāvato kammuppattiyā okāsābhāvo vutto. ‘‘Vipākato aññassa pavattiokāso na bhaveyyā’’ti iminā asambhavatoti ayametesaṃ viseso. Dhuvavipākassa kammassa vipākena nidassanamattabhūtenāti adhippāyo. Ariyamaggaānantariyakammānaṃ viya mahaggatakammānaṃ niyatasabhāvatābhāvā aṭṭhasamāpattīnaṃ ‘‘balavavirahe’’tiādinā savisesanadhuvavipākatā vuttā. Ettha ca ‘‘pañca ānantariyakammānī’’ti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ niyatamicchādiṭṭhiyāpi dhuvavipākattā. Yassa kammassa katattā yo vipāko niyogato uppajjissati, so tassa anāgatakālepi uppādivohāraṃ labhati. So ca uppādivohāro āyūhitakammavasena vuccamāno bhāvinā āyūhitabhāvena maggo anuppannoti ettha vuttoti dassetuṃ ‘‘yaṃ āyūhitaṃ bhavissatī’’tiādi vuttaṃ.

සහකාරී හේතූන්ගේ සම්මුඛ වීමක් නොලැබීම නිසා අවස්ථාවක් නොලද, විපාක දීමට ඉදිරිපත් නොවූ, විපාක නොදුන් කර්මය පිළිබඳව ‘නොලැබුණු... දිය යුතු’ යනාදියෙන් වදාරන ලදී. කෘත්‍යය සම්පූර්ණ නොවීම නිසා උපන් කර්මය වුවද නූපන් කර්මයකට සමාන වන බැවින් ‘අවස්ථාවක් නොවන්නේය’ යන්නෙහි සමර්ථ බවක් නොවිය හැකි යැයි අර්ථය දක්වන ලදී. එමගින් ප්‍රහීණ කළ යුතු කර්ම කෘත්‍යයේ අවකාශයක් නොමැති බව පෙන්වා දෙන ලදී. පෙර නිරර්ථක වූ බැවින් ඉපදීමට අවස්ථාවක් නොලැබෙන නිසා ප්‍රයෝජනයක් නොමැති කම නිසා කර්මෝත්පත්තියට අවකාශයක් නැති බව කියන ලදී. ‘විපාකයට වඩා අන්‍ය දෙයකට පැවැත්මේ අවකාශයක් නොවන්නේය’ යන්නෙන් අසම්භව බව නිසා මෙය මොවුන්ගේ විශේෂයයි. නියත විපාක ඇති කර්මයෙහි විපාකය නිදර්ශනයක් බව අදහසයි. ආනන්තර්ය කර්මයන් මෙන් මහග්ගත කර්මයන් නියත ස්වභාවයක් නොමැති බැවින් අෂ්ට සමාපත්තීන්ගේ විපාකය ‘බලවත් විරහය’ ආදී වශයෙන් විශේෂිත වූ නියත විපාක බව කියන ලදී. මෙහි ‘පංච ආනන්තර්ය කර්ම’ යන්න නිදර්ශනයක් ලෙස පමණක් දැක්විය යුතුය, මන්ද නියත මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ද නියත විපාක ඇති බැවිනි. යම් කර්මයක් කිරීම නිසා යම් විපාකයක් නියත වශයෙන්ම උපදින්නේ නම්, එය අනාගත කාලයේදී ද ‘උපදින්නේය’ යන ව්‍යවහාරය ලබයි. එම උප්පාද ව්‍යවහාරය රැස් කළ කර්මයේ බලයෙන් කියනු ලබන අතර, අනාගතයේදී රැස් කළ බව නිසා ‘මාර්ගය නූපන්නේය’ යන්න මෙහි පවසන ලද බව දැක්වීමට ‘යමක් රැස් කරනු ලබන්නේද’ යනාදිය කියන ලදී.

1050. Upādānehi ādinnāti sambandho. Aññeti upādānārammaṇehi aññe anupādāniyāti attho. Ādikena gahaṇenāti ‘‘ahaṃ phalaṃ sacchākāsi’’nti evaṃ paccavekkhaṇañāṇasaṅkhātena gahaṇena. Idāni upetatthadīpakassa upa-saddassa vasena upādinna-saddassa atthaṃ vattuṃ ‘‘upādinnasaddena vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha nibbānassa anajjhattabhāvato ‘‘amaggaphaladhammāyeva vuttā’’ti āha. Itarehīti ajjhattapadādīhi.

1050. ‘උපාදානයන් විසින් ගන්නා ලද්දේ’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘අන්‍ය වූ’ යනු උපාදාන අරමුණුවලින් අන්‍ය වූ අනුපාදානීය ධර්මයන් යන්න අර්ථයයි. ‘ආදික ග්‍රහණයෙන්’ යනු ‘මම ඵලය සාක්ෂාත් කළෙමි’ යනාදී වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ ඥාන සංඛ්‍යාත ග්‍රහණයෙනි. දැන් ‘උප’ යන උපසර්ගයේ බලයෙන් ‘උපාදින්න’ යන ශබ්දයේ අර්ථය දැක්වීම සඳහා ‘උපාදින්න ශබ්දයෙන් හෝ’ යනාදිය කියන ලදී. එහිදී නිවන අධ්‍යාත්මික නොවන බැවින් ‘අමාර්ග ඵල ධර්මයන්ම කියන ලදී’ යැයි පැවසීය. ‘අන්‍යයන්ගෙන්’ යනු අධ්‍යාත්මික පද ආදියෙනි.

Tikanikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

තික නික්ඛේප කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Dukanikkhepakathāvaṇṇanā

දුක නික්ඛේප කථා වර්ණනාව.

1062. Mettāya [Pg.182] ayanaṃ upagamanaṃ mettāyanaṃ, tañca attano santāne mettāya lābho uppādanaṃ sattānaṃ anupagamo atthato majjanamevāti ‘‘mettā, medana’’nti vatvā ‘‘sinehana’’nti āha.

1062. මෙත්තාවට පැමිණීම මෙත්තායනයයි. එය තමාගේ සන්තානයෙහි මෙත්තාව ලැබීම හෝ ඉපදවීමයි. සත්ත්වයන් කෙරෙහි පවත්නා ඇල්ම අර්ථ වශයෙන් තෙත් වීමක්ම වන බැවින් ‘මෙත්තා, මේදන’ යැයි පවසා ‘සිනේහන’ (ස්නේහය) යැයි කියන ලදී.

1065. Tasmiṃ tasmiṃ visaye cittaṃ saṃrañjatīti cittassa saṃrañjanaṃ. Taṇhāvicaritādīti ādi-saddena esanādayo saṅgahitā. Taṇhāya vipulatā visayavasena pavattivasena vā veditabbā. Aniccādisabhāvassa rūpādikassa niccādito gahaṇaṃ abhiniveso visesato taṇhāvasena hoti taṇhārahitāya diṭṭhiyā abhāvāti upacāravasena nimittassa kattubhāvamāha ‘‘niccādito gaṇhantī visaṃvādikā hotī’’ti. Pākaṭena saddena labbhamānattā yathārutaviññāyamānattā ca visattikāsaddassa visatasabhāvo ‘‘padhāno attho’’ti vutto. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso. Tena taṃ bādhayissāmī’’tiādivasena (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33) mārena gahitatāya.

1065. ඒ ඒ විෂයන් කෙරෙහි සිත ඇලෙන බැවින් එය ‘සිතේ ඇලීම’ (සංරඤ්ජන) නම් වේ. ‘තණ්හා විචරිත’ යනාදී මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සෙවීම් (ඒසනා) ආදිය සංග්‍රහ වේ. තණ්හාවේ බහුල බව විෂය වශයෙන් හෝ පැවැත්ම වශයෙන් හෝ දත යුතුය. අනිත්‍ය වූ රූප ආදිය නිත්‍ය වශයෙන් ගැනීම නම් වූ අභිනිවේශය විශේෂයෙන් තණ්හාව නිසා සිදු වේ; මන්ද තණ්හාවෙන් තොර දෘෂ්ටියක් නොමැති බැවිනි. එබැවින් ‘නිත්‍ය වශයෙන් ගන්නා තැනැත්තිය මුළා කරන්නියක් (විසංවාදිකා) වන්නීය’ යනුවෙන් උපචාර වශයෙන් නිමිත්ත කර්තෘ ලෙස දක්වන ලදී. ප්‍රකට ශබ්දයකින් ලැබෙන බැවින් ද ඇසෙන අයුරින්ම තේරුම් ගත හැකි බැවින් ද ‘විසත්තිකා’ ශබ්දයේ පැතිරුණු ස්වභාවය ‘ප්‍රධාන අර්ථය’ ලෙස දක්වන ලදී. ‘අහසෙහි හැසිරෙන මාරයාගේ යම් මලපොතක් (පැසක්) වේද, එය මනසෙහි හැසිරෙයි. එයින් තොප පෙළන්නෙමි’ යනාදී වශයෙන් මාරයා විසින් අල්ලා ගන්නා ලද බැවින් ද විසත්තිකා නම් වේ.

1066. Anatthacaraṇādianabhisandhānakatāya aṭṭhānabhūtesu ca vassavātādisaṅkhāresu uppannakopo viya sattesu atthācaraṇādinā āropanādhippāyesuyeva tadajjhāropanavasena pavatto yadipi anāyatanuppattiyā aṭṭhānāghātoyeva hoti, sattavisayattā pana sati cittassa ekantabyāpattiyaṃ kammapathabhedo hotiyevāti sakkā viññātuṃ, aṭṭhānuppattiyaṃ panassa na siyā kammapathabhedoti āha ‘‘sattesu uppanno aṭṭhānakopo karotī’’ti. Paṭighādipadānaṃ ghaṭṭanāpurimayāmavikāruppattisamaññādīsupi dassanato ‘‘paṭivirodhādipadāni tesaṃ visesanatthānī’’ti vuttaṃ.

1066. අනර්ථයක් කිරීම ආදී අදහසක් නොමැති කම නිසාත්, අස්ථානයන්හි වූ වැසි සුළං ආදිය කෙරෙහි උපන් කෝපය මෙන්, සත්ත්වයන් කෙරෙහි අනර්ථයක් කිරීම ආදී අදහස් ආරෝපණය කිරීමෙන් එම ආරෝපණය නිසා පවතින්නා වූ කෝපය, අස්ථානයක උපන්න ද සත්‍ය වශයෙන්ම අස්ථාන ආඝාතයක්ම වුවද, සත්ත්ව අරමුණු වූ විට සිතේ ඒකාන්ත ව්‍යාපත්තිය නිසා කර්ම පථය බිඳීමක්ම සිදුවන බව දත හැකිය. එහෙත් අස්ථානයක (අචේතනික වස්තුවක) ඉපදීමේදී කර්ම පථය බිඳීමක් සිදු නොවන බව පැවසීමට ‘සත්ත්වයන් කෙරෙහි උපන් අස්ථාන කෝපය කරයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. පටිඝ ආදී පද ගැටීම, පූර්ව යාමයේ විකාර ඉපදීම ආදී සාමාන්‍ය අවස්ථාවලදී ද දැකිය හැකි බැවින් ‘පටිවිරෝධ ආදී පද ඒවායේ විශේෂණ අර්ථ සඳහා වේ’ යැයි පවසන ලදී.

1091. Dve dhammā tayo dhammāti saddantarasannidhānena paricchedavato bahuvacanassa dassanato ‘‘aparicchedena bahuvacanenā’’ti vuttaṃ. Uddeso katoti iti-saddo hetuattho. Tena bahuvacanena uddesakaraṇaṃ bahuvacanena pucchāya kāraṇanti dīpeti. Uddesānuvidhāyinī hi pucchāti. Tathā hi saṅkhāparicchinne uddese ‘‘katame vā tayo’’ti saṅkhāparicchinnāva pucchā [Pg.183] karīyatīti. Uddesena dhammānaṃ atthitāmattavacanicchāyaṃ sabhāvabhūmikāraṇaphalādiparicchedo viya saṅkhāparicchedopi na kātabboti adhippāyena ‘‘aniddhāritaparicchede’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Apaccayā dhammā’’ti padato pana heṭṭhā anekabhedabhinnā dhammā aparicchedena bahuvacaneneva uddiṭṭhā, uddhañca tathā uddisīyantīti taṃ sotapatitatāya bhedābhāvepi paramatthato appaccayadhammassa asaṅkhatadhammassa ca sopādisesanirupādisesarāgakkhayādiasaṅkhatādivacanavacanīyabhāvena upacaritabhedegahite padadvayena atthi kāci bhedamattāti aparicchedena bahuvacanena uddeso katoti yuttaṃ siyā. Uddesānusārīni pucchānigamanānīti tānipi tathā pavattāni. Niddeso pana yathādhippetasabhāvādiparicchedavibhāvanavaseneva kātabboti asaṅkhatā dhātu icceva kato paramatthato bhedābhāvadīpanatthanti daṭṭhabbaṃ. Kathetukāmatāvasena pucchanto yassa katheti, tena kātabbapucchāya karaṇato taggataṃ ajānanaṃ saṃsayaṃ vā anuvidhāyayeva pucchatīti ‘‘sabhāva…pe… ajānantassa vasena pucchā karīyatī’’ti vuttaṃ. Niddesato pubbetiādinā aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ pucchānusandhiṃyeva vibhāveti.

1091. ‘ධර්ම දෙකක්’, ‘ධර්ම තුනක්’ යනාදී වශයෙන් වෙනත් ශබ්දයන්ගේ සමීප බව නිසා පිරිසිඳ දැක්වෙන බහුවචනය දක්නට ලැබෙන බැවින් ‘පරිච්ඡේදයක් රහිත බහුවචනයෙන්’ යැයි කියන ලදී. ‘උද්දේශය කරන ලදී’ යන මෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය හේතු අර්ථය ගෙන දෙයි. එමගින් බහුවචනයෙන් උද්දේශ කිරීම බහුවචනයෙන් ප්‍රශ්න කිරීමට හේතුව බව පෙන්වයි. මන්ද ප්‍රශ්නය උද්දේශය අනුව පවතින බැවිනි. එසේම සංඛ්‍යාවෙන් පිරිසිඳින ලද උද්දේශයෙහි ‘කවර තුනක් ද?’ යනුවෙන් සංඛ්‍යාවෙන් පිරිසිඳින ලද ප්‍රශ්නයම කරනු ලැබේ. උද්දේශයෙන් ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පමණක් පැවසීමට කැමති වූ විට, ස්වභාවය, භූමිය, හේතු, ඵල ආදී පරිච්ඡේද මෙන් සංඛ්‍යා පරිච්ඡේදය ද නොකළ යුතු යන අදහසින් ‘නිශ්චය නොකළ පරිච්ඡේදයෙහි’ යනාදිය කියන ලදී. ‘අප්‍රත්‍යය ධර්මයෝ’ යන පදයට වඩා යටින් අනේක ප්‍රභේදවලින් යුත් ධර්මයෝ පරිච්ඡේදයක් රහිතව බහුවචනයෙන්ම උද්දේශ කරන ලදහ. මතුයෙහි ද එසේම උද්දේශ කරනු ලබති. එය කනට ඇසෙන විට භේදයක් නොමැති වුවද, පරමාර්ථ වශයෙන් අප්‍රත්‍යය ධර්මයේ හා අසංඛත ධර්මයේ සෝපාදිශේෂ, නිරුපාදිශේෂ, රාගක්ඛය ආදී අසංඛත යන වචනයෙන් කිව යුතු බව නිසා උපචාර වශයෙන් ගත් භේදයක් ඇති විට, පද දෙකකින් කිසියම් භේද මාත්‍රයක් ඇති බැවින් පරිච්ඡේදයක් රහිත බහුවචනයෙන් උද්දේශ කිරීම සුදුසු වන්නේය. උද්දේශය අනුව යන්නා වූ ප්‍රශ්න හා නිගමනයෝ ද එසේම පවතිති. නිද්දේශය වනාහි අපේක්ෂිත ස්වභාවය අනුව පරිච්ඡේද වශයෙන්ම කළ යුතු බැවින් ‘අසංඛත ධාතුව’ යනුවෙන් පරමාර්ථ වශයෙන් භේදයක් නොමැති බව දැක්වීම සඳහා කරන ලදැයි දත යුතුය. කීමට ඇති කැමැත්ත නිසා ප්‍රශ්න කරන්නා යමෙකුට පවසන්නේ ද, ඔහු විසින් කළ යුතු ප්‍රශ්නය කිරීම නිසා ඔහු තුළ ඇති නොදැනීම හෝ සැකය අනුව යමින්ම ප්‍රශ්න කරන බැවින් ‘ස්වභාවය... නොදන්නා පුද්ගලයාගේ වශයෙන් ප්‍රශ්න කරනු ලැබේ’ යැයි කියන ලදී. නිද්දේශයට පෙර යනාදී වශයෙන් අටුවාවෙහි පවසන ලද ප්‍රශ්න අනුසන්ධියම විස්තර කරයි.

1101. Bhinditvāti vibhajitvā. Rūpāva…pe… viññeyyāti kāmāvacarakusalamahākiriyaviññāṇena mahaggatadhammānaṃ sammasanavasena yathāyogaṃ mahaggatappamāṇadhammānaṃ paccavekkhaṇādivasena rūparāgārūparāgasampayuttena akusalamanoviññāṇena mahaggatadhammānaṃ abhinivesanaassādanavasena taṃtaṃpaññattiyañca taṃtaṃvohāravasena pavattena āvajjanena ca yathāvuttaviññāṇānaṃ purecārikena kāmāvacaradhammā na viññeyyā. Itarenāti parittārammaṇena. Kāmāvacarānameva ārammaṇānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Rūpārammaṇādīhi viññāṇehi tattha rūpārammaṇena viññāṇenapi saddādīnaṃ aviññeyyatā rūpassa ca viññeyyatā. Evaṃ sesesupi yojanā daṭṭhabbā. Cakkhudvārikena saddādīnaṃ aviññeyyatā rūpassa viññeyyatātiādinā dvārabhedavasena yojetabbaṃ. Itaranti iṭṭhamajjhattaṃ aniṭṭhamaniṭṭhamajjhattañca. Rūpāvacarādayo kāmāvacaravipākādīhīti rūpāvacarārūpāvacaralokuttarapaññattiyo kāmāvacaravipākehi lokuttarā kāmāvacarato ñāṇavippayuttakusalakiriyehi akusalehi ca aviññeyyāti yojetabbaṃ. Nibbānassa avijānanasabhāvo eva attasambhavo.

1101. ‘භින්දිත්වා’ යනු බෙදා වෙන් කර යන්නයි. ‘රූපාව...පෙ... විඤ්ඤෙය්යා’ යනු කාමාවචර කුසල මහා ක්‍රියා විඥානයන්ගෙන් මහග්ගත ධර්මයන් මෙනෙහි කිරීමේ වශයෙන් ද, යෝග්‍ය පරිදි මහග්ගත හා අප්පමාණ ධර්මයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් ආදියේ වශයෙන් ද, රූපරාග සහ අරූපරාගයන්ගෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ අකුසල මනෝවිඥානයෙන් මහග්ගත ධර්මයන් කෙරෙහි දැඩිව ගැනීම හා ආශ්වාදනය කිරීමේ වශයෙන් ද, ඒ ඒ ප්‍රඥප්තීන් කෙරෙහි ඒ ඒ ව්‍යවහාරයන්ගේ වශයෙන් පවත්නා වූ ආවර්ජනයෙන් හා ඉහත කී විඥානයන්ට පූර්වගාමී වූ විඥානයන්ගෙන් ද කාමාවචර ධර්මයන් නොදත යුතුය. ‘ඉතරේන’ යනු පරිත්ත (කාමාවචර) අරමුණු ඇත්තා වූ විඥානයෙනි. ‘කාමාවචරානමේව ආරම්මණානං’ යන මෙහි ස්වාමි වචනය (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) නිර්ධාරණයෙහි යෙදී ඇත. රූපාරම්මණාදී විඥානයන්ගෙන් එහි රූපාරම්මණ විඥානයෙන් ද ශබ්දාදීන් නොදත හැකි බවත්, රූපය පමණක් දත හැකි බවත් කියැවේ. මෙසේ සෙසු විෂයයන්හි ද යෝජනාව දත යුතුය. චක්ඛුද්වාරික විඥානයෙන් ශබ්දාදීන් නොදත හැකි බවත්, රූපය පමණක් දත හැකි බවත් ආදී වශයෙන් ද්වාර භේදය අනුව ද මෙය ගැලපිය යුතුය. ‘ඉතරං’ යනු ඉෂ්ට මධ්‍යස්ථ සහ අනිෂ්ට මධ්‍යස්ථ යන්නයි. ‘රූපාවචරාදයෝ කාමාවචර විපාකාදීහි’ යනු රූපාවචර, අරූපාවචර, ලෝකෝත්තර සහ ප්‍රඥප්ති ධර්මයන් කාමාවචර විපාකයන්ගෙන් ද, ලෝකෝත්තර ධර්මයන් කාමාවචර ඥානවිප්‍රයුක්ත කුසල ක්‍රියා සිතින් හා අකුසල සිත්වලින් ද නොදත යුතුය යන්න මෙහි අර්ථයයි. නිවනෙහි ඇති නොදැනීමේ ස්වභාවයම එහි ස්වයංසිද්ධ පැවැත්මයි.

1102. Rūpārūpāvacarakammūpapattibhave [Pg.184] diṭṭhirahito lobho bhavāsavoti yathāvuttavisayo diṭṭhisahito sabbakāmāvacaradhammavisayo ca lobho kāmāsavo bhavituṃ yuttoti vuttaṃ ‘‘bhavāsavaṃ…pe… siyā’’ti. Kāmāsavabhavāsavavinimuttassa hi lobhassa abhāvaṃ sayameva vakkhatīti. Pāḷiyanti aṭṭhakathākaṇḍapāḷiyaṃ. Tattha yathā ‘‘kāmāsavo aṭṭhasu lobhasahagatacittuppādesu uppajjatī’’ti vuttaṃ, evaṃ ‘‘bhavāsavo aṭṭhasu lobhasahagatacittuppādesu uppajjatī’’ti avatvā ‘‘catūsudiṭṭhigatavippayuttalobhasahagatacittuppādesu uppajjatī’’ti (dha. sa. 1465) vuttattā ‘‘bhavāsavo…pe… yuttesu eva uppajjatī’’ti pāḷiyaṃ vuttoti sāvadhāraṇaṃ vuttaṃ. Tathā ca vakkhati ‘‘bhavāsavo catūsu diṭṭhigatavippayuttesu avijjāsavena saddhiṃ ekadhāva ekato uppajjatī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1473). Sopi rāgoti sassatadiṭṭhisahagato rāgo. Kāmabhavapatthanā viya kāmāsavoti yuttaṃ vattuṃ. Sassatadiṭṭhisahagatarāgakāmabhavapatthanānampi hi bhavāsavoti vattabbapariyāyo atthīti ‘‘sassatadiṭṭhisahagato rāgo bhavarāgavasena patthanā bhavāsavo nāmā’’ti vuttaṃ, na tesaṃ idha adhippetabhavāsavabhāvadassanatthanti aṭṭhakathāyaṃ adhippāyo daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘rūpārūpasaṅkhāte kammato ca upapattito ca duvidhepi bhave āsavo bhavāsavo’’ti vuttanti. Tattha kāmabhavapatthanāya tāva kāmāsavabhāvo hotu, rūpārūpabhavesu sassatābhinivesasahagatarāgassa kathanti? Sopi yathāvuttavisaye kāmanavasena pavattito kāmāsavoyeva nāma. Sabbepi hi tebhūmakā dhammā kamanīyaṭṭhena kāmāti. Na cettha aniṭṭhappasaṅgo diṭṭhivippayuttalobhassa bhavāsavabhāvena visuṃ uddhaṭattā. Avassañcetamevaṃ viññātabbaṃ, itarathā rūpārūpabhavesu ucchedadiṭṭhisahagatassapi lobhassa bhavāsavabhāvo āpajjeyyāti. Kāmāsavādayo eva diṭṭhadhammikasamparāyikāsavabhāvena dvidhā vuttā.

1102. රූප හා අරූප යන රූපාවචර හා අරූපාවචර කර්මෝප්පත්ති භවයන්හි දෘෂ්ටි රහිතව පවත්නා ලෝභය ‘භවාශ්‍රවය’ යැයි කියනු ලැබේ. ඉහත කී විෂයයන්හි දෘෂ්ටි සහිතව පවත්නා ලෝභය සහ සියලු කාමාවචර ධර්ම විෂයයෙහි පවත්නා ලෝභය ‘කාමාශ්‍රවය’ ලෙස හැඳින්වීම සුදුසු බව ‘භවාසවං...පෙ... සියා’ යනුවෙන් දැක්විණි. කාමාශ්‍රව හා භවාශ්‍රවයන්ගෙන් විනිර්මුක්ත වූ ලෝභයක් නොමැති බව ඔහු විසින්ම පසුව පවසනු ඇත. ‘පාළියං’ යනු අටුවා කාණ්ඩ පාලියෙහි ය. එහි ‘කාමාශ්‍රවය ලෝභ සහගත සිත් අටෙහි උපදී’ යැයි පවසන ලදී. එසේ වුව ද ‘භවාශ්‍රවය ලෝභ සහගත සිත් අටෙහි උපදී’ යැයි නොකියා, ‘දෘෂ්ටිගත විප්‍රයුක්ත ලෝභ සහගත සිත් සතරෙහි උපදී’ (ධම්මසංගණී 1465) යනුවෙන් සඳහන් වන බැවින්, ‘භවාශ්‍රවය...පෙ... විප්‍රයුක්ත සිත්හිම උපදී’ යැයි පාලියෙහි ඒකාන්තයෙන්ම පවසන ලදී. එසේම ‘භවාශ්‍රවය දෘෂ්ටිගත විප්‍රයුක්ත සිත් සතරෙහි අවිද්‍යාශ්‍රවය සමඟ එකම ආකාරයකින් එක්ව උපදී’ (ධම්මසංගණී අටුවා 1473) යනුවෙන් ඉදිරියට පවසනු ඇත. ‘සෝපි රාගෝ’ යනු ශාස්වත දෘෂ්ටිය සමඟ පවත්නා රාගයයි. කාමභවය පැතීම කාමාශ්‍රවයක් ලෙස හැඳින්වීම සුදුසුය. ශාස්වත දෘෂ්ටි සහගත රාගයට හා කාමභව ප්‍රාර්ථනාවන්ට ද භවාශ්‍රවය යැයි පැවසීමේ පර්යායක් ඇති බැවින් ‘ශාස්වත දෘෂ්ටි සහගත රාගය භවරාග වශයෙන් පැතීම භවාශ්‍රවය නම් වේ’ යැයි පවසන ලදී. එහෙත් එය මෙහි අදහස් කරන ලද භවාශ්‍රව ස්වභාවය දැක්වීම පිණිස නොවන බව අටුවාවේ අදහසින් දත යුතුය. එසේ හෙයින්ම ‘රූප අරූප යන කර්ම වශයෙන් හා උප්පත්ති වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වූ භවයන්හි පවතින ආශ්‍රවය භවාශ්‍රවයයි’ පවසන ලදී. එහි කාමභව ප්‍රාර්ථනාව කාමාශ්‍රවයක් වේ යැයි සිතමු, එසේ නම් රූප හා අරූප භවයන්හි ශාස්වත අභිනිවේශය සමඟ පවත්නා රාගය කෙසේ ද? එය ද ඉහත කී විෂයයන්හි කැමැත්ත (කාම) වශයෙන් පවතින බැවින් ‘කාමාශ්‍රවයක්’ ම වේ. තෛභූමික වූ සියලු ධර්මයන්ම කැමති විය යුතු අර්ථයෙන් ‘කාම’ නම් වේ. මෙහිදී අනවශ්‍ය ප්‍රසංගයක් ඇති නොවේ, මන්ද යත් දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත ලෝභය භවාශ්‍රව ස්වභාවයෙන් වෙන්කොට දක්වා ඇති බැවිනි. මෙය අනිවාර්යයෙන්ම මෙසේ වටහා ගත යුතුය. එසේ නොවන කල්හි රූප අරූප භවයන්හි උච්ඡේද දෘෂ්ටිය සමඟ පවත්නා ලෝභය ද භවාශ්‍රවයක් වීමේ ප්‍රසංගයක් ඇති වේ. කාමාශ්‍රවාදීහු දෘෂ්ටධර්මික හා සාම්පරායික ආශ්‍රව වශයෙන් දෙවැදෑරුම්ව දක්වන ලදහ.

1103. Idha pāḷiyāpi bhavāsavavinimuttalobhassa kāmāsavabhāvo na na sakkā yojetunti dassetuṃ ‘‘kāmāsavaniddese cā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Dhammacchando saddhā’’ti keci.

1103. මෙහි පාලියෙහි ද භවාශ්‍රවයෙන් මිදුණු ලෝභය කාමාශ්‍රවයක් ලෙස යෙදීම කළ නොහැකි නොවන බව පෙන්වීම පිණිස ‘කාමාසව නිද්දේසේ ච’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ධම්මච්ඡන්දය හා ශ්‍රද්ධාව’ යැයි ඇතැමෙක් පවසති.

1105. Upādānakkhandhesveva [Pg.185] pavattati tabbinimuttassa dhammassa jīvaggahaṇavisayassa paramatthato abhāvā. Rūpe…pe… viññāṇe vā pana na patiṭṭhāti rūpādīnaṃ aviparītasabhāvamatte aṭṭhatvā sayaṃ samāropitassa tesu parikappanāmattasiddhassa kassaci ākārassa abhinivesanato. Tenevāha ‘‘tato aññaṃ katvā’’ti. Tato upādānakkhandhato. Vedanādayopi hi keci diṭṭhigatikā aniccāti passantīti. Tatoti vā sarīrasaṅkhātarūpakkhandhato. ‘‘Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti hi vuttaṃ. Hotīti bhavati sassataṃ attāti attho. Aññanti brahmaissarādito aññaṃ.

1105. උපාදානස්කන්ධයන් කෙරෙහිම (දෘෂ්ටිය) පවතී. එයින් බැහැර වූ, ජීවය ලෙස ගත හැකි ධර්මයක් පරමාර්ථ වශයෙන් නොමැති බැවිනි. ‘රූපයෙහි...පෙ... විඥානයෙහි හෝ නොපිහිටයි’ යනු රූප ආදියේ අවිපරීත වූ ස්වභාවය මාත්‍රයෙහි නොසිට, තමා විසින්ම ආරෝපණය කරගත් ඒ ධර්මයන්හි හුදු පරිකල්පනයක් පමණක් වූ යම් ආකාරයක් කෙරෙහි දැඩිව ගැනීම (අභිනිවේශය) හේතුවෙනි. එබැවින් ‘එයින් අන්‍ය දෙයක් කොට’ යැයි පවසන ලදී. ‘එයින්’ යනු උපාදානස්කන්ධයන්ගෙනි. වේදනාදීන් ද ඇතැම් දෘෂ්ටිගතිකයන් අනිත්‍ය ලෙස දකින බැවිනි. ‘එයින්’ යනු ශරීරය සංඛ්‍යාත රූපස්කන්ධයෙන් ද විය හැකිය. ‘ජීවය අනෙකකි, ශරීරය අනෙකකි’ (අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරං) යනුවෙන් පවසන ලද්දේ එබැවිනි. ‘හෝති’ යනු ශාස්වත වූ ආත්මය පවතී යන්නයි. ‘අඤ්ඤං’ යනු මහා බ්‍රහ්ම හෝ ඊශ්වර ආදීන්ගෙන් අන්‍ය වූ දෙයකි.

Arūpabhavo viya rūparāgappahānena rūpabhavo kāmarāgappahānena pattabbo. Rūpībrahmānañca pañcakāmaguṇiko rāgo pahīyati, na vimānādīsu rāgoti so akāmarāgoti katvā kāmāsavo na hotīti aṭṭhakathāyaṃ paṭikkhittaṃ. Ṭīkākārehi pana kāmāsavabhavāsavavinimuttalobhābhāvadassanena rūpībrahmānaṃ vimānādirāgassapi kāmacchandādibhāvato diṭṭhivippayuttarūpārūpabhavarāgavinimutto sabbo lobho kāmāsavoti dassito. Tattha yuttaṃ vicāretvā gahetabbaṃ. Siyā āsavasampayutto kāmarāgena bhavarāgena vā sahuppattiyaṃ, siyā āsavavippayutto tadaññarāgena sahuppattiyaṃ, ‘‘catūsu diṭṭhigatā’’tiādipāḷiyā abhāvadassanena kāmāsavabhavāsavavinimuttalobhābhāvaṃ dassetvā ‘‘kāmāsavo’’tiādipāḷidassanena diṭṭhirāgassa kāmāsavabhāvaṃ sādheti. Pahātabbadassanatthanti pahātabbatādassanatthaṃ. Pahāneti pahānanimittaṃ.

අරූප භවය මෙන් ම, රූප රාගය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් රූප භවය ද කාම රාගය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් පැමිණිය යුත්තකි. රූපී බ්‍රහ්මයන්ට පංචකාමගුණික රාගය ප්‍රහීණ වී ඇතත්, විමාන ආදියෙහි පවතින රාගය ප්‍රහීණ වී නැත. එය කාම රාගයක් නොවන බැවින් ‘කාමාශ්‍රවයක්’ නොවන බව අටුවාවෙහි ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. එහෙත් ටීකාචාර්යවරුන් විසින් කාමාශ්‍රව හා භවාශ්‍රවයන්ගෙන් මිදුණු ලෝභයක් නොමැති බව පෙන්වා දීමෙන්, රූපී බ්‍රහ්මයන්ගේ විමාන ආදිය කෙරෙහි පවතින රාගය ද කාමච්ඡන්ද ආදී ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින්, දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත රූප අරූප භව රාගයන්ගෙන් වෙන් වූ සියලු ලෝභයන් කාමාශ්‍රව වන බව පෙන්වා දී ඇත. එහිදී සුදුසු පරිදි විමසා බලා තීරණය ගත යුතුය. යම් අවස්ථාවක කාම රාගයෙන් හෝ භව රාගයෙන් යුක්තව උපදින විට ආශ්‍රව සම්ප්‍රයුක්ත විය හැකිය, යම් අවස්ථාවක වෙනත් රාගයක් සමඟ උපදින විට ආශ්‍රව විප්‍රයුක්ත විය හැකිය. ‘චතූසු දිට්ඨිගතා’ ආදී පාලියෙහි එය නොදැක්වෙන බැවින්, කාමාශ්‍රව හා භවාශ්‍රවයන්ගෙන් වෙන් වූ ලෝභයක් නොමැති බව පෙන්වා, ‘කාමාසවෝ’ ආදී පාලි පාඨයන්ගෙන් දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත රාගය කාමාශ්‍රවයක් බව සාධනය කරයි. ‘පහාතබ්බ දස්සනත්ථං’ යනු ප්‍රහාණය කළ යුතු බව පෙන්වීම පිණිස ය. ‘පහානේ’ යනු ප්‍රහාණයට නිමිත්තයි.

1121. Jātiyāti khattiyasabhāvādijātisampattiyā. Gottenāti gotamagottādiukkaṭṭhagottena. Kolaputtiyenāti mahākulabhāvena. Vaṇṇapokkharatāyāti vaṇṇasampannasarīratāya. ‘‘Pokkhara’’nti hi sarīraṃ vuccatīti. Mānaṃ jappetīti mānaṃ pavatteti karoti. Pavatto māno pavattamāno. Puggalavisesanti seyyassa seyyotiādibhedaṃ puggalavisesaṃ. Seyyaṃ bhinditvā pavattamāno seyyamāno. Tiṇṇanti seyyassa seyyādīnaṃ tiṇṇaṃ ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā aññaṃ puggalaṃ anissāya vuttānaṃ. Seyyādivasena attano mananaṃ paggaho māno, tassa karaṇaṃ seyyohamasmītiādipavattiyevāti vuttaṃ ‘‘seyyoti ādikiccakaraṇa’’nti.

1121. ජාතියෙන් යනු ක්ෂත්‍රිය ස්වභාවය ආදී ජාති සම්පත්තියෙන්ය. ගෝත්‍රයෙන් යනු ගෞතම ගෝත්‍රය ආදී උසස් ගෝත්‍රයෙන්ය. කුලපුත්‍ර බවින් යනු මහා කුලයක උපන් බවින්ය. වර්ණසම්පන්න බවින් යනු වර්ණවත් ශරීරයක් ඇති බවින්ය. 'පොක්ඛර' යනු ශරීරයට කියනු ලැබේ. මානය පවත්වයි යනු මානය ඇති කරයි, කරයි යන්නයි. පවතින මානය පවත්තමාන නම් වේ. පුද්ගල විශේෂය යනු ශ්‍රේෂ්ඨයාට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ යනාදී වශයෙන් ඇති පුද්ගල ප්‍රභේදයයි. ශ්‍රේෂ්ඨ බව බිඳ පවතින මානය සෙය්‍යමාන නම් වේ. 'මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි' යනාදී වශයෙන් අන්‍ය පුද්ගලයෙකු ඇසුරු නොකර (තමා පිළිබඳව පමණක්) කියන ලද තිදෙනා (ශ්‍රේෂ්ඨ, සමාන, හීන) පිළිබඳව වූ මානය පවත්වා ගැනීම 'සෙය්‍යෝහමස්මී' යනාදී වශයෙන් සිදුවන ක්‍රියාවක් බව 'සෙය්‍යෝති ආදි කිච්චකරණං' යන්නෙන් කියැවිණි.

1140. Sabbopi [Pg.186] lobho abhijjhāsabhāvoti abhijjhā āsavadvayasabhāvā, kāmarāgo kāmāsavasabhāvo evāti āsavadvayaekāsavabhāvo abhijjhākāmarāgānaṃ viseso vutto. Na abhijjhā ca dhammā ṭhapetvā diṭṭhiṃ avijjañca noāsavasabhāvā. Abhijjhā ca āsavadvayasabhāvā eva, naabhijjhāsabhāvo ca lobho natthīti adhippāyena ‘‘noāsavalobhassa sabbhāvo vicāretabbo’’ti āha. Gaṇanāya hetuyā sattāti vuttanti pañhāvārapāṭhaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi ‘‘āsavo dhammo āsavassa dhammassa hetupaccayena paccayo. Āsavo dhammo noāsavassa dhammassa. Āsavo dhammo āsavassa ca noāsavassa ca. Noāsavo dhammo noāsavassa. Noāsavo dhammo āsavassa. Noāsavo dhammo āsavassa ca noāsavassa ca. Āsavo ca noāsavo ca dhammā noāsavassa hetupaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.3.16) imesaṃ vārānaṃ vasena ‘‘gaṇanāya sattā’’ti vuttaṃ. Tattha yadi noāsavasabhāvopi lobho siyā, diṭṭhisampayuttacittassa vasena ‘‘āsavo ca noāsavo ca dhammā mohayathāvuttalobhā āsavassa dhammassa diṭṭhiyā hetupaccayena paccayo’’ti sattamo, pāḷiyaṃ āgataṃ sattamaṃ aṭṭhamaṃ katvā ‘‘āsavo ca noāsavo ca dhammā āsavassa ca noāsavassa ca dhammassa hetupaccayena paccayo’’ti navamo pañho vucceyya, na pana vuttoti. Evaṃ diṭṭhisampayuttalobhassa noāsavabhāvābhāvaṃ dassetvā itarassapi taṃ dassetuṃ ‘‘diṭṭhivippayutte cā’’tiādi vuttaṃ.

1140. සියලු ලෝභය අභිජ්ඣා ස්වභාවය බැවින්, අභිජ්ඣාව ආසව දෙකක ස්වභාවය ගනී, කාමරාගය කාමාසව ස්වභාවය ගනී යැයි අභිජ්ඣා සහ කාමරාගයන්ගේ ආසව දෙකක් හෝ එක් ආසවයක් වන විශේෂය පවසන ලදී. දෘෂ්ටිය සහ අවිද්‍යාව හැර අභිජ්ඣාව නොවන ධර්මයෝ ආසව ස්වභාවය නොවෙති. අභිජ්ඣාව ආසව දෙකක ස්වභාවයම ගනියි, අභිජ්ඣා ස්වභාවය නොවන ලෝභයක් නැත යන අදහසින් 'ආසව නොවන ලෝභයක පැවැත්ම විමසිය යුතුය' යැයි පැවසීය. ගණන අනුව හේතු හතක් යැයි පවසන ලද්දේ ප්‍රශ්නවාර පාඨය ඇසුරින්ය. එහි 'ආසව ධර්මය ආසව ධර්මයට හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ...' යනාදී වශයෙන් පට්ඨාන පාළියෙහි එන වාරයන්ගේ වශයෙන් 'ගණනින් හතකි' යි දක්වන ලදී. එහි ඉදින් ආසව නොවන ස්වභාව ඇති ලෝභයක් ඇත්නම්, දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත චිත්තය වශයෙන් 'ආසව වූද ආසව නොවූද ධර්මයෝ මෝහය සහ ලෝභය නිසා ආසව ධර්ම වූ දෘෂ්ටියට හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි සත්වැනි ප්‍රශ්නයක්ද, පාළියෙහි එන සත්වැනි අටවැනි ප්‍රශ්න නවවැන්නක් කොට 'ආසව වූද ආසව නොවූද ධර්මයෝ ආසව වූද ආසව නොවූද ධර්මයන්ට හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි කිව යුතුව තිබිණි. නමුත් එසේ පවසා නැත. මෙසේ දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත ලෝභය ආසව නොවන බව පෙන්වා දී, අනෙක් ලෝභය පිළිබඳවද එය පෙන්වීමට 'දිට්ඨිවිප්පයුත්තේ ච' යනාදිය පවසන ලදී.

1162. Yathārūpe rūpappabandhe vattamāne puggalo gacchati tiṭṭhati nisīdatīti vuccati, tathā visadarūpassa uppādakaṃ cittaṃ iriyāpathūpatthambhakaṃ. Taṃ pana kusalato kiriyato ca pañcamajjhānacittaṃ abhiññāppattaṃ appattañca bhinditvā sattapaññāsa javanāni voṭṭhabbanañcāti aṭṭhapaññāsavidhaṃ. Sahajātadhammānaṃ akammaññabhāvakarattā thinamiddhasahagatacittaṃ visadāni rūpāni na samuṭṭhapeti na upatthambheti cāti vuttaṃ ‘‘iriyāpathaṃ sandhāretuṃ asakkonta’’nti.

1162. යම්බඳු රූප ප්‍රබන්ධයක් පවතින කල්හි පුද්ගලයා ගමන් කරයි, සිටියි, වාඩි වෙයි කියා කියනු ලැබේද, එලෙසම පිරිසිදු රූපයන් උපදවන සිත ඉරියව් පවත්වා ගැනීමට උපකාරී වේ. එය කුසල් සහ ක්‍රියා වශයෙන් පස්වන ධ්‍යාන සිත (අභිඥා ලැබූ හෝ නොලැබූ) වෙන් කර බැලූ කල ජවන සිත් පනස් හතක් සහ වොට්ඨබ්බන සිත සමඟ පනස් අටක් වේ. සහජාත ධර්මයන් අකර්මණ්‍ය කරන බැවින් ථීනමිද්ධය සහිත සිත පිරිසිදු රූපයන් උපදවන්නේ හෝ උපස්ථම්භනය කරන්නේ නැත. එබැවින් 'ඉරියව් පවත්වා ගැනීමට අසමත් වූ' බව පවසන ලදී.

1163. Vipakkhepi bhāvato anekantikattā rūpattāsādhakattaṃ. Garubhāvappatti lahutāviraho daṭṭhabbo. Satipi aññesampi akusalādīnaṃ lahutāvirahe [Pg.187] thinamiddhānaṃ ekantato lahutāpaṭipakkhattā kāraṇānurūpattā ca phalassa ‘‘thinamiddhasamuṭṭhitarūpehī’’ti vuttaṃ. Na jāgara…pe… santatinti etena nāmakāye supanassa asiddhataṃ dasseti. Middhassa phalattāti ettha middhaṃyeva niddākāraṇanti nāyaṃ niyamo icchito, niddākāraṇameva pana middhanti niyamo icchitoti daṭṭhabbo. Tathā hi khīṇāsavānaṃ niddāya middhato aññaṃ kāraṇaṃ karajakāyassa dubbalabhāvo aṭṭhakathāyaṃ dassitoti.

1163. ප්‍රතිපක්ෂයෙහිද පවතින බැවින් අනේකාන්තික වන හෙයින් රූප බව සාධනය නොවේ. සැහැල්ලු බවින් තොර වීම ගුරු බවට (බර බවට) පත්වීමක් ලෙස දැක්විය යුතුය. අකුසල් ආදී අනෙක් ධර්මයන්හිද සැහැල්ලු බව නැති බව තිබුණද, ථීනමිද්ධය ඒකාන්තයෙන්ම සැහැල්ලු බවට පටහැනි බැවින් සහ හේතුවට අනුරූපව ඵලය ලැබෙන බැවින් 'ථීනමිද්ධයෙන් හටගත් රූපයන්ගෙන්' යැයි පවසන ලදී. 'න ජාගර...පෙ... සන්තතිං' යන්නෙන් නාමකයෙහි (සිතෙහි) නිදා ගැනීමක් සිද්ධ නොවන බව පෙන්වයි. 'මිද්ධස්ස ඵලත්තා' (මිද්ධය ඵලයක් බැවින්) යන්නෙහි මිද්ධයම නින්දට හේතුව යන්න නියමයක් ලෙස අදහස් නොකෙරේ. නමුත් නින්දට හේතුවම මිද්ධය යන නියමය අදහස් කරන බව දැක්විය යුතුය. එසේම රහතන් වහන්සේලාගේ නින්දට මිද්ධය හැර අන් හේතුවක් ලෙස භෞතික ශරීරයෙහි (කර්ජකායෙහි) දුබල බව අටුවාවෙහි දක්වා ඇත.

Chādanaṃ, avattharaṇaṃ vā onāho, so rūpasseva sabhāvoti parassa āsaṅkaṃ manasi katvā āha ‘‘tena saha vuttā onāhapariyonāhā cā’’ti. Asaṅkocavasena visadā pavatti vipphārikabhāvo. Āvaraṇabhāvo viyāti etena āvaraṇasabhāvattepi middhassa tabbidhuro anaññasādhāraṇattā onahanādibhāvoti dasseti. Sāmaññañhi pañcannampi kāmacchandādīnaṃ āvaraṇasabhāvoti āvaraṇabhāvasadisassa onahanādibhāvassa nāmakāye labbhamānassa gahitatāti etthādhippāyo.

වැසීම හෝ පෙරවීම 'ඔනාහ' නම් වේ, එය රූපයෙහිම ස්වභාවයක් යැයි අන් අය තුළ ඇතිවන සැකය සලකා 'එය සමඟ කියන ලද ඔනාහ සහ පරියොනාහ' යැයි පැවසීය. හැකිලීමක් නොමැතිව පැහැදිලිව පැවැත්ම 'විප්ඵාරික' බවයි. ආවරණ ස්වභාවයක් මෙන් යන මෙයින්, ආවරණ ස්වභාවයක් තිබුණද මිද්ධය එයට වඩා වෙනස් වූ, අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන වැසීමේ (ඔනාහ) ස්වභාවයක් ගන්නා බව පෙන්වයි. කාමච්ඡන්දය ආදී නීවරණ පහේම පොදු ලක්ෂණය ආවරණය කිරීම වුවද, ආවරණ ස්වභාවයට සමාන වූ වැසීමේ (ඔනාහ) ආදී ස්වභාවයන් නාමකායෙහි (සිතෙහි) පවතින බව මෙහි අදහසයි.

Pānanti anuyogoti ca taṃkiriyāsādhikā cetanā adhippetāti surāpānassa surā…pe… yogassa ca akusalabhāvena upakkilesadubbalīkaraṇabhāvo yuttoti vutto. ‘‘Surāmerayassa ajjhoharaṇaṃ pānaṃ pamādaṭṭhānānuyogo cā’’ti parassa adhippāyo. Nīvaraṇaṃ hutvā vātiādinā idaṃ dasseti ‘‘nīvaraṇasabhāvānaṃ nīvaraṇasampayuttabhāvadassanaparāya codanāya nīvaraṇanti katthaci adiṭṭhapayogassa asampayuttassa rūpassa yathālābhato gahaṇaṃ ñāyoyeva na hoti, siddhanīvaraṇabhāvasampayuttasabhāvānaṃyeva pana gahaṇanti taṃsabhāvā arūpadhammāyeva dassitā, na rūpanti thinaṃ viya middhampi arūpamevāti viññāyatī’’ti. Yanti yena vacanena. Asambhavavacanatoti asambhavavacanabhāvato.

පානය යනු සහ අනුයෝගය යනු එම ක්‍රියාව සිදුකරන චේතනාව අදහස් වේ. සුරා පානය ආදී අකුසල් ස්වභාවයෙන් උපක්ලේශයන් බලවත් කරන අතර සිත දුබල කරන බව පවසන ලදී. 'සුරාමේරය පානය කිරීම සහ ප්‍රමාදයට හේතුවන දේෙහි යෙදීම' යනු අන්‍යයන්ගේ අදහසයි. නීවරණයක් වී යනාදී වශයෙන් මෙසේ දක්වයි: නීවරණ ස්වභාවයන්ගේ නීවරණ සම්ප්‍රයුක්ත බව පෙන්වීමට කරන ලද විවේචනයකදී, කොතැනකවත් භාවිතයක් නොපෙනෙන සම්ප්‍රයුක්ත නොවන රූපයක් නීවරණයක් ලෙස ගැනීම යුක්ති සහගත නොවේ. නීවරණ බවට පත් වූ සම්ප්‍රයුක්ත ස්වභාවයන්ම ගැනීම කළ යුතුය. එබැවින් ථීනය මෙන් මිද්ධයද අරූප (නාම) ධර්මයක්ම බව වටහා ගත යුතුය. යම් වචනයකින් ද, අසම්භව වචනයක් බැවින් ද යන්න එහි අර්ථයයි.

Tenāti tena rūpārammaṇassa chandarāgassa pahānavacanena. Rūpappahānato aññoti katvā rūpe chandarāgappahānaṃ ‘‘añño kāro’’ti vuttaṃ. Yaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘aññathā’’ti vuttaṃ. Idantiādinā ‘‘taṃ pajahathā’’ti pāḷiyā na nippariyāyappahānaṃ adhippetanti dasseti. Arūpasseva yujjatīti [Pg.188] sududdasaṃ dūraṅgamādippavattakaṃ cittaṃ taṃsampayutto arūpadhammoyeva vibandhituṃ samatthoti dasseti. Cetaso pariyuṭṭhānanti kusalacittassa gahaṇaṃ. Nīvaraṇāni hi uppajjamānāni uppajjituṃ appadānena kusalavāraṃ gaṇhantīti vuccanti. Gahaṇañcettha pariyuṭṭhānaṃ ‘‘corā magge pariyuṭṭhiṃsū’’tiādīsu viya.

එයින් (Tenā) යනු ඒ රූප අරමුණ කෙරෙහි පවත්නා ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීමේ වචනයෙනි. රූපය ප්‍රහීණ කිරීමට වඩා වෙනස් වූවක් ලෙස සලකා, රූපය කෙරෙහි ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීම 'අන්‍ය වූ ආකාරයක්' (අඤ්ඤෝ කාරෝ) ලෙස කියන ලදී. අටුවාවෙහි 'අන්‍යථා' (අඤ්ඤථා) ලෙස කියන ලද්දේ එයමය. 'මෙය' යනාදී වචන මගින් 'එය ප්‍රහීණ කරවු' යන පාලි පාඨයෙන් අදහස් කරන්නේ සෘජු ප්‍රහීණ කිරීමක් නොවන බව දක්වයි. 'අරූපයටම ගැලපේ' යන්නෙන් අතිශයින් දැකීමට අපහසු වූ, දූරංගම ආදී වශයෙන් පවත්නා සිතත්, ඒ හා සම්පයුක්ත වූ අරූප ධර්මයන්ම එය වැළැක්වීමට සමත් බව දක්වයි. 'සිත වට කර ගැනීම' (චේතසෝ පරියුට්ඨානං) යනු කුසල් සිත අල්ලා ගැනීමයි. මක්නිසාද යත්, නීවරණයන් උපදින කල්හි කුසල් වාරයට ඉඩ නොදී එය අල්ලා ගන්නා බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. මෙහි 'අල්ලා ගැනීම' යනු 'මංකොල්ලකරුවන් මගෙහි රැක සිට අල්ලා ගත්තා' යන තැන මෙන් පරියුට්ඨාන (වට කර ගැනීම) යන අර්ථයයි.

1176. Uddhaccaṃ kukkuccañca saha vuttanti uddesapucchānigamane sandhāya vuttaṃ. Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ uddhaccassa kukkuccena vinābhāvakāraṇaṃ vatvā ‘‘bhinditvā vutta’’nti vuttaṃ, taṃ ‘‘nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā cā’’ti padassa niddese uddhaccakukkuccānaṃ visuṃ niddiṭṭhataṃ sandhāya vuttaṃ. Kāmacchandassa ukkaṭṭhanīvaraṇatā orambhāgiyabhāvo. So hi rūparāgārūparāgappakārakāmacchandaṃ upādāya tato tibbakiccatāya ‘‘ukkaṭṭhanīvaraṇa’’nti vuccati. Kāmacchandanīvaraṇantveva lobho vutto, na bhinditvā. Kāmacchandanīvaraṇassa ca anavasesato anāgāmimaggena pahāne vuccamāne catutthamaggavajjho lobho anīvaraṇasabhāvo āpajjatīti āha ‘‘yadi…pe… siyā’’ti. Nonīvaraṇo rūparāgārūparāgappakāro lobhadhammo nīvaraṇassa avijjādikassa. Ādi-saddena ‘‘nonīvaraṇo dhammo nīvaraṇassa ca nonīvaraṇassa ca dhammassa. Nīvaraṇo ca nonīvaraṇo ca dhammā nīvaraṇassa dhammassa. Nīvaraṇo ca nonīvaraṇo ca dhammā nonīvaraṇassa dhammassa. Nīvaraṇo ca nonīvaraṇo ca dhammā nīvaraṇassa ca nonīvaraṇassa ca dhammassa hetupaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.8.25) ime pañhe saṅgaṇhāti. Cattārīti vuttaṃ nīvaraṇapadamūlakānaṃ tiṇṇaṃ nonīvaraṇamūlakassa ekassa vasena. Nīvaraṇanonīvaraṇatadubhayamūlakānaṃ pana tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena navāti vuttaṃ. Tasmāti yathādassitanayāya pāḷiyā abhāvā nonīvaraṇalobhābhāvā.

1176. උද්ධච්චය සහ කුක්කුච්චය එක්ව කියන ලද්දේ උද්දේස, පුච්ඡා සහ නිගමනයන්හි සම්බන්ධය සලකාගෙනය. අටුවාවෙහි උද්ධච්චය කුක්කුච්චයෙන් තොරව පැවතීමට හේතුව දක්වා, 'වෙන් කර කියන ලදී' යනුවෙන් යමක් සඳහන් වේද, එය 'නීවරණ ද වෙති, නීවරණ සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති' යන පද විග්‍රහයේදී උද්ධච්ච-කුක්කුච්චයන් වෙන් වෙන්ව දැක්වීම අරභයා පවසන ලද්දකි. කාමච්ඡන්දයේ උච්චතම නීවරණ ස්වභාවය ඕරම්භාගිය (පහළ කොටස්වලට අයත්) බවයි. එය රූපරාග සහ අරූපරාග සහිත කාමච්ඡන්දය නිසා, එයට වඩා තීව්‍ර කෘත්‍යයක් ඇති බැවින් 'උග්‍ර නීවරණය' (උක්කට්ඨනීවරණ) ලෙස හැඳින්වේ. ලෝභය, කාමච්ඡන්ද නීවරණය ලෙසම මිස වෙන් කොට නොදක්වන ලදී. කාමච්ඡන්ද නීවරණය අනාගාමී මාර්ගයෙන් ඉතිරි නැතිව ප්‍රහීණ වන බව කියන කල්හි, සිව්වන (අරහත්) මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ලෝභය නීවරණ නොවන ස්වභාවයට පත්වේ යැයි සලකා 'යදි...පේ... සියා' යනාදිය පවසන ලදී. නීවරණ නොවන රූපරාග සහ අරූපරාග ආකාරයේ ලෝභ ධර්මය අවිද්‍යාදී නීවරණයන්ට අයත් වේ. 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'නීවරණ නොවන ධර්මය නීවරණ වූ ද නීවරණ නොවූ ද ධර්මයට... ආදී වශයෙන් පට්ඨානයෙහි එන පැන පහක් සංග්‍රහ කරයි. නීවරණ පදය මුල් කරගත් තුනක් සහ නීවරණ නොවන පදය මුල් කරගත් එකක් වශයෙන් 'සතරක්' යැයි කියන ලදී. නීවරණ, නීවරණ නොවන සහ ඒ දෙකම මුල් කරගත් ආකාර තුන බැගින් 'නවයකි' (9) යැයි කියන ලදී. එබැවින් පාලියෙහි දැක්වුණු ක්‍රමයට අනුව නීවරණ නොවන ලෝභයක් නොමැත.

1219. Tenevāti purimadiṭṭhiākāreneva uppajjamānena. Diṭṭhigatikehi vuccamānānaṃ ‘‘niccaṃ subha’’nti evamādivacanānaṃ, diṭṭhirahitehi vuccamānānaṃ gaganakusumādilokavohāravacanānañca vatthūni vācāvatthumattānīti āha ‘‘vācā…pe… vā’’ti.

1219. 'එයින්ම' (තේනේව) යනු පෙර පැවති දෘෂ්ටි ආකාරයෙන්ම උපදින බැවිනි. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන් විසින් කියනු ලබන 'නිත්‍යයි, සුභයි' යනාදී වචනවල ද, දෘෂ්ටි රහිත උතුමන් විසින් කියනු ලබන 'අහස් මල්' වැනි ලෝක ව්‍යවහාර වචනවල ද වස්තූන් හුදු වචන මාත්‍රයක්ම පමණක් බව දැක්වීමට 'වාචා...පේ... වා' යනාදිය පවසන ලදී.

1221. Cittena [Pg.189] paraloke ṭhitoti yasmiṃ loke nibbattivasena sayaṃ ṭhito, tato aññaṃ lokaṃ paralokoti cittena gahetvā ṭhito.

1221. 'සිතින් පරලොව සිටියේ' යනු තමන් උපතින් යම් ලෝකයක සිටීද, එයින් අන්‍ය වූ ලෝකයක් පරලොව ලෙස සිතින් ගෙන සිටීමයි.

1236. Na hi purimehītiādinā paṭhamamaggādīhi samugghāṭitaapāyagamanīyabhāvādikā eva rāgādayo dutiyamaggādīhi pahīyantīti dasseti.

1236. 'පෙර සිටි අයගෙන් නොවේ' යනාදියෙන් පළමු මාර්ගය (සෝවාන්) ආදියෙන් සහමුලින් උදුරා දැමූ අපායට යන ස්වභාවය ඇති රාගාදී කෙලෙස්ම දෙවන මාර්ගය ආදියෙන් ප්‍රහීණ වන බව දක්වයි.

1287. Upaṭṭhitepi duggatinimittādike na tathā tibbo lobho uppajjati, yathā sugatinimittādiketi āha ‘‘balavanikantivirahenā’’ti.

1287. දුගති නිමිති ආදිය එළඹී ඇති කල්හි පවා, සුගති නිමිති ආදියේදී මෙන් තීව්‍ර ලෝභයක් උපදින්නේ නැත යන අර්ථයෙන් 'බලවත් ආශාවෙන් තොර බැවින්' (බලවනිකන්තිවිරහේන) යැයි කියන ලදී.

1301. Ekasmiṃ cittuppāde uppannānaṃ viya ekasmiṃ santāne uppannānampi sahapavattipariyāyo atthīti pahānekaṭṭhena rāgaraṇena vicikicchuddhaccasahagatamohassa saraṇatā vuttā. Uddhaccavicikicchāhi yo moho sahajāto bhave, sopi rāgena saraṇo pahānekaṭṭhabhāvatoti. Lobhadosamohatadekaṭṭhakilesataṃsampayuttakkhandhataṃsamuṭṭhānakammabhedato sabbassapi akusalassa saṅgahaṇavasena pavatto saraṇapadaniddeso araṇavibhaṅgasuttenapi aññadatthu saṃsandatīti dassetuṃ ‘‘araṇavibhaṅgasutte’’tiādimāha. Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ sampayogappahānekaṭṭhabhāvadīpanena rāgādīnaṃ sabbesaṃ vā akusaladhammānaṃ saraṇabhāvadassanaṃ, taṃ pāḷiyā yathādassitadhammānaṃ aññamaññasaraṇabhāvadassanaparaṃ, tadaññadhammānaṃ saraṇabhāvapaṭisedhanaparanti araṇavibhaṅgasuttavirodhoti daṭṭhabbaṃ. Suttantadesanāya vā pariyāyakathābhāvato nippariyāyato saraṇabhāvo viya araṇabhāvopi akusaladhammānaṃyevāti tathāpavattāya aṭṭhakathāya na koci suttavirodhoti daṭṭhabbaṃ.

1301. එක් සිත් උපදින වාරයක උපන්නවුන්ට මෙන්ම, එක් සන්තතියක උපන්නවුන්ට ද සහපවත්නා ක්‍රමයක් ඇත. එබැවින් ප්‍රහීණ කිරීමේ අර්ථයෙන් එකම තත්ත්වයක පවතින බැවින් රාග නමැති කෙලෙස් මගින් විචිකිච්ඡා සහ උද්ධච්චය සහිත මෝහයට කෙලෙස් සහිත බව (සරණතා) කියන ලදී. උද්ධච්ච-විචිකිච්ඡා සමඟ උපන් යම් මෝහයක් වේද, එයද ප්‍රහීණ කිරීමේ අර්ථයෙන් රාගය හා සමානව කෙලෙස් සහිතය. ලෝභ, දෝෂ, මෝහ සහ ඒවා හා එක්ව පවතින කෙලෙස් ද, ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධයන් ද, ඒවායින් හටගන්නා කර්මයන් ද යන සියලු අකුසලයන් සංග්‍රහ කිරීමේ වශයෙන් පැවති 'සරණ' (කෙලෙස් සහිත) පද විග්‍රහය අරණවිභංග සූත්‍රය සමඟ ද මැනවින් සැසඳෙන බව දැක්වීමට 'අරණවිභංග සුත්තේ' යනාදිය පවසන ලදී. අටුවාවෙහි සම්ප්‍රයෝග සහ ප්‍රහාණය කිරීමේ එකම අර්ථය දැක්වීමෙන් සියලු රාගාදී අකුසල ධර්මයන්ගේ 'සරණ' භාවය (කෙලෙස් සහිත බව) දැක්වීමක් වේද, එය පාලියෙහි දැක්වුණු ධර්මයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් කෙලෙස් සහිත බව දැක්වීම සඳහා මිස, අනෙක් ධර්මයන්ගේ කෙලෙස් සහිත බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සඳහා නොවන බැවින් අරණවිභංග සූත්‍රය සමඟ විරෝධයක් නැතැයි දත යුතුය. නැතහොත් සූත්‍රාන්ත දේශනාවෙහි පර්යාය කථාවක් පවතින බැවින්, සෘජු අර්ථයෙන් සරණ භාවය මෙන්ම අරණ භාවය ද අකුසල ධර්මයන්ටම අයත් වන බැවින්, එලෙස පවත්නා අටුවාවෙහි සූත්‍රය සමඟ කිසිදු විරෝධයක් නැතැයි දත යුතුය.

Suttantikadukanikkhepakathāvaṇṇanā

සූත්‍රාන්තික දුක නික්ඛේප කථාවේ වර්ණනාවයි.

1313. Ahaṃ-saddena hetubhūtena yo atthoti ettha ahaṃ-saddo atthoti adhippeto. Atthāvabodhanattho hi saddappayogo. Atthaparādhīno kevalo atthapadatthako, so padatthavipariyesakārinā pana iti-saddena parato payuttena saddapadatthako jāyati yathā gāvīti ayamāhāti go-saddaṃ āhāti viññāyati. Tena viññattivikārasahito saddo paññattīti dasseti. Tathā hi ‘‘buddhassa bhagavato [Pg.190] vohāro lokiyasote paṭihaññatī’’tiādinā (kathā. 347) paññattiyā vacanabhāvaṃ sādhayati. Aññathātiādinā paññattiyā asaddasabhāvatte dosamāha. Adhivacanāditā siyā, tathā ca adhivacanādīnaṃ adhivacanapathādito viseso na siyāti dukoyeva na sambhaveyyāti adhippāyo. Aṭṭhakathāyaṃ pana sakasantatipariyāpanne rūpādayo dhamme samūhato santānato ca ekattavasena gahetvā ahanti vohariyamānā upādāpaññatti saṅkhāyati voharīyatīti saṅkhāti adhippetā. Tathā sesesu yathāsambhavaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘dattoti ettāvatā sattapaññattiṃ dassetvā aññampi upādāpaññattiṃ dassetu’’ntiādi. Padatthassāti ahaṃ-saddādipadābhidheyyassa, paramatthassa vā. Adhivacanaṃ saddoti adhippāyena ‘‘vadantenā’’tiādi vuttaṃ. So hi attanā ñāpetabbamatthaṃ sayaṃ ñāto eva ñāpetīti aggahitasambandhassa na saddo atthappakāsanasamatthoti vuttaṃ ‘‘pubbe gahitasaññenā’’ti. Visesena ñāyatīti samaññāti saṃ-saddassa visesatthataṃ āha.

1313. මෙහි 'අහං' යන ශබ්දය හේතුකොට ගෙන යම් අර්ථයක් වේද, එහි 'අහං' යන ශබ්දයෙන් අදහස් කරන්නේ අර්ථයයි. මන්දයත්, ශබ්ද ප්‍රයෝගය පවතින්නේ අර්ථය අවබෝධ කරවීම සඳහා බැවිනි. හුදෙක් අර්ථයට යටත් වූ (අර්ථපරාධීන) දෙය අර්ථයම පද අර්ථය කොට ඇත්තේය. එහෙත් පද අර්ථය වෙනස් කරන 'ඉති' යන ශබ්දය පසුව යෙදීමෙන් එය ශබ්දපදත්ථක (ශබ්දයම පද අර්ථය වූවක්) බවට පත්වේ. නිදසුනක් ලෙස 'ගාවීති අයමාහා' (එළදෙනකැයි මොහු කීවේය) යන්නෙහි 'ගෝ' යන ශබ්දය කී බව වටහා ගැනේ. එයින් විඤ්ඤත්ති විකාර සහිත ශබ්දය 'පඤ්ඤත්ති' (ප්‍රඥප්තිය) බව දක්වයි. එසේම "බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ව්‍යවහාරය ලෝකික කනෙහි ගැටෙයි" යනාදියෙන් (කථා. 347) ප්‍රඥප්තියේ වචන ස්වභාවය තහවුරු කරයි. 'අන්‍යථා' යනාදියෙන් ප්‍රඥප්තිය අශබ්ද ස්වභාවයක් (ශබ්දයක් නොවන ස්වභාවයක්) ගතහොත් ඇතිවන දෝෂය පැවසීය. එවිට අධිවචන ආදී බවක් ඇති විය හැකිය, එවිට අධිවචන ආදියෙහි අධිවචනපථ ආදියෙන් වෙනසක් සිදු නොවේ, එබැවින් ද්විකයන් (ජෝඩු වශයෙන් එන ධර්ම) සම්භව නොවේ යනු මෙහි අදහසයි. අටුවාවෙහි සඳහන් වන පරිදි, තම සන්තතියට අයත් රූප ආදී ධර්මයන් සමූහයක් හෝ සන්තතියක් ලෙස ඒකත්වයෙන් (එකක් ලෙස) ගෙන 'මම' යයි ව්‍යවහාර කරනු ලබන උපාදා ප්‍රඥප්තිය 'සංඛ්‍යා' (සංඛ්‍යාත) ලෙස හෝ ව්‍යවහාර ලෙස අදහස් කෙරේ. සෙසු තැන්වලදී ද එලෙසම දත යුතුය. එබැවිනි "දත්ත යන මෙපමණකින් සත්ත පඤ්ඤත්තිය දක්වා තවත් උපාදා පඤ්ඤත්තියක් දැක්වීමට" යනාදිය පැවසුවේ. 'පදත්ථස්ස' යනු අහං ශබ්දාදී පදයන්ගෙන් කියැවෙන අර්ථයෙහි හෝ පරමාර්ථයෙහි යන්නයි. 'අධිවචනං ශබ්දෝ' යන අදහසින් 'පවසන්නා වූ' යනාදිය පැවසුණි. මන්දයත්, ශබ්දය තමා විසින් දැනගත යුතු අර්ථය තමාම දැනගත් විටම දැනුම් දෙන බැවින්, සම්බන්ධය හඳුනා නොගත් තැනැත්තාට ශබ්දය අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමට සමත් නොවන බව "පෙර ගන්නා ලද සඤ්ඤාවෙන්" යන්නෙන් පැවසීය. විශේෂයෙන් දන්නා ලද බැවින් 'සමඤ්ඤා' යැයි 'සං' ශබ්දයේ විශේෂ අර්ථය පැවසීය.

Karīyatīti idaṃ imassatthassa adhivacananti evaṃ nikkhipīyati. Nāmabhūtaṃ vacanameva taṃ taṃ atthaṃ niddhāretvā sahetukaṃ katvā vadati byañjayati cāti āha ‘‘nāmamicceva vuttaṃ hotī’’ti. Tenevāha ‘‘na hi pathavī’’tiādi. Pathavīsaṅkhātanti pathavī-saddābhidheyyaṃ.

'කෙරේ' යනු "මෙය මේ අර්ථයට අධිවචනයක්" ලෙස මෙසේ තැන්පත් කරනු ලැබේ (නම් කරනු ලැබේ). නාමයක් වූ වචනයම ඒ ඒ අර්ථය නිර්ණය කොට, හේතු සහිත කොට පවසන බැවින් හා ප්‍රකාශ කරන බැවින් "නාමය යැයිම කියන ලද්දේ වෙයි" යැයි පැවසීය. එබැවින් "පොළොව නොව" යනාදිය පැවසීය. 'පථවී සංඛ්‍යාත' යනු පථවී යන ශබ්දයෙන් අභිධෙය වන (කියැවෙන) දෙයයි.

Ācariyāti aṭṭhakathāya saṃvaṇṇanakā ācariyā, na aṭṭhakathācariyāti adhippāyena vadati. Mātikāyanti mātikāvaṇṇanāyaṃ. Tenāti mātikāvaṇṇanāvacanena. Imissā pāḷiyā aṭṭhakathāya ca atthadassanassa etassa yathāvuttassa ācariyavādassa virodho siyā, tameva virodhaṃ ‘‘na hī’’tiādinā vivarati. Tattha adhivacanapathādibhāvena vuttānaṃ dhammānaṃ pakāsakassa sabhāvassa viññattivikārasahitasaddasseva vacanamattaṃ adhikāraṃ katvā pavattiādi yujjati, na asabhāvassāti adhippāyena ‘‘uppādavayakiccarahitassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha aniddhāritasabhāvassāti paramatthato anupaladdhasabhāvassa.

'ආචාර්යවරු' යනු අටුවාවෙහි විස්තර කරන ආචාර්යවරුන් මිස අටුවාචාර්යවරුන් නොවන බව යන අදහසින් පවසයි. 'මාතිකාවෙහි' යනු මාතිකා වර්ණනාවෙහි යන්නයි. 'එයින්' යනු මාතිකා වර්ණනාවෙහි වචනයෙනි. මෙම පාලිය හා අටුවාවෙහි අර්ථ දැක්වීමෙහි ද මේ කීවා වූ ආචාර්ය වාදයේ ද විරෝධයක් (පරස්පරයක්) විය හැකිය, එම විරෝධයම "නොවේ මැයි" යනාදියෙන් විවරණය කරයි. එහි අධිවචනපථ ආදී වශයෙන් පැවසුණු ධර්මයන් ප්‍රකාශ කරන ස්වභාවය ඇති, විඤ්ඤත්ති විකාර සහිත ශබ්දයේම වචන මාත්‍රය අධිකාර කොට (මූලික කොට) පැවතීම ආදිය යෝග්‍ය වේ, අස්වභාවයකට (ධර්ම ස්වභාවයක් නැති දෙයකට) නොවේ යන අදහසින් "උප්පාද වය (හටගැනීම හා බිඳීම) කෘත්‍යයෙන් තොර වූ" යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'නිශ්චය නොකළ ස්වභාවය ඇති' යනු පරමාර්ථ වශයෙන් උපලබ්ධ නොවන (හමු නොවන) ස්වභාවයයි.

Duvidhāti paññāpanapaññāpitabbabhedato duvidhā. Yathāvuttappakārāti uppādavayakiccarahitātiādippakārā. Aṭṭhakathāyaṃ puggalapaññattivaṇṇanāyaṃ. Nanu [Pg.191] ca tattha upanidhāpaññattiādayo aparāpi paññattiyo vuttā, atha kasmā ‘‘cha paññattiyova vuttā’’ti vuttaṃ? Saccaṃ vuttā, tā pana vijjamānapaññattiādīsu chasu eva antogadhāti ‘‘aṭṭhakathāyaṃ vijjamānapaññattiādayo cha paññattiyova vuttā’’ti vuttaṃ.

'දෙවැදෑරුම්' යනු පඤ්ඤාපන (දැනුම් දීම) සහ පඤ්ඤාපිතබ්බ (දැනුම් දිය යුතු දේ) යන බෙදීමෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. 'කීවා වූ ආකාර' යනු උප්පාද වය කෘත්‍යයෙන් තොර වූ යනාදී ආකාරයන්ය. අටුවාවෙහි පුද්ගලප්‍රඥප්ති වර්ණනාවෙහි. එහි උපනිධා ප්‍රඥප්ති ආදී වෙනත් ප්‍රඥප්තීන් ද පවසා තිබේ නේද? එසේ නම් ඇයි "ප්‍රඥප්ති හයක්ම පැවසූහ" යි කීවේ? සත්‍යයකි, ඒවා පවසා ඇත, එහෙත් ඒවා විජ්ජමාන ප්‍රඥප්ති ආදී හයෙහිම ඇතුළත් වන බැවින් "අටුවාවෙහි විජ්ජමාන ප්‍රඥප්ති ආදී ප්‍රඥප්ති හයක්ම පැවසූහ" යි කියන ලදී.

Tattha rūpādi viya avijjamānattā paññāpitabbattā ca avijjamānapaññatti, avijjamānassa ca sattarathādiatthassa paññāpanato avijjamānapaññattīti evaṃ avijjamānapaññattivacanena yathāvuttā duvidhāpi paññatti saṅgahitāti āha ‘‘avijjamāna…pe… vuttā’’ti. Itarehīti vijjamānapaññattiādīhi avasesehi pañcahi, rūpavedanādīnaṃ sattarathādīnañca atthānaṃ pakārehi ñāpanato taṃtaṃvācako saddoyeva visayabhedato vijjamānapaññattiādibhedā paññatti saṅkhādīhi dasahi padehi vuttāti ayaṃ purimo attho, so ca yathārutavaseneva pāḷiyā viññāyamānattā ‘‘pāḷianugato ujuko’’ti ca vutto. Yadi cātiādīsu sattādikā yathāvuttappakārā upādāpaññatti yadi avijjamānapaññatti, sā atthīti na vattabbā. Avijjamānā ca sā paññāpitabbato paññatti cāti tesaṃ ācariyānaṃ laddhīti adhippāyo. Idāni tassā laddhiyā vasena paññattipathāti vuttadhammānampi vijjamānapaññattibhāvāpatticodanena tattha dosaṃ dasseti ‘‘yathā cā’’tiādinā. Tatoti yasmā avijjamānattā paññāpitabbattā ca sattarathādīnaṃ avijjamānapaññattibhāvo viya vijjamānattā paññāpitabbattā ca sabbesaṃ sabhāvadhammānaṃ vijjamānapaññattibhāvo āpajjati, tasmāti attho.

එහි රූප ආදිය මෙන් (පරමාර්ථ වශයෙන්) විද්‍යමාන නොවන බැවින් සහ පඤ්ඤාපිතබ්බ (දැනගත යුතු දෙය) බැවින් 'අවිජ්ජමාන ප්‍රඥප්තිය' වේ. තවද විද්‍යමාන නොවන සත්ත්ව, රථ ආදී අර්ථයන් දැනුම් දෙන බැවින් (පඤ්ඤාපන) 'අවිජ්ජමාන ප්‍රඥප්තිය' වේ. මෙසේ අවිජ්ජමාන ප්‍රඥප්ති යන වචනයෙන් ඉහත කී දෙවැදෑරුම් ප්‍රඥප්තියම සංග්‍රහ වන බැවින් "අවිජ්ජමාන...පෙ... පවසන ලදී" යැයි කීහ. 'අනෙක් ඒවායින්' යනු විජ්ජමාන ප්‍රඥප්ති ආදී ඉතිරි පහෙනි. රූප, වේදනා ආදියේ සහ සත්ත්ව, රථ ආදී අර්ථයන්ගේ ආකාරයන්ගෙන් දැනුම් දෙන බැවින් ඒ ඒ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන ශබ්දයම විෂය භේදය අනුව විජ්ජමාන ප්‍රඥප්ති ආදී වශයෙන් සංඛ්‍යා ආදී පද දහයකින් පවසන ලද ප්‍රඥප්තිය වේ යන්න පළමු අර්ථයයි. එය පාලි පාඨයට අනුවම වැටහෙන බැවින් "පාලියට අනුකූල ඍජු අර්ථය" ලෙස ද පවසන ලදී. "යදි ච" යනාදියෙහි සත්ත්ව ආදී වූ ඉහත කී ආකාරයේ උපාදා ප්‍රඥප්තිය ඉදින් අවිජ්ජමාන ප්‍රඥප්තියක් නම්, එය 'ඇත' යයි නොපැවසිය යුතුය. එය විද්‍යමාන නොවන දෙයකි, එහෙත් ප්‍රකාශ කළ යුතු බැවින් ප්‍රඥප්තියකි යනු ඒ ආචාර්යවරුන්ගේ ලබ්ධියයි (මතයයි). දැන් එම මතය අනුව 'පඤ්ඤත්තිපථ' යැයි කියන ලද ධර්මයන් ද විජ්ජමාන ප්‍රඥප්ති බවට පත්වේ යැයි චෝදනා කරමින් එහි දෝෂය "යථා ච" යනාදියෙන් දක්වයි. 'එයින්' යනු යම් හෙයකින් අවිද්‍යමාන බැවින් හා පඤ්ඤාපිතබ්බ බැවින් සත්ත්ව, රථ ආදිය අවිජ්ජමාන ප්‍රඥප්ති වන්නා සේම, විද්‍යමාන බැවින් හා පඤ්ඤාපිතබ්බ බැවින් සියලු සභාව ධර්මයන් ද විජ්ජමාන ප්‍රඥප්ති බවට පත්වන බැවිනි යන අර්ථයයි.

‘‘Athā’’tiādinā paññattipathaniddesato visiṭṭhassa paññattidhammaniddesassa sayameva kāraṇamāsaṅkati. ‘‘Nāpī’’tiādinā tassa kāraṇassa asiddhataṃ dasseti. ‘‘Purisoti saṅkhā’’tiādīsu saṅkhādayopi nāmādīhi atthato avisiṭṭhā vuttāti āha ‘‘saṅkhādisaddānaṃ samānatthattā’’ti. Vacanaggahaṇaṃ vacanuccāraṇaṃ. Aññassāti nāmapaññattiṃ sandhāyāha. Tesanti saṅketaggahaṇavacanaggahaṇānaṃ. Asamatthatā na sambhavatīti yojanā. Tameva asambhavaṃ ‘‘yadi hī’’tiādinā vivarati. Paññattiyāti nāmapaññattiyā. Paññattipaññāpaneti yāya nāmapaññattiyā upādāyapaññatti rūpādayo ca paññāpīyanti, yā ca sotadvāraviññāṇasantānānantaramuppannena gahitapubbasaṅketena manodvāraviññāṇasantānena gayhati, sā ayaṃ nāmāti tassā [Pg.192] paññāpane asaṅkarato ṭhapane. Atha vā sotadvāraviññāṇasantānānantaramuppannena manodvāraviññāṇasantānena paññattiyā gāhāpane paricchindane. Tassā aññā paññatti vattabbā siyāti tassā nāmapaññattiyā ñāpane saṅketaggahaṇavacanaggahaṇānaṃ sahakārīkāraṇabhūtā aññā nāmapaññatti atthīti vattabbā anuññātabbā siyā. Tato atthavijānanameva na siyāti kevalāni saṅketaggahaṇavacanaggahaṇāni atthapaññāpane viya paññattiñāpanepi asamatthāni, paññatti ca ñātāyeva tesaṃ sahakārīkāraṇaṃ taṃjānanatthaṃ paññattianantaraparikappane ca anavatthānāpattīti atthādhigamassa sambhavo eva na bhaveyya.

"අථ" යනාදී වචනයෙන් පටන් ගෙන කෙරෙන පඤ්ඤත්තිපථ විග්‍රහයට වඩා සුවිශේෂී වූ පඤ්ඤත්තිධර්ම විග්‍රහයක් කිරීමේ හේතුව පිළිබඳව ඔහු විසින්ම සැකයක් මතු කරනු ලබයි. "නාපි" යනාදී වශයෙන් එම හේතුවෙහි අසිද්ධ බව (තහවුරු නොවන බව) දක්වයි. "පුරිසොති සංඛා" යනාදියෙහි ‘සංඛා’ (හැඳින්වීම) යන ආදී වචන ද ‘නාම’ යන වචනවලට වඩා අර්ථයෙන් වෙනස් නොවන බැවින්, "සංඛාදී ශබ්ද සමානාර්ථ බැවින්" යැයි පැවසුණි. වචනග්‍රහණය යනු වචන උච්චාරණය කිරීමයි. 'අන්‍යයාගේ' යන්නෙන් නාම පඤ්ඤත්තිය අදහස් කෙරේ. ඔවුන්ගේ සංකේත ග්‍රහණය හා වචන ග්‍රහණයන්හි අසමත් බවක් සිදු නොවේ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. එයම "යදි හි" (යම් හෙයකින්) යනාදී ලෙස විස්තර කරයි. පඤ්ඤත්තිය යනු නාම පඤ්ඤත්තියයි. පඤ්ඤත්ති ප්‍රඥාපනයේදී, එනම් යම් නාම පඤ්ඤත්තියක් මගින් උපාදාය පඤ්ඤත්තිය (සම්මුති පඤ්ඤත්තිය) සහ රූප ආදිය පනවනු ලැබේද, යමක සෝතද්වාර විඤ්ඤාණ සන්තතියට අනතුරුව උපන්, පෙර ගත් සංකේත ඇති මනෝද්වාර විඤ්ඤාණ සන්තතියෙන් ගනු ලැබේද, එය මේ 'නාමය' යැයි පැනවීමේදී නිරවුල්ව පිහිටුවීම පිණිසයි. එසේත් නැතහොත් සෝතද්වාර විඤ්ඤාණ සන්තතියට පසුව උපන් මනෝද්වාර විඤ්ඤාණ සන්තතියෙන් පඤ්ඤත්තිය ග්‍රහණය කරවීමේදී හෝ වෙන් කොට හඳුනාගැනීමේදී ය. එම නාම පඤ්ඤත්තිය හඳුනාගැනීම සඳහා සංකේත ග්‍රහණයට හා වචන ග්‍රහණයට සහකාරී හේතුවක් වන වෙනත් නාම පඤ්ඤත්තියක් ඇතැයි පැවසිය යුතු (අනුමත කළ යුතු) වේ. එවිට අර්ථය වටහා ගැනීමම සිදු නොවේ. මන්දයත්, හුදු සංකේත ග්‍රහණය හා වචන ග්‍රහණය අර්ථය පැනවීමේදී මෙන් පඤ්ඤත්තිය හඳුනාගැනීමේදී ද අසමත් වන බැවිනි. පඤ්ඤත්තිය යනු දැනගත් දෙයක්ම වන අතර, ඔවුන්ගේ සහකාරී හේතුව එයයි. එම පඤ්ඤත්තිය දැනගැනීම සඳහා තවත් පඤ්ඤත්තියක් පිටුපසින් කල්පනා කිරීමේදී අනවස්ථා දෝෂයට පැමිණෙන බැවින් අර්ථය අවබෝධ කරගැනීමේ හැකියාවක් කොහෙත්ම නොලැබේ.

Saṅketo rūpādīsu na kiñci hoti, bhūtādinimittaṃ bhāvanāvisesañca upādāya vohariyamānā kasiṇādipaññatti viya taṃ taṃ saṅketitabbaṃ saṅketakaraṇañca upādāya vohāramatto, tassa ca paññāpikā nāmapaññattīti yathāvuttadosāpattiṃ dassento ‘‘nāpi saṅketaggahaṇa’’nti avoca. Nanu ca atthavijānanāsambhavacodaneneva saṅketaggahaṇābhavopi dassitoti? Saccametaṃ, saṅkete pana ācariyānaṃ matibhedo vijjati. Tattha ekapakkhiko ayaṃ dosoti dassanatthaṃ tassa visuṃ vacanaṃ vuccamānā rūpādayo dhammāvacanatthā paññāpitabbā ca, tadabhidhāyako saddo paññattīti. Ettāvatā sabbavohāro sijjhatīti adhippāyena ‘‘vacana…pe… janaṃ natthī’’ti āha. Paññattiyā vacanabhāvo siddho paṭihananasotabbatādīpakattā tesaṃ pāṭhānanti adhippāyo. Ādi-saddena ‘‘atthi keci buddhassa bhagavato vohāraṃ suṇanti, niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā’’ti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Tasmāti yasmā ‘‘paññattidhammā’’ti padassa yathāvuttapaññattiyo atthoti etasmiṃ pakkhe mātikāvaṇṇanāya virodho, aṭṭhakathāyaṃ avuttatā, imissā pāḷiyā ananugamo, sabbe dhammā paññattīti niddisitabbatā, paññattipathapadassa navattabbatā, anavatthānāpattito atthavijānanāsambhavoti aneke dosā, viññattivikārasahitassa pana saddassa paññattibhāve yathāvuttadosābhāvo anekesaṃ pāṭhappadesānañca anulomanaṃ, tasmā. Tattha yuttaṃ gahetabbanti adhippāyenāha ‘‘pāḷi…pe… tabbo’’ti.

රූප ආදියෙහි සංකේතය යනුවෙන් කිසිවක් නැත. මහා භූත ආදී නිමිත්ත සහ භාවනා විශේෂය නිසා ව්‍යවහාර කරනු ලබන කසිණ ආදී පඤ්ඤත්තිය මෙන්, ඒ ඒ සංකේතනය කළ යුතු දෙය සහ සංකේත කිරීම ඇසුරු කරගෙන පවතින ව්‍යවහාර මාත්‍රයකි. එය පනවන ලද්දේ නාම පඤ්ඤත්තිය මගිනි. මෙසේ ඉහත කී දෝෂයන්ට පැමිණෙන බව දක්වමින් "සංකේත ග්‍රහණය ද නොවේ" යැයි පැවසීය. අර්ථය වටහා ගත නොහැකි වීම පිළිබඳ චෝදනාවෙන්ම සංකේත ග්‍රහණය නොමැති බවත් දක්වන ලද්දේ නොවේද? එය සත්‍යයකි. එහෙත් සංකේතය සම්බන්ධයෙන් ආචාර්යවරුන් අතර මතභේද පවතී. එහි එක් පාර්ශ්වයකට ඇති වන මෙම දෝෂය පෙන්වීම සඳහා එය වෙන් කොට පවසනු ලැබේ. රූප ආදී ධර්මයන් වචනයෙන් අර්ථවත් කළ යුතු හා පැනවිය යුතු දේ වේ. ඒවා පවසන ශබ්දය පඤ්ඤත්තියයි. මෙපමණකින් සියලු ව්‍යවහාරයන් සිද්ධ වේ යන අදහසින් "වචන...පෙ... ජනං නත්ථි" යැයි පැවසීය. පඤ්ඤත්තියෙහි වචන ස්වභාවය තහවුරු වී ඇත්තේ ඒවා හැපීමෙන් උපදින සහ ඇසෙන ස්වභාවය ආදිය ප්‍රකාශ කරන පෙළ නිසා බව මෙහි අදහසයි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් "බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ව්‍යවහාරය අසන සමහරු සිටිති, නිරුක්ති පටිසම්භිදාව වර්තමාන අරමුණු ඇත්තියකි" යනාදිය සංග්‍රහ කරයි. එබැවින් යම් හෙයකින් "පඤ්ඤත්ති ධම්මා" යන පදයේ අර්ථය ඉහත කී පඤ්ඤත්තිය යැයි ගතහොත්, මාතිකා වර්ණනාව සමඟ විරෝධයක් ඇති වීම, අටුවාවෙහි සඳහන් නොවීම, මෙම පාළිය සමඟ අනුගත නොවීම, සියලු ධර්මයන් පඤ්ඤත්ති ලෙස දැක්විය යුතු වීම, පඤ්ඤත්තිපථ පදය අනවශ්‍ය වීම, අනවස්ථා දෝෂයට පැමිණීමෙන් අර්ථය දැනගත නොහැකි වීම ආදී බොහෝ දෝෂ ඇති වේ. එහෙත් විඤ්ඤත්ති විකාර (අදහස් ප්‍රකාශ කරන ශබ්ද චලන) සහිත ශබ්දය පඤ්ඤත්තිය ලෙස ගත් විට ඉහත කී දෝෂ ඇති නොවන අතර බොහෝ පාළි ප්‍රදේශයන්ට ද අනුකූල වේ. එබැවින් එහි සුදුසු දෙය ගත යුතුය යන අදහසින් "පාළි...පෙ... තබ්බෝ" යැයි පැවසීය.

Yadi [Pg.193] sattātiādinā saddassa paññattibhāve aṭṭhakathāya virodhamāha. Evaṃ paññattibhāve yadi saddassa paññattibhāvo, tassa paramatthato vijjamānattā rūpādiatthassa ca paññāpanato vijjamānapaññattibhāvo eva siyā, na avijjamānapaññattibhāvo. Na hi te sattādayo paññattīti. Evañca avijjamānapaññattiyā abhāvo eva siyā. Vuttā ca aṭṭhakathāyaṃ (pa. pa. aṭṭha. 1 mātikāvaṇṇanā) ‘‘avijjamānapaññattī’’ti. Itaro visayassa avijjamānattā tassa avijjamānapaññattibhāvoti yathāvuttavirodhābhāvaṃ dassento ‘‘avijjamānāna’’ntiādimāha. Idāni sattādivisayassa kenacipi pariyāyena atthitāya abhāvadassanena tabbisayāya paññattiyā avijjamānapaññattibhāvaṃyeva vavatthapeti ‘‘ayañca vādo’’ti. Vijjamānā eva sattādayo rūpādisabhāvābhāvavasena ‘‘avijjamānā’’ti vuccanti, na sabbathā abhāvato. Tathā hi tathā tathā paññāpiyamānabhāvena viññāyantīti yathāvuttarūpo vādo ‘‘rūpaṃ atthīti? Hevatthi heva natthīti. Sevatthi seva natthīti. Na hevaṃ vattabbe. Sevatthi seva natthīti. Āmantā. Atthaṭṭho natthaṭṭho’’ti (kathā. 306) evaṃ pavattāya hevatthikathāya. Tattha hi rūpādayo dhammā rūpādisabhāvena atthi, vedanādisabhāvena natthi, tasmā sabbamevidaṃ evaṃ atthi evaṃ natthīti evaṃladdhike sandhāya ‘‘rūpaṃ atthī’’ti pucchā sakavādissa. ‘‘Hevatthi heva natthī’’ti vissajjanaṃ paravādissa. Atha naṃ sakavādī yadi rūpameva evaṃ atthi evaṃ natthīti laddhi, evaṃ sante so eva atthi so eva natthi nāmāti pucchanto ‘‘sevatthī’’ti āha. Itaro teneva sabhāvena atthitaṃ, teneva natthitaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho sakabhāvena atthitaṃ, parabhāvena natthitaṃ sandhāya paṭijānāti. Tato sakavādī ‘‘atthaṭṭho natthaṭṭho’’tiādinā atthitā vā natthitā vā aññamaññaviruddhā ekasmiṃ dhamme vinā kālabhedena asambhavattāti kiṃ ekattaṃ āpajjatīti dassento paravādiṃ niggaṇhātīti. Paṭisiddhoti ca ‘‘rūpaṃ ‘rūpa’nti hevatthi, rūpaṃ ‘vedanā’ti heva natthī’’tiādinā (kathā. 306) vuttāya rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ sakabhāvena atthitāya parabhāvena natthitāya ca paṭisedhanena sattādīnampi tathābhāvo paṭisedhito hotīti katvā vuttaṃ.

‘සත්ත්වයා’ ආදී වශයෙන් ශබ්දය ප්‍රඥප්ති මාත්‍රයක් වන කල්හි අටුවාවෙහි විරෝධයක් පවතින බව පවසයි. මේ ආකාරයට ප්‍රඥප්ති ස්වභාවයක් පවතින කල්හි, යම් හෙයකින් ශබ්දය ප්‍රඥප්තියක් වන්නේ නම්, එය පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින බැවින් ද රූප ආදී අර්ථයන් ප්‍රඥප්ති කරන (හඳුන්වා දෙන) බැවින් ද එය ‘විද්‍යාමාන ප්‍රඥප්තියක්’ ම විය යුතුය, ‘අවිද්‍යාමාන ප්‍රඥප්තියක්’ නොවිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, ඒ සත්ත්වයා ආදීහු ප්‍රඥප්තීන් නොවන බැවිනි. එවැනි අවස්ථාවක ‘අවිද්‍යාමාන ප්‍රඥප්තිය’ යන දෙයක් නැති වනු ඇත. එහෙත් අටුවාවෙහි (පරමත්ථජෝතිකා අටුවා. 1 මාතිකා වණ්ණනා) ‘අවිද්‍යාමාන ප්‍රඥප්ති’ යනුවෙන් සඳහන් වේ. අනෙක් කරුණ නම්, විෂයය (අරමුණ) අවිද්‍යාමාන බැවින් එය ‘අවිද්‍යාමාන ප්‍රඥප්ති’ භාවය වන්නේ යැයි පවසමින් ඉහත කී විරෝධය නැති බව පෙන්වීමට ‘අවිද්‍යාමාන පුද්ගලයන්ගේ’ යනාදිය වදාළහ. දැන් සත්ත්වයා ආදී විෂයයන් කිසිදු ආකාරයකින් සැබෑවටම නොපවතින බව පෙන්වමින්, එම විෂයය අරමුණු කරගත් ප්‍රඥප්තිය ‘අවිද්‍යාමාන ප්‍රඥප්තියක්’ ම වන බව ‘මෙම වාදය ද’ යනාදියෙන් තීරණය කරති. විද්‍යාමාන වූ රූප ආදී ස්වභාවයන් පවතින නමුත්, සත්ත්වයා ආදීන්ගේ රූප ආදී ස්වභාවය පරමාර්ථ වශයෙන් නොමැති බැවින් ඔවුන් ‘අවිද්‍යාමාන’ යැයි කියනු ලැබේ මිස සර්වාකාරයෙන්ම නොමැති බැවින් නොවේ. එසේ හෙයින්, ඒ ඒ ආකාරයෙන් ප්‍රඥප්ති කරනු ලබන ස්වභාවයෙන් යුතුව දත යුතු බැවින්, ‘රූපය තිබේද? එසේම ඇත, එසේම නැත. මේ ආකාරයටම ඇත, මේ ආකාරයටම නැත. එසේ නොකිය යුතුයි. මේ ආකාරයට ඇත, මේ ආකාරයට නැත. එසේය. අර්ථ වශයෙන් පවතී, අර්ථ වශයෙන් නැත’ (කථාවත්ථු 306) යනුවෙන් මෙසේ පවත්නා වූ ‘හේවත්ථි’ කථාවෙහි ඉහත කී රූපය පිළිබඳ වාදය දක්වා ඇත. එහි රූප ආදී ධර්මයන් රූප ස්වභාවයෙන් පවතින අතර වේදනා ස්වභාවයෙන් නොපවතී. එබැවින් මේ සියල්ලම මෙලෙස පවතින බවත්, මෙලෙස නොපවතින බවත් යන ලබ්ධිය ගත් තැනැත්තා අරභයා ‘රූපය තිබේද?’ යන පැනය ස්වවාදියාගේ ප්‍රශ්නයයි. ‘එසේම ඇත, එසේම නැත’ යන පිළිතුර පරවාදියාගේය. ඉක්බිති ස්වවාදියා, ‘ඉදින් රූපයම මෙසේ පවතින බවත් මෙසේ නොපවතින බවත් ලබ්ධියක් වේ නම්, එවිට එය පවතින්නේ ද එයම නොපවතින්නේ ද?’ යැයි අසමින් ‘එයම තිබේද?’ යනුවෙන් පැවසීය. අනෙකා එම ස්වභාවයෙන්ම පැවතීමත්, එම ස්වභාවයෙන්ම නොපැවතීමත් අරමුණු කරගනිමින් එය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. දෙවනුව විමසූ කල්හි, ස්වකීය ස්වභාවයෙන් පැවතීමත් පර ස්වභාවයෙන් නොපැවතීමත් අරමුණු කරගනිමින් පිළිගනියි. ඉන්පසු ස්වවාදියා ‘අර්ථ වශයෙන් පවතී, අර්ථ වශයෙන් නැත’ යනාදියෙන්, පැවතීම හෝ නොපැවතීම හෝ එකිනෙකට විරුද්ධ බැවින් කාල භේදයකින් තොරව එකම ධර්මයක් කෙරෙහි සම්භවය විය නොහැකි බවත්, එයින් ඒකීය භාවයට පත් වේදැයි පෙන්වමින් පරවාදියා නිග්‍රහ කරයි. ‘රූපය රූපය ලෙස පවතී, රූපය වේදනා ලෙස නොපවතී’ (කථාවත්ථු 306) යනාදියෙන් වදාළ පරිදි රූප, වේදනා, සඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ යන ස්කන්ධයන් තමන්ගේ ස්වභාවයෙන් පැවතීමත්, අන් ස්වභාවයකින් නොපැවතීමත් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් සත්ත්වයා ආදීන්ගේ ද එම ස්වභාවයම ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබුවේ යැයි සලකා එසේ වදාරන ලදී.

Rūpādayo [Pg.194] na hontīti rūpādisabhāvā na honti. Tathā tathāti samūhasantānādivasena. Vicittasaññā parikappavasena uppajjati. Yadi sattarathādisaññāvalambito vacanattho vijjamāno na hoti, nanu sattarathādiabhilāpā anariyavohārā jāyantīti āha ‘‘na ca te abhilāpā’’tiādi. Attano vasena kiñci ahontaṃ paññāpakassa vacanasseva vasena paññāpitabbattā paññattivohāraṃ labhati. Imināva adhippāyenātiādi ‘‘sayaṃ avijjamāno’’tiādinā vuttamevatthaṃ sandhāyāha. Tanti sattādiggahaṇaṃ. ‘‘Brahmavihāracatukkaṃ sattapaññattiṃ ārabbha pavattattā navattabbārammaṇaṃ nāma hotī’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1421) tattha tattha na vattabbanti vuttaṃ. Yadi parittādibhāvena na vattabbaṃ, kathaṃ avijjamānassa sattādikassa paccayabhāvoti āha ‘‘khandhasamūhasantāna’’ntiādi. Tanti khandhasamūhasantānaṃ. Tadupādānabhūtanti puggaloti gahaṇapaññattīnaṃ kāraṇabhūtaṃ. Yadi puggalasaññāya sevamānassa kusalādiuppatti hoti, kathaṃ puggaladassanaṃ micchādassananti paṭisiddhanti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Pathavīdhātu upalabbhatīti puggalābhāve vipakkhavasena nidassanamāha. Idañhettha anumānaṃ. Na rūpādayo vivecetvā puggalo upalabbhati tesaṃ aggahaṇe tathārūpāya buddhiyā abhāvato sevanādayo viyāti. Puggalo upalabbhati sacchikaṭṭhaparamatthena yo chaviññāṇaviññeyyoti saṃsarati muccati cāti evaṃ diṭṭhiyā parikappitapuggalova paṭisedhito, na vohārapuggaloti dassento ‘‘paṭise…pe… diṭṭhī’’ti āha.

‘රූප ආදිය නැත’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ රූප ආදී ස්වභාවයන් නොමැති බවයි. ‘ඒ ඒ ආකාරයෙන්’ යනු සමූහය හා සන්තතිය ආදී වශයෙනි. විවිධ සඥාවන් පරිකල්පනය කිරීම නිසා ඇති වේ. ‘සත්ත්වයා, රථය’ ආදී සඥාවන් ඇසුරු කරගත් වචනාර්ථය සත්‍ය වශයෙන්ම විද්‍යාමාන නොවන්නේ නම්, ‘සත්ත්වයා, රථය’ ආදී ව්‍යවහාරයන් ආර්ය නොවන (අසත්‍ය) ව්‍යවහාරයන් වන්නේ නොවේදැයි සිතා ‘ඒ අභිලාපයන් (වචනයන්) එසේ නොවේ’ යනාදිය වදාළහ. තමන්ගේම ස්වභාවයෙන් කිසිවක් නොමැති වුවද, හඳුන්වා දෙන වචනයෙහි බලයෙන් පමණක් හඳුන්වා දිය යුතු බැවින් ‘ප්‍රඥප්ති ව්‍යවහාරය’ යන නම ලබයි. ‘මෙම අදහසින්ම’ යනාදියෙන් ‘තෙමේ අවිද්‍යාමාන වෙමින්’ යනුවෙන් වදාළ අර්ථයම අරමුණු කරගෙන පවසන ලදී. ‘එය’ යනු සත්ත්වයා ආදී වශයෙන් ගැනීමයි. ‘බ්‍රහ්මවිහාර සතර සත්ත්ව ප්‍රඥප්තිය අරභයා පවතින බැවින් එය වචනයෙන් කිව නොහැකි අරමුණක් (නවත්ථබ්බාරම්මණ) වන්නේය’ යනාදී වශයෙන් අටුවාවෙහි (ධම්මසංගණී අටුවා. 1421) ඒ ඒ තැන නොකිව යුතු බව පවසා ඇත. ඉදින් පරිත්ත (කුඩා) ආදී වශයෙන් කිව නොහැකි නම්, අවිද්‍යාමාන වූ සත්ත්වයා ආදීන් ප්‍රත්‍යයක් වන්නේ කෙසේදැයි විමසා ‘ස්කන්ධ සමූහය හා සන්තතිය’ යනාදිය වදාළහ. ‘එය’ යනු ස්කන්ධ සමූහය හා සන්තතියයි. ‘එය උපාදානය කරගත්’ යනු පුද්ගලයා යන ග්‍රහණයට හා ප්‍රඥප්තීන්ට හේතු වූ දෙයයි. ඉදින් පුද්ගල සඥාවෙන් යුතුව කටයුතු කරන්නාට කුසල් ආදිය උපදින්නේ නම්, පුද්ගලයෙකු ඇතැයි දැකීම මිත්‍යා දෘෂ්ටියක් ලෙස ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ මන්දැයි විමසා ‘යම් හෙයකින් පන’ යනාදිය වදාළහ. පුද්ගලයෙකු නොමැති කල්හි එයට විරුද්ධ පක්ෂය පෙන්වීම සඳහා ‘පඨවි ධාතුව විද්‍යාමාන වේ’ යන්න නිදසුනක් ලෙස වදාළහ. මෙහිදී අනුමානය මෙසේය: රූප ආදියෙන් වෙන් කොට පුද්ගලයෙකු සොයාගත නොහැක; මන්ද යත්, රූප ආදිය ග්‍රහණය නොවන කල්හි එවැනි පුද්ගල බුද්ධියක් (දැනීමක්) ඇති නොවන බැවිනි. පරමාර්ථ වශයෙන් සත්‍ය වූ, සය වැදෑරුම් විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු වූ, සංසාරයේ සැරිසරන හා එයින් මිදෙන පුද්ගලයෙකු විද්‍යාමාන වේය යන දෘෂ්ටියෙන් පරිකල්පනය කරන ලද පුද්ගලයාම මෙහිදී ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ. ව්‍යවහාරික පුද්ගලයා ප්‍රතික්ෂේප නොකරන බව පෙන්වීමට ‘ප්‍රතික්ෂේප...පේ... දෘෂ්ටිය’ යනුවෙන් වදාළහ.

Gāthāya pañcasu khandhesu rūpaṃ vedanā saññā cetanā viññāṇanti etesu kaṃ nāma dhammaṃ sattoti jānāsi nu, etesu ekampi sattoti gaṇhituṃ nārahatīti dasseti. Atha etehi añño eko satto atthīti paccesi. Evampi māra diṭṭhigataṃ nu te. Nu-saddo diṭṭhigatameveti avadhāraṇattho. Kasmā? Yasmā suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ. Tamevatthaṃ vivarati ‘‘nayidha sattūpalabbhatī’’ti. Yasmā paccakkhato vā anumānato vā anupaladdhito natthi ettha koci satto nāmāti adhippāyo. Yadi satto natthi, kathaṃ satto saṃsāramāpādītiādi nīyatīti. Kimettha netabbaṃ, sattoti vohārasatto adhippeto, yasmā satta-saddo vohāre [Pg.195] pavattatīti. Dutiyagāthāya sambandhaṃ dassento ‘‘satto panā’’tiādimāha. Aṅgasambhārāti aṅgasambhārato akkhacakkaīsādiaṅgasambhāramupādāyāti attho. Sattoti vohāro.

ගාථාවෙහි සඳහන් රූප, වේදනා, සඥා, චේතනා, විඤ්ඤාණ යන පංචස්කන්ධයන් අතරින් කුමන ධර්මයක් සත්ත්වයා යැයි ඔබ දන්නෙහිද? මේවායින් එකක්වත් සත්ත්වයා ලෙස ගැනීමට නුසුදුසු බව පෙන්වයි. එසේත් නැතිනම් මේවාට වඩා වෙනස් වූ එක් සත්ත්වයෙකු ඇතැයි ඔබ විශ්වාස කරන්නේද? මාරය, එසේ නම් එය ද ඔබගේ දෘෂ්ටිගතයකි. මෙහි ‘නු’ (නු) ශබ්දය දෘෂ්ටිගතයක්ම බව අවධාරණය කිරීමට යොදා ඇත. ඒ මන්ද? මක්නිසාද යත්, මෙය හුදෙක් සංස්කාර පුඤ්ජයක් (සංස්කාර රැසක්) පමණක් වන බැවිනි. එම අර්ථයම විවරණය කරමින් ‘මෙහි සත්ත්වයෙකු දැකිය නොහැක’ යැයි පවසයි. ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් හෝ අනුමාන වශයෙන් හෝ සොයාගත නොහැකි බැවින් මෙහි සත්ත්වයෙකු කියා කෙනෙකු නැත යනු මෙහි අදහසයි. ඉදින් සත්ත්වයෙකු නැත්නම්, කෙසේ සත්ත්වයා සංසාරයට පැමිණෙන්නේද යනාදිය මෙහි නියත කරුණකි. මෙහි ගත යුතු කරුණ කුමක්ද? ‘සත්ත්වයා’ යනුවෙන් අදහස් කළේ ව්‍යවහාරික සත්ත්වයාය. මක්නිසාද යත් ‘සත්ත’ (සත්ත්වයා) යන වචනය ව්‍යවහාරයෙහි පවතින බැවිනි. දෙවන ගාථාවෙහි සම්බන්ධය පෙන්වමින් ‘සත්ත්වයා පන’ යනාදිය වදාළහ. ‘අංග සම්භාරයෙන්’ යනු රෝද, අකුල, වියගහ ආදී අංග සම්භාරයන් නිසා රථයක් යැයි ව්‍යවහාර කරන්නාක් මෙන් යන අර්ථයයි. ‘සත්ත්වයා’ යනු ව්‍යවහාරයකි.

Avijjamānassāti accantaṃ avijjamānassa sasavisāṇādikassa. Yadi accantaṃ avijjamānaṃ, kathaṃ taṃ gayhatīti āha ‘‘parikappita’’nti. Lokasaññātaṃ ghaṭādi. Ettha pana yathā attānaṃ ārabbha uppajjamānakadhammānaṃ taṃsantatipatitānañca kilesupatāpābhāvena assatthabhāvapaccayatāya uppādādirahitampi nibbānaṃ ‘‘assāsanakarasa’’nti vuccati, evaṃ attānaṃ ārabbha pavattanakadhammavasena uppādādirahitāpi paññatti pavattāti vuttā. Hetuattho vā antonītoti pavattitā vohāritāti attho daṭṭhabbo. Tathā nāmapaññatti paññapetabbamatthaṃ gahitāyeva paññāpeti, viññatti viya adhippāyaṃ viññāpetīti sā gahetabbābhāvato vuccamānatthadvārena vuccamānāti vuttā. Paññāpitabbapaññattiyā pana vuccamānabhāve vattabbameva natthi. Tathā pakārato ñāpanabhāvena ñāpetabbañāpananti katvā gahetabbattāyeva ca tassā aniddhāritasabhāvatā paṭikkhittā daṭṭhabbā. Na hi sabhāvadhammānaṃ kakkhaḷaphusanādi sarūpato saddena vacanīyabhāvaṃ bhajati, apica kho nesaṃ kāladesādibhedabhinnānaṃ vinivattaaññajātiyako sajātiyasādhāraṇo pubbasaṅketānurūpaṃ ajjhāropasiddho sāmaññākāro vacanīyo. Tatthāpi na vinā kenaci pavattinimittena saddo pavattatīti tassa pavattinimittabhūto lokasaṅketasiddho taṃtaṃvacanatthaniyato sāmaññākāraviseso nāma paññattīti pubbācariyā. So hi tasmiṃ tasmiṃ atthe saddaṃ nāmeti, tassa tassa vā atthassa nāmasaññaṃ karotīti nāmaṃ, pakārehi ñāpanato paññatti cāti.

“අවිජ්ජමානස්ස” යනු හාවාගේ අං ආදිය මෙන් අතිශයින්ම විද්‍යාමාන නොවන දෙයයි. ඉදින් එය අතිශයින්ම විද්‍යාමාන නොවේ නම්, එය ග්‍රහණය කරගනු ලබන්නේ කෙසේද යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන් “පරිකප්පිත” (පරිකල්පිත) යැයි කියන ලදී. ලෝක සම්මුතියෙහි ප්‍රකට වූ කළගෙඩි ආදිය එසේය. මෙහිදී, තමන් අරභයා උපදින්නා වූ ධර්මයන්ගේ හා එම සන්තතියට අයත් ධර්මයන්ගේ කෙලෙස් තැවුල් නැති බැවින් ඇතිවන අස්වැසිලිදායක ස්වභාවය නිසා, උප්පාදාදියෙන් (ඉපදීම ආදියෙන්) තොර වුවද නිවන “අස්වැසිලි රසය ඇත්තක්” යැයි කියනු ලැබේ. එලෙසම තමන් අරභයා පවත්නා ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අනුව උප්පාදාදියෙන් තොර වුවද ප්‍රඥප්තිය පවතින්නේ යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතිනම් හේතු අර්ථය ඇතුළත් වූ බැවින් “පවත්වන ලද” හෙවත් “ව්‍යවහාර කරන ලද” යන අර්ථය මෙහිලා දත යුතුය. එමෙන්ම නාම ප්‍රඥප්තිය ප්‍රඥප්ත කළ යුතු අර්ථය ග්‍රහණය කරගෙනම ප්‍රඥප්ත කරයි. විඥප්තිය මෙන් අදහස හඟවයි. එය ග්‍රහණය කළ නොහැකි බැවින්, කියනු ලබන අර්ථය මගින් “කියනු ලබන්නේ” යැයි කියන ලදී. ප්‍රඥප්ත කළ යුතු ප්‍රඥප්තිය (අර්ථ ප්‍රඥප්තිය) කියනු ලබන බව සම්බන්ධයෙන් නම් කිවයුත්තක්ම නැත. එමෙන්ම විවිධ ආකාරයෙන් හැඟවීමේ ස්වභාවය නිසා හඟවනු ලබන දෙය ප්‍රඥාපනය කිරීමක් වන බැවින් හා එය ග්‍රහණය කරගත යුතු බැවින් ද එහි අනිශ්චිත ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු බව දත යුතුය. ස්වභාව ධර්මයන්ගේ තද බව, ස්පර්ශය ආදී ස්වරූපයන් ශබ්දය මගින් වචනයෙන් සෘජුව ප්‍රකාශ කළ හැකි බවට පත් නොවේ. එහෙත් කාලය හා දේශය ආදී භේදයන්ගෙන් වෙන් වූ ඒ ධර්මයන්ගේ, අන්‍ය ජාතීන්ගෙන් වෙන් වූ ද ස්වජාතියට පොදු වූ ද, පූර්ව සංකේතයන්ට අනුකූලව ආරෝපණය කරගන්නා ලද සාමාන්‍ය ආකාරය (පොදු ලක්ෂණය) වචනයෙන් කිව හැකිය. එහිදී ද කිසිදු පැවැත්මට හේතුවක් (පවත්ති නිමිත්තක්) නොමැතිව ශබ්දය නොපවතී. එබැවින් එම ශබ්දයේ පැවැත්මට හේතු වූ, ලෝක සම්මුතියෙන් සිද්ධ වූ ද ඒ ඒ වචනවල අර්ථයන්ට නියම වූ ද සාමාන්‍ය ආකාර විශේෂය “ප්‍රඥප්තිය” යැයි පූර්වාචාර්යවරු පවසති. එය ඒ ඒ අර්ථයන්හි ශබ්දය පමුණුවන (නමන) බැවින් ද, ඒ ඒ අර්ථයන්ට “නාම” යන සංඥාව ඇති කරන බැවින් ද “නාම” නම් වේ. විවිධ ආකාරයෙන් හඟවන බැවින් “ප්‍රඥප්ති” ද නම් වේ.

Kassa pana so ākāravisesoti? Paññāpetabbatthassāti veditabbaṃ. Anekākārā hi atthāti. Evañca katvā tassā paññattiyā gahetabbatāvacanañca samatthitaṃ bhavati, avassañca etamevaṃ sampaṭicchitabbaṃ. Aññathā vacanavacanīyabhedānaṃ saṅkaro siyā, sabbopi attho sabbassa saddassa vacanīyo, sabbo ca saddo sabbassa atthassa vācakoti na cettha saṅketaggahaṇeneva tesaṃ pavattāti sakkā vattuṃ vavatthitesu eva tesu saṅketaggahaṇassa pavattito.

එම ආකාර විශේෂය කාහට අයත් වූවක්ද? එය ප්‍රඥප්ත කළ යුතු අර්ථයට අයත් බව දත යුතුය. අර්ථයන් අනේක ආකාර වන බැවිනි. මෙසේ සලකා බැලීමෙන් එම ප්‍රඥප්තිය ග්‍රහණය කරගත හැකි බව පැවසීම තහවුරු වේ. ඒකාන්තයෙන්ම මෙය මෙසේම පිළිගත යුතුය. එසේ නොවුණහොත් වාචක (වචනය) සහ වාච්‍ය (වචනයෙන් කියවෙන අර්ථය) අතර භේදය අවුල් වන්නේය. එවිට සියලු අර්ථයන් සියලු ශබ්දවලින් කියවිය හැකි වන්නේය, සියලු ශබ්දයන් සියලු අර්ථයන්ගේ වාචකයන් වන්නේය. මෙහිදී සංකේතයන් ග්‍රහණය කිරීමෙන් පමණක්ම ඒවායේ පැවැත්ම සිදුවේ යැයි කිව නොහැක්කේ, ඒවා වෙන් වෙන්ව පවතින කල්හිම සංකේත ග්‍රහණය සිදුවන බැවිනි.

Apare [Pg.196] pana ‘‘yathā dhūmato aggianumāne na kevalena dhūmeneva aggi viññāyati, dhūmassa pana agginā avinābhāvasaṅkhāto sambandho viññāyamāno dhūmena aggi viññāyati, evaṃ saddena atthavijānane na kevalena saddena tadattho viññāyati. Taṃtaṃsaddassa pana tena tena atthena avinābhāvasaṅkhāto sambandho viññāyamāno tena tena saddena atthaṃ ñāpetīti veditabbaṃ. Aññathā aggahitasambandhenapi saddasavanamattena tadattho viññāyeyyāti. Yo yamettha yathāvuttarūpo sambandho, so tassa tassa atthassa saññāpanabhāvena nāmanti paramatthato abhāvā lokasaṅketavasena lokasaṅketoti vā siddho ñātoti lokasaṅketasiddhoti, saddena pakāsiyamānānaṃ atthappakārānaṃ adhigamahetutāya pakārato ñāpanato paññattīti ca vutto’’ti vaṇṇayanti.

අනෙක් ආචාර්යවරු මෙසේ විස්තර කරති: “දුමෙන් ගින්න අනුමාන කිරීමේදී හුදෙක් දුමෙන් පමණක් ගින්න හඳුනාගත නොහැකිය. දුම සහ ගින්න අතර පවත්නා වෙන් කළ නොහැකි සම්බන්ධය (අවිනාභාව සබඳතාව) දන්නා විට දුම මගින් ගින්න හඳුනාගත හැකිය. එසේම ශබ්දය මගින් අර්ථය තේරුම් ගැනීමේදී ද හුදෙක් ශබ්දය මගින්ම එම අර්ථය වැටහෙන්නේ නැත. ඒ ඒ ශබ්දයට ඒ ඒ අර්ථය සමග ඇති අවිනාභාව සබඳතාව දන්නා විට, ඒ ඒ ශබ්දය මගින් අර්ථය හඟවන බව දත යුතුය. එසේ නොවන බව නම්, සබඳතාව හඳුනා නොගත් අයෙකුට වුවද ශබ්දය ඇසුණු පමණින් එහි අර්ථය වැටහිය යුතුය. මෙහි යම් මෙබඳු වූ සබඳතාවක් ඇද්ද, එය ඒ ඒ අර්ථය හැඟවීමේ ස්වභාවය නිසා ‘නාම’ යැයි ද, පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යාමාන නොවන බැවින් ලෝක සම්මුතිය අනුව ‘ලෝකසංකේත’ හෝ ‘ලෝකසංකේත සිද්ධ’ යැයි ද, ශබ්දය මගින් ප්‍රකාශ කෙරෙන අර්ථ ප්‍රකාරයන් අවබෝධ කරගැනීමට හේතු වන බැවින් හා විවිධ ආකාරයෙන් හඟවන බැවින් ‘ප්‍රඥප්ති’ යැයි ද කියනු ලැබේ” යැයි විස්තර කරති.

Saṅkhatāsaṅkhatavinimuttassapi ñeyyavisesassa abhāve ghaṭādisaddābhidheyyā viya pathavīphassādisaddavacanīyopi na labbhatiyevāti sabbavohāralopo siyā. Yasmā ca rūpārūpadhammā pabandhasaṅkhātataṃtaṃvisesākāravaseneva pavattanti, na kevalā, tasmā tesaṃ te saṇṭhānasamūhaavatthāvisesākārā yadipi paramatthato kiñci na honti, paramatthato pana vijjamānānaṃ rūpādīnaṃ upādānānaṃ vasena vijjamānabhāvaṃ labhitvā taṃtaṃgahaṇānurūpaṃ taṃtaṃabhilāpādhikaraṇaṃ bhavati. Upādāyapaññatti hi upādānato yathā aññā anaññāti ca na vattabbā, evaṃ sabbathā atthi natthīti ca na vattabbā. Tayopi hi ete santāyevāti evaṃ tāva mātikāvaṇṇanāya na koci virodho. Saṅkhāyati saṃkathīyatīti saṅkhāti ayamattho kathetabbabhāvena vacanattheyeva niruḷho, na vacanasminti vacanapakkhassa ujukatā sambhavati. Vacanapakkhoyeva pāḷianugato, na paramparāgato yathāvutto atthoti kuto panetaṃ labbhā. Na hi anīto attho pāḷiananugato, nāpi sabbā pāḷinītatthā evāti yathāvuttā duvidhā paññattiyo aṭṭhakathāyaṃ chahi paññattīhi yathāsambhavaṃ vuttāyevāti siddhametaṃ atthīti na vattabbāti.

සංඛත හා අසංඛත ධර්මයන්ගෙන් බැහැර වූ විශේෂ දතයුතු දෙයක් (ඥෙය්‍ය විශේෂයක්) නොමැති කල්හි, කළය ආදී ශබ්දවලින් කියවෙන දේ මෙන් පඨවි හා ස්පර්ශය ආදී ශබ්දවලින් කියවෙන දේ ද නොලැබෙන්නේමය. එවිට සියලු ලෝක ව්‍යවහාරයන් නැති වී යන්නේය. රූප හා අරූප ධර්මයන් පවතින්නේ හුදෙකලාව නොව, ප්‍රබන්ධ (සන්තතිය) නම් වූ ඒ ඒ විශේෂ ආකාරයන් මගින් වන බැවිනි. එබැවින් ඒවායේ ඒ සණ්ඨාන (හැඩය), සමූහ හා අවස්ථා විශේෂයන් පරමාර්ථ වශයෙන් කිසිවක් නොවූවත්, පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින රූප ආදී උපාදාන ධර්මයන් නිසා විද්‍යාමාන බවක් ලබා, ඒ ඒ ග්‍රහණයන්ට අනුකූලව ඒ ඒ ව්‍යවහාරයන්ට පදනම වෙයි. උපාදාය ප්‍රඥප්තිය යනු උපාදාන ධර්මයන්ට වඩා වෙනස්ය කියා හෝ වෙනස් නොවේය කියා හෝ කිව නොහැක්කා සේම, සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ඇත කියා හෝ නැත කියා හෝ කිව නොහැකිය. මේ තුනම පවතින දේ බැවින් මාතිකා වර්ණනාවට මෙහිදී කිසිදු විරෝධයක් නැත. “ගණනය කරනු ලබයි, විස්තර කරනු ලබයි” යන අර්ථයෙන් “සංඛ්‍යා” (සංඥාව) නම් වේ. මෙම අර්ථය කථා කළ යුතු බව යන අරුතින් වචන අර්ථයෙහිම රූඪ වී ඇත. එබැවින් වචන පක්ෂය සම්බන්ධයෙන් සෘජු බවක් ඇති වේ. වචන පක්ෂයම පාලියට අනුකූල වේ. පරම්පරාවෙන් ආ ඉහත කී අර්ථය පාලියට අනුකූල නොවන්නේ නම් එය වෙන කොහෙන් ලබාගත හැකිද? මන්ද යත්, පාලියට අනුකූල නොවන අර්ථයක් මීට ඇතුළත් නොවන බැවිනි. එලෙසම සියලු පාලි පාඨයන් ද මෙසේම අර්ථ දක්වා නැත. එබැවින් ඉහත කී ද්විවිධ ප්‍රඥප්තීන් අටුවාවෙහි එන ෂඩ්විධ ප්‍රඥප්තීන් තුළ ඒ ඒ අයුරින් වදාරා ඇති බැවින්, මෙය ‘ඇතැයි කිව නොහැක’ යන්න සිද්ධ වේ.

Yadi paramatthato atthitāpaṭisedho, iṭṭhametaṃ. Atha vohārato, sattarathaghaṭādīhi sattarathādivacanappayogoyeva na sambhaveyyāti. Na [Pg.197] hi vacanīyarahito vacanappayogo atthīti. Paramatthadhammānaṃ asabhāvadhammabhūtāya paññattiyā vibhāgadassanatthā adhivacanādidukattayadesanāti na paramatthadhammānaṃ rūpādīnaṃ paññattibhāvāpattīti. Na ca paññattipathapaññattidhammaniddesānaṃ avisesavacanaṃ yuttaṃ, saddasseva pana paññattibhāve siyā kāci tesaṃ visesamattā. Paññāpitabbassa aparamatthasabhāvasseva paññattibhāvo adhippetoti na sabbo paññattipatho paññattisaddena vutto, paññatti ca paññāpetabbabhāvena vuttāti paññattipathapadaṃ vattabbameva. Evañcetaṃ icchitabbaṃ. Itarathā saddassa ca paññāpitabbatāya paññattipathabhāvoti paññattipadaṃ na vattabbaṃ siyāti ca sakkā vattuṃ, nikkhepakaṇḍe vibhattāyeva paññatti ‘‘puriso māgaṇḍiyo’’ti etthāpi dassitāti na na sakkā vattuṃ. Tathāpi hi yathāvuttaupādāyapaññattināmapaññattīnaṃ sabhāvasambhavatoti saṅkhādisaddānaṃ samānatthatāpi tesaṃ matimattameva, viññatti viya adhippāyaṃ viññāpentā sayaṃ ñātāyeva nāmapaññatti paññāpetabbamatthaṃ paññāpeti gahitasarūpatāya padīpo viya rūpagatavidhaṃsaneti na paññattiantaraparikappanena payojanaṃ atthi paññāpetabbatthapaññāpane, nāmapaññattipaññāpane pana upādānabhedabhinnā upādāyapaññatti viya taṃtaṃvacanavacanatthabhedabhinnā nāmapaññattīti aññā paññatti icchitā eva. Na ca anavatthānadoso taṃtaṃvacanassa tadatthavibhāvane sahakārīkāraṇabhāvena paṭiniyatasarūpattā. Etena saṅketaggahaṇābhāvopi paṭisiddho daṭṭhabbo, tathā nāmapaññattiyā payojanābhāvo. Dassitappayojanā hi sā pubbeti.

ඉදින් පරමාර්ථ වශයෙන් ඇති බව ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ නම් එය පිළිගත හැකිය. නමුත් සම්මුති ව්‍යවහාරයෙහිදී ද (එය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ නම්) සත්ව, රථ, සැළි ආදී වචන ප්‍රයෝගයන් සිදු විය නොහැකිය. මක්නිසාද යත්, හැඟවිය යුතු අර්ථයක් නොමැතිව වචන ප්‍රයෝගයක් නොමැති බැවිනි. පරමාර්ථ ධර්මයන්ගේ අස්වභාවධර්මයක් වූ ප්‍රඥප්තියෙහි විභාගය පෙන්වීම සඳහා අධිවචන ආදී වූ දුකත්‍රය දේශනා කරන ලද්දේ මිස, රූප ආදී පරමාර්ථ ධර්මයන් ප්‍රඥප්ති බවට පත්වීම නිසා නොවේ. ප්‍රඥප්තිපථ, ප්‍රඥප්ති ධර්ම සහ නිද්දේශයන්ගේ විශේෂයක් නොමැතිව ප්‍රකාශ කිරීම ද යුක්ති සහගත නොවේ. ශබ්දයෙහිම ප්‍රඥප්ති බවක් ඇත්නම්, ඔවුන්ගේ යම් විශේෂයක් විය හැකිය. ප්‍රඥප්ති කළ යුතු වූ අපරමාර්ථ ස්වභාවයම ප්‍රඥප්ති බවට අදහස් කරන ලද බැවින්, සියලු ප්‍රඥප්තිපථයන් 'ප්‍රඥප්ති' ශබ්දයෙන් නොකියැවේ. ප්‍රඥප්තිය යනු ප්‍රඥප්ති කළ යුතු (ප්‍රඥාපිතබ්බ) බවින් කියන ලද බැවින් 'ප්‍රඥප්තිපථ' යන පදය කිව යුතුමය. මෙය මෙසේම පිළිගත යුතුය. එසේ නොමැතිව ශබ්දයට ද ප්‍රඥප්ති කළ යුතු බවින් ප්‍රඥප්තිපථ භාවය ඇති වන්නේ නම්, 'ප්‍රඥප්ති' යන පදය නොකිය යුතු වන්නේය. නික්ඛේප කණ්ඩයේ විභාග කරන ලද ප්‍රඥප්තිය 'පුරිසෝ මාගණ්ඩියෝ' යන මෙහිදී ද දක්වන ලද බැවින් එය නොකිය හැකියැයි කිව නොහැකිය. එසේ වුවද, කලින් කියන ලද උපාදාය ප්‍රඥප්ති සහ නාම ප්‍රඥප්තීන්ගේ ස්වභාවය පවතින බැවින්, සංඥා ආදී ශබ්දයන්ගේ සමාන අර්ථ ඇති බව ඔවුන්ගේ මතයක් පමණි. විඥප්තිය මෙන් අදහස දැනුම් දෙමින්, තමාම දන්නා ලද නාම ප්‍රඥප්තිය දැනුම් දිය යුතු අර්ථය දැනුම් දෙයි. එය ග්‍රහණය කරගත් රූපය පහනක් විසින් රූපයේ ස්වරූපය විදහා දක්වන්නාක් මෙනි. එබැවින් දැනුම් දිය යුතු අර්ථය දැනුම් දීමේදී වෙනත් ප්‍රඥප්තියක් පරිකල්පනය කිරීමෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත. නමුත් නාම ප්‍රඥප්තිය දැනුම් දීමේදී උපාදාන භේදයෙන් වෙනස් වූ උපාදාය ප්‍රඥප්තිය මෙන්, ඒ ඒ වචන සහ වචනවල අර්ථ භේදයෙන් වෙනස් වූ නාම ප්‍රඥප්තිය යනුවෙන් වෙනත් ප්‍රඥප්තියක් පිළිගත යුතුමය. ඒ ඒ වචන අදාළ අර්ථය විභාග කර දීමේදී සහකාරී හේතුවක් ලෙස නියමිත ස්වරූපයක් ගන්නා බැවින් මෙහිදී අනවස්ථා දෝෂයක් ඇති නොවේ. මෙයින් සංකේත ග්‍රහණය කරගත නොහැකි බව ද ප්‍රතික්ෂේප වූයේ යැයි දත යුතුය. එසේම නාම ප්‍රඥප්තියේ ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බව ද ප්‍රතික්ෂේප වේ. මක්නිසාද යත්, එහි ප්‍රයෝජනය මීට පෙර පෙන්වා දී ඇති බැවිනි.

‘‘Vohāro lokiyasote paṭihaññatī’’tiādīsu sotabbassa saddassa vasena tabbisayabhūtā vohārādayo paṭihananasotabbatāpariyāyena vuttāti daṭṭhabbā. Saddoyeva vā tattha vohārādisahacāritāya tathā vutto. Na hi sakkā sabbattha ekarasā desanā pavattīti vattuṃ. Tathā hi katthaci sukhā dukkhā, sukhāpi vedanā dukkhāti vuccanti, dukkhā sukhā, dukkhāpi sukhāti, evaṃ yathāvuttā duvidhāpi paññatti adhivacanādipāṭhassa atthabhāvena aṭṭhakathāyaṃ vuttāyevāti. Ayaṃ saṅkhatāsaṅkhatavinimuttaṃ ñeyyavisesaṃ icchantānaṃ vasena vinicchayo.

‘ව්‍යවහාරය ලෞකික කනෙහි ගැටේ’ යනාදී තැන්හි ඇසිය යුතු ශබ්දය හේතුවෙන්, එම විෂය වූ ව්‍යවහාර ආදිය ගැටීම සහ ඇසීම යන අර්ථයෙන් පවසන ලදැයි දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් එහි ව්‍යවහාර ආදිය සමඟ එක්ව පවතින බැවින් ශබ්දයම එසේ පවසන ලදී. සෑම තැනකම එකම ස්වභාවයේ දේශනාවක් පවතින්නේ යැයි කිව නොහැකිය. මක්නිසාද යත්, සමහර තැනක සැපය දුකක් ලෙස ද, සැප වේදනාව ද දුකක් ලෙස ද කියනු ලැබේ. දුක සැපක් ලෙස ද, දුක ද සැපක් ලෙස ද කියනු ලැබේ. මෙලෙස කලින් පවසන ලද දෙවැදෑරුම් ප්‍රඥප්තිය අධිවචන ආදී පාඨයන්ගේ අර්ථය වශයෙන් අටුවාවෙහි පවසන ලද්දේමය. මෙය සංඛත අසංඛතයන්ගෙන් මිදුණු විශේෂ වූ ඥෙය ධර්මයන් කැමති වන්නන්ගේ වශයෙන් කෙරෙන විනිශ්චයකි.

1316. Satipi paresaṃ sāmaññādināmakārakānaṃ nāmakaraṇabhāve parānapekkhatāya tato ativiya yutto idha nāmakaraṇasabhāvo ukkaṃsaparicchedena [Pg.198] nāmakaraṇatthoti adhippetoti dassetuṃ ‘‘aññaṃ anapekkhitvā’’tiādimāha. Nāmakaraṇasabhāvatā na hoti asabhāvikatāya kadācideva pavattito cāti adhippāyo. Sabhāvasiddhattāti vedanādīnaṃ vedanādināmakaraṇadhammataṃ āha. Yadi vedanādīnaṃ kenaci akataṃ sakanāmaṃ ādāyayeva pavattanato opapātikanāmānaṃ nāmakaraṇaṭṭhena nāmabhāvo, evaṃ sati pathavīādīnampi nāmabhāvo āpajjati, aññathā pathavīādinidassanameva na siyāti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘pathavīādinidassanenā’’tiādi. Ekadesasāmaññena hi yathādhippetena upamā hoti, na sabbasāmaññenāti. Evampi yadi sabhāvasiddhanāmattā vedanādayo nāmaṃ, pathavīādīnampi anivattanīyo nāmabhāvoti āha ‘‘niruḷhattā’’tiādi. Tena yaṃnimittaṃ vedanādīsu nāmasaddappavatti, satipi tadaññesaṃ taṃnimittayoge go-saddo viya kukkuṭādisattapiṇḍe niruḷhato vedanādīsu nāma-saddo pavattoti dasseti. Tathā hi anekesu suttapadesesu tesaṃyeva nāmavohāro dissati. Nāmatānāpatti vuttā kesakumbhādināmantarāpajjanato. Etamevatthaṃ nidassanabhāvena ‘‘na hī’’tiādinā vivarati. Yadipi samūhādighanavinibbhogābhāvato vedanādiarūpadhammesupi piṇḍākārena gahaṇaṃ pavattati, taṃ pana yebhuyyena atthātiparikappamukhena ekadhammavaseneva, na samūhavasenāti vuttaṃ ‘‘aññena…pe… natthī’’ti.

1316. අන්‍යයන් විසින් සාමාන්‍ය නාමකරණයන් සිදු කරද්දීත්, අන්‍යයන් මත රඳා නොපවතින බැවින් මෙහි නාමකරණ ස්වභාවය අතිශයින්ම යුක්ති සහගතය. උසස් කොට සීමා කරන ලද නාමකරණ අර්ථය අදහස් කරන ලද බව පෙන්වීමට 'අන්‍යයක් අපේක්ෂා නොකොට' යනාදිය පවසන ලදී. නාමකරණ ස්වභාවය අස්වභාවික බැවින් එය කිසිවිටෙකත් සිදු නොවේ යන්න අදහසයි. වේදනා ආදී ධර්මයන්ගේ වේදනා යන නාමකරණය ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වන බැවින් එය ධර්මතාවක් ලෙස පවසන ලදී. ඉදින් වේදනා ආදී ධර්මයන් කිසිවකු විසින් නොකරන ලද තම නාමය රැගෙනම උපදින බැවින් ඕපපාතික නාමයන්ගේ නාමකරණ අර්ථයෙන් නාම බව පවතින්නේ නම්, එවිට පඨවි ආදියෙහි ද නාම භාවය ඇති වේ. එසේ නොවන්නේ නම් පඨවි ආදිය නිදසුන් ලෙස දැක්විය නොහැකිය යන විමසුම සිතෙහි තබාගෙන 'පඨවි ආදිය නිදසුන් කිරීමෙන්' යනාදිය පවසන ලදී. අදහස් කරන ලද පරිදි එක් කොටසක සමාන බවින් උපමාව සිද්ධ වේ මිස, සෑම කරුණකම සමාන බවින් නොවේ. එසේ වුවත්, ඉදින් ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වූ නාම ඇති බැවින් වේදනා ආදිය නාම වන්නේ නම්, පඨවි ආදියෙහි ද නොවෙනස් වන නාම බවක් පවතින්නේ යැයි 'නිරූඪ බැවින්' යනාදිය පවසන ලදී. යම් නිමිත්තක් නිසා වේදනා ආදියෙහි 'නාම' යන ශබ්දයේ පැවැත්ම ඇති වේද, අන්‍යයන් කෙරෙහි ද එම නිමිත්ත තිබියදීත්, 'ගෝ' ශබ්දය මෙන් කුකුළා ආදී සත්ව සමූහයන් කෙරෙහි නොවී වේදනා ආදීන් කෙරෙහිම 'නාම' ශබ්දය රූඪ වී පවතින බව දක්වයි. එසේම බොහෝ සූත්‍ර පාඨයන්හි ඔවුන්ටම නාම ව්‍යවහාරය දක්නට ලැබේ. කේශ, කුම්භ ආදී වශයෙන් වෙනත් නාමයන්ට පත්වන බැවින් (පඨවි ආදියට) නාම බවක් නොලැබෙන බව පවසන ලදී. එම අර්ථයම නිදසුන් ලෙස 'න හි' යනාදියෙන් විවරණය කරයි. සමූහ ආදී ඝන විනිර්භෝගයන් (වෙන් කර හඳුනා ගැනීම්) නොමැති බැවින් වේදනා ආදී අරූප ධර්මයන්හි ද පිණ්ඩ ආකාරයෙන් ග්‍රහණය පැවතුණ ද, එය බොහෝ දුරට අර්ථ පරිකල්පනය මුල් කොට ගත් එකම ධර්මයක වශයෙන් පවතින්නක් මිස, සමූහයක වශයෙන් නොවන බව 'අන්‍යයෙකුගෙන්...පෙ... නැත' යන්නෙන් පවසන ලදී.

Pakāsakapakāsitabbabhāvo visayivisayabhāvo eva. Adhivacanasamphasso manosamphasso. So nāmamantarena gahetuṃ asakkuṇeyyatāya pākaṭoti nidassanabhāvena vutto. ‘‘Adhivacanasamphasso viyā’’ti vacanena manosamphassatappakārānameva nāmabhāvo siyā, na paṭighasamphassatappakārānanti āsaṅkāya nivattanatthaṃ ‘‘paṭighasamphassopī’’tiādimāha. Tattha pañcaviññāṇasahagato phasso paṭighasamphasso. Pi-saddo sambhāvane. Idaṃ vuttaṃ hoti – visayīvisayasaṅghaṭṭanasamuppattiyā aññaphassato oḷārikopi paṭighasamphasso na rūpadhammā viya vibhūtākāro, tato nāmāyattagahaṇiyabhāvo nāmassevāti. Arūpatāya vātiādinā sāmaññato visesato ca paṭighasamphassassa upacāravasena nāmabhāvamāha. Pacchimapurimānanti ‘‘nāmañca rūpañcā’’ti imaṃ anupubbiṃ sandhāya vuttaṃ. Satipi rūpassātiādinā nāmavohārahetuṃ [Pg.199] anaññasādhāraṇaṃ nibbānassa adhipatipaccayabhāvaṃ eva vibhāveti, yato ariyānaṃ aññavisayavinissaṭaṃ ninnapoṇapabbhārabhāvena asaṅkhatadhātuyaṃ eva cittaṃ pavattatīti.

ප්‍රකාශක සහ ප්‍රකාශ කළ යුතු බව යනු විෂයී සහ විෂය බවමය. අධිවචන සම්ඵස්සය යනු මනෝ සම්ඵස්සයයි. එය නාමයක් නොමැතිව ග්‍රහණය කරගත නොහැකි බැවින් ප්‍රකටය. ඒ බව නිදසුනක් ලෙස දක්වන ලදී. 'අධිවචන සම්ඵස්සය මෙන්' යන වචනයෙන් මනෝ සම්ඵස්සය හා සම්බන්ධ ධර්මයන්ටම නාම බව ඇති වන අතර, පටිඝ සම්ඵස්සය හා සම්බන්ධ ධර්මයන්ට එය නැතැයි යන සැකය දුරු කිරීම පිණිස 'පටිඝ සම්ඵස්සය ද' යනාදිය පවසන ලදී. එහිදී පංච විඤ්ඤාණයන් හා සහජාත වූ ස්පර්ශය පටිඝ සම්ඵස්සයයි. 'පි' (ද) යන ශබ්දය සම්භවනය (හැකියාව) අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙයින් පවසන ලද්දේ මෙයයි: විෂයී සහ විෂය ගැටීමෙන් හටගන්නා බැවින් අන්‍ය ස්පර්ශයන්ට වඩා ඕලාරික වුවද, පටිඝ සම්ඵස්සය රූප ධර්ම මෙන් පැහැදිලි ආකාරයකින් පවතින්නේ නැත. එබැවින් නාමය ඇසුරින්ම ග්‍රහණය කරගත යුතු බව නාමයන්ටම අයත් වේ. 'අරූප බැවින්' යනාදියෙන් සාමාන්‍යයෙන් හා විශේෂයෙන් පටිඝ සම්ඵස්සයෙහි උපචාර වශයෙන් නාම බව පවසන ලදී. 'පශ්චිම පූර්වයන්ගේ' යනු 'නාමඤ්ච රූපඤ්ච' යන අනුපිළිවෙළ අරභයා පවසන ලද්දකි. 'රූපයට ඇති කල්හි ද' යනාදියෙන් නාම ව්‍යවහාරයට හේතු වූ, අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ නිවනෙහි අධිපති ප්‍රත්‍ය බවම විස්තර කරයි. යම් හෙයකින් ආර්යයන්ගේ සිත අන්‍ය විෂයන්ගෙන් මිදී, නිවනටම නැඹුරු වූ, නැමී ගිය, බෑවුම් වූ ස්වභාවයෙන් අසංඛත ධාතුවෙහිම පවතින්නේ ද එබැවිනි.

1318. Vaṭṭasmiṃ ādīnavapaṭicchādanato tadassādanābhinandanato ca vaṭṭassa mūlaṃ padhānakāraṇanti vaṭṭamūlaṃ.

1318. සංසාර වෘත්තයෙහි ආදීනවයන් වැසී පවතින බැවින් ද, එහි ආශ්වාදය සතුටින් පිළිගන්නා බැවින් ද, සංසාරයේ මුල වූ ප්‍රධාන හේතුව 'වට්ටමූල' (සංසාර මූලය) නම් වේ.

1320. Ekekasmiṃ rūpādike yathābhiniviṭṭhe vatthusmiṃ ahaṃmānādhāranimittataṃ kusalākusalatabbipākalokādhāratañca samāropetvā pavattaggahaṇaviseso. Yā kāci diṭṭhi nivisamānā dhammasabhāvaṃ aticcaparāmasanākāreneva nivisatīti vuttaṃ ‘‘parāmasantīti attho’’ti.

1320. රූපය ආදී වූ එක එකක් වූ අධිෂ්ඨාන කර ගත් වස්තූන් කෙරෙහි 'මම' යන මානයට පදනම් වූ නිමිත්ත බව සහ කුසල් අකුසල් හා ඒවායේ විපාක සහිත ලෝකයට පදනම් වන බව ආරෝපණය කොට පවතින විශේෂ වූ ග්‍රහණයයි. යම්කිසි දෘෂ්ටියක් පිහිටන කල්හි ධර්ම ස්වභාවය ඉක්මවා අල්ලා ගන්නා ආකාරයෙන් ම පිහිටන බැවින් 'පරාමර්ශනය කරති යන අර්ථය' යැයි කියන ලදී.

1332. Cetanāppadhāno saṅkhārakkhandhoti katvā ‘‘yāya cetanāyā’’tiādi vuttaṃ.

1332. සංස්කාර ස්කන්ධය චේතනාව ප්‍රධාන කොට ඇත්තේ යැයි සලකා "යම් චේතනාවකින්" යනාදිය පවසන ලදී.

1333. Dunnāmaṃ gārayhanāmaṃ. Anupasaṅkamantassātiādinā sevanabhajanānaṃ visesamāha.

1333. 'දුන්නාම' යනු නින්දිත නාමයයි. "ළඟා නොවන්නා වූ" යනාදියෙන් ඇසුරු කිරීමේ සහ භජනය කිරීමේ විශේෂය පවසන ලදී.

1336. Āpattiāpattivuṭṭhānaparicchedajānanūpāyadassanaṃ saha vatthunā saha kammavācāyādivacananti imamatthaṃ dassento ‘‘vatthuvītikkamato’’tiādimāha. ‘‘Āpattikusalatā āpattivuṭṭhānakusalatā’’ti (dha. sa. dukamātikā 119) hi vuttanti. Kāraṇajānanena phalaṃ suṭṭhu ñātaṃ hotīti taṃ dassetuṃ ‘‘āpattiyā vā’’tiādimāha.

1336. ඇවැත් සහ ඇවැත්වලින් මිදීමේ නියමයන් දැන ගැනීමේ ක්‍රමය පෙන්වා දීම, වස්තුව සමඟ සහ කම්මවාචා ආදී වචන සමඟ වේ යන මේ අර්ථය දක්වමින් "වස්තුව ඉක්මවා යෑමෙන්" යනාදිය පවසන ලදී. "ඇවැත් පිළිබඳ දක්ෂ බව, ඇවැත්වලින් මිදීම පිළිබඳ දක්ෂ බව" යනුවෙන් (ධම්මසංගණී දුක මාතිකා 119 හි) පවසා ඇත. හේතුව දැන ගැනීමෙන් ඵලය මනාව දන්නා ලද්දක් වන බැවින් එය දැක්වීම සඳහා "ඇවැත්තෙහි හෝ" යනාදිය පවසන ලදී.

1342. Tassāti manasikārakusalatāya.

1342. 'තස්ස' යනු මනසිකාරයෙහි දක්ෂ බවයි.

1344. Anuppajjamānāneva anuppajjantāneva.

1344. 'අනුප්පජ්ජමානා' යනු නූපදින්නා වූ ම ය.

1348. Akaraṇena anādaravasenāti adhippāyo.

1348. නොකිරීමෙන් යනු අනාදරය (නොසලකා හැරීම) හේතුවෙන් යන්න අදහසයි.

1350. Pheggurukkhassa sigguādikassa.

1350. සාරයක් නැති (ඵෙග්ගු) වෘක්ෂය යනු මුරුංගා ආදී ගස් ය.

1352. Cakkhundriyāsaṃvarassāti cakkhundriyāsaṃvaraṇassa. Asaṃvutacakkhundriyasseva hetūti cakkhudvārikassa abhijjhādianvāssavanassa taṃdvārikaviññāṇassa [Pg.200] viya cakkhundriyaṃ padhānakāraṇaṃ. Sati hi asaṃvutatte cakkhundriyassa te te anvāssavantīti asaṃvariyamānacakkhundriyahetuko so asaṃvaro tathāvuttoti aṭṭhakathāya adhippāyaṃ dasseti. Idāni yathāvutte adhippāye ṭhatvā ‘‘yatvādhikaraṇanti hī’’tiādinā pāḷiyā yojanaṃ dasseti. Kassa cāti pakāraṃ pucchati, kathaṃvidhassa kathaṃsaṇṭhitassāti attho. Na hi sarūpe vutte puna sarūpapucchāya payojanaṃ atthi. Anvāssavanti abhijjhādayo. Tadupalakkhitanti anvāssavūpalakkhitaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutanti yojanā.

1352. 'චක්ඛුන්ද්‍රියාසංවරස්ස' යනු චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවර නොකිරීමේ ය. සංවර නොකළ චක්ඛුන්ද්‍රියට ම හේතු වෙයි යනු, චක්ඛු ද්වාරයෙහි උපදින අභිධ්‍යා ආදී කෙලෙස් ගලා ඒමට, එම ද්වාරයෙහි විඤ්ඤාණයට මෙන් ම චක්ඛුන්ද්‍රිය ද ප්‍රධාන හේතුව වේ. චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවර නොවූ කල්හි එම කෙලෙස් ගලා එන බැවින්, සංවර නොකළ චක්ඛුන්ද්‍රිය හේතුවෙන් වන ඒ අසංවරය එලෙස කියන ලදැයි අටුවාවේ අදහස දක්වයි. දැන් ඉහත කී අදහසෙහි පිහිටා "යම් හේතුවකින්" යනාදියෙන් පාලියෙහි සම්බන්ධය දක්වයි. 'කස්ස ච' යන්නෙන් ආකාරය විමසයි, කිනම් ආකාරයේ ද කිනම් ස්වරූපයේ ද යනු අර්ථයයි. ස්වරූපය ප්‍රකාශ කළ විට නැවත ස්වරූපය විමසීමේ ප්‍රයෝජනයක් නැති බැවිනි. 'අන්වාස්සවන්ති' යනු අභිධ්‍යා ආදියයි. 'තදුපලක්ඛිතං' යනු කෙලෙස් ගලා ඒමෙන් හඳුනාගත් සංවර නොකළ චක්ඛුන්ද්‍රිය යැයි යෙදුමයි.

Yathāsambhavanti dussīlyāsaṃvaro manodvāravasena, sesāsaṃvaro chadvāravasena yojetabbo. Muṭṭhassaccādīnaṃ satipaṭipakkhākusaladhammādibhāvato siyā pañcadvāre uppatti, na tveva kāyikavācasikavītikkamabhūtassa dussīlyassa tattha uppatti pañcadvārikajavanānaṃ aviññattijanakattāti tameva yathāsambhavaṃ ‘‘na hi pañcadvāre’’tiādinā vivarati.

'යථාසම්භවං' යනු දුශ්ශීල අසංවරය මනෝද්වාරය මගින් ද, සෙසු අසංවරයන් ද්වාර හය මගින් ද යෙදිය යුතු ය. මුට්ඨසච්චය ආදිය සතියට ප්‍රතිපක්ෂ අකුසල ධර්ම බැවින් පංච ද්වාරයෙහි ඉපදීම විය හැකි ය, නමුත් කායික වාචසික ඉක්මවා යෑම් වන දුශ්ශීල බව එහි නූපදී. මන්ද පංච ද්වාරික ජවනයන් විඥප්තියක් ඇති නොකරන බැවිනි. එය ම "පංච ද්වාරයෙහි නොවේ" යනාදියෙන් විස්තර කරයි.

Yathā kinti yena pakārena javane uppajjamāno asaṃvaro ‘‘cakkhundriye asaṃvaro’’ti vuccati, taṃ nidassanaṃ kinti attho. Tatthāyaṃ pavattikkamo – pañcadvāre rūpādiārammaṇe āpāthagate niyamitādivasena kusalākusalajavane uppajjitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇe manodvārikajavanaṃ taṃyevārammaṇaṃ katvā bhavaṅgaṃ otarati, puna tasmiṃyeva dvāre ‘‘itthipuriso’’tiādinā vavatthapetvā javanaṃ bhavaṅgaṃ otarati. Puna vāre pasādarajjanādivasena javanaṃ javati. Puna yadi taṃ ārammaṇaṃ āpāthaṃ āgacchati, taṃsadisameva pañcadvārādīsu javanaṃ tadā uppajjamānakaṃ sandhāya ‘‘evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi agutta’’ntiādi vuttaṃ. Ayaṃ pana ukkaṭṭhanayo paricitārammaṇaṃ sandhāya vutto, aparicite antarantarā pañcadvāre uppajjitvā tadanurūpaṃ manodvārepi uppajjatīti. Dvārabhavaṅgādīnaṃ javanena sambandho ekasantatipariyāpannato daṭṭhabbo.

'යථා කිං' යනු කිනම් ආකාරයකින් ජවනයෙහි උපදින අසංවරය 'චක්ඛුන්ද්‍රියෙහි අසංවරය' යැයි කියනු ලබන්නේ ද, එහි නිදසුන කුමක් ද යන්න අර්ථයයි. එහි ක්‍රියාකාරිත්වය මෙසේ ය - පංච ද්වාරයෙහි රූප ආදී අරමුණු හමුවූ විට නියමිත පරිදි කුසල් අකුසල් ජවනයන් ඉපදී භවාංගයට බැසගත් විට, මනෝද්වාරික ජවනය එම අරමුණ ම ගෙන භවාංගයට බසී. නැවත එම ද්වාරයෙහි ම "ස්ත්‍රියකි, පුරුෂයෙකි" යනාදී වශයෙන් විනිශ්චය කර ජවනය භවාංගයට බසී. නැවත වාරයක දී පැහැදීම හෝ ඇලීම ආදියෙන් ජවනය වේගවත් වෙයි. නැවත යම් හෙයකින් එම අරමුණ ම හමු වුවහොත්, පංච ද්වාරයෙහි ද එවැනි ම ජවනයන් උපදී. එය අරභයා "මෙසේ ම ජවනයෙහි දුශ්ශීල බව ආදිය උපන් කල්හි ඒ අසංවරය ඇති විට ද්වාරය ද රකින්නේ නැත" යනාදිය පවසන ලදී. මෙය පුරුදු අරමුණු සම්බන්ධයෙන් කියන ලද උසස් ක්‍රමයකි (උක්කට්ඨනය). නුපුරුදු අරමුණු වලදී අතරින් පතර පංච ද්වාරයෙහි උපදී, එයට අනුරූපව මනෝ ද්වාරයෙහි ද උපදී. ද්වාර, භවාංග ආදියෙහි ජවනය සමඟ සම්බන්ධය එක ම සන්තතියකට අයත් බැවින් දත යුතු ය.

Sati dvārabhavaṅgādiketi paccayabhāvena purimanipphannaṃ javanakāle asantampi bhavaṅgādi cakkhādi viya phalanipphattiyā santaññeva nāmāti vuttaṃ. Na hi dharamānaṃyeva santanti vuccatīti. Bāhiraṃ viya katvāti paramatthato javanassa bāhirabhāve itarassa ca abbhantarabhāve asatipi ‘‘pabhassaramidaṃ[Pg.201], bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭha’’ntiādivacanato (a. ni. 1.49) āgantukabhūtassa kadāci kadāci uppajjamānassa javanassa bāhirabhāvo tabbidhurasabhāvassa itarassa abbhantarabhāvo pariyāyato vuttoti dasseti. Asaṃvarahetubhāvāpattitoti dvārādīnaṃ asaṃvarahetubhāvāpajjanassa pākaṭabhāvaṃ sandhāyāha. Uppanne hi asaṃvare dvārādīnaṃ tassa hetubhāvo paññāyatīti. Dvārabhavaṅgādimūsananti dvārabhavaṅgādīsu mūsanaṃ. Yasmiñhi dvāre asaṃvaro uppajjati, so tattha dvārādīnaṃ saṃvarūpanissayabhāvaṃ upacchindantoyeva pavattatīti. Tenevāha ‘‘kusalabhaṇḍavināsana’’nti.

'ද්වාර භවාංග ආදිය ඇති කල්හි' යනු ප්‍රත්‍යයක් වශයෙන් කලින් හටගත්, ජවන කාලයෙහි නැති වුව ද භවාංග ආදිය ඇස ආදිය මෙන් ඵලය නිපදවීම පිහිටා ඇති බැවින් 'ඇත' යනුවෙන්ම කියන ලදී. මන්ද පවතින දේට ම 'ඇත' යැයි නොකියන බැවිනි. 'බාහිර දෙයක් මෙන් කොට' යනු පරමාර්ථ වශයෙන් ජවනය බාහිර වීමක් සහ අනෙක අභ්‍යන්තර වීමක් නොමැති වුව ද "මහණෙනි, මේ සිත ප්‍රභාස්වර ය, එය ආගන්තුක උපක්ලේෂයන්ගෙන් කිළිටි වේ" යනාදී වචනයෙන් ආගන්තුක වූ ඉඳහිට උපදින ජවනය බාහිර බව ද ඊට වෙනස් ස්වභාවය ඇති අනෙක අභ්‍යන්තර බව ද පර්යායයෙන් කියන ලදැයි දක්වයි. 'අසංවරයට හේතු බවට පත්වීම' යනු ද්වාර ආදිය අසංවරයට හේතු වීම ප්‍රකට වන බව අරභයා පවසන ලදී. අසංවරය උපන් කල්හි ද්වාර ආදියෙහි එම හේතු බව වැටහෙන බැවිනි. 'ද්වාර භවාංග ආදිය සොරකම් කිරීම' යනු ද්වාර භවාංග ආදියෙහි සොරකම් කිරීමයි. යම් ද්වාරයක අසංවරය උපදී ද, එය එහි ඇති ද්වාර ආදී සංවරයට උපනිශ්‍රය වන බව සිඳලමින් ම පවතී. ඒ නිසා ම "කුසල් නමැති බඩු විනාශ කිරීම" යැයි පවසන ලදී.

Ettha ca ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā’’tiādipāḷiyaṃ saṃvaro, saṃvaritabbaṃ, saṃvaraṇupāyo, yato ca so saṃvaro, yattha ca so saṃvaroti imaṃ pabhedaṃ dassetvā yojetabbā. Kathaṃ? ‘‘Rakkhati…pe… saṃvaraṃ āpajjatī’’ti etena saṃvaro vutto. Satiṃ paccuṭṭhapetīti ayañhettha atthoti. Cakkhādi saṃvaritabbaṃ. Na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhīti saṃvaraṇupāyo. ‘‘Yatvādhikaraṇa’’ntiādinā saṃvaraṇāvadhi. Rūpādayo saṃvaravisayoti. Kiñca paṭisaṅkhābhāvanābalasaṅgahitabhāvena duvidhopi indriyasaṃvaro? Tattha purimena visayesu ādīnavadassanaṃ, itarena ādīnavappahānaṃ. Tathā purimena pariyuṭṭhānappahānaṃ, itarena anusayappahānaṃ. Tathā purimo lokiyamaggasaṅgahito, dutiyo lokuttaramaggasaṅgahitoti ayampi viseso veditabbo.

මෙහි "ඇසින් රූපයක් දැක" යනාදී පාලියෙහි සංවරය, සංවර විය යුත්ත, සංවර වීමේ උපක්‍රමය, යමකින් සංවරය වේ ද සහ යම් තැනක සංවරය වේ ද යන මේ බෙදීම දක්වා යෙදිය යුතු ය. ඒ කෙසේ ද? "රකියි... පෙ... සංවරයට පැමිණෙයි" යන්නෙන් සංවරය කියන ලදී. සිහිය පිහිටුවයි යන්න මෙහි අර්ථයයි. චක්ඛු ආදිය සංවර විය යුතු දේ ය. නිමිති ගන්නේ නැත, අනුව්‍යංජන ගන්නේ නැත යනු සංවර වීමේ උපක්‍රමයයි. "යම් හේතුවකින්" යනාදියෙන් සංවර වීමේ සීමාවයි. රූප ආදිය සංවර වීමේ විෂයයන් ය. තව ද ප්‍රඥාව සහ භාවනා බලයට අයත් බැවින් ඉන්ද්‍රිය සංවරය දෙවැදෑරුම් ද? එහි පළමුවැන්නෙන් විෂයයන්හි ආදීනව දැකීම ද, අනෙකෙන් ආදීනවයන් ප්‍රහාණය කිරීම ද වෙයි. එසේ ම පළමුවැන්නෙන් පර්යුට්ඨාන කෙලෙස් ප්‍රහාණය ද, අනෙකෙන් අනුසය කෙලෙස් ප්‍රහාණය ද වෙයි. එමෙන් ම පළමුවැන්න ලෞකික මාර්ගයට අයත් වන අතර දෙවැන්න ලෝකෝත්තර මාර්ගයට අයත් වේ යැයි මේ විශේෂය ද දත යුතු ය.

1353. Davatthādiabhilāsoti davo eva attho payojananti davattho, so ādi yesaṃ te davatthādayo. Tesu, tesaṃ vā abhilāso, davo vā attho etassāti davattho, tadādiko davatthādi, ko pana soti āha ‘‘abhilāso’’ti. Āhāraparibhoge asantussanāti āhāraparibhoge atitti. Bahuno uḷārassa ca patthanāvasena pavattā bhiyyokamyatā asantussanāti evamettha attho yujjati.

1353. ‘දවත්ථාද්‍යභිලාස’ යනු කෙළිය ම (දව) ප්‍රයෝජනය කරගත් බැවින් ‘දවත්ථ’ නම් වේ. එය ආදිය කොට ඇති බැවින් ‘දවත්ථාදි’ නම් වේ. ඒ පිළිබඳව ඇති කැමැත්ත හෝ ‘දවත්ථ’ නම් වූ දේ මුල් කොට ඇති කැමැත්ත දවත්ථාද්‍යභිලාසයයි. ‘ආහාර පරිභෝජනයේදී නොසතුටු වීම’ යනු ආහාරය කෙරෙහි ඇති අතෘප්තියයි. බොහෝ වූ ද ප්‍රණීත වූ ද දේ පැතීම වශයෙන් පවතින තව තවත් කැමති වීමේ ස්වභාවය (භිය්‍යෝකම්‍යතා) නොසතුටු බවයි. මෙහි අර්ථය මෙලෙස ගැලපේ.

1355. Majjanākārena pavatti mānassevāti katvā ‘‘mānova mānamado’’ti vuttaṃ. Tathā hi jātimadādayo ‘‘māno maññanā’’tiādinā mānabhāveneva [Pg.202] vibhattāti. Khudā nāma kammajatejo. Taṃ pana abhutte bhutte ca uppajjatīti yaṃ tattha āmāsayasaṅkhātassa sarīradesassa pīḷanato vihiṃsāsaddavacanīyaṃ, tadeva dassetabbaṃ, itarañca nivattetabbanti abhuttapaccayā uppajjanakattena khudā visesitāti āha ‘‘khudāya visesana’’nti. Ye pana ‘‘kammajatejapaccayā dukkhā vedanā khudā’’ti vadanti, tesaṃ abhuttapaccayā uppajjanakāti visesanameva na yujjati. Satipi tasmiṃ bhūtatthakathane vihiṃsūparatipurāṇavedanāpaṭihananānaṃ visesābhāvo āpajjatīti purimoyevettha attho. Etāsaṃ ko visesoti abhuttapaccayā uppajjanakavedanā, bhuttapaccayā na uppajjanakavedanāti dvepi cetā vedanā yāvatā anāgatāyevāti adhippāyo. Satipi anāgatatte purimā uppannasadisī, itarā pana ataṃsadisī accantaṃ anuppannāvāti ayamettha viseso. Teneva ‘‘yathāpavattā’’ti purimāyaṃ vuttaṃ, itarattha ca ‘‘appavattā’’ti. Atha vā abhuttapaccayā uppajjanakavedanā pubbe katakammassa vipākattā purāṇavedanā nāma. Appaccavekkhaṇādiayuttaparibhogapaccayā paccavekkhaṇādiyuttaparibhogato āyatiṃ na uppajjissatīti bhuttapaccayā na uppajjanakavedanā navavedanā nāma. Vihiṃsānimittatā vihiṃsānibbattatā.

1355. මානය නිසා මත්වීමේ ස්වභාවයෙන් පැවතීම සලකා ‘මානය ම මාන මදය’ යයි කියන ලදී. එලෙසම ජාති මදාදිය ‘මානය, මඤ්ඤනාව’ යනාදී වශයෙන් මාන ස්වභාවයෙන් ම විග්‍රහ කරන ලදී. ‘ඛුදා’ (බඩගින්න) යනු කර්මජ තේජෝ ධාතුවයි. එය ආහාර අනුභව නොකළ විටත් අනුභව කළ විටත් උපදී. එහිදී ආමාශය නම් වූ ශරීර ප්‍රදේශය පෙළීම නිසා යම් පීඩාවක් වේ ද, එයම මෙහිදී දැක්විය යුතුය. අන්‍ය වූ අර්ථය (භුක්ත පච්චයා) බැහැර කළ යුතුය. ආහාර නොගැනීම හේතුවෙන් උපදින බව පෙන්වීමට බඩගින්න විශේෂ කරන ලදී. එබැවින් ‘බඩගින්නේ විශේෂණය’ යයි පවසන ලදී. යමෙක් ‘කර්මජ තේජෝ ධාතුව ප්‍රත්‍ය කොට උපදින දුක්ඛ වේදනාව බඩගින්නයි’ කියා පවසත් ද, ඔවුන්ට ‘ආහාර නොගැනීම ප්‍රත්‍ය කොට උපදින්නක්’ යන විශේෂණය නොගැලපේ. එසේ වුවද පවත්නා තත්ත්වය ප්‍රකාශ කිරීමේදී හිංසාව සංසිඳීම හා පුරාණ වේදනාව නැති කිරීම යන කරුණුවල විශේෂයක් නැති බැවින් මෙහි පෙර අර්ථය ම ගත යුතුය. මේවායේ විශේෂය කුමක්ද? ආහාර නොගැනීම නිසා උපදින වේදනාව හා ආහාර ගැනීම නිසා උපදින වේදනාව යන මේ දෙවදෑරුම් වේදනාවන් ම අනාගතයේ උපදින ඒවා බව මෙහි අදහසයි. අනාගත වුවද පළමුවැන්න උපන් දෙයක් හා සමානය, අනෙක එයට අසමාන වන අතර සහමුලින් ම නූපන් දෙයකි. මෙය මෙහි විශේෂයයි. එබැවින් පළමුවැන්නට ‘යථාපවත්තා’ (පවත්නා පරිදි) යයි ද, අනික් තැනට ‘අප්පවත්තා’ (නොපවත්නා) යයි ද කියන ලදී. එසේත් නැතිනම්, ආහාර නොගැනීමෙන් උපදින වේදනාව පෙර කරන ලද කර්මයේ විපාක බැවින් ‘පුරාණ වේදනා’ (පැරණි වේදනා) නම් වේ. ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකිරීම ආදී වැරදි පරිභෝජනය නිසා සිදුවන වේදනාව, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම ආදී නිවැරදි පරිභෝජනයෙන් මතු උපදින්නේ නැති බැවින්, ආහාර ගැනීම නිසා උපදින වේදනාව ‘නව වේදනා’ නම් වේ. ‘විහිංසා නිමිත්තතා’ යනු හිංසාව නිසා නිපදවන ලද බවයි.

Yāpenti etenāti yāpanāti vuttassa sarīrayāpanakāraṇassa jīvitindriyassapiyāpanakāraṇanti imassa visesassadassanatthaṃ ‘‘jīvitindriyayāpanatthāyā’’ti vatvā na kevalaṃ jīvitindriyasseva yāpanakāraṇamāhāro, atha kho ṭhānādipavattiākāravisesayuttassa sakalasarīrassapi yāpanakāraṇanti taṃdīpanatthaṃ yātrāti vacananti yāpanā me bhavissatīti avisesena vuttanti dassento ‘‘catunnaṃ iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanā yātrā’’ti āha. Aṭṭhānayojanaaparibhogadupparibhogādivasena saddhādeyyassa vināsanaṃ saddhādeyyavinipātanaṃ. Yenāti gaṇabhojanalakkhaṇappattassa thūpīkatādikassa vā paṭiggahaṇena. Sāvajjaṃ sanindaṃ paribhogaṃ karotīti vā attho.

මෙයින් (ආහාරයෙන්) යැපෙන බැවින් ‘යාපනා’ නම් වේ. ශරීරය යැපීමේ හේතුව වූ ජීවිතේන්ද්‍රිය ද පවත්වා ගැනීමේ හේතුව බව පෙන්වීමට ‘ජීවිතේන්ද්‍රිය පවත්වා ගැනීම පිණිස’ යයි කියා, ආහාරය හුදෙක් ජීවිතේන්ද්‍රිය පමණක් පවත්වා ගැනීමේ හේතුව නොව, ඉරියව් පැවැත්වීම ආදී සකල ශරීරය ම පවත්වා ගැනීමේ හේතුව බව දැක්වීමට ‘යාත්‍රා’ යන වචනය යොදන ලදී. ‘මට යැපීම (යාපනා) වන්නේය’ යයි පොදුවේ ප්‍රකාශ කළ බව දැක්වීමට ‘සතර ඉරියව් අඛණ්ඩව පවත්වා ගැනීම ‘යාත්‍රා’ නම් වේ’ යයි කියන ලදී. අස්ථානයෙහි යෙදීම, වැරදි පරිභෝජනය ආදියෙන් ශ්‍රද්ධාවෙන් දුන් දෑ (සද්ධාදෙය්‍ය) විනාශ කිරීම ‘සද්ධාදෙය්‍ය විනිපාතන’ නම් වේ. යමෙකු විසින් ගණභෝජන ලක්ෂණයට පත් වූ හෝ ගොඩගසා දුන් දෑ පිළිගැනීමෙන් හෝ සාවද්‍ය වූ ද නින්දා සහිත වූ ද පරිභෝජනයක් කරයි යනු මෙහි අර්ථයයි.

Iriyā…pe… vuttanti sukhaṃ pavattamānehi iriyāpathehi tesaṃ tathāpavattiyā kāraṇanti gahitattā viditattā yathāvuttabhuñjanapivanāni pubbakālakiriyābhāvena vuccamānāni iriyāpathakattukāni viya vuttānīti attho. Yathā hi ‘‘paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti [Pg.203] (ma. ni. 1.271; 2.182) dassanassa khayahetutā, ‘‘ghataṃ pivitvā balaṃ bhavati, sīhaṃ disvā bhayaṃ bhavatī’’ti ca pānadassanānaṃ balabhayahetutā vuccati, evaṃ bhuñjanapivanānaṃ iriyāpathasukhappavattihetubhāvo vuttoti evamettha attho daṭṭhabbo. Sulabhānavajjabhāvo viya appabhāvopi paccayānaṃ paramasallekhavuttīnaṃ sukhavihārāya pariyattoti cīvarasenāsanānaṃ appabhāvukkaṃsānujānanavasena pavattāhi anantaragāthāhi idhāpi dhammasenāpatinā sukhavihārāya pariyatto appabhāvukkaṃso anuññātoti viññāyatīti ‘‘punapī’’tiādinā ‘‘bhutvānā’’ti pāṭhaṃ samatthayati.

ඉරියව්... පෙ... පවසන ලද්දේ සුවසේ පවත්නා වූ ඉරියව්වලට එම ආහාර ගැනීම හේතුව වන බැවින්, එම අනුභව කිරීම් හා පානය කිරීම් පෙර ක්‍රියාවන් ලෙස පවසනු ලබන්නේ ඉරියව් කරන්නාක් මෙන් බව අර්ථයයි. යම් සේ ‘ප්‍රඥාවෙන් දැක ඔහුට ආශ්‍රවයෝ ක්ෂය වෙති’ යයි පැවසීමේදී දැකීම ක්ෂය වීමට හේතුව ලෙස ද, ‘ගිතෙල් බී බලය ඇති වේ, සිංහයෙකු දැක බිය ඇති වේ’ යයි පැවසීමේදී පානය හා දැකීම බලයට හා බියට හේතුව ලෙස පවසනු ලැබේ ද, එසේම අනුභව කිරීම හා පානය කිරීම ඉරියව් සුවසේ පැවැත්වීමට හේතු වන බව මෙහි අර්ථය ලෙස දැක්විය යුතුය. පහසුවෙන් ලැබෙන බව හා නිවැරදි බව මෙන්ම, ප්‍රත්‍යයන්ගේ අල්ප බව ද පරම සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාවෙන් වසන්නන්ට සුව පිණිස පවතී. චීවර සේනාසනයන්ගේ අල්ප බවේ උසස් බව අනුමත කිරීම් වශයෙන් පවතින අනන්තර ගාථාවන්ගෙන් මෙහිදී ද ධර්ම සේනාපති සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ විසින් සුව විහරණය පිණිස වූ අල්ප බවේ උසස් බව අනුමත කරන ලදැයි දත යුතුය. එබැවින් ‘පුනපි’ යනාදියෙන් ‘භුත්වාන’ (අනුභව කොට) යන පාඨය ස්ථිර කරයි.

1368. Satiādidhammāti satipaññāsamādhivīriyasammāvācādidhammā, ye chahi dukehi pariggahitā.

1368. සති ආදී ධර්ම නම් සතිය, ප්‍රඥාව, සමාධිය, වීර්යය හා සම්මා වාචා ආදී ධර්මයෝ ය. ඒවා (පෙර සඳහන් කළ) දුක (යුගල) හයකින් පිරිසිඳ ගන්නා ලදී.

1373. Paṭivijjhitabbehi paṭivedho vutto. Visayenapi hi visayī vuccati sahacarabhāvato. Yathā –

1373. අවබෝධ කළ යුතු ධර්මයන් මගින් අවබෝධය (පටිවේධය) පවසන ලදී. විෂයය (අරමුණ) මගින් ද විෂයය ඇත්තා (ඥානය) සහචර භාවය නිසා පවසනු ලැබේ. යම් සේ -

‘‘Uppādetvāna saṃvegaṃ, dukkhenassa ca hetunā;

Vaḍḍhayitvā sammasitvā, muttiyā maggamabravī’’ti

“සංවේගය උපදවා ගෙන, එයට ද දුකට ද හේතුව වූ කරුණු නිසා, (කුසල්) වඩවා, (සංස්කාර) විමසා බලා, මිදීම පිණිස වූ මාර්ගය වදාළ සේක.”

‘‘Saccapariyosāne’’ti ca.

“සත්‍යාවබෝධය අවසානයේදී” යන්න ද එසේමය.

Yathā dukkhādīnaṃ pariññādivasena pavattamānaṃ paṭivedhañāṇaṃ asammohato te avilometvā avirodhetvā pavattati nāma, evaṃ tadupanissayabhāvaṃ vipassanāñāṇampi yathābalaṃ te avilometvā pavattatīti catunnaṃ saccānaṃ anulomanti vuttanti dutiyo atthavikappo vutto. Ettha ca ‘‘catunnaṃ saccāna’’nti padaṃ vinā upacārena vuttaṃ, purimasmiṃ upacārenāti daṭṭhabbaṃ. Sammādiṭṭhippadhānattā vā sesamaggaṅgānaṃ maggasaccekadesassa paṭivedhassa anulomaṃ samudāyānulomaṃ vuttaṃ, catusaccekadesassa maggassa vā.

යම් සේ දුක්ඛාදී සත්‍යයන් පිරිසිඳ දැනීම ආදී වශයෙන් පවතින අවබෝධ ඥානය මුළාවෙන් තොරව ඒවාට අනුකූලව අවිරෝධීව පවතී ද, එසේම එයට උපනිශ්‍රය වූ විදර්ශනා ඥානය ද තමන්ගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් ඒවාට අනුකූලව පවතින බැවින් ‘සතර සත්‍යයන්ට අනුලෝම’ යයි පවසන ලදැයි දෙවන අර්ථ විකල්පය දක්වන ලදී. මෙහිදී ‘සතර සත්‍යයන්ගේ’ යන පදය උපචාරයකින් තොරව පවසන ලද්දකි, පෙර අවස්ථාවේදී උපචාරයෙන් පවසන ලදැයි දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් සම්මා දිට්ඨිය ප්‍රධාන බැවින් සෙසු මාර්ගාංගවල හෝ මාර්ග සත්‍යයෙන් කොටසක අවබෝධයට අනුකූල වීම ‘සමූහ අනුලෝම’ යයි පවසන ලදී, නැතහොත් සතර සත්‍යයෙන් කොටසක් වූ මාර්ගයට අනුලෝම වීමයි.

1380. Khayasamayeti khayasamūhe. ‘‘Kilesānaṃ khayavasena pavattadhammapuñje’’ti ca vadanti.

1380. ‘ඛයසමය’ යනු ක්ෂය වීමේ සමූහයෙහි ය. ‘ක්ලේශයන් ක්ෂය වීම් වශයෙන් පවතින ධර්ම රාශියෙහි’ යයි ද පවසති.

1381. Aparibandhabhāvena nirāsaṅkā, ārammaṇe abhiratibhāvena ca pavatti adhimuccanaṭṭhoti āha ‘‘ani…pe… ttanaṭṭhenā’’ti.

1381. බාධාවන් රහිත බව නිසා සැක රහිතව ද, අරමුණෙහි ඇලෙන සුලු බව නිසා ද පැවතීම අධිමුක්ති අර්ථයයි. එබැවින් ‘අනි...පෙ...ත්තනට්ඨේන’ (සැක රහිත බැවින්) යයි පවසන ලදී.

1382. Ariyamaggappavattiyā [Pg.204] uttarakālaṃ pavattamānaṃ phalañāṇaṃ taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ khayapariyosāne pavattattā ‘‘khīṇante ñāṇa’’nti vuttaṃ. Yasmā pana taṃ maggānantaraṃ uppajjati, tasmā maggena ṭhānaso khīṇesu kilesesu tesaṃ khīṇabhāvānantaraṃ pavattamānaṃ khīṇabhāvānaṃ paṭhamakāle pavattantipi vuccatīti dutiyo vikappo vutto.

1382. ආර්ය මාර්ගය පහළ වීමෙන් පසු කාලයෙහි පවතින ඵල ඥානය, ඒ ඒ මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු ක්ලේශයන් ක්ෂය වීම අවසානයේ පවතින බැවින් ‘ඛීණන්තේ ඥාන’ (ක්ෂය වූ කෙළවර ඇති ඥානය) යයි පවසන ලදී. එය මාර්ගයෙන් අනතුරුව ම උපදින බැවින්, මාර්ගය මගින් ක්ලේශයන් මුළුමනින් ක්ෂය කළ විට, එම ක්ෂය වූ බවට අනතුරුව පවතින හෙයින්, ක්ෂය වූ ස්වභාවයේ ප්‍රථම කාලයෙහි පවතින්නක් ලෙස ද කියනු ලැබේ යයි දෙවන විකල්පය දක්වන ලදී.

Dukanikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

දුක නික්ඛේප කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Nikkhepakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

නික්ඛේප කාණ්ඩ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4. Aṭṭhakathākaṇḍaṃ

4. අට්ඨකථා කාණ්ඩය

Tikaatthuddhāravaṇṇanā

තිකාර්ථ උද්ධාර වර්ණනාව

1384. Nayagamananti [Pg.205] nīyati, neti, nīyanti vā etenāti nayo, gammati etenāti gamanaṃ, nayova, nayassa vā gamanaṃ nayagamanaṃ. Gati eva vā gamanaṃ. Paṭhamena ādi-saddena abhidhammabhājanīyādisaṅgahāsaṅgahādiekakādisuddhikasacchi kaṭṭhādimūlamūlādikā pañcapakaraṇikā nayagati saṅgayhati. Anulomādīti pana paccanīyaanulomapaccanīyapaccanīyānulomapakārā ekamūlādippakārā ca. Ettha atthesu nicchitesūti etasmiṃ aṭṭhakathākaṇḍe cittuppādavasena bhūmantaravisesayogato sabbesaṃ mātikāpadānaṃ atthesu saṅkhepato vavatthāpitesu.

1384. 'නයගමන' යනු මෙහෙයවනු ලබන බැවින්, පමුණුවන බැවින් හෝ මෙයින් පමුණුවන බැවින් 'නය' නම් වේ. මෙයින් යනු ලබන බැවින් 'ගමන' නම් වේ. නයම ගමන හෝ නයෙහි ගමන 'නයගමන' වේ. ගතියම ගමන වේ. පළමු 'ආදි' ශබ්දයෙන් අභිධර්ම භාජනීය ආදී වූ ද, සංගහ-අසංගහ ආදී වූ ද, ඒකක ආදී වූ ද, ශුද්ධික සච්චිකට්ඨ ආදී වූ ද, මූල-මූල ආදී වූ ද පඤ්චප්‍රකරණයන්ට අයත් නය ක්‍රමයන් ඇතුළත් වේ. 'අනුලෝම' ආදිය යනු පච්චනීක-අනුලෝම, අනුලෝම-පච්චනීක, පච්චනීක-පච්චනීක යන ප්‍රකාරයන් සහ ඒකමූල ආදී ප්‍රකාරයන් ය. "මෙහි අර්ථයන් නිශ්චය කළ කල්හි" යනු මෙම අට්ඨකථා කාණ්ඩයෙහි චිත්තොප්පාද වශයෙන් භූමි අන්තරයන්ගේ විශේෂ සම්බන්ධය නිසා සියලු මාතිකා පදයන්ගේ අර්ථයන් සංක්ෂේපයෙන් ව්‍යවස්ථාපනය කළ කල්හි යන්නයි.

Pañhuddhārantiādīsu ‘‘siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.25) kusalapadaṃ ādiṃ katvā kusalākusalābyākatantā tisso kusalādikā, kusalābyākataakusalābyākatakusalākusalantā tisso, kusalākusalābyākatantā ekāti kusalādikā satta pucchā, tathā akusalādikā, abyākatādikā, kusalābyākatādikā, akusalābyākatādikā, kusalākusalādikā, kusalākusalābyākatādikāti sattannaṃ sattakānaṃ vasena dhammānulome kusalattikaṃ nissāya hetupaccaye ekūnapaññāsa pucchā, tathā sesapaccayesu sesatikesu dhammapaccanīyādīsu ca. Taṃ sandhāya ‘‘ekūnapaññāsāya ekūnapaññāsāyā’’ti vuttaṃ. ‘‘Siyā hetuṃ dhammaṃ paṭicca hetudhammo uppajjeyya hetupaccayā’’tiādinā (paṭṭhā. 3.1.1) ‘‘hetuṃ paṭicca hetu, hetuṃ paṭicca nahetu, hetuṃ paṭicca hetu ca nahetu ca. Nahetuṃ paṭicca nahetu, nahetuṃ paṭicca hetu, nahetuṃ paṭicca hetu ca nahetu ca. Hetuñca nahetuñca paṭicca hetu, hetuñca nahetuñca paṭicca nahetu, hetuñca nahetuñca paṭicca hetu ca nahetu cā’’ti ekekasmiṃ duke hetupaccayādīsu ekamekasmiṃ paccaye nava nava pucchā honti. Tā sandhāya ‘‘navasu navasu pañhesū’’ti vuttaṃ.

'පඤ්හොද්ධාර' (ප්‍රශ්න උද්ධාරය) ආදියෙහි, "කුසල් දහමක් නිසා කුසල් දහමක් හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් උපදින්නේය" යනාදී වශයෙන් (පට්ඨාන 1.1.25) කුසල පදය මුල් කරගෙන, කුසල-අකුසල-අබ්‍යාකත යන තිකයන් (තුන් පද) තුනක් ද, කුසල-අබ්‍යාකත, අකුසල-අබ්‍යාකත, කුසල-අකුසල යන ද්විකයන් (දෙපද) තුනක් ද, කුසල-අකුසල-අබ්‍යාකත යන එක් පදයක් ද වශයෙන් කුසලයෙන් ආරම්භ වන ප්‍රශ්න සතකි. එසේම අකුසලයෙන් ආරම්භ වන සතක් ද, අබ්‍යාකතයෙන් ආරම්භ වන සතක් ද, කුසල-අබ්‍යාකතයෙන් ආරම්භ වන සතක් ද, අකුසල-අබ්‍යාකතයෙන් ආරම්භ වන සතක් ද, කුසල-අකුසලයෙන් ආරම්භ වන සතක් ද, කුසල-අකුසල-අබ්‍යාකතයෙන් ආරම්භ වන සතක් ද වශයෙන් සප්තක හතක් මඟින් ධම්මානුලෝමයෙහි කුසල තිකය ඇසුරු කරගෙන හේතු ප්‍රත්‍යයෙහි ප්‍රශ්න හතළිස් නවයක් වේ. සෙසු ප්‍රත්‍යයන්හි ද සෙසු තිකයන්හි ද ධම්ම පච්චනීකාදියෙහි ද එසේමය. එය අරභයා "හතළිස් නවය බැගින් හතළිස් නවය බැගින්" යැයි කියන ලදී. "හේතු වූ දහමක් නිසා හේතු දහමක් හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් උපදින්නේය" යනාදී වශයෙන් (පට්ඨාන 3.1.1) හේතුව නිසා හේතුව ද, හේතුව නිසා නහේතුව ද, හේතුව නිසා හේතුව සහ නහේතුව ද; නහේතුව නිසා නහේතුව ද, නහේතුව නිසා හේතුව ද, නහේතුව නිසා හේතුව සහ නහේතුව ද; හේතුව සහ නහේතුව නිසා හේතුව ද, හේතුව සහ නහේතුව නිසා නහේතුව ද, හේතුව සහ නහේතුව නිසා හේතුව සහ නහේතුව ද වශයෙන් එක් එක් දුකයෙහි හේතු ප්‍රත්‍යාදියෙහි එක් එක් ප්‍රත්‍යයක ප්‍රශ්න නවය බැගින් වේ. ඒවා අරභයා "ප්‍රශ්න නවය බැගින් නවය බැගින්" යැයි කියන ලදී.

Labbhamānassāti kusalattike tāva paṭiccavāre hetupaccaye ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā, kusalaṃ ekaṃ [Pg.206] khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.53) kusalena kusalaṃ, kusalena abyākataṃ, kusalena kusalābyākataṃ, akusalena akusalaṃ, akusalena abyākataṃ, akusalena akusalābyākataṃ, abyākatena abyākataṃ, kusalābyākatena abyākataṃ, akusalābyākatena abyākatanti navannaṃ navannaṃ pañhānaṃ atthato sambhavantassa pañhassa vissajjanavasena uddharaṇaṃ, tathā sesapaccayavārattikādīsu. Tesuyevāti yathāvuttesu eva pañhesu atthasambhavato yathāvibhattānaṃ pañhavissajjanānaṃ ‘‘hetuyā navā’’tiādinā gaṇanāṭhapanaṃ. Pasaṭe dhammeti yathā heṭṭhā kaṇḍadvaye ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ citta’’ntiādinā (dha. sa. 1) vippakiṇṇe muttapupphe viya phassādayo dhamme. Avisiṭṭhaniddeso sāmaññaniddeso. Viññātadhammassa puggalassāti adhippāyo.

"ලැබෙන්නා වූ" යනු කුසල තිකයෙහි තාක් පටිච්චවාරයෙහි හේතු ප්‍රත්‍යයෙහි, "කුසල් දහමක් නිසා කුසල් දහමක් හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් උපදී, කුසල් එක් ස්කන්ධයක් නිසා ස්කන්ධ තුනක් උපදී" යනාදී වශයෙන් (පට්ඨාන 1.1.53) කුසලයෙන් කුසලය, කුසලයෙන් අබ්‍යාකතය, කුසලයෙන් කුසල-අබ්‍යාකතය, අකුසලයෙන් අකුසලය, අකුසලයෙන් අබ්‍යාකතය, අකුසලයෙන් අකුසල-අබ්‍යාකතය, අබ්‍යාකතයෙන් අබ්‍යාකතය, කුසල-අබ්‍යාකතයෙන් අබ්‍යාකතය, අකුසල-අබ්‍යාකතයෙන් අබ්‍යාකතය යන ප්‍රශ්න නවයේ අර්ථයන්ගෙන් සම්භවය වන ප්‍රශ්නය විස්තර කිරීම් වශයෙන් උද්ධාරය කිරීමයි. සෙසු ප්‍රත්‍ය වාර, තික ආදියෙහි ද එසේමය. "ඒවායෙහිම" යනු ඉහත කී ප්‍රශ්නවලම අර්ථ සම්භවය අනුව බෙදන ලද ප්‍රශ්න විසර්ජනයන් "හේතුවෙහි නවයකි" යනාදී වශයෙන් ගණන් තැබීමයි. "පැතිරුණු ධර්මයන්හි" යනු පහත කාණ්ඩ දෙකෙහි "යම් කලෙක කාමාවචර කුසල් සිතක්..." යනාදී වශයෙන් විසිරුණු මල් මෙන් ඵස්ස ආදී ධර්මයන් ප්‍රකාශ කළ පරිදි ය. "අවිශේෂ නිද්දේසය" යනු සාමාන්‍ය විස්තරයයි. "ධර්මය දැනගත් පුද්ගලයාගේ" යනු මෙහි අදහසයි.

Yadi cittuppādarūpakaṇḍesu catubhūmicittuppādādivasena viññātadhammassa atthuddhāradesanā āraddhā, evaṃ sante idha kasmā kusalattikaniddeso vuttoti āha ‘‘yadipi kusalattikavitthāro’’tiādi. Dhammavisesanabhāvatoti ‘‘dhammā’’ti padassa padhānabhāvaṃ dasseti. Ato hi tadabhidheyyā pucchitabbā jātā. Viññātāhīti bhūmīnaṃ visesanalakkhaṇayogamāha. Ettha padhānanti kiñcāpi uddese kusalapadena dhammā visesitabbā, ‘‘catūsu bhūmīsu kusala’’nti imasmiṃ pana niddese bhūmīhi visesitabbattā kusalapadaṃ padhānanti visesanabhāvena vacanicchāya abhāvato satipi visesitabbadhammānaṃ kāmāvacarādiphassādibhede tadanapekkhaṃ anavajjasukhavipākatāsaṅkhātaṃ attano kusalākārameva gahetvā pavattamānattā ‘‘ekattameva upādāya pavattatī’’ti vuttaṃ. Sabbepi hi kusalā dhammā anavajjasukhavipākatāya ekasabhāvāyevāti.

යම් හෙයකින් චිත්තොප්පාද සහ රූප කාණ්ඩයන්හි චතුර්භූමික චිත්තොප්පාද ආදී වශයෙන් ධර්මය දැනගත් පුද්ගලයා සඳහා අත්ථුද්ධාර දේශනාව ආරම්භ කරන ලද්දේ නම්, එසේ තිබියදී මෙහි කුසල තික නිද්දේසය පැවසුවේ මන්දැයි විමසා, "යම් හෙයකින් කුසල තික විස්තරය ද" යනාදිය පැවසීය. ධර්මයන්ගේ විශේෂණ භාවය නිසා "ධම්මා" යන පදයේ ප්‍රධානත්වය දක්වයි. එබැවින් එහි අර්ථය පිළිබඳව විමසිය යුතුව ඇත. "දැනගත් බැවින්" යන්නෙන් භූමීන්ගේ විශේෂණ ලක්ෂණ යෝගය පවසයි. මෙහි "ප්‍රධාන" යනු උද්දේසයෙහි කුසල පදයෙන් ධර්මයන් විශේෂණය කළ යුතු වුවද, "සතර භූමියෙහි කුසල්" යන මෙම නිද්දේසයෙහි භූමීන්ගෙන් විශේෂණය කළ යුතු බැවින් කුසල පදය ප්‍රධාන වේ. විශේෂණ භාවයෙන් කීමේ වුවමනාවක් නැති වුවද, විශේෂණය කළ යුතු ධර්මයන් කාමාවචර ආදී වශයෙන් ඵස්ස ආදී භේද සහිත වුවද, එය අපේක්ෂා නොකොට අනවද්‍ය වූ සැප විපාක ඇති බව යන තමාගේ කුසල ආකාරයම ගෙන පවතින බැවින් "එකත්වයටම පැමිණ පවතී" යැයි කියන ලදී. මන්ද, සියලුම කුසල ධර්මයන් අනවද්‍ය සැප විපාක දෙන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් එකම ස්වභාවයක් ගන්නා බැවිනි.

1385. Yathāyogaṃ yojetabbanti catūhi bhūmīhi ādhārabhūtāhi visesetvā samayaphassādibhedaṃ anāmasitvā vipākabhāvena ekattaṃ netvā ‘‘catūsu bhūmīsu vipāko’’ti vuttanti yojetabbaṃ. Esa nayo ‘‘tīsu bhūmīsu kiriyābyākata’’ntiādīsupi.

1385. "යෝග්‍ය පරිදි යෙදිය යුතුය" යනු ආධාර භූත වූ සතර භූමීන්ගෙන් විශේෂ කොට, සමය, ඵස්ස ආදී භේදයන් ස්පර්ශ නොකොට විපාක භාවයෙන් ඒකත්වයට පමුණුවා "සතර භූමියෙහි විපාකය" යැයි කියන ලදැයි යෙදිය යුතුය. "තුන් භූමියෙහි ක්‍රියා අබ්‍යාකතය" යනාදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Uppajjati etthāti uppādo, cetasikā. Te hi cittassa sabbathāpi nissayādipaccayabhāvato ettha ca uppattiyā ādhārabhāvena apekkhitā. Yathā [Pg.207] ca cetasikā cittassa, evaṃ cittampi cetasikānaṃ nissayādipaccayabhāvato ādhārabhāvena vattabbataṃ arahatīti yathāvuttaṃ uppādasaddābhidheyyataṃ na vinivattati. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘cittuppādo’’ti ettha uppādassa visesanabhāvena pavattamānampi cittaṃ attani yathāvuttauppādaatthasambhavato apariccattavisesitabbabhāvameva hutvā tassa visesanabhāvaṃ paṭipajjatīti. Yadāha ‘‘avayavena samudāyopalakkhaṇavasena attho sambhavatī’’ti. Cittasamānagatikassa idha cittaggahaṇena gahetabbatāya ‘‘dvepañcaviññāṇānī’’ti nidassanena vakkhamānattā ‘‘citta…pe… gahaṇaṃ kata’’nti vuttaṃ. Tattha aññassāti rūpassa.

"මෙහි උපදී" යනු උප්පාදයයි, එනම් චෛතසිකයන්ය. ඒවා සිතට සෑම අයුරින්ම නිස්සය ආදී ප්‍රත්‍ය වන බැවින් සහ මෙහි උත්පත්තියට ආධාර වන බැවින් අපේක්ෂිතය. චෛතසිකයන් සිතට යම් සේද, එමෙන්ම සිත ද චෛතසිකයන්ට නිස්සය ආදී ප්‍රත්‍ය වන බැවින් ආධාරකයක් ලෙස හැඳින්විය යුතුය. එබැවින් ඉහත කී 'උප්පාද' ශබ්දයේ අර්ථය බැහැර නොවේ. මෙයින් පවසන්නේ - "චිත්තොප්පාද" යන්නෙහි උප්පාදයේ විශේෂණයක් ලෙස පවතින සිත ද, තමා තුළ ඉහත කී උප්පාද අර්ථය පවතින බැවින්, විශේෂණය විය යුතු බව අත් නොහැරම එහි විශේෂණ භාවයට පැමිණෙන බවයි. එයම "අවයවයෙන් සමූහය හැඟවීම් වශයෙන් අර්ථය සිදුවේ" යැයි කියන ලදී. සිතට සමාන ගති ඇති (චෛතසික ද) මෙහි 'සිත' යන ග්‍රහණයෙන් ගත යුතු බැවින්, "ද්විපඤ්ච විඤ්ඤාණ" යන නිදර්ශනයෙන් ඉදිරියට පවසන බැවින් "සිත...පෙ... ග්‍රහණය කරන ලදී" යැයි කියන ලදී. එහි 'අන්‍ය' යනු රූපයයි.

1420. Pañcadvāre vattabbameva natthi ekantaparittārammaṇattā pañcadvārikacittānaṃ. Iṭṭhāniṭṭhārammaṇānubhavananti vipākassa pakappetvā ārammaṇaggahaṇābhāvamāha. Tato kammānurūpaṃ pavattamāno vipāko parittakammavipākatāya parittārammaṇeyeva pavattitumarahati, na mahaggatappamāṇārammaṇeti adhippāyo. Samādhippadhānassapi kassaci kammassa appanāappattassa ekantena sadisavipākatāabhāvato ‘‘appanāppattassā’’ti kammaṃ visesitaṃ. Vaṇṇalakkhaṇādiṃ aggahetvā lokasaññānurodheneva gahite pathavādike parikammasaññāya samuppāditattā paṭibhāganimittasaṅkhātaṃ saññāvasaṃ ārammaṇaṃ assāti saññāvasārammaṇaṃ. Tādisenevāti samādhippadhānatāya appanāppattīhi viya saññāvasārammaṇatāya ca nibbiseseneva. Sopīti pi-saddo sampiṇḍanattho. Tenetaṃ dasseti ‘‘attano kammassa samānabhūmikadhammārammaṇatāya viya tassa ārammaṇārammaṇatāyapi vipāko kammānurūpoyeva nāma hotī’’ti.

1420. පංචද්වාරයෙහි (පංචද්වාරික සිත්වලට) ඒකාන්තයෙන්ම පිරිත්ත (පරිත්ත) අරමුණු ඇති බැවින් ඒ සම්බන්ධව පැවසිය යුත්තක්ම නැත. 'ඉෂ්ට අනිෂ්ට අරමුණු අනුභව කිරීම' යනු විපාක සිතෙහි ස්වභාවය ලෙස සලකා, අරමුණ තෝරා බේරා ගැනීමක් එහි නොමැති බව පැවසූහ. එබැවින් කර්මයට අනුරූපව පවතින විපාකය, පිරිත්ත කර්මයක විපාකයක් බැවින් පිරිත්ත අරමුණකම පැවතීමට සුදුසුය; එය මහග්ගත හෝ අප්‍රමාණ අරමුණු විෂයෙහි පවතියි යන්න මෙහි අදහස නොවේ. සමාධිය ප්‍රධාන වූ, අප්පනාවට පත් වූ කිසියම් කර්මයකට ඒකාන්තයෙන්ම සමාන වූ විපාකයක් නොමැති බැවින් 'අප්පනාවට පත්' යැයි කර්මය විශේෂ කරන ලදී. වර්ණ ලක්ෂණ ආදිය නොගෙන ලෝක සම්මුතියට අනුකූලව ගනු ලැබූ පඨවි ආදියෙහි පරිකර්ම සංඥාවෙන් උපදවන ලද බැවින්, පටිභාග නිමිත්ත නම් වූ සංඥාවෙහි බලයෙන් පවතින අරමුණ 'සංඥාවසාරම්මණ' නම් වේ. 'එවැනි වූම' යනු සමාධිය ප්‍රධාන බැවින් අප්පනාවට පත්වීම මෙන් සහ සංඥාවෙහි බලයෙන් අරමුණු වීම මෙන් කිසිදු වෙනසක් නොමැතිවය. 'සෝපි' යන්නෙහි 'පි' ශබ්දය එක් කිරීමේ අර්ථය ගෙන දෙයි. එයින් මෙය දක්වයි: 'තම කර්මයට සමාන භූමි ඇති ධර්මයන් අරමුණු වීම මෙන්, එම අරමුණ අරමුණු වීමේදී ද විපාකය කර්මයට අනුරූපවම වෙයි.'

Yadi evaṃ kasmā mahaggatappamāṇārammaṇassa parittakammassa vipāko tadārammaṇārammaṇo na hotīti? Appanāppattakammavipākassa viya tassa kammārammaṇārammaṇatāya niyamābhāvato kammānurūpatāya ca anekarūpattā. Yathā attano kammasadisassa mahaggatajavanassa parittārammaṇassapi tadārammaṇaṃ nānubandhakaṃ paricayābhāvato, evaṃ attano kammassa nimittabhūtepi tassa sahakārīkāraṇāhi apariyādinne mahaggatappamāṇe ārammaṇe paricayābhāvato parittavipāko na pavattati, kammanimittārammaṇo pana jāyamāno paritteneva tena hotīti āha [Pg.208] ‘‘paṭisandhiādibhūto’’tiādi. Yasmā panātiādinā pāḷiyāva yathāvuttamatthaṃ nicchinoti. Nānākkhaṇikakammapaccayo hi ettha adhippeto paccayapaccayuppannānaṃ bhinnārammaṇatāya vuttattā. Na cātiādinā parittavipākā eva idha paccayuppannabhāvena vuttāti dasseti. Idhāti imasmiṃ atthuddhārakaṇḍe.

ඉදින් එසේ නම්, මහග්ගත හා අප්‍රමාණ අරමුණු ඇති පිරිත්ත කර්මයේ විපාකය එම අරමුණම අරමුණු කොට නොපවතින්නේ මන්ද? අප්පනාවට පත් කර්ම විපාකය මෙන් එයට කර්මයේ අරමුණම අරමුණු කිරීම පිළිබඳ නියමයක් නොමැති බැවින් සහ කර්මානුරූපීව එය අනේකවිධ වන බැවිනි. යම් සේ තම කර්මයට සමාන මහග්ගත ජවනයක පිරිත්ත අරමුණකදී පවා තදාරම්මණය පුරුද්දක් (පරිචයක්) නොමැති බැවින් අනුබද්ධ නොවේ ද, එසේම තම කර්මයට නිමිති වූ, සහකාරී හේතූන්ගෙන් යුත් මහග්ගත අප්‍රමාණ අරමුණු කෙරෙහි පුරුද්දක් නොමැති බැවින් පිරිත්ත විපාකය එහි නොපවතියි. කර්ම නිමිත්ත අරමුණු කොට උපදින කල්හි එය පිරිත්ත අරමුණින්ම වේ යැයි 'පටිසන්ධිආදිභූතෝ' යනාදියෙන් පැවසිණි. 'යස්මා පන' යනාදියෙන් පාලියෙහි දක්වෙන අර්ථයම ස්ථිර කරයි. මෙහි නානක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යය අදහස් කරන ලදී. ප්‍රත්‍යය හා ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන්ට වෙනස් අරමුණු ඇති බව පවසා ඇති බැවිනි. 'න ච' යනාදියෙන් පිරිත්ත විපාකයන්ම මෙහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න භාවයෙන් දක්වා ඇති බව පෙන්වයි. 'ඉධ' යනු මෙම අත්ථුද්ධාරකණ්ඩයෙහිය.

Sativepullappattānaṃ sativirahitassa kāyakammassa sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘vāsanāvasenā’’ti vuttaṃ. Avītarāgānaṃ aparittepi katthaci ārammaṇe siyā cetaso uppilāvitattanti ‘‘kilesavirahe’’ti visesetvā vuttaṃ. Ādarākaraṇavasenevāti ādarākaraṇamattavasenevāti visesanivattiattho eva-saddo tameva nivattetabbaṃ visesaṃ dasseti, nāññathā. Kosajjādīti ādi-saddena dosādayo saṅgaṇhāti. Ādarākaraṇaṃ nirussukkatā evāti ādaraṃ karontā nirussukkabhāveneva na honti, na pana ādaraṃ na karontiyevāti daṭṭhabbaṃ. Ekacce pana ‘‘akammaññasarīratāya aññavihitatāya ca khīṇāsavānaṃ asakkaccadānādipavatti na anādaravasenā’’ti vadanti.

සිහියෙහි (සතියෙහි) විපුලත්වයට පත් වූවන්ගේ වුවද සතියෙන් තොරව සිදුවන කායකර්මයන්ගේ සම්භවය දැක්වීමට 'වාසනා වසයෙන්' යැයි පවසන ලදී. වීතරාගී නොවූවන්ගේ යම්කිසි පිරිත්ත නොවන අරමුණක වුවද සිත සසල විය හැකි බැවින් 'කෙලෙස් විරහිත වූ කල්හි' යැයි විශේෂ කොට දක්වන ලදී. 'ආදරය නොකිරීමේ මාත්‍රය වසයෙන්ම' යන්නෙහි ඇති 'ඒව' ශබ්දය එම විශේෂය වැළැක්වීමේ අර්ථය ගෙන දෙයි. 'කෝසජ්ජ' (කුසීත බව) ආදී ශබ්දයෙන් ද්වේෂය ආදී කෙලෙස් ද සංග්‍රහ වේ. ආදරය නොකිරීම යනු නිරුත්සාහී බවම වේ. එනම් ආදරය දක්වන්නෝ නිරුත්සාහී නොවන අතර, ආදරය නොදක්වන්නෝම නොවන බව දත යුතුය. ඇතැම්හු පවසන්නේ 'ශරීරයේ අකර්මණ්‍ය බව හෝ වෙනත් අතකට සිත යොමු වූ බව නිසා රහතන් වහන්සේලාගේ අසක්කච්ච (පිළිවෙළක් නැති) දානාදිය පැවතීම මිස, එය අනාදරය නිසා නොවන' බවයි.

1421. Atipaguṇānanti subhāvitānaṃ suṭṭhutaraṃ vasippattānaṃ. Evaṃ paguṇajjhānesupi pavatti hoti tattha vicāraṇussāhassa mandabhāvatoti adhippāyo. Pubbe dassitanti ‘‘tīṇi lakkhaṇānīti ahanti vā’’tiādinā pubbe dassitaṃ. ‘‘Avijjamāno aparamatthabhāvato, vijjamāno ca lokasaṅketasiddhiyā sammutisaccabhāvato attho arīyati cittena gammati ñāyatī’’ti ācariyā vadanti. Yato tabbisayā cittuppādā navattabbaṃ ārammaṇaṃ etesanti navattabbārammaṇāti aññapadatthasamāsavasena vuccanti. Ayaṃ pana vādo hevatthikavādo viya hotīti tassa accantaṃ avijjamānataṃ maññanto ito ca aññathā avijjamānapaññattiṃ dassetuṃ ‘‘sammutisacce panā’’tiādimāha. Kathaṃ pana tassa accantamavijjamānatte tabbisayānaṃ dhammānaṃ pavatti navattabbārammaṇabhāvo cāti āha ‘‘avijjamānampī’’tiādi. Parittādiārammaṇāti na vattabbāti vuttāti parittādayo viya tassa visuṃ vavatthitabhāvaṃ nisedheti.

1421. ඉතා මැනවින් පුරුදු කරන ලද, වසීභාවයට පත් වූවන්ගේ යනු අර්ථයයි. මෙසේ පුරුදු කරන ලද ධ්‍යානයන්හි ද විචාරය හා උත්සාහය මඳ බව නිසා මෙවැනි පැවැත්මක් සිදුවන බව අදහසයි. 'ලක්ෂණ තුනකි' හෝ 'මම යැයි හෝ' යනාදියෙන් පෙර දක්වන ලදී. පරමාර්ථ වශයෙන් නොපවතින බැවින් 'අවිජ්ජමාන' ද, ලෝක සම්මුතියෙන් සිද්ධ වන බැවින් සම්මුති සත්‍ය වශයෙන් පවතින අර්ථය සිතින් දැනගත හැකි බැවින් 'අර්ථ' යැයි ද ආචාර්යවරු පවසති. යම් හෙයකින් එම විෂයෙහි උපදින සිත්වලට පැවසිය නොහැකි (නවත්ථබ්බ) අරමුණු ඇති බැවින් 'නවත්ථබ්බාරම්මණ' යැයි අන්‍යපද සමාසය වසයෙන් කියනු ලැබේ. මෙම වාදය 'හේවත්ථික' වාදය වැනිය. එහි අතිශයින්ම නොපවතින බව සලකා, මින් අන්‍ය වූ අවිජ්ජමාන ප්‍රඥප්තිය දැක්වීමට 'සම්මුති සත්‍යයෙහි පනා' යනාදිය පවසන ලදී. එය අතිශයින්ම නොපවතින්නේ නම්, එම විෂයෙහි ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම සහ නවත්ථබ්බාරම්මණ භාවය කෙසේ වේදැයි විමසා 'අවිජ්ජමාන වූවද' යනාදිය පැවසිණි. පිරිත්ත ආදී අරමුණු නොවිය යුතුයැයි පැවසීමෙන්, පිරිත්ත ආදිය මෙන් එය වෙන් කොට ස්ථිර කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කරයි.

Vikkhipanaṃ nānārammaṇesu cittassa pavattanaṃ. Anavaṭṭhānaṃ ekasmiṃyeva pavattituṃ appadānaṃ. Dutiyādimaggapurecārikaṃ phalasamāpattipurecārikañca kāmāvacarañāṇaṃ [Pg.209] nibbānārammaṇatāya lokuttaracittassa āvajjanaṭṭhāniyatāya ca paṭhamamaggapurecārikañāṇena samānanti katvā vuttaṃ ‘‘gotrabhuvodāne gotrabhūti gahetvā’’ti.

වික්ඛේපය (විසිරීම) යනු නානා අරමුණු වල සිත හැසිරීමයි. අනවස්ථානය යනු එක් අරමුණකම පැවතීමට නොහැකි වීමයි. දෙවන ආදී මාර්ගයන්ට පෙර පවතින සහ ඵලසමාපත්තියට පෙර පවතින කාමාවචර ඥානය, නිවන අරමුණු කරන බැවින් ද ලෝකෝත්තර සිතට ආවර්ජන ස්ථානයෙහි පවතින බැවින් ද, පළමු මාර්ගයට පෙර පවතින ඥානය හා සමාන බව සලකා 'ගෝත්‍රභූ වෝදාන වලදී ගෝත්‍රභූ යැයි ගෙන' යැයි පවසන ලදී.

Sabbatthapādakanti nipphādetabbe, payojane vā bhummaṃ ‘‘cetaso avūpasame’’tiādīsu viya. Tena sabbesu vipassanādīsu nipphādetabbesūti attho. Tenevāha ‘‘sabbesū’’tiādi. Atītaṃsañāṇassa kāmāvacarattā iddhividhādīsu tassa aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tassa pana atītasattadivasato heṭṭhā yāva paccuppannapaṭisandhi, tāva visayoti vadanti. Atītasattadivasesupi khandhapaṭibaddhānaṃ tassa visayabhāvo yutto viya dissati.

සබ්බත්ථපාදක යනු නිපදවිය යුතු දේ කෙරෙහි හෝ ප්‍රයෝජනයෙහි සප්තමී විභක්තිය යොදා 'සිතේ සංසිඳීමෙහිදී' යනාදිය මෙනි. එබැවින් සියලු විපස්සනා ආදියෙහි නිපදවිය යුතු දේ යනු අර්ථයයි. එහෙයින්ම 'සර්වයන්හි' යනාදිය පැවසිණි. අතීතංස ඥානය කාමාවචර බැවින් සෘද්ධිවිධ ආදියෙහි එය ඇතුළත් නොවන බව දත යුතුය. එහි විෂය පරාසය අතීත සත් දිනක සිට යටට වර්තමාන ප්‍රතිසන්ධිය දක්වා යැයි පවසති. අතීත සත් දින තුළ වුවද ස්කන්ධයන්ට සම්බන්ධ වූ දේ එහි විෂය වීම යෝග්‍ය බව පෙනේ.

Pādakajjhānacittaṃ parikammehi gahetvāti pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘idaṃ cittaṃ viya ayaṃ kāyo sīghagamano hotū’’ti pubbabhāgaparikammehi rūpakāyassa viya pādakajjhānacittassapi gahetabbataṃ sandhāya vuttaṃ. Idaṃ pana adhiṭṭhānaṃ evaṃ pavattatīti veditabbaṃ. Adhippetaṭṭhānapāpuṇanatthaṃ gantukāmataṃ purakkhatvā pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘idaṃ cittaṃ viya ayaṃ kāyo sīghagamano hotū’’ti karajakāyārammaṇaṃ parikammaṃ katvā bhavaṅgaṃ otaritvā vuṭṭhāya pādakajjhānaṃ samāpajjitvā puna bhavaṅge otiṇṇe manodvārāvajjanaṃ rūpakāyaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjati anulomāni ca. Tato adhiṭṭhānacittampi tamevārammaṇaṃ katvā uppajjati. Tassānubhāvena yathādhippetaṭṭhānaṃ gatoyeva hoti. Evaṃ adissamānena kāyena gacchanto panāyaṃ kiṃ tassa adhiṭṭhānacittassa uppādakkhaṇe gacchati, udāhu ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe vāti? Tīsu khaṇesu gacchatīti icchanti. Citteti pādakajjhānacitte. Samodahatīti cittānugatikaṃ cittaṃ viya sīghagamanaṃ karotīti attho. Yathā hi cittaṃ icchitakkhaṇe atidūrepi visayaṃ ārabbha pavattati, evaṃ rūpakāyassapi lahuparivattibhāvāpādanaṃ cittavasena kāyapariṇāmanaṃ. Na cettha rūpadhammānaṃ dandhaparivattibhāvato ekacittakkhaṇena desantaruppatti na yujjatīti vattabbā adhiṭṭhānacittena rūpakāyassa lahuparivattibhāvassa āpāditattā. Tenevāha ‘‘cittavasena kāyaṃ adhiṭṭhahitvā sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā adissamānena kāyena brahmalokaṃ gacchatī’’ti (visuddhi. 2.397). Acinteyyo hi iddhimantānaṃ iddhivisayoti.

පාදකධ්‍යාන සිත පූර්වකෘත්‍යයන්ගෙන් ග්‍රහණය කරගැනීම යනු, පාදකධ්‍යානයට සමවැදී එයින් නැගී සිට "මේ සිත මෙන්ම මේ ශරීරය ද වේගවත් ගමන් ඇත්තක් වේවා" යි පූර්වභාග පරිකර්ම මඟින් රූපකාය මෙන්ම පාදකධ්‍යාන සිත ද ග්‍රහණය කරගත යුතු බව අදහස් කරමින් පවසන ලද්දකි. මෙම අධිෂ්ඨානය මෙසේ සිදුවන බව දත යුතුය. අපේක්ෂිත ස්ථානයට පැමිණීමේ අභිලාෂය පෙරදැරි කරගෙන, යාමට කැමති බව ඇති කරගෙන, පාදකධ්‍යානයට සමවැදී එයින් නැගී සිට "මේ සිත මෙන් මේ කය ද ශීඝ්‍ර ගමන් ඇත්තක් වේවා" යි කරජ කාය අරමුණු කොට පරිකර්ම කර, භවාංගයට බැස නැගී සිට, පාදකධ්‍යානයට සමවැදී නැවත භවාංගයට බැස මනෝද්වාරාවජ්ජනය රූපකාය අරමුණු කොට උපදී, අනුලෝම සිත් ද උපදී. ඉන්පසු අධිෂ්ඨාන සිත ද එම අරමුණම ගෙන උපදී. එහි ආනුභාවයෙන් අපේක්ෂිත ස්ථානයට ගියාම වෙයි. මෙසේ නොපෙනෙන කයකින් යන්නා වූ මොහු, එම අධිෂ්ඨාන සිතේ උත්පාද ක්ෂණයෙහි ද, නැතහොත් ස්ථිති ක්ෂණයෙහි ද, භංග ක්ෂණයෙහි ද යන්නේ? ක්ෂණ තුනෙහිම යතැයි කැමති වෙති. 'සිතෙහි' යනු පාදකධ්‍යාන සිතෙහිය. 'සමෝදහති' යනු සිත අනුව යන සිතක් මෙන් ශීඝ්‍ර ගමනක් කරයි යන්නයි. සිත යම් සේ කැමති මොහොතක ඉතා දුර වූ ද අරමුණක පවතී ද, එසේම රූපකායෙහි ද සැහැල්ලු බව ඇති කිරීම සිතේ බලයෙන් කය පරිවර්තනය කිරීමයි. රූප ධර්මයන් පමාවී වෙනස් වන ස්වභාවය ඇති බැවින් එක් චිත්ත ක්ෂණයකින් දේශාන්තරව යෑම නොගැලපේ යැයි මෙහිදී නොකිය යුතුය, මන්ද අධිෂ්ඨාන සිත මඟින් රූපකායෙහි ශීඝ්‍රව වෙනස් වන සුළු බව ඇති කර තිබෙන බැවිනි. එහෙයින්ම "සිතේ බලයෙන් කය අධිෂ්ඨානය කොට සැප සංඥාවට හා සැහැල්ලු සංඥාවට පැමිණ නොපෙනෙන කයකින් බ්‍රහ්මලෝකයට යයි" (විසුද්ධිමග්ග 2.397) යනුවෙන් පවසන ලදී. සැබැවින්ම ඍද්ධිමතුන්ගේ ඍද්ධි විෂය අචින්ත්‍ය වේ.

Cittasantānaṃ [Pg.210] rūpakāye samodahitanti yattakehi cittehi dissamānena kāyena yathādhippetaṭṭhānappatti, tattakānaṃ cittānaṃ pabandhassa dandhagamanakaraṇato imassa adhiṭṭhānassa karajakāye āropitaṃ tadanuguṇanti attho. Idampi adhiṭṭhānapādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ kāyo viya idaṃ cittaṃ dandhagamanaṃ hotū’’ti samāpajjitvā vuṭṭhitajjhānacittārammaṇaṃ parikammaṃ katvā bhavaṅgaṃ otaritvā bhavaṅgato vuṭṭhāya pādakajjhānaṃ samāpajjitvā puna bhavaṅge otiṇṇe manodvārāvajjanaṃ pādakajjhānaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjati anulomāni ca. Tato adhiṭṭhānacittampi tamevārammaṇaṃ katvā uppajjati. Tassānubhāvena antarā pañcaviññāṇādīsu uppannesupi apatanto icchitaṭṭhānaṃ gacchati. Evaṃ gacchanto ca sace icchati, pathavīkasiṇavasena ākāse maggaṃ nimminitvā padasā gacchati. Sace icchati, vāyokasiṇavasena vāyuṃ adhiṭṭhahitvā tūlapicu viya vāyunā gacchati. Apica gantukāmatāva ettha pamāṇaṃ. Sati hi gantukāmatāya evaṃ katādhiṭṭhāno adhiṭṭhānavegakkhittoveso issāsapakkhitto saro viya dissamāno gacchatīti. Tattha ākāse maggaṃ nimminitvā gacchanto vināpi abhiññāñāṇena pakatipathaviyaṃ viya gacchati. Teneva ‘‘padasā gacchatī’’ti vuttaṃ. Vāyuṃ adhiṭṭhahitvā gacchanto abhiññāñāṇasamuṭṭhitavāyodhātuparamparāya gacchati. Ubhayatthāpi antarā vanarāmaṇīyakādīni pekkhamāno āpāthagate sadde ca suṇamāno gacchatīti vadanti. Keci pana ‘‘adissamānena kāyena ekacittakkhaṇeneva icchitaṭṭhānagamane dissamānena kāyena padasā vāyunā ca gamane abhiññācittasamuṭṭhitakāyaviññattivipphārena gamana’’nti vadanti. Apare ‘‘abhiññācittassa viññattinibbattanakiccaṃ natthī’’ti vadanti.

චිත්ත සන්තානය රූපකායෙහි මනාව පිහිටුවීම යනු, යම් පමණක සිත්වලින් පෙනෙන කයකින් යුතුව අපේක්ෂිත ස්ථානයට පැමිණීම සිදු වේ ද, එපමණ වූ සිත් පරම්පරාවක පමාවී යන ගමන ඇති කිරීම සඳහා මෙම අධිෂ්ඨානය කරජ කාය කෙරෙහි පමුණුවන ලද එයට අනුකූල වූවක් යන්නයි. මෙම අධිෂ්ඨාන පාදකධ්‍යානය ද සමවැදී නැගී සිට "මේ කය මෙන් මේ සිත ද පමා වූ ගමන් ඇත්තක් වේවා" යි සමවැදී නැගී සිටි ධ්‍යාන සිත අරමුණු කොට පරිකර්ම කර, භවාංගයට බැස භවාංගයෙන් නැගී සිට පාදකධ්‍යානයට සමවැදී නැවත භවාංගයට බැස මනෝද්වාරාවජ්ජනය පාදකධ්‍යානය අරමුණු කොට උපදී, අනුලෝම සිත් ද උපදී. ඉන්පසු අධිෂ්ඨාන සිත ද එම අරමුණම ගෙන උපදී. එහි ආනුභාවයෙන් අතරතුර පංචවිඥානාදිය උපන් කල්හි ද නොවැටී කැමති තැනට යයි. මෙසේ යන්නා වූ තැනැත්තා ඉදින් කැමති නම්, පඨවිකසිණ බලයෙන් අහසේ මඟක් මවාගෙන පයින් යයි. ඉදින් කැමති නම්, වායෝකසිණ බලයෙන් වාතය අධිෂ්ඨානය කොට පුළුන් රොදක් මෙන් වාතය මඟින් යයි. තවද මෙහි යාමේ කැමැත්තම ප්‍රමාණය වේ. යාමේ කැමැත්ත ඇති කල්හි, මෙසේ කරන ලද අධිෂ්ඨාන වේගයෙන් විදින ලද හීයක් මෙන් පෙනෙමින් යයි. එහි අහසේ මඟක් මවාගෙන යන්නා අභිඥා ඥානය නොමැතිව වුවද සාමාන්‍ය පොළොවෙහි මෙන් යයි. එහෙයින්ම "පයින් යයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. වාතය අධිෂ්ඨානය කොට යන්නා අභිඥා ඥානයෙන් හටගත් වායෝධාතු පරම්පරාවෙන් යයි. මෙම අවස්ථා දෙකේදීම අතරමඟ වන රමණීය ස්ථානාදිය බලමින් සහ ඇසෙන ශබ්ද අසමින් යතැයි පවසති. ඇතැම්හු "නොපෙනෙන කයකින් එක් චිත්ත ක්ෂණයකින්ම අපේක්ෂිත ස්ථානයට යෑමත්, පෙනෙන කයකින් පයින් සහ වාතයෙන් යෑමත් අභිඥා සිත්වලින් උපන් කාය විඥප්ති ප්‍රවේගයෙන් සිදුවන ගමනක්" යැයි පවසති. තවත් පිරිසක් "අභිඥා සිතට විඥප්තියක් උපදවීමේ කාර්යයක් නැත" යැයි පවසති.

Adhiṭṭhānadvayanti cittakāyavasena kāyacittapariṇāmanabhūtaṃ rūpakāyapādakajjhānacittārammaṇaṃ ubhayaṃ adhiṭṭhānaṃ. Taṃsampayuttāyāti yathāvuttaadhiṭṭhānadvayasampayuttāya. Sukhasaññālahusaññābhāvatoti sukhasaññālahusaññāsabbhāvato, tabbhāvaṃ āpajjanatoti attho. Sukhasaññāti cettha upekkhāsampayuttā saññā. Upekkhā hi ‘‘santaṃ sukha’’nti vuttā. Sāyeva ca saññā nīvaraṇehi ceva vitakkādīhi paccanīkehi ca vimuttattā ‘‘lahusaññā’’tipi veditabbā. Tāhi samokkantāhi rūpakāyopi tūlapicu viya sallahuko hoti. So evaṃ vātakkhittatūlapicunā [Pg.211] viya sallahukena ekacittakkhaṇena adissamānena ca kāyena yathāruci gacchatīti.

අධිෂ්ඨාන දෙකක් යනු සිත සහ කය වශයෙන් කය සිතට අනුව හා සිත කයට අනුව පරිවර්තනය කිරීම වූ, රූපකාය හා පාදකධ්‍යාන සිත අරමුණු වූ අධිෂ්ඨාන දෙකයි. "එම දෙකෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ" යනු ඉහත කී අධිෂ්ඨාන දෙකෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. "සැප සංඥාව සහ සැහැල්ලු සංඥාව ඇති බැවින්" යනු සැප සංඥාව හා සැහැල්ලු සංඥාව ඇති බැවින්, එම තත්ත්වයට පත්වන බැවින් යන අර්ථයයි. මෙහි "සැප සංඥාව" යනු උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වූ සංඥාවයි. මන්ද උපේක්ෂාව "ශාන්ත සැපයක්" ලෙස හඳුන්වා ඇති බැවිනි. එම සංඥාවම නීවරණයන්ගෙන් ද විතර්කාදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් ද මිදුණු බැවින් "සැහැල්ලු සංඥාව" ලෙස ද දත යුතුය. එම සංඥාවන් ඇති වූ කල්හි රූපකාය ද පුළුන් රොදක් මෙන් ඉතා සැහැල්ලු වෙයි. ඔහු මෙසේ සුළඟට හසුවූ පුළුන් රොදක් මෙන් සැහැල්ලු වූ, එක් චිත්ත ක්ෂණයකින් සහ නොපෙනෙන කයකින් තම කැමැත්ත පරිදි යයි.

‘‘Mutto vatamhi tāya anatthasaṃhitāya dukkarakārikāya, sādhu vatamhi sammāsambodhiṃ sambujjha’’nti (saṃ. ni. 1.137) pavattaṃ bhagavato cetoparivitakkamaññāya māro ‘‘amuttabhāvamassa karissāmī’’ti,

"ඒකාන්තයෙන්ම මම අනර්ථවත් වූ ඒ දුෂ්කර ක්‍රියාවෙන් මිදුණෙමි. ඒකාන්තයෙන්ම මම මැනවින් සම්මා සම්බුද්ධත්වය අවබෝධ කරගත්තෙමි" යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිතෙහි ඇති වූ කල්පනාව දැනගත් මාරයා, "මොහු අමිදිත (නැවත බැඳුණු) තැනැත්තෙකු කරන්නෙමි" යි සිතා,

‘‘Tapokammā apakkamma, yaṃ na sujjhanti māṇavā;

Asuddho maññasi suddho, suddhimaggā aparaddho’’ti. (saṃ. ni. 1.137) –

"තපස් ක්‍රියාවෙන් බැහැර වී, යම් තපස් ක්‍රියාවකින් මිනිස්සු පිරිසිදු නොවෙත් ද, අශුද්ධ වූ ඔබ පිරිසිදු යැයි සිතන්නෙහිය. ඔබ පිරිසිදු වීමේ මාර්ගයෙන් බැහැරව සිටින්නෙහිය" (යැයි පැවසීය).

Āhāti evamādiṃ sandhāya ‘‘mārādīnampi bhagavato cittajānanaṃ vutta’’nti vuttaṃ. Nibbānapaccavekkhaṇañca pubbenivāsānussatiñāṇena nibbānā…pe… ñātesu pavattatīti sambandho. Nibbānā…pe… ñātesūti idaṃ abhiññāñāṇassa parato pavattamānaṃ paccavekkhaṇaṃ abhiññāñāṇassa visaye viya abhiññāñāṇavisayavisayepi kadāci pavattituṃ arahatīti katvā vuttaṃ. Appamāṇārammaṇatanti appamāṇakhandhārammaṇatanti attho. Tasmāti yasmā pubbenivāsānussatiñāṇassa nibbānārammaṇabhāvadīpako koci pāṭho natthi, tasmā. Paccavekkhaṇakicce vuccamāneti ruḷhiṃ aggahetvā maggādīnaṃ atītānaṃ pati pati avekkhanaṃ anussaraṇaṃ paccavekkhaṇanti pubbenivāsānussatiñāṇassa kiccaṃyeva paccavekkhaṇanti vuccamāneti attho. Anuññātāti dissatīti ‘‘maggaphalanibbānapaccavekkhaṇato’’ti idameva sandhāya vuttaṃ. Ayañhettha attho – pubbenivāsānussatiñāṇena nibbānārammaṇe khandhe disvā ‘‘ime dhammā kiṃ nu kho ārabbha pavattā’’ti āvajjentassa pubbenivāsānussatiñāṇaṃ nibbānārammaṇe pavattatīti. Anāgataṃsañāṇepi eseva nayo.

‘‘මාරාදීන්ට ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිත දැනගත හැකි බව කියන ලදි’’ යනුවෙන් සඳහන් කරන ලද්දේ ‘ආහා’ (පැවසීය) යනාදී පදය පදනම් කරගෙනය. පූර්වෙනිවාසනුස්සති ඥානය මඟින් නිර්වාණය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම සහ පූර්වෙනිවාසනුස්සති ඥානය මඟින් නිර්වාණය ආදී දැනගත් ධර්මයන්හි එය පවතින බවට සම්බන්ධය දැක්වේ. නිර්වාණය ආදී දැනගත් ධර්මයන්හි පවතින බව යන මෙයින් අදහස් කරන්නේ, අභිඥා ඥානයට පසුව පවතින ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය, අභිඥා ඥානයේ විෂයයෙහි මෙන්ම අභිඥා ඥානයට විෂය වන දෙයෙහි ද ඇතැම් විට පැවතිය හැකි බැවින් එසේ පවසන ලද බවයි. ‘අප්පමාණාරම්මණතා’ යනු අප්‍රමාණ වූ ස්කන්ධයන් අරමුණු කරන බවයි. ‘තස්මා’ (එබැවින්) යනු පූර්වෙනිවාසනුස්සති ඥානයට නිර්වාණය අරමුණු වන බව දක්වන කිසිදු පාඨයක් නොමැති බැවින් එසේ කියන ලදී. ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කෘත්‍යය ගැන පවසන විට, රූල්හි (සම්මුති) අර්ථය නොගෙන අතීත වූ මාර්ගාදී ධර්මයන් නැවත නැවත බැලීම සහ සිහිපත් කිරීම ‘ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය’ ලෙසත්, එය පූර්වෙනිවාසනුස්සති ඥානයේම කෘත්‍යයක් ලෙසත් පවසන බව අර්ථයයි. ‘අනුඥාත බව පෙනේ’ යනු ‘‘මාර්ග ඵල නිර්වාණ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවෙන්’’ යන මෙයම පදනම් කරගෙන පවසන ලද්දකි. මෙහි අර්ථය නම් මෙයයි – පූර්වෙනිවාසනුස්සති ඥානයෙන් නිර්වාණය අරමුණු කොට පවතින ස්කන්ධයන් දැක, ‘‘මෙම ධර්මයන් කුමක් අරභයා පවතීද?’’ යැයි මෙනෙහි කරන්නාට පූර්වෙනිවාසනුස්සති ඥානය නිර්වාණය අරමුණු කොට පවතී. අනාගතංස ඥානය සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Yadi evaṃ kasmā parittattike ‘‘appamāṇo dhammo mahaggatassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.58) ettha ‘‘appamāṇā khandhā cetopariyañāṇassa pubbenivāsaanāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti ajjhattattike ca ‘‘bahiddhādhammo bahiddhādhammassa, bahiddhādhammo ajjhattassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti etesaṃ vibhaṅgesu ‘‘bahiddhā khandhā [Pg.212] iddhividhañāṇassa cetopariyapubbenivāsayathākammūpagaanāgataṃsaāvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.20.29) ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ nibbānanti. Cetopariyaiddhividhādiñāṇehi saha vuttattāti ce, evampi visuṃ vibhajitabbaṃ siyā. Na hi visuṃ vibhajanārahaṃ saha vibhajatīti? Na, avacanassa aññakāraṇattā. Yāni hi puthujjanānaṃ pubbenivāsaanāgataṃsañāṇāni, tesaṃ avisayo eva nibbānaṃ. Ariyānaṃ pana maggaphalapaccavekkhaṇehi sacchikatanibbānānaṃ imehi ñāṇehi paccakkhakaraṇe payojanaṃ natthīti sādhāraṇena iddhividhañāṇādīnaṃ gahitattā nibbānaṃ na vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nibbattakkhandhajānanamāha, na nibbattakakkhandhajānanaṃ. Yathākammūpagañāṇakiccañhi tanti. Attho sambhavatīti idaṃ anāgataṃsañāṇassapi anibbānārammaṇataṃ sandhāya vuttaṃ.

එසේ නම් කුමක් නිසාද පිරිත්තත්තිකයෙහි ‘‘අප්පමාණ ධර්මය මහග්ගත ධර්මයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’’ (පට්ඨාන 2.12.58) යන්නෙහි, ‘‘අප්‍රමාණ ස්කන්ධයන් චේතෝපරිය ඥානයට, පූර්වෙනිවාසනුස්සති ඥානයට හා අනාගතංස ඥානයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’’ යනුවෙන් සහ අජ්ඣත්තත්තිකයෙහි ‘‘බාහිර ධර්මය බාහිර ධර්මයටත්, බාහිර ධර්මය ආධ්‍යාත්මික ධර්මයටත් ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’’ යන මේවායේ විභංගයන්හි (පට්ඨාන 2.20.29) ‘‘බාහිර ස්කන්ධයන් ඉද්ධිවිධ ඥානයට, චේතෝපරිය, පූර්වෙනිවාස, යථාකම්මූපග, අනාගතංස සහ ආවර්ජනයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’’ යනුවෙන් මෙපමණක්ම පවසන ලද්දේ? නිර්වාණය ගැන එහි සඳහන් නොවන්නේ මන්ද? එය චේතෝපරිය, ඉද්ධිවිධ ආදී ඥානයන් සමඟ එක්ව පවසා ඇති නිසා යැයි කිවහොත්, එසේ වුවද එය වෙන් වෙන්ව බෙදා දැක්විය යුතු නොවේද? වෙන් වෙන්ව බෙදා දැක්විය යුතු දෙයක් එක්ව බෙදනු ලැබේද? නැත, එය එසේ නොපැවසීමට වෙනත් හේතුවක් ඇත. පෘථග්ජනයන්ගේ යම් පූර්වෙනිවාස සහ අනාගතංස ඥානයන් ඇද්ද, නිර්වාණය ඒවායේ විෂයය නොවේ. ආර්යයන් වහන්සේලාට නම් මාර්ග ඵල ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවන්ගෙන් සාක්ෂාත් කරන ලද නිර්වාණය මෙම ඥානයන්ගෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගැනීමේ ප්‍රයෝජනයක් නැති බැවින්, ඉද්ධිවිධ ඥානාදීන් සමඟ පොදුවේ ගත් කල නිර්වාණය සඳහන් නොකළ බව දත යුතුය. එහි සඳහන් වන්නේ උපන් ස්කන්ධයන් දැනගැනීම මිස, නූපන් ස්කන්ධයන් දැනගැනීම නොවේ. මන්ද යථාකම්මූපග ඥානයේ කෘත්‍යය එය වන බැවිනි. ‘අර්ථය ගැලපේ’ යන්න අනාගතංස ඥානයට ද නිර්වාණය අරමුණු නොවන බව පදනම් කරගෙන පවසන ලද්දකි.

1429. Maggārammaṇattike yasmā cittuppādakaṇḍe bodhitesu cittuppādesu ekantato maggārammaṇāyeva keci natthi, maggārammaṇāyeva pana kadāci maggādhipatino honti, tasmā ‘‘katame dhammā maggārammaṇā’’ti ekameva pucchaṃ katvā tayopi koṭṭhāsā labbhamānavasena vibhattā. Iminā nayena paratopi evarūpesu ṭhānesu attho veditabbo. ‘‘Cittuppādā’’ti, ‘‘maggārammaṇā’’ti ca vuttadhammānaṃyeva maggahetukattābhāvaṃ sādhetuṃ ‘‘asahajātattā’’ti idaṃ hetuvacananti ‘‘asampayuttattāti attho’’ti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘na hi arūpadhammāna’’ntiādi. ‘‘Aññadhammārammaṇakāle evā’’ti avadhāraṇassa aggahitattā garuṃ akatvā maggārammaṇakālepi maggādhipatibhāvena na vattabbāti ayampi attho aṭṭhakathāyaṃ pariggahitoyevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Garuṃ katvā paccavekkhaṇakāle’’ti hi vuttattā garuṃ akatvā paccavekkhaṇakālepi atthi eva. Tadā ca maggādhipatibhāvena na vattabbā te dhammāti bhiyyopi siddhovāyamattho.

1429. මාර්ගාරම්මණත්තිකයෙහි චිත්ත උප්පාද කාණ්ඩයේ වදාරන ලද සිත් අතරින්, ඒකාන්තයෙන්ම මාර්ගය අරමුණු කරගත් කිසිදු සිතක් නොමැති බැවින් සහ මාර්ගය අරමුණු කරන විට ඇතැම් විට ඒවා මාර්ගාධිපති වන බැවින්, ‘‘මාර්ගාරම්මණ ධර්ම කවරේද?’’ යනුවෙන් එක් ප්‍රශ්නයක් පමණක් කොට, කොටස් තුනම ලැබෙන ආකාරයට බෙදා දක්වන ලදී. මෙම ක්‍රමයෙන් ඉදිරියට ද මෙබඳු තැන්වල අර්ථය දත යුතුය. ‘‘චිත්ත උප්පාද’’ සහ ‘‘මාර්ගාරම්මණ’’ යනුවෙන් පවසන ලද ධර්මයන්ගේම මාර්ග හේතුක නොවන බව තහවුරු කිරීමට ‘‘අසහජාත බැවින්’’ යන්න හේතු ප්‍රකාශයක් ලෙස ගෙන, ‘‘අසම්ප්‍රයුක්ත බැවින් යන අර්ථයයි’’ යනුවෙන් පවසන ලදී. එබැවිනුයි ‘‘අරූපී ධර්මයන්ට නොවේ’’ යනාදිය පවසන ලද්දේ. ‘‘අන්‍ය ධර්මයන් අරමුණු කරන කාලයෙහිම’’ යන්න අවධාරණයක් ලෙස නොගෙන, මාර්ගය අරමුණු කරන කාලයෙහි ද මාර්ගාධිපති භාවයෙන් නොකිය යුතු බව යන මෙම අර්ථය ද අටුවාවෙහි පිළිගත් එකක්ම බව දත යුතුය. ‘‘ගරු කොට සලකා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන කාලයෙහි’’ යනුවෙන් පවසන ලද බැවින්, ගරු කොට නොසලකා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන කාලයෙහි ද එය පවතී. එවිට එම ධර්මයන් මාර්ගාධිපති භාවයෙන් නොකිය යුතු බව යන මෙම අර්ථය වඩාත් හොඳින් තහවුරු වේ.

1434. Atītārammaṇāvāti uddhaṭaṃ, ‘‘atītārammaṇā’’ti pana aṭṭhakathāpāṭho bahūsu potthakesu dissati. Tasmāti yasmā paṭiccasamuppādavibhaṅgavaṇṇanāyaṃ (vibha. a. 227) ‘‘maraṇasamaye ñātakā ‘ayaṃ, tāta, tavatthāya buddhapūjā karīyati, cittaṃ pasādehī’ti vatvā’’tiādinā pañcadvāre rūpādiārammaṇūpasaṃharaṇaṃ tattha tadārammaṇapariyosānānaṃ cuddasannaṃ [Pg.213] cittānaṃ pavattiñca vatvā tasmiṃyeva ekacittakkhaṇaṭṭhitike ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjatīti paccuppannārammaṇabhāvaṃ paṭisandhiyā vakkhati, tasmāti attho. Dve bhavaṅgāni āvajjanaṃ maraṇassāsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni dve tadārammaṇāni cuticittanti ekādasa cittakkhaṇā atītāti āha ‘‘pañcacittakkhaṇāvasiṭṭhāyuke’’ti. Itaratthāti aññatadārammaṇāya cutiyā. Idāni tameva ‘‘itaratthā’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘yadā hī’’tiādimāha. Cutiyā tadārammaṇarahitattā paṭisandhiyā ca paccuppannārammaṇattā ‘‘rūpā…pe… jjantassā’’ti udāhaṭaṃ. Cha bhavaṅgāni paccuppannārammaṇāni honti, nava cittakkhaṇā atītāti sattacittakkhaṇāvasiṭṭhāyuke gatinimitte paṭisandhiyā pavattattāti daṭṭhabbaṃ.

1434. ‘අතීතාරම්මණාවා’ යනු උපුටා දැක්වීමකි, එහෙත් බොහෝ පොත්වල අටුවා පාඨයෙහි දිස්වන්නේ ‘අතීතාරම්මණා’ යනුවෙනි. ‘තස්මා’ (එබැවින්) යනු පටිච්චසමුප්පාද විභංග වර්ණනාවෙහි (විභංග අටුවාවෙහි) ‘‘මරණාසන්න මොහොතේදී ඥාතීන් ‘පුත්‍රය, මෙය ඔබ වෙනුවෙන් කරන බුද්ධ පූජාවකි, සිත පහදවා ගන්න’ යැයි පවසා’’ යනාදී වශයෙන් පංචද්වාරයෙහි රූප ආදී අරමුණු එළඹවීමත්, එහිදී තදාරම්මණ අවසාන කොට ඇති සිත් දහහතරේ පැවැත්මත් පවසා, එම එකම චිත්තක්ෂණයක් පවතින අරමුණෙහිම ප්‍රතිසන්ධි සිත උපදින බවට ප්‍රතිසන්ධියේ වර්තමානාරම්මණ භාවය පවසන බැවින් යන අර්ථයයි. භවාංග දෙකක්, ආවර්ජනය, මරණයට ආසන්න බැවින් මන්දගාමී වූ වේගය ඇති ජවන පහක්, තදාරම්මණ දෙකක් සහ චුති සිත යනුවෙන් චිත්තක්ෂණ එකොළහක් අතීත වූ බව පවසා ‘‘චිත්තක්ෂණ පහක ආයුෂ ඉතිරිව තිබියදී’’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘ඉතරත්ථ’ යනු වෙනත් තදාරම්මණ සහිත චුතියකදීය. දැන් එම ‘ඉතරත්ථ’ යනුවෙන් කෙටියෙන් පවසන ලද අර්ථය විස්තර සහිතව දැක්වීමට ‘‘යදා හි’’ (යම් හෙයකින්) යනාදිය පවසන ලදී. චුතිය තදාරම්මණ රහිත වීමෙනුත් ප්‍රතිසන්ධිය වර්තමාන අරමුණු සහිත වීමෙනුත් ‘‘රූප... පවතින තැනැත්තාට’’ යනුවෙන් උදාහරණ දක්වන ලදී. භවාංග හයක් වර්තමාන අරමුණු සහිත වන බවත්, චිත්තක්ෂණ නවයක් අතීත වී ඇති බැවින් චිත්තක්ෂණ හතක ආයුෂ ඉතිරිව තිබූ ගති නිමිත්තෙහි ප්‍රතිසන්ධිය පැවති බවත් දත යුතුය.

Vijjamānameva kāyaṃ ārammaṇaṃ karotīti etena sukhalahusaññokkamanena paccuppannasseva bhūtupādāyarūpasaṅghātassa lahuparivattibhāvāpādanaṃ, na bhāvinoti dasseti.

‘‘පවතින කයම අරමුණු කරයි’’ යන මෙයින් සැප වූ සැහැල්ලු සංඥාවට එළඹීමෙන් වර්තමානයෙහි පවතින මහා භූත හා උපාදාය රූප සමූහයාගේ සැහැල්ලු පරිවර්තනයක් ඇති කිරීම දක්වයි මිස, අනාගතයේ ඇති වන්නක් ගැන නොදක්වයි.

Etthantareti apākaṭakālato paṭṭhāya yāva pākaṭakālo, etasmiṃ antare. Yasmā pana kassaci kiñci sīghaṃ pākaṭaṃ hoti, kassaci dandhaṃ, tasmā ‘‘ekadvesantativārā’’ti aniyametvā vuttaṃ. ‘‘Vacanasiliṭṭhatāvasena vutta’’nti eke, keci pana ‘‘etthantare pavattā rūpadhammā arūpadhammā ca paccuppannāti gahite eko santativāro hoti, taṃ pana dvidhā vibhajitvā apākaṭakālaṃ ādiṃ katvā yebhuyyena pākaṭakālato orabhāvo eko koṭṭhāso yebhuyyena pākaṭakālaṃ ādiṃ katvā yāva supākaṭakālo ekoti ete dve santativārā. Iminā nayena sesasantativārabhedāpi veditabbā. Tattha kālavasena sabbesaṃ samānabhāvaṃ aggahetvā dhammānaṃ sadisappavattivasena santatiparicchedo dīpitabbo’’ti vadanti. Kiñci kiñci kālaṃ sadisaṃ pavattamānāpi hi utucittādisamuṭṭhānā rūpadhammā santativārāti vuccanti. Yadāha ‘‘atiparittā’’tiādinā, arūpasantatipi cettha yathāvuttarūpasantatiparicchinnā saṅgahitāyevāti daṭṭhabbaṃ. Paccuppannesu dhammesu saṃhīratīti taṇhādiṭṭhīhi ākaḍḍhanīyaṭṭhānabhāvena vuttaṃ. ‘‘Yo cāvuso, mano ye ca dhammā’’ti visayivisayabhūtā ekabhavabhūtā ca ekasantatipariyāpannā dhammā vibhāgaṃ akatvā gayhamānā addhāpaccuppannaṃ hoti, sati pana vibhāgakaraṇe [Pg.214] khaṇasantatipaccuppannatā labbhatīti āha ‘‘addhāpaccuppannaṃ hontaṃ etaṃ ubhayaṃ hotī’’ti.

‘මෙහි අන්තරයෙහි’ යනු අප්‍රකට කාලයේ සිට ප්‍රකට කාලය දක්වා වූ ඒ අතරතුර කාලයයි. යම් හෙයකින් ඇතැමෙකුට යමක් වහා ප්‍රකට වේ ද, ඇතැමෙකුට ප්‍රමාද වී ප්‍රකට වේ ද, එබැවින් ‘එකක් හෝ සන්තති වාර දෙකක්’ යැයි නියමයක් නොකොට පවසන ලදී. ‘වචනවල සුමුදු බව (සිරිලිට්ඨතාව) පිණිස පවසන ලදී’ යැයි ඇතැම්හු පවසති. තවත් සමහරු මෙසේ පවසති: ‘මේ අතරතුර පවත්නා රූප ධර්ම සහ අරූප ධර්ම වර්තමාන ලෙස ගත් විට එක් සන්තති වාරයක් වෙයි. එය දෙපසකට බෙදා, අප්‍රකට කාලය ආරම්භයේ සිට බොහෝ දුරට ප්‍රකට කාලය දක්වා වූ කොටස එක් කොටසක් ලෙස ද, බොහෝ දුරට ප්‍රකට කාලය ආරම්භයේ සිට ඉතා ප්‍රකට කාලය දක්වා වූ කොටස දෙවැනි කොටස ලෙස ද ගත් විට සන්තති වාර දෙකක් වේ. මේ ක්‍රමයෙන් සෙසු සන්තති වාර භේදයන් ද දත යුතුය. එහිදී කාලය අනුව සියල්ලන්ගේ සමාන බව නොගෙන, ධර්මයන්ගේ සමාන පැවැත්ම අනුව සන්තති පරිච්ඡේදය (සීමාව) දැක්විය යුතුය.’ යම් කිසි කාලයක් සමානව පවත්නා වූ සෘතු, චිත්ත ආදියෙන් හටගත් රූප ධර්මයෝ ද ‘සන්තති වාර’ යැයි කියනු ලැබෙති. ‘අතිපරිත්ත’ ආදී වශයෙන් යමක් වදාරන ලද ද, මෙහි අරූප සන්තතිය ද ඉහත කී රූප සන්තතියෙන් වෙන් නොකොට ඇතුළත් කර ඇති බව දත යුතුය. ‘වර්තමාන ධර්මයන් කෙරෙහි ඇලෙයි’ යන්නෙන් තණ්හා දිට්ඨි මගින් ඇදගන්නා සුළු ස්වභාවය පවසන ලදී. ‘ඇවැත්නි, මනස සහ ධර්මයෝ’ යැයි විෂය සහ විෂයී වූ, එක් භවයක වූ, එක් සන්තතියකට අයත් ධර්මයන් බෙදීමක් නොකොට ගන්නා විට එය ‘අද්ධා වර්තමානය’ (කාල වර්තමානය) වෙයි. බෙදීමක් කරන කල්හි ‘ඛණ සන්තති වර්තමානය’ (ක්ෂණික වර්තමානය) ලැබෙන බැවින් ‘අද්ධා වර්තමානය වන මෙය දෙයාකාරයක්ම වෙයි’ යැයි පවසන ලදී.

Tassāti mahājanassa. Atītādivibhāgaṃ akatvāti āvajjanādīnaṃ samānākārappavattiyā upāyaṃ dasseti. Siddhaṃ hotīti khaṇapaccuppannārammaṇattepi parikammacetopariyañāṇānaṃ ayaṃ pāḷi suṭṭhu nītā hotīti attho. Atītattiko ca evaṃ abhinno hotīti evaṃ khaṇapaccuppanneyeva dhamme idha paccuppannoti gayhamāne aññapadasaṅgahitasseva anantarapaccayabhāvaṃ pakāsento atītattiko ca paṭṭhāne abhedato sammā atthassa uddhaṭattā avināsito hoti. Atha vā atītattikoti paṭṭhāne atītattikapāḷi, imāya atītattikapāḷiyā yathāvuttakāraṇatoyeva abhinno avisiṭṭho aññadatthu saṃsandati sametīti attho.

‘ඔහුගේ’ (තස්ස) යනු මහා ජනයාගේ යන්නයි. ‘අතීත ආදී වශයෙන් බෙදීමක් නොකොට’ යන්නෙන් ආවර්ජන ආදියේ සමාන ආකාරයෙන් පැවතීමේ උපක්‍රමය දක්වයි. ‘සිද්ධ වෙයි’ (සිද්ධං හෝති) යනු ක්ෂණික වර්තමාන අරමුණු ඇති කල්හි ද පරිකර්ම චේතෝපරියඤාණයන් සම්බන්ධයෙන් මේ පාළිය මැනවින් ගැලපෙන බවයි. මෙසේ ක්ෂණික වර්තමාන ධර්මයම මෙහි වර්තමාන ලෙස ගන්නා කල්හි, වෙනත් පදයකින් සංග්‍රහ වූ ධර්මයාගේම අනන්තර ප්‍රත්‍යභාවය ප්‍රකාශ කරමින්, පට්ඨානයෙහි ‘අතීතත්තික’ (අතීත තිකය) අවිභක්තව (නොබෙදී) නිවැරදිව අර්ථය උපුටා දක්වා ඇති බැවින් විනාශ නොවී පවතී. නොහොත් ‘අතීතත්තික’ යනු පට්ඨානයෙහි එන අතීත තික පාළියයි. එම අතීත තික පාළියෙන් ඉහත කී හේතුව නිසාම මෙය වෙන් නොවූවක්ව, විශේෂ නොවූවක්ව, ඒකාන්තයෙන්ම සැසඳෙයි, එක්වෙයි යනු අර්ථයයි.

Yathāsambhavanti āvajjanāya anāgatārammaṇatā, javanānaṃ paccuppannātītārammaṇatā anāgatapaccuppannātītārammaṇatāti yojetabbaṃ. Nānārammaṇatā na siyā addhāvasena paccuppannārammaṇattāti adhippāyo. Ayañca attho ekissā javanavīthiyā ekasmiṃyeva citte pavattiyaṃ āvajjanādīnaṃ anāgatādiārammaṇatā sambhavatīti sambhavadassanavasena vuttoti yathādhippetassa abhiññācittassa khaṇapaccuppanne pavattiṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘tenā’’tiādimāha. Tīṇīti ‘‘atītārammaṇo dhammo atītārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo, anāgatārammaṇo dhammo anāgatārammaṇassa dhammassa, paccuppannārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.19.34) padantarasaṅgahitadhammānapekkhā dhammā tīṇi pañhavissajjanānīti attho. Anāsevanaṃ natthīti āsevanalābhe sati yathādhammasāsane avacanassa kāraṇaṃ natthīti avacanena tattha itaresaṃ pañhānaṃ paṭisedho viññāyatīti adhippāyo.

‘යථාසම්භව’ (සම්භවය වන පරිදි) යන්න ආවර්ජනයට අනාගත අරමුණු බවත්, ජවනයන්ට වර්තමාන-අතීත අරමුණු බවත්, අනාගත-වර්තමාන-අතීත අරමුණු බවත් ලෙස යෙදිය යුතුය. කාල (අද්ධා) වශයෙන් වර්තමාන අරමුණු වන බැවින් නානාරම්මණතා (විවිධ අරමුණු ඇති බව) නොවිය යුතුය යනු අදහසයි. තවද මෙම අර්ථය එක් ජවන වීථියක, එක් සිතකම පැවැත්මේදී ආවර්ජන ආදියේ අනාගත ආදී අරමුණු පැවැත්විය හැකි බව දැක්වීම සඳහා පවසන ලදී. එබැවින් අදහස් කරන ලද අභිඥා සිතේ ක්ෂණික වර්තමානයෙහි පැවැත්ම යොදා දැක්වීමට ‘තේන’ (එයින්) යනාදිය වදාරන ලදී. ‘තුනක්’ (තීණි) යනු ‘අතීතාරම්මණ ධර්මය අතීතාරම්මණ ධර්මයට ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙයි, අනාගතාරම්මණ ධර්මය අනාගතාරම්මණ ධර්මයට ද, වර්තමානාරම්මණ ධර්මය වර්තමානාරම්මණ ධර්මයට ද ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙයි’ යනුවෙන් වෙනත් පදයන්හි සංග්‍රහ වූ ධර්මයන් අපේක්ෂා නොකරන ප්‍රශ්න විසර්ජන (පිළිතුරු) තුනකි. ‘ආසේවනයක් නැත’ යන්නක් නැත යනු, ආසේවනය ලබන කල්හි ධර්ම විනයෙහි වචනයක් (සූත්‍රයක්) නොතිබීමට හේතුවක් නැති බැවින්, එහි සෙසු ප්‍රශ්න නිෂේධ කිරීම (ප්‍රතික්ෂේප කිරීම) ඇඟවෙයි යනු අදහසයි.

Etassa vādassāti ‘‘āvajjanajavanānaṃ anāgatapaccuppannārammaṇattepi cetopariyañāṇaṃ siddha’’nti vādassa. Nissayabhāvoti atthasambhavato yathāvuttanayassa jotakabhāvo. Yanti cittaṃ. Tassāti āvajjanajavanānaṃ [Pg.215] khaṇapaccuppannaniruddhārammaṇatāvacanassa. Ettha ca kālavisesaṃ āmasati, anāgatāyeva ca āvajjanā pavattatīti nayidaṃ yujjamānakaṃ. Atha ‘‘yaṃ imassa cittaṃ bhavissati, taṃ jānāmī’’ti ābhogaṃ karoti, evaṃ sati parikammābhiññācittānampi anāgatārammaṇattamevāti sabbattha āvajjanajavanānaṃ anāgatapaccuppannārammaṇatā na sijjhatīti āha ‘‘pavatti…pe… vuttattā’’ti. Dosāpattiyāti dosāpajjanena, dosāpattito vā. Rāsiekadesāvajjanapaṭivedheti yathārutavaseneva purimavādipakkhamāha, sampattasampattāvajjanajānaneti attanā niddhāritapakkhaṃ. Purimavādino nānujāneyyunti addhāsantatipaccuppannapadatthatā abhidhammamātikāyaṃ āgatapaccuppannapadassa natthīti adhippāye ṭhatvā nānujāneyyuṃ. Ettha ca satipi sabhāvabhede ākārabhedābhāvato ekattanayavasena āvajjanaparikammābhiññācittānaṃ nānārammaṇatādoso natthīti khaṇapaccuppannārammaṇatā cetopariyañāṇassa purimavādīnaṃ adhippāyavibhāvanamukhena dassitā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sabhāvabhede sati nānārammaṇatādosābhāvo natthi evāti ekasmiṃ eva citte addhāsantativasena paccuppannārammaṇatā vibhāvitā’’ti dvīsupi vādesu yaṃ yuttaṃ, taṃ vicāretvā gahetabbaṃ.

‘මෙම වාදයෙහි’ යනු “ආවර්ජන හා ජවනයන්ට අනාගත හා වර්තමාන අරමුණු ඇති කල්හි ද චේතෝපරියඤාණය සිද්ධ වේ” යන වාදයෙහි ය. ‘නිශ්‍රය භාවය’ යනු අර්ථය ගැලපෙන බැවින් ඉහත කී ක්‍රමය පැහැදිලි කරන සුලු බවයි. ‘යම්’ (යං) යනු සිතයි. ‘ඔහුගේ’ (තස්ස) යනු ආවර්ජන හා ජවනයන්ට ක්ෂණික වර්තමානයෙහි නිරුද්ධ වූ අරමුණු ඇති බව පවසන වචනයටයි. මෙහිදී කාල විශේෂය ස්පර්ශ කරයි, අනාගතයේදීම ආවර්ජන පවතියි යන්න මෙහි නොගැලපෙන්නකි. ඉදින් “මොහුගේ මේ සිත කුමක් වන්නේදැයි දැනගනිමි” යි ආභෝග කරයි ද, එවිට පරිකර්ම හා අභිඥා සිත් ද අනාගත අරමුණු ඇත්තේම වන බැවින් සෑම තැනකදීම ආවර්ජන හා ජවනයන්ට අනාගත හා වර්තමාන අරමුණු බව සිද්ධ නොවේ යැයි ‘පැවැත්ම...පෙ... පවසන ලද බැවින්’ යැයි වදාළහ. ‘දොස් පැමිණීමෙන්’ යනු දෝෂයක් ඇති වීමෙනි. ‘රාශියකින් එක් කොටසක් ආවර්ජනය කර අවබෝධ කිරීම’ යන්නෙන් පූර්ව වාදීන්ගේ පක්ෂය එලෙසම පවසන ලදී. ‘පැමිණි පැමිණි ආවර්ජනය දැනගැනීම’ යන්නෙන් තමා විසින් නිශ්චය කරන ලද පක්ෂය පවසන ලදී. ‘පූර්ව වාදීහු පිළිනොගනිත්’ යනු අභිධර්ම මාතෘකාවෙහි එන වර්තමාන පදයට අද්ධා සන්තති වර්තමාන යන අර්ථය නැත යන අදහසෙහි පිහිටා පිළිනොගන්නා බවයි. මෙහි ස්වභාවික වෙනසක් තිබුණ ද ආකාරයේ වෙනසක් නොමැති බැවින්, ඒකත්ව න්‍යාය (එකක් ලෙස ගැනීම) අනුව ආවර්ජන, පරිකර්ම හා අභිඥා සිත්වලට විවිධ අරමුණු ඇති වීමේ දෝෂය නැති බැවින්, චේතෝපරියඤාණයට ක්ෂණික වර්තමාන අරමුණු ඇති බව පූර්ව වාදීන්ගේ අදහස විමසා බැලීමෙන් දක්වන ලදී. අටුවාවෙහි වනාහි ‘ස්වභාවික වෙනසක් ඇති කල්හි විවිධ අරමුණු ඇති වීමේ දෝෂයක් නැත්තේමය, එබැවින් එක් සිතකම අද්ධා සන්තති වශයෙන් වර්තමාන අරමුණු බව පැහැදිලි කරන ලදී’ යනුවෙන් වාද දෙකෙහිම ඇති සුදුසු දේ විමසා බලා ගත යුතුය.

Tenevāti yasmā atītattike uppannattike ca cetopariyañāṇassa vattamānadhammārammaṇabhāvajotano pāṭho na dissati, teneva kāraṇena. Dvīsu ñāṇesūti pubbenivāsacetopariyañāṇesu. Kammamukhena gayhantīti satipi ārammaṇabhāve cattāro khandhā yathākammūpagañāṇena kammadvārena kusalākusalā icceva gayhanti, na pana vibhāgasoti dasseti. Lobhādisampayogavisesena duccaritabhāvo, alobhādisampayogavisesena ca sucaritabhāvo lakkhīyatīti duccaritasucaritāni vibhāventaṃ lobhādayopi vibhāvetiyeva nāma hotīti āha ‘‘duccarita…pe… bhāvanaṃ hotī’’ti.

‘එහෙයින්ම’ යනු යම් හෙයකින් අතීත තිකයෙහි සහ උප්පන්න තිකයෙහි චේතෝපරියඤාණයට වර්තමාන ධර්මයන් අරමුණු වන බව ප්‍රකාශ කරන පාඨයක් නොපෙනේ ද, ඒ හේතුවෙන්ම ය. ‘ඥාන දෙකෙහි’ යනු පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය සහ චේතෝපරියඤාණය යන දෙකය. ‘කර්ම ද්වාරයෙන් ගනු ලැබේ’ යනු අරමුණු බව තිබියදී පවා සතර ස්කන්ධයෝ යථාකම්මූපග ඥානයෙන් කර්ම ද්වාරය හරහා කුසල් හෝ අකුසල් ලෙසම ගනු ලැබෙති, එහෙත් විභාග වශයෙන් (වෙන් වෙන් කොට) නොගන්නා බව දක්වයි. ලෝභාදී සම්ප්‍රයුක්ත විශේෂයෙන් දුශ්චරිත භාවය ද, අලෝභාදී සම්ප්‍රයුක්ත විශේෂයෙන් සුචරිත භාවය ද ලක්ෂණය වේ. මෙසේ දුශ්චරිත හා සුචරිතයන් බෙදා දක්වන කල්හි ලෝභාදීන් ද බෙදා දැක්වූවාම වන්නේය යන අදහසින් ‘දුශ්චරිත...පෙ... භාවය වෙයි’ යනුවෙන් වදාළහ.

1435. Asabhāvadhammassa ‘‘aha’’ntiādipaññattiyā ajjhattadhammupādānatāya siyā koci ajjhattapariyāyo, na pana sabhāvadhammassa asattasantāneva tassāti vuttaṃ ‘‘sabhāva…pe… ahonta’’nti. Tathā hi ‘‘attano khandhādīni paccavekkhantassā’’ti ettha ‘‘ajjhattārammaṇā’’ti padassa atthavivaraṇavasena ‘‘ajjhattaṃ gayhamānaṃ ahanti paññattiṃ ādi-saddena gaṇhātī’’ti [Pg.216] vakkhati. Yadi evaṃ tassa ajjhattattikepi ajjhattabhāvo vattabbo siyā? Na, bahiddhābhāvassa viya ajjhattabhāvassapi ajjhattattike nippariyāyavasena adhippetattāti. Yadāha ‘‘asabhā…pe… na vutta’’nti. Ākiñcaññāyatanādīti ādi-saddena sāvajjanāni tassa purecārikaupacāracittāni tassa ārammaṇena pavattanakapaccavekkhaṇaassādanādicittāni ca saṅgaṇhāti.

1435. අස්වභාව ධර්මයන්ට ‘මම’ යනාදී ප්‍රඥප්තීන් මගින් අධ්‍යාත්මික ධර්මයන් උපාදානය වන (දැඩිව ගන්නා) බැවින් කිසියම් අධ්‍යාත්මික පර්යායක් විය හැක. එහෙත් සත්ත්ව සන්තානයක් නැති බැවින් සවභාව ධර්මයන්ට එය නොවේ යන අදහසින් ‘සවභාව...පෙ... නොවන’ යැයි වදාරන ලදී. එසේම ‘තමාගේ ස්කන්ධයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නහුට’ යන්නෙහි ‘අධ්‍යාත්මික අරමුණු ඇති’ යන පදයේ අර්ථ විවරණය කරමින් ‘අධ්‍යාත්මිකව ගනු ලබන මම යන ප්‍රඥප්තිය ආදි ශබ්දයෙන් ගනී’ යයි පවසනු ඇත. ඉදින් එසේ නම් අධ්‍යාත්මික තිකයෙහි ද අධ්‍යාත්මික භාවය කිය යුතු නොවේ ද? නැත, බාහිර භාවය මෙන්ම අධ්‍යාත්මික භාවය ද අධ්‍යාත්මික තිකයෙහි නිෂ්පර්යාය වශයෙන් (ඍජුවම) අදහස් කරන බැවිනි. එය ‘අස්වභාව...පෙ... නොකියන ලදී’ යනුවෙන් වදාළහ. ‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනාදී’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ඒ සඳහා වූ ආවර්ජනා, ඒ මනසට පෙර ගමන් කරන උපචාර සිත් සහ එහි අරමුණින් පවතින ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ හා ආස්වාදන ආදී සිත් ද ඇතුළත් වේ.

Ākiñcaññāyatanaṃ taṃ-saddena ākaḍḍhitvā vadati, na pana taṃ sabbanti vuttaṃ, yañca tassa purecārikanti attho. Lesavacananti ekadesasāruppena samānārammaṇabhāvena ekadesasseva vacanaṃ. Lissati silissati ekadesena allīyatīti hi leso. Yesanti kāmāvacarakusalākusalamahākiriyāvajjanacittānaṃ kusalakiriyābhedassa rūpāvacaracatutthassa ca. Evaṃ upekkhāsahagataniddesādīsūti yesaṃ adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttatā vuttā, tesu ekameva upekkhāsahagataniddesaṃ vatvā itaraṃ na vattabbaṃ siyāti attho. Ādi-saddena hetusampayuttakāmāvacarādiniddese saṅgaṇhāti. Tatthāpi hi parittasahetukādibhāvena vuttesu dhammesu ekameva vatvā itaraṃ na vattabbaṃ siyāti. Abhāvanāniṭṭhappavattiyāti abhāvanāniṭṭhappavattiyā abhāvanākārassa ukkaṃsappavattiyāti attho, abhāvassa vā ukkaṃsappavattiyā. Navattabbaṃ jātaṃ ajjhattārammaṇādibhāvenāti adhippāyo. Tānīti ākiñcaññāyatanena samānārammaṇāni āvajjanādīni. Yadi evaṃ ‘‘abhāvanāsāmaññe’’ti kasmā vuttaṃ. Na hi ākiñcaññāyatanārammaṇassa paccavekkhaṇaassādanādivasena pavattacittānaṃ abhāvanākārena pavatti atthīti? Na, abhāvetabbatāya adhippetattā. Na bhāvīyatīti hi abhāvanaṃ, na na bhāvetīti.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ‘තං’ (එය) යන ශබ්දයෙන් ඇද දක්වා පවසයි. එහෙත් එය සියල්ලම නොවන බවත්, යමක් එහි පූර්වගාමී වේද එය බවත් අර්ථයයි. ‘ලේශ වචනය’ යනු එක් ප්‍රදේශයක සමානකමෙන්, සමාන අරමුණු ඇති බැවින් එක් කොටසක් පමණක් හැඳින්වීමයි. ‘ලිස්සති’ යනු එක් කොටසකින් ඇලෙයි යන අර්ථයෙන් ‘ලේශ’ නම් වේ. ‘යම් කෙනෙකුට’ යනු කාමාවචර කුසල්, අකුසල්, මහා ක්‍රියා, ආවර්ජනා සිත්වල කුසල් ක්‍රියා භේදයට සහ රූපාවචර සිව්වන ධ්‍යානයටයි. මෙසේ උපේක්ෂා සහගත නිර්දේශයන්හි යම් කෙනෙකුට අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත බව කියන ලද ද, ඔවුන්ගෙන් එක් උපේක්ෂා සහගත නිර්දේශයක් පමණක් පවසා අනෙක නොකිය යුතු වන්නේය යනු අර්ථයයි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් හේතු සම්ප්‍රයුක්ත කාමාවචර ආදී නිර්දේශයන් ගනු ලැබේ. එහිදී ද පරිත්ත සහේතුක ආදී වශයෙන් වදාරන ලද ධර්මයන්ගෙන් එකක් පමණක් පවසා අනෙක නොකිය යුතු වන්නේය. ‘අභාවනා නිෂ්ඨා ප්‍රවෘත්තියෙන්’ යනු අභාවනා ආකාරයේ උසස්ම පැවැත්මෙන් යන අර්ථයයි, නැතහොත් අභාවයේ උසස්ම පැවැත්මෙනි. අධ්‍යාත්මික අරමුණු ආදී භාවයෙන් නොකිය යුතු බව ඇති විය යන අදහසයි. ‘ඒවා’ යනු ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය හා සමාන අරමුණු ඇති ආවර්ජනාදියයි. ඉදින් එසේ නම් ‘අභාවනා සාමාන්‍යයෙහි’ යයි කිමෙක් පවසන ලද ද? ආකිඤ්චඤ්ඤායතන අරමුණේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ හා ආස්වාදන ආදී වශයෙන් පවත්නා සිත්වලට අභාවනා ආකාරයෙන් පැවැත්මක් නැද්ද? නැත, ඒ භාවනා නොකටයුතු බැවින් එසේ අදහස් කරන ලදී. ‘නොවඩනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් ‘අභාවනා’ නම් වේ මිස, ‘නොවඩයි’ යන අර්ථයෙන් නොවේ.

Gahaṇavisesanimmitānītiādīsu ayamadhippāyo – yadipi bhāvanāñāṇanimmitākāramattesu sabhāvato avijjamānesu visayesu yebhuyyena mahaggatā dhammā pavattanti, bahiddhākāraggahaṇavasena pana kasiṇādīnaṃ bahiddhābhāvoti tadārammaṇadhammā bahiddhārammaṇāti vuttaṃ. Kasiṇānañhi santānaṃ muñcitvā upaṭṭhānaṃ visesato vaḍḍhitakasiṇavasena viññāyati, paṭhamāruppaviññāṇābhāvassa pana na bahiddhākāro, nāpi ajjhattākāroti [Pg.217] ubhayākāravidhure tasmiṃ anaññasādhāraṇena pavattiyākārena pavattamānaṃ ākiñcaññāyatanameva navattabbārammaṇaṃ vuttaṃ, na itare itarākārappavattitoti. Kāmāvacarakusalānanti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ.

‘ග්‍රහණ විශේෂයෙන් මවන ලද’ යනාදී තැන්හි මෙම අදහසයි - වඩන ලද ඥානයෙන් මවන ලද ආකාරයන් පමණක් වූ, සැබැවින්ම විද්‍යමාන නොවන විෂයයන් කෙරෙහි බෙහෙවින් මහග්ගත ධර්මයෝ පවතිත් ද, බාහිර ආකාරයෙන් ගැනීම නිසා කසිණ ආදියේ බාහිර භාවය වන බැවින්, එම අරමුණු ඇති ධර්මයන් බාහිරාරම්මණ යැයි පවසන ලදී. කසිණ (නිමිත්ත) සන්තානයෙන් මිදී මනසට වැටහීම විශේෂයෙන් වර්ධනය කළ කසිණ වශයෙන් විඤ්ඤාණයට හසුවේ. එහෙත් ප්‍රථම ආරූප්‍ය විඤ්ඤාණයෙහි අභාවයට බාහිර ආකාරයක් හෝ අධ්‍යාත්මික ආකාරයක් නැත. ඒ ආකාර දෙකෙන්ම තොර වූ එහි, අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන පැවැත්මේ ආකාරයකින් පවත්නා වූ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයම ‘නවතබ්බාරම්මණ’ (ප්‍රකාශ කළ නොහැකි අරමුණු ඇති) ලෙස වදාරන ලදී. අනෙක් ඒවා අනෙක් ආකාරවලට පවතින බැවින් එසේ නොවේ. ‘කාමාවචර කුසලයන්ට’ යන්න උදාහරණයක් ලෙස පමණක් දත යුතුය.

Ākiñcaññāyatanavipākaṃ nevasaññānāsaññāyatanassa vipākādikassāti atthavasena vibhatti pariṇāmetabbā. Abhinīhārāsambhavatoti samāpatticittassa abhinīharaṇāsambhavato. Kusalameva vipākassa ārammaṇanti katvā ‘‘vipākassā’’tiādi vuttaṃ.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතන විපාකය යන්න නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයෙහි විපාකාදියට ද අදාළ වන පරිදි අර්ථය අනුව විභක්තිය පෙරළා ගත යුතුය. ‘අභිනිහාරය (පැමිණීම) සම්භව නොවන බැවින්’ යනු සමාපත්ති සිතට අභිනිහාරයක් සිදු නොවන බැවිනි. කුසලයම විපාකයට අරමුණ වන බැවින් ‘විපාකයට’ යනාදිය වදාරන ලදී.

Asabhāvadhammattepi bahiddhākārena gahaṇīyabhāvato kasiṇānaṃ bahiddhābhāvo viya ekantato idha ajjhattadhammupādānatāya ahanti paññattiyā siyā ajjhattabhāvoti vuttaṃ ‘‘ajjhatta’’ntiādi. ‘‘Khandhādīti ādi-saddena dhātuāyatanādi saṅgayhatī’’ti ca vadanti. Esa nayoti ‘‘arūpakkhandhe khandhāti gahetvā’’tiādikaṃ vaṇṇanānītiṃ āha. Paresaṃ khandhādiggahaṇeti paresaṃ khandhādīti imassa padassa kathane uccāraṇe. Sabbaṃ upādāpaññattiṃ āha ādisaddenāti sambandho.

අස්වභාව ධර්ම වුවද බාහිර ආකාරයෙන් ගත හැකි බැවින් කසිණයන්ගේ බාහිර භාවය මෙන්, මෙහි ඒකාන්තයෙන්ම අධ්‍යාත්මික ධර්ම උපාදානය කරන (දැඩිව ගන්නා) බැවින් ‘මම’ යන ප්‍රඥප්තියෙන් අධ්‍යාත්මික භාවයක් විය හැකි යයි ‘අධ්‍යාත්මික’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘ස්කන්ධයන්’ යනාදී තන්හි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ධාතු හා ආයතන ආදිය ද සංග්‍රහ වේ යැයි පවසති. ‘අරූප ස්කන්ධයන් ස්කන්ධයන් ලෙස ගෙන’ යනාදී වර්ණනා ක්‍රමය ද මේ නයම වේ. ‘අන්‍යයන්ගේ ස්කන්ධ ආදිය ගැනීමේදී’ යනු අන්‍යයන්ගේ ස්කන්ධ ආදිය යන මේ පදය ප්‍රකාශ කිරීමේදී ය. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සියලු උපාදා ප්‍රඥප්තීන් පවසන බව මෙහි සම්බන්ධයයි.

Tikaatthuddhāravaṇṇanā niṭṭhitā.

තික අත්ථුද්ධාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Dukaatthuddhāravaṇṇanā

දුක අත්ථුද්ධාර වර්ණනාව

1473. Aññathāti vuttappakārassa dassane. Vuttappakārassa dassanato eva hi aṭṭhakathāyaṃ sasaṅkhārikānaṃ thinamiddhavirahe asaṅkhārikasadisī yojanā na dassitā. Bhavarāgādīsūti bhavarāgamūlikādīsu yojanāsu.

1473. ‘අන්‍යාකාරයකින්’ යනු වදාළ ආකාරය දැක්වීමේදීය. වදාළ ප්‍රකාරය දැක්වීමේදී ම අටුවාවෙහි සසංඛාරික සිත්වල ථීනමිද්ධය නැති කල්හි අසංඛාරික හා සමාන බව දැක්වෙන යෝජනාව නොදක්වන ලදී. ‘භවරාගාදීන්හි’ යනු භවරාගය මූලික කොට ඇති යෝජනාවන්හි ය.

1511. Dveti uddhaccāvijjānīvaraṇāni. Tīṇīti kāmacchandabyāpādavicikicchāsu ekekena uddhaccāvijjānīvaraṇāni. Dve vā tīṇi vāti pāḷiyaṃ vā-saddassa luttaniddiṭṭhataṃ āha. Atha vā nipātasaddasannidhānepi nāmapadādīhi eva samuccayādiattho vuccati, na nipātapadehi tesaṃ avācakattāti antarenapi nipātapadaṃ ayamattho labbhati. Tathā vacanicchāya sambhavo eva hettha pamāṇanti pāḷiyaṃ ‘‘dve tīṇī’’ti vuttaṃ. Yattha [Pg.218] sahuppattītiādinā ‘‘dve tīṇī’’ti lakkhaṇavacananti sabbasādhāraṇamatthamāha. Tathā hi ‘‘evañca katvā kilesagocchake cā’’ti vuttaṃ. Tassāyamadhippāyo – kilesadvayasahitasseva cittuppādassa abhāvepi pāḷiyaṃ dviggahaṇaṃ kataṃ, kilesānañca sambhavantānaṃ sabbesaṃ sarūpena gahaṇaṃ na katanti dve tayoti lakkhaṇakaraṇanti viññāyatīti.

1511. ‘දෙකක්’ යනු උද්ධච්ච සහ අවිජ්ජා යන නීවරණ දෙකයි. ‘තුනක්’ යනු කාමච්ඡන්ද, ව්‍යාපාද සහ විචිකිච්ඡා යන නීවරණයන්ගෙන් එකක් සමඟ උද්ධච්ච සහ අවිජ්ජා යන නීවරණයන් ලැබීමයි. ‘දෙකක් හෝ තුනක්’ යන්නෙන් පාලියෙහි ‘වා’ (හෝ) යන ශබ්දය ලොප් කොට දක්වා ඇති බව පවසයි. එසේත් නැතහොත් නිපාත ශබ්දයක් සමීපයෙහි තිබුණද නාම පද ආදියෙන්ම සමුච්චය (එකතු කිරීම) ආදී අර්ථයන් කියනු ලැබේ. නිපාත පදයන්ට එම අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමේ ශක්තියක් නැති බැවින් නිපාත පදයක් නොමැතිව වුවද මෙම අර්ථය ලැබෙයි. එමෙන්ම වචනයෙහි කැමැත්ත (වක්තෘ ඉච්ඡාව) ඇති වීමම මෙහි ප්‍රමාණය වන බැවින් පාලියෙහි ‘දෙකක් තුනක්’ යැයි පවසන ලදී. යම් තැනක සහ-උත්පත්ති (එකට ඉපදීම) ආදියෙන් ‘දෙකක් තුනක්’ යනු ලක්ෂණ වචනයක් යැයි සියල්ලට පොදු වූ අර්ථය පැවසීය. එසේම ‘මෙලෙස කොට කෙලෙස් ගොච්ඡකයන්ද’ යැයි පවසන ලදී. එහි අදහස නම් - කෙලෙස් දෙකක් සහිත වූම චිත්තෝත්පාදයක් නොමැති වුවද පාලියෙහි ‘දෙක’ යන ග්‍රහණය කරන ලදී. උපදින සියලු කෙලෙස් ස්වරූපයෙන්ම ග්‍රහණය නොකරන ලද බැවින් ‘දෙක තුන’ යනු ලක්ෂණයක් කිරීමක් (ලක්ෂණකරණයක්) බව දත යුතුය.

Yadi sabbākusale uppajjanakassapi uddhaccassa eko eva cittuppādo visayabhāvena vuccati, avijjānīvaraṇassapi tathā vattabbanti adhippāyena ‘‘kasmā vutta’’ntiādinā codeti. Itaro uddhaccanīvaraṇasseva tathā vattabbataṃ avijjānīvaraṇassa tathā vattabbatābhāvañca dassetuṃ ‘‘suttante’’tiādimāha. Tattha suttante vuttesu pañcasu nīvaraṇesūti uddhaccasahagate uddhaccassa avijjānīvaraṇena nīvaraṇasahitataṃ āsaṅkitvā vuttaṃ. Nanu ca suttantepi ‘‘avijjānīvaraṇānaṃ sattāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.124) avijjā ‘‘nīvaraṇa’’nti vuttāti? Saccametaṃ, jhānaṅgānaṃ paṭipakkhabhāvena pana suttante bahulaṃ kāmacchandādayo pañceva nīvaraṇāni vuttānīti yebhuyyavuttivasena etaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.

ඉදින් සියලු අකුසල්හි උපදින උද්ධච්චයට එක් සිතක්ම විෂය වශයෙන් කියනු ලබන්නේ නම්, අවිජ්ජා නීවරණයටද එසේම පැවසිය යුතුය යන අදහසින් ‘කුමක් හෙයින් පවසන ලද්දේද’ යනාදී වශයෙන් චෝදනා කරයි. අනෙක් තැනැත්තා උද්ධච්ච නීවරණයටම එසේ කිව යුතු බවත්, අවිජ්ජා නීවරණයට එසේ කිව යුතු නොවන බවත් දැක්වීමට ‘සුත්තන්තයේ’ යනාදිය පැවසීය. එහි සුත්තන්තයෙහි වදාලා වූ පංච නීවරණයන් අතුරින් උද්ධච්ච සහගත සිතෙහි උද්ධච්චයට අවිජ්ජා නීවරණය සමඟ නීවරණ සහිත බව සැක කොට පවසන ලදී. ‘අවිජ්ජා නීවරණයෙන් වැසුණු සත්වයන්ගේ’ යනාදී වශයෙන් සුත්තන්තයෙහිද අවිජ්ජාව ‘නීවරණයක්’ ලෙස පවසා නැද්ද? එය සත්‍යයකි. එහෙත් ධ්‍යාන අංගයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වන බැවින් සුත්තන්තයෙහි බොහෝ කොට කාමච්ඡන්ද ආදී නීවරණ පහක්ම පවසන ලදී. මෙය බහුල වශයෙන් පවසන ලද දෙයක් ලෙස දත යුතුය.

Keci pana ‘‘yathā nikkhepakaṇḍe kusalapaṭipakkhabhūtāni dubbalānipi nīvaraṇāni paṭṭhāne viya dassitāni. Tathā hi paṭṭhāne (paṭṭhā. 3.8.1) ‘nīvaraṇaṃ dhammaṃ paṭicca nīvaraṇo dhammo uppajjati na purejātapaccayā. Arūpe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇa’ntiādi vuttaṃ, na evaṃ aṭṭhakathākaṇḍe. Aṭṭhakathākaṇḍe pana jhānapaṭipakkhabhūtāniyeva nīvaraṇāni niddiṭṭhānīti ‘uddhaccanīvaraṇaṃ uddhaccasahagate cittuppāde uppajjatī’ti vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana uddhaccanīvaraṇassa kāmacchandādīhi ekato uppattidassanaṃ nikkhepakaṇḍānusārena kataṃ ekato uppattiyā pabhedadassanatthaṃ. Tattha hi pāḷiyaṃyeva tāni vitthārato vuttānī’’ti vadanti. Ayañca vādo ‘‘uddhaccanīvaraṇaṃ uddhaccasahagate cittuppāde uppajjatī’’ti idameva vacanaṃ ñāpakanti katvā vutto. Aññathā avijjānīvaraṇaṃ viya vattabbaṃ siyā. Na ti ito aññaṃ pariyuṭṭhānapaṭṭhāyīniyeva nīvaraṇāni atthuddhārakaṇḍe adhippetānīti imassa atthassa sādhakaṃ vacanaṃ atthi, idaṃ vacanaṃ dvetīṇivacanassa sāmaññena sabbanīvaraṇasaṅgāhakattā yathāvuttavacanassa visayavisesappakāsanasaṅkhātena [Pg.219] payojanantarena vuttabhāvassa dassitattā ca ñāpakaṃ na bhavatīti dissati, tasmā vicāretvā gahetabbaṃ.

ඇතැම්හු මෙසේ පවසති: "නික්ඛේප කණ්ඩයෙහි කුසලයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ දුර්වල නීවරණයන් පට්ඨානයෙහි මෙන් දක්වන ලදී. එනම් පට්ඨානයෙහි ‘නීවරණ ධර්මයක් නිසා නීවරණ ධර්මයක් උපදියි, පුරේජාත ප්‍රත්‍යයෙන් නොවේ. අරූප ලෝකයෙහි කාමච්ඡන්ද නීවරණය නිසා ථීනමිද්ධ නීවරණය සහ උද්ධච්ච නීවරණය උපදියි’ යනාදී වශයෙන් පවසන ලදී. අට්ඨකථා කණ්ඩයෙහි එසේ නොවේ. අට්ඨකථා කණ්ඩයෙහි ධ්‍යානයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ නීවරණයන්ම දක්වන ලදී. එබැවින් ‘උද්ධච්ච නීවරණය උද්ධච්ච සහගත චිත්තෝත්පාදයෙහි උපදියි’ යැයි පවසන ලදී. අට්ඨකථාවෙහි උද්ධච්ච නීවරණය කාමච්ඡන්ද ආදිය සමඟ එකට ඉපදීම දැක්වීම නික්ඛේප කණ්ඩය අනුව එකට ඉපදීමේ ප්‍රභේද දැක්වීම පිණිස කරන ලද්දකි. එහි පාලියෙහිම ඒවා විස්තරාත්මකව පවසන ලදී." මෙම වාදය ‘උද්ධච්ච නීවරණය උද්ධච්ච සහගත සිතෙහි උපදියි’ යන මෙම වචනයම සාධකයක් කොට පවසන ලදී. නැතහොත් අවිජ්ජා නීවරණය මෙන් පැවසිය යුතුව තිබුණි. මෙයින් අන්‍ය වූ පරියුට්ඨාන අවස්ථාවෙහි පවතින නීවරණයන්ම අත්ථුද්ධාර කණ්ඩයෙහි අදහස් කරන ලද බවට සාධක වන වචනයක් නැත. මෙම ‘දෙක-තුන’ යන වචනය සාමාන්‍යයෙන් සියලු නීවරණයන් ඇතුළත් කරන බැවින්ද, කලින් කියන ලද වචනයෙහි විශේෂ විෂය ප්‍රකාශ කිරීම සංඛ්‍යාත වූ වෙනත් ප්‍රයෝජනයක් සඳහා පවසන ලද බව දක්වා ඇති බැවින්ද මෙය සාධකයක් නොවන බව පෙනේ. එබැවින් විමසා බලා පිළිගත යුතුය.

Aggahetvāti yathārutavaseneva atthaṃ aggahetvā yathā nikkhepakaṇḍapaṭṭhānādīhi na imissā pāḷiyā virodho hoti, evaṃ adhippāyo gavesitabboti yathāvuttamevatthaṃ nigameti.

‘නොගෙන’ යනු වාච්‍ය අර්ථය ලෙසම අර්ථය නොගෙන, නික්ඛේප කණ්ඩය, පට්ඨානය ආදිය සමඟ මෙම පාලියෙහි විරෝධයක් නොවන පරිදි අදහස සෙවිය යුතු යැයි කලින් කී අර්ථයම නිගමනය කරයි.

1577. Tesanti lobhādito aññesaṃ. Dassitāti kathaṃ dassitā? Māno tāva lobhamohauddhaccaahirikānottappehi, lobhamohathinauddhaccaahirikānottappehi, tathā diṭṭhi, vicikicchā mohauddhaccaahirikānottappehi, thinaṃ lobhamohadiṭṭhiuddhaccaahirikānottappehi, lobhamohamānauddhaccaahirikānottappehi, lobhamohauddhaccaahirikānottappehi, dosamohauddhaccaahirikānottappehi, uddhaccaṃ lobhamohadiṭṭhiahirikānottappehi, lobhamohadiṭṭhithinaahirikānottappehi, lobhamohamānaahirikānottappehi, lobhamohamānathinaahirikānottappehi, lobhamohathinaahirikānottappehi, lobhamohaahirikānottappehi, dosamohaahirikānottappehi, dosamohathinaahirikānottappehi, mohavicikicchāahirikānottappehi, mohaahirikānottappehi ekato uppajjati.

1577. ‘ඔවුන්ගේ’ යනු ලෝභය ආදියට වඩා අන්‍ය වූවන්ගේය. කෙසේ දක්වන ලද්දේද? මානය වනාහි ලෝභය, මෝහය, උද්ධච්චය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, ථීනය, උද්ධච්චය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; එසේම දිට්ඨිය සහ විචිකිච්ඡාව මෝහය, උද්ධච්චය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; ථීනය වනාහි ලෝභය, මෝහය, දිට්ඨිය, උද්ධච්චය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, මානය, උද්ධච්චය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, උද්ධච්චය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; දෝසය, මෝහය, උද්ධච්චය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; උද්ධච්චය වනාහි ලෝභය, මෝහය, දිට්ඨිය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, දිට්ඨිය, ථීනය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, මානය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, මානය, ථීනය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, ථීනය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; දෝසය, මෝහය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; දෝසය, මෝහය, ථීනය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; මෝහය, විචිකිච්ඡාව, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; මෝහය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද එකට උපදියි.

Yathā ca uddhaccaṃ, evaṃ ahirikānottappāni ca yojetvā veditabbāni. Kathaṃ? Ahirikaṃ lobhamohadiṭṭhiuddhaccānottappehi, lobhamohadiṭṭhithinauddhaccānottappehi, lobhamohamānauddhaccānottappehi, lobhamohamānathinauddhaccānottappehi, lobhamohathinauddhaccānottappehi, lobhamohauddhaccānottappehi, dosamohauddhaccānottappehi, dosamohathinauddhaccānottappehi, mohavicikicchāuddhaccānottappehi, mohauddhaccānottappehi ca ekato uppajjati. Anottappaṃ lobhamohadiṭṭhiuddhaccāhirikehi, lobhamohadiṭṭhithinauddhaccāhirikehi, lobhamohamānauddhaccāhirikehi, lobhamohamānathinauddhaccāhirikehi, lobhamohathinauddhaccāhirikehi, lobhamohauddhaccāhirikehi, dosamohauddhaccāhirikehi, dosamohathinauddhaccāhirikehi, mohavicikicchāuddhaccāhirikehi[Pg.220], mohauddhaccāhirikehi ca ekato uppajjatīti evamettha mānādīnampi ekato uppatti veditabbā. Sesaṃ uttānatthameva.

උද්ධච්චය මෙන්ම අහිරිකය සහ අනොත්තප්පයද යොදා දත යුතුය. කෙසේද? අහිරිකය වනාහි ලෝභය, මෝහය, දිට්ඨිය, උද්ධච්චය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, දිට්ඨිය, ථීනය, උද්ධච්චය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, මානය, උද්ධච්චය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, මානය, ථීනය, උද්ධච්චය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, ථීනය, උද්ධච්චය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, උද්ධච්චය, අනොත්තප්පය සමඟද; දෝසය, මෝහය, උද්ධච්චය, අනොත්තප්පය සමඟද; දෝසය, මෝහය, ථීනය, උද්ධච්චය, අනොත්තප්පය සමඟද; මෝහය, විචිකිච්ඡාව, උද්ධච්චය, අනොත්තප්පය සමඟද; මෝහය සහ උද්ධච්චය, අනොත්තප්පය සමඟද එකට උපදියි. අනොත්තප්පය වනාහි ලෝභය, මෝහය, දිට්ඨිය, උද්ධච්චය, අහිරිකය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, දිට්ඨිය, ථීනය, උද්ධච්චය, අහිරිකය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, මානය, උද්ධච්චය, අහිරිකය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, මානය, ථීනය, උද්ධච්චය, අහිරිකය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, ථීනය, උද්ධච්චය, අහිරිකය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, උද්ධච්චය, අහිරිකය සමඟද; දෝසය, මෝහය, උද්ධච්චය, අහිරිකය සමඟද; දෝසය, මෝහය, ථීනය, උද්ධච්චය, අහිරිකය සමඟද; මෝහය, විචිකිච්ඡාව, උද්ධච්චය, අහිරිකය සමඟද; මෝහය, උද්ධච්චය සහ අහිරිකය සමඟ එකට උපදියි. මෙලෙස මෙහි මානය ආදීන්ගේද එකට ඉපදීම දත යුතුය. ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Aṭṭhakathākaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

අට්ඨකථා කණ්ඩ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Iti dhammasaṅgaṇīmūlaṭīkāya līnatthapadavaṇṇanā

මෙසේ ධම්මසංගණී මූලටීකාවේ ලීනත්ථපද වර්ණනාව අවසන් වේ.

Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā samattā.

ධම්මසංගණී අනුටීකාව සමාප්තයි.