বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

Abhidhammapiṭake

अभिधम्मपिटकात

Pañcapakaraṇa-anuṭīkā

पञ्चप्रकरण-अनुटीका

Dhātukathāpakaraṇa-anuṭīkā

धातुकथाप्रकरण-अनुटीका

Ganthārambhavaṇṇanā

ग्रंथारंभवर्णना

Dhātukathāpakaraṇadesanāya [Pg.1] desadesakaparisāpadesā vuttappakārā evāti kālāpadesaṃ dassento ‘‘dhātukathāpakaraṇaṃ desento’’tiādimāha. ‘‘Tasseva anantaraṃ adesayī’’ti hi iminā vibhaṅgānantaraṃ dhātukathā desitāti tassā desanākālo apadiṭṭho hoti. Ye pana ‘‘vibhaṅgānantaraṃ kathāvatthupakaraṇaṃ desita’’nti vadanti, tesaṃ vādaṃ paṭikkhipanto ‘‘vibhaṅgānantaraṃ…pe… dassetu’’nti āha.

धातुकथाप्रकरणाच्या देशनेमध्ये देशक, देश आणि परिषद यांचे निर्देश पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत, असे दर्शवत काळाचा निर्देश करण्यासाठी 'धातुकथाप्रकरणाचा उपदेश करताना' इत्यादी म्हटले आहे. 'त्याच्याच लगेच नंतर उपदेश केला' याने विभंगानंतर धातुकथा उपदेशिली गेली, असा तिचा देशनाकाळ निर्देशित होतो. परंतु, जे लोक 'विभंगानंतर कथावत्थुप्रकरणाचा उपदेश केला गेला' असे म्हणतात, त्यांच्या मताचे खंडन करण्यासाठी 'विभंगानंतर...पे... दर्शवण्यासाठी' असे म्हटले आहे.

‘‘Kāmā te paṭhamā senā’’tiādivacanato (su. ni. 438; mahāni. 28; cūḷani. nandamāṇavapucchāniddesa 47) kilesaviddhaṃsanampi devaputtamārassa balavidhamananti sakkā vattuṃ, ‘‘appavattikaraṇavasena kilesābhisaṅkhāramārāna’’nti pana vuccamānattā khantibalasaddhābalādiānubhāvena ussāhaparisābalabhañjanameva devaputtamārassa balaviddhaṃsanaṃ daṭṭhabbaṃ. Visayātikkamanaṃ kāmadhātusamatikkamo. Samudayappahānapariññāvasenāti pahānābhisamayapariññābhisamayānaṃ vasena. Nanu cetaṃ pañcannaṃ mārānaṃ bhañjanaṃ sāvakesupi labbhatevāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘parūpanissayarahita’’ntiādi. Vīrassa bhāvo vīriyanti katvā vuttaṃ ‘‘mahāvīriyoti mahāvīro’’ti. Mahāvīriyatā ca paripuṇṇavīriyapāramitāya caturaṅgasamannāgatavīriyādhiṭṭhānena [Pg.2] anaññasādhāraṇacatubbidhasammappadhānasampattiyā ca veditabbā. Tato eva hissa vīriyāhānisiddhipīti.

'काम ही तुझी पहिली सेना आहे' इत्यादी वचनांवरून (सुत्तनिपात ४३८; महानिद्देस २८; चुलनिद्देस नंदमाणवपुच्छानिद्देस ४७) क्लेशांचा विनाश करणे हा देखील देवपुत्र माराच्या बलाचा विध्वंस आहे असे म्हणता येऊ शकते. परंतु 'अप्रवृत्ती करण्याच्या द्वारे क्लेश आणि अभिसंस्कार मारांचा...' असे म्हटले असल्यामुळे, क्षान्तिबल, श्रद्धाबल इत्यादींच्या प्रभावाने उत्साही परिषदेच्या बलाचा भंग करणे हाच देवपुत्र माराच्या बलाचा विध्वंस समजला पाहिजे. 'विषयातिक्रमण' म्हणजे कामधातूचे समतिक्रमण होय. 'समुदयप्रहाण आणि परिज्ञा यांच्या द्वारे' म्हणजे प्रहाण-अभिसमय आणि परिज्ञा-अभिसमय यांच्या द्वारे. 'पण हे पाच मारांचे भंजन तर श्रावकांमध्येही आढळतेच ना?' अशी शंका मनात घेऊन 'दुसऱ्याच्या आश्रयाशिवाय' इत्यादी म्हटले आहे. वीराचा भाव म्हणजे वीर्य या अर्थाने 'महावीर्यवान तो महावीर' असे म्हटले आहे. महावीर्यता ही परिपूर्ण वीर्यपारमितेच्या चतुरंगसमन्वित वीर्याधिष्ठानाने आणि इतरांमध्ये न आढळणाऱ्या चार प्रकारच्या सम्यक्प्रधानांच्या संपत्तीने जाणावी. म्हणूनच त्यांच्या वीर्याची हानी न होता सिद्धी प्राप्त होते.

Khandhādike dhamme adhiṭṭhāya nissāya visayaṃ katvā abhidhammakathā pavattāti āha ‘‘abhidhammakathādhiṭṭhānaṭṭhena vā’’ti. Tesaṃ kathanatoti tesaṃ khandhādīnaṃ kathābhāvato. Etena atthavisesasannissayo byañjanasamudāyo pakaraṇanti vuttaṃ hoti. Atha vā dhātuyo kathīyanti ettha, etena vāti dhātukathā, tathāpavatto byañjanatthasamudāyo. Yadi evaṃ sattannampi pakaraṇānaṃ dhātukathābhāvo āpajjatīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘yadipī’’tiādi. Tattha sātisayanti savisesaṃ vicittātirekavasena anavasesato ca desanāya pavattattā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikā’’ti (dhātu. 5). Tenevāha ‘‘ekadesakathanameva hi aññattha kata’’nti.

स्कंध इत्यादी धर्मांना अधिष्ठान करून, आश्रय करून, विषय बनवून अभिधम्मकथा प्रवृत्त झाली आहे, म्हणून 'अभिधम्मकथेचे अधिष्ठान असल्याच्या अर्थाने किंवा' असे म्हटले आहे. 'त्यांच्या कथनामुळे' म्हणजे त्या स्कंध इत्यादींच्या कथाभावामुळे. याद्वारे विशिष्ट अर्थाचा आश्रय असलेला व्यंजनसमुदाय म्हणजे 'प्रकरण' असे म्हटले आहे. अथवा, ज्यामध्ये किंवा ज्याच्याद्वारे धातूंचे कथन केले जाते ती 'धातुकथा' होय, अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेला व्यंजन आणि अर्थाचा समुदाय. जर असे असेल, तर साती प्रकरणांना 'धातुकथा' असणे प्राप्त होईल, या शंकेचे निरसन करण्यासाठी 'जरी...' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'सातिशय' म्हणजे सविशेष, विविधतेच्या आधिक्याने आणि संपूर्णपणे देशनेच्या प्रवृत्तीमुळे. कारण असे म्हटले आहे की, 'सर्व धम्मसंगणी ही धातुकथेची मातृका आहे' (धातुकथा ५). म्हणूनच म्हटले आहे की, 'इतर ठिकाणी केवळ एका भागाचेच कथन केले गेले आहे'.

Idāni sāsane yesu dhātu-saddo niruḷho, tesaṃ vasena aññehipi asādhāraṇaṃ imassa pakaraṇassa dhātukathābhāvaṃ dassento ‘‘khandhāyatanadhātūhi vā’’tiādimāha. Tattha tatthāti khandhāyatanadhātūsu. Mahanto pabhedānugato visayo etāsanti mahāvisayā, dhātuyo, na khandhāyatanāni appatarapadattā. Yena vā sabhāvena dhammā saṅgahāsaṅgahasampayogavippayogehi uddesaniddese labhanti, so sabhāvo dhātu. Sā dhātu idha sātisayaṃ desitāti savisesaṃ dhātuyā kathanato idaṃ pakaraṇaṃ ‘‘dhātukathā’’ti vuttaṃ. Sabhāvattho hi ayaṃ dhātu-saddo ‘‘dhātuso, bhikkhave, sattā saṃsandantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.98) viya. Dhātubhedanti dhātuvibhāgaṃ. Pakaraṇanti vacanaseso. Kuto pakaraṇa-saddo labbhatīti āha ‘‘sattannaṃ pakaraṇānaṃ kamena vaṇṇanāya pavattattā’’ti. Tena yojanaṃ katvāti tena pakaraṇa-saddena ‘‘dhātukathāva pakaraṇaṃ dhātukathāpakaraṇa’’nti yojanaṃ katvā. Taṃ dīpananti taṃ dhātukathāpakaraṇassa atthadīpanaṃ, atthadīpanākārena pavattaṃ vaṇṇanaṃ. ‘‘Atthaṃ dīpayissāmī’’ti vatvā ‘‘taṃ suṇāthā’’ti vadanto sotadvārānusārena tattha upadhāraṇe niyojetīti āha ‘‘taṃdīpanavacanasavanena upadhārethāti attho’’ti.

आता शासनात ज्या अर्थांमध्ये 'धातू' हा शब्द रूढ आहे, त्यांच्याद्वारे इतरांपेक्षा वेगळे असे या प्रकरणाचे 'धातुकथा' असणे दर्शवण्यासाठी 'स्कंध, आयतन आणि धातूंच्या द्वारे किंवा' इत्यादी म्हटले आहे. 'त्या त्या ठिकाणी' म्हणजे स्कंध, आयतन आणि धातूंमध्ये. ज्यांचा विषय मोठा आणि अनेक प्रभेदांनी युक्त आहे त्या 'महाविषय' धातू होत, स्कंध आणि आयतने नव्हेत, कारण त्यांची पदे अल्प आहेत. किंवा ज्या स्वभावामुळे धर्म हे संग्रह, असंग्रह, संप्रयोग आणि विप्रयोग यांच्याद्वारे उद्देश आणि निर्देश प्राप्त करतात, तो स्वभाव म्हणजे 'धातू' होय. ती धातू येथे सातिशय उपदेशिली गेली आहे, म्हणून धातूच्या सविशेष कथनामुळे या प्रकरणाला 'धातुकथा' असे म्हटले आहे. हा 'धातू' शब्द स्वभावाच्या अर्थात आहे, जसे की 'भिक्खूहो, धातूंच्या अनुसार प्राणी एकत्र येतात' इत्यादींमध्ये (संयुत्त निकाय २.९८). 'धातूभेद' म्हणजे धातूंचा विभाग. 'प्रकरण' हा शब्दाचा उर्वरित भाग आहे. 'प्रकरण' हा शब्द कोठून प्राप्त होतो? तर 'सात प्रकरणांच्या क्रमाने चाललेल्या वर्णनामुळे' असे म्हटले आहे. 'त्याच्याशी जोडणी करून' म्हणजे त्या 'प्रकरण' शब्दाशी 'धातुकथा हेच प्रकरण म्हणजे धातुकथाप्रकरण' अशी जोडणी करून. 'त्याचे दीपन' म्हणजे त्या धातुकथाप्रकरणाचे अर्थदीपन, अर्थदीपनाच्या रूपाने प्रवृत्त झालेले वर्णन. 'मी अर्थ स्पष्ट करीन' असे सांगून 'ते ऐका' असे म्हणणारे, श्रवणेंद्रियाच्या द्वारे ते मनात धारण करण्यामध्ये प्रवृत्त करतात, म्हणून 'त्या दीपनावचनाच्या श्रवणाने ते मनात धारण करावे, असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे.

Ganthārambhavaṇṇanā niṭṭhitā.

ग्रंथारंभवर्णना समाप्त झाली.

1. Mātikāvaṇṇanā

१. मातृकावर्णना

1. Nayamātikāvaṇṇanā

१. नयमातृकावर्णना

1. Cuddasavidhenāti [Pg.3] cuddasappakārena, cuddasahi padehīti attho. Tattha ‘‘saṅgaho asaṅgaho’’ti idamekaṃ padaṃ, tathā ‘‘sampayogo vippayogo’’ti. ‘‘Saṅgahitena sampayuttaṃ vippayutta’’ntiādīni pana tīṇi tīṇi padāni ekekaṃ padaṃ. Itaresu padavibhāgo suviññeyyova. Etehīti saṅgahādippakārehi. Nayanaṃ pāpanaṃ, taṃ pana pavattanaṃ ñāpanañca hotīti ‘‘pavattīyati ñāyantī’’ti ca dvidhāpi attho vutto. Nayā eva uddisiyamānā mātikā. Atthadvayepi pavattanañāṇakiriyānaṃ karaṇabhāvena saṅgahādippakārā nayāti vuttā. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘iminā saṅgahādikena nayenā’’ti (dhātu. aṭṭha. 1). Padānanti atthadīpakānaṃ vacanānaṃ. Pajjati etena atthoti hi padaṃ. Padānanti ca saṃsāmisambandhe sāmivacanaṃ, pakaraṇassāti pana avayavāvayavīsambandhe.

१. 'चौदा प्रकारांनी' म्हणजे चौदा प्रकारे, चौदा पदांनी असा अर्थ आहे. त्यामध्ये 'संग्रह आणि असंग्रह' हे एक पद आहे, तसेच 'संप्रयोग आणि विप्रयोग' हे आहे. 'संगृहीताने संप्रयुक्त आणि विप्रयुक्त' इत्यादी तीन-तीन पदे मिळून एकेक पद बनते. इतर पदांचा विभाग सहज समजण्यासारखाच आहे. 'यांच्याद्वारे' म्हणजे संग्रहादी प्रकारांद्वारे. 'नयन' म्हणजे प्राप्त करून देणे, आणि ते प्रवृत्त करणे व ज्ञान करून देणे असे दोन्ही असल्यामुळे 'प्रवृत्त केले जाते' आणि 'जाणले जाते' असा दोन्ही प्रकारे अर्थ सांगितला आहे. उद्देशिले जाणारे नय म्हणजेच 'मातृका' होय. दोन्ही अर्थांमध्ये प्रवृत्ती आणि ज्ञान या क्रियांचे साधन असल्यामुळे संग्रहादी प्रकारांना 'नय' म्हटले आहे. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये 'या संग्रहादी नयाने' असे म्हटले आहे (धातुकथा अट्ठकथा १). 'पदांचे' म्हणजे अर्थ स्पष्ट करणाऱ्या शब्दांचे. ज्याच्याद्वारे अर्थ प्राप्त होतो ते 'पद' होय. 'पदांचे' हा संबंध दर्शवणारा षष्ठी विभक्तीचा प्रयोग आहे, तर 'प्रकरणाचे' हा अवयव आणि अवयवी यांचा संबंध दर्शवणारा प्रयोग आहे.

2. Abbhantaramātikāvaṇṇanā

२. अभ्यंतरमातृकावर्णना

2. Tadatthānīti paṭiccasamuppādatthāni. Paṭicca samuppajjati saṅkhārādikaṃ etasmāti hi paṭiccasamuppādo, paccekaṃ avijjādiko paccayadhammo. Tathā hi vuttaṃ saṅkhārapiṭake ‘‘dvādasa paccayā, dvādasa paṭiccasamuppādā’’ti. Tesanti khandhādīnaṃ. Tathādassitānanti gaṇanuddesavibhāgamattena dassitānaṃ. Kasmā panettha paṭiccasamuppādo dvādasabhāveneva gahito, nanu tattha bhavo kammabhavādibhedena, sokādayo ca sarūpatoyeva idha pāḷiyaṃ gahitāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tatthā’’tiādi. Tattha tatthāti tasmiṃ ‘‘pañcavīsādhikena padasatenā’’ti evaṃ vutte aṭṭhakathāvacane. Kammabhavassa bhāvanabhāvena, upapattibhavassa bhavanabhāvena. Padatthato pana kammabhavo bhavati etasmāti bhavo, itaro bhavati, bhavanaṃ vāti. Tannidānadukkhabhāvenāti jarāmaraṇanidānadukkhabhāvena.

२. 'तदत्थानि' (Tadatthāni) म्हणजे प्रतीत्यसमुत्पाद स्थान. कारण ज्याच्यापासून संस्कार इत्यादी प्रतीत्य (अवलंबून) उत्पन्न होतात, तो 'प्रतीत्यसमुत्पाद' होय, जो प्रत्येक अविद्या इत्यादी प्रत्ययधर्म (paccayadhammo) आहे. तसेच संस्कारपिटकात म्हटले आहे - 'बारा प्रत्यय, बारा प्रतीत्यसमुत्पाद'. 'तेसं' (tesanti) म्हणजे स्कंध इत्यादींचे. 'तथादस्सितानं' (tathādassitānanti) म्हणजे केवळ समूहाच्या निर्देश आणि विभागाच्या रूपाने दाखविलेले. परंतु, येथे प्रतीत्यसमुत्पाद केवळ बारा प्रकारांनीच का घेतला गेला आहे? तेथे 'भव' हा कर्मभव इत्यादी भेदाने आणि शोक इत्यादी स्वतःच्या रूपानेच येथे पाळीमध्ये (pāḷiyaṃ) घेतले आहेत, या आक्षेपाला लक्षात घेऊन 'तत्थ' (tatthā) इत्यादी म्हटले आहे. 'तत्थ तत्थ' (tattha tatthā) म्हणजे त्या 'एकशे पंचवीस पदांनी' (pañcavīsādhikena padasatena) अशा प्रकारे म्हटलेल्या अट्ठकथा वचनात. कर्मभवाचा भावनाभावाने (उत्पादक भावाने) आणि उपपत्तीभवाचा भवनभावाने (उत्पत्ती भावाने). पदार्थाच्या अर्थावरून तर - ज्याच्यापासून कर्मभव होतो तो 'भव' आहे, आणि दुसरा (उपपत्तीभव) उत्पन्न होतो किंवा ते भवन (अस्तित्व) आहे. 'तन्निदानदुक्खभावेन' (tannidānadukkhabhāvenāti) म्हणजे जरा-मरणाचे कारण असलेल्या दुःखभावाने.

‘‘Sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikā’’ti idampi dhātukathāya mātikākittanamevāti ‘‘sabbāpi…pe… mātikāti ayaṃ dhātukathāmātikāto bahiddhā vuttā’’ti vacanaṃ asambhāvento ‘‘atha vā’’tiādimāha[Pg.4]. Pakaraṇantaragatā vuttā dhātukathāya mātikābhāvenāti attho. Kāmañcettha mātikābhāvena vuttā, pakaraṇantaragatattā pana aññato gahetabbarūpā ito bahibhūtā nāma honti, sarūpato gahitāva pañcakkhandhātiādikā abbhantarā. Tenāha ‘‘sarūpato dassetvā ṭhapitattā’’ti. Mātikāya asaṅgahitattāti mātikāya sarūpena asaṅgahitattā, na aññathā. Na hi mātikāya asaṅgahito koci padattho atthi. Vikiṇṇabhāvenāti khandhavibhaṅgādīsu visuṃ visuṃ kiṇṇabhāvena visaṭabhāvena.

'सर्व धम्मसंगणी ही धातुकथेची मातिका (मातृका) आहे' हे देखील धातुकथेच्या मातिकेचे कीर्तनच (कथन) आहे, म्हणून 'सर्व... पे... मातिका ही धातुकथा मातिकेच्या बाहेर सांगितली आहे' हे वचन असंभाव्य मानून 'अथ वा' (किंवा) इत्यादी म्हटले आहे. दुसऱ्या प्रकरणात गेलेली (धम्मसंगणीची मातिका) धातुकथेच्या मातिकाभावाने सांगितली आहे, असा अर्थ आहे. जरी येथे मातिकाभावाने सांगितली असली, तरी दुसऱ्या प्रकरणात गेलेली असल्यामुळे इतर ठिकाणाहून ग्रहण करण्यायोग्य अशी ही याच्या बाहेरील (बहिरंग) ठरते; आणि स्वतःच्या रूपाने ग्रहण केलेले पंचस्कंध इत्यादी आंतरिक (अभ्यंतर) आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'स्वतःच्या रूपाने दाखवून ठेवल्यामुळे'. 'मातिकेमध्ये असंग्रहित असल्यामुळे' म्हणजे मातिकेमध्ये स्वतःच्या रूपाने असंग्रहित असल्यामुळे, अन्य प्रकारे नाही. कारण मातिकेमध्ये असंग्रहित असलेला कोणताही पदार्थ नाही. 'विकीर्णभावाने' म्हणजे स्कंधविभंग इत्यादींमध्ये वेगवेगळ्या ठिकाणी विखुरलेल्या भावाने, विस्तृत भावाने.

3. Nayamukhamātikāvaṇṇanā

३. नयमुखमातिका-वर्णना

3. Nayānaṃ saṅgahādippakāravisesānaṃ pavatti desanā, tassā viniggamaṭṭhānatāya dvāraṃ. Yathāvuttadhammā yathārahaṃ khandhāyatanadhātuyo arūpino ca khandhāti tesaṃ uddeso nayamukhamātikā. Tenāha ‘‘nayāna’’ntiādi. Viyujjanasīlā, viyogo vā etesaṃ atthīti viyogino, tathā sahayogino, saṅgahāsaṅgahadhammā ca viyogīsahayogīdhammā ca saṅgahā…pe… dhammā, saṅgaṇhanāsaṅgaṇhanavasena viyujjanasaṃyujjanavasena ca pavattanakasabhāvāti attho. Cuddasapītiādinā tamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Yehīti yehi khandhādīhi arūpakkhandhehi ca. Te cattāroti te saṅgahādayo cattāro. Saccādīhipīti saccaindriyapaṭiccasamuppādādīhipi saha. Yathāsambhavanti sambhavānurūpaṃ, yaṃ yaṃ padaṃ saṅgahito asaṅgahitoti ca vattuṃ yuttaṃ, taṃ tanti attho.

३. नयांचे (पद्धतींचे) म्हणजे संग्रह इत्यादी विशेष प्रकारांचे प्रवर्तन ही देशना आहे, तिच्या निर्गमनस्थानाचे (निघण्याच्या जागेचे) द्वार आहे. यथोक्त धर्म, योग्यतेनुसार स्कंध, आयतन, धातू आणि अरूपी स्कंध, त्यांचा उद्देश म्हणजे 'नयमुखमातिका' होय. म्हणूनच 'नयानां' इत्यादी म्हटले आहे. वियुक्त होण्याचा स्वभाव असलेले किंवा ज्यांचा वियोग होतो ते 'वियोगी', तसेच 'सहयोगी', आणि संग्रह-असंग्रह धर्म हे वियोगी-सहयोगी धर्म आणि संग्रह... पे... धर्म आहेत; संग्रह करणे आणि संग्रह न करणे या दृष्टीने, तसेच वियुक्त होणे आणि संयुक्त होणे या रूपाने प्रवृत्त होणारा स्वभाव असलेले, असा अर्थ आहे. 'चौदा देखील' इत्यादींद्वारे तोच अर्थ अधिक स्पष्ट केला आहे. 'येहि' म्हणजे ज्या स्कंध इत्यादींनी आणि अरूप स्कंधांनी. 'ते चार' म्हणजे ते संग्रह इत्यादी चार. 'सच्चादीहिपि' म्हणजे सत्य, इंद्रिय, प्रतीत्यसमुत्पाद इत्यादींसह देखील. 'यथासंभव' म्हणजे संभवानुसार (शक्यतेनुसार), जे जे पद 'संग्रहित' किंवा 'असंग्रहित' असे म्हणणे योग्य आहे, ते ते, असा अर्थ आहे.

So panāti saṅgahāsaṅgaho. Saṅgāhakabhūtehīti saṅgahaṇakiriyāya kattubhūtehi. Tehīti saccādīhi. Na saṅgahabhūtehīti saṅgahaṇakiriyāya karaṇabhūtehi saccādīhi saṅgahāsaṅgaho na vutto. Tatthāpi hi khandhāyatanadhātuyo eva karaṇabhūtāti dasseti. Khandhādīheva saṅgahehīti khandhādīhiyeva saṅgaṇhanakiriyāya karaṇabhūtehi, ‘‘khandhasaṅgahena saṅgahitā, āyatanasaṅgahena asaṅgahitā, dhātusaṅgahena asaṅgahitā, te dhammā catūhi khandhehi, dvīhāyatanehi, aṭṭhahi dhātūhi asaṅgahitā’’ti saṅgahāsaṅgaho niyametvā vutto. Tasmāti yasmā saccādīni saṅgāhakabhāvena vuttāni, na saṅgahabhāvena, khandhādīniyeva ca saṅgahabhāvena vuttāni, tasmā.

'तो पण' म्हणजे संग्रह-असंग्रह. 'संग्राहक असलेल्यांनी' म्हणजे संग्रह करण्याच्या क्रियेचे कर्ते असलेल्यांनी. 'त्यांच्याद्वारे' म्हणजे सत्य इत्यादींद्वारे. 'संग्रहभूत असलेल्यांनी नाही' म्हणजे संग्रह करण्याच्या क्रियेचे करण (साधन) असलेल्या सत्य इत्यादींद्वारे संग्रह-असंग्रह सांगितलेला नाही. कारण तेथेही स्कंध, आयतन आणि धातू हेच करणभूत आहेत, असे दाखवितात. 'स्कंध इत्यादींच्याच संग्रहांद्वारे' म्हणजे स्कंध इत्यादी संग्रह करण्याच्या क्रियेचे करण असलेल्यांद्वारेच - 'स्कंधसंग्रहाने संग्रहित, आयतनसंग्रहाने असंग्रहित, धातुसंग्रहाने असंग्रहित, ते धर्म चार स्कंधांनी, दोन आयतनांनी, आठ धातूंनी असंग्रहित आहेत' अशा प्रकारे संग्रह-असंग्रह नियमबद्ध करून सांगितला आहे. 'त्यामुळे' म्हणजे ज्या अर्थी सत्य इत्यादी संग्राहकभावाने सांगितले आहेत, संग्रहभावाने नाही, आणि स्कंध इत्यादीच संग्रहभावाने सांगितले आहेत, म्हणून.

Kasmā [Pg.5] panettha saccādayo saṅgahavasena na vuttāti? Tathādesanāya asambhavato. Na hi sakkā rūpakkhandhādīnaṃ samudayasaccādīhi, saññādīnaṃ vā indriyādīhi saṅgahanayena pucchituṃ vissajjituṃ vāti. Tathā ariyaphalādīsu uppannavedanādīnaṃ saccavinimuttatāya ‘‘vedanākkhandho katihi saccehi saṅgahito’’ti pucchitvāpi ‘‘ekena saccena saṅgahito’’tiādinā niyametvā saṅgahaṃ dassetuṃ na sakkāti. Yathāsambhavanti yehi sampayogo, yehi ca vippayogo, tadanurūpaṃ.

परंतु येथे सत्य इत्यादी संग्रह रूपाने का सांगितले नाहीत? कारण तशा प्रकारची देशना असंभव आहे. रूपस्कंध इत्यादींचा समुदायसत्य इत्यादींद्वारे, किंवा संज्ञा इत्यादींचा इंद्रिय इत्यादींद्वारे संग्रह करण्याच्या पद्धतीने प्रश्न विचारणे किंवा उत्तर देणे शक्य नाही. तसेच आर्यफल इत्यादींमध्ये उत्पन्न झालेल्या वेदना इत्यादींच्या सत्यमुक्ततेमुळे 'वेदनास्कंध किती सत्यांनी संग्रहित आहे?' असा प्रश्न विचारूनही 'एका सत्याने संग्रहित आहे' इत्यादी प्रकारे नियमबद्ध करून संग्रह दाखविणे शक्य नाही. 'यथासंभव' म्हणजे ज्यांच्याशी संप्रयोग (संबंध) आहे आणि ज्यांच्याशी विप्रयोग (वियोग) आहे, त्यानुसार.

Rūpaṃ rūpena nibbānena vā vippayuttaṃ na hoti, nibbānaṃ vā rūpena. Kasmā? Sampayuttanti anāsaṅkanīyasabhāvattā. Catunnañhi khandhānaṃ aññamaññaṃ sampayogībhāvato ‘‘rūpanibbānehipi so atthi natthī’’ti siyā āsaṅkā, tasmā tesaṃ itarehi, itaresañca tehi vippayogo vuccati, na pana rūpassa rūpena, nibbānena vā, nibbānassa vā rūpena katthaci sampayogo atthīti tadāsaṅkābhāvato vippayogopi rūpassa rūpanibbānehi, nibbānassa vā tena na vuccati, arūpakkhandhehiyeva pana vuccatīti āha ‘‘catūhevā’’tiādi. Anārammaṇassa cakkhāyatanādikassa. Anārammaṇaanārammaṇamissakehīti anārammaṇena sotāyatanādinā anārammaṇamissakena ca dhammāyatanādinā. Missakassa dhammāyatanādikassa. Anārammaṇaanārammaṇamissakehi na hotīti yojetabbaṃ. Yesaṃ pana yehi hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘anārammaṇassa panā’’tiādi vuttaṃ. Yathā hi sārammaṇassa anārammaṇena anārammaṇamissakena ca vippayogo hoti, evaṃ sārammaṇenapi so hotiyeva. Tena viya anārammaṇassa anārammaṇamissakassa cāti daṭṭhabbaṃ.

रूप हे रूपाशी किंवा निर्वाणाशी विप्रयुक्त (वियुक्त) नसते, याउलट निर्वाण हे रूपाशी विप्रयुक्त नसते. का? कारण 'संप्रयुक्त आहे' अशी शंका घेण्याजोगा स्वभाव नसल्यामुळे. चार स्कंधांचा परस्परांशी संप्रयोग (संबंध) असल्यामुळे 'रूप आणि निर्वाणाशी देखील तो (संप्रयोग) आहे की नाही?' अशी शंका निर्माण होऊ शकते, म्हणून त्यांचा इतरांशी आणि इतरांचा त्यांच्याशी विप्रयोग सांगितला जातो. परंतु रूपाचा रूपाशी किंवा निर्वाणाशी, अथवा निर्वाणाचा रूपाशी कुठेही संप्रयोग नसल्यामुळे, त्या शंकेचा अभाव असल्यामुळे रूपाचा रूप व निर्वाणाशी, किंवा निर्वाणाचा रूपाशी विप्रयोग देखील सांगितला जात नाही, तर केवळ अरूप स्कंधांशीच सांगितला जातो, म्हणून 'चार स्कंधांशीच' इत्यादी म्हटले आहे. अनालंबन (anārammaṇa) असलेल्या चक्षुरायतन इत्यादींचा. 'अनालंबन आणि अनालंबन-मिश्रक असलेल्यांनी' म्हणजे अनालंबन असलेल्या श्रोत्रायतन इत्यादींनी आणि अनालंबन-मिश्रक असलेल्या धम्मायतन इत्यादींनी. मिश्रक असलेल्या धम्मायतन इत्यादींचा. 'अनालंबन आणि अनालंबन-मिश्रक असलेल्यांनी होत नाही' असे जोडले पाहिजे. परंतु ज्यांचा ज्यांच्याशी होतो, ते दाखविण्यासाठी 'अनालंबन असलेल्याचा तर...' इत्यादी म्हटले आहे. कारण ज्याप्रमाणे सालंबन (सआलंबन) असलेल्याचा अनालंबन आणि अनालंबन-मिश्रक असलेल्याशी विप्रयोग होतो, त्याचप्रमाणे सालंबन असलेल्याशी देखील तो होतोच. त्याप्रमाणेच अनालंबन असलेल्याचा अनालंबन-मिश्रक असलेल्याशी देखील होतो, असे समजले पाहिजे.

4. Lakkhaṇamātikāvaṇṇanā

४. लक्षणमातिका-वर्णना

4. Visuṃ yojanā kātabbāti yo tīhi saṅgaho catūhi ca sampayogo vutto, taṃ sabhāgo bhāvo payojeti, yo ca tīhi asaṅgaho catūhi ca vippayogo vutto, taṃ visabhāgo bhāvoti imamatthaṃ dassento ‘‘saṅgaho…pe… viññāyatī’’ti āha. Yassa saṅgaho, so dhammo khandhādiko sabhāgo. Yassa asaṅgaho, so visabhāgo. Tathā sampayogesupi veditabbaṃ. Idāni yathāvuttaṃ sabhāgataṃ sarūpato niddhāretvā dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha [Pg.6] samānabhāvo saṅgahe sabhāgatā, ekuppādādiko sampayogeti iminā ruppanādividhuro asamānasabhāvo asaṅgahe visabhāgatā, nānuppādādiko vippayogeti ayamattho atthasiddhoti na vuttoti.

४. "वेगळी योजना करावी" म्हणजे जो तीन प्रकारांनी संग्रह आणि चार प्रकारांनी संप्रयोग सांगितला आहे, त्याला सभाग भाव (समान स्वभाव) प्रवृत्त करतो; आणि जो तीन प्रकारांनी असंग्रह आणि चार प्रकारांनी विप्रयोग सांगितला आहे, त्याला विसभाग भाव (असमान स्वभाव) प्रवृत्त करतो, हा अर्थ दर्शविताना "संग्रहो...पे... विञ्ञायति" (संग्रह...पे... समजला जातो) असे म्हटले आहे. ज्याचा संग्रह होतो, तो खंध (स्कंध) आदि धर्म 'सभाग' असतो. ज्याचा असंग्रह होतो, तो 'विसभाग' असतो. तसेच संप्रयोगाच्या बाबतीतही समजावे. आता पूर्वोक्त सभागता स्वरूपतः निश्चित करून दाखवण्यासाठी "तत्थ" (तेथे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे संग्रहामध्ये समान भाव असणे ही 'सभागता' आहे, आणि एक-उत्पाद (एकत्र उत्पन्न होणे) इत्यादी असणे हा 'संप्रयोग' आहे; यावरून रुप्पन (बाधित होणे) इत्यादींनी रहित असलेला असमान स्वभाव असणे ही असंग्रहामध्ये 'विसभागता' आहे, आणि एकत्र उत्पन्न न होणे इत्यादी असणे हा 'विप्रयोग' आहे, हा अर्थ स्वतःच सिद्ध होत असल्यामुळे तो सांगितला नाही.

5. Bāhiramātikāvaṇṇanā

५. बाहिरमातिका-वर्णन (बाह्य मातृकेचे स्पष्टीकरण)

5. Etena ṭhapanākārenāti sarūpena aggahetvā yathāvuttena pakaraṇantaramātikāya idha mātikābhāvakittanasaṅkhātena ṭhapanākārena. Pakaraṇantaraṭhapitāya mātikāya avibhāgena pacchato gahaṇaṃ bahi ṭhapananti āha ‘‘bahi piṭṭhito ṭhapitattā’’ti. Idha aṭṭhapetvāti imissā dhātukathāya sarūpena avatvā. Tathā pakāsitattāti mātikābhāvena jotitattā. Dhammasaṅgaṇīsīsena hi dhammasaṅgaṇiyaṃ āgatamātikāva gahitāti. Yehi nayehi dhātukathāya niddeso, tesu nayesu, tehi vibhajitabbesu khandhādīsu, tesaṃ nayānaṃ pavattidvāralakkhaṇesu ca uddiṭṭhesu dhātukathāya uddesavasena vattabbaṃ vuttameva hotīti yaṃ uddesavasena vattabbaṃ, taṃ vatvā puna yathāvuttānaṃ khandhādīnaṃ kusalādivibhāgadassanatthaṃ ‘‘sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikā’’ti vuttanti evamettha mātikāya nikkhepavidhi veditabbo.

५. "या स्थापन करण्याच्या पद्धतीने" म्हणजे स्वतःच्या रूपाने ग्रहण न करता, पूर्वोक्त दुसऱ्या ग्रंथाच्या मातिकाच्या येथे मातिकाभाव प्रकट करण्याच्या संज्ञेने स्थापन करण्याच्या पद्धतीने. दुसऱ्या ग्रंथात स्थापन केलेल्या मातिकाचे विभाजन न करता नंतर ग्रहण करणे हे 'बाहेर स्थापन करणे' आहे, म्हणून "बाहेर पाठीमागे स्थापन केल्यामुळे" असे म्हटले आहे. "येथे स्थापन न करता" म्हणजे या धातुकथेमध्ये स्वतःच्या रूपाने न सांगता. "तसेच प्रकाशित केल्यामुळे" म्हणजे मातिकाभावाने प्रकाशित केल्यामुळे. कारण धम्मसंगणीच्या शीर्षकाने धम्मसंगणीमध्ये आलेली मातिकाच ग्रहण केली आहे. ज्या नयांनी (पद्धतींनी) धातुकथेचा निर्देश होतो, त्या नयांमध्ये, त्यांच्याद्वारे विभाजित होणाऱ्या खंध (स्कंध) इत्यादींमध्ये आणि त्या नयांच्या प्रवृत्तीच्या द्वार-लक्षणांमध्ये उद्दिष्ट असता, धातुकथेच्या उद्देशवशाने जे सांगायचे आहे ते सांगितलेच गेले आहे; म्हणून जे उद्देशवशाने सांगायचे आहे, ते सांगून पुन्हा पूर्वोक्त खंध इत्यादींचा कुशल इत्यादी विभागांद्वारे निर्देश करण्यासाठी "सर्व धम्मसंगणी ही धातुकथेची मातिका आहे" असे म्हटले आहे, अशा प्रकारे येथे मातिकेचा निक्षेपविधी (मांडणीची पद्धत) समजून घ्यावा.

‘‘Gāvīti ayamāhā’’ti ettha gāvī-saddo viya ‘‘saṅgaho asaṅgaho’’ti ettha padatthavipallāsakārinā iti-saddena atthapadatthako saṅgahāsaṅgaha-saddo saddapadatthako jāyatīti adhippāyenāha ‘‘aniddhāritatthassa saddasseva vuttattā’’ti. Tena atthuddhārato saṅgahasaddaṃ saṃvaṇṇetīti dasseti. Aniddhāritavisesoti asaṅgahitajātisañjātiādiviseso. Sāmaññena gahetabbatanti saṅgahasaddābhidheyyatāsāmaññena viññāyamāno vuccamāno vā. Na cettha sāmaññañca ekarūpamevāti codanā kātabbā bhedāpekkhattā tassa. Yattakā hi tassa visesā, tadapekkhameva tanti. ‘‘Attano jātiyā’’ti viññāyati yathā ‘‘matteyyā’’ti vutte attano mātu hitāti.

"गाय असे म्हटले" येथे 'गावी' (गाय) या शब्दाप्रमाणे "संग्रह असंग्रह" येथे पदाच्या अर्थाचा विपर्यास करणाऱ्या 'इति' शब्दाने अर्थ-पदार्थक असलेला 'संग्रह-असंग्रह' हा शब्द शब्द-पदार्थक बनतो, या अभिप्रायाने "निश्चित न केलेल्या अर्थाच्या शब्दाचेच कथन केल्यामुळे" असे म्हटले आहे. त्याद्वारे अर्थाच्या उद्धारावरून संग्रह शब्दाचे वर्णन करतो, हे दर्शविले आहे. "निश्चित न केलेला विशेष" म्हणजे असंग्रहित जाती, संजाती इत्यादी विशेष. "सामान्य रूपाने ग्रहण करण्यायोग्य" म्हणजे संग्रह शब्दाच्या अभिधेयतेच्या सामान्य रूपाने समजला जाणारा किंवा बोलला जाणारा. आणि येथे "सामान्य देखील एकरूपच असते" अशी शंका करू नये, कारण ते भेदावर अवलंबून असते. कारण त्याचे जेवढे विशेष असतात, तेवढेच ते त्यावर अवलंबून असते. "स्वतःच्या जातीने" हे समजले जाते, जसे "मत्तेय्या" असे म्हटले असता 'स्वतःच्या मातेचे हित करणारा' असा अर्थ होतो.

Dhammavisesaṃ aniddhāretvāti saṅgahitatādinā pucchitabbavissajjetabbadhammānaṃ visesanaṃ akatvā. Sāmaññenāti avisesena. Dhammānanti khandhādidhammānaṃ. Avasesā niddhāretvāti ‘‘saṅgahitena asaṅgahita’’ntiādikā avasesā [Pg.7] dvādasapi pucchitabbavissajjetabbadhammavisesaṃ niddhāretvā dhammānaṃ pucchanavissajjananayauddesāti yojanā. Nanu ca ‘‘saṅgahitena asaṅgahita’’ntiādayopi yathāvuttavisesaṃ aniddhāretvā sāmaññena dhammānaṃ pucchanavissajjananayuddesāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘saṅgahitena asaṅgahita’’ntiādi. Yassa attho ñāyati, saddo ca na payujjati, so lopoti veditabbo, āvuttiādivasena vā ayamattho dīpetabbo. Tenāti luttaniddiṭṭhena asaṅgahita-saddena. Saṅgahitavisesavisiṭṭhoti cakkhāyatanena khandhasaṅgahena saṅgahitatāvisesavisiṭṭho, tena sotāyatanādibhāvena asaṅgahito sotapasādādiko yo ruppanasabhāvo dhammaviseso. Tannissito taṃ dhammavisesaṃ nissāya labbhamāno. ‘‘Te dhammā katihi khandhehi…pe… catūhi khandhehi asaṅgahitā’’tiādinā asaṅgahitatāsaṅkhāto pucchāvissajjananayo parato pucchitvā vissajjiyamāno idha uddiṭṭho hoti. Visesane karaṇavacananti iminā tassa dhammassa yathāvuttasaṅgahitatāvisesavisiṭṭhataṃyeva vibhāveti. Evamete pucchitabbavissajjetabbadhammavisesaṃ niddhāretvā pucchanavissajjananayuddesā pavattāti veditabbā.

"धर्माचा विशेष निश्चित न करता" म्हणजे संग्रहितता इत्यादींद्वारे विचारल्या जाणाऱ्या आणि उत्तर दिल्या जाणाऱ्या धर्मांचे विशेषण न करता. "सामान्य रूपाने" म्हणजे विशेष न करता. "धर्मांचे" म्हणजे खंध इत्यादी धर्मांचे. "उर्वरित निश्चित करून" म्हणजे "संग्रहिताने असंग्रहित" इत्यादी उर्वरित बाराही विचारल्या जाणाऱ्या आणि उत्तर दिल्या जाणाऱ्या धर्मांचा विशेष निश्चित करून धर्मांच्या प्रश्न-उत्तरांच्या नयांचे उद्देश आहेत, अशी योजना आहे. "पण 'संग्रहिताने असंग्रहित' इत्यादी देखील पूर्वोक्त विशेष निश्चित न करता सामान्य रूपाने धर्मांच्या प्रश्न-उत्तरांच्या नयांचे उद्देश आहेत" या शंकेचे निरसन करण्यासाठी "संग्रहिताने असंग्रहित" इत्यादी म्हटले आहे. ज्याचा अर्थ समजतो, पण शब्द वापरला जात नाही, तो 'लोप' समजावा, किंवा आवृत्ती इत्यादींच्या द्वारे हा अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे. "त्याच्याद्वारे" म्हणजे लुप्त झालेल्या आणि निर्दिष्ट केलेल्या 'असंग्रहित' शब्दाने. "संग्रहित विशेषाने विशिष्ट" म्हणजे चक्खायतनाने (चक्षु आयतनाने) खंध-संग्रहाद्वारे संग्रहिततेच्या विशेषाने विशिष्ट असलेला, आणि त्याद्वारे सोतायतन (श्रोत्र आयतन) इत्यादी भावाने असंग्रहित असलेला सोतप्रसाद (श्रोत्रप्रसाद) इत्यादी जो रुप्पन-स्वभाव (रूपण-स्वभाव) असलेला धर्मविशेष आहे. "त्याच्यावर आश्रित" म्हणजे त्या धर्मविशेषाचा आश्रय घेऊन प्राप्त होणारा. "ते धर्म किती खंधांनी...पे... चार खंधांनी असंग्रहित आहेत" इत्यादींद्वारे असंग्रहितता संज्ञेचा प्रश्न-उत्तर नय पुढे विचारून उत्तर दिला जाणारा येथे उद्दिष्ट आहे. "विशेषणामध्ये तृतीया विभक्ती" याने त्या धर्माची पूर्वोक्त संग्रहितता-विशेष-विशिष्टताच स्पष्ट होते. अशा प्रकारे, हे विचारल्या जाणाऱ्या आणि उत्तर दिल्या जाणाऱ्या धर्मांचा विशेष निश्चित करून प्रश्न-उत्तरांच्या नयांचे उद्देश प्रवृत्त झाले आहेत, असे समजावे.

Nanu ca ‘‘saṅgahitena asaṅgahita’’nti ettāvatāpi ayamattho labbhatīti? Na labbhati tassa dhammamattadīpanato. Nayuddeso heso, na dhammuddeso. Tathā hi pāḷiyaṃ saṅgahitenaasaṅgahitapadaniddese ‘‘cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā, āyatana…pe… dhātusaṅgahena asaṅgahitā’’ti vatvā ‘‘te dhammā katihi khandhehi…pe… asaṅgahitā’’ti (dhātu. 171) pucchitvā ‘‘te dhammā catūhi khandhehi dvīhāyatanehi aṭṭhahi dhātūhi asaṅgahitā’’ti dutiyaṃ asaṅgahitapadaṃ gahitaṃ. Aññathā ‘‘cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā, te dhammā āyatanasaṅgahena asaṅgahitā, dhātusaṅgahena asaṅgahitā. Te katame’’icceva niddisitabbaṃ siyā.

"पण 'संग्रहिताने असंग्रहित' एवढ्यानेच हा अर्थ प्राप्त होत नाही का? नाही प्राप्त होत, कारण ते केवळ धर्माचेच प्रकटीकरण करते. हा नयाचा उद्देश (नयोद्देश) आहे, धर्माचा उद्देश (धम्मुद्देश) नाही. तसेच पाळिमध्ये संग्रहित-असंग्रहित पदाच्या निर्देशात "चक्खायतनाने जे धर्म खंध-संग्रहाद्वारे संग्रहित आहेत, आयतन...पे... धातु-संग्रहाद्वारे असंग्रहित आहेत" असे सांगून, "ते धर्म किती खंधांनी...पे... असंग्रहित आहेत?" (धातु. १७१) असा प्रश्न विचारून, "ते धर्म चार खंधांनी, दोन आयतनांनी आणि आठ धातूंनी असंग्रहित आहेत" असे दुसरे 'असंग्रहित' पद ग्रहण केले आहे. अन्यथा, "चक्खायतनाने जे धर्म खंध-संग्रहाद्वारे संग्रहित आहेत, ते धर्म आयतन-संग्रहाद्वारे असंग्रहित आहेत, धातु-संग्रहाद्वारे असंग्रहित आहेत. ते कोणते?" असाच निर्देश करावा लागला असता।

Esa nayoti atidesena dassitamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘tesupī’’tiādi vuttaṃ. Tatiyapadenāti luttaniddesena gahetabbanti vuttapadaṃ sandhāyāha. Kattuatthe karaṇaniddeso saṅgahitāsaṅgahitehi tehi dhammehi dhammānaṃ saṅgahitatāsaṅgahitatāya vuttattā. Tathā [Pg.8] hi tattha pāḷiyaṃ ‘‘tehi dhammehi ye dhammā’’ti dhammamukheneva saṅgahitatāsaṅgahitatā vuttā. Dutiyatatiyesu pana saṅgahitatāsaṅgahitatāsaṅkhātavisesanadvārena dhammānaṃ asaṅgahitatāsaṅgahitatā vuttāti tattha ‘‘visesane karaṇavacana’’nti vuttaṃ. Tenāha ‘‘tattha hi…pe… dhammantarassā’’ti. Tattha sabhāvantarenāti saṅgahitatāsaṅgahitatāsaṅkhātena sabhāvantarena pakārantarena. Sabhāvantarassāti asaṅgahitatāsaṅgahitatāsaṅkhātassa sabhāvantarassa. Etesūti catutthapañcamesu. Dhammantarenāti aññadhammena. Dhammantarassāti tato aññassa dhammassa visesanaṃ kataṃ. Tattha hi antarena pakāravisesāmasanaṃ dhammeneva dhammo visesitoti. Ādipadenevāti ‘‘saṅgahitenā’’tiādinā vuttena paṭhamapadeneva. Itarehīti ‘‘sampayuttaṃ vippayutta’’ntiādinā vuttehi dutiyatatiyapadehi. Etthāti ekādasamādīsu catūsu. Dutiyatatiyesu viya visesane eva karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ, na catutthapañcamesu viya kattuattheti adhippāyo. Pucchāvissajjanānantiādinā tamevatthaṃ vibhāveti.

"हाच नियम आहे" या अतिदेशाने दर्शविलेला अर्थ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी "तेसुपि" (त्यांच्यामध्येही) इत्यादी म्हटले आहे. "तिसऱ्या पदाने" म्हणजे लुप्त निर्देशाने ग्रहण करावे, असे जे म्हटले आहे त्या पदाला उद्देशून म्हटले आहे. कर्त्याच्या अर्थात करण निर्देश केला आहे, कारण संग्रहित आणि असंग्रहित अशा त्या धर्मांद्वारे धर्मांचे संग्रहितत्व आणि असंग्रहितत्व सांगितले गेले आहे. तसेच तेथे पाळीमध्ये "तेहि धम्मेहि ये धम्मा" (त्या धर्मांद्वारे जे धर्म) अशा प्रकारे धर्माच्या माध्यमातूनच संग्रहितत्व आणि असंग्रहितत्व सांगितले आहे. परंतु दुसऱ्या आणि तिसऱ्या पदांमध्ये संग्रहितत्व आणि असंग्रहितत्व नावाच्या विशेषणाद्वारे धर्मांचे असंग्रहितत्व आणि संग्रहितत्व सांगितले आहे, म्हणून तेथे "विशेषणामध्ये करण विभक्ती" असे म्हटले आहे. म्हणूनच "तेथे हि...पे... दुसऱ्या धर्माचे" असे म्हटले आहे. तेथे "सभावंतरेण" (दुसऱ्या स्वभावाने) म्हणजे संग्रहितत्व आणि असंग्रहितत्व नावाच्या दुसऱ्या स्वभावाने किंवा प्रकाराने. "सभावंतरस्स" (दुसऱ्या स्वभावाचे) म्हणजे असंग्रहितत्व आणि संग्रहितत्व नावाच्या दुसऱ्या स्वभावाचे. "यांच्यामध्ये" म्हणजे चौथ्या आणि पाचव्या पदांमध्ये. "धम्मंतरेण" म्हणजे दुसऱ्या धर्माने. "धम्मंतरस्स" म्हणजे त्याहून दुसऱ्या धर्माचे विशेषण केले आहे. कारण तेथे 'अंतरेण' (शिवाय/दुसऱ्या) या शब्दाने प्रकार-विशेषाचा निर्देश करून धर्मानेच धर्म विशेषित केला आहे. "आदि पदानेच" म्हणजे "संग्रहितेन" इत्यादी रूपाने म्हटलेल्या पहिल्या पदानेच. "इतरांद्वारे" म्हणजे "संप्रयुक्त आणि विप्रयुक्त" इत्यादी रूपाने म्हटलेल्या दुसऱ्या आणि तिसऱ्या पदांद्वारे. "येथे" म्हणजे अकराव्या इत्यादी चार पदांमध्ये. दुसऱ्या आणि तिसऱ्या पदांप्रमाणे विशेषणामध्येच करण विभक्ती समजावी, चौथ्या आणि पाचव्या पदांप्रमाणे कर्त्याच्या अर्थात नाही, असा अभिप्राय आहे. "प्रश्न आणि उत्तरांच्या..." इत्यादींद्वारे तोच अर्थ स्पष्ट केला आहे.

Vividhakappanatoti vividhaṃ bahudhā kappanato, saṅgahāsaṅgahānaṃ visuṃ saha ca visesanavisesitabbabhāvakappanatoti attho. Taṃ pana vikappanaṃ vuttākārena vibhajanaṃ hotīti āha ‘‘vibhāgatoti attho’’ti. Sanniṭṭhānalakkhaṇena adhimokkhena sampayuttadhammā ārammaṇe nicchayanākārena pavattiyā sanniṭṭhānavasena vuttadhammā. Te ca tehi saddhiṃ tadavasiṭṭhe dvipañcaviññāṇavicikicchāsahagatadhamme ca saṅgahetvā āha ‘‘sanniṭṭhānavasena vuttā ca sabbe ca cittuppādā sanniṭṭhānavasena vuttasabbacittuppādā’’ti. Itareti phassādayo. Sabbesanti ekūnanavutiyā cittuppādānaṃ. Pariggahetabbāti saṅgahādivasena pariggaṇhitabbā. Mahāvisayena adhimokkhena. Aññesanti vitakkādīnaṃ. Vacanaṃ sandhāyāti ‘‘adhimuccanaṃ adhimokkho, so sanniṭṭhānalakkhaṇo’’ti dhammasaṅgahavaṇṇanāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. yevāpanakavaṇṇanā) ‘‘taṇhāpaccayā adhimokkho, adhimokkhapaccayā bhavo’’ti paṭiccasamuppādavibhaṅge ca āgataṃ vacanaṃ sandhāya. Atthe satīti ‘‘sanniṭṭhāna…pe… sādhāraṇato’’ti evamatthe vuccamāne. Vattabbesūti saṅgahādipariggahatthaṃ vattabbesu. Vuttā phassādayo manasikārapariyosānā. Tādisassāti [Pg.9] phassādisadisassa sādhāraṇassa adhimokkhasadisassa asādhāraṇassa aññassa dhammassa abhāvā.

"विविध कल्पनेने" म्हणजे विविध प्रकारे अनेकदा कल्पना केल्याने, संग्रह आणि असंग्रहांची स्वतंत्रपणे आणि एकत्र विशेषण-विशेष्य भावाने कल्पना केल्याने, असा अर्थ आहे. ती कल्पना (विकल्पन) सांगितलेल्या प्रकारे विभागणी करणे होय, म्हणून "विभागावरून असा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. संनिठ्ठान (निश्चय) लक्षण असलेल्या अधिमोक्षाशी संप्रयुक्त असलेले धर्म, आलंबनामध्ये निश्चयाच्या आकाराने प्रवृत्त होत असल्यामुळे संनिठ्ठानाच्या वशाने सांगितलेले धर्म आहेत. आणि त्यांना त्यांच्यासोबत उर्वरित द्विपंचविज्ञान आणि विचिकित्सा-सहगत धर्मांमध्ये संग्रहित करून म्हटले आहे - "संनिठ्ठानाच्या वशाने सांगितलेले आणि सर्व चित्तोत्पाद म्हणजे संनिठ्ठानाच्या वशाने सांगितलेले सर्व चित्तोत्पाद होत". "इतर" म्हणजे स्पर्शादी धर्म. "सर्वांचे" म्हणजे एकोणनव्वद चित्तोत्पादांचे. "ग्रहण करावे" म्हणजे संग्रहादींच्या वशाने ग्रहण करावे. महाविषय असलेल्या अधिमोक्षाने. "इतरांचे" म्हणजे वितर्कादींचे. "वचनाला उद्देशून" म्हणजे धम्मसंगणीच्या वर्णनात आलेले "अधिमुच्चन म्हणजे अधिमोक्ष, तो संनिठ्ठान-लक्षण आहे" आणि पटिच्चसमुत्पाद विभंगामध्ये आलेले "तण्हापच्चया अधिमोक्खो, अधिमोक्खपच्चया भवो" (तृष्णाप्रत्ययाने अधिमोक्ष, अधिमोक्षप्रत्ययाने भव) या वचनाला उद्देशून. "अर्थ असताना" म्हणजे "संनिठ्ठान...पे... साधारणपणे" असा अर्थ सांगितला जात असताना. "सांगावयाच्या गोष्टींमध्ये" म्हणजे संग्रहादींच्या ग्रहणासाठी सांगावयाच्या गोष्टींमध्ये. स्पर्शापासून सुरू होऊन मनसिकारापर्यंत संपणारे धर्म सांगितले आहेत. "तशा प्रकारच्या" म्हणजे स्पर्शासारख्या साधारण आणि अधिमोक्षासारख्या असाधारण अशा दुसऱ्या धर्माचा अभाव असल्यामुळे.

Nanu jīvitindriyacittaṭṭhitiyopi sādhāraṇāti? Saccaṃ sādhāraṇā, atthi pana visesoti dassento āha ‘‘jīvitindriyaṃ panā’’tiādi. Asamādhisabhāvā balabhāvaṃ appattā sāmaññasaddeneva vattabbāti yojanā. Sāmaññavisesasaddehi cāti sāmaññavisesasaddehi vattabbā ca samādhisabhāvā cittekaggatā. Visesasaddavacanīyaṃ aññanti balappattasamādhito aññaṃ sāmaññasaddena byāpetabbaṃ, visesasaddena ca nivattetabbaṃ natthi samādhisabhāvāya eva cittekaggatāya gahitattā. Na aññabyāpakanivattako sāmaññaviseso anañña…pe… viseso, tassa dīpanato. Tasseva dhammassāti tasseva balappattasamādhidhammassa. Bhedadīpakehīti visesadīpakehi samādhibalādivacanehi vattabbā. Vuttalakkhaṇā anaññabyāpakanivattakasāmaññavisesadīpanā saddā. Tato viparītehi aññaṃ byāpetabbaṃ nivattetabbañca gahetvā pavattehi sāmaññavisesasaddeheva na sukhādisabhāvā vedanā viya vattabbā. Tasmāti yasmā asamādhisabhāvā samādhisabhāvāti dvedhā bhinditvā gahitā cittekaggatā, tasmā. Asamādhisabhāvameva pakāseyya visesasaddanirapekkhaṃ pavattamānattā. Itaroti samādhibalādiko visesasaddo. Idhāti imasmiṃ abbhantaramātikuddese, sādhāraṇe phassādike, mahāvisaye vā adhimokkhe uddisiyamāne. Nanu ca abhinditvā gayhamānā cittekaggatā vedanā viya sādhāraṇā hotīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘abhinnāpi vā’’tiādi. ‘‘Cittassa ṭhiti cittekaggatā avisāhaṭamānasatā (dha. sa. 11, 15). Arūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhitī’’ti (dha. sa. 19) vacanato samādhijīvitindriyānaṃ aññadhammanissayena vattabbatā veditabbā. Na arahatīti idha uddesaṃ na arahati samukheneva vattabbesu phassādīsu uddisiyamānesūti attho.

काय जीवितिंद्रिय आणि चित्तस्थिती (समाधी) देखील साधारण नाहीत काय? सत्य आहे, त्या साधारण आहेत, परंतु त्यांच्यात विशेष भेद आहे, हे दर्शविताना "जीवितिंद्रियं पना" (परंतु जीवितिंद्रिय) इत्यादी म्हटले आहे. असमधी-स्वभाव असलेली, बलभावाला प्राप्त न झालेली चित्तैकाग्रता सामान्य शब्दानेच सांगावी, अशी योजना आहे. "सामान्य आणि विशेष शब्दांनी" म्हणजे सामान्य आणि विशेष शब्दांनी सांगण्यायोग्य आणि समाधी-स्वभाव असलेली चित्तैकाग्रता होय. "विशेष शब्दाने सांगण्यायोग्य दुसरे" म्हणजे बलप्राप्त समाधीहून दुसरे, जे सामान्य शब्दाने व्याप्त करावे आणि विशेष शब्दाने निवृत्त करावे, असे काही नाही; कारण समाधी-स्वभाव असलेल्या चित्तैकाग्रतेचेच ग्रहण केले गेले आहे. दुसऱ्याला व्याप्त आणि निवृत्त न करणारा सामान्य-विशेष हा अनन्य...पे... विशेष नाही, कारण तो त्यालाच प्रकाशित करतो. "त्याच धर्माचे" म्हणजे त्याच बलप्राप्त समाधी धर्माचे. "भेद दर्शविणाऱ्यांनी" म्हणजे विशेष दर्शविणाऱ्या समाधी-बल इत्यादी वचनांनी सांगावी. सांगितलेल्या लक्षणांचे, अन्याला व्याप्त आणि निवृत्त न करणाऱ्या सामान्य-विशेषाचे प्रकाशन करणारे शब्द आहेत. त्याच्या विपरीत, दुसऱ्याला व्याप्त आणि निवृत्त करणारे ग्रहण करून प्रवृत्त झालेल्या सामान्य-विशेष शब्दांनीच, सुखादी स्वभाव असलेल्या वेदनेप्रमाणे ती सांगता येत नाही. "त्यामुळे" म्हणजे ज्याअर्थी चित्तैकाग्रता ही असमधी-स्वभाव आणि समाधी-स्वभाव अशी दोन प्रकारे विभागून घेतली आहे, त्यामुळे. विशेष शब्दाची अपेक्षा न ठेवता प्रवृत्त होत असल्यामुळे ती असमधी-स्वभावालाच प्रकाशित करेल. "इतर" म्हणजे समाधी-बल इत्यादी विशेष शब्द. "येथे" म्हणजे या अभ्यंतर-मातिका-उद्देशात, साधारण अशा स्पर्शादींमध्ये किंवा महाविषय असलेल्या अधिमोक्षाचा निर्देश केला जात असताना. "काय विभागणी न करता ग्रहण केली जाणारी चित्तैकाग्रता वेदनेप्रमाणे साधारण होत नाही काय?" या शंकेला उद्देशून "अभिन्नापि वा" (किंवा अभिन्न असतानाही) इत्यादी म्हटले आहे. "चित्ताची स्थिती म्हणजे चित्तैकाग्रता, विक्षेपरहित मन" आणि "अरूपी धर्मांचे आयुष्य आणि स्थिती" या वचनावरून समाधी आणि जीवितिंद्रिय यांची दुसऱ्या धर्माच्या आश्रयाने सांगण्याची पद्धत समजून घ्यावी. "योग्य नाही" म्हणजे येथे निर्देश करण्यास योग्य नाही, प्रत्यक्षपणे सांगण्यायोग्य स्पर्शादींचा निर्देश केला जात असताना, असा अर्थ आहे.

Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā.

मातिका-वर्णन समाप्त झाले.

2. Niddesavaṇṇanā

२. निर्देश-वर्णन

1. Paṭhamanayo saṅgahāsaṅgahapadavaṇṇanā

१. पहिला नय: संग्रह-असंग्रह पद-वर्णन

1. Khandhapadavaṇṇanā

१. स्कंध-पद-वर्णन

6. ‘‘Abhiññeyyadhammabhāvena [Pg.10] vuttā cattāro khandhā hontī’’tiādinā, ‘‘rūpakkhandho abhiññeyyo’’tiādinā ca abhiññātalakkhaṇavisayāti āha ‘‘sabhāvato abhiññātāna’’nti. Pariññeyyatādīti ādi-saddena pahātabbasacchikātabbabhāvetabbatā saṅgayhati. Adhipatiyādīti adhipatipaccayabhāvaupaṭṭhānapadahanādīni. Saccādiviseso viyāti dukkhasaccādipariyāyo abhiññeyyapīḷanaṭṭhādiviseso viya. Evañca katvāti nayamukhamātikāya abhiññeyyanissayena vuccamānattā eva. Tesaṃ rūpadhammānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ khandhabhāvena viya rūpakkhandhabhāvena sabhāgatā hoti, na vedanākkhandhādibhāvenāti saṅgahalakkhaṇamāha. Itīti tasmā, yasmā rūpadhammā aññamaññaṃ rūpakkhandhabhāvena sabhāgā, tasmāti attho. Rūpakkhandhabhāvasaṅkhātena rūpakkhandhabhāvena atthamukheneva gahaṇe. Saddadvārena pana gahaṇe rūpakkhandhavacanasaṅkhātena vā rūpakkhandhavacanavacanīyatāsaṅkhātena. Idāni tamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘rūpakkhandhoti hī’’tiādi vuttaṃ.

६. “अभिज्ञेयधम्मभावाने (विशेष ज्ञानाने जाणण्यायोग्य धर्माच्या रूपाने) चार स्कंध सांगितले आहेत” इत्यादींद्वारे, आणि “रूपस्कंध अभिज्ञेय आहे” इत्यादींद्वारे अभिज्ञात लक्षणाचा विषय असल्यामुळे “स्वभावाने अभिज्ञातांचे” असे म्हटले आहे. ‘परिज्ञेयता’ इत्यादींमधील ‘इत्यादी’ (आदि) शब्दाने प्रहातव्य (त्याग करण्यायोग्य), साक्षात्करणीय (साक्षात्कार करण्यायोग्य) आणि भावनाकरणीय (भावित करण्यायोग्य) भावांचा संग्रह होतो. ‘अधिपती’ इत्यादी म्हणजे अधिपती-प्रत्ययभाव, उपस्थान (उपस्थित असणे), प्रदहान (प्रयत्न करणे) इत्यादी. ‘सत्य इत्यादींच्या विशेषाप्रमाणे’ म्हणजे दुःखसत्य इत्यादींच्या पर्यायाप्रमाणे, अभिज्ञेय, पीडनार्थ (पीडा देण्याचा अर्थ) इत्यादी विशेषाप्रमाणे. ‘असे करून’ म्हणजे नयमुखमातृकेमध्ये अभिज्ञेय-निश्रयाने (अभिज्ञेयाच्या आश्रयाने) सांगितले जात असल्यामुळेच. त्या रूपधर्मांच्या पाच स्कंधांच्या स्कंधभावाप्रमाणे रूपस्कंधभावाने समानता (सभागता) असते, वेदनास्कंध इत्यादी भावाने नाही, असे संग्रहाचे लक्षण सांगितले आहे. ‘इति’ म्हणजे ‘त्यामुळे’, ज्या अर्थी रूपधर्म परस्परांमध्ये रूपस्कंधभावाने समान आहेत, त्या अर्थी असा अर्थ आहे. रूपस्कंधभाव म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या रूपस्कंधभावाने अर्थाच्या मुखानेच ग्रहण केल्यास. परंतु शब्दाच्या द्वारा ग्रहण केल्यास रूपस्कंध-वचन संख्येत किंवा रूपस्कंध-वचन-वचनीयता संख्येत ग्रहण होते. आता तोच अर्थ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी “रूपस्कंध असे हि” इत्यादी म्हटले आहे.

Purimenāti rūpakkhandhena. Saññākkhandhamūlakātiādīsu ‘‘purimena yojiyamāne’’tiādiṃ ānetvā yathārahaṃ yojetabbaṃ. Abhedato pañcakapucchāvissajjanaṃ khandhapadaniddese sabbapacchimamevāti āha ‘‘bhedato pañcakapucchāvissajjanānantara’’nti.

“पूर्वीच्या द्वारे” म्हणजे रूपस्कंधाद्वारे. “संज्ञास्कंधमूलक” इत्यादींमध्ये “पूर्वीच्याशी जोडले असता” इत्यादी आणून योग्यतेनुसार जोडले पाहिजे. अभेदाने पाच प्रश्नांचे उत्तर (विसर्जन) स्कंधपदनिर्देशात सर्वात शेवटीच आहे, म्हणून “भेदाने पाच प्रश्नांच्या उत्तरानंतर” असे म्हटले आहे.

Āyatanapadādivaṇṇanā

आयतनपद इत्यादींचे वर्णन

40. Yadipi ekakepi sadisaṃ vissajjanaṃ vissajjanaṃ samudayamaggasaccānaṃ ‘‘samudayasaccaṃ ekena khandhena…pe… maggasaccaṃ ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā saṅgahitaṃ, catūhi khandhehi ekādasahi āyatanehi sattarasahi dhātūhi asaṅgahita’’nti (dhātu. 41) niddiṭṭhattā. Etthāti etasmiṃ indriyapadaniddese[Pg.11]. Cakkhusotacakkhusukhindriyadukānanti cakkhusotadukaṃ cakkhusukhindriyadukanti etesaṃ dukānaṃ. Cakkhusotasukhindriyānañhi ‘‘ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā saṅgahitaṃ, catūhi khandhehi ekādasahi āyatanehi sattarasahi dhātūhi asaṅgahita’’nti ekake sadisaṃ vissajjanaṃ. Cakkhusotindriyadukassa pana ‘‘cakkhundriyañca sotindriyañca ekena khandhena dvīhāyatanehi dvīhi dhātūhi saṅgahitā, catūhi khandhehi dasahāyatanehi soḷasahi dhātūhi asaṅgahitā’’ti, ‘‘cakkhundriyañca sukhindriyañca dvīhi khandhehi dvīhāyatanehi dvīhi dhātūhi saṅgahitā, tīhi khandhehi dasahāyatanehi soḷasahi dhātūhi asaṅgahitā’’ti cakkhusukhindriyadukassa ca asadisaṃ vissajjanaṃ. Nāpi dukehi tikassāti cakkhusotacakkhusukhindriyādidukehi cakkhusotasukhindriyāditikassa nāpi sadisaṃ vissajjanaṃ. Idhāti saccapadaniddese. Tikena cāti dukkhasamudayamaggāditikena ca. ‘‘Pañcahi khandhehi dvādasahāyatanehi aṭṭhārasahi dhātūhi saṅgahitā, na kehici khandhehi na kehici āyatanehi na kāhici dhātūhi asaṅgahitā’’ti sadisaṃ vissajjanaṃ.

४०. जरी एककामध्ये देखील समुदय आणि मार्ग सत्यांचे समान उत्तर (विसर्जन) “समुदयसत्य एका स्कंधाने... पे... मार्गसत्य एका स्कंधाने, एका आयतनाने, एका धातूने संग्रहित आहे; चार स्कंधांनी, अकरा आयतनांनी, सतरा धातूंनी असंग्रहित आहे” (धातु. ४१) असे निर्दिष्ट असल्यामुळे. “येथे” म्हणजे या इंद्रियपदनिर्देशात. “चक्षु-श्रोत-चक्षु-सुखिंद्रिय द्विकांचे” म्हणजे चक्षु-श्रोत द्विक आणि चक्षु-सुखिंद्रिय द्विक या द्विकांचे. कारण चक्षु, श्रोत आणि सुखिंद्रिय यांचे “एका स्कंधाने, एका आयतनाने, एका धातूने संग्रहित आहे; चार स्कंधांनी, अकरा आयतनांनी, सतरा धातूंनी असंग्रहित आहे” असे एककामध्ये समान उत्तर आहे. परंतु चक्षु-श्रोतिंद्रिय द्विकाचे “चक्षुंद्रिय आणि श्रोतिंद्रिय एका स्कंधाने, दोन आयतनांनी, दोन धातूंनी संग्रहित आहेत; चार स्कंधांनी, दहा आयतनांनी, सोळा धातूंनी असंग्रहित आहेत” असे, आणि “चक्षुंद्रिय आणि सुखिंद्रिय दोन स्कंधांनी, दोन आयतनांनी, दोन धातूंनी संग्रहित आहेत; तीन स्कंधांनी, दहा आयतनांनी, सोळा धातूंनी असंग्रहित आहेत” असे चक्षु-सुखिंद्रिय द्विकाचे असमान उत्तर आहे. द्विकांशी त्रिकाचे देखील नाही, म्हणजे चक्षु-श्रोत-चक्षु-सुखिंद्रिय इत्यादी द्विकांशी चक्षु-श्रोत-सुखिंद्रिय इत्यादी त्रिकाचे देखील समान उत्तर नाही. “येथे” म्हणजे सत्यपदनिर्देशात. “आणि त्रिकाने” म्हणजे दुःख-समुदय-मार्ग इत्यादी त्रिकाने देखील. “पाच स्कंधांनी, बारा आयतनांनी, अठरा धातूंनी संग्रहित आहेत; कोणत्याही स्कंधांनी नाही, कोणत्याही आयतनांनी नाही, कोणत्याही धातूंनी नाही अशा प्रकारे असंग्रहित आहेत” असे समान उत्तर आहे.

6. Paṭiccasamuppādavaṇṇanā

६. प्रतीत्यसमुत्पाद वर्णन

61. Avijjāvacanenāti ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ettha avijjāggahaṇena. Visesanaṃ na kattabbaṃ, ‘‘sabbampi viññāṇa’’nti vattabbanti adhippāyo. Tattha kāraṇamāha ‘‘kusalādīnampī’’tiādinā. Vissajjanāsadisena sabbaviññāṇādisaṅgahaṇato. Tesanti viññāṇādipadānaṃ. Idhāti imasmiṃ paṭhamanaye. Akammajānampi saṅgahitatā viññāyati saddāyatanassapi gahitattā.

६१. “अविद्या वचनाने” म्हणजे “अविद्याप्रत्यया संस्कारा” (अविद्येच्या प्रत्ययाने संस्कार होतात) येथे अविद्येच्या ग्रहणाने. विशेषण करू नये, “सर्वच विज्ञान” असे म्हणावे असा अभिप्राय आहे. तेथे कारण सांगतात “कुशल इत्यादींचे देखील” इत्यादींद्वारे. उत्तराच्या असमानतेने सर्व विज्ञानादींचा संग्रह होत असल्यामुळे. “त्यांचे” म्हणजे विज्ञानादी पदांचे. “येथे” म्हणजे या पहिल्या नयामध्ये. अकर्मजांचा (कर्मापासून उत्पन्न न झालेल्यांचा) देखील संग्रह झालेला समजला जातो, कारण शब्दायतनाचे देखील ग्रहण केले गेले आहे.

71. Jāyamāna…pe… mānānanti jāyamānādiavatthānaṃ dhammānaṃ. Jāyamānādibhāvamattattāti nibbattanādiavatthāmattabhāvato. Vinibbhujjitvāti avatthābhāvato vinibbhogaṃ katvā. Paramatthato avijjamānāni, sabhāvamattabhūtānīti paramatthadhammānaṃ avatthābhāvamattabhūtāni. Aparamatthasabhāvānipi rūpadhammassa nibbattiādibhāvato ruppanabhāvena gayhanti. Tato ‘‘rūpakkhandhassa sabhāgāni, arūpānaṃ pana jātijarāmaraṇānī’’ti ānetvā yojanā. Ekekabhūtānīti yathā ekasmiṃ rūpakalāpe jātiādīni ekekāniyeva honti, evaṃ ekasmiṃ arūpakalāpepīti vuttaṃ. Tenāha [Pg.12] ‘‘rūpakalāpajātiādīni viyā’’tiādi. Anubhavanasañjānanavijānanakiccānaṃ vedanādīnaṃ nibbattiādibhūtānipi jātiādīni tathā na gayhantīti āha ‘‘vediyana…pe… agayhamānānī’’ti. Tena vedanākkhandhādīhi jātiādīnaṃ saṅgahābhāvamāha. ‘‘Jāti, bhikkhave, aniccā saṅkhatā’’tiādivacanato jātiādīnampi saṅkhatapariyāyo atthīti saṅkhatābhisaṅkharaṇakiccena saṅkhārakkhandhena tesaṃ saṅgahoti vuttaṃ ‘‘saṅkhatā…pe… sabhāgānī’’ti. Teneva ca saṅkhārakkhandhassa anekantaparamatthakiccatā veditabbā. Tathā duvidhānīti vuttappakārena rūpārūpadhammānaṃ nibbattiādibhāvena dvippakārāni. Tenāti yathāvuttasabhāgatthena. Tehi khandhādīhīti rūpakkhandhasaṅkhārakkhandhadhammāyatanadhammadhātūhi.

७१. “उत्पन्न होणारे... पे... असणाऱ्यांचे” म्हणजे उत्पन्न होणे इत्यादी अवस्था असणाऱ्या धर्मांचे. “उत्पन्न होणे इत्यादी भावमात्र असल्यामुळे” म्हणजे निष्पत्ती (उत्पत्ती) इत्यादी अवस्थामात्र भाव असल्यामुळे. “विभक्त करून” म्हणजे अवस्थाभावापासून विभाग करून. “परमार्थतः अविद्यमान असणारे, स्वभावमात्र असणारे” म्हणजे परमार्थ धर्मांच्या अवस्थाभावाचे केवळ स्वरूप असणारे. अपरमार्थ स्वभाव असणारे देखील रूपधर्माच्या निष्पत्ती इत्यादी भावामुळे ‘रुप्पन’ (पीडित होणे/रूप धारण करणे) भावाने ग्रहण केले जातात. त्यावरून “रूपस्कंधाचे सभाग (समान), अरूपांचे (अमूर्तांचे) मात्र जाती, जरा, मरण” असे आणून योजना करावी. “एक-एक असणारे” म्हणजे जसे एका रूपकलापामध्ये जाती इत्यादी एकेकच असतात, तसेच एका अरूपकलापामध्ये देखील, असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे “रूपकलापजाती इत्यादींप्रमाणे” इत्यादी. अनुभवणे, संज्ञा करणे (जाणणे), विज्ञान करणे हे ज्यांचे कार्य आहे अशा वेदना इत्यादींच्या निष्पत्ती इत्यादी स्वरूप असणारे जाती इत्यादी तसे ग्रहण केले जात नाहीत, म्हणून “वेदन... पे... ग्रहण न केले जाणारे” असे म्हटले आहे. त्याद्वारे वेदनास्कंध इत्यादींद्वारे जाती इत्यादींचा संग्रह न होणे सांगितले आहे. “भिक्खूहो, जाती अनित्य आहे, संस्कृत (संस्कारित) आहे” इत्यादी वचनावरून जाती इत्यादींचा देखील संस्कृत पर्याय आहे, म्हणून संस्कृत-अभिसंस्करण कार्याने संस्कारस्कंधाद्वारे त्यांचा संग्रह होतो, असे “संस्कृत... पे... सभाग (समान)” याद्वारे म्हटले आहे. आणि म्हणूनच संस्कारस्कंधाची अनैकांतिक परमार्थ-कार्यता समजली पाहिजे. “तसेच द्विविध” म्हणजे सांगितलेल्या प्रकारे रूप आणि अरूप धर्मांच्या निष्पत्ती इत्यादी भावाने दोन प्रकारचे. “त्याद्वारे” म्हणजे यथावक्त सभागार्थाने (समानतेच्या अर्थाने). “त्या स्कंध इत्यादींद्वारे” म्हणजे रूपस्कंध, संस्कारस्कंध, धर्मायतन आणि धर्मधातूंद्वारे.

Paṭhamanayasaṅgahāsaṅgahapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम नय संग्रह-असंग्रह पदवर्णन समाप्त झाले.

2. Dutiyanayo saṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā

२. द्वितीय नय: संग्रहिताने असंग्रहित पदवर्णन

171. ‘‘Saṅgahitena asaṅgahita’’nti ettha saṅgahitāsaṅgahitasaddā bhinnādhikaraṇā na gahetabbā visesanavisesitabbatāya icchitattā. Yo hi dhammo saṅgahitatāvisesavisiṭṭho asaṅgahito heṭṭhā uddiṭṭho, sveva idha asaṅgahitabhāvena pucchitvā vissajjīyatīti dassento ‘‘yaṃ taṃ…pe… tadeva dassento’’ti āha. Ye hi dhammā cakkhāyatanena khandhasaṅgahena saṅgahitā, āyatanadhātusaṅgahena ca asaṅgahitā, tesaṃyeva puna khandhādīhi asaṅgaho pucchitvā vissajjito. Tena vuttaṃ ‘‘cakkhāyatanena…pe… āhā’’ti. Sabbatthāti sabbesu nayesu vāresu ca. Khandhādisaṅgahasāmaññānanti ‘‘khandhasaṅgahenā’’tiādinā avisesena vuttānaṃ khandhādisaṅgahānaṃ. ‘‘Sāmaññajotanā visese avatiṭṭhatī’’ti āha ‘‘niccaṃ visesāpekkhattā’’ti. Visesāvabodhanatthāni pañhabyākaraṇānīti vuttaṃ ‘‘bhedanissitattā ca pucchāvissajjanāna’’nti. Savisesāva khandhādigaṇanāti ‘‘khandhasaṅgahenā’’tiādinā avisesena vuttāpi rūpakkhandhādinā savisesāva khandhādigaṇanā, khandhādinā saṅgahoti attho. Suddhāti kevalā anavasesā, sāmaññabhūtāti vuttaṃ hoti.

१७१. "संगहितेन असंगहितं" (संगृहीताने असंगृहीत) यामध्ये 'संगहित' (संगृहीत) आणि 'असंगहित' (असंगृहीत) हे शब्द भिन्न अधिकरण (वेगवेगळे संदर्भ) म्हणून घेऊ नयेत, कारण येथे विशेषण-विशेष्य भाव अपेक्षित आहे. जो धर्म संगृहीततेच्या विशेषाने विशिष्ट असून खाली 'असंगृहीत' म्हणून निर्दिष्ट केला आहे, तोच येथे असंगृहीत भावाने विचारून स्पष्ट केला जातो, हे दर्शवण्यासाठी "यं तं...पे... तदेव दस्सेन्तो" (जे ते...पे... तेच दर्शवताना) असे म्हटले आहे. जे धर्म चक्षु आयतनाने स्कंधसंग्रहाने संगृहीत आहेत आणि आयतन-धातू संग्रहाने असंगृहीत आहेत, त्यांचाच पुन्हा स्कंधादिकांद्वारे असंग्रह विचारून स्पष्ट केला आहे. म्हणूनच "चक्खायतनेन...पे... आह" (चक्षु आयतनाने...पे... म्हटले आहे) असे म्हटले आहे. 'सब्बत्था' (सर्वत्र) म्हणजे सर्व नयांमध्ये (पद्धतींमध्ये) आणि वारांमध्ये (भागांमध्ये). 'खन्धादिसङ्गहसामञ्ञानं' (स्कंधादि संग्रहांचे सामान्यत्व) म्हणजे "खन्धसङ्गहेन" (स्कंधसंग्रहाने) इत्यादींद्वारे सामान्य रूपाने सांगितलेले स्कंधादि संग्रह होय. "सामान्यवाचक शब्द विशेषावरच स्थिरावतो" हे दर्शवण्यासाठी "निच्चं विसेसापेक्खत्ता" (नेहमी विशेषाची अपेक्षा असल्यामुळे) असे म्हटले आहे. विशेषाचे आकलन करून घेण्यासाठीच प्रश्न आणि उत्तरे असतात, हे सांगण्यासाठी "भेदनिस्सितत्ता च पुच्छाविस्सज्जनानं" (आणि प्रश्न-उत्तरांच्या भेद-आश्रितत्वामुळे) असे म्हटले आहे. 'सविसेसाव खन्धादिगणनात' म्हणजे "खन्धसङ्गहेन" इत्यादींद्वारे सामान्य रूपाने म्हटले असले तरी रूपस्कंधादिकांद्वारे सविशेष अशीच स्कंधादिकांची गणना आहे, स्कंधादिकांद्वारे संग्रह आहे असा अर्थ आहे. 'सुद्धा' (शुद्ध) म्हणजे केवळ, निरवशेष (काहीही शिल्लक न ठेवता), सामान्यभूत असे म्हटले आहे.

Tatthāti yathādhikate dutiyanaye. Sāmaññajotanāya visesaniddiṭṭhattā āha ‘‘saṅgahi…pe… niddhāritattā’’ti. Tīsu saṅgahesūti khandhādisaṅgahesu [Pg.13] tīsu. Aññehīti vuttāvasesehi dvīhi ekena vā. Ettakeneva dassetabbā siyuṃ tāvatāpi saṅgahitena asaṅgahitabhāvassa pakāsitattā. Tesanti saṅgahitenaasaṅgahitabhāvena vuttadhammānaṃ. Evaṃvidhānanti ‘‘cakkhāyatanaṃ sotāyatana’’ntiādinā aniddhāritavisesānaṃ. Asambhavāti vuttappakārena niddisituṃ asambhavā. Saṅgahādinayadassanamattaṃ nayamātikāya byāpāro, yattha pana saṅgahādayo, te khandhādayo kusalādayo ca tesaṃ visayabhūtāti tehi vinā saṅgahādīnaṃ pavatti natthi. Tenāha ‘‘nayamātikāya abbhantarabāhiramātikāpekkhattā’’ti. Saṅgāhakaṃ asaṅgāhakañcāti vattabbaṃ. Yo hi idha saṅgāhakabhāvena vutto dhammo asaṅgāhakabhāvenapi vuttoyevāti.

'तत्थ' (तेथे) म्हणजे प्रस्तुत दुसऱ्या नयामध्ये (पद्धतीमध्ये). सामान्यवाचक शब्दाने विशेषाचा निर्देश केल्यामुळे "सङ्गहि...पे... निद्धारितत्ता" (संगृहीत...पे... निश्चित केल्यामुळे) असे म्हटले आहे. 'तीसु सङ्गहेसू' (तीन संग्रहांमध्ये) म्हणजे स्कंधादि तीन संग्रहांमध्ये. 'अञ्ञेही' (इतरांद्वारे) म्हणजे सांगितलेल्यांशिवाय उरलेल्या दोन किंवा एकाद्वारे. एवढ्यानेच ते दर्शवले जावे, कारण तेवढ्यानेही संगृहीताद्वारे असंगृहीत भाव प्रकाशित होतो. 'तेसं' (त्यांच्या) म्हणजे संगृहीत-असंगृहीत भावाने सांगितलेल्या धर्मांचे. 'एवंविधानं' (अशा प्रकारच्या) म्हणजे "चक्खायतनं सोतायतनं" (चक्षु आयतन, श्रोत्र आयतन) इत्यादींद्वारे ज्यांचे विशेष निश्चित केलेले नाहीत अशांचे. 'असम्भवा' (असंभव असल्यामुळे) म्हणजे सांगितलेल्या प्रकारे निर्देश करणे असंभव असल्यामुळे. केवळ संग्रह इत्यादी नयांचे दर्शन घडवणे हाच नयमातिकेचा (पद्धतींच्या सूचीचा) व्यापार (कार्य) आहे, परंतु जेथे संग्रह इत्यादी आहेत, ते स्कंधादि आणि कुशलादि त्यांचे विषय असल्यामुळे त्यांच्याशिवाय संग्रह इत्यादींची प्रवृत्ती (अस्तित्व) नाही. म्हणूनच "नयमातिकाय अब्भन्तरबाहिरमातिकापेक्खत्ता" (नयमातिकेला अभ्यंतर आणि बाह्य मातृकेची अपेक्षा असल्यामुळे) असे म्हटले आहे. 'सङ्गाहकं असङ्गाहकञ्च' (संग्राहक आणि असंग्राहक) असे म्हटले पाहिजे. कारण जो धर्म येथे संग्राहक भावाने सांगितला आहे, तो असंग्राहक भावाने देखील सांगितलाच आहे.

‘‘Ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā, āyatanadhātusaṅgahena asaṅgahitā’’ti, ‘‘ye dhammā khandhasaṅgahena asaṅgahitā, āyatanadhātusaṅgahena saṅgahitā’’ti ca yattha pucchitabbavissajjitabbadhammavisesaniddhāraṇaṃ natthi, tattha paṭhamanaye chaṭṭhanaye ca ‘‘rūpakkhandho katihi khandhehi saṅgahito? Ekena khandhenā’’ti (dhātu. 6), ‘‘rūpakkhandho katihi khandhehi sampayuttoti? Natthi. Catūhi khandhehi vippayutto’’ti (dhātu. 228) ca evaṃ pucchitabbavissajjitabbabhāvena. Itaresūti dutiyādinayesu. Tassa tassāti yaṃ pucchitabbaṃ vissajjitabbañca ‘‘ye dhammā’’ti aniyamitarūpena niddhāritaṃ, tassa tassa ‘‘te dhammā’’ti niyāmakabhāvena.

"जे धर्म स्कंधसंग्रहाने संगृहीत आहेत, आयतन व धातू संग्रहाने असंगृहीत आहेत" आणि "जे धर्म स्कंधसंग्रहाने असंगृहीत आहेत, आयतन व धातू संग्रहाने संगृहीत आहेत" यामध्ये जेथे विचारल्या जाणाऱ्या आणि उत्तर दिल्या जाणाऱ्या धर्मांच्या विशेषाचे निर्धारण (निश्चिती) नसते, तेथे पहिल्या नयामध्ये आणि सहाव्या नयामध्ये "रूपस्कंध किती स्कंधांनी संगृहीत आहे? एका स्कंधाने" (धातु. ६), "रूपस्कंध किती स्कंधांशी संप्रयुक्त आहे? नाही. चार स्कंधांशी विप्रयुक्त आहे" (धातु. २२८) अशा प्रकारे विचारले जाणे आणि उत्तर दिले जाणे या भावाने होते. 'इतरेसू' (इतरांमध्ये) म्हणजे दुसऱ्या इत्यादी नयांमध्ये. 'तस्स तस्स' (त्या त्या) म्हणजे जे विचारले जाणे आणि उत्तर दिले जाणे "ये धम्मा" (जे धर्म) या अनियमि रूपाने निर्धारित केले आहे, त्या त्या "ते धम्मा" (ते धर्म) या नियमन करणाऱ्या भावाने होय.

Etthāti etasmiṃ pakaraṇe. Yena yena cakkhāyatanādinā saṅgāhakena. Khandhādisaṅgahesūti khandhāyatanadhātusaṅgahesu. Tena tenāti khandhādisaṅgahena. Aññanti tato tato saṅgāhakato aññaṃ. Tabbinimuttaṃ saṅgahetabbāsaṅgahetabbaṃ yaṃ dhammajātaṃ atthi, taṃ tadeva ‘‘cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā, āyatanadhātusaṅgahena asaṅgahitā’’ti saṅgāhakāsaṅgāhakabhāvena uddhaṭaṃ. Añño dhammo natthi tassa sabhāgabhāvena saṅgāhakasseva abhāvato. Siyā panetaṃ sabhāgena ekadesena saṅgahoti, taṃ paṭikkhipanto āha ‘‘na ca so…pe… hotī’’ti. Yañcātiādinā vacanantaraṃ pariharati.

'एत्थ' (येथे) म्हणजे या प्रकरणामध्ये. 'येन येन' म्हणजे ज्या ज्या चक्षु आयतन इत्यादी संग्राहकाद्वारे. 'खन्धादिसङ्गहेसू' म्हणजे स्कंध, आयतन आणि धातू संग्रहांमध्ये. 'तेन तेन' म्हणजे त्या त्या स्कंधादि संग्रहाने. 'अञ्ञं' (इतर) म्हणजे त्या त्या संग्राहकापेक्षा इतर. त्यापासून विमुक्त (मुक्त) असलेले जे काही संगृहीत किंवा असंगृहीत धर्म आहेत, तेच "चक्षु आयतनाने जे धर्म स्कंधसंग्रहाने संगृहीत आहेत, आयतन व धातू संग्रहाने असंगृहीत आहेत" अशा प्रकारे संग्राहक आणि असंग्राहक भावाने उद्धृत केले आहेत. दुसरा कोणताही धर्म नाही, कारण त्याच्या सभाग (समान) भावाने संग्राहकाचाच अभाव आहे. कदाचित सभाग असणाऱ्या एका अंशाने (एकदेशाने) संग्रह होईल, याचे खंडन करताना "न च सो...पे... होती" (आणि तो...पे... होत नाही) असे म्हटले आहे. "यञ्च" (आणि जे) इत्यादींद्वारे दुसऱ्या विधानाचा परिहार (निराकरण) करतात.

Yadi [Pg.14] cātiādināpi tasseva tena saṅgahābhāvaṃ pāṭhābhāvadassanena vibhāveti. Tattha so evāti yo rūpādikkhandho saṅgāhakabhāvena vutto, so eva tena rūpādikkhandhena saṅgayheyya saṅgahetabbo bhaveyya, teneva tassa saṅgahābhāve lakkhaṇaṃ dassento āha ‘‘na hi so eva tassa sabhāgo visabhāgo cā’’ti. Ekadesā viya cakkhāyatanādayo samudāyassa rūpakkhandhādikassa. Rūpakkhandho cakkhāyatanādīnaṃ na saṅgāhako asaṅgāhako ca sabhāgavisabhāgabhāvābhāvato. Esa nayo sesesupi. Samudāyantogadhānantiādinā vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Tattha yenāti vibhāgena. Teti ekadesā. Tesanti ekadesānaṃ. Ettha tadantogadhatāya vibhāgābhāvo, vibhāgābhāvena sabhāgavisabhāgatābhāvo, tena saṅgāhakāsaṅgāhakatābhāvo dassitoti veditabbo.

"यदि च" (आणि जर) इत्यादींद्वारे देखील त्याचाच त्याच्याद्वारे संग्रह होत नसल्याचे पाठाच्या अभावाचे दर्शन घडवून स्पष्ट करतात. 'तत्थ सो एवा' (तेथे तोच) म्हणजे जो रूप आदि स्कंध संग्राहक भावाने सांगितला आहे, तोच त्या रूप आदि स्कंधाद्वारे संगृहीत व्हावा किंवा संगृहीत केला जावा, म्हणूनच त्याचा संग्रह न होण्याचे लक्षण दर्शवताना "न हि सो एव तस्स सभागो विसभागो चा" (कारण तोच त्याचा सभाग आणि विसभाग नसतो) असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे चक्षु आयतन इत्यादी हे रूपस्कंध आदि समुदायाचे एकदेश (अंश) आहेत. रूपस्कंध हा चक्षु आयतन इत्यादींचा संग्राहक किंवा असंग्राहक नाही, कारण तेथे सभाग आणि विसभाग भावाचा अभाव आहे. हाच नय (नियम) उर्वरित धर्मांच्या बाबतीतही लागू होतो. "समुदायन्तोगधानं" (समुदायात अंतर्भूत असलेल्यांचे) इत्यादींद्वारे सांगितलेलाच अर्थ अधिक स्पष्ट केला आहे. 'तत्थ yeन' (तेथे ज्याद्वारे) म्हणजे विभागाने. 'ते' म्हणजे एकदेश (अंश). 'तेसं' म्हणजे त्या एकदेशांचे. येथे त्याच्या अंतर्गत असण्यामुळे विभागाचा अभाव, विभागाच्या अभावामुळे सभाग-विसभागतेचा अभाव आणि त्यामुळे संग्राहक-असंग्राहकतेचा अभाव दर्शवला आहे, असे समजावे.

Yathā sabbena sabbaṃ sabhāgavisabhāgābhāvena ekadesānaṃ samudāyo saṅgāhako asaṅgāhako ca na hoti, evaṃ ekadesasabhāgavisabhāgānanti dassento ‘‘tathā’’tiādimāha. Tattha yathātiādi udāharaṇadassanena yathāvuttassa atthassa pākaṭakaraṇaṃ. Khandhasaṅgahena saṅgāhakaṃ asaṅgāhakañcāti yojanā. Tathā sesesupi. Na hi ekadesa…pe… visabhāgaṃ yena samudāyo saṅgāhako asaṅgāhako ca siyāti adhippāyo. Ettha ca saṅgāhakattaṃ tāva mā hotu, asaṅgāhakattaṃ pana kasmā paṭikkhipīyatīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘tasmā’’tiādi. Tattha tasmāti vuttamevatthaṃ hetubhāvena parāmasati. Attato aññassa, attani antogadhato aññassa, attekadesasabhāgato aññassa satipi asaṅgāhakatteti yojanā. Taṃ panetaṃ ‘‘rūpakkhandho rūpakkhandhena saṅgahito asaṅgahito ca na hotī’’tiādinā vutte tayo pakāre sandhāya vuttaṃ. Saṅgāhakattameva etesaṃ natthīti etesaṃ attā, attani antogadho, attekadesasabhāgo cāti vuttānaṃ saṅgāhakabhāvo eva natthi sabhāgābhāvato. Tena vuttaṃ ‘‘na hi so eva tassa sabhāgo’’tiādi. Yenāti saṅgāhakattena. Evarūpānanti yathāvuttānaṃ tippakārānaṃ aggahaṇaṃ veditabbaṃ satipi visabhāgabhāveti adhippāyo.

ज्याप्रमाणे पूर्णपणे (सर्व प्रकारे) सभाग-विसभागभावाच्या अभावामुळे एका भागाचा समुदाय संग्राहक आणि असंग्राहक होत नाही, त्याचप्रमाणे एका भागाच्या सभाग-विसभागांना दर्शविताना 'तथा' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'यथा' इत्यादी उदाहरणाद्वारे सांगितलेल्या अर्थाचे स्पष्टीकरण आहे. 'स्कंधसंग्रहाने संग्राहक आणि असंग्राहक' अशी योजना आहे. तसेच इतरांमध्येही. कारण एका भागाचा...पे... विसभागाशी संबंध नाही ज्याने समुदाय संग्राहक आणि असंग्राहक होईल, असा अभिप्राय आहे. येथे संग्राहकत्व तर नसो, परंतु असंग्राहकत्व का नाकारले जाते? अशी शंका मनात ठेवून 'तस्मा' (त्यामुळे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'तस्मा' हे सांगितलेल्या अर्थाचाच हेतू म्हणून निर्देश करते. स्वतःहून भिन्न असलेल्या, स्वतःमध्ये अंतर्भूत असलेल्याहून भिन्न असलेल्या, स्वतःच्या एका भागाच्या सभागतेहून भिन्न असलेल्याचे असंग्राहकत्व असतानाही, अशी योजना आहे. आणि हे 'रूपस्कंध रूपस्कंधाने संग्रहित आणि असंग्रहित होत नाही' इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या तीन प्रकारांना उद्देशून म्हटले आहे. 'त्यांचे संग्राहकत्वच नाही' म्हणजे स्वतः, स्वतःमध्ये अंतर्भूत आणि स्वतःच्या एका भागाचा सभाग, असे जे म्हटले आहे त्यांचा सभागतेच्या अभावामुळे संग्राहकभावच नाही. म्हणूनच म्हटले आहे 'न हि सो एव तस्स सभागो' (कारण तोच त्याचा सभाग नाही) इत्यादी. 'येन' म्हणजे संग्राहकत्वाने. 'एवरूपानं' म्हणजे विसभागाचा भाव असतानाही सांगितलेल्या तीन प्रकारांचे ग्रहण न करणे, असे समजावे, असा अभिप्राय आहे.

Tenāti [Pg.15] ‘‘dhammāyatana’’ntiādinā vacanena. Ekadesassa vedanākkhandhādikassa samudāyassa dhammāyatanassa saṅgāhakattaṃ ekadesena samudāyassa saṅgahitabhāvanti attho, samudāyassa rūpakkhandhassa ekadesassa cakkhāyatanassa sotāyatanassa ca saṅgāhakattaṃ samudāyena ekadesassa saṅgahitabhāvanti vuttaṃ hoti. Yadi evaṃ na dasseti, atha kiṃ dassetīti āha ‘‘catukkhandhagaṇanabhedehī’’tiādi. Tattha catukkhandhagaṇanabhedehīti rūpādicatukkhandhagaṇanavibhāgehi. Pañcadhāti rūpādicatukkhandhasaṅgaho viññāṇakkhandhasaṅgahoti evaṃ pañcappakārena bhinnataṃ. Tenāha ‘‘gaṇetabbāgaṇetabbabhāvenā’’ti. ‘‘Ekena khandhenā’’tiādīsu karaṇatthe karaṇavacanaṃ, na kattuattheti katvā āha ‘‘saṅgāhakāsaṅgāhakanirapekkhāna’’nti. Tenevāha ‘‘kammakaraṇamattasabbhāvā’’ti. Dutiyādayo pana nayā. Agaṇanādidassanānīti agaṇanagaṇanadassanāni. Nanu ca dutiyādīsu gaṇanādīnipi vijjantīti? Saccaṃ vijjanti, tāni pana visesanabhūtāni appadhānānīti visesitabbabhūtānaṃ padhānānaṃ vasenevaṃ vuttaṃ. ‘‘Cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā’’tiādinā kattuādayo niddiṭṭhāti āha ‘‘kattukaraṇakammattayasabbhāvā’’ti.

'तेन' म्हणजे 'धम्मायतन' इत्यादी वचनाने. एका भागाच्या वेदनास्कंध इत्यादींच्या समुदायरूप धम्मायतनाचे संग्राहकत्व म्हणजे एका भागाने समुदायाचे संग्रहित असणे असा अर्थ आहे; समुदायरूप रूपस्कंधाचे एका भागरूप चक्षुआयतन आणि श्रोत्रआयतन यांचे संग्राहकत्व म्हणजे समुदायाने एका भागाचे संग्रहित असणे, असे म्हटले आहे. जर असे दर्शवत नाही, तर मग काय दर्शवते? म्हणून 'चतुक्खन्धगणनभेदेहि' (चार स्कंधांच्या गणनाभेदांनी) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'चतुक्खन्धगणनभेदेहि' म्हणजे रूपादी चार स्कंधांच्या गणनाविभागांनी. 'पंचधा' म्हणजे रूपादी चार स्कंधांचा संग्रह आणि विज्ञानस्कंधाचा संग्रह अशा पाच प्रकारांनी भिन्न असणे. म्हणूनच म्हटले आहे 'गणेतब्बागणेतब्बभावेन' (मोजण्यायोग्य आणि न मोजण्यायोग्य भावाने). 'एकेन खन्धेन' (एका स्कंधाने) इत्यादींमध्ये करण अर्थात तृतीया विभक्ती आहे, कर्ता अर्थात नाही, म्हणून 'संग्राहक आणि असंग्राहक यांच्या निरपेक्ष' असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे 'कर्म आणि करण यांच्या केवळ अस्तित्वामुळे'. दुसरे इत्यादी नय (पद्धती) आहेत. 'अगणन-आदींचे दर्शन' म्हणजे अगणन आणि गणना यांचे दर्शन. पण दुसऱ्या इत्यादी नयांमध्ये गणना इत्यादी देखील विद्यमान आहेत की नाही? सत्य आहे, ते विद्यमान आहेत, परंतु ते विशेषणभूत आणि अप्रधान आहेत, म्हणून विशेष्यभूत असलेल्या प्रधानांच्या आधारेच असे म्हटले आहे. 'चक्षुायतनाने जे धर्म स्कंधसंग्रहाने संग्रहित आहेत' इत्यादींद्वारे कर्ता इत्यादी निर्दिष्ट केले आहेत, म्हणून 'कर्ता, करण आणि कर्म या तिन्हींचे अस्तित्व असल्यामुळे' असे म्हटले आहे.

Tathā tathāti tena tena rūpakkhandhādippakārena. Taṃtaṃkhandhādibhāvābhāvo sabhāgavisabhāgatāti rūpadhammādīnaṃ rūpakkhandhādibhāvo sabhāgatā, vedanākkhandhādiabhāvo visabhāgatāti attho. Yathāniddhāritadhammadassaneti ‘‘ye dhammā, te dhammā’’ti niddhāritappakāradhammanirūpane. Saṅgāhakasaṅgahetabbānanti cakkhāyatanādikassa saṅgāhakassa sotāyatanādikassa ca saṅgahetabbassa. Samānakkhandhādibhāvoti ekakkhandhādibhāvo, rūpakkhandhādibhāvoti attho. Tadabhāvoti tassa samānakkhandhādibhāvassa abhāvo aññakkhandhādibhāvo. Ayanti yvāyaṃ paṭhamanaye tathā tathā gaṇetabbāgaṇetabbatāsaṅkhāto dutiyādinayesu yathāvuttānaṃ samānakkhandhādibhāvābhāvasaṅkhāto taṃtaṃkhandhādibhāvābhāvo vutto, ayametesaṃ dvippakārānaṃ nayānaṃ sabhāgavisabhāgatāsu viseso.

'तथा तथा' म्हणजे त्या त्या रूपस्कंध इत्यादी प्रकारांनी. 'त्या त्या स्कंधादींचा भाव आणि अभाव हीच सभागता आणि विसभागता आहे' म्हणजे रूपधर्मादींचा रूपस्कंधादी भाव असणे ही सभागता आहे, आणि वेदनास्कंधादी अभाव असणे ही विसभागता आहे, असा अर्थ आहे. 'यथानिर्धारित धर्मदर्शनात' म्हणजे 'जे धर्म, ते धर्म' अशा निर्धारित प्रकारच्या धर्मांच्या निरूपणात. 'संग्राहक आणि संग्रहित होण्यायोग्य' म्हणजे चक्षुआयतन इत्यादी संग्राहकाचे आणि श्रोत्रआयतन इत्यादी संग्रहित होण्यायोग्याचे. 'समानस्कंधादी भाव' म्हणजे एकस्कंधादी भाव, रूपस्कंधादी भाव असा अर्थ आहे. 'तदभाव' म्हणजे त्या समानस्कंधादी भावाचा अभाव, जो अन्यस्कंधादी भाव आहे. 'हा' म्हणजे जो पहिल्या नयात 'तथा तथा' मोजण्यायोग्य आणि न मोजण्यायोग्य संज्ञेने आणि दुसऱ्या इत्यादी नयांमध्ये सांगितलेल्या समानस्कंधादी भावाच्या अभावाच्या संज्ञेने त्या त्या स्कंधादींचा भाव आणि अभाव सांगितला आहे, हा या दोन प्रकारच्या नयांच्या सभागता आणि विसभागतेमधील विशेष (फरक) आहे.

Samudayasaccasukhindriyādīti ādi-saddena maggasaccadukkhindriyādi saṅgayhati. Asaṅgāhakattābhāvatoti saṅgahitatāvisiṭṭhassa asaṅgāhakattassa abhāvato[Pg.16]. Na hi sakkā ‘‘samudayasaccena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā, āyatanadhātusaṅgahena asaṅgahitā’’tiādi vattuṃ. Dukkhasaccasadisāni abyākatapadādīni. Itarehīti āyatanadhātusaṅgahehi saṅgāhakattāsaṅgāhakattābhāvato na uddhaṭānīti yojanā. Evantiādi yathāvuttassa atthassa nigamanavasena vuttaṃ. Na rūpakkhandhoti na sabbo rūpakkhandhadhammoti attho.

'समुदयसच्च-सुखिन्द्रिय-आदी' येथे 'आदी' शब्दाने मार्गसत्य, दुःखेन्द्रिय इत्यादींचा संग्रह होतो. 'असंग्राहकत्वाच्या अभावामुळे' म्हणजे संग्रहिततेने विशिष्ट असलेल्या असंग्राहकत्वाच्या अभावामुळे. कारण 'समुदयसत्याने जे धर्म स्कंधसंग्रहाने संग्रहित आहेत, ते आयतन आणि धातुसंग्रहाने असंग्रहित आहेत' इत्यादी बोलणे शक्य नाही. दुःखसत्यासारखेच अव्याकृत पदे इत्यादी आहेत. 'इतरांनी' म्हणजे आयतन आणि धातुसंग्रहांद्वारे संग्राहकत्व आणि असंग्राहकत्वाच्या अभावामुळे ते उद्धृत केले गेले नाहीत, अशी योजना आहे. 'एवं' (अशा प्रकारे) इत्यादी सांगितलेल्या अर्थाच्या निष्कर्षाच्या (निगमनाच्या) रूपाने म्हटले आहे. 'रूपस्कंध नाही' म्हणजे सर्व रूपस्कंध धर्म नाही, असा अर्थ आहे.

‘‘Khandhapadenā’’ti idaṃ karaṇatthe karaṇavacanaṃ, na kattuattheti āha ‘‘khandhapadasaṅgahenāti attho’’ti. Tenevassa kattuatthataṃ paṭisedhetuṃ ‘‘na saṅgāhakenā’’ti vuttaṃ. Karaṇaṃ pana katturahitaṃ natthīti āha ‘‘kenaci saṅgāhakenāti idaṃ pana ānetvā vattabba’’nti. Saṅgāhakesu na yujjati na saṅgahetabbesūti adhippāyo. Rūpakkhandhadhammā hi ‘‘ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā’’ti vuttāti. Samudāye vuttavidhi tadavayavepi sambhavatīti codanaṃ samuṭṭhāpento ‘‘etena nayenā’’tiādimāha. Paṭiyogīnivattanaṃ eva-saddena karīyatīti āha ‘‘na hi aññamattanivāraṇaṃ eva-saddassa attho’’ti. Tenāha ‘‘saṅgāhakato aññanivāraṇaṃ eva-saddassa attho’’ti. So ca…pe… pekkhanti iminā tamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Saṅgāhakāpekkhatte hi ‘‘so cā’’tiādivacanassa ‘‘cakkhāyatanena rūpakkhandhova saṅgahito’’ti ettha cakkhāyatanaṃ saṅgāhakanti yathādhippetassa atthassa asambhavo evāti idāni taṃ asambhavaṃ vibhāvento ‘‘katha’’ntiādimāha, taṃ suviññeyyameva.

'स्कंधपदेने' हे करण अर्थात तृतीया विभक्तीचे रूप आहे, कर्ता अर्थात नाही, म्हणून 'स्कंधपदसंग्रहाने असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. म्हणूनच त्याचा कर्ता अर्थ असण्याचा निषेध करण्यासाठी 'संग्राहकाने नाही' असे म्हटले आहे. परंतु कर्त्याशिवाय करण असू शकत नाही, म्हणून 'कोणत्यातरी संग्राहकाने, हे आणून म्हणावे' असे म्हटले आहे. संग्राहकांमध्ये योग्य ठरत नाही, संग्रहित होण्यायोग्यांमध्ये नाही, असा अभिप्राय आहे. कारण रूपस्कंध धर्म 'जे धर्म स्कंधसंग्रहाने संग्रहित आहेत' असे म्हटले आहेत. समुदायात सांगितलेला विधी त्याच्या अवयवामध्येही संभवतो, अशी शंका उपस्थित करत 'एतेन नयेन' (या पद्धतीने) इत्यादी म्हटले आहे. 'एव' (च) शब्दाने प्रतिपक्षाचे (विरोधी पक्षाचे) निवारण केले जाते, म्हणून 'केवळ इतरांचे निवारण करणे हा 'एव' शब्दाचा अर्थ नाही' असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे 'संग्राहकाहून इतरांचे निवारण करणे हा 'एव' शब्दाचा अर्थ आहे'. 'तो आणि...पे... अपेक्षा करतो' याने तोच अर्थ अधिक स्पष्ट केला आहे. कारण संग्राहकाच्या अपेक्षेमध्ये 'तो आणि' इत्यादी वचनाचा 'चक्षुायतनाने रूपस्कंधच संग्रहित आहे' येथे चक्षुआयतन संग्राहक आहे, या अभिप्रेत अर्थाचा असंभवच आहे, म्हणून आता तो असंभव स्पष्ट करताना 'कथं' (कसे) इत्यादी म्हटले आहे, ते सहज समजण्यासारखेच आहे.

Etthāti ‘‘aḍḍhekādasahi āyatanadhātūhī’’ti ettha. ‘‘Rūpakkhandhenā’’ti ānetvā vattabbaṃ āyatanadhātuvisesanatthaṃ. Na so eva tassa, samudāyo vā tadekadesānaṃ saṅgāhako asaṅgāhako ca hotīti vuttovāyamatthoti āha ‘‘rūpakkhandho…pe… na hotī’’ti. Iminā pariyāyenāti yasmā vuttappakāraṃ saṅgāhakattaṃ natthi ‘‘yena saṅgahitassa asaṅgāhakaṃ siyā’’ti iminā pariyāyena. Asaṅgahitatāya abhāvo vutto aṭṭhakathāyaṃ (dhātu. aṭṭha. 171) ‘‘so ca…pe… natthī’’ti. Saṅgahitatāyāti nippariyāyena saṅgahitabhāvena asaṅgahitatāya abhāvo vuttoti na yujjatīti yojanā. Sā saṅgahitatāti attanā attano, attekadesānaṃ [Pg.17] vā saṅgahitatā. Tenāti rūpakkhandhena. Tesanti rūpakkhandhatadekadesānaṃ. Atthi ca vippayuttatā vedanākkhandhādīhi. Cakkhāyatanādīhi viyāti visadisudāharaṇaṃ. Etehi rūpavedanākkhandhādīhi aññehi ca evarūpehi. Etāni aññāni cāti etthāpi eseva nayo.

“एत्था”ती म्हणजे “अड्ढेकादसहि आयतनधातूही”ती येथे. “रूपक्खन्धेना”ती हे आणून आयतन आणि धातूंच्या विशेषणासाठी म्हटले पाहिजे. तो स्वतःच त्याचा, किंवा समुदाय त्याच्या एका भागाचा संग्राहक (संग्रह करणारा) आणि असंग्राहक (संग्रह न करणारा) होत नाही, हा अर्थ आधीच सांगितला आहे, म्हणून “रूपक्खन्धो…पे… न होति” असे म्हटले आहे. “इमिना परियायेना”ती म्हणजे ज्या अर्थी वर सांगितल्याप्रमाणे संग्राहकत्व नाही, “ज्याद्वारे संग्रहित केलेल्याचा असंग्राहक होईल” या पर्यायाने (पद्धतीने). असंग्रहिततेचा अभाव अट्ठकथेत (धातु. अट्ठ. १७१) “सो च…पे… नत्थि” असा सांगितला आहे. “सङ्गहितताया”ती म्हणजे थेट (निप्परियायेन) संग्रहित भावाने असंग्रहिततेचा अभाव सांगितला आहे, हे योग्य ठरत नाही, अशी योजना आहे. ती संग्रहितता म्हणजे स्वतःची स्वतःशी, किंवा स्वतःच्या एका भागाशी संग्रहितता होय. “तेना”ती म्हणजे रूपस्कंधाने. “तेसं”ती म्हणजे रूपस्कंध आणि त्याच्या एका भागाच्या. आणि वेदनास्कंध इत्यादींशी विप्रयुक्तता (असंबंध) आहे. “चक्षुरायतन इत्यादींप्रमाणे” हे विसदृश (भिन्न) उदाहरण आहे. या रूप, वेदनास्कंध इत्यादींनी आणि इतर अशाच प्रकारच्या धर्मांनी. “हे आणि इतर” येथेही हाच नियम (नय) आहे.

Teneva tassa saṅgahitattābhāvadassanena heṭṭhā dassitena. Etthāti etasmiṃ vāre. Aggahaṇeti akathane, adesanāyanti attho. Samudayasaccādīsūti samudayasaccasukhindriyādīsu yujjeyya taṃ kāraṇaṃ. Kasmā? Tehi samudayasaccādīhi khandhādisaṅgahena saṅgahite dhammajāte sati tassa āyatanasaṅgahādīhi asaṅgahitattassa abhāvato. Rūpakkhandhādīhīti rūpakkhandhavedanākkhandhādīhi. Saṅgahitameva natthi, kasmā? ‘‘So eva tassa saṅgāhako na hotī’’ti vuttovāyamattho. Yadipi rūpakkhandhādinā rūpakkhandhādikassa attano…pe… natthīti sambandho. Aññassa pana vedanākkhandhādikassa rūpakkhandhādinā saṅgahitattābhāvena asaṅgahitattaṃ atthīti yojanā. Ubhayābhāvoti saṅgahitattāsaṅgahitattābhāvo. Ettha etasmiṃ vāre. Dhammāyatanajīvitindriyādīnanti dhammāyatanādīnaṃ khandhacatukkasaṅgāhakatte, jīvitindriyādīnaṃ khandhadukasaṅgāhakatteti yojanā. Pāḷiyaṃ anāgatattā ‘‘satī’’ti sāsaṅkaṃ vadati. Ādi-saddena paṭhamena dhammadhātusaḷāyatanādīnaṃ sukhindriyādīnañca, dutiyena ekakkhandhassa saṅgaho daṭṭhabbo. Sukhindriyañhi vedanākkhandhasseva saṅgāhakaṃ. Tesanti khandhacatukkakhandhadukādīnaṃ asaṅgahitatā na natthi atthevāti tassā abhāvo anekantiko. Pubbe vuttanayenāti ‘‘rūpakkhandhādīhi panā’’tiādinā vuttanayena.

“तेनेव” म्हणजे खाली दर्शविलेल्या त्याच्या संग्रहितत्वाच्या अभावाच्या दर्शनाने. “एत्था”ती म्हणजे या वारात (प्रकरणात). “अग्गहणे”ती म्हणजे न सांगणे, उपदेश न करणे असा अर्थ आहे. “समुदयसच्चादीसू”ती म्हणजे समुदयसत्य, सुखिंद्रिय इत्यादींमध्ये ते कारण योग्य ठरेल. का? कारण त्या समुदयसत्य इत्यादींनी स्कंध इत्यादींच्या संग्रहाने संग्रहित धर्म अस्तित्वात असताना, त्याच्या आयतनसंग्रह इत्यादींनी असंग्रहितत्वाचा अभाव असल्यामुळे. “रूपक्खन्धादीही”ती म्हणजे रूपस्कंध, वेदनास्कंध इत्यादींनी. संग्रहितच नाही, का? “तोच त्याचा संग्राहक होत नाही” हा अर्थ आधीच सांगितला आहे. जरी रूपस्कंध इत्यादींद्वारे रूपस्कंध इत्यादी स्वतःच्या…पे… नाही असा संबंध आहे. परंतु दुसऱ्या वेदनास्कंध इत्यादींचा रूपस्कंध इत्यादींद्वारे संग्रहितत्वाचा अभाव असल्यामुळे असंग्रहितत्व आहे, अशी योजना आहे. “उभयाभावो”ती म्हणजे संग्रहितत्व आणि असंग्रहितत्व या दोन्हीचा अभाव. “एत्थ” म्हणजे या वारात. “धम्मायतनजीवितिन्द्रियादीनं”ती म्हणजे धम्मायतन इत्यादींचे चार स्कंधांच्या संग्राहकत्वात, आणि जीवितिंद्रिय इत्यादींचे दोन स्कंधांच्या संग्राहकत्वात, अशी योजना आहे. पाळीमध्ये (मूळ पाठात) न आल्यामुळे “असताना” (सती) असे साशंकपणे म्हटले आहे. पहिल्या 'आदि' शब्दाने धम्मधातू, षडायतन इत्यादींचा आणि सुखिंद्रिय इत्यादींचा, आणि दुसऱ्या 'आदि' शब्दाने एका स्कंधाचा संग्रह समजावा. कारण सुखिंद्रिय हे वेदनास्कंधाचेच संग्राहक आहे. “तेसं”ती म्हणजे चार स्कंध आणि दोन स्कंध इत्यादींचे असंग्रहितत्व नाही असे नाही, तर आहेच, म्हणून त्याचा अभाव अनैकांतिक (अनिश्चित) आहे. “पुब्बे वुत्तनयेना”ती म्हणजे “रूपस्कंध इत्यादींनी तर” इत्यादी प्रकारे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने.

Tatthevāti tasmiṃyeva pubbe vutte sanidassanasappaṭighapade. Nivattetvā gaṇhantoti pubbe vuttaṃ paṭinivattetvā gaṇhanto paccāmasanto. Tadavattabbatāti tesaṃ saṅgāhakāsaṅgāhakasaṅgahitattāsaṅgahitattānaṃ avattabbatā. Asaṅgāhakattābhāvato eva…pe… na saṅgāhakattābhāvatoti yasmā nesaṃ asaṅgāhakattaṃ viya saṅgāhakattampi natthi, tato eva saṅgahitattāsaṅgahitattampīti dasseti.

“तत्थेवा”ती म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या सनिदर्शन-सप्रतिघ पदातच. “निवत्तेत्वा गण्हन्तो”ती म्हणजे पूर्वी सांगितलेले परतवून ग्रहण करणारा, स्पर्श करणारा (पच्चामसंतो). “तदवत्तब्बता”ती म्हणजे त्यांच्या संग्राहक, असंग्राहक, संग्रहितत्व आणि असंग्रहितत्व यांचे अवक्तव्यत्व (न सांगता येणे). “असंग्राहकत्वाच्या अभावामुळेच…पे… संग्राहकत्वाच्या अभावामुळे नाही” कारण ज्याप्रमाणे त्यांचे असंग्राहकत्व नाही, त्याचप्रमाणे संग्राहकत्वही नाही, म्हणूनच संग्रहितत्व आणि असंग्रहितत्वही नाही, असे दर्शविते.

Dutiyanayasaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसऱ्या नयातील 'संग्रहितेन असंग्रहित' (संग्रहिताने असंग्रहित) पदाची वर्णना समाप्त झाली.

3. Tatiyanayo asaṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā

३. तिसरा नय: 'असंग्रहितेन संग्रहित' (असंग्रहिताने संग्रहित) पदाची वर्णना.

179. Rūpakkhandhena [Pg.18] khandhasaṅgahena asaṅgahitesūti niddhāraṇe bhummaṃ. Tasmāti yasmā ekadesasabhāgatā samudāyasabhāgatā na hoti, tasmā. Tenāti rūpakkhandhena. Tānīti vedanādikkhandhattayanibbānāni. Yathā ca ekadesavisabhāgatāya na saṅgahitatā, evaṃ ekadesasabhāgatāya asaṅgahitatāpi natthīti dassento ‘‘na kevala’’ntiādimāha. Saṅgahitāneva na na hontīti yojanā. Teti vedanādikkhandhattayanibbānasukhumarūpadhammā. Tehīti viññāṇakkhandhacakkhāyatanādīhi. Na kathañci sammissāti kenacipi pakārena na sammissāti asammissatāya saṅgahitattābhāvaṃ sādheti. Rūpakkhandhena viya…pe… na hotīti yathā rūpakkhandhena sabhāgatābhāvato nibbānaṃ na kenacipi saṅgahaṇena saṅgahitaṃ, evaṃ viññāṇakkhandhacakkhāyatanādīhi taṃ āyatanadhātusaṅgahehi saṅgahitaṃ na hotīti khandhasaṅgahābhāvo pākaṭo vuttovāti evaṃ vuttaṃ.

१७९. “रूपक्खन्धेन” स्कंधसंग्रहाने असंग्रहितांमध्ये, हे निर्धारण अर्थातील सप्तमी विभक्ती (भ्रुम्मं) आहे. “तस्मा”ती म्हणजे ज्या अर्थी एका भागाची सभागता (समानता) ही समुदायाची सभागता होत नाही, म्हणून. “तेना”ती म्हणजे रूपस्कंधाने. “तानी”ती म्हणजे वेदना इत्यादी तीन स्कंध आणि निब्बान (निर्वाण). आणि ज्याप्रमाणे एका भागाच्या सभागतेमुळे संग्रहितता होत नाही, त्याचप्रमाणे एका भागाच्या सभागतेमुळे असंग्रहितताही नाही, हे दर्शविताना “केवळ नाही” (न केवलं) इत्यादी म्हटले आहे. संग्रहितच होत नाहीत असे नाही, अशी योजना आहे. “ते”ती म्हणजे वेदना इत्यादी तीन स्कंध, निब्बान आणि सूक्ष्म रूप धर्म. “तेही”ती म्हणजे विज्ञाणस्कंध, चक्षुरायतन इत्यादींद्वारे. “न कथञ्चि सम्मिस्सा”ती म्हणजे कोणत्याही प्रकारे संमिश्र नसून, असंमिश्रतेमुळे संग्रहितत्वाचा अभाव सिद्ध करतो. “रूपस्कंधाप्रमाणे…पे… होत नाही” म्हणजे ज्याप्रमाणे रूपस्कंधाशी सभागतेचा अभाव असल्यामुळे निब्बान कोणत्याही संग्रहाने संग्रहित होत नाही, त्याचप्रमाणे विज्ञाणस्कंध, चक्षुरायतन इत्यादींद्वारे ते आयतन आणि धातूंच्या संग्रहाने संग्रहित होत नाही, अशा प्रकारे स्कंधसंग्रहाचा अभाव स्पष्टपणे सांगितला आहे, असे म्हटले आहे.

Evarūpānanti rūpakkhandhaviññāṇakkhandhacakkhāyatanādīnaṃ. Na hi nibbānaṃ sandhāya ‘‘rūpakkhandhena viññāṇakkhandhena cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena asaṅgahitā, āyatanadhātusaṅgahena saṅgahitā’’ti sakkā vattuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘saṅgāhakattābhāvato evā’’ti. Tathā ‘‘abyākatehi dhammehi ye dhammā khandhasaṅgahena asaṅgahitā, āyatanadhātusaṅgahena saṅgahitā’’tiādi na sakkā vattuṃ tādisassa dhammassa abhāvatoti āha ‘‘sanibbāna…pe… bhāvatovā’’ti. Aggahaṇaṃ veditabbanti yojanā. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. Kañcīti kañci dhammajātaṃ. Teti abyākatadhammādayo. Attanoti abyākatadhammādiṃ sandhāyāha. Ekadesoti rūpakkhandhādi. Attekadesasabhāgoti nibbānaṃ. Tañhi dhammāyatanadhammadhātupariyāpannatāya tadekadesasabhāgo. Asaṅgahitasaṅgāhakattāti khandhasaṅgahena asaṅgahitānaṃ saññākkhandhādīnaṃ āyatanadhātusaṅgahena saṅgāhakattāti attho.

“एवरूपानं”ती म्हणजे रूपस्कंध, विज्ञाणस्कंध, चक्षुरायतन इत्यादींचे. कारण निब्बान (निर्वाण) लक्षात घेऊन “रूपस्कंधाने, विज्ञाणस्कंधाने, चक्षुरायतनाने जे धर्म स्कंधसंग्रहाने असंग्रहित आहेत, ते आयतन आणि धातूंच्या संग्रहाने संग्रहित आहेत” असे म्हणता येत नाही. म्हणून म्हटले आहे “संग्राहकत्वाच्या अभावामुळेच”. तसेच “अव्याकृत धर्मांनी जे धर्म स्कंधसंग्रहाने असंग्रहित आहेत, ते आयतन आणि धातूंच्या संग्रहाने संग्रहित आहेत” इत्यादी म्हणता येत नाही, कारण तशा प्रकारचा धर्म अस्तित्वात नाही, म्हणून “सनिब्बान…पे… भावामुळेच” असे म्हटले आहे. ग्रहण न करणे समजावे, अशी योजना आहे. म्हणून म्हटले आहे “नाहीच” (न ही) इत्यादी. “कञ्ची”ती म्हणजे कोणताही उत्पन्न झालेला धर्म. “ते”ती म्हणजे अव्याकृत धर्म इत्यादी. “अत्तनो”ती हे अव्याकृत धर्म इत्यादींना उद्देशून म्हटले आहे. “एकदेसो”ती म्हणजे रूपस्कंध इत्यादी. “अत्तेकदेससभागो”ती म्हणजे निब्बान. कारण ते धम्मायतन आणि धम्मधातूमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे त्याच्या एका भागाशी सभाग (समान) आहे. “असङ्गहितसङ्गाहकत्ता”ती म्हणजे स्कंधसंग्रहाने असंग्रहित असलेल्या संज्ञास्कंध इत्यादींचे आयतन आणि धातूंच्या संग्रहाने संग्राहकत्व असा अर्थ आहे.

Visabhāgakkhandhanibbānasamudāyattā khandhasaṅgahena dhammāyatanena na koci dhammo saṅgahito atthīti yojanā. Etassāti ‘‘dhammāyatanena saṅgahitā’’ti etassa padassa dhammāyatanagaṇanena saṅgahitāti attho. Oḷārikarūpasammissaṃ dhammāyatanekadesaṃ.

विसभाग (भिन्न) स्कंध आणि निब्बान यांच्या समुदायत्वामुळे स्कंधसंग्रहाने धम्मायतनाद्वारे कोणताही धर्म संग्रहित नाही, अशी योजना आहे. “एतस्सा”ती म्हणजे “धम्मायतनाने संग्रहित” या पदाचा धम्मायतनाच्या गणनेने संग्रहित असा अर्थ आहे. औदारिक (स्थूल) रूपाने संमिश्र असलेला धम्मायतनाचा एक भाग.

Tatiyanayaasaṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिसऱ्या नयातील 'असंग्रहितेन संग्रहित' (असंग्रहिताने संग्रहित) पदाची वर्णना समाप्त झाली.

4. Catutthanayo saṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā

४. चौथा नय: 'संग्रहितेन असंग्रहित' (संग्रहिताने असंग्रहित) पदाची वर्णना.

191. Tiṇṇaṃ [Pg.19] saṅgahānanti khandhāyatanadhātusaṅgahānaṃ. Saṅgahaṇapubbaṃ asaṅgahaṇaṃ, asaṅgahaṇapubbaṃ saṅgahaṇañca vuccamānaṃ saṅgahaṇāsaṅgahaṇānaṃ pavattivisesena vuttaṃ hotīti āha ‘‘saṅgahaṇā…pe… uddiṭṭhā’’ti. Saṅgahābhāvakato asaṅgaho saṅgahahetuko saṅgahassa pavattivisesoyeva nāma hotīti āha ‘‘saṅgahaṇappavattivisesavirahe’’ti. Kenaci samudayasaccādinā tīhipi saṅgahehi saṅgahitena saṅkhārakkhandhapariyāpannena dhammavisesena puna tatheva saṅgahito so eva samudayasaccādiko dhammaviseso saṅgahitena saṅgahito. Saṅgāhakattābhāvasabbhāvā saṅgāhakabhāvena na uddhaṭā, na asaṅgāhakattā eva. Yathā hi tīhi saṅgahehi na saṅgāhakā, evaṃ dvīhi, ekenapi saṅgahena na saṅgāhakā idha na uddhaṭā. Tehi saṅgahitāti tehi tīhi saṅgahehi saṅgahitā dhammā. Yassāti yassa attano saṅgāhakassa.

१९१. 'Tiṇṇaṃ saṅgahānanti' म्हणजे तिन्ही संग्रहांचे, म्हणजेच स्कंध, आयतन आणि धातू यांच्या संग्रहांचे. संग्रहाच्या पूर्वी असंग्रह आणि असंग्रहाच्या पूर्वी संग्रह असे म्हटले असता, ते संग्रह आणि असंग्रहाच्या प्रवृत्ती-विशेषाने (विशिष्ट प्रवृत्तीने) म्हटले गेले आहे, म्हणून "संग्रहण...पे... उद्दिष्ट" असे म्हटले आहे. संग्रहाच्या अभावामुळे होणारा असंग्रह हा संग्रहाच्या हेतूने होणारा संग्रहाचाच प्रवृत्ती-विशेष आहे, म्हणून "संग्रहण-प्रवृत्ती-विशेष-विरहित" असे म्हटले आहे. कोणत्यातरी समुदयसत्य इत्यादींद्वारे, तिन्ही संग्रहांनी संग्रहित असलेल्या आणि संस्कारस्कंधात समाविष्ट असलेल्या विशिष्ट धम्माद्वारे पुन्हा त्याच प्रकारे संग्रहित असलेला तोच समुदयसत्य इत्यादी विशिष्ट धम्म म्हणजे 'संग्रहिताने संग्रहित' होय. संग्राहकत्वाचा अभाव असल्यामुळे ते संग्राहकभावाने उद्धृत केलेले नाहीत, केवळ असंग्राहकच आहेत असे नाही. कारण ज्याप्रमाणे तिन्ही संग्रहांनी ते संग्राहक नाहीत, त्याचप्रमाणे दोन किंवा एकाही संग्रहाने ते संग्राहक नाहीत, म्हणून येथे ते उद्धृत केलेले नाहीत. 'त्यांच्याद्वारे संग्रहित' म्हणजे त्या तिन्ही संग्रहांनी संग्रहित असलेले धम्म. 'ज्याचे' म्हणजे ज्या स्वतःच्या संग्राहकाचे.

Sakalavācakenāti anavasesaṃ khandhādiatthaṃ vadantena. Tena khandhādipadenāti ‘‘teneva saṅgahaṃ gaccheyyā’’ti ettha tena khandhādipadenāti evaṃ yojetabbaṃ. Evaṃ pana ayojetvā ‘‘yaṃ attano saṅgāhakaṃ saṅgaṇhitvā puna teneva saṅgahaṃ gaccheyya, taṃ aññaṃ saṅgahitaṃ nāma natthī’’ti evaṃ na sakkā vattuṃ. Kasmāti ce? Na hi yena samudayasaccādinā yaṃ saṅkhārakkhandhapariyāpannaṃ dhammajātaṃ khandhādisaṅgahehi saṅgahitaṃ, teneva samudayasaccādinā tassa tadavasiṭṭhassa saṅkhārakkhandhadhammassa, na ca tasseva kevalassa samudayasaccādikassa saṅgaho pucchito vissajjitoti yojanā, atha kho tena saṅkhārakkhandhadhammena phassādinā. Saṅgahitassāti saṅgahitatāvisiṭṭhassāti attho. Tasmā attano saṅgāhakaṃ sakalakkhaṇādiṃ saṅgaṇhitvā puna tena khandhādipadena yaṃ saṅgahaṃ gaccheyya, taṃ tādisaṃ natthīti attho veditabbo. Vedanā saddo ca khandho āyatanañcāti vedanā visuṃ khandho, saddo ca visuṃ āyatananti attho. Aññena khandhantarādinā. Asammissanti abyākatadukkhasaccādi viya amissitaṃ. Na hi…pe… etthāti saṅgahitatāvisiṭṭhena dhammena yo dhammo saṅgahito, tassa saṅgahitatāvisiṭṭhoyeva yo saṅgaho, so na ettha vāre pucchito vissajjito ca. Saṅgahovāti kevalo saṅgaho[Pg.20], na kattāpekkhoti attho. Na saṅgāhakenāti idaṃ yathāvuttena atthena nivattitassa dassanaṃ. Na hītiādi taṃsamatthanaṃ.

'सकलवाचक' म्हणजे संपूर्ण स्कंध इत्यादी अर्थ सांगणाऱ्या. 'त्या स्कंध इत्यादी पदाने' म्हणजे "त्याच्याद्वारेच संग्रहाला प्राप्त व्हावे" येथे 'त्या स्कंध इत्यादी पदाने' अशी योजना करावी. परंतु अशी योजना न करता, "जे आपल्या संग्राहकाला ग्रहण करून पुन्हा त्याच्याद्वारेच संग्रहाला प्राप्त होईल, असे दुसरे कोणतेही संग्रहित नाही" असे म्हणता येत नाही. कारण काय? ज्या समुदयसत्य इत्यादींद्वारे जे संस्कारस्कंधात समाविष्ट असलेले धम्मसमूह स्कंध इत्यादी संग्रहांनी संग्रहित आहेत, त्याच समुदयसत्य इत्यादींद्वारे त्या उर्वरित संस्कारस्कंध धम्माचा, आणि केवळ त्याच समुदयसत्य इत्यादींचा संग्रह विचारलेला किंवा विसर्जित (उत्तर दिलेला) केलेला नाही, अशी योजना आहे; तर मग त्या संस्कारस्कंध धम्माद्वारे, म्हणजे फस्स (स्पर्श) इत्यादींद्वारे संग्रह विचारला आहे. 'संग्रहिताचे' म्हणजे 'संग्रहितत्व-विशिष्टाचे' असा अर्थ आहे. म्हणून, आपल्या संग्राहक अशा संपूर्ण लक्षणादींना ग्रहण करून पुन्हा त्या स्कंध इत्यादी पदाने जो संग्रह प्राप्त होईल, तसे काही नाही, असा अर्थ समजला पाहिजे. 'वेदना आणि शब्द हे स्कंध आणि आयतन आहेत' म्हणजे वेदना हा स्वतंत्र स्कंध आहे आणि शब्द हा स्वतंत्र आयतन आहे, असा अर्थ आहे. 'इतर स्कंधांतरादींद्वारे'. 'अमिश्रित' म्हणजे अव्याकृत दुःखसत्य इत्यादींप्रमाणे अमिश्रित. "नाही...पे... येथे" म्हणजे संग्रहितत्व-विशिष्ट धम्माद्वारे जो धम्म संग्रहित आहे, त्याचा संग्रहितत्व-विशिष्ट असाच जो संग्रह आहे, तो या वारात (प्रकरणात) विचारलेला किंवा विसर्जित केलेला नाही. 'केवळ संग्रहच', कर्त्याची अपेक्षा नसलेला, असा अर्थ आहे. 'संग्राहकाद्वारे नाही' हे वर सांगितलेल्या अर्थाने निवृत्त झालेल्याचे दर्शन आहे. "न ही" इत्यादी त्याचेच समर्थन आहे.

Catutthanayasaṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

चौथ्या नयातील 'संग्रहिताने संग्रहित' या पदाचे वर्णन समाप्त झाले.

5. Pañcamanayo asaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā

५. पाचवा नय: 'असंग्रहिताने असंग्रहित' या पदाचे वर्णन.

193. Vuttanayenāti yasmā saṅgahappavattivisesavirahito asaṅgahitadhammavisesanissito pañcamanayo, tasmā yo ettha kenaci asaṅgahitena dhammavisesena puna asaṅgahito dhammaviseso asaṅgahitena asaṅgahito asaṅgahitatāya pucchitabbo vissajjitabbo ca. Tameva tāva yathāniddhāritaṃ dassento ‘‘rūpakkhandhena ye dhammā khandha…pe… asaṅgahitā, tehi dhammehi ye dhammā khandha…pe… asaṅgahitāti āhā’’ti catutthanaye vuttanayānusārena. Yathāniddhāritadhammadassananti pāḷiyaṃ niddhāritappakāradhammadassanaṃ. Saha sukhumarūpenāti sasukhumarūpaṃ, tena sukhumarūpena saddhiṃ gahitaṃ viññāṇaṃ, tena sahitadhammasamudāyā sasukhuma…pe… dāyā. Ke pana teti āha ‘‘dukkhasaccā’’tiādi. Kesañcīti nibbānacakkhāyatanādīnaṃ. Tīhipi saṅgahehi. Paripuṇṇasaṅgahehi tīhipi saṅgahehi asaṅgāhakā paripuṇṇasaṅgahāsaṅgāhakā. Abyākatadhammasadisā nevadassanenanabhāvanāyapahātabbanevasekkhānāsekkhādayo. Itareti rūpakkhandhādayo. Tabbipariyāyenāti vuttavipariyāyena, tīhipi saṅgahehi asaṅgahetabbassa atthitāya paripuṇṇasaṅgahāsaṅgāhakattāti attho.

१९३. 'सांगितलेल्या नयाने' कारण संग्रह-प्रवृत्ती-विशेष-विरहित आणि असंग्रहित धम्मविशेषावर आश्रित असलेला हा पाचवा नय आहे, म्हणून येथे ज्या कोणत्यातरी असंग्रहित धम्मविशेषाने पुन्हा असंग्रहित असलेला धम्मविशेष हा 'असंग्रहिताने असंग्रहित' अशा असंग्रहितभावाने विचारला आणि विसर्जित केला पाहिजे. त्यालाच आधी यथा-निर्धारित दर्शवताना "रूपस्कंधाने जे धम्म स्कंध...पे... असंग्रहित आहेत, त्या धम्मांद्वारे जे धम्म स्कंध...पे... असंग्रहित आहेत, असे म्हटले आहे" हे चौथ्या नयात सांगितलेल्या नयानुसार आहे. 'यथा-निर्धारित धम्मदर्शन' म्हणजे पाळीमध्ये निर्धारित केलेल्या प्रकारच्या धम्मांचे दर्शन. 'सूक्ष्मरूपासह' म्हणजे स-सूक्ष्मरूप, त्या सूक्ष्मरूपासह ग्रहण केलेले विज्ञाण, आणि त्याने युक्त असलेला धम्मसमुदाय म्हणजे 'ससूक्ष्म...पे...दाय'. 'ते कोणते आहेत?' यावर "दुःखसत्य" इत्यादी म्हटले आहे. 'काहींचे' म्हणजे निब्बान (निर्वाण), चक्खायतन (चक्षुरायतन) इत्यादींचे. 'तिन्ही संग्रहांद्वारे'. परिपूर्ण संग्रहांच्या तिन्ही संग्रहांद्वारे जे असंग्राहक आहेत, ते 'परिपूर्ण-संग्रह-असंग्राहक' होत. अव्याकृत धम्मांसारखे असलेले 'नेवदस्सनेन न भावनाय पहातब्ब' (दर्शन किंवा भावनेने प्रहाण न करण्याजोगे), 'नेवसेक्खनासेक्ख' (शैव किंवा अशैव नसलेले) इत्यादी. 'इतर' म्हणजे रूपस्कंध इत्यादी. 'त्याच्या विपर्ययाने' म्हणजे सांगितलेल्या विपर्ययाने, तिन्ही संग्रहांद्वारे असंग्रहित करण्यायोग्य अस्तित्वात असल्यामुळे 'परिपूर्ण-संग्रह-असंग्राहकत्व' असा अर्थ आहे.

Asaṅgāhakesu nibbānaṃ antogadhaṃ, tasmā taṃ anidassanaappaṭighehi asaṅgahetabbaṃ na hotīti attho. Tenāha ‘‘na ca tadeva tassa asaṅgāhaka’’nti. ‘‘Vedanākkhandhena ye dhammā’’tiādayo nava pañhā dutiyapañhādayo, te paṭhamapañhena saddhiṃ dasa, nāmarūpapañhādayo pana catuvīsatīti āha ‘‘sabbepi catuttiṃsa hontī’’ti. Rūpakkhandhādivisesakapadanti ‘‘rūpakkhandhenā’’tiādinā asaṅgāhakattena visesakaṃ rūpakkhandhādipadaṃ. Pucchāyāti ca pucchanatthanti attho. ‘‘Rūpakkhandhenā’’tiādi sabbampi vā viññāpetuṃ icchitabhāvena vacanaṃ pañhabhāvato pucchā. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ [Pg.21] ‘‘pañhā panettha…pe… catuttiṃsa hontī’’ti. Te hi lakkhaṇato dassitāti te niddhāritadhammā teneva asaṅgahitāsaṅgahitatāya niddhāraṇasaṅkhātena lakkhaṇena dassitā.

असंग्राहकांमध्ये निब्बान (निर्वाण) समाविष्ट आहे, म्हणून ते 'अनिदर्शन-अप्रतिघ' धम्मांद्वारे असंग्रहित करण्याजोगे होत नाही, असा अर्थ आहे. म्हणूनच "आणि तेच त्याचे असंग्राहक नाही" असे म्हटले आहे. "वेदनास्कंधाने जे धम्म..." इत्यादी नऊ प्रश्न हे दुसऱ्या प्रश्नापासून सुरू होणारे आहेत, ते पहिल्या प्रश्नासह दहा होतात, आणि नामरूप प्रश्न इत्यादी चोवीस आहेत, म्हणून "सर्व मिळून चौतीस होतात" असे म्हटले आहे. 'रूपस्कंधादी विशेषक पद' म्हणजे "रूपस्कंधाने" इत्यादींद्वारे असंग्राहकत्वाने विशेषित करणारे रूपस्कंध इत्यादी पद होय. 'पुच्छाय' (प्रश्नामध्ये) म्हणजे विचारण्याच्या हेतूने, असा अर्थ आहे. "रूपस्कंधाने" इत्यादी सर्व काही स्पष्ट करण्याची इच्छा असल्यामुळे केलेले वचन हे प्रश्नरूप असल्याने 'पुच्छा' (प्रश्न) आहे. म्हणूनच अट्ठकथेत "येथे प्रश्न...पे... चौतीस होतात" असे म्हटले आहे. 'कारण ते लक्षणाने दर्शविले आहेत' म्हणजे ते निर्धारित धम्म त्याच असंग्रहित-असंग्रहितत्वाच्या निर्धारणात्मक लक्षणाने दर्शविले आहेत.

Tadevāti eva-saddenāti ‘‘tadevā’’ti ettha eva-saddena. ‘‘Yaṃ pucchāya uddhaṭaṃ padaṃ, taṃ khandhādīhi asaṅgahita’’nti ettha ‘‘khandhādīhevā’’ti avadhāraṇaṃ nippayojanaṃ pakārantarassa abhāvato. ‘‘Tīhi asaṅgaho’’ti hi vuttaṃ. Tathā ‘‘asaṅgahitamevā’’ti saṅgahitatānivattanassa anadhippetattā. Tadevāti pana icchitaṃ uddhaṭasseva asaṅgahitenaasaṅgahitabhāvassa avadhāretabbattāti dassento ‘‘na kadācī’’tiādimāha. Tattha aññassāti anuddhaṭassa. Aniyatataṃ dassetīti idaṃ avadhāraṇaphaladassanaṃ. Niyamatoti sakkā vacanaseso yojetunti idampi eva-kārena siddhamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ vuttaṃ. Yato hi eva-kāro, tato aññattha niyamoti. Evaṃpakāramevāti pucchāya uddhaṭappakārameva, yaṃ pakāraṃ pucchāya uddhaṭaṃ, taṃpakāramevāti attho. Tassāti asaṅgahitassa. Aññassāti pucchāya anuddhaṭappakārassa. Etena yo pucchāya uddhaṭo tīhipi saṅgahehi asaṅgahito, tasseva idha pucchitabbavissajjitabbabhāvo, na aññassāti dasseti. Tenāha ‘‘pucchāya uddhaṭañhī’’tiādi. Āyatanadhātusaṅgahavasena cettha rūpakkhandhādīnaṃ aññasahitatā, viññāṇakkhandhādīnaṃ asahitatā ca veditabbā.

तदेव (तेच) म्हणजे 'एव' (च) या शब्दाने. 'प्रश्नात जे पद उद्धृत केले आहे, ते स्कंध इत्यादींद्वारे असंग्रहित आहे' येथे 'स्कंधादींद्वारेच' (खंधादीहेव) असा निश्चय (अवधारण) निरर्थक आहे, कारण दुसरा प्रकार अस्तित्वात नाही. कारण 'तिन्हींद्वारे असंग्रह' असे म्हटले आहे. तसेच 'असंग्रहितच' (असंगहितमेव) असे म्हटले आहे कारण संग्रहितत्वाचे निवारण अभिप्रेत नाही. परंतु 'तदेव' (तेच) हे इच्छित उद्धृत केलेल्याचेच असंग्रहितत्व निश्चित करण्यासाठी आहे, हे दर्शविताना 'न कदाचि' (कधीही नाही) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अन्यस्य' (दुसऱ्याचे) म्हणजे जे उद्धृत केलेले नाही त्याचे. 'अनियतता दर्शवितो' हे या अवधारणाचे फल दर्शविणे आहे. 'नियमाने' असा वाक्यशेष जोडता येतो, हे देखील 'एव' काराने सिद्ध झालेलाच अर्थ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी म्हटले आहे. कारण जेथे 'एव' कार असतो, तेथे दुसऱ्या ठिकाणी नियम असतो. 'एवंप्रकारमेव' म्हणजे प्रश्नात उद्धृत केलेल्या प्रकाराप्रमाणेच, जो प्रकार प्रश्नात उद्धृत केला आहे, त्याच प्रकाराप्रमाणे असा अर्थ आहे. 'तस्य' म्हणजे त्या असंग्रहिताचे. 'अन्यस्य' म्हणजे प्रश्नात उद्धृत न केलेल्या प्रकाराचे. याद्वारे जे प्रश्नात उद्धृत केले आहे आणि तिन्ही संग्रहांनी असंग्रहित आहे, त्याचेच येथे विचारले जाणे आणि उत्तर दिले जाणे योग्य आहे, दुसऱ्याचे नाही, हे दर्शविले आहे. म्हणूनच 'पुच्छाय उद्धतञ्हि' (प्रश्नात उद्धृत केलेलेच) इत्यादी म्हटले आहे. आणि येथे आयतन व धातूच्या संग्रहाच्या वशाने रूपस्कंध इत्यादींचे दुसऱ्याशी सहत्व (एकत्र असणे) आणि विज्ञानस्कंध इत्यादींचे असहत्व (एकत्र नसणे) जाणावे.

Avasesā vedanādayo tayo khandhā nibbānañca sakalena rūpakkhandhena tesaṃ saṅgaho natthīti ‘‘saṅgahitā’’ti na sakkā vattuṃ, ekadesena pana saṅgaho atthīti ‘‘asaṅgahitā na hontīti evaṃ daṭṭhabba’’nti āha. ‘‘Rūpadhammāvā’’ti niyamanaṃ pucchāya uddhaṭabhāvāpekkhanti dassento ‘‘pucchāya…pe… adhippāyo’’ti āha. Tena vuttaṃ ‘‘anuddhaṭā vedanādayopi hi asaṅgahitā evā’’ti. Etthāti etasmiṃ pañcamanayaniddese. Paṭhame nayeti paṭhame atthavikappe. Tathā dutiyeti etthāpi. Rūpaviññāṇehīti asukhumarūpadhammehi viññāṇena cāti ayamettha adhippāyoti dassento ‘‘oḷārika…pe… attho’’ti āha. Kathaṃ pana rūpadhammāti vutte oḷārikarūpasseva gahaṇanti āha ‘‘rūpekadeso hi ettha rūpaggahaṇena gahito’’ti.

उर्वरित वेदना इत्यादी तीन स्कंध आणि निर्वाण यांचा संपूर्ण रूपस्कंधाशी संग्रह होत नाही, म्हणून त्यांना 'संग्रहित' असे म्हणता येत नाही; परंतु एका अंशाने (एकदेशाने) संग्रह होतो, म्हणून 'ते असंग्रहित नाहीत, असे जाणावे' असे म्हटले आहे. 'रूपधम्म वा' (किंवा रूपधर्म) हा नियम प्रश्नात उद्धृत केलेल्या भावाच्या अपेक्षेने आहे, हे दर्शविताना 'पुच्छाय...पे... अधिपायो' (प्रश्नात...पे... अभिप्राय) असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अनुद्धृत वेदना इत्यादी देखील असंग्रहितच आहेत.' 'येथे' (एत्थ) म्हणजे या पाचव्या नयनिर्देशात. 'पहिल्या नयेत' म्हणजे पहिल्या अर्थविकल्पात. तसेच 'दुसऱ्यात' येथेही. 'रूपविज्ञानांद्वारे' म्हणजे अ-सूक्ष्म रूपधर्मांद्वारे आणि विज्ञानाद्वारे, असा येथे अभिप्राय आहे, हे दर्शविताना 'ओळारिक...पे... अत्थो' (औदारिक...पे... अर्थ) असे म्हटले आहे. परंतु 'रूपधर्म' असे म्हटले असता केवळ औदारिक रूपाचेच ग्रहण कसे होते? यावर म्हटले आहे - 'कारण येथे रूपग्रहणाने रूपाचा एक भाग (एकदेश) ग्रहण केला आहे.'

196. Asaṅgāhakanti [Pg.22] ‘‘cakkhāyatanena…pe… asaṅgahitā’’ti evaṃ asaṅgāhakabhāvena vuttaṃ pucchitabbavissajjetabbabhāvena vuttampi kāmaṃ vedanādīheva catūhi asaṅgahitaṃ, taṃ pana na cakkhāyatanamevāti dassetuṃ ‘‘cakkhāyatanena panā’’tiādi vuttaṃ. Yehi dhammehīti khandhādīsu yehi. Sabbaṃ dhammajātaṃ teva rūpādike dhamme udāneti pāḷiyaṃ. Kasmā panetaṃ udānetīti āha ‘‘sadisavissajjanā’’tiādi. Paṭhamena udānena. Dveti ‘‘bāhirā upādā dve’’ti ettha vuttaṃ dve-saddaṃ sandhāyāha. Tassa asaṅgahitassa. Yathādassitassāti ‘‘rūpa’’ntiādinā dassitappakārassa. Dhammanvayañāṇuppādanaṃ nayadānaṃ. ‘‘Rūpaṃ dhammāyatana’’ntiādīnaṃ padānaṃ vasena dvevīsapadiko esa nayo.

१९६. असंग्राहक म्हणजे 'चक्षु आयतनाद्वारे...पे... असंग्रहित' अशा प्रकारे असंग्राहक भावाने म्हटले आहे. विचारले जाणे आणि उत्तर दिले जाणे या भावाने म्हटले असले तरी, ते वेदना इत्यादी चार (स्कंधां) द्वारेच असंग्रहित आहे, परंतु ते केवळ चक्षु आयतनच नाही, हे दर्शविण्यासाठी 'चक्खायतनेन पना' (परंतु चक्षु आयतनाद्वारे) इत्यादी म्हटले आहे. 'ज्या धर्मांद्वारे' (येहि धम्मेहि) म्हणजे स्कंध इत्यादींमधील ज्या धर्मांद्वारे. पाळीमध्ये सर्व धर्मसमूहालाच रूप इत्यादी धर्मांमध्ये समाविष्ट (उदानित) केले आहे. परंतु हे कशासाठी समाविष्ट केले आहे? यावर म्हटले आहे - 'सदृश विसर्जनामुळे' इत्यादी. पहिल्या उदानाने. 'दोन' (द्वे) हे 'बाह्य उपादा दोन' येथे सांगितलेल्या 'दोन' या शब्दाला अनुसरून म्हटले आहे. 'त्या' असंग्रहिताचे. 'यथादर्शितस्य' म्हणजे 'रूप' इत्यादींद्वारे दर्शविलेल्या प्रकाराचे. धर्मान्वय ज्ञानाची उत्पत्ती करणे हे नयदान (नयाचे देणे) आहे. 'रूप हे धर्मायतन आहे' इत्यादी पदांच्या वशाने हा बावीस पदांचा (द्वेवीसपदिको) नय आहे.

Pañcamanayaasaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

पाचव्या नयातील 'असंग्रहिताने असंग्रहित' (असंगहितेन असंगहित) या पदाचे वर्णन समाप्त झाले.

6. Chaṭṭhanayo sampayogavippayogapadavaṇṇanā

६. सहावा नय: संप्रयोग आणि विप्रयोग पदाचे वर्णन.

228. ‘‘Tatthā’’ti iminā ‘‘sampayogavippayogapadaṃ bhājetvā’’ti ettha sampayogavippayogapadaṃ bhājitaṃ, saṃvaṇṇetabbatāya ca padhānabhūtaṃ paccāmaṭṭhaṃ, na rūpakkhandhādipadanti dassento ‘‘yaṃ labbhati…pe… veditabba’’nti vatvā puna ‘‘rūpakkhandhādīsu hī’’tiādinā tamatthaṃ vivarati. Tattha na labbhatīti ‘‘sampayuttaṃ vippayutta’’nti vā gahetuṃ na labbhati, alabbhamānampi pucchāya gahitaṃ paṭikkhepena vissajjetuṃ. Paṭikkhepopi hi pucchāya vissajjanameva. Tathā hi yamake (yama. 1.khandhayamaka.59-61) ‘‘yassa rūpakkhandho nuppajjittha, tassa vedanākkhandho nuppajjitthā’’ti pucchāya ‘‘natthī’’ti vissajjitaṃ. Tena panettha rūpadhammesu sampayogaṭṭho na labbhatīti ayamattho dassito hoti. Alabbhamānampi sampayogapadaṃ gahitanti sambandho. Sabbatthāti rūpakkhandhavedanākkhandhādīsu. Etesanti rūpanibbānānaṃ. Visabhāgatāti ataṃsabhāgatā. Ekuppādādibhāvo hi sampayoge sabhāgatā, na saṅgahe viya samānasabhāgatā, tasmā ekuppādādibhāvarahitānaṃ rūpanibbānānaṃ sā ekuppādāditā visabhāgatā vuttā. Tadabhāvatoti tassā visabhāgatāya ekuppādāditāya abhāvato. Vippayogopi nivārito eva hoti, visabhāgo bhāvo vippayogoti vuttovāyamatthoti. ‘‘Catūsu [Pg.23] hī’’tiādinā vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Tattha tesaṃ tehīti ca arūpakkhandhe eva parāmasati. Visabhāgatā ca hoti rūpanibbānesu avijjamānattāti attho. Tenāha ‘‘na ca rūpekadesassā’’tiādi. Tenevāti catukkhandhasabhāgattā eva.

२२८. तेथे (तथ) याद्वारे 'संप्रयोग-विप्रयोग पदाचे विभाजन करून' येथे संप्रयोग-विप्रयोग पदाचे विभाजन केले आहे, आणि वर्णनासाठी प्रधान असलेले पद पुन्हा घेतले आहे, रूपस्कंध इत्यादी पद नाही, हे दर्शविताना 'जे प्राप्त होते...पे... जाणावे' असे सांगून पुन्हा 'रूपस्कंध इत्यादींमध्येच' इत्यादींद्वारे तो अर्थ स्पष्ट केला आहे. तेथे 'प्राप्त होत नाही' म्हणजे 'संप्रयुक्त किंवा विप्रयुक्त' असे ग्रहण करण्यास मिळत नाही, प्राप्त न होणारे देखील प्रश्नात घेतलेले नाकारून (प्रतिषेधाने) उत्तर दिले जाते. कारण प्रतिषेध देखील प्रश्नाचे उत्तरच आहे. तसेच यमकात (यमक १, स्कंधयमक ५९-६१) 'ज्याचा रूपस्कंध उत्पन्न झाला नाही, त्याचा वेदनास्कंध उत्पन्न झाला नाही काय?' या प्रश्नाचे 'नाही' (नत्थि) असे उत्तर दिले आहे. याद्वारे येथे रूपधर्मांमध्ये संप्रयोगाचा अर्थ प्राप्त होत नाही, हा अर्थ दर्शविला आहे. 'प्राप्त न होणारे देखील संप्रयोगपद ग्रहण केले आहे' असा संबंध आहे. 'सर्वत्र' म्हणजे रूपस्कंध, वेदनास्कंध इत्यादींमध्ये. 'यांचे' म्हणजे रूप आणि निर्वाणाचे. 'विसभागता' (विसभागत) म्हणजे तद्-स्वभाव नसणे (अतंसभागत). कारण संप्रयोगात एक-उत्पाद (एकत्र उत्पन्न होणे) इत्यादी भाव ही सभागता (समान स्वभाव) आहे, संग्रहाप्रमाणे समान स्वभाव असणे नाही. म्हणून एक-उत्पाद इत्यादी भावांनी रहित असलेल्या रूप आणि निर्वाणाची ती एक-उत्पादकता विसभागता म्हटली आहे. 'त्याच्या अभावामुळे' म्हणजे त्या विसभागतेच्या, एक-उत्पादकतेच्या अभावामुळे. विप्रयोग देखील निवारितच होतो, विसभाग भाव हाच विप्रयोग आहे, हा अर्थ सांगितला आहे. 'चार (स्कंधां) मध्येच' इत्यादींद्वारे सांगितलेलाच अर्थ अधिक स्पष्ट केला आहे. तेथे 'त्यांचे त्यांच्याशी' हे अरूपस्कंधांचाच निर्देश करते. आणि रूप व निर्वाणामध्ये विसभागता नसते, असा अर्थ आहे. म्हणूनच 'रूपैकदेशाचे नाही' इत्यादी म्हटले आहे. 'त्यामुळेच' म्हणजे चार स्कंधांच्या स्वभावाचे असल्यामुळेच.

Tīhi viññāṇadhātūhīti ghānajivhākāyaviññāṇadhātūhi vippayutte anārammaṇamissake rūpadhammamissake dhamme dīpeti rūpabhavoti yojanā. Pañcahīti cakkhuviññāṇādīhi pañcahi viññāṇadhātūhi. Ekāya manodhātuyā. Na sampayutteti na sampayutte eva. Tathā hi ‘‘vippayutte ahonte sattahipi sampayutte sattapi vā tā’’ti vuttaṃ. Tenāti vippayuttatāpaṭikkhepena. Tāhīti sattaviññāṇadhātūhi. Sampayutte dīpentīti sampayutte dīpentiyeva, na sampayutte evāti evamavadhāraṇaṃ gahetabbaṃ. Esa nayo sesesupi. Sampayutte vedanādike. Sampayuttavippayuttabhāvehi navattabbaṃ, taṃyeva viññāṇadhātusattakaṃ. Sampayuttabhāvena navattabbāni sampayuttanavattabbāni, bhinnasantānikāni, nānākkhaṇikāni ca arūpānipi dhammajātāni. Anārammaṇamissakasabbaviññāṇadhātutaṃsampayuttā dhammāyatanādipadehi dīpetabbā, anārammaṇamissakasabbaviññāṇadhātuyo acetasikādipadehi dīpetabbā, tadubhayasamudāyā dukkhasaccādipadehi dīpetabbāti veditabbā.

"तीन विञ्ञाणधातूंद्वारे" म्हणजे घाण-, जिव्हा- आणि काय-विञ्ञाणधातूंद्वारे विप्पयुत्त असलेल्या, अनालम्बनमिश्रक आणि रूपधम्ममिश्रक धम्मांना स्पष्ट करतो, असा 'रूपभव' हा अर्थ आहे. "पाच" म्हणजे चक्खुविञ्ञाण इत्यादी पाच विञ्ञाणधातूंद्वारे. "एका मनोधातूने". "न सम्पयुत्त" म्हणजे सम्पयुत्त नसलेलेच. म्हणूनच असे म्हटले आहे की, "विप्पयुत्त नसताना सातही सम्पयुत्त असतात किंवा त्या सातही असतात." "त्यामुळे" म्हणजे विप्पयुत्ततेचा निषेध केल्यामुळे. "त्यांच्याद्वारे" म्हणजे सात विञ्ञाणधातूंद्वारे. "सम्पयुत्त स्पष्ट करतात" म्हणजे सम्पयुत्तच स्पष्ट करतात, 'सम्पयुत्त नसलेलेच' असे नाही, असा येथे निश्चय ग्रहण करावा. हाच नियम उर्वरित बाबतीतही लागू होतो. सम्पयुत्त म्हणजे वेदना इत्यादी. सम्पयुत्त आणि विप्पयुत्त भावांनी जे सांगता येत नाही, तेच सात विञ्ञाणधातूंचे समूह होय. सम्पयुत्त भावाने जे सांगता येत नाही ते 'सम्पयुत्त-नवत्तब्ब' (सम्पयुत्त-अवाच्य) होय, जे भिन्न संततीचे आणि वेगवेगळ्या क्षणांचे अरूप धम्मसमूह आहेत. अनालम्बनमिश्रक सर्व विञ्ञाणधातू आणि त्यांच्याशी सम्पयुत्त असलेले धम्म हे धम्मायतन इत्यादी पदांद्वारे स्पष्ट केले पाहिजेत; अनालम्बनमिश्रक सर्व विञ्ञाणधातू हे अचेतसिक इत्यादी पदांद्वारे स्पष्ट केले पाहिजेत; आणि त्या दोन्हीचे समुदाय हे दुक्खसच्च इत्यादी पदांद्वारे स्पष्ट केले पाहिजेत, असे जाणावे.

Yadi evanti yadi anārammaṇamissānaṃ dhammānaṃ vippayogo natthi. Anārammaṇamissobhayadhammāti rūpanibbānasahitasabbaviññāṇadhātutaṃsampayuttadhammā. Khandhādīhevāti khandhāyatanadhātūhi eva, na arūpakkhandhamattena. Arūpakkhandheyeva pana sandhāya ‘‘tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā’’ti vuttanti nāyaṃ dosoti dasseti. Tadekadesāti ‘‘anārammaṇamissā’’tiādinā vuttadhammasamudāyassa ekadesā. Tadekadesaññasamudāyāti tasseva yathāvuttassa samudāyassa ekadesā hutvā aññesaṃ avayavānaṃ rūpakkhandhādīnaṃ samudāyabhūtā. Vibhāgābhāvatoti bhedābhāvato. Bhedoti cettha accantabhedo adhippeto. Na hi samudāyāvayavānaṃ sāmaññavisesānaṃ viya accantabhedo atthi bhedābhedayuttattā. Tesaṃ accantabhedameva hi sandhāya ‘‘samudāyantogadhānaṃ ekadesānaṃ na vibhāgo atthī’’ti saṅgahepi vuttaṃ. Tenāti avibhāgasabbhāvato sabhāgavisabhāgattābhāvena. Tesanti anārammaṇamissakasabbaviññāṇadhātuādīnaṃ[Pg.24]. Te ca akusalābyākatā. Tesanti kusalākusalābyākatadhammānaṃ. Tasmāti yasmā vibhattasabhāvānaṃ na tesaṃ samudāyekadesādibhāvo, tasmā. Yasmā pana kusalādayo eva khandhādayoti khandhādiāmasanena samudāyekadesādibhāvo āpanno evāti vuttanayena vippayogābhāvo hoti, tasmā taṃ pariharanto ‘‘khandhādīni anāmasitvā’’tiādimāha. Tesanti kusalādīnaṃ. Aññamaññavippayuttatā vuttā ‘‘kusalehi dhammehi ye dhammā vippayuttā’’tiādinā. Sabbesūti dutiyādisabbapañhesu.

"जर असे असेल तर" म्हणजे जर अनालम्बनमिश्रक धम्मांचा विप्पयोग नसेल तर. "अनालम्बनमिश्रित दोन्ही धम्म" म्हणजे रूप आणि निब्बान यांसह सर्व विञ्ञाणधातू आणि त्यांच्याशी सम्पयुत्त असलेले धम्म. "स्कंध इत्यादींद्वारेच" म्हणजे स्कंध, आयतन आणि धातूंद्वारेच, केवळ अरूपस्कंधांद्वारे नाही. परंतु केवळ अरूपस्कंधांनाच उद्देशून "त्या धम्मांद्वारे जे धम्म विप्पयुत्त आहेत" असे म्हटले आहे, त्यामुळे हा दोष नाही, असे दर्शवितात. "त्याचा एक भाग" म्हणजे "अनालम्बनमिश्रक" इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या धम्मसमुदायाचा एक भाग. "त्याचा एक भाग आणि इतर समुदाय" म्हणजे त्याच पूर्वोक्त समुदायाचा एक भाग होऊन इतर अवयव असलेल्या रूपस्कंध इत्यादींचे समुदाय बनलेले. "विभागाच्या अभावामुळे" म्हणजे भेदाच्या अभावामुळे. येथे 'भेद' या शब्दाने अत्यंत भेद अभिप्रेत आहे. कारण समुदाय आणि अवयव यांच्यात सामान्य आणि विशेष यांच्याप्रमाणे अत्यंत भेद नसतो, कारण ते भेदाभेदयुक्त असतात. त्यांच्या अत्यंत भेदालाच उद्देशून "समुदायात समाविष्ट असलेल्या एकदेशांचा (भागांचा) विभाग नसतो" असे संग्रहातही म्हटले आहे. "त्यामुळे" म्हणजे अविभागाच्या अस्तित्वामुळे, सभाग आणि विसभाग भावाच्या अभावामुळे. "त्यांचे" म्हणजे अनालम्बनमिश्रक सर्व विञ्ञाणधातू इत्यादींचे. आणि ते अकुशल व अब्याकत आहेत. "त्यांचे" म्हणजे कुशल, अकुशल आणि अब्याकत धम्मांचे. "त्यामुळे" म्हणजे ज्याअर्थी विभक्त स्वभाव असलेल्यांचा तो समुदाय-एकदेश इत्यादी भाव नसतो, त्याअर्थी. परंतु ज्याअर्थी कुशल इत्यादीच स्कंध इत्यादी आहेत, त्यामुळे स्कंध इत्यादींच्या स्पर्शाने समुदाय-एकदेश भाव प्राप्त होतोच, आणि पूर्वोक्त पद्धतीने विप्पयोगाचा अभाव होतो, म्हणून त्याचा परिहार करताना "स्कंध इत्यादींचा स्पर्श न करता" इत्यादी म्हटले आहे. "त्यांचे" म्हणजे कुशल इत्यादींचे. "कुशल धम्मांद्वारे जे धम्म विप्पयुत्त आहेत" इत्यादींद्वारे परस्परांचा विप्पयोग सांगितला आहे. "सर्वांमध्ये" म्हणजे दुसऱ्या इत्यादी सर्व प्रश्नांमध्ये.

Chattiṃsāya piṭṭhidukapadesu vīsati dukapadāni imasmiṃ naye labbhanti, avasiṭṭhāni soḷasevāti āha ‘‘soḷasāti vattabba’’nti. Tato eva ‘‘tevīsapadasata’’nti ettha ‘‘tevīsa’’nti idañca ‘‘ekavīsa’’nti vattabbanti yojanā. Sabbatthāti sabbapañhesu. Ekakālekasantānānaṃ bhinnakālabhinnasantānānañca anekesaṃ dhammānaṃ samudāyabhūtā saṅkhārakkhandhadhammāyatanadhammadhātuyoti āha ‘‘kālasantāna…pe… dhātūna’’nti. Ekadesasammissāti cittiddhipādādinā attano ekadeseneva khandhantarādīhi sammissā iddhipādādayo, anārammaṇehi rūpanibbānehi ca asammissā. Samānakālasantānehīti ekakālasantānehi kālasantānabhedarahitehi ekadesantarehi, saṅkhārakkhandhādīnaṃ ekadesantarehi, saṅkhārakkhandhādīnaṃ ekadesavisesabhūtehi satipaṭṭhānasammappadhānasaññākkhandhādīhi vibhattā eva samudayasaccādayo sampayogīvippayogībhāvena, rūpakkhandhādayo vippayogībhāvena gahitāti yojanā. Tehi samudayasaccādīhi. Te saññākkhandhādayo. Kehici sahuppajjanārahehi ekadesantarehi vibhattehi. Na hi saṅkhārakkhandhādipariyāpannattepi samudayasaccādayo maggasaccādīhi sampayogaṃ labhanti. Tesanti vedanākkhandhasaññākkhandhādīnaṃ. Ekuppādā…pe… visabhāgatā cāti ekuppādāditāsaṅkhātā yathārahaṃ sabhāgatā visabhāgatā ca. Tena yathāvuttakāraṇena sampayogassa vippayogassa ca labhanato.

"छत्तीस पिठ्ठिदुकांपैकी वीस दुक पदे या न्यायाने प्राप्त होतात, उर्वरित सोळाच आहेत" म्हणून "सोळा असे म्हणावे" असे म्हटले आहे. म्हणूनच "एकशे तेवीस पदे" यामध्ये "तेवीस" याऐवजी "एकवीस" असे म्हणावे, अशी योजना आहे. "सर्वत्र" म्हणजे सर्व प्रश्नांमध्ये. एकाच काळातील व एकाच संततीतील आणि भिन्न काळातील व भिन्न संततीतील अनेक धम्मांचे समुदाय बनलेले जे संखाराक्खंध, धम्मायतन आणि धम्मधातू आहेत, त्यांना उद्देशून "काळ, संतती...पे... धातूंचे" असे म्हटले आहे. "एकदेशसंमिश्र" म्हणजे चित्त-इद्धिपाद इत्यादींद्वारे आपल्या एका भागाद्वारेच इतर स्कंध इत्यादींशी संमिश्र असलेले इद्धिपाद इत्यादी, जे अनालम्बन रूप आणि निब्बान यांच्याशी असंमिश्र आहेत. "समान काळ आणि संतती असलेल्यांद्वारे" म्हणजे एकाच काळ आणि संतती असलेल्या, काळ व संततीच्या भेदाने रहित असलेल्या इतर भागांद्वारे, संखाराक्खंध इत्यादींच्या इतर भागांद्वारे, संखाराक्खंध इत्यादींचे विशेष भाग असलेल्या सतिपट्ठान, सम्मप्पधान, सञ्ञाक्खंध इत्यादींद्वारे विभक्त असलेले समुदयसच्च इत्यादी सम्पयोग आणि विप्पयोग भावाने, आणि रूपक्खंध इत्यादी विप्पयोग भावाने ग्रहण केले आहेत, अशी योजना आहे. "त्या समुदयसच्च इत्यादींद्वारे". "ते सञ्ञाक्खंध इत्यादी". काही एकत्र उत्पन्न होण्यास योग्य असलेल्या इतर विभक्त भागांद्वारे. कारण संखाराक्खंध इत्यादींमध्ये समाविष्ट असूनही समुदयसच्च इत्यादींचा मग्गसच्च इत्यादींशी सम्पयोग होत नाही. "त्यांच्या" म्हणजे वेदनाक्खंध, सञ्ञाक्खंध इत्यादींच्या. "एक-उत्पाद...पे... आणि विसभागता" म्हणजे एक-उत्पाद इत्यादींनी युक्त असलेली योग्यतेनुसार सभागता आणि विसभागता. "त्यामुळे" म्हणजे पूर्वोक्त कारणाने सम्पयोगाचा आणि विप्पयोगाचा लाभ होत असल्यामुळे.

Bhinnakālānaṃ samudāyīnaṃ samudāyā bhinnakālasamudāyā. Vattamānā ca ekasmiṃ santāne ekekadhammā vattanti. Tasmāti yasmā etadeva, tasmā. Tesaṃ vedanākkhandhādīnaṃ vibhajitabbassa ekadesabhūtassa abhāvato. Sukhindriyādīni vedanākkhandhekadesabhūtānipi. Tena vibhāgākaraṇena[Pg.25]. Yadi samānakālassa vibhajitabbassa abhāvato cakkhuviññāṇadhātādayo viññāṇakkhandhassa vibhāgaṃ na karonti, atha kasmā ‘‘cakkhuviññāṇadhātu…pe… manoviññāṇadhātu soḷasahi dhātūhi vippayuttā’’ti vuttanti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘khandhāyatana…pe… vippayuttāti vutta’’nti. Evamevanti yathā dhātuvibhāgena vibhattassa viññāṇassa, evamevaṃ.

"भिन्न काळातील अवयवांचे जे समुदाय आहेत, ते भिन्नकाळसमुदाय होत. आणि वर्तमान काळात एका संततीमध्ये एकेक धम्मच प्रवर्तित होतो. "त्यामुळे" म्हणजे ज्याअर्थी हेच आहे, त्याअर्थी. "त्यांच्या" म्हणजे वेदनाक्खंध इत्यादींच्या विभक्त करण्यायोग्य अशा एकदेशभूत अंशाचा अभाव असल्यामुळे. सुखिन्द्रिय इत्यादी हे वेदनाक्खंधाचे एकदेशभूत असूनही. "त्या विभाजनाच्या न करण्यामुळे". जर समान काळातील विभक्त करण्यायोग्य अंशाचा अभाव असल्यामुळे चक्खुविञ्ञाणधातू इत्यादी विञ्ञाणस्कंधाचे विभाजन करत नाहीत, तर मग "चक्खुविञ्ञाणधातू...पे... मनोविञ्ञाणधातू सोळा धातूंनी विप्पयुत्त आहेत" असे का म्हटले आहे? अशी शंका मनात घेऊन "स्कंध, आयतन...पे... विप्पयुत्त आहेत असे म्हटले आहे" असे सांगितले. "अशाच प्रकारे" म्हणजे ज्याप्रमाणे धातूंच्या विभागाने विभक्त झालेल्या विञ्ञाणाचे होते, त्याचप्रमाणे.

235. Taṃsampayogībhāvanti tehi khandhehi sampayogībhāvaṃ. Yathā hi samānakālasantānehi ekacittuppādagatehi vedanāsaññāviññāṇakkhandhehi samudayasaccassa sampayuttatā, evaṃ bhinnasantānehi bhinnakālehi ca tehi tassa vippayuttatāti āha ‘‘evaṃ taṃvippayogībhāvaṃ…pe… na vutta’’nti. Visabhāgatānibandhassa vibhāgassa abhāvena avibhāgehi tehi tīhi khandhehi. Vibhāge hītiādinā tamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Vibhāgarahitehīti samānakālasantānehi ekacittuppādagatattā avibhattehi vedanākkhandhādīhi na yuttaṃ vippayuttanti vattuṃ. Tenāha ‘‘vijjamānehi…pe… bhāvato’’ti. Tattha vijjamānassa samānassa samānajātikassāti adhippāyo. Na hi vijjamānaṃ rūpārūpaṃ aññamaññassa visabhāgaṃ na hoti. Anuppannā dhammā viyāti idaṃ visadisudāharaṇadassanaṃ. Yathā ‘‘anuppannā dhammā’’ti anāgatakālaṃ vuccatīti āmaṭṭhakālabhedaṃ, evaṃ yaṃ āmaṭṭhakālabhedaṃ na hotīti attho. Uddharitabbaṃ desanāya desetabbanti vuttaṃ hoti. Vijjamānasseva vijjamānena sampayogo, sampayogārahasseva ca vippayogoti atthibhāvasannissayā sampayuttavippayuttatāti āha ‘‘paccuppannabhāvaṃ nissāyā’’ti. Tenevāha ‘‘avijjamānassā’’tiādi. Tañcāti uddharaṇaṃ.

२३५. ‘त्यांच्याशी संप्रयोगी असणे’ म्हणजे त्या स्कंधांशी संप्रयोगी असणे. कारण जसे एकाच काळातील संतानामध्ये एकाच चित्तोत्पादामध्ये उत्पन्न झालेल्या वेदना, संज्ञा आणि विज्ञान या स्कंधांशी समुदयसत्याचा संप्रयोग (संबंध) असतो, तसेच भिन्न संतानांमध्ये आणि भिन्न काळात त्यांच्याशी त्याचा विप्रयोग (असंबंध) असतो, म्हणून म्हटले आहे - “अशा प्रकारे त्याचा विप्रयोगभाव...पे... म्हटलेला नाही.” विसभागत्व (भिन्नता) नसलेल्या विभागाच्या अभावामुळे अविभक्त अशा त्या तीन स्कंधांद्वारे. “विभागातच” इत्यादींद्वारे तोच अर्थ अधिक स्पष्ट केला जातो. ‘विभागरहित’ म्हणजे एकाच काळातील संतानामध्ये एकाच चित्तोत्पादामध्ये उत्पन्न झाल्यामुळे अविभक्त अशा वेदनास्कंध इत्यादींशी विप्रयुक्त (असंप्रयुक्त) आहे असे म्हणणे योग्य नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - “विद्यमान असलेल्या...पे... भावामुळे.” तेथे ‘विद्यमान असलेल्या, समान असलेल्या, समान जातीच्या’ असा अभिप्राय आहे. कारण विद्यमान असलेले रूप आणि अरूप एकमेकांपासून विसभागा (भिन्न) नसतात असे नाही. ‘अनुत्पन्न धर्मांप्रमाणे’ हे विसदृश उदाहरणाचे दर्शन आहे. ज्याप्रमाणे ‘अनुत्पन्न धर्म’ असे अनागत काळाला म्हटले जाते, जो स्पर्श न केलेला कालभेद आहे, त्याचप्रमाणे जो स्पर्श न केलेला कालभेद नसतो, असा अर्थ आहे. ‘उद्धृत करावे’ म्हणजे देशनेमध्ये उपदेश करावा, असे म्हटले आहे. विद्यमानाचाच विद्यमानाशी संप्रयोग होतो, आणि संप्रयोगास योग्य असलेल्याचाच विप्रयोग होतो, अशा प्रकारे अस्तित्वाच्या आश्रयाने संप्रयुक्तता आणि विप्रयुक्तता असते, म्हणून म्हटले आहे - “प्रत्युत्पन्न भावाचा आश्रय घेऊन.” म्हणूनच म्हटले आहे - “अविद्यमानाचा...” इत्यादी. ‘आणि ते’ म्हणजे उद्धरण (उद्धृत करणे).

Vibhāgarahitehīti visabhāgatābhāvato avibhāgehi. Anāmaṭṭhakālabhedeti anāmaṭṭhakālavisese. Avijjamānassa…pe… sampayogo natthīti etena pārisesato vijjamānassa ca vijjamānena sampayogo dassito. Avijjamānatādīpake bhede gahiteti yathāgahitesu dhammesu tehi vippayogīnaṃ avijjamānabhāvadīpake tesaṃyeva visese ‘‘arūpabhavo ekena khandhena dasahāyatanehi soḷasahi dhātūhi vippayutto’’tiādinā (dhātu. 246) gahite teneva ruppanādinā bhedena tesaṃ [Pg.26] aññamaññaṃ visabhāgatāpi gahitā evāti vippayogo hotīti yojanā. Bhede pana aggahite tena tena gahaṇenāti yathāvutte avijjamānatādīpake visese, visabhāge vā aggahite ‘‘vedanā, saññā, saṅkhārakkhandho tīhi khandhehi ekenāyatanena sattahi dhātūhi sampayutto’’tiādinā tena tena gahaṇena sabhāgatādīpanena visabhāgatāya aggahitattā sabhāgatāva hoti. Tathā ca sati sabhāgatte kā panettha sabhāgatāti āha ‘‘vijjamānatāya…pe… hotī’’ti. Tassāti sabhāgatāya. Tasmāti visabhāgatāya alabbhamānattā, sabhāgatāya ca labbhamānattā.

‘विभागरहित’ म्हणजे विसभागत्व (भिन्नता) नसल्यामुळे अविभक्त. ‘अस्पर्शित कालभेदामध्ये’ म्हणजे अस्पर्शित कालविशेषात. “अविद्यमानाचा...पे... संप्रयोग नसतो” याद्वारे परिशेषाने (उरलेल्या भागावरून) विद्यमानाचा विद्यमानाशी संप्रयोग दर्शविला आहे. ‘अविद्यमानता दर्शविणाऱ्या भेदाचे ग्रहण केले असता’ म्हणजे ग्रहण केलेल्या धर्मांमध्ये त्यांच्याशी विप्रयुक्त असलेल्यांच्या अविद्यमानतेचा भाव दर्शविणाऱ्या त्यांच्याच विशेषात “अरूपभव एका स्कंधाने, दहा आयतनांनी आणि सोळा धातूंनी विप्रयुक्त आहे” इत्यादींद्वारे (धातु. २४६) ग्रहण केले असता, त्याच रूपण (रूप धारण करणे) इत्यादी भेदाने त्यांची परस्परांमधील विसभागत्व देखील गृहीत धरली जाते, म्हणूनच विप्रयोग होतो, अशी योजना आहे. परंतु भेद ग्रहण न केल्यास, ‘त्या त्या ग्रहणाने’ म्हणजे यथावक्त अविद्यमानता दर्शविणाऱ्या विशेषात किंवा विसभागत्व ग्रहण न केल्यास, “वेदना, संज्ञा, संस्कारस्कंध तीन स्कंधांनी, एका आयतनाने आणि सात धातूंनी संप्रयुक्त आहेत” इत्यादींद्वारे त्या त्या ग्रहणाने सभागता (समानता) दर्शविल्यामुळे विसभागत्व ग्रहण न केल्याने सभागताच होते. आणि असे असताना सभागतेमध्ये येथे कोणती सभागता आहे? म्हणून म्हटले आहे - “विद्यमानतेमुळे...पे... होते.” ‘तिची’ म्हणजे सभागतेची. ‘त्यामुळे’ म्हणजे विसभागत्व प्राप्त न झाल्यामुळे आणि सभागता प्राप्त झाल्यामुळे.

262. Vitakko viyāti savitakkasavicāresu cittuppādesu vitakko viya. So hi vitakkarahitattā avitakko vicāramatto ca. Tenāha ‘‘koṭṭhāsantaracittuppādesu alīnā’’ti. Tato eva so appadhāno, dutiyajhānadhammā evettha padhānāti āha ‘‘ye padhānā’’ti. Tenevāti savitakkasavicāresu cittuppādesu vitakkassa avitakkavicāramattaggahaṇena idha aggahitattā, vitakkattike dutiyarāsiyeva ca adhippetattā. Anantaranayeti sampayuttenavippayuttapadaniddese. Samudayasaccena samānagatikā sadisappavattikā. Itīti iminā kāraṇena. Te avitakkavicāramattā dhammā na gahitā, samudayasaccaṃ viya na desanāruḷhā. Na savitakkasavicārehi samānagatikāti yojanā. Yadi hi te savitakkasavicārehi samānagatikā siyuṃ, ‘‘avitakkavicāramattehi dhammehi ye dhammā sampayuttā, tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā, te dhammā na kehici khandhehi, na kehici āyatanehi, ekāya dhātuyā vippayuttā’’ti vattabbā siyuṃ. Yasmā pana te samudayasaccena samānagatikā. Yathā hi ye samudayasaccena sampayuttehi vippayuttā, tesaṃ kehici vippayogaṃ vattuṃ na sakkā, evaṃ tehipi. Tathā hi vakkhati ‘‘samudayasaccādīnī’’tiādi. Dasamo…pe… vuttoti ettha dasamanaye tehi avitakkavicāramattehi vippayuttehi vippayuttānaṃ soḷasahi dhātūhi vippayogo vutto, osānanaye tehi vippayuttānaṃ aṭṭhārasahi dhātūhi saṅgaho ca vuttoti tasmā na te savitakkasavicārehi samānagatikāti dasseti.

२६२. ‘वितर्काप्रमाणे’ म्हणजे सवितर्क-सविचार चित्तोत्पादांमध्ये वितर्काप्रमाणे. कारण तो वितर्करहित असल्यामुळे अवितर्क आणि विचारमात्र आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “इतर कोष्ठासांतील (भागांतील) चित्तोत्पादांमध्ये लीन न झालेले.” म्हणूनच तो अप्रधान आहे, आणि द्वितीय ध्यानधर्मच येथे प्रधान आहेत, म्हणून म्हटले आहे - “जे प्रधान आहेत.” ‘त्यामुळेच’ म्हणजे सवितर्क-सविचार चित्तोत्पादांमध्ये वितर्काचे ‘अवितर्क-विचारमात्र’ म्हणून ग्रहण केल्याने येथे ग्रहण न केल्यामुळे, आणि वितर्कत्रिकामध्ये द्वितीय राशीच अभिप्रेत असल्यामुळे. ‘लगतच्या नयामध्ये’ म्हणजे संप्रयुक्ताने विप्रयुक्त पदाच्या निर्देशात. ‘समुदयसत्याशी समान गती केलेले’ म्हणजे सदृश प्रवृत्ती असलेले. ‘अशा प्रकारे’ म्हणजे या कारणाने. ते अवितर्क-विचारमात्र धर्म ग्रहण केले गेले नाहीत, समुदयसत्याप्रमाणे देशनेमध्ये आरूढ झाले नाहीत. ते सवितर्क-सविचारांशी समान गती असलेले नाहीत, अशी योजना आहे. कारण जर ते सवितर्क-सविचारांशी समान गती असलेले असते, तर “अवितर्क-विचारमात्र धर्मांशी जे धर्म संप्रयुक्त आहेत, त्या धर्मांशी जे धर्म विप्रयुक्त आहेत, ते धर्म कोणत्याही स्कंधांनी, कोणत्याही आयतनांनी विप्रयुक्त नसून एका धातूने विप्रयुक्त आहेत” असे म्हणावे लागले असते. परंतु ज्याअर्थी ते समुदयसत्याशी समान गती असलेले आहेत. कारण ज्याप्रमाणे जे समुदयसत्याशी संप्रयुक्त असलेल्यांशी विप्रयुक्त आहेत, त्यांचा कोणाशीही विप्रयोग सांगता येत नाही, त्याचप्रमाणे यांच्याशीही. कारण तसेच पुढे सांगणार आहेत - “समुदयसत्य इत्यादी...” इत्यादी. “दहावा...पे... म्हटला आहे” येथे दहाव्या नयामध्ये त्या अवितर्क-विचारमात्र विप्रयुक्तांशी विप्रयुक्त असलेल्यांचा सोळा धातूंनी विप्रयोग सांगितला आहे, आणि अंतिम नयामध्ये त्यांच्याशी विप्रयुक्त असलेल्यांचा अठरा धातूंमध्ये संग्रह सांगितला आहे, म्हणून ते सवितर्क-सविचारांशी समान गती असलेले नाहीत, असे दर्शविते.

Vitakkasahitesūti [Pg.27] sahavitakkesu. Tesūti avitakkavicāramattesu saha vitakkena dutiyajjhānadhammesu, ‘‘avitakkavicāramattā’’ti gahitesu vuttesūti attho. Sabbepi teti dutiyajjhānadhammā vitakko cāti sabbepi te dhammā sakkā vattuṃ. Tathā hi sampayogavippayogapadaniddese ‘‘avitakkavicāramattā dhammā ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayuttā’’ti vuttaṃ. Tattha ekena khandhenāti saṅkhārakkhandhena. So hi samudāyoti ‘‘avitakkavicāramattā dhammā’’ti vuttadhammasamudāyo. Nanu vitakkopettha dhammasaṅgahaṃ gato, so ca vicārato aññenapi sampayuttoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘na hi tadekadesassa…pe… hotī’’ti. Yathātiādinā tamevatthaṃ iddhipādanidassanena vibhāveti. Tassattho – yathā iddhipādasamudāyassa ekadesabhūtānaṃ chandiddhipādādīnaṃ tīhi khandhehi sampayogo vutto, taṃsamudāyassa na hoti, evaṃ idhāpi vitakkassa aññehi sampayogo avitakkavicāramattassa samudāyassa na hotīti.

‘वितर्कसहितांमध्ये’ म्हणजे वितर्कासह असलेल्यांमध्ये. ‘त्यांच्यामध्ये’ म्हणजे अवितर्क-विचारमात्र असलेल्या, वितर्कासह असलेल्या द्वितीय ध्यानाच्या धर्मांमध्ये, “अवितर्क-विचारमात्र” असे ग्रहण करून सांगितले असता, असा अर्थ आहे. ‘ते सर्वही’ म्हणजे द्वितीय ध्यानाचे धर्म आणि वितर्क, हे सर्वही धर्म सांगता येणे शक्य आहे. कारण तसेच संप्रयोग-विप्रयोग पदाच्या निर्देशात “अवितर्क-विचारमात्र धर्म एका स्कंधाने, एका आयतनाने, एका धातूने काहींशी संप्रयुक्त आहेत” असे म्हटले आहे. तेथे ‘एका स्कंधाने’ म्हणजे संस्कारस्कंधाने. कारण तो समुदाय आहे, जो “अवितर्क-विचारमात्र धर्म” असा म्हटलेला धर्मसमुदाय आहे. शंका अशी की, वितर्क देखील येथे धर्मसंग्रहात समाविष्ट झाला आहे, आणि तो विचाराव्यतिरिक्त इतरांशीही संप्रयुक्त आहे, या आक्षेपाचा विचार करून म्हटले आहे - “कारण त्याच्या एका भागाचा...पे... होत नाही.” “ज्याप्रमाणे” इत्यादींद्वारे तोच अर्थ ऋद्धिपादाच्या उदाहरणाने स्पष्ट केला आहे. त्याचा अर्थ असा - ज्याप्रमाणे ऋद्धिपाद समुदायाचे एक देश (भाग) असलेल्या छन्द-ऋद्धिपाद इत्यादींचा तीन स्कंधांशी संप्रयोग सांगितला आहे, तो त्यांच्या समुदायाचा होत नाही, त्याचप्रमाणे येथेही वितर्काचा इतरांशी असलेला संप्रयोग हा अवितर्क-विचारमात्र समुदायाचा होत नाही.

Yadi evaṃ ‘‘iddhipādo dvīhi khandhehi sampayutto’’tiādi na vattabbanti ce? No na vattabbanti dassento ‘‘yathā panā’’tiādimāha. Tattha tesūti iddhipādesu. Samudāyassāti iddhipādasamudāyassa. Tehi vedanākkhandhādīhi sampayuttatā vuttā ‘‘iddhipādo dvīhi khandhehi sampayutto’’tiādinā. Tenāti vicārena. Na hītiādinā yathādhigatadhammānaṃ sampayuttatāya navattabbābhāvaṃ udāharaṇadassanavasena vibhāveti. Keci vicikicchā taṃsahagatā ca mohavajjā mohena sampayuttā, keci asampayuttā. Mohenāti vicikicchāsahagatamohameva sandhāya vadati. Iti iminā kāraṇena na samudāyo tena mohena sampayutto. Añño koci dhammo hetubhāvo nāpi atthi, yena hetunā so dassanenapahātabbahetukoti vutto samudāyo. Evanti iminā nayena ‘‘bhāvanā…pe… yopi sampayuttā’’ti navattabbatāya nidassetabbāti attho. Evanti yathā dassanenapahātabbahetukasamudāyassa sampayuttatā na vattabbā, evaṃ yena dhammena avitakka…pe… siyā, taṃ na natthi. Tasmāti yasmā avitakkavicāramattesu kocipi vicārena asampayutto natthi, tasmā. Teti avitakkavicāramattā [Pg.28] dhammā. Ekadhammepi…pe… kato yathā ‘‘appaccayā dhammā asaṅkhatā dhammā’’ti.

जर असे असेल की, "इद्धिपाद दोन स्कंधांशी संप्रयुक्त आहे" इत्यादी बोलू नये, तर काय? 'असे बोलू नये' हे दर्शविण्यासाठी "यथा पना" (परंतु जसे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'तेसू' म्हणजे इद्धिपादांमध्ये. 'समुदायस्स' म्हणजे इद्धिपाद समुदायाचा. त्या वेदनास्कंध इत्यादींशी संप्रयुक्तता "इद्धिपाद दोन स्कंधांशी संप्रयुक्त आहे" इत्यादींद्वारे सांगितली आहे. 'तेन' म्हणजे विचाराने. "न ही" इत्यादींद्वारे यथाप्राप्त धर्मांच्या संप्रयुक्ततेचा अभाव न बोलण्यायोग्य आहे, हे उदाहरणाद्वारे स्पष्ट केले आहे. काही विचिकित्सा आणि तिच्याशी सहगत असलेले (धर्म) मोहाशिवाय मोहाने संप्रयुक्त आहेत, काही असंयुक्त आहेत. 'मोहेन' म्हणजे विचिकित्सा-सहगत मोहालाच उद्देशून बोलले आहे. या कारणाने तो समुदाय त्या मोहाने संप्रयुक्त नाही. दुसरा कोणताही धर्म हेतुभाव म्हणून अस्तित्वात नाही, ज्या हेतूने तो समुदाय 'दस्सनेन पहातब्बहेतुक' (दर्शनाने प्रहातव्य हेतुक) असा म्हटला गेला आहे. 'एवम्' म्हणजे या न्यायाने "भावना...पे... जो संप्रयुक्त आहे" हे न बोलण्यायोग्यतेने दर्शविले पाहिजे, असा अर्थ आहे. 'एवम्' म्हणजे जसे दर्शनाने प्रहातव्य हेतुक समुदायाची संप्रयुक्तता बोलू नये, तसेच ज्या धर्माने 'अवितक्क...' इत्यादी व्हावे, तो (धर्म) नाही. 'तस्मा' म्हणजे ज्या कारणाने अवितर्क-विचारमात्रांमध्ये कोणताही विचाराने असंयुक्त नाही, म्हणून. 'ते' म्हणजे अवितर्क-विचारमात्र धर्म. 'एकधम्मेपि...पे...' जसे "अप्रत्यय धर्म, असंस्कृत धर्म" असे केले आहे.

Chaṭṭhanayasampayogavippayogapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

सहाव्या नयाची संप्रयोग-विप्रयोग पदवर्णना समाप्त झाली.

7. Sattamanayo sampayuttenavippayuttapadavaṇṇanā

७. सातवा नय: संप्रयुक्ताने विप्रयुक्त पदवर्णना.

306. Tehi samudayasaccādīhi khandhattayakhandhekadesādike sampayutte satipi, sampayuttehi ca vippayutte rūpanibbānādike tadaññadhamme satipi vippayogābhāvato. Saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārena dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādi vuttaṃ. Tato lobhasahagatacittuppādato aññadhammānaṃ avasiṭṭhānaṃ kusalākusalābyākatadhammānaṃ khandhādīsu kenaci vippayogo na hi atthi khandhapañcakādīnaṃ saṅgaṇhanato tesaṃ. Te eva cittuppādāti te lobhasahagatacittuppādā eva. Tadaññadhammānanti tadaññadhammānampīti pi-saddalopo daṭṭhabbo. Tathāti iminā na ca te eva dhammā aḍḍhadutiyāyatanadhātuyo, atha kho te ca tato aññe cāti imamatthaṃ upasaṃharati.

३०६. त्या समुदायसत्य इत्यादींशी तीन स्कंध आणि स्कंधांचे एकदेश इत्यादी संप्रयुक्त असतानाही, आणि संप्रयुक्तांशी विप्रयुक्त असलेल्या रूप, निर्वाण इत्यादी इतर धर्मांच्या अस्तित्वातही विप्रयोगाचा अभाव असल्यामुळे. संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ विस्ताराने दर्शविण्यासाठी "न ही" इत्यादी म्हटले आहे. त्या लोभसहगत चित्तोत्पादापेक्षा इतर उरलेल्या कुशल, अकुशल आणि अव्याकृत धर्मांचा स्कंध इत्यादींमध्ये कोणाशीही विप्रयोग नाही, कारण त्या पाच स्कंधादींमध्ये त्यांचा संग्रह होतो. 'ते एव चित्तुप्पादा' म्हणजे ते लोभसहगत चित्तोत्पादच होत. 'तदञ्ञधम्मानं' म्हणजे 'तदञ्ञधम्मानम्पि' (इतर धर्मांचाही), येथे 'पि' शब्दाचा लोप झाला आहे असे समजावे. 'तथा' याद्वारे "तेच धर्म दीड आयतन आणि धातू नाहीत, तर ते आणि त्यांच्यापेक्षा इतरही आहेत" या अर्थाचा उपसंहार केला आहे.

Nanu tadaññabhāvato eva tehi itaresaṃ vippayogo siddhoti āha ‘‘na cā’’tiādi. Tadaññasamudāyehīti tato lobhasahagatacittuppādato aññasamudāyehi aññe lobhasahagatā dhammā vippayuttā na honti. Kasmā? Samudāye…pe… vippayogābhāvato. Tassattho – samudāyena lobhasahagatatadaññadhammarāsinā ekadesānaṃ lobhasahagatadhammānaṃ vippayogābhāvato, tathā ye ekadesā hutvā aññesaṃ avayavānaṃ samudāyabhūtā, tesañca samudāyena vippayogābhāvatoti. Anena samudāyena avayavassa samudāyassa avayavena ca tassa na vippayogo, avayavasseva pana avayavenāti dasseti. Esa nayoti yvāyaṃ samudayasacce vutto vidhi, eseva maggasaccasukhindriyādīsu arūpakkhandhekadesattā tesanti dasseti. Niravasesesūti abahikatavitakkesu. Vitakko hi samudāyato abahikato. ‘‘So hi samudāyo’’tiādiko vuttanayo labbhatīti āha ‘‘aggahaṇe kāraṇaṃ na dissatī’’ti.

"त्यांच्यापेक्षा भिन्न असल्यामुळेच त्यांच्याशी इतरांचा विप्रयोग सिद्ध होतो की नाही?" म्हणून "न च" इत्यादी म्हटले आहे. 'तदञ्ञसमुदायेहि' म्हणजे त्या लोभसहगत चित्तोत्पादापेक्षा इतर समुदायांशी इतर लोभसहगत धर्म विप्रयुक्त होत नाहीत. कशामुळे? "समुदायात...पे... विप्रयोगाचा अभाव असल्यामुळे". त्याचा अर्थ असा – समुदायाशी, म्हणजेच लोभसहगत इतर धर्मसमूहाशी, एकदेशीय लोभसहगत धर्मांच्या विप्रयोगाचा अभाव असल्यामुळे, तसेच जे एकदेश होऊन इतर अवयवांचे समुदाय बनले आहेत, त्यांचाही समुदायाशी विप्रयोगाचा अभाव असल्यामुळे. याद्वारे समुदायाचा अवयवाशी आणि समुदायाच्या अवयवाचा त्याच्याशी विप्रयोग होत नाही, तर अवयवाचाच अवयवाशी विप्रयोग होतो, हे दर्शविले आहे. 'एस नयो' म्हणजे जो हा समुदायसत्यामध्ये सांगितलेला विधी आहे, तोच मार्गसत्य, सुखिंद्रिय इत्यादींमध्ये अरूपस्कंधांचे एकदेश असल्यामुळे त्यांचा आहे, हे दर्शविले आहे. 'निरवसेसेसु' म्हणजे न वगळलेल्या वितर्कांमध्ये. वितर्क हा समुदायापासून बाहेर न काढलेला आहे. "तोच समुदाय आहे" इत्यादी सांगितलेला न्याय प्राप्त होतो, म्हणून "न स्वीकारण्याचे कारण दिसत नाही" असे म्हटले आहे.

Aññesupi [Pg.29] samudayasaccādīsu vissajjanassa…pe… daṭṭhabbaṃ, yato samudayasaccādi idha na gahitanti adhippāyo. Sampayuttādhikārato ‘‘aññenā’’ti padaṃ sampayuttato aññaṃ vadatīti āha ‘‘asampayuttena asammissanti attho’’ti. Idāni byatirekenapi tamatthaṃ patiṭṭhāpetuṃ ‘‘adukkhamasukhā…pe… gahitānī’’ti vuttaṃ. Etena lakkhaṇenāti ‘‘asampayuttena asammissa’’nti vuttalakkhaṇena. Cittanti ‘‘cittehi dhammehi ye dhammā’’ti pañhaṃ upalakkheti. Sahayuttapadehi sattāti ‘‘cetasikehi dhammehi ye dhammā’’tiādinā cittena sahayutte dhamme dīpentehi padehi āgatā satta pañhā. Tiṇṇaṃ tikapadānamaggahaṇena ūnoti katvā. Ye sandhāya ‘‘tike tayo’’ti vuttaṃ. Taṃ pana vedanāpītittikesu pacchimaṃ, vitakkattike paṭhamanti padattayaṃ veditabbaṃ.

इतरही समुदायसत्य इत्यादींमध्ये विसर्जनाचे...पे... पाहावे, कारण येथे समुदायसत्य इत्यादी ग्रहण केलेले नाही, असा अभिप्राय आहे. संप्रयुक्त अधिकारावरून 'अञ्ञेन' हे पद संप्रयुक्तापेक्षा इतर सांगते, म्हणून "असंप्रयुक्ताशी अमिश्रित असा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. आता व्यतिरेकानेही तो अर्थ प्रस्थापित करण्यासाठी "अदुःखमसुखा...पे... ग्रहण केले आहेत" असे म्हटले आहे. 'एतेन लक्खणेन' म्हणजे "असंप्रयुक्ताशी अमिश्रित" या सांगितलेल्या लक्षणाने. 'चित्तं' हे "चित्त धर्मांशी जे धर्म" या प्रश्नाचे उपलक्षण करते. 'सहयुत्तपदेहि सत्ता' म्हणजे "चैतसिक धर्मांशी जे धर्म" इत्यादींद्वारे चित्ताशी सहयुक्त धर्म दर्शविणाऱ्या पदांनी आलेले सात प्रश्न. तीन त्रिकपदांचे ग्रहण न केल्याने उणे करून. ज्यांना उद्देशून "त्रिकात तीन" असे म्हटले आहे. ते वेदनात्रिक आणि प्रीतित्रिक यांमधील शेवटचे, आणि वितर्कत्रिकामधील पहिले, असे तीन पदे समजावीत.

309. Uddhaṭapadena pakāsiyamānā atthā abhedopacārena ‘‘uddhaṭapada’’nti vuttāti āha ‘‘uddhaṭapadena sampayuttehī’’ti. Tena ca yathāvuttena uddhaṭapadena. Manena yuttāti ettha mananamattattā manodhātu ‘‘mano’’ti vuttāti āha ‘‘manodhātuyā ekantasampayuttā’’ti.

३०९. उद्धृत पदाने प्रकाशित होणारे अर्थ अभेदोपचाराने "उद्धृत पद" असे म्हटले आहेत, म्हणून "उद्धृत पदाने संप्रयुक्तांशी" असे म्हटले आहे. 'तेन च' म्हणजे पूर्वोक्त उद्धृत पदाने. 'मनेन युत्ता' येथे केवळ मनन करत असल्यामुळे मनोधातूला "मन" म्हटले आहे, म्हणून "मनोधातूशी एकांततः संप्रयुक्त" असे म्हटले आहे.

Sattamanayasampayuttenavippayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

सातव्या नयाची संप्रयुक्ताने विप्रयुक्त पदवर्णना समाप्त झाली.

8. Aṭṭhamanayo vippayuttenasampayuttapadavaṇṇanā

८. आठवा नय: विप्रयुक्ताने संप्रयुक्त पदवर्णना.

317. Rūpakkhandhena vippayuttā nāma cattāro arūpino khandhā, tesaṃ aññehi sampayogo nāma natthi tādisassa aññassa sampayogino abhāvato. Samudāyassa ca ekadesena sampayogo natthīti vuttovāyamattho. Vedanākkhandhādīhi vippayuttaṃ rūpaṃ nibbānañca, tassa kenaci sampayogo natthevāti āha ‘‘rūpakkhandhādīhi…pe… natthī’’ti. Tenāti ‘‘rūpakkhandhena ye dhammā vippayuttā’’tiādivacanena.

३१७. रूपस्कंधाशी विप्रयुक्त म्हणजे चार अरूपी स्कंध होत, त्यांचा इतरांशी संप्रयोग नसतो, कारण तशा प्रकारचा दुसरा संप्रयुक्त होणारा (धर्म) अस्तित्वात नाही. समुदायाचा एकदेशाशी संप्रयोग नसतो, हा अर्थ आधीच सांगितला आहे. वेदनास्कंध इत्यादींशी विप्रयुक्त असलेले रूप आणि निर्वाण यांचा कोणाशीही संप्रयोग नसतोच, म्हणून "रूपस्कंधादींशी...पे... नाही" असे म्हटले आहे. 'तेन' म्हणजे "रूपस्कंधाशी जे धर्म विप्रयुक्त आहेत" इत्यादी वचनाने.

Aṭṭhamanayavippayuttenasampayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

आठव्या नयाची विप्रयुक्ताने संप्रयुक्त पदवर्णना समाप्त झाली.

9. Navamanayo sampayuttenasampayuttapadavaṇṇanā

९. नववा नय: संप्रयुक्ताने संप्रयुक्त पदवर्णना.

319. ‘‘Samāsapadaṃ [Pg.30] ida’’nti vatvā ayaṃ nāma samāsoti dassento ‘‘yassa khandhādino’’tiādimāha, yassa vedanākkhandhādinoti attho. Yaṃ idha sampayuttaṃ vuttanti imasmiṃ navamanaye yaṃ dhammajātaṃ sampayuttanti vuttaṃ. Rūpakkhandhādīsu araṇantesu abbhantarabāhiramātikādhammesūti niddhāraṇe bhummaṃ. Tañhi dhammajātaṃ attanā sampayuttena vedanākkhandhādinā sayaṃ sampayuttanti niddhāritaṃ. Ayogoti asampayogo. Vakkhati dasamanaye. Tattha hi ‘‘rūpakkhandhena vedanādayo vippayuttā, tehi rūpakkhandho vippayutto’’ti vatvā nibbānaṃ kathanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘nibbānaṃ pana sukhumarūpagatikamevā’’ti vuttaṃ. ‘‘Manāyatanaṃ ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici vippayutta’’nti ettha hi yathā sukhumarūpaṃ viya sarūpato anuddhaṭampi nibbānaṃ kehicītipadena gahitameva hotīti edisesu ṭhānesu nibbānaṃ sukhumarūpagatikanti viññāyati, evamidhāpi ‘‘rūpamissakehi vā’’ti etena anupādinnaanupādāniyādīhi nibbānamissakehipi asampayogo vutto hotīti daṭṭhabbo. Avikalacatukkhandhasaṅgāhakehi padehi sahavattino aññassa sampayogino abhāvato atītānāgatehi ca sampayogo natthevāti tassa ayujjamānataṃ dassento ‘‘vattamānānameva…pe… arūpabhavādīhīti attho’’ti āha. Itareti ye sampayogaṃ labhanti, ke pana te rūpena asammissā arūpekadesabhūtā. Tenāha ‘‘vedanākkhandhādayo’’ti.

३१९. “हा समास शब्द आहे” असे सांगून, हा असा समास आहे हे दर्शविताना “ज्या स्कंधादींचे” (यस्स खन्धादिनो) इत्यादी म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ 'ज्या वेदनास्कंधादींचे' असा आहे. 'जे येथे संप्रयुक्त म्हटले आहे' म्हणजे या नवव्या नयामध्ये जे धर्म उत्पन्न झाले आहेत ते संप्रयुक्त आहेत असे म्हटले आहे. 'रूपस्कंधादींमध्ये, अरण (क्लेशरहित) अंतापर्यंतच्या अभ्यंतर आणि बाह्य मातृका धर्मांमध्ये' हे निर्धारण अर्थातील सप्तमी विभक्ती आहे. कारण तो उत्पन्न झालेला धर्म स्वतःशी संप्रयुक्त असलेल्या वेदनास्कंधादींशी स्वतः संप्रयुक्त आहे असे निर्धारित केले आहे. 'अयोग' म्हणजे असंप्रयोग (विप्रयोग). दहाव्या नयामध्ये सांगतील. कारण तेथे “रूपस्कंधाशी वेदना इत्यादी विप्रयुक्त आहेत, त्यांच्याशी रूपस्कंध विप्रयुक्त आहे” असे सांगून, 'निर्वाण कसे?' या आक्षेपाचा संदर्भ घेऊन म्हटले आहे की, “निर्वाण तर सूक्ष्मरूपाच्या गतीचेच (स्वभावाचे) आहे”. “मनायतन एका आयतनाशी, एका धातूशी, काहींशी विप्रयुक्त आहे” येथे जसे सूक्ष्मरूप स्वतःच्या रूपाने उद्धृत न केले तरी 'काहींशी' (केहिचि) या शब्दाने निर्वाण ग्रहण केलेच जाते, अशा ठिकाणी निर्वाण हे सूक्ष्मरूपगतीचे आहे असे समजले जाते, तसेच येथेही “किंवा रूपमिश्रितांशी” याद्वारे अनुपादिन्न-अनुपादानीय इत्यादी निर्वाणमिश्रितांशी देखील असंप्रयोग (विप्रयोग) सांगितला आहे असे समजावे. अविकल चार स्कंधांचे संग्रह करणाऱ्या पदांसोबत राहणाऱ्या इतर कोणत्याही संप्रयुक्त धर्माचा अभाव असल्यामुळे आणि अतीत व अनागत धर्मांशी संप्रयोग नसतोच, हे त्याचे अयुक्तत्व दर्शविताना “वर्तमानांचेच...पे... अरूपभवादींचा असा अर्थ आहे” असे म्हटले आहे. 'इतर' म्हणजे जे संप्रयोग प्राप्त करतात, पण ते कोण आहेत जे रूपाशी अमिश्रित आणि अरूपाचा एक भाग आहेत? म्हणूनच “वेदनास्कंध इत्यादी” असे म्हटले आहे।

Navamanayasampayuttenasampayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

नवव्या नयातील संप्रयुक्ताने संप्रयुक्त पदवर्णन समाप्त झाले।

10. Dasamanayo vippayuttenavippayuttapadavaṇṇanā

१०. दहावा नय: विप्रयुक्ताने विप्रयुक्त पदवर्णन।

353. Ye vippayuttena vippayuttabhāvena pāḷiyaṃ aggahitā, tesu keci vippayuttassa dhammantarassa abhāvato keci khandhādīhi vippayogasseva asambhavatoti imamatthaṃ dassento ‘‘dhammāyatanādidhammā’’tiādimāha. Tattha sabbacittuppādagatadhammabhāvatoti iminā bhinnakālatādivisesavato arūpakkhandhassa vippayuttassa dhammantarassa abhāvamāha, anārammaṇamissakabhāvatoti iminā pana sabbassapi. Kāmabhavo [Pg.31] upapattibhavo saññībhavo pañcavokārabhavoti ime cattāro mahābhavā. Vippayogābhāvatoti vippayogāsambhavato. Na hi ye dukkhasaccādīhi vippayuttā, tehi vippayuttānaṃ tesaṃyeva dukkhasaccādīnaṃ khandhādīsu kenaci vippayogo sambhavati.

३५३. जे विप्रयुक्ताने विप्रयुक्त भावाने पाळीमध्ये ग्रहण केले गेले नाहीत, त्यांपैकी काही विप्रयुक्त असलेल्या इतर धर्माच्या अभावामुळे आणि काही स्कंधादींशी विप्रयोगाच्या असंभाव्यतेमुळे, हा अर्थ दर्शविताना “धम्मायतन इत्यादी धर्म” असे म्हटले आहे. तेथे 'सर्व चित्तोत्पादगत धर्मभावामुळे' याद्वारे भिन्न काळ इत्यादी वैशिष्ट्य असलेल्या अरूपस्कंधाच्या विप्रयुक्त अशा इतर धर्माचा अभाव सांगितला आहे, आणि 'अनालंबन मिश्रित भावामुळे' याद्वारे सर्वांचाच अभाव सांगितला आहे. कामभव, उपपत्तिभव, संज्ञीभव आणि पंचवोकारभव हे चार महाभव आहेत. 'विप्रयोगाच्या अभावामुळे' म्हणजे विप्रयोगाच्या असंभाव्यतेमुळे. कारण जे दुःखसत्यादींशी विप्रयुक्त आहेत, त्यांच्याशी विप्रयुक्त असलेल्या त्याच दुःखसत्यादींचा स्कंधादींमध्ये कशाशीही विप्रयोग संभवत नाही।

Dasamanayavippayuttenavippayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

दहाव्या नयातील विप्रयुक्ताने विप्रयुक्त पदवर्णन समाप्त झाले।

11. Ekādasamanayo saṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā

११. अकरावा नय: संग्रहिताने संप्रयुक्त-विप्रयुक्त पदवर्णन।

409. Teti saṅkhārakkhandhadhammā. Sesehīti avasiṭṭhehi vedanāsaññāviññāṇakkhandhehi. ‘‘Etena saha sambandho’’ti iminā padānaṃ sambandhadassanamukhena ‘‘samudayasaccena ye dhammā sampayuttā’’ti pāḷiyā atthavivaraṇaṃ pākaṭataraṃ katvā kehicītipadassatthaṃ kātuṃ ‘‘kehicīti etassa panā’’tiādimāha. Atthaṃ dassetuṃ āhāti sambandho. Visesetvāti ettha tesaṃ dhammānaṃ taṇhāvajjānaṃ saṅkhārakkhandhadhammāyatanadhammadhātupariyāpannatākittanaṃ visesanaṃ daṭṭhabbaṃ, yato te samudayasaccena khandhādisaṅgahena saṅgahitāti vuttā. Sayaṃ attanā sampayutto na hotīti vuttaṃ ‘‘attavajjehī’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘cittaṃ na vattabbaṃ cittena sampayuttantipi, cittena vippayuttantipī’’ti. Sampayogārahehīti visesanaṃ sukhumarūpaṃ nibbānanti dve sandhāya kataṃ, na taṇhādike.

४०९. 'ते' म्हणजे संस्कारस्कंधाचे धर्म. 'उर्वरितांशी' (सेसेहि) म्हणजे उरलेल्या वेदना, संज्ञा आणि विज्ञान स्कंधांशी. “याच्याशी संबंध आहे” याद्वारे पदांचा संबंध दर्शविण्याच्या मुखाने “समुदयसत्याशी जे धर्म संप्रयुक्त आहेत” या पाळीतील अर्थाचे स्पष्टीकरण अधिक स्पष्ट करून 'काहींशी' (केहिचि) या पदाचा अर्थ करण्यासाठी “काहींशी, याचे तर...” इत्यादी म्हटले आहे. 'अर्थ दर्शविण्यासाठी म्हटले आहे' असा संबंध आहे. 'विशेष करून' येथे तृष्णा वगळता त्या धर्मांचे संस्कारस्कंध, धर्मायतन आणि धर्मधातूमध्ये अंतर्भूत असण्याचे कीर्तन हे विशेषण समजावे, कारण ते समुदयसत्याशी स्कंधादी संग्रहाने संग्रहित आहेत असे म्हटले आहे. स्वतः स्वतःशी संप्रयुक्त होत नाही म्हणून “स्वतःला वगळून” (अत्तवज्जेहि) असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे की, “चित्त हे चित्ताशी संप्रयुक्त आहे असेही म्हणता येत नाही आणि चित्ताशी विप्रयुक्त आहे असेही म्हणता येत नाही”. 'संप्रयोगास योग्य असलेल्यांशी' हे विशेषण सूक्ष्मरूप आणि निर्वाण या दोघांना उद्देशून केले आहे, तृष्णा इत्यादींना उद्देशून नाही।

Ekādasamanayasaṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

अकराव्या नयातील संग्रहिताने संप्रयुक्त-विप्रयुक्त पदवर्णन समाप्त झाले।

12. Dvādasamanayo sampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā

१२. बारावा नय: संप्रयुक्ताने संग्रहित-असंग्रहित पदवर्णन।

417. Navamanaye sampayogavisiṭṭhā sampayuttā uddhaṭā, dvādasamanaye ca sampayogavisiṭṭhā saṅgahitāsaṅgahitāti ubhayatthāpi sampayogavisiṭṭhāva gahitāti āha ‘‘dvādasama…pe… labbhantī’’ti.

४१७. नवव्या नयामध्ये संप्रयोगविशिष्ट संप्रयुक्त उद्धृत केले आहेत, आणि बाराव्या नयामध्ये संप्रयोगविशिष्ट संग्रहित-असंग्रहित उद्धृत केले आहेत, अशा प्रकारे दोन्ही ठिकाणी संप्रयोगविशिष्टच ग्रहण केले आहेत म्हणून “बाराव्या...पे... प्राप्त होतात” असे म्हटले आहे।

Dvādasamanayasampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

बाराव्या नयातील संप्रयुक्ताने संग्रहित-असंग्रहित पदवर्णन समाप्त झाले।

13. Terasamanayo asaṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā

१३. तेरावा नय: असंग्रहिताने संप्रयुक्त-विप्रयुक्त पदवर्णन।

448. Yehīti [Pg.32] rūpakkhandhadhammāyatanādīhi. Tīhipi khandhāyatanādisaṅgahehi. Puna yehīti arūpabhavādīhi. Oḷārikāyatanāneva honti āyatanadhātusaṅgahehipi asaṅgahitattā. Teti catuvokārabhavādayo. Vuttāvasesāti rūpakkhandhadhammāyatanādīhi avasiṭṭhā. Satipi asaṅgāhakatte tehi asaṅgahitānaṃ sampayogo na sambhavatīti vedanākkhandhādayo idha terasamanaye vissajjanaṃ na ruhanti nārohanti. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vedanākkhandhena hi khandhādivasena rūpārūpadhammā asaṅgahitā honti, tesañca sampayogo nāma natthī’’ti (dhātu. 448) asaṅgāhakā eva na honti avikalapañcakkhandhādisamudāyabhāvato.

४४८. 'ज्यांच्याद्वारे' (येहि) म्हणजे रूपस्कंध, धर्मायतन इत्यादींद्वारे. तिन्ही स्कंध, आयतन आणि धातू संग्रहांद्वारे. पुन्हा 'ज्यांच्याद्वारे' म्हणजे अरूपभवादींद्वारे. आयतन आणि धातू संग्रहांद्वारे देखील असंग्रहित असल्यामुळे ते ओळारिक (स्थूल) आयतनेच असतात. 'ते' म्हणजे चतुर्वोकारभव इत्यादी. 'सांगितलेल्यांमधून उरलेले' म्हणजे रूपस्कंध, धर्मायतन इत्यादींमधून उरलेले. असंग्राहकत्व असूनही त्यांच्याशी असंग्रहितांचा संप्रयोग संभवत नाही, म्हणून वेदनास्कंध इत्यादी येथे तेराव्या नयामध्ये विसर्जनात (उत्तरामध्ये) येत नाहीत किंवा चढत नाहीत. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की, “वेदनास्कंधाद्वारे स्कंधादींच्या वशाने रूप आणि अरूप धर्म असंग्रहित असतात, आणि त्यांचा संप्रयोग नसतोच” (धातु. ४४८), कारण ते अविकल पंचस्कंधादींच्या समुदायभावामुळे असंग्राहकच नसतात।

Teti ‘‘dukkhasaccādī’’ti ādi-saddena vuttadhammā. Asabba…pe… siyuṃ avitakkāvicārādidhammā viya. Na tesaṃ vippayogo natthi tabbinimuttassa cittuppādassa sambhavato. Vedanākkhandhena asaṅgahitānaṃ anārammaṇamissakattā na ‘‘vippayogassa atthitāyā’’ti vuttaṃ. Tathā cāha ‘‘rūpārūpadhammā asaṅgahitā’’ti. Ubhayābhāvatoti sampayogavippayogābhāvato. Anārammaṇasahitasabbaviññāṇataṃdhātusampayuttatadubhayadhammā acetasikacetasikalokiyapadādīnaṃ vasena veditabbā.

'ते' म्हणजे “दुःखसत्यादी” या 'आदि' शब्दाने सांगितलेले धर्म. 'असर्व...पे... असावेत' जसे अवितर्क-अविचार इत्यादी धर्म. त्यांचा विप्रयोग नाही असे नाही, कारण त्यापासून विमुक्त असलेल्या चित्तोत्पादाचा संभव आहे. वेदनास्कंधाने असंग्रहित असलेल्यांच्या अनालंबन मिश्रितत्वामुळे “विप्रयोगाच्या अस्तित्वासाठी” असे म्हटले नाही. आणि तसेच म्हटले आहे की, “रूप आणि अरूप धर्म असंग्रहित आहेत”. 'दोन्हींच्या अभावामुळे' म्हणजे संप्रयोग आणि विप्रयोग या दोन्हींच्या अभावामुळे. अनालंबन सहित सर्व विज्ञान, त्या धातूशी संप्रयुक्त आणि ते दोन्ही धर्म हे अचेतसिक, चेतसिक, लौकिक पदादींच्या वशाने जाणावेत।

Terasamanayaasaṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

तेराव्या नयातील असंग्रहिताने संप्रयुक्त-विप्रयुक्त पदवर्णन समाप्त झाले।

14. Cuddasamanayo vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā

१४. चौदावा नय: विप्रयुक्ताने संग्रहित-असंग्रहित पदवर्णन।

456. Dhammasabhāvamattattāti sabhāvadhammānaṃ dhammamattattā avatthāvisesamattattā.

४५६. 'धर्मस्वभावमात्रत्वामुळे' (धम्मसभावमत्तत्ता) म्हणजे स्वभावधर्मांच्या केवळ धर्मत्वामुळे, केवळ अवस्थाविशेषत्वामुळे।

Samucchijjati etenāti samucchedo. Saṅgahādivicārapariniṭṭhānabhūto cuddasamanayo. Tenāha ‘‘pariyosāne naye’’ti. Vissajjetabbadhammavivittā pucchā moghapucchā, sā tathābhūtāpi vissajjetabbadhammābhāvassa ñāpikā hotīti āha ‘‘tesaṃ pucchāya moghattā te na labbhantī’’ti. Moghā pucchā etassāti moghapucchako. Aṭṭhamo nayo [Pg.33] tattha sabbapucchānaṃ moghattā. Tena ca sahāti tena aṭṭhamanayena saddhiṃ imasmiṃ osānanaye aṭṭhamanaye ca osānanaye ca ete dhammāyatanādayo sabbappakārena na labbhanti. Vippayogassapi abhāvāti tattha kāraṇamāha.

याद्वारे समूळ नष्ट केले जाते म्हणून ‘समुच्छेद’ (समूळ उच्छेद) होय. चौदावा नय हा संग्रह इत्यादी विचारांच्या समाप्तीरूप (परिनिष्ठापनभूत) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘परियोसान नये’ (शेवटच्या नयात). उत्तर देण्यायोग्य धर्मांनी रहित असलेला प्रश्न म्हणजे ‘मोघप्रश्न’ (व्यर्थ प्रश्न) होय. तो तसा असूनही, उत्तर देण्यायोग्य धर्मांच्या अभावाची माहिती देणारा ठरतो, म्हणून म्हटले आहे - ‘त्यांच्या प्रश्नाच्या मोघत्वामुळे (व्यर्थतेमुळे) ते प्राप्त होत नाहीत.’ ज्याचा प्रश्न मोघ (व्यर्थ) आहे तो ‘मोघपुच्छक’ (व्यर्थ प्रश्न विचारणारा) होय. तेथे सर्व प्रश्नांच्या मोघत्वामुळे आठवा नय आहे. आणि ‘त्याच्यासह’ म्हणजे त्या आठव्या नयाच्या सोबत या अंतिम नयात आणि आठव्या नयात व अंतिम नयात हे धर्मायतन इत्यादी सर्व प्रकारे प्राप्त होत नाहीत. ‘विप्रयोगाचा (वियोगाचा) देखील अभाव असल्यामुळे’ असे सांगून तेथे कारण दिले आहे.

Cuddasamanayavippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

चौदा नयांनी विप्रयुक्त असलेल्या ‘संगहीत-असंगहीत’ पदाचे वर्णन समाप्त झाले.

Dhātukathāpakaraṇa-anuṭīkā samattā.

धातुकथाप्रकरण-अनुटीका समाप्त झाली.

Puggalapaññattipakaraṇa-anuṭīkā

पुग्गलपण्ञत्तिप्रकरण-अनुटीका

1. Mātikāvaṇṇanā

१. मातिकावण्णना

1. ‘‘Dhātukathaṃ [Pg.35] desayitvā anantaraṃ tassa āha puggalapaññatti’’nti vutte tattha kāraṇaṃ samudāgamato paṭṭhāya vibhāvento ‘‘dhammasaṅgahe’’tiādimāha. Tattha yadipi dhammasaṅgahe phassādīnaṃ pathavīādīnañca dhammānaṃ nānānayavicitto anupadavibhāgopi kato, na saṅgaho eva, so pana tesaṃ kusalattikādihetudukāditikadukehi saṅgahasandassanatthoti vuttaṃ ‘‘dhammasaṅgahe tikadukādivasena saṅgahitānaṃ dhammāna’’nti. Teneva hi taṃ pakaraṇaṃ ‘‘dhammasaṅgaho’’ti samaññaṃ labhi. Kāmañca dhammasaṅgahepi ‘‘tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā hontī’’tiādinā (dha. sa. 58) khandhādivibhāgo dassito, so pana na tathā sātisayo, yathā vibhaṅgapakaraṇeti sātisayaṃ taṃ gahetvā āha ‘‘vibhaṅge khandhādivibhāgaṃ dassetvā’’ti, yato taṃ ‘‘vibhaṅgo’’tveva paññāyittha. Dhātukathāyāti ādhāre bhummaṃ, tathā ‘‘dhammasaṅgahe vibhaṅge’’ti etthāpi. Ādhāro hi saṅgahaṇavibhajanappabhedavacanasaṅkhātānaṃ avayavakiriyānaṃ taṃsamudāyabhūtāni pakaraṇāni yathā ‘‘rukkhe sākhā’’ti. Karaṇavacanaṃ vā etaṃ, dhātukathāya karaṇabhūtāyāti attho.

१. “धातुकथेचा उपदेश करून, त्यानंतर त्यांनी पुग्गलपण्ञत्ति (पुद्गलप्रज्ञप्ति) सांगितली” असे म्हटले असता, तेथील कारण उत्पत्तीपासून स्पष्ट करताना “धम्मसंगहात” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे जरी धम्मसंगणीमध्ये (धम्मसंगहात) स्पर्श इत्यादी आणि पृथ्वी इत्यादी धर्मांचा विविध नयांनी युक्त असा अनुपद-विभाग देखील केला आहे, केवळ संग्रहच नाही, तरीही तो त्यांच्या कुशलत्रिक इत्यादी आणि हेतूद्विक इत्यादी त्रिक-द्विकांद्वारे संग्रह दाखवण्यासाठी आहे, म्हणून म्हटले आहे - “धम्मसंगहात त्रिक-द्विक इत्यादींच्या द्वारे संग्रहित केलेल्या धर्मांचे”. म्हणूनच त्या प्रकरणाला “धम्मसंगह” (धम्मसंगणी) हे सामान्य नाव मिळाले. आणि जरी धम्मसंगणीमध्ये देखील “त्या वेळी चार स्कंध असतात” इत्यादींद्वारे स्कंध इत्यादींचा विभाग दाखवला आहे, तरी तो तसा अतिशय (सविस्तर) नाही, जसा विभंगप्रकरणात आहे; म्हणून तो सविस्तर विभाग घेऊन म्हटले आहे - “विभंगात स्कंध इत्यादींचा विभाग दाखवून”, कारण ते “विभंग” म्हणूनच ओळखले गेले. “धातुकथेत” हे आधारात सप्तमी विभक्ती आहे, तसेच “धम्मसंगहात, विभंगात” येथेही आहे. कारण संग्रह, विभाजन आणि प्रभेद यांच्या कथनरूप अवयव-क्रियांचा आधार हे त्यांचे समुदाय बनलेले ग्रंथ आहेत, जसे की “झाडावर फांदी”. किंवा हे करणवाचक (तृतीया विभक्ती) आहे, ‘धातुकथारूप करणाद्वारे’ असा याचा अर्थ आहे.

Ettha ca abhiññeyyadhamme desento desanākusalo bhagavā tikadukavasena tāva nesaṃ saṅgahaṃ dassento dhammasaṅgaṇiṃ desetvā saṅgahapubbakattā vibhāgassa tadanantaraṃ khandhādivasena vibhāgaṃ dassento vibhaṅgaṃ desesi. Puna yathāvuttavibhāgasaṅgahayutte dhamme saṅgahāsaṅgahādinayappabhedato dassento dhātukathaṃ desesi tassā abbhantarabāhiramātikāsarīrakattā. Na hi sakkā khandhādike kusalādike ca vinā saṅgahāsaṅgahādinayaṃ netunti. Tenāha ‘‘tathāsaṅgahitavibhattāna’’nti. Evaṃ saṅgahato vibhāgato pabhedato ca dhammānaṃ desanā yassā [Pg.36] paññattiyā vasena hoti, yo cāyaṃ yathāvuttadhammupādāno puggalavohāro, tassa ca samayavimuttādivasena vibhāgo, taṃ sabbaṃ vibhāvetuṃ puggalapaññatti desitāti idametesaṃ catunnaṃ pakaraṇānaṃ desanānukkamakāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

आणि येथे अभिज्ञेय (जाणून घेण्यायोग्य) धर्मांचा उपदेश करताना, देशनाकुशल भगवान बुद्धांनी प्रथम त्रिक आणि द्विकांच्या द्वारे त्यांचा संग्रह दाखवत ‘धम्मसंगणी’चा उपदेश केला. विभागाच्या आधी संग्रह येत असल्यामुळे, त्यानंतर स्कंध इत्यादींच्या द्वारे विभाग दाखवत त्यांनी ‘विभंग’चा उपदेश केला. पुन्हा, पूर्वोक्त विभाग आणि संग्रहाने युक्त असलेल्या धर्मांना संग्रह-असंग्रह इत्यादी नयांच्या भेदाने दाखवत त्यांनी ‘धातुकथा’ उपदेशिली, कारण ती तिच्या अंतर्गत व बाह्य मातृकारूप शरीराची बनलेली आहे. स्कंध इत्यादी आणि कुशल इत्यादींना संग्रह-असंग्रह इत्यादी नयांशिवाय स्पष्ट करणे शक्य नाही. म्हणूनच त्यांनी म्हटले - “तशा प्रकारे संग्रहित आणि विभक्त केलेल्यांचे”. अशा प्रकारे संग्रह, विभाग आणि प्रभेदाच्या द्वारे धर्मांची देशना ज्या प्रज्ञप्तीच्या (पण्ञत्ति) आधारे होते, आणि जो हा पूर्वोक्त धर्मांना उपादान (ग्रहण) करून होणारा पुद्गल-व्यवहार (पुग्गलवोहार) आहे, आणि त्याचा समयविमुक्त इत्यादींच्या द्वारे जो विभाग आहे, तो सर्व स्पष्ट करण्यासाठी ‘पुग्गलपण्ञत्ति’ (पुद्गलप्रज्ञप्ति) उपदेशिली गेली, हे या चार प्रकरणांच्या देशनेच्या अनुक्रमाचे कारण समजावे.

Tesanti dhammānaṃ. Sabhāvatoti ‘‘phasso vedanā’’tiādisabhāvato. Upādāyāti ‘‘puggalo satto poso’’tiādinā khandhe upādāya. Paññāpanaṃ yāya tajjāupādādibhedāya paññattiyā hoti, taṃ paññattiṃ. Pabhedatoti khandhādisamayavimuttādivibhāgato. Yāya paññattiyā sabhāvato upādāya ca paññāpananti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘tattha ye dhamme’’tiādimāha. Tattha asabhāvapaññattiyāpi mūlabhūtaṃ upādānaṃ sabhāvadhammo eva, kevalaṃ pana tesaṃ pavattiākārabhedasannissayato visesoti dassento ‘‘ye dhamme…pe… hotī’’ti āha. Tattha pubbāpariyabhāvena pavattamāneti iminā pabandhasannissayataṃ dassento santānapaññattiṃ vadati, asabhāvasamūhavasenāti iminā sesapaññattiṃ. Tisso hi paññattiyo santānapaññatti samūhapaññatti avatthāvisesapaññattīti. Tattha pabandho santāno. Samudāyo samūho. Uppādādiko daharabhāvādiko ca avatthāviseso. Tesu asabhāvaggahaṇena vinā pabandhasamūhānaṃ asabhāvatte siddhe asabhāvasamūhavasenāti asabhāvaggahaṇaṃ pabandhasamūhavinimuttapaññattisandassanatthanti tena avatthāvisesapaññattiyā pariggaho vuttoti veditabbo.

“त्यांच्या” म्हणजे धर्मांच्या. “स्वभावाने” म्हणजे “स्पर्श, वेदना” इत्यादी स्वभावाने. “उपादान करून (आश्रय घेऊन)” म्हणजे “पुद्गल, सत्त्व, पुरुष” इत्यादी रूपाने स्कंधांचे उपादान करून. ज्या प्रज्ञप्तीद्वारे (पण्ञत्ति) त्या-त्या उपादान इत्यादी भेदाने प्रज्ञापित केले जाते, ती प्रज्ञप्ती होय. “प्रभेदाने” म्हणजे स्कंध इत्यादी आणि समयविमुक्त इत्यादींच्या विभागाने. ज्या प्रज्ञप्तीद्वारे स्वभावाने आणि उपादान करून प्रज्ञापित केले जाते, या संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करताना “तेथे जे धर्म” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे असद्भाव-प्रज्ञप्तीचे (अस्वभावप्रज्ञप्तीचे) देखील मूळ उपादान स्वभावधर्मच आहे, केवळ त्यांच्या प्रवृत्तीच्या आकाराच्या भेदाच्या आश्रयामुळे हा विशेष आहे, हे दाखवताना “जे धर्म...पे... होतात” असे म्हटले आहे. तेथे “पूर्वापर भावाने प्रवृत्त होणाऱ्या” याने प्रबंधाचा (प्रवाहाचा) आश्रय दाखवत ‘संतान-प्रज्ञप्ती’ सांगतात, आणि “अस्वभाव-समुदायाच्या द्वारे” याने उर्वरित प्रज्ञप्ती सांगतात. कारण तीन प्रज्ञप्ती आहेत - संतान-प्रज्ञप्ती, समूह-प्रज्ञप्ती आणि अवस्थाविशेष-प्रज्ञप्ती. तेथे प्रबंध म्हणजे संतान (प्रवाह) होय. समुदाय म्हणजे समूह होय. उत्पाद इत्यादी आणि बाल्य (दहरभाव) इत्यादी अवस्थाविशेष होय. त्यामध्ये ‘अस्वभाव’ हा शब्द न घेताही प्रबंध आणि समूहांचे अस्वभावत्व सिद्ध होत असताना, “अस्वभाव-समुदायाच्या द्वारे” असे अस्वभाव ग्रहण करणे हे प्रबंध आणि समूहापासून मुक्त असलेल्या प्रज्ञप्तीला दाखवण्यासाठी आहे, म्हणून त्याद्वारे ‘अवस्थाविशेष-प्रज्ञप्ती’चा स्वीकार सांगितला आहे, असे समजावे.

Tesanti pubbe yaṃ-saddena parāmaṭṭhānaṃ indriyabaddhadhammānaṃ. Tenevāha ‘‘aññesañca bāhirarūpanibbānāna’’nti. Sasabhāvasamūhasasabhāvappabhedavasenāti rūpakkhandhādisasabhāvasamūhavasena cakkhāyatanādisasabhāvavisesavasena ca. ‘‘Sasabhāvasamūhasabhāvabhedavasenā’’ti ca pāṭho. Tattha samūhasabhāvoti sabhāvasantānaṃ avatthāvisesavidhuraṃ samūhavasena lakkhaṇamevāha. Tathā hi khandhapaññattiyāpi sabhāvapaññattitā vuttā. Tāyāti āyatanapaññattiādippabhedāya sabhāvapaññattiyā. Vibhattā sabhāvapaññattīti ‘‘phasso phusanā’’tiādinā (dha. sa. 2) vibhattā phassādisabhāvapaññatti. Sabbāpīti pi-saddena sabhāvadhammesu sāmaññavasena pavattaṃ kusalādipaññattiṃ saṅgaṇhāti. Rūpādidhammānaṃ samūho santānena [Pg.37] pavattamāno avatthāvisesasahito ekattaggahaṇanibandhano sattoti voharīyatīti so sabhāvadhammo nāma pana na hotīti āha ‘‘puggalapaññatti pana asabhāvapaññattī’’ti. Tāyāti puggalapaññattiyā. Yasmā pana dhammānaṃ pabandho samūho ca dhammasannissitoti vattabbataṃ arahati, tasmā ‘‘pariññeyyādisabhāvadhamme upādāya pavattito’’ti vuttaṃ.

“त्यांच्या” म्हणजे पूर्वी ‘यद्’ शब्दाने निर्देश केलेल्या इंद्रियबद्ध धर्मांच्या. म्हणूनच म्हटले आहे - “आणि इतर बाह्य रूप व निर्वाणाचे”. “स्वभाव-समूह आणि स्वभाव-प्रभेदाच्या द्वारे” म्हणजे रूपस्कंध इत्यादी स्वभाव-समूहाच्या द्वारे आणि चक्षुरायतन इत्यादी स्वभाव-विशेषाच्या द्वारे. “सस्वभावसमूहस्वभावभेदवसेन” असाही पाठ आहे. तेथे ‘समूहस्वभाव’ म्हणजे स्वभाव-संतानाचे अवस्थाविशेषाने रहित असलेले समूहाच्या द्वारे लक्षणच सांगितले आहे. कारण स्कंधप्रज्ञप्तीला देखील स्वभावप्रज्ञप्ती म्हटले आहे. “तिच्याद्वारे” म्हणजे आयतनप्रज्ञप्ती इत्यादी भेदाने युक्त असलेल्या स्वभावप्रज्ञप्तीद्वारे. “विभक्त केलेली स्वभावप्रज्ञप्ती” म्हणजे “स्पर्श, फुसना (स्पर्श करणे)” इत्यादींद्वारे विभक्त केलेली स्पर्शादी स्वभावप्रज्ञप्ती होय. “सर्व देखील” यातील ‘देखील’ (अपि) शब्दाने स्वभावधर्मांमध्ये सामान्य रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या कुशल इत्यादी प्रज्ञप्तींचा संग्रह होतो. रूप इत्यादी धर्मांचा समूह संतानाने प्रवृत्त होणारा, अवस्थाविशेषाने युक्त असलेला आणि एकत्वाच्या ग्रहणावर आधारित असलेला ‘सत्त्व’ (प्राणी) म्हणून व्यवहारात आणला जातो, परंतु तो स्वभावधर्म ठरत नाही; म्हणून म्हटले आहे - “परंतु पुद्गलप्रज्ञप्ती ही असद्भाव-प्रज्ञप्ती (अस्वभावप्रज्ञप्ती) आहे.” ‘तिच्याद्वारे’ म्हणजे पुद्गलप्रज्ञप्तीद्वारे. आणि ज्या अर्थी धर्मांचा प्रबंध आणि समूह हा धर्मांवर आश्रित आहे असे म्हणणे योग्य आहे, म्हणूनच “परिज्ञेय इत्यादी स्वभावधर्मांचे उपादान करून प्रवृत्त झालेली” असे म्हटले आहे.

Vijjamānapaññatti pana ‘‘sabhāvapaññattī’’ti vuttā, avijjamānapaññatti ‘‘asabhāvapaññattī’’ti vuttā. Sabbā paññattiyoti upādāyapaññattikiccapaññattiādayo sabbā paññattiyo. Yadi sabbā paññattiyo idha dassitā honti, kathaṃ ‘‘puggalapaññattī’’ti nāmaṃ jātanti āha ‘‘khandhādipaññattīsū’’tiādi. Aññatthāti dhammasaṅgahādīsu. Ye dhammeti ye khandhādidhamme. Paññattiyā vatthubhāvenāti paññāpanassa adhiṭṭhānabhāvena. Adhiṭṭhānañhi paññāpetabbadhammā paññāpanassa. Evañca katvā khandhādīhi saddhiṃ puggalo gahito. Ye dhammeti vā ye paññattidhamme. Paññāpetukāmoti nikkhipitukāmo vatthubhedato asaṅkarato ṭhapetukāmo. Paññattiparicchedanti ca vatthubhedabhinnaṃ paññattibhūtaṃ paricchedaṃ. Evamettha attho daṭṭhabbo.

परंतु विज्जमानपण्णत्तिला (विद्यमान प्रज्ञप्तीला) 'सभावपण्णत्ति' (स्वभावप्रज्ञप्ति) म्हटले आहे, आणि अविज्जमानपण्णत्तिला 'असभावपण्णत्ति' म्हटले आहे. 'सब्बा पण्णत्तियो' (सर्व प्रज्ञप्ति) म्हणजे उपादायपण्णत्ति, किच्चपण्णत्ति (कृत्यप्रज्ञप्ति) इत्यादी सर्व पण्णत्ति होत. जर सर्व पण्णत्ति येथे दर्शविल्या आहेत, तर 'पुग्गलपण्णत्ति' (पुद्गलप्रज्ञप्ति) हे नाव कसे निर्माण झाले? म्हणून 'खन्धादिपण्णत्तीसु' (स्कंधादिप्रज्ञप्तींमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. 'अञ्ञत्थ' (इतर ठिकाणी) म्हणजे धम्मसंगणी इत्यादींमध्ये. 'ye dhamma' (जे धम्म) म्हणजे जे स्कंधादि धम्म. 'पण्णत्तीच्या वत्थुभावाने' (वस्तुरूपाने) म्हणजे पण्णत्तीच्या (प्रज्ञापनाच्या) अधिष्ठानरूपाने. कारण प्रज्ञापित करावयाचे धम्म हे प्रज्ञापनाचे अधिष्ठान असतात. आणि असे करून स्कंधांसोबत पुद्गलाचे ग्रहण केले आहे. किंवा 'ye dhamma' म्हणजे जे पण्णत्तिधम्म. 'पण्णापेतुकामो' (प्रज्ञापित करण्याची इच्छा असणारा) म्हणजे मांडण्याची इच्छा असणारा, वस्तूच्या भेदानुसार संकर न करता (मिसळ न करता) स्थापित करण्याची इच्छा असणारा. 'पण्णत्तिपरिच्छेद' म्हणजे वस्तूच्या भेदाने भिन्न असलेला पण्णत्तिरूप परिच्छेद. अशा प्रकारे येथे अर्थ समजला पाहिजे.

Sāmaññappabhedapaññāpanāti sāmaññabhūtānaṃ visesabhūtānañca atthānaṃ paññāpanā. Tesanti attha-saddāpekkhāya pulliṅganiddeso. Tatthāti paññāpanāya atthadassanabhūtesu dassanādīsu. Idamevaṃnāmakanti idaṃ ruppanādiatthajātaṃ itthannāmakaṃ rūpakkhandhavedanākkhandhādisamaññaṃ. Taṃtaṃkoṭṭhāsikakaraṇanti rūpavedanāditaṃtaṃatthavibhāgapariyāpannatāpādanaṃ. Tathā saññuppādānamevāti āha ‘‘bodhanameva nikkhipanā’’ti. Bodhanañhi bodhaneyyasantāne bodhetabbassa atthassa ṭhapananti katvā ‘‘nikkhipanā’’ti vuttaṃ. ‘‘Paññāpanā’’tiādinā bhāvasādhanena vatvā sādhanantarāmasanena atthantaraparikappāsaṅkā siyāti taṃ nivāretuṃ ‘‘yo panāyaṃ…pe… veditabbo’’ti āha. Tesaṃ tesaṃ dhammānanti taṃtaṃpaññāpetabbadhammānaṃ. Dassanabhūtāya nāmapaññattiyā diṭṭhatāya, ṭhapanabhūtāya ṭhapitatāya. Taṃnimittatanti tassa dassanassa ṭhapanassa ca nimittakāraṇataṃ. Nimittañhi kattubhāvena voharīyati yathā ‘‘bhikkhā vāsetī’’ti, ‘‘ariyabhāvakarāni saccāni ariyasaccānī’’ti ca.

'सामञ्ञप्पभेदपण्णापना' (सामान्य-विशेष-प्रज्ञापना) म्हणजे सामान्य असलेल्या आणि विशेष असलेल्या अर्थांचे प्रज्ञापन (प्रकट करणे). 'तेसं' (त्यांचे) हा 'अत्थ' (अर्थ) शब्दाच्या अपेक्षेने पुल्लिंगी निर्देश आहे. 'तत्थ' (तेथे) म्हणजे प्रज्ञापनामध्ये अर्थ दर्शविणारे जे दर्शनादि आहेत त्यांमध्ये. 'इदं एवंनामकं' (हे या नावाचे आहे) म्हणजे हे रूपण (बाधित होणे) इत्यादी अर्थसमूह, या नावाचा रूपस्कंध, वेदनास्कंध इत्यादी सामान्य संज्ञा असलेला आहे. 'तं तं कोट्ठासिककरणं' (त्या त्या भागामध्ये करणे) म्हणजे रूप, वेदना इत्यादी त्या त्या अर्थविभागात समाविष्ट करणे. तसेच संज्ञा उत्पन्न करण्यासाठीच 'बोधन म्हणजेच निक्खिपन (मांडणे)' असे म्हटले आहे. कारण बोधन (जाणवून देणे) म्हणजे बोध प्राप्त करणाऱ्याच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) बोध करून देण्याच्या अर्थाची स्थापना करणे, म्हणून त्याला 'निक्खिपन' (मांडणे) म्हटले आहे. 'पण्णापना' (प्रज्ञापना) इत्यादी भावसाधनाने सांगून, इतर साधनांच्या स्पर्शाने दुसऱ्या अर्थाच्या कल्पनेची शंका निर्माण होऊ नये, म्हणून तिचे निवारण करण्यासाठी 'यो पनायं...पे... वेदितब्बो' (परंतु हा...पे... समजला पाहिजे) असे म्हटले आहे. 'तेसं तेसं धम्मानं' (त्या त्या धम्मांचे) म्हणजे त्या त्या प्रज्ञापित करावयाच्या धम्मांचे. दर्शनरूप असलेल्या नामपण्णत्तीद्वारे (नामप्रज्ञप्तीद्वारे) पाहिले गेल्यामुळे, आणि स्थापनरूप असलेल्या स्थापनेमुळे. 'तंनिमित्ततं' (त्याचे निमित्तत्व) म्हणजे त्या दर्शनाचे आणि स्थापनेचे निमित्तकारण असणे. कारण निमित्ताचा कर्ता म्हणून व्यवहार केला जातो, जसे की 'भिक्षा वस्ती करवते' (भिक्षा राहण्यास प्रवृत्त करते) आणि 'आर्यभाव निर्माण करणारी सत्ये ती आर्यसत्ये होत'.

Pāḷiyaṃ [Pg.38] anāgatatanti vijjamānatādivisesavacanena saha pāṭhānāruḷhataṃ. Vijjamānassa satoti vijjamānassa samānassāti imamatthaṃ dassento ‘‘vijjamānabhūtassāti attho’’ti āha. Tathāti saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānassa anupalabbhamānassa. Taṃ pana anupalabbhamānataṃ tathā-saddena byatirekavasena dīpitaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘yathā kusalādīnī’’tiādimāha. Tattha vinivattasabhāvānīti vibhattasabhāvāni. Upaladdhīti gahaṇaṃ. Tenākārenāti tena rūpavedanādiākārena avijjamānassa. Aññenākārenāti tato rūpavedanādito aññena tabbinimuttena paññāpetabbapaññāpanākārena vijjamānassa. Paññattiduke vuttameva ‘‘ayañca vādo sevatthikathāya paṭisiddho’’tiādinā. Lokaniruttimattasiddhassāti ettha mattaggahaṇaṃ tassa paññattivatthussa na kevalaṃ vijjamānasabhāvatānivattanatthameva, atha kho viparītaggāhanivattanatthampīti dassento ‘‘anabhinivesena cittenā’’ti āha. Catusaccapañcakkhandhādivinimuttaṃ saccantarakhandhantarādikaṃ pañcamasaccādikaṃ. Sace taṃ koci atthīti paṭijāneyya, ayāthāvagahitassa taṃ vācāvatthumattamevassāti dassento āha ‘‘sābhinivesena…pe… vutta’’nti. Uddese niddese ca sattavantaṃ padhānabhāvena āgamanaṃ sandhāyāha ‘‘sarūpato tissannaṃ āgatata’’nti. Guṇabhāvena pana uddhaṃsotapaññāvimuttapāsāṇalekhādiggahaṇesu itarāpi tisso paññattiyo imasmiṃ pakaraṇe āgatā eva.

'पाळियं अनागततं' (पाळीमध्ये न आलेले) म्हणजे विद्यमानता इत्यादी विशेष वचनासह पाठात आरूढ न झालेले. 'विज्जमानस्स सतो' (विद्यमान असताना) म्हणजे विद्यमान असताना, हा अर्थ दर्शविताना 'विज्जमानभूतस्स इति अत्थो' (विद्यमान असलेल्याचा असा अर्थ आहे) असे म्हटले आहे. 'तथा' (तसेच) म्हणजे सच्चिकठ्ठ-परमत्थ (सत्य आणि परमार्थ) रूपाने अविद्यमान असलेल्या, अनुपलब्ध असलेल्या. ती अनुपलब्धता 'तथा' शब्दाने व्यतिरेक रूपाने स्पष्ट करण्यासाठी 'यथा कुसलादीनि' (जसे कुशलादी) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'विनिवत्तसभावानि' म्हणजे विभक्त स्वभाव केलेले. 'उपलद्धि' म्हणजे ग्रहण करणे. 'तेनाकारेण' (त्या आकाराने) म्हणजे त्या रूप, वेदना इत्यादी आकाराने अविद्यमान असलेल्याचे. 'अञ्ञेनाकारेण' (दुसऱ्या आकाराने) म्हणजे त्या रूप, वेदना इत्यादींपेक्षा भिन्न, त्यापासून मुक्त अशा प्रज्ञापित करावयाच्या प्रज्ञापनाच्या आकाराने विद्यमान असलेल्याचे. पण्णत्तिदुकामध्ये (प्रज्ञप्ति-द्विकामध्ये) 'अयं च वादो सेवत्थिकथाय पटिसिद्धो' (आणि हा वाद सेवत्थिकथेमध्ये प्रतिषिद्ध केला आहे) इत्यादींद्वारे हे सांगितलेच आहे. 'लोकनिरुत्तिमत्तसिद्धस्स' (केवळ लोकनिरुक्तीने सिद्ध असलेल्याचे) येथे 'मत्त' (केवळ) शब्दाचे ग्रहण त्या प्रज्ञप्ति-वस्तूच्या केवळ विद्यमान स्वभावाचे निवारण करण्यासाठीच नाही, तर विपरीत ग्रहणाचे निवारण करण्यासाठी देखील आहे, हे दर्शविताना 'अनभिनिवेसेन चित्तेन' (अभिनिवेश नसलेल्या चित्ताने) असे म्हटले आहे. चार सत्ये आणि पाच स्कंध इत्यादींपासून विमुक्त असलेले इतर सत्य, इतर स्कंध इत्यादी पाचवे सत्य इत्यादी. जर कोणी 'ते अस्तित्वात आहे' असा दावा केला, तर अयथातथ्य ग्रहण केलेल्याचे ते केवळ बोलण्याचे साधन मात्र ठरेल, हे दर्शविताना 'साभिनिवेसेन...पे... वृत्तं' (अभिनिवेशासह...पे... म्हटले आहे) असे म्हटले आहे. उद्देस (उद्देश) आणि निद्देस (निर्देश) मध्ये सत्त्वाला प्रधान रूपाने आलेले लक्षात घेऊन 'सरूपतो तिस्संनं आगततं' (स्वरूपाने तिन्हींचे आगमन झाले आहे) असे म्हटले आहे. परंतु गौण रूपाने उद्धंसोत (उद्ध्वंस्रोत), पञ्ञाविमुत्त (प्रज्ञाविमुक्त), पासाणलेखा (पाषाणलेखा) इत्यादींच्या ग्रहणामध्ये इतर तीन पण्णत्ती देखील या प्रकरणात आलेल्याच आहेत.

Yathāvuttassa…pe… avirodhenāti ‘‘vijjamānapaññatti avijjamānapaññattī’’ti evaṃ vuttappakārassa avilomanena. Ācariyavādāti cettha attanomatiyo veditabbā, aññattha pana aṭṭhakathā ca. Yathā ca avirodho hoti, taṃ dassento ‘‘tasmā’’tiādimāha. Tattha avijjamānattā paññāpetabbamattatthena paññattīti etena ‘‘avijjamānā paññatti avijjamānapaññattī’’ti imaṃ samāsavikappamāha. Avijjamānapaññattīti ettha hi dve samāsā avijjamānassa, avijjamānā vā paññattīti avijjamānapaññatti. Tesu purimena nāmapaññatti vuttā, dutiyena upādāpaññattiādibhedā itarāpi. Sasabhāvaṃ vedanādikaṃ. Tajjaparamatthanāmalābhatoti tajjassa tadanurūpassa paramatthassa anvatthassa nāmassa labhanato, anubhavanādisabhāvānaṃ dhammānaṃ paramatthikassa vedanādināmassa labhanattāti attho[Pg.39]. Etena visesanivattiattho matta-saddo, tena cāyaṃ viseso nivattitoti dasseti. Parato labhitabbanti paraṃ upādāya laddhabbaṃ yathā rūpādike upādāya sattoti nissabhāvasamūhasantānādi paññattivatthu. Ekattenāti anaññattena. Anupalabbhasabhāvatā ñāṇena aggahetabbasabhāvatā, yato te navattabbāti vuccanti.

'यथावृत्तस्स...पे... अविरोधेन' (यथोक्त...पे... अविरोधाने) म्हणजे 'विज्जमानपण्णत्ति अविज्जमानपण्णत्ति' अशा प्रकारे सांगितलेल्या प्रकाराशी सुसंगत राहून (विरोध न करता). 'आचरियवादा' (आचार्यवाद) म्हणजे येथे स्वतःचे मत समजले पाहिजे, आणि इतर ठिकाणी अट्ठकथा (अठ्ठकथा) समजली पाहिजे. आणि जसा अविरोध होतो, ते दर्शविताना 'तस्मा' (त्यामुळे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे अविद्यमान असल्यामुळे केवळ प्रज्ञापित करण्याच्या अर्थाने पण्णत्ति आहे, याद्वारे 'अविज्जमाना पण्णत्ति अविज्जमानपण्णत्ति' हा समास-विकल्प सांगितला आहे. कारण 'अविज्जमानपण्णत्ति' यामध्ये दोन समास आहेत - 'अविज्जमानस्य पण्णत्ति' (अविद्यमानाची प्रज्ञप्ति) किंवा 'अविज्जमाना पण्णत्ति' (अविद्यमान प्रज्ञप्ति). त्यांपैकी पहिल्या समासाने नामपण्णत्ति (नामप्रज्ञप्ति) सांगितली आहे, आणि दुसऱ्या समासाने उपादापण्णत्ति (उपादायप्रज्ञप्ति) इत्यादी भेदांच्या इतर पण्णत्ति देखील सांगितल्या आहेत. 'ससभावं' (स्वभावयुक्त) म्हणजे वेदना इत्यादी. 'तज्जपरमत्थनामलाभतो' (त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या परमार्थ नावाच्या लाभामुळे) म्हणजे त्याच्याशी सुसंगत अशा परमार्थ, सार्थ नावाच्या प्राप्तीमुळे; अनुभव इत्यादी स्वभाव असलेल्या धम्मांच्या पारमार्थिक अशा वेदना इत्यादी नावाच्या प्राप्तीमुळे, असा अर्थ आहे. याद्वारे 'मत्त' (केवळ) शब्द हा विशेषाचे निवारण करणारा आहे, आणि त्याद्वारे हा विशेष निवारित केला आहे, हे दर्शविते. 'परतो लभितब्बं' (इतरांवरून प्राप्त होणारे) म्हणजे इतरांचा आश्रय घेऊन (उपादान करून) प्राप्त होणारे, जसे की रूप इत्यादींचा आश्रय घेऊन 'सत्त्व' (प्राणी) हा स्वभाव नसलेला समूह, संतान (प्रवाह) इत्यादी प्रज्ञप्ति-वस्तू आहे. 'एकत्तेन' (एकत्वाने) म्हणजे अनन्यत्वाने (भिन्न नसण्याने). 'अनुपलब्धस्वभावता' म्हणजे ज्ञानाने ग्रहण न करता येण्याजोगा स्वभाव असणे, ज्यामुळे त्यांना 'न वत्तब्बा' (सांगता न येणारे / अवक्तव्य) म्हटले जाते.

Sasūkasālirāsiādiākārena saṃkucitaggo vāsavavāsudevādīnaṃ viya moliviseso kirīṭaṃ, so pana makuṭavisesopi hotiyevāti āha ‘‘kirīṭaṃ makuṭa’’nti. Sabbasamorodhoti sabbāsaṃ vijjamānapaññattiādīnaṃ channaṃ paññattīnaṃ antokaraṇaṃ. Saṅkhātabbappadhānattāti idaṃ lakkhaṇavacanaṃ. Na hi sabbāpi upanidhāpaññattisaṅkhāvasena pavattā, nāpi sabbā saṅkhātabbappadhānā. Dutiyaṃ tatiyantiādikaṃ pana upanidhāpaññattiyā, dve tīṇītiādikaṃ upanikkhittapaññattiyā ekadesaṃ upalakkhaṇavasena dassento tassa ca saṅkhyeyyappadhānatāyāha ‘‘saṅkhātabbappadhānattā’’ti. Pūraṇattho hi saddo tadatthadīpanamukhena pūretabbamatthaṃ dīpeti. So ca saṅkhāvisayo padhānovāti dutiyādīnaṃ paññattīnaṃ saṅkhātabbappadhānatā vuttā. Yāva hi dasasaṅkhā saṅkhyeyyappadhānāti. Tathā dve tīṇītiādīnampi paññattīnaṃ. Saṅkhātabbo pana attho koci vijjamāno, koci avijjamāno, koci saha visuñca tadubhayaṃ missoti chapi paññattiyo bhajatīti.

सशूक (सोंड किंवा लोंब्या असलेल्या) तांदळाच्या राशीसारख्या आकाराने संकुचित टोक असलेला, वासव (इंद्र) आणि वासुदेव इत्यादींच्या मुकुटासारखा विशिष्ट मुकुट म्हणजे 'किरीट' होय. तो एक प्रकारचा मुकुटच आहे, म्हणून 'किरीटं मकुटं' (किरीट म्हणजे मुकुट) असे म्हटले आहे. 'सब्बसमोरोधो' (सर्व-अवरोध) म्हणजे विद्यमान-प्रज्ञप्ति इत्यादी सर्व सहा प्रज्ञप्तींचा अंतर्भाव करणे होय. 'सङ्खातब्बप्पधानत्ता' (संख्या मोजण्यायोग्य गोष्टींची प्रधानता असल्यामुळे) हे लक्षण सांगणारे वचन आहे. कारण सर्वच उपनिधा-प्रज्ञप्ति संख्येच्या स्वरूपात प्रवृत्त होत नाहीत, आणि सर्वच संख्या मोजण्यायोग्य गोष्टींच्या प्रधानतेने युक्त नसतात. परंतु 'दुसरे, तिसरे' इत्यादी उपनिधा-प्रज्ञप्तीचा, आणि 'दोन, तीन' इत्यादी उपनिक्खित्त-प्रज्ञप्तीचा एक भाग उपलक्षण पद्धतीने दर्शवत आणि त्याची संख्या मोजण्यायोग्य प्रधानता स्पष्ट करत 'सङ्खातब्बप्पधानत्ता' असे म्हटले आहे. कारण पूरणार्थी शब्द (क्रमवाचक शब्द) त्या अर्थाचा प्रकाश करण्याद्वारे पूर्ण करावयाच्या अर्थाला प्रकाशित करतो. आणि तो संख्येचा विषय प्रधानच असतो, म्हणून 'दुसरे' इत्यादी प्रज्ञप्तींमध्ये संख्या मोजण्यायोग्य गोष्टींची प्रधानता सांगितली आहे. कारण दहा संख्येपर्यंत संख्या मोजण्यायोग्य गोष्टींची प्रधानता असते. तसेच 'दोन, तीन' इत्यादी प्रज्ञप्तींचीही (प्रधानता असते). संख्या मोजण्यायोग्य अर्थ मात्र काही विद्यमान असतो, काही अविद्यमान असतो, काही दोन्ही मिळून मिश्र असतो, अशा प्रकारे तो सहाही प्रज्ञप्तींमध्ये समाविष्ट होतो.

Itarāti upādāsamodhānatajjāsantatipaññattiyo vuttāvasesā upanidhāpaññattiupanikkhittapaññattiyo ca. Sattarathādibhedā upādāpaññatti, dīgharassādibhedā upanidhāpaññatti ca avijjamānapaññatti. Hatthagatādivisiṭṭhā upanidhāpaññatti, samodhānapaññatti ca avijjamānenaavijjamānapaññatti. Tatheva ‘‘suvaṇṇavaṇṇo brahmassaro’’tiādikā vijjamānagabbhā vijjamānenaavijjamānapaññattiṃ bhajantīti āha ‘‘yathāyogaṃ taṃ taṃ paññatti’’nti. Tena vuttaṃ ‘‘dutiyaṃ tatiyaṃ…pe… bhajantī’’ti. Yañhītiādi yathāvuttaupanidhāupanikkhittapaññattīnaṃ avijjamānenaavijjamānapaññattibhāvasamatthanaṃ. Tattha tañca saṅkhānanti yaṃ ‘‘paṭhamaṃ eka’’ntiādikaṃ saṅkhānaṃ, tañca saṅkhāmukhena gahetabbarūpaṃ. Ca-saddena saṅkhyeyyaṃ saṅgaṇhāti. Tampi hi paññāpetabbaṃ paññattīti. Tassā pana paramatthato abhāvo vuttoyeva. Kiñci [Pg.40] natthīti paramatthato kiñci natthi. Tathāti iminā avijjamānenaavijjamānabhāvanti etaṃ ākaḍḍhati. Tenāha ‘‘na hi…pe… vijjamāno’’ti.

‘इतरा’ (इतर) म्हणजे उपादा-प्रज्ञप्ति, समोधान-प्रज्ञप्ति, तज्जा-प्रज्ञप्ति आणि संतति-प्रज्ञप्ति या सांगितलेल्या प्रज्ञप्तींशिवाय उरलेल्या उपनिधा-प्रज्ञप्ति आणि उपनिक्खित्त-प्रज्ञप्ति होत. प्राणी, रथ इत्यादी भेदांची उपादा-प्रज्ञप्ति आणि लांब, आखूड इत्यादी भेदांची उपनिधा-प्रज्ञप्ति ही अविद्यमान-प्रज्ञप्ति आहे. हातात आलेले इत्यादी वैशिष्ट्यांनी युक्त उपनिधा-प्रज्ञप्ति आणि समोधान-प्रज्ञप्ति ही अविद्यमानाने अविद्यमान-प्रज्ञप्ति आहे. त्याचप्रमाणे 'सुवर्णवर्णी, ब्रह्मस्वर' इत्यादी विद्यमान गर्भ असलेली प्रज्ञप्ति विद्यमानाने अविद्यमान-प्रज्ञप्तीचा आश्रय घेते, म्हणून 'यथायोग्यं तं तं पञ्ञत्तिं' (यथायोग्य त्या त्या प्रज्ञप्तीला) असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'दुसरे, तिसरे... इत्यादींचा आश्रय घेतात' असे म्हटले आहे. 'यञ्हि' (जे खरोखर) इत्यादी वचन वर सांगितलेल्या उपनिधा आणि उपनिक्खित्त प्रज्ञप्तींच्या अविद्यमानाने अविद्यमान-प्रज्ञप्ति असण्याच्या भावाचे समर्थन करण्यासाठी आहे. त्यामध्ये 'तञ्च सङ्खानं' (आणि ती गणना) म्हणजे जी 'पहिले, एक' इत्यादी गणना आहे, आणि ती गणनेच्या माध्यमातून ग्रहण करण्यायोग्य रूप आहे. 'च' (आणि) या शब्दाने मोजण्यायोग्य गोष्टीचा संग्रह होतो. कारण ती देखील प्रज्ञापित करण्यायोग्य प्रज्ञप्ति आहे. परंतु तिचा परमार्थतः अभाव सांगितलाच आहे. 'किञ्चि नत्थि' (काहीही नाही) म्हणजे परमार्थतः काहीही नाही. 'तथा' (त्याचप्रमाणे) या शब्दाने 'अविद्यमानाने अविद्यमान भाव' हा अर्थ खेचून घेतला जातो. म्हणूनच 'न हि...पे... विज्जमानो' (कारण... विद्यमान नाही) असे म्हटले आहे.

Okāseti avīciparanimmitavasavattīparicchinne padese. So hi kāmādhiṭṭhānato ‘‘kāmo’’ti vuccati. Kammanibbattakkhandhesūti iminā uttarapadalopena kāmabhavaṃ ‘‘kāmo’’ti vadati. Bhaṇanaṃ saddo cetanā vā, taṃsamaṅgitāya tabbisiṭṭhe puggale bhāṇakoti paññattīti āha ‘‘vijjamānenaavijjamānapaññattipakkhaṃ bhajatī’’ti. Yebhuyyena rūpāyatanaggahaṇamukhena rūpasaṅkhātena saṇṭhānaṃ gayhatīti tassa tena abhedopacāraṃ katvā vuttaṃ ‘‘rūpāyatanasaṅkhātena saṇṭhānenā’’ti. Yaṃ abhedopacāraṃ bhindituṃ ajānantā nikāyantariyā rūpāyatanaṃ saṇṭhānasabhāvaṃ paṭijānanti. ‘‘Kiso puggalo, thūlo puggalo, kiso daṇḍo, thūlo daṇḍo’’tiādinā puggalādīnaṃ paññāpanā tathātathāsanniviṭṭhe rūpasaṅkhāte kisādisaṇṭhānapaññatti, na rūpāyatanamatteti āha ‘‘saṇṭhānanti vā rūpāyatane aggahite’’ti. Paccattadhammanāmavasenāti ‘‘pathavī phasso’’tiādinā dhammānaṃ taṃtaṃnāmavasena. Kiccapaññattiādivibhāgena pavatto ayampi ācariyavādo ‘‘kiccapaññatti ekaccā bhūmipaññatti paccattapaññatti asaṅkhatapaññatti ca vijjamānapaññatti, liṅgapaññatti ekaccā paccattapaññatti ca avijjamānapaññatti, ekaccā kiccapaññatti vijjamānenaavijjamānapaññatti, ekaccā bhūmisaṇṭhānapaññatti vijjamānena vā avijjamānena vā avijjamānapaññattī’’ti dassitattā ‘‘dhammakathā itthiliṅga’’ntiādīnaṃ vijjamānenavijjamānapaññattibhāvo, avijjamānenaavijjamānapaññattibhāvo ca dassitanayoti āha ‘‘sabbasaṅgāhakoti daṭṭhabbo’’ti. Upādāpaññattiādibhāvo cettha kiccapaññattiādīnaṃ kiccapaññattiādibhāvo ca tāsaṃ yathārahaṃ vibhāvetabbo.

‘ओकासे’ (अवकाशात/स्थानात) म्हणजे अवीची (नरक) पासून परनिर्मितवसवर्ती (देवलोक) पर्यंत मर्यादित असलेल्या प्रदेशात. कारण तो कामाचे अधिष्ठान असल्यामुळे 'काम' असे म्हटले जाते. 'कर्मनिर्मित स्कंधांमध्ये' या वचनाने उत्तरपदाचा लोप करून कामभवाला 'काम' असे म्हटले आहे. बोलणे म्हणजे शब्द किंवा चेतना होय, तिच्याशी युक्त असल्यामुळे त्या विशिष्ट पुद्गलाला 'भाणक' (बोलणारा) अशी प्रज्ञप्ति दिली जाते, म्हणून 'विद्यमानाने अविद्यमान-प्रज्ञप्तीचा पक्ष स्वीकारतो' असे म्हटले आहे. बहुतांश करून रूपायातन ग्रहण करण्याच्या माध्यमातून रूप संज्ञेने आकार ग्रहण केला जातो, म्हणून त्याचा त्याच्याशी अभेदोपचार (अभेद मानून उपचार) करून 'रूपायातन संज्ञेच्या आकाराने' असे म्हटले आहे. ज्या अभेदोपचाराचा भेद करण्यास न जाणणारे इतर संप्रदायांचे (निकायंतरीय) लोक रूपायातनाला आकाराचा स्वभाव मानतात. 'कृश पुद्गल, स्थूल पुद्गल, कृश दंड, स्थूल दंड' इत्यादींद्वारे पुद्गल इत्यादींचे प्रज्ञापन हे त्या त्या प्रकारे संस्थित असलेल्या रूप संज्ञेच्या कृश इत्यादी आकाराची प्रज्ञप्ति आहे, केवळ रूपायातन नाही, म्हणून 'किंवा रूपायातन ग्रहण न केल्यास आकार' असे म्हटले आहे. 'पच्चत्तधम्मनामवसेन' (प्रत्येक धर्माच्या नावाच्या वशने) म्हणजे 'पृथ्वी, स्पर्श' इत्यादींद्वारे धर्मांच्या त्या त्या नावाच्या वशने. किच्च-प्रज्ञप्ति इत्यादी विभागांच्या द्वारे प्रवृत्त झालेला हा आचार्यांचा वाद देखील - 'काही किच्च-प्रज्ञप्ति, भूमी-प्रज्ञप्ति, paccatt-प्रज्ञप्ति (प्रत्येक प्रज्ञप्ति) आणि असंखत-प्रज्ञप्ति ही विद्यमान-प्रज्ञप्ति आहे; लिंग-प्रज्ञप्ति आणि काही पच्चत्त-प्रज्ञप्ति ही अविद्यमान-प्रज्ञप्ति आहे; काही किच्च-प्रज्ञप्ति ही विद्यमानाने अविद्यमान-प्रज्ञप्ति आहे; काही भूमी-संस्थान-प्रज्ञप्ति ही विद्यमानाने किंवा अविद्यमानाने अविद्यमान-प्रज्ञप्ति आहे' - असे दर्शविले असल्यामुळे, 'धम्मकथा, इत्थिलिंग' (स्त्रीलिंग) इत्यादींचा विद्यमानाने अविद्यमान-प्रज्ञप्ति भाव आणि अविद्यमानाने अविद्यमान-प्रज्ञप्ति भाव हा दर्शविलेल्या पद्धतीनेच आहे, म्हणून 'sabbasaṅgāhakoti daṭṭhabbo' (तो सर्वसंग्राहक आहे असे समजावे) असे म्हटले आहे. येथे किच्च-प्रज्ञप्ति इत्यादींचा उपादा-प्रज्ञप्ति इत्यादी भाव आणि त्यांचा किच्च-प्रज्ञप्ति इत्यादी भाव यथायोग्य प्रकारे स्पष्ट केला पाहिजे.

2. Saṅkhepappabhedavasenāti ‘‘yāvatā pañcakkhandhā’’ti sabbepi khandhe khandhabhāvasāmaññena saṃkhipanavasena, ‘‘yāvatā rūpakkhandho’’tiādinā khandhānaṃ tato sāmaññato pakārehi bhindanavasena ca. Ayaṃ atthoti ayaṃ paññattisaṅkhāto attho. Sāmaññato vā hi dhammānaṃ paññāpanaṃ hoti visesato vā. Viseso cettha attano sāmaññāpekkhāya veditabbo, visesāpekkhāya pana sopi sāmaññaṃ sampajjatīti ‘‘kittāvatā khandhānaṃ khandhapaññattī’’ti pucchāya saṅkhepato vissajjanavasena [Pg.41] ‘‘yāvatā pañcakkhandhā’’ti vuttanti tatthāpi ‘‘khandhānaṃ khandhapaññattī’’ti ānetvā yojetabbanti āha ‘‘yāvatā…pe… paññattī’’ti. ‘‘Yāvatā pañcakkhandhā, ettāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti. Yāvatā rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho, ettāvatā khandhānaṃ khandhapaññattī’’ti evamettha pāḷiyojanā kātabbā. Evañhi saṅkhepato pabhedato ca khandhapaññatti vissajjitā hoti. Tathā hi imasseva atthassa aṭṭhakathāyaṃ vuttabhāvaṃ dassento ‘‘yattakena…pe… ādikenā’’ti āha. Tatthāti tasmiṃ vissajjanassa atthavacane, tasmiṃ vā vissajjanapāṭhe tadatthavacane ca. Pabhedanidassanamattanti pabhedassa udāharaṇamattaṃ. Avuttopi sabbo bhūtupādiko, sukhādiko ca pabhedo. Taṃ pana bhūmimukhena dassetuṃ ‘‘rūpakkhandho kāmāvacaro’’tiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ.

२. ‘संक्षेपप्रभेदवशने’ (संक्षेप आणि प्रभेदाच्या वशने) म्हणजे 'यावता पंचक्खंधा' (जितके पाच स्कंध आहेत) या वचनाने सर्व स्कंधांना स्कंधभावाच्या सामान्यतेने संक्षेप करण्याच्या वशने, आणि 'यावता रूपक्खंधो' (जितका रूपस्कंध आहे) इत्यादींद्वारे स्कंधांना त्या सामान्यापासून प्रकारांच्या द्वारे भिन्न करण्याच्या वशने होय. 'अयं अत्थो' (हा अर्थ) म्हणजे हा प्रज्ञप्ति संज्ञेचा अर्थ होय. कारण धर्मांचे प्रज्ञापन सामान्यतः किंवा विशेषतः होते. आणि येथे विशेष हा स्वतःच्या सामान्याच्या अपेक्षेने समजला पाहिजे, परंतु विशेषाच्या अपेक्षेने तो देखील सामान्य बनतो, म्हणून 'किती गोष्टींनी स्कंधांची स्कंधप्रज्ञप्ति होते?' या प्रश्नाच्या संक्षेपाने उत्तर देण्याच्या वशने 'यावता पंचक्खंधा' असे म्हटले आहे, तिथे देखील 'स्कंधांची स्कंधप्रज्ञप्ति' हे आणून जोडले पाहिजे, म्हणून 'यावता...पे... पञ्ञत्ति' असे म्हटले आहे. 'जितके पाच स्कंध आहेत, तितक्याने स्कंधांची स्कंधप्रज्ञप्ति होते. जितका रूपस्कंध आहे...पे... विज्ञानस्कंध आहे, तितक्याने स्कंधांची स्कंधप्रज्ञप्ति होते' अशी येथे पालि-योजना केली पाहिजे. कारण अशा प्रकारे संक्षेपाने आणि प्रभेदाने स्कंधप्रज्ञप्तीचे उत्तर दिले जाते. तसेच या अर्थाचा अट्ठकथेत सांगितलेला भाव दर्शविताना 'यत्तकेन...पे... आदिकेन' असे म्हटले आहे. 'तथ' (तिथे) म्हणजे त्या उत्तराच्या अर्थवचनात, किंवा त्या उत्तरपाठात आणि त्याच्या अर्थवचनात. 'प्रभेदनिदर्शनमात्र' म्हणजे प्रभेदाचे केवळ उदाहरण होय. न सांगितलेला देखील सर्व भूत-उपादान (महाभूत आणि उपादाय रूप) आणि सुख इत्यादींचा प्रभेद आहे. परंतु तो भूमीच्या (स्तराच्या) माध्यमातून दर्शविण्यासाठी 'रूपस्कंध कामावचर आहे' इत्यादी म्हटले आहे असे समजावे.

Evaṃ aṭṭhakathāyaṃ āgatanayena pāḷiyā atthayojanaṃ dassetvā idāni taṃ pakārantarena dassetuṃ ‘‘ayaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ayaṃ vāti vuccamānaṃ sandhāyāha. Etthāti etasmiṃ khandhapaññattivissajjane. Idanti idaṃ padaṃ. Yattako…pe… khandhapaññattiyā pabhedoti iminā saṅkhepato vitthārato ca khandhānaṃ pabhedaṃ pati paññattivibhāgoti dassitaṃ hoti. Tenāha ‘‘vatthubhedena…pe… dassetī’’ti. Pakaraṇantareti vibhaṅgapakaraṇe. Tattha hi sātisayaṃ khandhānaṃ vibhāgapaññatti vuttā. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sammāsambuddhena hi…pe… kathitā’’ti. Ettha ca paṭhamanaye samukhena, dutiye vatthumukhena paññattiyā vibhāgā dassitāti ayametesaṃ viseso.

अशा प्रकारे अट्ठकथेमध्ये आलेल्या पद्धतीने पाळीच्या अर्थाची जुळणी दर्शवून, आता ती दुसऱ्या प्रकारे दर्शवण्यासाठी 'अयं वा' (किंवा हा) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अयं वा' असे म्हटले असता त्याला उद्देशून म्हटले आहे. 'एत्थ' (येथे) म्हणजे या स्कंधप्रज्ञप्ति-विसर्जनामध्ये. 'इदं' (हे) म्हणजे हे पद. 'यत्तको...पे... खन्धपण्णत्तिया पभेदो' (जितका...पे... स्कंधप्रज्ञप्तीचा प्रभेद) याद्वारे संक्षेपाने आणि विस्ताराने स्कंधांच्या प्रभेदाच्या संदर्भात प्रज्ञप्ति-विभाग दर्शविला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'वत्थुभेदेन...पे... दस्सेति' (वस्तूच्या भेदाने...पे... दर्शवितो). 'पकरणन्तरे' (इतर प्रकरणात) म्हणजे विभंगप्रकरणात. कारण तेथे स्कंधांची अतिशय उत्कृष्ट अशी विभाग-प्रज्ञप्ति सांगितली आहे. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे - 'सम्मासम्बुद्धेन हि...पे... कथितात' (सम्यक्संबुद्धांनीच...पे... सांगितली आहे). आणि येथे पहिल्या पद्धतीमध्ये स्वतःच्या मुखाने आणि दुसऱ्या पद्धतीमध्ये वस्तूच्या मुखाने प्रज्ञप्तीचे विभाग दर्शविले आहेत, हा या दोन्हींमधील विशेष आहे.

Esa nayoti iminā khandhapaññattiyā vuttamatthaṃ āyatanapaññattiyādīsu atidisati. Tattha ‘‘yāvatā pañcakkhandhā’’ti, ‘‘khandhānaṃ khandhapaññattī’’ti idaṃ paññattiniddesapāḷiyā ādipariyosānaggahaṇamukhena dassanaṃ. ‘‘Yāvatā dvādasāyatanānī’’ti, ‘‘āyatanānaṃ āyatanapaññattī’’ti imassa attho ‘‘yattakena paññāpanena saṅkhepato dvādasāyatanānī’’ti etena dassito, ‘‘yāvatā cakkhāyatana’’ntiādikassa pana ‘‘pabhedato cakkhāyatana’’ntiādikenāti. Tattha ‘‘cakkhāyatanaṃ…pe… dhammāyatana’’nti pabhedanidassanamattametaṃ. Etena avuttopi sabbo saṅgahito hotīti ‘‘tatrāpi dasāyatanā kāmāvacarā’’tiādi vuttaṃ. Ayaṃ vā ettha pāḷiyā atthayojanā – ‘‘yāvatā’’ti idaṃ sabbehi padehi [Pg.42] yojetvā ‘‘yattakāni dvādasāyatanāni…pe… yattako dvādasannaṃ āyatanānaṃ, tappabhedānañca cakkhāyatanādīnaṃ pabhedo, tattako āyatanānaṃ āyatanapaññattiyā pabhedo’’ti pakaraṇantare vuttena vatthupabhedena āyatanapaññattiyā pabhedaṃ dassetītiādinā itarapaññattīsupi nayo yojetabbo.

'एस नयो' (हाच नियम) याद्वारे स्कंधप्रज्ञप्तीमध्ये सांगितलेला अर्थ आयतनप्रज्ञप्ति इत्यादींमध्ये लागू केला आहे. तेथे 'यावता पञ्चक्खन्धा' (जितके पाच स्कंध आहेत) आणि 'खन्धानं खन्धपण्णत्ति' (स्कंधांची स्कंधप्रज्ञप्ति) हे प्रज्ञप्ति-निर्देश-पाळीच्या आदि आणि अंत ग्रहणाच्या मुखाने दर्शविणे आहे. 'यावता द्वादसायतनानि' (जितकी बारा आयतने आहेत) आणि 'आयतनानं आयतनपण्णत्ति' (आयतनांची आयतनप्रज्ञप्ति) याचा अर्थ 'यत्तकेन पञ्ञापनेन सङ्खेपतो द्वादसायतनानि' (जितक्या प्रज्ञापनाने संक्षेपाने बारा आयतने) याद्वारे दर्शविला आहे, तर 'यावता चक्खायतनं' इत्यादींचा अर्थ 'पभेदतो चक्खायतनं' (प्रभेदाने चक्षु-आयतन) इत्यादींद्वारे दर्शविला आहे. तेथे 'चक्खायतनं...पे... धम्मायतनं' (चक्षु-आयतन...पे... धम्म-आयतन) हे केवळ प्रभेदाचे निदर्शन आहे. याद्वारे जे सांगितले नाही ते सर्वही संग्रहित होते, म्हणूनच 'तत्रापि दसायतना कामावचरा' (तेथेही दहा आयतने कामावचर आहेत) इत्यादी म्हटले आहे. किंवा येथे पाळीची अर्थ-जुळणी अशी आहे - 'यावता' हे सर्व पदांशी जोडून 'जितकी बारा आयतने...पे... जितका बारा आयतनांचा आणि त्यांच्या प्रभेदांचा जसे की चक्षु-आयतन इत्यादींचा प्रभेद आहे, तितकाच आयतनांच्या आयतनप्रज्ञप्तीचा प्रभेद आहे' अशा प्रकारे इतर प्रकरणात सांगितलेल्या वस्तूच्या प्रभेदाने आयतनप्रज्ञप्तीचा प्रभेद दर्शवितो, इत्यादी प्रकारे इतर प्रज्ञप्तींमध्येही हाच नियम जोडला पाहिजे.

7. ‘‘Cha paññattiyo…pe… puggalapaññattī’’ti imaṃ apekkhitvā ‘‘kittāvatā…pe… ettāvatā indriyānaṃ indriyapaññattī’’ti ayaṃ pāḷipadeso niddesopi samāno pakaraṇantare vatthubhedena vuttaṃ khandhādipaññattippabhedaṃ upādāya uddesoyeva hotīti āha ‘‘uddesamattenevāti attho’’ti.

७. 'छ पण्णत्तियो...पे... पुग्गलपण्णत्ति' (सहा प्रज्ञप्ति...पे... पुद्गलप्रज्ञप्ति) याला अनुसरून 'कित्तावता...पे... एत्तावता इन्द्रियानं इन्द्रियपण्णत्ति' (कितीने...पे... इतक्याने इंद्रियांची इंद्रियप्रज्ञप्ति) हा पाळीचा भाग निर्देश असूनही, इतर प्रकरणात वस्तूच्या भेदाने सांगितलेल्या स्कंध-इत्यादी प्रज्ञप्तींच्या प्रभेदाला ग्रहण करून केवळ उद्देश ठरतो, म्हणूनच म्हटले आहे - 'उद्देसमत्तेनेवाति अत्थो' (केवळ उद्देशानेच असा अर्थ आहे).

Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā.

मातिका-वर्णना समाप्त झाली.

2. Niddesavaṇṇanā

२. निर्देश-वर्णना

1. Ekakaniddesavaṇṇanā

१. एकक-निर्देश-वर्णना

1. Paccanīkadhammānaṃ [Pg.43] jhāpanaṭṭhena jhānaṃ, tato suṭṭhu vimuccanaṭṭhena vimokkhoti nippariyāyena jhānaṅgāneva vimokkhoti aṭṭhakathāadhippāyo. Ṭīkākārena pana ‘‘abhibhāyatanaṃ viya sasampayuttaṃ jhānaṃ vimokkho’’ti maññamānena ‘‘adhippāyenāhā’’ti vuttaṃ. Jhānadhammā hi sampayuttadhammehi saddhiṃyeva paṭipakkhato vimuccanti, na vinā, tathā abhirativasena ārammaṇe nirāsaṅkappavattipīti adhippāyo. Yathā vā jhānaṅgānaṃ jhānapaccayena paccayabhāvato saviseso jhānapariyāyo, evaṃ vimokkhakiccayogato tesaṃ saviseso vimokkhapariyāyo, tadupacārena sampayuttānaṃ veditabbo. Paṭhamaṃ samaṅgibhāvatthanti paṭilābhaṃ sandhāyāha. ‘‘Phusitvā viharatīti paṭilabhitvā iriyatī’’ti hi vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yena hi saddhiṃ…pe… paṭiladdhā nāma hontī’’ti tehi sādhetabbasahajātādipaccayalābhoyevettha paṭilābho daṭṭhabbo. Yathā phasso yattha uppanno, taṃ ārammaṇaṃ phusatīti vuccati, evaṃ sampayuttadhammepi taṃsabhāvattāti āha ‘‘samphassena phusanattha’’nti. Tassa ‘‘vivaratī’’ti iminā sambandho. Itarehīti upacārampītiādinā upacārapurimappanāparappanānaṃ paṭilābhakāraṇanti vacanehi. Itare kāraṇattheti ‘‘upacārena…pe… phusatiyevā’’ti vutte kāraṇatthadīpake atthe. Phusati phalaṃ adhigacchati etāyāti kāraṇabhāvassa phusanāpariyāyo veditabbo.

१. विरोधी धर्मांना जाळून टाकण्याच्या अर्थाने 'ध्यान' आणि त्यापासून चांगल्या प्रकारे विमुक्त होण्याच्या अर्थाने 'विमोक्ष' असे म्हटले आहे, म्हणून मुख्य अर्थाने ध्यान-अंगेच विमोक्ष आहेत, असा अट्ठकथेचा अभिप्राय आहे. टीकाकारांनी मात्र 'अभिभायतन प्रमाणेच संप्रयुक्त ध्यानाला विमोक्ष म्हणतात' असे मानून 'अभिप्राय घेऊन म्हटले आहे' असे म्हटले आहे. कारण ध्यान-धर्म हे संप्रयुक्त धर्मांसोबतच प्रतिपक्षापासून विमुक्त होतात, त्यांच्याशिवाय नाही; तसेच अभिरतीच्या वशाने आलंबनामध्ये शंकारहित प्रवृत्ती असणे हा अभिप्राय आहे. किंवा ज्याप्रमाणे ध्यान-अंगांचे ध्यान-प्रत्ययाने प्रत्यय-भाव असल्यामुळे सविशेष ध्यान-पर्याय आहे, त्याचप्रमाणे विमोक्ष-कार्याच्या योगाने त्यांचा सविशेष विमोक्ष-पर्याय आहे, आणि त्याच्या उपचाराने संप्रयुक्त धर्मांचा तो पर्याय समजावा. 'पठमं समङ्गिभावत्थं' (पहिल्यांदा समंगीभावासाठी) हे प्रतिलाभाला उद्देशून म्हटले आहे. कारण 'फुसित्वा विहरतीति पटिलभित्वा इरियति' (स्पर्श करून विहार करतो म्हणजे प्राप्त करून वागतो) असे म्हटले आहे. अट्ठकथेमध्ये 'yeन हि सद्धिं...पे... पटिलद्धा नाम होन्ति' (ज्याच्यासोबत...पे... प्राप्त झालेले असतात) याद्वारे त्यांच्याद्वारे साध्य होणाऱ्या सहजात-इत्यादी प्रत्ययांचा लाभच येथे प्रतिलाभ समजावा. ज्याप्रमाणे स्पर्श जेथे उत्पन्न होतो, त्या आलंबनाला स्पर्श करतो असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे संप्रयुक्त धर्मही त्या स्वभावाचे असल्यामुळे 'सम्फस्सेन फुसनत्थं' (स्पर्शाने स्पर्श करण्याच्या अर्थाने) असे म्हटले आहे. त्याचा 'विहरति' (विहार करतो) याच्याशी संबंध आहे. 'इतरेहि' (इतरांद्वारे) म्हणजे 'उपचारम्पि' (उपचारालाही) इत्यादी शब्दांद्वारे उपचार, पूर्व-अर्पणा आणि पर-अर्पणा यांच्या प्रतिलाभाचे कारण आहे, या वचनांद्वारे. 'इतरे कारणत्थे' (इतर कारणाच्या अर्थात) म्हणजे 'उपचारेन...पे... फुसतियेवा' (उपचाराने...पे... स्पर्श करतोच) असे म्हटले असता कारण-अर्थ दर्शविणाऱ्या अर्थामध्ये. स्पर्श करतो, फळ प्राप्त करतो याद्वारे कारणभावाचा 'फुसना-पर्याय' (स्पर्श-पर्याय) समजावा.

Paṭhamatthamevāti samaṅgibhāvatthameva. Tāni aṅgānīti iminā jhānakoṭṭhāsabhāvena vuttadhammāyeva gahitā, na phassapañcamakaindriyaṭṭhakādibhāvenāti vuttaṃ ‘‘sesā…pe… saṅgahitānī’’ti. Evaṃ satīti sukhasaṅkhātajhānaṅgato vedanāsomanassindriyānaṃ sesitabbabhāve sati. Evañhi nesaṃ phassakatā itarassa phassitabbatāva siyā. Tenāha ‘‘sukhassa phusitabbattā’’ti. Vedayitādhipateyyaṭṭhehīti ārammaṇānubhavanasaṅkhātena vedayitasabhāvena, tasseva sātavisesasaṅkhātena sampayuttehi anuvattanīyabhāvena ca. Upanijjhāyanabhāvopi yathāvuttavedayitādhipateyyaṭṭhavisiṭṭho oḷārikassa ārammaṇassa nijjhāyanabhāvo. Abhinnasabhāvopi hi dhammo purimavisiṭṭhapaccayavisesasambhavena visesena [Pg.44] bhinnākāro hutvā visiṭṭhaphalabhāvaṃ āpajjati. Yathekaṃyeva kammaṃ cakkhādinibbattihetubhūtaṃ kammaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘vedayitā…pe… vuttattā’’ti. Aṅgānīti nāyaṃ tapparabhāvena bahuvacananiddeso anantabhāvato, kevalañca aṅgānaṃ bahuttā bahuvacanaṃ, tena kiṃ siddhaṃ? Paccekampi yojanā siddhā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘paccekampi yojanā kātabbā’’ti. Yadi ‘‘sukhaṃ ṭhapetvā’’ti yojanāyaṃ sesā tayo khandhā honti, sesā tayo, cattāro ca khandhā hontīti vattabbaṃ siyāti? Na, catūsu tiṇṇaṃ antogadhattā. Tenāha ‘‘sabbayojanā…pe… vutta’’nti.

'पठमत्थमेवाति' (पहिल्या अर्थासाठीच) म्हणजे समंगीभावासाठीच. 'तानि अङ्गानि' (ती अंगे) याद्वारे ध्यान-कोष्ठास-भावाने (ध्यान-भागाच्या रूपाने) सांगितलेले धर्मच घेतले आहेत, स्पर्श-पंचमक आणि इंद्रिय-अष्टक इत्यादी भावाने नाही, हे दर्शविण्यासाठी 'सेसा...पे... सङ्गहितानि' (उर्वरित...पे... संग्रहित आहेत) असे म्हटले आहे. 'एवं सति' (असे असताना) म्हणजे सुख नावाच्या ध्यान-अंगापासून वेदना आणि सौमनस्य-इंद्रियांचा उर्वरित राहण्याचा भाव असताना. कारण अशा प्रकारे त्यांचा स्पर्श-कर्ता भाव आणि दुसऱ्याचा स्पर्श-करण्याजोगा भाव होईल. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सुखस्स फुसितब्बत्ता' (सुखाच्या स्पर्श करण्याजोग्या भावामुळे). 'वेदयिताधिपतेय्यट्ठेहि' (वेदयित आणि अधिपत्य अर्थांनी) म्हणजे आलंबनाच्या अनुभवरूप वेदयित-स्वभावाने आणि त्याच्याच साद-विशेष रूप संप्रयुक्त धर्मांद्वारे अनुवर्तन करण्याच्या भावाने. उपनिध्यान-भाव देखील वर सांगितलेल्या वेदयित आणि अधिपत्य अर्थांनी विशिष्ट अशा स्थूल आलंबनाचा निध्यान-भाव आहे. कारण अभिन्न स्वभाव असलेला धर्म देखील पूर्वीच्या विशिष्ट प्रत्यय-विशेषाच्या उत्पत्तीमुळे विशेष रूपाने भिन्न आकार धारण करून विशिष्ट फल-भावाला प्राप्त होतो. ज्याप्रमाणे एकच कर्म चक्षु इत्यादींच्या उत्पत्तीचे कारण असणारे कर्म असते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'वेदयिता...पे... वृत्तत्ता' (वेदयित...पे... सांगितल्यामुळे). 'अङ्गानि' (अंगे) हा काही त्याच्या पलीकडच्या भावामुळे बहुवचनी निर्देश नाही कारण तो अनंत नाही, तर केवळ अंगांच्या बहुत्वामुळे बहुवचन आहे, याने काय सिद्ध होते? प्रत्येक पदाची स्वतंत्र जुळणी देखील सिद्ध होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पच्चेकम्पि योजना कातब्बा' (प्रत्येकाची स्वतंत्र जुळणी देखील केली पाहिजे). जर 'सुखं ठपेत्वा' (सुख वगळून) या जुळणीमध्ये उर्वरित तीन स्कंध होतात, तर 'उर्वरित तीन आणि चार स्कंध होतात' असे म्हणावे लागेल काय? नाही, कारण चारांमध्ये तिन्हींचा अंतर्भाव होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सब्बयोजना...पे... वृत्तं' (सर्व जुळणी...पे... म्हटले आहे).

2. Asamayavimokkhenāti heṭṭhāmaggavimokkhena. So hi lokiyavimokkho viya adhigamavaḷañjanatthaṃ pakappetabbasamayavisesābhāvato evaṃ vutto. Aggamaggavimokkho pana ekaccāsavavimuttivacanato idha nādhippeto. Tenāha ‘‘ekacce āsavā parikkhīṇā hontī’’ti. Ekaccehi āsavehi vimuttoti diṭṭhāsavādīhi samucchedavimuttiyā vimutto. Asamaya…pe… lābhenāti yathāvuttaasamayavimokkhassa upanissayabhūtassa adhigamena. Tato eva sātisayena, ekaccehi kāmāsavehi vimutto vikkhambhanavasenāti attho. So eva ekaccasamayavimokkhalābhī yathāvutto samayavimutto asamayavimokkhavisesassa vasena samayavimokkhapaññattiyā adhippetattā. Soti asamayavimokkhūpanissayasamayavimokkhalābhī. Tena sātisayena samayavimokkhena. Tathāvimuttova hotīti ettha iti-saddo hetuattho. Yasmā tathāvimutto hoti, tasmā samayavimuttapaññattiṃ laddhuṃ arahatīti pariññātatthaṃ hetunā patiṭṭhāpeti. Byatirekamukhenapi tamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘puthujjano panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha samudācārabhāvatoti samudācārassa sambhavato. Soti jhānalābhī puthujjano.

२. असमयविमोक्ष म्हणजे खालच्या मार्गाचा विमोक्ष (हेट्ठा मग्ग विमोक्ष). कारण तो लौकिक विमोक्षाप्रमाणे अधिगम (प्राप्ती) चा उपभोग घेण्यासाठी कल्पिलेल्या विशिष्ट वेळेच्या (समयाच्या) अभावामुळे असा म्हटला गेला आहे. परंतु, येथे काही आसवांच्या विमुक्तीच्या कथनामुळे अग्र मार्ग विमोक्ष (अग्गमग्गविमोक्ख) अभिप्रेत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'काही आसव परिक्षीण (नष्ट) होतात.' काही आसवांतून विमुक्त म्हणजे दृष्टी-आसव इत्यादींपासून समुच्छेद-विमुक्तीद्वारे विमुक्त झालेला. 'असमय...पे... लाभेन' म्हणजे वर सांगितलेल्या असमयविमोक्षाचा उपनिषय (आधार) असलेल्या अधिगम (प्राप्ती) च्या लाभाने. म्हणूनच अतिशयाने, काही कामासवांपासून विष्खंभन (दडपून टाकणे) च्या द्वारे विमुक्त झालेला असा अर्थ आहे. तोच काही समयविमोक्षाचा लाभ घेणारा, वर सांगितलेला समयविमुक्त आहे, कारण असमयविमोक्षाच्या विशेषाच्या प्रभावाने समयविमुक्त प्रज्ञप्ती अभिप्रेत आहे. 'तो' म्हणजे असमयविमोक्षाचा उपनिषय असलेल्या समयविमोक्षाचा लाभ घेणारा. त्या अतिशययुक्त समयविमोक्षाने. 'तसाच विमुक्त होतो' येथे 'इति' हा शब्द हेतूच्या अर्थात आहे. ज्या अर्थी तो तसा विमुक्त होतो, त्या अर्थी तो 'समयविमुक्त' ही प्रज्ञप्ती मिळवण्यास पात्र ठरतो, हे परिज्ञात अर्थासाठी हेतूने प्रस्थापित करतो. व्यतिरेक मुखाने (नकारात्मक पद्धतीने) देखील तो अर्थ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी 'पुथुज्जन (पृथग्जन) तर...' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'समुदाचारभावतो' म्हणजे समुदाचाराच्या (प्रवृत्तीच्या) संभवामुळे. 'तो' म्हणजे ध्यान प्राप्त केलेला पृथग्जन (पुथुज्जन).

Yadi punarāvattakadhammatāya puthujjano samayavimuttoti na vutto, tadabhāvato kasmā arahā tathā na vuttoti āha ‘‘arahato panā’’tiādi. Tadakāraṇabhāvanti tesaṃ vimokkhānaṃ, tassa vā samayavimuttibhāvassa akāraṇabhāvaṃ. Sabboti sukkhavipassakopi samathayānikopi aṭṭhavimokkhalābhīpi. Bahiabbhantarabhāvā apekkhāsiddhā, vattu adhippāyavasena gahetabbarūpā cāti āha ‘‘bāhirānanti lokuttarato bahibhūtāna’’nti.

जर पुन्हा मागे फिरण्याच्या (पुनरावर्तन होण्याच्या) स्वभावामुळे पृथग्जनाला 'समयविमुक्त' म्हटले गेले नाही, तर त्याच्या अभावामुळे अर्हताला तसे का म्हटले गेले नाही? म्हणून 'अर्हताचे तर...' इत्यादी म्हटले आहे. 'त्याच्या अकारणाचा भाव' म्हणजे त्या विमोक्षांच्या किंवा त्या समयविमुक्तीच्या भावाचा अकारणभाव. 'सर्व' म्हणजे शुद्धविपश्यक (सुक्खविपस्सक) असो, शमथयानिक असो किंवा अष्टविमोक्ष प्राप्त असो. बाह्य आणि अभ्यंतर भाव हे अपेक्षेने सिद्ध होतात आणि बोलणाऱ्याच्या अभिप्रायानुसार ग्रहण करण्यायोग्य असतात, म्हणून म्हटले आहे - 'बाह्य म्हणजे लोकोत्तराच्या बाहेर असलेले'.

3. Rūpato [Pg.45] aññaṃ na rūpanti tattha rūpapaṭibhāgaṃ kasiṇarūpādi rūpa-saddena gahitanti tadaññaṃ paṭhamatatiyāruppavisayamattaṃ arūpakkhandhanibbānavinimuttaṃ arūpa-saddena gahitaṃ daṭṭhabbaṃ. Paṭipakkhabhūtehi kilesacorehi amūsitabbaṃ jhānameva cittamañjūsaṃ. Samādhinti vā samādhisīsena jhānameva vuttanti veditabbaṃ.

३. रूपापेक्षा अन्य ते 'अरूप' होय. तेथे रूपप्रतिभाग, कसिणरूप इत्यादी 'रूप' या शब्दाने ग्रहण केले आहे; आणि त्याव्यतिरिक्त प्रथम व तृतीय अरूप भूमीचा विषयमात्र, जो अरूपस्कंध आणि निर्वाणापासून विमुक्त आहे, तो 'अरूप' या शब्दाने ग्रहण केला आहे असे समजावे. विरोधी असलेल्या क्लेशरूपी चोरांकडून न लुटता येण्याजोगी ध्यान हीच चित्ताची मंजुषा (पेटी) आहे. किंवा 'समाधी' म्हणजे समाधीच्या मुख्यत्वाने ध्यानच म्हटले आहे असे जाणावे.

4. Attano anurūpena pamādenāti ettha anāgāmino adhikusalesu dhammesu asakkaccaasātaccakiriyādinā. Khīṇāsavassa pana tādisena pamādapatirūpakena, tādisāya vā asakkaccakiriyāya. Sā cassa ussukkābhāvato veditabbā. Paṭippassaddhasabbussukkā hi te uttamapurisā. Samayena samayanti samaye samaye. Bhummatthe hi etaṃ karaṇavacanaṃ upayogavacanañca. Anipphattitoti samāpajjituṃ asakkuṇeyyato. Assāti ‘‘tesañhī’’tiādinā vuttassa imassa aṭṭhakathāvacanassa. Tenāti yathābhatena suttena.

४. आपल्या अनुरूप अशा प्रमादाने (बेसावधपणाने) म्हणजे येथे अनागामीच्या अधिकुशल धर्मांमध्ये आदर न दाखवणे, सातत्य न ठेवणे इत्यादी कृतींद्वारे. परंतु क्षीणासवाच्या (अर्हताच्या) बाबतीत तशा प्रकारच्या प्रमादासारख्या किंवा तशा प्रकारच्या अनादरयुक्त कृतीद्वारे. ती त्याच्या उत्सुकतेच्या (प्रयत्नाच्या) अभावामुळे जाणावी. कारण ते उत्तम पुरुष सर्व उत्सुकता शांत झालेले असतात. 'समयेन समयं' म्हणजे वेळोवेळी (समयानुसार). कारण हे तृतीया विभक्ती आणि द्वितीया विभक्तीचे रूप सप्तमीच्या अर्थात आहे. 'अनिष्पत्तीमुळे' म्हणजे समापत्ती प्राप्त करण्यास असमर्थ असल्यामुळे. 'त्याचे' म्हणजे 'त्यांचेच' इत्यादी प्रकारे म्हटलेल्या या अट्ठकथेच्या वचनाचे. 'त्याने' म्हणजे यथाप्राप्त सूत्राने.

5. Yenādhippāyena ‘‘dhammehī’’ti vattabbanti vuttaṃ, taṃ vivaranto ‘‘idhā’’tiādimāha. Tattha idhāti ‘‘parihānadhammo aparihānadhammo’’ti etasmiṃ padadvaye. Tatthāti ‘‘kuppadhammo akuppadhammo’’ti padadvaye. Sati vacananānatte attheva vacanatthanānattanti āha ‘‘vacanatthanānattamattena vā’’ti. Vacanatthaggahaṇamukhena gahetabbassa pana vibhāvanatthassa natthettha nānattaṃ, yato tesaṃ pariyāyantaratāsiddhi.

५. ज्या अभिप्रायाने 'धर्मांद्वारे' असे म्हणावे असे म्हटले आहे, त्याचा खुलासा करताना 'येथे' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'येथे' म्हणजे 'परिहाणधर्मी, अपरिहाणधर्मी' या दोन पदांमध्ये. 'तेथे' म्हणजे 'कुप्पधर्मी, अकुप्पधर्मी' या दोन पदांमध्ये. शब्दांमध्ये भिन्नता असताना शब्दांच्या अर्थातही भिन्नता असतेच, म्हणून म्हटले आहे - 'किंवा केवळ शब्दांच्या अर्थाच्या भिन्नतेमुळे'. परंतु शब्दांच्या अर्थाच्या ग्रहणाद्वारे समजून घेण्याच्या स्पष्टीकरणाच्या अर्थात येथे कोणतीही भिन्नता नाही, कारण त्यावरून त्यांच्या पर्यायी स्वरूपाची सिद्धी होते.

7-8. Samāpatticetanāti yāya cetanāya samāpattiṃ nibbatteti samāpajjati ca. Tenāha ‘‘tadāyūhanā’’ti. Ārakkhapaccupaṭṭhānā satīti katvā āha ‘‘anurakkhaṇā…pe… satī’’ti. Tenāha ‘‘ekārakkho satārakkhena cetasā viharatī’’ti. Tathā hi sā ‘‘kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesatī’’ti vuttā.

७-८. समापत्ति-चेतना म्हणजे ज्या चेतनेने समापत्ती निर्माण करतो आणि समापन्न होतो (समाधीत प्रवेश करतो). म्हणूनच म्हटले आहे - 'त्याचे संपादन (आयूहन)'. रक्षण हे जिचे उपस्थान (प्रकटीकरण) आहे ती स्मृती (सती) आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'अनुरक्षण...पे... स्मृती'. म्हणूनच म्हटले आहे - 'एकच रक्षक असलेला (भिक्खू) स्मृतीरूपी रक्षकाने युक्त असलेल्या चित्ताने विहार करतो.' कारण ती (स्मृती) 'कुशल आणि अकुशल धर्मांच्या गतीचे अन्वेषण करते' असे म्हटले आहे.

11. Aggamaggaṭṭhopi itaramaggaṭṭhā viya anupacchinnabhayattā bhayūparatavohāraṃ labhatīti āha ‘‘arahattamaggaṭṭho ca…pe… bhayūparato’’ti.

११. अग्र मार्गस्थ (अर्हत्-मार्गस्थ) देखील इतर मार्गस्थांप्रमाणे भय पूर्णपणे नष्ट न झाल्यामुळे 'भयापासून उपरत (मुक्त)' असा व्यवहार प्राप्त करतो, म्हणून म्हटले आहे - 'अर्हत्-मार्गस्थ आणि...पे... भयापासून उपरत'.

12. Kecīti tihetukapaṭisandhike mandabuddhike sandhāyāha. Tena vuttaṃ ‘‘duppaññāti iminā gayhantī’’ti. Dubbalā paññā yesaṃ te duppaññāti.

१२. ‘काही’ हे त्रिहेतुक प्रतिसंधी असलेल्या मंदबुद्धीच्या लोकांना उद्देशून म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘दुष्प्रज्ञ (दुप्पञ्ञा) या शब्दाने ते ग्रहण केले जातात.’ ज्यांची प्रज्ञा दुर्बळ आहे, ते ‘दुष्प्रज्ञ’ होत.

14. Aniyatadhammasamannāgatasseva [Pg.46] paccayavisesena niyatadhammapaṭilābhoti āha ‘‘yattha…pe… hontī’’ti. Tadabhāvāti niyatāniyatavomissāya pavattiyā abhāvā.

१४. अनियत धर्माने युक्त असलेल्यालाच विशिष्ट प्रत्ययाने (कारणाने) नियत धर्माची प्राप्ती होते, म्हणून म्हटले आहे - 'जिथे...पे... होतात.' 'त्याच्या अभावामुळे' म्हणजे नियत आणि अनियत यांच्या संमिश्र प्रवृत्तीच्या अभावामुळे.

16. Pariyādiyitabbānīti pariyādakena maggena khepetabbāni. Taṇhādīnaṃ palibudhanādikiriyāya matthakappattiyā sīsabhāvo veditabbo, nibbānassa pana visaṅkhārabhāvato saṅkhārasīsatā. Tenāha ‘‘saṅkhāravivekabhūto nirodho’’ti. Keci pana ‘‘saṅkhārasīsaṃ nirodhasamāpattī’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ paññattimattassa sīsabhāvānupapattito taduddhañca saṅkhārappavattisabbhāvato. Saha viyāti ekajjhaṃ viya. Etena sama-saddassa atthamāha. Sahattho hesa sama-saddo. Saṃsiddhidassanenāti saṃsiddhiyā niṭṭhānassa uparamassa dassanena.

१६. ‘परियादियितब्बानि’ म्हणजे परियादक (क्षय करणाऱ्या) मार्गाने नष्ट करण्याजोगे. तृष्णा इत्यादींच्या अडथळा आणण्याच्या क्रियेच्या शिखरावर पोहोचण्यामुळे मुख्यत्व (शीर्षभाव) जाणावा, परंतु निर्वाणाच्या विसंस्कार (विसंखार) स्वभावामुळे संस्कारांचे मुख्यत्व असते. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘संस्कारांच्या विवेकरूप (अलिप्त) असलेला निरोध’. परंतु काही लोक ‘निरोध-समापत्ती हे संस्कारांचे मुख्यत्व आहे’ असे म्हणतात, ते केवळ त्यांचे मत आहे, कारण केवळ प्रज्ञप्तीचे मुख्यत्व सिद्ध होऊ शकत नाही आणि त्याच्या पलीकडे संस्कारांची प्रवृत्ती अस्तित्वात असते. ‘सह विया’ म्हणजे एकत्र असल्यासारखे. याद्वारे ‘सम’ शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे. कारण हा ‘सम’ शब्द ‘सह’ या अर्थाचा आहे. ‘संसिद्धीच्या दर्शनाने’ म्हणजे संसिद्धीच्या, समाप्तीच्या किंवा उपरामाच्या दर्शनाने.

Idhāti imissā puggalapaññattipāḷiyā, imissā vā tadaṭṭhakathāya. Kilesapavattasīsānanti kilesasīsapavattasīsānaṃ. Tesu hi gahitesu itarampi pariyādiyitabbaṃ kilesabhāvena pariyādiyitabbatāsāmaññena ca gahitameva hotīti kilesavaṭṭapariyādānena maggassa itaravaṭṭānampi pariyādiyanaṃ. Vaṭṭupacchedakena maggeneva hi jīvitindriyampi anavasesato nirujjhatīti. Kasmā panettha pavattasīsaṃ visuṃ gahitanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘pavattasīsampī’’tiādi. Odhiso ca anodhiso ca kilesapariyādāne sati sijjhamānā paccavekkhaṇavārā tena nipphādetabbāti vuttā. Tenevāha ‘‘kilesapariyādānasseva vārā’’ti. Idāni tamatthaṃ āgamena sādhento ‘‘vimuttasmi’’ntiādimāha. Cuticittena hotīti idaṃ yathāvuttassa kilesapariyādānasamāpanabhūtassa paccavekkhaṇavārassa cuticittena paricchinnattā vuttaṃ, tasmā cuticittena paricchedakena paricchinnaṃ hotīti attho.

"इध" (येथे) म्हणजे या पुग्गलपञ्ञत्ति पाळीमध्ये किंवा तिच्या अट्ठकथेमध्ये. "किलेसपवत्तसीसानं" म्हणजे क्लेश-प्रवृत्तीच्या मुख्य भागांचे (क्लेशशीर्षप्रवृत्तींचे). कारण ते ग्रहण केले असता, इतरही जे काही ग्रहण करण्याजोगे आहे, ते क्लेशभावामुळे आणि ग्रहण करण्यायोग्यतेच्या समानतेमुळे ग्रहण केलेच जाते; म्हणून क्लेशांच्या चक्राचा (किलेसवट्ट) क्षय केल्याने मार्गाद्वारे इतर चक्रांचाही क्षय होतो. कारण संसारचक्राचा छेद करणाऱ्या मार्गानेच जीवितेन्द्रिय देखील पूर्णपणे निरुद्ध होते. "परंतु येथे प्रवृत्तीचे मुख्य रूप (पवत्तसीसं) वेगळे का ग्रहण केले आहे?" या आक्षेपाचा विचार करून "पवत्तसीसम्पि" (प्रवृत्तीचे मुख्य रूप देखील) इत्यादी म्हटले आहे. क्लेशांचा अंशतः (ओधिसो) आणि पूर्णतः (अनोधिसो) क्षय झाला असता सिद्ध होणारे जे 'पच्चवेक्खणवार' (प्रत्यवेक्षण वार) आहेत, ते त्याच्याद्वारेच निष्पन्न केले पाहिजेत असे म्हटले आहे. म्हणूनच "किलेसपरियादानस्सेव वारा" (क्लेशक्षयाचेच वार) असे म्हटले आहे. आता तोच अर्थ आगमाच्या (सूत्राच्या) आधारे सिद्ध करताना "विमुत्तस्मिं" (मुक्त झाल्यावर) इत्यादी म्हटले आहे. "चुतिचित्तेन होति" (च्युतिचित्ताने होते) हे वर सांगितलेल्या क्लेशक्षयाची समाप्ती करणाऱ्या प्रत्यवेक्षणवाराच्या च्युतिचित्ताने मर्यादित (परिच्छिन्न) असल्यामुळे म्हटले आहे; म्हणून च्युतिचित्तरूपी परिच्छेदकाने (मर्यादा ठरवणाऱ्याने) ते परिच्छिन्न होते, असा अर्थ आहे.

17. Tiṭṭheyyāti na upagaccheyya. Ṭhānañhi gatinivatti. Tena vuttaṃ ‘‘nappavatteyyā’’ti.

१७. "तिट्ठेय्य" (थांबावे/तिष्ठेय) म्हणजे जवळ जाऊ नये (प्रवृत्त होऊ नये). कारण 'स्थान' (थांबणे) म्हणजे गतीची निवृत्ती होय. म्हणूनच "नप्पवत्तेय्य" (प्रवृत्त होऊ नये) असे म्हटले आहे.

18. Payirupāsanāya bahūpakārattā payirupāsitabbattā.

१८. "पयिरुपासना" (सेवा/संगती) अत्यंत उपकारक असल्यामुळे ती सेवा करण्यायोग्य (पयिरुपासितब्ब) आहे.

20. Aggavijjā yassa anadhigatavijjādvayassa hoti, so ce pacchā vijjādvayaṃ adhigacchati, tassa paṭhamaṃ adhigatavijjādvayassa viya atevijjatābhāvā [Pg.47] yadipi nippariyāyatā tevijjatā, paṭhamaṃ adhigatavijjādvayassa pana sā savisesāti dassento ‘‘yāya katakiccatā’’tiādimāha. Tattha aggavijjāti āsavakkhayañāṇaṃ, aggamaggañāṇameva vā veditabbaṃ. Sā ca tevijjatāti yojanā.

२०. ज्याला 'अग्गविज्जा' (अग्रविद्या/श्रेष्ठ विद्या) प्राप्त झाली आहे परंतु इतर दोन विद्या प्राप्त झालेल्या नाहीत, तो जर नंतर त्या दोन विद्या प्राप्त करतो, तर त्याला आधी दोन विद्या प्राप्त झालेल्या व्यक्तीप्रमाणे 'अतेविज्जता' (त्रिविद्या नसणे) चा अभाव असल्यामुळे, जरी ती मुख्य अर्थाने (निप्परियायतः) 'तेविज्जता' (त्रिविद्यत्व) असली, तरी आधी दोन विद्या प्राप्त झालेल्या व्यक्तीसाठी ती विशेष महत्त्वाची आहे, हे दर्शविताना "याय कतकिच्चता" (ज्याद्वारे कृतकृत्यता होते) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अग्गविज्जा' म्हणजे 'आसवक्खयञाण' (आस्रवक्षयज्ञान) किंवा 'अग्गमग्गञाण' (अग्रमार्गज्ञान) समजावे. आणि तीच 'तेविज्जता' (त्रिविद्यत्व) आहे, असा संबंध (योजना) आहे.

22. Tatthevāti saccābhisambodhe eva.

२२. "तत्थेव" (तेथेच) म्हणजे सत्याच्या अभिसंबोधीमध्येच (सच्चाभिसम्बोधे एव).

24. Tanti nirodhasamāpattilābhino ubhatobhāgavimuttatāvacanaṃ. Vuttalakkhaṇūpapattikoti dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti evaṃ vuttalakkhaṇena upapattito yuttito samannāgato. Eseva nayoti yathā catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato nirodhato ca vuṭṭhāya arahattaṃ pattānaṃ vasena pañca ubhatobhāgavimuttā vuttā, tathā sekkhabhāvaṃ pattānaṃ vasena pañca kāyasakkhino hontīti katvā vuttaṃ.

२४. "तं" (ते) हे निरोधसमापत्ती प्राप्त करणाऱ्याच्या 'उभतोभागविमुक्त' (दोन्ही भागांनी मुक्त) असण्याचे वचन आहे. "वृत्तलक्षणोपपत्तिक" (वुत्तलक्खणूपपत्तिको) म्हणजे दोन भागांनी किंवा दोन वेळा मुक्त झालेला, अशा प्रकारे सांगितलेल्या लक्षणाच्या उपपत्तीने (सिद्धतेने) व युक्तीने युक्त असलेला. "एसेव नयो" (हाच नियम/पद्धती आहे) म्हणजे ज्याप्रमाणे चार अरूपसमापत्तींपैकी प्रत्येकातून आणि निरोधातून उठून अर्हत्त्व प्राप्त केलेल्यांच्या संदर्भात पाच 'उभतोभागविमुक्त' सांगितले आहेत, त्याचप्रमाणे शैक्ष्यभाव (सेक्खभाव) प्राप्त केलेल्यांच्या संदर्भात पाच 'कायसाक्षी' (कायसक्खिनो) होतात, असे मानून म्हटले आहे.

Dassanakāraṇāti iminā ‘‘disvā’’ti ettha tvā-saddo hetuatthoti dasseti yathā ‘‘sīhaṃ disvā bhayaṃ hotī’’tiādīsu. Dassane sati parikkhayo, nāsatīti āha ‘‘dassanāyattaparikkhayattā’’ti. Purimakiriyāti āsavānaṃ khayakiriyāya purimakiriyā. Samānakālattepi hi kāraṇakiriyā phalakiriyāya purimasiddhā viya voharīyati. Tato nāmakāyato muccanato. Yato hi yena muccitabbaṃ, taṃ nissito hotīti vuttaṃ ‘‘nāmanissitako’’ti. Tassāti kāyadvayavimuttiyā ubhatobhāgavimuttabhāvassa. Arūpaloke hi ṭhitārahantavasenāyamattho vutto. Tenāha ‘‘sutte hī’’tiādi.

"दस्सनकारणा" (दर्शनाच्या कारणाने) याद्वारे "दिस्वा" (पाहून) यातील 'त्वा' प्रत्यय हा हेतूच्या अर्थात आहे हे दर्शविले आहे, जसे की "सिंहं दिस्वा भयं होति" (सिंहाला पाहून भीती वाटते) इत्यादींमध्ये. दर्शन झाले असता क्षय होतो, दर्शन नसताना नाही, म्हणून "दस्सनायत्तपरिक्खयत्तं" (दर्शनावर अवलंबून असणारा क्षय) असे म्हटले आहे. "पुरिमकिरिया" (पूर्वक्रिया) म्हणजे आस्रवांच्या क्षयक्रियेची पूर्वक्रिया होय. कारण समान काळ असला तरी कारणक्रिया ही फलक्रियेच्या आधी सिद्ध झाल्यासारखी व्यवहारात वापरली जाते. "ततो" म्हणजे नामकायापासून मुक्त झाल्यामुळे. कारण ज्याच्यापासून मुक्त व्हायचे असते, मनुष्य त्याचाच आश्रित असतो, म्हणूनच "नामनिस्सितको" (नामाचा आश्रय घेतलेला) असे म्हटले आहे. "तस्स" (त्याचे) म्हणजे दोन्ही कायांच्या मुक्तीमुळे होणाऱ्या 'उभतोभागविमुक्त' भावाचे. कारण अरूपलोकात राहिलेल्या अर्हतांच्या संदर्भात हा अर्थ सांगितला आहे. म्हणूनच "सुत्ते हि" (सूत्रात खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे.

Dvīhi bhāgehīti vikkhambhanasamucchedabhāgehi. Dve vāreti kilesānaṃ vikkhambhanasamucchindanavasena dvikkhattuṃ. Kilesehi vimuttoti idaṃ paṭhamatatiyavādānaṃ vasena vuttaṃ, itaraṃ dutiyavādassa. Arūpajjhānaṃ yadipi rūpasaññādīhi vimuttaṃ taṃsamatikkamādinā pattabbattā, pavattinivārakehi pana kāmacchandādīhiyevassa vimutti sātisayāti dassento ‘‘nīvaraṇasaṅkhātanāmakāyato vimutta’’nti āha. Yañcāpi arūpajjhānaṃ rūpaloke vivekaṭṭhatāvasenapi rūpakāyato vimuttaṃ, taṃ pana rūpapaṭibandhachandarāgavikkhambhaneneva hotīti vikkhambhanameva padhānanti vuttaṃ ‘‘rūpataṇhāvikkhambhanena [Pg.48] rūpakāyato ca vimuttattā’’ti. Ekadesena ubhatobhāgavimuttaṃ nāma hoti samucchedavimuttiyā abhāvā.

"दोन्ही भागांनी" (द्वीहि भागेहि) म्हणजे विक्खम्भन (विष्कंभन/दडपून टाकणे) आणि समुच्छेद (पूर्णपणे नष्ट करणे) या भागांनी. "दोन वेळा" (द्वे वारे) म्हणजे क्लेशांचे विक्खम्भन आणि समुच्छेदन करण्याच्या दृष्टीने दोन वेळा. "क्लेशांपासून मुक्त" (किलेसेहि विमुत्तो) हे पहिल्या आणि तिसऱ्या मतांच्या (वादांच्या) संदर्भात म्हटले आहे, तर दुसरे (विधान) दुसऱ्या मताच्या संदर्भात आहे. अरूपध्यान जरी रूपसंज्ञा इत्यादींपासून मुक्त असले, कारण ते त्यांच्या अतिक्रमाने प्राप्त केले जाते, तरीही प्रवृत्तीला रोखणाऱ्या कामच्छंद इत्यादींपासूनच त्याची मुक्ती अतिशय श्रेष्ठ आहे, हे दर्शविताना "नीवरणसंखातनामकायातो विमुत्तं" (नीवरण नावाच्या नामकायापासून मुक्त) असे म्हटले आहे. आणि जे अरूपध्यान रूपलोकात विवेकावस्थेमुळे रूपकायापासून मुक्त असते, ते रूपविषयक आसक्ती आणि राग यांच्या विक्खम्भनानेच होते, म्हणून विक्खम्भनच मुख्य आहे हे सांगण्यासाठी "रूपतण्हाविक्खम्भनेन रूपकायातो च विमुत्तत्ता" (रूपतृष्णेच्या विक्खम्भनाने रूपकायापासून मुक्त असल्यामुळे) असे म्हटले आहे. समुच्छेदमुक्तीच्या अभावामुळे एका अंशाने (एकदेसेन) 'उभतोभागविमुक्त' म्हटले जाते.

25. ‘‘Sattisayo’’ti viya samudāye pavatto vohāro avayavepi dissatīti dassento āha ‘‘aṭṭhavimokkhekadesena…pe… vuccatī’’ti.

२५. ज्याप्रमाणे "सत्तिसयो" (अतिशययुक्त/सामर्थ्यवान) हा संपूर्ण समूहासाठी वापरला जाणारा व्यवहार अवयवामध्ये (भागामध्ये) देखील दिसून येतो, हे दर्शविताना "अट्ठविमोक्खे कदेसेन...पे... वुच्चति" (आठ विमोक्षांच्या एका अंशाने...पे... म्हटले जाते) असे म्हटले आहे.

26. Phuṭṭhānanti phassitānaṃ, adhigatānanti attho. Antoti antasadiso phassanāya parakālo. Tadanantaro hi tappariyosāno viya hotīti. Kālavisayo cāyaṃ anta-saddo, na pana kālattho. Tenāha ‘‘adhippāyo’’ti. Nāmakāyekadesatoti nīvaraṇasaṅkhātanāmakāyekadesato. Ālocito pakāsito viya hoti vibandhavikkhambhanena ālocane pakāsane samatthassa ñāṇacakkhuno adhiṭṭhānasamuppādanato. Na tu vimuttoti vimuttoti na vuccateva.

२६. "फुट्ठानं" (स्पर्श केलेल्यांचे) म्हणजे प्राप्त केलेल्यांचे (अधिगतानं), असा अर्थ आहे. "अन्तो" (अंत) म्हणजे स्पर्शाच्या नंतरचा काळ, जो अंतासारखा असतो. कारण त्याच्या लगेच नंतरचा काळ हा त्याचा शेवट असल्यासारखा असतो. आणि हा 'अंत' शब्द काळाच्या संदर्भातील (कालविषय) आहे, परंतु त्याचा अर्थ केवळ 'काळ' असा नाही. म्हणूनच "अधिप्पायो" (अभिप्राय/तात्पर्य) असे म्हटले आहे. "नामकायैकदेशापासून" (नामकायेकदेसतो) म्हणजे नीवरण नावाच्या नामकायाच्या एका भागापासून. अडथळ्यांच्या (विबंध) विक्खम्भनामुळे तो प्रकाशित झाल्यासारखा होतो, कारण तो प्रकाश पाडण्यास व प्रकट करण्यास समर्थ असलेल्या ज्ञानचक्षूच्या अधिष्ठानाची उत्पत्ती करतो. परंतु "विमुक्त" (विमुत्तो) असे म्हटले जात नाही, त्याला विमुक्त असे मुळीच म्हटले जात नाही.

28. Imaṃ pana nayanti ‘‘apica tesa’’ntiādinā āgatavidhiṃ. Yena visesenāti yena kāraṇavisesena. Soti diṭṭhippattasaddhāvimuttānaṃ yathāvutto paññāya viseso. Paṭikkhepo kato kāraṇassa avibhāvitattā. Ubhatobhāgavimutto viya, paññāvimutto viya vā sabbathā avimuttassa sāvasesavimuttiyampi diṭṭhippattassa viya paññāya sātisayāya abhāvato saddhāmattena vimuttabhāvo daṭṭhabbo. Saddhāya adhimuttoti idaṃ āgamanavasena saddhāya adhikabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, maggādhigamato panassa paccakkhameva ñāṇadassanaṃ.

२८. "इमं पन नयं" (परंतु या पद्धतीला) म्हणजे "अपि च तेसं" (आणि त्यांच्या देखील) इत्यादींद्वारे आलेल्या विधीला. "येन विसेसेन" (ज्या विशेषाने) म्हणजे ज्या विशेष कारणाने. "सो" (तो) म्हणजे 'दिट्ठिप्पत्त' (दृष्टि प्राप्त) आणि 'सद्धाविमुक्त' (श्रद्धाविमुक्त) यांच्या प्रज्ञेचा वर सांगितलेला विशेष होय. कारण स्पष्ट न झाल्यामुळे (अविभावितत्वामुळे) त्याचा निषेध (पटिक्खेपो) केला आहे. ज्याप्रमाणे उभतोभागविमुक्त किंवा प्रज्ञाविमुक्त पूर्णपणे मुक्त असतात, त्याप्रमाणे जो सर्वथा मुक्त नाही, त्याच्या सवशेष मुक्तीमध्ये (सावसेसविमुत्ती) देखील दृष्टिप्रत्ताप्रमाणे प्रज्ञेचा अतिशय (विशेष) नसल्यामुळे, केवळ श्रद्धेच्या बळावरच त्याची मुक्ती झाली आहे असे समजावे. "सद्धाय अधिमुत्तो" (श्रद्धेने अधिमुक्त) हे आगमाच्या (परंपरेच्या) आधारे श्रद्धेच्या अधिकतेचा विचार करून म्हटले आहे, परंतु मार्गाच्या अधिगमनामुळे (प्राप्तीमुळे) त्याचे ज्ञानदर्शन प्रत्यक्षच असते.

31. ‘‘Sototi ariyamaggassa nāma’’nti nippariyāyena taṃsamaṅgī sotāpannoti adhippāyena codako ‘‘api-saddo kasmā vutto’’ti codanaṃ uṭṭhāpetvā ‘‘nanū’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati. Itaro ‘‘nāpanna’’ntiādinā pariharati. Samannāgato eva nāma lokuttaradhammānaṃ akuppasabhāvattā. Itarehīti dutiyamaggaṭṭhādīhi. So evāti paṭhamaphalaṭṭho eva. Idhāti imasmiṃ sattakkhattuparamaniddese. Sotaṃ vā ariyamaggaṃ ādito panno adhigatoti sotāpannoti vuccamāne dutiyamaggaṭṭhādīnaṃ [Pg.49] nattheva sotāpannabhāvāpatti. Sutte pana sotaṃ ariyamaggaṃ ādito mariyādaṃ amuñcitvāva panno paṭipajjatīti katvā maggasamaṅgī ‘‘sotāpanno’’ti vutto. Pariyāyena itaropi tassa aparihānadhammattā sotāpannoti veditabbaṃ. Pahīnāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇāya samudayasaccaṃ viya dukkhasaccampi paccavekkhitaṃ hoti saccadvayapariyāpannattā kilesānanti āha ‘‘catusaccapaccavekkhaṇādīna’’nti. Ādi-saddena phalapaccavekkhaṇauparimaggaphaladhamme ca saṅgaṇhāti.

३१. “सोत (स्रोता) हे आर्यमार्गाचे नाव आहे” या निष्पर्याय (थेट) अर्थाने, त्या मार्गाने युक्त असलेला 'सोतापन्न' असतो, या अभिप्रायाने आक्षेपकाने “'अपि' हा शब्द कशासाठी वापरला आहे?” असा आक्षेप उपस्थित करून “ननु” (नक्कीच) इत्यादींद्वारे आपला अभिप्राय स्पष्ट केला आहे. दुसरा (उत्तर देणारा) “नापन्नं” इत्यादींद्वारे त्याचे परिहार (खंडन) करतो. लोकोत्तर धर्मांच्या अकुप्पस्वभावामुळे (अपरिवर्तनीय स्वभावामुळे) तो खरोखरच समन्वागत (युक्त) असतो. “इतरांद्वारे” म्हणजे द्वितीय मार्गस्थ इत्यादींद्वारे. “तोच” म्हणजे प्रथम फलस्थच. “येथे” म्हणजे या सत्तक्खत्तुपरम निर्देशात. “सोतात किंवा आर्यमार्गात सुरुवातीपासूनच जो प्रविष्ट झाला आहे, त्याने तो प्राप्त केला आहे म्हणून तो सोतापन्न” असे म्हटले असता, द्वितीय मार्गस्थ इत्यादींना सोतापन्नत्व प्राप्त होत नाही. परंतु सुत्तात, सोताला म्हणजेच आर्यमार्गाला सुरुवातीपासूनच मर्यादा न सोडता जो प्राप्त करतो, प्रतिपादन करतो, त्याला मार्गसमंगी (मार्गाने युक्त असलेला) “सोतापन्न” म्हटले आहे. पर्यायाने, दुसरा देखील त्याच्या अपरिहाणधर्मी (पतन न होणाऱ्या स्वभावामुळे) असल्यामुळे “सोतापन्न” समजावा. प्रहीण (नष्ट झालेल्या) आणि अवशिष्ट (शिल्लक राहिलेल्या) क्लेशांच्या प्रत्यवेक्षणासाठी (परीक्षणासाठी) समुदयसत्याप्रमाणे दुःखसत्य देखील प्रत्यवेक्षित (परीक्षित) होते, कारण क्लेश हे दोन्ही सत्यांमध्ये समाविष्ट असतात, म्हणून “चतुःसत्यप्रत्यवेक्षण इत्यादींचे” असे म्हटले आहे. 'आदि' शब्दाने फलप्रत्यवेक्षण आणि उपरी मार्ग-फल धर्मांचा संग्रह होतो.

32. Mahākulamevāti uḷārakulameva vuccati ‘‘kulīno kulaputto’’tiādīsu viya.

३२. “महाकुळच” म्हणजे उदार (उच्च/प्रतिष्ठित) कुळच म्हटले जाते, जसे की “कुलीन, कुळपुत्र” इत्यादींमध्ये.

33. Sajjhānako aparihīnajjhāno kālakato brahmalokūpago hutvā vaṭṭajjhāsayo ce, uparūpari nibbattitvā nibbāyatīti āha ‘‘anāgāmisabhāgo’’ti. Yato so jhānānāgāmīti vuccati. Tenāha ‘‘anāvattidhammo’’ti.

३३. “सज्झानको” म्हणजे ज्याचे ध्यान अपरिहीन (नष्ट न झालेले) आहे असा, काळ करून (मृत्यू पावून) ब्रह्मलोकात उत्पन्न होऊन जर संसाराची इच्छा असणारा असेल, तर वरच्या वर उत्पन्न होऊन परिनिर्वाण पावतो, म्हणून “अनागामी-सभाग” (अनागामी सदृश) असे म्हटले आहे. ज्या अर्थी त्याला 'ध्यान-अनागामी' म्हटले जाते. म्हणूनच “अनावृत्तिधर्मी” (परत न येणारा) असे म्हटले आहे.

36. Parayoge tvā-saddo tadanto hutvā ‘‘parasaddayoge’’ti vutto, appatvāti vuttaṃ hotīti ‘‘appattaṃ hutvā’’ti iminā vuccati.

३६. परयोगात 'त्वा' हा शब्द तदन्त (त्याच्या शेवटी असणारा) होऊन “परशब्दाच्या योगात” असा म्हटला आहे, 'अप्राप्त होऊन' असे म्हटले जाते, हे “अप्राप्त होऊन” याने सांगितले आहे.

37. Tenāti ‘‘upahaccā’’ti padena. Nanu ca vemajjhātikkamo ‘‘atikkamitvā vemajjha’’nti iminā pakāsito hotīti adhippāyo.

३७. “त्याच्याद्वारे” म्हणजे “उपहच्च” (मर्यादेचे उल्लंघन करून) या पदाद्वारे. “नक्कीच मध्यभागाचे उल्लंघन करणे हे 'मध्यभागाचे उल्लंघन करून' याने प्रकाशित होते” असा अभिप्राय आहे.

40. Taṇhāvaṭṭasotā taṇhāvaṭṭabandhā. Tassāti sotassa. Sambandhe cetaṃ sāmivacanaṃ. Uddhaṃsotassa uparibhavūpagatā ekaṃsikāti āha ‘‘yattha vā tattha vā gantvā’’ti. Tassāti uddhaṃsotassa. Tatthāti avihesu. Lahusālahusagatikāti lahukālahukāyugatikā, lahukālahukañāṇagatikā vā. Uppajjitvāva nibbāyanakādīhīti ādi-saddena ‘‘ākāsaṃ laṅghitvā nibbāyatī’’tiādinā vuttā tisso upamā saṅgaṇhāti. Antarāupahaccaparinibbāyīhi adhimattatā, uddhaṃsotato anadhimattatā ca asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyīnaṃ na veditabbāti yojanā. Te evāti antarāupahaccaparinibbāyiuddhaṃsotā eva. Yadi evaṃ asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyīnaṃ upamāvacanena tato mahantatarehi kasmā vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tato mahanta…pe… dassanattha’’nti.

४०. “तृष्णावर्तस्रोता” म्हणजे तृष्णावर्ताचे बंधन. “त्याचे” म्हणजे स्रोताचे. हे संबंधार्थात षष्ठी विभक्तीचे वचन आहे. उद्धंसोताचे (उर्ध्वस्रोताचे) उपरी भवात (वरच्या लोकांत) जाणे निश्चित आहे, म्हणून “जिथे कुठे जाऊन” असे म्हटले आहे. “त्याचे” म्हणजे उद्धंसोताचे. “तेथे” म्हणजे अविह लोकांमध्ये. “लहुसाळहुसगतिका” म्हणजे अतिशय हलकी गती असणारे, किंवा अतिशय हलक्या ज्ञानाची गती असणारे. “उत्पन्न होऊनच परिनिर्वाण पावणे” इत्यादींमधील 'आदि' शब्दाने “आकाशाचे उल्लंघन करून परिनिर्वाण पावतो” इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या तीन उपमांचा संग्रह होतो. अंतरा-परिनिर्वायी आणि उपहच्च-परिनिर्वायी यांच्यापेक्षा अधिमात्रता (तीव्रता) आणि उद्धंसोतापेक्षा अनधिमात्रता (मृदुता) ही असंखार-परिनिर्वायी व ससंखार-परिनिर्वायी यांची समजू नये, अशी योजना आहे. “तेच” म्हणजे अंतरा-परिनिर्वायी, उपहच्च-परिनिर्वायी आणि उद्धंसोतच होत. जर असे असेल, तर असंखार-परिनिर्वायी व ससंखार-परिनिर्वायी यांच्या उपमावचनाने त्यांच्यापेक्षा मोठ्यांद्वारे का सांगितले गेले? या आक्षेपाचा विचार करून “त्याच्यापेक्षा मोठे...पे... दर्शवण्यासाठी” असे म्हटले आहे.

Tenāti [Pg.50] ‘‘no cassa, no ca me siyā’’ti vacanena. Tenāti vā yathāvuttena tassa atthavacanena. Imassa dukkhassāti imassa sampati vattamānassa viññāṇādidukkhassa. Udayadassanaṃ ñāṇaṃ. Catūhipīti ‘‘no cassā’’ti catūhi padehi. Yaṃ atthīti yaṃ paramatthato vijjati. Tenāha ‘‘bhūtanti sasabhāva’’nti, bhūtanti khandhapañcakanti attho. Yathāha ‘‘bhūtamidanti, bhikkhave, samanupassathā’’ti. Vivaṭṭamānaso viviccamānahadayo taṇhādisotato nivattajjhāsayo. Upekkhako hotīti cattabhariyo viya puriso bhayaṃ nandiñca pahāya udāsino hoti.

“त्याच्याद्वारे” म्हणजे “नो चस्स, नो च मे सिया” (जर ते नसले, तर माझेही नसावे) या वचनाद्वारे. किंवा “त्याच्याद्वारे” म्हणजे यथावक्त (वर सांगितलेल्या) त्याच्या अर्थवचनाद्वारे. “या दुःखाचे” म्हणजे या सध्या वर्तमान असलेल्या विज्ञानादी दुःखाचे. उदयदर्शन म्हणजे ज्ञान. “चारही द्वारे” म्हणजे “नो चस्सा” या चार पदांद्वारे. “जे आहे” म्हणजे जे परमार्थतः विद्यमान आहे. म्हणूनच “भूत म्हणजे सस्वभाव” असे म्हटले आहे, 'भूत' म्हणजे पंचस्कंध असा अर्थ आहे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे— “भिक्खूहो, हे भूत (विद्यमान) आहे असे सम्यक प्रकारे पहा.” “विवट्टमानसो” म्हणजे विलग झालेले हृदय असणारा, तृष्णा इत्यादी स्रोतापासून निवृत्तलेला आशय असणारा. “उपेक्षक होतो” म्हणजे भार टाकून दिलेल्या पुरुषाप्रमाणे भय आणि नंदी (आनंद) सोडून उदासीन (तटस्थ) होतो.

Avisiṭṭheti hīne. Visiṭṭheti uttame. ‘‘Bhave’’ti vatvā ‘‘sambhave’’ti vuccamānaṃ avuttavācakaṃ hotīti dassento ‘‘paccuppanno’’tiādimāha. Bhūtameva vuccatīti yaṃ bhūtanti vuccati, tadeva bhavoti ca vuccati, bhavati ahosīti vā. Sambhavati etasmāti sambhavo. Tadāhāro tassa bhavassa paccayo. Anukkamena maggapaññāyāti vipassanānukkamena laddhāya ariyamaggapaññāya. Tenāti sekkhena.

“अविशिष्टात” म्हणजे हीन (कनिष्ठ) मध्ये. “विशिष्टात” म्हणजे उत्तम मध्ये. “भवात” असे म्हणून “संभवात” असे म्हटले असता ते न बोललेले सांगणारे होते, हे दर्शवताना “प्रत्युत्पन्न” इत्यादी म्हटले आहे. “भूतच म्हटले जाते” म्हणजे ज्याला 'भूत' म्हटले जाते, त्यालाच 'भव' असेही म्हटले जाते, 'होते' किंवा 'झाले' असे. ज्याच्यापासून संभवते (उत्पन्न होते) तो 'संभव'. त्याचा आहार हा त्या भवाचा प्रत्यय (कारण) आहे. “अनुक्रमाने मार्गप्रज्ञेने” म्हणजे विपश्यनेच्या अनुक्रमाने प्राप्त झालेल्या आर्यमार्गप्रज्ञेने. “त्याच्याद्वारे” म्हणजे शैक्षाद्वारे (सेक्ख).

Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

एकक-निर्देश-वर्णना समाप्त झाली.

2. Dukaniddesavaṇṇanā

२. दुक-निर्देश-वर्णना

63. Kassacīti kassacipi. Kathañcīti kenaci pakārena, vikkhambhanamattenāpīti vuttaṃ hoti. Ajjhattaggahaṇassāti attānaṃ adhikicca uddissa pavattaggāhassa.

६३. “कोणाचेही” म्हणजे कोणाचेही. “कसेही” म्हणजे कोणत्याही प्रकारे, केवळ विष्कंभन (दबून राहणे) मात्रेने देखील, असे म्हटले आहे. “अध्यात्मग्रहणाचे” म्हणजे स्वतःला अधिकृत करून (स्वतःच्या उद्देशाने) प्रवृत्त झालेल्या ग्रहणाचे.

83. Purimaggahitanti ‘‘karissati me’’tiādinā cittena paṭhamaṃ gahitaṃ. Taṃ katanti taṃ tādisaṃ upakāraṃ. Puññaphalaṃ upajīvanto kataññupakkhe tiṭṭhatīti vuttaṃ ‘‘puññaphalaṃ anupajīvanto’’ti.

८३. “पूर्वी ग्रहण केलेले” म्हणजे “माझ्यासाठी करेल” इत्यादी चित्ताने प्रथम ग्रहण केलेले. “ते केले” म्हणजे तसा उपकार. “पुण्यफलाचा उपभोग न घेणारा” असे म्हटले आहे, याचा अर्थ पुण्यफलाचा उपभोग घेत कृतज्ञतेच्या पक्षात राहतो.

90. Guṇapāripūriyā paripuṇṇo yāvadattho idha tittoti āha ‘‘niṭṭhitakiccatāya nirussukko’’ti.

९०. गुणांच्या परिपूर्णतेने परिपूर्ण असलेला, जितका अर्थ (गरज) आहे तितका येथे तृप्त झालेला आहे, म्हणून “कृतकृत्यतेमुळे निरुत्सुक (चिंतामुक्त)” असे म्हटले आहे.

Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुक-निर्देश-वर्णना समाप्त झाली.

3. Tikaniddesavaṇṇanā

३. तिक-निर्देश-वर्णना

91. Sesasaṃvarabhedenāti [Pg.51] kāyikavācasikavītikkamato sesena saṃvaravināsena. So pana dvāravasena vuccamāno manodvāriko hotīti āha ‘‘manosaṃvarabhedenā’’ti. Idāni taṃ pakārabhedena dassento ‘‘satisaṃvarādibhedena vā’’ti āha, muṭṭhasaccādippavattiyāti attho. Yaṃ kiñci sabhāvabhūtaṃ caritampi ‘‘sīla’’nti vuccatīti akusalassapi sīlapariyāyo vutto.

९१. “उर्वरित संवरभेदाने” म्हणजे कायिक आणि वाचिक अतिक्रमापेक्षा उर्वरित संवराच्या विनाशाने. तो जर द्वाराच्या वशाने सांगितला गेला, तर तो मनद्वाराचा होतो, म्हणून “मनःसंवरभेदाने” असे म्हटले आहे. आता त्याचे प्रकारभेदाने दर्शन घडवताना “सतिसंवर (स्मृतिसंवर) इत्यादी भेदाने वा” असे म्हटले आहे, याचा अर्थ मुट्ठसच्च (स्मृतिभ्रंश) इत्यादींच्या प्रवृत्तीने असा आहे. जे काही स्वभावभूत चरित्र असते त्याला देखील “शील” म्हटले जाते, म्हणून अकुशलाचा देखील शीलपर्याय सांगितला आहे.

94. Samānavisayānanti paṭhamaphalādiko samāno evarūpo visayo etesanti samānavisayā, tesaṃ.

९४. “समानविषयांचे” म्हणजे प्रथम फल इत्यादी समान असा ज्यांचा विषय आहे ते समानविषय, त्यांचे.

107. Tadattho tappayojano lokuttarasādhakoti attho. Tassa paramatthasāsanassa. Mūlekadesattāti mūlabhāvena ekadesattā.

१०७. “तदर्थ” म्हणजे त्याचे प्रयोजन असणारा, लोकोत्तर साधक असा अर्थ आहे. “त्या” परमार्थ शासनाचा. “मूळ एकदेश असल्यामुळे” म्हणजे मूळ रूपाने एक भाग असल्यामुळे.

118. Unnaḷo uggatatucchamāno.

११८. “उन्नळो” म्हणजे उद्दाम आणि तुच्छ मान (अहंकार) असणारा.

123. Sīlassa anuggaṇhanaṃ aparisuddhiyaṃ sodhanaṃ apāripūriyaṃ pūraṇañcāti āha ‘‘sodhetabbe ca vaḍḍhetabbe cā’’ti. Adhisīlaṃ nissāyāti adhisīlaṃ nissayaṃ katvā uppannapaññāya.

१२३. शीलाचे अनुग्रहण म्हणजे अपरिशुद्धतेत शोधन (स्वच्छ करणे) आणि अपूर्णतेत पूरण (वाढवणे) करणे होय, म्हणून “शोधन करण्यायोग्य आणि वाढवण्यायोग्य गोष्टींमध्ये” असे म्हटले आहे. “अधिशीलाचा आश्रय घेऊन” म्हणजे अधिशीलाचा आश्रय करून उत्पन्न झालेल्या प्रज्ञेने.

124. Gūthasadisattameva dasseti, na gūthakūpasadisattanti adhippāyo. Gūthavaseneva hi kūpassapi jigucchanīyatāti. Ayañca attho gūtharāsiyeva gūthakūpoti imasmiṃ pakkhe navattabbo siyā.

१२४. विष्ठेच्या समान असणेच दर्शवतो, विष्ठाकुपाच्या (विष्ठेच्या विहिरीच्या) समान असणे नाही, असा अभिप्राय आहे. कारण विष्ठेमुळेच विहिरीची देखील घृणास्पदता असते. आणि हा अर्थ “विष्ठेचा ढीग म्हणजेच विष्ठाकुप” या पक्षात सांगू नये.

130. Sarabhaṅgasatthārādayo rūpabhavādikāmādipariññaṃ katvā paññapento lokiyaṃ pariññaṃ sammadeva paññapentīti āha ‘‘yebhuyyena na sakkontī’’ti. Asamatthabhāvaṃ vā sandhāya no ca paññāpetuṃ sakkontīti vuttanti yojanā.

१३०. सरभंग शास्त्यादींनी रूपभव आणि कामादींचे परिज्ञान करून प्रज्ञापित करताना लौकिक परिज्ञानाचेच सम्यक प्रकारे प्रज्ञापन केले आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'बहुतांश करून शकत नाहीत' (येभुय्येन न सक्कोन्ति) असे म्हटले आहे. किंवा असमर्थतेचा संदर्भ देऊन 'प्रज्ञापित करण्यास समर्थ होत नाहीत' असे म्हटले आहे, अशी योजना करावी.

Tikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिकनिद्देस-वण्णना (त्रिक-निर्देश-वर्णना) समाप्त झाली.

4. Catukkaniddesavaṇṇanā

४. चतुक्कनिद्देस-वण्णना (चतुष्क-निर्देश-वर्णना)

133. Parenāti [Pg.52] aññena, āṇattenāti attho. Āṇattiyā attanā cāti āṇāpakassa āṇattiyā, attanā ca āṇattena kataṃ tañca tassa āṇāpakassa yaṃ vacīpayogena katanti yojanā. Āṇattiyā pāpassāti āṇāpanavasena pasutapāpassa.

१३३. 'परेन' म्हणजे दुसऱ्याद्वारे, 'आणत्तेन' (आज्ञेवरून) असा अर्थ आहे. 'आणत्तिया अत्तना च' म्हणजे आज्ञा देणाऱ्याच्या आज्ञेने आणि स्वतः आज्ञापिलेल्याने जे केले आहे, आणि त्या आज्ञा देणाऱ्याने जे वाक्-प्रयोगाने केले आहे, अशी योजना करावी. 'आणत्तिया पापस्स' म्हणजे आज्ञा देण्याच्या स्वरूपात केलेले पाप.

148. Desanāya karaṇabhūtāya. Dhammānanti desanāya yathābodhetabbānaṃ sīlādidhammānaṃ.

१४८. साधनभूत ठरलेल्या देशनेद्वारे. 'धम्मानं' म्हणजे देशनेद्वारे ज्यांचे आकलन करून घ्यावयाचे आहे अशा शीलादी धर्मांचे.

152. Anantaranti ñāṇassa upaṭṭhitanti anantaraṃ vuttaṃ. Kiṃ pana tanti āha ‘‘vacana’’nti. Lujjatīti idaṃ yena kāraṇena loka-saddo tadatthe pavatto, taṃ dassetīti āha ‘‘kāraṇayutta’’nti.

१५२. 'अनन्तरं' म्हणजे ज्ञानाच्या समोर उपस्थित असणे, याला 'अनन्तर' म्हटले आहे. 'ते काय आहे?' यावर 'वचनं' (वचन) असे म्हटले आहे. 'लुज्जति' (नाश पावते) यावरून ज्या कारणाने 'लोक' हा शब्द त्या अर्थात प्रवृत्त झाला आहे, ते दर्शवण्यासाठी 'कारणयुक्तं' असे म्हटले आहे.

156. Sahitāsahitassāti kusalasaddayogena sāmivacanaṃ bhummattheti dassento āha ‘‘sahitāsahiteti attho’’ti. Sahitabhāsanena desakasampatti, sahitāsahitakosallena sāvakasampatti veditabbā. Parisasampattipi ñāṇasampannassa dhammakathikassa paṭibhānasampadāya kāraṇaṃ hotīti āha ‘‘sāvakasampattiyā bodhetuṃ samatthatāyā’’ti.

१५६. 'सहितासहितस्स' येथे 'कुसल' शब्दाच्या योगाने षष्ठी विभक्ती सप्तमीच्या अर्थात आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'सहितासहिते असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. हितकारक भाषणाने देशकाची (उपदेशकाची) संपत्ती, आणि हिताहिताच्या कौशल्याने श्रावकाची संपत्ती जाणावी. परिषद-संपत्ती देखील ज्ञानसंपन्न धम्मकथिकाच्या प्रतिभा-संपदेचे कारण बनते, हे दर्शवण्यासाठी 'श्रावक-संपत्तीद्वारे बोध देण्यास समर्थ असणे' असे म्हटले आहे.

157. Kusaladhammehīti samathavipassanādhammehi. Catuttho vutto, yo neva saṅghaṃ nimanteti, na dānaṃ deti.

१५७. 'कुसलधम्मेहि' म्हणजे समथ आणि विपस्सना धर्मांद्वारे. चौथा तो सांगितला आहे, जो संघाला निमंत्रितही करत नाही आणि दानही देत नाही.

166. Yamidaṃ ‘‘kālenā’’ti vuttanti ‘‘yo tattha avaṇṇo, tampi bhaṇati kālena. Yopi tattha vaṇṇo, tampi bhaṇati kālenā’’ti yaṃ idaṃ pāḷiyaṃ vuttaṃ, tatra tasmiṃ vacane vākye yo puggalo ‘‘kālena bhaṇatī’’ti vutto, so kīdisoti vicāraṇāya tassa dassanatthaṃ ‘‘kālaññū hotī’’tiādi pāḷiyaṃ vuttanti dassento saṅgahe āhāti yojanā.

१६६. जे हे 'कालेन' (योग्य वेळी) असे म्हटले आहे, म्हणजे 'तिथे जो अवर्ण आहे, तोही योग्य वेळी बोलतो; आणि तिथे जो वर्ण आहे, तोही योग्य वेळी बोलतो' असे जे पाळीमध्ये म्हटले आहे, त्या वाक्यात जो पुद्गल 'योग्य वेळी बोलतो' असे म्हटले आहे, तो कसा आहे? याच्या विचारासाठी आणि ते दर्शवण्यासाठी 'कालज्ञ असतो' इत्यादी पाळीमध्ये म्हटले आहे, हे दर्शवत संक्षेपाने सांगितले आहे, अशी योजना करावी.

168. Pubbuppannapaccayavipattīti tasmiṃ attabhāve paṭhamuppannapaccayavipatti. Tesaṃ vipatti pavattappaccayavipattīti yojanā.

१६८. 'पुब्buप्पन्नपच्चयविपत्ति' म्हणजे त्या आत्मभावात सर्वप्रथम उत्पन्न झालेल्या प्रत्ययांची विपत्ती. त्यांची विपत्ती म्हणजे प्रवृत्त झालेल्या प्रत्ययांची विपत्ती, अशी योजना करावी.

173. Tesanti [Pg.53] pahīnāvasiṭṭhakilesānaṃ. Vimuttidassanameva hoti vimuttiatthattā taṃdassanassa.

१७३. 'तेसं' म्हणजे ज्यांचे उर्वरित क्लेश नष्ट झाले आहेत अशांचे. विमुक्तीचे दर्शनच विमुक्तीच्या अर्थाचे असल्यामुळे ते विमुक्तीचे दर्शनच असते.

174. Tantāvutānaṃ vatthānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ.

१७४. 'तन्तावुतानं वत्थानं' (माग विणलेल्या वस्त्रांचे) येथे निर्धारण अर्थात षष्ठी विभक्ती आहे.

178. Nāmakāyoti nāmasamūho. Idameva ca dvayanti sīlasaṃvarapūraṇaṃ, sājīvāvītikkamanañcāti idameva dvayaṃ. Tatoti sājīvāvītikkamanato. Kathāya haliddarāgādisadisatāti yojanā. Tenāha ‘‘na puggalassā’’ti.

१७८. 'नामकायो' म्हणजे नामाचा समूह. 'हेच दोन' म्हणजे शील-संवर पूर्ण करणे आणि आजीव-अतिक्रमण न करणे, हेच दोन. 'ततो' म्हणजे आजीव-अतिक्रणापासून. कथेची हळदीच्या रंगासारखी सदृशता आहे, अशी योजना करावी. म्हणूनच 'पुद्गलाची नाही' असे म्हटले आहे.

179. Iti-saddenāti ‘‘dārumāsako’’ti ettha vuttaiti-saddena. Evaṃpakāreti imināpi salākādike saṅgaṇhāti.

१७९. 'इति' शब्दाने म्हणजे 'दारुमासको' (लाकडी नाणे) येथे वापरलेल्या 'इति' शब्दाने. 'या प्रकारच्या' या शब्दाने शलाका इत्यादींचाही संग्रह होतो.

181. Avisaṭasukhanti avikkhepasukhaṃ.

१८१. 'अविसटसुखं' म्हणजे अविक्षेप सुख.

187. Khandhadhammesūti saṅkhatadhammesu. Tadalābhenāti maggaphalālābhena. Atthenāti sīlādiatthena.

१८७. 'खन्धधम्मेसु' म्हणजे संस्कृत धर्मांमध्ये. 'तदलाभेन' म्हणजे मार्ग आणि फळाचा लाभ न झाल्यामुळे. 'अत्थेन' म्हणजे शीलादी अर्थाने.

Catukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

चतुक्कनिद्देस-वण्णना (चतुष्क-निर्देश-वर्णना) समाप्त झाली.

5. Pañcakaniddesavaṇṇanā

५. पञ्चकनिद्देस-वण्णना (पंचक-निर्देश-वर्णना)

191. Yathā tesu paṭipajjitabbanti tesu pañcasu puggalesu yathārahaṃ upameyyopamādassanamukhena hitūpadesapaṭipattiyā yathā aññehi paṭipajjitabbanti attho. Kiriyāvācī ārambha-saddo adhippeto, na ‘‘ārambhakattussa kasāvapucchā’’tiādīsu viya dhammavācīti āha ‘‘ārambhakiriyāvācako saddo’’ti. ‘‘Nirujjhantī’’ti vuttattā ‘‘maggakiccavasenā’’ti vuttaṃ.

१९१. 'ज्याप्रमाणे त्यांच्याशी वागावे' म्हणजे त्या पाच पुद्गलांशी योग्य प्रकारे उपमेय-उपमा दर्शवण्याच्या माध्यमातून हितोपदेशाच्या आचरणाने ज्याप्रमाणे इतरांनी वागावे, असा अर्थ आहे. येथे क्रियावाचक 'आरम्भ' शब्द अभिप्रेत आहे, 'आरम्भकत्तुस्स कसावपुच्छा' इत्यादींप्रमाणे धर्मवाचक नाही, म्हणून 'आरंभ हा क्रियावाचक शब्द आहे' असे म्हटले आहे. 'निरुज्झन्ति' असे म्हटल्यामुळे 'मार्ग-कृत्याच्या वशाने' असे म्हटले आहे.

192. Gahaṇaṃ ‘‘evameta’’nti sampaṭicchanaṃ.

१९२. 'ग्रहण' म्हणजे 'हे असेच आहे' असे स्वीकारणे.

199. Na evaṃ sambandho asamānajātikattā.

१९९. असमान जातीय असल्यामुळे असा संबंध होत नाही.

Pañcakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्चकनिद्देस-वण्णना (पंचक-निर्देश-वर्णना) समाप्त झाली.

6. Chakkaniddesavaṇṇanā

६. छक्कनिद्देस-वण्णना (षट्क-निर्देश-वर्णना)

202. Idaṃ [Pg.54] saccābhisambodhādikaṃ saṅgahitaṃ hoti phalassa hetunā avinābhāvato. Tenāha ‘‘sāma’’ntiādi. Anācariyakena attanā uppāditenāti idaṃ sabbaññutaññāṇe vijjamānaguṇakathanaṃ, na tabbidhuradhammantaranivattanaṃ tathārūpassa aññassa abhāvato. Tenassa sācariyakatā, parato ca uppatti paṭikkhittāti imamatthamāha ‘‘tatthā’’tiādinā. Tattha sācariyakattaṃ parūpadesahetukatā, parato uppatti upadesena vināpi sannissāya nibbattīti ayametesaṃ viseso.

२०२. हे सत्याभिसंबोधादी संग्रहित होते, कारण फळाचा हेतूशी अविनाभाव संबंध असतो. म्हणूनच 'सामं' (स्वतः) इत्यादी म्हटले आहे. 'आचार्याशिवाय स्वतः उत्पन्न केलेले' हे सर्वज्ञता-ज्ञानात विद्यमान असलेल्या गुणांचे कथन आहे, विरोधी धर्मांचे निवारण नाही, कारण तशा प्रकारचा दुसरा कोणी अस्तित्वात नाही. म्हणूनच त्याचे आचार्यासहित असणे आणि दुसऱ्यापासून उत्पन्न होणे नाकारले आहे, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी 'तत्थ' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे आचार्यासहित असणे म्हणजे दुसऱ्याच्या उपदेशावर आधारित असणे, आणि दुसऱ्यापासून उत्पन्न होणे म्हणजे उपदेशाशिवायही आश्रय घेऊन निर्माण होणे, हा यामधील फरक आहे.

Chakkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

छक्कनिद्देस-वण्णना (षट्क-निर्देश-वर्णना) समाप्त झाली.

7. Sattakaniddesavaṇṇanā

७. सत्तकनिद्देस-वण्णना (सप्तक-निर्देश-वर्णना)

203. Kusalesu dhammesūti ādhāre bhummaṃ, na visayeti dassento ‘‘kusalesu dhammesu antogadhā’’ti āha. Idāni visayalakkhaṇaṃ etaṃ bhummanti dassento ‘‘bodhipakkhiyadhammesu vā’’tiādimāha. ‘‘Tadupakāratāyā’’ti idaṃ kusalesu dhammesu sādhetabbesūti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Ummujjanapaññāyāti ummujjāpanapaññāya, ummujjanākārena vā pavattapaññāya. Tenevāti ummujjanamattattā eva. Yathā hi ñāṇuppādo saṃkilesapakkhato ummujjanaṃ, evaṃ saddhuppādopīti āha ‘‘saddhāsaṅkhātameva ummujjana’’nti. Cittavāroti cittappabandhavāro. Paccekaṃ ṭhānavipassanāpataraṇapatigādhappattiniṭṭhattā tesaṃ puggalānaṃ ‘‘aneke puggalā’’ti vuttaṃ. Kasmā? Tenattabhāvena arahattassa aggahaṇato. Tatiyapuggalādibhāvanti ummujjitvā ṭhitapuggalādibhāvaṃ.

२०३. 'कुसलेसु धम्मेसु' येथे सप्तमी विभक्ती आधाराच्या अर्थात आहे, विषयाच्या अर्थात नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'कुशल धर्मांमध्ये अंतर्भूत' असे म्हटले आहे. आता हे सप्तमीचे रूप विषयाचे लक्षण आहे हे दर्शवण्यासाठी 'किंवा बोधिपाक्षिक धर्मांमध्ये' इत्यादी म्हटले आहे. 'तदुपकारताय' हे कुशल धर्म साध्य करण्याच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'उम्मुज्जनपञ्ञाय' म्हणजे वर येण्यास प्रवृत्त करणाऱ्या प्रज्ञेने, किंवा वर येण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त झालेल्या प्रज्ञेने. 'तेनेव' म्हणजे केवळ वर येण्यामुळेच. ज्याप्रमाणे ज्ञानाचा उत्पाद संक्लेश पक्षातून वर येणे आहे, त्याचप्रमाणे श्रद्धेचा उत्पादही आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'श्रद्धा संज्ञकच वर येणे आहे' असे म्हटले आहे. 'चित्तवारो' म्हणजे चित्त-प्रवाहाची पाळी. प्रत्येक पुद्गलाच्या स्थान, विपश्यना, पार जाणे आणि प्रतिष्ठा प्राप्त करणे या निष्ठांमुळे त्या पुद्गलांना 'अनेक पुद्गल' असे म्हटले आहे. का? कारण त्या आत्मभावाने अर्हत्त्वाची प्राप्ती होत नाही. 'ततीयपुग्गलादिभावं' म्हणजे वर येऊन राहिलेल्या पुद्गलादींचा भाव.

Sattakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

सत्तकनिद्देस-वण्णना (सप्तक-निर्देश-वर्णना) समाप्त झाली.

10. Dasakaniddesavaṇṇanā

१०. दसकनिद्देस-वण्णना (दशक-निर्देश-वर्णना)

209. Sotāpannādayoti [Pg.55] vuttavisesayuttā sotāpannasakadāgāmijhānānāgāmino. Asā…pe… panāti ettha pana-saddo visesatthadīpano. Tena ‘‘ajjhattasaṃyojanānaṃ samucchinnattā’’ti idaṃ visesaṃ dīpetīti veditabbaṃ.

२०९. 'सोतापन्नादयो' म्हणजे सांगितलेल्या विशेषाने युक्त असलेले स्रोतापन्न, सकदागामी, ध्यान आणि अनागामी. 'असा...पे... पना' येथे 'पना' हा शब्द विशेष अर्थ दर्शवणारा आहे. त्याद्वारे 'अध्यात्म-संयोजनांचा समूळ उच्छेद झाल्यामुळे' हा विशेष दर्शवला जातो, असे जाणावे.

Dasakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

दसकनिद्देस-वण्णना (दशक-निर्देश-वर्णना) समाप्त झाली.

Puggalapaññattipakaraṇa-anuṭīkā samattā.

पुग्गलpajñattipakarana-anuteeka समाप्त झाली.

Kathāvatthupakaraṇa-anuṭīkā

कथावत्थु-पकरण-अनुटीका (कथावस्तु-प्रकरण-अनुटीका)

Ganthārambhavaṇṇanā

ग्रन्थारम्भ-वण्णना (ग्रंथांरभ-वर्णना)

Samudāye [Pg.57] ekadesā antogadhāti samudāyo tesaṃ adhiṭṭhānabhāvena vutto yathā ‘‘rukkhe sākhā’’ti dasseti ‘‘kathāsamudāyassā’’tiādinā. Tattha kathānanti tisso kathā vādo jappo vitaṇḍāti. Tesu yena pamāṇatakkehi pakkhapaṭipakkhānaṃ patiṭṭhāpanapaṭikkhepā honti, so vādo. Ekādhikaraṇā hi aññamaññaviruddhā dhammā pakkhapaṭipakkhā yathā ‘‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā, na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti (dī. ni. 1.65). Nānādhikaraṇā pana aññamaññaviruddhāpi pakkhapaṭipakkhā nāma na honti yathā ‘‘aniccaṃ rūpaṃ, niccaṃ nibbāna’’nti. Yena chalajātiniggahaṭṭhānehi pakkhapaṭipakkhānaṃ patiṭṭhāpanaṃ paṭikkhepārambho, so jappo. Ārambhamattamevettha, na atthasiddhīti dassanatthaṃ ārambhaggahaṇaṃ. Yāya pana chalajātiniggahaṭṭhānehi paṭipakkhapaṭikkhepāya vāyamanti, sā vitaṇḍā. Tattha atthavikappupapattiyā vacanavighāto chalaṃ yathā ‘‘navakambaloyaṃ puriso, rājā no sakkhī’’ti evamādi. Dūsanabhāsā jātayo, uttarapatirūpakāti attho. Niggahaṭṭhānāni parato āvi bhavissanti. Evaṃ vādajappavitaṇḍappabhedāsu tīsu kathāsu idha vādakathā ‘‘kathā’’ti adhippetā. Sā ca kho aviparītadhammatāya patiṭṭhāpanavasena, na viggāhikakathābhāvenāti veditabbaṃ. Mātikāṭhapanenevāti uddesadesanāya eva. Ṭhapitassāti desitassa. Desanā hi desetabbamatthaṃ vineyyasantānesu ṭhapanato nikkhipanato ṭhapanaṃ, nikkhepoti ca vuccati.

समुदायात एकदेश (भाग) अंतर्भूत असतो, म्हणून समुदाय हा त्यांच्या अधिष्ठानभावाने (आश्रय रूपाने) म्हटला गेला आहे, जसे 'झाडावर फांद्या' हे 'कथासमुदायाचा' इत्यादीद्वारे दर्शविले आहे. तेथे 'कथा' म्हणजे तीन प्रकारच्या कथा आहेत - वाद, जल्प आणि वितंडा. त्यांपैकी ज्याद्वारे प्रमाण आणि तर्काने पक्ष व प्रतिपक्षाची स्थापना आणि खंडन केले जाते, तो 'वाद' होय. एकाच अधिकरणात एकमेकांच्या विरुद्ध असणारे धर्म हे पक्ष-प्रतिपक्ष असतात, जसे 'मरणानंतर तथागत असतात, मरणानंतर तथागत नसतात' (दी. नि. १.६५). परंतु वेगवेगळ्या अधिकरणात असणारे धर्म एकमेकांच्या विरुद्ध असले तरी त्यांना पक्ष-प्रतिपक्ष म्हटले जात नाही, जसे 'रूप अनित्य आहे, निर्वाण नित्य आहे'. ज्याद्वारे छल, जाती आणि निग्रहस्थानांनी पक्ष-प्रतिपक्षाची स्थापना किंवा खंडन करण्याचा आरंभ केला जातो, तो 'जल्प' होय. येथे केवळ आरंभच आहे, अर्थसिद्धी नाही, हे दर्शविण्यासाठी 'आरंभ' हा शब्द घेतला आहे. परंतु ज्याद्वारे छल, जाती आणि निग्रहस्थानांनी केवळ प्रतिपक्षाचे खंडन करण्याचा प्रयत्न केला जातो, ती 'वितंडा' होय. तेथे अर्थाच्या विकल्पाच्या उत्पत्तीने वचनाचा विघात करणे म्हणजे 'छल' होय, जसे 'हा मनुष्य नवकंबल (नवीन घोंगडी असलेला / नऊ घोंगड्या असलेला) आहे', 'राजा आमचा साक्षी नाही' इत्यादी. दूषण देणारी भाषा म्हणजे 'जाती', जिचा अर्थ उत्तरासारखा भासणारा असा आहे. 'निग्रहस्थाने' पुढे स्पष्ट होतील. अशा प्रकारे वाद, जल्प आणि वितंडा या तीन प्रकारच्या कथांमध्ये येथे वादकथा हीच 'कथा' म्हणून अभिप्रेत आहे. आणि ती अविपरीत (यथार्थ) धर्माच्या स्थापनेच्या स्वरूपात आहे, विग्रह (कलह) करणाऱ्या कथेच्या स्वरूपात नाही, असे जाणावे. 'मातिका स्थापन करण्याद्वारेच' म्हणजे उद्देश-देशनेद्वारेच. 'स्थापित केलेल्या' म्हणजे उपदेशिलेल्या (देशित केलेल्या). कारण देशना ही उपदेशिण्यायोग्य अर्थाला विनेय (शिष्य) जनांच्या संतानामध्ये स्थापित करण्यामुळे किंवा ठेवण्यामुळे 'स्थापन' किंवा 'निक्षेप' असे म्हटले जाते.

Ganthārambhavaṇṇanā niṭṭhitā.

ग्रंथारंभवर्णन समाप्त झाले.

Nidānakathāvaṇṇanā

निदानकथावर्णन

Parinibbānameva [Pg.58]…pe… vuttaṃ. Abhinnasabhāvampi hi atthaṃ tadaññadhammato visesāvabodhanatthaṃ aññaṃ viya katvā voharanti yathā ‘‘attano sabhāvaṃ dhārentīti dhammā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1). Sāti asaṅkhatā dhātu. Karaṇabhāvena vuttā yathāvuttassa upasamassa sādhakatamabhāvaṃ sandhāya. Dhammavādī…pe… dubbalatā vuttā tathārūpāya paññāya bhāve tādisānaṃ pakkhabhāvābhāvato. Laddhiyāti ‘‘atthi puggalo saccikaṭṭhaparamatthena, parihāyati arahā arahattā’’tiādiladdhiyā. Suttantehīti devatāsaṃyuttādīhi. Liṅgākappabhedaṃ parato sayameva vakkhati.

परिनिर्वाणच ...पे... म्हटले आहे. कारण अभिन्न स्वभाव असलेल्या अर्थालाही त्याव्यतिरिक्त इतर धर्मांपासून विशेष रूपाने जाणण्यासाठी भिन्न असल्यासारखे करून व्यवहार करतात, जसे 'स्वतःचा स्वभाव धारण करतात ते धर्म' (ध. सं. अट्ठ. १). 'ती' म्हणजे असंखत धातू. करणभावाने म्हटली आहे, कारण वर सांगितलेल्या उपशमाच्या साधकतमभावाला (सर्वोत्कृष्ट साधनत्वाला) उद्देशून आहे. 'धम्मवादी'...पे... दुर्बलता सांगितली आहे, कारण तशा प्रकारच्या प्रज्ञेच्या अस्तित्वात तशा लोकांचा पक्षपातीपणा नसतो. 'लद्धी' (मत/सिद्धांत) म्हणजे 'सच्चिकट्ठ-परमत्थाने (सत्य आणि परमार्थाने) पुद्गल अस्तित्वात आहे, अर्हत अर्हत्त्वापासून पतित होतो' इत्यादी लद्धीमुळे. 'सुत्तांतांद्वारे' म्हणजे देवतासंयुत्त इत्यादींद्वारे. लिंग आणि आकल्पाचा भेद पुढे स्वतःच सांगतील.

Bhinditvā mūlasaṅgahanti mūlasaṅgītiṃ vināsetvā, bhedaṃ vā katvā yathā sā ṭhitā, tato aññathā katvā. Saṅgahitato vā aññatrāti mūlasaṅgītiyā saṅgahitato aññatra. Tenāha ‘‘asaṅgahitaṃ sutta’’nti. Nītatthaṃ yathārutavasena viññeyyatthattā. Neyyatthaṃ vipariṇāmadukkhatādivasena niddhāretabbatthattā. Tīhi ṭhānehīti ‘‘sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’’ti (a. ni. 9.21) evaṃ vuttehi tīhi kāraṇehi. Aññaṃ sandhāya bhaṇitanti ekaṃ pabbajjāsaṅkhātaṃ brahmacariyavāsaṃ sandhāya bhaṇitaṃ. Aññaṃ atthaṃ ṭhapayiṃsūti sabbassapi brahmacariyavāsassa vasena ‘‘natthi devesu brahmacariyavāso’’tiādikaṃ (kathā. 269) aññaṃ atthaṃ ṭhapayiṃsu. Suttañca aññaṃ sandhāya bhaṇitaṃ tato aññaṃ sandhāya bhaṇitaṃ katvā ṭhapayiṃsu, tassa atthañca aññaṃ ṭhapayiṃsūti evamettha yojanā veditabbā. Suññatādīti ādi-saddena aniccatādiṃ saṅgaṇhāti.

'मूळसंग्रह भेदून' म्हणजे मूळ संगीतीचा विनाश करून, किंवा ती जशी स्थित होती तसा तिच्यात भेद करून, तिच्यापेक्षा वेगळे करून. किंवा 'संग्रहित केलेल्यापेक्षा अन्यत्र' म्हणजे मूळ संगीतीने संग्रहित केलेल्यापेक्षा अन्यत्र. म्हणूनच म्हटले आहे - 'असंग्रहित सुत्त'. 'नीतार्थ' कारण तो शब्दाच्या अर्थानुसार समजण्याजोगा आहे. 'नेयार्थ' कारण तो विपरिणामदुःखता इत्यादींच्या आधारे निश्चित करण्याजोगा आहे. 'तीन स्थानांनी' म्हणजे 'शूर, स्मृतिमान आणि येथे ब्रह्मचर्यवास आहे' (अं. नि. ९.२१) अशा प्रकारे सांगितलेल्या तीन कारणांनी. 'दुसऱ्या गोष्टीला उद्देशून म्हटले आहे' म्हणजे एका पब्बज्जा नावाच्या ब्रह्मचर्यवासाला उद्देशून म्हटले आहे. 'दुसरा अर्थ स्थापित केला' म्हणजे संपूर्ण ब्रह्मचर्यवासाच्या संदर्भात 'देवांमध्ये ब्रह्मचर्यवास नाही' इत्यादी (कथा. २६९) दुसरा अर्थ स्थापित केला. आणि सुत्त जे दुसऱ्या गोष्टीला उद्देशून म्हटले होते, त्याला त्यापेक्षा वेगळ्या गोष्टीला उद्देशून म्हटलेले करून स्थापित केले, आणि त्याचा अर्थही दुसराच स्थापित केला, अशी येथे योजना समजावी. 'शून्यता इत्यादी' मधील 'इत्यादी' शब्दाने अनित्यता इत्यादींचा संग्रह होतो.

Gambhīraṃ ekadesaṃ mahāpadesaparivārādiṃ. Ekacce sakalaṃ abhidhammaṃ vissajjiṃsu chaḍḍayiṃsu seyyathāpi suttantikā. Te hi taṃ na jinavacananti vadanti. Kathāvatthussa savivādattetiādi heṭṭhā nidānaṭṭhakathāya āgatanayaṃ sandhāya vuttaṃ. Keci pana puggalapaññattiyāpi savivādattaṃ maññanti. ‘‘Tatiyasaṅgītito pubbe pavattamānānaṃ vasenā’’ti idaṃ kasmā vuttaṃ, nanu tatiyasaṅgītito pubbepi taṃ mātikārūpena pavattateva? Niddesaṃ vā sandhāya tathā vuttanti veditabbaṃ. Aññānīti aññākārāni abhidhammapakaraṇādīni akariṃsu, pavattantānipi tāni aññathā katvā paṭhiṃsūti attho[Pg.59]. Mañjusirīti idaṃ kasmā vuttaṃ. Na hi taṃ nāmaṃ piṭakattayaṃ anuvattantehi bhikkhūhi gayhati? Itarehi gayhamānampi vā sāsanikapariññehi na sāsanāvacaraṃ gayhatīti katvā vuttaṃ. Nikāyanāmanti mahāsaṅghikādinikāyanāmaṃ, duttaguttādivagganāmañca.

'गंभीर एकदेश' म्हणजे महाअपदेश, परिवार इत्यादी. काहींनी संपूर्ण अभिधम्माचा त्याग केला, तो सोडून दिला, जसे की सुत्तांतिक. कारण ते त्याला जिनवचन (बुद्धांचे वचन) मानत नाहीत. 'कथावस्तूच्या सविवादत्वामुळे' इत्यादी खाली निदान-अट्ठकथेत आलेल्या पद्धतीला उद्देशून म्हटले आहे. परंतु काही लोक पुद्गलप्रज्ञप्तीचेही सविवादत्व मानतात. 'तिसऱ्या संगीतीपूर्वी प्रवृत्त असणाऱ्यांच्या प्रभावाने' हे कशासाठी म्हटले आहे? तिसऱ्या संगीतीपूर्वीही ते मातिका रूपाने प्रवृत्त होतेच की नाही? निर्देशाला उद्देशून तसे म्हटले आहे, असे जाणावे. 'इतर' म्हणजे इतर स्वरूपाचे अभिधम्मप्रकरण इत्यादी केले, आणि जे प्रवृत्त होते तेही बदलून वाचले, असा अर्थ आहे. 'मंजुसिरी' हे कशासाठी म्हटले आहे? कारण त्रिपिटकाचे अनुकरण करणाऱ्या भिक्खूंकडून ते नाव घेतले जात नाही ना? इतरांकडून घेतले जात असले तरी, शासनाचे (बुद्धशासनाचे) ज्ञान असणाऱ्यांकडून ते शासनाशी संबंधित म्हणून घेतले जात नाही, म्हणून असे म्हटले आहे. 'निकायनाम' म्हणजे महासांघिक इत्यादी निकायांचे नाव, आणि दुट्टगुत्त इत्यादी वर्गांचे नाव.

Saṅkantikānaṃ bhedo suttavādīti saṅkantikānaṃ anantare eko nikāyabhedo suttavādī nāma bhijjittha. Sahāti ekajjhaṃ katvā, gaṇiyamānāti attho.

'संकांतिकांचा भेद सुत्तवादी' म्हणजे संकांतिकांनंतर सुत्तवादी नावाचा एक निकायभेद वेगळा झाला. 'सह' म्हणजे एकत्र करून, मोजले जात असताना, असा अर्थ आहे.

Uppanne vāde sandhāyāti tatiyasaṅgītikāle uppanne vāde sandhāya. Uppajjanaketi tato paṭṭhāya yāva saddhammantaradhānā etthantare uppajjanake. Suttasahassāharaṇañcettha paravādabhañjanatthañca sakavādapatiṭṭhāpanatthañca. Suttekadesopi hi ‘‘sutta’’nti vuccati samudāyavohārassa avayavesupi dissanato yathā ‘‘paṭo daḍḍho, samuddo diṭṭho’’ti ca. Te panettha suttapadesā ‘‘atthi puggalo attahitāya paṭipanno’’tiādinā āgatā veditabbā.

'उत्पन्न झालेल्या वादाला उद्देशून' म्हणजे तिसऱ्या संगीतीच्या वेळी उत्पन्न झालेल्या वादाला उद्देशून. 'उत्पन्न होणाऱ्या' म्हणजे तेव्हापासून घेऊन सद्धम्माच्या अंतर्धानापर्यंत या काळात उत्पन्न होणाऱ्या. आणि येथे हजार सुत्तांचे संकलन परवादाचे (परमताचे) भंजन करण्यासाठी आणि स्ववादाची (स्वमताची) स्थापना करण्यासाठी आहे. कारण सुत्ताचा एक भागही 'सुत्त' म्हटले जाते, कारण समुदायाचा व्यवहार अवयवांमध्येही दिसून येतो, जसे 'वस्त्र जळाले, समुद्र पाहिला'. आणि येथे ते सुत्तप्रदेश 'अत्थि पुग्गलो अत्तहिताय पटिपन्नो' (स्वतःच्या हितासाठी प्रतिपन्न असलेला पुद्गल अस्तित्वात आहे) इत्यादी रूपाने आलेले जाणावे.

Nidānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

निदानकथावर्णन समाप्त झाले.

Mahāvaggo

महावग्ग

1. Puggalakathā

१. पुद्गलकथा

1. Suddhasaccikaṭṭho

१. शुद्धसच्चिकट्ठ

1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā

१. अनुलोमपच्चनीकवर्णन

1. Sambarādīhi [Pg.60] pakappitavijjā, tathābhisaṅkhatāni osadhāni ca ‘‘māyā’’ti vuccanti, idha pana māyāya āhitavisesā abhūtaññeyyākārā adhippetāti dassento ‘‘māyāya amaṇiādayo maṇiādiākārena dissamānā māyāti vuttā’’ti āha. Saccaññeva saccikaṃ, so eva attho aviparītassa ñāṇassa visayabhāvaṭṭhenāti saccikaṭṭho. Tenāha ‘‘bhūtaṭṭho’’ti. Aviparītabhāvato eva paramo padhāno atthoti paramattho, ñāṇassa paccakkhabhūto dhammānaṃ aniddisitabbasabhāvo. Tena vuttaṃ ‘‘uttamattho’’ti.

१. संबरादींनी कल्पिलेली विद्या आणि त्याप्रमाणे तयार केलेली औषधे यांना 'माया' असे म्हटले जाते. परंतु येथे मायेद्वारे निर्माण केलेले विशेष, जे असत्य असूनही सत्य असल्यासारखे भासते, ते अभिप्रेत आहे हे दर्शविताना, 'मायेने जे मणी नसलेले मण्यांच्या रूपात दिसतात, त्याला माया म्हटले आहे' असे म्हटले आहे. जे सत्य आहे तेच सच्चिक (सत्य) आहे, तोच अर्थ यथार्थ ज्ञानाचा विषय बनण्याच्या अर्थाने 'सच्चिकठ्ठ' (सत्य अर्थ) आहे. म्हणूनच 'भूतट्ठ' (वास्तविक अर्थ) असे म्हटले आहे. यथार्थ स्वभावामुळेच जो परम आणि प्रधान अर्थ आहे तो 'परमत्थ' (परमार्थ) होय, जो ज्ञानाला प्रत्यक्ष होणारा आणि धर्मांचा अनिर्देश्य (शब्दांत सांगता न येणारा) स्वभाव आहे. म्हणूनच त्याला 'उत्तमट्ठ' (उत्तम अर्थ) असे म्हटले आहे.

Atthīti vacanasāmaññenāti ‘‘atthi puggalo attahitāya paṭipanno’’tiādīsu (a. ni. 4.96; kathā. 22) ‘‘atthī’’ti pavattavacanasāmaññena. Atthavikappupapattiyā vacanavighāto chalanti vadanti. Patiṭṭhaṃ pacchindantoti hetuṃ dūsento, ahetuṃ karontoti attho. Hetu hi paṭiññāya patiṭṭhāpanato patiṭṭhā, taṃ pana hetuṃ atthamattato dassento ‘‘yadi saccikaṭṭhenā’’tiādimāha. Payogato pana dūsanena saddhiṃ parato āvi bhavissati. Okāsaṃ adadamānoti yathānurūpaṃ yuttiṃ vattuṃ avasaraṃ adento. Atha vā patiṭṭhaṃ pacchindanto, paṭiññaṃ eva parivattentoti attho. Upalabbhati puggaloti hi sakavādiṃ uddissa paravādino paṭiññāva na yuttā appasiddhattā visesitabbassa. Tenevāha ‘‘anupalabbhaneyyato na tava vādo tiṭṭhatīti nivattento’’ti. Rūpañca upalabbhati…pe… dassetīti etena paravādinā adhippetahetuno viparītatthasādhakattaṃ dasseti.

'अत्थि' (आहे) या सामान्य वचनाने म्हणजे, 'स्वतःच्या हितासाठी प्रवृत्त झालेला पुद्गल आहे' इत्यादींमध्ये प्रवृत्त झालेल्या 'अत्थि' या सामान्य वचनाने. अर्थाच्या विकल्पाच्या उपपत्तीने वचनाचा विघात करणे याला 'छल' म्हणतात. 'प्रतिष्ठा खंडित करणे' म्हणजे हेतूला दूषित करणे, त्याला अहेतू करणे असा अर्थ आहे. कारण हेतू हा प्रतिज्ञेची स्थापना करत असल्यामुळे 'प्रतिष्ठा' आहे, परंतु त्या हेतूला केवळ अर्थाच्या दृष्टीने दर्शविताना 'जर सच्चिकठ्ठ असेल तर...' इत्यादी म्हटले आहे. प्रयोगाच्या दृष्टीने दूषणासह हे पुढे स्पष्ट होईल. 'अवकाश न देणे' म्हणजे योग्य युक्तिवाद मांडण्यासाठी संधी न देणे. अथवा 'प्रतिष्ठा खंडित करणे' म्हणजे प्रतिज्ञेलाच बदलणे असा अर्थ आहे. 'पुद्गल उपलब्ध होतो' ही स्ववादीला उद्देशून परवादीची प्रतिज्ञाच योग्य नाही, कारण विशेषित करावयाच्या गोष्टीचे भिन्नत्व असल्यामुळे. म्हणूनच 'अनुपलब्धतेमुळे तुझा वाद टिकत नाही, असे सांगून त्याला निवृत्त करताना' असे म्हटले आहे. 'रूप उपलब्ध होते... पे... दर्शवितो' याद्वारे परवादीला अभिप्रेत असलेल्या हेतूचे विपरीत अर्थ साधकत्व दर्शविले आहे.

Upalabbhamānaṃ nāma hotīti ākārato taṃākāravantānaṃ anaññattāti adhippāyo. Aññathāti ākāra, ākāravantānaṃ bhede. Etissāti ‘‘tato so puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamaṭṭhenā’’ti evaṃ [Pg.61] vuttāya dutiyapucchāya. Esa visesoti yo yathāvutto dvinnaṃ pucchānaṃ visayassa sabhāvākārabhedo, esa dvinnaṃ pucchānaṃ viseso. Sabhāvadhammānaṃ sāmaññalakkhaṇena abhinnānampi salakkhaṇato bhedoyevāti aññadhammassa aññenākārena na kadācipi upalabbho bhaveyya. Yadi siyā, aññattameva na siyāti ruppanādisapaccayādiākārena anupalabbhamānopi puggalo attano bhūtasabhāvaṭṭhena upalabbhatevāti vadantaṃ paravādinaṃ pati ‘‘yo saccikaṭṭho’’tiādi codanā anokāsāti dassento āha ‘‘yathā pana…pe… niggaho ca na kātabbo’’ti. Tattha niggahoti ‘‘ājānāhi niggaha’’nti evaṃ vuttaniggaho, parājayāropanena paravādino niggaṇhananti attho.

'उपलब्ध होणारे' म्हणजे आकारापासून त्या आकारवंतांचे अभिन्नत्व असा अभिप्राय आहे. 'अन्यथा' म्हणजे आकार आणि आकारवंत यांच्या भेदाच्या बाबतीत. 'याच्या' म्हणजे 'त्यावरून तो पुद्गल सच्चिकठ्ठ-परमट्ठ (सत्य आणि परम अर्थाने) उपलब्ध होतो' अशा प्रकारे विचारलेल्या दुसऱ्या प्रश्नाच्या. 'हा विशेष' म्हणजे जो वर सांगितलेला दोन प्रश्नांच्या विषयाचा स्वभाव आणि आकाराचा भेद आहे, हा दोन प्रश्नांमधील विशेष (फरक) आहे. स्वभावधर्मांचे सामान्य लक्षणाने अभिन्नत्व असले तरी स्वलक्षणाने भेद असतोच, म्हणून एका धर्माची दुसऱ्या आकाराने कधीही उपलब्धी होऊ शकत नाही. जर तसे झाले, तर त्यांचे भिन्नत्वच राहणार नाही. 'रूपण (बाधित होणे) इत्यादी कारणांच्या आकाराने उपलब्ध होत नसला तरी, पुद्गल आपल्या वास्तविक स्वभावाच्या अर्थाने उपलब्ध होतोच' असे म्हणणाऱ्या परवादीच्या प्रति, 'जो सच्चिकठ्ठ आहे...' इत्यादी आक्षेप अयोग्य आहे हे दर्शविताना 'ज्याप्रमाणे पुन्हा... पे... निग्रह करू नये' असे म्हटले आहे. तेथे 'निग्रह' म्हणजे 'निग्रह समजून घे' अशा प्रकारे सांगितलेला निग्रह होय, पराजय लादून परवादीचा निग्रह करणे (त्याला पराभूत करणे) असा याचा अर्थ आहे.

Svāyaṃ pana yasmā tassa vādāparādhahetuko, tasmā taṃ dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ dosāparādhapariyāyehi vibhāvito. Avajānanañhettha niggahaṭṭhānaṃ. Tathā hi paṭiññāhāni, paṭiññāntaraṃ, paṭiññāvirodho, paṭiññāsaññāso, hetvantaraṃ, atthantaraṃ, niratthakaṃ, aviññātatthaṃ, asambandhatthaṃ, appattakālaṃ, ūnaṃ, adhikaṃ, punaruttaṃ, ananubhāsanaṃ, aviññātaṃ, appaṭibhā, vikkhepo, matānuññā, anuyuñjitabbassa upekkhanaṃ, ananuyuñjitabbassa anuyogo, apasiddhantaraṃ, hetvābhāsā cāti dvāvīsati niggahaṭṭhānāni ñāyavādino vadanti.

आणि हा निग्रह ज्याअर्थी त्याच्या वादातील चुकीवर आधारित असतो, म्हणून तो दर्शविण्यासाठी अट्ठकथेत दोष आणि अपराधाच्या पर्यायांनी तो स्पष्ट केला आहे. कारण येथे पराजय किंवा चूक मान्य करणे हेच निग्रहस्थान आहे. तसेच प्रतिज्ञाहानी, प्रतिज्ञांतर, प्रतिज्ञाविरोध, प्रतिज्ञासंन्यास, हेत्वंतर, अर्थांतर, निरर्थक, अविज्ञातार्थ, असंबंधार्थ, अप्राप्तकाल, न्यून, अधिक, पुनरुक्त, अननुभाषण, अविज्ञात, अप्रतिभा, विक्षेप, मतानुज्ञा, अनुयोज्य उपेक्षण (निग्रह करण्यास योग्य असलेल्याची उपेक्षा करणे), अननुयोज्य अनुयोग (निग्रह करण्यास अयोग्य असलेल्याचा निग्रह करणे), अपसिद्धांत आणि हेत्वाभास अशी बावीस निग्रहस्थाने न्यायवादी सांगतात.

Tattha visadisūdāharaṇadhammānujānanaṃ paṭhamudāharaṇe paṭiññāhāni. Paṭiññātatthapaṭisedhe tadaññatthaniddeso paṭiññāntaraṃ. Paṭiññāviruddhahetukittanaṃ paṭiññāvirodho. Paṭiññātatthāpanayanaṃ paṭiññāsaññāso. Avisesavutte hetumhi paṭisiddhe visesahetukathanaṃ hetvantaraṃ. Adhikatatthānupayogiatthakathanaṃ atthantaraṃ. Mātikāpāṭho viya atthahīnaṃ niratthakaṃ. Tikkhattuṃ vuttampi sakkhipaṭivādīhi aviditaṃ aviññātatthaṃ. Pubbāparavasena sambandharahitaṃ asambandhatthaṃ. Avayavavipallāsavacanaṃ appattakālaṃ. Avayavavikalaṃ ūnaṃ. Adhikahetūdāharaṇaṃ adhikaṃ. Ṭhapetvā anuvādaṃ saddatthānaṃ punappunaṃ vacanaṃ atthāpannavacanañca punaruttaṃ. Parisāya viditassa tīhi vuttassa apaccudāhāro ananubhāsanaṃ. Yaṃ vādinā [Pg.62] vuttaṃ parisāya viññātaṃ paṭivādinā duviññātaṃ, taṃ aviññātaṃ. Taṃvādinā vattabbe vutte paravādino paṭivacanassa anupaṭṭhānaṃ appaṭibhā. Kiccantarappasaṅgena kathāvicchindanaṃ vikkhepo. Attano dosānujānanena parapakkhassa dosappasañjanaṃ paramatānujānanaṃ matānuññā. Niggahappattassa niggaṇhanaṃ anuyuñjitabbassa upekkhanaṃ. Sampattaniggahassa aniggahaṭṭhāne ca niggaṇhanaṃ anuyuñjitabbassa anuyogo. Ekaṃ siddhantamanujānitvā aniyamato tadaññasiddhantakathāppasañjanaṃ apasiddhantaraṃ. Asiddhā anekantikā viruddhā ca hetvābhāsā, hetupatirūpakāti attho. Tesañca kathanaṃ niggahaṭṭhānanti.

त्यापैकी, पहिल्या उदाहरणात विसदृश उदाहरणाचा धर्म मान्य करणे म्हणजे 'प्रतिज्ञाहानी' होय. प्रतिज्ञा केलेल्या अर्थाचा निषेध झाल्यावर त्यापेक्षा वेगळा अर्थ सांगणे म्हणजे 'प्रतिज्ञांतर' होय. प्रतिज्ञेच्या विरुद्ध हेतू सांगणे म्हणजे 'प्रतिज्ञाविरोध' होय. प्रतिज्ञा केलेल्या अर्थाचा त्याग करणे म्हणजे 'प्रतिज्ञासंन्यास' होय. सामान्य स्वरूपात सांगितलेल्या हेतूचा निषेध झाल्यावर विशेष हेतू सांगणे म्हणजे 'हेत्वंतर' होय. अधिक आणि निरुपयोगी अर्थ सांगणे म्हणजे 'अर्थांतर' होय. मातिकापाठाप्रमाणे अर्थहीन असणे म्हणजे 'निरर्थक' होय. तीन वेळा बोलूनही साक्षीदार आणि प्रतिवादी यांना न समजणे म्हणजे 'अविज्ञातार्थ' होय. पूर्वापार संबंध नसलेले बोलणे म्हणजे 'असंबंधार्थ' होय. अवयवांचा क्रम बदलून बोलणे म्हणजे 'अप्राप्तकाल' होय. अवयव नसलेले (अपूर्ण) असणे म्हणजे 'न्यून' होय. अधिक हेतू आणि उदाहरणे देणे म्हणजे 'अधिक' होय. अनुवाद वगळता शब्दांचा आणि अर्थांचा वारंवार उच्चार करणे आणि अर्थापत्तीने सिद्ध होणारे वचन पुन्हा बोलणे म्हणजे 'punarutta' (पुनरुक्त) होय. सभेला समजलेल्या आणि तीन वेळा बोललेल्या गोष्टीचे उत्तर न देणे म्हणजे 'अननुभाषण' होय. जे वादीने सांगितले आणि सभेला समजले, परंतु प्रतिवादीला समजण्यास कठीण गेले, ते 'अविज्ञात' होय. त्या वादीने बोलण्यासारखे बोलले असता, परवादीला उत्तर न सुचणे म्हणजे 'अप्रतिभा' होय. दुसऱ्या कामाच्या निमित्ताने चर्चा थांबवणे म्हणजे 'विक्षेप' होय. स्वतःचा दोष मान्य करून दुसऱ्या पक्षावर दोषारोप करणे म्हणजे 'मतानुज्ञा' होय. निग्रहास पात्र असलेल्याचा निग्रह न करणे (उपेक्षा करणे) म्हणजे 'अनुयोज्य उपेक्षण' होय. आणि निग्रहाची वेळ आली नसताना किंवा निग्रहाचे स्थान नसताना निग्रह करणे म्हणजे 'अननुयोज्य अनुयोग' होय. एका सिद्धांताचा स्वीकार करून, अनियंत्रितपणे त्यापेक्षा वेगळ्या सिद्धांताची चर्चा करणे म्हणजे 'अपसिद्धांत' होय. असिद्ध, अनैकांतिक आणि विरुद्ध हे 'हेत्वाभास' आहेत, ज्याचा अर्थ हेतूचे केवळ आभास असा आहे. आणि त्यांचे कथन करणे हे निग्रहस्थान आहे.

Imesu dvāvīsatiyā niggahaṭṭhānesu idaṃ paṭiññāya apanayanato sayameva paccakkhānato paṭiññāsaññāso nāma niggahaṭṭhānaṃ. Tenevāha ‘‘avajānaneneva niggahaṃ dassetī’’ti. Asiddhattāti etena paccakkhato anumānato ca puggalassa anupalabbhamāha. Na hi so paccakkhato upalabbhati. Yadi upalabbheyya, vivādo eva na siyā, anumānampi tādisaṃ natthi, yena puggalaṃ anumineyyuṃ. Tathā hi taṃ sāsaniko puggalavādī vadeyya ‘‘puggalo upalabbhati, atthi puggalo’’ti bhagavatā vuttattā rūpavedanādi viya. Yañhi bhagavatā ‘‘atthī’’ti yadi vuttaṃ, taṃ paramatthato atthi yathā taṃ rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ. Yaṃ pana paramatthato natthi, na taṃ bhagavatā ‘‘atthī’’ti vuttaṃ yathā taṃ pakativādiādīnaṃ pakatiādīti, taṃ micchā. Ettha hi yadi vohārato puggalassa atthibhāvo adhippeto, siddhaṃ sādhanaṃ, atha paramatthato, asiddho hetu tathā avuttattā. Viruddho ca tassa aniccasaṅkhatapaṭiccasamuppannādibhāvāsādhanato rūpavedanādīsu tathā diṭṭhattātiādinā tassa ahetukabhāvasseva pākaṭabhāvato.

या बावीस निग्रहस्थानांमध्ये प्रतिज्ञेचा त्याग केल्यामुळे आणि स्वतःच नकार दिल्यामुळे याला 'प्रतिज्ञासंन्यास' नावाचे निग्रहस्थान म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'नाकारण्याद्वारेच तो निग्रह दाखवतो.' 'असिद्धत्वामुळे' या विधानाने प्रत्यक्ष आणि अनुमानाद्वारे पुद्गलाची अनुपलब्धता सांगितली आहे. कारण तो प्रत्यक्षपणे उपलब्ध होत नाही. जर तो उपलब्ध झाला असता, तर वादच झाला नसता; आणि असे कोणतेही अनुमानही नाही, ज्याद्वारे पुद्गलाचे अनुमान केले जाऊ शकेल. कारण, जर शासनातील पुद्गलवादी असे म्हणत असेल की, 'पुद्गल उपलब्ध आहे, पुद्गल अस्तित्वात आहे, कारण भगवंतांनी रूप, वेदना इत्यादींप्रमाणेच त्याचे वर्णन केले आहे.' कारण भगवंतांनी जे 'आहे' असे म्हटले आहे, ते परमार्थतः अस्तित्वात आहे, जसे की रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान. परंतु जे परमार्थतः अस्तित्वात नाही, त्याला भगवंतांनी 'आहे' असे म्हटलेले नाही, जसे की प्रकृतीवाद्यांची 'प्रकृती' इत्यादी; ते मिथ्या आहे. येथे जर व्यावहारिकदृष्ट्या पुद्गलाचे अस्तित्व अभिप्रेत असेल, तर साधन सिद्ध होते; परंतु जर परमार्थतः अभिप्रेत असेल, तर हेतू असिद्ध ठरतो, कारण तसे म्हटलेले नाही. आणि ते विरुद्ध देखील आहे, कारण त्याचे अनित्य, संस्कृत, प्रतीत्यसमुत्पन्न इत्यादी भाव सिद्ध होत नाहीत, आणि रूप, वेदना इत्यादींमध्ये तसे दिसून येत असल्यामुळे त्याचा अहेतुकभावच स्पष्ट होतो.

Yaṃ pana bāhirakā puthu aññatitthiyā vadanti. Attheva ca paramatthato attā ñāṇābhidhānassa pavattiyā nimittabhāvato rūpādi viya. Atha vā attātirittapadatthantaro rūpakkhandho khandhasabhāvattā yathā taṃ itarakkhandhā. Yañhettha padatthantaraṃ, so puggaloti adhippāyo.

परंतु, जे बाह्य आणि अनेक अन्यतीर्थीय म्हणतात की - 'परमार्थतः आत्मा अस्तित्वात आहेच, कारण तो रूप इत्यादींप्रमाणे ज्ञान आणि अभिधानाच्या प्रवृत्तीचे निमित्त आहे. किंवा, रूपस्कंध हा आत्म्याव्यतिरिक्त दुसरा पदार्थ आहे, कारण तो स्कंधस्वभावाचा आहे, जसे की इतर स्कंध. आणि येथे जो दुसरा पदार्थ आहे, तोच पुद्गल आहे, असा त्यांचा अभिप्राय आहे.'

Ettha [Pg.63] ca purimassa hetuno paññattiyā anekantikatā asiddhatā ca. Na hi asato sakavādinaṃ pati paramatthato ñāṇābhidhānappavattiyā nimittabhāvo sijjhati. Vohārato ce, tadasiddhasādhanatā rūpādisabhāvavinimuttarūpopi puggalo na hotīti evamādiviruddhatthatā. Pacchimassa pana hetuno sādhetabbatthasāmaññapariggahe siddhasādhanatā, rūpakkhandhato padatthantarato paramatthantarabhūtavedanādisambhavassa icchitattā ca. Tabbisesapariggahe ca sakavādinaṃ pati udāharaṇābhāvo paraparikappitajīvapadatthavirahato. Itarakkhandhānaṃ vedanādivinimuttaubhayasiddhajīvapadatthasahitopi rūpakkhandho na hoti itarakkhandhā viyāti viruddhatthatā ca.

आणि येथे, पहिल्या हेतूच्या प्रज्ञप्तीमध्ये अनैकांतिकता आणि असिद्धता आहे. कारण स्ववाद्यांच्या दृष्टीने, जे असत्य आहे, त्याचे परमार्थतः ज्ञान आणि अभिधानाच्या प्रवृत्तीचे निमित्त असणे सिद्ध होत नाही. जर व्यावहारिकदृष्ट्या मानले, तर ते असिद्ध साधन ठरते, आणि 'रूप इत्यादी स्वभावापासून मुक्त असलेले रूप देखील पुद्गल होत नाही' इत्यादी विरुद्ध अर्थ प्राप्त होतो. परंतु, नंतरच्या हेतूमध्ये साध्य करायच्या सामान्य अर्थाचा स्वीकार केल्यास सिद्धसाधनता प्राप्त होते, कारण रूपस्कंधापेक्षा भिन्न पदार्थ असलेल्या आणि परमार्थतः भिन्न असलेल्या वेदना इत्यादींचा संभव मान्य केला गेला आहे. आणि त्या विशेषाचा स्वीकार केल्यास, स्ववाद्यांच्या दृष्टीने उदाहरणाचा अभाव होतो, कारण दुसऱ्यांनी कल्पिलेल्या 'जीव' नावाच्या पदार्थाचा अभाव आहे. आणि इतर स्कंधांप्रमाणे, वेदना इत्यादींपासून मुक्त असलेल्या आणि दोन्ही पक्षांना मान्य असलेल्या 'जीव' पदार्थाने युक्त असलेला रूपस्कंध देखील इतर स्कंधांप्रमाणे होत नाही, अशी विरुद्धार्थता येते.

Yaṃ pana kāṇādā ‘‘sukhādīnaṃ nissayabhāvato’’ti anumānaṃ vadanti, te idaṃ vattabbā – kiṃ sukhādīnaṃ attani paṭibaddhaṃ yato sukhādinissayatāya attā anumīyati. Yadi uppādo, evaṃ sante sabbepi sukhādayo ekato eva bhaveyyuṃ kāraṇassa sannihitabhāvato aññanirapekkhato ca. Atha aññampi kiñci indriyādikāraṇantaramapekkhitabbaṃ, tadeva hotu kāraṇaṃ, kimaññena adiṭṭhasāmatthiyena parikappitena payojanaṃ. Atha pana tesaṃ attādhīnā vuttīti vadeyyuṃ, evampi na sijjhati udāharaṇābhāvato. Na hi rūpādivinimutto tādiso koci sabhāvadhammo sukhādisannissayabhūto atthi, yato attano attatthasiddhiyā udāharaṇaṃ apadiseyyuṃ. Iminā nayena asamāsapadābhidheyyattātiādīnampi ayuttattā nivāretabbā. Tathā ‘‘aññassa saccikaṭṭhassa asiddhattā’’ti iminā ca pakatiaṇuādīnampi bāhiraparikappitānaṃ asiddhatā vuttāvāti veditabbā. Kathaṃ pana tesaṃ asiddhīti? Pamāṇena anupalabbhanato. Na hi paccakkhato pakati siddhā kapilassapi isino tassa apaccakkhabhāvassa kāpilehi anuññāyamānattā.

परंतु, जे कणादचे अनुयायी 'सुख इत्यादींचा आश्रय असल्यामुळे' असे अनुमान सांगतात, त्यांना हे विचारले पाहिजे - सुख इत्यादींचा आत्म्याशी काय संबंध आहे, ज्यावरून सुख इत्यादींचा आश्रय असल्यामुळे आत्म्याचे अनुमान केले जाते? जर तो संबंध 'उत्पत्ती' असेल, तर असे असताना सर्वच सुख इत्यादी एकाच वेळी उत्पन्न झाले पाहिजेत, कारण कारण नेहमी सन्निहित असते आणि ते इतर कशावरही अवलंबून नसते. आणि जर इंद्रिय इत्यादी इतर कोणत्याही कारणाची अपेक्षा असेल, तर तेच कारण असू द्या, मग अदृष्ट सामर्थ्य असलेल्या इतर कल्पित कारणाची काय गरज? आणि जर ते असे म्हणतील की, त्यांची प्रवृत्ती आत्म्याच्या अधीन आहे, तरीही उदाहरणाच्या अभावामुळे हे सिद्ध होत नाही. कारण रूप इत्यादींपासून मुक्त असलेला असा कोणताही स्वभावधर्म अस्तित्वात नाही जो सुख इत्यादींचा आश्रय असेल, ज्यावरून ते आपल्या आत्म्याच्या अस्तित्वाच्या सिद्धीसाठी उदाहरण देऊ शकतील. याच न्यायाने 'असमासपदाभिधेयत्व' इत्यादींचेही अयुक्तत्व नाकारले पाहिजे. तसेच, 'दुसऱ्या सच्चिकार्थाच्या असिद्धतेमुळे' या विधानाने प्रकृती, अणू इत्यादी बाह्य कल्पित गोष्टींची असिद्धता देखील सांगितली आहे, असे जाणावे. परंतु त्यांची असिद्धता कशी? कारण ते प्रमाणाने उपलब्ध होत नाहीत. कपिल ऋषींना देखील प्रकृती प्रत्यक्षपणे सिद्ध नव्हती, कारण सांख्य अनुयायांनी देखील तिचे अप्रत्यक्षत्व मान्य केले आहे.

Yaṃ pana ‘‘atthi padhānaṃ bhedānaṃ anvayadassanato sakalakalāpamattaṃ viyā’’ti te anumānaṃ vadanti. Iminā hi bhedānaṃ satvādīnaṃ vijjamānapadhānatā paṭiññātā. Ettha ca vuccate – sakalādīnaṃ padhānaṃ tabbibhāgehi kiṃ aññattaṃ, udāhu anaññanti, kiñcettha yadi aññattaṃ, sabbo loko padhānamayoti samayavirodho siyā, saṇṭhānabhedena aññattha paṭijānanato [Pg.64] na dosoti ce? Taṃ na, valayakaṭakādisaṇṭhānabhedepi kanakābhedadassanato. Na hi saṇṭhānaṃ vatthubhedanimittaṃ tassa anupādānattā. Yaṃ yassa bhedanimittaṃ, na taṃ tassa anupādānaṃ yathā suvaṇṇamattikādighaṭādīnaṃ suvaṇṇaghaṭo mattikāghaṭo koseyyapaṭo kappāsapaṭoti ca sādhetabbadhammarahitañca udāharaṇaṃ. Na hi padhānekakāraṇapubbakattaṃ sakalādīnaṃ pakativādino siddhaṃ, nāpi kāpilānaṃ kathañci aññattānujānanato. Anaññatte pana udāharaṇābhāvo. Na hi tadeva sādhetabbaṃ tadeva ca udāharaṇaṃ yuttaṃ, anvayadassanampi asiddhaṃ. Na hi tadeva tena anvitaṃ yujjati. Padhānena anvayadassanampi asiddhaṃ paravādinoti guṇassa padhānassa ananujānanato. Atha yaṃ kiñci kāraṇaṃ padhānaṃ ‘‘padhīyati ettha phala’’nti, evampi asiddhameva kāraṇe phalassa atthibhāvānanujānanato, hetuno ca asiddhanissayatāparābhimatabhedānanujānanato. Atha visesena kāraṇāyattavuttitā phalassa sādhīyati, na kiñci viruddhaṃ dhammānaṃ yathāsakaṃ paccayena paṭiccasamuppattiyā icchitattāti.

परंतु, जे 'जसे की संपूर्ण कलाप (समूह) प्रमाणे, भेदांच्या अन्वय दर्शनामुळे प्रधान अस्तित्वात आहे' असे अनुमान सांगतात. याद्वारे सत्त्व इत्यादी भेदांचे प्रधान अस्तित्वात आहे, अशी प्रतिज्ञा केली आहे. येथे विचारले जाते - संपूर्ण इत्यादींचे प्रधान हे त्यांच्या विभागांपेक्षा भिन्न आहे की अभिन्न? आणि येथे जर भिन्न असेल, तर सर्व जग प्रधानमय आहे या सिद्धांताशी विरोध होईल. जर असे म्हटले की, आकाराच्या भेदाने इतर ठिकाणी भिन्नता स्वीकारल्यामुळे दोष येत नाही? तर ते योग्य नाही, कारण वलय, कटक इत्यादींच्या आकाराच्या भेदातही सोन्याची अभिन्नता दिसून येते. कारण आकार हा वस्तूच्या भेदाचे कारण नाही, कारण तो उपादान नाही. जे ज्याच्या भेदाचे कारण असते, ते त्याचे उपादान नसते असे नाही, जसे की सोने, माती इत्यादींच्या घटांमध्ये सोन्याचा घट, मातीचा घट, रेशमी वस्त्र, सुती वस्त्र; आणि हे उदाहरण साध्य धर्माने रहित आहे. कारण संपूर्ण इत्यादींचे प्रधान हेच एकमेव कारण असणे प्रकृतीवाद्यांना सिद्ध नाही, आणि सांख्य अनुयायांना देखील कोणत्याही प्रकारे भिन्नता मान्य नसल्यामुळे ते सिद्ध नाही. अभिन्नतेमध्ये मात्र उदाहरणाचा अभाव आहे. कारण जे साध्य करायचे आहे, तेच उदाहरण असणे योग्य नाही, आणि अन्वय दर्शन देखील असिद्ध आहे. कारण तेच त्याच्याशी अन्वित असणे योग्य नाही. परवाद्यांच्या दृष्टीने प्रधानाचा अन्वय दिसणे देखील असिद्ध आहे, कारण ते गुणांच्या प्रधानाचा स्वीकार करत नाहीत. आणि जर 'ज्यामध्ये फल स्थापित केले जाते तेणेंकरून' या अर्थाने कोणतेही कारण प्रधान मानले, तरीही ते असिद्धच आहे, कारण कारणामध्ये फलाचे अस्तित्व मान्य नाही, आणि हेतूचा आश्रय असिद्ध असल्यामुळे आणि परकीयांना मान्य असलेले भेद मान्य नसल्यामुळे. आणि जर विशेषतः फलाची कारणावर अवलंबून असणारी प्रवृत्ती सिद्ध केली जात असेल, तर काहीही विरुद्ध नाही, कारण धर्मांची आपापल्या प्रत्ययांद्वारे प्रतीत्यसमुत्पन्नता इष्टच आहे.

Apica pakativādino ‘‘satvarajatamasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ guṇānaṃ samabhāvo pakati, sā ca niccā satvādivisamasabhāvato aniccato mahatādivikārato anaññā’’ti paṭijānanti. Sā tesaṃ vuttappakārā pakati na sijjhati tato viruddhasabhāvato vikārato anaññattā. Na hi assassa visāṇaṃ dīghaṃ, tañca rassato govisāṇato anaññanti vuccamānaṃ sijjhati. Kiñca bhiyyo? Tiṇṇaṃ ekabhāvābhāvato. Satvādiguṇattayato hi pakatiyā anaññattaṃ icchantānaṃ tesaṃ satvādīnampi pakatiyā anaññattaṃ āpajjati, na ca yuttaṃ tiṇṇaṃ ekabhāvoti. Evampi pakati na sijjhati. Kathaṃ? Anekadosāpattito. Yadi hi byattasabhāvato vikārato abyattasabhāvā pakati anaññā, evaṃ sante hetumantatā aniccatā abyāpitā sakiriyatā anekatā nissitatā liṅgatā sāvayavatā paratantratāti evamādayo aneke dosā pakatiyā āpajjanti, na jātivikārato anaññā paṭijānitabbā. Tathā ca sati samayavirodhoti kappanāmattaṃ pakatīti asiddhā sāti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

शिवाय, प्रकृतिवादी असा दावा करतात की, "सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांची साम्यावस्था म्हणजे 'प्रकृती' होय. ती नित्य आहे आणि सत्त्व इत्यादींच्या विषम स्वभावामुळे अनित्य असलेल्या 'महत' इत्यादी विकारांपेक्षा (रूपांतरांपेक्षा) ती अभिन्न (वेगळी नाही) आहे." त्यांची ही अशा प्रकारची प्रकृती सिद्ध होत नाही, कारण तिच्यापेक्षा विरुद्ध स्वभाव असलेल्या विकाराशी ती अभिन्न आहे. घोड्याचे शिंग लांब आहे आणि ते आखूड असलेल्या गायीच्या शिंगापेक्षा अभिन्न आहे, असे म्हटल्याने ते सिद्ध होत नाही. आणखी काय? तीन गुणांचे एकत्व नसणे (एकभाव नसणे). कारण, सत्त्व इत्यादी तीन गुणांपासून प्रकृतीचे अभिन्नत्व मानणाऱ्यांच्या मते, सत्त्व इत्यादींचेही प्रकृतीशी अभिन्नत्व प्राप्त होईल; आणि तीन गुणांचा एकच स्वभाव असणे योग्य नाही. अशा प्रकारेही प्रकृती सिद्ध होत नाही. कसे? अनेक दोषांची आपत्ती येत असल्यामुळे. जर व्यक्त स्वभावाच्या विकारापासून अव्यक्त स्वभावाची प्रकृती अभिन्न मानली, तर प्रकृतीला सहेतुकत्व (कारण असणे), अनित्यता, अव्यापकता, सक्रियता, अनेकता, पराश्रितता (निश्रितता), लिंगता (चिन्ह असणे), सावयवता (अवयव असणे), परतंत्रता इत्यादी अनेक दोष प्राप्त होतील. म्हणून, उत्पत्तीच्या विकारापासून ती अभिन्न मानली जाऊ नये. आणि असे झाल्यास त्यांच्या सिद्धांताशी विरोध (समयविरोध) होईल. म्हणून, प्रकृती ही केवळ एक कल्पना आहे आणि ती असिद्ध आहे, असाच निष्कर्ष येथे काढला पाहिजे.

Pakatiyā [Pg.65] ca asiddhāya taṃnimittakabhāvena vuccamānā mahatādayopi asiddhā eva. Yathā ca pakati mahatādayo ca, evaṃ issarapajāpatipurisakālasabhāvaniyatiyadicchādayopi. Etesu hi issaro tāva na sijjhati upakārassa adassanato. Sattānañhi jātiyaṃ mātāpitūnaṃ bījakhettabhāvena kammassa hīnatādivibhāgakaraṇena, tato parañca utuāhārānaṃ brūhanupatthambhanena, indriyānaṃ dassanādikiccasādhanena upakāro dissati, na, evamissarassa. Hīnatādivibhāgakaraṇamissarassāti ce? Taṃ na, asiddhattā. Yathāvutto upakāraviseso issaranimmito, na kammunāti sādhanīyametaṃ. Itaratrāpi samānametanti ce? Na, kammato phalaniyamasiddhattā. Sati hi katūpacite kammasmiṃ tattha yaṃ akusalaṃ, tato hīnatā, yaṃ kusalaṃ, tato paṇītatāti siddhametaṃ. Issaravādināpi hi na sakkā kammaṃ paṭikkhipituṃ.

आणि प्रकृती असिद्ध असल्यामुळे, तिला कारण मानून निर्माण होणारे 'महत' इत्यादी देखील असिद्धच ठरतात. ज्याप्रमाणे प्रकृती आणि महत इत्यादी असिद्ध आहेत, त्याचप्रमाणे ईश्वर, प्रजापती, पुरुष, काळ, स्वभाव, नियती, यदृच्छा (योगायोग) इत्यादी देखील असिद्ध आहेत. कारण, यांच्यामध्ये प्रथम तर 'ईश्वर' सिद्ध होत नाही, कारण त्याचे कोणतेही साहाय्य (उपकार) दिसून येत नाही. प्राण्यांच्या जन्मामध्ये माता-पित्यांचे साहाय्य बीज आणि क्षेत्राच्या रूपाने दिसून येते; कर्माचे साहाय्य हीन-उत्कृष्ट इत्यादी भेद करण्याच्या रूपाने दिसून येते; आणि त्यानंतर ऋतू व आहाराचे साहाय्य पोषण आणि आधार देण्याच्या रूपाने दिसून येते; तसेच इंद्रियांचे साहाय्य दर्शन इत्यादी कार्ये साध्य करण्याच्या रूपाने दिसून येते. परंतु, ईश्वराचे असे कोणतेही साहाय्य दिसून येत नाही. "हीन-उत्कृष्ट इत्यादी भेद करणे हे ईश्वराचेच काम आहे" असे जर म्हटले, तर ते योग्य नाही; कारण ते असिद्ध आहे. पूर्वोक्त विशिष्ट साहाय्य हे ईश्वरामुळे झाले आहे, कर्मामुळे नाही, हे सिद्ध करावे लागेल. "दुसऱ्या पक्षात (कर्माच्या बाबतीत) देखील हे समानच आहे" असे जर म्हटले, तर ते योग्य नाही; कारण कर्मापासून फळाचा नियम सिद्ध झालेला आहे. कारण, कर्म केले आणि साठवले गेले असता, त्यातील जे अकुशल कर्म असते, त्यापासून हीनता (कनिष्ठता) प्राप्त होते आणि जे कुशल कर्म असते, त्यापासून श्रेष्ठता प्राप्त होते, हे सिद्ध आहे. ईश्वरवाद्याला देखील कर्माचा नकार करता येत नाही.

Apicetassa lokavicittassa issaranimmānabhāve bahū dosā sambhavanti. Kathaṃ? Yadi sabbamidaṃ lokavicittaṃ issaranimmitaṃ, saheva vacanena pavattitabbaṃ, na kamena. Na hi sannihitakāraṇānaṃ phalānaṃ kamena uppatti yuttā, kāraṇantarāpekkhāya issarassa sāmatthiyahāni. Cakkhādīnaṃ cakkhuviññāṇādīsu kāraṇabhāvo na yutto. Karotīti hi kāraṇanti. Issaro eva ca kārakoti sabbakāraṇānaṃ kāraṇabhāvahāni. Yehi puthuvisesehi issaro pasīdeyya, tesañca sayaṃkāratā āpajjati, tathā sabbesaṃ hetukānaṃ kāraṇabhāvo. Yañjetaṃ nimmānaṃ, tañcassa attadatthaṃ vā siyā, paratthaṃ vā siyā. Attadatthatāyaṃ attano issarabhāvahāni akatakiccatāya isitāvasitābhāvato. Tena vā nimmitena yaṃ attano kātabbaṃ, taṃ kasmā sayameva na karoti. Paratthatāyaṃ pana paro nāmettha loko evāti kimatthiyaṃ tassa nirayādirogādivisādinimmānaṃ. Yā cassa issaratā, sā sayaṃkatā vā siyā paraṃkatā vā ahetukā vā. Tattha sayaṃkatā ce, tato pubbe anissarabhāvāpatti. Paraṃkatā ce, pacchāpi anissarabhāvāpatti sauttaratā ca siyā. Ahetukā ce, na kassaci anissaratāti evamissarassapi asiddhi veditabbā.

शिवाय, या विविध जगाची निर्मिती ईश्वराने केली आहे असे मानल्यास अनेक दोष निर्माण होतात. कसे? जर हे सर्व विविध जग ईश्वराने निर्माण केले असेल, तर ते त्याच्या केवळ बोलण्याबरोबरच (एकाच वेळी) अस्तित्वात आले पाहिजे, हळूहळू (क्रमाने) नाही. कारण, कारणे पूर्णपणे उपस्थित असताना फळांची उत्पत्ती क्रमाने होणे योग्य नाही; आणि जर ईश्वराला इतर कारणांची अपेक्षा असेल, तर ईश्वराच्या सामर्थ्याचा ऱ्हास होईल. डोळे इत्यादींचे चक्षु-विज्ञानादींमध्ये कारण असणे योग्य ठरणार नाही. कारण 'जे करते ते कारण' अशी व्याख्या आहे. जर ईश्वरच एकमेव कर्ता असेल, तर इतर सर्व कारणांचे कारणत्व नष्ट होईल. ज्या विविध विशेषांनी (यज्ञ-पूजा इत्यादींनी) ईश्वर प्रसन्न होईल, ते स्वतःच केलेले (स्वयंकृत) ठरतील, आणि त्याचप्रमाणे सर्व सहेतुक गोष्टींचे कारणत्व देखील नष्ट होईल. आणि ही जी निर्मिती आहे, ती त्याच्या स्वतःच्या प्रयोजनासाठी (स्वार्थासाठी) असेल की परोपकारासाठी (परार्थासाठी) असेल? जर ती स्वतःच्या प्रयोजनासाठी असेल, तर त्याचे ईश्वरत्व नष्ट होईल; कारण त्याचे कार्य अपूर्ण राहिले आहे (अकृतकृत्यता) आणि त्याच्यामध्ये प्रभुत्वाचा (ईशित्वाचा) अभाव आहे. किंवा, त्या निर्मितीद्वारे त्याला जे स्वतःचे कार्य करायचे आहे, ते तो स्वतःच का करत नाही? पण जर ती परार्थासाठी असेल, तर 'इतर' म्हणजे येथील जगच आहे; मग त्याने नरक, रोग, दुःख इत्यादींची निर्मिती कशासाठी केली? आणि त्याचे जे ईश्वरत्व आहे, ते स्वयंकृत असेल, परकृत (दुसऱ्याने केलेले) असेल की अहेतुक (कारणाशिवाय) असेल? त्यामध्ये, जर ते स्वयंकृत असेल, तर त्यापूर्वी त्याला 'अ-ईश्वरत्व' (ईश्वर नसणे) प्राप्त होईल. जर ते परकृत असेल, तर नंतरही त्याला 'अ-ईश्वरत्व' प्राप्त होईल आणि त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणीतरी असेल. जर ते अहेतुक असेल, तर कोणीही अ-ईश्वर असणार नाही. अशा प्रकारे ईश्वराची देखील असिद्धता समजून घेतली पाहिजे.

Yathā ca issaro, evaṃ pajāpati puriso ca. Nāmamattameva hettha viseso. Tehi vādīhi pakappitaṃ yadidaṃ ‘‘pajāpati puriso’’ti. Taṃnimittakaṃ [Pg.66] pana lokappavattiṃ icchantānaṃ pajāpativāde purisavāde ca issaravāde viya dosā asiddhi ca vidhātabbā. Yathā cete issarādayo, evaṃ kālopi asiddho lakkhaṇābhāvato. Paramatthato hi vijjamānānaṃ dhammānaṃ sabhāvasaṅkhātaṃ lakkhaṇaṃ upalabbhati. Yathā pathaviyā kathinatā, na evaṃ kālassa, tasmā natthi paramatthato kāloti. Kālavādī panāha ‘‘vattanālakkhaṇo kālo’’ti. So vattabbo ‘‘kā panāyaṃ vattanā’’ti. So āha ‘‘samayamuhuttādīnaṃ pavattī’’ti. Tampi na, rūpādīhi atthantarabhāvena aniddhāritattā. Paramatthato hi aniddhāritasabhāvassa vattanālakkhaṇatāyaṃ sasavisāṇādīnampi taṃlakkhaṇatā āpajjeyya.

ज्याप्रमाणे ईश्वर असिद्ध आहे, त्याचप्रमाणे प्रजापती आणि पुरुष देखील असिद्ध आहेत. येथे केवळ नावाचाच फरक आहे. त्या वादकांनी जे 'प्रजापती' आणि 'पुरुष' असे कल्पिले आहे, त्याला कारणीभूत मानून जगाची प्रवृत्ती (उत्पत्ती) इच्छिणाऱ्यांच्या प्रजापतीवादात आणि पुरुषवादात देखील ईश्वरवादाप्रमाणेच दोष आणि असिद्धता दाखवून दिली पाहिजे. ज्याप्रमाणे हे ईश्वरादी असिद्ध आहेत, त्याचप्रमाणे 'काळ' (वेळ) देखील लक्षणाच्या अभावामुळे असिद्ध आहे. कारण, परमार्थतः (वास्तविक रूपाने) अस्तित्वात असलेल्या धर्मांचे स्वभावभूत लक्षण आढळून येते. ज्याप्रमाणे पृथ्वीचे लक्षण कठीणता आहे, तसे काळाचे कोणतेही लक्षण नाही; म्हणून परमार्थतः काळ अस्तित्वात नाही. परंतु काळवादी म्हणतो की, "वर्तन (चालणे/घडणे) हे काळाचे लक्षण आहे." त्याला विचारले पाहिजे की, "हे वर्तन म्हणजे काय?" तो म्हणतो, "समय (वेळ), मुहूर्त इत्यादींची प्रवृत्ती (चालणे) म्हणजे वर्तन होय." ते देखील योग्य नाही, कारण रूप इत्यादींपेक्षा वेगळे अस्तित्व म्हणून ते निश्चित झालेले नाही. कारण, परमार्थतः अनिश्चित स्वभाव असलेल्या गोष्टीला जर 'वर्तन-लक्षण' मानले, तर सशाच्या शिंगाला देखील ते लक्षण प्राप्त होईल.

Yaṃ pana vadanti kāṇādā ‘‘aparasmiṃ aparaṃ yugapadi ciraṃ khippamiti kālaliṅgānīti liṅgasabbhāvato atthi kālo’’ti, taṃ ayuttaṃ liṅgino anupalabbhamānattā. Siddhasambandhesu hi liṅgesu liṅgamattaggahaṇena liṅgini avabodho bhaveyya. Na ca kenaci aviparītacetasā tena liṅgena saha kadāci kālasaṅkhāto liṅgī gahitapubboti. Ato na yuttaṃ ‘‘liṅgasabbhāvato atthi kālo’’ti. ‘‘Aparasmiṃ apara’’ntiādikassa visesassa nimittabhāvato yuttanti ce? Na, paṭhamajātatādinimittakattā tassa. Na ca paṭhamajātatādi nāma koci dhammo atthi aññatra samaññāmattatoti nattheva paramatthato kālo. Kiñca bhiyyo, bahūnaṃ ekabhāvāpattito. Atītādivibhāgena hi lokasamaññāvasena bahū kālabhedā. Tvañcetaṃ ekaṃ vadasīti bahūnaṃ ekabhāvābhāvato nattheva paramatthato kālo. Tathā ekassa anekabhāvāpattito. Yo hi ayaṃ ajja vattamānakālo, so hiyyo anāgato ahosi, sve atīto bhavissati. Hiyyo ca vattamāno ajja atīto ahosi, tathā sve vattamānopi aparajja. Na cekasabhāvassa anekasabhāvatā yuttāti asiddho paramatthato kālo. Dhammappavattiṃ pana upādāya kappanāmattasiddhāya lokasamaññāya atītādivibhāgato voharīyatīti vohāramattakoti daṭṭhabbo.

पण जे काणाद (वैशेषिक) म्हणतात की, 'याच्यानंतर ते, एकाच वेळी, उशिरा, लवकर हे काळाचे लिंग (चिन्हे) आहेत, म्हणून लिंगाच्या अस्तित्वामुळे काळ अस्तित्वात आहे', ते अयोग्य आहे; कारण लिंगी (ज्याचे ते चिन्ह आहे तो काळ) उपलब्ध होत नाही. कारण ज्या चिन्हांचा संबंध सिद्ध झालेला असतो, तिथे केवळ चिन्हाच्या ग्रहणाने चिन्हांकित वस्तूचे (लिंगीचे) ज्ञान होऊ शकते. परंतु कोणत्याही भ्रमरहित चित्ताच्या व्यक्तीने त्या चिन्हासोबत 'काळ' नावाच्या चिन्हांकित वस्तूचे कधीही आधी ग्रहण केलेले नाही. म्हणून 'लिंगाच्या अस्तित्वामुळे काळ अस्तित्वात आहे' हे म्हणणे योग्य नाही. जर असे म्हटले की, 'याच्यानंतर ते' इत्यादी विशिष्ट व्यवहाराचे कारण (निमित्त) काळ असल्यामुळे ते योग्य आहे? तर तसे नाही, कारण तो व्यवहार आधी जन्मणे (ज्येष्ठत्व) इत्यादी निमित्तांमुळे होतो. आणि आधी जन्मणे इत्यादी केवळ संज्ञेव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही धर्म अस्तित्वात नाही, म्हणून परमार्थतः काळ अस्तित्वात नाहीच. आणखी काय, अनेकांचे एकत्व प्राप्त होत असल्यामुळे. कारण भूतकाळ इत्यादी विभागांमुळे आणि लोकसंज्ञेनुसार काळाचे अनेक भेद आहेत. आणि तुम्ही त्याला एकच म्हणता; म्हणून अनेकांचे एकत्व असणे अशक्य असल्यामुळे परमार्थतः काळ अस्तित्वात नाही. तसेच एकाचे अनेकत्व प्राप्त होत असल्यामुळे. कारण जो हा आजचा वर्तमानकाळ आहे, तो काल भविष्यकाळ होता आणि उद्या भूतकाळ होईल. आणि कालचा वर्तमानकाळ आज भूतकाळ झाला आहे, तसेच उद्याचा वर्तमानकाळ परवा (भूतकाळ होईल). आणि एकाच स्वभावाच्या गोष्टीचे अनेक स्वभाव असणे योग्य नाही, म्हणून परमार्थतः काळ असिद्ध आहे. परंतु धर्मांच्या प्रवृत्तीला अनुसरून, केवळ कल्पनेने सिद्ध झालेल्या लोकसंज्ञेनुसार, भूतकाळ इत्यादी विभागांद्वारे व्यवहार केला जातो, म्हणून तो केवळ व्यवहारमात्र आहे असे समजले पाहिजे.

Sabhāvaniyatiyadicchādayopi asiddhā. Kiṃ kāraṇā? Lakkhaṇābhāvā. Na hi sabhāvato niyatiyadicchā sambhavati. Aññathā evaṃvidho koci [Pg.67] bhāvo atthi ce, tesaṃ sabhāvasaṅkhātena lakkhaṇena bhavitabbaṃ, patiṭṭhāpakahetunā ca na catthi. Kevalaṃ panete vādā vimaddiyamānā ahetuvāde eva tiṭṭhanti, na cāhetukaṃ lokavicittaṃ visesābhāvappasaṅgato. Ahetukabhāve hi pavattiyā yvāyaṃ narasuranirayatiracchānādīsu indriyādīnaṃ viseso, tassa abhāvo āpajjati, na cāyaṃ paṇḍitehi icchito. Kiñca? Diṭṭhabhāvato. Diṭṭhā hi cakkhādito cakkhuviññāṇādīnaṃ bījādito aṅkurādīnaṃ pavatti, tasmāpi hetutovāyaṃ pavatti. Tathā pure pacchā ca abhāvato. Yato yato hi paccayasāmaggito yaṃ yaṃ phalaṃ nibbattati, tato pubbe pacchā ca na tassa nibbatti sambhavati, kiñca bahunā. Yadi ahetuto pavatti siyā, ahetukā pavattīti imāpi vācā yathāsakapaccayasamavāyato pure pacchā ca bhaveyyuṃ, na ca bhavanti aladdhappaccayattā, majjhe eva ca bhavanti laddhappaccayattā. Evaṃ sabbepi saṅkhatā dhammāti na sijjhati ahetuvādo. Tasmiñca asiddhe pavattiyā ahetubhāvo viya ahetupariyāyavisesabhūtā sabhāvaniyatiyadicchādayopi asiddhā eva hontīti veditabbā.

स्वभाववाद, नियतिवाद, यदृच्छावाद इत्यादी देखील असिद्ध आहेत. कोणत्या कारणाने? लक्षणाच्या अभावामुळे. कारण स्वभावाने नियती किंवा यदृच्छा संभवत नाही. अन्यथा, जर असा कोणताही भाव अस्तित्वात असेल, तर त्यांचे स्वभाव नावाचे लक्षण असायला हवे आणि त्यांना प्रस्थापित करणारा हेतूही असायला हवा, परंतु तो नाही. केवळ हे वाद घासून-पुसून पाहिले असता अहेतुवादावरच येऊन थांबतात; आणि जगातील वैविध्य अहेतुक असू शकत नाही, कारण तसे मानल्यास वैशिष्ट्यांचा अभाव होण्याचा प्रसंग येईल. कारण प्रवृत्ती अहेतुक मानल्यास, मनुष्य, देव, नरक आणि तिर्यंच इत्यादींमध्ये इंद्रिये इत्यादींचे जे वैविध्य आहे, त्याचा अभाव होईल; आणि हे विद्वानांना मान्य नाही. आणखी काय? प्रत्यक्ष दिसत असल्यामुळे. कारण डोळे इत्यादींपासून चक्षुविज्ञानाची आणि बीजापासून अंकुर इत्यादींची प्रवृत्ती प्रत्यक्ष दिसते, म्हणून ही प्रवृत्ती हेतूमुळेच होते. तसेच आधी आणि नंतर अभाव असल्यामुळे. कारण ज्या ज्या प्रत्यय-सामग्रीमुळे जे जे फळ उत्पन्न होते, त्याच्या आधी आणि नंतर त्याची उत्पत्ती संभवत नाही. अधिक काय सांगावे? जर अहेतुक प्रवृत्ती असती, तर 'अहेतुक प्रवृत्ती आहे' हे शब्द देखील आपापल्या प्रत्ययांच्या संयोगाशिवाय आधी आणि नंतरही अस्तित्वात आले असते; परंतु प्रत्यय न मिळाल्यामुळे ते तसे होत नाहीत, आणि प्रत्यय मिळाल्यामुळेच ते मध्यंतरी अस्तित्वात येतात. अशा प्रकारे सर्वच संस्कृत धर्म आहेत, म्हणून अहेतुवाद सिद्ध होत नाही. आणि तो असिद्ध झाल्यावर, प्रवृत्तीचा अहेतुक भाव जसा असिद्ध होतो, तसेच अहेतूचेच विशेष पर्याय असलेले स्वभाववाद, नियतिवाद, यदृच्छावाद इत्यादी देखील असिद्धच ठरतात, असे जाणावे.

Yaṃ pana kāṇādā ‘‘paramāṇavo niccā, tehi dviaṇukādiphalaṃ nibbattati, tañca aniccaṃ, tassa vasenetaṃ lokavicitta’’nti vadanti, tampi micchāparikappamattaṃ. Na hi paramāṇavo nāma santi aññatra bhūtasaṅghātā. So pana aniccova, na ca niccato aniccassa nibbatti yuttā tassa kāraṇabhāvānupapattito tathā adassanato ca. Yadi ca so kassaci kāraṇabhāvaṃ gaccheyya, anicco eva siyā vikārāpattito. Na cāyaṃ sambhavo atthi, yaṃ vikāraṃ anāpajjantameva kāraṇaṃ phalaṃ nibbatteyyāti. Vikārañce āpajjati, kutassa niccatāvakāso, tasmā vuttappakārā paramāṇavo sattā aniccā, aññepi niccādibhāvena bāhirakehi parikappitā asiddhā evāti veditabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘dhammappabhedato pana aññassa saccikaṭṭhassa asiddhattā’’ti.

पण जे काणाद म्हणतात की, 'परमाणू नित्य आहेत, त्यांच्यापासून द्व्यणुक इत्यादी फळ उत्पन्न होते आणि ते अनित्य आहे, त्याच्या प्रभावाने हे जगातील वैविध्य आहे', ते देखील केवळ मिथ्या परिकल्पना आहे. कारण महाभूतांच्या संघाताव्यतिरिक्त परमाणू नावाचे काही अस्तित्वात नाही. आणि तो संघात तर अनित्यच आहे; आणि नित्य गोष्टीपासून अनित्य गोष्टीची उत्पत्ती होणे अयोग्य आहे, कारण त्याचे कारणत्व सिद्ध होऊ शकत नाही आणि तसे कुठे दिसतही नाही. आणि जर तो कशाचे कारण बनला, तर विकाराप्रत प्राप्त होत असल्यामुळे तो अनित्यच होईल. आणि असा कोणताही संभव नाही की, विकाराप्रत प्राप्त न होताच कारण फळ उत्पन्न करेल. आणि जर विकार प्राप्त होत असेल, तर नित्यतेला वाव कुठे? म्हणून वर सांगितलेल्या प्रकारचे परमाणू आणि इतरही जे नित्य इत्यादी भावाने बाह्यवाद्यांनी कल्पिलेले आहेत, ते असिद्धच आहेत असे जाणावे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'धर्मांच्या प्रभेदांमुळे इतर कोणत्याही परमार्थ सत्याची असिद्धता असल्यामुळे'.

Etthāha ‘‘yadi paramatthato puggalo na upalabbhati, evaṃ pana puggale anupalabbhamāne atha kasmā bhagavā ‘atthi puggalo attahitāya paṭipanno’ti (a. ni. 4.95; kathā. 22), ‘cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’nti [Pg.68] (a. ni. 4.95; kathā. 22) ca tattha tattha puggalassa atthibhāvaṃ pavedesī’’ti. Vineyyajjhāsayavasena. Tathā tathā vinetabbānañhi puggalānaṃ ajjhāsayavasena vineyyadamanakusalo satthā dhammaṃ desento lokasamaññānurūpaṃ tattha tattha puggalaggahaṇaṃ karoti, na paramatthato puggalassa atthibhāvato.

येथे शंका विचारली जाते - 'जर परमार्थतः पुद्गल उपलब्ध होत नाही, तर पुद्गल उपलब्ध होत नसताना भगवान यांनी "स्वतःच्या हितासाठी प्रतिपन्न झालेला पुद्गल अस्तित्वात आहे" आणि "भिक्खूहो, हे चार पुद्गल जगात विद्यमान आहेत" असे ठिकठिकाणी पुद्गलाचे अस्तित्व का घोषित केले?' विनेयांच्या आशयानुसार. कारण त्या त्या प्रकारे उपदेश देण्यास योग्य असलेल्या पुद्गलांच्या आशयानुसार, विनेयांचे दमन करण्यात कुशल असलेले शास्ता धम्माचा उपदेश करताना लोकसंज्ञेच्या अनुरूप ठिकठिकाणी 'पुद्गल' असा उल्लेख करतात, परमार्थतः पुद्गलाचे अस्तित्व असल्यामुळे नाही.

Apica aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā puggalakathaṃ katheti hirottappadīpanatthaṃ, kammassakatādīpanatthaṃ, paccattapurisakāradīpanatthaṃ, ānantariyadīpanatthaṃ, brahmavihāradīpanatthaṃ, pubbenivāsadīpanatthaṃ, dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṃ, lokasammutiyā appahānatthañcāti. ‘‘Khandhā dhātū āyatanāni hirīyanti ottappantī’’ti hi vutte mahājano na jānāti, sammohaṃ āpajjati, paṭisattu vā hoti ‘‘kimidaṃ khandhā dhātū āyatanāni hirīyanti ottappanti nāmā’’ti. ‘‘Itthī hirīyati ottappati, puriso, khattiyo, brāhmaṇo’’ti pana vutte jānāti, na sammohaṃ āpajjati, na paṭisattu hoti, tasmā bhagavā hirottappadīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti. ‘‘Khandhā kammassakā, dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā kammassakatādīpanatthampi puggalakathaṃ katheti. ‘‘Veḷuvanādayo mahāvihārā khandhehi kārāpitā, dhātūhi, āyatanehī’’ti vuttepi eseva nayo. Tathā ‘‘khandhā mātaraṃ jīvitā voropenti, pitaraṃ, arahantaṃ, ruhiruppādakammaṃ, saṅghabhedakammaṃ karonti, dhātuyo, āyatanānī’’ti vuttepi, ‘‘khandhā mettāyanti, dhātuyo, āyatanānī’’ti vuttepi, ‘‘khandhā pubbenivāsaṃ anussaranti, dhātuyo, āyatanānī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā bhagavā paccattapurisakāradīpanatthaṃ ānantariyadīpanatthaṃ brahmavihāradīpanatthaṃ pubbenivāsadīpanatthañca puggalakathaṃ katheti. ‘‘Khandhā dānaṃ paṭiggaṇhanti, dhātuyo, āyatanānī’’ti vuttepi mahājano na jānāti, sammohaṃ āpajjati, paṭisattu vā hoti ‘‘kimidaṃ khandhā dhātū āyatanāni paṭiggaṇhanti nāmā’’ti. ‘‘Puggalo paṭiggaṇhātī’’ti pana vutte jānāti, na sammohaṃ āpajjati, na paṭisattu hoti, tasmā bhagavā dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti. Lokasammutiñca buddhā bhagavanto nappajahanti lokasamaññāya lokābhilāpe ṭhitāyeva dhammaṃ desenti, tasmā bhagavā lokasammutiyā appahānatthampi puggalakathaṃ kathetīti imehi aṭṭhahi [Pg.69] kāraṇehi bhagavā puggalakathaṃ katheti, na paramatthato puggalassa atthibhāvatoti veditabbaṃ.

शिवाय, आठ कारणांमुळे भगवान पुद्गलकथा (व्यक्तीविषयीची चर्चा) सांगतात - हिरोत्तप्प (लज्जा व भय) स्पष्ट करण्यासाठी, कर्माची स्वतःची मालकी (कम्मस्सकता) स्पष्ट करण्यासाठी, वैयक्तिक पुरुषार्थ (प्रयत्न) स्पष्ट करण्यासाठी, आनंतर्य कर्म स्पष्ट करण्यासाठी, ब्रह्मविहार स्पष्ट करण्यासाठी, पूर्वनिवास (पूर्वजन्म) स्पष्ट करण्यासाठी, दक्षिणाविशुद्धी (दानाची शुद्धता) स्पष्ट करण्यासाठी आणि लोकसंमूर्तीचा (लोकव्यवहाराचा) त्याग न करण्यासाठी. 'स्कंध, धातू आणि आयतने लज्जित होतात व भय बाळगतात' असे म्हटले असता सामान्य लोक समजत नाहीत, संभ्रमात पडतात किंवा विरोधी बनतात की 'हे स्कंध, धातू आणि आयतने लज्जित होतात व भय बाळगतात म्हणजे काय?' परंतु 'स्त्री लज्जित होते व भय बाळगते, पुरुष, क्षत्रिय, ब्राह्मण (लज्जित होतात व भय बाळगतात)' असे म्हटले असता ते समजतात, संभ्रमात पडत नाहीत, विरोधी बनत नाहीत. म्हणून भगवान हिरोत्तप्प स्पष्ट करण्यासाठी पुद्गलकथा सांगतात. 'स्कंध हे स्वतःच्या कर्माचे मालक आहेत, धातू आणि आयतने (स्वतःच्या कर्माचे मालक आहेत)' असे म्हटले तरी हाच नियम लागू होतो. म्हणून कर्माची स्वतःची मालकी स्पष्ट करण्यासाठी देखील ते पुद्गलकथा सांगतात. 'वेळुवन इत्यादी महाविहार स्कंधांनी, धातूंनी, आयतनांनी बांधले आहेत' असे म्हटले तरी हाच नियम लागू होतो. तसेच 'स्कंध आईला जीवे मारतात, वडिलांना, अरहंताला मारतात, (बुद्धांच्या शरीरातून) रक्त काढण्याचे कर्म करतात, संघभेद करतात, धातू आणि आयतने (हे करतात)' असे म्हटले तरी, किंवा 'स्कंध मैत्री करतात, धातू आणि आयतने (मैत्री करतात)' असे म्हटले तरी, किंवा 'स्कंध पूर्वजन्मांचे स्मरण करतात, धातू आणि आयतने (स्मरण करतात)' असे म्हटले तरी हाच नियम लागू होतो. म्हणून भगवान वैयक्तिक पुरुषार्थ स्पष्ट करण्यासाठी, आनंतर्य कर्म स्पष्ट करण्यासाठी, ब्रह्मविहार स्पष्ट करण्यासाठी आणि पूर्वनिवास स्पष्ट करण्यासाठी पुद्गलकथा सांगतात. 'स्कंध दान स्वीकारतात, धातू आणि आयतने (दान स्वीकारतात)' असे म्हटले तरी सामान्य लोक समजत नाहीत, संभ्रमात पडतात किंवा विरोधी बनतात की 'हे स्कंध, धातू आणि आयतने दान स्वीकारतात म्हणजे काय?' परंतु 'पुद्गल (व्यक्ती) दान स्वीकारतो' असे म्हटले असता ते समजतात, संभ्रमात पडत नाहीत, विरोधी बनत नाहीत. म्हणून भगवान दक्षिणाविशुद्धी स्पष्ट करण्यासाठी पुद्गलकथा सांगतात. आणि बुद्ध भगवान लोकसंमूर्तीचा (लोकव्यवहाराचा) त्याग करत नाहीत, ते लोकसंज्ञा आणि लोकभाषेमध्ये राहूनच धम्मदेशना करतात. म्हणून भगवान लोकसंमूर्तीचा त्याग न करण्यासाठी देखील पुद्गलकथा सांगतात. अशा प्रकारे, या आठ कारणांमुळे भगवान पुद्गलकथा सांगतात, परमार्थतः पुद्गलाचे अस्तित्व आहे म्हणून नव्हे, असे जाणावे.

Dhammappabhedākārenevāti yathāvuttarūpādidhammappabhedato aññassa saccikaṭṭhassa asiddhattā rūpādidhammappabhedākāreneva puggalassa upaladdhiyā bhavitabbanti attho. Tena ‘‘kiṃ tava puggalo upalabbhamāno ruppanākārena upalabbhati, udāhu anubhavanasañjānanābhisaṅkharaṇavijānanesu aññatarākārenā’’ti dasseti tabbinimuttassa sabhāvadhammassa loke abhāvato. Avisesavisesehi puggalūpalabbhassa paṭiññāpaṭikkhepapakkhā anujānanāvajānanapakkhā. Yadipime dvepi pakkhā anulomapaṭilomanayesu labbhanti, ādito pana paṭhamaṃ ṭhapetvā pavatto paṭhamanayo, itaro dutiyanti imaṃ nesaṃ visesaṃ dassento ‘‘anujānanā…pe… veditabbo’’ti āha. Yathādhikatāya laddhiyā anulomanato cettha paṭhamo nayo anulomapakkho, tabbilomanato itaro paṭilomapakkhoti vuttoti veditabbanti.

"धम्मप्रभेदाकारानेच" (धम्मप्पभेदाकारेनेव) म्हणजे वर सांगितलेल्या रूपादी धम्मांच्या भेदाव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही सत्य अर्थाची (सच्चिकठ्ठ) सिद्धी होत नसल्यामुळे, रूपादी धम्मांच्या भेदाच्या आकारानेच पुद्गलाची उपलब्धी झाली पाहिजे, असा अर्थ आहे. याद्वारे ते दर्शवतात की, "तुला उपलब्ध होणारा पुद्गल हा रूपाच्या आकाराने उपलब्ध होतो की अनुभवणे (वेदना), संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान यांपैकी एखाद्या आकाराने उपलब्ध होतो?" कारण त्यापासून मुक्त असलेला कोणताही स्वभावधम्म जगात अस्तित्वात नाही. विशेष आणि अविशेषाने पुद्गलाच्या उपलब्धीची प्रतिज्ञा आणि प्रतिषेध (नकार) हे पक्ष अनुमती (अनुज्ञान) आणि अननुमती (अवज्ञान) चे पक्ष आहेत. जरी हे दोन्ही पक्ष अनुलोम आणि प्रतिलोम पद्धतींमध्ये आढळत असले, तरी सुरुवातीला पहिल्याला ठेवून प्रवृत्त झालेली पहिली पद्धत (नय) आहे आणि दुसरी दुसरी पद्धत आहे, हा त्यांचा विशेष दर्शवताना "अनुज्ञान... पे... जाणावे" असे म्हटले आहे. येथे अधिकृत सिद्धांताच्या अनुलोमतेमुळे पहिली पद्धत हा अनुलोम पक्ष आहे आणि त्याच्या विलोमतेमुळे दुसरी पद्धत हा प्रतिलोम पक्ष आहे, असे म्हटले आहे, हे जाणावे.

Tena vata reti ettha tenāti kāraṇavacanaṃ. Yena puggalūpalabbho patiṭṭhapīyati, tena hetunā. Svāyaṃ hetu sāsanikassa bāhirakassa ca vasena heṭṭhā dassito eva. Hetupatirūpake cāyaṃ hetusamaññā paramatthassa adhippetattā. Heṭṭhā ‘‘ājānāhi niggaha’’nti niggahassa saññāpanamattaṃ kataṃ, taṃ idāni ‘‘yaṃ tattha vadesī’’tiādinā nigamanarūpena micchābhāvadassanena ca vibhāviyamānaṃ pākaṭabhāvakaraṇato āropitaṃ patiṭṭhāpitaṃ hotīti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘āropitattā’’ti vuttaṃ.

"तेन वत रे" (त्यामुळे खरोखर) यामध्ये "तेन" (त्यामुळे) हा कारणाचा वाचक शब्द आहे. ज्या कारणाने पुद्गलाची उपलब्धी प्रस्थापित केली जाते, त्या हेतूने. तो हा हेतू शासनातील (बौद्ध) आणि बाहेरील (इतर) यांच्या संदर्भाने खाली दर्शवलाच आहे. आणि हा हेतूचा आभास (हेतुप्रतिरूपक) असूनही याला हेतू ही संज्ञा दिली आहे, कारण येथे परमार्थ अभिप्रेत आहे. खाली "निग्रह समजून घे" (आजानाहि निग्गहं) असे म्हणून केवळ निग्रहाची जाणीव करून दिली होती, ती आता "जे तू तिथे बोलतोस" इत्यादींद्वारे निगमन रूपाने आणि मिथ्याभावाच्या दर्शनाने स्पष्ट केली जात असताना, ती प्रकट केल्यामुळे आरोपित (प्रस्थापित) होते, म्हणून अट्ठकथेमध्ये "आरोपितत्वामुळे" (आरोपितत्ता) असे म्हटले आहे.

Ettha ca ‘‘puggalo upalabbhatī’’ti paṭiññāvayavo sarūpeneva dassito. ‘‘Tenā’’ti iminā sāmaññato hetāvayavo dassito. Yvāyaṃ yasmā paṭiññādhammo hutvā sadisapakkhe vijjamāno, visadisapakkhe avijjamānoyeva hetu lakkhaṇūpapanno nāma hoti, na itaro, tasmā yattha so vijjati na vijjati ca, so sadisāsadisabhāvabhinno duvidho diṭṭhantāvayavo. Yathā rūpādi upalabbhati, tathā puggalo. Yathā ca sasavisāṇaṃ na upalabbhati, na tathā puggaloti upanayo. Svāyaṃ ‘‘vattabbe kho puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā’’ti imāya pāḷiyā dīpito, yo aṭṭhakathāyaṃ saddhiṃ hetudāharaṇehi ‘‘pāpanā’’ti vutto. Nigamanaṃ pāḷiyaṃ sarūpeneva āgataṃ, yā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ropanā’’ti [Pg.70] vuttāti. Evaṃ porāṇena ñāyakkamena sādhanāvayavā niddhāretvā yojetabbā.

आणि येथे "पुद्गल उपलब्ध होतो" (पुग्गलो उपलब्भति) हा प्रतिज्ञेचा अवयव स्वतःच्या रूपातच दर्शवला आहे. "तेन" (त्यामुळे) याने सामान्यतः हेतूचा अवयव दर्शवला आहे. जो हा प्रतिज्ञेचा धम्म होऊन समान पक्षात (समान उदाहरणात) विद्यमान असतो आणि असमान पक्षात अविद्यमान असतो, तोच हेतू लक्षणांनी युक्त (लक्खणूपपन्न) मानला जातो, इतर नाही. म्हणून जेथे तो विद्यमान असतो आणि जेथे नसतो, तो सदृश आणि असदृश भावाने विभागलेला दोन प्रकारचा दृष्टांत अवयव आहे. जसे रूपादी उपलब्ध होतात, तसा पुद्गल. आणि जसे सशाचे शिंग उपलब्ध होत नाही, तसा पुद्गल नाही, हा उपनय (उपनय वाक्य) आहे. तो हा "परमार्थ आणि सत्य अर्थाने पुद्गल उपलब्ध होतो असे म्हटले पाहिजे" या पाळी पाठाने स्पष्ट केला आहे, ज्याला अट्ठकथेमध्ये हेतूच्या उदाहरणांसह "पापना" (प्रापण/सिद्धी) म्हटले आहे. निगमन पाळीमध्ये स्वतःच्या रूपातच आले आहे, ज्याला अट्ठकथेमध्ये "रोपना" (स्थापना) म्हटले आहे. अशा प्रकारे, प्राचीन न्यायपद्धतीने साधक अवयवांचे निर्धारण करून त्यांची योजना करावी.

Idāni vattanena parapakkhupalakkhite hetudāharaṇe anvayabyatirekadassanavasena niddhāretvā sādhanapayogo yojetabbo. Kāraṇaṃ vattabbanti kimettha vattabbaṃ. Hetudāharaṇehiyeva hi saparapakkhānaṃ sādhanaṃ dūsanaṃ vā, na paṭiññāya, tassā sādhetabbādibhāvato. Taṃ pana dvayaṃ ‘‘tena vata re’’tiādipāḷiyā vibhāvitaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pāpanāropanāsīsena dassitaṃ. Paṭiññāṭhapanā pana tesaṃ visayadassanaṃ kathāyaṃ taṃmūlatāyāti veditabbaṃ. Tenāha ‘‘yaṃ pana vakkhatī’’tiādi. Teneva ca aṭṭhakathāyaṃ ‘‘idaṃ anuloma…pe… ekaṃ catukkaṃ veditabba’’nti vakkhati. Tathā cāha ‘‘yathā pana tatthā’’tiādi. Niggahova visuṃ vutto, na paṭikammanti adhippāyo. Visuṃ vuttoti ca pāpanāropanāhi asammissaṃ katvā visuṃ aṅgabhāvena vutto, na tadaññataro viya tadantogadhabhāvena vutto, nāpi ṭhapanā viya agaṇanupagabhāvenāti attho. Ye panāti padakāre sandhāyāha. Dutiye…pe… āpajjati tattha niggahassa ayathābhūtattā paṭikammassa ca yathābhūtabhāvatoti adhippāyo.

आता वर्तनाने (प्रक्रियेने) परपक्षाद्वारे लक्षित केलेल्या हेतू आणि उदाहरणामध्ये अन्वय-व्यतिरेक दर्शविण्याच्या द्वारे निश्चित करून साधनप्रयोग (सिद्धीचा प्रयोग) जोडला पाहिजे. 'कारण सांगितले पाहिजे' यात काय सांगितले पाहिजे? कारण हेतू आणि उदाहरणांद्वारेच स्वपक्ष आणि परपक्षाचे साधन (सिद्धी) किंवा दूषण (खंडन) होते, प्रतिज्ञेने (प्रतिज्ञेच्या विधानाने) नाही; कारण ती (प्रतिज्ञा) स्वतः साध्य इत्यादी स्वरूपाची असते. आणि ते दोन्ही (साधन व दूषण) 'तेन वत रे' (त्यामुळे नक्कीच रे!) इत्यादी पाळीपाठाद्वारे स्पष्ट केले आहे. अट्ठकथेमध्ये ते पापाच्या आरोपाच्या (निग्रहाच्या) उद्देशाने दर्शविले आहे. परंतु प्रतिज्ञेची स्थापना ही त्यांच्या विषयाचे दर्शन घडवणारी आहे, कारण कथेत तीच मूळ असते, असे जाणावे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जे पुन्हा सांगितले जाईल' इत्यादी. आणि म्हणूनच अट्ठकथेत 'हे अनुलोम...पे... एक चतुष्क जाणावे' असे म्हटले जाईल. तसेच म्हटले आहे - 'परंतु जसे तिथे...' इत्यादी. केवळ निग्रहच स्वतंत्रपणे सांगितला आहे, प्रतिकर्म (प्रति-उत्तर) नाही, असा अभिप्राय आहे. 'स्वतंत्रपणे सांगितला आहे' याचा अर्थ असा की, पापाच्या आरोपांशी (दूषणांशी) संमिश्र न करता, स्वतंत्र अंग म्हणून सांगितला आहे; इतर कशासारखा त्यात अंतर्भूत करून सांगितलेला नाही, आणि स्थापनेप्रमाणे (प्रतिज्ञेप्रमाणे) अमान्य किंवा न मोजण्याजोगा म्हणूनही सांगितलेला नाही. 'जे पुन्हा' हे पदकारांना (टीकाकारांना) उद्देशून म्हटले आहे. दुसऱ्या...पे... प्राप्त होते, तिथे निग्रहाच्या अयथाभूततेमुळे (अयोग्यतेमुळे) आणि प्रतिकर्माच्या यथाभूततेमुळे (योग्यतेमुळे) असा अभिप्राय आहे.

2. Paramatthato puggalaṃ nānujānāti, vohārato pana anujānātīti sakavādimataṃ jānantenapi paravādinā chalavasena vibhāgaṃ akatvā ‘‘puggalo nupalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā’’ti pucchāya katāya sakavādī tattha ayaṃ puggalavādī, imassa laddhi paṭikkhipitabbāti paramatthasaccaṃ sandhāyāha ‘‘āmantā’’ti. ‘‘Na upalabbhatī’’ti hi vuttaṃ hoti. Puna itaro sammutisaccaṃ sandhāya ‘‘yo saccikaṭṭho’’tiādimāha. Tassattho – yo lokavohārasiddho saccikaṭṭho, tato eva kenaci apaṭikkhipitabbato paramatthato tato so puggalo nupalabbhatīti. Puna sakavādī pubbe paramatthasaccavasena puggale paṭikkhitte idāni sammutisaccavasenāyaṃ pucchāti mantvā taṃ appaṭikkhipanto ‘‘na hevaṃ vattabbe’’ti āha. Tenāha ‘‘attanā adhippetaṃ saccikaṭṭhamevāti sammutisaccaṃ sandhāyāti adhippāyo’’ti[Pg.71]. Evamavaṭṭhite ‘‘yadi paravādinā…pe… nārabhitabbā’’ti idaṃ na vattabbaṃ paṭhamapucchāya paramatthasaccassa saccikaṭṭhoti adhippetattā. ‘‘Atha sakavādinā…pe… āpajjatī’’ti idampi na vattabbaṃ dutiyapucchāya sammutisaccassa saccikaṭṭhoti adhippetattā.

२. 'परमत्थतः (परमार्थतः) पुग्गलाला मानत नाही, परंतु वोहारतः (व्यवहाराने) मानतो', हे स्ववादींचे मत माहीत असूनही, परवादींनी छलाचा (कपटाचा) आश्रय घेऊन विभागणी न करता, 'पुग्गल हा सच्चिकट्ठ-परमत्थाने (सत्य आणि परमार्थ रूपाने) उपलब्ध होत नाही काय?' असा प्रश्न विचारला असता, स्ववादींनी 'हा पुग्गलवादी आहे, याच्या मताचे खंडन केले पाहिजे' असा विचार करून, परमत्थसच्चाला (परमार्थ सत्याला) उद्देशून 'आमन्ता' (होय, उपलब्ध होत नाही) असे म्हटले. कारण 'उपलब्ध होत नाही' असेच म्हटले गेले आहे. पुन्हा दुसऱ्याने (परवादींनी) संमुतिसच्चाला (संमृती सत्याला) उद्देशून 'जो सच्चिकट्ठ...' इत्यादी म्हटले. त्याचा अर्थ असा - जो लोकवोहारसिद्ध (लोकव्यवहारसिद्ध) सच्चिकट्ठ (सत्य अर्थ) आहे, म्हणूनच कोणाकडूनही खंडन न करता येण्याजोगा आहे, त्या परमार्थ रूपाने तो पुग्गल उपलब्ध होत नाही काय? पुन्हा स्ववादींनी, 'पूर्वी परमत्थसच्चाच्या दृष्टीने पुग्गलाचे खंडन केले गेले असून, आता हा प्रश्न संमुतिसच्चाच्या दृष्टीने विचारला आहे' असा विचार करून, त्याचे खंडन न करता 'असे म्हणता येणार नाही' (न हेव वत्तब्बे) असे म्हटले. म्हणूनच म्हटले आहे - 'स्वतःला अभिप्रेत असलेला सच्चिकट्ठच संमुतिसच्चाला उद्देशून आहे, असा अभिप्राय आहे.' अशा प्रकारे स्थिती असताना, 'जर परवादींनी...पे... आरंभ करू नये' हे म्हणणे योग्य नाही; कारण पहिल्या प्रश्नात परमत्थसच्चाचा 'सच्चिकट्ठ' अभिप्रेत होता. 'आणि जर स्ववादींनी...पे... प्राप्त होते' हे देखील म्हणणे योग्य नाही; कारण दुसऱ्या प्रश्नात संमुतिसच्चाचा 'सच्चिकट्ठ' अभिप्रेत होता.

Yadi ubhayaṃ adhippetanti idaṃ yadi paṭhamapucchaṃ sandhāya, tadayuttaṃ tassā paramatthasaccasseva vasena pavattattā. Atha dutiyapucchaṃ sandhāya, tassā sammutisaccavasena paṭhamatthaṃ vatvā puna missakavasena vattuṃ ‘‘sammutisaccaparamatthasaccāni vā ekato katvāpi evamāhā’’ti vuttattā tampi na vattabbameva. Dvepi saccānīti sammutiparamatthasaccāni. Tesu paramatthasaccasseva nippariyāyena saccikaṭṭhaparamatthabhāvo, itarassa upacārena. Tathā ca vuttaṃ ‘‘māyā marīci…pe… uttamaṭṭho’’ti. Tasmā sammutisaccavasena upaladdhiṃ icchantenapi paramatthasaccavasena anicchanato ‘‘puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā’’tiādinā anuyogo yutto. ‘‘Padhānappadhānesu padhāne kiccasiddhī’’ti eteneva ‘‘na ca saccikaṭṭhekadesena anuyogo’’tiādi nivattitañca hoti saccikaṭṭhekadesabhāvasseva asiddhattā. Nāssa paramatthasaccatā anuyuñjitabbāti assa saccikaṭṭhassa paramatthasaccatā paravādinā na anuyuñjitabbā ‘‘puggalo nupalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā’’ti sakavādinopi saccikaṭṭhaparamatthato tassa icchitabbattāti adhippāyo. Voharitasaccikaṭṭhassa attanā adhippetasaccikaṭṭhatāpi yuttā tassa tena adhippetattā. Svāyamattho heṭṭhā dassitoyeva. Vuttanayova dosoti ‘‘dvepi saccānī’’tiādinā anantarameva vuttaṃ sandhāyāha. Tassa pana adosabhāvo dassitoyeva. Atha na iti atha na bhūtasabhāvatthena upalabbheyyāti yojanā. Vattabboti yadettha vattabbaṃ, taṃ ‘‘yo lokavohārasiddho’’tiādinā vuttameva, tasmā ettha ‘‘paramatthato puggalaṃ nānujānātī’’tiādinā adhippāyamagganaṃ daṭṭhabbaṃ.

'जर दोन्ही अभिप्रेत आहेत' हे जर पहिल्या प्रश्नाला उद्देशून असेल, तर ते अयोग्य आहे; कारण तो प्रश्न केवळ परमत्थसच्चाच्याच (परमार्थ सत्याच्याच) दृष्टीने प्रवृत्त झाला होता. आणि जर दुसऱ्या प्रश्नाला उद्देशून असेल, तर संमुतिसच्चाच्या (संमृती सत्याच्या) दृष्टीने पहिला अर्थ सांगून, पुन्हा मिश्र रूपाने सांगण्यासाठी 'संमुतिसच्च आणि परमत्थसच्च एकत्र करूनही असे म्हटले आहे' असे म्हटल्यामुळे, ते देखील म्हणणे योग्य नाही. 'दोन्ही सत्ये' म्हणजे संमुतिसच्च आणि परमत्थसच्च. त्यांपैकी केवळ परमत्थसच्चाचाच मुख्य रूपाने (निप्परियायेन) 'सच्चिकट्ठ-परमत्थ' भाव असतो, आणि दुसऱ्याचा (संमुतिसच्चाचा) उपचारी रूपाने असतो. आणि तसेच म्हटले आहे - 'माया, मरीची (मृगजळ)...पे... उत्तम अर्थ (परमार्थ)' असे. म्हणून, संमुतिसच्चाच्या दृष्टीने पुग्गलाचे अस्तित्व मान्य करणाऱ्यानेही, परमत्थसच्चाच्या दृष्टीने ते अमान्य केल्यामुळे, 'पुग्गल हा सच्चिकट्ठ-परमत्थाने उपलब्ध होतो काय?' इत्यादी प्रकारे प्रश्न विचारणे योग्यच आहे. 'प्रधान आणि अप्रधान यांमध्ये प्रधानाच्या द्वारेच कार्यसिद्धी होते' या नियमानेच 'सच्चिकट्ठच्या एका अंशाने प्रश्न विचारला जाऊ नये' इत्यादींचे खंडन होते, कारण सच्चिकट्ठचा एकदेशभाव (अंश असणे) स्वतःच असिद्ध आहे. 'त्याची परमत्थसच्चता विचारली जाऊ नये' म्हणजे त्या सच्चिकट्ठची परमत्थसच्चता परवादींनी विचारू नये; कारण 'पुग्गल हा सच्चिकट्ठ-परमत्थाने उपलब्ध होत नाही' असे म्हणणाऱ्या स्ववादींना देखील सच्चिकट्ठ-परमार्थ रूपानेच ते इष्ट (मान्य) आहे, असा अभिप्राय आहे. वोहारित (व्यावहारिक) सच्चिकट्ठची स्वतःला अभिप्रेत असलेली सच्चिकट्ठता देखील योग्यच आहे, कारण त्यांना तोच अभिप्रेत आहे. हाच अर्थ खाली (पूर्वी) दर्शविलाच आहे. 'सांगितलेल्या पद्धतीनेच दोष येतो' हे 'दोन्ही सत्ये...' इत्यादीद्वारे लगेचच नंतर सांगितलेल्या गोष्टीला उद्देशून म्हटले आहे. परंतु त्याचा अदोषभाव (दोषरहित असणे) दर्शविलाच आहे. 'अथ न' (किंवा नाही) म्हणजे 'किंवा भूतस्वभावार्थाने (वास्तविक स्वभावाने) उपलब्ध होऊ नये' अशी योजना करावी. 'सांगितले पाहिजे' म्हणजे जे येथे सांगितले पाहिजे, ते 'जो लोकवोहारसिद्ध...' इत्यादीद्वारे सांगितलेच आहे; म्हणून येथे 'परमत्थतः पुग्गलाला मानत नाही' इत्यादीद्वारे अभिप्रायाचा शोध घ्यावा (अभिप्राय समजून घ्यावा).

Anuññeyyametaṃ siyāti etaṃ anupalabbhanaṃ paṭhamapucchāyaṃ viya dutiyapucchāyampi anujānitabbaṃ siyā. Na vā kiñci vattabbanti atha vā kiñci na vattabbaṃ ṭhapanīyattā pañhassa. Tathā hissa ṭhapanīyākāraṃ dassento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Ettha ca kāmaṃ saccadvayākārena puggalo nupalabbhati, sammutiyākārena pana nupalabbhatīti upalabbhanabhāvassa vasena paṭikkhepo katoti ayamettha adhippāyo daṭṭhabbo. Anuññātaṃ paṭikkhittañcāti [Pg.72] paṭhamapucchāyaṃ anuññātaṃ, dutiyapucchāyaṃ paṭikkhittaṃ. Etaṃ chalavādaṃ nissāyāti etaṃ ekaṃyeva vatthuṃ uddissa anujānanapaṭikkhipanākāraṃ chalavacanaṃ nissāya. Tvaṃ niggahetabboti yojanā. Sambhavantassa sāmaññenāti niggahaṭṭhānabhāvena sambhavantassa anulomanayena anujānanapaṭikkhepassa samānabhāvena. Asambhavantassa kappananti paccanīkanayena tassa niggahaṭṭhānabhāvena asambhavantassa tathā kappanaṃ saṃvidhānaṃ chalavādo bhavituṃ arahati. ‘‘Atthavikappupapattiyā vacanavighāto chala’’nti vuttovāyamattho. Tenāti yathāvuttakappanaṃ chalavādoti vuttattā. Vacanasāmaññamattaṃ kappitaṃ chalaṃ vadati etenāti chalavādo. Tena vuttaṃ ‘‘chalavādassa kāraṇattā chalavādo’’ti. Vacanasāmaññamattaṃ atthabhūtaṃ tadatthaṃ chalavādaṃ nissāya. ‘‘Vicāretabba’’nti vuttaṃ, kimettha vicāretabbaṃ. Yadipi pakkhassa ṭhapanāmūlakaṃ anujānanāvajānanānaṃ micchābhāvadassanaṃ tabbisayattā, pāpanāropanāhi eva pana so vibhāvīyati, na ṭhapanāyāti pākaṭoyamattho.

"अनुज्ञेय्यमेतं सिया" (हे मान्य केले पाहिजे) म्हणजे हे अनुपलब्धत्व पहिल्या प्रश्नाप्रमाणे दुसऱ्या प्रश्नातही मान्य केले पाहिजे. "न वा किञ्चि वत्तब्बं" (किंवा काहीही बोलू नये) म्हणजे प्रश्नाच्या स्थापनीयत्वामुळे (बाजूला ठेवण्याजोगे असल्यामुळे) काहीही बोलू नये. म्हणूनच त्याचा स्थापनीय आकार दर्शवताना "यथा ही" इत्यादी म्हटले आहे. येथे जरी दोन सत्यांच्या (परमत्थ आणि सम्मुति) आधारे पुग्गल उपलब्ध होत नसला, तरी सम्मुति रूपाने उपलब्ध होतो, म्हणून उपलब्धतेच्या आधारावर नकार दिला आहे, असा येथे अभिप्राय समजला पाहिजे. "अनुञ्ञातं पटिक्खित्तञ्च" (मान्य केलेले आणि नाकारलेले) म्हणजे पहिल्या प्रश्नात मान्य केलेले आणि दुसऱ्या प्रश्नात नाकारलेले. "एतं छलवादं निस्साय" (या छलवादाचा आश्रय घेऊन) म्हणजे याच एका विषयाला उद्देशून मान्यता आणि नकाराच्या स्वरूपातील छलयुक्त वचनाचा आश्रय घेऊन. "तुला निग्रहित केले पाहिजे" असा येथे संबंध आहे. "सम्भवन्तस्स सामञ्ञेन" (संभवणाऱ्याच्या सामान्यतेने) म्हणजे निग्रहस्थान म्हणून संभवणाऱ्या अनुलोम पद्धतीने मान्यता आणि नकाराच्या समानतेने. "असम्भवन्तस्स कप्पनं" (असंभवणाऱ्याची कल्पना) म्हणजे पच्चनीक (व्यतिरेक) पद्धतीने निग्रहस्थान म्हणून असंभवणाऱ्याची तशी कल्पना किंवा व्यवस्था करणे हा छलवाद असू शकतो. "अर्थाच्या विकल्पाच्या उत्पत्तीने वचनाचा विघात करणे म्हणजे छल होय" हाच अर्थ येथे सांगितला आहे. "तेन" (त्यामुळे) म्हणजे पूर्वोक्त कल्पनेला छलवाद म्हटले असल्यामुळे. केवळ सामान्य वचनाची कल्पना करून जो छल बोलतो, तो 'छलवादी' होय. म्हणूनच म्हटले आहे - "छलवादाचे कारण असल्यामुळे छलवाद". केवळ सामान्य वचनालाच सत्य मानून त्या अर्थासाठी छलवादाचा आश्रय घेऊन. "विचार केला पाहिजे" असे म्हटले आहे, येथे काय विचार करायचा? जरी पक्षाच्या स्थापनेवर आधारित मान्यता आणि अमान्यतेचा खोटेपणा दर्शवणे हा त्याचा विषय असला, तरी दोषाच्या आरोपणामुळेच तो स्पष्ट होतो, स्थापनेमुळे नाही, हा अर्थ स्पष्ट आहे.

4-5. Tenāti sakavādinā. Tena niyāmenāti yena niyāmena sakavādinā catūhi pāpanāropanāhissa niggaho kato, tena niyāmena nayena. So niggaho dukkaṭo aniggahoyevāti dassento āha ‘‘aniggahabhāvassa vā upagamitattā’’ti, pāpitattāti attho. Evamevāti yathā ‘‘tayā mama kato niggaho’’tiādinā aniggahabhāvūpanayo vutto, evameva. Etassāti ‘‘tena hī’’tiādinā imāya pāḷiyā vuttassa.

४-५. "तेन" म्हणजे स्ववाद्याने. "तेन नियामेन" (त्या नियमाने) म्हणजे ज्या नियमाने स्ववाद्याने चार दोषांच्या आरोपणाने त्याचा निग्रह केला, त्या नियमाने किंवा पद्धतीने. तो निग्रह चुकीचा असून अनिग्रहच आहे, हे दर्शवताना "अनिग्रहभावाचा स्वीकार केल्यामुळे" असे म्हटले आहे, म्हणजेच प्राप्त केल्यामुळे असा अर्थ आहे. "एवमेव" (तशाच प्रकारे) म्हणजे जसे "तू माझा निग्रह केलास" इत्यादी वचनांनी अनिग्रहभावाचा उपनय (निष्कर्ष) सांगितला आहे, तसेच. "एतस्स" म्हणजे "तेन ही" इत्यादी या पाळीत (पाठात) सांगितलेल्या वचनाचा.

Anulomapaccanīkavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुलोम-पच्चनीक वर्णन समाप्त झाले.

2. Paccanīkānulomavaṇṇanā

२. पच्चनीक-अनुलोम वर्णन

7-10. Aññenāti sammutisaccabhūtena. Parassāti sakavādino. So hi paravādinā paro nāma hoti. Paṭiññāpaṭikkhepānaṃ bhinnavisayattā ‘‘avirodhitattā’’ti vuttaṃ. Abhinnādhikaraṇaṃ viya hi abhinnavisayameva viruddhaṃ nāma siyā, na itaranti adhippāyo. Tamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘na hi…pe… āpajjatī’’ti āha. Yadi evaṃ kathamidaṃ niggahaṭṭhānaṃ jātanti āha ‘‘attano [Pg.73] panā’’tiādi. Tena paṭiññāntaraṃ nāma aññamevetaṃ niggahaṭṭhānanti dasseti.

७-१०. "अञ्ञेन" (दुसऱ्याने) म्हणजे सम्मुति-सत्य रूपाने. "परस्स" (परक्याचा) म्हणजे स्ववाद्याचा. कारण तो परवाद्यासाठी 'पर' (दुसरा) ठरतो. प्रतिज्ञा आणि नकार यांचे विषय भिन्न असल्यामुळे "अविरोधी असल्यामुळे" असे म्हटले आहे. कारण एकाच अधिकरणाप्रमाणे एकाच विषयाशी संबंधित असणारेच विरुद्ध असू शकते, इतर नाही, असा अभिप्राय आहे. तोच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी "न हि...पे... आपज्जति" (तसे घडत नाही...) असे म्हटले आहे. जर असे आहे, तर हे निग्रहस्थान कसे निर्माण झाले? यावर "अत्तनो पना" (परंतु स्वतःच्या...) इत्यादी म्हटले आहे. त्याद्वारे 'प्रतिज्ञांतर' नावाचे हे दुसरेच निग्रहस्थान आहे, असे दर्शवले आहे.

Paccanīkānulomavaṇṇanā niṭṭhitā.

पच्चनीक-अनुलोम वर्णन समाप्त झाले.

Suddhasaccikaṭṭhavaṇṇanā niṭṭhitā.

शुद्ध सच्चिकट्ठ वर्णन समाप्त झाले.

2. Okāsasaccikaṭṭho

२. ओकास (अवकाश) सच्चिकट्ठ

1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā

१. अनुलोम-पच्चनीक वर्णन

11. Sāmaññena vuttaṃ visesaniviṭṭhaṃ hotīti āha ‘‘sabbatthāti sabbasmiṃ sarīreti ayamattho’’ti. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhatīti visesatthinā viseso anupayujjitabboti. Etenāti desavasena sabbattha paṭikkhepavacanena.

११. सामान्य रूपाने सांगितलेले विशेषामध्ये समाविष्ट असते, म्हणून "सब्बत्था" म्हणजे "सर्व शरीरात असा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. कारण सामान्य बोध विशेषामध्येच स्थिरावतो, म्हणून विशेष इच्छिणाऱ्याने विशेषाचाच उपयोग केला पाहिजे. "एतेन" म्हणजे स्थानाच्या (देश) दृष्टीने सर्वत्र नकार देणाऱ्या वचनाने.

3. Kālasaccikaṭṭho

३. काल सच्चिकट्ठ

1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā

१. अनुलोम-पच्चनीक वर्णन

12. Majjhimajātikāleti paccuppannattabhāvakāle. Attabhāvo hi idha ‘‘jātī’’ti adhippeto. Tato atīto purimajātikālo, anāgato pacchimajātikālo. Imesu tīsūti sabbattha, sabbadā, sabbesūti imesu tīsu nayesu. Pāṭhassa saṃkhittatā suviññeyyāti taṃ ṭhapetvā atthassa sadisataṃ vibhāvento ‘‘idhāpi hi…pe… yojetabba’’nti āha. Etthāpi ‘‘na kenaci sabhāvena puggalo upalabbhatī’’ti ayamattho vutto hoti. Na hi kenaci sabhāvena upalabbhamānassa sakalekadesavinimutto pavattikālo nāma atthīti.

१२. "मज्झिमजातिकाले" (मध्यम जन्माच्या वेळी) म्हणजे वर्तमान आत्मभाव काळात. कारण येथे 'जाती' म्हणजे 'आत्मभाव' अभिप्रेत आहे. त्यापेक्षा भूतकाळ हा 'पूर्वजन्माचा काळ' आणि भविष्यकाळ हा 'उत्तरजन्माचा काळ' आहे. "इमेसु तीसु" (या तिन्हींमध्ये) म्हणजे सर्वत्र, सर्वदा, सर्वांमध्ये या तीन पद्धतींमध्ये. पाठाचा संक्षेप सहज समजण्याजोगा आहे, म्हणून तो बाजूला ठेवून अर्थाचे सादृश्य स्पष्ट करताना "इधापि हि...पे... योजेतब्बं" (येथेही... जोडावे) असे म्हटले आहे. येथेही "कोणत्याही स्वभावाने पुग्गल उपलब्ध होत नाही" हाच अर्थ सांगितला आहे. कारण कोणत्याही स्वभावाने उपलब्ध होणाऱ्याचा, संपूर्ण किंवा एका भागापासून मुक्त असा कोणताही प्रवृत्तीकाळ (अस्तित्वाचा काळ) नसतो.

4. Avayavasaccikaṭṭho

४. अवयव सच्चिकट्ठ

1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā

१. अनुलोम-पच्चनीक वर्णन

13. Tatiyanaye na sabbekadhammavinimuttaṃ pavattiṭṭhānaṃ nāma atthīti yojetabbaṃ.

१३. तिसऱ्या पद्धतीमध्ये (नयामध्ये) "सर्व एक-धम्मापासून मुक्त असे कोणतेही प्रवृत्तीचे स्थान (अस्तित्वाचे स्थान) नसते" असे जोडावे.

Okāsādisaccikaṭṭho

ओकास (अवकाश) इत्यादी सच्चिकट्ठ

2. Paccanīkānulomavaṇṇanā

२. पच्चनीक-अनुलोम वर्णन

14. Anulomapañcakassātiādimhi [Pg.74] aṭṭhakathāvacane. Puna tatthāti yathāvutte aṭṭhakathāvacane, tesu vā anulomapañcakapaccanīkesu. Sabbattha puggalo nupalabbhatītiādikassa pāṭhappadesassa attho ‘‘sarīraṃ sandhāyā’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena veditabbo attho. Paṭikammādipāḷinti paṭikammaniggahaupanayananigamanapāḷiṃ. Tīsu mukhesūti ‘‘sabbatthā’’tiādinā vuttesu tīsu vādamukhesu. Paccanīkassa pāḷi vuttāti sambandho. Tanti pāḷiṃ. Saṅkhipitvā āgatattā sarūpena avutte. Suddhika…pe… vuttaṃ hoti tattha ‘‘sabbatthā’’tiādinā sarīrādino parāmasanaṃ natthi, idha atthīti ayameva viseso, aññaṃ samānanti.

१४. "अनुलोमपञ्चकस्स" इत्यादी अट्ठकथा वचनामध्ये. "पुन तत्थ" (पुन्हा तेथे) म्हणजे पूर्वोक्त अट्ठकथा वचनामध्ये, किंवा त्या अनुलोम-पंचक-पच्चनीकांमध्ये. "सर्वत्र पुग्गल उपलब्ध होत नाही" इत्यादी पाठभागाचा अर्थ "शरीराला उद्देशून" इत्यादी अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घेतला पाहिजे. "पतिकम्मादिपाळि" म्हणजे प्रतिकर्म, निग्रह, उपनयन आणि निगमन यांची पाळी (पाठ). "तीसु मुखेसु" म्हणजे "सब्बत्था" इत्यादी सांगितलेल्या तीन वादमुखांमध्ये. "पच्चनीकाची पाळी सांगितली आहे" असा संबंध आहे. "तं" म्हणजे त्या पाळीला. संक्षेपाने आल्यामुळे मूळ रूपात न सांगितलेल्या. "सुद्धिक...पे... वृत्तं होति" (शुद्ध... सांगितले आहे) तेथे "सब्बत्था" इत्यादी वचनांनी शरीरादींचा उल्लेख नाही, येथे आहे, हाच विशेष फरक आहे, बाकी सर्व समान आहे.

Saccikaṭṭhavaṇṇanā niṭṭhitā.

सच्चिकट्ठ वर्णन समाप्त झाले.

5. Suddhikasaṃsandanavaṇṇanā

५. शुद्धिक-संसन्दन (तुलना) वर्णन

17-27. Saccikaṭṭhassa, saccikaṭṭhe vā saṃsandanaṃ saccikaṭṭhasaṃsandananti samāsadvayaṃ bhavatīti dassento ‘‘saccikaṭṭhassā’’tiādimāha. Tattha saccikaṭṭhassa puggalassāti saccikaṭṭhasabhāvassa paramatthato vijjamānasabhāvassa puggalassa. Rūpādīhi saddhiṃ saṃsandananti saccikaṭṭhatāsāmaññena rūpādīhi samīkaraṇaṃ. Saccikaṭṭheti saccikaṭṭhahetu, tattha vā taṃ adhiṭṭhānaṃ katvā. ‘‘Tulyayoge samuccayo’’ti samuccayatthattā eva ca-kārassa saccikaṭṭhena upaladdhisāmaññena idha rūpamāhaṭanti tassa udāhaṭabhāvo yuttoti ‘‘yathārūpa’’nti nidassanavasena attho vutto, aññathā idha rūpassa āharaṇameva kimatthiyaṃ. Evaṃ sesadhammesupi. Yā panettha aññattapucchā, sāpi nidassanatthaṃ upabrūheti aññattanibandhanattā tassa. Opammasaṃsandane pana nidassanattho gāhīyatīti imasmiṃ suddhikasaṃsandane kevalaṃ samuccayavaseneva atthadassanaṃ yuttanti adhippāyo. Rūpādīni upādāpaññattimattattā puggalassa so tehi añño, anañño cāti na vattabboti ayaṃ sāsanakkamoti āha ‘‘rūpādīhi…pe… samayo’’ti. Anuññāyamāneti tasmiṃ samaye sutte ca appaṭikkhipiyamāne. Ayañca attho sāsanikassa paravādino vasena vuttoti veditabbaṃ.

१७-२७. सच्चिकट्ठस्स (सत्य-अर्थाचे) किंवा सच्चिकट्ठे (सत्य-अर्थामध्ये) संसंदन (तुलना/मेळ) म्हणजे 'सच्चिकट्ठसंसंदन' असा दोन प्रकारचा समास होतो, हे दर्शविताना 'सच्चिकट्ठस्स' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'सच्चिकट्ठस्स पुग्गलस्स' म्हणजे सच्चिकट्ठ-स्वभावाच्या, परमार्थतः विद्यमान स्वभावाच्या पुद्गलाचे (व्यक्तीचे). 'रूपादीहि सद्धिं संसंदनं' म्हणजे सच्चिकट्ठतेच्या समानतेमुळे रूपादींशी तुलना करणे. 'सच्चिकट्ठे' म्हणजे सच्चिकट्ठच्या हेतूने, किंवा तेथे त्याला अधिष्ठान करून. 'तुल्ययोगे समुच्चयः' या नियमाने 'च' हा शब्द समुच्चयार्थक असल्यामुळे, सच्चिकट्ठच्या उपलब्धतेच्या समानतेने येथे 'रूप' आणले गेले आहे, म्हणून त्याचे उदाहरण देणे योग्य आहे, असे 'यथारूपं' या उदाहरणाद्वारे स्पष्ट केले आहे; अन्यथा येथे रूपाचे ग्रहण कशासाठी केले गेले असते? याचप्रमाणे उर्वरित धर्मांच्या बाबतीतही समजावे. येथे जी 'अन्यत्व-पृच्छा' (भिन्नतेविषयी विचारणा) आहे, ती देखील उदाहरणासाठी पुष्टी देते, कारण ती अन्यत्वावर आधारित आहे. उपमा-संसंदनात (औपम्य-तुलनेत) मात्र उदाहरणाचा अर्थ घेतला जातो, म्हणून या शुद्धिक-संसंदनात केवळ समुच्चयाच्या आधारेच अर्थ स्पष्ट करणे योग्य आहे, असा अभिप्राय आहे. रूपादी हे केवळ उपादाय-प्रज्ञप्ती (उपादान-प्रज्ञप्ती) असल्यामुळे, पुद्गल त्यांच्यापेक्षा भिन्न किंवा अभिन्न आहे असे म्हणता येत नाही, हा शासनाचा (बुद्धशासनाचा) क्रम आहे, म्हणून 'रूपादीहि...पे... समयो' असे म्हटले आहे. 'अनुज्ञायमाने' म्हणजे त्या वेळी आणि सूत्रात अस्वीकार न केले जात असताना. हा अर्थ शासनातील परवादीच्या (परपंथीय वादकाच्या) दृष्टीने सांगितला आहे, असे जाणावे.

‘‘Ājānāhi [Pg.75] niggaha’’nti pāṭho diṭṭho bhavissati, aññathā ‘‘paṭilomapañcakāni dassitāni, paṭikammacatukkādīni saṃkhittānī’’ti na sakkā vattunti adhippāyo. Codanāya vinā paravādino paṭijānāpanaṃ natthīti vuttaṃ ‘‘paṭijānāpanatthanti…pe… codanattha’’nti. Codanāpubbakañhi tassa paṭijānāpanaṃ. Tena phalavohārena kāraṇaṃ vuttanti dasseti. Abyākatattāti abyākaraṇīyattā, bhagavatā vā na byākatattā. Yadi ṭhapanīyattā paṭikkhipitabbanti imasmiṃ paccanīkanaye ṭhapanīyattā pañhassa sakavādinā paṭikkhipitabbaṃ. Parenapīti paravādināpi ṭhapanīyattā laddhimeva nissāya anulomanaye paṭikkhepo katoti ayamettha suddhikasaṃsandanāya adhippāyo yutto anulomepi rūpādīhi aññattacodanāyameva paravādinā paṭikkhepassa katattāti adhippāyo.

‘आजानाहि निग्गहं’ (निग्रह समजून घे) असा पाठ दिसून येईल, अन्यथा ‘प्रतिलोम-पंचक दाखविले गेले आहेत, प्रतिकर्म-चतुष्क इत्यादी संक्षिप्त केले गेले आहेत’ असे म्हणता आले नसते, असा अभिप्राय आहे. चोदनेशिवाय (आक्षेप/प्रेरणेशिवाय) परवादीला मान्य करवून घेणे शक्य नाही, म्हणून ‘पटिजानोपनत्थं...पे... चोदनत्थं’ (प्रतिज्ञापनासाठी... चोदनेसाठी) असे म्हटले आहे. कारण चोदनापूर्वकच त्याचे प्रतिज्ञापन (मान्य करणे) होते. त्याद्वारे फल-व्यवहाराने कारण सांगितले आहे, हे दर्शविते. ‘अव्याकतत्ता’ म्हणजे अव्याकरणीय असल्यामुळे, किंवा भगवंतांनी त्याचे व्याकरण (स्पष्टीकरण) न केल्यामुळे. जर स्थापनीय (बाजूला ठेवण्याजोगे) असल्यामुळे नाकारले पाहिजे, तर या प्रत्यनीक-नयामध्ये (विरोधी पद्धतीत) स्थापनीय असल्यामुळे स्ववादीने प्रश्नाचा अस्वीकार केला पाहिजे. ‘परेनपि’ म्हणजे परवादीने देखील स्थापनीयतेचे मत स्वीकारूनच अनुलोम-नयामध्ये अस्वीकार केला आहे, हा येथे शुद्धिक-संसंदनाचा योग्य अभिप्राय आहे; कारण अनुलोममध्ये देखील रूपादींच्या अन्यत्व-चोदनेमध्येच परवादीने अस्वीकार केला आहे, असा अभिप्राय आहे.

Suddhikasaṃsandanavaṇṇanā niṭṭhitā.

शुद्धिक-संसंदन-वर्णन समाप्त झाले.

6. Opammasaṃsandanavaṇṇanā

६. औपम्य-संसंदन-वर्णन

28-36. Upaladdhisāmaññena aññattapucchā cāti iminā dvayampi uddharati upaladdhisāmaññena aññattapucchā, upaladdhisāmaññena pucchā cāti. Tattha pacchimaṃ sandhāyāha ‘‘dvinnaṃ samānatā’’tiādi. Tassattho – dvinnaṃ rūpavedanānaṃ viya rūpapuggalānaṃ saccikaṭṭhena samānatā tesaṃ aññattassa kāraṇaṃ yuttaṃ na hoti. Atha kho…pe… upalabbhanīyatāti idañca saṃsandanaṃ vicāretabbaṃ. Ayaṃ hettha adhippāyo – yadi saccikaṭṭhasāmaññena rūpapuggalānaṃ upaladdhisāmaññaṃ icchitaṃ, teneva nesaṃ aññattampi icchitabbaṃ. Atha paramatthavohārabhedato tesaṃ aññattaṃ na icchitaṃ, tato eva upaladdhisāmaññampi na icchitabbanti.

२८-३६. ‘उपलब्धि-समानतेने अन्यत्व-पृच्छा आणि...’ याद्वारे दोन्ही गोष्टी उद्धृत केल्या आहेत – उपलब्धि-समानतेने अन्यत्व-पृच्छा, आणि उपलब्धि-समानतेने पृच्छा. तेथे नंतरच्या संदर्भात ‘द्विन्नं समानता’ (दोन्हींची समानता) इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा – रूप आणि वेदना यांच्याप्रमाणेच रूप आणि पुद्गल यांची सच्चिकट्ठने (सत्य-अर्थाने) समानता असणे, हे त्यांच्या अन्यत्वाचे (भिन्नतेचे) योग्य कारण ठरत नाही. ‘अथ खो...पे... उपलब्भनीयता’ (परंतु... उपलब्धि असणे) या संसंदनाचा विचार केला पाहिजे. येथे हा अभिप्राय आहे – जर सच्चिकट्ठ-समानतेमुळे रूप आणि पुद्गल यांची उपलब्धि-समानता मान्य असेल, तर त्याच कारणाने त्यांचे अन्यत्वही मान्य केले पाहिजे. आणि जर परमार्थ-व्यवहार-भेदाने त्यांचे अन्यत्व मान्य नसेल, तर त्याच कारणाने उपलब्धि-समानता देखील मान्य करता कामा नये.

37-45. Upaladdhīti puggalassa upaladdhi vijjamānatā. ‘‘Paṭikammapañcaka’’nti viññāyatīti yojanā.

३७-४५. ‘उपलब्धि’ म्हणजे पुद्गलाची उपलब्धि (विद्यमानता). ‘पठिकम्मपंचकं’ (प्रतिकर्म-पंचक) असे समजले जाते, अशी योजना आहे.

Opammasaṃsandanavaṇṇanā niṭṭhitā.

औपम्य-संसंदन-वर्णन समाप्त झाले.

7. Catukkanayasaṃsandanavaṇṇanā

७. चतुष्क-नय-संसंदन-वर्णन

46-52. Ekadhammatopīti [Pg.76] sattapaññāsāya saccikaṭṭhesu ekadhammatopi. Etena tato sabbatopi puggalassa aññattānanujānanaṃ dasseti. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sakalaṃ paramatthasaccaṃ sandhāyā’’ti. Rūpādiekekadhammavasena nānuyuñjitabbo avayavabyatirekena samudāyassa abhāvato. Yasmā pana samudāyāvayavā bhinnasabhāvā, tasmā ‘‘samudāyato…pe… niggahāraho siyā’’ti paravādino āsaṅkamāha. Etaṃ vacanokāsanti yadipi sattapaññāsadhammasamudāyato puggalassa aññattaṃ na icchati tabbinimuttassa saccikaṭṭhassa abhāvato, tadekadesato panassa anaññattampi na icchateva. Na hi samudāyo avayavo hotīti. Tasmā ‘‘taṃ paṭikkhipato kiṃ niggahaṭṭhānanti vattuṃ mā labbhethā’’ti dassetuṃ ‘‘ayañcā’’tiādi vuttaṃ. Rūpādidhammappabhedavibhāgamukheneva anavasesato puggaloti gahaṇākāradassanavasena pavatto paṭhamavikappo, dutiyo pana avibhāgato paramatthasaccabhāvasāmaññenāti ayaṃ imesaṃ dvinnaṃ vikappānaṃ viseso. Itīti vuttappakāraparāmasananti āha ‘‘eva’’nti.

४६-५२. ‘एकधम्मतोपि’ म्हणजे सत्तावन्न सच्चिकट्ठ (सत्य-अर्थां) पैकी एका धर्माच्या दृष्टीने देखील. याद्वारे त्या सर्वांच्या दृष्टीने पुद्गलाच्या अन्यत्वाचा अनस्वीकार दर्शविला आहे. म्हणूनच अट्ठकथेत ‘सकलं परमत्थसच्चं संधाय’ (संपूर्ण परमार्थ सत्याचा संदर्भ घेऊन) असे म्हटले आहे. रूपादी प्रत्येक धर्माच्या दृष्टीने विचारणा करू नये, कारण अवयवांशिवाय समुदायाचा अभाव असतो. परंतु, समुदाय आणि अवयव हे भिन्न स्वभावाचे असल्यामुळे, ‘समुदायतो...पे... निग्गहारहो सिया’ (समुदायामुळे... निग्रहास पात्र होईल) अशी परवादीची शंका घेऊन म्हटले आहे. ‘एतं वचनोकासं’ म्हणजे जरी सत्तावन्न धर्मांच्या समुदायापेक्षा पुद्गलाचे अन्यत्व मान्य नसेल, कारण त्याव्यतिरिक्त सच्चिकट्ठचा अभाव आहे, तरी त्याच्या एका भागाशी त्याचे अनन्यत्व देखील मान्य नाहीच. कारण समुदाय हा अवयव असू शकत नाही. म्हणून, ‘त्याचा अस्वीकार करणाऱ्याला निग्रहस्थान काय आहे, असे म्हणण्याची संधी मिळू नये’ हे दर्शविण्यासाठी ‘अयञ्च’ इत्यादी म्हटले आहे. रूपादी धर्मांच्या प्रभेद-विभागाच्या मुखानेच संपूर्णपणे ‘पुद्गल’ अशा ग्रहण करण्याच्या पद्धतीचे दर्शन घडविणारा हा पहिला विकल्प आहे, आणि दुसरा विकल्प अविभागाने परमार्थ-सत्य-भावाच्या समानतेने आहे, हा या दोन विकल्पांमधील भेद आहे. ‘इति’ हा पूर्वोक्त प्रकारचा परामर्श घेणारा शब्द आहे, म्हणून ‘एवं’ असे म्हटले आहे.

Sabhāvavinibbhogatoti sabhāvena vinibbhujjitabbato. Sabhāvabhinno hi dhammo tadaññadhammato vinibbhogaṃ labhati. Tenāha ‘‘rūpato aññasabhāgattā’’ti. Rūpavajjeti rūpadhammavajje. Tīsupīti ‘‘rūpasmiṃ puggalo, aññatra rūpā, puggalasmiṃ rūpa’’nti imesu evaṃ pavattesu tīsupi anuyogesu. Sāsaniko evāyaṃ puggalavādīti katvā āha ‘‘na hi so sakkāyadiṭṭhiṃ icchatī’’ti. ‘‘Rūpavā’’ti iminā rūpena sakiñcanatāva ñāpīyati, na rūpāyattavuttitāti āha ‘‘aññatra rūpāti ettha ca rūpavā puggaloti ayamattho saṅgahito’’ti.

‘सभावविनिब्भोगतो’ म्हणजे स्वभावाने विभक्त केले जाण्यायोग्य असल्यामुळे. कारण स्वभावाने भिन्न असलेला धर्म इतर धर्मांपासून वेगळेपण प्राप्त करतो. म्हणूनच ‘रूपतो अञ्ञसभावत्ता’ (रूपापेक्षा भिन्न स्वभाव असल्यामुळे) असे म्हटले आहे. ‘रूपवज्जे’ म्हणजे रूपधर्माला वगळून. ‘तीसुपि’ म्हणजे ‘रूपात पुद्गल, रूपाव्यतिरिक्त पुद्गल, पुद्गलात रूप’ या प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या तिन्ही अनुयोगांमध्ये (प्रश्नांमध्ये). हा पुद्गलवादी शासनाचाच (बुद्धशासनाचाच अनुयायी) आहे, हे लक्षात घेऊन ‘न हि सो सक्कायदिट्ठिं इच्छति’ (तो सत्कायदृष्टी स्वीकारत नाही) असे म्हटले आहे. ‘रूपवा’ (रूपवान) याद्वारे रूपाशी संबंध असणेच सूचित होते, रूपावर अवलंबून असणे नाही, म्हणून ‘अञ्ञत्र रूपा’ येथे ‘रूपवान पुद्गल’ हा अर्थ समाविष्ट आहे, असे म्हटले आहे.

Catukkanayasaṃsandanavaṇṇanā niṭṭhitā.

चतुष्क-नय-संसंदन-वर्णन समाप्त झाले.

Niṭṭhitā ca saṃsandanakathāvaṇṇanā.

आणि संसंदनकथा-वर्णन समाप्त झाले.

8. Lakkhaṇayuttivaṇṇanā

८. लक्षण-युक्ति-वर्णन

54. Lakkhaṇayuttikathāyaṃ [Pg.77] ‘‘chalavasena pana vattabbaṃ ājānāhi niggaha’’nti pāṭho gahetabbo.

५४. लक्षण-युक्ति-कथेमध्ये ‘छलवसेन पन वत्तब्बं आजानाहि निग्गहं’ (परंतु छलाच्या आधारे निग्रह समजून घ्यावा, असे म्हटले पाहिजे) असा पाठ घ्यावा.

Lakkhaṇayuttivaṇṇanā niṭṭhitā.

लक्षण-युक्ति-वर्णन समाप्त झाले.

9. Vacanasodhanavaṇṇanā

९. वचन-शोधन-वर्णन

55-59. Padadvayassa atthato ekatteti padadvayassa ekattatthe satīti attho. Parikappavacanañhetaṃ dosadassanatthaṃ ‘‘evaṃ sante ayaṃ doso’’ti. Tayidaṃ ekattaṃ upalabbhati evāti pacchimapadāvadhāraṇaṃ veditabbaṃ. ‘‘Kehici puggalo kehici na puggalo’’ti byabhicāradassanato parena na sampaṭicchitanti katvā tameva asampaṭicchitattaṃ vibhāvento ‘‘puggalassa hī’’tiādimāha. Tattha avibhajitabbatanti ‘‘upalabbhati cā’’ti evaṃ avibhajitabbataṃ. Vibhajitabbatanti ‘‘puggalo ca tadaññañca upalabbhatī’’ti evaṃ vibhajitabbataṃ. Etena ‘‘puggalo upalabbhati evā’’ti pacchimapadāvadhāraṇaṃ veditabbaṃ, na ‘‘puggalo eva upalabbhatī’’ti imamatthaṃ dasseti. Taṃ vibhāganti yathāvuttaṃ vibhajitabbāvibhajitabbaṃ vibhāgaṃ vadato sakavādino, aññassa vā kassaci. Etassāti paravādino. Yathāvuttavibhāganti ‘‘puggalo upalabbhati…pe… kehici na puggalo’’ti evaṃ pāḷiyaṃ vuttappakāraṃ vibhāgaṃ. Yathāāpāditenāti ‘‘puggalo upalabbhatīti padadvayassa atthato ekatte’’tiādinā āpāditappakārena. Na bhavitabbanti yadipi tena puggalo upalabbhati eva vuccati, upalabbhatīti pana puggalo eva na vuccati, atha kho aññopi, tasmā yathāvuttena pasaṅgena na bhavitabbaṃ. Tenāha ‘‘maggitabbo ettha adhippāyo’’ti.

५५-५९. 'पदद्वयाच्या अर्थावरून एकत्व' म्हणजे 'दोन पदांच्या एकत्वाच्या अर्थामध्ये' असा अर्थ आहे. कारण हे परिकल्पवचन (काल्पनिक विधान) दोष दाखवण्यासाठी आहे की, "असे असल्यास हा दोष येतो." ते हे एकत्व 'उपलब्ध होतेच' अशा अंतिम पदाच्या अवधारणेने (निश्चयाने) समजले पाहिजे. "काहींच्या मते पुद्गल आहे, काहींच्या मते पुद्गल नाही" अशा व्यभिचाराच्या (विसंगतीच्या) दर्शनामुळे दुसऱ्याने (परवादीने) ते स्वीकारले नाही, असे करून तीच अस्वीकृती स्पष्ट करताना "पुद्गलाचा हि" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अविभाजितता' म्हणजे "आणि उपलब्ध होते" अशी अविभाजितता. 'विभाजितता' म्हणजे "पुद्गल आणि त्याहून इतर उपलब्ध होते" अशी विभाजितता. याद्वारे "पुद्गल उपलब्ध होतोच" असे अंतिम पदाचे अवधारण समजले पाहिजे, "पुद्गलच उपलब्ध होतो" असे नाही, हा अर्थ दर्शविला आहे. 'तो विभाग' म्हणजे वर सांगितलेले विभाजित आणि अविभाजित असे विभाजन सांगणाऱ्या स्ववादीचे किंवा इतर कोणाचेही. 'याचा' म्हणजे परवादीचा. 'यथावृत्त विभाग' म्हणजे "पुद्गल उपलब्ध होतो...पे... काहींच्या मते पुद्गल नाही" अशा प्रकारे पाळिमध्ये सांगितलेला विभाग. 'जसे आपादित केले आहे' म्हणजे "पुद्गल उपलब्ध होतो या दोन पदांच्या अर्थाच्या एकत्वामुळे" इत्यादी प्रकारे आपादित केलेल्या पद्धतीने. 'नसावे' म्हणजे जरी त्याच्याद्वारे "पुद्गल उपलब्ध होतोच" असे म्हटले गेले असले, तरी "उपलब्ध होतो" याने केवळ "पुद्गलच" असे म्हटले जात नाही, तर इतरही (गोष्टी उपलब्ध होतात); म्हणून वर सांगितलेला प्रसंग (दोष) येऊ नये. म्हणूनच म्हटले आहे - "येथे अभिप्राय शोधला पाहिजे."

60. Atthato puggalo natthīti vuttaṃ hoti attasuññatādassanena anattalakkhaṇassa vihitattā.

६०. 'अर्थतः पुद्गल अस्तित्वात नाही' असे म्हटले आहे, कारण आत्म-शून्यतेच्या दर्शनाने अनात्म-लक्षणाचे प्रतिपादन केले गेले आहे.

Vacanasodhanavaṇṇanā niṭṭhitā.

वचनशोधन-वर्णना समाप्त झाली.

10. Paññattānuyogavaṇṇanā

१०. पण्णत्ति-अनुयोग-वर्णना

61-66. Rūpakāyāvirahaṃ [Pg.78] sandhāya āha, na rūpataṇhāsabbhāvaṃ. Tathā sati anekantikattā paṭikkhipitabbameva siyā, na anujānitabbanti. ‘‘Atthitāyā’’ti āhāti sambandho. Kāmībhāvassa anekantikattā kassaci kāmadhātūpapannassa kāmadhātuyā āyattattābhāvato ca kadāci bhāvassevāti yojanā.

६१-६६. रूपकायाच्या अविराहाचा (वियोगाचा अभाव) संधान साधून (उद्देशून) म्हटले आहे, रूप-तृष्णेच्या अस्तित्वाला उद्देशून नाही. तसे असल्यास, अनैकांतिक (अनिश्चित) असल्यामुळे त्याचा केवळ निषेधच केला पाहिजे, स्वीकार नव्हे. "अस्तित्वामुळे" असे म्हटले आहे, हा संबंध आहे. काम-भावाच्या अनैकांतिकतेमुळे आणि कामधातूमध्ये उत्पन्न झालेल्या कोणा एकाच्या कामधातूवरील परावलंबित्वाच्या अभावामुळे 'कधीतरी भावाचेच' अशी योजना आहे.

67. Kāyānupassanāyāti kāyānupassanādesanāya. Sā hi kāyakāyānupassīnaṃ vibhāgaggahaṇassa kāraṇabhūtā, kāyānupassanā eva vā. Evaṃladdhikattāti añño kāyo añño puggaloti evaṃladdhikattā. Āhacca bhāsitanti ṭhānakaraṇāni āhantvā kathitaṃ, bhagavatā sāmaṃ desitanti attho.

६७. 'कायानुपश्यनेमध्ये' म्हणजे कायानुपश्यनेच्या देशनेमध्ये. कारण ती काया आणि कायानुपश्यी (कायेचे अनुदर्शन करणारे) यांच्यातील भेद समजण्याचे कारण आहे, किंवा ती कायानुपश्यनाच आहे. 'असे मत (लब्धी) असल्यामुळे' म्हणजे 'काय (शरीर) वेगळा आहे आणि पुद्गल वेगळा आहे' असे मत असल्यामुळे. 'आहच्च भासितं' (थेट/स्पष्टपणे बोललेले) म्हणजे स्थान आणि कारणांवर आघात करून (निक्षून) सांगितलेले; भगवंतांनी स्वतः देशना केली आहे असा अर्थ आहे.

Paññattānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.

पण्णत्ति-अनुयोग-वर्णना समाप्त झाली.

11. Gatianuyogavaṇṇanā

११. गति-अनुयोग-वर्णना

69-72. Yānissa suttāni nissāya laddhi uppannā, tesaṃ dassanato parato ‘‘tena hi puggalo sandhāvatī’’tiādinā pāḷi āgatā, purato pana ‘‘na vattabbaṃ puggalo sandhāvatī’’tiādinā, tasmā vuttaṃ ‘‘dassento…pe… bhavitabba’’nti. Dassetvāti vā vattabbanti ‘‘yānissa…pe… tāni dassetvā ‘tena hi puggalo sandhāvatī’tiādimāhā’’ti vattabbanti attho. Dassentoti vā idaṃ dassanakiriyāya na vattamānatāmattavacanaṃ, atha kho tassā lakkhaṇatthavacanaṃ, hetubhāvavacanaṃ vāti na koci doso.

६९-७२. ज्या सूत्रांचा आश्रय घेऊन त्याचे मत (लब्धी) उत्पन्न झाले आहे, त्यांचे दर्शन घडवल्यानंतर पुढे "त्यामुळे पुद्गल संसरण करतो" इत्यादी पाळि आली आहे, आणि आधी "पुद्गल संसरण करतो असे म्हणू नये" इत्यादी आले आहे, म्हणून "दर्शवित...पे... असावे" असे म्हटले आहे. किंवा "दर्शवून" असे म्हणावे, म्हणजे "ज्या सूत्रांचा...पे... ती दर्शवून 'त्यामुळे पुद्गल संसरण करतो' इत्यादी म्हटले आहे" असे म्हणावे असा अर्थ आहे. किंवा "दर्शवित" हे केवळ दर्शन-क्रियेच्या वर्तमानकाळाचे वाचक नाही, तर तिच्या लक्षणाचा अर्थ सांगणारे किंवा हेतूभावाचे वाचक आहे, त्यामुळे यात काही दोष नाही.

91. So vattabboti so jīvasarīrānaṃ anaññatāpajjanākāro vattabbo, natthīti adhippāyo. ‘‘Rūpī attā’’ti imissā laddhiyā vasena ‘‘yena rūpasaṅkhātena attano sabhāvabhūtena sarīrena saddhiṃ gacchatī’’ti evaṃ pana atthe sati so ākāro vutto eva hoti, tathā ca sati ‘‘rūpaṃ puggaloti ananuññātattā’’ti evampi vattuṃ na sakkā. Yasmā pana ‘‘idha sarīranikkhepā’’ti anantaraṃ vakkhati, tasmā [Pg.79] ‘‘so vattabbo’’ti vuttaṃ. Nirayūpagassa puggalassa antarābhavaṃ na icchatīti idaṃ purātanānaṃ antarābhavavādīnaṃ vasena vuttaṃ. Adhunātanā pana ‘‘uddhaṃpādo tu nārako’’ti vadantā tassapi antarābhavaṃ icchanteva, keci pana asaññūpagānaṃ. Arūpūpagānaṃ pana sabbepi na icchanti. Tattha ye ‘‘saññuppādā ca pana te devā tamhā kāyā cavantī’’ti suttassa atthaṃ micchā gahetvā cutūpapātakālesu asaññīnaṃ saññā atthīti antarābhavatova asaññūpapattiṃ icchanti, tadaññesaṃ vasena ‘‘savedano…pe… paṭikkhipatī’’ti dassento ‘‘ye panā’’tiādimāha. Ke panevaṃ icchanti? Sabbatthivādīsu ekacce.

९१. 'तो म्हणावा' म्हणजे तो जीव आणि शरीराच्या अनन्यतेचा (अभिन्नतेचा) प्रकार म्हणावा, तो नाही असा अभिप्राय आहे. "रूपी आत्मा" या मताच्या आधारे "ज्या रूपसंज्ञक स्वतःच्या स्वभावभूत शरीरासह तो जातो" अशा अर्थी तो प्रकार सांगितलाच आहे, आणि तसे असल्यास "रूप हे पुद्गल आहे असे मान्य नसल्यामुळे" असेही म्हणता येत नाही. परंतु, ज्याअर्थी पुढे "येथे शरीर टाकल्यामुळे" असे म्हटले जाईल, म्हणून "तो म्हणावा" असे म्हटले आहे. 'नरकात जाणाऱ्या पुद्गलाचा अंतराभव (मध्यंतरीचे अस्तित्व) मान्य नाही' हे प्राचीन अंतराभववाद्यांच्या मतानुसार म्हटले आहे. आधुनिक लोक मात्र "नरकातील प्राणी पाय वर करून पडतात" असे म्हणत त्याचाही अंतराभव मानतातच; काही जण असंश्रयी (असंज्ञी) लोकांचा अंतराभव मानतात. परंतु अरूपलोकात जाणाऱ्यांचा अंतराभव कोणीही मानत नाही. तेथे जे लोक "संज्ञा उत्पन्न झाल्यावर ते देव त्या कायेतून च्युत होतात" या सूत्राचा चुकीचा अर्थ घेऊन च्युती आणि उत्पत्तीच्या वेळी असंज्ञी जीवांना संज्ञा असते असे मानून अंतराभवातूनच असंज्ञी लोकांमध्ये उत्पत्ती मानतात, त्यांच्या व्यतिरिक्त इतरांच्या मतानुसार "वेदनेसह...पे... निषेध करतो" हे दर्शविताना "जे लोक..." इत्यादी म्हटले आहे. असे कोण मानतात? सर्वास्तिवाद्यांमधील काही जण.

92. Nevasaññānāsaññāyataneti nevasaññānāsaññāyatane bhave, acittuppāde vā saññā atthīti icchantīti na vattabbanti sambandho. Yato so saññābhavena asaṅgahito, bhavantarabhāvena ca saṅgahito.

९२. 'नेवसंज्ञानासंज्ञायतनामध्ये' म्हणजे नेवसंज्ञानासंज्ञायतन भवामध्ये, किंवा चित्त उत्पन्न न होताही संज्ञा असते असे ते मानतात, असे म्हणू नये असा संबंध आहे. कारण तो संज्ञाभवामध्ये समाविष्ट नाही आणि भवांतरामध्ये समाविष्ट आहे.

93. Indhanupādāno aggi viya indhanena rūpādiupādāno puggalo rūpādinā vinā natthīti ettha ayamadhippāyavibhāvanā – yathā na vinā indhanena aggi paññāpīyati, na ca taṃ aññaṃ indhanato sakkā paṭijānituṃ, nāpi anaññaṃ. Yadi hi aññaṃ siyā, na uṇhaṃ indhanaṃ siyā, atha anaññaṃ, nidahitabbaṃyeva dāhakaṃ siyā, evaṃ na vinā rūpādīhi puggalo paññāpīyati, na ca tehi añño, nāpi anañño sassatucchedabhāvappasaṅgatoti paravādino adhippāyo. Tattha yadi aggindhanopamā lokavohārena vuttā, apaḷittaṃ kaṭṭhādiindhanaṃ nidahitabbañca, paḷittaṃ bhāsuruṇhaṃ aggidāhakañca, tañca ojaṭṭhamakarūpaṃ pabandhavasena pavattaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ. Yadi evaṃ puggalo rūpādīhi añño anicco ca āpanno, atha paramatthato ca, tasmiṃyeva kaṭṭhādisaññite rūpasaṅkhātapaḷitte yaṃ usumaṃ so aggi taṃsahajātāni tīṇibhūtāni indhanaṃ. Evampi siddhaṃ lakkhaṇabhedato aggindhanānaṃ aññattanti aggi viya indhanato rūpādīhi añño puggalo anicco ca āpajjatīti.

९३. ज्याप्रमाणे इंधनाचा आश्रय घेऊन अग्नी असतो, त्याप्रमाणे इंधनरूपी रूपादींचा आश्रय घेऊन पुद्गल असतो, रूपादींशिवाय तो नसतो; येथे हा अभिप्राय स्पष्ट केला आहे - ज्याप्रमाणे इंधनाशिवाय अग्नी प्रज्ञप्त (सिद्ध) होत नाही, आणि त्याला इंधनापेक्षा वेगळा किंवा अभिन्न मानता येत नाही. जर तो वेगळा असता, तर इंधन उष्ण झाले नसते; आणि जर तो अभिन्न असता, तर जळणारेच जाळणारे झाले असते. त्याचप्रमाणे रूपादींशिवाय पुद्गल प्रज्ञप्त होत नाही, आणि तो त्यांच्यापेक्षा वेगळा किंवा अभिन्नही नाही, कारण तसे मानल्यास शाश्वत किंवा उच्छेद भावाचा प्रसंग येतो, असा परवादीचा अभिप्राय आहे. तेथे जर अग्नी आणि इंधनाची उपमा लोकव्यवहाराने दिली असेल, तर न पेटलेले लाकूड इत्यादी इंधन आहे आणि पेटलेला, प्रकाशमान व उष्ण असणारा अग्नी हा जाळणारा आहे; आणि तो अष्टविध रूपांच्या (ओजट्टमक रूप) प्रवाहाच्या रूपाने प्रवृत्त असणारा, अनित्य, संस्कृत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे. जर असे असेल, तर पुद्गल रूपादींपेक्षा वेगळा आणि अनित्य ठरतो. आणि जर परमार्थतः पाहिले, तर त्याच लाकूड इत्यादी संज्ञित रूपात्मक पेटलेल्या वस्तूमध्ये जी उष्णता आहे तो अग्नी आहे आणि त्याच्यासोबत उत्पन्न झालेले इतर तीन महाभूत हे इंधन आहे. अशा प्रकारे लक्षणाच्या भेदावरून अग्नी आणि इंधनाचे भिन्नत्व सिद्ध होते; म्हणून अग्नीप्रमाणेच पुद्गल देखील इंधनरूपी रूपादींपेक्षा वेगळा आणि अनित्य ठरतो.

Gatianuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.

गति-अनुयोग-वर्णना समाप्त झाली.

12. Upādāpaññattānuyogavaṇṇanā

१२. उपादा-पण्णत्ति-अनुयोग-वर्णना

97. Nīlaguṇayogato [Pg.80] nīlo, nīlo eva nīlako, tassa, ayaṃ panassa nīlapaññatti nīlarūpupādānāti āha ‘‘nīlaṃ…pe… paññattī’’ti. Evaṃ pana pāṭhe ṭhite nīlaṃ upādāya nīloti kathamayaṃ paduddhāroti āha ‘‘nīlaṃ rūpaṃ…pe… ettha yo puṭṭho nīlaṃ upādāya nīlo’’ti. Etthāti etasmiṃ vacane. Tadādīsūti ‘‘pītaṃ rūpaṃ upādāyā’’tiādikaṃ aṭṭhakathāyaṃ ādi-saddena gahitameva tadatthadassanavasena gaṇhāti.

९७. नील गुणाच्या योगाने 'नील' (निळा), नील तोच 'नीलक' (निळसर), त्याचा, ही त्याची 'नील-प्रज्ञप्ती' (नील संज्ञा) नील रूपाच्या उपादानामुळे (आश्रयाने) आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'नील...पे... प्रज्ञप्ती'. परंतु, असा पाठ असताना 'नील उपादान करून नील' असा हा पद-उद्धार कसा होतो? म्हणून म्हटले आहे - 'नील रूप...पे... येथे जो विचारला आहे तो नील उपादान करून नील'. 'येथे' म्हणजे या वचनात. 'तदादींमध्ये' म्हणजे 'पीत रूप उपादान करून' इत्यादी अट्ठकथेत 'आदि' शब्दाने ग्रहण केलेलेच त्या अर्थाच्या दर्शनाने ग्रहण करतो.

98. Vuttanti ‘‘maggakusalo’’tiādīsu chekaṭṭhaṃ sandhāya vuttaṃ. Kusalapaññattiṃ kusalavohāraṃ.

९८. 'म्हटले आहे' म्हणजे 'मार्गकुशल' इत्यादींमध्ये चतुरतेचा (कुशलतेचा) अर्थ अभिप्रेत धरून म्हटले आहे. 'कुशलप्रज्ञप्ती' म्हणजे कुशल व्यवहार.

112. Pubbapakkhaṃ dassetvā uttaramāhāti paravādī pubbapakkhaṃ dassetvā sakavādissa uttaramāha.

११२. 'पूर्वपक्ष दाखवून उत्तर दिले' म्हणजे परवादीने पूर्वपक्ष दाखवून स्ववादीला उत्तर दिले.

115. ‘‘Rūpaṃ rūpavā’’tiādinayappavattaṃ paravādivādaṃ bhindituṃ ‘‘yathā na nigaḷo negaḷiko’’tiādinā sakavādivādo āraddhoti āha ‘‘yassa rūpaṃ so rūpavāti uttarapakkhe vuttaṃ vacanaṃ uddharitvā’’ti.

११५. 'रूप रूपवान आहे' इत्यादी पद्धतीने चालणाऱ्या परवादीच्या वादाचे खंडन करण्यासाठी 'जसे साखळी साखळीयुक्त नसते' इत्यादी प्रकारे स्ववादीचा वाद सुरू केला आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'ज्याचे रूप आहे तो रूपवान आहे, असे उत्तरपक्षात म्हटलेले वचन उद्धृत करून'.

118. Viññāṇanissayabhāvūpagamananti cakkhuviññāṇassa nissayabhāvūpagamanaṃ. Tayidaṃ visesanaṃ cakkhussāti imināva siddhanti na kataṃ daṭṭhabbaṃ.

११८. 'विज्ञान-निश्रय-भाव-उपगमन' म्हणजे चक्षुविज्ञानाचा आश्रयभाव प्राप्त होणे. हे विशेषण 'चक्षूचे' यानेच सिद्ध होते, म्हणून ते (पुन्हा) केले नाही असे समजावे.

Upādāpaññattānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपादा-प्रज्ञप्ती-अनुयोग-वर्णन समाप्त झाले.

13. Purisakārānuyogavaṇṇanā

१३. पुरुषकार-अनुयोग-वर्णन

123. Kammānanti kusalākusalakammānaṃ. Taggahaṇeneva hi taṃtaṃkiccakaraṇīye kiriyānampi saṅgaho daṭṭhabbo. Nipphādakappayojakabhāvenāti kārakakārāpakabhāvena.

१२३. 'कर्मांचे' म्हणजे कुशल आणि अकुशल कर्मांचे. त्याच्या ग्रहणानेच त्या त्या कार्यात क्रियांचेही ग्रहण झाले आहे असे समजावे. 'उत्पादक आणि प्रयोजक भावाने' म्हणजे कर्ता आणि कारयित्या (करवून घेणारा) भावाने.

125. Kammakārakassa puggalassa yo añño puggalo kārako. Tenapīti kārakakārakenapi. Tassāti kārakakārakassa. Aññanti aññaṃ kammaṃ. Evanti iminā vuttappakārena. Tehi tehi kārakehi puggalā viya aññāni kammāni karīyantīti dasseti. Tenāha [Pg.81] ‘‘kammavaṭṭassa anupacchedaṃ vadantī’’ti. Evaṃ sante puggalassa kārako, kammassa kārakoti ayaṃ vibhāgo idha anāmaṭṭho hoti, tathā ca sati kārakaparamparāya vacanaṃ virujjheyyāti āha ‘‘puggalassa…pe… vicāretabbameta’’nti. Tassa kārakanti puggalassa kārakaṃ. Idañcāti na kevalaṃ puggalakārakassa kammakārakatāpattiyeva doso, atha kho idaṃ kammakārakatāya kārakaparamparāpajjanampi vicāretabbaṃ, na yujjatīti attho. Puggalānañhi paṭipāṭiyā kārakabhāvo kārakaparamparā.

१२५. कर्म करणाऱ्या पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) जो दुसरा पुद्गल कर्ता असतो. 'त्यानेही' म्हणजे कर्त्याच्या कर्त्यानेही. 'त्याचा' म्हणजे कर्त्याच्या कर्त्याचा. 'दुसरे' म्हणजे दुसरे कर्म. 'अशा प्रकारे' म्हणजे या सांगितलेल्या प्रकारे. त्या त्या कर्त्यांद्वारे पुद्गलांप्रमाणेच इतर कर्मे केली जातात, असे दर्शवितो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कर्मवट्टाचा (कर्मचक्राचा) उच्छेद न होणे असे म्हणतात'. असे असताना, पुद्गलाचा कर्ता आणि कर्माचा कर्ता हा विभाग येथे निरर्थक ठरतो, आणि असे झाल्यास कर्ता-परंपरेचे वचन विरुद्ध ठरेल, म्हणून म्हटले आहे - 'पुद्गलाचा...पे... यावर विचार केला पाहिजे'. 'त्याचा कर्ता' म्हणजे पुद्गलाचा कर्ता. 'आणि हे सुद्धा' म्हणजे केवळ पुद्गल-कर्त्याला कर्म-कर्तेपण प्राप्त होणे हाच दोष नाही, तर कर्म-कर्तेपणामुळे कर्ता-परंपरेचा प्रसंग यायला नको यावरही विचार केला पाहिजे, ते योग्य नाही असा अर्थ आहे. पुद्गलांच्या अनुक्रमाने असणारा कर्ताभाव म्हणजेच कर्ता-परंपरा होय.

170. Eko antoti ‘‘gāho’’ti sassatagāhasaṅkhāto antoti attho.

१७०. 'एक अंत' म्हणजे 'ग्रह' (दृष्टी), शाश्वत-ग्रहाच्या (शाश्वत दृष्टीच्या) संज्ञेचा अंत असा अर्थ आहे.

176. Siyā añño, siyā anañño, siyā na vattabbo ‘‘aññoti vā anaññoti vā’’ti, evaṃ pavattanigaṇṭhavādasadisattā so eva eko neva so hoti, na aññoti laddhimattaṃ. Tenāha ‘‘idaṃ pana natthevā’’ti. Parassa icchāvasenevāti paravādino laddhivaseneva. Ekaṃ anicchantassāti ekaṃ ‘‘so karoti, so paṭisaṃvedetī’’ti gahaṇaṃ sassatadiṭṭhibhayena paṭikkhipantassa itaraṃ ucchedaggahaṇaṃ āpannaṃ. Tañca paṭikkhipantassa aññaṃ missakaṃ niccāniccaggahaṇaṃ, vikkhepaggahaṇañca āpannaṃ. Kārakavedakicchāya ṭhatvāti sveva kārako vedako cāti imasmiṃ ādāye ṭhatvā. Taṃtaṃanicchāyāti tassa tassa vādassa asampaṭicchanena. Āpannavasenapīti āpannagāhavasenapi ayaṃ anuyogo vuttoti yojanā. Sabbesaṃ āpannattāti heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ vikappānaṃ anukkamena āpannattā nāyamanuyogo katoti yojanā. Ekekassevāti tesu visuṃ visuṃ ekekasseva āpannattā. Tantivasena pana te vikappā ekajjhaṃ dassetvāti adhippāyo. Ekato yojetabbaṃ catunnampi pañhānaṃ ekato puṭṭhattā.

१७६. 'कदाचित भिन्न असेल, कदाचित अभिन्न असेल, कदाचित भिन्न किंवा अभिन्न असे म्हणता येणार नाही', अशा प्रकारे चालणाऱ्या निगण्ठवादासारखे (जैन सिद्धांतासारखे) असल्यामुळे 'तोच एक ना तो स्वतः असतो, ना दुसरा' ही केवळ एक धारणा (लद्धि) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पण हे मुळीच नाही'. 'दुसऱ्याच्या इच्छेनुसारच' म्हणजे परवादीच्या धारणेनुसारच. 'एकाला न मानणाऱ्याला' म्हणजे 'तोच करतो, तोच अनुभवतो' हे ग्रहण शाश्वतदृष्टीच्या भयाने नाकारणाऱ्याला दुसरे उच्छेद-ग्रहण प्राप्त होते. आणि त्याचाही निषेध करणाऱ्याला दुसरे मिश्रित नित्य-अनित्य-ग्रहण आणि विक्षेप-ग्रहण प्राप्त होते. 'कर्ता आणि वेदक (अनुभवी) यांच्या इच्छेवर राहून' म्हणजे तोच कर्ता आणि तोच वेदक आहे या ग्रहणावर ठाम राहून. 'त्या त्या अनिच्छेने' म्हणजे त्या त्या वादाचा स्वीकार न केल्याने. 'प्राप्त झालेल्याच्या वशानेही' म्हणजे प्राप्त झालेल्या ग्रहणाच्या वशानेही हा अनुयोग सांगितला आहे, असा संबंध आहे. 'सर्वांना प्राप्त झाल्यामुळे' म्हणजे खाली सांगितलेल्या पद्धतीने सर्व विकल्पांना अनुक्रमाने प्राप्त झाल्यामुळे हा अनुयोग केला नाही, असा संबंध आहे. 'एका-एकालाच' म्हणजे त्यांच्यामध्ये वेगवेगळ्या एका-एकालाच प्राप्त झाल्यामुळे. परंतु सिद्धांताच्या वशाने ते विकल्प एकत्र दाखवून, असा अभिप्राय आहे. चारही प्रश्नांना एकत्र विचारले गेल्यामुळे एकत्र जोडले पाहिजे.

Purisakārānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.

पुरुषकार-अनुयोग-वर्णन समाप्त झाले.

Kalyāṇavaggo niṭṭhito.

कल्याणवर्ग समाप्त झाला.

14. Abhiññānuyogavaṇṇanā

१४. अभिज्ञा-अनुयोग-वर्णन

193. Vikubbatīti [Pg.82] ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā. Tena ‘‘dibbāya sotadhātuyā saddaṃ suṇātī’’tiādikaṃ saṅgaṇhāti. Abhiññānuyogo daṭṭhabboti yojanā. Tadabhiññāvatoti āsavakkhayābhiññāvato. Arahato sādhananti arahato saccikaṭṭhaparamatthena puggalattābhāvasādhanaṃ. Tabbhāvassāti arahattassa. Arahattadhārānañhi khandhā nāma puggalattaṃ tassapi hotīti.

१९३. 'विकुब्बति' (विकुर्वण करतो/ऋद्धी दाखवतो) येथे 'इति' शब्द आदि-अर्थी किंवा प्रकार-अर्थी आहे. त्याने 'दिव्य श्रोतधातूने शब्द ऐकतो' इत्यादींचे ग्रहण होते. 'अभिज्ञा-अनुयोग समजावा' असा संबंध आहे. 'त्या अभिज्ञावानाचा' म्हणजे आसवक्खय (आस्रवक्षय) अभिज्ञा असलेल्याचा. 'अरहंताचे साधन' म्हणजे अरहंताचे सच्चिकट्ठ-परमत्थ (सत्य आणि परमार्थ) रूपाने पुद्गलत्वाचा अभाव सिद्ध करणे. 'त्या भावाचे' म्हणजे अरहंतत्वाचे. कारण अरहंतत्व धारण करणाऱ्यांचे स्कंध म्हणजेच पुद्गलत्व त्यालाही प्राप्त होते.

Abhiññānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिज्ञा-अनुयोग-वर्णन समाप्त झाले.

15-18. Ñātakānuyogādivaṇṇanā

१५-१८. ज्ञातक-अनुयोग-आदींचे वर्णन

209. Tatiyakoṭibhūtassāti tatiyakoṭisabhāvassa saṅkhatāsaṅkhatavinimuttasabhāvassa. Sabhāvassāti ca sabhāvadhammassa. Laddhiṃ nigūhitvāti puggalo neva saṅkhato, nāsaṅkhatoti laddhiṃ avibhāvetvā.

२०९. 'तृतीय कोटीत असलेल्याचा' म्हणजे तृतीय कोटीच्या स्वभावाचा, संस्कृत आणि असंस्कृत यांपासून मुक्त स्वभावाचा. 'स्वभावाचा' म्हणजे स्वभावधर्माचा. 'धारणा लपवून' म्हणजे पुद्गल ना संस्कृत आहे, ना असंस्कृत आहे, ही धारणा स्पष्ट न करता.

Ñātakānuyogādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ज्ञातक-अनुयोग-आदींचे वर्णन समाप्त झाले.

19. Paṭivedhānuyogādivaṇṇanā

१९. प्रतिवेध-अनुयोग-आदींचे वर्णन

218. Pajānanaṃ nāma na hoti nibbidādīnaṃ appaccayattā. Paricchedanasamatthatañca dassetīti sambandho.

२१८. प्रजानन (विशेष जाणणे) हे निर्वेद (वैराग्य) इत्यादींचे अप्रत्यय (कारण नसणे) असल्यामुळे होत नाही. आणि ते परिच्छेदन (निश्चित) करण्याची सामर्थ्यता दर्शविते, असा संबंध आहे.

228. Saharūpabhāvo rūpena samaṅgitā, vinārūpabhāvo tato vinissaṭatāti tadubhayaṃ rūpassa abbhantaragamanaṃ bahinikkhamanañca hoti. Tasmā taṃ dvayaṃ saharūpabhāvavinārūpabhāvānaṃ lakkhaṇavacananti vuttaṃ.

२२८. 'सह-रूप-भाव' म्हणजे रूपाने युक्त असणे, 'विना-रूप-भाव' म्हणजे त्यापासून मुक्त असणे, हे दोन्ही रूपाचे आत जाणे आणि बाहेर निघणे आहे. म्हणून ते दोन्ही 'सह-रूप-भाव' आणि 'विना-रूप-भाव' यांचे लक्षण सांगणारे वचन आहे, असे म्हटले आहे.

237. Oḷārikoti thūlo. Āhito ahaṃ māno etthāti attā, attabhāvo. So eva yathāsakaṃ kammunā paṭilabhitabbato paṭilābho. Padadvayenapi kāmāvacarattabhāvo kathito. Manomayo attapaṭilābho rūpāvacarattabhāvo. So hi jhānamanena nibbattattā [Pg.83] manomayo. Arūpo attapaṭilābhoti arūpāvacarattabhāvo. So hi rūpena amissitattā arūpoti evamettha attho veditabbo. ‘‘Attā’’ti pana jīve lokavohāro niruḷho, asatipi jīve tathāniruḷhaṃ lokavohāraṃ gahetvā sammāsambuddhāpi voharantīti dassento ‘‘iti imā lokassa samaññā, yāhi tathāgato voharatī’’ti vatvā idāni yathā voharanti, taṃ pakāraṃ vibhāvento ‘‘aparāmasa’’ntiādimāha.

२३७. 'औदारिक' म्हणजे स्थूल. ज्यामध्ये 'मी' हा मान (अहंकार) स्थापित केला आहे तो 'अत्ता' (आत्मा), आत्मभाव. तोच आपापल्या कर्माने प्राप्त करून घेण्याजोगा असल्यामुळे 'प्रतिलाभ' (प्राप्ती) आहे. दोन्ही पदांनी कामावचर आत्मभाव सांगितला आहे. 'मनोमय आत्मप्रतिलाभ' म्हणजे रूपावचर आत्मभाव. कारण तो ध्यान-मनाने उत्पन्न झालेला असल्यामुळे मनोमय आहे. 'अरूप आत्मप्रतिलाभ' म्हणजे अरूपावचर आत्मभाव. कारण तो रूपाशी अमिश्रित असल्यामुळे अरूप आहे, असा येथे अर्थ समजून घ्यावा. परंतु 'अत्ता' (आत्मा) हा जीवाविषयीचा लोकव्यवहार रूढ आहे. जीव नसतानाही तसा रूढ झालेला लोकव्यवहार स्वीकारून सम्यक्संबुद्ध सुद्धा व्यवहार करतात, हे दर्शविताना 'अशा या जगातील संज्ञा आहेत, ज्यांनी तथागत व्यवहार करतात' असे सांगून, आता ज्या प्रकारे व्यवहार करतात, तो प्रकार स्पष्ट करताना 'अपरामर्श' इत्यादी म्हटले आहे.

Paccattasāmaññalakkhaṇavasenāti kakkhaḷaphusanādisalakkhaṇavasena aniccatādisāmaññalakkhaṇavasena ca. Imināti ‘‘paccattasāmaññalakkhaṇavasenā’’tiādinā vuttena paramatthato puggalābhāvavacanena. Ito purimāti tattha tattha sakavādipaṭikkhepādivibhāvanavasena pavattā ito atthasaṃvaṇṇanato purimā. Imināti vā ‘‘yathā rūpādayo dhammā’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ vuttavacanena. Yathā cāti ettha ca-saddo samuccayattho. Tena samaññānatidhāvanaṃ sampiṇḍeti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā parāmāso ca na hoti janapadaniruttiyā abhinivisitabbato, yathā ca samaññātidhāvanaṃ na hoti, evaṃ ito purimā ca atthavaṇṇanā yojetabbā. Samaññātidhāvane hi sati sabbalokavohārūpacchedo siyāti.

पच्चत्तसामञ्ञलक्खणवसेनाति (प्रत्येक आणि सामान्य लक्षणाच्या वशाने) म्हणजे कक्खळ (कठीणता), स्पर्श इत्यादी स्वलक्षणाच्या वशाने आणि अनित्यता इत्यादी सामान्य लक्षणाच्या वशाने. 'इमिना' (याने) म्हणजे 'पच्चत्तसामञ्ञलक्खणवसेना' इत्यादीद्वारे म्हटलेल्या परमार्थतः पुद्गलाच्या अभावाच्या वचनाने. 'इतो पुरिमा' (यापूर्वीची) म्हणजे त्या त्या ठिकाणी स्वमताचे खंडन इत्यादी स्पष्ट करण्याच्या वशाने प्रवृत्त झालेली, या अर्थवर्णनापूर्वीची. किंवा 'इमिना' म्हणजे 'यथा रूपादयो धम्मा' (जसे रूप इत्यादी धम्म) इत्यादीद्वारे अट्ठकथेत म्हटलेल्या वचनाने. 'यथा चा' यामध्ये 'च' हा शब्द समुच्चय अर्थाचा आहे. त्याने संज्ञेचे अतिधावन (अतिरेक) एकत्रित केले जाते. हे असे म्हटले आहे - ज्याप्रमाणे प्रादेशिक भाषेचा (जनपदनिरुत्तीचा) अभिनिवेश न केल्यामुळे परामास (आसक्ती) होत नाही, आणि ज्याप्रमाणे संज्ञेचे अतिधावन होत नाही, त्याचप्रमाणे यापूर्वीची अर्थवर्णना देखील योजावी. कारण संज्ञेचे अतिधावन झाले असता सर्व लोकव्यवहाराचा उच्छेद होईल.

Tasmā saccanti yasmā tattha paramatthākāraṃ anāropetvā samaññaṃ nātidhāvanto kevalaṃ lokasammutiyāva voharati, tasmā saccaṃ paresaṃ avisaṃvādanato. Tathakāraṇanti tatho avitatho dhammasabhāvo kāraṇaṃ pavattihetu etassāti tathakāraṇaṃ, paramatthavacanaṃ, aviparītadhammasabhāvavisayanti attho. Tenāha ‘‘dhammānaṃ tathatāya pavatta’’nti.

तस्मा सच्चं (म्हणून सत्य) कारण तिथे परमार्थ स्वरूपाचा आरोप न करता, संज्ञेचे अतिधावन न करता केवळ लोकसंमूर्तीनेच (लोकसंकेतानेच) व्यवहार करतो, म्हणून इतरांशी विसंवाद न झाल्यामुळे ते सत्य आहे. 'तथकारण' म्हणजे तथ्य, अवितथ (यथार्थ) धम्मस्वभाव हे ज्याचे कारण (प्रवृत्तीचा हेतू) आहे ते 'तथकारण' होय, म्हणजेच परमार्थवचन, जे अविपरीत धम्मस्वभावाचा विषय आहे असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'धम्मांच्या तथतेने प्रवृत्त झाले आहे'.

Paṭivedhānuyogādivaṇṇanā niṭṭhitā.

पटिवेधानुयोग (प्रतिवेधानुयोग) इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली.

Puggalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

पुद्गलकथावर्णना समाप्त झाली.

2. Parihānikathā

२. परिहानिकथा (ऱ्हासकथा)

1. Vādayuttiparihānikathāvaṇṇanā

१. वादयुक्तिपरिहानिकथावर्णना

239. Idaṃ [Pg.84] suttanti idaṃ lakkhaṇamattaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā samayavimuttassa bhikkhuno parihānāya saṃvattantī’’ti (a. ni. 5.149-150) idampi hi suttaṃ anāgāmiādīnaṃyeva parihāninissayo, na arahato. Samayavimuttoti aṭṭhasamāpattilābhino sekkhassetaṃ nāmaṃ. Yathāha –

२३९. 'इदं सुत्तं' (हे सूत्र) म्हणजे हे केवळ लक्षण म्हणून पाहावे. 'भिक्खूहो, हे पाच धम्म समयविमुक्त भिक्खूच्या परिहानीसाठी (ऱ्हासासाठी) कारणीभूत ठरतात' (अं. नि. ५.१४९-१५०) हे सूत्र देखील अनागामी इत्यादींच्याच परिहानीचा (ऱ्हासाचा) आधार आहे, अरहंताचा नाही. 'समयविमुक्त' हे आठ समापत्ती प्राप्त करणाऱ्या सेक्खाचे (शैक्षाचे) नाव आहे. जसे त्यांनी म्हटले आहे -

‘‘Katamo ca puggalo samayavimutto? Idhekacco puggalo kālena kālaṃ samayena samayaṃ aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo samayavimutto’’ti (pu. pa. 1).

'आणि कोणता पुद्गल समयविमुक्त असतो? येथे एखादा पुद्गल वेळोवेळी, प्रसंगाप्रसंगाने आठ विमोक्षांना कायेने स्पर्श करून विहरतो, आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे काही आसव परिक्षीण (नष्ट) झालेले असतात. या पुद्गलाला समयविमुक्त म्हटले जाते' (पु. प. १).

‘‘Parihānidhammo’’ti ca puthujjano ca ekacco ca sekkho adhippeto, na arahāti. Tasmāti yasmā yathādassitāni suttāni anāgāmiādīnaṃ parihāniladdhiyā nissayo, na arahato, tasmā. Taṃ nissāya taṃ apekkhitvā yasmā ‘‘arahatopī’’ti ettha arahatopi parihāni, ko pana vādo anāgāmiādīnanti ayamattho labbhati, tasmā pi-saddasampiṇḍitamatthaṃ dassento ‘‘arahatopi…pe… yojetabba’’nti āha. Yasmā vā kāmañcettha dutiyasuttaṃ sekkhavasena āgataṃ, paṭhamatatiyasuttāni pana asekkhavasenapi āgatānīti tesaṃ laddhi, tasmā ‘‘arahatopī’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘idaṃ suttaṃ arahato’’tiādi.

'परिहानिधम्मो' (ऱ्हासधर्मी) यामध्ये पृथग्जन आणि एखादा सेक्ख (शैक्ष) अभिप्रेत आहे, अरहंत नाही. 'तस्मा' (त्यामुळे) म्हणजे ज्या कारणाने दर्शविलेली सूत्रे अनागामी इत्यादींच्या परिहानीच्या सिद्धांताचा आधार आहेत, अरहंताचा नाही, म्हणून. त्याचा आश्रय घेऊन, त्याची अपेक्षा करून ज्या अर्थी 'अरहतोपि' (अरहंताची देखील) यामध्ये अरहंताची देखील परिहानी होते, मग अनागामी इत्यादींबद्दल काय सांगावे! असा अर्थ प्राप्त होतो, म्हणून 'पि' (देखील) या शब्दाने एकत्रित केलेला अर्थ दर्शविताना 'अरहतोपि...पे... योजेय्यं' (अरहंताची देखील...पे... योजना करावी) असे म्हटले आहे. किंवा ज्या अर्थी येथे दुसरे सूत्र सेक्खाच्या वशाने आले आहे, परंतु पहिले आणि तिसरे सूत्र असेक्खाच्या वशाने देखील आले आहे, हा त्यांचा सिद्धांत आहे, म्हणून 'अरहतोपि' असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. म्हणूनच 'इदं सुत्तं अरहतो' (हे सूत्र अरहंताचे) इत्यादी म्हटले आहे.

Tatiyasminti ‘‘sabbesaññeva arahantānaṃ parihānī’’ti etasmiṃ pañhe. So hi ‘‘sabbeva arahanto’’tiādinā āgatesu tatiyo pañho. Tesanti mudindriyānaṃ. Tatiyasmimpīti pi-saddo vuttatthasamuccayo. Tena paṭhamapañhaṃ samuccinoti ‘‘tatthapi tikkhindriyā adhippetā’’ti.

'ततियस्मिं' (तिसऱ्यामध्ये) म्हणजे 'सर्वच अरहंतांची परिहानी होते का?' या प्रश्नामध्ये. कारण तो 'सर्वच अरहंत' इत्यादी प्रकारे आलेल्या प्रश्नांमध्ये तिसरा प्रश्न आहे. 'तेसं' (त्यांच्या) म्हणजे मृदू इंद्रिये असणाऱ्यांच्या. 'ततियस्मिम्पि' (तिसऱ्यामध्ये देखील) यातील 'पि' शब्द पूर्वोक्त अर्थाचा समुच्चय करणारा आहे. त्याने पहिल्या प्रश्नाचा समुच्चय करतो की 'तिथे देखील तीक्ष्ण इंद्रिये असणारे अभिप्रेत आहेत'.

Soyeva na parihāyatīti sotāpannoyeva sotāpannabhāvato na parihāyatīti attho. Na cettha sakadāgāmibhāvāpattiyā sotāpannabhāvāpagamo parihāni hoti visesādhigamabhāvato. Pattavisesato [Pg.85] hi parihānīti. Itareti sakadāgāmiādikā. Uparimaggatthāyāti uparimaggattayapaṭilābhatthāya ‘‘niyato’’ti vuttamatthaṃ aggahetvā.

'सोयेव न परिहायति' (तोच परिहान पावत नाही) म्हणजे सोतापन्नच सोतापन्नभावापासून परिहान पावत नाही, असा अर्थ आहे. आणि येथे सकदागामीभाव प्राप्त झाल्यामुळे सोतापन्नभावाचा लोप होणे ही परिहानी (ऱ्हास) ठरत नाही, कारण ती विशेष प्राप्ती आहे. कारण प्राप्त झालेल्या विशेषापासून दूर जाणे हीच परिहानी होय. 'इतरे' म्हणजे सकदागामी इत्यादी. 'उपरि मग्गत्थाया' म्हणजे वरील तीन मार्ग प्राप्त करण्यासाठी, 'नियतो' (नियत) या म्हटलेल्या अर्थाचा स्वीकार न करता.

Vādayuttiparihānikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

वादयुक्तिपरिहानिकथावर्णना समाप्त झाली.

2. Ariyapuggalasaṃsandanaparihānikathāvaṇṇanā

२. अरियपुद्गलसंसन्दनपरिहानिकथावर्णना (आर्यपुद्गलतुलना-ऱ्हासकथावर्णना)

241. Tatoti arahattato. Tatthāti dassanamaggaphale. Vāyāmenāti vipassanussāhanena. Tadanantaranti sotāpattiphalānantaraṃ. Paṭhamaṃ dassanamaggaphalānantaraṃ arahattaṃ pāpuṇāti, tato parihīno puna vāyamanto tadanantaraṃ na arahattaṃ pāpuṇātīti kā ettha yuttīti adhippāyo. Paravādī nāma yuttampi vadati ayuttampīti kiṃ tassa vāde yuttigavesanāyāti pana daṭṭhabbaṃ. Aparihānasabhāvo bhāvanāmaggo ariyamaggattā dassanādassanamaggo viya. Na cettha asiddhatāsaṅkā lokuttaramaggassa parassapi ariyamaggabhāvassa siddhattā, nāpi lokiyamaggena anekantikatā ariyasaddena visesitattā. Tathā na viruddhatā dutiyamaggādīnaṃ bhāvanāmaggabhāvassa oḷārikakilesappahānādīnañca parassapi āgamato siddhattā.

२४१. 'ततो' म्हणजे अरहंतत्वापासून. 'तत्थ' म्हणजे दर्शनमार्गफलामध्ये. 'वायामेन' म्हणजे विपश्यना-उत्साहाने. 'तदनन्तरं' म्हणजे सोतापत्तिफलानंतर. प्रथम दर्शनमार्गफलानंतर अरहंतत्व प्राप्त करतो, त्यानंतर परिहान (ऱ्हास) पावलेला पुन्हा प्रयत्न करताना त्यानंतर अरहंतत्व प्राप्त करत नाही, यात काय युक्ती (तर्क) आहे? असा अभिप्राय आहे. परवादी (प्रतिपक्षी) हा योग्य देखील बोलतो आणि अयोग्य देखील बोलतो, तर त्याच्या वादात युक्ती शोधण्याची काय गरज आहे? असे पाहावे. भावनामार्ग हा अपरिहानस्वभावाचा (ऱ्हास न होणाऱ्या स्वभावाचा) आहे, कारण तो अरियमार्ग (आर्यमार्ग) असल्यामुळे दर्शन आणि अदर्शन मार्गाप्रमाणे आहे. आणि येथे लोकोत्तर मार्गाच्या असिद्धतेची शंका नाही, कारण परवाद्याला देखील अरियमार्गाचे अस्तित्व सिद्ध आहे; तसेच लौकिक मार्गाशी अनैकांतिकता देखील नाही, कारण 'अरिअ' (आर्य) या शब्दाने तो विशेषित केला आहे. त्याचप्रमाणे दुसऱ्या इत्यादी मार्गांचे भावनामार्ग असणे आणि स्थूल क्लेशांचे प्रहाण इत्यादी परवाद्याला देखील आगमावरून (शास्त्रावरून) सिद्ध असल्यामुळे यात कोणताही विरोध नाही.

Ariyapuggalasaṃsandanaparihānikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अरियपुद्गलसंसन्दनपरिहानिकथावर्णना समाप्त झाली.

3. Suttasādhanaparihānikathāvaṇṇanā

३. सुत्तसाधनपरिहानिकथावर्णना (सूत्रसाधन-ऱ्हासकथावर्णना)

265. Puggalapaññattiaṭṭhakathāyaṃ ‘‘patti, phusanā’’ti ca paccakkhato adhigamo adhippetoti vuttaṃ ‘‘pattabbaṃ vadatīti āha phusanāraha’’nti.

२६५. पुद्गलपञ्ञत्ति-अट्ठकथेत (पुद्गलप्रज्ञप्ति-अट्टकथेत) 'पत्ति' (प्राप्ती) आणि 'फुसना' (स्पर्श) याद्वारे प्रत्यक्ष अधिगमाचा (साक्षात्काराचा) अभिप्राय आहे, असे म्हटले आहे - 'प्राप्त करण्यायोग्य गोष्टीविषयी बोलतो म्हणून त्याला फुसनारह (स्पर्शास पात्र) म्हटले आहे'.

267. Katasanniṭṭhānassāti imasmiṃ sattāhe māse utumhi antovasse vā aññaṃ ārādhessāmīti katanicchayassa.

२६७. 'कतसन्निट्ठानस्स' (कृतसन्निष्ठानाचा/निश्चय केलेल्याचा) म्हणजे या आठवड्यात, महिन्यात, ऋतूत किंवा वर्षावासात इतरांना (किंवा अन्य मार्गाला) आराधित करीन, असा निश्चय केलेल्याचा.

Suttasādhanaparihānikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तसाधनपरिहानिकथावर्णना समाप्त झाली.

Parihānikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

परिहानिकथावर्णना समाप्त झाली.

3. Brahmacariyakathā

३. ब्रह्मचर्यकथा

1. Suddhabrahmacariyakathāvaṇṇanā

१. शुद्धब्रह्मचर्यकथावर्णना

269. Heṭṭhāpīti [Pg.86] paranimmitavasavattidevehi heṭṭhāpi. Maggabhāvanampi na icchantīti viññāyati ‘‘idha brahmacariyavāso’’ti iminā ‘‘dvepi brahmacariyavāsā natthi devesūti upaladdhivasenā’’ti vuttattā.

२६९. 'हेट्ठापि' (खाली देखील) म्हणजे परनिर्मितवसवत्ती देवांच्या खाली देखील. ते मार्गभावनेची देखील इच्छा करत नाहीत, हे 'इध ब्रह्मचरियवासो' (येथे ब्रह्मचर्यवास आहे) या वचनावरून आणि 'देवांमध्ये दोन्ही प्रकारचे ब्रह्मचर्यवास नाहीत, अशा उपलब्धतेच्या वशाने' असे म्हटल्यामुळे समजते.

270. Tassevāti paravādino eva. Puggalavasenāti ‘‘gihīnañceva ekaccānañca devāna’’nti evaṃ puggalavasena. Tassāti paravādino. Paṭikkhepo na yuttoti evaṃ puggalavasena atthayojanā na yuttāti adhippāyo. Puggalādhiṭṭhānena pana katāpi atthavaṇṇanā okāsavasena paricchijjatīti nāyaṃ doso. Tassāyaṃ adhippāyoti ayaṃ ‘‘gihīnañcevā’’tiādinā vutto tassa paravādino yadi adhippāyo, evaṃ saññāya paravādino sakavādinā samānādāyoti na niggahāraho siyā. Tenāha ‘‘saka…pe… tabbo’’ti. Paṭhamaṃ pana anujānitvā pacchā paṭikkhepeneva niggahetabbatā veditabbā. Keci ‘‘yattha natthi pabbajjā, natthi tattha brahmacariyavāsoti pucchāya ekaccānaṃ manussānaṃ maggappaṭivedhaṃ sandhāya paravādino paṭikkhepo. Yadipi so devānaṃ maggappaṭilābhaṃ na icchati, sambhavantaṃ pana sabbaṃ dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘gihīna’micceva avatvā ‘ekaccānañca devāna’nti vutta’’nti vadanti, taṃ na sundaraṃ ‘‘sandhāyā’’ti vuttattā, purimoyevattho yutto.

२७०. "तस्सेवाती" (Tassevāti) म्हणजे परवादीचाच (दुसऱ्या पंथाच्या व्यक्तीचाच). "पुग्गलवसेनाती" (Puggalavasenāti) म्हणजे "गृहस्थांच्या आणि काही देवांच्या" अशा प्रकारे व्यक्तीच्या (पुद्गलाच्या) आधारे. "तस्सा" (Tassā) म्हणजे परवादीचा. "पटिक्खेपो न युत्तोती" (Paṭikkhepo na yuttoti) म्हणजे अशा प्रकारे व्यक्तीच्या आधारे अर्थाची जुळणी करणे योग्य नाही, असा अभिप्राय आहे. परंतु, व्यक्तीला अधिष्ठान (पुद्गलाधिष्ठान) करून केलेली अर्थ-व्याख्या सुद्धा प्रसंगाच्या (अवकाशाच्या) मर्यादेनुसार मर्यादित होते, त्यामुळे हा दोष नाही. "तस्सायं अधिपायोती" (Tassāyaṃ adhippāyoti) म्हणजे जर "गृहस्थांच्या..." इत्यादी शब्दांनी सांगितलेला हा त्या परवादीचा अभिप्राय असेल, तर अशा समजुतीने परवादी हा स्ववादीशी (आपल्या सिद्धांताशी) समान मताचा ठरेल, त्यामुळे तो निग्रहास (खंडनास) पात्र ठरणार नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - "सक...पे... तब्बो" (स्वकीय... इत्यादी प्रकारे निग्रह करावा). परंतु, सुरुवातीला मान्य करून नंतर नाकारूनच त्याचा निग्रह केला पाहिजे, असे समजावे. काही लोक म्हणतात की, "जिथे प्रव्रज्या (दीक्षा) नाही, तिथे ब्रह्मचर्यवास नाही" या प्रश्नामध्ये काही मनुष्यांच्या मार्ग-प्राप्तीचा (मार्गप्रतिवेधाचा) संदर्भ घेऊन परवादीने नकार दिला आहे. जरी त्याला देवांना मार्ग-प्राप्ती व्हावी असे वाटत नसले, तरी शक्य असणारे सर्व दर्शवण्यासाठी अट्ठकथेत केवळ 'गृहस्थ' असे न म्हणता 'काही देव सुद्धा' असे म्हटले आहे. परंतु हे म्हणणे योग्य नाही, कारण "संधाय" (संदर्भ घेऊन) असे म्हटले असल्यामुळे पूर्वोक्त (आधी सांगितलेला) अर्थच योग्य आहे.

Suddhabrahmacariyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

शुद्धब्रह्मचर्यकथावर्णन समाप्त झाले.

2. Saṃsandanabrahmacariyakathāvaṇṇanā

२. संसन्दनब्रह्मचर्यकथावर्णन

273. Rūpāvacaramaggenāti rūpāvacarajjhānena. Tañhi rūpabhavūpapattiyā upāyabhāvato maggoti vutto. Yathāha ‘‘rūpupapattiyā maggaṃ bhāvetī’’ti (dha. sa. 160). Idanti idaṃ rūpāvacarajjhānaṃ. ‘‘Idhavihāyaniṭṭhahetubhūto rūpāvacaramaggo’’tiādikaṃ dīpentaṃ vacanaṃ anāgāmimaggassa tabbhāvadīpakena ‘‘idha bhāvitamaggo’’tiādikena kathaṃ sametīti codetvā yathā sameti[Pg.87], taṃ dassetuṃ ‘‘pubbe panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘pubbe’’ti iminā ‘‘idha bhāvitamaggo’’tiādikaṃ vadanti, idhāpi pana ‘‘rūpāvacaramaggenā’’tiādikaṃ. Tattha anāgāmī evāti anāgāmiphalaṭṭho eva. Jhānānāgāmīti asamucchinnajjhattasaṃyojanopi rūpabhave uppajjitvā anāvattidhammamaggaṃ bhāvetvā tattheva parinibbāyanato. Adhippāyoti yathāvutto dvinnaṃ aṭṭhakathāvacanānaṃ avirodhadīpako adhippāyo.

२७३. "रूपावचरमग्गेनाती" (Rūpāvacaramaggenāti) म्हणजे रूपावचर ध्यानाने. कारण ते रूपभवामध्ये उत्पन्न होण्याचा उपाय असल्यामुळे त्याला 'मार्ग' म्हटले आहे. जसे म्हटले आहे - "रूप-उत्पत्तीसाठी मार्गाची भावना करतो" (धम्मसंगणि १६०). "इदं" (Idaṃ) म्हणजे हे रूपावचर ध्यान. "येथील विहाराच्या समाप्तीचे कारण असलेला रूपावचर मार्ग" इत्यादी स्पष्ट करणारे वचन, अनागामी मार्गाचे ते स्वरूप स्पष्ट करणाऱ्या "येथे भावित केलेला मार्ग" इत्यादी वचनाशी कसे सुसंगत होते? अशी शंका उपस्थित करून, ते कसे सुसंगत होते हे दर्शवण्यासाठी "पुब्बे पना" (पूर्वी तर) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये "पुब्बे" (पूर्वी) या शब्दाने "येथे भावित केलेला मार्ग" इत्यादी म्हणतात, आणि येथे सुद्धा "रूपावचर मार्गाने" इत्यादी म्हणतात. त्यामध्ये "अनागामी एवा" (अनागामीच) म्हणजे अनागामी फल प्राप्त झालेलाच. "झानअनागामी" (ध्यान-अनागामी) म्हणजे ज्याची अंतर्गत संयोजने पूर्णपणे नष्ट झालेली नाहीत, तरीही रूपभवामध्ये उत्पन्न होऊन, पुन्हा न परतणाऱ्या धर्माच्या (अनावृत्तीधर्माच्या) मार्गाची भावना करून तिथेच परिनिर्वाण प्राप्त करणारा. "अधिप्पायो" (अभिप्राय) म्हणजे वर सांगितलेला, दोन्ही अट्ठकथांच्या वचनांमधील अविरोध (सुसंगती) दर्शवणारा अभिप्राय होय.

Idhāti kāmaloke. Tatthāti brahmaloke. Ettha ca paravādī evaṃ pucchitabbo ‘‘tīhi, bhikkhave, ṭhānehī’’ti suttaṃ kiṃ yathārutavasena gahetabbatthaṃ, udāhu sandhāyabhāsitanti? Tattha jānamāno sandhāyabhāsitanti vadeyya. Aññathā ‘‘paranimmitavasavattideve upādāyā’’tiādi vattuṃ na sakkā ‘‘deve ca tāvatiṃse’’ti vuttattā. Yathā hi tassa ‘‘seyyathāpi devehi tāvatiṃsehi saddhiṃ mantetvā’’tiādīsu viya sakkaṃ devarājānaṃ upādāya kāmāvacaradevesu tāvatiṃsadevā pākaṭā paññātāti tesaṃ gahaṇaṃ, na teyeva adhippetāti suttapadassa sandhāyabhāsitatthaṃ sampaṭicchitabbaṃ, evaṃ ‘‘idha brahmacariyavāso’’ti etthāpi anavajjasukhaabyāsekasukhanekkhammasukhādisannissayabhāvena mahānisaṃsatāya sāsane pabbajjā ‘‘idha brahmacariyavāso’’ti imasmiṃ sutte adhippetā. Sā hi uttarakurukānaṃ devānañca anokāsabhāvato dukkarā dullabhā ca. Tattha sūriyaparivattādīhipi devesu maggapaṭilābhāya atthitā vibhāvetabbā, uttarakurukānaṃ pana visesānadhigamabhāvo ubhinnampi icchito evāti.

"इध" (Idha) म्हणजे कामलोकात. "तत्थ" (Tattha) म्हणजे ब्रह्मलोकात. आणि येथे परवादीला असा प्रश्न विचारला पाहिजे की, "भिक्खूहो, तीन कारणांनी..." हे सुत्त काय जशाच्या तसे (शब्दाशः) ग्रहण करण्याच्या अर्थाने आहे, की विशिष्ट संदर्भाने (संधायभासित) सांगितले आहे? त्यावर जाणकार व्यक्ती "विशिष्ट संदर्भाने सांगितले आहे" असे उत्तर देईल. अन्यथा, "परनिर्मितवसवत्ती देवांना धरून..." इत्यादी सांगता येणार नाही, कारण "आणि तावतिंस देवांमध्ये" असे म्हटले आहे. जसे की, "ज्याप्रमाणे तावतिंस देवांसोबत विचारविनिमय करून..." इत्यादींमध्ये देवराज शक्राला धरून कामावचर देवांमध्ये तावतिंस देव प्रसिद्ध व ज्ञात असल्यामुळे त्यांचे ग्रहण केले आहे, केवळ तेच अभिप्रेत नाहीत, अशा प्रकारे सुत्तातील पदाचा संधायभासित (विशिष्ट संदर्भाने सांगितलेला) अर्थ स्वीकारला पाहिजे. त्याचप्रमाणे, "येथे ब्रह्मचर्यवास आहे" यामध्ये सुद्धा अनवद्य सुख (दोषरहित सुख), अव्यासेक सुख (अखंड सुख), नैष्क्रम्य सुख इत्यादींचा आश्रय असल्यामुळे आणि महा-अनुशंस (मोठा फायदा) असल्यामुळे शासनातील (बुद्धशासनातील) प्रव्रज्या (दीक्षा) "येथे ब्रह्मचर्यवास आहे" या सुत्तात अभिप्रेत आहे. कारण ती उत्तरकुरुमधील लोकांसाठी आणि देवांच्या ठिकाणी अवकाश (संधी) नसल्यामुळे अत्यंत कठीण आणि दुर्लभ आहे. तिथे सूर्यपरिवर्तन इत्यादींच्या द्वारे देवांमध्ये मार्ग-प्राप्तीचे अस्तित्व स्पष्ट केले पाहिजे, परंतु उत्तरकुरुमधील लोकांचा विशेष गुणांच्या प्राप्तीचा अभाव हा दोन्ही पक्षांना मान्यच आहे.

Saṃsandanabrahmacariyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

संसन्दनब्रह्मचर्यकथावर्णन समाप्त झाले.

Brahmacariyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ब्रह्मचर्यकथावर्णन समाप्त झाले.

3. Odhisokathāvaṇṇanā

३. ओधिसोकथावर्णन

274. Odhisoti bhāgaso, bhāgenāti attho. Bhāgo nāma yasmā ekadeso hoti, tasmā ‘‘ekadesena ekadesenā’’ti vuttaṃ. Tattha yadi catunnaṃ maggānaṃ vasena samudayapakkhikassa kilesagaṇassa catubhāgehi pahānaṃ ‘‘odhiso pahāna’’nti adhippetaṃ, icchitamevetaṃ sakavādissa ‘‘tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’ti [Pg.88] ca ādivacanato. Yasmā pana maggo catūsu saccesu nānābhisamayavasena kiccakaro, na ekābhisamayavasenāti paravādino laddhi, tasmā yathā ‘‘maggo kālena dukkhaṃ parijānāti, kālena samudayaṃ pajahatī’’tiādinā nānakkhaṇavasena saccesu pavattatīti icchito, evaṃ paccekampi nānakkhaṇavasena pavatteyya. Tathā sati dukkhādīnaṃ ekadesaekadesameva parijānāti pajahatīti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘sotāpatti…pe… ekadese pajahatī’’tiādi vuttaṃ. Sati hi nānābhisamaye paṭhamamaggādīhi pahātabbānaṃ saṃyojanattayādīnaṃ dukkhadassanādīhi ekadesaekadesappahānaṃ siyāti ekadesasotāpattimaggaṭṭhāditā, tato eva ekadesasotāpannāditā ca āpajjati anantaraphalattā lokuttarakusalānaṃ, na ca taṃ yuttaṃ. Na hi kālabhedena vinā so eva sotāpanno, asotāpanno cāti sakkā viññātuṃ. Tenāha ‘‘ekadesaṃ sotāpanno, ekadesaṃ na sotāpanno’’tiādi.

२७४. "ओधिसो" (Odhiso) म्हणजे अंशतः (भागाशः), भागाभागाने असा अर्थ आहे. भाग म्हणजे ज्या अर्थी एक अंश (एकदेश) असतो, म्हणूनच "एका अंशाने, दुसऱ्या अंशाने" असे म्हटले आहे. त्यामध्ये जर चार मार्गांच्या द्वारे समुदयपक्षातील क्लेशसमूहाचा चार भागांनी नाश करणे हे "ओधिसो पहाण" (अंशतः प्रहाण) म्हणून अभिप्रेत असेल, तर स्ववादीला हे मान्यच आहे, कारण "तीन संयोजनांच्या क्षयाने, चुकीच्या दृष्टीच्या प्रहाणासाठी" इत्यादी वचने आहेत. परंतु, मार्ग हा चार आर्या सत्यांमध्ये वेगवेगळ्या अभिसमयांच्या (साक्षात्कारांच्या) द्वारे कार्य करतो, एकाच अभिसमयाने नाही, हा परवादीचा सिद्धांत (लद्धि) असल्यामुळे, ज्याप्रमाणे "मार्ग योग्य वेळी दुःखाला जाणतो, योग्य वेळी समुदयाचा त्याग करतो" इत्यादी प्रकारे वेगवेगळ्या क्षणांच्या द्वारे सत्यांमध्ये प्रवृत्त होतो असे मानले जाते, त्याचप्रमाणे प्रत्येक सत्याच्या बाबतीत वेगवेगळ्या क्षणांच्या द्वारे प्रवृत्त व्हावे लागेल. तसे झाल्यास, दुःखादींचा केवळ एक-एक अंशच जाणतो आणि त्याग करतो, हे दर्शवण्यासाठी पाळीमध्ये "सोतापत्ति...पे... एका अंशाचा त्याग करतो" इत्यादी म्हटले आहे. कारण जर वेगवेगळा अभिसमय मानला, तर पहिल्या मार्गाद्वारे नष्ट करावयाच्या तीन संयोजनादींचा दुःखदर्शनादींच्या द्वारे एक-एक अंशच नष्ट होईल, ज्यामुळे एका अंशाने सोतापत्तिमार्गस्थ असणे आणि त्यावरूनच एका अंशाने सोतापन्न असणे प्राप्त होईल, कारण लोकोत्तर कुशल धर्मांचे फल लगेचच (अनन्तर) मिळते; परंतु हे योग्य नाही. कारण काळाच्या भेदाशिवाय तोच व्यक्ती सोतापन्न आहे आणि सोतापन्न नाही, असे समजणे शक्य नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - "एका अंशाने सोतापन्न, एका अंशाने सोतापन्न नाही" इत्यादी.

Apicāyaṃ nānābhisamayavādī evaṃ pucchitabbo ‘‘maggañāṇaṃ saccāni paṭivijjhantaṃ kiṃ ārammaṇato paṭivijjhati, udāhu kiccato’’ti. Yadi ārammaṇatoti vadeyya, tassa vipassanāñāṇassa viya dukkhasamudayānaṃ accantaparicchedasamucchedā na yuttā tato anissaṭattā, tathā maggadassanaṃ. Na hi sayameva attānaṃ ārabbha pavattatīti yuttaṃ, maggantaraparikappanāyaṃ anavaṭṭhānaṃ āpajjatīti, tasmā tīṇi saccāni kiccato, nirodhaṃ kiccato ārammaṇato ca paṭivijjhatīti evamasammohato paṭivijjhantassa maggañāṇassa nattheva nānābhisamayo. Vuttañhetaṃ ‘‘yo, bhikkhave, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passatī’’tiādi. Na cetaṃ kālantaradassanaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Yo nu kho, āvuso, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passati, dukkhanirodhampi…pe… dukkhanirodhagāminipaṭipadampi so passatī’’ti (saṃ. ni. 5.1100) ekasaccadassanasamaṅgino aññasaccadassanasamaṅgibhāvavicāraṇāyaṃ tadatthasādhanatthaṃ āyasmatā gavaṃpatittherena ābhatattā paccekañca saccattayadassanassa yojitattā. Aññathā purimadiṭṭhassa puna adassanato samudayādidassane dukkhādidassanamayojanīyaṃ siyā. Na hi lokuttaramaggo lokiyamaggo viya katakāribhāvena pavattati samucchedakattā. Tathā yojane ca sabbaṃ dassanaṃ [Pg.89] dassanantaraparanti dassanānuparamo siyā. Evaṃ āgamato yuttito ca nānābhisamayassa asambhavato paccekaṃ maggānaṃ odhiso pahānaṃ natthīti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

शिवाय, या नानाभिसमयवादी (विविध प्रकारे सत्य जाणण्याच्या सिद्धांताचे समर्थन करणाऱ्या) व्यक्तीला असे विचारले पाहिजे - 'मार्गज्ञान सत्यांचा वेध घेताना, ते आलंबनाच्या (विषयाच्या) दृष्टीने वेध घेते की कृत्याच्या (कार्याच्या) दृष्टीने?' जर तो 'आलंबनाच्या दृष्टीने' असे म्हणेल, तर विपश्यना ज्ञानाप्रमाणेच दुःख आणि समुदय यांचा अत्यंत परिच्छेद (पूर्णपणे जाणणे) आणि समुच्छेद (पूर्णपणे नष्ट करणे) योग्य ठरणार नाही, कारण त्यापासून सुटका झालेली नसते; तसेच मार्गदर्शनही आहे. कारण स्वतःच स्वतःला आरंभ करून प्रवृत्त होणे योग्य नाही, आणि दुसऱ्या मार्गाची कल्पना केल्यास अनवस्था प्रसंग (अनंत साखळी) उद्भवेल. म्हणून, तीन सत्यांचा कृत्याच्या दृष्टीने आणि निरोधाचा कृत्य व आलंबन या दोन्ही दृष्टींनी वेध घेतला जातो. अशा प्रकारे संमोहरहित होऊन वेध घेणाऱ्या मार्गज्ञानाचा नानाभिसमय (वेगवेगळा अभिसमय) नसतोच. म्हणूनच असे म्हटले आहे - 'भिक्खूहो, जो दुःखाला पाहतो, तो दुःखसमुदयालाही पाहतो...' इत्यादी. आणि हे वेगवेगळ्या काळात पाहण्याच्या संदर्भाने म्हटलेले नाही. 'आवुसो, जो दुःखाला पाहतो, तो दुःखसमुदयालाही पाहतो, दुःखनिरोधालाही... पे०... दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदेलाही पाहतो' (सं. नि. ५.११००) - हे एका सत्याचे दर्शन घडलेल्या व्यक्तीला इतर सत्यांचे दर्शन घडण्याच्या विचाराच्या संदर्भात, त्या अर्थाच्या सिद्धीसाठी आयुष्यमान गंवपती थेरांनी मांडले असल्यामुळे आणि प्रत्येक तीन सत्यांच्या दर्शनाशी ते जोडलेले असल्यामुळे आहे. अन्यथा, पूर्वी पाहिलेले पुन्हा न दिसल्यामुळे, समुदय इत्यादींच्या दर्शनात दुःख इत्यादींचे दर्शन न जोडता येणारे होईल. कारण लोकोत्तर मार्ग हा लौकिक मार्गाप्रमाणे कृतकार्यात्मकतेने प्रवृत्त होत नाही, कारण तो समुच्छेदक (पूर्णपणे नष्ट करणारा) असतो. आणि तशी योजना केल्यास सर्व दर्शन हे दुसऱ्या दर्शनावर अवलंबून राहील, ज्यामुळे दर्शनाचा अंतच होणार नाही. अशा प्रकारे आगम (शास्त्र) आणि युक्ती (तर्क) या दोन्ही दृष्टींनी नानाभिसमय असंभव असल्यामुळे, प्रत्येक मार्गाचे क्रमशः (तुकड्या-तुकड्याने) प्रहाण होत नाही, असाच येथे निष्कर्ष काढला पाहिजे।

Odhisokathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ओधिसोकथावर्णन (क्रमशः प्रहाण कथेचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाले।

4. Jahatikathāvaṇṇanā

४. जहतिकथावर्णन (त्याग कथेचे स्पष्टीकरण)

1. Nasuttāharaṇakathāvaṇṇanā

१. नसुत्ताहरणकथावर्णन (सूत्राचा आधार न घेण्याच्या कथेचे स्पष्टीकरण)

280. Yadipi pāḷiyaṃ ‘‘tayo magge bhāvetī’’ti vuttaṃ, maggabhāvanā pana yāvadeva kilesasamucchindanatthāti ñatvā ‘‘kiccasabbhāvanti tīhi pahātabbassa pahīnata’’nti āha. Tattha tīhīti heṭṭhimehi tīhi ariyamaggehi pahātabbassa ajjhattasaṃyojanassa pahīnataṃ samucchindananti attho. Taṃ pana kiccanti adhobhāgiyasaṃyojanesu maggassa pahānābhisamayakiccaṃ. Teneva maggenāti anāgāmimaggeneva. Etaṃ na sametīti evaṃ magguppādato pageva kāmarāgabyāpādā pahīyantīti laddhikittanaṃ iminā maggassa kiccasabbhāvakathanena na sameti na yujjati. Tasmāti iminā yathāvuttameva virodhaṃ paccāmasati. Pahīnānanti vikkhambhitānaṃ. Yo hi jhānalābhī jhānena yathāvikkhambhite kilese maggena samucchindati, so idhādhippeto. Tenāha ‘‘dassanamagge…pe… adhippāyo’’ti.

२८०. जरी पाळीमध्ये 'तीन मार्गांची भावना करतो' असे म्हटले असले, तरी मार्गभावना ही केवळ क्लेशांच्या समूच्छेदासाठी (पूर्ण नाशासाठी) आहे हे जाणून 'कृत्यसद्भाव म्हणजे तिन्हींद्वारे प्रहातव्याचे प्रहीणत्व (नष्ट होणे)' असे म्हटले आहे. तेथे 'तिन्हींद्वारे' म्हणजे खालच्या तीन आर्यमार्गांद्वारे प्रहाण करावयाच्या अध्यात्म संयोजनांचे प्रहीणत्व (नष्ट होणे) म्हणजेच समूच्छेद करणे असा अर्थ आहे. 'ते कृत्य' म्हणजे अधोभागीय संयोजनांमध्ये मार्गाचे प्रहाण-अभिसमय कृत्य होय. 'त्याच मार्गाने' म्हणजे अनागामी मार्गानेच. 'हे जुळत नाही' म्हणजे अशा प्रकारे मार्गाच्या उत्पत्तीपूर्वीच कामराग आणि व्यापाद नष्ट होतात, या मताचे प्रतिपादन मार्गाच्या या कृत्यसद्भावाच्या कथनाशी जुळत नाही, योग्य ठरत नाही. 'त्यामुळे' याने वर सांगितलेल्या विरोधाचाच निर्देश केला आहे. 'प्रहीणांचे' म्हणजे विक्खंभित (दडपून टाकलेल्या) क्लेशांचे. जो ध्यानलाभी ध्यानाने दडपून टाकलेल्या क्लेशांना मार्गाने समूच्छिन्न (पूर्णपणे नष्ट) करतो, तो येथे अभिप्रेत आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'दर्शनमार्गात... पे०... हा अभिप्राय आहे'.

Jahatikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

जहतिकथावर्णन समाप्त झाले।

5. Sabbamatthītikathāvaṇṇanā

५. सब्बमत्थीतिकथावर्णन ('सर्व काही अस्तित्वात आहे' या कथेचे स्पष्टीकरण)

1. Vādayuttivaṇṇanā

१. वादयुक्तिवर्णन (वादाच्या युक्तीचे स्पष्टीकरण)

282. Sabbaṃ atthīti ettha yasmā paccuppannaṃ viya atītānāgatampi dharamānasabhāvanti paravādino laddhi, tasmā sabbanti kālavibhāgato atītādibhedaṃ sabbaṃ. So pana ‘‘yampi natthi, tampi atthī’’ti kālavimuttassa vasena anuyogo, taṃ atippasaṅgadassanavasena paravādipaṭiññāya dosāropanaṃ. Nayadassanaṃ vā atītānāgatānaṃ natthibhāvassa. Atthīti [Pg.90] pana ayaṃ atthibhāvo yasmā desakālākāradhammehi vinā na hoti, tasmā taṃ tāva tehi saddhiṃ yojetvā anuyogaṃ dassetuṃ ‘‘sabbattha sabbamatthī’’tiādinā pāḷi pavattā. Tattha yadipi sabbatthāti idaṃ sāmaññavacanaṃ, taṃ pana yasmā visesaniviṭṭhaṃ hoti, parato ca sabbesūti dhammā vibhāgato vuccanti, tasmā oḷārikassa pākaṭassa rūpadhammasamudāyassa vasena atthaṃ dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sabbatthāti sabbasmiṃ sarīre’’ti vuttaṃ, nidassanamattaṃ vā etaṃ daṭṭhabbaṃ. Tathā ca kāṇādakāpilehi paṭiññāyamānā ākāsakālādisattapakatipurisā viya paravādinā paṭiññāyamānaṃ sabbaṃ sabbabyāpīti āpannameva hotīti. ‘‘Sabbattha sarīre’’ti ca ‘‘tile tela’’nti viya byāpane bhummanti sarīrapariyāpannena sabbena bhavitabbanti vuttaṃ ‘‘sirasi pādā…pe… attho’’ti.

२८२. 'सर्व काही अस्तित्वात आहे' (सब्बं अत्थि) यामध्ये, ज्याअर्थी परवाद्यांचे (इतर मतवाद्यांचे) असे मत आहे की वर्तमानाप्रमाणेच भूतकाळ आणि भविष्यकाळ देखील अस्तित्वात असणारा स्वभाव आहे, म्हणून 'सर्व' म्हणजे काळाच्या विभागाने भूतकाळ इत्यादी भेद असलेले सर्व होय. परंतु, 'जे नाही, ते देखील आहे' हा कालविमुक्त गोष्टीच्या संदर्भातील प्रश्न आहे, तो अतिप्रसंग दाखवून परवाद्यांच्या प्रतिज्ञेवर दोषारोप करण्यासाठी आहे. किंवा भूत आणि भविष्याच्या नसण्याच्या अस्तित्वाचा हा नय (दृष्टिकोन) आहे. 'आहे' हा अस्तित्वभाव ज्याअर्थी देश, काळ, आकार आणि धर्मांशिवाय असू शकत नाही, म्हणून आधी त्यांच्याशी त्याचा संबंध जोडून प्रश्न विचारण्यासाठी 'सर्वत्र सर्व काही आहे' इत्यादी प्रकारे पाळी प्रवृत्त झाली आहे. तेथे जरी 'सर्वत्र' हा सामान्य शब्द असला, तरी तो विशेष अर्थाने युक्त असल्यामुळे आणि पुढे 'सर्वांमध्ये' असे धर्मांचे वर्गीकरण करून सांगितले असल्यामुळे, स्थूल व स्पष्ट अशा रूपधर्मांच्या समुदायाच्या आधारे अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी अट्ठकथेमध्ये 'सर्वत्र म्हणजे संपूर्ण शरीरात' असे म्हटले आहे, किंवा हे केवळ एक उदाहरण म्हणून पाहिले पाहिजे. आणि अशा प्रकारे, कणाद आणि कपिल यांनी प्रतिपादन केलेल्या आकाश, काळ, सत्त्व, प्रकृती, पुरुष यांच्याप्रमाणेच परवाद्यांनी प्रतिपादन केलेले 'सर्व' हे सर्वव्यापीच ठरते. 'सर्वत्र शरीरात' हे 'तिळात तेल' याप्रमाणे व्याप्ती दर्शवणारी सप्तमी विभक्ती असल्यामुळे, शरीरात समाविष्ट असलेल्या सर्वांमध्ये ते असले पाहिजे, म्हणूनच 'डोक्यापासून पायापर्यंत... पे०... हा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे।

Sabbasmiṃ kāle sabbamatthīti yojanā. Etasmiṃ pakkheyevassa aññavādo paridīpito siyā ‘‘yaṃ atthi, attheva taṃ, yaṃ natthi, nattheva taṃ, asato natthi sambhavo, sato natthi vināso’’ti. Evaṃ sabbenākārena sabbaṃ sabbesu dhammesu sabbaṃ atthīti atthoti sambandho. Imehi pana pakkhehi ‘‘sabbaṃ sabbasabhāvaṃ, anekasattinicitābhāvā asato natthi sambhavo’’ti vādo paridīpito siyā. Yogarahitanti kenaci yuttāyuttalakkhaṇasaṃyogarahitaṃ. Taṃ pana ekasabhāvanti saṃyogarahitaṃ nāma atthato ekasabhāvaṃ, ekadhammoti attho. Etena devavādīnaṃ brahmadassanaṃ atthevātivādo paridīpito siyā. Atthīti pucchatīti yadi sabbamatthīti tava vādo, yathāvuttāya mama diṭṭhiyā sammādiṭṭhibhāvo atthīti ekantena tayā sampaṭicchitabbo, tasmā ‘‘kiṃ so atthī’’ti pucchatīti attho.

‘सर्व काळात सर्व काही आहे’ अशी योजना आहे. याच पक्षात त्याचा दुसरा वाद स्पष्ट होतो - ‘जे आहे, ते आहेच; जे नाही, ते नाहीच; असतचा (अस्तित्वात नसलेल्याचा) संभव नाही, आणि सतचा (अस्तित्वात असलेल्याचा) विनाश नाही’. अशा प्रकारे सर्व प्रकारे सर्व काही, सर्व धर्मांमध्ये सर्व काही आहे, असा संबंध आहे. या पक्षांद्वारे ‘सर्व काही सर्वस्वभाव आहे, अनेक शक्तींनी युक्त असल्यामुळे असतचा संभव नाही’ हा वाद स्पष्ट होतो. ‘योगरहित’ म्हणजे कोणत्याही योग्य-अयोग्य लक्षणांच्या संयोगापासून रहित. ‘ते एकस्वभाव’ म्हणजे खरोखर संयोगापासून रहित असलेला एकस्वभाव, म्हणजेच एक धर्म असा अर्थ आहे. याद्वारे देववाद्यांचे ‘ब्रह्मदर्शन आहेच’ हा अतिवाद स्पष्ट होतो. ‘आहे असे विचारतो’ म्हणजे जर ‘सर्व काही आहे’ हा तुझा सिद्धांत असेल, तर माझ्या वर सांगितलेल्या दृष्टीचा सम्यग्दृष्टीभाव आहे, हे तू निश्चितपणे स्वीकारले पाहिजेस, म्हणून ‘तो काय आहे?’ असा प्रश्न विचारतो, हा अर्थ आहे।

Vādayuttivaṇṇanā niṭṭhitā.

वादयुक्तिवर्णन समाप्त झाले।

2. Kālasaṃsandanakathāvaṇṇanā

२. कालसंसंदनकथावर्णन (काळाच्या तुलनेच्या कथेचे स्पष्टीकरण)

285. Atītā …pe… karitvāti etthāyaṃ saṅkhepattho – atītaṃ anāgatanti rūpassa imaṃ visesaṃ, evaṃ visesaṃ vā rūpaṃ aggahetvā paccuppannatāvisesavisiṭṭharūpameva appiyaṃ paccuppannarūpabhāvānaṃ samānādhikaraṇattā etasmiṃyeva [Pg.91] visaye appetabbaṃ, vacīgocaraṃ pāpetabbaṃ satipi nesaṃ visesanavisesitabbatāsaṅkhāte vibhāge tathāpi avibhajitabbaṃ katvāti. Yasmā pana pāḷiyaṃ ‘‘paccuppannanti vā rūpanti vā’’ti paccuppannarūpasaddehi tadatthassa vattabbākāro itisaddehi dassito, tasmā ‘‘paccuppannasaddena…pe… vuttaṃ hotī’’ti āha. Rūpapaññattīti rūpāyatanapaññatti. Sā hi sabhāvadhammupādānā tajjāpaññatti. Tenevāha ‘‘sabhāvaparicchinne pavattā vijjamānapaññattī’’ti. Rūpasamūhaṃ upādāyāti taṃtaṃattapaññattiyā upādānabhūtānaṃ abhāvavibhāvanākārena pavattamānānaṃ rūpadhammānaṃ samūhaṃ upādāya. Upādānupādānampi hi upādānamevāti. Tasmāti samūhupādāyādhīnatāya avijjamānapaññattibhāvato. Vigamāvattabbatāti vigamassa vatthabhāvāpagamassa avattabbatā. Na hi odātatāvigamena avatthaṃ hoti. Na pana yuttā rūpabhāvassa vigamāvattabbatāti yojanā. Rūpabhāvoti ca rūpāyatanasabhāvo cakkhuviññāṇassa gocarabhāvo. Na hi tassa paccuppannabhāvavigame vigamāvattabbatā yuttā.

२८५. ‘अतीता... पे... करित्वा’ (भूतकाळ... इत्यादी करून) येथे हा संक्षिप्त अर्थ आहे – ‘अतीत’ (भूतकाळ) आणि ‘अनागत’ (भविष्यकाळ) हा रूपाचा विशेष (भेद) आहे, असा विशेष किंवा रूप ग्रहण न करता, केवळ वर्तमानकाळाच्या विशेषाने विशिष्ट असलेल्या रूपालाच अर्पित करावे, कारण वर्तमान रूपाचे भाव समान अधिकरण असलेले आहेत. याच विषयामध्ये ते अर्पित केले पाहिजे, वाणीचा गोचर (विषय) बनवले पाहिजे, जरी त्यांच्यात विशेषण आणि विशेष्य अशा प्रकारचा विभाग असला, तरीही तो अविभाजित करूनच (असे केले पाहिजे). परंतु ज्याअर्थी पाळीमध्ये “पच्चुप्पन्नन्ति वा रूपन्ति वा” (वर्तमान किंवा रूप) या वर्तमान आणि रूप शब्दांद्वारे त्या अर्थाचा सांगण्याचा प्रकार ‘इति’ शब्दाने दर्शविला आहे, म्हणून “पच्चुप्पन्नसद्देन... पे... वृत्तं होति” (वर्तमान शब्दाने... इत्यादी म्हटले आहे) असे म्हटले आहे. ‘रूपपण्णत्ति’ म्हणजे रूपायतन प्रज्ञप्ती (संकल्पना). कारण ती स्वभावधर्माला उपादान (आधार) करून उत्पन्न झालेली तज्जन्य प्रज्ञप्ती आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “स्वभावपरिच्छिन्ने पवत्ता विज्जमानपण्णत्ति” (स्वभावाने परिच्छिन्न असलेल्यामध्ये प्रवृत्त असणारी विद्यमान प्रज्ञप्ती). ‘रूपसमूहं उपादाया’ म्हणजे त्या-त्या आत्मप्रज्ञप्तीच्या उपादानभूत (आधारभूत) असलेल्या, अभाव प्रकट करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या रूपधर्मांच्या समूहाला ग्रहण करून. कारण उपादानाचा उपादान देखील उपादानच असतो. ‘तस्मा’ (त्यामुळे) म्हणजे समूहाच्या उपादानाच्या अधीन असल्यामुळे अविद्यमान प्रज्ञप्तीचा भाव असल्यामुळे. ‘विगमावत्तब्बत्ता’ म्हणजे विगम (नाश) किंवा वस्तूच्या भावाचा अपगम (लोप) न सांगता येणे. कारण पांढरेपणाच्या विगमाने (नाशाने) वस्तू नष्ट होत नाही. परंतु रूपभावाचा विगम सांगता न येणे योग्य नाही, अशी योजना आहे. आणि ‘रूपभाव’ म्हणजे रूपायतनाचा स्वभाव, जो चक्षुविज्ञानाचा गोचर (विषय) आहे. कारण त्याच्या वर्तमानभावाचा विगम (नाश) झाल्यावर विगम सांगता न येणे योग्य नाही.

Kālasaṃsandanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

कालसंसंदनकथा-वर्णन समाप्त झाले.

Vacanasodhanavaṇṇanā

वचनशोधन-वर्णन

288. Anāgataṃ vā paccuppannaṃ vāti ettha vā-saddo aniyamattho yathā ‘‘khadire vā bandhitabbaṃ palāse vā’’ti. Tasmā ‘‘hutvā hotī’’ti ettha hoti-saddo anāgatapaccuppannesu yaṃ kiñci padhānaṃ katvā sambandhaṃ labhatīti dassento ‘‘anāgataṃ…pe… daṭṭhabba’’nti āha. Tattha paccuppannaṃ hontanti paccuppannaṃ jāyamānaṃ paccuppannabhāvaṃ labhantaṃ. Tenāha ‘‘taññeva anāgataṃ taṃ paccuppannanti laddhivasenā’’ti. Tampi hutvā hotīti yaṃ anāgataṃ hutvā paccuppannabhāvappattiyā ‘‘hutvā hotī’’ti vuttaṃ, kiṃ tadapi puna hutvā hotīti pucchati. Tabbhāvāvigamatoti paccuppannabhāvato hutvāhotibhāvānupagamato. Paccuppannābhāvatoti paccuppannatāya abhāvato.

२८८. ‘अनागतं वा पच्चुप्पन्नं वा’ (अनागत किंवा वर्तमान) येथे ‘वा’ हा शब्द अनियम (अनिश्चितता) दर्शवणारा आहे, जसे की “खदिराच्या (झाडाला) बांधावे किंवा पळसाच्या (झाडाला) बांधावे”. म्हणून “हुत्वा होति” (होऊन होते) येथे ‘होति’ हा शब्द अनागत आणि वर्तमान यांपैकी कोणत्याही एकाला प्रधान करून संबंध प्राप्त करतो, हे दर्शवताना “अनागतं... पे... दट्ठब्बं” (अनागत... इत्यादी पाहावे) असे म्हटले आहे. तेथे ‘पच्चुप्पन्नं होन्तं’ म्हणजे वर्तमानकाळात उत्पन्न होणारे, वर्तमानभाव प्राप्त करणारे. म्हणूनच म्हटले आहे – “तञ्ञेव अनागतं तं पच्चुप्पन्नन्ति लद्धिवसेन” (तेच अनागत आणि तेच वर्तमान अशा मताच्या प्रभावाने). ‘तम्पि हुत्वा होति’ म्हणजे जे अनागत होऊन वर्तमानभाव प्राप्त झाल्यामुळे “हुत्वा होति” (होऊन होते) असे म्हटले आहे, काय ते देखील पुन्हा ‘होऊन होते’ का? असा प्रश्न विचारला आहे. ‘तब्भावाविगमतो’ म्हणजे वर्तमानभावापासून ‘होऊन होणे’ या भावाकडे न गेल्यामुळे. ‘पच्चुप्पन्नाभावतो’ म्हणजे वर्तमानत्वाचा अभाव असल्यामुळे.

Vacanaṃ [Pg.92] arahatīti iminā vacanamatte na koci dosoti dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadipi tassa puna hutvā bhūtassa puna hutvāhotibhāvo natthi, punappunaṃ ñāpetabbatāya pana dutiyaṃ tato parampi tathā vattabbataṃ arahatīti ‘‘āmantā’’ti paṭijānātīti. Dhammeti sabhāvadhamme. Tappaṭikkhepato adhamme abhāvadhamme. Tenāha ‘‘sasavisāṇe’’ti.

‘वचनं अरहति’ (म्हणण्यास योग्य आहे) याने केवळ बोलण्यात कोणताही दोष नाही, हे दर्शविले आहे. हे असे म्हटले आहे – जरी त्याचे पुन्हा होऊन गेलेल्याचे पुन्हा ‘होऊन होणे’ अस्तित्वात नाही, तरीही वारंवार समजून सांगण्यासाठी दुसऱ्यांदा आणि त्यानंतरही तसे बोलणे योग्य आहे, म्हणून “आमन्ता” (होय) अशी प्रतिज्ञा (स्वीकृती) करतो. ‘धम्मे’ म्हणजे स्वभावधर्मामध्ये. त्याच्या निषेधाने ‘अधम्मे’ म्हणजे अभावधर्मामध्ये. म्हणूनच म्हटले आहे – “ससविसाणे” (सशाचे शिंग).

Paṭikkhittanayenāti ‘‘hutvā hoti, hutvā hotī’’ti ettha pubbe yadetaṃ tayā ‘‘anāgataṃ hutvā paccuppannaṃ hotī’’ti vadatā ‘‘taṃyeva anāgataṃ taṃ paccuppanna’’nti laddhivasena ‘‘anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā hutvā hotī’’ti vuttaṃ, ‘‘kiṃ te tampi hutvā hotī’’ti pucchite yo paravādinā hutvā bhūtassa puna hutvāabhāvato ‘‘na hevā’’ti paṭikkhepo kato, tena paṭikkhittanayena. Svāyaṃ yadeva rūpādi anāgataṃ, tadeva paccuppannanti satipi atthābhede anāgatapaccuppannanti pana attheva kālabhedoti taṃkālabhedavirodhāya paṭikkhepo pavattoti āha ‘‘paṭikkhittanayenāti kālanānattenā’’ti. Tena hi so ayañca paṭikkhepo nīto pavattitoti. Paṭiññātanayenāti idampi yathāvuttapaṭikkhepānantaraṃ yaṃ paṭiññātaṃ, taṃ sandhāyāha. Yathā hi sā paṭiññā atthābhedena nītā pavattitā, tathāyampi. Tenevāha ‘‘atthānānattenā’’ti, anāgatādippabhedāya kālapaññattiyā upādānabhūtassa atthassa abhedenāti attho. Yathā upādānabhūtarūpādiatthābhedepi tesaṃ khaṇattayānāvatti taṃsamaṅgitā anāgatapaccuppannabhāvāvattitā, tathā tattha vuccamānā hutvāhotibhāvā yathākkamaṃ purimapacchimesu pavattitā purimapacchimakiriyāti katvāti imamatthaṃ dassento ‘‘atthānānattaṃ…pe… paṭijānātī’’ti vatvā puna ‘‘atthānānattameva hī’’tiādinā tameva atthaṃ samattheti. Yathā pana ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti paṭijānantassa jīvova sarīraṃ, sarīrameva jīvoti jīvasarīrānaṃ anaññattaṃ āpajjati, evaṃ ‘‘taññeva anāgataṃ taṃ paccuppanna’’nti ca paṭijānantassa anāgatapaccuppannānaṃ anaññattaṃ āpannanti paccuppannānāgatesu vuttā hotibhāvahutvābhāvā anāgatapaccuppannesupi āpajjeyyunti vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘evaṃ sante anāgatampi hutvāhoti nāma, paccuppannampi hutvāhotiyeva nāmā’’ti.

‘पटिक्खित्तनयेन’ (निषिद्ध पद्धतीने) म्हणजे “हुत्वा होति, हुत्वा होति” (होऊन होते, होऊन होते) येथे पूर्वी जे तुझ्याद्वारे “अनागत होऊन वर्तमान होते” असे म्हणताना, “तेच अनागत आणि तेच वर्तमान” या मताच्या प्रभावाने “अनागत किंवा वर्तमान होऊन होते” असे म्हटले गेले होते, “काय ते देखील तुझ्या मते होऊन होते?” असे विचारले असता, परवाद्याने (प्रतिवाद्याने) होऊन गेलेल्याचे पुन्हा होणे नसल्यामुळे जो “न हेवं” (असे नाही) असा निषेध केला, त्या निषिद्ध पद्धतीने. तो हा जो रूप इत्यादी अनागत आहे, तोच वर्तमान आहे, असा अर्थाचा अभेद (एकता) असतानाही, ‘अनागत आणि वर्तमान’ असा कालभेद तर आहेच, म्हणून त्या कालभेदाच्या विरोधासाठी निषेध प्रवृत्त झाला आहे, म्हणूनच म्हटले आहे – “पटिक्खित्तनयेनाति कालनानत्तेन” (निषिद्ध पद्धतीने म्हणजे कालभेदाने). कारण त्यामुळे तो आणि हा निषेध पुढे नेला गेला आणि प्रवृत्त झाला. ‘पटिञ्ञातनयेन’ (स्वीकृत पद्धतीने) हे देखील वर सांगितलेल्या निषेधानंतर जे स्वीकृत केले गेले, त्याला संधान करून (उद्देशून) म्हटले आहे. कारण जशी ती प्रतिज्ञा अर्थाच्या अभेदाने पुढे नेली गेली आणि प्रवृत्त झाली, तशीच ही देखील. म्हणूनच म्हटले आहे – “अत्थानानत्तेन” (अर्थाच्या अभेदाने), म्हणजे अनागत इत्यादी भेदांच्या कालप्रज्ञप्तीचे उपादान (आधार) असलेल्या अर्थाच्या अभेदाने, असा अर्थ आहे. जसे उपादानभूत रूप इत्यादी अर्थाचा अभेद असतानाही, त्यांच्या तीन क्षणांची (उत्पाद, व्यय, भंग) अनिवृत्ती आणि त्याशी युक्त असलेली अनागत-वर्तमानभावाची अनिवृत्ती असते, तसेच तेथे सांगितले जाणारे ‘होऊन होणे’ हे भाव अनुक्रमे पूर्व आणि उत्तर काळात प्रवृत्त झालेल्या पूर्व आणि उत्तर क्रिया आहेत, असे मानून हा अर्थ दर्शवताना “अत्थानानत्तं... पे... पटिजानाति” (अर्थाचा अभेद... इत्यादी प्रतिज्ञा करतो) असे सांगून पुन्हा “अत्थानानत्तमेव हि” (अर्थाचा अभेदच नक्कीच) इत्यादींद्वारे त्याच अर्थाचे समर्थन करतो. परंतु जसे “तोच जीव आणि तेच शरीर” अशी प्रतिज्ञा करणाऱ्याच्या मते जीवच शरीर आहे आणि शरीरच जीव आहे, असा जीव आणि शरीराचा अनन्यभाव (एकता) प्राप्त होतो, तसेच “तेच अनागत आणि तेच वर्तमान” अशी प्रतिज्ञा करणाऱ्याच्या मते अनागत आणि वर्तमान यांचा अनन्यभाव प्राप्त होतो, म्हणून वर्तमान आणि अनागत काळाविषयी सांगितलेले ‘होणे’ आणि ‘होऊन असणे’ हे भाव अनागत आणि वर्तमान काळातही प्राप्त होतील, असे अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे – “एवं सन्ते अनागतम्पि हुत्वाहोति नाम, पच्चुप्पन्नम्पि हुत्वाहोतियेव नाम” (असे असताना अनागत देखील होऊन होते असे होईल, आणि वर्तमान देखील होऊन होते असेच होईल).

Anuññātapañhassāti [Pg.93] ‘‘taññeva anāgataṃ taṃ paccuppannanti? Āmantā’’ti evaṃ atthānānattaṃ sandhāya anuññātassa atthassa. Ñātuṃ icchito hi attho pañho. Doso vuttoti anāgataṃ hutvā paccuppannabhūtassa puna anāgataṃ hutvā paccuppannabhāvāpattisaṅkhāto doso vutto purimanaye. Pacchimanaye pana anāgatapaccuppannesu ekekassa hutvāhotibhāvāpattisaṅkhāto doso vuttoti attho. Paṭikkhittapañhanti ‘‘taṃyeva anāgataṃ taṃ paccuppannanti? Na hevaṃ vattabbe’’ti evaṃ kālanānattaṃ sandhāya paṭikkhittapañhaṃ. Tenāti anāgatapaccuppannānaṃ hotihutvābhāvapaṭikkhepena. Codetīti anāgataṃ tena hoti nāma, paccuppannaṃ tena hutvā nāma, ubhayampi anaññattā ubhayasabhāvanti codeti. Etthāti ‘‘hutvā hotī’’ti etasmiṃ pañhe kathaṃ hoti dosoti codetīti. ‘‘Tassevā’’ti pariharati. Kathaṃ katvā codanā, kathañca katvā parihāro? Anujānanapaṭikkhepānaṃ bhinnavisayatāya codanā, atthābhedakālabhedavisayattā abhinnādhāratāya tesaṃ parihāro. Tassevāti hi paravādino evāti attho.

‘अनुज्ञातप्रश्नाचा’ म्हणजे 'तेच अनागत तेच प्रत्युत्पन्न आहे काय? होय' अशा प्रकारे अर्थाच्या अभिन्नतेला उद्देशून अनुज्ञात केलेल्या अर्थाचा. कारण जाणण्याची इच्छा असलेला अर्थ म्हणजे 'प्रश्न' होय. 'दोष सांगितला आहे' म्हणजे अनागत होऊन प्रत्युत्पन्न झालेल्याचे पुन्हा अनागत होऊन प्रत्युत्पन्न भाव प्राप्त होणे या स्वरूपातील दोष पहिल्या पद्धतीत सांगितला आहे. दुसऱ्या पद्धतीत तर अनागत आणि प्रत्युत्पन्न यांपैकी प्रत्येकाचे 'होऊन असणे' या भावाची प्राप्ती होणे या स्वरूपातील दोष सांगितला आहे, असा अर्थ आहे. 'प्रतिक्षिप्त प्रश्न' म्हणजे 'तेच अनागत तेच प्रत्युत्पन्न आहे काय? असे म्हणता येणार नाही' अशा प्रकारे काळाच्या भिन्नतेला उद्देशून प्रतिक्षिप्त केलेल्या प्रश्नाचा. 'त्याद्वारे' म्हणजे अनागत आणि प्रत्युत्पन्न यांच्या 'होणे आणि होऊन असणे' या भावाच्या निषेधाद्वारे. 'आक्षेप घेतो' म्हणजे अनागत त्याद्वारे 'होते' असे म्हटले जाते, प्रत्युत्पन्न त्याद्वारे 'होऊन' असे म्हटले जाते, दोन्हीही अभिन्न असल्यामुळे दोन्ही स्वभावाचे आहेत, असा आक्षेप घेतो. 'येथे' म्हणजे 'होऊन होते' या प्रश्नात दोष कसा उद्भवतो, असा आक्षेप घेतो. 'त्याचेच' याने परिहार करतो. आक्षेप कसा केला जातो आणि परिहार कसा केला जातो? अनुमती आणि निषेध यांच्या भिन्न विषयामुळे आक्षेप होतो, आणि अर्थाची अभिन्नता व काळाची भिन्नता या विषयामुळे त्यांच्या अभिन्न आधाराने परिहार होतो. 'त्याचेच' म्हणजे परवाद्याचेच, असा अर्थ आहे.

Tadubhayaṃ gahetvāti ‘‘taṃ anāgataṃ taṃ paccuppanna’’nti ubhayaṃ ekajjhaṃ gahetvā. Ekekanti tesu ekekaṃ. Ekekamevāti ubhayaṃ ekajjhaṃ aggahetvā ekekameva visuṃ visuṃ imasmiṃ pakkhe tathā na yuttanti attho. Esa nayoti atidesaṃ katvā saṃkhittattā taṃ dubbiññeyyanti ‘‘anāgatassa hī’’tiādinā vivarati. Paṭijānitabbaṃ siyā anāgatapaccuppannānaṃ yathākkamaṃ hotihutvābhāvatoti adhippāyo. ‘‘Yadetaṃ tayā’’tiādinā pavatto saṃvaṇṇanānayo purimanayo, tattha hi ‘‘yadi te anāgataṃ hutvā’’tiādinā hutvāhotibhāvo codito. ‘‘Aparo nayo’’tiādiko dutiyanayo. Tattha hi ‘‘anāgatassa…pe… hutvāhotiyeva nāmā’’ti anāgatādīsu ekekassa hutvāhotināmatā coditā.

‘ते दोन्ही ग्रहण करून’ म्हणजे 'ते अनागत आणि ते प्रत्युत्पन्न' या दोन्ही गोष्टी एकत्र ग्रहण करून. 'एक-एक' म्हणजे त्यांतील प्रत्येक. 'एक-एकच' म्हणजे दोन्ही एकत्र ग्रहण न करता प्रत्येक स्वतंत्रपणे या पक्षात तसे योग्य नाही, असा अर्थ आहे. 'हा नियम' असे अतिदेश करून, संक्षिप्त असल्यामुळे ते समजण्यास कठीण आहे म्हणून 'अनागताचेच' इत्यादीद्वारे स्पष्टीकरण करतो. अनागत आणि प्रत्युत्पन्न यांच्या अनुक्रमे 'होणे आणि होऊन असणे' या भावावरून ते मान्य केले पाहिजे, असा अभिप्राय आहे. 'जे हे तुझ्याद्वारे' इत्यादीने सुरू झालेली स्पष्टीकरणाची पद्धत ही पहिली पद्धत आहे, कारण तेथे 'जर तुझे अनागत होऊन' इत्यादीद्वारे 'होऊन असणे' या भावावर आक्षेप घेतला आहे. 'दुसरी पद्धत' इत्यादी हा दुसरा नियम आहे. कारण तेथे 'अनागताचे...पे... होऊन असणेच नाव आहे' अशा प्रकारे अनागत इत्यादींपैकी प्रत्येकाच्या 'होऊन असणे' या नावावर आक्षेप घेतला आहे.

Vacanasodhanavaṇṇanā niṭṭhitā.

वचनशोधन-वर्णन समाप्त झाले.

Atītañāṇādikathāvaṇṇanā

अतीतज्ञान-आदि कथा-वर्णन

290. Kathaṃ [Pg.94] vuccatīti kasmā vuttaṃ. Tenāti hi iminā dutiyapucchāya ‘‘atītaṃ ñāṇa’’nti idaṃ paccāmaṭṭhaṃ, tañca paccuppannaṃ ñāṇaṃ, atītadhammārammaṇatāya atītanti vuttaṃ. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘puna puṭṭho atītārammaṇaṃ paccuppannaṃ ñāṇa’’ntiādi.

२९०. ‘कसे म्हटले जाते’ म्हणजे कशासाठी म्हटले आहे. ‘त्याद्वारे’ म्हणजे या दुसऱ्या प्रश्नाद्वारे 'अतीत ज्ञान' या गोष्टीचा परामर्श घेतला आहे, आणि ते प्रत्युत्पन्न ज्ञान, अतीत धर्माचे आलंबन असल्यामुळे 'अतीत' असे म्हटले आहे. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे - 'पुन्हा विचारले असता, अतीत आलंबन असलेले प्रत्युत्पन्न ज्ञान' इत्यादी.

Atītañāṇādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अतीतज्ञान-आदि कथा-वर्णन समाप्त झाले.

Arahantādikathāvaṇṇanā

अरहंत-आदि कथा-वर्णन

291. ‘‘Arahaṃ khīṇāsavo’’tiādinā suttavirodho pākaṭoti idameva dassento ‘‘yuttivirodho…pe… daṭṭhabbo’’ti āha. Tattha anānattanti aviseso. Evamādikoti ādi-saddena katakiccatābhāvo anohitabhāratāti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

२९१. ‘अरहंत क्षीणासव’ इत्यादींद्वारे सूत्राचा विरोध स्पष्ट आहे, हेच दर्शविताना 'युक्तिविरोध...पे... पाहावा' असे म्हटले आहे. तेथे 'अनानत्त' म्हणजे अविशेष. 'अशा प्रकारचा' इत्यादी शब्दाने कृतकृत्यता नसणे, भार न उतरवणे इत्यादींचा संग्रह पाहावा.

Arahantādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अरहंत-आदि कथा-वर्णन समाप्त झाले.

Padasodhanakathāvaṇṇanā

पदशोधन कथा-वर्णन

295. Yo atītasaddābhidheyyo attho, so atthisaddābhidheyyoti dvepi samānādhikaraṇatthāti katvā vuttaṃ ‘‘atītaatthisaddānaṃ ekatthattā’’ti, na, atītasaddābhidheyyasseva atthisaddābhidheyyattā. Tenāha ‘‘atthisaddatthassa ca nvātītabhāvato’’ti. Tena kiṃ siddhanti āha ‘‘atītaṃ nvātītaṃ, nvātītañca atītaṃ hotī’’ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadi tava matena atītaṃ atthi, atthi ca nvātītanti atītañca no atītaṃ siyā, tathā atthi no atītaṃ atītañca no atītaṃ atītaṃ siyāti, yathā ‘‘atītaṃ atthī’’ti ettha atītameva atthīti nāyaṃ niyamo gahetabbo anatītassapi atthibhāvassa icchitattā. Tenevāha ‘‘atthi siyā atītaṃ, siyā nvātīta’’nti. Yena hi ākārena atītassa atthibhāvo paravādinā icchito, tenākārena anatītassa anāgatassa paccuppannassa ca so icchito. Kena pana ākārena icchitoti[Pg.95]? Saṅkhatākārena. Tena vuttaṃ ‘‘tenātītaṃ nvātītaṃ, nvātītaṃ atīta’’nti. Tasmā atītaṃ atthiyevāti evamettha niyamo gahetabbo. Atthibhāve hi atītaṃ niyamitaṃ, na atīte atthibhāvo niyamito, ‘‘na pana nibbānaṃ atthī’’ti ettha pana nibbānameva atthīti ayampi niyamo sambhavatīti so eva gahetabbo. Yadipi hi nibbānaṃ paramatthato atthibhāvaṃ upādāya uttarapadāvadhāraṇaṃ labbhati tadaññassapi abhāvato, tathāpi asaṅkhatākārena aññassa anupalabbhanato tathā nibbānameva atthīti purimapadāvadhāraṇe atthe gayhamāne ‘‘atthi siyā nibbānaṃ, siyā no nibbāna’’nti codanā anokāsā. Atītādīsu pana purimapadāvadhāraṇaṃ paravādinā na gahitanti natthettha atippasaṅgo. Aggahaṇañcassa pāḷito eva viññāyati. Evamettha atītādīnaṃ atthitaṃ vadantassa paravādissevāyaṃ iṭṭhavighātadosāpatti, na pana nibbānassa atthitaṃ vadantassa sakavādissāti. Paṭipādanā patiṭṭhāpanā veditabbā.

२९५. जो 'अतीत' या शब्दाने अभिधेय अर्थ आहे, तोच 'अस्ति' या शब्दाने अभिधेय आहे, अशा प्रकारे दोन्ही समान अधिकरण अर्थाचे आहेत, असे मानून 'अतीत आणि अस्ति या शब्दांचा एकच अर्थ असल्यामुळे' असे म्हटले आहे; परंतु तसे नाही, कारण अतीत शब्दाने अभिधेय असलेलाच अस्ति शब्दाने अभिधेय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अस्ति शब्दाच्या अर्थाचा आणि अतीत नसलेल्या भावाचा संबंध असल्यामुळे'. त्याद्वारे काय सिद्ध होते? तर म्हणतात - 'अतीत हे अतीत नसलेले होते, आणि अतीत नसलेले हे अतीत होते'. हे असे म्हटले आहे – जर तुझ्या मते अतीत 'आहे', आणि जे 'आहे' ते अतीत नाही, तर अतीत हे अतीत नसलेले होईल; तसेच जे अतीत नाही ते 'आहे' आणि जे अतीत नाही ते अतीत होईल. जसे 'अतीत आहे' येथे 'अतीतच आहे' असा नियम घेता येत नाही, कारण अतीत नसलेल्याच्याही अस्तित्वाची इच्छा केली गेली आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अतीत असू शकते, अतीत नसलेलेही असू शकते'. कारण ज्या रूपाने अतीताचे अस्तित्व परवाद्याला मान्य आहे, त्याच रूपाने अतीत नसलेल्या अनागत आणि प्रत्युत्पन्नाचेही अस्तित्व त्याला मान्य आहे. पण ते कोणत्या रूपाने मान्य आहे? संस्कृत (संस्कारित) रूपाने. म्हणूनच म्हटले आहे – 'त्यामुळे अतीत हे अतीत नसलेले, आणि अतीत नसलेले हे अतीत होते'. म्हणून 'अतीत आहेच' असा येथे नियम घेतला पाहिजे. अस्तित्वामध्ये अतीत मर्यादित आहे, अतीतामध्ये अस्तित्व मर्यादित नाही. परंतु 'निर्वाण आहे' येथे 'निर्वाणच आहे' असाही नियम संभवतो, म्हणून तोच घेतला पाहिजे. जरी निर्वाण परमार्थतः अस्तित्वाचा आश्रय घेऊन उत्तरपदाचे अवधारण प्राप्त करते, कारण त्याव्यतिरिक्त इतर कशाचाही अभाव आहे, तरीही असंस्कृत रूपाने दुसऱ्या कशाचीही उपलब्धी होत नसल्यामुळे 'तसेच निर्वाणच आहे' अशा पूर्वपदाच्या अवधारण अर्थाचे ग्रहण केले असता, 'निर्वाण असू शकते, निर्वाण नसलेलेही असू शकते' या आक्षेपाला वाव उरत नाही. परंतु अतीत इत्यादींमध्ये पूर्वपदाचे अवधारण परवाद्याने स्वीकारलेले नाही, म्हणून येथे अतिप्रसंग होत नाही. आणि त्याचे न स्वीकारणे पाळीवरूनच समजते. अशा प्रकारे, येथे अतीत इत्यादींचे अस्तित्व सांगणाऱ्या परवाद्यालाच हा इष्टविघात दोष प्राप्त होतो, परंतु निर्वाणाचे अस्तित्व सांगणाऱ्या स्ववाद्याला नाही. प्रतिपादन म्हणजेच प्रतिष्ठापन असे जाणावे.

Etthāha ‘‘atītaṃ atthī’’tiādinā kiṃ panāyaṃ atītānāgatānaṃ paramatthato atthibhāvo adhippeto, udāhu na paramatthato. Kiñcettha – yadi tāva paramatthato, sabbakālaṃ atthibhāvato saṅkhārānaṃ sassatabhāvo āpajjati, na ca taṃ yuttaṃ āgamavirodhato yuttivirodhato ca. Atha na paramatthato, ‘‘sabbamatthī’’tiādikā codanā niratthikā siyā, na niratthikā. So hi paravādī ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgata’’ntiādinā atītānāgatānampi khandhabhāvassa vuttattā asati ca atīte kusalākusalassa kammassa āyatiṃ phalaṃ kathaṃ bhaveyya, tattha ca pubbenivāsañāṇādi anāgate ca anāgataṃsañāṇādi kathaṃ pavatteyya, tasmā attheva paramatthato atītānāgatanti yaṃ paṭijānāti, taṃ sandhāya ayaṃ katāti. Ekantena cetaṃ sampaṭicchitabbaṃ. Yepi ‘‘sabbaṃ atthī’’ti vadanti atītaṃ anāgataṃ paccuppannañca, te sabbatthivādāti.

येथे विचारले आहे - 'भूतकाळ अस्तित्वात आहे' इत्यादीद्वारे काय भूतकाळ आणि भविष्यकाळाचे परमार्थतः अस्तित्व अभिप्रेत आहे, की परमार्थतः नाही? आणि यात काय अडचण आहे? - जर आधी परमार्थतः मानले, तर सर्वकाळ अस्तित्वात असल्यामुळे संस्कारांचा शाश्वतभाव (नित्यत्व) प्राप्त होतो, आणि ते आगमविरोध (धम्मवचनांचा विरोध) आणि युक्तिविरोध (तर्कविरोध) यांमुळे योग्य नाही. आणि जर परमार्थतः नाही, तर 'सर्व काही अस्तित्वात आहे' इत्यादी आक्षेप निरर्थक ठरेल. पण तो निरर्थक नाही. कारण तो परवादी (प्रतिपक्षी) 'जे काही रूप भूत किंवा भविष्य आहे' इत्यादीद्वारे भूत आणि भविष्यकाळाचेही स्कंधत्व सांगितले असल्यामुळे, आणि भूतकाळ अस्तित्वात नसताना कुशल-अकुशल कर्माचे भविष्यात फळ कसे मिळेल? आणि भूतकाळाच्या बाबतीत पूर्वनिवासज्ञान (पुब्बेनिवासञाण) इत्यादी आणि भविष्यकाळाच्या बाबतीत अनागतज्ञान (अनागतंसञाण) इत्यादी कसे प्रवृत्त होईल? म्हणून परमार्थतः भूत आणि भविष्य अस्तित्वातच आहे, असे जे तो प्रतिपादन करतो, त्याला उद्देशून हा आक्षेप केला आहे. आणि हे निश्चितपणे स्वीकारले पाहिजे. जे 'सर्व काही अस्तित्वात आहे' असे म्हणतात - भूत, भविष्य आणि वर्तमान - ते 'सब्बत्थिवादी' (सर्वास्तिवादी) होत.

Catubbidhā cete te sabbatthivādā. Tattha keci bhāvaññattikā. Te hi ‘‘yathā suvaṇṇabhājanassa bhinditvā aññathā kariyamānassa saṇṭhānasseva aññathattaṃ, na vaṇṇādīnaṃ, yathā ca khīraṃ dadhibhāvena pariṇamantaṃ rasavīriyavipāke pariccajati, na vaṇṇaṃ, evaṃ dhammāpi anāgataddhuno paccuppannaddhaṃ saṅkamantā anāgatabhāvameva jahanti, na attano sabhāvaṃ. Tathā [Pg.96] paccuppannaddhuno atītaddhaṃ saṅkame’’ti vadanti. Keci lakkhaṇaññattikā, te pana ‘‘tīsu addhāsu pavattamāno dhammo atīto atītalakkhaṇayutto, itaralakkhaṇehi ayutto. Tathā anāgato paccuppanno ca. Yathā puriso ekissā itthiyā ratto aññāsu aratto’’ti vadanti. Aññe avatthaññattikā, te ‘‘tīsu addhāsu pavattamāno dhammo taṃ taṃ avatthaṃ patvā añño aññaṃ niddisīyati avatthantarato, na sabhāvato. Yathā ekaṃ akkhaṃ ekaṅge nikkhittaṃ ekanti vuccati, sataṅge satanti, sahassaṅge sahassanti, evaṃsampadamida’’nti. Apare aññathaññattikā, te pana ‘‘tīsu addhāsu pavattamāno dhammo taṃ taṃ apekkhitvā tadaññasabhāvena vuccati. Yathā taṃ ekā itthī mātāti ca vuccati dhītā’’ti ca. Evamete cattāro sabbatthivādā.

आणि हे सब्बत्थिवादी (सर्वास्तिवादी) चार प्रकारचे आहेत. त्यांपैकी काही 'भावान्यथावादी' आहेत. ते म्हणतात की, 'ज्याप्रमाणे सोन्याचे भांडे मोडून दुसरे बनवले असता केवळ आकाराचाच पालट होतो, रंगाचा (वर्णाचा) नाही; आणि ज्याप्रमाणे दूध दह्याच्या रूपात परिणत होताना रस, वीर्य आणि विपाकाचा त्याग करते, रंगाचा नाही; त्याचप्रमाणे धर्म देखील भविष्यकाळाकडून वर्तमानकाळात संक्रमण करताना केवळ भविष्यभाव सोडतात, स्वतःचा स्वभाव नाही. तसेच वर्तमानकाळाकडून भूतकाळात संक्रमण करतानाही.' काही 'लक्षणान्यथावादी' आहेत, ते म्हणतात की, 'तिन्ही काळांत प्रवृत्त होणारा धर्म जेव्हा भूतकाळात असतो, तेव्हा तो भूतकाळाच्या लक्षणाने युक्त असतो, इतर लक्षणांनी युक्त नसतो. तसेच भविष्य आणि वर्तमानकाळातही. ज्याप्रमाणे एखादा पुरुष एका स्त्रीवर अनुरक्त असतो, इतरांवर नसतो.' इतर काही 'अवस्थान्यथावादी' आहेत, ते म्हणतात की, 'तिन्ही काळांत प्रवृत्त होणारा धर्म त्या त्या अवस्थेला प्राप्त होऊन अवस्थेच्या भेदाने भिन्न-भिन्न प्रकारे निर्देशित केला जातो, स्वभावाच्या भेदाने नाही. ज्याप्रमाणे एकच सोंगटी (अक्ष) एकक स्थानी ठेवली असता 'एक' म्हटली जाते, शतक स्थानी 'शंभर' आणि सहस्र स्थानी 'हजार' म्हटली जाते, त्याचप्रमाणे हे देखील आहे.' इतर काही 'अन्यथान्यथावादी' आहेत, ते म्हणतात की, 'तिन्ही काळांत प्रवृत्त होणारा धर्म त्या त्या अपेक्षेने इतर स्वभावाने सांगितला जातो. ज्याप्रमाणे तीच एक स्त्री (अपेक्षेनुसार) 'माता' देखील म्हटली जाते आणि 'कन्या' देखील.' अशा प्रकारे हे चार सब्बत्थिवादी आहेत.

Tesu paṭhamo pariṇāmavāditāya kāpilapakkhikesu pakkhipitabboti. Dutiyassapi kālasaṅkaro āpajjati sabbassa sabbalakkhaṇayogato. Catutthassapi saṅkarova. Ekasseva dhammassa pavattikkhaṇe tayopi kālā samodhānaṃ gacchanti. Purimapacchimakkhaṇā hi atītānāgatā, majjhimo paccuppannoti. Tatiyassa pana avatthaññattikassa natthi saṅkaro dhammakiccena kālavavatthānato. Dhammo hi sakiccakkhaṇe paccuppanno, tato pubbe anāgato, pacchā atītoti.

त्यांच्यामध्ये, पहिला (भावान्यथावाद) परिणामवादी असल्यामुळे कपिलाच्या अनुयायांमध्ये (सांख्य मतामध्ये) समाविष्ट केला पाहिजे. दुसऱ्याच्या (लक्षणान्यथावाद) मते देखील, सर्वांना सर्व लक्षणांचा योग असल्यामुळे काळाचा संकर (मिश्रण) प्राप्त होतो. चौथ्यामध्ये (अन्यथान्यथावाद) देखील संकरच होतो. एकाच धर्माच्या प्रवृत्तीच्या क्षणी तिन्ही काळ एकत्र येतात. कारण पूर्व आणि पुढील क्षण हे भूत आणि भविष्य आहेत, आणि मधला क्षण वर्तमान आहे. परंतु तिसऱ्या 'अवस्थान्यथावादा'मध्ये संकर होत नाही, कारण धर्मकृत्याद्वारे काळाची व्यवस्था केली जाते. धर्म हा स्वतःच्या कृत्याच्या क्षणी वर्तमान असतो, त्यापूर्वी भविष्य असतो आणि नंतर भूतकाळ असतो.

Tattha yadi atītampi dharamānasabhāvatāya atthi anāgatampi, kasmā taṃ atītanti vuccati anāgatanti vā, nanu vuttaṃ ‘‘dhammakiccena kālavavatthānato’’ti. Yadi evaṃ paccuppannassa cakkhussa kiṃ kiccaṃ, anavasesapaccayasamavāye phaluppādanaṃ. Evaṃ sati anāgatassapi cassa tena bhavitabbaṃ atthibhāvatoti lakkhaṇasaṅkaro siyā. Idañcettha vattabbaṃ, teneva sabhāvena sato dhammassa kiccaṃ, kiccakaraṇe ko vibandho, yena kadāci karoti kadāci na karoti paccayasamavāyabhāvato, kiccassa samavāyābhāvatoti ce? Taṃ na, niccaṃ atthibhāvassa icchitattā. Tato eva ca addhunaṃ avavatthānaṃ. Dhammo hi teneva sabhāvena vijjamāno kasmā kadāci atītoti vuccati kadāci anāgatoti kālassa vavatthānaṃ na siyā. Yo hi dhammo ajāto, so anāgato. Yo jāto na ca niruddho, so paccuppanno. Yo niruddho, so atīto. Idamevettha vattabbaṃ. Yadi yathā vattamānaṃ atthi[Pg.97], tathā atītaṃ anāgatañca atthi, tassa tathā sato ajātatā niruddhatā ca kena hotīti. Teneva hi sabhāvena sato dhammassa kathamidaṃ sijjhati ajātoti vā niruddhoti vā. Kiṃ tassa pubbe nāhosi, yassa abhāvato ajātoti vuccati, kiñca pacchā natthi, yassa abhāvato niruddhoti vuccati. Tasmā sabbathāpi addhattayaṃ na sijjhati, yadi ahutvā saṅgati hutvā ca vinassatīti na sampaṭicchanti. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘saṅkhatalakkhaṇayogato na sassatabhāvappasaṅgo’’ti, tayidaṃ kevalaṃ vācāvatthumattaṃ udayavayāsambhavato, atthi ca nāma sabbadā so dhammo, na ca niccoti kutoyaṃ vācāyutti.

तेथे जर भूतकाळ देखील विद्यमान स्वभावाने अस्तित्वात आहे आणि भविष्यकाळ देखील, तर त्याला भूतकाळ किंवा भविष्यकाळ का म्हटले जाते? 'धर्मकृत्याद्वारे काळाची व्यवस्था केली जाते' असे म्हटले आहे ना? जर असे असेल, तर वर्तमान चक्षूचे काय कृत्य आहे? संपूर्ण प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) समूहामध्ये फळ उत्पन्न करणे. असे असताना, भविष्यकाळातील चक्षूचेही तेच कृत्य असायला हवे, कारण तो अस्तित्वात आहे; यामुळे लक्षणांचा संकर होईल. आणि येथे हे विचारले पाहिजे - त्याच स्वभावाने विद्यमान असलेल्या धर्माचे कृत्य करण्यात काय अडथळा आहे, ज्यामुळे तो कधी करतो आणि कधी करत नाही? जर असे म्हटले की, प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) समवायाच्या अभावामुळे किंवा कृत्याच्या समवायाच्या अभावामुळे? ते योग्य नाही, कारण नेहमीच अस्तित्व असणे इष्ट मानले गेले आहे. आणि म्हणूनच काळाची अव्यवस्था होईल. कारण धर्म त्याच स्वभावाने विद्यमान असताना, त्याला कधी भूतकाळ तर कधी भविष्यकाळ का म्हटले जावे? काळाची व्यवस्थाच राहणार नाही. कारण जो धर्म उत्पन्न झालेला नाही, तो भविष्य (अनागत) आहे. जो उत्पन्न झाला आहे आणि निरुद्ध (नष्ट) झालेला नाही, तो वर्तमान आहे. जो निरुद्ध झाला आहे, तो भूतकाळ आहे. येथे हेच सांगितले पाहिजे. जर ज्याप्रमाणे वर्तमान अस्तित्वात आहे, त्याचप्रमाणे भूत आणि भविष्य देखील अस्तित्वात असेल, तर त्या प्रकारे विद्यमान असलेल्या धर्माची अनुत्पन्नता (अजातता) आणि निरुद्धता कशामुळे होईल? कारण त्याच स्वभावाने विद्यमान असलेल्या धर्माच्या बाबतीत 'अनुत्पन्न' किंवा 'निरुद्ध' हे कसे सिद्ध होऊ शकते? काय तो पूर्वी नव्हता, ज्याच्या अभावामुळे त्याला 'अनुत्पन्न' म्हटले जाते? आणि काय तो नंतर नाही, ज्याच्या अभावामुळे त्याला 'निरुद्ध' म्हटले जाते? म्हणून कोणत्याही प्रकारे तिन्ही काळ सिद्ध होत नाहीत, जर ते 'पूर्वी नसून उत्पन्न होतात आणि उत्पन्न होऊन नष्ट होतात' हे स्वीकारत नसतील. आणि जे म्हटले आहे की, 'संस्कृत लक्षणांच्या योगामुळे शाश्वतभावाचा प्रसंग येत नाही', ते केवळ शब्दांचे खेळ (वाचावस्तूमात्र) आहे; कारण उत्पत्ती आणि विनाश संभवत नसल्यामुळे, तो धर्म नेहमी अस्तित्वात आहे आणि तरीही तो नित्य नाही, ही कसली तर्कसंगती (वाचायुक्ती)?

Sabhāvo sabbadā atthi, nicco dhammo na vuccati;

Dhammo sabhāvato nāñño, aho dhammesu kosalaṃ.

स्वभाव नेहमी अस्तित्वात असतो, पण धर्म नित्य म्हटला जात नाही; धर्म स्वभावापेक्षा भिन्न नाही, अहाहा! धर्मांमधील हे काय कौशल्य!

Yañca vuttaṃ ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgata’’ntiādinā atītānāgatānaṃ khandhabhāvassa vuttattā atthevāti, vadāma. Atītaṃ bhūtapubbaṃ, anāgataṃ yaṃ sati paccaye bhavissati, tadubhayassapi ruppanādisabhāvānātivattanato rūpakkhandhādibhāvo vutto. Yathādhammasabhāvānātivattanato atītā dhammā anāgatā dhammāti, na dharamānasabhāvatāya. Ko ca evamāha ‘‘paccuppannaṃ viya taṃ atthī’’ti. Kathaṃ panetaṃ atthīti? Atītānāgatasabhāvena. Idaṃ pana taveva upaṭṭhitaṃ, kathaṃ taṃ atītaṃ anāgatañca vuccati, yadi niccakālaṃ atthīti.

आणि जे म्हटले आहे की, 'जे काही रूप भूत किंवा भविष्य आहे' इत्यादीद्वारे भूत आणि भविष्यकाळाचे स्कंधत्व सांगितले असल्यामुळे ते अस्तित्वातच आहे, त्यावर आम्ही सांगतो - भूतकाळ म्हणजे जे पूर्वी होऊन गेले आहे, भविष्यकाळ म्हणजे जे प्रत्यय (कारण) असताना उत्पन्न होईल. या दोन्हीच्या बाबतीत रूपण (बाधित होणे) इत्यादी स्वभावाचे उल्लंघन न होत असल्यामुळे त्यांना रूपस्कंध इत्यादी म्हटले गेले आहे. ज्याप्रमाणे धर्मस्वभावाचे उल्लंघन न होत असल्यामुळे 'भूत धर्म' आणि 'भविष्य धर्म' असे म्हटले जाते, विद्यमान स्वभावाने नाही. आणि असे कोण म्हणतो की, 'ते वर्तमानाप्रमाणे अस्तित्वात आहे'? मग ते कसे अस्तित्वात आहे? भूत आणि भविष्य स्वभावाने. पण हा प्रश्न तुझ्यावरच उलटतो - जर ते नेहमीच अस्तित्वात आहे, तर त्याला भूत आणि भविष्य कसे म्हटले जाते?

Yaṃ pana ‘‘na tāva kālaṃ karoti, yāva na taṃ pāpaṃ byantī hotī’’ti (ma. ni. 3.250) sutte vuttaṃ, taṃ yasmiñca santāne kammaṃ katūpacitaṃ, tattha tenāhitaṃ taṃphaluppādanasamatthataṃ sandhāya vuttaṃ, na atītassa kammassa dharamānasabhāvattā. Tathā sati sakena bhāvena vijjamānaṃ kathaṃ taṃ atītaṃ nāma siyā. Itthañcetaṃ evaṃ sampaṭicchitabbaṃ, yaṃ saṅkhārā ahutvā sambhavanti, hutvā pativenti tesaṃ udayato pubbe vayato ca pacchā na kāci ṭhiti nāma atthi, yato atītānāgataṃ atthīti vucceyya. Tena vuttaṃ –

पण जे 'तोपर्यंत तो काळ (मृत्यू) करत नाही, जोपर्यंत ते पाप नष्ट होत नाही' (म. नि. ३.२५०) असे सूत्तात म्हटले आहे, ते ज्या संतानामध्ये (प्रवाहामध्ये) कर्म करून संचित केले आहे, तिथे त्या कर्माद्वारे निर्माण झालेल्या फल उत्पादनाच्या सामर्थ्याला उद्देशून म्हटले आहे, भूतकाळातील कर्माच्या विद्यमान स्वभावामुळे नाही. तसे असल्यास, स्वतःच्या स्वभावाने विद्यमान असणारे ते भूतकाळातले कसे बरे असू शकेल? आणि हे अशा प्रकारे स्वीकारले पाहिजे की, संस्कार हे आधी नसून उत्पन्न होतात आणि उत्पन्न होऊन नष्ट होतात; त्यांच्या उत्पत्तीपूर्वी आणि विनाशानंतर कोणतीही स्थिती नावाची गोष्ट नसते, ज्यावरून 'अतीत (भूतकाळ) आणि अनागत (भविष्यकाळ) अस्तित्वात आहे' असे म्हटले जावे. म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘Anidhānagatā bhaggā, puñjo natthi anāgate;

Uppannā yepi tiṭṭhanti, āragge sāsapūpamā’’ti. (mahāni. 10, 39);

'ते (संस्कार) साठवून ठेवलेले नसतात आणि नष्ट होतात, अनागत काळात (भविष्यात) त्यांचा कोणताही संचय नसतो; जे उत्पन्न होऊन टिकून राहतात, ते आरीच्या टोकावरील मोहरीच्या दाण्यासारखे असतात.' (महानि. १०, ३९);

Yadi [Pg.98] cānāgataṃ paramatthato siyā, ahutvā sambhavantīti vattuṃ na sakkā. Paccuppannakāle ahutvā sambhavantīti ce? Na, dhammappavattimattattā kālassa. Atha attano sabhāvena ahutvā sambhavantīti, siddhametaṃ anāgataṃ paramatthato natthīti. Yañca vuttaṃ ‘‘asati atīte kusalākusalassa kammassa āyatiṃ phalaṃ kathaṃ bhaveyyā’’ti, na kho panettha atītakammato phaluppatti icchitā, atha kho tassa katattā tadāhitavisesato santānato. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hotī’’ti (dha. sa. 431). Yassa pana atītānāgataṃ paramatthato atthi, tassa phalaṃ niccameva atthīti kiṃ tattha kammassa sāmatthiyaṃ. Uppādane ce, siddhamidaṃ ahutvā bhavatīti. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘asati atītānāgate kathaṃ tattha ñāṇaṃ pavatteyyā’’ti, yathā taṃ ālambaṇaṃ, taṃ tathā atthi, kathañca taṃ ālambaṇaṃ, ahosi bhavissati cāti. Na hi koci atītaṃ anussaranto atthīti anussarati, atha kho ahosīti. Yathā pana vattamānaṃ ārammaṇaṃ anubhūtaṃ, tathā taṃ atītaṃ anussarati. Yathā ca vattamānaṃ bhavissati, tathā buddhādīhi gayhati. Yadi ca taṃ tatheva atthi, vattamānameva taṃ siyā. Atha natthi, siddhaṃ ‘‘asantaṃ ñāṇassa ārammaṇaṃ hotī’’ti. Vijjamānaṃ vā hi cittasaññātaṃ avijjamānaṃ vā ārammaṇaṃ etesaṃ atthīti ārammaṇā, cittacetasikā, na vijjamānaṃyeva ārabbha pavattanato, tasmā paccuppannameva dharamānasabhāvaṃ na atītānāgatanti na tiṭṭhati sabbatthivādo. Keci pana ‘‘na atītādīnaṃ atthitāpaṭiññāya sabbatthivādā, atha kho āyatanasabbassa atthitāpaṭiññāyā’’ti vadanti, tesaṃ matena sabbeva sāsanikā sabbatthivādā siyunti.

आणि जर अनागत (भविष्यकाळ) परमार्थतः अस्तित्वात असेल, तर 'ते आधी नसून उत्पन्न होतात' असे म्हणता येणार नाही. जर असे म्हटले की, 'ते वर्तमानकाळात आधी नसून उत्पन्न होतात'? तर तसे नाही, कारण काळ हा केवळ धर्मांच्या प्रवृत्तीचा (प्रवाहाचा) मार्ग आहे. जर ते स्वतःच्या स्वभावाने आधी नसून उत्पन्न होतात, तर हे सिद्ध होते की अनागत परमार्थतः अस्तित्वात नाही. आणि जे म्हटले आहे की, 'अतीत (भूतकाळ) नसताना कुशल-अकुशल कर्माचे भविष्यात फळ कसे मिळेल?', तर येथे भूतकाळातील कर्मापासून फळाची उत्पत्ती अपेक्षित नाही, तर ते कर्म केल्यामुळे आणि त्याद्वारे संतानामध्ये (चित्तप्रवाहामध्ये) निर्माण झालेल्या विशिष्ट सामर्थ्यामुळे होते. भगवंतांनी म्हटलेच आहे – 'कामावचर कुशल कर्म केल्यामुळे आणि संचित केल्यामुळे विपाक म्हणून चक्षुविज्ञानाची उत्पत्ती होते' (ध. सं. ४३१). परंतु ज्याच्या मते अतीत आणि अनागत परमार्थतः अस्तित्वात आहे, त्याच्या मते फळ नेहमीच अस्तित्वात असते, मग तिथे कर्माचे काय सामर्थ्य? जर उत्पत्तीच्या बाबतीत असेल, तर हे सिद्ध होते की ते आधी नसून उत्पन्न होते. आणि जे म्हटले आहे की, 'अतीत आणि अनागत नसताना तिथे ज्ञान कसे प्रवृत्त होईल?', तर जसे ते आलंबन (विषय) आहे, ते तसेच अस्तित्वात असते. आणि ते आलंबन कसे असते? 'ते होते' आणि 'ते असेल' या रूपाने. कारण कोणीही भूतकाळाचे स्मरण करताना 'ते अस्तित्वात आहे' असे स्मरण करत नाही, तर 'ते होते' असे स्मरण करतो. आणि जसे वर्तमानकालीन आलंबन अनुभवले जाते, तसेच तो त्या भूतकाळाचे स्मरण करतो. आणि जसे वर्तमानकाळात ते भविष्यात असेल, तसे बुद्ध इत्यादींद्वारे ग्रहण केले जाते. आणि जर ते तसेच अस्तित्वात असेल, तर ते वर्तमानच ठरेल. आणि जर ते अस्तित्वात नसेल, तर हे सिद्ध होते की 'अविद्यमान (असत्) हे ज्ञानाचे आलंबन होते'. कारण विद्यमान किंवा चित्ताने जाणलेले अविद्यमान आलंबन ज्यांचे असते, ते चित्त आणि चैतसिक हे 'आलंबन' होत, कारण ते केवळ विद्यमान गोष्टीलाच धरून प्रवृत्त होत नाहीत. म्हणून, केवळ वर्तमानकाळच विद्यमान स्वभावाचा आहे, अतीत आणि अनागत नाही; त्यामुळे 'सब्बात्थिवाद' (सर्वास्तिवाद) टिकत नाही. परंतु काही लोक म्हणतात की, 'अतीत इत्यादींच्या अस्तित्वाच्या प्रतिज्ञेमुळे ते सर्वास्तिवादी नाहीत, तर सर्व आयतनांच्या अस्तित्वाच्या प्रतिज्ञेमुळे आहेत', त्यांच्या मते तर सर्वच शासनिक (बुद्धशासनाचे अनुयायी) सर्वास्तिवादी ठरतील.

Padasodhanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

पदशोधनकथावर्णन समाप्त झाले.

Sabbamatthītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

'सब्बमत्थि' (सर्व काही अस्तित्वात आहे) कथावर्णन समाप्त झाले.

6. Atītakkhandhādikathā

६. अतीतस्कंधादिकथा

1. Nasuttasādhanakathāvaṇṇanā

१. नसुत्तसाधनकथावर्णन

297. ‘‘Atītaṃ [Pg.99] anāgataṃ paccuppanna’’nti ayaṃ kālavibhāgaparicchinno vohāro dhammānaṃ taṃ taṃ avatthāvisesaṃ upādāya paññatto. Dhammo hi sakiccakkhaṇe paccuppanno, tato pubbe anāgato, pacchā atītoti vuttovāyamattho. Tattha yadipi dhammā aniccatāya anavaṭṭhitā, avatthā pana tesaṃ yathāvuttā vavatthitāti tadupādānā kālapaññattipi vavatthitā eva. Na hi atītādi anāgatādibhāvena voharīyati, khandhādipaññatti pana anapekkhitakālavisesā. Tīsupi hi kālesu rūpakkhandho rūpakkhandhova, tathā sesā khandhā āyatanadhātuyo ca. Evamavaṭṭhite yasmā paravādī ‘‘atthī’’ti imaṃ paccuppannaniyataṃ vohāraṃ atītānāgatesupi āropeti, tasmā so addhasaṅkaraṃ karoti. Paramatthato avijjamāne vijjamāne katvā voharatīti tato vivecetuṃ ‘‘atītaṃ khandhā’’tiādikā ayaṃ kathā āraddhā.

२९७. 'अतीत (भूतकाळ), अनागत (भविष्यकाळ) आणि प्रत्युत्पन्न (वर्तमानकाळ)' हा कालविभागाने मर्यादित असलेला व्यवहार धर्मांच्या त्या त्या विशिष्ट अवस्थेच्या आधारावर प्रज्ञप्त (व्याख्यायित) केला आहे. कारण धर्म हा स्वतःच्या कार्याच्या क्षणी 'प्रत्युत्पन्न' (वर्तमान) असतो, त्यापूर्वी 'अनागत' (भविष्य) आणि नंतर 'अतीत' (भूत) असतो, असा हा अर्थ सांगितला आहे. तिथे जरी धर्म अनित्यता असल्यामुळे अस्थिर असले, तरी त्यांची अवस्था मात्र पूर्वोक्त पद्धतीने निश्चित असते; त्यामुळे तिच्या आधारावर होणारी कालप्रज्ञप्ती देखील निश्चितच असते. कारण अतीत इत्यादींचा अनागत इत्यादी भावाने व्यवहार केला जात नाही, परंतु स्कंध इत्यादींची प्रज्ञप्ती ही विशिष्ट काळाची अपेक्षा न ठेवणारी असते. तिन्ही काळात रूपस्कंध हा रूपस्कंधच असतो, तसेच उर्वरित स्कंध, आयतने आणि धातू देखील. असे निश्चित असताना, ज्याअर्थी परवादी (प्रतिपक्षी) 'आहे' (अस्तित्वात आहे) या वर्तमानकाळाशी मर्यादित असलेल्या व्यवहाराचा अतीत आणि अनागत काळावरही आरोप करतो, त्याअर्थी तो काळाचा संकर (मिश्रण) करतो. परमार्थतः अविद्यमान असलेल्या गोष्टींना विद्यमान मानून तो व्यवहार करतो, म्हणून त्यापासून वेगळे करण्यासाठी 'अतीत स्कंध' इत्यादी ही कथा सुरू केली आहे.

Yasmā pana ruppanādisabhāve atītādibhedabhinne dhamme ekajjhaṃ gahetvā tattha rāsaṭṭhaṃ upādāya khandhapaññatti, cakkhurūpādīsu kāraṇādiatthaṃ suññataṭṭhañca upādāya āyatanapaññatti dhātupaññatti ca, tasmā sā addhattayasādhāraṇā, na atītādipaññatti viya addhavisesādhiṭṭhānāti āha ‘‘khandhādibhāvāvijahanato atītānāgatāna’’nti. Te panete atītādike khandhādike viya sabhāvadhammato sañjānanto paravādī ‘‘atthī’’ti paṭijānātīti āha ‘‘atītānāgatānaṃ atthitaṃ icchantassā’’ti. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva.

परंतु ज्याअर्थी रूपण (विकार पावणे) इत्यादी स्वभाव असलेल्या, अतीत इत्यादी भेदांनी भिन्न असलेल्या धर्मांना एकत्र करून, तिथे 'राशी' (समूह) या अर्थाने 'स्कंधप्रज्ञप्ती' केली जाते, आणि चक्षू, रूप इत्यादींमध्ये कारण इत्यादी अर्थाने आणि शून्यता या अर्थाने 'आयतनप्रज्ञप्ती' व 'धातूप्रज्ञप्ती' केली जाते, त्याअर्थी ती तिन्ही काळांसाठी साधारण (समान) आहे; ती अतीत इत्यादी प्रज्ञप्तीप्रमाणे विशिष्ट काळावर अधिष्ठित नाही. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अतीत आणि अनागत काळातील धर्मांचा स्कंध इत्यादी भाव न सुटल्यामुळे'. परंतु परवादी या अतीत इत्यादींना स्कंध इत्यादींप्रमाणे स्वभावधर्माने जाणत 'ते अस्तित्वात आहेत' असे प्रतिपादन करतो, म्हणूनच म्हटले आहे – 'अतीत आणि अनागत काळाचे अस्तित्व इच्छिणाऱ्याच्या मते'. येथे उर्वरित जे काही सांगायचे आहे, ते खाली (पूर्वी) सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे.

‘‘Tayome, bhikkhave, niruttipathā’’ti suttaṃ niruttipathasuttaṃ. Tattha hi paccuppannasseva atthibhāvo vutto, na atītānāgatānaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘atthitāya vāritattā’’ti. Yadi evaṃ ‘‘atthi, bhikkhave, nibbāna’’nti idaṃ kathanti? Taṃ sabbadā upaladdhito vuttaṃ niccasabhāvañāpanatthaṃ asaṅkhatadhammassa, idha pana saṅkhatadhammānaṃ khaṇattayasamaṅgitāya atthibhāvo na tato pubbe pacchā cāti paññāpanatthaṃ ‘‘yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ…pe… na tassa saṅkhā bhavissatī’’ti vuttaṃ. Etena ‘‘atthī’’ti samaññāya anupādānato atītaṃ anāgataṃ paramatthato [Pg.100] natthīti dassitaṃ hoti. Imināvūpāyenāti ‘‘khandhādibhāvāvijahanato’’ti evaṃ vuttena hetunā. Upapattisādhanayutti hi idha ‘‘upāyo’’ti vuttā.

'भिक्खूहो, हे तीन निरुक्तिपथ (भाषेचे मार्ग) आहेत' हे सूत्त म्हणजे 'निरुक्तिपथसूत्त' होय. कारण तिथे केवळ वर्तमानकाळाचेच अस्तित्व सांगितले आहे, अतीत आणि अनागत काळाचे नाही. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अस्तित्वाचा निषेध केल्यामुळे'. जर असे असेल, तर 'भिक्खूहो, निर्वाण आहे' हे कसे काय? ते नेहमी उपलब्ध असल्यामुळे, असंस्कृत धर्माचा नित्य स्वभाव दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. परंतु येथे संस्कृत धर्मांच्या तीन क्षणांच्या संबंधामुळे अस्तित्व असते, त्यापूर्वी आणि नंतर नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'भिक्खूहो, जे रूप...पे... त्याची गणना होणार नाही' असे म्हटले आहे. याद्वारे 'आहे' या संज्ञेचा स्वीकार न केल्यामुळे अतीत आणि अनागत परमार्थतः अस्तित्वात नाही, हे दर्शवले आहे. 'याच उपायाने' म्हणजे 'स्कंध इत्यादी भाव न सुटल्यामुळे' या सांगितलेल्या हेतूने. कारण येथे उत्पत्ती सिद्ध करणारी युक्ती हीच 'उपाय' म्हणून सांगितली आहे.

Nasuttasādhanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

नसुत्तसाधनकथावर्णन समाप्त झाले.

2. Suttasādhanakathāvaṇṇanā

२. सुत्तसाधनकथावर्णन

298. Ete dhammāti ete khandhaāyatanadhātudhammā. Suttāharaṇanti niruttipathasuttāharaṇaṃ. Nesanti atītānāgatānaṃ.

२९८. 'हे धर्म' म्हणजे हे स्कंध, आयतन आणि धातू रूप धर्म. 'सूत्त आणणे' म्हणजे निरुक्तिपथसूत्त उद्धृत करणे. 'त्यांचे' म्हणजे अतीत आणि अनागत काळातील धर्मांचे.

Suttasādhanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तसाधनकथावर्णन समाप्त झाले.

Atītakkhandhādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अतीतस्कंधादिकथावर्णन समाप्त झाले.

7. Ekaccaṃatthītikathā

७. एकच्चंअत्थि (काही अस्तित्वात आहे) कथा

1. Atītādiekaccakathāvaṇṇanā

१. अतीतआदी एकच्चकथावर्णन

299. Ye katūpacitā kusalākusalā dhammā vipākadānāya akatokāsā, katokāsā ca ye ‘‘okāsakatuppannā’’ti vuccanti. Ye ca vippakatavipākā, te sabbepi ‘‘avipakkavipākā’’ti veditabbā. Tesaṃ vipākadānasāmatthiyaṃ anapagatanti adhippāyena paravādī atthitaṃ icchati. Ye pana paravādī sabbena sabbaṃ vipakkavipākā kusalākusalā dhammā, tesaṃ apagatanti natthitaṃ icchati. Tenāha ‘‘atthīti ekaccaṃ atthi ekaccaṃ natthī’’tiādi. Evaṃ icchantassa pana paravādino yathā avipākesupi ekaccaṃ natthīti āpajjati, evaṃ vipakkavipākesu avipakkavipākesu ca āpajjatevāti dassetuṃ ‘‘avipakkavipākā dhammā ekacce’’tiādinā pāḷi pavattā. Tena vuttaṃ ‘‘tiṇṇaṃ rāsīnaṃ vasenā’’tiādi. Vohāravasenāti phalassa anuparamavohāravasena, hetukiccaṃ pana anuparataṃ anupacchinnaṃ atthīti laddhiyaṃ ṭhitattā codetabbova. Avicchedavasena pavattamānañhi phalassa pabandhavohāraṃ paravādī vohārato atthīti icchati, hetu panassa kammaṃ paramatthato ca kammūpacayavādibhāvato pattiappattisabhāvatādayo [Pg.101] viya cittavippayutto kammūpacayo nāma eko saṅkhāradhammo avipanno, sopi tasseva vevacananti paravādī. Yaṃ sandhāyāha –

२९९. जे केलेले आणि संचित केलेले कुशल-अकुशल धम्म विपाकाचे दान देण्यासाठी अवकाश (संधी) न मिळालेले आहेत, आणि ज्यांना अवकाश मिळून जे उत्पन्न झाले आहेत त्यांना 'अवकाशकृतोत्पन्न' (ओकासकतुप्पन्न) असे म्हटले जाते. आणि ज्यांचे विपाक अपूर्ण (विप्पकतविपाक) आहेत, ते सर्व 'अविपक्वविपाक' (अविपक्कविपाक) म्हणून जाणावे. त्यांचे विपाक देण्याचे सामर्थ्य नष्ट झालेले नाही, या अभिप्रायाने परवादी (परपंथीय) त्यांचे अस्तित्व (अत्थितं) मानतात. परंतु जे परवादी पूर्णपणे विपाकात बदललेले कुशल-अकुशल धम्म आहेत, त्यांचे सामर्थ्य नष्ट झाले आहे म्हणून त्यांचे नास्तित्व (नत्थितं) मानतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'काही आहे आणि काही नाही' (अत्थीति एकच्चं अत्थि एकच्चं नत्थि) इत्यादी. अशा प्रकारे मानणाऱ्या परवाद्याच्या मते जसे अविपाकांमध्येही काही नाही असे प्राप्त होते, तसेच विपक्वविपाकांमध्ये आणि अविपक्वविपाकांमध्येही प्राप्त होतेच, हे दर्शवण्यासाठी 'अविपक्वविपाक धम्म काही...' (अविपक्कविपाका धम्मा एकच्चे) इत्यादी पाळी (पाळि) प्रवृत्त झाली आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तीन राशींच्या वशाने' (तिण्णं रासीनं वसेन) इत्यादी. 'व्यवहारवशाने' (वोहारवसेन) म्हणजे फळाच्या अखंडित व्यवहाराच्या वशाने, परंतु हेतूचे कार्य अखंडित आणि अविच्छिन्नपणे अस्तित्वात आहे, अशा सिद्धांतात (लद्धीमध्ये) स्थित असल्यामुळे तो आक्षेपार्हच आहे. कारण अविच्छिन्नपणे चालणाऱ्या फळाच्या प्रबंध-व्यवहाराला परवादी व्यवहाराने 'आहे' असे मानतो, परंतु त्याचा हेतू असलेले कर्म परमार्थतः आणि कर्मोपचयवादी असल्यामुळे, प्राप्ती-अप्राप्ती स्वभावाप्रमाणे चित्तविप्रयुक्त 'कर्मोपचय' नावाचा एक अविपन्न (नष्ट न झालेला) संस्कारधम्म आहे, तो देखील त्याचाच पर्याय आहे, असे परवादी मानतो. ज्याला उद्देशून म्हटले आहे -

‘‘Nappacayanti kammāni, api kappasahassato;

Patvā paccayasāmaggiṃ, kāle paccanti pāṇina’’nti.

'हजारो कल्प उलटले तरी कर्मे नष्ट होत नाहीत; प्रत्ययसामग्री (कारणसामग्री) प्राप्त झाल्यावर योग्य वेळी ती प्राण्यांच्या बाबतीत विपक्व होतात (फळ देतात).'

Yañca sandhāya parato paribhogamayapuññakathāya ‘‘paribhogamayaṃ pana cittavippayuttaṃ uppajjatīti laddhiyā paṭijānātī’’ti vakkhati.

आणि ज्याला उद्देशून पुढे परिभोगमय पुण्यकथेमध्ये 'परिभोगमय (पुण्य) तर चित्तविप्रयुक्त उत्पन्न होते, अशा सिद्धांताचा (लद्धीचा) तो स्वीकार करतो' असे म्हटले जाईल.

Ekaccaṃatthītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

'एकच्चंअत्थीतिकथावण्णना' (काही आहे या कथेचे वर्णन) समाप्त झाली.

8. Satipaṭṭhānakathāvaṇṇanā

८. सतिपट्ठानकथावण्णना (स्मृतिप्रस्थानकथा वर्णन)

301. Paramatthasatipaṭṭhānattāti etena lokuttarāya eva sammāsatiyā tatthāpi maggabhūtāya nippariyāyena satipaṭṭhānabhāvo niyyānikattā itarāya pariyāyenāti dasseti. Maggaphalasammāsatiyā dhammānussatibhāvapariyāyo atthīti ‘‘lokiyalokuttarasatipaṭṭhānasamudāyabhūtassā’’ti vuttaṃ. Satisamudāyabhūtassa na satigocarabhūtassāti adhippāyo. Satigocarassa hi satipaṭṭhānataṃ codetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘cakkhāyatanaṃ satipaṭṭhāna’’nti āraddhaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sabbadhammānaṃ pabhedapucchāvasena vutta’’nti. Suttasādhanāyaṃ pana paṭhamaṃ lokiyasatipaṭṭhānavasena, dutiyaṃ missakavasena, tatiyaṃ lokuttaravasena dassitanti veditabbaṃ.

३०१. 'परमार्थसतिपट्ठानत्वामुळे' (परमत्थसतिपट्ठानत्ता) याद्वारे लोकोत्तर सम्यक स्मृतीचाच, आणि त्यातही मार्गभूत असलेल्या स्मृतीचा मुख्य रूपाने (निप्परियायेन) सतिपट्ठानभाव हा नैर्याणिक (मुक्त करणारा) असल्यामुळे आणि इतरांचा गौण रूपाने (परियायेन) आहे, असे दर्शवितात. मार्ग आणि फल रूप सम्यक स्मृतीचा धम्मानुस्मृतीभाव पर्याय आहे, म्हणून 'लौकिक आणि लोकोत्तर सतिपट्ठानाचा समुदाय झालेल्याचा' (लोकियलोकूत्तरसतिपट्ठानसमुदायभूतस्स) असे म्हटले आहे. स्मृतीचा समुदाय झालेल्याचा, स्मृतीचा गोचर (विषय) झालेल्याचा नाही, असा अभिप्राय आहे. कारण स्मृतीच्या गोचराचे सतिपट्ठानत्व सिद्ध करण्यासाठी पाळीमध्ये 'चक्षुआयतन हे सतिपट्ठान आहे' (चक्खायतनं सतिपट्ठानं) असे सुरू केले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सर्व धम्मांच्या प्रभेद-प्रश्नाच्या वशाने म्हटले आहे'. सुत्त सिद्ध करण्यासाठी पहिल्यांदा लौकिक सतिपट्ठानाच्या वशाने, दुसऱ्यांदा मिश्रक वशाने आणि तिसऱ्यांदा लोकोत्तर वशाने दर्शविले आहे, असे जाणावे.

Satipaṭṭhānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

सतिपट्ठानकथावण्णना (स्मृतिप्रस्थानकथा वर्णन) समाप्त झाली.

9. Hevatthikathāvaṇṇanā

९. हेवत्थिकथावण्णना (हेवत्थिकथा वर्णन)

304. Hevatthikathāyaṃ ‘‘sabbo dhammo sakabhāvena atthi parabhāvena natthī’’ti pavatto paravādīvādo yathā vibhajja paṭipucchā vā na byākātabbo, evaṃ ekaṃsato na byākātabbo visesābhāvato, kevalaṃ ṭhapanīyapakkhe tiṭṭhatīti adhippāyenāha ‘‘avattabbuttarenā’’ti. Yathā hi sabbe [Pg.102] vādā sappaṭivādāvāti paṭiññā bhūtakathanattā avattabbuttarā upekkhitabbā, evamayampīti veditabbaṃ. Tenāha ‘‘upekkhitabbenā’’ti. Atha vā avattabbaṃ uttaraṃ avattabbuttaraṃ. Yathā aniccavādinaṃ pati anicco saddo paccayādhīnavuttitoti, uttaraṃ na vattabbaṃ siddhasādhanabhāvato, evaṃ idhāpi daṭṭhabbaṃ. Siddhasādhanañhi daḍḍhassa ḍahanasadisattā niratthakameva siyā, aṭṭhakathāyaṃ pana yasmā paravādinā yena sabhāvena yo dhammo atthi, teneva sabhāvena so vinā kālabhedādiparāmasanena natthīti patiṭṭhāpīyati, tasmā ‘‘ayoniso patiṭṭhāpitattā’’ti vuttaṃ.

३०४. हेवत्थिकथेमध्ये 'सर्व धम्म स्वतःच्या स्वभावाने (सकभावेन) आहेत, परभावाने (परभावेन) नाहीत' असा प्रवृत्त झालेला परवाद्याचा वाद जसा विभज्य-व्याकरण (विभजून उत्तर देणे) किंवा प्रतिपृच्छा (उलट प्रश्न विचारणे) द्वारे व्याकृत (स्पष्ट) केला जाऊ शकत नाही, त्याचप्रमाणे एकांशाने (निश्चितपणे) देखील व्याकृत केला जाऊ शकत नाही कारण त्यात काही विशेष नाही; तो केवळ स्थापनीय पक्षामध्ये (बाजूला ठेवण्याच्या पक्षात) राहतो, या अभिप्रायाने 'अवक्तव्य उत्तराने' (अवत्तब्बुत्तरेन) असे म्हटले आहे. जसे 'सर्व वाद हे प्रतिवादासह असतात' ही प्रतिज्ञा सत्य कथन असल्यामुळे अवक्तव्य उत्तर असून उपेक्षणीय आहे, तसेच हे देखील जाणावे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'उपेक्षितव्याने' (उपेक्खितब्बेन). अथवा, जे उत्तर बोलले जाऊ नये ते 'अवक्तव्य उत्तर' (अवत्तब्बुत्तर) होय. जसे अनित्यवाद्याच्या प्रति 'शब्द अनित्य आहे कारण तो प्रत्ययाधीन (कारणाधीन) प्रवृत्तीचा आहे' हे उत्तर सिद्धसाधनत्वामुळे बोलले जाऊ नये, तसेच येथेही पाहावे. कारण सिद्धसाधन हे जळलेल्याला पुन्हा जाळण्यासारखे निरर्थकच ठरेल. परंतु अट्ठकथेमध्ये ज्या अर्थी परवाद्याने ज्या स्वभावाने जो धम्म अस्तित्वात आहे, त्याच स्वभावाने तो काळभेदादींचा विचार न करता अस्तित्वात नाही असे प्रस्थापित केले आहे, म्हणूनच 'अयोग्य रीतीने प्रस्थापित केल्यामुळे' (अयोनिसो पतिट्ठापितत्ता) असे म्हटले आहे.

Ettha ca ‘‘hevatthi, hevaṃ natthī’’ti paṭijānantena paravādinā yathā saparabhāvehi rūpādīnaṃ atthitā paṭiññātā, evaṃ kāladesādibhedehipi sā paṭiññātā eva. Tenevāha ‘‘atītaṃ anāgatapaccuppannavasena, anāgatapaccuppannāni vā atītādivasena natthī’’ti. Evaṃ sati nigaṇṭhācelakavādo paridīpito siyā. Te hi ‘‘siyā atthi, siyā natthi, siyā atthi ca natthi cā’’tiādinā sabbapadatthesu pattabhāge paṭijānanti. Tattha yadi vatthuno sabhāveneva, desakālasantānavasena vā natthitā adhippetā, taṃ siddhasādhanaṃ sakavādinopi icchitattā. Yassa hi dhammassa yo sabhāvo, na so tato aññathā upalabbhati. Yadi upalabbheyya, añño eva so siyā. Na cettha sāmaññalakkhaṇaṃ nidassetabbaṃ salakkhaṇassa adhippetattā tassa natthibhāvassa abhāvato. Yathā ca parabhāvena natthitāya na vivādo, evaṃ desakālantaresupi ittarakālattā saṅkhārānaṃ. Na hi saṅkhārā desantaraṃ, kālantaraṃ vā saṅkamanti khaṇikabhāvato. Eteneva pariyāyantarena natthitāpi paṭikkhittā veditabbā. Yathā ca atthitā, natthitā vinā kālabhedena ekasmiṃ dhamme patiṭṭhaṃ na labhanti aññamaññaviruddhattā, evaṃ sabbadāpi niccattā.

आणि येथे 'अशा प्रकारे आहे, अशा प्रकारे नाही' (हेवत्थि, हेवम नत्थि) असा स्वीकार करणाऱ्या परवाद्याने जसे स्व-पर भावांनी रूपादींचे अस्तित्व स्वीकारले आहे, तसेच काळ, देश इत्यादींच्या भेदाने देखील ते स्वीकारलेच आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अतीत (भूतकाळ) अनागत (भविष्यकाळ) आणि प्रत्युत्पन्न (वर्तमानकाळ) वशाने, किंवा अनागत आणि प्रत्युत्पन्न हे अतीतादी वशाने अस्तित्वात नाहीत'. असे झाल्यास निग्रंथ-अचेलक वाद (जैन वाद) प्रकाशित होईल. कारण ते 'कदाचित आहे, कदाचित नाही, कदाचित आहे आणि नाही' इत्यादी प्रकारे सर्व पदार्थांच्या बाबतीत योग्य भागाचा स्वीकार करतात. तेथे जर वस्तूच्या स्वभावानेच, किंवा देश, काळ आणि संतान यांच्या वशाने नास्तित्व अभिप्रेत असेल, तर ते सिद्धसाधनच होईल, कारण स्ववाद्याला (आपल्याला) देखील ते मान्यच आहे. कारण ज्या धम्माचा जो स्वभाव आहे, तो त्याहून वेगळा आढळत नाही. जर तो आढळला, तर तो दुसराच होईल. आणि येथे सामान्यलक्षणाचा निर्देश करू नये, कारण स्वलक्षण अभिप्रेत असल्यामुळे त्याच्या नास्तिभावाचा अभाव आहे. आणि जसा परभावाने नास्तित्वाविषयी वाद नाही, तसेच देश आणि काळाच्या अंतरामध्येही संस्कारांच्या अल्पकालीनतेमुळे (इत्तरकालत्ता) वाद नाही. कारण संस्कार हे क्षणिकत्वामुळे दुसऱ्या देशात किंवा दुसऱ्या काळात संक्रमित होत नाहीत. याच दुसऱ्या पर्यायाने नास्तित्व देखील नाकारले गेले आहे असे जाणावे. आणि जसे अस्तित्व आणि नास्तित्व हे काळभेदाशिवाय एकाच धम्मामध्ये एकमेकांच्या विरुद्ध असल्यामुळे प्रतिष्ठित होऊ शकत नाहीत, तसेच नेहमीसाठी नित्यत्व देखील प्रतिष्ठित होऊ शकत नाही.

Yaṃ pana te vadanti ‘‘yathā suvaṇṇaṃ kaṭakādirūpena ṭhitaṃ rucakādibhāvaṃ āpajjatīti niccāniccaṃ. Tañhi suvaṇṇabhāvāvijahanato niccaṃ kaṭakādibhāvahānito aniccaṃ, evaṃ sabbadhammā’’ti. Te idaṃ vattabbā ‘‘kiṃ kaṭakabhāvo kaṭakassa, udāhu suvaṇṇassā’’ti. Yadi kaṭakassa, suvaṇṇanirapekkho siyā tadaññabhāvo viya. Atha suvaṇṇassa, niccakālaṃ tattha upalabbheyya suvaṇṇabhāvo viya. Na ca sakkā ubhinnaṃ ekabhāvoti vattuṃ kaṭakavināsepi suvaṇṇāvināsato. Atha mataṃ, suvaṇṇakaṭakādīnaṃ pariyāyīpariyāyabhāvato [Pg.103] nāyaṃ dosoti. Yathā hi kaṭakapariyāyanirodhena rucakapariyāyuppādepi pariyāyī tatheva tiṭṭhati, evaṃ manussapariyāyanirodhe devapariyāyuppādepi pariyāyī jīvadrabyaṃ tiṭṭhatīti niccāniccaṃ, tathā sabbadrabyānīti. Tayidaṃ ambaṃ puṭṭhassa labujabyākaraṇaṃ. Yaṃ sveva nicco aniccoti vā vadanto aññattha niccataṃ aññattha aniccataṃ paṭijānāti, atha pariyāyapariyāyīnaṃ anaññatā icchitā, evaṃ sati pariyāyopi nicco siyā pariyāyino anaññattā pariyāyasarūpaṃ viya, pariyāyī vā anicco pariyāyato anaññattā pariyāyasarūpaṃ viyāti. Atha nesaṃ aññā anaññatā, evañca sati vuttadosadvayānativatti. Apica koyaṃ pariyāyo nāma, yadi saṇṭhānaṃ, suvaṇṇo tāva hotu, kathaṃ jīvadrabye arūpibhāvato. Yadi tassapi saṇṭhānavantaṃ icchitaṃ, tathā satissa ekasmimpi sattasantāne bahutā āpajjati sarūpatā ca saṇṭhānavantesupi pīḷakādīsu tathādassanato. Atha pavattiviseso, evampi bahutā khaṇikatā ca āpajjati, tasmā pariyāyasarūpameva tāva patiṭṭhapetabbaṃ.

पण जे ते म्हणतात की, 'जसे सुवर्ण कडे इत्यादी रूपाने राहून रुचक इत्यादी भावाला प्राप्त होते, म्हणून ते नित्यानित्य आहे. कारण ते सुवर्णभाव न सोडल्यामुळे नित्य आहे आणि कडे इत्यादी भाव नष्ट झाल्यामुळे अनित्य आहे, तसेच सर्व धर्म आहेत.' त्यांना हे विचारले पाहिजे की, 'कडे असण्याचा भाव कड्याचा आहे की सुवर्णाचा?' जर कड्याचा असेल, तर तो सुवर्णापासून निरपेक्ष असायला हवा, जसे की इतर वस्तूंचा भाव असतो. आणि जर सुवर्णाचा असेल, तर तो सुवर्णभावाप्रमाणे तिथे नेहमीच उपलब्ध असायला हवा. आणि कड्याचा नाश झाल्यावरही सुवर्णाचा नाश होत नसल्यामुळे, त्या दोघांचा एकच भाव आहे असे म्हणता येत नाही. जर असे मानले की, सुवर्ण आणि कडे इत्यादींमध्ये पर्यायी आणि पर्याय भाव असल्यामुळे हा दोष येत नाही. कारण जसे कड्याच्या पर्यायाचा निरोध होऊन रुचकाच्या पर्यायाची उत्पत्ती झाली तरी पर्यायी तसेच राहते, तसेच मनुष्य-पर्यायाचा निरोध होऊन देव-पर्यायाची उत्पत्ती झाली तरी पर्यायी 'जीवद्रव्य' तसेच राहते, म्हणून ते नित्यानित्य आहे, आणि तसेच सर्व द्रव्ये आहेत. तर हे 'आंबा विचारल्यावर फणसाचे उत्तर देण्यासारखे' (अम्बं पुट्ठस्स लबुजव्याकरणं) आहे. जो स्वतःच 'नित्य' किंवा 'अनित्य' असे म्हणत एका ठिकाणी नित्यता आणि दुसऱ्या ठिकाणी अनित्यता स्वीकारतो, आणि जर पर्याय व पर्यायी यांचे अनन्यत्व इच्छित असेल, तर अशा वेळी पर्याय सुद्धा नित्य ठरेल, कारण तो पर्यायीपेक्षा अभिन्न आहे, जसे पर्यायाचे स्वरूप; किंवा पर्यायी सुद्धा अनित्य ठरेल, कारण तो पर्यायापेक्षा अभिन्न आहे, जसे पर्यायाचे स्वरूप. जर त्यांचे अन्यत्व आणि अनन्यत्व मानले, तर अशा स्थितीत वर सांगितलेल्या दोन्ही दोषांतून सुटका होत नाही. शिवाय, हा 'पर्याय' म्हणजे नक्की काय? जर तो 'संस्थान' (आकार) असेल, तर सुवर्णाच्या बाबतीत ते ठीक आहे, पण अरूपी असल्यामुळे जीवद्रव्यात ते कसे शक्य आहे? जर त्याच्या बाबतीतही आकार असणे इच्छित असेल, तर एकाच सत्त्वसंतानामध्ये अनेकता प्राप्त होईल आणि आकार असणाऱ्या मुंग्या इत्यादींमध्ये तसे दिसत असल्यामुळे सारखेपणा प्राप्त होईल. जर तो 'प्रवृत्तीविशेष' असेल, तर अशा वेळीही अनेकता आणि क्षणिकता प्राप्त होईल, म्हणून आधी पर्यायाचे स्वरूपच प्रस्थापित केले पाहिजे।

Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘suvaṇṇaṃ kaṭakādirūpena ṭhita’’nti, tattha sampattiyogato viññāyamānesu visiṭṭhesu rūpagandharasaphoṭṭhabbesu kiṃ ekaṃ, udāhu tesaṃ samudāyo, tabbinimuttaṃ vā dhammantaraṃ suvaṇṇanti? Tattha na tāva rūpādīsu ekekaṃ suvaṇṇaṃ tena suvaṇṇakiccāsiddhito, nāpi tabbinimuttaṃ dhammantaraṃ tādisassa abhāvato. Atha samudāyo, taṃ pana paññattimattanti na tassa niccatā, nāpi aniccatā sambhavati. Yathā ca suvaṇṇassa, evaṃ kaṭakassapi paññattimattattāti. Tayidaṃ nidassanaṃ paravādino jīvadrabyassapi paññattimattaṃ tasseva sādhetīti kuto tassa niccāniccatāti alamatippapañcena.

पण जे म्हटले आहे की, 'सुवर्ण कडे इत्यादी रूपाने राहते', त्यामध्ये संपत्तीच्या योगाने जाणल्या जाणाऱ्या विशिष्ट रूप, गंध, रस आणि स्प्रष्टव्य (स्पर्श) यांपैकी सुवर्ण म्हणजे काय एकच आहे, की त्यांचा समुदाय आहे, की त्याहून मुक्त असलेला दुसरा एखादा धर्म आहे? तिथे रूप इत्यादींपैकी प्रत्येक सुवर्ण नाही, कारण त्याने सुवर्णाचे कार्य सिद्ध होत नाही; आणि त्याहून मुक्त असलेला दुसरा धर्मही नाही, कारण तशा धर्माचा अभाव आहे. जर तो समुदाय असेल, तर तो केवळ प्रज्ञप्तीमात्र असल्यामुळे त्याची नित्यता किंवा अनित्यता संभवत नाही. आणि जसे सुवर्णाचे आहे, तसेच कड्याचेही प्रज्ञप्तीमात्रत्व असल्यामुळे आहे. हे उदाहरण परवाद्याच्या जीवद्रव्याचेही प्रज्ञप्तीमात्रत्वच सिद्ध करते, मग त्याची नित्यानित्यता कुठून असणार? त्यामुळे या अतिप्रपंचाची काही गरज नाही।

Hevatthikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

हेवत्थिकथावर्णना समाप्त झाली।

Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

महावग्गवर्णना समाप्त झाली।

2. Dutiyavaggo

२. दुसरा वर्ग

1. Parūpahāravaṇṇanā

१. परूपहारवर्णना

307. Vikkhambhitarāgāva avikkhambhitarāgānaṃ adhimānikatāya asambhavatoti yāva adhimānikaṃ, tāva sampajānā niddaṃ okkamantīti adhippāyo. ‘‘Adhimānikāna’’nti [Pg.104] idaṃ bhūtapubbagatiyā vuttanti āha ‘‘adhimānikapubbā adhippetā siyu’’nti.

३०७. ज्यांचा राग शांत झाला आहे तेच, कारण ज्यांचा राग शांत झालेला नाही त्यांच्यामध्ये अभिमान असणे अशक्य असल्यामुळे, जोपर्यंत ते अभिमान बाळगतात, तोपर्यंत ते सजगपणे झोपी जातात, असा अभिप्राय आहे. 'अधिमानिकानां' (अभिमान बाळगणाऱ्यांचे) हे भूतपूर्व गतीच्या आधारे म्हटले आहे, म्हणून म्हटले आहे की 'पूर्वी अभिमान बाळगणारे अभिप्रेत असावेत'.

308. Yaṃ vimatigāhakāraṇaṃ vuccamānaṃ, taṃ ‘‘handa hī’’ti paraṃ jotetīti adhippāyenāha ‘‘kāraṇattheti yutta’’nti. Vimatigāhassa pana nicchitataṃ ‘‘handa hī’’ti paraṃ jotetīti vuttaṃ ‘‘vacasāyatthe’’ti.

३०८. जे संशय घेण्याचे कारण सांगितले जात आहे, ते 'हन्द ही' (अहो खरोखर) या शब्दाने दुसऱ्याला स्पष्ट करते, या अभिप्रायाने म्हटले आहे की 'कारणार्थात हे योग्य आहे'. संशय घेणाऱ्याची निश्चितता 'हन्द ही' या शब्दाने दुसऱ्याला स्पष्ट करते, म्हणून 'वचसाय अर्थात' असे म्हटले आहे।

Parūpahāravaṇṇanā niṭṭhitā.

परूपहारवर्णना समाप्त झाली।

5. Vacībhedakathāvaṇṇanā

५. वचीभेदकथावर्णना

326. Soti paṭhamamaggaṭṭho. Tasmāti yasmā ‘‘virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi ‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’’nti suttassa atthaṃ aññathā gahetvā udayabbayānupassanānissandena maggakkhaṇepi dukkhanti vipassanā upaṭṭhāti, tasmā ‘‘so dukkhamicceva vācaṃ bhāsatī’’ti vadanti.

३२६. तो म्हणजे प्रथम मार्गस्थ. 'त्यामुळे' म्हणजे ज्याअर्थी 'विरज, वीतमल धर्मचक्षू उत्पन्न झाला की, जे काही उदयधर्मी आहे, ते सर्व nirodhadhamma (निरोधधर्मी) आहे' या सूत्राचा अर्थ चुकीचा घेऊन, उदय-व्यय-अनुपश्यनेच्या प्रवाहाने मार्गक्षणातही 'दुःख' अशी विपश्यना उपस्थित होते, म्हणून 'तो दुःख असेच वचन बोलतो' असे ते म्हणतात।

328. Icchiteti paravādinā sampaṭicchite. Āropiteti yuttiniddhāraṇena tasmiṃ atthe patiṭṭhāpite yujjati, vacīsamuṭṭhāpanakkhaṇato pana pacchā taṃ saddaṃ suṇātīti icchite na yujjati sotaviññāṇassa paccuppannārammaṇattāti adhippāyo. Yasmā pana attanā nicchāritaṃ saddaṃ attanāpi suṇāti, tasmā sotaviññāṇaṃ ‘‘yena taṃ saddaṃ suṇātī’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.

३२८. इच्छित म्हणजे परवाद्याने स्वीकारलेले. 'आरोपित' म्हणजे युक्तीच्या निश्चितीने त्या अर्थावर प्रस्थापित केलेले योग्य ठरते, परंतु वाणी उत्पन्न होण्याच्या क्षणानंतर तो शब्द ऐकतो या इच्छित अर्थात ते योग्य ठरत नाही, कारण श्रोत्रविज्ञानाचा विषय वर्तमानकालीन असतो, असा अभिप्राय आहे. परंतु ज्याअर्थी स्वतः उच्चारलेला शब्द स्वतःही ऐकतो, म्हणून श्रोत्रविज्ञान 'ज्याद्वारे तो शब्द ऐकतो' असे अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे, असे समजावे।

332. Lokuttaramaggakkhaṇeti paṭhamajjhānikassa paṭhamamaggassa khaṇe. Abhibhūsuttāharaṇe adhippāyo vattabboti etena tadāharaṇassa asambandhataṃ dasseti. Tenāha ‘‘tasmā asādhaka’’nti.

३३२. लोकोत्तर मार्गक्षणात म्हणजे प्रथम ध्यानाच्या प्रथम मार्गाच्या क्षणात. 'अभिभू सूत्राच्या उदाहरणात अभिप्राय सांगावा' याने त्या उदाहरणाचा असंबद्धपणा दर्शविला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे की 'त्यामुळे ते असाधक आहे'।

Vacībhedakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

वचीभेदकथावर्णना समाप्त झाली।

7. Cittaṭṭhitikathāvaṇṇanā

७. चित्तस्थितिकथावर्णना

335. Evanti ‘‘ekacittaṃ yāvatāyukaṃ tiṭṭhatī’’ti vuttākārena. Aññatthāti arūpabhavato aññasmiṃ. Etenāti ‘‘ekameva cittaṃ āruppe tiṭṭhati[Pg.105], yāvatāyukaṃ tiṭṭhatī’’ti evaṃvādinā dutiyāpi aḍḍhakathā passitabbā paṭhamakathāya cirakālāvaṭṭhānavacanassa aññadatthu bhāvavibhāvanatoti adhippāyo. Purimāyāti ‘‘yāvatāyukaṃ tiṭṭhatī’’ti pañhato purimāya. Tattha hi ‘‘vassasataṃ tiṭṭhatī’’ti pucchāya ‘‘āmantā’’ti anuññā katā, pacchimāyaṃ pana ‘‘manussānaṃ ekaṃ cittaṃ yāvatāyukaṃ tiṭṭhatī’’ti ‘‘na hevaṃ vattabbe’’ti paṭikkhepo kato. Avirodho vibhāvetabbo, yato tattheva anuññā katā, na pacchāti adhippāyo. Vassasatādīti ca ādi-saddena na kevalaṃ ‘‘dve vassasatānī’’ti evamādiyeva saṅgahitaṃ, atha kho ‘‘ekaṃ cittaṃ divasaṃ tiṭṭhatī’’ti evamādipīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Muhuttaṃ muhuttaṃ uppajjatīti pañho sakavādinā pucchito viya vutto’’ti idaṃ vicāretabbaṃ. ‘‘Muhuttaṃ muhuttaṃ uppajjatī’’ti pañho paravādissa. ‘‘Uppādavayadhammino’’tiādisuttatthavasena paṭiññā sakavādissāti hi vuttaṃ.

३३५. 'अशा प्रकारे' म्हणजे 'एक चित्त आयुष्यभर टिकते' या सांगितलेल्या प्रकारे. 'इतर ठिकाणी' म्हणजे अरूपभवाव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी. 'याने' म्हणजे 'एकच चित्त अरूपलोकात टिकते, आयुष्यभर टिकते' असे म्हणणाऱ्याने दुसरीही अट्ठकथा पाहिली पाहिजे, कारण पहिल्या कथेतील दीर्घकाळ टिकण्याच्या वचनाचा अर्थ केवळ अस्तित्वाचे प्रकटीकरण करणे हाच आहे, असा अभिप्राय आहे. 'पूर्वीच्या' म्हणजे 'आयुष्यभर टिकते' या प्रश्नाच्या पूर्वीच्या. कारण तिथे 'शंभर वर्षे टिकते' या प्रश्नावर 'होय' अशी अनुमती दिली आहे, परंतु नंतरच्या प्रश्नात 'मनुष्यांचे एक चित्त आयुष्यभर टिकते' यावर 'असे म्हणता येणार नाही' असा निषेध केला आहे. विरोध नसणे स्पष्ट केले पाहिजे, कारण तिथेच अनुमती दिली आहे, नंतर नाही, असा अभिप्राय आहे. 'शंभर वर्षे इत्यादी' या 'इत्यादी' शब्दाने केवळ 'दोनशे वर्षे' इत्यादींचाच संग्रह केला नाही, तर 'एक चित्त दिवसभर टिकते' इत्यादींचाही संग्रह केला आहे, असे समजावे. 'क्षणोक्षणी उत्पन्न होते हा प्रश्न स्ववाद्याने विचारल्यासारखा सांगितला आहे' यावर विचार केला पाहिजे. 'क्षणोक्षणी उत्पन्न होते' हा प्रश्न परवाद्याचा आहे. 'उत्पाद-व्यय-धर्मी' इत्यादी सूत्रांच्या अर्थाच्या आधारे प्रतिज्ञा स्ववाद्याची आहे, असे म्हटले आहे।

Cittaṭṭhitikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

चित्तस्थितिकथावर्णना समाप्त झाली।

9. Anupubbābhisamayakathāvaṇṇanā

९. अनुपूर्वाभिसमयकथावर्णना

339. ‘‘Tāni vā cattāripi ñāṇāni eko sotāpattimaggoyevāti paṭijānātī’’ti imaṃ sandhāyāha ‘‘atha vā’’tiādi. Catunnaṃ ñāṇānanti dukkheñāṇādīnaṃ catunnaṃ ñāṇānaṃ. Ekamaggabhāvatoti sotāpattiādiekamaggabhāvato. Kamena pavattamānānipi hi tāni ñāṇāni taṃtaṃmaggakiccassa sādhanato ekoyeva maggo hotīti adhippāyo. Tenāha ‘‘ekamaggassa…pe… paṭijānātī’’ti.

३३९. “ती चारही ज्ञाने मिळून एकच सोतापत्तिमग्ग (स्रोतापत्ति मार्ग) आहे, असे तो प्रतिपादन करतो” या संदर्भाने “अथ वा” (किंवा) इत्यादी म्हटले आहे. “चार ज्ञानांचे” म्हणजे दुःखज्ञान इत्यादी चार ज्ञानांचे. “एक मार्ग असल्यामुळे” म्हणजे सोतापत्ति इत्यादी एक मार्ग असल्यामुळे. कारण क्रमाने प्रवृत्त होणारी ती ज्ञाने त्या त्या मार्गाच्या कार्याचे साधन असल्यामुळे एकच मार्ग ठरतात, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “एक मार्गाचे... पे... प्रतिपादन करतो.”

344. Dassaneti maggadassane.

३४४. “दस्सने” (दर्शनात) म्हणजे मार्गदर्शनात (मार्गाच्या दर्शनात).

345. Dhammatthānaṃ hetuphalabhāvato dhammatthapaṭisambhidānaṃ siyā sotāpattiphalahetutā, tadabhāvato na itarapaṭisambhidānanti āha ‘‘nirutti…pe… vicāretabba’’nti. Sabbāsampi pana paṭisambhidānaṃ paṭhamaphalasacchikiriyāhetutā vicāretabbā maggādhigameneva laddhabbattā phalānaṃ viya, tasmā ‘‘aṭṭhahi ñāṇehī’’ti ettha nikkhepakaṇḍe āgatanayena dukkhādiñāṇānaṃ pubbantādiñāṇānañca vasena ‘‘aṭṭhahi ñāṇehī’’ti yuttaṃ viya dissati.

३४५. कार्य-कारण भावामुळे धम्म (धर्म) आणि अत्थ (अर्थ) यांच्या पटिसम्भिदा (प्रतिसंभिदा) या सोतापत्तिफलाचे कारण असू शकतात, परंतु इतर प्रतिसंभिदा तशा नसल्यामुळे “निरुत्ति... पे... विचार केला पाहिजे” असे म्हटले आहे. परंतु सर्वच प्रतिसंभिदांचे पहिल्या फलाच्या साक्षात्काराचे कारण असण्याबाबत विचार केला पाहिजे, कारण मार्गाच्या अधिगमनानेच फलांप्रमाणे त्या प्राप्त होतात. म्हणूनच “आठ ज्ञानांनी” या निक्खेपकंडात आलेल्या नियमानुसार दुःखज्ञान इत्यादी आणि पुब्बन्त (पूर्वार्ध) ज्ञान इत्यादींच्या आधारे “आठ ज्ञानांनी” असे म्हणणे योग्य वाटते.

Anupubbābhisamayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुपुब्बाभिसमयकथावण्णना (अनुक्रमिक अभिसमय कथेचे वर्णन) समाप्त झाली.

10. Vohārakathāvaṇṇanā

१०. वोहारकथावण्णना (व्यवहार कथेचे वर्णन)

347. Visayavisayīsūti [Pg.106] rūpacakkhādike sandhāyāha. Te hi rūpakkhandhapariyāpannattā ekantena lokiyā. Visayassevāti saddasseva. So hi voharitabbato vohārakaraṇatāya ca ‘‘vohāro’’ti pāḷiyaṃ vutto. Natthettha kāraṇaṃ visayīnaṃ visayassapi āsavādianārammaṇatābhāvato. Asiddhalokuttarabhāvassa ekantasāsavattā tassa saddāyatanassa yathā lokuttaratā tava matenāti adhippāyo.

३४७. “विषय आणि विषयींमध्ये” हे रूप, चक्षु इत्यादींच्या संदर्भाने म्हटले आहे. कारण ते रूपस्कंधात समाविष्ट असल्यामुळे पूर्णपणे लौकिक आहेत. “विषयाचाच” म्हणजे शब्दाचाच. कारण तो व्यवहार करण्यायोग्य असल्यामुळे आणि व्यवहार करण्याचे साधन असल्यामुळे पाळीमध्ये त्याला “वोहारो” (व्यवहार) म्हटले आहे. येथे विषयींचे आणि विषयाचेही आसव (आस्रव) इत्यादींचे अनालंबन नसणे हे कारण नाही. ज्याचा लोकोत्तर भाव सिद्ध झालेला नाही, अशा त्या शब्दायतनाचा पूर्णपणे सास्रव (आसवयुक्त) स्वभाव असल्यामुळे, तुझ्या मते तो लोकोत्तर कसा असू शकेल, असा अभिप्राय आहे.

Paṭihaññeyyāti idaṃ parikappavacanaṃ. Parikappavacanañca ayāthāvanti āha ‘‘na hi…pe… atthī’’ti. Na hi jalaṃ analanti parikappitaṃ dahati pacati vā. Kiṃ lokiyena ñāṇena jānitabbato lokiyo rūpāyatanādi viya, udāhu lokuttaro paccavekkhiyamānamaggādi viyāti evamettha hetussa anekantabhāvo veditabbo. Tenāha ‘‘lokiye lokuttare ca sambhavato’’ti.

“बाधित व्हावे” हे केवळ काल्पनिक विधान आहे. आणि काल्पनिक विधान हे यथार्थ नसते, म्हणूनच “नाही... पे... आहे” असे म्हटले आहे. पाणी हे अग्नी आहे अशी कल्पना केली तरी ते जाळत नाही किंवा शिजवत नाही. लौकिक ज्ञानाने जाणले जाण्यायोग्य असल्यामुळे ते लौकिक रूपायतन इत्यादींसारखे आहे, की प्रत्यवेक्षण केल्या जाणाऱ्या मार्गाप्रमाणे लोकोत्तर आहे? अशा प्रकारे येथे हेतूचा अनैकांतिक भाव (अनेकांतता) समजून घेतला पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे - “लौकिक आणि लोकोत्तर दोन्हीमध्ये संभवत असल्यामुळे.”

Vohārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

वोहारकथावण्णना (व्यवहार कथेचे वर्णन) समाप्त झाली.

11. Nirodhakathāvaṇṇanā

११. निरोधकथावण्णना (निरोध कथेचे वर्णन)

353. Yesaṃ dvinnanti yesaṃ dvinnaṃ dukkhasaccānaṃ. Dvīhi nirodhehīti appaṭisaṅkhāpaṭisaṅkhāsaṅkhātehi dvīhi nirodhehi. Tattha dukkhādīnaṃ paṭisaṅkhāti paṭisaṅkhā, paññāviseso. Tena vattabbo nirodho paṭisaṅkhānirodho. Yo sāsavehi dhammehi visaṃyogoti vuccati, yo paccayavekallena dhammānaṃ uppādassa accantavibandhabhūto nirodho, so paṭisaṅkhāya navattabbato appaṭisaṅkhānirodho nāmāti paravādino laddhi. Paṭisaṅkhāya vinā niruddhāti paccayavekallena anuppattiṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘na uppajjitvā bhaṅgā’’ti. Anuppādopi hi nirodhoti vuccati yato ‘‘imassuppādā idaṃ uppajjatī’’ti lakkhaṇuddesassa paṭilome ‘‘imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti dassito. Tenāti paṭisaṅkhāya nirodhassa khaṇikanirodhassa ca idha nādhippetattā.

३५३. “ज्या दोघांचे” म्हणजे ज्या दोन दुःखसत्यांचे. “दोन निरोधांनी” म्हणजे अप्पटिसंखा (अप्रतिसंख्या) आणि पटिसंखा (प्रतिसंख्या) संज्ञक दोन निरोधांनी. त्यामध्ये दुःख इत्यादींचे प्रतिसंख्यान म्हणजे 'पटिसंखा' (प्रज्ञाविशेष) होय. त्याद्वारे सांगितला जाणारा निरोध म्हणजे 'पटिसंखानिरोध' (प्रतिसंख्यानिरोध) होय. ज्याला सास्रव धर्मांपासून विसंयोग म्हटले जाते, आणि जो प्रत्ययवैकल्यामुळे (कारणांच्या अभावामुळे) धर्मांच्या उत्पत्तीला अत्यंत अडथळा आणणारा निरोध आहे, तो प्रतिसंख्यानाद्वारे न सांगितला गेल्यामुळे 'अप्पटिसंखानिरोध' (अप्रतिसंख्यानिरोध) होय, असे परवादींचे मत आहे. प्रतिसंख्यानाशिवाय निरुद्ध झाले, हे प्रत्ययवैकल्यामुळे अनुत्पत्तीच्या संदर्भाने म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “उत्पन्न होऊन नष्ट होणारे नाही.” कारण अनुत्पाद देखील निरोधच म्हटला जातो, कारण “याच्या उत्पत्तीने हे उत्पन्न होते” या लक्षणनिर्देशाच्या विलोम (उलट) क्रमाने “याच्या निरोधाने हे निरुद्ध होते” असे दाखवले आहे. “त्यामुळे” कारण प्रतिसंख्यानिरोध आणि क्षणिक निरोध येथे अभिप्रेत नाहीत.

Nirodhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

निरोधकथावण्णना (निरोध कथेचे वर्णन) समाप्त झाली.

Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुतियवग्गवण्णना (दुसऱ्या वर्गाचे वर्णन) समाप्त झाली.

3. Tatiyavaggo

३. ततियवग्गो (तिसरा वर्ग)

1. Balakathāvaṇṇanā

१. बलकथावण्णना (बल कथेचे वर्णन)

354. Niddesatoti [Pg.107] ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso’’tiādinā niddiṭṭhappakārato. So pana yasmā vitthāro hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘vitthārato’’ti. Sabbaṃ kilesāvaraṇādiṃ, tameva paccekaṃ pavattiākārabhedato sabbākāraṃ. ‘‘Sabba’’nti hi idaṃ sarūpato gahaṇaṃ, ‘‘sabbākārato’’ti pavattiākārabhedato. Bhagavā hi dhamme jānanto tesaṃ ākārabhede anavasesetvāva jānāti. Yathāha ‘‘sabbe dhammā sabbākārato buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī’’ti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5). Uddesatoti ekadesato. Ekadeso ca vitthāro na hotīti āha ‘‘saṅkhepato’’ti. Yathā jānantīti sambandho. Uddesamattenapīti diṭṭhigatayathābhūtañāṇādippabhedānaṃ āsayādīnaṃ uddesamattenapi. Tenāha ‘‘indriyānaṃ tikkhamudubhāvajānanamattaṃ sandhāyā’’ti. Therenāti anuruddhattherena. Evamevāti uddesato ṭhānādimattajānanākāreneva. Svāyamattho sakavādināpi icchitoyevāti āha ‘‘kathamayaṃ codetabbo siyā’’ti.

३५४. “निर्देशावरून” म्हणजे “अट्ठाणमेतं अनवकासो” (हे अशक्य आहे, याला वाव नाही) इत्यादी प्रकारे निर्देशित केल्यानुसार. परंतु तो विस्तार असल्यामुळे “विस्ताराने” असे म्हटले आहे. सर्व क्लेशावरण इत्यादी, आणि प्रवृत्तीच्या आकाराच्या भेदानुसार प्रत्येक प्रकारे 'सब्बाकार' (सर्व प्रकारे). “सब्बं” (सर्व) हे त्याचे स्वरूपतः ग्रहण आहे, आणि “सब्बाकारतो” (सर्व आकारांनी) हे प्रवृत्तीच्या आकाराच्या भेदानुसार आहे. कारण भगवान धर्मांना जाणताना त्यांच्या आकारांचे भेद पूर्णपणे (काहीही शिल्लक न ठेवता) जाणतात. जसे की म्हटले आहे - “सर्व धर्म सर्व आकारांनी बुद्ध भगवंतांच्या ज्ञानमुखात प्रकट होतात.” “उद्देशावरून” म्हणजे एका अंशाने. आणि एक अंश हा विस्तार असू शकत नाही, म्हणूनच “संक्षेपाने” असे म्हटले आहे. “जसे जाणतात” असा संबंध आहे. “केवळ उद्देशाने देखील” म्हणजे दृष्टीगत यथाभूतज्ञान इत्यादी भेदांच्या आशय इत्यादींच्या केवळ उद्देशाने देखील. म्हणूनच म्हटले आहे - “इंद्रियांच्या तीक्ष्ण आणि मृदू भावाच्या केवळ ज्ञानाच्या संदर्भाने.” “थेरांनी” म्हणजे अनुरुद्ध थेरांनी. “अशाच प्रकारे” म्हणजे उद्देशावरून केवळ स्थान इत्यादी जाणण्याच्या आकारानेच. हाच अर्थ स्ववादीला देखील मान्यच आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - “यावर आक्षेप कसा घेतला जाऊ शकतो?”

356. Sesesūti indriyaparopariyattañāṇato sesesu. Paṭikkhepoti asādhāraṇatāpaṭikkhepo. Nanu ca sesānaṃ asādhāraṇatāpi atthīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ṭhānā…pe… adhippāyo’’ti.

३५६. “इतरांमध्ये” म्हणजे इंद्रियपरोपरियत्त ज्ञानाव्यतिरिक्त इतरांमध्ये. “अस्वीकार” म्हणजे असाधारणतेचा अस्वीकार. “इतरांची देखील असाधारणता आहेच की” या आक्षेपाच्या संदर्भाने “ठाणा... पे... अभिप्राय” असे म्हटले आहे.

Balakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

बलकथावण्णना (बल कथेचे वर्णन) समाप्त झाली.

2. Ariyantikathāvaṇṇanā

२. अरियन्तिकथावण्णना (अरियान्ती कथेचे वर्णन)

357. Saṅkhāre sandhāya paṭijānantassāti diṭṭhiyā parikappitena sattena suññe saṅkhāre sandhāya ‘‘suññatañca manasi karotī’’ti pucchāya ‘‘āmantā’’ti paṭijānantassa. Dvinnaṃ phassānaṃ samodhānaṃ kathaṃ āpajjati ṭhānāṭhānabhūte saṅkhāre vuttanayena suññataṃ manasi karontassāti adhippāyo. Yathāvuttanayenāti ‘‘diṭṭhiyā parikappitena sattena suññā [Pg.108] pañcakkhandhā’’ti pakārena nayena. Atha vā yathāvuttanayenāti ‘‘ṭhānāṭhānamanasikāro saṅkhārārammaṇo, suññatāmanasikāro nibbānārammaṇo’’ti evaṃ vuttanayena. ‘‘Saṅkhāre sandhāya paṭijānantassā’’ti vuttattā ‘‘dvinnaṃ phassānaṃ samodhānaṃ kathaṃ āpajjatī’’ti āha. Sattasuññatāya suññattepi saṅkhārānaṃ aññova ṭhānāṭhānamanasikāro, añño suññatāmanasikāroti yujjateva dvinnaṃ phassānaṃ samodhānāpatticodanā, saṅkhāre sandhāya paṭijānantassa pana kathaṃ ariyabhāvasiddhi ṭhānāṭhānañāṇādīnanti vicāretabbaṃ. Kiṃ vā etāya yutticintāya. Ummattakapacchisadiso hi paravādivādo. Aññesupi ṭhānesu īdisesu eseva nayo. Āropetvāti itthipurisādiākāraṃ, sattākārameva vā asantaṃ rūpādiupādāne āropetvā. Abhūtāropanañhettha paṇidahananti adhippetaṃ. Tenāha ‘‘parikappanavasenā’’ti. Soti yathāvutto paṇidhi. Ekasmimpi khandhe.

३५७. संखारांना (संस्कारांना) उद्देशून स्वीकार करणाऱ्याच्या बाबतीत - दृष्टीने परिकल्पित केलेल्या सत्त्वाने (प्राण्याने) शून्य असलेल्या संखारांना उद्देशून 'शून्यतेचे मनसिकार करतो' या प्रश्नाला 'होय' असे स्वीकारणाऱ्याच्या बाबतीत. 'दोन स्पर्शांचा मिलाफ कसा होतो?' - योग्य आणि अयोग्य स्थान असलेल्या संखारांवर सांगितलेल्या पद्धतीने शून्यतेचा मनसिकार करणाऱ्याच्या बाबतीत, असा अभिप्राय आहे. 'सांगितलेल्या पद्धतीने' म्हणजे 'दृष्टीने परिकल्पित केलेल्या सत्त्वामुळे पाच स्कंध शून्य आहेत' या प्रकारच्या पद्धतीने. किंवा 'सांगितलेल्या पद्धतीने' म्हणजे 'स्थानास्थान-मनसिकार हा संखारांलंबन (संस्कार-आलंबन) असतो, आणि शून्यता-मनसिकार हा निब्बानालंबन (निर्वाण-आलंबन) असतो' या सांगितलेल्या पद्धतीने. 'संखारांना उद्देशून स्वीकार करणाऱ्याच्या बाबतीत' असे म्हटल्यामुळे 'दोन स्पर्शांचा मिलाफ कसा होतो?' असे म्हटले आहे. सत्त्वाच्या शून्यतेमुळे संखारांच्या शून्यतेमध्येही स्थानास्थान-मनसिकार वेगळाच आहे आणि शून्यता-मनसिकार वेगळाच आहे, म्हणून दोन स्पर्शांच्या मिलाफाच्या आपत्तीचा आक्षेप योग्यच ठरतो. परंतु, संखारांना उद्देशून स्वीकार करणाऱ्याच्या बाबतीत स्थानास्थान-ज्ञान इत्यादींची अरियभाव-सिद्धी (आर्यभाव सिद्धी) कशी होईल, याचा विचार केला पाहिजे. किंवा या युक्तिवादाच्या चिंतनाचा काय उपयोग? कारण परवाद्यांचा वाद हा वेड्याच्या टोपलीसारखा (निरर्थक) आहे. इतरही अशाच ठिकाणी हाच नियम लागू होतो. 'आरोप करून' म्हणजे स्त्री-पुरुष इत्यादी आकार किंवा सत्त्वाचा आकार, जो प्रत्यक्षात नसतानाही, रूप इत्यादी उपादानांवर लादून (आरोप करून). येथे असत्याचा आरोप करणे म्हणजेच 'प्रणिधान' अभिप्रेत आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'परिकल्पनेच्या वशाने'. 'तो' म्हणजे वर सांगितलेले प्रणिधान. एका स्कंधातही.

Ariyantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अरियन्तिकथावण्णना (आर्यन्तिकथावर्णन) समाप्त झाली.

4. Vimuccamānakathāvaṇṇanā

४. विमुच्चमानकथावण्णना (विमुच्यमानकथावर्णन)

366. Maggakkhaṇe cittaṃ ekadesena vimuttaṃ ekadesena avimuttanti ayaṃ ‘‘vimuttaṃ vimuccamāna’’nti laddhiyā doso. Tathā hi vuttaṃ ‘‘ekadesaṃ vimuttaṃ, ekadesaṃ avimutta’’nti. Aṭṭhakathāyañca ‘‘tañhi tadā samucchedavimuttiyā vimuttekadesena vimuccamānantissa laddhī’’ti dassitovāyamattho. Vippakataniddeseti vimuccanakiriyāya apariyositatāniddese. Yaṃ sandhāyāha ‘‘vimuttaṃ vimuccamānanti vippakatabhāvena vuttattā’’ti. Tenāti paravādinā. Vimucca…pe… vuttaṃ vimuccamānassa vimuttabhāvābhāvato, vimuttabhedena pana tathā vuttanti adhippāyo. Sati ca dose vippakataniddeseti ānetvā yojetabbaṃ. Ekadeso visesanaṃ hoti nippadesavimuttiyā avicchinnato. Phalacittenāti paṭhamaphalacittena uppannena.

३६६. मार्गक्षणी चित्त एका अंशाने विमुक्त असते आणि एका अंशाने अविमुक्त असते, हा 'विमुक्त होत असलेले विमुक्त आहे' या मताचा दोष आहे. तसेच म्हटले आहे - 'एका अंशाने विमुक्त, एका अंशाने अविमुक्त'. अट्ठकथा (अट्टकथा) मध्येही 'तेव्हा समूच्छेद-विमुक्तीने विमुक्त झालेल्या एका अंशाने विमुक्त होत असलेले, हे त्याचे मत आहे' हा अर्थ दर्शविलाच आहे. 'विप्पकतनिट्ठेसे' (अपूर्ण निर्देशात) म्हणजे विमुक्त होण्याच्या क्रियेच्या अपूर्णतेच्या निर्देशात. ज्याला उद्देशून म्हटले आहे - 'विमुक्त होत असलेले विमुक्त आहे, कारण ते अपूर्ण भावाने म्हटले आहे'. 'त्याच्याद्वारे' म्हणजे परवाद्याद्वारे. 'विमुक्त...पे...' हे विमुक्त होत असलेल्याच्या विमुक्त भावाच्या अभावामुळे म्हटले आहे, परंतु विमुक्ताच्या भेदाने तसे म्हटले आहे, असा अभिप्राय आहे. आणि दोष असताना 'विप्पकतनिट्ठेसे' असे आणून जोडले पाहिजे. 'एकदेश' (एक अंश) हे निष्प्रदेश-विमुक्तीच्या अविच्छिन्नतेमुळे विशेषण ठरते. 'फलचित्ताने' म्हणजे उत्पन्न झालेल्या पहिल्या फलचित्ताने.

Vimuccamānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

विमुच्चमानकथावण्णना समाप्त झाली.

5. Aṭṭhamakakathāvaṇṇanā

५. अट्ठमककथावण्णना (अष्टमककथावर्णन)

368. Pahīnā [Pg.109] nāma bhaveyyuṃ, na pahiyyamānāti adhippāyo.

३६८. प्रहीण (नष्ट) झालेले असावेत, प्रहीण होत असलेले नव्हे, असा अभिप्राय आहे.

Aṭṭhamakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अट्ठमककथावण्णना समाप्त झाली.

6. Aṭṭhamakassa indriyakathāvaṇṇanā

६. अट्ठमकाच्या इंद्रियकथावण्णना (अष्टमकाचे इंद्रियकथावर्णन)

371. Lokuttarānaṃyeva saddhādīnaṃ indriyabhāvo, na lokiyānanti paravādino adhippāyavasenāha ‘‘appaṭiladdhindriyattā’’tiādi. Tattha niyyānikāni bhāventoti yathā niyyānikā honti, evaṃ uppādento brūhento vā. Indriyabhāvaṃ pana pattesu tesu puna bhāvanākiccaṃ natthīti tassa adhippāyoti dassento āha ‘‘na pana indriyāni bhāvento’’ti.

३७१. केवळ लोकोत्तर श्रद्धा इत्यादींचाच इंद्रियभाव असतो, लौकिकांचा नाही, या परवाद्याच्या अभिप्रायाच्या वशाने 'इंद्रिये प्राप्त न झाल्यामुळे' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'निय्यानिक (मुक्ती देणारे) भावना करत असताना' म्हणजे जसे ते निय्यानिक होतील, तसे उत्पन्न करत किंवा वाढवत असताना. परंतु ज्यांनी इंद्रियभाव प्राप्त केला आहे, त्यांच्या बाबतीत पुन्हा भावना करण्याचे कार्य उरत नाही, हा त्याचा अभिप्राय दर्शवताना म्हटले आहे - 'परंतु इंद्रियांची भावना करत नाही'.

Aṭṭhamakassa indriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अट्ठमकाच्या इंद्रियकथावण्णना समाप्त झाली.

7. Dibbacakkhukathāvaṇṇanā

७. दिब्बचक्खुकथावण्णना (दिव्यचक्षुकथावर्णन)

373. Visinoti visesena bandhati visayīnaṃ attapaṭibandhaṃ karotīti visayo, ārammaṇaṃ, anubhavati etenāti ānubhāvo, sāmatthiyaṃ, balanti attho, gocarakaraṇaṃ gocaro, visaye ānubhāvagocarā visaya…pe… carāti. Tehi yathā visiṭṭhaṃ visesaṃ hoti, tathā paccayabhūtena jhānadhammena āhitabalaṃ katabalādhānaṃ. Visayaggahaṇañcettha ānubhāvagocarakaraṇānaṃ pavattiṭṭhānadassanaṃ yatthassa tehi upatthaddhattā balādhānaṃ pākaṭaṃ hoti. Tenāha ‘‘yādise visaye’’tiādi. Balādhānañca uttarimanussadhammato mahaggatadhammavisesato uppannehi paṇītehi cittajarūpehi visesāpatti. Yaṃ nissāya parāvuttīti eke vadanti. Purimaṃ maṃsacakkhumattamevāti yathāvuttabalādhānato purimaṃ maṃsacakkhumattameva. Vadanto saṅgahakāro. Visayaggahaṇaṃ pāḷiyaṃ kataṃ. Na visayavisesadassanatthanti na visayassa visesadassanatthaṃ. Yato ubhinnampi rūpāyatanameva visayoti visayassa sadisataṃ avisesaṃ āha, sadisassa vā visesaṃ dīpetīti yojanā.

३७३. 'विसिनोति' म्हणजे विशेष रूपाने बांधतो, विषयींचा स्वतःशी संबंध जोडतो तो 'विषय' (आलंबन); ज्याच्याद्वारे अनुभव घेतो तो 'आनुभाव' म्हणजे सामर्थ्य किंवा बल; गोचर करणे म्हणजे 'गोचर'; विषयात आनुभाव आणि गोचर हे 'विषय...पे...चर' आहेत. त्यांच्याद्वारे जसे विशिष्ट किंवा विशेष होते, तसेच प्रत्ययभूत (कारणभूत) असलेल्या झानधम्माद्वारे (ध्यानधर्माद्वारे) प्राप्त केलेले बल म्हणजे 'कृतबलाधान' होय. आणि येथे विषयग्रहण म्हणजे आनुभाव आणि गोचर करण्याच्या प्रवृत्तीच्या स्थानाचे दर्शन आहे, जेथे त्यांच्या आधाराने बल प्राप्त होणे स्पष्ट होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ज्या प्रकारच्या विषयात' इत्यादी. आणि बलाधान म्हणजे उत्तरिमनुस्सधम्मातून (उत्तरीमनुष्यधर्मातून) आणि महग्गतधम्माच्या (महद्गतधर्माच्या) विशेषातून उत्पन्न झालेल्या प्रणीत चित्तज-रूपांमुळे प्राप्त होणारी विशिष्ट अवस्था. 'ज्याचा आश्रय घेऊन परावृत्ती होते' असे काही जण म्हणतात. 'पूर्वीचे केवळ मांसचक्षूच' म्हणजे वर सांगितलेल्या बलाधानापूर्वीचे केवळ मांसचक्षूच. असे सांगणारा संग्रहकार आहे. पाळिपाठात विषयग्रहण केले आहे. 'विषयाच्या विशेष दर्शनासाठी नाही' म्हणजे विषयाचा विशेष दाखवण्यासाठी नाही. कारण दोन्हीचाही विषय केवळ रूपायतनच आहे, म्हणून विषयाचे सादृश्य (अविशेष) सांगितले आहे, किंवा सदृश असलेल्याचा विशेष दर्शवतो, अशी योजना आहे.

Dhammupatthaddha [Pg.110]…pe… adhippāyo, aññathā laddhiyeva na siyāti bhāvo. Maggoti upāyo, kāraṇanti attho. Pakaticakkhumato eva hi dibbacakkhu uppajjati. Kasmā? Kasiṇālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhuñāṇassa uppādanaṃ, so ca kasiṇamaṇḍale uggahanimittena vinā natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘maṃsacakkhupaccayatādassanatthameva vutta’’nti. Tenāti ‘‘maggo’’ti vacanena. Rūpāvacarajjhānapaccayenāti rūpāvacarajjhānena paccayabhūtena uppannāni rūpāvacarajjhānacittasamuṭṭhitāni. Jhānakammasamuṭṭhitesu vattabbameva natthi. Tassa hesā laddhi.

'धम्मुपत्थद्ध...पे...' हा अभिप्राय आहे, अन्यथा ते मतच अस्तित्वात आले नसते, असा भाव आहे. 'मग्ग' (मार्ग) म्हणजे उपाय किंवा कारण, असा अर्थ आहे. कारण नैसर्गिक चक्षू असलेल्यालाच दिव्यचक्षू उत्पन्न होते. का? कसिण-आलोक (कृत्स्न-आलोक) वाढवून दिव्यचक्षू-ज्ञानाची उत्पत्ती होते, आणि ती कसिण-मंडलात उद्ग्रह-निमित्ताशिवाय (उग्गहनिमित्त) शक्य नाही, म्हणूनच म्हटले आहे - 'मांसचक्षूच्या प्रत्ययतेचे (कारणतेचे) दर्शन घडवण्यासाठीच हे म्हटले आहे'. 'त्याच्याद्वारे' म्हणजे 'मग्ग' या शब्दाने. 'रूपावचर-झान-प्रत्ययाने' म्हणजे प्रत्ययभूत असलेल्या रूपावचर-झानाद्वारे उत्पन्न झालेली, रूपावचर-झानचित्तापासून समुत्थित झालेली (रूपे). झानकर्म-समुत्थित रूपांच्या बाबतीत तर काही बोलण्याची गरजच नाही. हे त्याचे मत आहे.

374. Yena dibbacakkhuno paññācakkhubhāvassa icchanena paṭijānanena. Tīṇi cakkhūni maṃsadibbapaññācakkhūni cakkhuntarabhāvaṃ vadato bhaveyyuṃ, tasmā taṃ na icchatīti attho.

३७४. ज्या दिव्यचक्षूला प्रज्ञाचक्षू मानण्याची इच्छा किंवा स्वीकार करण्याद्वारे. मांसचक्षू, दिव्यचक्षू आणि प्रज्ञाचक्षू ही तीन चक्षू इतर चक्षूंपेक्षा भिन्न आहेत असे म्हणणाऱ्याच्या मते तीन चक्षू होतील, म्हणून तो ते मान्य करत नाही, असा अर्थ आहे.

Dibbacakkhukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

दिब्बचक्खुकथावण्णना समाप्त झाली.

9. Yathākammūpagatañāṇakathāvaṇṇanā

९. यथाकम्मूपगतञाणकथावण्णना (यथाकर्मोपगतज्ञानकथावर्णन)

377. Dibbacakkhupādakattā ‘‘yathākammūpagatañāṇassa upanissaye dibbacakkhumhī’’ti vuttaṃ, na yathākammūpagatajānanakiccake dibbacakkhumhi tassa taṃkiccakatābhāvato. Yato yaṃ anaññaṃ, tampi tato anaññamevāti āha ‘‘iminā…pe… bhavitabba’’nti. Tattha atthantarabhāvaṃ nivāretīti dibbacakkhuñāṇassa pakkhikattā yathākammūpagatañāṇassa tato atthantarabhāvaṃ nivāreti. Tassa hi taṃ paribhaṇḍañāṇaṃ. Dibbacakkhussa yathākammūpagatañāṇato atthantarabhāvaṃ na nivāreti atappakkhikattāti adhippāyo. Dibbacakkhussa yathākammūpagatañāṇakiccatā paravādinā icchitā, na yathākammūpagatañāṇassa dibbacakkhukiccatāti tamatthaṃ ‘‘yathākammūpagatañāṇameva dibbacakkhu’’nti ettha yojetvā dassento ‘‘eva-saddo cā’’tiādimāha.

३७७. दिव्यचक्षूचा आधार असल्यामुळे "यथाकर्मोपगतज्ञानाच्या उपनिषयात (सहाय्यक कारणात) दिव्यचक्षूमध्ये" असे म्हटले आहे, यथाकर्मोपगत जाणण्याच्या कार्यात दिव्यचक्षूमध्ये नाही, कारण त्याचे ते कार्य नसल्यामुळे. ज्याच्यापासून जे अनन्य (भिन्न नाही) आहे, ते देखील त्याच्यापासून अनन्यच आहे, म्हणून म्हटले आहे "याने...पे... असावे". तेथे 'अर्थांतरभाव (भिन्नत्व) निवारण करतो' म्हणजे दिव्यचक्षूज्ञानाचा पक्ष असल्यामुळे यथाकर्मोपगतज्ञानाचा त्याच्यापासून अर्थांतरभाव निवारण करतो. कारण त्याचे ते परिभांडज्ञान (परिवारासारखे ज्ञान) आहे. दिव्यचक्षूचा यथाकर्मोपगतज्ञानापासून अर्थांतरभाव निवारण करत नाही, कारण तो त्याचा पक्ष नाही, असा अभिप्राय आहे. दिव्यचक्षूचे यथाकर्मोपगतज्ञानकार्य परवाद्याने इच्छिले आहे, यथाकर्मोपगतज्ञानाचे दिव्यचक्षूकार्य नाही, हा अर्थ "यथाकर्मोपगतज्ञानच दिव्यचक्षू" येथे जोडून दाखवताना "एव-शब्द च" इत्यादी म्हटले आहे.

Yathākammūpagatañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

यथाकर्मोपगतज्ञानकथावर्णन समाप्त झाले.

10. Saṃvarakathāvaṇṇanā

१०. संवरकथावर्णन

379. Āṭānāṭiyasutte [Pg.111] ‘‘santi, bhikkhave, yakkhā yebhuyyena pāṇātipātā appaṭiviratā’’ti (dī. ni. 3.276, 286) āgatattā cātumahārājikānaṃ saṃvarāsaṃvarasabbhāvo avivādasiddho. Yattha pana vivādo, tameva dassentena tāvatiṃsādayo gahitāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘cātumahārājikāna’’nti vuttaṃ. Evaṃ satīti yadi tāvatiṃsesu saṃvarāsaṃvaro natthi, evaṃ sante. Surāpānanti etthāpi ‘‘suyyatī’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Kathaṃ suyyatīti? Vuttañhetaṃ kumbhajātake –

३७९. आटानाटिय सुत्तात "भिक्खूहो, असे यक्ष आहेत जे बहुतांश प्राणातिपातापासून (हिंसेपासून) अलिप्त राहिलेले नाहीत" (दी. नि. ३.२७६, २८६) असे आल्यामुळे चातुर्महाराजिकांचा संवर-असंवरभाव निर्विवाद सिद्ध आहे. परंतु जेथे विवाद आहे, तेच दर्शवण्यासाठी तावतिंस इत्यादी देव घेतले आहेत, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी "चातुर्महाराजिकांचे" असे म्हटले आहे. 'असे असताना' म्हणजे जर तावतिंस देवांमध्ये संवर-असंवर नाही, तर असे असताना. 'सुरापान' येथे देखील "ऐकले जाते" हे पद आणून जोडले पाहिजे. कसे ऐकले जाते? कुंभजातकात हे म्हटले आहे -

‘‘Yaṃ ve pivitvā pubbadevā pamattā,Tidivā cutā sassatiyā samāyā;

Taṃ tādisaṃ majjamimaṃ niratthaṃ,Jānaṃ mahārāja kathaṃ piveyyā’’ti. (jā. 1.16.58);

"जे प्यायल्याने पूर्वदेव (असुर) प्रमत्त (मद्यधुंद) झाले आणि शाश्वत अशा त्रिदिव (स्वर्ग) लोकापासून आपल्या मायेसह च्युत झाले; हे महाराज, जाणूनबुजून असे निरर्थक मद्य कोण बरे पिईल?" (जा. १.१६.५८);

Tattha pubbadevā nāma asurā. Te hi tāvatiṃsānaṃ uppattito pubbadevāti paññāyiṃsu. Pamattāti surāpānena pamādaṃ āpannā. Tidivāti manussacātumahārājikaloke upādāya tatiyalokabhūtā devaṭṭhānā, nāmameva vā etaṃ tassa devaṭṭhānassa. Sassatiyāti kevalaṃ dīghāyukataṃ sandhāya vadati. Samāyā saha attano asuramāyāya, asuramantehi saddhiṃ cutāti attho. Aṭṭhakathāyañca vuttaṃ ‘‘āgantukadevaputtā āgatāti nevāsikā gandhapānaṃ sajjayiṃsu. Sakko sakaparisāya saññamadāsī’’ti. Tenāha ‘‘tesaṃ surāpānaṃ asaṃvaro na hotīti vattabbaṃ hotī’’ti. Ettha ca tāvatiṃsānaṃ pātubhāvato paṭṭhāya surāpānampi tattha nāhosi, pageva pāṇātipātādayoti viramitabbābhāvato eva tāvatiṃsato paṭṭhāya upari devalokesu samādānasampattavirativasena puretabbā saṃvarā na santi, lokuttarā pana santiyeva. Tathā tehi pahātabbā asaṃvarā. Na hi appahīnānusayānaṃ maggavajjhā kilesā na santīti.

तेथे 'पूर्वदेव' म्हणजे असुर. कारण ते तावतिंस देवांच्या उत्पत्तीपूर्वीचे देव म्हणून ओळखले जात होते. 'प्रमत्त' म्हणजे सुरापानाने प्रमादाला प्राप्त झालेले. 'त्रिदिव' म्हणजे मनुष्य आणि चातुर्महाराजिक लोकांच्या अपेक्षेने तिसरा लोक असलेले देवस्थान, किंवा हे त्या देवस्थानाचे नावच आहे. 'शाश्वत' हे केवळ दीर्घायुष्याचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. 'समायेसह' म्हणजे आपल्या असुरमायेसह, असुरमंत्रांसह च्युत झाले असा अर्थ आहे. अट्ठकथेतही म्हटले आहे - "आगंतुक देवपुत्र आले म्हणून तेथील रहिवाशांनी सुगंधी पेय तयार केले. शक्राने आपल्या परिषदेला संयम राखण्यास सांगितले." म्हणूनच म्हटले आहे "त्यांचे सुरापान असंवर होत नाही, असे म्हणावे लागते." आणि येथे तावतिंस देवांच्या प्रादुर्भावापासून सुरापान देखील तेथे नव्हते, मग प्राणातिपात इत्यादी तर दूरच राहिले; म्हणून विरत होण्यासारखे काही नसल्यामुळेच तावतिंस लोकांपासून वरच्या देवलोकांमध्ये समादान, संपत्ती आणि विरतीच्या वशाने पूर्ण केले जाणारे संवर नाहीत, परंतु लोकोत्तर संवर तर आहेतच. तसेच त्यांनी प्रहाण (नष्ट) करण्यासारखे असंवरही आहेत. कारण ज्यांचे अनुशय नष्ट झालेले नाहीत, त्यांच्यामध्ये मार्गवध्य (मार्गाने नष्ट होण्याजोगे) क्लेश नसतात असे नाही.

Saṃvarakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

संवरकथावर्णन समाप्त झाले.

Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

तृतीयवर्गवर्णन समाप्त झाले.

4. Catutthavaggo

४. चतुर्थ वर्ग

1. Gihissa arahātikathāvaṇṇanā

१. गृहस्थाला अर्हत्त्व प्राप्त होते या कथेचे वर्णन

387. Gihichandarāgasampayuttatāyāti [Pg.112] gihibhāve kāmabhogibhāve chandarāgasahitatāya.

३८७. 'गृहस्थ छंदरागसंप्रयुक्ततेमुळे' म्हणजे गृहस्थभावात, कामभोगीभावात छंदरागाने युक्त असल्यामुळे.

Gihissa arahātikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

गृहस्थाला अर्हत्त्व प्राप्त होते या कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

4. Samannāgatakathāvaṇṇanā

४. समन्नागतकथावर्णन

393. Pattinti adhigamo. Adhigamo nāma samannāgamo hotīti pāḷiyaṃ catūhi phassādīhi samannāgamo coditoti daṭṭhabbaṃ.

३९३. 'प्राप्ती' म्हणजे अधिगम. अधिगम म्हणजेच समन्नागम (युक्त असणे) होय, पाळीमध्ये चार स्पर्श इत्यादींनी युक्त असणे (समन्नागम) चोदित (दर्शविले) आहे, असे समजावे.

Samannāgatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

समन्नागतकथावर्णन समाप्त झाले.

5. Upekkhāsamannāgatakathāvaṇṇanā

५. उपेक्षासमन्नागतकथावर्णन

397. Sabbaṃ yojetabbanti ettha yadi te arahā catūhi khandhehi viya chahi upekkhāhi samannāgato, evaṃ sante cha upekkhā paccekaṃ phassādisahitāti ‘‘chahi phassādīhi samannāgato’’tiādinā yojetabbaṃ.

३९७. 'सर्व जोडावे' येथे जर तो अर्हत चार स्कंधांप्रमाणे सहा उपेक्षांनी युक्त असेल, तर असे असताना सहा उपेक्षा प्रत्येकी स्पर्श इत्यादींनी युक्त आहेत, म्हणून "सहा स्पर्श इत्यादींनी युक्त आहे" इत्यादी प्रकारे जोडावे.

Upekkhāsamannāgatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

उपेक्षासमन्नागतकथावर्णन समाप्त झाले.

6. Bodhiyābuddhotikathāvaṇṇanā

६. बोधीने बुद्ध होतो या कथेचे वर्णन

398. Pattidhammavasenāti ‘‘pattidhammo nāmā’’tiādinā vuttassa cittavippayuttassa saṅkhārassa vasena. ‘‘Bodhiyā buddho’’ti pucchā. ‘‘Bodhiyā niruddhāya vigatāya paṭippassaddhāya abuddho hotī’’ti anuyogo. Evamaññatthāpi pucchānuyogā veditabbā.

३९८. 'प्राप्तिधर्माच्या वशाने' म्हणजे "प्राप्तिधर्म नावाचा" इत्यादी प्रकारे म्हटलेल्या चित्तविप्रयुक्त संस्काराच्या वशाने. "बोधीने बुद्ध होतो" हा प्रश्न आहे. "बोधी निरुद्ध, विगत आणि प्रतिप्रस्रब्ध (शांत) झाल्यावर अबुद्ध होतो" हा अनुयोग (उलट प्रश्न) आहे. अशा प्रकारे इतर ठिकाणीही प्रश्न आणि अनुयोग समजावेत.

Bodhiyābuddhotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

बोधीने बुद्ध होतो या कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

7. Lakkhaṇakathāvaṇṇanā

७. लक्षणकथावर्णन

402. Tasmāti [Pg.113] yasmā abodhisattassapi cakkavattino lakkhaṇehi samannāgamo bodhisattassapi carimabhavato aññattha asamannāgamo hoti, tasmā lakkhaṇasamannāgato bodhisattovāti imassatthassa asādhakaṃ. Tenāha ‘‘ābhatampi anābhatasadisamevā’’ti.

४०२. 'त्यामुळे' कारण अबोधिसत्त्व असलेल्या चक्रवर्तीचा देखील लक्षणांशी संबंध असतो आणि बोधिसत्त्वाचा देखील अंतिम भवाव्यतिरिक्त इतर भवांमध्ये संबंध नसतो, त्यामुळे 'लक्षणांनी युक्त असलेला बोधिसत्त्वच होय' या अर्थाचे हे असाधक (असिद्ध) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे "आणलेले देखील न आणल्यासारखेच आहे."

Lakkhaṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

लक्षणकथावर्णन समाप्त झाले.

8. Niyāmokkantikathāvaṇṇanā

८. नियामोक्कांतिकथावर्णन

403. Pāramīpūraṇanti idaṃ bodhicariyāya upalakkhaṇaṃ, na pāramīnaṃ puṇṇabhāvadassanaṃ. Tena tesaṃ ārambhasamādānādīnampi saṅgaho katoti daṭṭhabbaṃ. Mahābhinīhārato paṭṭhāya hi mahāsattā niyatāti vuccanti. Yathāha – ‘‘evaṃ sabbaṅgasampannā, bodhiyā niyatā narā’’ti, ‘‘dhuvaṃ buddho bhavissatī’’ti ca, na niyāmassa nāma kassaci dhammassa uppannattā byākaronti, atha kho ekaṃsenāyaṃ pāramiyo pūretvā buddho bhavissatīti katvā byākarontīti paravādīparikappitaṃ dhammantaraṃ paṭisedheti, na bodhiyā niyatattaṃ. Tenāha ‘‘kevalañhi na’’ntiādi.

४०३. 'पारमी पूर्ण करणे' हे बोधिचर्येचे उपलक्षण आहे, पारमींच्या पूर्णत्वाचे दर्शन नाही. त्यामुळे त्यांच्या आरंभ, समादान इत्यादींचा देखील संग्रह केला आहे असे समजावे. महाभिनिहारापासून घेऊन महासत्त्व 'नियत' (निश्चित) म्हटले जातात. जसे म्हटले आहे - "अशा प्रकारे सर्व अंगांनी संपन्न असलेले मनुष्य बोधीसाठी नियत असतात" आणि "निश्चितच बुद्ध होतील", कोणत्याही 'नियम' नावाच्या धर्माच्या उत्पत्तीमुळे व्याकरण (भविष्यवाणी) करत नाहीत, तर हा निश्चितपणे पारमी पूर्ण करून बुद्ध होईल असे करून व्याकरण करतात, या प्रकारे परवाद्याने कल्पिलेल्या इतर धर्माचा निषेध केला जातो, बोधीच्या नियतत्वाचा नाही. म्हणूनच म्हटले आहे "केवळ नाही..." इत्यादी.

Niyāmokkantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

नियामोक्कांतिकथावर्णन समाप्त झाले.

10. Sabbasaṃyojanappahānakathāvaṇṇanā

१०. सर्वसंयोजनप्रहाणकथावर्णन

413. Satipi kesañci saṃyojanānaṃ heṭṭhimamaggehi pahīnatte ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā’’tiādīsu viya vaṇṇabhaṇanamukhena anavasesatañca sandhāya sabbasaṃyojanappahānakittanaṃ pariyāyavacananti āha ‘‘imaṃ pariyāyaṃ aggahetvā’’ti. Arahattamaggena pajahanato evāti gaṇhātīti aggamaggo eva sabbasaṃyojanāni pajahatīti laddhiṃ gaṇhātīti vadanti padakārā. Evaṃ satīti yadi anavasesatāmattena tathā paṭijānāti.

४१३. काही संयोजने खालच्या मार्गांनी नष्ट झालेली असताना देखील "पाच ओरंभागीय संयोजने नष्ट झाल्यामुळे" इत्यादींमध्ये स्तुती करण्याच्या उद्देशाने आणि पूर्णपणे नष्ट होण्याच्या संदर्भाने सर्व संयोजनांच्या प्रहाणाचे कीर्तन करणे हे पर्यायवचन (लाक्षणिक कथन) आहे, म्हणून म्हटले आहे "हा पर्याय न स्वीकारता". 'अर्हत्त्वमार्गाने त्याग केल्यामुळेच' असे ग्रहण करतो, म्हणजे अग्र मार्गच सर्व संयोजने नष्ट करतो असे मत ग्रहण करतो, असे पदकार म्हणतात. 'असे असताना' म्हणजे जर केवळ पूर्णपणे नष्ट होण्याच्या कारणाने तसे प्रतिपादन करतो.

Sabbasaṃyojanappahānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

सर्वसंयोजनप्रहाणकथावर्णन समाप्त झाले.

Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

चतुत्थवग्गवण्णना समाप्त झाली.

5. Pañcamavaggo

५. पंचम वग्ग

1. Vimuttikathāvaṇṇanā

१. विमुत्तिकथावण्णना

418. Phalañāṇaṃ [Pg.114] na hoti, sesāni vipassanāmaggapaccavekkhaṇañāṇāni vimuttānīti na vattabbānīti sambandho. Etthāti etesu catūsu ñāṇesu. Vipassanāggahaṇena gahitaṃ maggādikiccavidūrakiccattā vipassanāpariyosānattā ca.

४१८. फलञाण (फलज्ञान) होत नाही, उर्वरित विपस्सना-मग्ग-पच्चवेक्खणञाणे विमुक्त आहेत असे म्हणू नये, असा संबंध आहे. 'एत्थ' (येथे) म्हणजे या चार ज्ञानांमध्ये. विपस्सना ग्रहणाने ग्रहण केलेले (ज्ञान) हे मार्गादी कृत्यांपासून दूर असलेल्या कृत्यामुळे आणि विपस्सनेच्या समाप्तीमुळे आहे.

Vimuttikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

विमुत्तिकथावण्णना समाप्त झाली.

2. Asekhañāṇakathāvaṇṇanā

२. असेखञाणकथावण्णना

421. Asekhe ārabbha pavattattā asekhañāṇanti parassa laddhi, na asekhe asekhadhamme pariyāpannanti imamatthamāha ‘‘etena…pe… dassetī’’ti.

४२१. असेखाला (अशैक्ष्याला) उद्देशून प्रवृत्त झाल्यामुळे 'असेखञाण' (अशैक्ष्यज्ञान) आहे, हे दुसऱ्याचे मत (लद्धि) आहे; असेख धर्मामध्ये समाविष्ट असलेल्या असेखाचे नाही, हा अर्थ 'याद्वारे...पे... दर्शवितात' या वाक्याने सांगितला आहे.

Asekhañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

असेखञाणकथावण्णना समाप्त झाली.

3. Viparītakathāvaṇṇanā

३. विपरीतकथावण्णना

424. Asive sivāti vohāraṃ viya aññāṇe…pe… vadati.

४२४. अशिवामध्ये 'शिव' अशा व्यवहाराप्रमाणे, अज्ञानामध्ये...पे... म्हणतात.

Viparītakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

विपरीतकथावण्णना समाप्त झाली.

4. Niyāmakathāvaṇṇanā

४. नियामकथावण्णना

428-431. Yanti yaṃ ñāṇaṃ. Saccānulomanti saccappaṭivedhānukūlaṃ. Viparītānuyogato pabhuti gaṇetvā ‘‘catuttha’’nti āha na aniyatassa niyāmagamanāyāti aviparītānuyogato pabhuti gaṇetvā, tathā sati pañcamabhāvato visesabhāvato ca.

४२८-४३१. 'यं' म्हणजे जे ज्ञान. 'सच्चानुलोमं' म्हणजे सच्च-पटिवेधाला (सत्य साक्षात्काराला) अनुकूल असलेले. विपरीत अनुयोगापासून (प्रश्नापासून) मोजून 'चौथे' असे म्हटले आहे, अनियताच्या नियमाकडे जाण्यासाठी नाही, तर अविपरीत अनुयोगापासून मोजून; तसे असताना पाचव्या भावामुळे आणि विशेष भावामुळे.

Niyāmakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

नियामकथावण्णना समाप्त झाली.

5. Paṭisambhidākathāvaṇṇanā

५. पटिसम्भिदाकथावण्णना

432-433. Sabbaṃ [Pg.115] ñāṇanti idaṃ ‘‘ariyāna’’nti iminā na visesitanti adhippāyenāha ‘‘anariyānampi hi ñāṇaṃ ñāṇamevā’’ti. Atha vā pāḷiyaṃ avisesena sabbaṃ ñāṇanti vuttaṃ gahetvā evamāha. Ariyassa ce ñāṇanti, so pana paṭikkhepeyyāti āha ‘‘anariyassa etaṃ ñāṇaṃ sandhāyā’’ti.

४३२-४३३. 'सब्बं ञाणं' (सर्व ज्ञान) हे 'अरियां' (आर्यांचे) या शब्दाने विशेषित केलेले नाही, या अभिप्रायाने 'अनरियांचेही (अनार्यांचेही) ज्ञान हे ज्ञानच आहे' असे म्हटले आहे. अथवा पाळीमध्ये सामान्यपणे 'सर्व ज्ञान' असे म्हटलेले स्वीकारून असे म्हटले आहे. 'जर अरियांचे (आर्यांचे) ज्ञान असेल तर', तो त्याचा निषेध करेल, म्हणून 'हे ज्ञान अनरियाच्या (अनार्याच्या) संदर्भात आहे' असे म्हटले आहे.

Paṭisambhidākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

पटिसम्भिदाकथावण्णना समाप्त झाली.

7. Cittārammaṇakathāvaṇṇanā

७. चित्तारम्मणकथावण्णना

436-438. Vattabbapaṭiññāti phassārammaṇe ñāṇaṃ vattabbaṃ cetopariyañāṇanti evaṃ pavattā paṭiññā.

४३६-४३८. 'वत्तब्बपटिञ्ञा' (म्हणावयाची प्रतिज्ञा) म्हणजे स्पर्शाच्या आलंबनावर ज्ञान म्हणावे, चेतोपरियञाण (परचित्तज्ञान) म्हणावे, अशी प्रवृत्त झालेली प्रतिज्ञा होय.

Cittārammaṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

चित्तारम्मणकथावण्णना समाप्त झाली.

8. Anāgatañāṇakathāvaṇṇanā

८. अनागतञाणकथावण्णना

439-440. Anantarānāgatepi citte ñāṇaṃ icchanti, tattha pana khaṇapaccuppanne viya tādisena parikammena kadāci ñāṇaṃ uppajjeyya. Tenāha ‘‘anantare ekanteneva ñāṇaṃ natthī’’ti.

४३९-४४०. लगेचच येणाऱ्या अनागत चित्तामध्येही ते ज्ञानाची इच्छा करतात, परंतु तेथे क्षण-प्रत्युत्पन्नाप्रमाणे (क्षण-वर्तमानाप्रमाणे) तशा परिकर्माने कधीतरी ज्ञान उत्पन्न होऊ शकते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'लगेचच येणाऱ्या चित्तामध्ये एकांताने (निश्चितपणे) ज्ञान नसते'.

Anāgatañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अनागतञाणकथावण्णना समाप्त झाली.

9. Paṭuppannañāṇakathāvaṇṇanā

९. पटुप्पन्नञाणकथावण्णना

441-442. ‘‘Sabbasaṅkhāresu aniccato diṭṭhesū’’ti vutte yaṃ dassanabhūtaṃ ñāṇaṃ, tampi saṅkhārasabhāvattā tathādiṭṭhaṃ siyāti atthato āpajjati, evaṃbhūtaṃ vacanaṃ sandhāyāha ‘‘atthato āpannaṃ vacana’’nti. Taṃ pana yasmā ‘‘tampi ñāṇaṃ aniccato diṭṭhaṃ hotī’’ti paṭijānanavasena pavattaṃ, tasmā ‘‘anujānanavacana’’nti vuttaṃ. Bhaṅgānupassanānaṃ pabandhavasena pavattamānānaṃ.

४४१-४४२. 'सर्व संख्खारांना (संस्कारांना) अनित्य रूपाने पाहिले असता' असे म्हटले असता, जे दर्शनभूत ज्ञान आहे, ते देखील संख्खार स्वभावाचे असल्यामुळे तसे पाहिलेले असावे, असा अर्थ निष्पन्न होतो. अशा प्रकारच्या वचनाला उद्देशून 'अर्थतः निष्पन्न झालेले वचन' असे म्हटले आहे. परंतु, ते ज्याअर्थी 'ते ज्ञान देखील अनित्य रूपाने पाहिलेले असते' अशा प्रतिज्ञेच्या रूपाने प्रवृत्त झाले आहे, म्हणून त्याला 'अनुज्ञान-वचन' (संमतीचे वचन) म्हटले आहे. भंगाने (नाशाने) अनुदर्शन करणाऱ्यांच्या प्रवाहाच्या (प्रबंधाच्या) रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्यांचे.

Paṭuppannañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

पटुप्पन्नञाणकथावण्णना समाप्त झाली.

10. Phalañāṇakathāvaṇṇanā

१०. फलञाणकथावण्णना

443-444. Phalaparopariyattaṃ [Pg.116] phalassa uccāvacatā. Balenāti ñāṇabalena.

४४३-४४४. 'फलपरोपरियत्तं' म्हणजे फलाची उच्च-नीचता (कमी-अधिकता). 'बलेन' म्हणजे ज्ञानबलाने.

Phalañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

फलञाणकथावण्णना समाप्त झाली.

Pañcamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

पंचमवग्गवण्णना समाप्त झाली.

Mahāpaṇṇāsako samatto.

महापण्णासको समाप्त झाला.

6. Chaṭṭhavaggo

६. छठ्ठवग्गो

1. Niyāmakathāvaṇṇanā

१. नियामकथावण्णना

445-447. Etassa ariyassa puggalassa.

४४५-४४७. या आर्य पुद्गलाचे (व्यक्तीचे).

Niyāmakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

नियामकथावण्णना समाप्त झाली.

2. Paṭiccasamuppādakathāvaṇṇanā

२. पटिच्चसमुप्पादकथावण्णना

451. Kāraṇaṭṭhena ṭhitatāti kāraṇabhāvena byabhicaraṇābhāvamāha. Yo hi dhammo yassa dhammassa yadā kāraṇaṃ hoti, na tassa tadā aññathābhāvo atthi, sā ca atthato kāraṇabhāvoyevāti ‘‘kāraṇabhāvoyevā’’ti āha.

४५१. 'कारणार्थेने स्थित' म्हणजे कारणभावाने व्यभिचाराचा (बदलाचा) अभाव असल्याचे सांगितले आहे. कारण जो धर्म ज्या धर्माचे जेव्हा कारण असतो, तेव्हा त्याचा अन्यथाभाव (बदल) होत नाही, आणि तो अर्थतः कारणभावच आहे, म्हणून 'कारणभावच' असे म्हटले आहे.

Paṭiccasamuppādakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

पटिच्चसमुप्पादकथावण्णना समाप्त झाली.

5. Nirodhasamāpattikathāvaṇṇanā

५. निरोधसमापत्तिकथावण्णना

457-459. Sabhāvadhammataṃ paṭisedheti tadubhayalakkhaṇarahitassa sabhāvadhammassa abhāvā. ‘‘Vodānampi vuṭṭhāna’’nti vacanato ‘‘vodānañca vuṭṭhānapariyāyovā’’ti āha. Sabhāvadhammatte siddhe saṅkhatavidūratāya asaṅkhataṃ siyāti āha ‘‘sabhāvadhammattāsādhakattā’’ti.

४५७-४५९. स्वभावधर्माचा निषेध करतो, कारण त्या दोन्ही लक्षणांनी रहित असलेल्या स्वभावधर्माचा अभाव असतो. 'वोदान (परिशुद्धी) देखील वुट्ठान (उत्थान) आहे' या वचनावरून 'वोदान हा वुट्ठानाचाच पर्याय आहे' असे म्हटले आहे. स्वभावधर्मत्व सिद्ध झाल्यावर, संखत (संस्कृत) पासून दूर असल्यामुळे ते असंखत (असंस्कृत) असावे, म्हणून 'स्वभावधर्मत्वाच्या असाधकत्वामुळे' असे म्हटले आहे.

Nirodhasamāpattikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

निरोधसमापत्ति-कथा-वर्णन समाप्त झाले.

Chaṭṭhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

सहाव्या वग्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

7. Sattamavaggo

७. सातवा वग्ग

1. Saṅgahitakathāvaṇṇanā

१. संगहीत-कथा-वर्णन

471-472. Saṅgahitāti [Pg.117] saṅgahaṇādivasena saddhiṃ gahitā. Te pana yasmā ekavidhatādisāmaññena bandhā viya honti, tasmā āha ‘‘sambandhā’’ti.

४७१-४७२. 'संगहीत' म्हणजे संग्रह इत्यादींच्या द्वारे एकत्र घेतलेले. परंतु ते ज्या अर्थी एकविधता इत्यादी सामान्यतेमुळे बंधनासारखे असतात, म्हणून म्हटले आहे - 'सम्बन्ध' (संबंध) असे.

Saṅgahitakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

संगहीत-कथा-वर्णन समाप्त झाले.

2. Sampayuttakathāvaṇṇanā

२. सम्प्रयुक्त-कथा-वर्णन

473-474. Anuppavisitabbānuppavisanabhāvo tesaṃ bhede sati yujjeyya, nāññathāti upamābhindanena upameyyassa bhinnataṃ dassento ‘‘nānattavavatthā…pe… dassetī’’ti āha.

४७३-४७४. अनुप्रवेश करण्यायोग्य आणि अनुप्रवेश करण्याचा भाव त्यांच्यामध्ये भेद असतानाच योग्य ठरतो, अन्यथा नाही; असे उपमेचा भेद करून उपमेयाची भिन्नता दाखवताना 'नानात्व-व्यवस्थान...पे... दाखवते' असे म्हटले आहे.

Sampayuttakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

सम्प्रयुक्त-कथा-वर्णन समाप्त झाले.

3. Cetasikakathāvaṇṇanā

३. चेतसिक-कथा-वर्णन

475-477. Phassikādayoti ettha ādi-saddo vavatthāvācī. Tena cittuppādadesanāyaṃ dassitappabhedā vedanādayo gayhanti, na taṃsamuṭṭhānā rūpadhammāti āha ‘‘ekuppādatādivirahitā sahajātatā natthī’’ti.

४७५-४७७. 'फस्सिकादयो' (स्पर्शिक इत्यादी) यामध्ये 'आदि' शब्द व्यवस्थेचा वाचक आहे. त्याने चित्तोत्पाद देशनेमध्ये दाखवलेले वेदना इत्यादींचे भेद घेतले जातात, त्यापासून उत्पन्न होणारे रूपधर्म नाही; म्हणून म्हटले आहे - 'एक उत्पाद इत्यादींनी रहित असलेली सहजातता नाही'.

Cetasikakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

चेतसिक-कथा-वर्णन समाप्त झाले.

4. Dānakathāvaṇṇanā

४. दान-कथा-वर्णन

479. Phaladānabhāvadīpanatthanti phaladānasabbhāvadīpanatthaṃ. Phaladānaṃ vuttaṃ viya hotīti cittena phaladānaṃ padhānabhāve vuttaṃ viya hotīti attho. Aññathā dānabhāvoti na sakkā vattuṃ. Dānabhāvopi hi ‘‘dānaṃ aniṭṭhaphala’’ntiādinā vuttoyevāti. Tannivāraṇatthanti phaladānanivāraṇatthaṃ. Etanti ‘‘dānaṃ aniṭṭhaphala’’ntiādivacanaṃ. Bhesajjādivasena ābādhāniṭṭhatā deyyadhammassa aniṭṭhaphalatāpariyāyo daṭṭhabbo.

४७९. 'फलदानभावदीपनत्थं' म्हणजे फलदानाचा सद्भाव स्पष्ट करण्यासाठी. 'फलदान म्हटले गेल्यासारखे होते' म्हणजे चित्ताद्वारे फलदान प्रधान रूपाने म्हटले गेल्यासारखे होते असा अर्थ आहे. अन्यथा 'दानभाव' असे म्हणता येत नाही. कारण दानभाव देखील 'दान अनिष्ट फल देणारे आहे' इत्यादींद्वारे म्हटलेलाच आहे. 'तन्निवारणत्थं' म्हणजे फलदानाचा निषेध करण्यासाठी. 'एतं' म्हणजे 'दान अनिष्ट फल देणारे आहे' इत्यादी वचन. औषध इत्यादींच्या द्वारे आजाराची अनिष्टता ही देय्यधम्माच्या (दानाच्या वस्तूच्या) अनिष्ट फल देण्याच्या पर्यायाने समजली पाहिजे.

Kathaṃ [Pg.118] tatheva suttaṃ sakavādiparavādivādesu yujjatīti codanāya ‘‘na pana ekenatthenā’’ti vuttaṃ vibhāvetuṃ ‘‘deyyadhammova dāna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha nivattanapakkheyeva eva-kāro yutto, na sādhanapakkhe dvinnampi dānabhāvassa icchitattā. Tenāha ‘‘cetasikovāti attho daṭṭhabbo, deyyadhammovā’’ti ca. Tenevāha ‘‘dvinnañhi dānānantiādi. Saṅkarabhāvamocanatthanti satipi dānabhāve sabhāvasaṅkaramocanatthaṃ. Tenāha ‘‘cetasikassā’’tiādi.

'तेच सुत्त स्ववादी आणि परवादी यांच्या वादात कसे योग्य ठरते?' या आक्षेपावर 'परंतु एकाच अर्थाने नाही' हे स्पष्ट करण्यासाठी 'देय्यधम्मच दान आहे' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे केवळ निवृत्तीच्या पक्षातच 'एव' (च) कार योग्य आहे, साधन पक्षात नाही, कारण दोन्हीचाही दानभाव इच्छित आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'चेतसिकच असा अर्थ समजावा, किंवा देय्यधम्मच.' म्हणूनच म्हटले आहे - 'दोन दानांचे...' इत्यादी. 'संकरभावमोचनत्थं' म्हणजे दानभाव असतानाही स्वभावाचा संकर (मिश्रण) दूर करण्यासाठी. म्हणूनच म्हटले आहे - 'चेतसिकाचे...' इत्यादी.

Dānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

दान-कथा-वर्णन समाप्त झाले.

5. Paribhogamayapuññakathāvaṇṇanā

५. परिभोगमय-पुण्य-कथा-वर्णन

485. Tassā laddhiyāti pañcannaṃ viññāṇānaṃ samodhānaṃ hotīti laddhiyā. Etesanti vattamānacittaparibhogamayapuññānaṃ.

४८५. 'तस्सा लद्धिया' (त्या मतानुसार) म्हणजे पाच विज्ञानांचे समवधान (एकत्रीकरण) होते या मतानुसार. 'एतेसं' म्हणजे वर्तमान चित्ताच्या परिभोगमय पुण्याचे.

486. Ayaṃ vādo hīyati paribhogasseva abhāvato. Cāgacetanāya eva puññabhāvo, na cittavippayuttassa. Evanti iminā pakārena, aparibhutte deyyadhamme puññabhāvenāti attho. Aparibhutte deyyadhamme puññabhāvato eva hi puthujjanakāle dinnaṃ arahā hutvā paribhuñjante tampi puthujjane dānamevāti nicchitaṃ. Paravādīpaṭikkhepamukhena sakavādaṃ patiṭṭhāpeti paṭhamo atthavikappo, dutiyo pana ujukameva sakavādaṃ patiṭṭhāpetīti ayametesaṃ viseso.

४८६. परिभोगाचाच अभाव असल्यामुळे हा वाद नष्ट होतो. त्याग-चेतनेचाच पुण्यभाव असतो, चित्त-विप्रयुक्त (चित्तापासून विलग) असलेल्याचा नाही. 'एवं' म्हणजे या प्रकारे, उपभोग न घेतलेल्या देय्यधम्मामध्ये पुण्यभाव असल्यामुळे असा अर्थ आहे. कारण उपभोग न घेतलेल्या देय्यधम्मामध्ये पुण्यभाव असल्यामुळेच, पुथुज्जन (पृथग्जन) काळात दिलेले दान (नंतर) अरहंत होऊन उपभोग घेत असताना, ते देखील पुथुज्जनाचे दानच आहे असे निश्चित होते. परवाद्याचे खंडन करून स्वमत प्रस्थापित करणे हा पहिला अर्थविकल्प आहे, तर दुसरा थेट स्वमत प्रस्थापित करतो, हा या दोघांमधील विशेष (फरक) आहे.

Paribhogamayapuññakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

परिभोगमय-पुण्य-कथा-वर्णन समाप्त झाले.

6. Itodinnakathāvaṇṇanā

६. इतोदिन्न-कथा-वर्णन

488-491. Teneva cīvarādidānenāti anumodanaṃ vinā dāyakena pavattitacīvarādidānena. Tenāha ‘‘sayaṃkatena kammunā vināpī’’ti. Iminā kāraṇenāti anumoditattāva tesaṃ tattha bhogā uppajjantīti etena kāraṇena. Yadi yantiādi paravādino laddhipatiṭṭhāpanākāradassanaṃ. Tattha yadi na yāpeyyuṃ, kathaṃ anumodeyyuṃ, cittaṃ pasādeyyuṃ [Pg.119], pītiṃ uppādeyyuṃ, somanassaṃ paṭilabheyyunti ekacce aññe pete anumodanādīni katvā yāpente disvā anumodanādīni karonti, tasmā te ito dinnena yāpentīti adhippāyo.

४८८-४९१. 'तेनेव चीवरादिदानेन' म्हणजे अनुमोदनाशिवाय दायकाने (दात्याने) दिलेल्या चीवर इत्यादी दानाने. म्हणूनच म्हटले आहे - 'स्वतः केलेल्या कर्माशिवाय देखील.' 'इमिना कारणेन' म्हणजे त्यांनी अनुमोदन केल्यामुळेच त्यांना तेथे भोग उत्पन्न होतात या कारणाने. 'यदि यन्ति' इत्यादी परवाद्याचे मत प्रस्थापित करण्याचा प्रकार दाखवणे आहे. तेथे 'जर ते जीवन कंठत नसतील, तर ते अनुमोदन कसे करतील, चित्त प्रसन्न कसे करतील, प्रीती कशी उत्पन्न करतील, सोमनस्य (आनंद) कसे प्राप्त करतील?' असे काही जण इतर पेतांना (प्रेतांना) अनुमोदन इत्यादी करून जीवन कंठताना पाहून अनुमोदन इत्यादी करतात, म्हणून ते येथून दिलेल्या दानाने जीवन कंठतात असा अभिप्राय आहे.

Itodinnakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

इतोदिन्न-कथा-वर्णन समाप्त झाले.

7. Pathavīkammavipākotikathāvaṇṇanā

७. पठवीकम्मविपाकोति-कथा-वर्णन

492. Attavajjehīti phassavajjehi. Na hi so eva tena sampayutto hoti. Soti phassameva paccāmasati. Sāvajjaneti āvajjanasahite, āvajjanaṃ purecārikaṃ katvā eva pavattanaketi attho. Kammūpanissayabhūtamevāti yena kammunā yathāvuttā phassādayo nibbattitā, tassa kammassa upanissayabhūtameva. Dukkhassāti āyatiṃ uppajjanakadukkhassa. ‘‘Mūlataṇhā’’ti dassetīti yojanā, tathā ‘‘upanissayabhūta’’nti etthāpi. Kammāyūhanassa kāraṇabhūtā purimasiddhā taṇhā kammassa upanissayo, katūpacite kamme bhavādīsu namanavasena pavattā hi vipākassa upanissayo.

४९२. 'अत्तवज्जेहि' म्हणजे स्पर्शाशिवाय. कारण तोच त्याच्याशी संप्रयुक्त होत नाही. 'सो' म्हणजे स्पर्शालाच स्पर्श करतो. 'सावज्जने' म्हणजे आवर्जनासह (लक्ष देण्यासह), आवर्जनाला पुढे करूनच प्रवृत्त होणारे असा अर्थ आहे. 'कम्मूपनिस्सयभूतमेव' म्हणजे ज्या कर्माने यथावक्त स्पर्श इत्यादी उत्पन्न झाले आहेत, त्या कर्माचा उपनिस्सय (प्रबळ आधार) असलेलेच. 'दुक्खस्स' म्हणजे भविष्यात उत्पन्न होणाऱ्या दुःखाचे. 'मूलतण्हा' (मूळ तृष्णा) असे दाखवते अशी योजना आहे, तसेच 'उपनिस्सयभूतं' येथेही. कर्माच्या संचयनाचे कारण असलेली पूर्वी सिद्ध झालेली तृष्णा हा कर्माचा उपनिस्सय आहे, आणि केलेल्या व साठवलेल्या कर्मामध्ये भव इत्यादींमध्ये झुकण्याच्या प्रवृत्तीने चालणारी तृष्णा ही विपाकाचा उपनिषय आहे.

493. Okāsakatuppannaṃ akhepetvā parinibbānabhāvo sakasamayavasena codanāya yujjamānatā.

४९३. अवकाश प्राप्त झाल्यावर उत्पन्न झालेल्याला नष्ट न करता परिनिर्वाण प्राप्त होणे, हे स्व-सिद्धान्तानुसार आक्षेपाशी सुसंगत असणे आहे.

494. Kamme satīti iminā kammassa pathavīādīnaṃ paccayatāmattamāha, na janakattaṃ. Tenāha ‘‘taṃsaṃvattanikaṃ nāma hotī’’ti.

४९४. 'कर्म असताना' याद्वारे कर्माचे पृथ्वी इत्यादींचे केवळ प्रत्ययत्व (कारणत्व) सांगितले आहे, जनकत्व (उत्पादकत्व) नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ते संवर्तनिक (त्याकडे नेणारे) असते'.

Pathavīkammavipākotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

पठवीकम्मविपाकोति-कथा-वर्णन समाप्त झाले.

8. Jarāmaraṇaṃvipākotikathāvaṇṇanā

८. जरामरणंविपाकोति-कथा-वर्णन

495. Ekārammaṇāti idaṃ anārammaṇatāsādhanavasena sampayogalakkhaṇābhāvassa uddhaṭattā vuttaṃ, na tasseva sampayogalakkhaṇattā.

४९५. 'एकारम्मणा' (एक आलंबन केलेले) हे अनालंबनत्व सिद्ध करण्याच्या द्वारे संप्रयोग-लक्षणाच्या अभावाचे निरसन करण्यासाठी म्हटले आहे, त्याचेच संप्रयोग-लक्षण असल्यामुळे नाही.

496. Abyākatānanti vipākābyākatānaṃ. Itarattha vattabbameva natthi.

४९६. 'अब्याकतानं' म्हणजे विपाक-अव्याकृतांचे. इतर बाबतीत काही बोलण्याची गरजच नाही.

497. Tanti ‘‘aparisuddhavaṇṇatā jarāyevā’’ti vacanaṃ.

४९७. 'तं' म्हणजे 'अपरिशुद्ध वर्णता ही जरा (वृद्धत्व) च आहे' हे वचन.

Jarāmaraṇaṃvipākotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

जरामरणंविपाकोति-कथा-वर्णन समाप्त झाले.

10. Vipākovipākadhammadhammotikathāvaṇṇanā

१०. विपाकोविपाकधम्मधम्मोति-कथा-वर्णन

501. Vipāko [Pg.120] vipākassa paccayo honto aññamaññapaccayo hotīti adhippāyenāha ‘‘yassa vipākassa vipāko aññamaññapaccayo hotī’’ti. ‘‘Tappaccayāpi aññassa vipākassa uppattiṃ sandhāyā’’tiādivacanato pana jātijarāmaraṇādīnaṃ upanissayapaccayoti sakkā viññātuṃ. Purimapaṭiññāyāti ‘‘vipāko vipākadhammadhammo’’ti paṭiññāya. Imassa codanassāti ‘‘vipāko ca vipākadhammadhammo cā’’tiādinā pavattassa codanassa.

५०१. विपाक हा विपाकाचा प्रत्यय (कारण) होत असताना परस्परांचे प्रत्यय (अन्योन्यप्रत्यय) होतो, या अभिप्रायाने म्हटले आहे - 'ज्या विपाकाचा विपाक हा अन्योन्यप्रत्यय होतो.' परंतु 'त्याच्या प्रत्ययाने देखील दुसऱ्या विपाकाची उत्पत्ती लक्षात घेऊन' इत्यादी वचनावरून जाती, जरामरण इत्यादींचा उपनिस्सयप्रत्यय आहे असे समजता येते. 'पुढील प्रतिज्ञेमुळे' म्हणजे 'विपाक हा विपाकधर्मी धर्म आहे' या प्रतिज्ञेमुळे. 'या आक्षेपाचा' म्हणजे 'विपाक आणि विपाकधर्मी धर्म...' इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या आक्षेपाचा.

Vipākovipākadhammadhammotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

विपाकोविपाकधम्मधम्मोति-कथा-वर्णन समाप्त झाले.

Sattamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

सातव्या वग्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

8. Aṭṭhamavaggo

८. आठवा वग्ग

1. Chagatikathāvaṇṇanā

१. छगती-कथा-वर्णन

503-504. Vaṇṇā eva nīlādivasena nibhātīti vaṇṇanibhā, vaṇṇāyatananti attho. Saṇṭhānaṃ dīghādi.

५०३-५०४. निळे इत्यादी रंगांच्या रूपाने जे चमकतात ते 'वर्णनिभा' (रंगाची चमक), म्हणजेच वर्णायतन असा अर्थ आहे. 'संस्थान' म्हणजे लांब इत्यादी आकार.

Chagatikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

‘छगतिकथावण्णना’ (सहा गतींच्या कथेचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

2. Antarābhavakathāvaṇṇanā

२. अंतराभवकथावण्णना

505. Antaraṭṭhānānīti antarikaṭṭhānāni. Nivārakaṭṭhānāni bhinditvā ca ākāsena ca gamanato. Yadi so bhavānaṃ antarā na siyāti so antarābhavo kāmabhavādīnaṃ bhavānaṃ antare yadi na bhaveyya. Na nāma antarābhavoti ‘‘sabbena sabbaṃ natthi nāma antarābhavo’’ti evaṃ pavattassa sakavādivacanassa paṭikkhepe kāraṇaṃ natthi, tassa paṭikkhepe kāraṇaṃ hadaye ṭhapetvā na paṭikkhipati, atha kho tathā anicchanto kevalaṃ laddhiyā paṭikkhipatīti attho.

५०५. ‘अंतरास्थाने’ म्हणजे मध्यवर्ती स्थाने. अडथळा आणणारी स्थाने भेदून आणि आकाशातून जाण्यामुळे (हे होते). ‘जर तो भवांच्या दरम्यान नसेल’ म्हणजे तो अंतराभव कामभव इत्यादी भवांच्या दरम्यान जर नसेल. ‘अंतराभव नावाचा काही नाही’ म्हणजेच ‘सर्व प्रकारे अंतराभव अस्तित्वातच नाही’ अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या स्ववादी वचनाचे खंडन करण्याचे काही कारण नाही; त्याच्या खंडनाचे कारण हृदयात ठेवून तो खंडन करत नाही, तर तसे न इच्छिता केवळ स्वतःच्या मताग्रहामुळे (लद्धि) खंडन करतो, असा अर्थ आहे.

506. Jātīti na icchatīti sambandho.

५०६. ‘जाती’ (जन्म) असे इच्छित नाही, असा संबंध आहे.

507. Evaṃ [Pg.121] taṃ tattha na icchatīti kāmabhavādīsu viya taṃ cutipaṭisandhiparamparaṃ tattha antarābhavāvatthāya na icchati. So hi tassa bhāvibhavanibbattakakammato eva pavattiṃ icchati, tasmā jātijarāmaraṇāni aniccato kuto cutipaṭisandhiparamparā. Ayañca vādo antarābhavavādīnaṃ ekaccānaṃ vutto. Ye ‘‘appakena kālena sattāheneva vā paṭisandhiṃ pāpuṇātī’’ti vadanti, ye pana ‘‘tattheva cavitvā āyātīti sattasattāhānī’’ti vadanti, tehi anuññātāva cutipaṭisandhiparamparāti te adhunātanā daṭṭhabbā pāḷiyaṃ ‘‘antarābhave sattā jāyanti jīyanti mīyanti cavanti upapajjantīti? Na hevaṃ vattabbe’’ti āgatattā. Yathā cetaṃ, evaṃ nirayūpagādibhāvampissa adhunātanā paṭijānanti. Tathā hi te vadanti ‘‘uddhaṃpādo tu nārako’’tiādi. Tattha yaṃ nissāya paravādī antarābhavaṃ nāma parikappeti, taṃ dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘antarāparinibbāyīti suttapadaṃ ayoniso gahetvā’’ti vuttaṃ. Imassa hi ‘‘avihādīsu tattha tattha āyuvemajjhaṃ anatikkamitvā antarā aggamaggādhigamena anavasesakilesaparinibbānena parinibbāyati, antarāparinibbāyī’’ti suttapadassa ayamattho, na antarābhavabhūtoti. Tasmā vuttaṃ ‘‘antarāparinibbāyīti suttapadaṃ ayoniso gahetvā’’ti.

५०७. अशा प्रकारे, तो तिथे त्याची इच्छा करत नाही, म्हणजे कामभव इत्यादींप्रमाणे ती च्युती-प्रतिसंधीची परंपरा तिथे अंतराभव अवस्थेसाठी तो इच्छित नाही. कारण तो त्याच्या भावी भवाला उत्पन्न करणाऱ्या कर्मापासूनच प्रवृत्ती इच्छितो, त्यामुळे जन्म, जरा आणि मरण हे अनित्य असल्यामुळे च्युती-प्रतिसंधीची परंपरा कुठून असणार? आणि हा वाद काही अंतराभववाद्यांच्या संदर्भात सांगितला आहे. जे म्हणतात की, ‘अल्प काळात किंवा सात दिवसांतच प्रतिसंधी प्राप्त होते’, आणि जे म्हणतात की, ‘तिथेच च्युत होऊन येतो म्हणून सात-सात आठवडे लागतात’, त्यांच्याद्वारे च्युती-प्रतिसंधीची परंपरा मान्यच केली गेली आहे, म्हणून ते आधुनिक (नवे) मानले पाहिजेत; कारण पाळीमध्ये ‘अंतराभवात प्राणी जन्मतात, जीर्ण होतात, मरतात, च्युत होतात, उत्पन्न होतात का? असे म्हणता येणार नाही’ असे आले आहे. ज्याप्रमाणे हे आहे, त्याचप्रमाणे याचे नरकात जाणे इत्यादी भाव देखील आधुनिक लोक स्वीकारतात. कारण ते म्हणतात, ‘नरकातील प्राणी पाय वर करून पडतो’ इत्यादी. तिथे ज्याचा आश्रय घेऊन परवादी ‘अंतराभव’ नावाची कल्पना करतो, ते दर्शवण्यासाठी अट्ठकथेत ‘“अंतरापरिनिब्बायी” हे सुत्तपद अयोग्य रीतीने (अयोनिशः) ग्रहण करून’ असे म्हटले आहे. कारण या ‘अविह इत्यादी देवलोकांमध्ये त्या त्या ठिकाणी आयुष्याचा मध्यभाग न ओलांडता, दरम्यानच्या काळातच अग्रमागाच्या (अर्हतमार्गाच्या) प्राप्तीने सर्व क्लेशांच्या पूर्ण परिनिर्वाणाने परिनिर्वाण पावतो, तो अंतरापरिनिब्बायी होय’ या सुत्तपदाचा हा अर्थ आहे, अंतराभवात असलेला प्राणी नव्हे. म्हणूनच म्हटले आहे की, ‘“अंतरापरिनिब्बायी” हे सुत्तपद अयोग्य रीतीने ग्रहण करून’.

Ye pana ‘‘sambhavesīti vacanato attheva antarābhavo. So hi sambhavaṃ upapattiṃ esatīti sambhavesī’’ti vadanti, tepi ye bhūtāva na puna bhavissanti, te khīṇāsavā ‘‘bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā’’ti ettha ‘‘bhūtā’’ti vuttā. Tabbidhuratāya sambhavamesantīti sambhavesino, appahīnabhavasaṃyojanattā sekkhā puthujjanā. Catūsu vā yonīsu aṇḍajajalābujā sattā yāva aṇḍakosaṃ vatthikosañca na bhindanti, tāva sambhavesī nāma, aṇḍakosato vatthikosato ca nikkhantā bhūtā nāma. Saṃsedajaopapātikā ca paṭhamacittakkhaṇe sambhavesī nāma, dutiyacittakkhaṇato paṭṭhāya bhūtā nāma. Yena vā iriyāpathena jāyanti, yāva tato aññaṃ na pāpuṇanti, tāva sambhavesī nāma, tato paraṃ bhūtā nāmāti evaṃ ujuke pāḷianugate atthe sati kiṃ aniddhāritassa patthiyena antarābhavena attabhāvena parikappitena payojananti paṭikkhipitabbā.

जे लोक म्हणतात की, ‘“संभवेसी” (उत्पत्ती शोधणारा) या वचनावरून अंतराभव अस्तित्वात आहेच. कारण तो संभवाची म्हणजे उत्पत्तीची शोध घेतो म्हणून तो संभवेसी होय’, त्यांनी हे लक्षात घेतले पाहिजे की जे उत्पन्न झाले आहेत आणि पुन्हा जन्मणार नाहीत, ते क्षीणासव (अर्हत) ‘उत्पन्न झालेल्या प्राण्यांच्या स्थितीसाठी’ यामध्ये ‘भूत’ असे म्हटले गेले आहेत. त्याच्या उलट, जे उत्पत्ती शोधतात ते ‘संभवेसी’ होत, कारण त्यांचे भव-संयोजन नष्ट झालेले नसते, असे शैक्ष (सेक्ख) आणि पृथग्जन (पुथुज्जन) होत. किंवा चार योनींपैकी अंडज आणि जरायुज प्राणी जोपर्यंत अंडकोश आणि गर्भाशय भेदत नाहीत, तोपर्यंत त्यांना ‘संभवेसी’ म्हणतात; आणि अंडकोश व गर्भाशयातून बाहेर पडल्यावर त्यांना ‘भूत’ म्हणतात. संस्वेदज आणि ओपपातिक प्राणी पहिल्या चित्तक्षणी ‘संभवेसी’ असतात, आणि दुसऱ्या चित्तक्षणापासून पुढे ‘भूत’ असतात. किंवा ज्या शारीरिक स्थितीने (इरियापथ) ते जन्मतात, जोपर्यंत त्याहून दुसरी स्थिती प्राप्त करत नाहीत, तोपर्यंत ते ‘संभवेसी’ असतात, आणि त्यानंतर ते ‘भूत’ असतात. अशा प्रकारे सरळ आणि पाळीला अनुसरून अर्थ स्पष्ट असताना, अनिश्चित आणि केवळ कल्पित अशा अंतराभव रूपी आत्मभावाची काय गरज आहे? म्हणून याचे खंडन केले पाहिजे.

Yaṃ [Pg.122] paneke ‘‘santānavasena pavattamānānaṃ dhammānaṃ avicchedena desantaresu pātubhāvo diṭṭho. Yathā taṃ vīhiādiaviññāṇakasantāne, evaṃ saviññāṇakasantānepi avicchedena desantare pātubhāvena bhavitabbaṃ. Ayañca nayo sati antarābhave yujjati, nāññathā’’ti yuttiṃ vadanti, tehi iddhimato cetovasippattassa cittānugatikaṃ kāyaṃ adhiṭṭhahantassa khaṇena brahmalokato idhūpasaṅkamane ito vā brahmalokūpagamane yutti vattabbā. Yadi sabbattheva vicchinnadese dhammānaṃ pavatti na icchitā, yadipi siyā ‘‘iddhimantānaṃ iddhivisayo acinteyyo’’ti, taṃ idhāpi samānaṃ ‘‘kammavipāko acinteyyo’’ti vacanato, tasmā taṃ tesaṃ matimattameva. Acinteyyasabhāvā hi sabhāvadhammā, te katthaci paccayavasena vicchinnadese pātubhavanti, katthaci avicchinnadese ca. Tathā hi mukhaghosādīhi paccayehi aññasmiṃ dese ādāsapabbatapadesādike paṭibimbapaṭighosādikaṃ nibbattamānaṃ diṭṭhanti.

जे काही लोक अशी युक्ती मांडतात की, ‘प्रवाहाच्या (संतान) रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या धर्मांचा अखंडपणे दुसऱ्या स्थानात प्रादुर्भाव दिसून येतो. ज्याप्रमाणे भात इत्यादी अचेतन प्रवाहात होते, त्याचप्रमाणे सचेतन प्रवाहात देखील अखंडपणे दुसऱ्या स्थानात प्रादुर्भाव झाला पाहिजे. आणि हा नियम अंतराभव असतानाच जुळतो, अन्यथा नाही’, त्यांनी ऋद्धिवान, चित्तावर ताबा मिळवलेल्या आणि चित्ताचे अनुकरण करणाऱ्या शरीराचे अधिष्ठान करणाऱ्या व्यक्तीच्या एका क्षणात ब्रह्मलोकातून इथे येण्याबाबत किंवा इथून ब्रह्मलोकात जाण्याबाबत युक्ती सांगितली पाहिजे. जर सर्व ठिकाणीच विच्छिन्न स्थानांमध्ये धर्मांची प्रवृत्ती मान्य नसेल, आणि जरी “ऋद्धिवंतांचा ऋद्धिविषय अचिंत्य आहे” असे म्हटले, तरी ते इथेही “कर्मविपाक अचिंत्य आहे” या वचनानुसार समानच आहे. त्यामुळे ते केवळ त्यांचे मतच आहे. कारण स्वभावधर्म हे अचिंत्य स्वभावाचे असतात; ते काही ठिकाणी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) प्रभावाने विच्छिन्न स्थानात प्रकट होतात, तर काही ठिकाणी अविच्छिन्न स्थानात. कारण मुख, आवाज इत्यादी प्रत्ययांमुळे दुसऱ्या ठिकाणी आरसा, पर्वत इत्यादी प्रदेशांमध्ये प्रतिबिंब, प्रतिध्वनी इत्यादी उत्पन्न होताना दिसतात.

Etthāha – paṭibimbaṃ tāva asiddhattā asadisattā ca na nidassanaṃ. Paṭibimbañhi nāma aññadeva rūpantaraṃ uppajjatīti asiddhametaṃ. Siddhiyampi asadisattā na nidassanaṃ siyā ekasmiṃ ṭhāne dvinnaṃ sahaṭhānābhāvato. Yattheva hi ādāsarūpaṃ paṭibimbarūpañca dissati, na ca ekasmiṃ dese rūpadvayassa sahabhāvo yutto nissayabhūtadesato, asadisañcetaṃ sandhānato. Na hi mukhassa paṭibimbasandhānabhūtaṃ ādāsasandhānasambandhattā sandhānaṃ uddissa avicchedena desantare pātubhāvo vuccati, na asantānanti asamānameva tanti.

यावर तो म्हणतो – प्रतिबिंब हे असिद्ध असल्यामुळे आणि असमान असल्यामुळे उदाहरण होऊ शकत नाही. कारण प्रतिबिंब नावाचे दुसरेच रूप उत्पन्न होते, हे असिद्ध आहे. ते सिद्ध झाले तरी असमानतेमुळे ते उदाहरण होऊ शकत नाही, कारण एकाच ठिकाणी दोन रूपांचे एकत्र राहणे शक्य नाही. कारण जिथे आरशाचे रूप आणि प्रतिबिंबाचे रूप दिसते, तिथे आश्रयभूत स्थानामुळे एकाच ठिकाणी दोन रूपांचे सह-अस्तित्व योग्य नाही, आणि संधानाच्या (जोडणीच्या) दृष्टीने हे असमान आहे. कारण मुखाच्या प्रतिबिंबाचे संधान हे आरशाच्या संधानाच्या संबंधामुळे असल्यामुळे, संधानाचा उद्देश करून अखंडपणे दुसऱ्या स्थानात प्रादुर्भाव होतो असे म्हटले जात नाही, आणि ते प्रवाहहीन (असंतान) नाही; त्यामुळे हे असमानच आहे.

Tattha yaṃ vuttaṃ ‘‘paṭibimbaṃ nāma aññadeva rūpantaraṃ uppajjatīti asiddhaṃ ekasmiṃ ṭhāne dvinnaṃ sahaṭhānabhāvato’’ti, tayidaṃ asantānameva sahaṭhānaṃ coditaṃ bhinnanissayattā. Na hi bhinnanissayānaṃ sahaṭhānaṃ atthi. Yathā anekesaṃ maṇidīpādīnaṃ pabhārūpaṃ ekasmiṃ padese pavattamānaṃ acchitamānatāya nirantaratāya ca abhinnaṭṭhānaṃ viya paññāyati, bhinnanissayattā pana bhinnaṭṭhānameva taṃ, gahaṇavisesena tathāabhinnaṭṭhānamattaṃ, evaṃ ādāsarūpapaṭibimbarūpesupi daṭṭhabbaṃ. Tādisapaccayasamavāyena hi tattha taṃ uppajjati ceva vigacchati ca, evañcetaṃ sampaṭicchitabbaṃ cakkhuviññāṇassa gocarabhāvūpagamanato. Aññathā ālokena vināpi paññāyeyya, cakkhuviññāṇassa vā na gocaro viya siyā. Tassa pana sāmaggiyā [Pg.123] so ānubhāvo, yaṃ tathā dassanaṃ hotīti. Acinteyyo hi dhammānaṃ sāmatthiyabhedoti vadantenapi ayamevattho sādhito bhinnanissayassapi abhinnaṭṭhānassa viya upaṭṭhānato. Eteneva udakādīsu paṭibimbarūpābhāvacodanā paṭikkhittā veditabbā.

तेथे जे म्हटले आहे की, "प्रतिबिंब नावाचे दुसरेच रूप उत्पन्न होते हे असिद्ध आहे, कारण एकाच ठिकाणी दोघांचे सह-स्थान (एकत्र असणे) होते", हे आक्षेप भिन्न आश्रय असल्यामुळे संतती नसलेल्यांच्या सह-स्थानाविषयीच आहे. कारण भिन्न आश्रय असलेल्यांचे सह-स्थान नसते. ज्याप्रमाणे अनेक मणी, दीप इत्यादींचे प्रभा-रूप एकाच प्रदेशात पसरत असताना, अखंडतेमुळे आणि निरंतरतेमुळे अभिन्न स्थान असल्यासारखे भासते, परंतु भिन्न आश्रय असल्यामुळे ते भिन्न स्थानच असते, केवळ विशिष्ट आकलनामुळे ते तसे अभिन्न स्थानासारखे वाटते; त्याचप्रमाणे आरशाचे रूप आणि प्रतिबिंबाचे रूप यांच्या बाबतीतही समजले पाहिजे. कारण तशा प्रकारच्या प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) समूहामुळे तेथे ते उत्पन्नही होते आणि नष्टही होते, आणि चक्षुविज्ञानाचा तो विषय बनत असल्यामुळे हे असेच स्वीकारले पाहिजे. अन्यथा, प्रकाशाशिवायही ते दिसले असते, किंवा चक्षुविज्ञानाचा विषयच झाले नसते. परंतु, त्या सामग्रीच्या प्रभावामुळेच तसे दर्शन होते. 'धम्मांचे सामर्थ्यभेद अचिंत्य आहेत' असे म्हणणाऱ्यानेही हाच अर्थ सिद्ध केला आहे, कारण भिन्न आश्रय असूनही ते अभिन्न स्थानासारखेच प्रकट होते. यावरूनच पाण्यात इत्यादी ठिकाणी प्रतिबिंबरूपाचा अभाव असल्याचा आक्षेप फेटाळला गेला आहे असे समजावे।

Siddhe ca paṭibimbarūpe tassa nidassanabhāvo siddhoyeva hoti hetuphalānaṃ vicchinnadesatāvibhāvanato. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘asadisattā na nidassana’’nti, tadayuttaṃ. Kasmā? Na hi nidassanaṃ nāma nidassitabbena sabbadā sadisameva hoti. Cutikkhandhādhānato vicchinnadese upapattikkhandhā pātubhavantīti etassa atthassa sādhanatthaṃ mukharūpato vicchinne ṭhāne tassa phalabhūtaṃ paṭibimbarūpaṃ nibbattatīti ettha tassa nidassanatthassa adhippetattā. Etena asantānacodanā paṭikkhittā veditabbā.

आणि प्रतिबिंबरूप सिद्ध झाल्यावर, हेतू आणि फळ यांच्या भिन्न देशतेचे (वेगवेगळ्या ठिकाणी असण्याचे) स्पष्टीकरण होत असल्यामुळे त्याचे उदाहरण असणे सिद्धच होते. परंतु जे म्हटले आहे की, "असादृश्यामुळे ते उदाहरण होऊ शकत नाही", ते अयोग्य आहे. का? कारण उदाहरण हे नेहमीच उदाहरणीय (ज्याचे उदाहरण दिले आहे त्या) सारखेच असते असे नाही. च्युती-स्कंधांच्या निरोधानंतर भिन्न ठिकाणी उत्पत्ती-स्कंध प्रकट होतात, या अर्थाच्या सिद्धतेसाठी मुखरूपापासून भिन्न असलेल्या ठिकाणी त्याचे फळ असलेले प्रतिबिंबरूप उत्पन्न होते, येथे हाच उदाहरणाचा अर्थ अभिप्रेत आहे. यावरून संतती नसण्याचा आक्षेप फेटाळला गेला आहे असे समजावे।

Yasmā vā mukhapaṭibimbarūpānaṃ hetuphalabhāvo siddho, tasmāpi sā paṭikkhittāva hoti. Hetuphalabhāvasambandhesu hi santānavohāro. Yathāvuttadvīhikāraṇehi paṭibimbaṃ uppajjati bimbato ādāsato ca, na cevaṃ upapattikkhandhānaṃ vicchinnadesuppatti. Yathā cettha paṭibimbarūpaṃ nidassitaṃ, evaṃ paṭighosadīpamuddādayopi nidassitabbā. Yathā hi paṭighosadīpamuddādayo saddādihetukā honti, aññatra agantvā honti, evameva idaṃ cittanti.

किंवा ज्याअर्थी मुख आणि प्रतिबिंबरूप यांचा हेतू-फल भाव सिद्ध आहे, त्याअर्थीही तो आक्षेप फेटाळलाच जातो. कारण हेतू-फल भावाच्या संबंधांमध्येच 'संतती' (संतान) हा व्यवहार होतो. वर सांगितलेल्या दोन्ही कारणांमुळे (बिंब आणि आरसा यांमुळे) प्रतिबिंब उत्पन्न होते, परंतु उत्पत्ती-स्कंधांची भिन्न ठिकाणी उत्पत्ती तशी नसते. आणि ज्याप्रमाणे येथे प्रतिबिंबरूपाचे उदाहरण दिले आहे, त्याचप्रमाणे प्रतिध्वनी, दीप, मुद्रा इत्यादींचेही उदाहरण दिले पाहिजे. कारण ज्याप्रमाणे प्रतिध्वनी, दीप, मुद्रा इत्यादी शब्दादी हेतूंमुळे उत्पन्न होतात, दुसऱ्या ठिकाणी न जाताच उत्पन्न होतात, त्याचप्रमाणे हे चित्तही आहे।

Apicāyaṃ antarābhavavādī evaṃ pucchitabbo – yadi ‘‘dhammānaṃ vicchinnadesuppatti na yuttā’’ti antarābhavo parikappito, rāhuādīnaṃ sarīre kathamanekayojanasahassantarikesu pādaṭṭhānahadayaṭṭhānesu kāyaviññāṇamanoviññāṇuppatti vicchinnadese yuttā. Yadi ekasantānabhāvato, idhāpi taṃsamānaṃ. Na cettha arūpadhammabhāvato alaṃ parihārāya pañcavokāre rūpārūpadhammānaṃ aññamaññaṃ sambandhattā. Vattamānehi tāva paccayehi vicchinnadese phalassa uppatti siddhā, kimaṅgaṃ pana atītehi pañcavokārabhavehi. Yattha vipākaviññāṇassa paccayo, tatthassa nissayabhūtassa vatthussa sahabhāvīnañca khandhānaṃ sambhavoti laddhokāsena kammunā nibbattiyamānassa avasesapaccayantarasahitassa vipākaviññāṇassa uppattiyaṃ nālaṃ vicchinnadesatā vibandhāya. Yathā ca anekakappasahassantarikāpi cutikkhandhā upapattikkhandhānaṃ anantarapaccayoti na kāladūratā, evaṃ anekayojanasahassantarikāpi te tesaṃ anantarapaccayo hontīti na desadūratā. Evaṃ [Pg.124] cutikkhandhanirodhānantaraṃ upapattiṭṭhāne paccayantarasamavāyena paṭisandhikkhandhā pātubhavantīti nattheva antarābhavo. Asati ca tasmiṃ yaṃ tassa keci ‘‘bhāvibhavanibbattakakammuno tato eva bhāvipurimakālabhavākāro sajātisuddhadibbacakkhugocaro ahīnindriyo kenaci appaṭihatagamano gandhāhāro’’ti evamādikāraṇākārādiṃ vaṇṇenti, taṃ vañjhātanayassa rassadīghasāmatādivivādasadisanti veditabbaṃ.

शिवाय, या अंतराभववाद्याला असे विचारले पाहिजे – जर "धम्मांची भिन्न ठिकाणी उत्पत्ती योग्य नाही" म्हणून अंतराभव कल्पिला गेला असेल, तर राहू इत्यादींच्या शरीरात अनेक हजार योजने अंतर असलेल्या पादस्थान (पायाचे स्थान) आणि हृदयस्थान यांमध्ये कायविज्ञान आणि मनोविज्ञानाची भिन्न ठिकाणी उत्पत्ती कशी योग्य ठरते? जर एकाच संततीभावामुळे असे होत असेल, तर येथेही ते समानच आहे. आणि येथे अरूपधम्म असल्यामुळे परिहार (उत्तर) देणे पुरेसे नाही, कारण पंचवोकारात (पाच स्कंध असलेल्या अस्तित्वात) रूप आणि अरूप धम्मांचा परस्परांशी संबंध असतो. वर्तमान प्रत्ययांमुळे तर भिन्न ठिकाणी फळाची उत्पत्ती सिद्धच आहे, मग भूतकाळातील पंचवोकार भवांविषयी काय सांगावे? जेथे विपाकविज्ञानाचा प्रत्यय असतो, तेथे त्याचा आश्रय असलेल्या वस्तूचा आणि सहगामी स्कंधांचा संभव होतो; म्हणून संधी मिळालेल्या कर्माद्वारे उत्पन्न होणाऱ्या आणि इतर उर्वरित प्रत्ययांनी युक्त असलेल्या विपाकविज्ञानाच्या उत्पत्तीमध्ये भिन्न देशता (वेगवेगळ्या ठिकाणी असणे) अडथळा आणण्यास समर्थ नाही. आणि ज्याप्रमाणे अनेक हजार कल्प अंतर केलेले च्युती-स्कंधही उत्पत्ती-स्कंधांचे अनंतरप्रत्यय (थेट कारण) असतात, त्यामुळे काळाचे अंतर बाधक ठरत नाही; त्याचप्रमाणे अनेक हजार योजने अंतर असलेले ते त्यांचे अनंतरप्रत्यय असतात, त्यामुळे देशाचे (स्थानाचे) अंतर बाधक ठरत नाही. अशा प्रकारे च्युती-स्कंधांच्या निरोधानंतर लगेचच उत्पत्तीच्या ठिकाणी इतर प्रत्ययांच्या समूहामुळे प्रतिसंधी-स्कंध प्रकट होतात, त्यामुळे अंतराभव मुळीच अस्तित्वात नाही. आणि तो नसतानाही, जे काही लोक त्याचे वर्णन करतात की, "पुढील भव उत्पन्न करणाऱ्या कर्मामुळे, तेथूनच पुढील आणि पूर्वीच्या काळातील भवाचा आकार असलेला, समान जातीच्या शुद्ध दिव्यचक्षूचा विषय असलेला, इंद्रिये पूर्ण असलेला, कोणाकडूनही गती न रोखता येणारा, गंधाचा आहार घेणारा असतो", ते वंध्येच्या पुत्राच्या उंची आणि सामर्थ्य इत्यादींच्या वादासारखेच आहे असे समजावे।

Antarābhavakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अंतराभवकथा-वर्णन समाप्त झाले।

3. Kāmaguṇakathāvaṇṇanā

३. कामगुणकथा-वर्णन

510. Sabbepīti kusalākusalakkhandhādayopi. Tesampi hi ālambanatthikatālakkhaṇassa kattukamyatāchandassa vasena siyā kamanaṭṭhatāti adhippāyo. Dhātukathāyaṃ ‘‘kāmabhavo pañcahi khandhehi ekādasahi āyatanehi sattarasahi dhātūhi saṅgahito. Katihi asaṅgahito? Na kehici khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā asaṅgahito’’ti āgatattā āha ‘‘upādinnakkhandhānameva kāmabhavabhāvo dhātukathāyaṃ dassito’’ti. Pañcāti gaṇanaparicchedo, tadaññagaṇananivattanatthoti ‘‘pañca kāmaguṇā’’ti vacanaṃ tato aññesaṃ tabbhāvaṃ nivattetīti āha ‘‘pañceva kāmakoṭṭhāsā kāmoti vuttā’’ti. Tato eva kāmadhātūti vacanaṃ na aññassa nāmaṃ, tesaṃyeva nāmanti attho. Tayidaṃ paravādino matimattanti vuttaṃ ‘‘iminā adhippāyenā’’ti. Evaṃ vacanamattanti evaṃ ‘‘pañcime kāmaguṇā’’ti vacanamattaṃ nissāya, na panatthassa aviparītaṃ atthanti attho.

५१०. "सर्वही" म्हणजे कुशल-अकुशल स्कंध इत्यादी देखील. कारण त्यांच्या बाबतीतही आलंबनाची (विषयाची) इच्छा असणे हे लक्षण असलेल्या 'कर्तुकम्यता-छंदाच्या' (करण्याची इच्छा) वशामुळे कामनार्थता (इच्छा असणे) असू शकते, असा अभिप्राय आहे. धातुकथेमध्ये "कामभव पाच स्कंधांनी, अकरा आयतनांनी आणि सतरा धातूंनी संग्रहित आहे. कितींनी संग्रहित नाही? कोणत्याही स्कंधांनी नाही, एका आयतनाने आणि एका धातूने संग्रहित नाही" असे आले असल्यामुळे म्हटले आहे – "उपादिन्न-स्कंधांचाच कामभवभाव धातुकथेमध्ये दर्शविला आहे." "पाच" ही संख्या मर्यादा आहे, ती इतर संख्येचा निषेध करण्यासाठी आहे; म्हणून "पाच कामगुण" हे वचन त्याव्यतिरिक्त इतरांचा तो भाव नाकारते, म्हणून म्हटले आहे – "पाचच काम-भाग काम म्हणून सांगितले आहेत." म्हणूनच 'कामधातू' हे वचन दुसऱ्या कोणाचे नाव नसून, त्यांचेच नाव आहे असा अर्थ आहे. हे परवाद्याचे केवळ मत आहे, म्हणून "या अभिप्रायाने" असे म्हटले आहे. "असे केवळ वचन" म्हणजे "हे पाच कामगुण आहेत" या केवळ वचनाचा आश्रयाने, परंतु अर्थाचा विपर्यास न करता अर्थ आहे असा अर्थ नाही।

Kāmaguṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

कामगुणकथा-वर्णन समाप्त झाले।

5. Rūpadhātukathāvaṇṇanā

५. रूपधातुकथा-वर्णन

515-516. Rūpadhātūti vacanatoti ‘‘kāmadhāturūpadhātuarūpadhātū’’ti ettha rūpadhātūti vuttattā. Rūpīdhammehevāti ruppanasabhāvehiyeva dhammehi. ‘‘Tayome bhavā’’tiādinā paricchinnāti tayome bhavā[Pg.125], tisso dhātuyoti ca evaṃ paricchinnā. ‘‘Dhātuyā āgataṭṭhāne bhavena paricchinditabbaṃ, bhavassa āgataṭṭhāne dhātuyā paricchinditabba’’nti hi vuttaṃ, tasmā kāmarūpārūpāvacaradhammāva taṃtaṃbhummabhāvena paricchinnā evaṃ vuttā.

५१५-५१६. "रूपधातू" या वचनावरून म्हणजे "कामधातू, रूपधातू, अरूपधातू" यामध्ये 'रूपधातू' असे म्हटले असल्यामुळे. "रूपी धम्मांमुळेच" म्हणजे रूपण-स्वभाव (बदलणारा स्वभाव) असलेल्या धम्मांमुळेच. "हे तीन भव आहेत" इत्यादींनी मर्यादित म्हणजे हे तीन भव, तीन धातू अशा प्रकारे मर्यादित आहेत. "धातूच्या आलेल्या ठिकाणी भवाने मर्यादित केले पाहिजे, भवाच्या आलेल्या ठिकाणी धातूने मर्यादित केले पाहिजे" असे म्हटले आहे, म्हणून काम-रूप-अरूपावचर धम्मच त्या त्या भूमीच्या भावाने मर्यादित होऊन असे म्हटले आहेत।

Rūpadhātukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

रूपधातुकथा-वर्णन समाप्त झाले।

6. Arūpadhātukathāvaṇṇanā

६. अरूपधातु कथेचे वर्णन

517-518. Purimakathāyanti rūpadhātukathāyaṃ. Avisesenāti pavattiṭṭhānavasena visesaṃ akatvā.

५१७-५१८. “मागील कथेत” म्हणजे रूपधातूच्या कथेत. “अविशेषेण” म्हणजे प्रवृत्तीच्या (उत्पत्तीच्या) स्थानाच्या आधारावर कोणताही विशेष भेद न करता.

Arūpadhātukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अरूपधातु कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

7. Rūpadhātuyāāyatanakathāvaṇṇanā

७. रूपधातूच्या आयतन कथेचे वर्णन

519. Okāsabhāvenāti vatthubhāvena. Tathāvidhanti ghānādiākāraṃ.

५१९. “अवकाशभावाने” म्हणजे वस्तूभावाने (आधाराच्या रूपाने). “तथाविध” म्हणजे घ्राण (नाक) इत्यादींच्या आकाराचे.

Rūpadhātuyāāyatanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

रूपधातूच्या आयतन कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

8. Arūperūpakathāvaṇṇanā

८. अरूप (लोकात) रूपाच्या कथेचे वर्णन

524-526. Nissaraṇaṃ nāma nissaritabbe sati hoti, na asati, tasmā ‘‘arūpabhave sukhumarūpaṃ atthi, yato nissaraṇaṃ taṃ āruppa’’nti āha.

५२४-५२६. “निस्सरण” (मुक्त होणे) हे मुक्त होण्यासारखे काही अस्तित्वात असतानाच होते, नसताना नाही; म्हणूनच, “अरूपभवात सूक्ष्म रूप असते, ज्याच्यापासून मुक्त होणे म्हणजेच आरुप्प (अरूप अवस्था) होय,” असे म्हटले आहे.

Arūperūpakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अरूप (लोकात) रूपाच्या कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

9. Rūpaṃkammantikathāvaṇṇanā

९. “रूप कर्मण्य आहे” या कथेचे वर्णन

527-537. Pakappayamānāti pakārehi kappayamānā attano sampayuttānañca kiccaṃ samatthayamānā. Tenāha ‘‘sampayuttesu adhikaṃ byāpāraṃ kurumānā’’ti.

५२७-५३७. “प्रकल्प्यमान” म्हणजे विविध प्रकारे कल्पिली जाणारी, स्वतःच्या आणि स्वतःशी संप्रयुक्त (जोडलेल्या) धर्मांच्या कार्याचे संपादन करणारी. म्हणूनच म्हटले आहे—“संप्रयुक्त धर्मांमध्ये अधिक व्यापार (कार्य) करणारी”.

Rūpaṃkammantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

“रूप कर्मण्य आहे” या कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

10. Jīvitindriyakathāvaṇṇanā

१०. जीवितेन्द्रिय कथेचे वर्णन

540. Antaṃ [Pg.126] gahetvā vadatīti ‘‘atthi arūpadhammānaṃ āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā, atthi arūpajīvitindriya’’nti tasmiṃ pañhe ‘‘atthi arūpajīvitindriya’’nti imaṃ antaṃ pariyosānaṃ gahetvā vadati. Vattuṃ yutto samudāyassa icchanto tadavayavassa icchatīti. Na hi avayavehi vinā samudāyo nāma atthi.

५४०. “एक बाजू (अंत) घेऊन बोलतो” म्हणजे “अरूप धर्मांचे आयुष्य, स्थिती, यापना, जीवनयात्रा, वर्तन, प्रवृत्ती, पालन असते, अरूप-जीवितेन्द्रिय असते” या प्रश्नामध्ये “अरूप-जीवितेन्द्रिय असते” या अंतिम निष्कर्षाला (बाजूला) घेऊन बोलतो. जो संपूर्ण समुदायाची इच्छा करतो, तो त्याच्या अवयवांचीही (भागांचीही) इच्छा करतो, असे बोलणे योग्य आहे. कारण अवयवांशिवाय समुदाय नावाचे काही अस्तित्वात नसते.

541. Tamevāti arūpaṃ cittavippayuttameva.

५४१. “त्यालाच” म्हणजे अरूप, चित्त-विप्रयुक्त (चित्तापासून विलग) असलेल्यालाच.

542. Tadāpīti samāpajjanavuṭṭhānakālepi.

५४२. “त्या वेळी सुद्धा” म्हणजे समापत्तीमध्ये प्रवेश करताना आणि त्यातून बाहेर पडतानाच्या वेळी सुद्धा.

544-545. So yutto dvinnaṃ rūpārūpajīvitindriyānaṃ sakasamaye icchitattā.

५४४-५४५. तो (वाद) योग्य आहे, कारण स्वतःच्या सिद्धांतात (समयात) रूप आणि अरूप या दोन्ही जीवितेन्द्रियांची इच्छा केली गेली आहे (स्वीकार केला गेला आहे).

Jīvitindriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

जीवितेन्द्रिय कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

11. Kammahetukathāvaṇṇanā

११. कर्महेतू कथेचे वर्णन

546. ‘‘Pāṇātipātakammassa hetū’’tiādikassa parihānikathāyaṃ anāgatattā yo tattha āgatanayo, tameva dassento ‘‘sesanti…pe… vadatī’’ti āha. Sampaṭicchanavacananti sampaṭicchāpanavacanaṃ. Taṃ paravādiṃ. Taṃtaṃladdhisampaṭicchāpanaṃ vā gāhāpananti dassento ‘‘pakkha’’ntiādimāha.

५४६. “प्राणातिपात कर्माचा हेतू” इत्यादी परिहानी कथेमध्ये न आल्यामुळे, जी पद्धत तिथे आली आहे, तीच दर्शवताना “उर्वरित...पे... बोलतो” असे म्हटले आहे. “संपटिच्छन वचन” म्हणजे स्वीकार करायला लावणारे वचन. ते परवादीला (प्रतिपक्षाला) उद्देशून आहे. त्या त्या मताचा (सिद्धांताचा) स्वीकार करणे किंवा ते ग्रहण करणे हे दर्शवताना “पक्ष” इत्यादी म्हटले आहे.

Kammahetukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

कर्महेतू कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Aṭṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

आठव्या वर्गाचे (वग्ग) वर्णन समाप्त झाले.

9. Navamavaggo

९. नववा वर्ग (नवम वग्ग)

1. Ānisaṃsadassāvīkathāvaṇṇanā

१. “आनिसंस-दस्सावी” (लाभ पाहणारा) कथेचे वर्णन

547. Daṭṭhabbassa ādīnavato ānisaṃsato ca yadipi paravādinā pacchā nānācittavasena paṭiññātaṃ, pubbe pana ekato katvā paṭijāni, na ca [Pg.127] taṃ laddhiṃ pariccaji. Tenassa adhippāyamaddanaṃ yuttanti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘anicca…pe… paṭiññātattā’’ti. Ārammaṇavasenāti ārammaṇakaraṇavasena, na kiccanipphattivasenāti adhippāyo. Idaṃ ānisaṃsakathānuyuñjanaṃ ānisaṃsadassanañca. Ñāṇaṃ vipassanā paṭivedhañāṇassa viya anubodhañāṇassapi yathārahaṃ pavattinivattīsu kiccakaraṇaṃ yuttanti adhippāyo.

५४७. जरी परवादीने नंतर वेगवेगळ्या चित्तांच्या आधारे दोष आणि लाभ (आनिसंस) पाहण्याविषयी प्रतिज्ञा केली असली, तरी पूर्वी त्याने एकत्र करूनच प्रतिज्ञा केली होती आणि त्याने त्या मताचा त्याग केला नाही. त्यामुळे त्याच्या अभिप्रायाचे खंडन करणे योग्य आहे, असे समजावे. म्हणूनच म्हटले आहे—“अनित्य...पे... प्रतिज्ञा केल्यामुळे”. “आलंबनाच्या वशाने” म्हणजे आलंबन करण्याच्या वशाने, कार्याच्या सिद्धीच्या वशाने नाही, असा अभिप्राय आहे. हे लाभाच्या कथेचे अनुयोजन (प्रश्न विचारणे) आणि लाभाचे दर्शन आहे. ज्ञान हे विपश्यना प्रतिवेध ज्ञानाप्रमाणेच अनुबोध ज्ञानाच्या बाबतीतही योग्य प्रकारे प्रवृत्ती आणि निवृत्तीमध्ये कार्य करणे योग्य आहे, असा अभिप्राय आहे.

Ānisaṃsadassāvīkathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

“आनिसंस-दस्सावी” कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

2. Amatārammaṇakathāvaṇṇanā

२. “अमतालंबन” (अमृताचे आलंबन असणारी) कथेचे वर्णन

549. Evamādinā suttabhayenāti ettha ādi-saddena ‘‘anāsavañca vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi anāsavagāminiñca paṭipada’’ntiādīni suttapadāni saṅgaṇhāti.

५४९. “अशा प्रकारच्या सूत्रांच्या भयाने” येथे “आदि” शब्दाने “भिक्खूहो, मी तुम्हांला अनासव (आसवरहित) धर्म आणि अनासवगामी प्रतिपदा उपदेशेन” इत्यादी सूत्रपदांचा संग्रह होतो.

Amatārammaṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

“अमतालंबन” कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

3. Rūpaṃsārammaṇantikathāvaṇṇanā

३. “रूप सालंबन (आलंबनयुक्त) आहे” या कथेचे वर्णन

552-553. ‘‘Tadappatiṭṭhaṃ anārammaṇa’’ntiādīsu paccayattho ārammaṇa-saddo. ‘‘Rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’tiādīsu olubbhaṭṭhoti āha ‘‘paccayaṭṭho olubbhaṭṭho’’ti. Evaṃ vibhāge vijjamāneti tattha paccayāyattavuttitā paccayaṭṭho, daṇḍarajjuādi viya dubbalassa cittacetasikānaṃ ālambitabbatāya upatthambhanaṭṭho olubbhaṭṭho. Visesābhāvaṃ paccayabhāvasāmaññena kappetvā vā.

५५२-५५३. “ते अप्रतिष्ठित आणि अनालंबन आहे” इत्यादींमध्ये “आलंबन” शब्द प्रत्यय (कारण) या अर्थाने आहे. “रूपायतन हे चक्षुविज्ञानधातू आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांसाठी आलंबन-प्रत्ययाच्या रूपाने प्रत्यय आहे” इत्यादींमध्ये अवलंबन (आश्रय) या अर्थाने “प्रत्ययार्थ हा अवलंबनार्थ आहे” असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे विभाग विद्यमान असताना, तिथे प्रत्ययावर अवलंबून असणारी प्रवृत्ती म्हणजे “प्रत्ययार्थ” होय; आणि काठी किंवा दोरी इत्यादींप्रमाणे दुर्बल असलेल्या चित्त आणि चेतसिकांच्या आलंबनासाठी आधार देणे म्हणजे “अवलंबनार्थ” होय. किंवा प्रत्ययभावाच्या सामान्यतेमुळे विशेष भेद न कल्पिता.

Rūpaṃsārammaṇantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

“रूप सालंबन आहे” या कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

4. Anusayāanārammaṇātikathāvaṇṇanā

४. “अनुशय अनालंबन आहेत” या कथेचे वर्णन

554-556. ‘‘Imasmiṃ satī’’ti iminā maggena aniruddhatāpi saṅgahitāti āha ‘‘appahīnattāva atthīti vuccatī’’ti. Na pana vijjamānattāti avadhāraṇena [Pg.128] nivattitaṃ dasseti, vijjamānattā dharamānattā khaṇattayasamaṅgibhāvatoti attho.

५५४-५५६. “हे असताना” या मार्गाने जे निरुद्ध (नष्ट) झाले नाही, त्याचाही संग्रह होतो, म्हणूनच “प्रहीण (नष्ट) न झाल्यामुळेच ते ‘आहे’ असे म्हटले जाते” असे म्हटले आहे. परंतु केवळ ‘विद्यमान असल्यामुळे’ या निश्चयाने जे निवृत्त झाले आहे ते दर्शवत नाही; विद्यमान असणे म्हणजे धारण केले जाणे, तिन्ही क्षणांमध्ये (उत्पाद, स्थिती, भंग) युक्त असणे असा अर्थ आहे.

Anusayāanārammaṇātikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

“अनुशय अनालंबन आहेत” या कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

5. Ñāṇaṃanārammaṇantikathāvaṇṇanā

५. “ज्ञान अनालंबन आहे” या कथेचे वर्णन

557-558. Yassa adhigatattā arahato pariññeyyādīsu anavasesato sammoho vigato, taṃ aggamaggañāṇaṃ sandhāya ‘‘maggañāṇassā’’ti vadanti. Yasmā tassa sabbassa satokāritā viya sampajānakāritā, tasmā tena ñāṇena so ñāṇī. Satipaññāvepullappatto hi so uttamapuriso.

५५७-५५८. ज्याच्या प्राप्तीमुळे अर्हतांचे परिज्ञेय (जाणून घेण्यायोग्य) इत्यादी गोष्टींमधील संमोह पूर्णपणे निघून गेला आहे, त्या अग्र मार्ग ज्ञानाला उद्देशून “मार्ग ज्ञानाचे” असे म्हणतात. ज्याप्रमाणे त्यांच्या सर्व कृती स्मृतिपूर्वक असतात, त्याचप्रमाणे त्या संप्रजन्यपूर्वक (जागृतपणे) असतात, म्हणून त्या ज्ञानामुळे ते “ज्ञानी” ठरतात. कारण ते उत्तम पुरुष स्मृती आणि प्रज्ञेच्या विपुलतेला (पूर्णत्वाला) प्राप्त झालेले असतात.

Ñāṇaṃanārammaṇantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

“ज्ञान अनालंबन आहे” या कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

7. Vitakkānupatitakathāvaṇṇanā

७. “वितर्कानुपातित” (वितर्काचे अनुकरण करणारी) कथेचे वर्णन

562. Dvīhipīti dvīhi visesehi, visesena visesaṃ akatvāti attho.

५६२. “दोन्हींकडूनही” म्हणजे दोन विशेषांद्वारे, विशेषाने विशेष न करता, असा अर्थ आहे.

Vitakkānupatitakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

वितक्कानुपतितकथावण्णना समाप्त झाली.

8. Vitakkavipphārasaddakathāvaṇṇanā

८. वितक्कविप्फारसद्दकथावण्णना

563. Sabbasoti sabbappakārato, so pana pakāro pavattiṭṭhānakālavasena gahetabboti āha ‘‘sabbattha sabbadā vā’’ti. Te ca ṭhānakālā ‘‘vitakkayato’’tiādivacanato cittavisesavasena gahetabbāti vuttaṃ ‘‘savitakkacittesū’’ti. ‘‘Vitakketvā vācaṃ bhindatī’’ti suttapadaṃ ayoniso gahetvā ‘‘vitakkavipphāramattaṃ saddo’’ti āha.

५६३. 'सब्बसो' म्हणजे सर्व प्रकारे. तो प्रकार प्रवृत्तीचे स्थान आणि काळाच्या वशाने ग्रहण करावा, म्हणून "सर्वत्र किंवा सर्वदा" (सब्बत्थ सब्बदा वा) असे म्हटले आहे. आणि ते स्थान व काळ "वितर्क करताना" (वितक्कयतो) इत्यादी वचनावरून चित्तविशेषाच्या वशाने ग्रहण करावेत, म्हणून "सवितर्क चित्तांमध्ये" (सवितक्कचित्तेसू) असे म्हटले आहे. "वितर्क करून वाणीचा भेद करतो" या सुत्तपदाचे अयोनिषो (अयोग्य रीतीने) ग्रहण करून "शब्द हा केवळ वितर्काचा विस्फार (कंपन) आहे" असे म्हटले आहे.

Vitakkavipphārasaddakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

वितक्कविप्फारसद्दकथावण्णना समाप्त झाली.

9. Nayathācittassavācātikathāvaṇṇanā

९. नयथाचित्तस्सवाचातिकथावण्णना

565. Musāvādo [Pg.129] na hotīti vuttaṃ anāpattīti sambandho.

५६५. "मृषावाद (असत्य बोलणे) होत नाही" असे म्हटले आहे, त्याचा संबंध "अनापत्ती" (गुन्हा/आपत्ती न होणे) याच्याशी आहे.

Nayathācittassavācātikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

नयथाचित्तस्सवाचातिकथावण्णना समाप्त झाली.

11. Atītānāgatasamannāgatakathāvaṇṇanā

११. अतीतानागतसमन्नागतकथावण्णना

568-570. Samannāgatapaññattiyāti samaṅgibhāvapaññattiyā. Tenevāha ‘‘paccuppannadhammasamaṅgī samannāgatoti vuccatī’’ti. Paṭilābhapaññattiyāti adhigamanapaññattiyā. Ayanti ‘‘samannāgato’’ti vuccamānapuggalassa yo tathā vattabbākāro, ayaṃ samannāgatapaññatti nāma. Esa nayo sesesupi.

५६८-५७०. 'समन्नागतपण्णत्ति' (समन्वित प्रज्ञप्ती) म्हणजे समंगीभाव प्रज्ञप्ती (युक्त असण्याची प्रज्ञप्ती). म्हणूनच म्हटले आहे - "प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) धर्माने युक्त असलेला समन्वित (समन्नागत) म्हटला जातो". 'पटिलाभपण्णत्ति' (प्राप्ती प्रज्ञप्ती) म्हणजे अधिगमन प्रज्ञप्ती. "समन्नागत" असे म्हटले जाणाऱ्या पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) जो तशा प्रकारे बोलण्याचा प्रकार आहे, याला 'समन्नागतपण्णत्ति' असे म्हणतात. हाच नियम उर्वरित बाबतीतही लागू होतो.

Atītānāgatasamannāgatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अतीतानागतसमन्नागतकथावण्णना समाप्त झाली.

Navamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

नवमवग्गवण्णना समाप्त झाली.

10. Dasamavaggo

१०. दसमवग्गो

1. Nirodhakathāvaṇṇanā

१. निरोधकथावण्णना

571-572. Sakasamaye ‘‘purimacittassa nirodhānantaraṃ pacchimacittaṃ uppajjatī’’ti icchitaṃ, paravādī pana ‘‘yasmiṃ khaṇe bhavaṅgacittaṃ, tasmiṃyeva khaṇe kiriyamayacittaṃ uppajjatī’’ti vadati. Evaṃ sati purimapacchimacittānaṃ sahabhāvopi anuññāto hoti. Tenāha ‘‘bhaṅgakkhaṇena sahevā’’ti. Tathā ca sati vipākakiriyakkhandhānaṃ viya kiriyavipākakkhandhānaṃ vipākavipākakkhandhānaṃ kiriyakiriyakkhandhānañca vuttanayena sahabhāvo vattabboti imamatthaṃ dassento ‘‘bhavaṅgacittassā’’tiādimāha. Tattha upapattibhavabhāvena esiyā icchitabbāti upapattesiyā vipākakkhandhā, te ca yebhuyyena bhavaṅgapariyāyakāti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘upapattesiyanti saṅkhaṃ gatassa bhavaṅgacittassā’’ti. Ādipariyosānamattañhi tassa paṭisandhicuticittaṃ, tadārammaṇaṃ bhavaṅgantveva vuccatīti. Cakkhuviññāṇādīnaṃ kiriyāvemajjhe [Pg.130] patitattā kiriyācatukkhandhaggahaṇena gahaṇaṃ yuttanti vuttaṃ. Cakkhuviññāṇādīnanti hi ādi-saddena na sotaviññāṇādīnaṃyeva gahaṇaṃ, atha kho sampaṭicchanasantīraṇānampīti daṭṭhabbaṃ.

५७१-५७२. स्व-सिद्धान्तात "पूर्वीच्या चित्ताच्या निरोधानंतर लगेचच नंतरचे चित्त उत्पन्न होते" असे मानले गेले आहे, परंतु परवादी म्हणतात की, "ज्या क्षणी भवांगचित्त असते, त्याच क्षणी क्रियामय चित्त उत्पन्न होते." असे असल्यास, पूर्व आणि उत्तर चित्तांचे सह-अस्तित्व (सहभाव) देखील मान्य करावे लागेल. म्हणूनच म्हटले आहे - "भंगक्षणासोबतच". आणि असे असल्यास, विपाक-क्रिया स्कंधांप्रमाणेच क्रिया-विपाक स्कंधांचे, विपाक-विपाक स्कंधांचे आणि क्रिया-क्रिया स्कंधांचे सांगितलेल्या पद्धतीने सह-अस्तित्व सांगावे लागेल, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी "भवांगचित्ताचे..." इत्यादी म्हटले आहे. तेथे उपपत्ती-भव रूपाने इच्छिण्यायोग्य असल्यामुळे 'उपपत्तेसिया' म्हणजे विपाकस्कंध आहेत, आणि ते बहुतांश करून भवांगपर्यायी आहेत, म्हणून अट्ठकथेत म्हटले आहे - "'उपपत्तेसिय' संज्ञेला प्राप्त झालेल्या भवांगचित्ताचे". कारण त्याचे आदि आणि अंत केवळ प्रतिसंधी आणि च्युती चित्त आहे, आणि त्याचे आलंबन भवांगच म्हटले जाते. चक्षुविज्ञानादी क्रियांच्या मध्यभागी पडल्यामुळे क्रिया-चतुष्क-स्कंध ग्रहणाने ग्रहण करणे योग्य आहे, असे म्हटले आहे. कारण 'चक्षुविज्ञानादी' यातील 'आदी' शब्दाने केवळ श्रोत्रविज्ञानादींचेच ग्रहण होत नाही, तर संप्रतीच्छन आणि संतीरण यांचेही ग्रहण होते, असे समजावे.

Nirodhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

निरोधकथावण्णना समाप्त झाली.

3. Pañcaviññāṇasamaṅgissamaggakathāvaṇṇanā

३. पञ्चविञ्ञाणसमङ्गिस्semग्गकथावण्णना

576. Lakkhaṇanti pañcaviññāṇānaṃ uppannārammaṇatādiavitathekappakāratālakkhaṇaṃ. Kāmaṃ manoviññāṇaṃ avatthukampi hoti, savatthukatte pana tampi uppannavatthukameva. Tathā hi pāḷiyaṃ ṭhapanāyaṃ ‘‘hañci pañcaviññāṇā uppannārammaṇā’’tveva vuttaṃ. Manoviññāṇassapi uppannavatthukatāpariyāyo atthīti ‘‘pañca viññāṇā’’ti avatvā ‘‘cha viññāṇā uppannavatthukā’’ti vutte ‘‘no ca vata re vattabbe pañcaviññāṇasamaṅgissa atthi maggabhāvanā’’ti vattuṃ na sakkāti dassento āha ‘‘cha viññāṇā…pe… adhippeta’’nti.

५७६. 'लक्षण' म्हणजे पंचविज्ञानांचे उत्पन्न-आलंबनत्व इत्यादी अवितथ (यथार्थ) एकप्रकारतेचे लक्षण होय. काम (इच्छेनुसार) मनोविज्ञान हे अवस्तुक (वस्तूरहित) देखील असते, परंतु सवस्तुक (वस्तूयुक्त) असताना ते देखील उत्पन्न-वस्तुकच असते. तसेच पाळीमध्ये मांडणी करताना "जर पंचविज्ञान उत्पन्न-आलंबन आहेत" असेच म्हटले आहे. मनोविज्ञानाचा देखील उत्पन्न-वस्तुकतेचा पर्याय आहे, म्हणून "पाच विज्ञाने" असे न म्हणता "सहा विज्ञाने उत्पन्न-वस्तुक आहेत" असे म्हटले असता, "अरे! पंचविज्ञानसमंगीला (पंचविज्ञानाने युक्त असलेल्याला) मार्गभावना आहे, असे म्हणता येत नाही" हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे - "सहा विज्ञाने...पे... अभिप्रेत आहे".

577. ‘‘Animittaṃ suññataṃ appaṇihita’’nti nibbānassa te pariyāyā. Cakkhuviññāṇassa animittagāhibhāve suññatārammaṇatāpi siyāti vuttaṃ ‘‘tadeva suññatanti adhippāyo’’ti.

५७७. "अनिमित्त, शून्यता, अप्रणिहित" हे निर्वाणाचे पर्याय आहेत. चक्षुविज्ञानाच्या अनिमित्त-ग्राहीपणात शून्यता-आलंबनत्व देखील असू शकते, म्हणून म्हटले आहे - "तेच शून्यता आहे, असा अभिप्राय आहे".

Pañcaviññāṇasamaṅgissamaggakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्चविञ्ञाणसमङ्गिस्समग्गकथावण्णना समाप्त झाली.

5. Pañcaviññāṇāsābhogātikathāvaṇṇanā

५. पञ्चविञ्ञाणासाभोगातिकथावण्णना

584-586. Sā pana namitvā pavatti. Ārammaṇappakāraggahaṇanti ārammaṇassa iṭṭhāniṭṭhappakārassa gahaṇaṃ. Yena ārammaṇappakāraggahaṇena kusalacittassa alobhādīhi sampayogo akusalacittassa lobhādīhi sampayogo hoti, so ābhogoti dasseti.

५८४-५८६. ती (आभोग) म्हणजे झुकून प्रवृत्त होणे होय. 'आलंबनप्रकारग्रहण' म्हणजे आलंबनाच्या इष्ट-अनिष्ट प्रकाराचे ग्रहण करणे. ज्या आलंबनप्रकारग्रहणाने कुशल चित्ताचा अलोभ इत्यादींशी संप्रयोग होतो आणि अकुशल चित्ताचा लोभ इत्यादींशी संप्रयोग होतो, तो 'आभोग' आहे, असे दर्शवते.

Pañcaviññāṇāsābhogātikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्चविञ्ञाणासाभोगातिकथावण्णना समाप्त झाली.

6. Dvīhisīlehītikathāvaṇṇanā

६. द्वीहिसीलेहीतिकथावण्णना

587-589. Appavattinirodhanti [Pg.131] anuppādanirodhaṃ. Sīlassa vītikkamoyeva nirodho sīlavītikkamanirodho. Ninnānaṃ khaṇikanirodhaṃ sallakkhento.

५८७-५८९. 'अप्पवत्तिनिरोध' (अप्रवृत्तिनिरोध) म्हणजे अनुत्पाद निरोध. शीलाचे उल्लंघन (व्यतिक्रम) हाच निरोध म्हणजे 'शीलव्यतिक्रम निरोध' होय. प्रवाहाचा क्षणिक निरोध लक्षात घेणारा.

Dvīhisīlehītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वीहिसीलेहीतिकथावण्णना समाप्त झाली.

7. Sīlaṃacetasikantikathāvaṇṇanā

७. सीलंअचेतसिकन्तिकथावण्णना

590-594. Ṭhitena avinaṭṭhena. Upacayenāti sīlabhūtena kammūpacayena. ‘‘Dānaṃ acetasika’’nti kathāyaṃ vuttanayenāti yathā ‘‘na vattabbaṃ cetasiko dhammo dānanti? Āmantā. Dānaṃ aniṭṭhaphalanti…pe… tena hi cetasiko dhammo dāna’’nti pāḷi pavattā, evaṃ tadanusārena ‘‘na vattabbaṃ cetasikaṃ sīlanti? Āmantā. Sīlaṃ aniṭṭhaphala’’ntiādinā sīlassa cetasikabhāvasādhakāni suttapadāni ca ānetvā tadatthadassanavasena acetasiko rūpādidhammo āyatiṃ vipākaṃ deti. Yadi so sīlaṃ bhaveyya, vinā saṃvarasamādānena vinā viratiyā sīlavā nāma siyā. Yasmā pana samādānacetanā virati saṃvaro sīlaṃ, tasmā ‘‘sīlaṃ iṭṭhaphalaṃ kantaphala’’ntiādinā yojanā kātabbāti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘vuttanayenā’’ti, vuttanayānusārenāti attho. Yasmā pana pāḷiyaṃ yathā ‘‘sīlaṃ acetasika’’nti kathā āgatā, tathā ‘‘dānaṃ acetasika’’nti visuṃ āgatā kathā natthi, tasmā ‘‘sā pana kathā maggitabbā’’ti vuttaṃ.

५९०-५९४. 'स्थिताने' म्हणजे नष्ट न झालेल्याने. 'उपचयाने' म्हणजे शीलरूप कर्मोपचयाने. "दान अचेतसिक आहे" या कथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने, जसे की - "दान हा चेतसिक धर्म नाही असे म्हणावे का? होय. दान अनिष्ट फल देणारे आहे का?...पे... म्हणून दान हा चेतसिक धर्म आहे" अशी पाळी प्रवृत्त झाली आहे, त्याचप्रमाणे त्याच्या अनुषंगाने "शील चेतसिक नाही असे म्हणावे का? होय. शील अनिष्ट फल देणारे आहे का" इत्यादींद्वारे शीलाच्या चेतसिकत्वाचे साधक असणारे सुत्तपद आणून, त्याचा अर्थ दर्शवण्याच्या वशाने अचेतसिक रूप आदी धर्म भविष्यात विपाक (फळ) देतात. जर ते शील असते, तर संवर-समादानाशिवाय आणि विरतीशिवाय देखील मनुष्य शीलवान झाला असता. परंतु ज्याअर्थी समादान-चेतना, विरती आणि संवर हेच शील आहे, त्याअर्थी "शील हे इष्ट फल देणारे, कांत फल देणारे आहे" इत्यादी योजना करावी, हा अर्थ मनात ठेवून "सांगितलेल्या पद्धतीने" (वृत्त नयेन) असे म्हटले आहे, म्हणजेच सांगितलेल्या पद्धतीनुसार असा अर्थ आहे. परंतु ज्याअर्थी पाळीमध्ये जशी "शील अचेतसिक आहे" ही कथा आली आहे, तशी "दान अचेतसिक आहे" अशी स्वतंत्र कथा आलेली नाही, म्हणून "ती कथा शोधली पाहिजे" असे म्हटले आहे.

Sīlaṃacetasikantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

सीलंअचेतसिकन्तिकथावण्णना समाप्त झाली.

9. Samādānahetukathāvaṇṇanā

९. समादानहेतुकथावण्णना

598-600. Samādānahetukathāyaṃ ‘‘phasso detī’’ti ārabhitvā yāva kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā sammukhībhāvaṃ āgacchantīti ārāmaropādisuttāharaṇañcāti ettakameva paribhogakathāya sadisanti āha ‘‘samādāna…pe… daṭṭhabbā’’ti.

५९८-६००. समादानहेतू कथेमध्ये "स्पर्श देतो" येथपासून सुरुवात करून, जोपर्यंत कृष्ण-शुक्ल-सप्रतिभाग धर्म संमुख होतात, आणि आराम-रोपण (बाग लावणे) इत्यादी सुत्तांचे उदाहरण देणे, एवढेच परिभोग कथेसारखे आहे, म्हणून म्हटले आहे - "समादान...पे... समजावे".

Samādānahetukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

समादानहेतुकथावण्णना समाप्त झाली.

11. Aviññattidussīlyantikathāvaṇṇanā

११. अविञ्ञत्तिदुस्सील्यान्तिकथावण्णना

603-604. Mahābhūtāni [Pg.132] upādāya pavatto aññacittakkhaṇepi labbhamāno kusalākusalānubandho aviññattīti ayaṃ vādo ‘‘cittavippayutto apuññūpacayo’’ti iminā saṅgahitoti tato aññānubandhāyaṃ ‘‘āṇattiyā’’tiādi vuttanti taṃ dassetuṃ ‘‘āṇattiyā…pe… adhippāyo’’ti vuttaṃ. Tattha āṇatto yadā āṇattabhāvena vihiṃsādikiriyaṃ sādheti, tadā āṇattiyā pāṇātipātādīsu aṅgabhāvo veditabbo. Sā panāṇatti pārivāsikabhāvena viññattirahitā nāma hotīti paravādino adhippāyo, taṃ dassetuṃ ‘‘ekasmiṃ divase’’tiādi vuttaṃ.

६०३-६०४. महाभूतांवर आधारित होऊन प्रवृत्त होणारा, इतर चित्तक्षणातही प्राप्त होणारा, कुशल-अकुशलाशी अनुबद्ध असणारा 'अविज्ञप्ति' (अविञ्ञत्ति) होय - हा वाद 'चित्तविप्रयुक्त अपुण्योपचय' (चित्तविप्पयुत्तो अपुञ्ञूपचयो) याद्वारे संग्रहित केला आहे. त्यानंतर इतर अनुबंधासाठी 'आज्ञेमुळे' (आणत्तिया) इत्यादी म्हटले आहे, ते दर्शवण्यासाठी 'आज्ञेमुळे...पे... अभिप्राय' असे म्हटले आहे. तेथे जेव्हा आज्ञा दिलेला मनुष्य आज्ञेच्या भावाने हिंसेसारखी क्रिया साधतो, तेव्हा आज्ञेचे प्राणातिपातादी (प्राणघात इत्यादी) मध्ये अंगत्व (अंगभाव) समजले पाहिजे. ती आज्ञा तर परिवासिकभावाने (पारीवासिकभावेन) विज्ञप्तिरहित (विज्ञप्ति नसलेली) असते, असा परवादीचा अभिप्राय आहे, ते दर्शवण्यासाठी 'एका दिवशी' इत्यादी म्हटले आहे।

Aviññattidussīlyantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अविज्ञप्ति-दुःशील्यांतिकथावर्णन समाप्त झाले।

Dasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

दहाव्या वर्गाचे (दसमवग्ग) वर्णन समाप्त झाले।

Dutiyo paṇṇāsako samatto.

दुसरा पन्नासक (दुतियो पण्णासको) समाप्त झाला।

11. Ekādasamavaggo

११. अकरावा वर्ग (एकादसमवग्गो)

4. Ñāṇakathāvaṇṇanā

४. ज्ञानकथावर्णन

614-615. ‘‘Andhakā’’ti vuttā pubbaseliyaaparaseliyarājagirikasiddhatthikāpi yebhuyyena mahāsaṅghikā evāti vuttaṃ ‘‘pubbe…pe… bhaveyyu’’nti. Tattha aññeti vacanaṃ dvinnaṃ kathānaṃ ujuvipaccanīkabhāvato. Purimakānañhi cakkhuviññāṇādisamaṅgī ‘‘ñāṇī’’ti vuccati, imesaṃ so eva ‘‘ñāṇī’’ti na vattabboti vutto. Rāgavigamo rāgassa samucchindanaṃ, tathā aññāṇavigamo. Yathā samucchinnāvijjo ‘‘ñāṇī’’ti, paṭipakkhato ‘‘aññāṇī’’ti, evaṃ asamucchinnāvijjo ‘‘aññāṇī’’ti, paṭipakkhato ‘‘ñāṇī’’ti vutto. Aññāṇassa vigatattā so ‘‘ñāṇī’’ti vattabbataṃ āpajjati, na pana satataṃ samitaṃ ñāṇassa pavattanatoti adhippāyo.

६१४-६१५. 'अंधक' असे म्हटलेले पूर्वशैलिय, अपरशैलिय, राजगिरिक आणि सिद्धत्थिक हे देखील बहुतांश महासांघिकच आहेत, हे दर्शवण्यासाठी 'पूर्वी...पे... असावेत' असे म्हटले आहे. तेथे 'इतर' हा शब्द दोन कथांच्या प्रत्यक्ष विरोधी भावामुळे आहे. कारण पूर्वीच्या लोकांच्या मते चक्षुविज्ञानादींनी युक्त असलेला 'ज्ञानी' म्हटला जातो, तर यांच्या मते तोच 'ज्ञानी' असे म्हणता कामा नये, असे म्हटले आहे. रागाचा विगम म्हणजे रागाचे समूच्छेदन (पूर्णपणे नष्ट करणे), तसेच अज्ञानाचा विगम होय. ज्याप्रमाणे अविद्या समूच्छिन्न (नष्ट) झालेला मनुष्य 'ज्ञानी' असतो आणि त्याच्या विरुद्ध 'अज्ञानी' असतो, त्याचप्रमाणे अविद्या समूच्छिन्न न झालेला मनुष्य 'अज्ञानी' असतो आणि त्याच्या विरुद्ध 'ज्ञानी' म्हटला जातो. अज्ञानाचा विगम झाल्यामुळे तो 'ज्ञानी' म्हणण्यास पात्र ठरतो, परंतु सतत आणि निरंतर ज्ञानाच्या प्रवृत्तीमुळे नाही, असा अभिप्राय आहे।

Ñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ज्ञानकथावर्णन समाप्त झाले।

7. Iddhibalakathāvaṇṇanā

७. ऋद्धिबलकथावर्णन

621-624. Yasmiṃ [Pg.133] āyukappe kammakkhayena maraṇaṃ hoti, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘kammassa vipākavasenā’’ti, yasmiṃ pana āyukkhayena maraṇaṃ hoti, taṃ sandhāya ‘‘vassagaṇanāyā’’ti. Tattha ‘‘na ca tāva kālaṃ karoti, yāva na taṃ pāpakammaṃ byantī hotī’’ti (ma. ni. 3.250; a. ni. 3.36) vacanato yebhuyyena niraye kammakkhayena maraṇaṃ hotīti āha ‘‘kammassa vipākavasena vāti nirayaṃva sandhāya vutta’’nti. ‘‘Vassasataṃ vassasahassaṃ vassasatasahassānī’’tiādinā manussānaṃ devānañca āyuparicchedavacanato yebhuyyena tesaṃ āyukkhayena maraṇaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘vassagaṇanāya vāti manusse cātumahārājikādideve ca sandhāyā’’ti. ‘‘Vutta’’nti ānetvā yojetabbaṃ.

६२१-६२४. ज्या आयुष्कल्पात कर्माच्या क्षयाने मरण येते, त्याला उद्देशून 'कर्माच्या विपाकाच्या वशाने' असे म्हटले आहे; आणि ज्या आयुष्कल्पात आयुष्याच्या क्षयाने मरण येते, त्याला उद्देशून 'वर्षांच्या गणनेने' असे म्हटले आहे. तेथे 'तोपर्यंत तो काळ (मृत्यू) करत नाही, जोपर्यंत त्याचे ते पापकर्म नष्ट होत नाही' या वचनानुसार बहुतांश नरकात कर्माच्या क्षयाने मरण येते, म्हणून 'कर्माच्या विपाकाच्या वशाने हे नरकालाच उद्देशून म्हटले आहे' असे सांगितले आहे. 'शंभर वर्षे, हजार वर्षे, लाख वर्षे' इत्यादींद्वारे मनुष्य आणि देवांच्या आयुष्याची मर्यादा सांगितल्यामुळे बहुतांश त्यांचे आयुष्याच्या क्षयाने मरण येते, म्हणून 'वर्षांच्या गणनेने हे मनुष्य आणि चातुर्महाराजिक इत्यादी देवांना उद्देशून म्हटले आहे' असे सांगितले आहे. 'म्हटले आहे' हा शब्द आणून जोडला पाहिजे।

Iddhibalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ऋद्धिबलकथावर्णन समाप्त झाले।

8. Samādhikathāvaṇṇanā

८. समाधिकथावर्णन

625-626. Samaṃ ṭhapanaṭṭhenāti samaṃ visamaṃ līnuddhaccādiṃ paṭibāhitvā, vikkhepameva vā viddhaṃsetvā ṭhapanaṭṭhena. ‘‘Cittasantati samādhī’’ti vadantena tassa cetasikabhāvo paṭikkhitto hotīti āha ‘‘cetasikantaraṃ atthīti aggahetvā’’ti. Bhāvanāya āhitavisesāya ekaggatāya vijjamānavisesapaṭikkhepo chalaṃ, so panassa anāhitavisesāya ekaggatāya sāmaññenāti āha ‘‘sāmaññamattenā’’ti.

६२५-६२६. 'समं स्थापनार्थेन' (योग्य प्रकारे स्थापित करण्याच्या अर्थाने) म्हणजे सम किंवा विषम अशा लीनत्व-उद्धच्च (आळस व चंचलता) इत्यादींना दूर सारून, किंवा विक्षेपाचाच विध्वंस करून स्थापित करण्याच्या अर्थाने होय. 'चित्तसंतती म्हणजे समाधी' असे म्हणणाऱ्याने त्याचा चैतसिक भाव नाकारला आहे, म्हणून 'दुसरा चैतसिक आहे हे न स्वीकारता' असे म्हटले आहे. भावनेने प्राप्त झालेल्या विशेष एकाग्रतेमध्ये असलेल्या विशेषाचा निषेध करणे हे कपट (छल) आहे, परंतु तो त्याचा विशेष प्राप्त न झालेल्या सामान्य एकाग्रतेने आहे, म्हणून 'सामान्य मात्रेने' असे म्हटले आहे।

Samādhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

समाधिकथावर्णन समाप्त झाले।

9. Dhammaṭṭhitatākathāvaṇṇanā

९. धर्मस्थितताकथावर्णन

627. Avijjāya yā ṭhitatāti avijjāya saṅkhārānaṃ anantarapaccayabhāve yā niyatatā dhammaniyāmatāsaṅkhātā, yā ṭhitasabhāvatā nipphannā[Pg.134], na dhammamattatāṭṭhitatāya nipphannāya vasena, anantarapaccayabhāvasaṅkhātā ṭhitatā paccayatā hotīti attho. Aññamaññapaccayabhāvarahitassāti idaṃ sahajātanissayādipaccayānaṃ paṭikkhepapadaṃ daṭṭhabbaṃ, na aññamaññapaccayatāmattassa. Sabbo tādisoti iminā samanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanādikaṃ saṅgaṇhāti. Aññamaññapaccayatañcāti etthāpi vuttanayena attho veditabbo. Ettha pana paccayuppannassapi paccayabhāvato saṅkhārānampi vasena yojetabbaṃ. Tenāha ‘‘tassā ca itarā’’ti.

६२७. 'अविद्येची जी स्थितता' म्हणजे अविद्येच्या संस्कारांच्या अनंतरप्रत्ययभावामध्ये (लगेचच नंतर येणारा प्रत्यय/कारण) जी नियतता 'धर्मनियामता' म्हणून ओळखली जाते, जी स्थितस्वभावता निर्माण झाली आहे, ती केवळ धर्ममात्रतेच्या स्थिततेने निर्माण झालेल्या वशाने नाही, तर अनंतरप्रत्ययभाव म्हणून ओळखली जाणारी स्थितता ही प्रत्ययता (कारणभाव) असते, असा अर्थ आहे. 'परस्पर प्रत्ययभावाने रहित असलेल्या' हे सहजात, निश्रय इत्यादी प्रत्ययांच्या निषेधाचे पद समजले पाहिजे, केवळ परस्पर प्रत्ययतेचे नाही. 'सर्व तसाच आहे' याद्वारे समनंतर, अनंतर, उपनिश्रय, नास्ती, विगता, आसेवना इत्यादींचा संग्रह होतो. 'परस्पर प्रत्ययता देखील' यामध्येही सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजला पाहिजे. परंतु येथे प्रत्ययोत्पन्नाचाही प्रत्ययभाव असल्यामुळे संस्कारांच्या वशाने देखील जोडले पाहिजे. म्हणूनच 'तिची आणि इतरांची' असे म्हटले आहे।

Dhammaṭṭhitatākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

धर्मस्थितताकथावर्णन समाप्त झाले।

10. Aniccatākathāvaṇṇanā

१०. अनित्यताकथावर्णन

628. Rūpādīnaṃ aniccatā rūpādike sati hoti, asati na hotīti iminā pariyāyena tassā tehi saha uppādanirodho vutto, uppādādīsu tīsu lakkhaṇesu aniccatāvohāro hotīti yathā tayo daṇḍe upādāya pavatto tidaṇḍavohāro tesu sabbesu hoti, evaṃ jātijarāmaraṇadhammo na nicco anicco, tassa jātiādipakatitā aniccatāsaddena vuccatīti uppādādīsu lakkhaṇesu aniccatāvohāro sambhavatīti vuttaṃ ‘‘tīsu…pe… hotī’’ti. Vibhāgānuyuñjanavasenāti pabhedānuyuñjanavasena. Tattha yathā jarābhaṅgavasena aniccatā pākaṭā hoti, na tathā jātivasenāti pāḷiyaṃ jarāmaraṇavaseneva aniccatāvibhāgo dassitoti daṭṭhabbaṃ.

६२८. रूपादींची अनित्यता रूपादी असताना होते, नसताना होत नाही, या पर्यायाने तिचा त्यांच्यासोबत उत्पाद-निरोध सांगितला आहे. उत्पाद इत्यादी तीन लक्षणांमध्ये 'अनित्यता' हा व्यवहार होतो; ज्याप्रमाणे तीन दंडांवर आधारित असलेला 'त्रिदंड' हा व्यवहार त्या सर्वांमध्ये होतो, त्याचप्रमाणे जाति-जरा-मरण धर्म हा नित्य नसून अनित्य आहे, त्याची जाती इत्यादी प्रकृती 'अनित्यता' या शब्दाने म्हटली जाते, म्हणून उत्पाद इत्यादी लक्षणांमध्ये अनित्यता हा व्यवहार संभवतो, हे दर्शवण्यासाठी 'तीन्हींमध्ये...पे... होतो' असे म्हटले आहे. 'विभागाच्या अनुयोगाच्या वशाने' म्हणजे प्रभेदाच्या (भेदांच्या) अनुयोगाच्या वशाने होय. तेथे ज्याप्रमाणे जरा आणि भंगाच्या वशाने अनित्यता स्पष्ट होते, त्याप्रमाणे जातीच्या वशाने होत नाही, म्हणून पाळीमध्ये जरा-मरणाच्या वशानेच अनित्यतेचा विभाग दर्शवला आहे, असे समजले पाहिजे।

Aniccatākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अनित्यताकथावर्णन समाप्त झाले।

Ekādasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अकराव्या वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले।

12. Dvādasamavaggo

१२. बारावा वर्ग (द्वादसमवग्गो)

1. Saṃvarokammantikathāvaṇṇanā

१. संवर-कर्मान्तकथावर्णन

630-632. Sabbassapi manaso manodvārabhāvato ‘‘vipākadvāranti bhavaṅgamanaṃ vadatī’’ti āha.

६३०-६३२. सर्व मनाचे मनोध्वार स्वरूप असल्यामुळे 'विपाकद्वार म्हणजे भवांग मन होय' असे म्हटले आहे।

Saṃvarokammantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

संवर-कर्मान्तकथावर्णन समाप्त झाले।

2. Kammakathāvaṇṇanā

२. कर्मकथावर्णन

633-635. Savipākāpi [Pg.135] dassitāyeva nāma hoti vuttāvasiṭṭhā savipākāti atthasiddhattā.

६३३-६३५. सविपाक (विपाकासह असणारी) देखील दर्शवलेलीच असते, कारण सांगितलेल्या गोष्टींशिवाय उरलेली सविपाक असते, हा अर्थ सिद्ध असल्यामुळे।

Kammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

कर्मकथावर्णन समाप्त झाले।

4. Saḷāyatanakathāvaṇṇanā

४. षडायतनकथावर्णन

638-640. Manāyatanekadesassa vipākassa atthitāya ‘‘avisesenā’’ti vuttaṃ.

६३८-६४०. मनायतनच्या एका भागामध्ये विपाक अस्तित्त्वात असल्यामुळे 'अविशेष रूपाने' असे म्हटले आहे।

Saḷāyatanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

षडायतनकथावर्णन समाप्त झाले।

5. Sattakkhattuparamakathāvaṇṇanā

५. सप्तकृत्वपरमकथावर्णन

641-645. Assāti imassa sattakkhattuparamassa. Tenāha ‘‘sattakkhattuparamabhāve ca niyāmaṃ icchasī’’ti. Yena ānantariyakammena. Antarāti satta bhave anibbattetvā tesaṃ antareyeva. Kecīti abhayagirivāsino. Apareti padakārā. Tassāti yo sattakkhattuparamoti vā, kolaṃkoloti vā, ekabījīti vā bhagavatā ñāṇena paricchinditvā byākato, tassa yathāvuttaparicchedā antarā uparimaggādhigamo natthi avitathadesanattā. Yathāparicchedameva tassa abhisamayo, svāyaṃ vibhāgo tesaṃyeva puggalānaṃ indriyaparopariyattena veditabbo bhavaniyāmena tādisassa kassaci abhāvato. Yasmā kassaci mudukānipi indriyāni paccayavisesena tikkhabhāvaṃ āpajjeyyuṃ, tasmā tādisaṃ sandhāya ‘‘bhabboti vuccati, na so abhabbo nāmā’’ti ca vuttaṃ. Yasmā pana bhagavā na tādisaṃ ‘‘sattakkhattuparamo’’tiādinā niyametvā byākaroti, tasmā āha ‘‘na pana antarā abhisametuṃ bhabbatā vuttā’’ti. Ayañca nayo ekantena icchitabbo. Aññathā puggalassa saṅkaro siyāti dassento ‘‘yadi cā’’tiādimāha.

६४१-६४५. 'अस्साति' (असेल) हे या 'सत्तक्खत्तुपरम' (सात वेळा जन्म घेणारा सर्वोच्च) याच्यासाठी आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सत्तक्खत्तुपरमभावे च नियामं इच्छसीति' (आणि सत्तक्खत्तुपरम अवस्थेत नियतत्व इच्छितो). 'येन आनन्तरियकम्मेन' (ज्या आनंतर्य कर्माने). 'अन्तरा' म्हणजे सात भव उत्पन्न न करता त्यांच्या दरम्यानच. 'केची' म्हणजे अभयगिरिवासी. 'अपरे' म्हणजे इतर पदकार. 'तस्स' म्हणजे जो 'सत्तक्खत्तुपरम' किंवा 'कोलङ्कोल' किंवा 'एकबीजी' असा भगवंतांनी ज्ञानाने निश्चित करून व्याकृत (घोषित) केला आहे, त्याच्यासाठी पूर्वोक्त मर्यादेच्या दरम्यान वरच्या मार्गाचा (मग्ग) अधिगम (प्राप्ती) होत नाही, कारण देशना सत्य (अवितथ) आहे. त्या मर्यादेनुसारच त्याचा अभिसमय (ज्ञानप्राप्ती) होतो. हा विभाग त्या पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) इंद्रिय-परोपरियत्त (इंद्रियांची प्रगल्भता व अप्रगल्भता) द्वारे समजून घेतला पाहिजे, कारण भवाच्या नियमाने तसा दुसरा कोणी नसतो. ज्याअर्थी कोणाची मृदू इंद्रिये देखील विशेष प्रत्ययाने (कारणाने) तीक्ष्ण भाव प्राप्त करू शकतात, त्याअर्थी तशा व्यक्तीला उद्देशून 'भब्बोति वुच्चति, न सो अभब्बो नामाति' (तो भव्य/योग्य म्हटला जातो, तो अभव्य नव्हे) असे म्हटले आहे. परंतु, ज्याअर्थी भगवान तशा व्यक्तीला 'सत्तक्खत्तुपरम' इत्यादी रूपाने मर्यादित करून व्याकृत करत नाहीत, म्हणूनच म्हटले आहे - 'न पन अन्तरा अभिसमेतुं भब्बता वुत्ताति' (परंतु दरम्यान अभिसमय करण्याची भव्यता सांगितलेली नाही). आणि हा नियम निश्चितपणे स्वीकारला पाहिजे. अन्यथा पुद्गलांचा संकर (मिश्रण) होईल, हे दर्शवण्यासाठी 'यदि चा' इत्यादी म्हटले आहे.

Sattakkhattuparamakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

सत्तक्खत्तुपरमकथावर्णना समाप्त झाली.

Dvādasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

बाराव्या वर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

13. Terasamavaggo

१३. तेरावा वर्ग

1. Kappaṭṭhakathāvaṇṇanā

१. कप्पट्ठकथावर्णना

654-657. ‘‘Heṭṭhā [Pg.136] vuttādhippāyamevā’’ti idaṃ iddhibalakathāyaṃ yaṃ vuttaṃ ‘‘atītaṃ anāgatanti idaṃ avisesena kappaṃ tiṭṭheyyāti paṭiññātattā codetī’’tiādi, taṃ sandhāya vuttanti āha ‘‘heṭṭhāti iddhibalakathāya’’nti. Tattha ‘‘dve kappe’’tiādiāyuparicchedātikkamasamatthatācodanāvasena āgatā, idha pana saṅghabhedako āyukappameva aṭṭhatvā yadi ekaṃ mahākappaṃ tiṭṭheyya, yathā ekaṃ, evaṃ anekepi kappe tiṭṭheyyāti codanā kātabbā.

६५४-६५७. 'हेट्ठा वुत्ताधिप्पायमेवा' (खाली सांगितलेला अभिप्रायच) हे इद्धिबलकथा (ऋद्धिबलकथा) मध्ये जे म्हटले आहे - 'अतीतं अनागतन्ति इदं अविसेसेन कप्पं तिट्ठेय्याति पटिञ्ञातत्ता चोदेती' (अतीत आणि अनागत हे विशेष नसलेले कल्पभर राहावे अशा प्रतिज्ञेमुळे चोदना करतो) इत्यादी, त्याला उद्देशून म्हटले आहे - 'हेट्ठाति इद्धिबलकथायं' (खाली म्हणजे ऋद्धिबलकथेत). तेथे 'द्वे कप्पे' (दोन कल्प) इत्यादी आयुष्यमर्यादेचे उल्लंघन करण्याच्या समर्थतेच्या चोदनेच्या वशाने आले आहे, परंतु येथे संघभेदक आयुष्यकल्पापर्यंत न राहता जर एका महाकल्पापर्यंत राहिला, तर जसा एक, तसेच अनेक कल्पही राहील, अशी चोदना केली पाहिजे.

Kappaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

कप्पट्ठकथावर्णना समाप्त झाली.

4. Niyatassaniyāmakathāvaṇṇanā

४. नियतस्स नियामकथावर्णना

663-664. Appattaniyāmānanti ye anuppannamicchattasammattaniyatadhammā puggalā, tesaṃ dhamme. Ke pana te? Yathāvuttapuggalasantānapariyāpannā dhammā. Te hi bhūmittayapariyāpannatāya ‘‘tebhūmakā’’ti vuttā. Ye pana pattaniyāmānaṃ santāne pavattā aniyatadhammā, na tesamettha saṅgaho kato. Na hi tehi samannāgamena aniyatatā atthi. Tenevāha ‘‘tehi samannāgatopi aniyatoyevā’’ti. Imaṃ vohāramattanti iminā niyāmo nāma koci dhammo natthi, upacitasambhāratāya abhisambujjhituṃ bhabbatāva tathā vuccatīti dasseti. Niyatoti vacanassa kāraṇabhāvena vuttoti yojanā. Ubhayassapīti niyato niyāmaṃ okkamatīti vacanadvayassa.

६६३-६६४. 'अप्पत्तनियामानं' (ज्यांनी नियतत्व प्राप्त केले नाही त्यांच्या) म्हणजे ज्या पुद्गलांचे (व्यक्तींचे) मिथ्यात्व आणि सम्यक्त्व हे नियत धर्म उत्पन्न झालेले नाहीत, त्यांच्या धर्मांविषयी. पण ते कोणते आहेत? पूर्वोक्त पुद्गलांच्या संतानामध्ये (प्रवाहामध्ये) समाविष्ट असलेले धर्म. ते तीन भूमींमध्ये (काम, रूप, अरूप) समाविष्ट असल्यामुळे 'तेभूमका' (त्रिभूमिक) म्हटले आहेत. परंतु ज्यांनी नियतत्व प्राप्त केले आहे त्यांच्या संतानामध्ये प्रवृत्त असणारे जे अनियत धर्म आहेत, त्यांचा येथे संग्रह केलेला नाही. कारण त्यांच्याशी युक्त असण्याने अनियतता नसते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तेहि samannaagato pi aniyato yeva' (त्यांच्याशी युक्त असलेलाही अनियतच असतो). 'इमं वोहारमत्तं' (हे केवळ व्यवहारापुरते आहे) याने 'नियम' नावाचा कोणताही धर्म नाही, तर संचित संभारांमुळे (पुण्यामुळे) संबोधी प्राप्त करण्याची भव्यता (योग्यता) आहे, म्हणूनच तसे म्हटले जाते, हे दर्शविले आहे. 'नियतो' हा शब्द कारणाच्या भावाने म्हटला आहे, अशी योजना आहे. 'उभयस्सपि' म्हणजे 'नियतो नियामं ओक्कमति' (नियत व्यक्ती नियतत्वामध्ये प्रवेश करते) या दोन्ही वचनांसाठी आहे.

Niyatassaniyāmakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

नियतस्स नियामकथावर्णना समाप्त झाली.

8. Asātarāgakathāvaṇṇanā

८. असातरागकथावर्णना

674. Evaṃ pavattamānoti ‘‘aho vata me bhaveyyā’’ti evaṃ patthanākārena pavattamāno. Aññathāti nandanādiākārena.

६७४. 'एवं पवत्तमानो' (अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारा) म्हणजे 'अहो वत मे भवेय्या' (अरेरे, माझे असे व्हावे!) अशा प्रार्थनेच्या (इच्छेच्या) आकाराने प्रवृत्त होणारा. 'अञ्ञथा' (अन्यथा) म्हणजे नंदन (आनंद घेणे) इत्यादी आकाराने.

Asātarāgakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

असातरागकथावर्णना समाप्त झाली.

9. Dhammataṇhāabyākatātikathāvaṇṇanā

९. धम्मतण्हाअब्याकतातिकथावर्णना

676-680. Gahetvāti [Pg.137] etena gahaṇamattameva taṃ, na pana sā tādisī atthīti dasseti. Na hi lokuttarārammaṇā abyākatā vā taṇhā atthīti. Tīhi koṭṭhāsehīti kāmabhavavibhavataṇhākoṭṭhāsehi. Rūpataṇhādibhedā chapi taṇhā.

६७६-६८०. 'गहेत्वा' (ग्रहण करून) याने ते केवळ ग्रहण करणेच आहे, परंतु ती तशी नाही, हे दर्शविले आहे. कारण लोकोत्तर-आरंभी (लोकोत्तर विषयाचे आलंबन असणारी) किंवा अव्याकृत अशी तृष्णा नसते. 'तीहि कोट्ठासेहि' (तीन भागांनी) म्हणजे कामतृष्णा, भवतृष्णा आणि विभवतृष्णा या भागांनी. रूपतृष्णा इत्यादी भेदांनी तृष्णा सहा प्रकारची देखील आहे.

Dhammataṇhāabyākatātikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

धम्मतण्हाअब्याकतातिकथावर्णना समाप्त झाली.

Terasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

तेराव्या वर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

14. Cuddasamavaggo

१४. चौदावा वर्ग

1. Kusalākusalapaṭisandahanakathāvaṇṇanā

१. कुसलाकुसलपटिसन्धानकथावर्णना

686-690. Anantarapaccayabhāvoyevettha paṭisandhānaṃ ghaṭanañcāti āha ‘‘anantaraṃ uppādetī’’ti.

६८६-६९०. येथे अनंतरप्रत्ययभाव (लगेचच उत्पन्न होण्याचा संबंध) हाच प्रतिसंधान (जोडणी) आणि संघटन आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'अनन्तरं उप्पादेति' (लगेचच उत्पन्न करतो).

Kusalākusalapaṭisandahanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

कुसलाकुसलपटिसन्धानकथावर्णना समाप्त झाली.

2. Saḷāyatanuppattikathāvaṇṇanā

२. सळायतनुप्पत्तिकथावर्णना

691-692. Keci vādinoti kāpile sandhāyāha. Te hi abhibyattavādino vijjamānameva kāraṇe phalaṃ anabhibyattaṃ hutvā ṭhitaṃ pacchā abhibyattiṃ gacchatīti vadantā bījāvatthāya vijjamānāpi rukkhādīnaṃ na aṅkurādayo āvibhavanti, bījamattaṃ āvibhāvaṃ gacchatīti kathenti.

६९१-६९२. 'केचि वादिनो' (काही वादी) हे कापिलांना (सांख्य मतानुयायांना) उद्देशून म्हटले आहे. ते हि अभिव्यक्तीवादी (सत्कार्यवादी) आहेत, जे म्हणतात की कारणामध्ये विद्यमान असलेलेच फल अनभिव्यक्त (अव्यक्त) राहून नंतर अभिव्यक्तीला (प्रकटीकरणाला) प्राप्त होते. ते म्हणतात की बीजाच्या अवस्थेत विद्यमान असूनही वृक्षांचे अंकुर इत्यादी प्रकट होत नाहीत, केवळ बीजच प्रकटीकरणाला प्राप्त होते.

Saḷāyatanuppattikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

सळायतनुप्पत्तिकथावर्णना समाप्त झाली.

3. Anantarapaccayakathāvaṇṇanā

३. अनन्तरप्रत्ययकथावर्णना

693-697. Anantaruppattiṃ sallakkhentoti cakkhuviññāṇānantaraṃ sotaviññāṇuppattiṃ maññamāno. Sotaviññāṇanti vacaneneva tassa cakkhusannissayatā [Pg.138] rūpārammaṇatā ca paṭikkhittā, paṭiññātā ca sotasannissayatā saddārammaṇatā cāti āha ‘‘na so cakkhumhi saddārammaṇa’’nti. Tattha saddārammaṇanti ‘‘sotaviññāṇaṃ icchatī’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Tayidaṃ cakkhuviññāṇassa anantaraṃ sotaviññāṇaṃ uppajjatīti laddhiyā evaṃ ñāyatīti āha ‘‘anantarūpaladdhivasena āpannattā’’ti.

६९३-६९७. 'अनन्तरुप्पत्तिं सल्लक्खेन्तो' (अनंतर उत्पत्तीचे निरीक्षण करणारा) म्हणजे चक्षुविज्ञानानंतर लगेचच श्रोत्रविज्ञान उत्पन्न होते असे मानणारा. 'सोतविञ्ञाणं' (श्रोत्रविज्ञान) या शब्दानेच त्याचे चक्षूवर आश्रित असणे आणि रूप-आलंबन असणे नाकारले गेले आहे, आणि श्रोत्रावर आश्रित असणे व शब्द-आलंबन असणे स्वीकारले गेले आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'न सो चक्खुम्हि सद्दारम्मणं' (ते चक्षूमध्ये शब्द-आलंबन असणारे नाही). तेथे 'सद्दारम्मणं' (शब्द-आलंबन) याला 'सोतविञ्ञाणं इच्छति' (श्रोत्रविज्ञानाची इच्छा करतो) असे आणून जोडले पाहिजे. हे चक्षुविज्ञानानंतर लगेचच श्रोत्रविज्ञान उत्पन्न होते या सिद्धांतामुळे (लद्धीमुळे) असे समजले जाते, म्हणूनच म्हटले आहे - 'अनन्तरूपलद्धिवसेन आपन्नत्ता' (अनंतर उत्पत्तीच्या सिद्धांतामुळे प्राप्त झाल्याने).

Anantarapaccayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अनन्तरप्रत्ययकथावर्णना समाप्त झाली.

4. Ariyarūpakathāvaṇṇanā

४. अरियरूपकथावर्णना

698-699. Sammāvācādīti sammāvācākammantā. Tattha sammāvācā saddasabhāvā, itaro ca kāyaviññattisabhāvo, ubhayampi vā viññattīti adhippāyena rūpantissa laddhi.

६९८-६९९. 'सम्मावाचादी' म्हणजे सम्यक् वाचा आणि सम्यक् कर्मान्त. तेथे सम्यक् वाचा ही शब्दस्वभावाची आहे, आणि इतर (सम्यक् कर्मान्त) हा कायविज्ञप्तिस्वभावाचा आहे, किंवा दोन्हीही विज्ञप्ति आहेत, या अभिप्रायने त्याला 'रूप' मानण्याचा सिद्धांत (लद्धी) आहे.

Ariyarūpakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अरियरूपकथावर्णना समाप्त झाली.

5. Aññoanusayotikathāvaṇṇanā

५. अञ्ञोअनुसयोतिकथावर्णना

700-701. Tasmiṃ samayeti kusalābyākatacittakkhaṇe. So hīti pacchimapāṭho.

७००-७०१. 'तस्मिं समये' (त्या वेळी) म्हणजे कुशल आणि अव्याकृत चित्तक्षणी. 'सो ही' हा नंतरचा पाठ आहे.

Aññoanusayotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अञ्ञोअनुसयोतिकथावर्णना समाप्त झाली.

6. Pariyuṭṭhānaṃcittavippayuttantikathāvaṇṇanā

६. परियुट्ठानंचित्तविप्पयुत्तन्तिकथावर्णना

702. Teti rāgādayo. Tasmāti yasmā vipassantassapi rāgādayo uppajjanti, tasmā.

७०२. 'ते' म्हणजे राग इत्यादी. 'तस्मा' म्हणजे ज्याअर्थी विपश्यना करणाऱ्यालाही राग इत्यादी उत्पन्न होतात, त्याअर्थी.

Pariyuṭṭhānaṃcittavippayuttantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

परियुट्ठानंचित्तविप्पयुत्तन्तिकथावर्णना समाप्त झाली.

7. Pariyāpannakathāvaṇṇanā

७. परियापन्नकथावर्णना

703-705. Kilesavatthuokāsavasenāti [Pg.139] kilesakāmavatthukāmabhūmivasena. Rūpadhātusahagatavasena anusetīti kāmarāgo yathā kāmavitakkasaṅkhātāya kāmadhātuyā saha paccayasamavāye uppajjanāraho, tameva rūpadhātuyāpīti attho. Rāgādikāraṇalābhe uppattiarahatā hi anusayanaṃ.

७०३-७०५. 'किलेसवत्थुओकासवेसेना' (क्लेशवस्तू आणि अवकाशाच्या वशाने) म्हणजे क्लेशकामवस्तू आणि कामभूमीच्या वशाने. 'रूपधातुसहगतवसेन अनुसेति' (रूपधातूशी सहगत असण्याच्या वशाने अनुशयित होतो) म्हणजे कामराग जसा कामवितर्क नावाच्या कामधातूशी प्रत्ययसमवायाने (कारणांच्या संयोगाने) उत्पन्न होण्यास योग्य आहे, तसेच रूपधातूमध्येही, असा अर्थ आहे. कारण राग इत्यादी कारणांच्या प्राप्तीमध्ये उत्पन्न होण्याची योग्यता म्हणजेच अनुसयन (अनुशयित असणे) होय.

Pariyāpannakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

परियापन्नकथावर्णना समाप्त झाली.

8. Abyākatakathāvaṇṇanā

८. अब्याकतकथावर्णना

706-608. Sabbathāpīti avipākabhāvenapi sassatādibhāvenapi.

७०६-६०८. "सब्बथापि" (सर्व प्रकारे) म्हणजे अविपाकभावाने (विपाकरहित भावाने) सुद्धा आणि शाश्वत इत्यादी भावाने सुद्धा.

Abyākatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अव्याकृतकथावण्णना (अव्याकृत कथेचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

9. Apariyāpannakathāvaṇṇanā

९. अपर्यापन्नकथावण्णना (अपर्यापन्न कथेचे स्पष्टीकरण)

709-710. Tasmā diṭṭhi lokiyapariyāpannā na hotīti atthaṃ vadanti, evaṃ sati atippasaṅgo hoti vītadosādivohārabhāvatoti. Tato aññathā atthaṃ vadanto ‘‘rūpadiṭṭhiyā’’tiādimāha. Tattha ādi-saddena arūpadiṭṭhiādiṃ saṅgaṇhāti. Paravādiadhippāyavasena ayamatthavibhāvanāti āha ‘‘yadi ca pariyāpannā siyā’’ti. Tathā ca satīti diṭṭhiyā kāmadhātupariyāpannatte satīti attho. Tasmāti ‘‘vītadiṭṭhiko’’ti evaṃ vohārābhāvato. Na hi sā tassa avigatā diṭṭhi, yato so vītadiṭṭhikoti na vuccati. Yenāti kāmadiṭṭhibhāvena.

७०९-७१०. म्हणून, "दृष्टी (दिट्ठि) ही लौकिक-परियापन्न (लौकिकात समाविष्ट) नसते" असा अर्थ ते सांगतात. असे असल्यास, वीतदोष (द्वेषरहित) इत्यादी व्यवहाराच्या अस्तित्वामुळे अतिप्रसंग (अतिव्याप्ती) होतो. त्यापेक्षा वेगळा अर्थ सांगताना त्यांनी "रूपदिट्ठिया" (रूपदृष्टीने) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'आदि' शब्दाने 'अरूपदिट्ठि' (अरूपदृष्टी) इत्यादींचा संग्रह होतो. परवादीच्या अभिप्रायानुसार हा अर्थाचा खुलासा आहे, म्हणून "जर ती परियापन्न (समाविष्ट) असती तर" असे म्हटले आहे. "आणि तसे असल्यास" म्हणजे दृष्टी कामधातूमध्ये समाविष्ट असल्यास, असा अर्थ आहे. "त्यामुळे" म्हणजे "वीतदठ्ठिको" (दृष्टिरहित) असा व्यवहार नसल्यामुळे. कारण ती दृष्टी त्याच्यापासून गेलेली नसते, ज्यामुळे त्याला 'वीतदिट्ठिको' म्हटले जात नाही. "ज्याने" म्हणजे कामदृष्टीच्या भावाने.

Apariyāpannakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अपर्यापन्नकथावण्णना समाप्त झाली.

Cuddasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

चौदाव्या वर्गाचे स्पष्टीकरण (चुद्दसमवग्गवण्णना) समाप्त झाले.

15. Pannarasamavaggo

१५. पंधरावा वर्ग (पण्णरसमवग्गो)

1. Paccayatākathāvaṇṇanā

१. पच्चयताकथावण्णना (प्रत्ययता कथेचे स्पष्टीकरण)

711-717. Vavatthitoti [Pg.140] asaṃkiṇṇo. Yo hi dhammo yena paccayabhāvena paccayo hoti, tassa tato aññenapi paccayabhāve sati paccayatā saṃkiṇṇā nāma bhaveyya. Viruddhāsambhavīnaṃ viya tabbidhurānaṃ paccayabhāvānaṃ sahabhāvaṃ paṭikkhipati.

७११-७१७. "ववत्थितो" (व्यवस्थित/निश्चित) म्हणजे असंकीर्ण (अमिश्रित). कारण जो धम्म ज्या प्रत्ययभावाने (पच्चयभावेन) प्रत्यय (कारण) होतो, त्याचा त्याव्यतिरिक्त इतर प्रत्ययभावाने देखील संबंध असल्यास प्रत्ययता (पच्चयता) संकीर्ण (मिश्रित) होईल. परस्परविरोधी असल्यामुळे एकत्र न राहू शकणाऱ्या प्रत्ययभावांच्या सहअस्तित्वाचा हा निषेध करतो.

Paccayatākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

पच्चयताकथावण्णना समाप्त झाली.

2. Aññamaññapaccayakathāvaṇṇanā

२. अञ्ञमञ्ञपच्चयकथावण्णना (अन्योन्यप्रत्यय कथेचे स्पष्टीकरण)

718-719. Sahajātāti vuttattā na saṅkhārapaccayā ca avijjāti vuttattāti adhippāyo. Anantarādināpi hi saṅkhārā avijjāya paccayā hontiyeva. Aññamaññānantaraṃ avatvā avigatānantaraṃ sampayuttassa vacanaṃ kamabhedo, atthiggahaṇeneva gahito atthipaccayabhūtoyeva dhammo nissayapaccayo hotīti. Asādhāraṇatāyāti padantarāsādhāraṇatāya. Tenāha ‘‘vakkhati hī’’tiādi.

७१८-७१९. "सहजाता" (सहजात) असे म्हटल्यामुळे "संस्कारांच्या प्रत्ययाने अविद्या होते" (न सङ्खारपच्चया च अविज्जा) असा अभिप्राय नाही. कारण अनंतर (सलगता) इत्यादींद्वारे देखील संस्कार हे अविद्येचे प्रत्यय (कारण) असतातच. 'अन्योन्य-अनंतर' (अञ्ञमञ्ञानन्तरं) असे न सांगता, 'अविगत-अनंतर' (अविगतानन्तरं) संपयुक्ताचे (संप्रयुक्ताचे) वचन सांगणे हा क्रमभेद आहे. 'अत्थि' (अस्तित्व) च्या ग्रहणानेच ग्रहण केलेला, अत्थि-प्रत्ययरूप असलेलाच धम्म निस्सय-प्रत्यय (आश्रय-कारण) होतो. "असाधारणतेमुळे" (असाधारणताया) म्हणजे इतर पदांच्या असाधारणतेमुळे. म्हणूनच "वक्खति हि" (तो सांगेलच) इत्यादी म्हटले आहे.

Aññamaññapaccayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अञ्ञमञ्ञपच्चयकथावण्णना समाप्त झाली.

9. Tatiyasaññāvedayitakathāvaṇṇanā

९. ततीयसञ्ञावेदयितकथावण्णना (तिसऱ्या संज्ञा-वेदयित कथेचे स्पष्टीकरण)

732. Yadipi sesaṃ nāma gahitato aññaṃ, tathāpi pakaraṇaparicchinnamevettha taṃ gayhatīti dassento ‘‘yesaṃ…pe… adhippāyo’’ti vatvā puna anavasesameva saṅgaṇhanto ‘‘asaññasattānampi cā’’tiādimāha. Tattha sabbasatte sandhāyāti adhippāyoti yojanā. Pāṇisamphassāpi kamantītiādikaṃ sarīrapakatīti sambandho.

७३२. जरी "उर्वरित" (सेस) म्हणजे ग्रहण केलेल्या व्यतिरिक्त इतर असले, तरीही येथे प्रकरणाने मर्यादित असलेलेच ग्रहण केले जाते, हे दर्शविताना "ज्यांचे... पे... अभिप्राय" असे म्हणून, पुन्हा काहीही शिल्लक न ठेवता संग्रह करताना "असंज्ञसत्त्वांचे देखील" (असञ्ञसत्तानम्पि च) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "सर्व सत्त्वांना उद्देशून" असा अभिप्राय आहे, अशी योजना आहे. "हातांचा स्पर्श देखील प्रभावित करतो" इत्यादींचा संबंध "शरीरप्रकृती" (सरीरपकति) शी आहे.

733-734. Pañcahi viññāṇehi na cavati, na upapajjatīti vādaṃ paravādī nānujānātīti āha ‘‘sutta…pe… vattabba’’nti.

७३३-७३४. "पाच विज्ञानांच्या (विञ्ञाण) द्वारे च्युत होत नाही (मृत्यू पावत नाही) आणि उत्पन्न होत नाही" हा वाद परवादी मान्य करत नाही, म्हणून "सुत्त... पे... वत्तब्बं" (सूत्राच्या आधारे... म्हणावे) असे म्हटले आहे.

Tatiyasaññāvedayitakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ततीयसञ्ञावेदयितकथावण्णना समाप्त झाली.

10. Asaññasattupikākathāvaṇṇanā

१०. असञ्ञसत्तूपिकाकथावण्णना (असंज्ञसत्त्वोपग कथेचे स्पष्टीकरण)

735. Yathā [Pg.141] vitakkavicārapītisukhavirāgavasena pavattā samāpatti vitakkādirahitā hoti, evaṃ saññāvirāgavasena pavattāpi saññārahitāva siyāti tassa laddhīti dassento āha ‘‘sāpi asaññitā…pe… dassetī’’ti.

७३५. ज्याप्रमाणे वितर्क, विचार, प्रीती आणि सुख यांच्या विरागामुळे (नष्ट होण्यामुळे) प्रवृत्त झालेली समापत्ती वितर्क इत्यादींनी रहित असते, त्याचप्रमाणे संज्ञेच्या विरागामुळे प्रवृत्त झालेली समापत्ती देखील संज्ञारहितच असावी, हे त्याचे मत (लद्धि) दर्शविताना "ती देखील असंज्ञता... पे... दर्शविते" असे म्हटले आहे.

736. Yadi catutthajjhānasamāpatti kathaṃ asaññasamāpattīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘saññāvirāgavasena samāpannattā asaññitā, na saññāya abhāvato’’ti.

७३६. "जर ती चतुर्थ ध्यान समापत्ती असेल, तर ती असंज्ञ समापत्ती कशी?" या आक्षेपाला उद्देशून म्हटले आहे की, "संज्ञेच्या विरागामुळे समापन्न (प्राप्त) झाल्यामुळे ती असंज्ञता आहे, संज्ञेच्या अभावामुळे नाही."

Asaññasattupikākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

असञ्ञसत्तूपिकाकथावण्णना समाप्त झाली.

11. Kammūpacayakathāvaṇṇanā

११. कम्मूपचयकथावण्णना (कर्म-उपचय कथेचे स्पष्टीकरण)

738-739. ‘‘Kammūpacayo kammena sahajāto’’ti puṭṭho sampayuttasahajātataṃ sandhāya paṭikkhipati, vippayuttasahajātataṃ sandhāya paṭijānātīti. Vippayuttassapi hi atthi sahajātatā cittasamuṭṭhānarūpassa viyāti adhippāyo.

७३८-७३९. "कर्माचा उपचय (कम्मूपचय) कर्मासोबत सहजात (एकत्र उत्पन्न) असतो का?" असे विचारले असता, संप्रयुक्त-सहजाततेला (संपयुत्तसहजातता) उद्देशून तो नकार देतो, आणि विप्रयुक्त-सहजाततेला (विप्पयुत्तसहजातता) उद्देशून तो स्वीकार करतो. कारण विप्रयुक्ताची देखील सहजातता असतेच, जसे चित्तसमुत्थान रूपाची (चित्तापासून उत्पन्न होणाऱ्या रूपाची) असते - असा अभिप्राय आहे.

741. Tiṇṇanti kammakammūpacayakammavipākānaṃ.

७४१. "तिघांचे" (तिण्णं) म्हणजे कर्म, कर्माचा उपचय आणि कर्माचा विपाक (फळ) यांचे.

Kammūpacayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

कम्मूपचयकथावण्णना समाप्त झाली.

Pannarasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

पंधराव्या वर्गाचे स्पष्टीकरण (पण्णरसमवग्गवण्णना) समाप्त झाले.

Tatiyo paṇṇāsako samatto.

तिसरा पन्नासक (ततियो पण्णासको) समाप्त झाला.

16. Soḷasamavaggo

१६. सोळावा वर्ग (सोळसमवग्गो)

3. Sukhānuppadānakathāvaṇṇanā

३. सुखानुप्पदानकथावण्णना (सुख प्रदान करण्याच्या कथेचे स्पष्टीकरण)

747-748. Na tassāti yassa taṃ anuppadissati, na tassa. Yo hi anuppadeti, yassa ca anuppadeti, tadubhayavinimuttā idha pareti adhippetā.

७४७-७४८. "त्याचे नाही" (न तस्स) म्हणजे ज्याला ते दिले जाईल, त्याचे नाही. कारण जो देतो आणि ज्याला दिले जाते, या दोघांशिवाय इतरांना येथे 'पर' (इतर) असे अभिप्रेत आहे.

Sukhānuppadānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

सुखानुप्पदानकथावण्णना समाप्त झाली.

4. Adhigayhamanasikārakathāvaṇṇanā

४. अधिगाय्हमनसिकारकथावण्णना (अधिगृह्य मनसिकार कथेचे स्पष्टीकरण)

749-753. Taṃcittatāyāti [Pg.142] ettha manasikaronto yadi sabbasaṅkhāre ekato manasi karoti, yena cittena manasi karoti, sabbasaṅkhārantogadhattā tasmiṃyeva khaṇe taṃ cittaṃ manasi kātabbaṃ etassāti taṃcittatā nāma doso āpajjatīti dassento āha ‘‘tadeva ārammaṇabhūta’’ntiādi. Etena tasseva tena manasikaraṇāsambhavamāha, taṃ vātiādinā pana sasaṃvedanāvādāpattinti ayametesaṃ viseso.

७४९-७५३. "तंचित्तता" (त्याच चित्ताचा भाव) याविषयी: येथे मनसिकार (लक्ष केंद्रित) करताना जर कोणी सर्व संस्कारांना एकत्र मनसिकार करतो, तर ज्या चित्ताने तो मनसिकार करतो, ते चित्त सर्व संस्कारांमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे त्याच क्षणी त्याने त्या चित्ताचा देखील मनसिकार केला पाहिजे; यावरून "तंचित्तता" नावाचा दोष निर्माण होतो, हे दर्शविताना "तेच आलंबन (आरम्मण) बनते" इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे, त्याने स्वतःचाच स्वतःद्वारे मनसिकार करणे असंभव असल्याचे सांगितले आहे, तर "किंवा ते" (तं वा) इत्यादींद्वारे स्वसंवेदनवादाचा (स्वतःला जाणण्याच्या सिद्धांताचा) प्रसंग येतो - हा यामधील फरक आहे.

Adhigayhamanasikārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अधिगाय्हमनसिकारकथावण्णना समाप्त झाली.

Soḷasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

सोळाव्या वर्गाचे स्पष्टीकरण (सोळसमवग्गवण्णना) समाप्त झाले.

17. Sattarasamavaggo

१७. सतरावा वर्ग (सत्तरसमवग्गो)

1. Atthiarahatopuññūpacayakathāvaṇṇanā

१. अत्थिअरहतोपुञ्ञूपचयकथावण्णना (अर्हताला पुण्यसंचय होतो या कथेचे स्पष्टीकरण)

776-779. Kiriyacittaṃ abyākataṃ anādiyitvāti ‘‘kiriyacittaṃ abyākata’’nti aggahetvā, dānādipavattanena dānamayādipuññattena ca gahetvāti attho.

७७६-७७९. "क्रियाचित्त अव्याकृत आहे हे न स्वीकारता" (किरियाचित्तं अब्याकतं अनादियित्वा) म्हणजे "क्रियाचित्त अव्याकृत आहे" असे न गृहीत धरता, दानादींच्या प्रवृत्तीने आणि दानमय इत्यादी पुण्यभावाने ग्रहण करून, असा अर्थ आहे.

Atthiarahatopuññūpacayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अत्थिअरहतोपुञ्ञूपचयकथावण्णना समाप्त झाली.

2. Natthiarahatoakālamaccūtikathāvaṇṇanā

२. नत्थिअरहतोअकालमच्चूतिकथावण्णना (अर्हताला अकाल मृत्यू येत नाही या कथेचे स्पष्टीकरण)

780. Aladdhavipākavārānanti vipākadānaṃ pati aladdhokāsānaṃ. Byantībhāvanti vigatantataṃ, vigamaṃ avipākanti attho.

७८०. ‘अलद्धविपाकवारानं’ म्हणजे विपाकाचे दान देण्यास ज्यांना संधी मिळालेली नाही. ‘ब्यन्तीभावं’ म्हणजे अंत होणे, नाहीसे होणे, विपाक न मिळणे असा अर्थ आहे.

781. Tato paranti byatirekena atthasiddhi, na kevalena anvayenāti āha ‘‘tāva na kamati, tato paraṃ kamatīti laddhiyā paṭikkhipatī’’ti. Tattha tato paranti pubbe katassa kammassa parikkhayagamanato paraṃ. Natthi pāṇātipāto pāṇātipātalakkhaṇābhāvatoti adhippāyo. Tameva lakkhaṇābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘pāṇopāṇasaññitā’’tiādi vuttaṃ. Tattha na tenāti yo parena upakkamo kato[Pg.143], tena upakkamena na mato, dhammatāmaraṇeneva matoti dubbiññeyyaṃ avisesavidūhi, dubbiññeyyaṃ vā hotu suviññeyyaṃ vā, aṅgapāripūriyāva pāṇātipāto.

७८१. ‘ततो परं’ (त्यानंतर) या व्यतिरेकाने अर्थाची सिद्धी होते, केवळ अन्वयाने नाही, म्हणून म्हटले आहे - “तोपर्यंत कर्म लागू होत नाही, त्यानंतर लागू होते, या मताचा तो निषेध करतो.” तिथे ‘ततो परं’ म्हणजे पूर्वी केलेल्या कर्माचा क्षय झाल्यानंतर. प्राणातिपात (प्राणघात) होत नाही, कारण प्राणातिपाताच्या लक्षणाचा अभाव असतो, असा अभिप्राय आहे. तोच लक्षणाचा अभाव दर्शवण्यासाठी “पाणोपाणसञ्ञिता” (प्राणी आहे अशी संज्ञा असणे) इत्यादी म्हटले आहे. तिथे ‘न तेन’ म्हणजे दुसऱ्याने जो उपक्रम (प्रयत्न) केला, त्या उपक्रमाने तो मृत झाला नाही, तर नैसर्गिक मृत्यूनेच (धम्मतमरणेनेव) मृत झाला, हे सामान्य लोकांना समजण्यास कठीण आहे; ते समजण्यास कठीण असो वा सुलभ असो, अंगांच्या परिपूर्णतेनेच प्राणातिपात होतो.

Natthiarahatoakālamaccūtikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

‘अर्हताला अकाल मृत्यू नसतो’ या कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

3. Sabbamidaṃkammatotikathāvaṇṇanā

३. ‘हे सर्व कर्मामुळेच होते’ या कथेचे वर्णन.

784. Abījatoti sabbena sabbaṃ abījato aññabījato ca. Tanti deyyadhammaṃ, gilānapaccayanti attho.

७८४. ‘अबीजतो’ म्हणजे सर्व प्रकारे बीजाशिवाय आणि दुसऱ्या बीजापासून. ‘तं’ म्हणजे देय्यधम्म (दान देण्याची वस्तू), ग्लानप्रत्यय (आजारी व्यक्तीसाठी औषधोपचार) असा अर्थ आहे.

Sabbamidaṃkammatotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

‘हे सर्व कर्मामुळेच होते’ या कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

4. Indriyabaddhakathāvaṇṇanā

४. ‘इंद्रियबद्ध’ कथेचे वर्णन.

788. Vināpi aniccaṭṭhenāti aniccaṭṭhaṃ ṭhapetvāpi aṭṭhapetvāpīti attho, na aniccaṭṭhavirahenāti. Na hi aniccaṭṭhavirahitaṃ anindriyabaddhaṃ atthi.

७८८. ‘विनापि अनिच्चट्ठेन’ म्हणजे अनित्यतेचा अर्थ वगळून किंवा न वगळताही असा अर्थ आहे, अनित्यतेच्या अर्थाशिवाय नाही. कारण अनित्यतेच्या अर्थाशिवाय कोणतेही अनिंद्रियबद्ध अस्तित्वात नाही.

Indriyabaddhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

‘इंद्रियबद्ध’ कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

7. Navattabbaṃsaṅghodakkhiṇaṃvisodhetītikathāvaṇṇanā

७. ‘संघ दक्षिणा शुद्ध करतो असे म्हणू नये’ या कथेचे वर्णन.

793-794. Appaṭiggahaṇatoti paṭiggāhakattābhāvato.

७९३-७९४. ‘अप्पटिग्गहणतो’ म्हणजे प्रतिग्राहक (स्वीकारणारा) नसल्यामुळे.

Navattabbaṃsaṅghodakkhiṇaṃvisodhetītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

‘संघ दक्षिणा शुद्ध करतो असे म्हणू नये’ या कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

11. Dakkhiṇāvisuddhikathāvaṇṇanā

११. ‘दक्षिणाविशुद्धी’ कथेचे वर्णन.

800-801. Paṭiggāhakanirapekkhāti paṭiggāhakassa guṇavisesanirapekkhā, tassa dakkhiṇeyyabhāvena vināti attho. Tenāha ‘‘paṭiggāhakena [Pg.144] paccayabhūtena vinā’’ti. Saccametanti laddhikittanena vuttabhāvameva paṭijānāti. Paṭiggāhakassa vipākanibbattanaṃ dānacetanāya mahāphalatā. Paccayabhāvoyeva hi tassa, na tassā kāraṇattaṃ. Tenāha ‘‘dānacetanānibbattanena yadi bhaveyyā’’tiādi.

८००-८०१. ‘पतिग्गाहकनिरपेक्षा’ म्हणजे प्रतिग्राहकाच्या विशेष गुणांची अपेक्षा न करता, त्याच्या दक्षिणेयभावाशिवाय (दान स्वीकारण्यास योग्य असण्याशिवाय) असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “प्रत्ययभूत (कारणभूत) प्रतिग्राहकाशिवाय”. ‘सच्चमेतं’ (हे सत्य आहे) याद्वारे मताच्या उल्लेगाने सांगितलेल्या गोष्टीचाच स्वीकार केला जातो. प्रतिग्राहकाचे विपाक उत्पन्न करणे हे दानचेतनेचे महाफल असणे आहे. तो केवळ प्रत्ययभाव (निमित्त) आहे, त्याचे कारणत्व नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - “जर दानचेतनेच्या उत्पत्तीने होईल तर” इत्यादी.

Dakkhiṇāvisuddhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

‘दक्षिणाविशुद्धी’ कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Sattarasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

सतराव्या वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

18. Aṭṭhārasamavaggo

१८. अठरावा वर्ग.

1. Manussalokakathāvaṇṇanā

१. ‘मनुष्यलोक’ कथेचे वर्णन.

802-803. Gahaṇanti micchāgahaṇaṃ.

८०२-८०३. ‘गहणं’ म्हणजे मिथ्या ग्रहण (चुकीची समजूत).

Manussalokakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

‘मनुष्यलोक’ कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

2. Dhammadesanākathāvaṇṇanā

२. ‘धम्मदेसना’ (धम्मोपदेश) कथेचे वर्णन.

804-806. Tassa ca nimmitabuddhassa desanaṃ sampaṭicchitvā āyasmatā ānandena sayameva ca desito.

८०४-८०६. आणि त्या निर्मित बुद्धाचा उपदेश स्वीकारून आयुष्यमान आनंदांनी स्वतःच तो उपदेश केला.

Dhammadesanākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

‘धम्मदेसना’ (धम्मोपदेश) कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

6. Jhānasaṅkantikathāvaṇṇanā

६. ‘ध्यानसंक्रांती’ कथेचे वर्णन.

813-816. Vitakkavicāresu virattacittatā tattha ādīnavamanasikāro, tadākāro ca dutiyajjhānūpacāroti āha ‘‘vitakkavicārā ādīnavato manasi kātabbā, tato dutiyajjhānena bhavitabba’’nti.

८१३-८१६. वितर्क आणि विचारांविषयी विरक्त चित्त असणे म्हणजे त्यातील दोषांचे मनसिकार (चिंतन) करणे होय, आणि तोच आकार द्वितीय ध्यानाचा उपचार आहे, म्हणून म्हटले आहे - “वितर्क आणि विचार दोषाच्या दृष्टीने मनात आणले पाहिजेत, त्यानंतर द्वितीय ध्यान प्राप्त होते.”

Jhānasaṅkantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

‘ध्यानसंक्रांती’ कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

7. Jhānantarikakathāvaṇṇanā

७. ‘ध्यानांतरीक’ कथेचे वर्णन.

817-819. Na [Pg.145] paṭhamajjhānaṃ vitakkābhāvato, nāpi dutiyajjhānaṃ vicārasabbhāvatoti jhānametaṃ na hotīti dassento āha ‘‘paṭhamajjhānādīsu aññatarabhāvābhāvato na jhāna’’nti.

८१७-८१९. वितर्काच्या अभावामुळे हे प्रथम ध्यान नाही, आणि विचाराच्या अस्तित्वामुळे हे द्वितीय ध्यानही नाही, अशा प्रकारे हे ध्यान नाही हे दर्शवताना म्हटले आहे - “प्रथम ध्यान इत्यादींपैकी कोणत्याही एका भावाचा अभाव असल्यामुळे हे ध्यान नाही.”

Jhānantarikakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

‘ध्यानांतरीक’ कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

9. Cakkhunārūpaṃpassatītikathāvaṇṇanā

९. ‘डोळ्याने रूप पाहतो’ या कथेचे वर्णन.

826-827. ‘‘Cakkhunā rūpaṃ disvā’’ti iminā cakkhuviññāṇena paṭijānanassa aggahaṇe aruciṃ sūcento āha ‘‘manoviññāṇapaṭijānanaṃ kira sandhāyā’’ti. Tenevāha ‘‘manoviññāṇapaṭijānanaṃ panā’’tiādi. Tasmāti manoviññāṇapaṭijānanasseva adhippetattāti attho. Evaṃ santeti yadi rūpena rūpaṃ paṭivijānāti, rūpaṃ paṭivijānantampi manoviññāṇaṃ rūpavijānanaṃ hoti, na rūpadassananti āha ‘‘manoviññāṇapaṭijānanaṃ pana rūpadassanaṃ kathaṃ hotī’’ti.

८२६-८२७. “चक्षूने रूप पाहून” याद्वारे चक्षुविज्ञानाने प्रतिज्ञापनाचे (जाणून घेण्याचे) ग्रहण न करण्याविषयी नापसंती दर्शवताना म्हटले आहे - “मनोविज्ञानाच्या प्रतिज्ञापनाला उद्देशून आहे.” म्हणूनच म्हटले आहे - “परंतु मनोविज्ञानाचे प्रतिज्ञापन” इत्यादी. ‘तस्मा’ (त्यामुळे) म्हणजे मनोविज्ञानाच्या प्रतिज्ञापनाचाच अभिप्राय असल्यामुळे असा अर्थ आहे. असे असताना जर रूपाने रूप प्रतिजाणतो, तर रूपाला प्रतिजाणणारे मनोविज्ञान देखील रूपविज्ञानच होते, रूपदर्शन नाही, म्हणून म्हटले आहे - “परंतु मनोविज्ञाचे प्रतिज्ञापन रूपदर्शन कसे होऊ शकते?”

Cakkhunārūpaṃpassatītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

‘डोळ्याने रूप पाहतो’ या कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Aṭṭhārasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अठराव्या वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

19. Ekūnavīsatimavaggo

१९. एकोणिसावा वर्ग.

1. Kilesapajahanakathāvaṇṇanā

१. ‘क्लेशप्रहाण’ (क्लेश नष्ट करणे) कथेचे वर्णन.

828-831. Te panāti ye ariyamaggena pahīnā kilesā, te pana. Kāmañcettha maggena pahātabbakilesā maggabhāvanāya asati uppajjanārahā khaṇattayaṃ na āgatāti ca anāgatā nāma siyuṃ, yasmā pana te na uppajjissanti, tasmā tathā na vuccantīti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘nāpi bhavissantī’’ti.

८२८-८३१. ‘ते पन’ म्हणजे जे आर्यमार्गाने नष्ट केलेले क्लेश आहेत, ते. आणि जरी येथे मार्गाने नष्ट करण्याजोगे क्लेश, मार्गभावनेच्या अभावी उत्पन्न होण्यास योग्य असलेले, तीन क्षणांमध्ये आलेले नाहीत म्हणून ‘अनागत’ (भविष्यात येणारे) म्हटले जाऊ शकते, परंतु ते पुन्हा उत्पन्न होणार नाहीत, म्हणून त्यांना तसे म्हटले जात नाही, असे समजावे. म्हणूनच म्हटले आहे - “आणि ते भविष्यातही होणार नाहीत.”

Kilesapajahanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

‘क्लेशप्रहाण’ (क्लेश नष्ट करणे) कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

2. Suññatakathāvaṇṇanā

२. ‘शून्यता’ कथेचे वर्णन.

832. Yena [Pg.146] avasavattanaṭṭhena paraparikappito natthi etesaṃ attano visayanti anattāti vuccanti sabhāvadhammā, svāyaṃ anattatāti āha ‘‘avasavattanākāro anattatā’’ti. Sā panāyaṃ yasmā atthato asārakatāva hoti, tasmā tadekadesena taṃ dassetuṃ ‘‘atthato jarāmaraṇamevā’’ti āha. Evaṃ sati lakkhaṇasaṅkaro siyā, tesaṃ panidaṃ adhippāyakittananti daṭṭhabbaṃ. Arūpadhammānaṃ avasavattanākāratāya eva hi anattalakkhaṇassa saṅkhārakkhandhapariyāpannatā.

८३२. ज्या अवशवर्तनत्वाच्या (वशतेचा अभाव असण्याच्या) अर्थाने इतरांनी कल्पिलेला स्वतःचा विषय यांच्यात नाही, म्हणून स्वभावधर्मांना ‘अनात्म’ म्हटले जाते, तीच ही अनात्मता आहे, म्हणून म्हटले आहे - “अवशवर्तनाचा आकार म्हणजे अनात्मता होय.” आणि ती अर्थतः असारताच असल्यामुळे, तिच्या एका अंशाने ते दर्शवण्यासाठी “अर्थतः जरामरणच आहे” असे म्हटले आहे. असे झाल्यास लक्षणांचा संकर (मिश्रण) होईल, परंतु हा त्यांचा अभिप्राय आहे असे समजावे. कारण अरूपधर्मांच्या अवशवर्तन आकारामुळेच अनात्मलक्षणाचा संस्कारस्कंधात समावेश होतो.

Suññatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

‘शून्यता’ कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

3. Sāmaññaphalakathāvaṇṇanā

३. सामञ्ञफलकथावर्णन

835-836. Pattidhammanti heṭṭhā vuttaṃ samannāgamamāha.

८३५-८३६. “पत्तिधम्म” म्हणजे खाली सांगितलेली प्राप्ती (समन्नागम) होय, असे म्हटले आहे.

Sāmaññaphalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

सामञ्ञफलकथावर्णन समाप्त झाले.

5. Tathatākathāvaṇṇanā

५. तथताकथावर्णन

841-843. Rūpādīnaṃ sabhāvatāti etena rūpādayo eva sabhāvatāti imamatthaṃ paṭikkhipati. Yato taṃ paravādī rūpādīsu apariyāpannaṃ icchati. Tenāha ‘‘bhāvaṃ hesa tathatāti vadati, na bhāvayoga’’nti. Tattha bhāvanti dhammamattaṃ, pakatīti attho ‘‘jātidhamma’’ntiādīsu viya. Rūpādīnañhi ruppanādipakati tathā asaṅkhatāti ca paravādino laddhi. Tena vuttaṃ ‘‘na bhāvayoga’’nti. Yena hi bhāvo sabhāvadhammo yujjati, ekībhāvameva gacchati, taṃ ruppanādilakkhaṇaṃ bhāvayogo. Taṃ pana rūpādito anaññaṃ, tato eva saṅkhataṃ, aviparītaṭṭhena pana ‘‘tatha’’nti vuccati.

८४१-८४३. “रूपादींचा स्वभाव” याद्वारे “रूप इत्यादीच स्वभाव आहेत” या अर्थाचे खंडन केले जाते. कारण परवादी (प्रतिपक्षी) त्याला रूपादींमध्ये समाविष्ट नसलेले (अपरियापन्न) मानू इच्छितो. म्हणूनच म्हटले आहे - “तो भावालाच ‘तथता’ म्हणतो, ‘भावयोग’ नाही.” तेथे “भाव” म्हणजे केवळ धम्म (धम्ममत्त), म्हणजेच ‘जातिधम्म’ इत्यादींप्रमाणे ‘प्रकृती’ (स्वभाव) असा अर्थ आहे. कारण रूपादींची रूपण (विकृत होणे) इत्यादी प्रकृती ‘तथा’ (तशीच) आणि ‘असंखत’ (असंस्कृत) आहे, असे परवादीचे मत आहे. म्हणूनच “भावयोग नाही” असे म्हटले आहे. ज्याच्याद्वारे भाव म्हणजेच स्वभावधम्म जोडला जातो, एकरूप होतो, ते रूपण इत्यादी लक्षण म्हणजे ‘भावयोग’ होय. परंतु ते रूपादींपेक्षा भिन्न नाही, म्हणूनच ते ‘संखत’ (संस्कृत) आहे, परंतु अविपरीत (अपरिवर्तनीय/सत्य) अर्थाने त्याला “तथ” (सत्य) म्हटले जाते.

Tathatākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

तथताकथावर्णन समाप्त झाले.

6. Kusalakathāvaṇṇanā

६. कुशलकथावर्णन

844-846. Anavajjabhāvamatteneva [Pg.147] kusalanti yojanā. Tasmāti yasmā avajjarahitaṃ anavajjaṃ, anavajjabhāvamatteneva ca kusalaṃ, tasmā nibbānaṃ kusalanti.

८४४-८४६. “केवळ अनवद्य (दोषरहित) भावामुळेच कुशल असते” अशी योजना आहे. “त्यामुळे” म्हणजे ज्याअर्थी दोषाने रहित ते अनवद्य असते, आणि केवळ अनवद्य भावामुळेच कुशल असते, त्याअर्थी निब्बान हे कुशल आहे.

Kusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

कुशलकथावर्णन समाप्त झाले.

7. Accantaniyāmakathāvaṇṇanā

७. अच्चंतनियामकथावर्णन

847. Yaṃ ‘‘ekavāraṃ nimuggo tathā nimuggova hoti, etassa puna bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthī’’ti aṭṭhakathāyaṃ āgataṃ, so pana ācariyavādo, na aṭṭhakathānayoti dassento ‘‘tāya jātiyā…pe… maññamāno’’ti āha. Tattha tāya jātiyāti yassaṃ jātiyaṃ puggalo kammāvaraṇādiāvaraṇehi samannāgato hoti, tāya jātiyā. Saṃsārakhāṇukabhāvo vassabhaññādīnaṃ viya makkhaliādīnaṃ viya ca daṭṭhabbo. So ca ahetukādimicchādassanassa phalabhāveneva veditabbo, na accantaniyāmassa nāma kassaci atthibhāvato. Yathā hi vimuccantassa koci niyāmo nāma natthi ṭhapetvā maggena bhavaparicchedaṃ, evaṃ avimuccantassapi koci saṃsāraniyāmo nāma natthi. Tādisassa pana micchādassanassa balavabhāve aparimitakappaparicchede cirataraṃ saṃsārappabandho hoti, apāyūpapatti ca yattha saṃsārakhāṇusamaññā.

८४७. अट्‍ठकथेत जे आले आहे की, “एकदा बुडालेला तो तसाच बुडालेला राहतो, त्याचे पुन्हा अस्तित्वातून वर येणे नसते”, तो आचार्यांचा वाद (मत) आहे, अट्‍ठकथेचा मार्ग नाही, हे दर्शवण्यासाठी “त्या जन्माने...पे... मानणारा” असे म्हटले आहे. तेथे “त्या जन्माने” म्हणजे ज्या जन्मात व्यक्ती कम्मावरण (कर्माचे अडथळे) इत्यादी अडथळ्यांनी युक्त असते, त्या जन्माने. संसारातील खुंटासारखी स्थिती (संसारखाणुकभाव) वस्सभञ्ञ इत्यादींप्रमाणे आणि मक्खली इत्यादींप्रमाणे समजावी. आणि ती अहेतुक इत्यादी मिथ्यादृष्टीचे फळ म्हणूनच समजली पाहिजे, कोणत्याही ‘अच्चंतनियाम’ (अत्यंत निश्चितता) नावाच्या अस्तित्वामुळे नाही. कारण ज्याप्रमाणे मुक्त होणाऱ्यासाठी मार्गाद्वारे भवमर्यादा निश्चित करण्याव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही नियम नसतो, त्याचप्रमाणे मुक्त न होणाऱ्यासाठीही कोणताही संसारनियम नसतो. परंतु अशा मिथ्यादृष्टीच्या प्रबळतेमुळे अमर्याद कल्पकाळात दीर्घकाळ संसाराचा प्रवाह चालू राहतो आणि अपाय (दुर्गती) मध्ये उत्पत्ती होते, ज्याला ‘संसारखुंटा’ (संसारखाणू) अशी संज्ञा आहे.

Yaṃ paneke vadanti ‘‘attheva accantaṃ saṃsaritā anantattā sattanikāyassā’’ti, tampi apuññabahulaṃ sattasantānaṃ sandhāya vuttaṃ siyā. Na hi mātughātakādīnaṃ tenattabhāvena sammattaniyāmokkamanantarāyabhūto micchattaniyāmo viya sattānaṃ vimuttantarāyakaro saṃsāraniyāmo nāma natthi. Yāva pana na maggaphalassa upanissayo upalabbhati, tāva saṃsāro aparicchinno. Yadā ca so upaladdho, tadā so paricchinno evāti daṭṭhabbaṃ.

परंतु काही जण जे म्हणतात की, “प्राणीसमुदायाच्या अनंततेमुळे अत्यंत संसार करणारा (संसारी) असतोच”, ते देखील विपुल अपुण्य (पाप) असलेल्या प्राणी-संततीला उद्देशून म्हटले असावे. कारण मातृघातक इत्यादींच्या त्या आत्मभावाने (जन्माने) सम्मत्तनियाम (सम्यक्त्व-नियम) मध्ये प्रवेश करण्यास अडथळा ठरणाऱ्या मिच्छत्तनियाम (मिथ्यात्व-नियम) प्रमाणे प्राण्यांच्या मुक्तीत अडथळा आणणारा ‘संसारनियम’ नावाचा कोणताही नियम अस्तित्वात नाही. जोपर्यंत मार्गफळाचा उपनिस्सय (प्रबळ आधार) प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत संसार अमर्यादित असतो. आणि जेव्हा तो प्राप्त होतो, तेव्हा तो मर्यादितच होतो, असे समजावे.

Yathā niyatasammādassanaṃ, evaṃ niyatamicchādassanenapi savisaye ekaṃsagāhavasena ukkaṃsagatena bhavitabbanti tena samannāgatassa puggalassa sati accantaniyāme kathaṃ tasmiṃ abhinivesavisaye anekaṃsagāho uppajjeyya, abhinivesantaraṃ vā viruddhaṃ yadi uppajjeyya, accantaniyāmo eva na [Pg.148] siyāti pāḷiyaṃ vicikicchuppattiniyāmantaruppatticodanā katā. Na hi vicikicchā viya sammattaniyatapuggalānaṃ yathākkamaṃ micchattasammattaniyatapuggalānaṃ sammattamicchattaniyatā dhammā kadācipi uppajjanti, aviruddhaṃ pana niyāmantarameva hotīti ānantarikantaraṃ viya micchādassanantaraṃ samānajātikaṃ na nivattetīti viruddhaṃyeva dassetuṃ pāḷiyaṃ vicikicchā viya sassatucchedadiṭṭhiyo eva uddhaṭā. Evamettha vicikicchuppattiniyāmantaruppattīnaṃ niyāmantaruppattinivattakabhāvo veditabbo, accantaniyāmo ca nivattissatīti ca viruddhametanti pana ‘‘vicāretvāva gahetabbā’’ti vuttaṃ siyā.

ज्याप्रमाणे नियत सम्यग्दृष्टी असते, त्याचप्रमाणे नियत मिथ्यादृष्टीने देखील आपल्या विषयात एकांतग्रहाच्या (निश्चित आग्रहाच्या) प्रभावाने उत्कृष्ट स्थितीला प्राप्त झाले पाहिजे. त्यामुळे त्या दृष्टीने युक्त असलेल्या व्यक्तीला जर ‘अच्चंतनियाम’ (अत्यंत निश्चितता) असेल, तर त्या अभिनिवेश-विषयात (आग्रहाच्या विषयात) अनेकांतग्रह (अनिश्चितता) कसा उत्पन्न होईल? किंवा जर दुसरा एखादा विरुद्ध अभिनिवेश उत्पन्न झाला, तर अत्यंत निश्चितता राहणारच नाही. म्हणूनच पाळीमध्ये विचिकित्सा (शंका) उत्पन्न होणे आणि दुसऱ्या नियमाची उत्पत्ती होणे याविषयी आक्षेप घेण्यात आला आहे. कारण विचिकित्सेप्रमाणे सम्मत्तनियत (सम्यक्त्व-नियत) व्यक्तींना किंवा अनुक्रमे मिच्छत्त-सम्मत्तनियत व्यक्तींना सम्मत्त-मिच्छत्तनियत धम्म कधीही उत्पन्न होत नाहीत, तर अविरुद्ध असा दुसरा नियमच होतो. ज्याप्रमाणे एक आनंतरीक कर्म दुसऱ्या समान जातीच्या मिथ्यादृष्टीला रोखत नाही, तसेच विरुद्धत्व दर्शवण्यासाठी पाळीमध्ये विचिकित्सेप्रमाणेच सस्सत (शाश्वत) आणि उच्छेद दृष्टींचाच उल्लेख केला आहे. अशा प्रकारे, येथे विचिकित्सेची उत्पत्ती आणि दुसऱ्या नियमाची उत्पत्ती यांच्याद्वारे दुसऱ्या नियमाच्या उत्पत्तीला रोखणारा भाव समजला पाहिजे, आणि “अत्यंत निश्चितता निवृत्त होईल” हे विरुद्ध आहे, म्हणूनच “विचार करूनच स्वीकारले पाहिजे” असे म्हटले असावे.

Accantaniyāmakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अच्चंतनियामकथावर्णन समाप्त झाले.

8. Indriyakathāvaṇṇanā

८. इन्द्रियकथावर्णन

853-856. Yathā lokuttarā saddhādayo eva saddhindriyādīni, evaṃ lokiyāpi. Kasmā? Tatthāpi adhimokkhalakkhaṇādinā indaṭṭhasabbhāvato. Saddheyyādivatthūsu saddahanādimattameva hi tanti imamatthaṃ dassento āha ‘‘lokuttarānaṃ…pe… daṭṭhabbo’’ti.

८५३-८५६. ज्याप्रमाणे लोकोत्तर श्रद्धा इत्यादीच सद्धिन्द्रिय (श्रद्धेन्द्रिय) इत्यादी आहेत, त्याचप्रमाणे लौकिक देखील आहेत. का? कारण तेथेही अधिमोक्ष (निश्चय) इत्यादी लक्षणांमुळे इंद्रियत्वाचे (इंद्रिय-अर्थाचे) अस्तित्व असते. श्रद्धा ठेवण्यायोग्य इत्यादी वस्तूंमध्ये केवळ श्रद्धा ठेवणे इत्यादीच ते आहे, हा अर्थ दर्शवताना “लोकोत्तरांचे...पे... पाहिले पाहिजे” असे म्हटले आहे.

Indriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

इन्द्रियकथावर्णन समाप्त झाले.

Ekūnavīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

एकोणिसाव्या वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

20. Vīsatimavaggo

२०. विसावा वर्ग

2. Ñāṇakathāvaṇṇanā

२. ज्ञानकथावर्णन

863-865. Kāmaṃ pubbabhāgepi attheva dukkhapariññā, atthasādhikā pana sā maggakkhaṇikā evāti ukkaṃsagataṃ dukkhapariññaṃ sandhāya avadhārento āha ‘‘dukkhaṃ…pe… maggañāṇameva dīpetī’’ti. Taṃ pana avadhāraṇaṃ na ñāṇantaranivattanaṃ, atha kho ñāṇantarassa yathādhigatakiccanivattanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘na tasseva ñāṇabhāva’’ntiādi.

८६३-८६५. जरी पूर्वभागात (प्रारंभिक अवस्थेत) देखील दुःखपरिज्ञा (दुःखाचे पूर्ण आकलन) असतेच, परंतु अर्थसाधक (प्रभावी) असणारी ती केवळ मार्गक्षणातीलच (मग्गक्खणिक) असते. या उत्कृष्ट दुःखपरिज्ञेला उद्देशून निश्चित करताना “दुःख...पे... मार्गज्ञानच प्रकाशित करते” असे म्हटले आहे. परंतु ते निर्धारण इतर ज्ञानाचे निवारण करणारे नाही, तर इतर ज्ञानाच्या यथा-अधिगत (प्राप्त केलेल्या) कार्याच्या निवृत्तीच्या रूपात पाहिले पाहिजे. म्हणूनच “केवळ त्याचेच ज्ञान असणे नाही” इत्यादी म्हटले आहे.

Ñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ज्ञानकथावर्णन समाप्त झाले.

3. Nirayapālakathāvaṇṇanā

३. निरयपालकथावर्णन

866-868. Nerayike [Pg.149] niraye pālenti, tato niggantuṃ appadānavasena rakkhantīti nirayapālā. Nirayapālatāya vā nerayikānaṃ narakadukkhena pariyonaddhāya alaṃ samatthāti nirayapālā. Kiṃ panete nirayapālā nerayikā, udāhu anerayikāti. Kiñcettha – yadi tāva nerayikā, nirayasaṃvattaniyena kammena nibbattāti sayampi nirayadukkhaṃ paccanubhaveyyuṃ, tathā sati aññesaṃ nerayikānaṃ yātanāya asamatthā siyuṃ, ‘‘ime nerayikā, ime nirayapālā’’ti vavatthānañca na siyā. Ye ca ye yātenti, tehi samānarūpabalappamāṇehi itaresaṃ bhayasantāsā na siyuṃ. Atha anerayikā, tesaṃ tattha kathaṃ sambhavoti? Vuccate – anerayikā nirayapālā anirayagatisaṃvattaniyakammanibbattā. Nirayūpapattisaṃvattaniyakammato hi aññeneva kammunā te nibbattanti rakkhasajātikattā. Tathā hi vadanti –

८६६-८६८. जे निरयात (नरकात) राहणाऱ्या नारकीय जीवांचे (नेरयिक) नियंत्रण करतात, त्यांना तेथून बाहेर पडू न देता त्यांचे रक्षण (कैद) करतात, ते ‘निरयपाल’ (नरक रक्षक) होत. किंवा nirayapālatāya व निरयपाल असल्यामुळे जे नारकीय जीवांना नरकदुःखाने वेढून टाकण्यास पूर्णपणे समर्थ असतात, ते ‘निरयपाल’ होत. पण हे निरयपाल स्वतः नारकीय जीव आहेत की अनारकीय (नरकात न राहणारे)? यात काय फरक पडतो? - जर ते नारकीय जीव असतील, तर नरकात उत्पन्न करणाऱ्या कर्मामुळे उत्पन्न झाल्याने ते स्वतः देखील नरकदुःखाचा अनुभव घेतील. तसे असल्यास, ते इतर नारकीय जीवांना यातना देण्यास असमर्थ ठरतील, आणि “हे नारकीय जीव आहेत, हे निरयपाल आहेत” असा भेद देखील राहणार नाही. आणि जे यातना देतात, ते जर इतरांसारखेच रूप, बल आणि आकाराचे असतील, तर इतरांना त्यांच्यापासून भय आणि दहशत वाटणार नाही. मग जर ते अनारकीय असतील, तर त्यांचे तेथे असणे कसे शक्य आहे? यावर सांगितले जाते - निरयपाल हे अनारकीय असून ते नरकगतीमध्ये उत्पन्न न करणाऱ्या कर्मामुळे उत्पन्न झालेले असतात. कारण नरकात उत्पन्न करणाऱ्या कर्मापेक्षा वेगळ्याच कर्मामुळे ते राक्षस जातीचे असल्यामुळे उत्पन्न होतात. म्हणूनच असे म्हणतात -

‘‘Kodhanā kurūrakammantā, pāpābhirucino tathā;

Dukkhitesu ca nandanti, jāyanti yamarakkhasā’’ti.

“जे क्रोधी, क्रूर कर्मे करणारे, तसेच पापात रमणारे असतात आणि जे दुःखी लोकांमध्ये आनंद मानतात, ते यमराक्षस म्हणून जन्म घेतात.”

Tattha yadeke vadanti ‘‘yātanādukkhassa appaṭisaṃvedanato, aññathā puna aññamaññaṃ yāteyyu’’nti ca evamādi, tayidaṃ ākāsaromaṭṭhanaṃ nirayapālānaṃ nerayikabhāvasseva abhāvato. Ye pana vadeyyuṃ – yadipi anerayikā nirayapālā, ayomayāya pana ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya nirayabhūmiyā parivattamānā kathaṃ nāma dukkhaṃ nānubhavantīti? Kammānubhāvato. Yathā hi iddhimanto cetovasippattā mahāmoggallānādayo nerayike anukampantā iddhibalena nirayabhūmiṃ upagatā tattha dāhadukkhena na bādhīyanti, evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.

तेथे जे काही लोक म्हणतात की, “यातनांच्या दुःखाचा अनुभव न आल्यामुळे, अन्यथा ते पुन्हा एकमेकांना यातना देतील” इत्यादी, हे हवेत हात मारण्यासारखे (व्यर्थ) आहे, कारण नरकपालांमध्ये (नरक रक्षकांमध्ये) नारकीय भावाचाच (नरकवासी असण्याचा) अभाव असतो. परंतु जर कोणी असे म्हणेल की – जरी नरकपाल हे नरकवासी नसले, तरी लोखंडी, पेटलेल्या, प्रज्वलित आणि धगधगत्या नरकभूमीवर फिरताना त्यांना दुःख कसे बरे होत नाही? (तर त्याचे उत्तर आहे) “कर्माच्या प्रभावामुळे”. ज्याप्रमाणे ऋद्धीमान, चित्तावर ताबा मिळवलेले महामोग्गल्लान इत्यादी (महास्थवीर) नरकवासीयांवर अनुकंपा करून ऋद्धीच्या बळाने नरकभूमीत गेले असता तेथे जळण्याच्या दुःखाने पीडित होत नाहीत, त्याचप्रमाणे हे देखील समजले पाहिजे.

Taṃ iddhivisayassa acinteyyabhāvatoti ce? Idampi taṃsamānaṃ kammavipākassa acinteyyabhāvato. Tathārūpena hi kammunā te nibbattā yathā nirayadukkhena abādhitā eva hutvā nerayike yātenti, na cettakena bāhiravisayābhāvo vijjati iṭṭhāniṭṭhatāya paccekaṃ dvārapurisesu vibhattasabhāvattā. Tathā hi ekaccassa dvārassa purisassa iṭṭhaṃ [Pg.150] ekaccassa aniṭṭhaṃ, ekaccassa ca aniṭṭhaṃ ekaccassa iṭṭhaṃ hoti. Evañca katvā yadeke vadanti ‘‘natthi kammavasena tejasā parūpatāpana’’ntiādi, tadapāhataṃ hoti. Yaṃ pana vadanti ‘‘anerayikānaṃ tesaṃ kathaṃ tattha sambhavo’’ti nerayikānaṃ yātakabhāvato. Nerayikasattayātanāyoggañhi attabhāvaṃ nibbattentaṃ kammaṃ tādisanikantivināmitaṃ nirayaṭṭhāneyeva nibbatteti. Te ca nerayikehi adhikatarabalārohapariṇāhā ativiya bhayānakasantāsakurūratarapayogā ca honti. Eteneva tattha kākasunakhādīnampi nibbatti saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ.

जर असे म्हटले की, “ते ऋद्धीच्या विषयाच्या अचिंत्यतेमुळे आहे”? तर हे देखील त्याच्यासारखेच कर्माच्या विपाकाच्या (फलाच्या) अचिंत्यतेमुळे आहे. कारण अशा प्रकारच्या कर्मामुळे ते उत्पन्न होतात की, नरकाच्या दुःखाने पीडित न होताच ते नरकवासीयांना यातना देतात. आणि एवढ्यावरून बाह्य विषयांचा अभाव सिद्ध होत नाही, कारण प्रत्येक द्वारपालामध्ये इष्ट (प्रिय) आणि अनिष्ट (अप्रिय) भावाचा स्वभाव विभागलेला असतो. तसेच, एका द्वारपालासाठी जे इष्ट असते ते दुसऱ्यासाठी अनिष्ट असते, आणि एकासाठी जे अनिष्ट असते ते दुसऱ्यासाठी इष्ट असते. आणि असे असल्यामुळे, जे काही लोक म्हणतात की, “कर्माच्या प्रभावाने तेजाद्वारे (उष्णतेने) दुसऱ्यांना पीडा देणे शक्य नाही” इत्यादी, ते खोडून निघते. परंतु जे ते म्हणतात की, “नरकवासी नसलेल्यांचा तेथे जन्म कसा होतो?” तर (त्याचे उत्तर आहे) नरकवासीयांना यातना देणारे असल्यामुळे. कारण नरकवासी प्राण्यांना यातना देण्यास योग्य असा आत्मभाव (शरीर) उत्पन्न करणारे कर्म, तशा प्रकारच्या इच्छेने प्रेरित होऊन नरकाच्या ठिकाणीच उत्पन्न करते. आणि ते नरकवासीयांपेक्षा अधिक बलवान, उंच आणि धिप्पाड असतात, तसेच अत्यंत भयानक, त्रासदायक आणि अतिशय क्रूर कृत्य करणारे असतात. याच कारणाने तेथे कावळे, कुत्रे इत्यादींची उत्पत्ती देखील वर्णित केली आहे, असे समजले पाहिजे.

Kathamaññagatikehi aññagatikabādhananti ca na vattabbaṃ aññatthāpi tathā dassanato. Yaṃ paneke vadanti ‘‘asattasabhāvā nirayapālā nirayasunakhādayo cā’’ti, taṃ tesaṃ matimattaṃ aññattha tathā adassanato. Na hi kāci atthi tādisī dhammappavatti, yā asattasabhāvā, sampatisattehi appayojitā ca atthakiccaṃ sādhentī diṭṭhapubbā. Petānaṃ pānīyanivārakānaṃ daṇḍādihatthapurisānampi asattabhāve visesakāraṇaṃ natthi. Supinūpaghātopi atthakiccasamatthatāya appamāṇaṃ dassanādimattenapi tadatthasiddhito. Tathā hi supine āhārūpabhogādinā na atthasiddhi atthi, nimmānarūpaṃ panettha laddhaparihāraṃ iddhivisayassa acinteyyabhāvato. Idhāpi kammavipākassa acinteyyabhāvatoti ce? Taṃ na, asiddhattā. Nerayikānaṃ kammavipāko nirayapālāti asiddhametaṃ, vuttanayena pana nesaṃ sattabhāvo eva siddho. Sakkā hi vattuṃ sattasaṅkhātā nirayapālasaññitā dhammappavatti sābhisandhikā parūpaghāti atthakiccasabbhāvato ojāhārādirakkhasasantati viyāti. Abhisandhipubbakatā cettha na sakkā paṭikkhipituṃ tathā tathā abhisandhiyā yātanato, tato eva na saṅghāṭapabbatādīhi anekantikatā. Ye pana vadanti ‘‘bhūtavisesā eva te vaṇṇasaṇṭhānādivisesavanto bheravākārā narakapālāti samaññaṃ labhantī’’ti, tadasiddhaṃ. Ujukameva pāḷiyaṃ ‘‘atthi niraye nirayapālā’’ti vādassa patiṭṭhāpitattā.

आणि “एका गतीतील प्राण्यांद्वारे दुसऱ्या गतीतील प्राण्यांना पीडा कशी दिली जाऊ शकते?” असे म्हणता येत नाही, कारण इतर ठिकाणीही असे दिसून येते. परंतु जे काही लोक म्हणतात की, “नरकपाल आणि नरकातील कुत्रे इत्यादी अ-सत्त्व स्वभावाचे (चेतना नसलेले) आहेत”, ते केवळ त्यांचे मत आहे, कारण इतर ठिकाणी तसे दिसून नाही. कारण अशी कोणतीही धर्माची प्रवृत्ती (घटना) नाही, जी अ-सत्त्व स्वभावाची असून, वर्तमान प्राण्यांद्वारे प्रयुक्त न करता, अर्थक्रिया (उद्दिष्ट कार्य) साध्य करताना पूर्वी कधी पाहिली गेली असेल. प्रेतांना पाणी पिण्यापासून रोखणाऱ्या, हातात काठी घेतलेल्या पुरुषांच्या देखील अ-सत्त्व असण्यात काही विशेष कारण नाही. स्वप्नातील आघात देखील अर्थक्रिया करण्यास समर्थ असल्याचा पुरावा नाही, कारण केवळ दर्शनादीनेच ते कार्य सिद्ध होते. तसेच स्वप्नात आहाराचे सेवन इत्यादीने वास्तविक कार्यसिद्धी होत नाही. परंतु येथे निर्माण केलेले रूप (निर्मित रूप) हे ऋद्धीच्या विषयाच्या अचिंत्यतेमुळे सुसंगत ठरते. जर असे म्हटले की, “येथे देखील कर्माच्या विपाकाच्या अचिंत्यतेमुळे आहे”? तर ते योग्य नाही, कारण ते असिद्ध आहे. नरकवासीयांच्या कर्माचा विपाक म्हणजेच नरकपाल आहेत, हे असिद्ध आहे; परंतु सांगितलेल्या पद्धतीने त्यांचे सत्त्वत्व (प्राणी असणे) सिद्धच आहे. कारण असे म्हणता येणे शक्य आहे की, सत्त्व संज्ञक (प्राणी म्हणून ओळखली जाणारी) आणि नरकपाल नावाची धर्माची प्रवृत्ती ही सहेतुक आणि दुसऱ्यांना इजा करणारी आहे, कारण ओज-आहार घेणाऱ्या राक्षसांच्या परंपरेप्रमाणे येथे अर्थक्रिया विद्यमान आहे. आणि येथील सहेतुकता नाकारता येत नाही, कारण तशा तशा हेतूने यातना दिल्या जातात; म्हणूनच संघात पर्वत इत्यादींशी याची विसंगती नाही. परंतु जे म्हणतात की, “ते केवळ विशिष्ट महाभूतच आहेत, जे विशिष्ट वर्ण, आकार इत्यादींनी युक्त असून भयानक रूपाचे असल्यामुळे त्यांना नरकपाल अशी संज्ञा मिळते”, ते असिद्ध आहे. कारण पाळीमध्ये थेट “नरकात नरकपाल आहेत” हा वाद प्रस्थापित केला आहे.

Apica yathā ariyavinaye narakapālānaṃ bhūtamattatā asiddhā, tathā paññattimattavādinopi tesaṃ bhūtamattatā asiddhāva. Na hi tassa bhūtāni nāma santi. Yadi paramatthaṃ gahetvā voharati, atha kasmā vedanādike [Pg.151] eva paṭikkhipatīti? Tiṭṭhatesā anavaṭṭhitatakkānaṃ appahīnasammohavipallāsānaṃ vādavīmaṃsā, evaṃ attheva nirayapālāti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Sati ca nesaṃ sabbhāve, asatipi bāhire visaye narake viya desādiniyamo hotīti vādo na sijjhati evāti daṭṭhabbaṃ.

शिवाय, ज्याप्रमाणे आर्यविनयात नरकपालांचे केवळ महाभूत असणे असिद्ध आहे, त्याचप्रमाणे प्रज्ञप्तिमात्रवादीच्या (केवळ संकल्पना मानणाऱ्याच्या) मते देखील त्यांचे केवळ महाभूत असणे असिद्धच आहे. कारण त्याच्या मते महाभूते नावाची कोणती गोष्टच नाही. जर तो परमार्थ घेऊन व्यवहार करतो, तर मग तो वेदना इत्यादींचाच का बरं निषेध करतो? अस्थिर तर्क करणाऱ्या आणि ज्यांचा मोह व विपर्यास नष्ट झालेला नाही अशा लोकांची ही वाद-मीमांसा बाजूला राहू द्या, येथे “नरकपाल आहेतच” असाच निष्कर्ष काढला पाहिजे. आणि त्यांचे अस्तित्व असल्यावर, बाह्य विषय नसतानाही नरकाप्रमाणे देश (स्थान) इत्यादींचा नियम असतो, हा वाद सिद्ध होतच नाही, असे समजले पाहिजे.

Nirayapālakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

नरकपालकथावर्णन समाप्त झाले.

4. Tiracchānakathāvaṇṇanā

४. तिर्यंचकथावर्णन

869-871. Tassāti erāvaṇanāmakassa devaputtassa. Tahiṃ kīḷanakāle hatthivaṇṇena vikubbanaṃ sandhāya ‘‘hatthināgassā’’ti vuttaṃ. Dibbayānassāti etthāpi eseva nayo. Na hi ekantasukhappaccayaṭṭhāne sagge dukkhādhiṭṭhānassa akusalakammasamuṭṭhānassa attabhāvassa sambhavo yutto. Tenāha ‘‘na tiracchānagatassā’’ti.

८६९-८७१. “त्याचा” म्हणजे ऐरावण नावाच्या देवपुत्राचा. तेथे क्रीडा करतेवेळी हत्तीच्या रूपाने केलेल्या विकुर्वणाचा (रूपांतराचा) संदर्भ देऊन “हत्तीचा” (हत्थिनागस्स) असे म्हटले आहे. “दिव्य वाहनाचा” (दिब्बयानस्स) यामध्ये देखील हाच नियम आहे. कारण केवळ सुखाचे कारण असलेल्या स्वर्गात, दुःखाचे अधिष्ठान असलेल्या आणि अकुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेल्या आत्मभावाचा (शरीराचा) संभव असणे योग्य नाही. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – “तिर्यंच गतीला गेलेल्याचा नाही” (न तिरच्छानगतस्स).

Tiracchānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

तिर्यंचकथावर्णन समाप्त झाले.

6. Ñāṇakathāvaṇṇanā

६. ज्ञानकथावर्णन

876-877. ‘‘Dvādasavatthukaṃ ñāṇaṃ lokuttara’’nti ettha dvādasavatthukassa ñāṇassa lokuttaratā patiṭṭhāpīyatīti dassento paṭhamavikappaṃ vatvā puna lokuttarañāṇassa dvādasavatthukatā patiṭṭhāpīyatīti dassetuṃ ‘‘taṃ vā…pe… attho’’ti āha. Pariññeyyanti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā. Tena ‘‘pahātabba’’nti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Pariññātanti etthāpi eseva nayo. ‘‘Pariññeyyaṃ pariññāta’’ntiādinā parijānanādikiriyāya nibbattetabbatā nibbattitatā ca dassitā, na nibbattiyamānatāti. Yena pana sā hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘saccañāṇaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha saccañāṇanti dukkhādisaccasabhāvāvabodhakaṃ ñāṇaṃ, yaṃ sandhāya ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādi vuttaṃ. Maggakkhaṇepīti api-saddena tato [Pg.152] pubbāparabhāgepīti daṭṭhabbaṃ. Parijānanādikiccasādhanavasena hoti asammohato visayato cāti adhippāyo.

८७६-८७७. “बारा प्रकारांचे ज्ञान लोकोत्तर आहे” येथे बारा प्रकारांच्या ज्ञानाची लोकोत्तरता प्रस्थापित केली जात आहे हे दर्शवण्यासाठी पहिला पर्याय सांगून, पुन्हा लोकोत्तर ज्ञानाची बारा प्रकारता प्रस्थापित केली जात आहे हे दर्शवण्यासाठी “ते किंवा... पे... अर्थ” असे म्हटले आहे. “परिज्ञेय” (पूर्णपणे जाणण्यायोग्य) यामध्ये “इति” हा शब्द “इत्यादी” किंवा “प्रकार” या अर्थी आहे. त्यामुळे “प्रहातव्य” (त्याग करण्यायोग्य) इत्यादींचा यात समावेश होतो. “परिज्ञात” (पूर्णपणे जाणलेले) यामध्ये देखील हाच नियम आहे. “परिज्ञेय परिज्ञात” इत्यादींद्वारे परिज्ञान (पूर्णपणे जाणणे) इत्यादी क्रियेची साध्यता (जे साध्य करायचे आहे) आणि सिद्धता (जे साध्य झाले आहे) दर्शवली आहे, साध्य होत असलेली अवस्था नाही. परंतु ज्याच्याद्वारे ती होते, ते दर्शवण्यासाठी “सच्चज्ञानं पन” (परंतु सत्यज्ञान) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे “सत्यज्ञान” म्हणजे दुःख इत्यादी सत्यांच्या स्वभावाचा बोध करून देणारे ज्ञान होय, ज्याचा संदर्भ देऊन “हे दुःख आहे” इत्यादी म्हटले आहे. “मार्गक्षणात देखील” (मग्गक्खणेपि) यातील “अपि” (देखील) शब्दाने त्याच्या पूर्व आणि उत्तर भागात देखील, असे समजले पाहिजे. परिज्ञानादी कार्य सिद्ध करण्याच्या दृष्टीने संमोहाचा अभाव आणि विषयाच्या स्पष्टतेमुळे ते होते, असा अभिप्राय आहे.

Ñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ज्ञानकथावर्णन समाप्त झाले.

Vīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

विसाव्या वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

Catuttho paṇṇāsako samatto.

चौथा पण्णासक समाप्त झाला.

21. Ekavīsatimavaggo

२१. एकविसावा वर्ग

1. Sāsanakathāvaṇṇanā

१. शासनकथावर्णन

878. Samudāyāti ‘‘sāsanaṃ navaṃ kata’’ntiādinā pucchāvasena pavattā vacanasamudāyā. Ekadesānanti tadavayavānaṃ. ‘‘Tīsupi pucchāsū’’ti evaṃ adhikaraṇabhāvena vuttā.

८७८. समुदाय म्हणजे 'शासन नवीन केले गेले' इत्यादी प्रश्नांच्या स्वरूपात प्रवृत्त झालेले वचनसमुदाय (शब्दांचे समूह). 'एकदेशानं' (एका भागाचे) म्हणजे त्यांच्या अवयवांचे. 'तिन्ही प्रश्नांमध्ये' असे अधिकरणभावाने म्हटले आहे.

Sāsanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

शासनकथा-वर्णन समाप्त झाले.

4. Iddhikathāvaṇṇanā

४. इद्धिकथा-वर्णन

883-884. Adhippāyavasenāti tathā tathā adhimuccanādhippāyavasena.

८८३-८८४. 'अधिप्रायवशाने' (अभिप्रायवशाने) म्हणजे त्या त्या प्रकारे अधिमुक्तीच्या (दृढ निश्चयाच्या) अभिप्रायाने.

Iddhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

इद्धिकथा-वर्णन समाप्त झाले.

7. Dhammakathāvaṇṇanā

७. धम्मकथा-वर्णन

887-888. Rūpasabhāvo rūpaṭṭhoti āha ‘‘rūpaṭṭho nāma koci rūpato añño natthī’’ti. Yaṃ pana yato aññaṃ, na taṃ taṃsabhāvanti āha ‘‘rūpaṭṭhato aññaṃ rūpañca na hotī’’ti, rūpameva na hotīti attho. Etena byatirekato tamatthaṃ sādheti. Tasmāti yasmā rūpato añño rūpaṭṭho natthi, rūpaṭṭhato ca aññaṃ rūpaṃ, tasmā rūpaṃ rūpameva rūpasabhāvamevāti [Pg.153] eva-kārena nivattitaṃ dasseti ‘‘na vedanādisabhāva’’nti. Adhippāyenāti rūparūpaṭṭhānaṃ anaññattādhippāyena. Aññathāti tesaṃ aññatte rūpaṭṭhena niyamena rūpaṃ niyatanti vattabbanti yojanā. Dassitoyeva hoti atthato āpannattā. Na hi abhinne vatthusmiṃ pariyāyantarabhedaṃ karoti. Aññattanti rūpasabhāvānaṃ rūparūpaṭṭhānañca. Sasāminiddesasiddhābhedā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti viya, kappanāmattato cāyaṃ bhedo, na paramatthatoti āha ‘‘gahetvā viya pavatto’’ti. Vedanādīhi nānattamevāti vedanādīhi aññattameva. So sabhāvoti so rūpasabhāvo. Nānattasaññāpanatthanti rūpassa sabhāvo, na vedanādīnanti evaṃ bhedassa ñāpanatthaṃ. Tañca vacananti ‘‘rūpaṃ rūpaṭṭhena na niyata’’nti vacanaṃ. Vuttappakārenāti ‘‘rūpaṭṭhato aññassa rūpassa abhāvā’’tiādinā vuttākārena. Yadi sadosaṃ, atha kasmā paṭijānātīti yojanā.

८८७-८८८. रूपाचा स्वभाव म्हणजेच 'रूपार्थ' (रूपाचा अर्थ) होय, म्हणून म्हटले आहे - 'रूपार्थ नावाचा रूपापेक्षा वेगळा दुसरा कोणी नाही.' परंतु जे ज्याच्यापेक्षा वेगळे असते, ते त्याच्या स्वभावाचे नसते, म्हणून म्हटले आहे - 'रूपार्थापेक्षा वेगळे रूपही नसते', म्हणजेच ते रूपच नसते असा अर्थ आहे. याद्वारे व्यतिरेक पद्धतीने तो अर्थ सिद्ध केला जातो. 'त्यामुळे' म्हणजे ज्याअर्थी रूपापेक्षा वेगळा रूपार्थ नाही आणि रूपार्थापेक्षा वेगळे रूप नाही, त्याअर्थी रूप हे रूपच आहे, रूपस्वभावच आहे; 'एव' (च/च केवळ) या शब्दाने 'वेदनादींच्या स्वभावाचे नाही' हे निवृत्त करून दाखवले आहे. 'अभिप्रायाने' म्हणजे रूप आणि रूपार्थ यांच्या अभिन्नतेच्या (अनन्यतेच्या) अभिप्रायाने. 'अन्यथा' म्हणजे त्यांच्या भिन्नतेमध्ये 'रूपार्थाच्या नियमाने रूप नियत आहे' असे म्हटले पाहिजे, अशी योजना आहे. अर्थावरून प्राप्त होत असल्यामुळे ते दाखवलेलेच असते. कारण अभिन्न वस्तूमध्ये कोणी इतर पर्यायांचा भेद करत नाही. 'भिन्नत्व' म्हणजे रूपस्वभावांचे आणि रूप व रूपार्थाचे भिन्नत्व. 'शिलापुत्राचे (दगडाच्या पाटा-वरवंट्याचे) शरीर' याप्रमाणे मालकी दर्शवणाऱ्या निर्देशाने (षष्ठी विभक्तीने) सिद्ध होणाऱ्या अभेदासारखा हा भेद केवळ कल्पनेपुरता आहे, परमार्थतः नाही; म्हणून 'ग्रहण केल्यासारखे प्रवृत्त होते' असे म्हटले आहे. 'वेदनादींपेक्षा भिन्नत्वच' म्हणजे वेदनादींपेक्षा अन्यत्वच होय. 'तो स्वभाव' म्हणजे तो रूपस्वभाव. 'भिन्नत्व समजण्यासाठी' म्हणजे 'हा रूपाचा स्वभाव आहे, वेदनादींचा नाही' असा भेद समजण्यासाठी. 'आणि ते वचन' म्हणजे 'रूप हे रूपार्थाने नियत नाही' हे वचन. 'सांगितलेल्या प्रकारे' म्हणजे 'रूपार्थापेक्षा अन्य रूपाचा अभाव असल्यामुळे' इत्यादी सांगितलेल्या प्रकारे. 'जर ते सदोष आहे, तर मग तो का स्वीकार करतो?' अशी योजना आहे.

Vuttameva kāraṇanti ‘‘rūpaṃ rūpameva, na vedanādisabhāva’’nti evaṃ vuttameva yuttiṃ. Parena coditanti ‘‘na vattabbaṃ rūpaṃ rūpaṭṭhena niyata’’ntiādinā paravādino codanaṃ sandhāyāha. Tameva kāraṇaṃ dassetvāti tameva yathāvuttaṃ yuttiṃ ‘‘ettha hī’’tiādinā dassetvā. Codanaṃ nivattetīti ‘‘atha kasmā paṭijānātī’’ti vuttaṃ codanaṃ nivatteti. Yamatthaṃ sandhāya ‘‘ito aññathā’’ti vuttaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘rūpādī’’tiādi vuttaṃ.

'सांगितलेलेच कारण' म्हणजे 'रूप हे रूपच आहे, वेदनादींच्या स्वभावाचे नाही' अशी सांगितलेलीच युक्ती. 'दुसऱ्याने आक्षेप घेतला' हे 'रूप हे रूपार्थाने नियत आहे असे म्हणू नये' इत्यादी परवाद्याच्या आक्षेपाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. 'तेच कारण दाखवून' म्हणजे तीच पूर्वोक्त युक्ती 'येथे हि' (येथे खरोखर) इत्यादींद्वारे दाखवून. 'आक्षेप दूर करतो' म्हणजे 'तर मग का स्वीकार करतो?' हा घेतलेला आक्षेप दूर करतो. ज्या अर्थाचा संदर्भ देऊन 'यापेक्षा अन्यथा' असे म्हटले आहे, तो दाखवण्यासाठी 'रूपादी' इत्यादी म्हटले आहे.

Dhammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

धम्मकथा-वर्णन समाप्त झाले.

Ekavīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

एकविसाव्या वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

22. Bāvīsatimavaggo

२२. बाविसावा वर्ग

2. Kusalacittakathāvaṇṇanā

२. कुशलचित्तकथा-वर्णन

894-895. Purimajavanakkhaṇeti parinibbānacittato anantarātītapurimajavanavārakkhaṇe.

८९४-८९५. 'पूर्वीच्या जवनक्षणी' म्हणजे परिनिर्वाणचित्ताच्या अगदी आधीच्या भूतकाळातील पूर्व जवनवाराच्या क्षणी.

Kusalacittakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

कुशलचित्तकथा-वर्णन समाप्त झाले.

3. Āneñjakathāvaṇṇanā

३. आनेञ्जकथा-वर्णन

896. Hetusarūpārammaṇasampayuttadhammārammaṇādito [Pg.154] bhavaṅgasadisattā cuticittaṃ ‘‘bhavaṅgacitta’’nti āha.

८९६. हेतू, स्वरूप, आलंबन (विषय), संप्रयुक्त धम्म आणि धम्माचे आलंबन इत्यादींमुळे भवांगाशी सादृश्य असल्यामुळे च्युतिचित्ताला 'भवांगचित्त' असे म्हटले आहे.

Āneñjakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

आनेञ्जकथा-वर्णन समाप्त झाले.

5-7. Tissopikathāvaṇṇanā

५-७. तिस्सोपिकथा-वर्णन

898-900. Arahattappattipi gabbheyeva atthīti maññati. Sattavassikā hi sopākasāmaṇerādayo arahattaṃ pattā. Sattavassikopi gabbho atthīti paravādino adhippāyo. Ākāsena gacchanto viya supinaṃ ākāsasupinaṃ. Taṃ abhiññānibbattaṃ maññatīti nidassanaṃ katvā dassento āha ‘‘ākāsagamanādiabhiññā viyā’’ti. Heṭṭhimānaṃ catunnaṃ vā maggānaṃ adhigamena dhammābhisamayo aggaphalādhigamena arahattappatti ca supine atthīti maññatīti yojanā.

८९८-९००. अर्हत्त्वप्राप्ती देखील गर्भातच होते, असे तो मानतो. कारण सोपाक सामणेरांसारख्या सात वर्षांच्या बालकांनी अर्हत्त्व प्राप्त केले होते. सात वर्षांचा गर्भ देखील असतो, असा परवाद्याचा अभिप्राय आहे. आकाशातून जाण्यासारखे स्वप्न म्हणजे 'आकाशस्वप्न' होय. ते अभिज्ञेमुळे उत्पन्न झाले आहे असे तो मानतो, हे उदाहरण देऊन स्पष्ट करताना म्हटले आहे - 'आकाशगमन इत्यादी अभिज्ञेप्रमाणे'. खालच्या (पूर्ववर्ती) मार्गांच्या अधिगमनाने (प्राप्तीने) धम्माभिसमय आणि अग्रफळाच्या अधिगमनाने अर्हत्त्वप्राप्ती स्वप्नातही होते, असे तो मानतो, अशी योजना आहे.

Tissopikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

तिस्सोपिकथा-वर्णन समाप्त झाले.

9. Āsevanapaccayakathāvaṇṇanā

९. आसेवनप्रत्ययकथा-वर्णन

903-905. Bījaṃ catumadhurabhāvaṃ na gaṇhātīti idaṃ sakasamayavasena vuttaṃ, parasamaye pana rūpadhammāpi arūpadhammehi samānakkhaṇā eva icchitā. Tenevāha ‘‘sabbe dhammā khaṇikā’’ti. Khaṇikattepi vā acetanesupi anindriyabaddharūpesu bhāvanāviseso labbhati, kimaṅgaṃ pana sacetanesūti dassetuṃ ‘‘yathā bījaṃ catumadhurabhāvaṃ na gaṇhātī’’ti nidassananti daṭṭhabbaṃ. Āsevento nāma koci dhammo natthi ittaratāya anavaṭṭhānatoti adhippāyo. Ittarakhaṇatāya eva pana āsevanaṃ labbhati. Kusalādibhāvena hi attasadisassa payogena karaṇīyassa punappunaṃ karaṇappavattanaṃ attasadisatāpādanaṃ vāsanaṃ vā āsevanaṃ pure paricitagantho viya pacchimassāti.

९०३-९०५. 'बीज चतुर्मधुरभाव ग्रहण करत नाही' हे स्व-सिद्धांतानुसार (सकसमयवशाने) म्हटले आहे, परंतु पर-सिद्धांतात (परसमयात) रूपधर्म देखील अरूपधर्मांप्रमाणेच समान क्षण असणारे मानले गेले आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सर्व धर्म क्षणिक आहेत.' क्षणिकतेमध्ये देखील अचेतन, इंद्रियरहित रूपांमध्ये भावनेचा विशेष (विकास) आढळतो, मग सचेतन गोष्टींमध्ये काय सांगावे! हे दाखवण्यासाठी 'जसे बीज चतुर्मधुरभाव ग्रहण करत नाही' हे उदाहरण समजावे. क्षणभंगुरतेमुळे आणि अस्थिरतेमुळे 'आसेवन करणारा' असा कोणताही धर्म नाही, असा अभिप्राय आहे. परंतु क्षणिकतेमुळेच आसेवन (पुनरावृत्ती) शक्य होते. कारण कुशल इत्यादी भावांद्वारे स्वतःसारख्याच प्रयोगाने जे करायचे आहे, त्याची वारंवार प्रवृत्ती करणे, स्वतःसारखे बनवणे किंवा वासना (संस्कार) म्हणजेच आसेवन होय, जसे पूर्वी अभ्यासलेला ग्रंथ नंतरच्या ग्रंथासाठी उपयुक्त ठरतो.

Āsevanapaccayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

आसेवनप्रत्ययकथा-वर्णन समाप्त झाले.

10. Khaṇikakathāvaṇṇanā

१०. क्षणिककथा-वर्णन

906-907. Pathaviyādirūpesūti [Pg.155] anekakalāpasamudāyabhūtesu sasambhārapathavīādirūpesu. Tattha hi kesuci purimuppannesu ṭhitesu kesañci tadaññesaṃ uppādo, tato purimantaruppannānaṃ kesañci nirodho hoti ekekakalāparūpesu samānuppādanirodhattā tesaṃ. Evaṃ patiṭṭhānanti evaṃ vuttappakārena asamānuppādanirodhena pabandhena patiṭṭhānapavattīti attho. Sā panāyaṃ yathāvuttā pavatti kasmā rūpasantatiyā evāti āha ‘‘na hi rūpāna’’ntiādi. Tassattho – yadi sabbe saṅkhatadhammā samānakkhaṇā, tathā sati arūpasantatiyā viya rūpasantatiyāpi anantarādipaccayena vidhinā pavatti siyā, na cetaṃ atthi. Yadi siyā, cittakkhaṇe cittakkhaṇe pathavīādīnaṃ uppādanirodhehi bhavitabbanti.

९०६-९०७. 'पृथ्वी इत्यादी रूपांमध्ये' म्हणजे अनेक कलापांच्या (समूहांच्या) समुदायरूप असलेल्या, ससंभार पृथ्वी इत्यादी रूपांमध्ये. कारण त्यामध्ये काही पूर्वी उत्पन्न झालेले असतानाच इतरांचा उत्पाद (उत्पत्ती) होतो, आणि त्यानंतर पूर्वी उत्पन्न झालेल्या काहींचा निरोध होतो; कारण प्रत्येक कलापरूपामध्ये त्यांचा समान उत्पाद आणि निरोध असतो. 'अशा प्रकारे प्रतिष्ठा' म्हणजे अशा प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने असमान उत्पाद आणि निरोधाच्या प्रवाहाने प्रतिष्ठेची प्रवृत्ती होय, असा अर्थ आहे. परंतु ही पूर्वोक्त प्रवृत्ती केवळ रूपसंततीचीच का असते? म्हणून म्हटले आहे - 'रूपांचे नाही' इत्यादी. त्याचा अर्थ असा - जर सर्व संस्कृत धर्म (संखत धम्म) समान क्षणांचे असते, तर अरूपसंततीप्रमाणे रूपसंततीची देखील अनंतर इत्यादी प्रत्ययांच्या विधीने प्रवृत्ती झाली असती, पण तसे नाही. जर तसे असते, तर प्रत्येक चित्तक्षणी पृथ्वी इत्यादींचा उत्पाद आणि निरोध झाला असता.

Khaṇikakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

क्षणिककथा-वर्णन समाप्त झाले.

Bāvīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

बाविसाव्या वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

23. Tevīsatimavaggo

२३. तेविसावा वर्ग

1. Ekādhippāyakathāvaṇṇanā

१. एकाधिप्रायकथा-वर्णन

908. Eka-saddo aññatthopi hoti ‘‘ittheke abhivadantī’’tiādīsu viya, aññattañcettha rāgādhippāyato veditabbaṃ, puthujjanassa pana sachandarāgaparibhogabhāvato āha ‘‘rāgādhippāyato aññādhippāyovāti vuttaṃ hotī’’ti. Ko pana so aññādhippāyoti? Karuṇādhippāyo. Tena vuttaṃ ‘‘karuṇādhippāyena ekādhippāyo’’ti. Ayañca nayo itthiyā jīvitarakkhaṇatthaṃ kāruññena manorathaṃ pūrentassa bodhisattassa saṃvaravināso na hotīti evaṃvādinaṃ paravādiṃ sandhāya vutto, paṇidhānādhippāyavādinaṃ pana sandhāya ‘‘eko adhippāyoti etthā’’tiādi vuttaṃ. Puttamukhadassanādhippāyopi ettheva saṅgahaṃ gatoti daṭṭhabbaṃ. Ekatobhāveti sahabhāve.

९०८. “एक” हा शब्द इतर ठिकाणीही येतो, जसे की ‘इत्थेके अभिवदन्ति’ (येथे काही जण अभिवादन करतात) इत्यादींमध्ये. आणि येथे ‘इतर’ हे रागाच्या (आसक्तीच्या) अभिप्रायावरून समजले पाहिजे. परंतु पृथग्जनाच्या (सामान्य माणसाच्या) स्वतःच्या छंद-रागाच्या उपभोगाच्या भावामुळे म्हटले आहे - ‘रागाच्या अभिप्रायापेक्षा इतर अभिप्राय असा याचा अर्थ होतो.’ तर मग तो इतर अभिप्राय कोणता? करुणेचा अभिप्राय. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘करुणेच्या अभिप्रायाने एकाच अभिप्रायाचा.’ आणि हा नियम, स्त्रीच्या प्राणांचे रक्षण करण्यासाठी करुणेने तिची इच्छा पूर्ण करणाऱ्या बोधिसत्त्वाचा संवर-विनाश (शीलभंग) होत नाही, असे म्हणणाऱ्या परवाद्याला (प्रतिपक्षाला) उद्देशून सांगितला आहे. परंतु प्रणिधानाच्या (संकल्पाच्या) अभिप्रायाचे समर्थन करणाऱ्यांना उद्देशून ‘येथे एकच अभिप्राय आहे’ इत्यादी म्हटले आहे. पुत्राचे मुख पाहण्याचा अभिप्राय देखील येथेच समाविष्ट होतो असे समजले पाहिजे. ‘एकतोभावे’ म्हणजे सहभावात.

Ekādhippāyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

एकाधिप्राय-कथावर्णन समाप्त झाले.

3-7. Issariyakāmakārikākathāvaṇṇanā

३-७. इस्सरियकामकारिका-कथावर्णन

910-914. Issariyenāti [Pg.156] cittissariyena, na cetovasibhāvenāti attho. Kāmakārikaṃ yathicchitanipphādanaṃ. Issariyakāmakārikāhetūti issariyakāmakāribhāvanimittaṃ, tassa nibbattanatthanti attho. Micchādiṭṭhiyā karīyatīti micchābhiniveseneva yā kāci dukkarakārikā karīyatīti attho.

९१०-९१४. ‘इस्सरियेन’ (ऐश्वर्याने) म्हणजे चित्ताच्या ऐश्वर्याने, चेतोवशीभावाने (मनावरील नियंत्रणाने) नव्हे, असा अर्थ आहे. ‘कामकारिकं’ म्हणजे इच्छेनुसार (गोष्टी) साध्य करणे. ‘इस्सरियकामकारिकाहेतू’ म्हणजे ऐश्वर्य आणि स्वेच्छाचाराच्या भावाचे निमित्त, ते उत्पन्न करण्यासाठी, असा अर्थ आहे. ‘मिच्छादिट्ठिया करीयती’ (मिथ्या दृष्टीने केले जाते) म्हणजे मिथ्या अभिनिवेशामुळेच (चुकीच्या आग्रहामुळेच) जे काही दुष्कर कार्य केले जाते, असा अर्थ आहे.

Issariyakāmakārikākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

इस्सरियकामकारिका-कथावर्णन समाप्त झाले.

8. Patirūpakathāvaṇṇanā

८. पतिरूप-कथावर्णन

915-916. Mettādayo viyāti yathā mettā karuṇā muditā ca sinehasabhāvāpi arañjanasabhāvattā asaṃkiliṭṭhattā ca na rāgo, evaṃ rāgapatirūpako koci dhammo natthi ṭhapetvā mettādayo, aññacittassa siniyhanākāro rāgasseva pavattiākāroti attho. Tenevāha ‘‘rāgameva gaṇhātī’’ti. Evaṃ dosepīti ettha issādayo viya na doso dosapatirūpako koci atthīti dosameva gaṇhātīti yojetabbaṃ. Ṭhapetvā hi issādayo aññacittassa dussanākāro dosasseva pavattiākāroti.

९१५-९१६. ‘मेत्तादयो विय’ (मैत्री इत्यादींप्रमाणे) म्हणजे ज्याप्रमाणे मैत्री, करुणा आणि मुदिता या स्नेहाच्या स्वभावाच्या असल्या तरी, त्या रंजित (आसक्त) न होण्याच्या स्वभावाच्या असल्यामुळे आणि संक्लिष्ट (मलीन) नसलेल्या असल्यामुळे ‘राग’ (आसक्ती) नव्हेत. त्याचप्रमाणे मैत्री इत्यादींना सोडून रागाचे प्रतिरूप (सारखा दिसणारा) असा दुसरा कोणताही धर्म नाही; इतर चित्ताचा स्नेहाचा आकार हा रागाचाच प्रवृत्ती-आकार आहे, असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘तो रागाचेच ग्रहण करतो.’ याचप्रमाणे ‘दोषाच्या’ (द्वेषाच्या) बाबतीतही - येथे ईर्ष्या इत्यादींप्रमाणे जो दोष नाही, असा दोषाचा प्रतिरूप दुसरा कोणताही धर्म नाही, म्हणून तो ‘दोषाचेच’ ग्रहण करतो, असा संबंध जोडला पाहिजे. कारण ईर्ष्या इत्यादींना सोडून इतर चित्ताचा द्वेष करण्याचा आकार हा दोषाचाच प्रवृत्ती-आकार आहे.

Patirūpakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

पतिरूप-कथावर्णन समाप्त झाले.

9. Aparinipphannakathāvaṇṇanā

९. अपरिणिप्फन्न-कथावर्णन

917-918. Aniccādiko bhāvoti aniccasaṅkhārapaṭiccasamuppannatādiko bhāvo dhammo pakati etassāti attho. Dukkhaññeva parinipphannanti ‘‘dukkhasaccaṃ sandhāya pucchā katā, na dukkhatāmatta’’nti ayamattho viññāyati ‘‘na kevalañhi paṭhamasaccameva dukkha’’nti vacanena. Tathā sati paravādinā cakkhāyatanādīnaṃ aññesañca taṃsarikkhakānaṃ dhammānaṃ parinipphannatā nānujānitabbā siyā. Kasmā? Tesampi hi dukkhasaccena saṅgaho, na itarasaccehi. Yañhi samudayasaccato nibbattaṃ, taṃ nippariyāyato dukkhasaccaṃ[Pg.157], itaraṃ saṅkhāradukkhatāya dukkhanti imamatthaṃ dassento ‘‘na kevalañhī’’tiādimāha. Tattha na hi anupādinnānīti iminā cakkhāyatanādīnaṃ samudayasaccena saṅgahābhāvamāha. Lokuttarānīti iminā nirodhamaggasaccehi. Yadi evamettha yutti vattabbā, kimettha vattabbaṃ? Sabhāvo hesa paravādivādassa, yadidaṃ pubbenāparamasaṃsandanaṃ. Tathā hi so viññūhi paṭikkhitto. Tathā ceva taṃ amhehi tattha tattha vibhāvitaṃ. Etanti ‘‘rūpaṃ aparinipphannaṃ, dukkhaññeva parinipphanna’’nti yadetaṃ tayā vuttaṃ, etaṃ no vata re vattabbe. Kasmā? Rūpassa ca dukkhattā. Rūpañhi aniccaṃ dukkhādhiṭṭhānañca. Tena vuttaṃ ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ. Saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti ca.

९१७-९१८. ‘अनित्यादी भाव’ म्हणजे अनित्य, संस्कार आणि प्रतीत्यसमुत्पन्नता इत्यादी भाव, धर्म किंवा स्वभाव ज्याचा आहे, असा अर्थ आहे. ‘दुःखच परिनिष्पन्न (सिद्ध) आहे’ म्हणजे ‘दुःखसत्याला उद्देशून प्रश्न विचारला गेला आहे, केवळ दुःखतेला उद्देशून नाही’, हा अर्थ ‘केवळ पहिले सत्यच दुःख नाही’ या वचनावरून समजतो. तसे असल्यास, परवाद्याने चक्षुआयतन इत्यादी आणि त्यांच्यासारख्या इतर धर्मांची परिनिष्पन्नता मान्य करू नये. का? कारण त्यांचाही दुःखसत्यातच संग्रह होतो, इतर सत्यांमध्ये नाही. कारण जे समुदयसत्यापासून उत्पन्न झाले आहे, ते थेट दुःखसत्य आहे; आणि इतर हे संस्कारदुःखतेमुळे दुःख आहे, हा अर्थ दर्शवताना ‘केवळ नाही...’ इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, ‘कारण ते अनुपादिन्न (उपादानरहित) नाहीत’ याने चक्षुआयतन इत्यादींचा समुदयसत्यात संग्रह नसल्याचे सांगितले आहे. ‘लोकोत्तर’ याने निरोध आणि मार्ग सत्यांशी (संग्रह नसल्याचे सांगितले आहे). जर असे असेल तर येथे युक्ती सांगितली पाहिजे, येथे काय सांगावे? हा तर परवाद्याच्या वादाचा स्वभावच आहे, जो पूर्व आणि उत्तराशी सुसंगत नाही. म्हणूनच विद्वानांनी त्याचा निषेध केला आहे. आणि तसेच आम्हीही ते ठिकठिकाणी स्पष्ट केले आहे. ‘हे’ म्हणजे ‘रूप अपरिणिष्पन्न आहे, केवळ दुःखच परिनिष्पन्न आहे’ असे जे तुझ्याकडून म्हटले गेले आहे, ते खरोखरच म्हणता कामा नये. का? कारण रूप देखील दुःखमय आहे. कारण रूप हे अनित्य आणि दुःखाचे अधिष्ठान आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘जे अनित्य आहे ते दुःख आहे. संक्षेपाने पाच उपादानस्कंध दुःख आहेत.’

Aparinipphannakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अपरिणिप्फन्न-कथावर्णन समाप्त झाले.

Tevīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

तेविसाव्या वर्गाचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

Kathāvatthupakaraṇa-anuṭīkā samattā.

कथावत्थुप्रकरण-अनुटीका समाप्त झाली.

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो.

Yamakapakaraṇa-anuṭīkā

यमकप्रकरण-अनुटीका

Ganthārambhavaṇṇanā

ग्रंथारंभ-वर्णन

Saṅkhepenevāti [Pg.159] uddeseneva. Yaṃ ‘‘mātikāṭhapana’’nti vuttaṃ. Dhammesūti khandhādidhammesu kusalādidhammesu ca. Aviparītato gahitesu dhammesu mūlayamakādivasena pavattiyamānā desanā veneyyānaṃ nānappakārakosallāvahā pariññākiccasādhanī ca hoti, na viparītatoti āha ‘‘viparītaggahaṇaṃ…pe… āraddha’’nti. Etena kathāvatthupakaraṇadesanānantaraṃ yamakapakaraṇadesanāya kāraṇamāha. Tattha viparītaggahaṇanti puggalapariggahaṇādimicchāgāhaṃ. Dhammapuggalokāsādinissayānanti ‘‘ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalamūlā’’tiādinā (yama. 1.mūlayamaka.1) dhamme, ‘‘yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho uppajjatī’’tiādinā (yama. 1.khandhayamaka.50) puggalaṃ ‘‘yattha rūpakkhandho uppajjati, tattha vedanākkhandho uppajjatī’’tiādinā (yama. 1.khandhayamaka.51) okāsaṃ nissāya ārabbha pavattānaṃ. Ādi-saddena puggalokāsauppādanirodhatadubhayapariññādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sanniṭṭhānasaṃsayānanti pāḷigatipaṭivacanasarūpadassanapaṭikkhipanapaṭisedhananayehi yathāpucchitassa atthassa nicchayakaraṇaṃ sanniṭṭhānaṃ, tadabhāvato saṃsayanaṃ saṃsayo. Tesaṃ sanniṭṭhānasaṃsayānaṃ.

‘संक्षेपानेच’ म्हणजे उद्देशानेच (थोडक्यात मांडणीनेच). ज्याला ‘मातिका-स्थापन’ (मातृका मांडणे) असे म्हटले आहे. ‘धर्मांमध्ये’ म्हणजे स्कंध इत्यादी धर्मांमध्ये आणि कुशल इत्यादी धर्मांमध्ये. अविपरीतपणे (योग्य प्रकारे) ग्रहण केलेल्या धर्मांमध्ये मूलयमक इत्यादींच्या द्वारे प्रवृत्त होणारी देशना विनेयांना (शिष्यांना) विविध प्रकारचे कौशल्य प्राप्त करून देणारी आणि परिज्ञा-कार्याची साधक असते, विपरीतपणे ग्रहण केल्याने नाही, म्हणूनच म्हटले आहे - ‘विपरीत ग्रहण... पे... आरंभ केला.’ याद्वारे कथावत्थुप्रकरण देशनेनंतर यमकप्रकरण देशनेचे कारण सांगितले आहे. त्यामध्ये ‘विपरीत ग्रहण’ म्हणजे पुद्गल-ग्रहण इत्यादी मिथ्या धारणा. ‘धर्म, पुद्गल, अवकाश इत्यादींच्या आश्रयाने’ म्हणजे ‘जे काही कुशल धर्म आहेत, ते सर्व कुशलमूल आहेत’ इत्यादींद्वारे धर्माचा, ‘ज्याचा रूपस्कंध उत्पन्न होतो, त्याचा वेदनास्कंध उत्पन्न होतो’ इत्यादींद्वारे पुद्गलाचा, ‘जिथे रूपस्कंध उत्पन्न होतो, तिथे वेदनास्कंध उत्पन्न होतो’ इत्यादींद्वारे अवकाशाचा (स्थानाचा) आश्रय घेऊन आरंभ केलेल्या प्रवृत्तींचा. ‘आदि’ शब्दाने पुद्गल, अवकाश, उत्पाद, nirodha आणि त्या दोन्हीची परिज्ञा इत्यादींचा संग्रह समजला पाहिजे. ‘सन्निठ्ठान-संशयानां’ (निश्चय आणि संशयांचे) म्हणजे पाळीच्या (पाठाच्या) गतीनुसार, उत्तराचे स्वरूप दाखवून, खंडन आणि निषेध करण्याच्या पद्धतीने विचारलेल्या अर्थाचा निश्चय करणे म्हणजे ‘सन्निठ्ठान’ (निश्चय) होय, आणि त्याच्या अभावामुळे संशय निर्माण होणे म्हणजे ‘संशय’ होय. त्या निश्चय आणि संशयांचे.

Kāmañcettha dhammapaṭiggāhakānaṃ saṃsayapubbakaṃ sanniṭṭhānanti paṭhamaṃ saṃsayo vattabbo, desentassa pana bhagavato sanniṭṭhānapubbako saṃsayoti dassanatthaṃ ayaṃ padānukkamo kato. Sabbañhi pariññeyyaṃ hatthāmalakaṃ viya paccakkhaṃ katvā ṭhitassa dhammasāmino na katthaci saṃsayo, vissajjetukāmatāya pana vineyyajjhāsayagataṃ saṃsayaṃ dassento saṃsayitavasena pucchaṃ karotīti evaṃ vissajjanapucchanavasena na sanniṭṭhānasaṃsayā labbhantīti ayamattho dassito, nicchitasaṃsayadhammavaseneva panettha sanniṭṭhānasaṃsayā [Pg.160] veditabbā. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kusalesu kusalā nu kho, na nu kho kusalāti sandehābhāvato’’tiādi. Teneva ca ‘‘sanniṭṭhānasaṃsayāna’’nti, ‘‘sanniṭṭhānasaṃsayavasenā’’ti ca paṭhamaṃ sanniṭṭhānaggahaṇaṃ kataṃ.

जरी येथे धम्म ग्रहण करणाऱ्यांच्या बाबतीत संशयानंतर निश्चय होतो, म्हणून आधी संशय सांगावा, परंतु उपदेश करणाऱ्या भगवंतांच्या बाबतीत निश्चयानंतर संशय निर्माण होतो, हे दर्शवण्यासाठी हा पदांचा क्रम केला आहे. सर्व परिज्ञेय (जाणून घेण्याजोगे) गोष्टी हातावरील आवळ्याप्रमाणे प्रत्यक्ष करून राहिलेल्या धम्मस्वामींना कुठेही संशय नसतो. परंतु, उत्तर देण्याच्या इच्छेने, विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) मनातील संशय दर्शवत, ते संशयाच्या रूपाने प्रश्न विचारतात. अशा प्रकारे, उत्तर आणि प्रश्न यांच्याद्वारे निश्चय आणि संशय प्राप्त होत नाहीत, हा अर्थ दर्शवला आहे. येथे निश्चित आणि संशयास्पद धर्मांच्या आधारेच निश्चय आणि संशय समजले पाहिजेत. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे - 'कुशल धर्मांमध्ये कुशल आहेत काय, कुशल नाहीत काय, अशा संदेहाचा (संशयाचा) अभाव असल्यामुळे' इत्यादी. आणि म्हणूनच 'सन्निट्ठानसंसयानं' (निश्चय आणि संशयांचे) आणि 'सन्निट्ठानसंसयवसेन' (निश्चय आणि संशयाच्या वशाने) यामध्ये आधी 'सन्निट्ठान' (निश्चय) चे ग्रहण केले आहे.

Tanti yamakapakaraṇaṃ. Tassa ye samayādayo vattabbā, te kathāvatthupakaraṇadesanānantaro desanāsamayo, tāvatiṃsabhavanameva desanādeso, kusalākusalamūlādiyamakākārena desanāti vibhāgato ‘‘saṅkhepenevā’’tiādigāthāhi vibhāvitā nimittena saddhiṃ saṃvaṇṇanapaṭiññā cāti imamatthaṃ dassento ‘‘samayadesadesanāvasenā’’tiādimāha. Nimittañhetaṃ idha saṃvaṇṇanāya, yadidaṃ kamānuppatti āgatabhāravāhitā ca paṇḍitānaṃ paṇḍitakiccabhāvato. Tattha anuppattaṃ dassetvāti sambandho.

तं (ते) म्हणजे यमकप्रकरण होय. त्याचे जे समय (काळ) इत्यादी सांगितले पाहिजेत, ते कथावत्थुप्रकरणाच्या उपदेशानंतरचा उपदेशाचा समय, तावतिंस भुवन हेच उपदेशाचे स्थान, आणि कुशल-अकुशल मूळ इत्यादी यमक रूपाने उपदेश करणे, अशा विभागाने 'संखेपेनेव' (थोडक्यातच) इत्यादी गाथांद्वारे स्पष्ट केले आहे. निमित्तासह (कारणासह) स्पष्टीकरणाची प्रतिज्ञा दर्शवण्यासाठी 'समयदेसदेसनावसेन' (समय, देश आणि उपदेशाच्या वशाने) इत्यादी म्हटले आहे. कारण येथे स्पष्टीकरणाचे निमित्त हेच आहे, जे की विद्वानांच्या विद्वत्तापूर्ण कर्तव्यामुळे अनुक्रमाने प्राप्त झालेले आणि आलेले उत्तरदायित्व वाहणे होय. तेथे 'अनुप्पत्तं दस्सेत्वा' (प्राप्त झालेले दर्शवून) असा संबंध आहे.

Tatthāti tasmiṃ samayādidassane. Yamanaṃ uparamananti yamo maraṇanti āha ‘‘jātiyā sati maraṇaṃ hotīti…pe… visayo’’ti. Tattha yathā ‘‘jātiyā sati maraṇaṃ hotī’’ti jāti yamassa visayo, evaṃ ‘‘upādānakkhandhesu santesu maraṇaṃ hotī’’ti upādānakkhandhā yamassa visayoti yojetabbaṃ. Te hi maraṇadhamminoti. Anuppattamaraṇaṃyeva kibbisakārinaṃ puggalaṃ yamapurisā vividhā kammakāraṇā karonti, na appattamaraṇanti maraṇaṃ yamassa visayo vutto. Āṇāpavattiṭṭhānanti idaṃ visaya-saddassa atthavacanaṃ. Desaṃ vāti kāmādidhātuttayadesaṃ sandhāyāha. Dhātuttayissaro hi maccurājā. Pañcānantariyāni aññasatthāruddeso ca, tena vā saddhiṃ pañca verāni cha abhabbaṭṭhānāni. Āvattāti padakkhiṇāvattā. Tanuruhāti lomā.

तेथे म्हणजे त्या समय इत्यादींच्या दर्शनात. 'यमनं' म्हणजे उपशमन (थांबणे), 'यमो' म्हणजे मरण, म्हणून म्हटले आहे - 'जाती (जन्म) असताना मरण होते...पे... विषय' असे. तेथे ज्याप्रमाणे 'जाती असताना मरण होते' यावरून जाती हा यमाचा विषय आहे, त्याचप्रमाणे 'उपादानस्कंध असताना मरण होते' यावरून उपादानस्कंध हा यमाचा विषय आहे, असे जोडले पाहिजे. कारण ते मरणधर्मी आहेत. मरण जवळ आलेल्याच पापकर्म करणाऱ्या व्यक्तीला यमपुरुष विविध प्रकारच्या कर्मयातना देतात, मरण न आलेल्याला नाही, म्हणून मरण हा यमाचा विषय म्हटला आहे. 'आणापवत्तिट्ठानं' (आज्ञा चालण्याचे स्थान) हे 'विषय' या शब्दाचे अर्थ स्पष्टीकरण आहे. 'देसं वा' (किंवा देश) हे काम इत्यादी तीन धातूंच्या देशाच्या संदर्भात म्हटले आहे. कारण मृत्यूराज (मच्चुराज) हा तीन धातूंचा स्वामी आहे. पाच आनंतर्य कर्मे आणि दुसऱ्या शास्त्याला उद्देशणे (गुरू मानणे), किंवा त्याच्यासह पाच वेरे (वैर) आणि सहा अभव्यस्थाने. 'आवत्ता' म्हणजे प्रदक्षिणाकार फिरणारे. 'तनुरुहा' म्हणजे रोम (अंगावरील केस).

Ganthārambhavaṇṇanā niṭṭhitā.

ग्रंथारंभ-वर्णन समाप्त झाले.

1. Mūlayamakaṃ

१. मूलयमक

Uddesavāravaṇṇanā

उद्देशवार-वर्णन

1. Yamakasamūhassāti [Pg.161] mūlayamakādikassa yamakasamūhassa. Mūlayamakādayo hi pakaraṇāpekkhāya avayavabhūtāpi niccāvayavāpekkhāya yamakasamūhoti vutto. Tenāha ‘‘taṃsamūhassa ca sakalassa pakaraṇassā’’ti.

१. 'यमकसमूहस्स' म्हणजे मूलयमक इत्यादी यमकांच्या समूहाचा. कारण मूलयमक इत्यादी हे प्रकरणाच्या अपेक्षेने अवयव (भाग) असले तरी, नित्य अवयवांच्या अपेक्षेने त्यांना 'यमकसमूह' म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'त्या समूहाचा आणि संपूर्ण प्रकरणाचा'.

Kusalākusalamūlavisesānanti dutiyapucchāya vuttānaṃ saṃsayapadasaṅgahitānaṃ kusalasaṅkhātānaṃ, tathā paṭhamapucchāya vuttānaṃ kusalamūlasaṅkhātānaṃ visesānaṃ atthayamakabhāvassa vuttattāti yojanā. Yathā hi paṭhamapucchāya visesavantabhāvena vuttāyeva kusaladhammā dutiyapucchāyaṃ visesabhāvena vuttā, evaṃ paṭhamapucchāyaṃ visesabhāvena vuttāyeva kusalamūladhammā dutiyapucchāyaṃ visesavantabhāvena vuttā. Vattuvacanicchāvasena hi dhammānaṃ visesavisesavantatāvibhāgā hontīti. Kusalamūlakusalavisesehi saṃsayitapadasaṅgahitehi kusalakusalamūlānaṃ visesavantānanti adhippāyo. Ettha ca visesavantāpekkhavisesavasena paṭhamo atthavikappo vutto, dutiyo pana visesāpekkhavisesavantavasenāti ayametesaṃ viseso. Tenāha ‘‘ñātuṃ icchitānaṃ hī’’tiādi.

'कुसलाकुसलमूलविसेसानं' म्हणजे दुसऱ्या प्रश्नात विचारलेल्या, संशयपदाने संग्रहित केलेल्या 'कुशल' संज्ञक धर्मांच्या, तसेच पहिल्या प्रश्नात विचारलेल्या 'कुशलमूळ' संज्ञक विशेषांच्या अर्थ-यमक भावाचे कथन केल्यामुळे, अशी योजना करावी. कारण ज्याप्रमाणे पहिल्या प्रश्नात विशेष्य (विशेषवान) रूपाने सांगितलेले कुशल धर्मच दुसऱ्या प्रश्नात विशेषण (विशेष) रूपाने सांगितले आहेत, त्याचप्रमाणे पहिल्या प्रश्नात विशेषण रूपाने सांगितलेले कुशलमूळ धर्मच दुसऱ्या प्रश्नात विशेष्य रूपाने सांगितले आहेत. कारण बोलणाऱ्याच्या बोलण्याच्या इच्छेनुसार (विवक्षेनुसार) धर्मांचे विशेषण आणि विशेष्य असे विभाग होतात. संशयित पदाने संग्रहित केलेल्या कुशलमूळ आणि कुशल विशेषांद्वारे कुशल आणि अकुशल मुळांच्या विशेष्यांचा (हा अर्थ आहे), असा अभिप्राय आहे. आणि येथे विशेष्याची अपेक्षा करणाऱ्या विशेषणाच्या वशाने पहिला अर्थविकल्प सांगितला आहे, तर दुसरा विशेषणाची अपेक्षा करणाऱ्या विशेष्याच्या वशाने, हा या दोघांमधील फरक आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कारण जाणून घेण्याची इच्छा असलेल्यांचे' इत्यादी.

Tattha ñātuṃ icchitānanti pucchāya visayabhūtānanti attho. Visesānanti kusalakusalamūlavisesānaṃ. Visesavantāpekkhānanti kusalamūlakusalasaṅkhātehi visesavantehi sāpekkhānaṃ. Visesavatanti kusalamūlakusalānaṃ. Visesāpekkhānanti kusalakusalamūlavisesehi sāpekkhānaṃ. Etthāti etasmiṃ mūlayamake. Padhānabhāvoti paṭhamavikappe tāva saṃsayitappadhānattā pucchāya visesānaṃ padhānabhāvo veditabbo. Te hi saṃsayitānaṃ visesavantoti. Dutiyavikappe pana visesā nāma visesavantādhīnāti visesavantānaṃ tattha padhānabhāvo daṭṭhabbo. Dvinnaṃ pana ekajjhaṃ padhānabhāvo na yujjati. Sati hi appadhāne padhānaṃ nāma siyā. Tenāha ‘‘ekekāya pucchāya ekeko eva attho saṅgahito hotī’’ti. Evañcetaṃ sampaṭicchitabbaṃ, aññathā vinicchitavisesitabbabhāvehi idha padhānabhāvo na yujjatevāti. Na dhammavācakoti na sabhāvadhammavācako. Sabhāvadhammopi [Pg.162] hi atthoti vuccati ‘‘gambhīrapaññaṃ nipuṇatthadassi’’ntiādīsu (su. ni. 178). ‘‘Hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 720) attha-saddassa hetuphalavācakatā daṭṭhabbā. Ādi-saddenassa ‘‘atthābhisamayā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.129) āgatā hitādivācakatā saṅgayhati. Tenevāti pāḷiatthavācakattā eva.

तेथे 'जाणून घेण्याची इच्छा असलेल्यांचे' म्हणजे प्रश्नाचे विषय झालेल्यांचे, असा अर्थ आहे. 'विशेषांचे' म्हणजे कुशल-अकुशल मुळांच्या विशेषांचे. 'विशेष्यांची अपेक्षा करणाऱ्यांचे' म्हणजे कुशलमूळ आणि कुशल संज्ञक विशेष्यांची अपेक्षा असणाऱ्यांचे. 'विशेष्यांचे' म्हणजे कुशलमूळ आणि कुशलांचे. 'विशेषांची अपेक्षा करणाऱ्यांचे' म्हणजे कुशल-अकुशल मुळांच्या विशेषांची अपेक्षा असणाऱ्यांचे. 'येथे' म्हणजे या मूलयमाकात. 'प्रधानभाव' म्हणजे पहिल्या विकल्पात संशयित गोष्टींच्या प्रधानतेमुळे प्रश्नातील विशेषांचा प्रधानभाव समजला पाहिजे. कारण ते संशयितांचे विशेष्य आहेत. परंतु दुसऱ्या विकल्पात विशेष हे विशेष्यांच्या अधीन असल्यामुळे, तेथे विशेष्यांचा प्रधानभाव समजला पाहिजे. परंतु दोघांचा एकाच वेळी प्रधानभाव असणे योग्य नाही. कारण अप्रधान असेल तरच प्रधान असू शकते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'प्रत्येक प्रश्नाद्वारे एकच अर्थ संग्रहित होतो'. आणि हे असेच स्वीकारले पाहिजे, अन्यथा निश्चित केलेल्या विशेष्य-विशेषण भावामुळे येथे प्रधानभाव जुळणारच नाही. 'धम्मवाचक नाही' म्हणजे स्वभावधम्मवाचक नाही. कारण स्वभावधम्मालाही 'अत्थ' (अर्थ) म्हटले जाते, जसे 'गंभीरपञ्ञं निपुणत्थदस्सिं' (गंभीर प्रज्ञा असलेला, सूक्ष्म अर्थ पाहणारा) इत्यादींमध्ये. 'हेतुफले ञाणं अत्थपटिसम्भिदा' (हेतूच्या फळामध्ये असणारे ज्ञान म्हणजे अर्थप्रतिसंभिदा होय) इत्यादींमध्ये 'अत्थ' (अर्थ) शब्दाची हेतूचे फळ वाचकता समजली पाहिजे. 'आदि' शब्दाने 'अत्थाभिसमया' इत्यादींमध्ये आलेली हित इत्यादी वाचकता संग्रहित होते. म्हणूनच, पाळी (पाळि) अर्थाचा वाचक असल्यामुळेच.

Tīṇipi padānīti ettha pi-saddo samuccayattho, samuccayo ca tulyayoge siyā. Kiṃ nāma-padena anavasesato kusalādīnaṃ saṅgahoti āsaṅkāya tadāsaṅkānivattanatthamāha ‘‘tīṇipi…pe… saṅgāhakatta’’nti. Tattha saṅgāhakattamattanti matta-saddo visesanivattiatthoti. Tena nivattitaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘na niravasesasaṅgāhakatta’’nti vuttaṃ. Na hi rūpaṃ nāma-padena saṅgayhati. Kusalādiyeva nāmanti niyamo daṭṭhabbo, na nāmaṃyeva kusalādīti imameva ca niyamaṃ sandhāyāha ‘‘kusalādīnaṃ saṅgāhakattamattameva sandhāya vutta’’nti. Yadipi nāma-padaṃ na niravasesakusalādisaṅgāhakaṃ, kusalādisaṅgāhakaṃ pana hoti, tadatthameva ca taṃ gahitanti nāmassa kusalattikapariyāpannatā vuttāti dassento āha ‘‘kusalādi…pe… vutta’’nti.

"तिन्ही पदे" येथे 'पि' (pi) हा शब्द समुच्चयार्थक आहे, आणि समुच्चय हा समान संबंधात (तुल्ययोगे) होतो. 'नाम' या पदाने काय संपूर्णपणे (निरवशेषपणे) कुशलादींचा संग्रह होतो? अशी शंका निर्माण होऊ नये म्हणून, त्या शंकेचे निवारण करण्यासाठी "तिन्ही पण... पे... संग्राहकत्व" असे म्हटले आहे. तेथे 'संग्राहकत्वमात्र' यामध्ये 'मात्र' हा शब्द विशेषाचे निवारण करणारा (विशेषनिवृत्त्यर्थक) आहे. त्याच्याद्वारे निवारण केलेला विशेष दर्शवण्यासाठी "पूर्णपणे संग्राहकत्व नाही" असे म्हटले आहे. कारण 'रूप' हे 'नाम' या पदाने संग्रहित केले जात नाही. 'कुशलादी हेच नाम आहे' असा नियम समजला पाहिजे, 'नाम हेच कुशलादी आहे' असा नाही. आणि याच नियमाला अनुसरून "कुशलादींचे केवळ संग्राहकत्वच लक्षात घेऊन म्हटले आहे" असे म्हटले आहे. जरी 'नाम' हे पद पूर्णपणे कुशलादींचा संग्रह करणारे नसले, तरी ते कुशलादींचा संग्रह करणारे तर आहेच, आणि त्याच अर्थासाठी ते ग्रहण केले गेले आहे, म्हणून नामाची कुशलत्रिक-पर्यायापन्नता (कुसलत्तिकपरियापन्नता) सांगितली आहे, हे दर्शवताना "कुशलादी... पे... म्हटले आहे" असे म्हटले आहे.

Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

उद्देशवार-वर्णन समाप्त झाले.

Niddesavāravaṇṇanā

निर्देशवार-वर्णन.

52. Dutiyayamaketi ekamūlayamake. Evamidhāpīti yathā ekamūlayamake ‘‘ye keci kusalā’’icceva pucchā āraddhā, evaṃ idhāpi aññamaññamūlayamakepi ‘‘ye keci kusalā’’icceva pucchā ārabhitabbā siyā. Kasmā? Purimayamaka…pe… appavattattāti. Idañca dutiyayamakassa tathā appavattattā vuttaṃ, tatiyayamakaṃ pana tatheva pavattaṃ. Kecīti padakārā. Te hi yathā paṭhamadutiyayamakesu purimapucchā eva parivattanavasena pacchimapucchā katāti pacchimapucchāya purimapucchā samānā ṭhapetvā paṭilomabhāvaṃ, na tathā aññamaññayamake. Tattha hi dvepi pucchā aññamaññavisadisā. Yadi tatthāpi dvīhipi pucchāhi sadisāhi bhavitabbaṃ[Pg.163], ‘‘ye keci kusalā’’ti paṭhamapucchā ārabhitabbā, pacchimapucchā vā ‘‘sabbe te dhammā kusalamūlena ekamūlā’’ti vattabbā siyā. Evaṃ pana avatvā paṭhamadutiyayamakesu viya purimapacchimapucchā sadisā akatvā tatiyayamake tāsaṃ visadisatā ‘‘ye keci kusalā’’ti anāraddhattā, tasmā paṭilomapucchānurūpāya anulomapucchāya bhavitabbanti imamatthaṃ sandhāya ‘‘ye keci kusalāti apucchitvā’’ti vuttanti vadanti.

५२. 'दुसऱ्या यमकात' म्हणजे एकमूल यमकात. 'येथेही अशाच प्रकारे' म्हणजे ज्याप्रमाणे एकमूल यमकात "जे काही कुशल आहेत" असाच प्रश्न सुरू केला आहे, त्याचप्रमाणे येथेही अन्योन्यमूल यमकात देखील "जे काही कुशल आहेत" असाच प्रश्न सुरू करायला हवा होता. का? कारण पहिल्या यमकाप्रमाणे... पे... प्रवृत्त न झाल्यामुळे. आणि हे दुसऱ्या यमकाच्या त्या प्रकारे प्रवृत्त न झाल्यामुळे म्हटले आहे, परंतु तिसरे यमक मात्र तसेच प्रवृत्त झाले आहे. 'केची' (काही) असे पदकार म्हणतात. कारण ज्याप्रमाणे पहिल्या आणि दुसऱ्या यमकात पूर्वप्रश्नच परिवर्तनाच्या (उलटपालट करण्याच्या) स्वरूपात उत्तरप्रश्न केला आहे, ज्यामुळे उत्तरप्रश्नाला पूर्वप्रश्नाच्या समान ठेवून प्रतिलोमभाव होतो, तसे अन्योन्य यमकात नाही. कारण तेथे दोन्ही प्रश्न परस्परांपेक्षा भिन्न (विसदृश) आहेत. जर तेथेही दोन्ही प्रश्न समान असायला हवे होते, तर "जे काही कुशल आहेत" असा पहिला प्रश्न सुरू करायला हवा होता, किंवा उत्तरप्रश्न "ते सर्व धर्म कुशलमूलाने एकमूल आहेत" असा असायला हवा होता. परंतु असे न म्हणता, पहिल्या व दुसऱ्या यमकाप्रमाणे पूर्व आणि उत्तर प्रश्न समान न करता, तिसऱ्या यमकात त्यांची विसदृशता "जे काही कुशल आहेत" असे न विचारल्यामुळे आहे; म्हणून प्रतिलोम प्रश्नाला अनुरूप असा अनुलोम प्रश्न असायला हवा, या अभिप्रायाने "जे काही कुशल आहेत असे न विचारता" असे म्हटले आहे, असे ते म्हणतात.

Atthavasenāti sambhavantānaṃ nicchitasaṃsayitānaṃ atthānaṃ vasena. Tadanurūpāyāti tassā purimapucchāya atthato byañjanato ca anucchavikāya. Purimañhi apekkhitvā pacchimāya bhavitabbaṃ. Tenāti tasmā. Yasmā anulome saṃsayacchede jātepi paṭilome saṃsayo uppajjati, yadi na uppajjeyya, paṭilomapucchāya payojanameva na siyā, tasmā na pacchimapucchānurūpā purimapucchā, atha kho vuttanayena purimapucchānurūpā pacchimapucchā, tāya ca anurūpatāya atthādivasena dvinnaṃ padānaṃ sambandhattā atthādiyamakatā vuttā. Desanākkamato cettha anulomapaṭilomatā veditabbā ‘‘kusalā kusalamūlā’’ti vatvā ‘‘kusalamūlā kusalā’’ti ca vuttattā. Sesayamakesupi eseva nayo. Visesavantavisesa, visesavisesavantaggahaṇato vā idha anulomapaṭilomatā veditabbā. Paṭhamapucchāyañhi ye dhammā visesavanto, te nicchayādhiṭṭhāne katvā dassento ‘‘ye keci kusalā dhammā’’ti vatvā tesu yasmiṃ viseso saṃsayādhiṭṭhāno, taṃdassanatthaṃ ‘‘sabbe te kusalamūlā’’ti pucchā katā. Dutiyapucchāyaṃ pana tappaṭilomato yena visesena te visesavanto, taṃ visesaṃ sanniṭṭhānaṃ katvā dassento ‘‘ye vā pana kusalamūlā’’ti vatvā te visesavante saṃsayādhiṭṭhānabhūte dassetuṃ ‘‘sabbe te dhammā kusalā’’ti pucchā katā. Aniyatavatthukā hi sanniṭṭhānasaṃsayā anekajjhāsayattā sattānaṃ.

'अर्थाच्या वशाने' म्हणजे संभवणाऱ्या निश्चित आणि संशयास्पद अर्थांच्या वशाने. 'त्याच्या अनुरूप' म्हणजे त्या पूर्वप्रश्नाच्या अर्थाने आणि व्यंजनाने (शब्दाने) योग्य अशा. कारण पूर्वप्रश्नाची अपेक्षा ठेवूनच उत्तरप्रश्न असायला हवा. 'तेन' म्हणजे त्यामुळे. ज्याअर्थी अनुलोमामध्ये संशय दूर झाला तरी प्रतिलोमामध्ये संशय उत्पन्न होतो (जर उत्पन्न झाला नसता, तर प्रतिलोम प्रश्नाचे काही प्रयोजनच राहिले नसते), म्हणून पूर्वप्रश्न हा उत्तरप्रश्नाच्या अनुरूप नसतो, तर सांगितलेल्या पद्धतीने उत्तरप्रश्न हा पूर्वप्रश्नाच्या अनुरूप असतो. आणि त्या अनुरूपतेमुळे अर्थ इत्यादींच्या वशाने दोन पदांचा संबंध असल्यामुळे 'अर्थादियमकता' (अर्थादींचे यमकत्व) सांगितली आहे. आणि येथे देशनाक्रमावरून अनुलोम-प्रतिलोमता समजली पाहिजे, कारण "कुशल हे कुशलमूल आहेत" असे सांगून पुन्हा "कुशलमूल हे कुशल आहेत" असे म्हटले आहे. उर्वरित यमकांमध्येही हाच नियम (नय) आहे. किंवा विशेषवान-विशेष आणि विशेष-विशेषवान यांच्या ग्रहणावरून येथे अनुलोम-प्रतिलोमता समजली पाहिजे. कारण पहिल्या प्रश्नात जे धर्म विशेषवान आहेत, त्यांना निश्चयाचे अधिष्ठान करून दर्शवताना "जे काही कुशल धर्म आहेत" असे म्हणून, त्यांच्यामध्ये जो विशेष संशयाचे अधिष्ठान आहे, तो दर्शवण्यासाठी "ते सर्व कुशलमूल आहेत का?" असा प्रश्न केला आहे. परंतु दुसऱ्या प्रश्नात त्याच्या उलट (प्रतिलोम), ज्या विशेषाने ते विशेषवान आहेत, त्या विशेषाला निश्चित (सन्निष्ठान) करून दर्शवताना "किंवा जे कुशलमूल आहेत" असे म्हणून, त्या संशयाचे अधिष्ठान झालेल्या विशेषवानांना दर्शवण्यासाठी "ते सर्व धर्म कुशल आहेत का?" असा प्रश्न केला आहे. कारण प्राण्यांच्या अनेकविध आशयांमुळे निश्चय आणि संशय हे अनियत वस्तूवर आधारित असतात.

Imināpi byañjanenāti ‘‘ye keci kusalamūlena ekamūlā’’ti imināpi vākyena. Evaṃ na sakkā vattunti yenādhippāyena vuttaṃ, tamevādhippāyaṃ vivarati ‘‘na hī’’tiādinā. Tattha tenevāti kusalabyañjanatthassa kusalamūlena ekamūlabyañjanatthassa bhinnattā eva. Vissajjananti vibhajanaṃ[Pg.164]. Itarathāti kusalamūlena ekamūlabyañjanena pucchāya katāya. Tāni vacanānīti kusalavacanaṃ kusalamūlena ekamūlavacanañca. Kusalacittasamuṭṭhānarūpavasena cassa abyākatadīpanatā daṭṭhabbā. Etthāti ‘‘imināpi byañjanena tassevatthassa sambhavato’’ti etasmiṃ vacane. Ye keci kusalā…pe… sambhavatoti etena kusalānaṃ kusalamūlena ekamūlatāya byabhicārābhāvaṃ dasseti. Tenevāha ‘‘na hi…pe… santī’’ti. Vuttabyañjanatthasseva sambhavatoti hi iminā avuttabyañjanatthassa sambhavābhāvavacanena svāyamadhippāyamattho vibhāvito. Yathā hi kusalamūlena ekamūlabyañjanattho kusalabyañjanatthaṃ byabhicarati, na evaṃ taṃ kusalabyañjanattho. Kathaṃ katvā codanā, kathañca katvā parihāro? Kusalamūlena ekamūlā kusalā evāti codanā katā, kusalamūlena ekamūlā eva kusalāti pana parihāro pavattoti veditabbaṃ. Dutiyayamake viya apucchitvāti ‘‘ye keci kusalā’’ti apucchitvā. Kusalamūlehīti kusalehi mūlehi. Teti kusalamūlena ekamūlā.

'या व्यंजनाने (शब्दाने) देखील' म्हणजे "जे काही कुशलमूलाने एकमूल आहेत" या वाक्याने देखील. 'असे म्हणता येत नाही' हे ज्या अभिप्रायाने म्हटले आहे, तोच अभिप्राय "नाही" इत्यादींद्वारे स्पष्ट केला आहे. तेथे 'त्यामुळेच' म्हणजे कुशल-व्यंजनार्थाचा आणि कुशलमूलाने एकमूल-व्यंजनार्थाचा भिन्नपणा असल्यामुळेच. 'विसज्जन' (उत्तर) म्हणजे विभाजन (स्पष्टीकरण). 'इतरथा' म्हणजे कुशलमूलाने एकमूल या व्यंजनाने प्रश्न विचारला असता. 'ती वचने' म्हणजे कुशल-वचन आणि कुशलमूलाने एकमूल-वचन. आणि कुशलचित्त-समुत्थान रूपाच्या वशाने याचे अव्याकृतत्व स्पष्ट झाले आहे असे समजले पाहिजे. 'येथे' म्हणजे "या व्यंजनाने देखील त्याच अर्थाचा संभव असल्यामुळे" या वचनात. "जे काही कुशल... पे... संभवतो" याने कुशलांच्या कुशलमूलाने एकमूल असण्यामध्ये व्यभिचाराचा (अपवादाचा) अभाव दर्शवला आहे. म्हणूनच "नाही... पे... आहेत" असे म्हटले आहे. कारण "सांगितलेल्या व्यंजनार्थाचाच संभव असल्यामुळे" या न सांगितलेल्या व्यंजनार्थाच्या संभवाच्या अभावाच्या वचनाने हाच अभिप्रेत अर्थ स्पष्ट केला आहे. कारण ज्याप्रमाणे कुशलमूलाने एकमूल-व्यंजनार्थ हा कुशल-व्यंजनार्थाचा व्यभिचार करतो (अपवाद ठरतो), त्याप्रमाणे कुशल-व्यंजनार्थ त्याचा व्यभिचार करत नाही. कशा प्रकारे आक्षेप (चोदना) केला आहे आणि कशा प्रकारे परिहार (उत्तर) दिला आहे? "कुशलमूलाने एकमूल असणारे कुशलच आहेत" असा आक्षेप केला आहे, आणि "कुशलमूलाने एकमूल असणारेच कुशल आहेत" असा परिहार दिला आहे, असे समजले पाहिजे. 'दुसऱ्या यमकाप्रमाणे न विचारता' म्हणजे "जे काही कुशल आहेत" असे न विचारता. 'कुशलमूलांनी' म्हणजे कुशल मूलांद्वारे. 'ते' म्हणजे कुशलमूलाने एकमूल असणारे.

Ekato uppajjantīti ettha iti-saddo ādiattho pakārattho vā. Tena ‘‘kusalamūlāni ekamūlāni ceva aññamaññamūlāni cā’’tiādipāḷisesaṃ dasseti. Yaṃ sandhāya ‘‘heṭṭhā vuttanayeneva vissajjanaṃ kātabbaṃ bhaveyyā’’ti vuttaṃ. Tattha heṭṭhāti anulomapucchāvissajjane. Vuttanayenāti ‘‘mūlāni yāni ekato uppajjantī’’tiādinā vuttanayena. Tampīti ‘‘kusalamūlenā’’tiādi aṭṭhakathāvacanampi. Tathāti tena pakārena, anulomapucchāyaṃ viya vissajjanaṃ kātabbaṃ bhaveyyāti iminā pakārenāti attho. Yena kāraṇena ‘‘na sakkā vattu’’nti vuttaṃ, taṃ kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ye vā panā’’tiādimāha. Tattha ‘‘āmantā’’icceva vissajjanena bhavitabbanti ‘‘sabbe te dhammā kusalā’’ti pucchāyaṃ viya ‘‘sabbe te dhammā kusalamūlena ekamūlā’’ti pucchitepi paṭivacanavissajjanameva labbhati, na anulomapucchāyaṃ viya sarūpadassanavissajjanaṃ vibhajitvā dassetabbassa abhāvato. Ye hi dhammā kusalamūlena ekamūlā, na te dhammā kusalamūlena aññamaññamūlāva. Ye pana kusalamūlena aññamaññamūlā, te kusalamūlena ekamūlāva. Tenāha ‘‘na hi…pe… vibhāgo kātabbo bhaveyyā’’ti.

"एकतो उप्पज्जन्ती" (एकत्र उत्पन्न होतात) येथे 'इति' हा शब्द 'आदि' (इत्यादी) किंवा 'प्रकार' या अर्थाने आहे. त्याद्वारे "कुसलमूलाने एकमूल आणि परस्परांचे मूळ आहेत" इत्यादी उर्वरित पाळी (पाठाचा) भाग दर्शविला जातो. ज्याला उद्देशून "खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच विसर्जन (उत्तर) दिले पाहिजे" असे म्हटले आहे. तेथे 'खाली' म्हणजे अनुलोम-पुच्छा-विसर्जनामध्ये (अनुलोम प्रश्नोत्तरामध्ये). 'सांगितलेल्या पद्धतीने' म्हणजे "जी मुळे एकत्र उत्पन्न होतात" इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने. 'ते सुद्धा' म्हणजे "कुसलमूलाने" इत्यादी अट्ठकथा-वचन (अट्टकथेचे वचन) सुद्धा. 'तथा' म्हणजे त्या प्रकारे, अनुलोम प्रश्नाप्रमाणेच विसर्जन (उत्तर) दिले पाहिजे, या प्रकारे असा अर्थ आहे. ज्या कारणाने "असे म्हणता येत नाही" असे म्हटले आहे, ते कारण दर्शविण्यासाठी "ये वा पना" (किंवा जे पुन्हा) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "आमन्ता" (होय) असेच विसर्जन (उत्तर) असायला हवे, कारण "ते सर्व धम्म कुसल आहेत का?" या प्रश्नाप्रमाणे "ते सर्व धम्म कुसलमूलाने एकमूल आहेत का?" असे विचारले असता केवळ प्रतिवचन-विसर्जन (स्वीकृतीचे उत्तर) मिळते, अनुलोम प्रश्नाप्रमाणे स्वरूप दाखवून विभागणी करून स्पष्ट करण्याचे काही कारण नसते. कारण जे धम्म कुसलमूलाने एकमूल आहेत, ते धम्म कुसलमूलाने परस्परांचे मूळ असतातच असे नाही. परंतु जे कुसलमूलाने परस्परांचे मूळ आहेत, ते कुसलमूलाने एकमूल असतातच. म्हणूनच म्हटले आहे - "नाही... पे... विभाग केला पाहिजे."

Tattha [Pg.165] yenāti yena aññamaññamūlesu ekamūlassa abhāvena. Yatthāti yasmiṃ ñāṇasampayuttacittuppāde. Aññamaññamūlakattā ekamūlakattā cāti adhippāyo. Dvinnaṃ dvinnañhi ekekena aññamaññamūlakatte vutte tesaṃ ekekena ekamūlakattampi vuttameva hoti samānattho ekasaddoti katvā. Tenevāha ‘‘yattha pana…pe… na ekamūlānī’’ti. Tayidaṃ micchā, dvīsupi ekekena itarassa ekamūlakattaṃ sambhavati evāti. Tenāha ‘‘etassa gahaṇassa nivāraṇattha’’ntiādi. ‘‘Ye dhammā kusalamūlena aññamaññamūlā, te kusalamūlena ekamūlā’’ti imamatthaṃ vibhāventena idha ‘‘āmantā’’ti padena yattha dve mūlāni uppajjanti, tattha ekekena itarassa ekamūlakattaṃ pakāsitamevāti āha ‘‘āmantāti imināva vissajjanena taṃgahaṇanivāraṇato’’ti. Nicchitattāti ettha ekato uppajjamānānaṃ tiṇṇannaṃ tāva mūlānaṃ nicchitaṃ hotu aññamaññekamūlakattaṃ, dvinnaṃ pana kathanti āha ‘‘aññamaññamūlānaṃ hī’’tiādi. Samānamūlatā evāti avadhāraṇena nivattitatthaṃ dassetuṃ ‘‘na aññamaññasamānamūlatā’’ti vuttaṃ. Tena aññamaññamūlānaṃ samānamūlatāmattavacanicchāya ekamūlaggahaṇaṃ, na tesaṃ aññamaññapaccayatāvisiṭṭhasamānamūlatādassanatthanti imamatthaṃ dasseti. Dvinnaṃ mūlānanti dvinnaṃ ekamūlānaṃ ekato uppajjamānānaṃ. Yathā tesaṃ samānamūlatā, taṃ dassetuṃ ‘‘tesu hī’’tiādi vuttaṃ. Taṃmūlehi aññehīti itaramūlehi mūladvayato aññehi sahajātadhammehi.

तेथे 'येन' (ज्याद्वारे) म्हणजे ज्या परस्परमुळांमध्ये एकमुळाचा अभाव असल्यामुळे. 'यत्थ' (जिथे) म्हणजे ज्या ज्ञानसंप्रयुक्त चित्तोत्पादामध्ये. परस्परमूलकत्व आणि एकमूलकत्व असा अभिप्राय आहे. कारण दोन-दोन मुळांचे एकमेकांशी परस्परमूलकत्व सांगितले असता, त्यांचे एकमेकांशी एकमूलकत्व देखील सांगितलेच जाते, कारण 'एक' हा शब्द समान अर्थाचा आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "जिथे पुन्हा... पे... एकमूल नाहीत." हे चुकीचे आहे, कारण दोन्हीमध्येही एकमेकांचे दुसऱ्याशी एकमूलकत्व संभवतेच. म्हणूनच म्हटले आहे - "या ग्रहणाचा (समजुतीचा) प्रतिबंध करण्यासाठी" इत्यादी. "जे धम्म कुसलमूलाने परस्परमूल आहेत, ते कुसलमूलाने एकमूल आहेत" या अर्थाचे स्पष्टीकरण करताना, येथे "आमन्ता" (होय) या पदाने जिथे दोन मुळे उत्पन्न होतात, तिथे एकमेकांचे दुसऱ्याशी एकमूलकत्व प्रकट केलेच आहे, म्हणून म्हटले आहे - "आमन्ता या विसर्जनानेच (उत्तरानेच) त्या ग्रहणाचा प्रतिबंध होत असल्यामुळे." 'निश्चितत्वामुळे' येथे एकत्र उत्पन्न होणाऱ्या तीन मुळांचे परस्पर-एकमूलकत्व निश्चित असो, पण दोन मुळांचे कसे? म्हणून म्हटले आहे - "परस्परमुळांचेच..." इत्यादी. 'समानमूलताच' या अवधारणेने (निश्चयाने) निवृत्त केलेला अर्थ दर्शविण्यासाठी "परस्पर समानमूलता नाही" असे म्हटले आहे. त्याद्वारे परस्परमुळांच्या केवळ समानमूलतेच्या वचनाच्या इच्छेने 'एकमूल' ग्रहण केले आहे, त्यांच्या परस्परप्रत्ययता-विशिष्ट समानमूलता दर्शविण्यासाठी नाही, हा अर्थ दर्शविला आहे. 'दोन मुळांचे' म्हणजे एकत्र उत्पन्न होणाऱ्या दोन एकमुळांचे. त्यांची समानमूलता कशी आहे, हे दर्शविण्यासाठी "त्यांच्यामध्ये..." इत्यादी म्हटले आहे. 'त्या मुळांपेक्षा इतरांनी' म्हणजे इतर मुळांनी, दोन मुळांपेक्षा इतर सहजात धम्मांनी.

Idāni yena adhippāyena paṭilome ‘‘kusalā’’icceva pucchā katā, na ‘‘kusalamūlena ekamūlā’’ti, taṃ dassetuṃ ‘‘aññamaññamūlatte pana…pe… katāti daṭṭhabba’’nti āha. Na hi kusalamūlena aññamaññamūlesu kiñci ekamūlaṃ na hotīti vuttovāyamattho. Mūlayuttatameva vadati, na mūlehi ayuttanti adhippāyo. Aññathā pubbenāparaṃ virujjheyya. Tenevāti mūlayuttatāya eva vuccamānattā. Ubhayatthāpīti aññamaññamūlā ekamūlāti dvīsupi padesu. ‘‘Kusalamūlenā’’ti vuttaṃ, kusalamūlena sampayuttenāti hi attho. Yadi ubhayampi vacanaṃ mūlayuttatameva vadati, atha kasmā anulomapucchāyameva ekamūlaggahaṇaṃ kataṃ, na paṭilomapucchāyanti ubhayatthāpi taṃ gahetabbaṃ na vā gahetabbaṃ. Evañhi mūlekamūlayamakadesanāhi ayaṃ aññamaññayamakadesanā samānarasā siyāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘tatthā’’tiādi.

आता ज्या अभिप्रायाने प्रतिलोमामध्ये "कुसला" (कुसल आहेत का) असाच प्रश्न विचारला आहे, "कुसलमूलाने एकमूल आहेत का" असा नाही, ते दर्शविण्यासाठी "परस्परमूलकत्वामध्ये पुन्हा... पे... विचारला आहे असे समजावे" असे म्हटले आहे. कारण कुसलमूलाने परस्परमुळांमध्ये काही एकमूल नसते असे नाही, हा अर्थ आधीच सांगितला आहे. मूळयुक्त असणेच सांगितले जाते, मुळांशी अयुक्त (रहित) असणे नाही, असा अभिप्राय आहे. अन्यथा पूर्व आणि उत्तर भागामध्ये विरोध होईल. म्हणूनच, कारण मूळयुक्त असणेच सांगितले जात आहे. 'दोन्ही ठिकाणीही' म्हणजे परस्परमूल आणि एकमूल या दोन्ही पदांमध्ये. "कुसलमूलाने" असे म्हटले आहे, कारण कुसलमूलाशी संप्रयुक्त असलेला असा अर्थ आहे. जर दोन्ही वचने केवळ मूळयुक्त असणेच सांगतात, तर मग अनुलोम प्रश्नामध्येच 'एकमूल' ग्रहण का केले गेले, प्रतिलोम प्रश्नामध्ये का नाही? दोन्ही ठिकाणी ते ग्रहण केले पाहिजे किंवा नाही केले पाहिजे. अशा प्रकारे मूल-एकमूल-यमक देशनेशी ही परस्पर-यमक देशना समान रसाची (समान स्वरूपाची) होईल, हा आक्षेप मनात ठेवून "तेथे..." इत्यादी म्हटले आहे.

Tattha [Pg.166] tatthāti tasmiṃ aññamaññayamake. Yadipi ekamūlā aññamaññamūlāti idaṃ padadvayaṃ vuttanayena mūlayuttatameva vadati, tathāpi sāmaññavisesalakkhaṇe attheva bhedoti dassetuṃ ‘‘mūlayogasāmaññe’’tiādi vuttaṃ. Samūlakānaṃ samānamūlatā ekamūlattanti ekamūlavacanaṃ tesu avisesato mūlasabbhāvamattaṃ vadati, na aññamaññamūlasaddo viya mūlesu labbhamānaṃ visesaṃ, na ca sāmaññe nicchayo visese saṃsayaṃ vidhamatīti imamatthamāha ‘‘mūlayogasāmaññe…pe… pavattā’’ti iminā. Visese pana nicchayo sāmaññe saṃsayaṃ vidhamanto eva pavattatīti āha ‘‘mūlayogavisese pana…pe… nicchitameva hotī’’ti. Tasmāti vuttasseva tassa hetubhāvena parāmasanaṃ, visesanicchayeneva avinābhāvato, sāmaññassa nicchitattā tattha vā saṃsayābhāvatoti attho. Tenāha ‘‘ekamūlāti pucchaṃ akatvā’’ti. Kusalabhāvadīpakaṃ na hotīti kusalabhāvasseva dīpakaṃ na hoti tadaññajātikassapi dīpanato. Tenāha ‘‘kusalabhāve saṃsayasabbhāvā’’ti. Aññamaññamūlavacananti kevalaṃ aññamaññamūlavacananti adhippāyo. Kusalādhikārassa anuvattamānattāti iminā ‘‘sabbe te dhammā kusalā’’ti kusalaggahaṇe kāraṇamāha. Ekamūlaggahaṇe hi payojanābhāvo dassito, kusalassa vasena cāyaṃ desanāti.

तेथे 'तथ' (तेथे) म्हणजे त्या परस्पर-यमकामध्ये. जरी 'एकमूल' आणि 'परस्परमूल' ही दोन्ही पदे सांगितलेल्या पद्धतीने मूळयुक्त असणेच दर्शवितात, तरीही सामान्य आणि विशेष लक्षणांच्या अर्थामध्ये भेद आहेच, हे दर्शविण्यासाठी "मूळयोगाच्या सामान्यामध्ये..." इत्यादी म्हटले आहे. समूलक धम्मांची समानमूलता म्हणजे एकमूलत्व होय, म्हणून 'एकमूल' हे वचन त्यांच्यामध्ये विशेष भेद न करता केवळ मुळाचे अस्तित्व दर्शविते, 'परस्परमूल' या शब्दाप्रमाणे मुळांमध्ये आढळणारा विशेष दर्शवित नाही. आणि सामान्यामधील निश्चय हा विशेषातील संशयाचे निवारण करत नाही, हा अर्थ "मूळयोगसामान्यामध्ये... पे... प्रवृत्त आहे" याने स्पष्ट केला आहे. परंतु विशेषातील निश्चय हा सामान्यातील संशयाचे निवारण करतच प्रवृत्त होतो, म्हणून म्हटले आहे - "मूळयोगविशेषात पुन्हा... पे... निश्चितच होते." 'त्यामुळे' म्हणजे सांगितलेल्या गोष्टीचाच हेतू म्हणून उल्लेख करणे, कारण विशेष निश्चयाशी अविनाभाव संबंध असल्यामुळे, सामान्याचे निश्चितत्व असल्यामुळे किंवा तेथे संशयाचा अभाव असल्यामुळे असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "एकमूल असा प्रश्न न करता." 'कुसलभाव दर्शविणारा होत नाही' म्हणजे केवळ कुसलभावाचाच प्रकाशक होत नाही, कारण त्याव्यतिरिक्त इतर जातीच्या धम्मांचेही प्रकाशन होते. म्हणूनच म्हटले आहे - "कुसलभावामध्ये संशयाचे अस्तित्व असल्यामुळे." 'परस्परमूलवचन' म्हणजे केवळ परस्परमूलवचन असा अभिप्राय आहे. 'कुसल अधिकाराचे अनुवर्तन होत असल्यामुळे' याने "ते सर्व धम्म कुसल आहेत" यामध्ये कुसल ग्रहण करण्याचे कारण सांगितले आहे. कारण एकमूल ग्रहणामध्ये प्रयोजनाचा अभाव दर्शविला आहे, आणि ही देशना कुसलाच्या अधीन आहे.

53-61. Mūlanaye vutte eva attheti mūlanaye vutte eva kusalādidhamme. Kusalādayo hi sabhāvadhammā idha pāḷiatthatāya atthoti vutto. Kusalamūlabhāvena, mūlassa visesanena, mūlayogadīpanena ca pakāsetuṃ. Kusalamūlabhūtā mūlā kusalamūlamūlāti samāsayojanā. Mūlavacanañhi nivattetabbagahetabbasādhāraṇaṃ. Akusalābyākatāpi mūladhammā atthīti kusalamūlabhāvena mūladhammā visesitā. Mūlaggahaṇena ca mūlavantānaṃ mūlayogo dīpito hoti. Samānena mūlena, mūlassa visesanena, mūlayogadīpanena ca pakāsetuṃ ‘‘ekamūlamūlā’’ti, aññamaññassa mūlena mūlabhāvena, mūlassa visesanena, mūlayogadīpanena ca pakāsetuṃ ‘‘aññamaññamūlamūlā’’ti mūlamūlanayo vuttoti yojanā. Tīsupi yamakesu yathāvuttavisesanamevettha pariyāyantaraṃ daṭṭhabbaṃ.

५३-६१. मूलाच्या नयामध्ये (mūlanaye) असे म्हटले असता, कुशल इत्यादी धर्मांच्या बाबतीतच 'आहेत' (अत्थि) असे म्हटले आहे. कारण कुशल इत्यादी स्वभावधर्म येथे पाळीच्या (पाठाच्या) अर्थानुसार 'आहेत' असे म्हटले आहे. कुशलमूलभावाने, मूलाच्या विशेषणाने आणि मूलयोगाच्या प्रकटीकरणाने स्पष्ट करण्यासाठी. कुशलमूल असलेले जे मूल ते 'कुशलमूलमूल' अशी समासाची योजना आहे. कारण 'मूल' हा शब्द निवृत्त करण्यायोग्य आणि ग्रहण करण्यायोग्य अशा दोन्हीसाठी साधारण (समान) आहे. अकुशल आणि अव्याकृत देखील मूलधर्म आहेत, म्हणून कुशलमूलभावाने मूलधर्मांचे विशेषीकरण केले आहे. आणि 'मूल' या ग्रहणाने मूल असणाऱ्यांचा मूलयोग प्रकट होतो. समान मूलाने, मूलाच्या विशेषणाने आणि मूलयोगाच्या प्रकटीकरणाने स्पष्ट करण्यासाठी 'एकमूलमूला' असे, आणि परस्परांच्या मूलाने मूलभावाने, मूलाच्या विशेषणाने आणि मूलयोगाच्या प्रकटीकरणाने स्पष्ट करण्यासाठी 'अञ्ञमञ्ञमूलमूला' (परस्परमूलमूल) असे 'मूलमूल नय' सांगितले आहे, अशी योजना आहे. तिन्ही यमकांमध्ये येथे सांगितलेले विशेषणच दुसरा पर्याय म्हणून पाहावे.

Mūlayogaṃ [Pg.167] dīpetunti mūlayogameva padhānaṃ sātisayañca katvā dīpetunti adhippāyo. Yathā hi kusalāni mūlāni etesanti kusalamūlakānīti bāhiratthasamāse mūlayogo padhānabhāvena vutto hoti, na evaṃ ‘‘kusalasaṅkhātā mūlā kusalamūlā’’ti kevalaṃ, ‘‘kusalamūlamūlā’’ti savisesanaṃ vā vutte uttarapadatthappadhānasamāse. Tenāha ‘‘aññapadattha…pe… dīpetu’’nti. Vuttappakārovāti ‘‘kusalamūlabhāvena mūlassa visesanenā’’tiādinā mūlamūlanaye ca, ‘‘aññapadatthasamāsantena ka-kārenā’’tiādinā mūlakanaye ca vuttappakāro eva. Vacanapariyāyo mūlamūlakanaye ekajjhaṃ katvā yojetabbo.

'मूलयोग प्रकट करण्यासाठी' म्हणजे मूलयोगालाच प्रधान आणि अतिशय (महत्त्वाचे) करून प्रकट करणे असा अभिप्राय आहे. कारण ज्याप्रमाणे 'कुशल आहेत मूले ज्यांची ते कुशलमूलक' अशा बाह्यार्थ समासात (बहुव्रीहि समासात) मूलयोग प्रधानभावाने सांगितला जातो, त्याप्रमाणे केवळ 'कुशल म्हणून ओळखली जाणारी मूले ती कुशलमूले' असे किंवा 'कुशलमूलमूल' असे सविशेषण म्हटले असता उत्तरपदार्थप्रधान समासात (तत्पुरुष समासात) होत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अन्यपदार्थ...पे... प्रकट करण्यासाठी'. 'सांगितलेल्या प्रकारेच' म्हणजे 'कुशलमूलभावाने मूलाच्या विशेषणाने' इत्यादीद्वारे मूलमूल नयामध्ये, आणि 'अन्यपदार्थसमासाच्या शेवटी असणाऱ्या 'क' काराने' इत्यादीद्वारे मूलक नयामध्ये सांगितलेल्या प्रकारेच आहे. वचनपर्याय हा मूलमूलक नयामध्ये एकत्रित करून योजावा.

74-85. Na ekamūlabhāvaṃ labhamānehīti abyākatamūlena na ekamūlakaṃ tathāvattabbataṃ labhamānehi aṭṭhārasaahetukacittuppādāhetukasamuṭṭhānarūpanibbānehi ekato alabbhamānattā. Yathā hi yathāvuttacittuppādādayo hetupaccayavirahitā ahetukavohāraṃ labhanti, na evaṃ sahetukasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ. Tenāha ‘‘ahetukavohārarahitaṃ katvā’’ti. Ettha ca ‘‘sabbaṃ rūpaṃ na hetukameva, ahetukamevā’’ti vuttattā kiñcāpi sahetukasamuṭṭhānampi rūpaṃ ahetukaṃ, ‘‘abyākato dhammo abyākatassa dhammassa hetupaccayena paccayo, vipākābyākatā kiriyābyākatā hetū sampayuttakānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.403) pana vacanato hetupaccayayogena sahetukasamuṭṭhānassa rūpassa ahetukavohārābhāvo vutto. Keci pana ‘‘abbohārikaṃ katvāti sahetukavohārena abbohārikaṃ katvāti atthaṃ vatvā aññathā ‘ahetukaṃ abyākataṃ abyākatamūlena ekamūla’nti na sakkā vattu’’nti vadanti. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ vuttameva ahetukavohārābhāvena sahetukatāpariyāyassa atthasiddhattā. Apica hetupaccayasabbhāvato tassa sahetukatāpariyāyo labbhateva. Tenāha ‘‘na vā sahetukaduke viya…pe… abbohārikaṃ kata’’nti. Ettha etthāti etasmiṃ ekamūlakaduke. Hetupaccayayogāyogavasenāti hetupaccayena yogāyogavasena, hetupaccayassa sabbhāvāsabbhāvavasenāti attho. Sahetukavohārameva labhati paccayabhūtahetusabbhāvato.

७४-८५. 'एक-मूलभाव प्राप्त न होणाऱ्यांद्वारे' म्हणजे अव्याकृत मूलासह एक-मूलक अशी संज्ञा प्राप्त न होणाऱ्या अठरा अहेतुक चित्तोत्पाद, अहेतुक समुत्थान रूप आणि निर्वाण यांच्याशी एकत्रितपणे प्राप्त न होण्यामुळे. कारण ज्याप्रमाणे वर सांगितलेले चित्तोत्पाद इत्यादी हेतूप्रत्ययविरहित असल्याने 'अहेतुक' हा व्यवहार प्राप्त करतात, त्याप्रमाणे सहेतुक समुत्थान रूप प्राप्त करत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अहेतुक व्यवहार रहित करून'. आणि येथे 'सर्व रूप हे हेतुक नसून अहेतुकच आहे' असे म्हटल्यामुळे, जरी सहेतुक समुत्थान रूप देखील अहेतुक असले, तरी 'अव्याकृत धर्म हा अव्याकृत धर्माचा हेतूप्रत्ययाने प्रत्यय आहे, विपाक-अव्याकृत आणि क्रिया-अव्याकृत हेतू हे संप्रयुक्त स्कंधांचे आणि चित्तसमुत्थान रूपांचे हेतूप्रत्ययाने प्रत्यय आहेत' (पट्ठान १.१.४०३) या वचनानुसार हेतूप्रत्ययाच्या योगाने सहेतुक समुत्थान रूपाचा अहेतुक व्यवहार नसणे सांगितले आहे. परंतु काही लोक म्हणतात - 'अव्यवहार्य करून म्हणजे सहेतुक व्यवहाराने अव्यवहार्य करून असा अर्थ सांगून, अन्यथा 'अहेतुक अव्याकृत हे अव्याकृत मूलाने एकमूल आहे' असे म्हणता येत नाही'. त्याविषयी जे सांगायचे आहे, ते सांगितलेच आहे, कारण अहेतुक व्यवहाराच्या अभावामुळे सहेतुकता पर्यायाचा अर्थ सिद्ध होतो. शिवाय, हेतूप्रत्ययाच्या अस्तित्वामुळे त्याचा सहेतुकता पर्याय प्राप्त होतोच. म्हणूनच म्हटले आहे - 'किंवा सहेतुक दुकाप्रमाणे...पे... अव्यवहार्य केले आहे'. येथे 'येथे' म्हणजे या एकमूलक दुकामध्ये. 'हेतूप्रत्ययाच्या योगायोगवशात' म्हणजे हेतूप्रत्ययाच्या योगाने आणि अयोगाने, हेतूप्रत्ययाच्या अस्तित्वाच्या आणि नास्तित्वाच्या वशात असा अर्थ आहे. प्रत्ययभूत हेतूच्या अस्तित्वामुळे ते सहेतुक व्यवहारच प्राप्त करते.

Apare [Pg.168] pana bhaṇanti ‘‘sahetukacittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ ahetukaṃ abyākatanti iminā vacanena saṅgahaṃ gacchantampi samūlakattā ‘abyākatamūlena na ekamūla’nti na sakkā vattuṃ, satipi samūlakatte nippariyāyena sahetukaṃ na hotīti ‘abyākatamūlena ekamūla’nti ca na sakkā vattuṃ, tasmā ‘ahetukaṃ abyākataṃ abyākatamūlena na ekamūlaṃ, sahetukaṃ abyākataṃ abyākatamūlena ekamūla’nti dvīsupi padesu anavarodhato abbohārikaṃ katvāti vutta’’nti, taṃ tesaṃ matimattaṃ ‘‘sahetukaabyākatasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ abyākatamūlena ekamūlaṃ hotī’’ti aṭṭhakathāyaṃ tassa ekamūlabhāvassa nicchitattā, tasmā vuttanayeneva cettha attho veditabbo.

परंतु इतर काही जण म्हणतात - 'सहेतुक चित्तसमुत्थान रूप हे अहेतुक आणि अव्याकृत आहे या वचनाने समाविष्ट होत असले तरी, समूलक (मूलयुक्त) असल्यामुळे 'अव्याकृत मूलाने एकमूल नाही' असे म्हणता येत नाही; आणि समूलकत्व असूनही मुख्य अर्थाने (निप्परियायेन) सहेतुक होत नाही म्हणून 'अव्याकृत मूलाने एकमूल आहे' असेही म्हणता येत नाही. म्हणून 'अहेतुक अव्याकृत हे अव्याकृत मूलाने एकमूल नाही, सहेतुक अव्याकृत हे अव्याकृत मूलाने एकमूल आहे' या दोन्ही पदांमध्ये समाविष्ट न झाल्यामुळे 'अव्यवहार्य करून' असे म्हटले आहे.' हे त्यांचे केवळ मत आहे. कारण 'सहेतुक अव्याकृत समुत्थान रूप हे अव्याकृत मूलाने एकमूल असते' असे अट्ठकथेमध्ये त्या एकमूलभावाचे निश्चित केले गेले आहे, म्हणून येथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजून घ्यावा.

86-97. Kusalākusalābyākatarāsito namananāmanasaṅkhātena visesena arūpadhammānaṃ gahaṇaṃ niddhāraṇaṃ nāma hotīti āha ‘‘nāmānaṃ niddhāritattā’’ti. Tena tesaṃ adhikabhāvamāha viññāyamānameva pakaraṇena aparicchinnattā. Yadi evaṃ ‘‘ahetukaṃ nāmaṃ sahetukaṃ nāma’’nti pāṭhantare kasmā nāmaggahaṇaṃ katanti āha ‘‘supākaṭabhāvattha’’nti, paribyattaṃ katvā vutte kiṃ vattabbanti adhippāyo.

८६-९७. कुशल, अकुशल आणि अव्याकृत राशींमधून 'नमन' (वाकणे) आणि 'नामन' (नाव देणे) या संज्ञेच्या विशेषत्वाने अरूप धर्मांचे ग्रहण करणे म्हणजे 'निर्धारण' (निवडणे) होय, म्हणून म्हटले आहे - 'नामांचे निर्धारण केल्यामुळे'. त्याद्वारे त्यांचा अधिकभाव सांगितला आहे, कारण प्रकरणाने जाणले जात असूनही ते अपरिच्छिन्न (मर्यादित नसलेले) आहे. जर असे आहे, तर 'अहेतुक नाम, सहेतुक नाम' या दुसऱ्या पाठात 'नाम' शब्दाचे ग्रहण कशासाठी केले आहे? तर म्हणतात - 'सुस्पष्ट करण्यासाठी'. स्पष्ट करून सांगितले असता काय बोलावे, असा अभिप्राय आहे.

Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

निर्देशवारवर्णना समाप्त झाली.

Mūlayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

मूलयमकवर्णना समाप्त झाली.

2. Khandhayamakaṃ

२. स्कंधयमक

1. Paṇṇattivāro

१. पण्णत्तिवार (प्रज्ञप्तिवार)

Uddesavāravaṇṇanā

उद्देशवारवर्णना

2-3. Khandhayamake …pe… pariññā ca vattabbāti idaṃ padhānabhāvena vattabbadassanaṃ. Abhiññeyyakathā hi abhidhammo, sā ca yāvadeva pariññattāti pariññāsu ca na vinā tīraṇapariññāya pahānapariññā, tīraṇañca sampuṇṇaparānuggahassa adhippetattā kālapuggalokāsavibhāgamukhena khandhānaṃ visuṃ saha ca uppādanirodhalakkhaṇapariggahavasena sātisayaṃ sambhavati, nāññathāti imamatthaṃ dassento ‘‘chasu kālabhedesu…pe… pariññā ca vattabbā’’ti padhānaṃ vattabbaṃ uddharati. Tattha pana yathā na tīraṇapariññāya vinā pahānapariññā, evaṃ tīraṇapariññā vinā ñātapariññāya. Sā [Pg.169] ca sutamayañāṇamūlikāti desanākusalo satthā anvayato byatirekato ca samudāyāvayavapadatthādivibhāgadassanamukhena khandhesu pariññāppabhedaṃ pakāsetukāmo ‘‘pañcakkhandhā’’tiādinā desanaṃ ārabhīti dassento ‘‘te pana khandhā’’tiādimāha. Pañcahi padehīti pañcahi samudāyapadehi.

२-३. स्कंधयमकामध्ये...पे... 'परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) सांगावी' हे प्रधान रूपाने सांगण्यायोग्य दर्शवणे आहे. कारण अभिधम्म हा अभिज्ञेय (जाणण्यायोग्य) कथा आहे, आणि ती केवळ परिज्ञेसाठीच आहे. परिज्ञांमध्ये तीरणपरिज्ञेशिवाय प्रहाणपरिज्ञा होत नाही, आणि तीरण हे संपूर्ण परानुग्रहासाठी अभिप्रेत असल्यामुळे काळ, पुद्गल आणि अवकाश यांच्या विभागाद्वारे स्कंधांचे स्वतंत्रपणे आणि एकत्रितपणे उत्पाद-निरोध लक्षणाच्या परिग्रहाच्या वशात अतिशय रूपाने संभवते, अन्यथा नाही; हा अर्थ दर्शवताना 'सहा काळभेदांमध्ये...पे... परिज्ञा सांगावी' असे प्रधान सांगण्यायोग्य उद्धृत केले आहे. परंतु तेथे ज्याप्रमाणे तीरणपरिज्ञेशिवाय प्रहाणपरिज्ञा होत नाही, त्याप्रमाणे तीरणपरिज्ञा ही ज्ञातपरिज्ञेशिवाय होत नाही. आणि ती श्रुतमयज्ञानमूलक असल्यामुळे, देशनाकुशल शास्त्यांनी (बुद्धांनी) अन्वय आणि व्यतिरेक द्वारे समुदाय, अवयव, पदार्थादी विभागांच्या दर्शनाद्वारे स्कंधांमध्ये परिज्ञेचा प्रकार प्रकट करण्याची इच्छा धरून 'पंचक्खंधा' (पंचस्कंध) इत्यादीद्वारे देशनेचा आरंभ केला, हे दर्शवताना 'ते स्कंध' इत्यादी म्हटले आहे. 'पाच पदांनी' म्हणजे पाच समुदाय पदांनी.

Tatthāti tesu samudāyāvayavapadesu. Dhammoti ruppanādiko ñeyyadhammo. Samudāyapadassāti rūpakkhandhādisamudāyapadassa. Yadipi avayavavinimutto paramatthato samudāyo nāma natthi, yathā pana avayavo samudāyo na hoti, evaṃ na samudāyopi avayavoti satipi samudāyāvayavānaṃ bhede dvinnaṃ padānaṃ samānādhikaraṇabhāvato atthevābhedoti padadvayassa samānatthatāya siyā āsaṅkāti āha ‘‘etasmiṃ saṃsayaṭṭhāne’’ti. ‘‘Cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati, viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātū’’tiādīsu ekadeso samudāyapadattho vutto, ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ…pe… ayaṃ vuccati rūpakkhandho’’tiādīsu (vibha. 2) pana sakaloti āha ‘‘rūpādi…pe… attho’’ti. Avayavapadānañcettha visesanavisesitabbavisayānaṃ samānādhikaraṇatāya samudāyapadatthatā vuttā, tato eva samudāyapadānampi avayavapadatthatā. Na hi visesanavisesitabbānaṃ atthānaṃ accantaṃ bhedo abhedo vā icchito, atha kho bhedābhedo, tasmā abhedadassanavasena paṭhamanayo vutto, bhedadassanavasena dutiyanayo. Yo hi ruppanādisaṅkhāto rāsaṭṭho avayavapadehi rūpādisaddehi ca khandhasaddena ca visesanavisesitabbabhāvena bhinditvā vutto, svāyaṃ atthato rāsibhāvena apekkhito ruppanādiattho evāti.

"तेथे" (तत्थ) म्हणजे त्या समुदाय आणि अवयव पदांमध्ये. "धम्म" म्हणजे रुपण (बाधित होणे) इत्यादी ज्ञेय धम्म. "समुदायपदाचा" म्हणजे रूपस्कंध इत्यादी समुदायपदाचा. जरी अवयवांशिवाय परमार्थतः 'समुदाय' नावाचे काही अस्तित्वात नसले, तरी ज्याप्रमाणे अवयव हा समुदाय नसतो, त्याचप्रमाणे समुदाय देखील अवयव नसतो. अशा प्रकारे समुदाय आणि अवयव यांच्यात भेद असतानाही, दोन्ही पदांच्या समानाधिकरणभावामुळे त्यांच्यात अभेद आहे आणि दोन्ही पदांचा अर्थ एकच आहे अशी शंका निर्माण होऊ शकते, म्हणून "या संशयाच्या ठिकाणी" असे म्हटले आहे. "चक्षुआयतन हे रूपस्कंधाच्या गणनेत जाते, विज्ञानस्कंध हा तज्जन्य मनोविज्ञानधातू आहे" इत्यादींमध्ये समुदायपदाचा एक देश (भाग) अर्थ सांगितला आहे. "जे काही रूप आहे... पे... याला रूपस्कंध म्हणतात" इत्यादींमध्ये (विभंग २) संपूर्ण अर्थ सांगितला आहे, म्हणून "रूपादी... पे... अर्थ" असे म्हटले आहे. आणि येथे विशेषण-विशेष्य विषयांच्या समानाधिकरणतेमुळे अवयवपदांचा समुदायपदार्थत्व सांगितले आहे, आणि म्हणूनच समुदायपदांचे देखील अवयवपदार्थत्व आहे. कारण विशेषण आणि विशेष्य यांच्या अर्थांचा अत्यंत भेद किंवा अत्यंत अभेद इष्ट नाही, तर 'भेदाभेद' (भेद आणि अभेद दोन्ही) इष्ट आहे. म्हणून अभेद दर्शविण्याच्या दृष्टीने पहिली पद्धत (नय) सांगितली आहे, आणि भेद दर्शविण्याच्या दृष्टीने दुसरी पद्धत सांगितली आहे. कारण जो रुपण इत्यादी नावाचा राशीचा अर्थ (समूहाचा अर्थ) अवयवपदांनी म्हणजे रूपादी शब्दांनी आणि 'स्कंध' शब्दाने विशेषण-विशेष्य भावाने भेद करून सांगितला आहे, तो अर्थाच्या दृष्टीने राशीभावाने (समूह रूपाने) अपेक्षित असलेला रुपण इत्यादी अर्थच आहे.

Yathā avayavapadehi vuccamānopi samudāyapadassa attho hoti, evaṃ samudāyapadehi vuccamānopi avayavapadassa atthoti ‘‘rūpakkhandho rūpañceva rūpakkhandho ca, rūpakkhandho rūpanti? Āmantā’’tiādinā padasodhanā katāti dassento āha ‘‘rūpādiavayavapadehi…pe… padasodhanavāro vutto’’ti. Tattha ekaccassa avayavapadassa aññattha vuttiyā avayavapadatthassa samudāyapadatthatāya siyā anekantikatā, samudāyapadassa pana taṃ natthīti samudāyapadatthassa avayavapadatthatāya byabhicārābhāvo [Pg.170] ‘‘rūpakkhandho rūpanti? Āmantā’’ti pāḷiyā pakāsitoti vuttaṃ ‘‘rūpādi…pe… dassetu’’nti.

ज्याप्रमाणे अवयवपदांनी सांगितला जाणारा अर्थ देखील समुदायपदाचा अर्थ असतो, त्याचप्रमाणे समुदायपदांनी सांगितला जाणारा अर्थ देखील अवयवपदाचा अर्थ असतो, हे दर्शविण्यासाठी "रूपस्कंध हे रूपच आहे आणि रूपस्कंधच आहे, रूपस्कंध म्हणजे रूप काय? होय" इत्यादी प्रकारे पदशोधन केले आहे, हे दर्शविताना "रूपादी अवयवपदांनी... पे... पदशोधनवार सांगितला आहे" असे म्हटले आहे. तेथे एखाद्या अवयवपदाची इतर ठिकाणी प्रवृत्ती होत असल्यामुळे अवयवपदाच्या अर्थाची समुदायपदार्थतेमध्ये अनैकांतिकता (व्यभिचार) असू शकते. परंतु समुदायपदाच्या बाबतीत तसे नाही, म्हणून समुदायपदाच्या अर्थाची अवयवपदार्थतेमध्ये व्यभिचाराचा अभाव (नियमभंग न होणे) "रूपस्कंध म्हणजे रूप काय? होय" या पाळी वचनाद्वारे प्रकाशित केला आहे, म्हणून "रूपादी... पे... दर्शविण्यासाठी" असे म्हटले आहे.

‘‘Rūpakkhandho’’tiādīsu khandhatthassa visesitabbattā vuttaṃ ‘‘padhānabhūtassa khandhapadassā’’ti. Vedanādiupapadatthassa ca sambhavato ‘‘vedanākkhandho’’tiādīsu. Rūpāvayavapadena vuttassāti rūpasaṅkhātena avayavapadena visesanabhāvena vuttassa khandhatthassa rūpakkhandhabhāvo hoti. Tena vuttaṃ ‘‘rūpakkhandho rūpanti? Āmantā’’ti. Tatthāti tasmiṃ rūpakkhandhapade. Padhānabhūtena visesitabbattā khandhāvayavapadena vuttassa ruppanaṭṭhassa kiṃ vedanākkhandhādibhāvo hotīti yojanā. Samāne avayavapadābhidheyyabhāve appadhānena padena yo attho viññāyati, so kasmā padhānena na viññāyatīti adhippāyo. Khandhāvayavapadena vutto dhammoti rāsaṭṭhamāha. Tattha kocīti ruppanaṭṭho. Kenaci samudāyapadenāti rūpakkhandhapadena, na vedanākkhandhādipadena. Tenāha ‘‘na sabbo sabbenā’’ti. Esa nayo vedanākkhandhādīsu. Rūparūpakkhandhādiavayavasamudāyapadasodhanamukhena tattha ca catukkhandhavasena pavattā pāḷigati padasodhanamūlacakkavāro. Evañca dassentenāti iminā yvāyaṃ rūpādiavayavapadehi rūpakkhandhādisamudāyapadehi ca dassitākāro atthaviseso, taṃ paccāmasati. Visesanabhāvo bhedakatāya sāmaññato avacchedakattā, visesitabbabhāvo abhedayogena bhedantarato avicchinditabbattā, samānādhikaraṇabhāvo tesaṃ bhedābhedānaṃ ekavatthusannissayattā.

"रूपस्कंध" इत्यादींमध्ये स्कंधार्थाच्या विशेष्यत्वामुळे "प्रधान असलेल्या स्कंधपदाचा" असे म्हटले आहे. आणि "वेदनास्कंध" इत्यादींमध्ये वेदना इत्यादी उपपदांचा अर्थ संभवत असल्यामुळे (असे म्हटले आहे). "रूप या अवयवपदाने सांगितलेल्या" म्हणजे रूप नावाच्या अवयवपदाने विशेषण रूपाने सांगितलेल्या स्कंधार्थाचा रूपस्कंधभाव होतो. म्हणूनच "रूपस्कंध म्हणजे रूप काय? होय" असे म्हटले आहे. "तेथे" म्हणजे त्या रूपस्कंध पदामध्ये. प्रधान असल्यामुळे विशेष्य असलेल्या स्कंध-अवयवपदाने सांगितलेल्या रुपण-अर्थाचा (बाधित होण्याच्या अर्थाचा) वेदनास्कंध इत्यादी भाव होतो काय? अशी योजना आहे. समान अवयवपद-अभिधेयभाव असताना, अप्रधान पदाने जो अर्थ समजतो, तो प्रधान पदाने का समजत नाही? असा अभिप्राय आहे. "स्कंध-अवयवपदाने सांगितलेला धम्म" म्हणजे राशीचा अर्थ (समूहाचा अर्थ) सांगितला आहे. तेथे "कोणी" म्हणजे रुपण-अर्थ. "कोणत्यातरी समुदायपदाने" म्हणजे रूपस्कंधपदाने, वेदनास्कंध इत्यादी पदाने नव्हे. म्हणूनच "सर्व सर्वाने नाही" असे म्हटले आहे. हाच नियम वेदनास्कंध इत्यादींच्या बाबतीतही आहे. रूप आणि रूपस्कंध इत्यादी अवयव-समुदाय पदांच्या शोधनाद्वारे आणि तेथे चार स्कंधांच्या स्वरूपात चाललेली पाळीची पद्धत हा 'पदशोधनमूल चक्रवार' आहे. "आणि अशा प्रकारे दर्शविताना" याद्वारे रूपादी अवयवपदांनी आणि रूपस्कंध इत्यादी समुदायपदांनी जो अर्थविशेष दर्शविला आहे, त्याचा परामर्श घेतला आहे. विशेषणभाव हा भेदक असल्यामुळे सामान्यतः अवच्छेदक (मर्यादित करणारा) आहे; विशेष्यभाव हा अभेदाच्या योगाने इतर भेदांपासून वेगळे न करता येणारा आहे; आणि समानाधिकरणभाव हा त्यांच्या भेद-अभेदांच्या एकाच वस्तूवर आश्रित असण्यामुळे आहे.

Tenāti yathāvuttena visesanavisesitabbabhāvena. Etthāti etasmiṃ samānādhikaraṇe. Tenāti vā samānādhikaraṇabhāvena. Etthāti rūpakkhandhapade. Yathā nīluppalapade uppalavisesanabhūtaṃ nīlaṃ visiṭṭhameva hoti, na yaṃ kiñci, evamidhāpi khandhavisesanabhūtaṃ rūpampi visiṭṭhameva siyāti dassento ‘‘kiṃ khandhato…pe… hotī’’ti āha. Tathā ‘‘rūpañca taṃ khandho cā’’ti samānādhikaraṇabhāveneva yaṃ rūpaṃ, so khandho. Yo khandho, taṃ rūpanti ayampi āpanno evāti āha ‘‘sabbeva…pe… visesitabbā’’ti. Visesanena ca nāma niddhāritarūpena bhavitabbaṃ avacchedakattā, na aniddhāritarūpenāti āha ‘‘kiṃ pana ta’’ntiādi, tasseva gahitattā na piyarūpasātarūpassāti adhippāyo. Na [Pg.171] hi taṃ khandhavisesanabhāvena gahitaṃ, vissajjanaṃ kataṃ tassevāti yojanā. Na khandhato aññaṃ rūpaṃ atthīti idaṃ ruppanaṭṭho rūpanti katvā vuttaṃ, na hi so khandhavinimutto atthi. Tenevāti yathāvuttarūpassa khandhavinimuttassa abhāveneva. ‘‘Piyarūpaṃ sātarūpaṃ, dassentenappaka’’nti ca ādīsu atadatthassa rūpasaddassa labbhamānattā ‘‘tena rūpasaddenā’’ti visesetvā vuttaṃ. Vuccamānaṃ bhūtupādāyampi bhedaṃ dhammajātaṃ. Suddhenāti kevalena, rūpasaddena vināpīti attho. Tayidaṃ pakaraṇādiavacchinnataṃ sandhāya vuttaṃ, samānādhikaraṇataṃ vā. Yo hi rūpasaddena samānādhikaraṇo khandhasaddo, tena yathāvuttarūpasaddena viya tadattho vuccateva. Tenāha ‘‘khandhā rūpakkhandho’’ti. Yadipi yathāvuttaṃ rūpaṃ khandho eva ca, khandho pana na rūpamevāti āha ‘‘na ca sabbe…pe… visesitabbā’’ti. Tenevāti arūpasabhāvassa khandhassa atthibhāveneva. Teti khandhā. Vibhajitabbāti ‘‘khandhā rūpakkhandho’’ti padaṃ uddharitvā ‘‘rūpakkhandho khandho ceva rūpakkhandho ca, avasesā khandhā na rūpakkhandho’’tiādinā vibhāgena dassetabbā.

"तेन" (त्याद्वारे) म्हणजे वर सांगितलेल्या विशेषण-विशेष्य भावाने. "एत्थ" (येथे) म्हणजे या सामानाधिकरण्यात. किंवा "तेन" म्हणजे सामानाधिकरण्य भावाने. "एत्थ" म्हणजे रूपस्कंध पदात. ज्याप्रमाणे "नीलोत्पल" (निळे कमळ) या पदात उत्पलाचे (कमळाचे) विशेषण असलेले "नील" (निळे) हे विशिष्टच असते, कोणतेही नाही; त्याचप्रमाणे येथेही स्कंधाचे विशेषण असलेले "रूप" देखील विशिष्टच असावे, हे दर्शविताना "किं खन्धतो...पे... होती" (काय स्कंधापेक्षा...पे... होते) असे म्हटले आहे. तसेच "रूपञ्च तं खन्धो चा" (जे रूप आहे तोच स्कंध आहे) या सामानाधिकरण्य भावानेच जे रूप आहे, तो स्कंध आहे. जो स्कंध आहे, ते रूप आहे, हा प्रसंग देखील प्राप्त होतोच, म्हणून "सब्बेव...पे... विसेसितब्बा" (सर्वच...पे... विशेषित केले पाहिजेत) असे म्हटले आहे. विशेषणाने निश्चित केलेल्या रूपाचेच असणे आवश्यक आहे कारण ते अवच्छेदक (मर्यादित करणारे) असते, अनिश्चित रूपाचे नाही, म्हणून "किं पन तं" (पण ते काय आहे) इत्यादी म्हटले आहे. त्याचाच स्वीकार केल्यामुळे "पियरूप-सातरूप" (प्रिय रूप आणि मधुर रूप) यांचा स्वीकार केलेला नाही, असा अभिप्राय आहे. कारण ते स्कंध-विशेषण भावाने स्वीकारलेले नाही, त्याचेच विसर्जन (स्पष्टीकरण) केले आहे, अशी योजना आहे. "स्कंधापेक्षा वेगळे रूप नाही" हे "रुप्पण" (बाधित होणे) रूप आहे असे मानून म्हटले आहे, कारण तो (रूप) स्कंधापासून विमुक्त (वेगळा) अस्तित्वात नाही. "तेनेव" (त्यामुळेच) म्हणजे वर सांगितलेल्या रूपस्कंधापासून विमुक्त रूपाचा अभाव असल्यामुळेच. "पियरूपं सातरूपं, दस्सेन्तेनप्पकं" (प्रिय रूप, मधुर रूप, अल्प दर्शविताना) इत्यादींमध्ये त्या अर्थाचा नसलेला "रूप" शब्द प्राप्त होत असल्यामुळे "तेन रूपसद्देन" (त्या रूप शब्दाने) असे विशेष करून म्हटले आहे. सांगितले जाणारे भूत आणि उपादाय (महाभूत आणि उपादाय रूप) यांचे भेद असलेले धर्मजात (धर्मांचा समूह) आहे. "सुद्धेन" (शुद्ध रूपाने) म्हणजे केवळ, रूप शब्दाशिवाय देखील, असा अर्थ आहे. हे प्रकरणादींच्या अवच्छिन्नतेला (मर्यादिततेला) किंवा सामानाधिकरण्याला उद्देशून म्हटले आहे. कारण जो रूप शब्दाशी सामानाधिकरण्य असलेला "खन्ध" (स्कंध) शब्द आहे, त्याद्वारे वर सांगितलेल्या रूप शब्दाप्रमाणेच त्याचा अर्थ सांगितला जातो. म्हणूनच म्हटले आहे - "खन्धा रूपक्खन्धो" (स्कंध म्हणजे रूपस्कंध). जरी वर सांगितलेले रूप हे स्कंधच आहे, तरी स्कंध मात्र केवळ रूपच नाही, म्हणून "न च सब्बे...पे... विसेसितब्बा" (आणि सर्वच...पे... विशेषित केले जाऊ शकत नाहीत) असे म्हटले आहे. "तेनेव" (त्यामुळेच) म्हणजे अरूप स्वभावाचा स्कंध अस्तित्वात असल्यामुळेच. "ते" म्हणजे ते स्कंध. "विभजितब्बा" (विभाजित केले पाहिजेत) म्हणजे "खन्धा रूपक्खन्धो" हे पद उद्धृत करून "रूपस्कंध हा स्कंध देखील आहे आणि रूपस्कंध देखील आहे, उर्वरित स्कंध हे रूपस्कंध नाहीत" इत्यादी विभागाने दर्शविले पाहिजेत.

Khandhānaṃ rūpavisesana…pe… saṃsayo hotīti ettha kiṃ khandhato aññāpi vedanā atthi, yato vinivattā vedanā khandhavisesanaṃ hoti, sabbe ca khandhā kiṃ khandhavisesanabhūtāya vedanāya visesitabbāti evaṃ yojanā veditabbā. Kecīti anubhavanādippakārā. Kenaci visesanenāti vedanādinā visesanena.

"खन्धानं रूपविसेसण...पे... संसयो होती" (स्कंधांचे रूपविशेषण...पे... संशय होतो) येथे - काय स्कंधापेक्षा वेगळी वेदना देखील आहे, ज्यापासून निवृत्त झालेली वेदना ही स्कंधाचे विशेषण होते? आणि सर्व स्कंध काय स्कंधाचे विशेषण झालेल्या वेदनेने विशेषित केले पाहिजेत? अशी योजना समजावी. "केचि" (काही) म्हणजे अनुभवणे इत्यादी प्रकारांचे. "केनचि विसेसनेन" (कोणत्यातरी विशेषणाने) म्हणजे वेदना इत्यादी विशेषणाने.

Ettha ca rūpādipaṇṇatti khandhapaṇṇatti ca ‘‘rūpaṃ khandho, khandhā rūpakkhandho’’tiādinā visuṃ saha ca ruppanādike atthe pavattamānā kadāci avayavabhūte pavattati, kadāci samudāyabhūte, tassā pana tathā pavattanākāre niddhārite yasmā rūpādikkhandhā padato atthato ca visodhitā nāma honti tabbisayakaṅkhāpanodanato, tasmā ‘‘rūpakkhandho rūpañceva rūpakkhandho ca, rūpakkhandho rūpanti? Āmantā’’tiādinayappavattena paṭhamavārena rūpādiavayavapadehi avayavattho viya samudāyatthopi vuccati, tathā samudāyapadehipīti ayamattho dassito. ‘‘Rūpaṃ rūpakkhandho, khandhā vedanākkhandho’’tiādinayappavattena pana dutiyavārena visesavācī viya rūpādiavayavapadehi sāmaññabhūtenapi taṃtaṃvisiṭṭhena khandhāvayavapadena so [Pg.172] so eva samudāyattho vuccati, na sabboti ayamattho dassito. Khandhavinimuttassa yathādhippetassa abhāvā yadipi khandhoyeva rūpaṃ, so pana na sabbo rūpaṃ, atha kho tadekadeso, tathā vedanādayopīti ayamattho ‘‘rūpaṃ khandho, khandhā rūpa’’ntiādinayappavattena tatiyavārena dassito. ‘‘Rūpaṃ khandho, khandhā vedanākkhandho’’tiādinayappavattena pana catutthavārena ‘‘rūpaṃ khandho’’ti rūpassa khandhabhāve nicchite khandho nāmāyaṃ na kevalaṃ rūpameva, atha kho vedanādi cāti vedanādīnampi khandhabhāvappakāsane na sabbe khandhā vedanādivisesavanto, kecideva pana tena tena visesena tathā vuccantīti ayamattho dassito. Evaṃ dassentī cesā pāḷi khandhānaṃ yathāvuttapaṇṇattisodhanamukhena sarūpāvadhāraṇāya saṃvattati, tañca tesaṃ yāvadeva uppādādinicchayatthanti dassento ‘‘evaṃ yesaṃ…pe… veditabbo’’ti āha.

येथे रूप इत्यादी प्रज्ञप्ती (रूपप्रज्ञप्ती) आणि स्कंधप्रज्ञप्ती "रूपं खन्धो, खन्धा रूपक्खन्धो" (रूप हा स्कंध आहे, स्कंध हे रूपस्कंध आहेत) इत्यादींद्वारे स्वतंत्रपणे आणि एकत्रपणे "रुप्पण" (बाधित होणे) इत्यादी अर्थांमध्ये प्रवृत्त होत असताना, कधी अवयव रूपात प्रवृत्त होतात, तर कधी समुदाय रूपात प्रवृत्त होतात. परंतु, तिच्या (प्रज्ञप्तीच्या) अशा प्रवृत्तीचा प्रकार निश्चित केला असता, ज्या अर्थी रूप इत्यादी स्कंध हे पदाच्या दृष्टीने आणि अर्थाच्या दृष्टीने विशोधित (स्पष्ट) होतात, कारण त्याविषयीच्या शंकांचे निरसन होते; त्यामुळे "रूपक्खन्धो रूपञ्चेव रूपक्खन्धो च, रूपक्खन्धो रूपन्ति? आमन्ता" (रूपस्कंध हा रूप देखील आहे आणि रूपस्कंध देखील आहे. रूपस्कंध म्हणजे रूप काय? होय) इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेल्या पहिल्या वाराने (भागाने) रूप इत्यादी अवयव पदांद्वारे अवयव अर्थाप्रमाणे समुदाय अर्थ देखील सांगितला जातो, तसेच समुदाय पदांद्वारे देखील (तोच अर्थ सांगितला जातो), हा अर्थ दर्शविला आहे. "रूपं रूपक्खन्धो, खन्धा वेदनाक्खन्धो" (रूप हे रूपस्कंध आहे, स्कंध हे वेदनास्कंध आहेत) इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेल्या दुसऱ्या वाराने (भागाने) विशेषवाचक पदांप्रमाणे रूप इत्यादी अवयव पदांद्वारे सामान्य असलेल्या त्या त्या विशिष्ट स्कंधाच्या अवयव पदाने तो तोच समुदाय अर्थ सांगितला जातो, सर्व नाही, हा अर्थ दर्शविला आहे. स्कंधापासून विमुक्त (वेगळ्या) अशा अभिप्रेत रूपाचा अभाव असल्यामुळे, जरी स्कंध म्हणजेच रूप असले, तरी तो सर्व स्कंध रूप नाही, तर त्याचा एक भाग आहे, तसेच वेदना इत्यादी देखील (स्कंधाचा एक भाग आहेत), हा अर्थ "रूपं खन्धो, खन्धा रूपं" (रूप हा स्कंध आहे, स्कंध हे रूप आहे) इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेल्या तिसऱ्या वाराने दर्शविला आहे. "रूपं खन्धो, खन्धा वेदनाक्खन्धो" (रूप हा स्कंध आहे, स्कंध हे वेदनास्कंध आहेत) इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेल्या चौथ्या वाराने "रूपं खन्धो" (रूप हा स्कंध आहे) असे रूपाचे स्कंधत्व निश्चित झाल्यावर, स्कंध नावाचा हा केवळ रूपच नाही, तर वेदना इत्यादी देखील आहे, अशा प्रकारे वेदना इत्यादींचे देखील स्कंधत्व प्रकाशित करताना, सर्व स्कंध हे वेदना इत्यादी विशेषणांनी युक्त नसतात, तर काहीच त्या त्या विशेषणाने तसे म्हटले जातात, हा अर्थ दर्शविला आहे. अशा प्रकारे दर्शविणारी ही पाळि स्कंधांच्या वर सांगितलेल्या प्रज्ञप्तीच्या विशोधनाद्वारे (स्पष्टीकरणाद्वारे) त्यांचे स्वरूप निश्चित करण्यासाठी प्रवृत्त होते, आणि ते त्यांच्या केवळ उत्पत्ती इत्यादींच्या निश्चयासाठीच आहे, हे दर्शविताना "एवं येसं...पे... वेदितब्बो" (अशा प्रकारे ज्यांचा...पे... समजावा) असे म्हटले आहे.

Ekadesepi samudāyavohāro dissati yathā paṭo daḍḍho, samuddo diṭṭhoti āha ‘‘cakkāvayavabhāvato cakkānīti yamakāni vuttānī’’ti. Bandhitvāti yamakabhāvena bandhitvā, yamakamūlabhāveneva vā. Mūlabhāvena gahaṇaṃ sambandhabhāvo, taṃsambandhatā ca mūlapadādīnaṃ nābhiādisadisatā daṭṭhabbā. Apubbassa vattabbassa abhāvato nayidha desanā maṇḍalabhāveneva sambajjhatīti āha ‘‘na maṇḍalabhāvena sambajjhanato’’ti. Yadipi rūpakkhandhamūlake apubbaṃ natthi, vedanākkhandhādimūlakesu pana saññādimukhena desanappavattiyaṃ apubbavaseneva gato siyā maṇḍalabhāvena sambandho, na tathā pāṭho pavattoti āha ‘‘vedanākkhandha…pe… sambandhenā’’ti. Pacchimassa purimena asambajjhanameva hi heṭṭhimasodhanaṃ. Suddhakkhandhalābhamattameva gahetvāti ‘‘khandhā rūpa’’nti ettha khandhāti khandhasaddena labbhamānaṃ rūpādīhi asammissaṃ khandhaṭṭhamattameva uddesavasena gahetvā. Yadipi uddese khandhavisesanaṃ rūpādi ‘‘khandhā rūpa’’nti suddharūpādimattameva gahitaṃ, tathāpi visesarahitassa sāmaññassa abhāvato tattha suddharūpādimattatāya aṭṭhatvā. Khandhavisesanabhāvasaṅkhātanti yathādhigataṃ khandhānaṃ visesanabhāvena kathitaṃ ruppanādikaṃ visesanatthaṃ dassetuṃ. Kevalameva taṃ aggaṇhanto khandhasaddena saha yojetvā…pe… vibhattattā suddhakkhandhavāroti vuttoti yojanā.

एकदेशात (भागात) देखील समुदायाचा व्यवहार दिसून येतो, जसे की 'वस्त्र जळाले', 'समुद्र पाहिला', म्हणून म्हटले आहे - "चाकाच्या अवयवभावामुळे 'चाके' असे यमक म्हटले गेले आहे." 'बांधीतवा' (बांधून) म्हणजे यमकभावाने बांधून, किंवा यमकमूळभावानेच. मूळभावाने ग्रहण करणे म्हणजे संबंधभाव होय, आणि तो संबंध मूळपदादींचा नाभी (चाकाचा मध्यभाग) इत्यादींसारखा समजावा. अपूर्व (नवीन) सांगण्यासारखे काही नसल्यामुळे येथे देशना मंडळभावानेच (वर्तुळाकार) संबद्ध होत नाही, म्हणून म्हटले आहे - "मंडळभावाने संबद्ध न झाल्यामुळे." जरी रूपस्कंधमूळकात काही अपूर्व नाही, तरी वेदनास्कंधादी मूळकांमध्ये संज्ञादींच्या मुखाने देशनेच्या प्रवृत्तीत अपूर्व रूपानेच मंडळभावाने संबंध प्राप्त झाला असता, परंतु तसा पाठ प्रवृत्त झालेला नाही, म्हणून म्हटले आहे - "वेदनास्कंध...पे... संबंधाने." कारण पश्चिमेचा (नंतरच्याचा) पूर्वेच्या (पूर्वीच्या) सोबत संबंध न असणे हेच खालचे शोधन (हेट्ठिमसोधन) आहे. 'शुद्धस्कंधलाभमात्रच ग्रहण करून' म्हणजे "स्कंध रूप आहेत" (खन्धा रूपं) येथे 'स्कंध' या शब्दाने प्राप्त होणारे, रूपादींशी अमिश्रित असे केवळ स्कंधत्वच उद्देश रूपाने ग्रहण करून. जरी उद्देशात स्कंधाचे विशेषण असलेले रूपादी "स्कंध रूप आहेत" यामध्ये केवळ शुद्ध रूपादीच ग्रहण केले गेले आहे, तरीही विशेषणरहित सामान्य अस्तित्वात नसल्यामुळे तेथे केवळ शुद्ध रूपादींच्या स्वरूपात न राहता. 'स्कंधविशेषणभावसंखातं' म्हणजे यथाप्राप्त स्कंधांच्या विशेषणभावाने कथित असलेले रुप्पनादी (बाधित होणे इत्यादी) विशेषण अर्थ दर्शवण्यासाठी. केवळ त्याचेच ग्रहण न करता स्कंधशब्दाशी जोडून...पे... विभक्त केल्यामुळे 'शुद्धस्कंधवार' असे म्हटले आहे, अशी योजना आहे.

Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

उद्देशवारवण्णना समाप्त झाली.

1. Paṇṇattivāro

१. पण्णत्तिवार

Niddesavāravaṇṇanā

निद्देसवारवण्णना

26. Evaṃ [Pg.173] vuttanti evaṃ dvārālambanehi saddhiṃ dvārappavattadhammavibhāgavasena vuttaṃ. Piyasabhāvaṃ piyajātikaṃ ‘‘kathaṃ rūpena kho, āvuso’’tiādīsu viya piyasabhāvaṭṭhena rūpaṃ, na ruppanaṭṭhenāti vuttaṃ ‘‘piyarūpaṃ…pe… rūpaṃ na rūpakkhandho’’ti. Ruppanaṭṭhena rūpakkhandhapariyāpannampi cakkhādi piyasabhāvamattavacanicchāvasena piyarūpameva anuppavisati, na rūpakkhandhanti āha ‘‘piyasabhāva…pe… na rūpakkhandhoti vutta’’nti. ‘‘Yo pana yattha viseso’’ti vutto visesasaddo nānuvattatīti adhippāyenāha ‘‘vacanaseso’’ti. Na hi adhikārato labbhamānassa ajjhāharaṇakiccaṃ atthi. Diṭṭhisaññāti vā paduddhāroyaṃ veditabbo. Visesatā panassā ‘‘visesaṃ vaṇṇayissāmā’’ti paṭiññāya eva pākaṭā. ‘‘Avasesā saṅkhārā’’ti etthāpi eseva nayo. Saṃyojanavasena jānāti abhinivisatīti saññā diṭṭhīti āha ‘‘diṭṭhi eva saññā’’ti. Diṭṭhi cāti ca-saddena avasiṭṭhaṃ papañcaṃ saṅgaṇhāti. Tathā hi ‘‘papañcasaññāsaṅkhā’’ti ettha papañcasūdaniyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.201) vuttaṃ ‘‘saññānāmena vā papañcā eva vuttā’’ti.

२६. "असे म्हटले आहे" (एवं वृत्तं) म्हणजे अशा प्रकारे द्वार आणि आलंबनांसह द्वारप्रवृत्त धर्मांच्या विभागाच्या वशाने म्हटले आहे. प्रिय स्वभाव, प्रिय जातीचे "हे आवुसो, रूपाने कसे बरे?" इत्यादींप्रमाणे प्रियस्वभाव अर्थाने रूप आहे, 'रुप्पन' (बाधित होणे) या अर्थाने नाही, म्हणून म्हटले आहे - "पियरूप...पे... रूप आहे, रूपस्कंध नाही." रुप्पन अर्थाने रूपस्कंधात समाविष्ट असलेले देखील चक्षु इत्यादी केवळ प्रियस्वभाव सांगण्याच्या इच्छेमुळे 'पियरूप' मध्येच समाविष्ट होते, रूपस्कंधात नाही, म्हणून म्हटले आहे - "प्रियस्वभाव...पे... रूपस्कंध नाही असे म्हटले आहे." "जो पुन्हा जेथे विशेष आहे" यामध्ये म्हटलेला 'विशेष' शब्द अनुवृत्त होत नाही, या अभिप्रायाने म्हटले आहे - "वचनसेसो" (वाक्यशेष). कारण अधिकाराने प्राप्त होणाऱ्या अध्याहाराची आवश्यकता नसते. "दिट्ठिसञ्ञा" (दृष्टिसंज्ञा) असा हा पदोद्धार समजावा. याची विशेषता तर "विशेषाचे वर्णन करू" या प्रतिज्ञेनेच स्पष्ट होते. "अवशिष्ट संस्कार" (अवसेसा सङ्खारा) येथेही हाच नियम आहे. संयोजनाच्या वशाने जाणतो, अभिनिवेश करतो म्हणून संज्ञा हीच दृष्टी आहे, म्हणून म्हटले आहे - "दृष्टी हीच संज्ञा आहे." 'दृष्टी च' मधील 'च' शब्दाने अवशिष्ट प्रपंचाचे ग्रहण होते. तसेच "प्रपंचसंज्ञासंख्या" (पपञ्चसञ्ञासङ्खा) येथे पपञ्चसूदनीमध्ये म्हटले आहे - "संज्ञा या नावाने प्रपंचच म्हटले गेले आहेत."

28. ‘‘Khandhā vedanākkhandho’’ti etasmiṃ anulome yathā sarūpadassanena vissajjanaṃ labbhati, na evaṃ ‘‘na khandhā na vedanākkhandho’’ti paṭilome, idha pana paṭivacanena vissajjananti tadatthaṃ vivaranto ‘‘khandhasaddappavattiyā ca abhāve vedanākkhandhasaddappavattiyā ca abhāvo’’ti āha. Tena sattāpaṭisedhe ayaṃ na-kāroti dasseti. Saddaggahaṇañcettha saddanibandhanattā paññattiyā saddasabhāgataṃ vā sandhāya kataṃ. Paṇṇattisodhanañhetaṃ. Tenāha ‘‘paṇṇattisodhanamattameva karotī’’ti. Tena niddhāretabbassa dhammantarassa abhāvaṃ dasseti. Yato vuttaṃ ‘‘na aññadhammasabbhāvo evettha pamāṇa’’nti. Evañca katvātiādinā yathāvuttamatthaṃ pāṭhantarena samattheti. Kāmaṃ katthaci satipi khandhe natthi vedanākkhandho, akhandhattasabhāvā pana natthi vedanāti ‘‘na khandhā na vedanākkhandhoti? Āmantā’’ti vuttanti evaṃ vā etaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘paññattinibbānasaṅkhātā’’tiādi.

२८. "स्कंध वेदनास्कंध आहेत" या अनुलोमामध्ये जसे स्वरूपाच्या दर्शनाने विसर्जन (उत्तर) प्राप्त होते, तसे "जे स्कंध नाहीत ते वेदनास्कंध नाहीत" या प्रतिलोमामध्ये नाही, परंतु येथे प्रतिवचनाने (होकारार्थी उत्तराने) विसर्जन होते, हा अर्थ स्पष्ट करताना "स्कंधशब्दाच्या प्रवृत्तीच्या अभावी वेदनास्कंधशब्दाच्या प्रवृत्तीचाही अभाव होतो" असे म्हटले आहे. यावरून सत्त्वाच्या प्रतिषेधात हा 'न'-कार आहे असे दर्शविते. आणि येथे शब्दाचे ग्रहण हे शब्दावर आधारित असलेल्या प्रज्ञप्तीच्या (पण्णत्ति) शब्दसमानतेला अनुसरून केले आहे. कारण हे पण्णत्तिशोधन (पण्णत्तिसोधन) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "केवळ पण्णत्तिशोधनच करतो." यावरून निर्धारित करावयाच्या इतर धर्माचा अभाव दर्शविला जातो. म्हणूनच म्हटले आहे - "येथे अन्य धर्माचे अस्तित्व हेच प्रमाण नाही." आणि असे करून इत्यादींद्वारे पूर्वोक्त अर्थाचे पाठान्तराने समर्थन केले जाते. जरी काही ठिकाणी स्कंध असतानाही वेदनास्कंध नसतो, परंतु अस्कंधस्वभावामुळे वेदना नसते, म्हणून "जे स्कंध नाहीत ते वेदनास्कंध नाहीत काय? होय" असे म्हटले आहे, असे हे समजावे. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये "पण्णत्ति-निब्बानसंखाता" इत्यादी म्हटले आहे.

39. ‘‘Rūpato aññe’’ti ettha bhūtupādāya dhammo viya piyasabhāvopi rūpasaddābhidheyyatāsāmaññena gahitoti āha ‘‘lokuttarā vedanādayo [Pg.174] daṭṭhabbā’’ti. Appavattimattamevāti khandhasaddappavattiyā abhāve rūpasaddappavattiyā ca abhāvoti paṇṇattisodhanamattataṃyeva sandhāya vadati, tathā cāha ‘‘evañca katvā’’tiādi. Tenetaṃ dasseti – yathā cakkhuto aññassa sabbassapi sabhāvadhammassa āyatanaggahaṇena gahitattā tadubhayavinimuttaṃ kiñci natthīti kevalaṃ paññattisodhanatthaṃ tameva abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘cakkhuñca āyatane ca ṭhapetvā avasesā na ceva cakkhu na ca āyatana’’nti vuttaṃ, evamidhāpi tadatthameva ubhayavinimuttassa abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘rūpañca khandhe ca ṭhapetvā avasesā na ceva rūpaṃ na ca khandhā’’ti vuttanti. Visamopaññāso. ‘‘Cakkhuñca āyatane ca ṭhapetvā’’ti ettha hi avasesaggahaṇena gayhamānaṃ kiñci natthīti sakkā vattuṃ āyatanavinimuttassa sabhāvadhammassa abhāvā. Tenāha ‘‘yadi siyā’’ti. ‘‘Rūpañca khandhe ca ṭhapetvā’’ti ettha pana na tathā sakkā vattuṃ khandhavinimuttassa sabhāvadhammassa atthibhāvato. Yadi pana tādisaṃ khandhagataṃ dhammajātaṃ natthīti evamidaṃ vuttaṃ siyā, evaṃ sati yuttametaṃ siyā. Tathā hi ‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādinā paññattiggahaṇameva uddharīyati. Taṇhāvatthu ca na siyā avasesaggahaṇena gayhamānanti ānetvā sambandho. Khandho ca siyāti yojanā.

३९. "रूपापेक्षा अन्य" येथे भूत-उपादाय धर्माप्रमाणे प्रियस्वभाव देखील 'रूप' या शब्दाच्या अभिधेयतेच्या सामान्यतेने ग्रहण केला आहे, म्हणून म्हटले आहे - "लोकोत्तर वेदनादी समजावेत." 'केवळ अप्रवृत्तीच' म्हणजे स्कंधशब्दाच्या प्रवृत्तीच्या अभावी रूपशब्दाच्या प्रवृत्तीचाही अभाव, अशा केवळ पण्णत्तिशोधनमात्रतेलाच उद्देशून म्हटले आहे, आणि तसेच "असे करून" इत्यादी म्हटले आहे. यावरून हे दर्शविले जाते - ज्याप्रमाणे चक्षूपेक्षा अन्य सर्वही स्वभावधर्माचे आयतनग्रहणाने ग्रहण झाल्यामुळे त्या दोन्हीहून मुक्त असे काहीही नाही, म्हणून केवळ पण्णत्तिशोधनासाठी तोच अभाव दर्शविण्यास "चक्षू आणि आयतन सोडून उर्वरित हे चक्षूही नाहीत आणि आयतनही नाहीत" असे म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे येथेही त्याच अर्थासाठी दोन्हीहून मुक्त असलेल्याचा अभाव दर्शविण्यास "रूप आणि स्कंध सोडून उर्वरित हे रूपही नाहीत आणि स्कंधही नाहीत" असे म्हटले आहे. हा विषम उपन्यास (विषमोपण्णासो) आहे. "चक्षू आणि आयतन सोडून" येथे उर्वरित ग्रहणाने ग्रहण केले जाणारे काहीही नाही असे म्हणता येणे शक्य आहे, कारण आयतनमुक्त स्वभावधर्माचा अभाव आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "जर असेल तर." परंतु "रूप आणि स्कंध सोडून" येथे तसे म्हणणे शक्य नाही, कारण स्कंधमुक्त स्वभावधर्माचे अस्तित्व आहे. जर पुन्हा तसा स्कंधगत धर्मसमूह नाही असे हे म्हटले गेले असेल, तर असे असणे योग्य होईल. तसेच "अट्ठकथेमध्ये तर" इत्यादींद्वारे पण्णत्तिचे ग्रहणच उद्धृत केले जाते. आणि उर्वरित ग्रहणाने ग्रहण केले जाणारे तृष्णावस्तू नसावे, असा संबंध जोडावा. आणि स्कंध असावा, अशी योजना आहे.

Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

निद्देसवारवण्णना समाप्त झाली.

2. Pavattivāravaṇṇanā

२. पवत्तिवारवण्णना

50-205. Missakakālabhedesu yamakesu padānaṃ bhinnakālattā siyā atthavisesoti āha ‘‘amissakakālabhedesu vāresu atthavisesābhāvato’’ti. Idāni tamevatthaṃ ‘‘purimassa hī’’tiādinā vivarati. Tenāti atthavisesābhāvena. Etthāti etasmiṃ pavattivārapāṭhe, etissaṃ vā pavattivāravaṇṇanāyaṃ. Cha eva vuttā, na navāti adhippāyo. Tenāha ‘‘atītenā’’tiādi. Ete pana tayoti attanā visuṃ anantaraṃ dassite sandhāyāha. Yathādassitāti aṭṭhakathāyaṃ niddhāretvā dassitabbākārā paccuppannenātītādayo ye pāḷiyaṃ ujukameva āgatā. ‘‘Na visuṃ vijjantī’’ti vuttamevatthaṃ ‘‘tattha tattha hī’’tiādinā pākaṭataraṃ karoti. Tattha paṭilomapucchāhīti ‘‘yassa vā pana vedanākkhandho [Pg.175] uppajjittha, tassa rūpakkhandho uppajjatī’’ti evamādikāhi paṭhamapade vuttassa paṭilomavasena pavattāhi. Tenevāti nayato yojetuṃ sakkuṇeyyattā eva. Missakakālabhedesu cāti na kevalaṃ amissakakālabhedesuyeva, atha kho missakakālabhedesu cāti attho. Na yojanāsukaratāya eva purime ayojanā, atha kho sukhaggahaṇatthampīti dassento āha ‘‘amissaka…pe… vuttānī’’ti.

५०-२०५. मिश्रक-कालभेदांच्या यमकांमध्ये पदांच्या भिन्न कालत्वामुळे अर्थविशेष असू शकतो, म्हणून म्हटले आहे - 'अमिश्रक-कालभेद असलेल्या वारांमध्ये अर्थविशेषाचा अभाव असल्यामुळे'. आता याच अर्थाला 'पुरिमस्स ही' इत्यादींद्वारे स्पष्ट करतात. 'तेन' म्हणजे अर्थविशेषाच्या अभावामुळे. 'एत्थ' म्हणजे या पवत्तिवारपाठात किंवा या पवत्तिवारवर्णनेत. 'सहाच सांगितले आहेत, नऊ नाहीत' असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच 'अतीतेन' इत्यादी म्हटले आहे. 'हे तीन तर' असे स्वतः स्वतंत्रपणे नंतर दाखवलेल्या संदर्भाने म्हटले आहे. 'यथादस्सिता' म्हणजे अट्ठकथेत निश्चित करून दाखवण्याच्या पद्धतीने वर्तमान, अतीत इत्यादी जे पाळीमध्ये थेट आले आहेत. 'स्वतंत्रपणे अस्तित्वात नाहीत' हाच सांगितलेला अर्थ 'तत्थ तत्थ ही' इत्यादींद्वारे अधिक स्पष्ट करतात. तेथे प्रतिलोमपुच्छांद्वारे म्हणजे 'यस्स वा पन वेदनाक्खन्धो उप्पज्जित्थ, तस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जति' इत्यादी पहिल्या पदात सांगितलेल्याच्या प्रतिलोम रूपाने प्रवृत्त झालेल्यांद्वारे. 'तेनेव' म्हणजे न्यायाने योजना करणे शक्य असल्यामुळेच. 'मिश्रककालभेदेसु च' म्हणजे केवळ अमिश्रककालभेदांमध्येच नाही, तर मिश्रककालभेदांमध्ये सुद्धा असा अर्थ आहे. केवळ योजनेच्या सुलभतेसाठीच पूर्वी योजना न करणे नाही, तर सहज समजण्यासाठी सुद्धा आहे, हे दर्शवताना म्हटले आहे - 'अमिश्रक...पे... सांगितले आहेत'.

Yena kāraṇenāti yena ekapadadvayasaṅgahitānaṃ khandhānaṃ uppādassa nirodhassa lābhasaṅkhātena kāraṇena. Yathākkamaṃ purepañho pacchāpañhoti ca nāmaṃ vuttaṃ. Ca-saddena purepacchāpañhoti ca nāmaṃ vuttanti niddhāretvā yojetabbaṃ. Tattha pana ‘‘ekapadadvayasaṅgahitāna’’nti idaṃ ekajjhaṃ katvā gahetabbaṃ. Tamevatthampi vivarati ‘‘yassa hī’’tiādinā. Tattha yassāti yassa pañhassa. ‘‘Pañho’’ti cettha pucchanavasena pavattaṃ vacanaṃ veditabbaṃ. Tenevāha ‘‘paripūretvā vissajjetabbatthasaṅgaṇhanato’’ti. Taṃ sarūpadassanena vissajjanaṃ taṃvissajjanaṃ, taṃ vā yathāvuttaṃ vissajjanaṃ etassāti taṃvissajjano, tassa taṃvissajjanassa. Purimakoṭṭhāsenāti purimena uddesapadena. Tena hi vissajjanapadassa samānatthatā idha sadisatthatā. Ekena padenāti ekena padhānāppadhānena yamakapadena, na paṭhamapadenevāti attho. Uppādanirodhalābhasāmaññamattenāti uppādassa vā nirodhassa vā labbhamānatāya samānatāmattena. Sanniṭṭhānapada…pe… yuttanti idaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yattha rūpakkhandho nuppajjatī’’tiādinā purepañhassa dassitattā vuttaṃ. Yadipi tattha ‘‘uppajjatī’’ti vissajjitattā vedanākkhandhassa uppādo labbhatīti vuttaṃ, yo pana sanniṭṭhānapadasaṅgahito rūpakkhandhassa anuppādo pāḷiyaṃ anuññātarūpena ṭhito, tassa vasena purepañho yuttoti adhippāyo. Evañhi purimakoṭṭhāsena sadisatthatā hoti.

'येन कारणेन' म्हणजे ज्या एका पदात दोन समाविष्ट असलेल्या स्कंधांच्या उत्पाद आणि निरोधाच्या प्राप्तीसंज्ञक कारणाने. यथाक्रमाने 'पुरेपण्हो' (पूर्वप्रश्न) आणि 'पच्छापण्हो' (पश्चातप्रश्न) असे नाव सांगितले आहे. 'च' शब्दाने 'पुरेपच्छापण्हो' असे नाव सांगितले आहे, असे निश्चित करून योजना करावी. तेथे 'एकपदद्वयसंगहितानं' हे एकत्र करून ग्रहण करावे. तोच अर्थ 'यस्स ही' इत्यादींद्वारे स्पष्ट करतात. तेथे 'यस्स' म्हणजे ज्या प्रश्नाचा. येथे 'पण्हो' (प्रश्न) हे विचारण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त झालेले वचन समजावे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पूर्ण करून उत्तर देण्याच्या अर्थाचा संग्रह केल्यामुळे'. त्याचे स्वरूप दाखवून उत्तर देणे म्हणजे 'तंविसज्जन' (त्याचे उत्तर), किंवा त्याचे यथावक्त उत्तर ज्याचे आहे तो 'तंविसज्जनो', त्याचे म्हणजे 'तंविसज्जनस्स'. 'पुरिमकोट्ठासेन' म्हणजे पूर्व उद्देशपदाने. कारण येथे उत्तरपदाची समानार्थता म्हणजेच सदृशार्थता आहे. 'एकेन पदेन' म्हणजे एका प्रधान-अप्रधान यमकपदाने, पहिल्या पदानेच नाही असा अर्थ आहे. 'उप्पादनिरोधलाभसामञ्ञमत्तेन' म्हणजे उत्पाद किंवा निरोधाच्या प्राप्त होण्याच्या समानतेच्या केवळतेने. 'सन्निट्ठानपद...पे... युक्त' हे अट्ठकथेत 'यत्थ रूपक्खन्धो नुप्पज्जति' इत्यादींद्वारे पूर्वप्रश्नाचे दर्शन घडवल्यामुळे म्हटले आहे. जरी तेथे 'उप्पज्जति' असे उत्तर दिल्यामुळे वेदनास्कंधाचा उत्पाद प्राप्त होतो असे म्हटले आहे, तरी जो सन्निट्ठानपदामध्ये समाविष्ट असलेला रूपस्कंधाचा अनुत्पाद पाळीमध्ये अनुज्ञात रूपाने स्थित आहे, त्याच्या आधारे पूर्वप्रश्न योग्य आहे असा अभिप्राय आहे. अशा प्रकारे पूर्व भागाशी सदृशार्थता होते.

‘‘Yassa rūpakkhandho nuppajjittha, tassa vedanākkhandho nuppajjitthā’’ti ettha rūpakkhandhassa anuppannapubbatāpaṭikkhepamukhena itarassa paṭikkhipīyatīti rūpakkhandhasseva yathāvuttapaṭikkhepo padhānabhāvena vutto. Eseva nayo aññesupi edisesu ṭhānesūti āha ‘‘sanniṭṭhānatthasseva paṭikkhipanaṃ paṭikkhepo’’ti[Pg.176]. ‘‘Yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho nirujjhatī’’ti ettha pana rūpakkhandhassa uppādalakkhaṇaṃ katvā vedanākkhandhassa nirodho pucchīyatīti so eva ‘‘no’’ti paṭisedhīyati. Esa nayo aññesupi edisesu ṭhānesūti vuttaṃ ‘‘saṃsayatthanivāraṇaṃ paṭisedho’’ti. ‘‘Na-kāravirahita’’nti etena paṭisedhassa paṭisedhitamāha. Yadi evaṃ pāḷigatipaṭisedhavissajjanānaṃ ko visesoti āha ‘‘tattha uppattī’’tiādi.

'यस्स रूपक्खन्धो नुप्पज्जित्थ, तस्स वेदनाक्खन्धो नुप्पज्जित्था' येथे रूपस्कंधाच्या पूर्वी उत्पन्न न होण्याच्या निषेधाच्या मुखाने दुसऱ्याचा निषेध केला जातो, म्हणून रूपस्कंधाचाच यथावक्त निषेध प्रधान रूपाने सांगितला आहे. हाच नियम इतरही अशाच ठिकाणी लागू होतो, म्हणून म्हटले आहे - 'सन्निट्ठानार्थाचाच निषेध करणे म्हणजे पटिक्खेप (निषेध) होय'. 'यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जति, तस्स वेदनाक्खन्धो निरुज्झति' येथे रूपस्कंधाचे उत्पादलक्षण करून वेदनास्कंधाचा निरोध विचारला जातो, म्हणून त्याचाच 'नो' (नाही) याने प्रतिषेध केला जातो. हा नियम इतरही अशाच ठिकाणी लागू होतो, म्हणून म्हटले आहे - 'संशयार्थाचे निवारण करणे म्हणजे प्रतिषेध होय'. 'न-कारविरहितं' याद्वारे प्रतिषेधाचा प्रतिषेध सांगितला आहे. जर असे आहे, तर पाळीच्या गतीमधील प्रतिषेध आणि उत्तरांमध्ये काय फरक आहे? म्हणून म्हटले आहे - 'तत्थ उप्पत्ती' इत्यादी.

Tadekadesapakkhepavasenāti tesaṃ catunnaṃ pañhānaṃ pañcannañca vissajjanānaṃ ekadesassa pakkhipanavasena. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘paṭhame ṭhāne paripuṇṇapañhassa purimakoṭṭhāse sarūpadassanenā’’tiādi. Yo panettha pañhesu vissajjanesu ca sattavīsatiyā ṭhānesu pakkhepaṃ labhati, taṃ dassetuṃ ‘‘paripuṇṇapañho evā’’tiādi vuttaṃ. Pāḷivavatthānadassanāditoti ettha ādi-saddena pucchāvibhaṅgo vissajjanāṭhānāni ekasmiṃ pañhe yojanānayoti imesaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

'तदेकदेसपक्खेपवसेन' म्हणजे त्या चार प्रश्नांच्या आणि पाच उत्तरांच्या एका भागाचा समावेश करण्याच्या आधारे. म्हणूनच अट्ठकथेत म्हटले आहे - 'पहिल्या स्थानात परिपूर्ण प्रश्नाच्या पूर्व भागात स्वरूपाच्या दर्शनाने' इत्यादी. येथे जे प्रश्न आणि उत्तरांमध्ये सत्तावीस स्थानांवर समावेश प्राप्त करतात, ते दर्शवण्यासाठी 'परिपुण्णपण्हो एवा' इत्यादी म्हटले आहे. 'पाळिववत्थानदस्सनादितो' येथे 'आदि' शब्दाने प्रश्नांचे वर्गीकरण (पुच्छाविभंग), उत्तरांची स्थाने आणि एका प्रश्नात योजनेचा नियम यांचा संग्रह समजावा.

Suddhāvāsānantiādi pāḷiyā padaṃ uddharitvā atthadassanatthaṃ āraddhaṃ. ‘‘Yassa yattha rūpakkhandho nuppajjittha, tassa tattha vedanākkhandho nuppajjitthā’’ti imassa vissajjanaṃ hoti ‘‘suddhāvāsānaṃ tesaṃ tatthā’’ti. Tattha ekabhūmiyaṃ dutiyā upapatti natthīti ekissā bhūmiyā ekassa ariyapuggalassa dutiyavāraṃ paṭisandhiggahaṇaṃ natthīti attho. Tatiyavārādīsu vattabbameva natthi. Svāyamattho yathā ñāpito hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘paṭisandhito pabhuti hi…pe… pavattā’’ti vuttaṃ. Tena addhāpaccuppannavasenāyaṃ desanā pavattāti dasseti. Ādānanikkhepaparicchinnaṃ kammajasantānaṃ ekattena gahetvā tassa vasena uppādanirodhesu vuccamānesu akammajesu kusalādīsu kathanti codanāyaṃ tepi idha taṃnissitā eva katāti dassento āha ‘‘tasmiñhi…pe… dassitā’’ti. Tenevāti kammajasantāneneva. Tasmāti ekakammanibbattassa vipākasantānassa ekattena gahitattā. Tassāti kammajasantānassa. Pañcasu suddhāvāsesu yathā paccekaṃ ‘‘ekissā bhūmiyā dutiyā upapatti natthī’’ti yathāvuttapāḷiyā viññāyati, evaṃ ‘‘suddhāvāsāna’’nti avisesavacanato sakalepi suddhāvāse sā natthīti tāya kasmā na viññāyatīti codanaṃ samuṭṭhāpetvā sayameva pariharituṃ ‘‘kasmā panā’’tiādimāha. Tattha suddhāvāsesu heṭṭhābhūmikassa asati indriyaparipāke uparibhūmisamuppatti na sakkā [Pg.177] paṭisedhetuṃ uddhaṃsotavacanato. Uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotañcāti hi uddhaṃsoto. Tenāha ‘‘uddhaṃsotapāḷisabbhāvā’’ti. Saṃsandetabbāti yathā na virujjhanti, evaṃ netabbā. Tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ.

‘शुद्धावासानं’ (शुद्धावासांतील लोकांचे) इत्यादी पाळीतील पद उद्धृत करून अर्थ दाखवण्यासाठी (हे व्याख्यान) सुरू केले आहे. “ज्या व्यक्तीचा ज्या भूमीत रूपस्कंध उत्पन्न झाला नाही, त्याचा त्या भूमीत वेदनास्कंध उत्पन्न झाला नाही का?” याचे उत्तर “त्या शुद्धावासवासीयांचे तेथे” असे होते. तेथे एका भूमीत दुसरी उत्पत्ती नाही, याचा अर्थ असा की एका भूमीत एका आर्य पुद्गलाचे दुसऱ्यांदा प्रतिसंधी ग्रहण करणे होत नाही. तिसऱ्या वेळेविषयी तर बोलण्याची गरजच नाही. हाच अर्थ जसा समजवला गेला आहे, तो दाखवण्यासाठी “प्रतिसंधीपासून घेऊन...पे... प्रवृत्त झाले” असे म्हटले आहे. यावरून हे स्पष्ट होते की ही देशना वर्तमान काळाच्या संदर्भाने प्रवृत्त झाली आहे. ग्रहण आणि निक्षेप (उत्पत्ती आणि विनाश) यांनी मर्यादित असलेल्या कर्मज संतानाला एक मानून, त्याच्या आधारे उत्पाद आणि निरोधाविषयी सांगितले जात असताना, अकर्मज अशा कुशल इत्यादींच्या बाबतीत कसे? अशा शंकेवर, ते देखील येथे त्यावरच आश्रित केले आहेत, हे दाखवताना म्हटले आहे— “त्यातच...पे... दाखवले आहे.” ‘तेनेव’ म्हणजे कर्मज संतानानेच. ‘तस्मा’ म्हणजे एका कर्माने उत्पन्न झालेल्या विपाक संतानाला एक मानून ग्रहण केल्यामुळे. ‘तस्स’ म्हणजे कर्मज संतानाचे. पाच शुद्धावासांमध्ये जसे प्रत्येक भूमीच्या बाबतीत “एका भूमीत दुसरी उत्पत्ती नाही” असे पूर्वोक्त पाळीवरून समजते, तसेच “शुद्धावासानं” या सामान्य वचनावरून संपूर्ण शुद्धावासात ती (दुसरी उत्पत्ती) नाही, असे त्यावरून का समजले जात नाही? अशी शंका उपस्थित करून स्वतःच त्याचे परिहार करण्यासाठी “कस्मा पना” (पण का?) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे शुद्धावासांमध्ये, खालच्या भूमीतील पुद्गलाची इंद्रिये परिपक्व नसताना, वरच्या भूमीत उत्पत्ती होणे नाकारता येत नाही, कारण ‘उद्धंसोत’ (उर्ध्वस्रोत) असे वचन आहे. ज्याचा तृष्णेचा प्रवाह आणि संसाराचा प्रवाह वरच्या देशाने वाहतो, तो ‘उद्धंसोत’ होय. म्हणूनच म्हटले आहे— “उद्धंसोतपाळीच्या अस्तित्वामुळे.” ‘संसंदेतब्बा’ म्हणजे जसा विरोध होणार नाही, तसा अर्थ लावला पाहिजे. तसेच याचे वर्णन केले आहे.

Etena sanniṭṭhānenāti aṅkitokāsabhāvirūpuppādasannissayena nicchayena. Visesitā tathābhāvirūpabhāvino. Asaññasattāpīti na kevalaṃ pañcavokārā eva, atha kho asaññasattāpi. Te eva asaññasatte eva gahetvā purimakoṭṭhāseti adhippāyo. Tena ye sanniṭṭhānena vajjitāti tena yathāvuttasanniṭṭhānena ye virahitā, te tathā na vattabbāti attho. Idāni ‘‘te tato’’tiādinā dasseti. Tatoti asaññābhavato. Pacchimabhavikānanti ettha pacchimabhavaṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘kiṃ pañcavokārādī’’tiādi vuttaṃ. Apacchimabhavikānampi arūpānaṃ arūpabhave yathā rūpakkhandho nuppādi, evaṃ tattha pacchimabhavikānaṃ vedanākkhandhopīti āha ‘‘etena sanniṭṭhānena saṅgahitattā’’ti. Tenāha ‘‘tesaṃ…pe… āhā’’ti. Tattha tesanti pacchimabhavikānaṃ. Tatthāti arūpabhave. Itarānuppattibhāvañcāti itarassa vedanākkhandhassa anuppajjanasabbhāvampi. Sappaṭisandhikānampi suddhāvāsānaṃ khandhabhedassa parinibbānapariyāyo oḷārikadosappahānato kilesūpasamasāmaññena vuttoti veditabbaṃ.

‘एतेन संनिट्ठानेन’ म्हणजे चिन्हांकित अवकाशात होणाऱ्या रूपोत्पत्तीच्या आश्रयाने केलेल्या निश्चयाने. ‘विसेसिता’ म्हणजे तशा प्रकारे होणाऱ्या रूपाचे अस्तित्व असणारे. ‘असंञसत्तापि’ म्हणजे केवळ पंचवोकार (पंचस्कंधीय) भूमीतीलच नव्हे, तर असंज्ञसत्त्व देखील. त्यांनाच, म्हणजे असंज्ञसत्त्वांनाच घेऊन ‘पहिल्या भागात’ असा अभिप्राय आहे. ‘तेन ये संनिट्ठानेन वज्जिता’ म्हणजे त्या पूर्वोक्त निश्चयाने जे रहित आहेत, त्यांच्याविषयी तसे बोलू नये, असा अर्थ आहे. आता “ते ततो” इत्यादींद्वारे दाखवतात. ‘ततो’ म्हणजे असंज्ञभवातून. ‘पच्छिमभविकानं’ यामध्ये पश्चिमभव (अंतिम जन्म) प्रत्यक्ष दाखवण्यासाठी “काय पंचवोकार इत्यादी” असे म्हटले आहे. अपश्चिमभविक (ज्यांचा अंतिम जन्म नाही अशा) अरूप पुद्गलांच्या अरूपभवात जसा रूपस्कंध उत्पन्न झाला नाही, तसेच तेथे पश्चिमभविकांच्या बाबतीत वेदनास्कंध देखील उत्पन्न झाला नाही, हे सांगताना “या निश्चयाने समाविष्ट असल्यामुळे” असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— “त्यांच्या...पे... म्हटले आहे.” तेथे ‘तेसं’ म्हणजे पश्चिमभविकांचे. ‘तत्थ’ म्हणजे अरूपभवात. ‘इतरानुप्पत्तिभावञ्च’ म्हणजे दुसऱ्या वेदनास्कंधाच्या अनुत्पत्तीचे अस्तित्व देखील. प्रतिसंधीसह असणाऱ्या शुद्धावासवासीयांच्या स्कंधभेदाला (मरणाला) देखील, स्थूल दोषांचा प्रहाण झाल्यामुळे आणि क्लेशांच्या उपशमनाच्या समानतेमुळे, परिनिर्वाण पर्याय म्हटले आहे, असे जाणावे.

Sabbesañhi tesanti taṃtaṃbhūmiyaṃ ṭhitānaṃ sabbesaṃ suddhāvāsānaṃ. Yathā panātiādinā vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Anantā lokadhātuyoti idaṃ okāsassa paricchedābhāvaṃyeva dassetuṃ vuttaṃ. Puggalavasena samānādhāratāya samānakālattena asambhavanto okāsavasena pana sambhavanto saṃkiṇṇā viya hontīti āha ‘‘saṃkiṇṇatā hotī’’ti.

‘सब्बेसञ्हि तेसं’ म्हणजे त्या त्या भूमीत राहिलेल्या सर्व शुद्धावासवासीयांचे. “यथा पना” इत्यादींद्वारे पूर्वोक्त अर्थच अधिक स्पष्ट केला आहे. “अनंता लोकधातुयो” (अनंत लोकधातू) हे अवकाशाच्या (स्थानाच्या) मर्यादेचा अभाव दाखवण्यासाठीच म्हटले आहे. पुद्गलाच्या दृष्टीने एकाच आधारावर आणि एकाच वेळी असणे असंभव असल्याने, परंतु अवकाशाच्या (स्थानाच्या) दृष्टीने संभवत असल्याने ते संकीर्ण (मिश्रित) असल्यासारखे होतात, म्हणूनच म्हटले आहे— “संकीर्णता होते.”

Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रवृत्तिवार-वर्णन समाप्त झाले.

3. Pariññāvāravaṇṇanā

३. परिज्ञावार-वर्णन

206-208. Tassāpīti puggalokāsavārassapi. Okāse puggalassevāti yathāgahite okāse yo puggalo, tasseva okāsavisiṭṭhapuggalassevāti [Pg.178] attho. Yathā pana puggalavāre labbhamāne puggalokāsavāropi labbhati, evaṃ okāsavāropi labbheyyāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘okāsavāropi cā’’ti. Tasmāti yasmā vuccamānopi okāso puggalassa visesabhāveneva vucceyya, na visuṃ, tasmā.

२०६-२०८. ‘तस्सापि’ म्हणजे पुद्गलोकासवाराचा (पुद्गल-अवकाश-वाराचा) देखील. ‘ओकासे पुग्गलस्सेव’ म्हणजे ग्रहण केलेल्या अवकाशात जो पुद्गल आहे, त्याच अवकाश-विशिष्ट पुद्गलाचाच, असा अर्थ आहे. परंतु जसे पुद्गलवार प्राप्त होत असताना पुद्गलोकासवार देखील प्राप्त होतो, तसेच ओकासवार (अवकाशवार) देखील प्राप्त व्हावा, या शंकेला अनुसरून म्हटले आहे— “ओकासवारोपि च” (आणि अवकाशवार देखील). ‘तस्मा’ म्हणजे ज्या कारणाने सांगितले जाणारे अवकाश देखील पुद्गलाचे विशेषण म्हणूनच सांगितले जाईल, स्वतंत्रपणे नाही, म्हणून.

Aññathāti pavattivāre viya ādānanikkhepaparicchinnaṃ kammajasantānaṃ ekattena gahetvā tassa uppādanirodhavasena pariññāvacane. ‘‘Yo rūpakkhandhaṃ parijānātī’’ti sanniṭṭhānapadasaṅgahitatthābhāvadassanamukhena itarassapi abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘rupakkhandhaparijānanassa abhāvā’’ti vuttaṃ. ‘‘Āmantā’’ti ca kataṃ, tasmā pavatte cittakkhaṇavasenevettha tayo addho labbhantīti attho. ‘‘Aggamaggasamaṅgiñca arahantañcā’’ti dvinnaṃ padānaṃ ‘‘rūpakkhandhañca na parijānanti vedanākkhandhañca na parijānitthā’’ti dvīhi padehi yathākkamaṃ sambandho. ‘‘Ṭhapetvā avasesā puggalā’’ti pana paccekaṃ yojetabbaṃ. Aggamagga…pe… natthīti iminā arahattamaggañāṇasseva pariññāmatthakappattiyā pariññākiccaṃ sātisayaṃ, tadabhāvā na itaresanti dasseti. Yato tasseva vajirūpamatā vuttā, sesānañca vijjūpamatā. Tenāti tena yathāvuttena vacanena. Tadavasesasabbapuggaleti tato aggamaggasamaṅgito avasesasabbapuggale. Imaṃ pana yathāvuttadosaṃ pariharantā ‘‘puthujjanādayo sandhāyā’’ti vadanti.

‘अञ्ञथा’ म्हणजे प्रवृत्तिवाराप्रमाणे ग्रहण आणि निक्षेपाने मर्यादित असलेल्या कर्मज संतानाला एक मानून, त्याच्या उत्पाद आणि निरोधाच्या आधारे परिज्ञा वचनात. “जो रूपस्कंधाला पूर्णपणे जाणतो (परिज्ञा करतो)” या निश्चित पदात समाविष्ट असलेल्या अर्थाचा अभाव दाखवण्याच्या मुखाने दुसऱ्याचाही अभाव दाखवण्यासाठी “रूपस्कंध-परिज्ञेचा अभाव असल्यामुळे” असे म्हटले आहे. आणि “आमता” (होय) असे केले आहे, म्हणून प्रवृत्तीत चित्तक्षणाच्या आधारेच येथे तीन काळ प्राप्त होतात, असा अर्थ आहे. “अग्गमग्गसमङ्गिञ्च अरहन्तञ्च” (अग्रमार्गसमंगी आणि अर्हंत) या दोन पदांचा “रूपस्कंधाला पूर्णपणे जाणत नाहीत आणि वेदनास्कंधाला पूर्णपणे जाणले नाही” या दोन पदांशी अनुक्रमे संबंध आहे. “ठपेत्वा अवसेसा पुग्गला” (वगळून उर्वरित पुद्गल) हे मात्र प्रत्येकाशी जोडले पाहिजे. ‘अग्गमग्ग...पे... नत्थि’ यावरून अर्हत्त्वमार्ग-ज्ञानालाच परिज्ञेच्या शिखरावर पोहोचल्यामुळे परिज्ञा-कार्य अत्यंत श्रेष्ठ आहे, आणि त्याच्या अभावामुळे इतरांचे नाही, हे दाखवले आहे. कारण त्यालाच वज्रोपम (वज्रासारखे) म्हटले आहे, आणि इतरांना विद्युत्-उपम (विजेसारखे) म्हटले आहे. ‘तेन’ म्हणजे त्या पूर्वोक्त वचनाने. ‘तदवसेससब्बपुग्गले’ म्हणजे त्या अग्रमार्गसमंगी व्यतिरिक्त उर्वरित सर्व पुद्गलांमध्ये. या पूर्वोक्त दोषाचे परिहार करताना (टीकाकार) “पृथग्जन इत्यादींना उद्देशून” असे म्हणतात.

Pariññāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.

परिज्ञावार-वर्णन समाप्त झाले.

Khandhayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

स्कंधयमक-वर्णन समाप्त झाले.

3. Āyatanayamakaṃ

३. आयतनयमक

1. Paṇṇattivāro

१. प्रज्ञप्तिवार

Uddesavāravaṇṇanā

उद्देशवार-वर्णन

1-9. Vuttanayenāti ‘‘avayavapadehi vutto ekadeso sakalo vā samudāyapadānaṃ attho, samudāyapadehi pana vutto ekantena avayavapadānaṃ attho’’tiādinā vuttena nayena. Etena yathāvuttaatthavaṇṇanānayadassanatāya sabbapaṇṇattivārādīsu yathārahaṃ attho netabboti dasseti.

१-९. ‘वृत्तनयेन’ म्हणजे “अवयव पदांनी सांगितलेला एक भाग किंवा संपूर्ण भाग हा समुदाय पदांचा अर्थ असतो, आणि समुदाय पदांनी सांगितलेला अर्थ हा निश्चितपणे अवयव पदांचा अर्थ असतो” इत्यादी सांगितलेल्या पद्धतीने. यावरून, पूर्वोक्त अर्थवर्णन पद्धती दाखवून सर्व प्रज्ञप्तिवार इत्यादींमध्ये योग्यतेनुसार अर्थ लावला पाहिजे, हे दर्शवले आहे.

Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

उद्देशवार-वर्णन समाप्त झाले.

Niddesavāravaṇṇanā

निर्देशवार-वर्णन

10-17. Vāyanaṃ [Pg.179] savisayaṃ byāpetvā pavattanaṃ, tayidaṃ yathā gandhāyatane labbhati, evaṃ sīlādīsupīti pāḷiyaṃ ‘‘sīlagandho’’tiādi vuttaṃ ‘‘sīlādiyeva gandho’’ti katvā. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sīlagandho…pe… nāmānī’’ti. Yasmā pana savisayabyāpanaṃ tattha pasaṭabhāvo pākaṭabhāvo vā hoti, tasmā ‘‘pasāraṇaṭṭhena pākaṭabhāvaṭṭhena vā’’ti vuttaṃ. Attano vatthussa sūcanaṃ vā vāyanaṃ. ‘‘Devakāyā samāgatā (dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37), paṇṇattidhammā’’tiādīsu (dha. sa. dukamātikā 108) samūhapaññattīsupi kāyadhammasaddā āgatāti ‘‘sasabhāva’’nti viseseti. Kāyavacanena…pe… natthīti idaṃ ‘‘na dhammo nāyatana’’nti ettha dhammasaddassa vinivattavisesasabbasabhāvadhammavācakataṃ sandhāya vuttaṃ, na dhammāyatanasaṅkhātadhammavisesavācakatanti daṭṭhabbaṃ.

१०-१७. 'वायन' (पसरणे) म्हणजे आपल्या विषयाला व्यापून प्रवृत्त होणे. जसे हे गंधायतनाच्या बाबतीत आढळते, तसेच शील इत्यादींच्या बाबतीतही आढळते, म्हणूनच पाळीमध्ये 'शील हाच गंध आहे' असे मानून 'शीलगंध' इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये 'शीलगंध...पे... नामानी' (शीलगंध इत्यादी नावे) असे म्हटले आहे. परंतु, ज्याअर्थी आपल्या विषयाला व्यापणे म्हणजे तेथे पसरणे किंवा प्रकट होणे असा होतो, म्हणून 'प्रसारण अर्थाने किंवा प्रकट होण्याच्या अर्थाने' असे म्हटले आहे. किंवा आपल्या वस्तूची (विषयाची) सूचना देणे म्हणजे 'वायन' होय. 'देवकन्या एकत्र आल्या' (दी. नि. २.३३२; सं. नि. १.३७), 'प्रज्ञप्तिधर्म' इत्यादी समूहप्रज्ञप्तींमध्येही 'काय' आणि 'धर्म' हे शब्द आले आहेत, म्हणून 'सस्वभाव' (स्वतःचा स्वभाव असलेला) असे विशेषित केले आहे. 'काय' शब्दाने...पे... नाही, हे 'धर्म नाही, आयतन नाही' येथे 'धर्म' शब्दाचा अर्थ सर्व सस्वभावधर्मांचा वाचक (विशिष्ट धर्मांना वगळून) या अभिप्रायाने म्हटले आहे, 'धर्मायतन' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या विशिष्ट धर्माचा वाचक नाही, असे समजावे.

Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

निर्देशवारवर्णना समाप्त झाली.

2. Pavattivāravaṇṇanā

२. प्रवृत्तिवारवर्णना

18-21. Etasminti pavattivāre. Pucchāmattalābhenāti moghapucchābhāvamāha. Ekekanti ‘‘yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati, tassa saddāyatanaṃ uppajjatī’’tiādikaṃ ekekaṃ. Pañcāti ‘‘yassa saddāyatanaṃ uppajjati, tassa gandhāyatanaṃ uppajjatī’’tiādīni pañca. Pucchāmattalābhena saṅgahaṃ anujānanto ‘‘vissajjanavasena hāpetabbānī’’ti āha. ‘‘Vakkhati hī’’tiādinā yathāvuttamatthaṃ aṭṭhakathāya samattheti.

१८-२१. 'एतस्मिं' म्हणजे या प्रवृत्तिवारामध्ये. 'पुच्छापत्तलाभेन' (केवळ प्रश्न विचारण्याच्या लाभाने) याद्वारे व्यर्थ प्रश्न नसणे (मोघपुच्छाचा अभाव) दर्शविले आहे. 'एकेक' म्हणजे 'ज्याला चक्षुआयतन उत्पन्न होते, त्याला शब्दआयतन उत्पन्न होते का?' इत्यादी एकेक. 'पाच' म्हणजे 'ज्याला शब्दआयतन उत्पन्न होते, त्याला गंधआयतन उत्पन्न होते का?' इत्यादी पाच. केवळ प्रश्न विचारण्याच्या लाभाने संग्रहाला मान्यता देताना 'विसर्जनाच्या (उत्तराच्या) दृष्टीने ते वगळले पाहिजेत' असे म्हटले आहे. 'वक्खति हि' (कारण ते पुढे सांगतील) इत्यादींद्वारे अट्ठकथेमध्ये वर सांगितलेल्या अर्थाचे समर्थन केले आहे.

Sadisavissajjananti sāmaññavacanaṃ visesaniviṭṭhameva hotīti taṃ visesaṃ dassento ‘‘puggalavārameva sandhāya vutta’’nti vatvā tassā pana sadisavissajjanatāya abyāpitattā yattha sadisaṃ, tatthāpi vissajjitanti dassento ‘‘okāsavāre pana…pe… vissajjita’’nti āha. Tattha tanti dutiyaṃ. Puggalavārepīti yattha sadisaṃ vissajjanaṃ, tattha puggalavārepi vissajjitaṃ, pageva okāsavāreti adhippāyo. Virattakāmakammanibbattassāti bhāvanābalena viratto kāmo etenāti virattakāmaṃ, rūpāvacarakammaṃ, tato nibbattassa. Paṭisandhi eva bījaṃ [Pg.180] paṭisandhibījaṃ, tassa. ‘‘Evaṃsabhāvattā’’ti etena ekantato kāmataṇhānidānakammahetukāni ghānādīnīti dasseti. Gandhādayo ca na santīti sabbena sabbaṃ tesampi abhāvaṃ sandhāya vadati. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.

'समान विसर्जन' (सदिसविसर्जन) हा सामान्य शब्द विशेषामध्येच समाविष्ट असतो, हे विशेष दर्शविताना 'पुद्गलवारालाच अभिप्रेत करून म्हटले आहे' असे सांगून, त्या समान विसर्जनाच्या अव्यापकतेमुळे जेथे समान आहे, तेथेही विसर्जन केले आहे हे दर्शविताना 'ओकासवारामध्ये (अवकाशवारामध्ये) तर...पे... विसर्जन केले आहे' असे म्हटले आहे. तेथे 'तं' म्हणजे दुसरे. 'पुद्गलवारामध्येही' म्हणजे जेथे समान विसर्जन आहे, तेथे पुद्गलवारामध्येही विसर्जन केले आहे, मग ओकासवारामध्ये तर काय सांगायचे! असा अभिप्राय आहे. 'विरत्तकामकम्मनिब्बुत्तस्स' म्हणजे भावनेच्या बळाने ज्याने कामवासनेचा त्याग केला आहे ते 'विरत्तकाम' (कामविरहित) रूपावचर कर्म, त्यापासून उत्पन्न झालेल्याचे. प्रतिसंधी हेच बीज म्हणजे 'प्रतिसंधीबीज', त्याचे. 'अशा स्वभावाचे असल्यामुळे' (एवंसभावत्ता) याद्वारे हे दर्शविले आहे की, घ्राण (नाक) इत्यादी इंद्रिये निश्चितपणे कामतृष्णेच्या कारणाने होणाऱ्या कर्मामुळे उत्पन्न होतात. आणि 'गंध इत्यादी नसतात' हे पूर्णपणे त्यांच्याही अभावाला अभिप्रेत करून म्हटले आहे. तेथे जे सांगायचे आहे, ते खाली (पूर्वीच) सांगितले आहे.

‘‘Sacca’’nti yathāvuttavasena gahetabbaṃ codakena vuttamatthaṃ sampaṭicchitvā puna yenādhippāyena tāni yamakāni sadisavissajjanāni, taṃ dassetuṃ ‘‘yathā panā’’tiādi vuttaṃ. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – tattha cakkhāyatanamūlakesu ghānāyatanayamakena ‘‘sacakkhukānaṃ aghānakānaṃ upapajjantāna’’ntiādinā nayena jivhākāyāyatanayamakāni yathā sadisavissajjanāni, tathā idha ghānāyatanamūlakesu ghānāyatanayamakena tāni jivhākāyāyatanayamakāni ‘‘yassa ghānāyatanaṃ uppajjati, tassa jivhāyatanaṃ uppajjatīti? Āmantā’’tiādinā nayena sadisavissajjanānīti. Evamettha ubhayesaṃ visuṃ aññamaññaṃ sadisavissajjanatāya idaṃ vuttaṃ, na ekajjhaṃ aññamaññaṃ sadisavissajjanatāya. Tenāha ‘‘tasmā tattha tattheva sadisavissajjanatā pāḷianāruḷhatāya kāraṇa’’nti. Evañca sati cakkhāyatanamūlaggahaṇaṃ kimatthiyanti āha ‘‘nidassanabhāvenā’’tiādi. Tattha nidassanabhāvenāti nidassanabhūtānaṃ aññamaññasadisavissajjanatāsaṅkhātena nidassanabhāveneva, na pana tesaṃ nidassitabbehi sabbathā sadisavissajjanatāyāti adhippāyo. ‘‘Yebhuyyatāyā’’ti vuttaṃ yebhuyyataṃ dassetuṃ ‘‘tesu hī’’tiādi vuttaṃ.

'सच्चं' (सत्य) हे वर सांगितल्याप्रमाणे ग्रहण करावे. आक्षेपकाने मांडलेला अर्थ स्वीकारून, पुन्हा ज्या अभिप्रायाने ती यमके समान विसर्जन असणारी आहेत, हे दर्शविण्यासाठी 'यथा पना' (परंतु जसे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे हा संक्षेपार्थ आहे – तेथे चक्षुआयतनमूलकांमध्ये घ्राणायतनयमकाद्वारे 'सचक्षुकानां अघानाकानां उपपज्जंतानं' (चक्षू असलेल्या परंतु घ्राण नसलेल्या उत्पन्न होणाऱ्यांच्या) इत्यादी पद्धतीने जशी जिव्हा आणि काय आयतन यमके समान विसर्जन असणारी आहेत, तसेच येथे घ्राणायतनमूलकांमध्ये घ्राणायतनयमकाद्वारे ती जिव्हा आणि काय आयतन यमके 'ज्याला घ्राणायतन उत्पन्न होते, त्याला जिव्हायतन उत्पन्न होते का? होय (आमंता)' इत्यादी पद्धतीने समान विसर्जन असणारी आहेत. अशा प्रकारे, येथे दोन्हीचे स्वतंत्रपणे परस्परांशी समान विसर्जन असल्यामुळे हे म्हटले आहे, एकत्र परस्परांशी समान विसर्जन असल्यामुळे नाही. म्हणूनच म्हटले आहे – 'त्यामुळे त्या त्या ठिकाणीच समान विसर्जन असणे हे पाळीमध्ये समाविष्ट न होण्याचे कारण आहे.' आणि असे असताना चक्षुआयतनमूलकाचे ग्रहण कशासाठी? यावर 'निदस्सनभावेन' (उदाहरणादाखल) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'निदस्सनभावेन' म्हणजे उदाहरण बनलेल्यांच्या परस्पर समान विसर्जनतेच्या स्वरूपातील केवळ उदाहरणादाखलच, परंतु त्यांचे ज्यांचे उदाहरण दिले आहे त्यांच्याशी सर्वथा समान विसर्जन असल्यामुळे नाही, असा अभिप्राय आहे. 'बहुतांशतेमुळे' (येभुय्यताय) हे जे म्हटले आहे, ते बहुतांशता दर्शविण्यासाठी 'तेसु हि' (त्यांच्यामध्ये खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे.

Evanti iminā ‘‘āmantā’’ti paṭivacanavissajjanena yathāvuttavacanasseva vissajjanabhāvānujānanaṃ kattabbanti imamatthaṃ ākaḍḍhati. Sāti dutiyapucchā. Ghānāyatanayamakenāti cakkhāyatanamūlakesu ghānāyatanayamakeneva. Taṃsesānīti tena ghānāyatanamūlakakāyāyatanayamakena saddhiṃ sesāni. Sadisavissajjanattā anāruḷhānīti ettha ‘‘anāruḷhānī’’ti ettakameva tathā-saddena anukaḍḍhīyati, na ‘‘sadisavissajjanattā’’ti dassento ‘‘tathāti…pe… samaññenā’’ti vatvā idāni ‘‘kāraṇasāmaññenā’’ti vuttassa sadisavissajjanattassa tattha abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ghānajivhākāyāyatanānaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha [Pg.181] agabbhaseyyakesu pavattamānānanti etthāpi ‘‘sahacāritāyā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ, tathā ‘‘gabbhaseyyakesu ca pavattamānāna’’nti. Itarāni ghānāyatanamūlakāni jivhākāyāyatanayamakāni dve na vissajjīyanti, ghānāyatanamūlakesu ca yamakesu vissajjitesu itaradvayamūlakāni jivhākāyāyatanamūlakāni na vissajjīyanti avisesattā appavisesattā cāti yojetabbaṃ. Tattha kāyāyatanayamake dutiyapucchāvasena appaviseso, itaravasena aviseso veditabbo. Rūpāyatanamanāyatanehi saddhinti idaṃ rūpāyatanamūlakamanāyatanavasena vuttanti āha ‘‘rūpāyatana…pe… adhippāyo’’ti. Tenevāha ‘‘rūpāyatanamūlakesu hī’’tiādi. Yamakānanti rūpāyatanamūlakagandharasaphoṭṭhabbāyatanayamakānaṃ. Dutiyapucchānanti yathāvuttayamakānaṃyeva dutiyapucchānaṃ. Vuttanayenāti ‘‘sarūpakānaṃ acittakāna’’ntiādinā vuttena nayena. Ādipucchānanti tesaṃyeva yamakānaṃ paṭhamapucchānaṃ.

'एवं' (अशा प्रकारे) याद्वारे 'आमंता' (होय) या प्रतिवचन-विसर्जनाने (उत्तराने) वर सांगितलेल्या वचनालाच विसर्जन म्हणून मान्यता दिली पाहिजे, हा अर्थ स्पष्ट केला आहे. 'सा' म्हणजे दुसरी पृच्छा (प्रश्न). 'घ्राणायतनयमकेन' म्हणजे चक्षुआयतनमूलकांमध्ये घ्राणायतनयमकाद्वारेच. 'तंसेसानि' म्हणजे त्या घ्राणायतनमूलक कायआयतनयमकासह उर्वरित. 'समान विसर्जन असल्यामुळे समाविष्ट न झालेले' येथे 'समाविष्ट न झालेले' (अनारुळ्हानि) एवढेच 'तथा' शब्दाने जोडले जाते, 'समान विसर्जन असल्यामुळे' हे नाही, हे दर्शविताना 'तथा...पे... सामान्याने' असे सांगून, आता 'कारणसामान्यामुळे' असे म्हटलेल्या समान विसर्जनाचा तेथे अभाव दर्शविण्यासाठी 'घ्राण-जिव्हा-काय आयतनांचे तर...' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अगर्भशय्यकांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्यांच्या' येथेही 'सहचारित्वामुळे' हा शब्द आणून जोडला पाहिजे, तसेच 'गर्भशय्यकांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्यांच्या' याच्याशीही. इतर दोन घ्राणायतनमूलक जिव्हा-काय आयतन यमके विसर्जित केली जात नाहीत, आणि घ्राणायतनमूलक यमके विसर्जित केली असता इतर दोन मूलक जिव्हा-काय आयतन मूलके विसर्जित केली जात नाहीत, कारण त्यांच्यात विशेष फरक नाही किंवा अल्प विशेष फरक आहे, असा संबंध जोडला पाहिजे. तेथे कायआयतनयमकामध्ये दुसऱ्या प्रश्नाच्या दृष्टीने अल्प विशेष फरक आहे, आणि इतरांच्या दृष्टीने कोणताही विशेष फरक नाही, असे समजले पाहिजे. 'रूपायतन आणि मनायतनासह' हे रूपायतनमूलक मनायतन या दृष्टीने म्हटले आहे, म्हणून 'रूपायतन...पे... अभिप्राय' असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'रूपायतनमूलकांमध्ये खरोखर' इत्यादी म्हटले आहे. 'यमकानां' म्हणजे रूपायतनमूलक गंध-रस-स्प्रष्टव्य आयतन यमकांचे. 'दुतीयपुच्छानं' म्हणजे वर सांगितलेल्या यमकांच्याच दुसऱ्या प्रश्नांचे. 'वृत्तनयेन' म्हणजे 'सरूपकाणां अचित्तकाणां' (रूपासह असणाऱ्या परंतु चित्त नसलेल्यांच्या) इत्यादी सांगितलेल्या पद्धतीने. 'आदिपुच्छानं' म्हणजे त्यांच्याच पहिल्या प्रश्नांचे.

Heṭṭhimehīti idaṃ avisesavacanampi yesu sadisavissajjanatā sambhavati, tadapekkhanti āha ‘‘gandharasa…pe… attho’’ti. Uddiṭṭhadhammesu uddesānurūpaṃ labbhamānavisesakathanaṃ vissajjanaṃ, yo tattha na sabbena sabbaṃ uddesānurūpaguṇena upalabbhati, tassa akathanampi atthato vissajjanameva nāma hotīti āha ‘‘avissajjaneneva alabbhamānatādassanena vissajjitāni nāma hontī’’ti.

"हेट्ठिमेही" (खालच्यांद्वारे) हा सामान्य शब्द असला तरी, ज्यांच्यामध्ये समान उत्तर मिळणे शक्य आहे, त्यांच्या अपेक्षेने "गंध, रस... पे... अर्थ" असे म्हटले आहे. निर्दिष्ट धर्मांमध्ये उद्देशाला अनुरूप अशा विशेष कथनाचा लाभ होणे म्हणजे 'विसर्जन' (उत्तर) होय. तेथे जो सर्व प्रकारे उद्देशानुरूप गुणाने प्राप्त होत नाही, त्याचे न बोलणे (अकथन) देखील अर्थतः विसर्जनच (उत्तरच) ठरते, म्हणून म्हटले आहे - "अविसर्जनानेच (उत्तर न देण्यानेच), म्हणजेच अप्राप्यतेचे दर्शन घडवून, ते विसर्जित (उत्तरीत) झाले असे म्हटले जाते."

Cakkhuvikalasotavikalā viya cakkhusotavikalopi labbhatīti so pana aṭṭhakathāyaṃ pi-saddena saṅgahitoti dassento ‘‘jaccandhampi…pe… veditabbo’’ti āha. Paripuṇṇāyatanameva opapātikaṃ sandhāya vuttanti ettha aṭṭhānappayutto eva-saddoti tassa ṭhānaṃ dassento ‘‘vuttamevāti attho’’ti vatvā tena paripuṇṇāyatanassa tattha aniyatattā aparipuṇṇāyatanassapi saṅgaho siddhoti dassento ‘‘tena jaccandhabadhirampi sandhāya vuttatā na nivāritā hotī’’ti āha.

"चक्षुविकल आणि श्रोत्रविकल यांच्याप्रमाणे चक्षु-श्रोत्रविकल देखील आढळतात, म्हणून अट्ठकथेमध्ये 'पि' (देखील) या शब्दाने त्यांचा संग्रह केला आहे, हे दर्शविताना "जन्मांधालाही... पे... जाणावे" असे म्हटले आहे. परिपूर्ण आयतन असलेल्या ओपपातिक जीवाचा संदर्भ घेऊनच हे म्हटले आहे, येथे 'एव' (च) हा शब्द अयोग्य स्थानी वापरला आहे, त्याचे स्थान दर्शविताना "म्हटलेच आहे असा अर्थ" असे सांगून, त्याद्वारे परिपूर्ण आयतन असणाऱ्याची तेथे अनियतता असल्यामुळे अपरिपूर्ण आयतन असणाऱ्याचाही संग्रह सिद्ध होतो, हे दर्शविताना "त्यामुळे जन्मांध आणि बधिराचा संदर्भ घेऊन बोलणे नाकारले जात नाही" असे म्हटले आहे."

22-254. Tasmiṃ puggalassa anāmaṭṭhattāti kasmā vuttaṃ, yāvatā ‘‘rūpībrahmalokaṃ pucchatī’’ti imināpi okāsoyeva āmaṭṭhoti. ‘‘Āmantā’’ti paṭiññāya kāraṇavibhāvanādhippāyeneva ‘‘kasmā paṭiññāta’’nti codanaṃ samuṭṭhāpetvā taṃ kāraṇaṃ dassetukāmo ‘‘nanū’’tiādimāha[Pg.182]. Gabbhaseyyakabhāvaṃ gantvā parinibbāyissatīti pacchimabhavikaṃ sandhāyāha. Tadavatthassāti pacchimabhavāvatthassa. Bhavissantassāti bhāvino. Paṭiññātabbattāti ‘‘uppajjissatī’’ti paṭiññātabbattā.

२२-२५४. "त्यामध्ये पुद्गलाचा उल्लेख न केल्यामुळे असे का म्हटले आहे, कारण "रूपी ब्रह्मलोकाविषयी विचारतो" याने देखील अवकाश (स्थान) च निर्दिष्ट केला आहे. "आमता" (होय) अशी प्रतिज्ञा करून, कारणाचे स्पष्टीकरण करण्याच्या हेतूनेच "का प्रतिज्ञा केली?" असा आक्षेप उपस्थित करून, ते कारण दर्शविण्याची इच्छा असणाऱ्यांनी "ननु" (काय नव्हे?) इत्यादी म्हटले आहे. गर्भशय्यक भाव प्राप्त करून परिनिर्वाण पावेल, असे 'पश्चिमभविक' (अंतिम जन्मातील व्यक्ती) चा संदर्भ घेऊन म्हटले आहे. 'तदवत्थस्स' म्हणजे पश्चिमभव अवस्थेतील. 'भविस्संतस्स' म्हणजे भविष्यात होणाऱ्याचे. 'प्रतिज्ञातत्वामुळे' म्हणजे "उत्पन्न होईल" अशी प्रतिज्ञा केल्यामुळे."

Atha kasmāti etthāyaṃ saṅkhepattho – yadi ‘‘yassa rūpāyatanaṃ uppajjissati, tassa cakkhāyatanaṃ uppajjissatī’’ti pucchāyaṃ vuttena vidhinā paṭiññātabbaṃ, atha kasmā atha kena kāraṇena paṭilome ‘‘yassa vā pana rūpāyatanaṃ nuppajjissati, tassa cakkhāyatanaṃ nuppajjissatī’’ti pucchāya ‘‘āmantā’’ti paṭiññātaṃ, nanu idaṃ aññamaññaṃ viruddhanti? Nanūtiādināpi codako tameva virodhaṃ vibhāveti. No ca nuppajjissati uppajjissati evāti attho. ‘‘Tasmiṃ bhave’’tiādi tassa parihāro. Tattha tasmiṃ bhaveti yasmiṃ bhave ‘‘rūpāyatanaṃ nuppajjissatī’’ti vuttaṃ pavattamānattā, tasmiṃ bhave. Anāgatabhāvena avacanatoti bhāvībhāvena avattabbato āraddhuppādabhāvena pavattamānattāti adhippāyo. Tenevāha ‘‘bhavantare hī’’tiādi. Na pana vuccatīti sambandho. Evañca katvātiādinā pāṭhantarena yathāvuttamatthaṃ samattheti.

"येथे 'अथ कस्मा' (तर मग का) याचा संक्षेपार्थ असा आहे - जर "ज्याचे रूपायतन उत्पन्न होईल, त्याचे चक्षुआयतन उत्पन्न होईल का?" या प्रश्नामध्ये सांगितलेल्या विधीनुसार प्रतिज्ञा करायची असेल, तर मग कोणत्या कारणाने प्रतिलोम (उलट) प्रश्नात "किंवा ज्याचे रूपायतन उत्पन्न होणार नाही, त्याचे चक्षुआयतन उत्पन्न होणार नाही का?" या प्रश्नाचे "आमता" (होय) असे उत्तर दिले गेले? हे परस्परांच्या विरुद्ध नाही का? "ननु" इत्यादींद्वारे आक्षेप घेणारा तोच विरोध स्पष्ट करतो. 'नो च नुप्पज्जिस्सति' म्हणजे उत्पन्न होणार नाही असे नाही, तर उत्पन्न होईलच असा अर्थ आहे. "तस्मिं भवे" (त्या भवात) इत्यादी त्याचे परिहार (उत्तर) आहे. तेथे 'त्या भवात' म्हणजे ज्या भवात वर्तमान काळ असल्यामुळे "रूपायतन उत्पन्न होणार नाही" असे म्हटले आहे, त्या भवात. अनागत भावाने न बोलल्यामुळे, म्हणजेच भावी भावाने न सांगता येण्यासारखे असल्यामुळे, कारण ते उत्पन्न होण्याच्या प्रक्रियेत वर्तमान रूपात आहे, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच "भवंतरे हि" (दुसऱ्या भवात नक्कीच) इत्यादी म्हटले आहे. "पण म्हटले जात नाही" असा संबंध आहे. आणि "एवंच कत्वा" (असे करून) इत्यादी पाठांतराने वर सांगितलेल्या अर्थाचे समर्थन केले जाते."

Yasmiṃ attabhāve yehi āyatanehi bhavitabbaṃ, taṃtaṃāyatananibbattakakammena avassaṃbhāvīāyatanassa sattassa, santānassa vā, ‘‘yassa vā pana rūpāyatanaṃ uppajjissati, tassa cakkhāyatanaṃ uppajjissatīti? Āmantā, yassa vā pana rūpāyatanaṃ nuppajjissati, tassa cakkhāyatanaṃ nuppajjissatīti? Āmantā’’ti ca evaṃ pavattaṃ pucchādvayavissajjanaṃ āyatanapaṭilābhassa jātibhāvato suṭṭhu upapannaṃ bhavati. Pacchimabhavikādayoti ettha ādi-saddena arūpe uppajjitvā parinibbāyanakā saṅgayhanti. Idampi vissajjanaṃ. Abhinanditabbattāti ‘‘āmantā’’ti sampaṭicchitabbattā.

"ज्या आत्मभावात ज्या आयतनांचे असणे आवश्यक आहे, त्या त्या आयतनांना उत्पन्न करणाऱ्या कर्मामुळे अपरिहार्य आयतन असणाऱ्या सत्त्वाच्या किंवा संतानाच्या बाबतीत, "किंवा ज्याचे रूपायतन उत्पन्न होईल, त्याचे चक्षुआयतन उत्पन्न होईल का? होय. किंवा ज्याचे रूपायतन उत्पन्न होणार नाही, त्याचे चक्षुआयतन उत्पन्न होणार नाही का? होय" अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या दोन्ही प्रश्नांचे विसर्जन (उत्तर) आयतनाच्या प्राप्तीचा जन्मसिद्ध स्वभाव असल्यामुळे योग्य प्रकारे सुसंगत ठरते. 'पश्चिमभविकादयो' येथे 'आदि' शब्दाने अरूप लोकात उत्पन्न होऊन परिनिर्वाण पावणाऱ्यांचा संग्रह होतो. हे देखील विसर्जन (उत्तर) आहे. 'अभिनंदितव्यत्वामुळे' म्हणजे "आमता" (होय) असे स्वीकारण्यायोग्य असल्यामुळे."

Yaṃ pana aghānakānaṃ kāmāvacaraṃ upapajjantānanti vuttanti sambandho. Yassa vipāko ghānāyatanuppattito puretarameva upacchijjissati, taṃ ghānāyatanānibbattakakammanti vuttaṃ. Kathaṃ panīdisaṃ kammaṃ atthīti viññāyatīti āha ‘‘yassa yatthā’’tiādi. Evampi gabbhaseyyako eva idha aghānakoti adhippetoti kathamidaṃ viññāyatīti codanāya ‘‘na hī’’tiādiṃ vatvā tamatthaṃ sādhetuṃ ‘‘dhammahadayavibhaṅge’’tiādi vuttaṃ. Avacanattampi hi yathādhammasāsane abhidhamme paṭikkhepoyevāti[Pg.183]. Idhāti imasmiṃ āyatanayamake. Yathādassitāsūti ‘‘yassa vā pana sotāyatanaṃ nuppajjissati, tassa cakkhāyatanaṃ nuppajjati, yassa yattha ghānāyatanaṃ na nirujjhati, tassa tattha rūpāyatanaṃ na nirujjhissatī’’ti ca dassitappakārāsu pucchāsu. Āmantāti vuttanti atha kasmā na viññāyatīti yojanā. Etāsu pucchāsu kasmā paṭivacanena vissajjanaṃ na katanti adhippāyo. Sanniṭṭhānena gahitatthassāti ‘‘yassa vā pana sotāyatanaṃ nuppajjissati, yassa yattha ghānāyatanaṃ na nirujjhissatī’’ti ca evamādikena sanniṭṭhānapadena gahitassa atthassa. Ekadese saṃsayatthassa sambhavenāti ekadese saṃsayitabbassa atthassa sambhavena sanniṭṭhānatthapaṭiyogabhūtasaṃsayatthassa paṭivacanassa akaraṇato ‘‘āmantā’’ti paṭivacanavissajjanassa akattabbato atthassa abhinditvā ekajjhaṃ katvā avattabbato. Tenāha ‘‘bhinditabbehi na paṭivacanavissajjanaṃ hotī’’ti.

"परंतु "ज्या गंधहीन (अघानक) जीवांचा कामावचरात जन्म होत आहे" असे जे म्हटले आहे, त्याचा हा संबंध आहे. ज्याचा विपाक घ्राणायतनाच्या उत्पत्तीपूर्वीच खंडित होईल, त्याला 'घ्राणायतन उत्पन्न न करणारे कर्म' असे म्हटले आहे. पण असे कर्म कसे अस्तित्वात आहे हे कसे समजते? म्हणून "यस्स यत्थ" (ज्याचे जेथे) इत्यादी म्हटले आहे. अशा प्रकारे येथे गर्भशय्यकच गंधहीन (अघानक) अभिप्रेत आहे, हे कसे समजते? या आक्षेपावर "न ही" (असे नाही) इत्यादी सांगून, तो अर्थ सिद्ध करण्यासाठी "धम्महदयविभंगे" इत्यादी म्हटले आहे. कारण धम्मशासनात अभिधम्मामध्ये न बोलणे (अकथन) देखील एक प्रकारे नकारच आहे. 'इध' म्हणजे या आयतनयमक मध्ये. 'यथादस्सितासू' म्हणजे "किंवा ज्याचे श्रोत्रायतन उत्पन्न होणार नाही, त्याचे चक्षुआयतन उत्पन्न होत नाही, ज्याचे जेथे घ्राणायतन निरुद्ध होत नाही, त्याचे तेथे रूपायतन निरुद्ध होणार नाही का?" अशा दर्शविलेल्या प्रकारच्या प्रश्नांमध्ये. "आमता" (होय) असे म्हटले आहे, तर मग का समजले जात नाही? अशी योजना आहे. या प्रश्नांमध्ये प्रतिवचनाने (उत्तराने) विसर्जन का केले नाही? असा अभिप्राय आहे. 'सन्निट्ठामेन गहितत्थस्स' म्हणजे "किंवा ज्याचे श्रोत्रायतन उत्पन्न होणार नाही, ज्याचे जेथे घ्राणायतन निरुद्ध होणार नाही" इत्यादी निश्चितीवाचक पदाने ग्रहण केलेल्या अर्थाच्या. 'एकदेसे संसयत्थस्स संभवेन' म्हणजे एका भागात संशयास्पद अर्थाचा संभव असल्यामुळे, निश्चित अर्थाच्या विरोधी असलेल्या संशयास्पद अर्थाचे प्रतिवचन न केल्यामुळे, "आमता" असे प्रतिवचन-विसर्जन न करता येण्यासारखे असल्यामुळे, अर्थाचे विभाजन न करता एकत्र करून सांगता येत नसल्यामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे - "विभाजन करण्यायोग्य प्रश्नांचे प्रतिवचनाने विसर्जन होत नाही."

Yadi siyāti bhinditvā vattabbepi atthe yadi paṭivacanavissajjanaṃ siyā, paripuṇṇavissajjanameva na siyā anokāsabhāvato bhinditabbato cāti attho. Tathā hi ‘‘pañcavokāre parinibbantānaṃ, arūpe pacchimabhavikānaṃ, ye ca arūpaṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, tesaṃ cavantānaṃ tesaṃ sotāyatanañca nuppajjissati, cakkhāyatanañca nuppajjatī’’ti ca, tathā ‘‘rūpāvacare parinibbantānaṃ, arūpānaṃ tesaṃ tattha ghānāyatanañca na nirujjhati, rūpāyatanañca na nirujjhissatī’’ti ca tattha vibhāgavasena pavatto pāṭhaseso. Atha kasmāti yadi abhinditabbe paṭivacanavissajjanaṃ, na bhinditabbe, evaṃ sante ‘‘yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjati, tassa cakkhundriyaṃ uppajjatīti? Āmantā’’ti iminā paṭivacanavissajjanena gabbhaseyyakānaṃ somanassapaṭisandhi natthīti kasmā na viññāyati, bhinditabbe na paṭivacanavissajjanaṃ hotīti sampaṭicchitabbanti? Taṃ na, aññāya pāḷiyā tadatthassa viññāyamānattāti dassento ‘‘kāmadhātuyā’’tiādimāha.

जर असे असेल की, विभाग करून सांगण्याच्या बाबतीतही जर प्रतिवचन-विसर्जन (उत्तर देणे) असेल, तर अवकाशाचा अभाव असल्यामुळे आणि विभाग करण्यायोग्य असल्यामुळे परिपूर्ण विसर्जनच होणार नाही, असा अर्थ आहे. तसेच, "पंचवोकारात परिनिर्वाण पावणाऱ्यांच्या, अरूपात पश्चिमभविकांच्या (अंतिम जन्म असणाऱ्यांच्या), आणि जे अरूपात उत्पन्न होऊन परिनिर्वाण पावतील, त्यांच्या च्युत पावणाऱ्यांच्या (मरण पावणाऱ्यांच्या) बाबतीत त्यांचे सोतायतन उत्पन्न होणार नाही आणि चक्खायतन उत्पन्न होत नाही" असे, आणि तसेच "रूपावचरात परिनिर्वाण पावणाऱ्यांच्या, अरूपांच्या बाबतीत तेथे त्यांचे घानायतन निरुद्ध होत नाही आणि रूपायतन निरुद्ध होणार नाही" असे तेथे विभागाच्या वशाने प्रवृत्त झालेला उर्वरित पाठ आहे. मग जर विभाग न करण्यायोग्य बाबतीत प्रतिवचन-विसर्जन होते, विभाग करण्यायोग्य बाबतीत नाही, तर असे असताना "किंवा ज्याचे सोमनस्सिंद्रिय उत्पन्न होते, त्याचे चक्खुंद्रिय उत्पन्न होते काय? होय" या प्रतिवचन-विसर्जनाने गर्भशय्येतील जीवांना सोमनस्य-प्रतिसंधी नसते, हे का समजले जात नाही? विभाग करण्यायोग्य बाबतीत प्रतिवचन-विसर्जन होत नाही, हे स्वीकारले पाहिजे काय? तसे नाही, कारण दुसऱ्या पाळीवरून (पाठावरून) तो अर्थ समजून घेतला जातो, हे दर्शविताना "कामधातुया" (कामधातूमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे.

‘‘Yaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhati, taṃ cittaṃ nirujjhissati, nuppajjissatīti? Āmantā’’ti tasseva cittassa nirodho anāgatabhāvena tassa uppādakkhaṇe yathā vutto, evaṃ tasseva kammajasantānassa nirodho tassa uppāde anāgatabhāvena vattabbo. Tenetaṃ dasseti ‘‘ekacittassa nāma uppādakkhaṇe nirodho anāgatabhāvena vuccati, kimaṅgaṃ pana ekasantānassā’’ti[Pg.184]. Sabbattha sabbasmiṃ anāgatavāre. Upapajjantānaṃ eva vasena so nirodho tathā anāgatabhāvena vutto, kasmā panettha nirodho upapannānaṃ vasena na vuttoti āha ‘‘uppannānaṃ panā’’tiādi. Tasseva yathāpavattassa kammajasantānassa eva. Tasmāti yasmā uppādakkhaṇato uddhaṃ nirodho āraddho nāma hoti, tasmā. Bhede satipi kālabhedāmasanassa kāraṇe satipi. Anāgatakālāmasanavaseneva nirodhasseva vasena vissajjanadvayaṃ upapannameva yuttameva hotīti. Aññesaṃ vasena nirodhasseva vattuṃ asakkuṇeyyattā ‘‘arahata’’nti vuttaṃ.

"जे चित्त उत्पन्न होते, निरुद्ध होत नाही, ते चित्त निरुद्ध होईल, उत्पन्न होणार नाही काय? होय" याने त्याच चित्ताचा निरोध अनागतभावाने (भविष्यात) त्याच्या उत्पादक्षणी जसा सांगितला आहे, तसेच त्याच कम्मज-संतानाचा (कर्मज प्रवाहाचा) निरोध त्याच्या उत्पत्तीच्या वेळी अनागतभावाने सांगितला पाहिजे. याने हे दर्शविते की, "एका चित्ताच्या उत्पादक्षणी जर निरोध अनागतभावाने सांगितला जातो, तर मग एका संतानाच्या (प्रवाहाच्या) बाबतीत काय सांगावे!" सर्वत्र म्हणजे सर्व अनागतवारात. उत्पन्न होणाऱ्यांच्याच वशाने तो निरोध तशा अनागतभावाने सांगितला आहे, मग येथे निरोध उत्पन्न झालेल्यांच्या (उपपन्नांच्या) वशाने का सांगितला नाही? म्हणून 'उप्पन्नानं पन' (परंतु उत्पन्न झालेल्यांच्या) इत्यादी म्हटले आहे. त्याच यथाप्रवृत्त कम्मज-संतानाचाच. म्हणून, कारण उत्पादक्षणापासून पुढे निरोध सुरू झालेला असतो, म्हणून. भेद असतानाही, कालभेदाचा विचार करण्याचे कारण असतानाही. केवळ अनागतकालाचा विचार करण्याच्या वशाने निरोधाच्याच वशाने दोन्ही विसर्जन (उत्तरे) उपपन्न (योग्य) ठरतात. इतरांच्या वशाने निरोध सांगणे अशक्य असल्यामुळे 'अरहतं' (अर्हताचे) असे म्हटले आहे.

Yadi upapattianantaraṃ nirodho āraddho nāma hoti, atha kasmā cutiyā nirodhavacananti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tanniṭṭhānabhāvato pana cutiyā nirodhavacana’’nti. Tanniṭṭhānabhāvatoti tassa santānassa niṭṭhānabhāvato. Pavattetiādi vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ. Tattha tassāti santānassa. Vakkhatītiādipi pavatte nirodhaṃ anādiyitvā cutinirodhasseva gahitatāya kāraṇavacanaṃ. Tenāti tena yathāvuttena pāṭhantaravacanena. Etthāti etasmiṃ ‘‘yassa cakkhāyatanaṃ nirujjhissatī’’tiādike āyatanayamake. Yadi pavatte niruddhassapi cutiyā eva nirodho icchito, ‘‘sacakkhukāna’’ntiādi kathanti āha ‘‘sacakkhukānantiādīsu ca paṭiladdhacakkhukānantiādinā attho viññāyatī’’ti. Teti arūpe pacchimabhavikā. Acakkhukavacanañca sāvasesanti yojanā.

जर उत्पत्तीनंतर लगेचच निरोध सुरू झालेला असतो, तर मग च्युतीच्या (मरणाच्या) वेळी निरोधाचे वचन का? या शंकेचे निरसन करण्यासाठी 'तन्निष्ठाभावतो पन चुतिया निरोधवचनं' (त्याच्या समाप्तीमुळे च्युतीच्या वेळी निरोधाचे वचन आहे) असे म्हटले आहे. 'तन्निष्ठाभावतो' म्हणजे त्या संतानाच्या (प्रवाहाच्या) समाप्तीमुळे. 'पवत्ते' (प्रवृत्तीत) इत्यादी आधी सांगितलेल्या अर्थाचे स्पष्टीकरण आहे. तेथे 'तस्स' म्हणजे संतानाचे. 'वक्खति' (सांगेल) इत्यादी देखील प्रवृत्तीतील निरोधाचा स्वीकार न करता केवळ च्युति-निरोधाचाच स्वीकार केल्याचे कारण सांगणारे वचन आहे. 'तेन' म्हणजे त्या पूर्वोक्त पाठभेदवचनाने. 'एत्थ' म्हणजे या 'yassa cakkhāyatanaṃ nirujjhissatī' (ज्याचे चक्षुरायतन निरुद्ध होईल) इत्यादी आयतनयमकात. जर प्रवृत्तीत निरुद्ध झालेल्याचा देखील च्युतीच्या वेळीच निरोध अपेक्षित आहे, तर 'सचक्खुकानं' (चक्षू असलेल्यांच्या) इत्यादी कसे? म्हणून म्हटले आहे की, 'सचक्खुकानं' इत्यादींमध्ये 'पटilद्धचक्खुकानं' (ज्यांनी चक्षू प्राप्त केले आहेत त्यांच्या) इत्यादी अर्थ समजला जातो. 'ते' म्हणजे अरूपातील पश्चिमभविक. आणि 'अचक्खुक' (चक्षू नसलेले) हे वचन सावशेष (मर्यादित) आहे, अशी योजना करावी.

Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रवृत्तीवार-वर्णन समाप्त झाले.

Āyatanayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

आयतनयमक-वर्णन समाप्त झाले.

4. Dhātuyamakaṃ

४. धातुयमक

1-19. Saddadhātusambandhānanti idaṃ yāni cakkhudhātādimūlakesu saddayamakāni, sabbāni ca saddadhātumūlakāni, tāni sandhāya vuttaṃ. Na hi tāni cakkhuviññāṇadhātādisambandhāni viya cutipaṭisandhivasena labbhanti, eteneva āyatanayamakepi pavattivāre saddadhātusambandhānaṃ yamakānaṃ alabbhamānatā ca veditabbā.

१-१९. 'सद्दधातुसम्बन्धानं' (शब्दधातूशी संबंधित) हे जे चक्षुधातू इत्यादी मूळ असलेल्या शब्दयमकांमध्ये आणि सर्व शब्दधातू मूळ असलेल्या यमकांमध्ये आहे, त्यांना उद्देशून म्हटले आहे. कारण ती चक्षुविज्ञानधातू इत्यादींच्या संबंधांप्रमाणे च्युति-प्रतिसंधीच्या वशाने प्राप्त होत नाहीत. यावरूनच आयतनयमकात देखील प्रवृत्तीवारात शब्दधातूशी संबंधित यमके प्राप्त होत नाहीत, हे जाणावे.

Dhātuyamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

धातुयमक-वर्णन समाप्त झाले.

5. Saccayamakaṃ

५. सच्चयमक (सत्ययमक)

1. Paṇṇattivāravaṇṇanā

१. पण्णत्तिवार-वर्णन (प्रज्ञप्तिवार-वर्णन)

10-26. Soti [Pg.185] dukkhasaddo. Aññatthāti saṅkhāradukkhavipariṇāmadukkhadukkhādhiṭṭhānesu. Aññanirapekkhoti saṅkhārādipadantarānapekkho. Tenāti aññanirapekkhadukkhapadaggahaṇato. Tasmiṃ dukkhadukkhe visayabhūte. Esa dukkhasaddo ‘‘dukkhaṃ dukkhasacca’’nti ettha paṭhamo dukkhasaddo. Tañca dukkhadukkhaṃ. ‘‘Dukkhaṃ dukkhasacca’’nti ettha dukkhameva dukkhasaccanti nayidaṃ avadhāraṇaṃ icchitabbaṃ, dukkhaṃ dukkhasaccamevāti pana icchitabbanti āha ‘‘ekantena dukkhasaccamevā’’ti. Saccavibhaṅge vuttesu samudayesu koci phaladhammesu natthīti saccavibhaṅge pañcadhā vuttesu samudayesu ekopi phalasabhāvesu natthi, phalasabhāvo natthīti attho. ‘‘Phaladhammo natthī’’ti ca pāṭho. Maggasaddo ca phalaṅgesūti sāmaññaphalaṅgesu sammādiṭṭhiādīsu ‘‘maggaṅgaṃ maggapariyāpanna’’ntiādinā (vibha. 492, 495) āgato maggasaddo maggaphalattā pavattati kāraṇūpacārenāti adhippāyo. Tenāha ‘‘na maggakiccasabbhāvā’’tiādi. Tasmāti yasmā saccadesanāya pabhavādisabhāvā eva dhammā samudayādipariyāyena vuttā, na appabhavādisabhāvā, tasmā. Ettha ca tebhūmakadhammānaṃ yathārahaṃ dukkhasamudayasaccantogadhattā asaccasabhāve sabhāvadhamme ca uddharanto phaladhamme eva uddhari. Nanu ca maggasampayuttāpi dhammā asaccasabhāvāti tepi uddharitabbāti? Na, tesaṃ maggagatikattā. ‘‘Phaladhammesū’’ti ettha dhammaggahaṇena vā phalasampayuttadhammānaṃ viya tesampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

१०-२६. 'सो' म्हणजे दुःख हा शब्द. 'अञ्ञत्थ' (इतर ठिकाणी) म्हणजे संस्कारदुःख, विपरिणामदुःख आणि दुःख-अधिष्ठानांमध्ये. 'अञ्ञनिरपेक्खो' (इतर निरपेक्ष) म्हणजे संस्कार इत्यादी इतर पदांची अपेक्षा न ठेवणारा. 'तेन' म्हणजे इतर निरपेक्ष अशा दुःख पदाच्या ग्रहणाने. त्या दुःख-दुःखात विषयभूत असलेल्या. हा दुःख शब्द 'दुःखं दुःखसच्चं' (दुःख हे दुःखसत्य आहे) यामध्ये पहिला दुःख शब्द आहे. आणि ते दुःख-दुःख आहे. 'दुःखं दुःखसच्चं' यामध्ये दुःखच दुःखसत्य आहे, असा निश्चय येथे अपेक्षित नाही, तर दुःख हे केवळ दुःखसत्यच आहे, असा निश्चय अपेक्षित आहे, म्हणून 'एकन्तेन दुःखसच्चमेव' (निश्चितपणे दुःखसत्यच आहे) असे म्हटले आहे. सच्चविभंगात (सत्यविभंगात) सांगितलेल्या समुदयांमध्ये कोणताही फलधर्मांमध्ये नाही, म्हणजे सत्यविभंगात पाच प्रकारे सांगितलेल्या समुदयांमध्ये एकही फलस्वभावांमध्ये नाही, फलस्वभाव नाही असा अर्थ आहे. 'फलधम्मो नत्थि' (फलधर्म नाही) असाही पाठ आहे. आणि 'मग्गसद्दो च फलङ्गेसु' (मार्ग शब्द फलअंगांमध्ये) म्हणजे सामान्य फलअंगांमध्ये असलेल्या सम्यक्-दृष्टी इत्यादींमध्ये 'मग्गङ्गं मग्गपरियापन्नं' (मार्गांग, मार्गपर्यापन्न) इत्यादीद्वारे आलेला मार्ग शब्द मार्गफल असल्यामुळे कारणापचाराने प्रवृत्त होतो, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच 'न मग्गकिच्चसब्भावा' (मार्गकृत्याच्या अस्तित्वामुळे नाही) इत्यादी म्हटले आहे. 'तस्मा' म्हणजे ज्याअर्थी सत्यदेशनेत प्रभव (उत्पत्ती) इत्यादी स्वभाव असलेले धर्मच समुदय इत्यादी पर्यायाने सांगितले आहेत, अप्रभव इत्यादी स्वभाव असलेले नाहीत, त्याअर्थी. आणि येथे तेभूमिक (त्रिभूमिक) धर्मांचा यथापात्र दुःख आणि समुदय सत्यात अंतर्भाव असल्यामुळे, असत्यस्वभाव असलेल्या आणि स्वभावधर्मांना वगळताना केवळ फलधर्मांनाच वगळले आहे. पण मग मार्गसंप्रयुक्त (मार्गाशी संबंधित) धर्म देखील असत्यस्वभाव आहेत, तर त्यांनाही का वगळले नाही? नाही, कारण ते मार्गगतीचे (मार्गाच्या स्वरूपाचे) आहेत. 'फलधम्मेसु' (फलधर्मांमध्ये) येथे 'धम्म' शब्दाच्या ग्रहणाने फलसंप्रयुक्त धर्मांप्रमाणे त्यांचेही ग्रहण समजावे.

Padasodhanena…pe… idha gahitāti etena asaccasabhāvānaṃ dhammānaṃ pakaraṇena nivattitataṃ āha. Tesanti dukkhādīnaṃ. Tabbisesanayogavisesanti tena dukkhādivisesanayogena visiṭṭhataṃ. Saccavisesanabhāveneva dukkhādīnaṃ pariññeyyatādibhāvo siddhoti āha ‘‘ekantasaccattā’’ti. Yathā cetthāti yathā etasmiṃ saccayamake suddhasaccavāre saccavisesanabhūtā eva dukkhādayo gahitā. Evaṃ khandhayamakādīsupīti na suddhasaccavāre eva ayaṃ nayo dassitoti attho. Padasodhanavāre taṃmūlacakkavāre ca ‘‘rūpaṃ rūpakkhandho’’tiādinā samudāyapadānaṃyeva vuttattā vattabbameva natthīti ‘‘suddhakkhandhādivāresū’’ti vuttaṃ. Tathā cetthāpi [Pg.186] suddhavāre eva ayaṃ nayo dassito. Yadi suddhakkhandhādivāresu khandhādivisesanabhūtānameva rūpādīnaṃ gahaṇena bhavitabbaṃ, atha kasmā khandhādivisesanato aññesampi rūpādīnaṃ vasena attho dassitoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādi. Purimo eva attho yutto, yuttito pāṭhova balavāti.

‘पदशोधनेन...पे... इध गहिता’ (पदशोधनाने...पे... येथे ग्रहण केले आहे) याद्वारे असत्य स्वभावाच्या धर्मांच्या प्रकरणातून निवृत्त होणे सांगितले आहे. ‘तेसं’ म्हणजे दुःखादींचे. ‘तब्बिसिसनयोगविसेस’ म्हणजे त्या दुःखादींच्या विशेषणयोगाने विशिष्ट असणे. सत्याच्या विशेषणभावानेच दुःखादींचा परिज्ञेयता (जाणून घेण्याजोगा) इत्यादी भाव सिद्ध होतो, म्हणून ‘एकन्तसच्चत्ता’ (एकांतिक सत्यत्वामुळे) असे म्हटले आहे. ‘यथा चेत्थ’ म्हणजे ज्याप्रमाणे या सच्चयमक मधील शुद्धसच्चवारा मध्ये सत्यविशेषणभूत असलेलेच दुःखादी ग्रहण केले आहेत. ‘एवं खन्धयमाकादीसुपि’ म्हणजे केवळ शुद्धसच्चवारा मध्येच हा नियम दाखवला आहे असे नाही, असा अर्थ आहे. पदशोधनवार आणि त्याच्या मूलचक्रवार मध्ये ‘रूपं रूपक्खन्धो’ इत्यादींद्वारे केवळ समुदायपदांचेच कथन केल्यामुळे काही बोलण्यासारखेच उरत नाही, म्हणून ‘सुद्धक्खन्धादिवारेसू’ (शुद्धस्कंधादी वारांमध्ये) असे म्हटले आहे. तसेच येथेही शुद्धवारामध्येच हा नियम दाखवला आहे. जर शुद्धस्कंधादी वारांमध्ये स्कंधादींचे विशेषणभूत असलेल्याच रूपादींचे ग्रहण व्हायला हवे, तर मग स्कंधादींच्या विशेषणाव्यतिरिक्त इतरही रूपादींच्या द्वारे अर्थ का दाखवला आहे? या शंकेचे निरसन करण्यासाठी ‘अट्ठकथायं पना’ (परंतु अट्ठकथेमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. पहिलाच अर्थ योग्य आहे, युक्तीच्या दृष्टीने पाठच बलवान आहे.

Paṇṇattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

पण्णत्तिवारवर्णना समाप्त झाली.

2. Pavattivāravaṇṇanā

२. प्रवृत्तिवारवर्णना

27-164. Dukkhapariññā yāva dukkhasamatikkamanatthāti sappadesaṃ pavattāpi sā tadatthāvahā bhaveyyāti kassaci āsaṅkā siyāti dassento āha ‘‘ariyattā…pe… katvā vutta’’nti. Keci panettha ‘‘antimabhave ṭhitattā’’ti kāraṇaṃ vadanti, taṃ na yujjati upapattiyā dukkhavicārattā, na ca sabbe suddhāvāsā antimabhavikā uddhaṃsotavacanato. ‘‘Yassa dukkhasaccaṃ uppajjatī’’ti uppādāvatthā. Avisesena dukkhasaccapariyāpannā dhammā sambandhībhāveneva taṃsamaṅgī ca puggalo vuttoti dassento ‘‘sabbe upapajjantā’’tiādiṃ vatvā svāyamattho yasmā nicchayarūpena gahito, nicchitasseva ca atthassa vibhāgadassanena bhavitabbaṃ, tasmā ‘‘tesveva…pe… upapannamevā’’ti āha. Tattha tesveva keci dassīyantīti sambandho. Ekakoṭṭhāsuppattisamaṅginoti dukkhakoṭṭhāsuppattisamaṅgino. Tesūti sanniṭṭhānena gahitesu. Maggaphaluppādasamaṅgīsūti maggaphaluppādasamaṅgīnaṃ, ayameva vā pāṭho.

२७-१६४. ‘दुःखपरिज्ञा दुःख ओलांडण्याच्या हेतूने आहे’ असे सप्रदेश (मर्यादित) प्रवृत्त झाले तरी ते त्या अर्थाला प्राप्त करून देणारे ठरेल, अशी कोणाला शंका येऊ नये, हे दर्शवण्यासाठी ‘अरियत्ता...पे... कत्वा वृत्तं’ (आर्यत्वामुळे...पे... करून म्हटले आहे) असे म्हटले आहे. येथे काही जण ‘अंतिम भवात स्थित असल्यामुळे’ असे कारण सांगतात, ते योग्य नाही; कारण उत्पत्तीच्या दृष्टीने दुःखाचा विचार केला आहे, आणि ‘उद्धंसोत’ (उर्ध्वस्रोत) या वचनामुळे सर्व शुद्धावास अंतिम भवातील नसतात. ‘यस्स दुक्खसच्चं उप्पज्जति’ (ज्याला दुःखसत्य उत्पन्न होते) ही उत्पत्तीची अवस्था आहे. सामान्यपणे दुःखसत्यात समाविष्ट असलेले धर्म संबंधभावानेच आणि त्याशी युक्त असलेला पुद्गल सांगितला आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘सब्बे उपपज्जन्ता’ (सर्व उत्पन्न होणारे) इत्यादी सांगून, हाच अर्थ ज्याअर्थी निश्चित रूपाने ग्रहण केला आहे, आणि निश्चित अर्थाचाच विभाग करून दाखवणे आवश्यक आहे, म्हणून ‘तेस्वेव...पे... उपपन्नमेव’ असे म्हटले आहे. तेथे ‘तेस्वेव’ (त्यांच्यातच) काही दर्शवले जातात, असा संबंध आहे. ‘एककोट्ठासुप्पत्तिसमङ्गिनो’ म्हणजे दुःखकोष्ठाच्या उत्पत्तीशी युक्त केलेले. ‘तेसू’ म्हणजे निश्चितीने ग्रहण केलेल्यांमध्ये. ‘मग्गफलुप्पादसमङ्गीसू’ म्हणजे मार्ग आणि फल यांच्या उत्पत्तीशी युक्त असलेल्यांचे, किंवा हाच पाठ आहे.

Ettha cātiādinā ‘‘sabbesa’’ntiādipāḷiyā piṇḍatthaṃ dasseti. Tattha samudayasaccuppādavomissassa dukkhasaccuppādassāti idaṃ anādare sāmivacanaṃ. Katthaci samudayasaccuppādavomissepi dukkhasacce taṃrahitassa samudayasaccuppādarahitassa dukkhasaccuppādassa dassanavasena vuttanti yojanā. Keci pana ‘‘samudayasaccāvomissassā’’ti paṭhanti, tesaṃ ‘‘taṃrahitassā’’ti idaṃ purimapadassa atthavivaraṇaṃ veditabbaṃ. Taṃsahitassāti samudayasaccuppādasahitassa dukkhasaccuppādassa dassanavasena vuttanti yojanā. Tesanti asaññasattānaṃ, pavattiyaṃ dukkhasaccassa uppādo ‘‘pavatte’’tiādinā vuttesu dvīsupi koṭṭhāsesu na gahitoti attho. Paṭisandhiyaṃ pana [Pg.187] tesaṃ uppādassa paṭhamakoṭṭhāsena gahitatā dassitā eva. Tathā nirodho cāti yathā asaññasattānaṃ paṭisandhiyaṃ dukkhasaccassa uppādo paṭhamakoṭṭhāsena gahito, pavattiyaṃ pana so dvīhi koṭṭhāsehi na gahito, tathā tesaṃ dukkhasaccassa nirodhopīti attho. Tathā hi ‘‘sabbesaṃ cavantānaṃ pavatte taṇhāvippayuttacittassa bhaṅgakkhaṇe’’tiādinā (yama. 1.saccayamaka.88) nirodhavāre pāḷi pavattā. Eseva nayoti yvāyaṃ ‘‘ettha cā’’tiādinā samudayasaccayamake pāḷiyā atthanayo vutto, maggasaccayamakepi eseva nayo, evameva tatthāpi attho netabboti attho. Tathā hi ‘‘sabbesaṃ upapajjantāna’’ntiādinā tattha pāḷi pavattā.

‘एत्थ च’ (आणि येथे) इत्यादींद्वारे ‘सब्बेसं’ इत्यादी पाळीचा पिंडार्थ (थोडक्यात अर्थ) दर्शवला आहे. तेथे ‘समुदयसच्चुप्पादवोमिस्सस्स दुक्खसच्चुप्पादस्स’ (समुदयसत्याच्या उत्पत्तीने मिश्रित असलेल्या दुःखसत्याच्या उत्पत्तीचा) हे अनादरामध्ये षष्ठीचे वचन आहे. कोठे समुदयसत्याच्या उत्पत्तीने मिश्रित असलेल्या दुःखसत्यामध्येही, ‘तंवरहितस्स’ म्हणजे समुदयसत्याच्या उत्पत्तीने रहित असलेल्या दुःखसत्याच्या उत्पत्तीला दर्शवण्याच्या उद्देशाने म्हटले आहे, अशी योजना आहे. काही जण ‘समुदयसच्चावोमिस्सस्स’ असा पाठ वाचतात, त्यांच्यासाठी ‘तंवरहितस्स’ हे पूर्वपदाचे अर्थविवरण समजावे. ‘तंसहितस्स’ म्हणजे समुदयसत्याच्या उत्पत्तीसह असलेल्या दुःखसत्याच्या उत्पत्तीला दर्शवण्याच्या उद्देशाने म्हटले आहे, अशी योजना आहे. ‘तेसं’ म्हणजे असंच्ञसत्तांचे (असंज्ञी जीवांचे), प्रवृत्तीमध्ये दुःखसत्याची उत्पत्ती ‘पवत्ते’ इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या दोन्ही कोष्ठांमध्ये ग्रहण केलेली नाही, असा अर्थ आहे. प्रतिसंधीमध्ये (पुनर्जन्माच्या वेळी) मात्र त्यांच्या उत्पत्तीचे पहिल्या कोष्ठाद्वारे ग्रहण केले गेले आहे, हे दर्शवलेच आहे. ‘तथा निरोधो च’ म्हणजे ज्याप्रमाणे असंच्ञसत्तांच्या प्रतिसंधीमध्ये दुःखसत्याची उत्पत्ती पहिल्या कोष्ठाद्वारे ग्रहण केली आहे, परंतु प्रवृत्तीमध्ये ती दोन कोष्ठांद्वारे ग्रहण केलेली नाही, त्याचप्रमाणे त्यांच्या दुःखसत्याचा निरोधही समजावा, असा अर्थ आहे. कारण ‘सब्बेसं चवन्तानं पवत्ते तण्हाविप्पयुत्तचित्तस्स भङ्गक्खणे’ इत्यादींद्वारे (यमक १, सच्चयमक ८८) निरोधवारामध्ये पाळी प्रवृत्त झाली आहे. ‘एसेव नयो’ म्हणजे जो हा ‘एत्थ च’ इत्यादींद्वारे समुदयसच्चयमक मधील पाळीचा अर्थनियम सांगितला आहे, तोच नियम मग्गसच्चयमक (मार्गसत्ययमक) मध्येही आहे, अशाच प्रकारे तेथेही अर्थ लावला पाहिजे, असा अर्थ आहे. कारण ‘सब्बेसं उपपज्जन्तानं’ इत्यादींद्वारे तेथे पाळी प्रवृत्त झाली आहे.

Evañca satīti evaṃ khaṇavasena okāsaggahaṇe satīti yathāvuttamatthaṃ ananujānanavasena paccāmasati. Etassa vissajjaneti etassa yamakapadassa vissajjane. ‘‘Aggamaggassa uppādakkhaṇe, arahantānaṃ cittassa uppādakkhaṇe, yassa cittassa anantarā aggamaggaṃ paṭilabhissanti, tassa cittassa uppādakkhaṇe, asaññasattaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ tattha dukkhasaccaṃ uppajjati, no ca tesaṃ tattha samudayasaccaṃ uppajjissatī’’ti (yama. 1.saccayamaka.71) purimakoṭṭhāsassa āgatattā virodho natthīti ‘‘pacchimakoṭṭhāse’’tiādi vuttaṃ. Tattha tasmāti yasmā na upapatticittuppādakkhaṇo bhāvino samudayapaccuppādassa ādhāro, atha kho kāmāvacarādiokāso, tasmā. Puggalokāsavāro hesāti yasmā puggalokāsavāro esa, tasmā ‘‘tesaṃ tatthā’’ti ettha okāsavasena tattha-saddassa attho veditabbo. Yadi puggalokāsavāre kāmāvacarādiokāsavaseneva attho gahetabbo, na khaṇavasena, atha kasmā ‘‘sabbesaṃ upapajjantāna’’ntiādinā okāsaṃ anāmasitvā tattha vissajjanaṃ pavattanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tattha…pe… so evā’’ti. Tattha tatthāti okāsavāre. Puggalavisesadassanatthanti puggalasaṅkhātavisesadassanatthaṃ. Yattha teti yasmiṃ kāmāvacarādiokāse te puggalā.

‘एवञ्च सति’ (आणि असे असताना) म्हणजे अशा प्रकारे क्षणाच्या आधारे ओकास (अवकाश/स्थान) ग्रहण केले असता, पूर्वोक्त अर्थाचा स्वीकार न करण्याच्या उद्देशाने विचार करतो. ‘एतस्स विस्सज्जने’ म्हणजे या यमकपदाच्या विसर्जनात (उत्तरामध्ये). “अग्गमग्गाच्या (अग्रमार्गाच्या) उत्पत्तीक्षणी, अरहंतांच्या चित्ताच्या उत्पत्तीक्षणी, ज्या चित्तानंतर अग्र मार्ग प्राप्त होईल, त्या चित्ताच्या उत्पत्तीक्षणी, असंच्ञसत्त (असंज्ञी भूमी) मध्ये उत्पन्न होणाऱ्या त्यांना तेथे दुःखसत्य उत्पन्न होते, परंतु त्यांना तेथे समुदयसत्य उत्पन्न होणार नाही” (यमक १, सच्चयमक ७१) असे पहिल्या कोष्ठात आल्यामुळे कोणताही विरोध नाही, म्हणून ‘पच्छिमकोट्ठासे’ (नंतरच्या कोष्ठात) इत्यादी म्हटले आहे. ‘तत्थ तस्मा’ म्हणजे ज्याअर्थी उत्पत्तीचित्ताचा उत्पत्तीक्षण हा भविष्यातील समुदय-प्रत्युत्पन्नाचा आधार नाही, तर कामावचरादी ओकास (अवकाश) हा आधार आहे, म्हणून. ‘पुग्गलोकासवारो हेसा’ म्हणजे ज्याअर्थी हा पुद्गलोकासवार (पुद्गल-अवकाश-वार) आहे, म्हणून ‘तेसं तत्था’ येथे ओकासाच्या (अवकाशाच्या) आधारे ‘तत्थ’ (तेथे) या शब्दाचा अर्थ समजला पाहिजे. जर पुद्गलोकासवारामध्ये कामावचरादी ओकासाच्या आधारेच अर्थ ग्रहण करायचा आहे, क्षणाच्या आधारे नाही, तर मग ‘सब्बेसं उपपज्जन्तानं’ इत्यादींद्वारे ओकासाचा उल्लेख न करता तेथे विसर्जन (उत्तर) का प्रवृत्त केले? या शंकेचे निरसन करण्यासाठी ‘तत्थ...पे... सो एवा’ असे म्हटले आहे. ‘तत्थ तत्था’ म्हणजे ओकासवारामध्ये. ‘पुग्गलविसेसदस्सनत्थं’ म्हणजे पुद्गल नावाच्या विशेषाला दर्शवण्यासाठी. ‘यत्थ ते’ म्हणजे ज्या कामावचरादी ओकासामध्ये ते पुद्गल आहेत.

Kecīti dhammasirittheraṃ sandhāyāha. So hi ‘‘pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe dukkhasaccaṃ nuppajjatī’’ti ettha cittajarūpameva adhippetaṃ cittapaṭibaddhavuttittāti kāraṇaṃ vadati. Apare ‘‘arūpeti imaṃ purimāpekkhampi hotīti tena pavattaṃ visesetvā arūpabhavavasena ayamattho vutto[Pg.188], tasmā ‘yassa vā pana samudayasaccaṃ nirujjhati, tassa dukkhasaccaṃ uppajjatīti? No’tiādīsupi evamattho veditabbo’’ti vadanti. Puggalo na cittaṃ apekkhitvāva gahitoti idaṃ cittassa anadhikatattā vuttaṃ. Yattha pana samudayasaccassa uppādanicchayo, tattheva tassa anuppādanicchayenapi bhavitabbaṃ cittena ca vinā puggalasseva anupalabbhanatoti ‘‘yassa samudayasaccaṃ nuppajjatī’’ti ettha samudayasaccādhāraṃ cittaṃ atthato gahitamevāti sakkā viññātuṃ. Apica indriyabaddhepi na sabbo rūpuppādo ekantena cittuppādādhīnoti sakkā vattuṃ cittuppattiyā vināpi tattha rūpuppattidassanato, tasmā cittajarūpameva cittassa uppādakkhaṇe uppajjati, na itaraṃ, itaraṃ pana tassa tīsupi khaṇesu uppajjatīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Vibhajitabbā avibhattā nāma natthīti siyāyaṃ pasaṅgo paṭhamavāre, dutiyavāre pana vibhajanā eva sāti nāyaṃ pasaṅgo labbhati, paṭhamavārepi vā nāyaṃ pasaṅgo. Kasmā? Esā hi yamakassa pakati, yadidaṃ yathālābhavasena yojanā.

'केची' (काही आचार्य) हे धम्मसिरि थेरांच्या संदर्भात म्हटले आहे. कारण ते, 'प्रवृत्तीमध्ये चित्ताच्या भंगक्षणी दुःखसत्य उत्पन्न होत नाही' यामध्ये चित्तज रूपच अभिप्रेत आहे, कारण ते चित्तावर अवलंबून असणारे आहे, असे कारण सांगतात. इतर म्हणतात की, 'अरूपामध्ये हे पूर्वीच्या अपेक्षेने देखील होते, म्हणून त्याने प्रवृत्तीला विशेषित करून अरूपभवाच्या वशाने हा अर्थ सांगितला आहे. म्हणून ज्याचे किंवा पुन्हा समुदयसत्य निरुद्ध होते, त्याचे दुःखसत्य उत्पन्न होते काय? नाही इत्यादींमध्येही असाच अर्थ समजला पाहिजे.' 'पुद्गल हा चित्ताची अपेक्षा न करताच ग्रहण केला आहे' हे चित्ताचा अधिकार नसल्यामुळे म्हटले आहे. परंतु जेथे समुदयसत्याचा उत्पाद-निश्चय आहे, तेथेच त्याच्या अनुत्पाद-निश्चयाने देखील असावे आणि चित्ताशिवाय पुद्गलाचीच अनुपलब्धी असल्यामुळे 'ज्याचे समुदयसत्य उत्पन्न होत नाही' येथे समुदयसत्याचा आधार असलेले चित्त अर्थतः ग्रहण केलेच आहे, असे जाणता येते. शिवाय, इंद्रियबद्ध शरीरातही सर्व रूपाचा उत्पाद एकांताने चित्तोत्पादावर अधीन आहे असे म्हणता येत नाही, कारण चित्ताच्या उत्पत्तीशिवायही तेथे रूपाची उत्पत्ती दिसून येते. म्हणून, चित्तज रूपच चित्ताच्या उत्पादक्षणी उत्पन्न होते, इतर नाही; इतर रूप तर त्याच्या तिन्ही क्षणांमध्ये उत्पन्न होते, असा येथे निष्कर्ष काढला पाहिजे. 'विभाजन करण्यास योग्य असूनही जे अविभक्त राहिले आहे असे काही नाही' हा प्रसंग पहिल्या वारात असू शकतो, परंतु दुसऱ्या वारात तर ते विभाजनच आहे, म्हणून हा प्रसंग उद्भवत नाही; किंवा पहिल्या वारातही हा प्रसंग नाही. का? कारण ही यमकाची प्रकृती आहे, जी यथालाभ योजनेनुसार असते.

Dutiye citte vattamāneti ettha ‘‘paṭhamaṃ bhavaṅgaṃ, dutiyaṃ citta’’nti vadanti. Bhavanikantiyā āvajjanampi vipākappavattito visadisattā ‘‘dutiya’’nti vattuṃ sakkā, tato paṭṭhāya pubbe tassa tattha samudayasaccaṃ nuppajjitthāti vattabbāti apare. Bhavanikantiyā pana sahajātaṃ paṭhamaṃ cittaṃ idha dutiyaṃ cittanti adhippetaṃ. Tato pubbe pavattaṃ sabbaṃ abyākatabhāvena samānajātikattā ekanti katvā tato paṭṭhāya heṭṭhā tassa tattha samudayasaccaṃ nuppajjitthevāti. Tenāha ‘‘sabbantimena paricchedenā’’tiādi. Tasminti dutiye citte. Tena samānagatikattāti tena yathāvuttadutiyacittena ca taṃsamaṅgino vā dukkhasaccaṃ uppajjittha, no ca samudayasaccanti vattabbabhāvena samānagatikattā. Evañca katvāti tena samānagatikatāya dassitattā eva. Yathāvuttāti dutiyākusalacittato purimasabbacittasamaṅgino aggahitā honti itarabhāvābhāvato. Vuttamevatthaṃ pāṭhantarena samatthetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Teti catuvokārā. Vajjetabbāti ‘‘itaresa’’nti visesanena nivattetabbā. Pañcavokārā viya yathāvuttā suddhāvāsāti dutiyacittakkhaṇasamaṅgibhāvena vuttappakārā yathā suddhāvāsasaṅkhātā pañcavokārā pubbe vuttā santi, evaṃ catuvokārā pubbe vuttā na hi santīti yojanā.

'दुसरे चित्त प्रवृत्त असताना' येथे 'पहिले भवांग, दुसरे चित्त' असे काही म्हणतात. भवानिकंतीचे आवर्जन देखील विपाक-प्रवृत्तीपेक्षा भिन्न असल्यामुळे 'दुसरे' असे म्हणता येऊ शकते, आणि त्यापासून पुढे पूर्वी त्याचे तेथे समुदयसत्य उत्पन्न झाले नव्हते, असे म्हटले पाहिजे, असे इतर म्हणतात. परंतु भवानिकंतीसोबत सहजात असलेले पहिले चित्त येथे 'दुसरे चित्त' म्हणून अभिप्रेत आहे. त्यापूर्वी प्रवृत्त झालेले सर्व अव्याकृत भावामुळे समान जातीचे असल्यामुळे एक करून, त्यापासून खाली (पूर्वी) त्याचे तेथे समुदयसत्य उत्पन्न झालेच नव्हते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सर्व अंतिम परिच्छेदाने' इत्यादी. 'त्यामध्ये' म्हणजे त्या दुसऱ्या चित्तामध्ये. 'त्याच्याशी समान गती असणारे' म्हणजे त्या पूर्वोक्त दुसऱ्या चित्ताशी आणि त्या चित्ताने युक्त असलेल्या पुद्गलाचे दुःखसत्य उत्पन्न झाले, परंतु समुदयसत्य नाही, असे म्हणण्याच्या योग्यतेने समान गती असणारे. 'असे करून' म्हणजे त्याच्याशी समान गती दर्शविल्यामुळेच. 'पूर्वोक्त' म्हणजे दुसऱ्या अकुशल चित्ताच्या पूर्वीच्या सर्व चित्तांनी युक्त असलेले पुद्गल, इतर भाव नसल्यामुळे ग्रहण केले जात नाहीत. हाच अर्थ पाठांतराने समर्थित करण्यासाठी 'यथा' इत्यादी म्हटले आहे. 'ते' म्हणजे चतुर्वोकार. 'वर्ज्य करावेत' म्हणजे 'इतरांचे' या विशेषणाने निवृत्त करावेत. 'पंचवोकारांप्रमाणे पूर्वोक्त शुद्धावास' म्हणजे दुसऱ्या चित्तक्षणाच्या समंगीभावाने (युक्ततेने) सांगितलेल्या प्रकारे, जसे शुद्धावास संज्ञक पंचवोकार पूर्वी सांगितले आहेत, तसे चतुर्वोकार पूर्वी सांगितले नाहीत, अशी योजना आहे.

‘‘Yassa [Pg.189] yatthā’’ti puggalokāsā ādheyyādhārabhāvena apekkhitāti āha ‘‘puggalokāsā aññamaññaparicchinnā gahitā’’ti. Kāmāvacare…pe… upapannāti ettha kāmāvacare abhisametāvino rūpāvacaraṃ upapannā, rūpāvacare abhisametāvino arūpāvacaraṃ upapannā, vā-saddena kāmāvacare abhisametāvino arūpāvacaraṃ upapannāti ca yojetabbaṃ. Tatthāti upapannokāse. Abhisamayoti uparimaggābhisamayo yāva upapanno na bhavissati, tāva te tattha upapannapuggalā ettha etasmiṃ ‘‘abhisametāvīna’’ntiādinā vutte dutiyakoṭṭhāse na gayhanti puggalokāsānaṃ aññamaññaṃ paricchinnattā. Yadi evaṃ kiṃ te imasmiṃ yamake asaṅgahitāti āha ‘‘te panā’’tiādi. Tattha yaṃ vuttaṃ ‘‘samānagatikāti visuṃ na dassitā’’ti, taṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘anabhisametāvīna’’ntiādi vuttaṃ. Tassattho – ‘‘anabhisametāvīna’’nti iminā paṭhamapadena gahitā sabbattha magguppattirahe sampattibhave tattha suddhāvāse ye anabhisametāvino, tesu dvippakāresu suddhāvāsā yasmiṃ kāle tattha anabhisametāvinoti gahetabbā, tattha nesaṃ tathā gahetabbakālassa visesanatthaṃ ‘‘suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāne’’ti vuttanti.

'ज्याचे जेथे' यामध्ये पुद्गल आणि अवकाश (स्थान) हे आधेय-आधार भावाने अपेक्षित आहेत, म्हणून म्हटले आहे - 'पुद्गल आणि अवकाश परस्परांपासून परिच्छिन्न (विभक्त) करून ग्रहण केले आहेत.' 'कामावचरात...पे... उत्पन्न झालेले' येथे कामावचरात अभिसमय प्राप्त झालेले रूपावचरात उत्पन्न होतात, रूपावचरात अभिसमय प्राप्त झालेले अरूपावचरात उत्पन्न होतात, आणि 'वा' (किंवा) शब्दाने कामावचरात अभिसमय प्राप्त झालेले अरूपावचरात उत्पन्न होतात, अशी योजना करावी. 'तेथे' म्हणजे उत्पन्न झालेल्या अवकाशात. 'अभिसमय' म्हणजे जोपर्यंत वरील मार्गाचा अभिसमय उत्पन्न होणार नाही, तोपर्यंत ते तेथे उत्पन्न झालेले पुद्गल येथे या 'अभिसमेतावीनं' (अभिसमय प्राप्त झालेल्यांच्या) इत्यादी रूपाने सांगितलेल्या दुसऱ्या कोष्ठात (वर्गात) ग्रहण केले जात नाहीत, कारण पुद्गल आणि अवकाश परस्परांपासून परिच्छिन्न आहेत. जर असे असेल, तर काय ते या यमकात समाविष्ट केलेले नाहीत? म्हणून म्हटले आहे - 'ते तर' इत्यादी. तेथे जे म्हटले आहे - 'समान गती असणारे म्हणून स्वतंत्रपणे दर्शविले नाहीत', ते अधिक स्पष्ट करण्यासाठी 'अनभिसमेतावीनं' (अभिसमय न प्राप्त झालेल्यांच्या) इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा - 'अनभिसमेतावीनं' या पहिल्या पदाने ग्रहण केलेले, सर्वत्र मार्गोत्पत्ती नसलेल्या संपत्तीभवात तेथे शुद्धावासात जे अनभिसमय प्राप्त आहेत, त्या दोन प्रकारच्या शुद्धावासांपैकी ज्या वेळी ते तेथे अनभिसमय प्राप्त आहेत असे ग्रहण करावे, तेथे त्यांच्या तशा ग्रहण करण्याच्या काळाचे विशेषण सांगण्यासाठी 'शुद्धावासांचे दुसरे चित्त प्रवृत्त असताना' असे म्हटले आहे.

Etenāti etena vacanena. Vodānacittaṃ nāma maggacittānaṃ anantarapaccayabhūtaṃ cittaṃ, idha pana aggamaggacittassa. Tatoti yathāvuttavodānacittato purimataracittasamaṅgino, anulomañāṇasampayuttacittasamaṅgino, avasiṭṭhavuṭṭhānagāminivipassanācittādisamaṅginopi. Tenāha ‘‘yāva sabbantimataṇhāsampayuttacittasamaṅgī, tāva dassitā’’ti.

'याने' म्हणजे या वचनाने. 'वोदानचित्त' म्हणजे मार्गचित्तांचे अनंतरप्रत्ययभूत असलेले चित्त, परंतु येथे अग्र मार्गचित्ताचे (अर्हतमार्गचित्ताचे) आहे. 'त्यापासून' म्हणजे पूर्वोक्त वोदानचित्ताच्या पूर्वीच्या चित्ताने युक्त असलेले, अनुलोमज्ञानसंप्रयुक्त चित्ताने युक्त असलेले, आणि उर्वरित वुट्ठानगामिनी-विपस्सनाचित्त इत्यादींनी युक्त असलेले देखील. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जोपर्यंत सर्व अंतिम तृष्णासंप्रयुक्त चित्ताने युक्त आहे, तोपर्यंत दर्शविले आहे.'

Paṭisandhicuticittānaṃ bhaṅguppādakkhaṇā pavatte cittassa bhaṅguppādakkhaṇehi dukkhasaccādīnaṃ nuppādādīsu samānagatikāti katvā vuttaṃ ‘‘pavatte cittassā’’tiādi. Tattha cuticittassapi uppādakkhaṇassa gahaṇaṃ daṭṭhabbanti yojanā. Dvīsupi koṭṭhāsesūti samudayasaccassa bhāvino nirodhassa appaṭikkhepapaṭikkhepavasena pavattesu purimapacchimakoṭṭhāsesu. Na visesitanti yathāvutte appaṭikkhepe ca satipi visesetvā na vuttanti attho. Ekassapi puggalassa tādisassa maggassa ca phalassa ca bhaṅgakkhaṇasamaṅgino purimakoṭṭhāsasseva abhajanato koṭṭhāsadvayasambhavābhāvatoti attho. Idāni tamevatthaṃ vivarituṃ ‘‘yassa dukkhasacca’’ntiādi vuttaṃ. Kesañci puggalānaṃ. Niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ. ‘‘Maggassa ca phalassa [Pg.190] cā’’ti vuttamaggaphalāni dassento ‘‘tiṇṇaṃ phalānaṃ dvinnañca maggāna’’nti āha. Tāni pana heṭṭhimāni tīṇi phalāni majjhe ca dve maggā veditabbā. Nirantaraṃ anuppādetvāti paṭipakkhadhammehi avokiṇṇaṃ katvā saha vipassanāya maggaṃ uppādentena yā sātaccakiriyā kātabbā, taṃ akatvāti attho. Tenāha ‘‘antarantarā…pe… uppādetvā’’ti. ‘‘Arūpe maggassa ca phalassa ca bhaṅgakkhaṇe’’ti avisesato vutte kathamayaṃ viseso labbhatīti āha ‘‘sāmaññavacanenapī’’tiādi. Tena apavādavisayapariyāyena upasaggā abhinivisantīti lokasiddhoyaṃ ñāyoti dasseti.

प्रतिसंधी आणि च्युती चित्तांचे भंग आणि उत्पाद क्षण हे प्रवृत्तीतील चित्ताच्या भंग आणि उत्पाद क्षणांसारखेच दुःखसत्यादींच्या अनुत्पाद इत्यादींमध्ये समान गतीचे (समान स्वरूपाचे) आहेत, असे मानून "प्रवृत्तीतील चित्ताचे" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे च्युती चित्ताच्या देखील उत्पाद क्षणाचे ग्रहण करावे, अशी योजना समजावी. "दोन्ही भागांमध्ये" म्हणजे समुदयसत्याच्या भावी निरोधाच्या अस्वीकार आणि स्वीकारानुसार प्रवृत्त झालेल्या पूर्व आणि पश्चिम भागांमध्ये. "विशेषीकृत नाही" म्हणजे यथावक्त अस्वीकार असतानाही विशेष करून सांगितले नाही, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारच्या मार्ग आणि फल यांच्या भंगक्षणाने युक्त असलेल्या एकाही पुद्गलाला केवळ पूर्व भागाचाच लाभ होत नसल्यामुळे, दोन्ही भागांचा संभव नसतो, असा अर्थ आहे. आता तोच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी "ज्याला दुःखसत्य" इत्यादी म्हटले आहे. "काही पुद्गलांचे" हे निर्धारण अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे वचन आहे. "मार्गाचे आणि फलाचे" असे म्हटलेल्या मार्ग-फलांना दर्शविताना "तीन फलांचे आणि दोन मार्गांचे" असे म्हटले आहे. ती (फले आणि मार्ग) खालील तीन फले आणि मधील दोन मार्ग समजावेत. "निरंतर उत्पन्न न करता" म्हणजे प्रतिपक्ष धर्मांनी अमिश्रित करून विपश्यनेसह मार्ग उत्पन्न करणाऱ्याने जे सातत्यपूर्ण कार्य (सांतत्यक्रिया) करायला हवे, ते न करता, असा अर्थ आहे. म्हणूनच "मध्ये-मध्ये...पे... उत्पन्न करून" असे म्हटले आहे. "अरूपामध्ये मार्गाच्या आणि फलाच्या भंगक्षणात" असे सामान्यपणे म्हटले असताना हा विशेष कसा प्राप्त होतो? म्हणून "सामान्य वचनाने देखील" इत्यादी म्हटले आहे. त्याद्वारे अपवादाच्या विषयाच्या पर्यायाने उपसर्ग प्रवृत्त होतात, हा लोकप्रसिद्ध न्याय आहे, असे दर्शवितात.

Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रवृत्तीवार-वर्णना समाप्त झाली.

3. Pariññāvāravaṇṇanā

३. परिज्ञावार-वर्णना

165-170. Etthevāti imasmiṃ saccayamake eva. Apariññeyyatādassanatthanti ettha a-kāro na pariññeyyābhāvavacano, nāpi pariññeyyapaṭipakkhavacano, atha kho tadaññavacanoti yathārahaṃ saccesu labbhamānānaṃ pahātabbatādīnampi dassane āpanneyeva samayavāro dassanaparo, yesañca na dassanaparo, tesu kesuci saccesu labbhamānānampi kesañci visesānaṃ ayaṃ vāro na dassanaparoti dassento ‘‘sacchikaraṇa…pe… dassanatthañcā’’ti āha. Samudaye pahānapariññāva vuttā, na tīraṇapariññāti yuttaṃ tāvetaṃ samudayassapi tīretabbasabhāvattā, ‘‘dukkhe tīraṇapariññāva vuttā, na pahānapariññā’’ti idaṃ pana kasmā vuttaṃ, nanu dukkhaṃ appahātabbamevāti? Samudayasaccavibhaṅge vuttānaṃ kesañci samudayakoṭṭhāsānaṃ dukkhasacce saṅgahaṇato dukkhasamudaye vā asaṅkaratova gahetvā bhūtakathanametaṃ daṭṭhabbaṃ. Ubhayatthāti dukkhe samudaye ca vuttā. Kasmā? Tesaṃ sādhāraṇāti. Evaṃ sādhāraṇāsādhāraṇabhedabhinnaṃ yathāvuttaṃ pariññākiccaṃ pubbabhāge nānakkhaṇe labbhamānampi maggakāle ekakkhaṇe eva labbhati ekañāṇakiccattāti dassetuṃ ‘‘maggañāṇañhī’’tiādi vuttaṃ.

१६५-१७०. "येथेच" म्हणजे याच सच्चयमक (सत्ययमक) मध्येच. "अपरिज्ञेयता दर्शविण्यासाठी" येथे "अ" हा कार (नकारार्थी शब्द) परिज्ञेयतेच्या अभावाचा वाचक नाही, आणि परिज्ञेयतेच्या प्रतिपक्षाचाही वाचक नाही, तर त्याहून भिन्न गोष्टीचा वाचक आहे. म्हणून सत्यांमध्ये योग्यतेनुसार प्राप्त होणाऱ्या प्रहातव्यता (त्याग करण्यायोग्य असणे) इत्यादींच्या दर्शनासाठी प्राप्त झालेल्या समयवाराचा उद्देश दर्शन करणे हाच आहे; आणि ज्यांच्या बाबतीत दर्शन करणे हा उद्देश नाही, त्या काही सत्यांमध्ये प्राप्त होणाऱ्या काही विशेषांचे दर्शन करणे हा या वाराचा उद्देश नाही, हे दर्शविताना "साक्षात्करण...पे... दर्शनासाठी" असे म्हटले आहे. समुदयात प्रहाणपरिज्ञाच सांगितली आहे, तीरणपरिज्ञा नाही, हे योग्यच आहे; कारण समुदयाचा स्वभाव देखील तीरण (निर्णय) करण्यायोग्य आहे. परंतु "दुःखात तीरणपरिज्ञाच सांगितली आहे, प्रहाणपरिज्ञा नाही" हे कशासाठी म्हटले आहे? दुःख हे प्रहाण (त्याग) न करण्यायोग्यच आहे की काय? समुदयसत्यविभंगात सांगितलेल्या काही समुदयभागांचा दुःखसत्यात संग्रह होत असल्यामुळे, दुःख आणि समुदय यांना संकर न करता (अमिश्रितपणे) ग्रहण करून केलेले हे यथार्थ कथन समजावे. "दोन्हींमध्ये" म्हणजे दुःखात आणि समुदयात सांगितले आहे. कशासाठी? कारण ते त्यांच्यासाठी साधारण (समान) आहे. अशा प्रकारे साधारण आणि असाधारण भेदांनी भिन्न असलेले, वर सांगितलेले परिज्ञाकृत्य पूर्वभागात वेगवेगळ्या क्षणांमध्ये प्राप्त होत असले तरी, मार्गकाळात एकाच क्षणात प्राप्त होते, कारण ते एकाच ज्ञानाचे कृत्य आहे, हे दर्शविण्यासाठी "मार्गज्ञानच" इत्यादी म्हटले आहे.

Pariññāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.

परिज्ञावार-वर्णना समाप्त झाली.

Saccayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

सत्ययमक-वर्णना समाप्त झाली.

6. Saṅkhārayamakaṃ

६. संखारयमक (संस्कारयमक)

1. Paṇṇattivāravaṇṇanā

१. प्रज्ञप्तिवार-वर्णना

1. Satipi [Pg.191] kusalamūlādīnampi vibhattabhāve khandhādivibhāgo tato sātisayoti dassento ‘‘khandhādayo viya pubbe avibhattā’’ti āha. Pakārattho vā ettha ādi-saddo ‘‘bhūvādayo’’tiādīsu viyāti kusalamūlādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Aviññātattā nisāmentehi. Hetuattho vā ettha luttaniddiṭṭho aviññāpitattāti attho. Yadipi kāyasaṅkhārānaṃ vikappadvayepi hetuphalabhāvoyeva icchito, sāmivacanarūpāvibhūto pana attheva atthabhedoti dassento ‘‘kāyassa…pe… kattuatthe’’ti āha. So panāti kattuattho.

१. कुशलमूलादींचे विभाजन केलेले असतानाही, स्कंधादींचे विभाजन त्यापेक्षा अधिक श्रेष्ठ आहे, हे दर्शविण्यासाठी "स्कंधादींप्रमाणे पूर्वी अविभक्त" असे म्हटले आहे. किंवा येथे "आदि" हा शब्द प्रकार दर्शविणारा आहे, जसे "भूवादी" इत्यादींमध्ये; म्हणून कुशलमूलादींचा देखील संग्रह समजावा. "अविज्ञात असल्यामुळे" म्हणजे लक्षपूर्वक ऐकणाऱ्यांद्वारे. किंवा येथे लुप्त असलेला हेतूचा अर्थ "अविज्ञापित असल्यामुळे" असा आहे. जरी कायसंखारांच्या (कायसंस्कारांच्या) दोन्ही विकल्पांमध्ये हेतू-फल भावच अपेक्षित असला, तरी षष्ठी विभक्तीच्या रूपाने प्रकट न झालेल्या अर्थभेद नक्कीच आहे, हे दर्शविण्यासाठी "कायाचे...पे... कर्तृअर्थात" असे म्हटले आहे. "तो" म्हणजे कर्तृअर्थ.

2-7. Suddhikaekekapadavasenāti ‘‘kāyo saṅkhāro’’tiādīsu dvīsu dvīsu padesu aññamaññaṃ asammissaekekapadavasena. Atthābhāvatoti yathādhippetatthābhāvato. Aññathā karajakāyādiko attho attheva. Tenevāha ‘‘padasodhana…pe… avacanīyattā’’ti. Idāni tameva atthābhāvaṃ byatirekavasena dassento ‘‘yathā’’tiādimāha. Kasmā pana ubhayattha samāne samāsapadabhāve tattha attho labbhati, idha na labbhatīti? Bhinnalakkhaṇattā. Tattha hi rūpakkhandhādipadāni samānādhikaraṇānīti padadvayādhiṭṭhāno eko attho labbhati, idha pana kāyasaṅkhārādipadāni bhinnādhikaraṇānīti tathārūpo attho na labbhatīti. Tenāha ‘‘yathādhippetatthābhāvato’’ti.

२-७. "केवळ एका-एका पदाच्या द्वारे" म्हणजे "काय हा संखारा (संस्कार) आहे" इत्यादी दोन-दोन पदांमध्ये परस्परांशी अमिश्रित अशा एका-एका पदाच्या द्वारे. "अर्थाचा अभाव असल्यामुळे" म्हणजे अभिप्रेत अर्थाचा अभाव असल्यामुळे. अन्यथा करजकाय (भौतिक शरीर) इत्यादी अर्थ तर आहेच. म्हणूनच "पदशोधन...पे... अवचनीय असल्यामुळे" असे म्हटले आहे. आता तोच अर्थाचा अभाव व्यतिरेक रूपाने दर्शविण्यासाठी "जसे" इत्यादी म्हटले आहे. परंतु दोन्ही ठिकाणी समान समासपद असताना तेथे अर्थ प्राप्त होतो आणि येथे प्राप्त होत नाही, याचे कारण काय? भिन्न लक्षण असल्यामुळे. कारण तेथे "रूपस्कंध" इत्यादी पदे समानाधिकरण असल्यामुळे दोन पदांच्या आधारावर एकच अर्थ प्राप्त होतो; परंतु येथे "कायसंखार" इत्यादी पदे भिन्नाधिकरण असल्यामुळे तशा प्रकारचा अर्थ प्राप्त होत नाही. म्हणूनच "अभिप्रेत अर्थाचा अभाव असल्यामुळे" असे म्हटले आहे.

Visuṃ adīpetvāti ‘‘kāyasaṅkhāro’’tiādinā saha vuccamānopi kāyasaṅkhārasaddo visuṃ visuṃ attano atthaṃ ajotetvā ekaṃ atthaṃ yadi dīpetīti parikappavasena vadati. Tena kāyasaṅkhārasaddānaṃ samānādhikaraṇataṃ ulliṅgeti. ‘‘Kāyasaṅkhārasaddo kāyasaṅkhāratthe vattamāno’’ti kasmā vuttaṃ, ‘‘saṅkhārasaddo saṅkhārattheva vattamāno’’ti pana vattabbaṃ siyā. Evañhi sati khandhatthe vattamāno khandhasaddo viya rūpasaddena kāyasaddena visesitabboti idaṃ vacanaṃ yujjeyya, kāyasaṅkhārasaddānaṃ pana samānādhikaraṇatte na kevalaṃ saṅkhārasaddoyeva saṅkhāratthe [Pg.192] vattati, atha kho kāyasaddopīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘kāyasaṅkhārasaddo kāyasaṅkhāratthe vattamāno’’ti vuttaṃ siyā, kāyasaddena samānādhikaraṇenāti adhippāyo. Byadhikaraṇena pana saṅkhārassa visesitabbatā atthevāti.

"स्वतंत्रपणे न दर्शविता" म्हणजे "कायसंखार" इत्यादींसह बोलला जात असतानाही, कायसंखार हा शब्द स्वतंत्रपणे आपला अर्थ न दर्शविता जर एकाच अर्थाला दर्शवित असेल, तर असे परिकल्पनेने (गृहीत धरून) म्हटले आहे. त्याद्वारे कायसंखार शब्दांचे समानाधिकरणत्व सूचित केले आहे. "कायसंखार शब्द कायसंखाराच्या अर्थात प्रवृत्त होतो" असे कशासाठी म्हटले आहे? "संखार शब्द संखार अर्थातच प्रवृत्त होतो" असे म्हणायला हवे होते. कारण असे असताना, स्कंधार्थात प्रवृत्त होणारा स्कंधशब्द जसा रूपशब्दाने किंवा कायशब्दाने विशेषित केला जावा, तसे हे वचन योग्य ठरले असते. परंतु कायसंखार शब्दांच्या समानाधिकरणतेमध्ये केवळ संखार शब्दच संखार अर्थात प्रवृत्त होतो, तर काय शब्द देखील प्रवृत्त होतो, हा अर्थ दर्शविण्यासाठी "कायसंखार शब्द कायसंखाराच्या अर्थात प्रवृत्त होतो" असे म्हटले असावे, कायशब्दाशी समानाधिकरण असल्यामुळे, असा अभिप्राय आहे. परंतु व्यधिकरणाने संखाराचे विशेषित होणे तर आहेच.

Imassa vārassāti suddhasaṅkhāravārassa. Padasodhanena dassitānanti ettakeva vuccamāne tattha dassitabhāvasāmaññena suddhakāyādīnampi gahaṇaṃ āpajjeyyāti taṃnivāraṇatthaṃ ‘‘yathādhippetānamevā’’ti āha. Kāyādipadehi aggahitattāti suddhakāyādipadehi aggahitattā. Idha panāti aṭṭhakathāyaṃ. Suddhasaṅkhāravāraṃ sandhāya vuttampi suddhasaṅkhāravāramevettha ananujānanto sakalasaṅkhārayamakavisayanti āha ‘‘idha pana saṅkhārayamake’’ti. Adhippetatthapariccāgoti assāsapassāsādikassa adhippetatthassa aggahaṇaṃ cetanākāyaabhisaṅkharaṇasaṅkhārādi anadhippetatthapariggaho. Yadi ‘‘kāyo saṅkhāro’’tiādinā suddhasaṅkhārataṃmūlacakkavārā atthābhāvato idha na gahetabbā, atha kasmā pavattivārameva anārabhitvā aññathā desanā āraddhāti āha ‘‘padasodhanavārataṃmūlacakkavārehī’’tiādi. Saṃsayo hoti saṅkhārasaddavacanīyatāsāmaññato kāyasaṅkhārādipadānaṃ byadhikaraṇabhāvato ca. Tenevāha ‘‘asamānādhikaraṇehi…pe… dassitāyā’’ti.

‘इमस्स वारस्स’ (या वाराचा) म्हणजे शुद्धसंस्कारवाराचा. ‘पदसोधनेन दस्सितानं’ (पदशोधनाने दाखविलेल्यांचा) एवढेच म्हटले असता, तेथे दाखविलेल्या सामान्य भावामुळे शुद्धकायादिकांचेही ग्रहण प्राप्त होईल, म्हणून त्याचे निवारण करण्यासाठी ‘यथाधिप्पेतानमेव’ (जसे अभिप्रेत आहे तसेच) असे म्हटले आहे. ‘कायादिपदेहि अग्गहितत्ता’ म्हणजे शुद्धकायादि पदांनी ग्रहण न केल्यामुळे. ‘इध पन’ (परंतु येथे) म्हणजे अट्ठकथेमध्ये. शुद्धसंस्कारवाराला उद्देशून म्हटले असले तरी, येथे शुद्धसंस्कारवाराचाच स्वीकार न करता, हा सर्व संस्कारयमकचा विषय आहे असे दर्शविण्यासाठी ‘इध पन सङ्खारयमके’ (परंतु येथे संस्कारयमकात) असे म्हटले आहे. ‘अधिप्पेतत्थपरिच्चागो’ (अभिप्रेत अर्थाचा त्याग) म्हणजे श्वास-प्रश्वास इत्यादी अभिप्रेत अर्थाचे ग्रहण न करणे आणि चेतना, काय-अभिसंस्कार-संस्कार इत्यादी अनभिप्रेत अर्थाचे ग्रहण करणे होय. जर ‘कायो सङ्खारो’ (काय हा संस्कार आहे) इत्यादी सूत्रांद्वारे शुद्धसंस्कार आणि त्याचे मूलचक्रवार अर्थाच्या अभावामुळे येथे ग्रहण करू नये, तर मग पवित्तिवार (प्रवृत्तीवार) सुरू न करता दुसऱ्या प्रकारे देशना का सुरू केली? यासाठी ‘पदसोधनवारतम्मूलचक्कवारेहि’ (पदशोधनवार आणि त्याचे मूलचक्रवार यांच्याद्वारे) इत्यादी म्हटले आहे. संस्कार शब्दाच्या सामान्य वाचकतेमुळे आणि कायसंस्कार इत्यादी पदांच्या व्यधिकरण (भिन्न अधिकरण) भावामुळे संशय निर्माण होतो. म्हणूनच ‘असमानाधिकरणेहि…पे… दस्सिताया’ असे म्हटले आहे।

Paṇṇattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

पण्णत्तिवारवण्णना (प्रज्ञप्तिवार-वर्णन) समाप्त झाली।

2. Pavattivāravaṇṇanā

२. पवत्तिवारवण्णना (प्रवृत्तिवार-वर्णन)

19. Saṅkhārānaṃ puggalānañca okāsattāti sampayuttānaṃ nissayapaccayatāya, saṅkhārānaṃ samāpajjitabbatāya puggalānaṃ jhānassa okāsatā veditabbā, bhūmi pana yadaggena puggalānaṃ okāso, tadaggena saṅkhārānampi okāso. ‘‘Dutiye jhāne tatiye jhāne’’tiādinā jhānaṃ, ‘‘kāmāvacare rūpāvacare’’tiādinā bhūmi ca visuṃ okāsabhāvena gahitā. Itīti hetuattho, yasmā jhānampi okāsabhāvena gahitaṃ, tasmāti attho. Puggalavāre ca okāsavasena puggalaggahaṇeti puggalavāre ca yadā puggalokāsasaṅkhārādīnaṃ okāsabhāvena gayhati, tadā [Pg.193] tesaṃ dvinnaṃ okāsānaṃ vasena gayhanaṃ hotīti yattha so puggalo, yañca tasmiṃ puggale jhānaṃ upalabbhati, tesaṃ dvinnaṃ bhūmijhānasaṅkhātānaṃ okāsānaṃ vasena yathārahaṃ kāyasaṅkhārādīnaṃ gahaṇaṃ kathanaṃ hotīti. Tasmāti yasmā etadeva, tasmā. Dutiyatatiyajjhānokāsavasenāti dutiyatatiyajjhānasaṅkhātaokāsavasena gahitā. Kathaṃ? ‘‘Vinā vitakkavicārehi assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe’’ti evaṃ gahitā puggalā visesetvā dassitā. Kena? Teneva vitakkavicārarahitaassāsapassāsuppādakkhaṇenāti yojetabbaṃ.

१९. ‘संस्कारांचा आणि पुद्गलांचा अवकाश असल्यामुळे’ म्हणजे संप्रयुक्त धर्मांच्या आश्रयप्रत्ययभावामुळे, संस्कारांच्या समापत्तीयोग्यतेमुळे पुद्गलांच्या ध्यानाची अवकाशता (स्थान असणे) जाणावी, भूमी (भूमिका) ही ज्या मर्यादेपर्यंत पुद्गलांचा अवकाश आहे, त्याच मर्यादेपर्यंत संस्कारांचाही अवकाश आहे. ‘दुसऱ्या ध्यानात, तिसऱ्या ध्यानात’ इत्यादींद्वारे ध्यान, आणि ‘कामावचर, रूपावचर’ इत्यादींद्वारे भूमी च स्वतंत्रपणे अवकाश रूपाने ग्रहण केली आहे. ‘इति’ हा हेतूचा अर्थ आहे, ज्या अर्थी ध्यानही अवकाश रूपाने ग्रहण केले आहे, त्या अर्थी असा याचा अर्थ आहे. ‘पुद्गलवारात अवकाशाच्या दृष्टीने पुद्गलाचे ग्रहण करणे’ म्हणजे पुद्गलवारात जेव्हा पुद्गलाचा अवकाश आणि संस्कार इत्यादींचा अवकाश रूपाने स्वीकार केला जातो, तेव्हा त्या दोन्ही अवकाशांच्या आधारे ग्रहण होते. म्हणजेच जेथे तो पुद्गल आहे आणि त्या पुद्गलामध्ये जे ध्यान प्राप्त होते, त्या भूमी आणि ध्यान नावाच्या दोन्ही अवकाशांच्या आधारे यथावश्यक कायसंस्कार इत्यादींचे ग्रहण किंवा कथन होते. ‘तस्मा’ (त्यामुळे) म्हणजे ज्या अर्थी हेच आहे, त्या अर्थी. ‘दुतीयततियज्झानोकासवसेन’ म्हणजे द्वितीय आणि तृतीय ध्यान नावाच्या अवकाशाच्या आधारे ग्रहण केले आहे. कसे? ‘वितर्क आणि विचारांशिवाय श्वास-प्रश्वासाच्या उत्पादक्षणी’ अशा प्रकारे ग्रहण केलेल्या पुद्गलांना विशेष रूपाने दाखविले आहे. कशाद्वारे? त्याच वितर्क-विचाररहित श्वास-प्रश्वासाच्या उत्पादक्षणाद्वारे, असा संबंध जोडावा।

Paṭhamakoṭṭhāse jhānokāsavasena puggaladassanaṃ katanti vuttaṃ ‘‘puna…pe… dassetī’’ti. Bhūmiokāsavasena puggalaṃ dassetīti sambandho. Dvippakārānanti jhānabhūmiokāsabhedena duvidhānaṃ. Tesanti puggalānaṃ. ‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannānaṃ kāmāvacarāna’’nti ca idaṃ nivattetabbagahetabbasādhāraṇavacanaṃ, tassa ca avacchedakaṃ ‘‘assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe’’ti idanti vuttaṃ ‘‘visesa…pe… khaṇe’’ti. Tena visesanena. Kāmāvacarānampīti pi-saddo sampiṇḍanattho. Tena na kevalaṃ rūpārūpāvacaresu paṭhamajjhānaṃ samāpannānaṃ, atha kho kāmāvacarānampīti vuttamevatthaṃ sampiṇḍeti. Kīdisānaṃ kāmāvacarānanti āha ‘‘gabbhagatādīna’’nti. Ādi-saddena udakanimuggavisaññibhūtā saṅgahitā, na matacatutthajjhānasamāpannanirodhasamāpannā. Te hi akāmāvacaratāya viya rūpārūpabhavasamaṅgino vitakkavicāruppattiyāva nivattitā. Ekantikattāti assāsapassāsābhāvassa ekantikattā. Nidassitāti rūpārūpāvacarā nidassanabhāvena vuttā, na tabbirahitānaṃ aññesaṃ abhāvatoti adhippāyo. Paṭhamajjhānokāsā assāsapassāsavirahavisiṭṭhāti yojanā. Paṭhamañcettha paṭhamajjhānasamaṅgīnaṃ rūpārūpāvacarānaṃ gahaṇaṃ, dutiyaṃ yathāvuttagabbhagatādīnaṃ. Iminā nayenāti yvāyaṃ ‘‘saṅkhārānaṃ puggalānañcā’’tiādinā jhānokāsabhūmiokāsavasena puggalavibhāganayo vutto, iminā nayena upāyena. Sabbattha sabbapucchāsu.

पहिल्या भागात ध्यानाच्या अवकाशाच्या आधारे पुद्गलांचे दर्शन करविले आहे, हे ‘पुन्हा…पे… दाखवितात’ याद्वारे म्हटले आहे. भूमीच्या अवकाशाच्या आधारे पुद्गलाला दाखवितात, असा संबंध आहे. ‘द्विप्पकारानं’ म्हणजे ध्यान आणि भूमीच्या अवकाशाच्या भेदाने दोन प्रकारच्या. ‘तेसं’ म्हणजे त्या पुद्गलांचे. ‘प्रथम ध्यान समापन्न झालेल्या कामावचरांचे’ हे वाक्य वर्ज्य आणि ग्राह्य या दोन्हीसाठी साधारण (सामान्य) वचन आहे, आणि त्याचे अवच्छेदक (मर्यादा निश्चित करणारे) ‘श्वास-प्रश्वासाच्या उत्पादक्षणी’ हे आहे, हे ‘विसेस…पे… खणे’ याद्वारे म्हटले आहे. त्या विशेषणाने. ‘कामावचरानम्पि’ मधील ‘पि’ (सुद्धा) हा शब्द समुच्चय दर्शविणारा आहे. त्यामुळे केवळ रूप आणि अरूप भूमीमध्ये प्रथम ध्यान समापन्न झालेल्यांचेच नव्हे, तर कामावचरांचे सुद्धा, हाच अर्थ येथे एकत्रित केला आहे. कशा प्रकारच्या कामावचरांचे? तर ‘गर्भगत इत्यादींचे’ असे म्हटले आहे. ‘इत्यादी’ शब्दाने पाण्यात बुडालेले, बेशुद्ध झालेले लोक समाविष्ट होतात; मृत, चतुर्थ ध्यान समापन्न किंवा निरोध-समापन्न झालेले लोक नव्हेत. कारण ते कामावचर नसल्यामुळे, रूप आणि अरूप भावाशी युक्त असल्याप्रमाणे वितर्क आणि विचारांच्या उत्पत्तीनेच निवृत्त होतात. ‘एकन्तिकत्ता’ म्हणजे श्वास-प्रश्वासाच्या अभावाच्या एकांतिकतेमुळे (निश्चिततेमुळे). ‘निदस्सिता’ म्हणजे रूप आणि अरूपावचर हे उदाहरणादाखल सांगितले आहेत, त्यांच्याशिवाय इतरांचा अभाव आहे म्हणून नव्हे, असा अभिप्राय आहे. प्रथम ध्यानाचा अवकाश हा श्वास-प्रश्वासाच्या विरहाने विशिष्ट आहे, अशी योजना करावी. येथे पहिले ग्रहण प्रथम ध्यानयुक्त रूप आणि अरूपावचरांचे आहे, आणि दुसरे ग्रहण वर सांगितलेल्या गर्भगत इत्यादींचे आहे. ‘इमिना नयेन’ म्हणजे जो हा ‘संस्कारांचा आणि पुद्गलांचा…’ इत्यादी सूत्रांद्वारे ध्यान-अवकाश आणि भूमी-अवकाशाच्या आधारे पुद्गल-विभागाचा नियम सांगितला आहे, या नियमाने किंवा उपायाने. सर्व ठिकाणी सर्व प्रश्नांमध्ये।

21. Etasmiṃ pana atthe satīti yvāyaṃ uppattibhūmiyā jhānaṃ visesetvā attho vutto, etasmiṃ atthe gayhamāne aññatthapi uppattibhūmiyā jhānaṃ visesitabbaṃ bhaveyya, tathā ca aniṭṭhaṃ āpajjatīti dassento ‘‘catutthajjhāne’’tiādimāha. Kiṃ pana taṃ aniṭṭhanti āha ‘‘bhūmīnaṃ [Pg.194] okāsabhāvasseva aggahitatāpattito’’ti. Yattha yattha hi jhānaṃ gayhati, tattha tattha taṃ uppattibhūmiyā visesitabbaṃ hoti. Tathā sati jhānokāsova gahito siyā, na bhūmiokāso guṇabhūtattā. Kiñca ‘‘catutthajjhāne rūpāvacare arūpāvacare’’ti ettha rūpārūpabhūmiyā catutthajjhāne visesiyamāne tadekadesova okāsavasena gahito siyā, na sabbaṃ catutthajjhānaṃ. Tenāha ‘‘sabbacatutthajjhānassa okāsavasena aggahitatāpattito cā’’ti. Jhānabhūmokāsānanti jhānokāsabhūmiokāsānaṃ.

२१. ‘परंतु हा अर्थ असताना’ म्हणजे जो हा उत्पत्तीभूमीद्वारे ध्यानाला विशेषित करून अर्थ सांगितला आहे, हा अर्थ स्वीकारला असता इतर ठिकाणीही उत्पत्तीभूमीद्वारे ध्यानाला विशेषित करावे लागेल, आणि तसे केल्यास अनिष्ट प्रसंग ओढवेल, हे दर्शविण्यासाठी ‘चतुत्थज्झाने’ (चतुर्थ ध्यानात) इत्यादी म्हटले आहे. ते अनिष्ट काय आहे? तर ‘भूमींच्या अवकाशभावाचेच ग्रहण न होण्याचा प्रसंग येत असल्यामुळे’ असे म्हटले आहे. कारण जेथे जेथे ध्यान ग्रहण केले जाते, तेथे तेथे त्याला उत्पत्तीभूमीद्वारे विशेषित करावे लागते. तसे झाल्यास केवळ ध्यानाचाच अवकाश ग्रहण केला जाईल, भूमीचा अवकाश गौण असल्यामुळे ग्रहण केला जाणार नाही. शिवाय, ‘चतुत्थज्झाने रूपावचरे अरूपावचरे’ येथे रूप आणि अरूप भूमीद्वारे चतुर्थ ध्यानाला विशेषित केले असता, त्याचा एक भागच अवकाश रूपाने ग्रहण केला जाईल, संपूर्ण चतुर्थ ध्यान नाही. म्हणूनच ‘सर्व चतुर्थ ध्यानाचे अवकाश रूपाने ग्रहण न होण्याचा प्रसंग येत असल्यामुळे’ असे म्हटले आहे. ‘झानभूमोकासानं’ म्हणजे ध्यानाचा अवकाश आणि भूमीचा अवकाश यांच्या।

Nanu ca jhānabhūmiokāse asaṅkarato yojiyamāne na sabbasmiṃ paṭhamajjhānokāse kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro ca atthi, tathā sabbasmiṃ kāmāvacarokāseti codanuppattiṃ sandhāya tassa parihāraṃ vattuṃ ‘‘yadipī’’tiādimāha. Tatthāti paṭhamajjhānokāse kāmāvacarokāse ca. Taṃdvayuppattīti tassa kāyavacīsaṅkhāradvayassa uppatti. Okāsadvayassa asaṅkarato gahaṇe ayañca guṇo laddho hotīti āha ‘‘visuṃ…pe… na vattabbaṃ hotī’’ti. Tattha aṅgamattavasenāti vitakkādijhānaṅgamattavasena. Tattha vattabbaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttameva. Vitakkarahitopi vicāro vacīsaṅkhāroyevāti āha ‘‘avitakka…pe… gacchatī’’ti. Muddhabhūtaṃ dutiyajjhānanti catukkanaye dutiyajjhānamāha. Tañhi sakalakkhobhakaradhammavigamena vitakkekaṅgappahāyikato sātisayattā ‘‘muddhabhūta’’nti vattabbataṃ labhati. Asaññasattā viyāti idaṃ visadisudāharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

ननु च ध्यानभूमीच्या अवकाशात (स्थानात) असंमिश्रपणे योजना केली असता, सर्व प्रथमध्यान-अवकाशात कायसंस्कार आणि वचीसंस्कार नसतात, तसेच सर्व कामावचर-अवकाशातही नसतात, अशा आक्षेपाच्या उत्पत्तीचा विचार करून त्याचे परिहार (उत्तर) देण्यासाठी 'यदीपि' (जरी) इत्यादी म्हटले आहे. 'तत्थ' (तेथे) म्हणजे प्रथमध्यान-अवकाशात आणि कामावचर-अवकाशात. 'तंद्वयउत्पत्ती' म्हणजे त्या कायसंस्कार आणि वचीसंस्कार या दोन्हीची उत्पत्ती. दोन्ही अवकाशांचे असंमिश्रपणे ग्रहण केले असता हा गुण प्राप्त होतो, म्हणून 'विसुं...पे... न वत्तब्बं होति' (वेगळे...पे... बोलले जाऊ नये) असे म्हटले आहे. 'तेथे अंगमात्रवशाने' म्हणजे वितर्क इत्यादी ध्यानअंगमात्रवशाने. त्याविषयी जे वक्तव्य आहे ते अट्ठकथेत (अट्टकथेत) सांगितलेच आहे. वितर्करहित असलेला विचार देखील वचीसंस्कारच आहे, म्हणून 'अवितक्क...पे... गच्छति' असे म्हटले आहे. 'मुद्धभूतं दुतियज्झानं' (शिखरभूत द्वितीय ध्यान) म्हणजे चतुष्कनयामध्ये द्वितीय ध्यानाला म्हटले आहे. कारण ते सर्व क्षोभकारक धर्मांच्या विगमामुळे (नष्ट झाल्यामुळे) आणि वितर्क या एका अंगाचा प्रहाण करणारा असल्यामुळे अतिशय श्रेष्ठ असल्याने 'मुद्धभूत' (शिखरभूत) असे म्हणण्यास पात्र ठरते. 'असंज्ञीसत्त्वांप्रमाणे' (असंञ्ञसत्ता विय) हे विसदृश उदाहरण समजावे.

37. Āvajjanato pubbe pavattaṃ sabbaṃ cittaṃ paṭisandhicittena samānagatikattā ekaṃ katvā vuttaṃ ‘‘paṭhamato’’ti. Tenāha ‘‘avitakkaavicārato’’tiādi. Cittasaṅkhārassa ādidassanatthanti suddhāvāse cittasaṅkhārassa ādidassanatthaṃ. Tathā ‘‘vacīsaṅkhārassa ādidassanattha’’nti etthāpi.

३७. आवर्जनाच्या (आ वज्जन) पूर्वी प्रवृत्त झालेले सर्व चित्त हे प्रतिसंधीचित्ताशी समान गतीचे असल्यामुळे, त्यांना एक करून 'प्रथम' (पठमतो) असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'अवितर्क-अविचार' इत्यादी म्हटले आहे. 'चित्तसंस्काराचे आदिदर्शन करण्यासाठी' म्हणजे शुद्धावासामध्ये चित्तसंस्काराचे आदिदर्शन करण्यासाठी होय. तसेच 'वचीसंस्काराचे आदिदर्शन करण्यासाठी' येथेही असेच समजावे.

Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रवृत्तिवार-वर्णन समाप्त झाले.

Saṅkhārayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

संस्कारयमक-वर्णन समाप्त झाले.

7. Anusayayamakaṃ

७. अनुशययमक

Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā

परिच्छेद-परिच्छिन्न-उद्देशवार-वर्णन

1. ‘‘Avijjāsamudayā [Pg.195] rūpasamudayo, taṇhāsamudayā rūpasamudayo, kammasamudayā rūpasamudayo. Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’ti ca evamādinā kusalamūlakusalādīnaṃ paccayabhāvo vuttoti āha ‘‘paccayadīpakena mūlayamakenā’’ti. ‘‘So ‘aniccaṃ rūpaṃ, aniccaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Cakkhu aniccaṃ, rūpā aniccā’’ti ca ādinā bahulakhandhādimukhena aniccānupassanādayo vihitāti vuttaṃ ‘‘khandhādīsu tīraṇabāhullato’’ti. Kilesānaṃ samucchindanato paraṃ pahānakiccaṃ natthīti āha ‘‘anusayapahānantā pahānapariññā’’ti. Yadipi anusayehi sampayogato ārammaṇato vā pahānapariññā nappavattati, anusayābhāve pana tadārambho eva natthīti katvā vuttaṃ ‘‘anusayehi pahānapariññaṃ vibhāvetu’’nti. Anusayabhāvena labbhamānānanti anusayabhāvena vijjamānānaṃ, anusayasabhāvānanti attho. Tīhākārehīti paricchedādīhi tīhi pakārehi. Anusayesu gaṇanasarūpappavattiṭṭhānato abodhitesu puggalokāsādivasena pavattiyamānā tabbisayā desanā na suviññeyyā hotīti dassento āha ‘‘tesu tathā…pe… duravabodhattā’’ti.

१. “अविद्येच्या समुदयामुळे रूपसमुदय होतो, तृष्णेच्या समुदयामुळे रूपसमुदय होतो, कर्माच्या समुदयामुळे रूपसमुदय होतो. लोभ हा कर्मांच्या समुदयाचे निदान (कारण) आहे” इत्यादी प्रकारे कुशलमूळ, अकुशलमूळ इत्यादींचा प्रत्ययभाव (कारणभाव) सांगितला आहे, म्हणून 'प्रत्ययदीपक मूलयमकाने' असे म्हटले आहे. “तो ‘रूप अनित्य आहे, रूप अनित्य आहे’ असे यथाभूत जाणतो. चक्षू अनित्य आहे, रूपे अनित्य आहेत” इत्यादी अनेक स्कंधादींच्या मुखाने अनित्यानुपश्यना इत्यादींचे विधान केले आहे, म्हणून 'स्कंध इत्यादींमध्ये तीरण-बाहुल्यामुळे' (निर्णयाच्या प्रामुख्यामुळे) असे म्हटले आहे. क्लेशांच्या समूच्छेदनानंतर (पूर्ण नाशानंतर) दुसरे कोणतेही प्रहाणकृत्य उरत नाही, म्हणून 'अनुशयप्रहाणापर्यंत प्रहाणपरिज्ञा असते' असे म्हटले आहे. जरी अनुशयांशी संप्रयोग किंवा आलंबन या रूपाने प्रहाणपरिज्ञा प्रवृत्त होत नाही, तरी अनुशयांच्या अभावी त्याचा आरंभच होत नाही, हे लक्षात घेऊन 'अनुशयांद्वारे प्रहाणपरिज्ञा स्पष्ट करावी' असे म्हटले आहे. 'अनुशयभावाने प्राप्त होणाऱ्यांचे' म्हणजे अनुशयभावाने विद्यमान असणाऱ्यांचे, अनुशयाचा स्वभाव असणाऱ्यांचे असा अर्थ आहे. 'तीन आकारांनी' म्हणजे परिच्छेद इत्यादी तीन प्रकारांनी. अनुशयांमध्ये गणना, स्वरूप आणि प्रवृत्तीचे स्थान स्पष्ट न केल्यास, पुद्गल आणि अवकाश इत्यादींच्या वशाने प्रवृत्त होणारी त्या विषयाची देशना सहज समजण्यासारखी होत नाही, हे दर्शविताना 'त्यांच्यामध्ये तशा प्रकारे...पे... दुर्बोध असल्यामुळे' असे म्हटले आहे.

Ettha purimesūti paduddhāro anantarassa vidhi paṭisedho vāti katvā sānusayavārādiapekkho, na anusayavārādiapekkho anusayavāre pāḷivavatthānassa pageva katattāti dassento ‘‘etesu sānusayavārādīsu purimesūti attho’’ti āha. Sānusayavārādīsu hi tīsu purimesu okāsavāre yato tatoti desanā pavattā, na anusayavārādīsu. Atthavisesābhāvatoti ‘‘kāmadhātuyā cutassā’’tiādinā (yama. 2.anusayayamaka.302) pāḷiāgatapadassa, ‘‘kāmadhātuṃ vā pana upapajjantassā’’tiādinā yamakabhāvena aṭṭhakathāādigatapadassa ca atthavisesābhāvato. Kathamayaṃ yamakadesanā siyā dutiyassa padassa abhāvatoti attho. Yadi nāyaṃ yamakadesanā, atha kasmā idhāgatāti āha ‘‘purimavāre hī’’tiādi. Tattha anusayaṭṭhānaparicchedadassananti anusayaṭṭhānatāya [Pg.196] paricchedadassanaṃ. Evampi kathamidaṃ anusayayamakaṃ yamakadesanāsabbhāvatoti āha ‘‘yamakadesanā…pe… nāmaṃ daṭṭhabba’’nti. Atthavasenāti paṭilomatthavasena. Paṭhamapadena hi vuttassa viparivattanavasenapi yamakadesanā hoti ‘‘rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpa’’ntiādīsu (yama. 1.khandhayamaka.2), tattha pana atthaviseso atthi, idha natthi, tasmā na tathā desanā katāti dassento āha ‘‘atthavisesābhāvato pana na vuttā’’ti. Labbhamānatāvasenāti pucchāya labbhamānatāvasena.

येथे 'पुढील' (पुरिमेसु) हा पदोद्धार नंतरच्या विधीचा किंवा प्रतिषेधाचा विचार करून सानुशयवार इत्यादींच्या अपेक्षेने आहे, अनुशयवार इत्यादींच्या अपेक्षेने नाही; कारण अनुशयवारामध्ये पाळी-व्यवस्थान आधीच केले गेले आहे, हे दर्शविताना 'या सानुशयवार इत्यादींमध्ये पुढील असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. कारण सानुशयवार इत्यादी तीन पुढील वारांमध्ये अवकाशवारामध्ये 'यतो ततो' (ज्यापासून त्यापासून) अशी देशना प्रवृत्त झाली आहे, अनुशयवार इत्यादींमध्ये नाही. 'अर्थविशेषाच्या अभावामुळे' म्हणजे “कामधातूपासून च्युत होणाऱ्याचा” इत्यादी पाळीमध्ये आलेल्या पदाचा, आणि “कामधातूमध्ये उत्पन्न होणाऱ्याचा” इत्यादी यमकभावाने अट्ठकथा इत्यादींमध्ये आलेल्या पदाचा कोणताही अर्थविशेष (विशेष अर्थ) नसल्यामुळे. दुसऱ्या पदाच्या अभावामुळे ही यमकदेशना कशी होऊ शकेल? असा अर्थ आहे. जर ही यमकदेशना नाही, तर मग ती येथे का आली? यावर 'पूर्ववारामध्ये' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अनुशयस्थान-परिच्छेददर्शन' म्हणजे अनुशयस्थान म्हणून परिच्छेदाचे दर्शन होय. असे असूनही हे अनुशययमक यमकदेशनेच्या अस्तित्वामुळे कसे आहे? यावर 'यमकदेशना...पे... नाव समजावे' असे म्हटले आहे. 'अर्थवशाने' म्हणजे प्रतिलोम अर्थाच्या वशाने. कारण पहिल्या पदाने सांगितलेल्या गोष्टीच्या विपर्यय (उलट) करण्याच्या वशाने देखील यमकदेशना होते, जसे की “रूप हे रूपस्कंध आहे, रूपस्कंध हे रूप आहे” इत्यादींमध्ये. परंतु तेथे अर्थविशेष असतो, येथे नाही; म्हणून तशी देशना केली नाही, हे दर्शविताना 'अर्थविशेषाच्या अभावामुळे मात्र सांगितले नाही' असे म्हटले आहे. 'प्राप्त होण्याच्या वशाने' म्हणजे प्रश्नाच्या प्राप्त होण्याच्या वशाने.

Uppattiarahataṃ dassetīti iminā nippariyāyena anusayā anāgatāti dassitaṃ hoti yato te maggavajjhā, na ca atītapaccuppannā uppattirahāti vuccanti uppannattā. Yaṃsabhāvā pana dhammā anāgatā anusayāti vuccanti, taṃsabhāvā eva te atītapaccuppannā vuttā. Na hi dhammānaṃ addhābhedena sabhāvabhedo atthi, tasmā anusayānaṃ atītapaccuppannabhāvā pariyāyato labbhantīti aṭṭhakathāyaṃ (yama. aṭṭha. anusayayamaka 1) ‘‘atītopi hotī’’tiādi vuttaṃ. Evaṃpakārāti anusayappakārā, kāraṇalābhe sati uppajjanārahāicceva attho. So evaṃpakāro uppajjanavāre uppajjati-saddena gahito uppajjanārahatāya avicchinnabhāvadīpanatthanti adhippāyo. Tenāha ‘‘na khandhayamakādīsu viya uppajjamānatā’’ti, paccuppannatāti attho. Tenevātiādinā yathāvuttamatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Tattha ninnānākaraṇoti nibbiseso. Uppajjanānusayānaṃ ninnānākaraṇattā eva hi ‘‘etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisatī’’ti vibhaṅge (vibha. 203) āgataṃ. Anusayanañhi ettha nivisananti adhippetaṃ.

‘उत्पत्तीच्या योग्यतेचे दर्शन घडविते’ याने स्पष्टपणे (निप्परियायेन) अनुशय हे अनागत (भविष्यातील) आहेत हे दर्शविले जाते, कारण ते मार्गाने वध्य (नष्ट करण्याजोगे) आहेत; आणि अतीत (भूतकाळ) व प्रत्युत्पन्न (वर्तमानकाळ) हे उत्पन्न झालेले असल्यामुळे त्यांना 'उत्पत्तीच्या योग्य' असे म्हटले जात नाही. परंतु ज्या स्वभावाचे अनागत धर्म 'अनुशय' म्हटले जातात, त्याच स्वभावाचे ते अतीत आणि प्रत्युत्पन्न देखील सांगितले आहेत. कारण काळाच्या भेदाने धर्मांच्या स्वभावात भेद होत नाही, म्हणून अनुशयांचा अतीत आणि प्रत्युत्पन्न भाव पर्यायाने प्राप्त होतो, म्हणूनच अट्ठकथेत “अतीत देखील असतो” इत्यादी म्हटले आहे. 'अशा प्रकारचे' म्हणजे अनुशयाचे प्रकार, कारण प्राप्त झाल्यावर उत्पन्न होण्यास योग्य असाच अर्थ आहे. तो अशा प्रकारचा 'उत्पन्न होतो' या शब्दाने उत्पत्तीवारामध्ये ग्रहण केला आहे, तो उत्पत्तीच्या योग्यतेचा अविच्छिन्न भाव दर्शविण्यासाठी आहे, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच 'स्कंधयमक इत्यादींप्रमाणे उत्पन्न होणारी अवस्था नाही' असे म्हटले आहे, म्हणजे वर्तमानकाळ असा अर्थ आहे. 'त्यामुळेच' इत्यादींद्वारे पूर्वोक्त अर्थ अधिक स्पष्ट केला आहे. तेथे 'निर्नानाकरण' म्हणजे निर्विशेष (भेद नसलेला). उत्पन्न होणाऱ्या अनुशयांच्या निर्विशेषत्वामुळेच विभंगामध्ये “येथे ही तृष्णा उत्पन्न होताना उत्पन्न होते, येथे स्थिर होताना स्थिर होते” असे आले आहे. कारण येथे अनुशयन (अनुशयाचे राहणे) हेच 'स्थिर होणे' अभिप्रेत आहे.

Idāni yena pariyāyena atītapaccuppannesu anusayavohāro, taṃ dassetukāmo anāgatampi tehi saddhiṃ ekajjhaṃ katvā dassento ‘‘anurūpaṃ kāraṇaṃ pana…pe… vuccantī’’ti āha. Etena bhūtapubbagatiyā atītapaccuppannesu uppattirahatā veditabbāti dasseti. Uppattiarahatā nāma kilesānaṃ maggena asamucchinnatāya veditabbā. Sā ca atītapaccuppannesupi atthevāti pakārantarenapi tesaṃ pariyāyatova anusayabhāvaṃ pakāseti. Tenevāha ‘‘maggassa panā’’tiādi. Tādisānanti ye maggabhāvanāya asati uppattirahā, tādisānaṃ. Dhammo eva ca uppajjati, na dhammākāroti adhippāyo. Na hi dhammākārā aniccatādayo [Pg.197] uppajjantīti vuccanti. Yadi pana te uppādādisamaṅgino siyuṃ, dhammā eva siyuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘appahīnākāro ca uppajjatīti vattuṃ na yujjatī’’ti.

आता ज्या पर्यायाने (पद्धतीने) अतीत आणि प्रत्युत्पन्न (भूतकाळ आणि वर्तमानकाळ) काळात अनुसय-व्यवहार (अनुसयाचा वापर) होतो, ते दर्शविण्याची इच्छा धरून, अनागत (भविष्यकाळ) देखील त्यांच्यासोबत एकत्रित करून दर्शविताना “अनुरूप कारण तर... पे... म्हटले जाते” असे म्हणाले. याद्वारे भूतपूर्वगतीने (पूर्वी घडलेल्या गतीने) अतीत आणि प्रत्युत्पन्न काळात उत्पत्तीची योग्यता (उत्पत्ति-अर्हता) समजली पाहिजे, असे दर्शवितात. उत्पत्तीची योग्यता (उत्पत्ति-अर्हता) म्हणजे क्लेशांचे मार्गाने समूळ उच्चाटन न झाल्यामुळे (असमुच्छिन्नतेमुळे) समजली पाहिजे. आणि ती (योग्यता) अतीत आणि प्रत्युत्पन्न काळातही असतेच, म्हणून दुसऱ्या प्रकारेही त्यांचा पर्यायानेच अनुसयभाव प्रकट करतात. म्हणूनच “मार्गाचे तर...” इत्यादी म्हणाले. “तशा प्रकारच्या” म्हणजे जे मार्गभावनेच्या अभावी उत्पत्तीला योग्य आहेत, तशा प्रकारच्या. धर्मच उत्पन्न होतो, धर्माचा आकार (अवस्था) नाही, असा अभिप्राय आहे. कारण अनित्यता इत्यादी धर्माचे आकार उत्पन्न होतात असे म्हटले जात नाही. जर ते उत्पाद इत्यादींनी युक्त असतील, तर ते धर्मच असतील. म्हणूनच म्हटले आहे “आणि अप्रहीण-आकार (नष्ट न झालेली अवस्था) उत्पन्न होतो असे म्हणणे योग्य नाही.”

Vuttampi thāmagamanaṃ aggahetvā appahīnaṭṭhamattameva gahetvā codako codetīti dassento āha ‘‘sattānusaya…pe… āpajjatīti ce’’ti. Na hi thāmagamane gahite codanāya okāso atthi. Tenāha ‘‘nāpajjatī’’tiādi. Vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ, na kevalamaṭṭhakathāyameva pāṭhagatovāyamattho, tasmā evameva gahetabboti dassento ‘‘thāmagato…pe… yutta’’nti vatvā kiṃ pana taṃ thāmagamananti parāsaṅkaṃ nivattento ‘‘thāmagatanti ca…pe… vuttā’’ti āha. Tattha aññehi asādhāraṇoti kilesavatthuādīnaṃ kilesatādisabhāvo viya kāmarāgādito aññattha alabbhamāno tesaṃyeva āveṇiko sabhāvo, yato te bhavabījaṃ bhavamūlanti ca vuccanti. Yasmā ca thāmagamanaṃ tesaṃ anaññasādhāraṇo sabhāvo, tasmā anusayananti vuttaṃ hotīti dassento ‘‘thāmagatoti anusayasamaṅgīti attho’’ti āha.

सांगितलेले 'थामगमन' (दृढता किंवा सामर्थ्य प्राप्त होणे) न स्वीकारता, केवळ 'अप्रहीणत्व' (नष्ट न होणे) एवढेच स्वीकारून आक्षेप घेणारा आक्षेप घेतो, हे दर्शविताना “सत्त्वांचे अनुसय... पे... प्राप्त होते, असे जर म्हटले तर” असे म्हणाले. कारण थामगमन स्वीकारले असता आक्षेपाला वाव उरत नाही. म्हणूनच “प्राप्त होत नाही” इत्यादी म्हणाले. अट्ठकथेत सांगितले आहे, केवळ अट्ठकथेतच नाही तर पाठातही हाच अर्थ आलेला आहे, म्हणून याच प्रकारे ग्रहण केले पाहिजे, हे दर्शविताना “थामगत... पे... योग्य” असे म्हणून, “पण ते थामगमन म्हणजे काय?” अशी इतरांची शंका दूर करताना “थामगत म्हणजे... पे... म्हटले आहे” असे म्हणाले. त्यामध्ये 'इतरांशी असाधारण' म्हणजे क्लेशवस्तू इत्यादींचा क्लेशरूप स्वभाव जसा कामरागादींशिवाय इतरत्र आढळत नाही, तसा त्यांचाच आवेणिक (विशिष्ट/असाधारण) स्वभाव आहे, ज्यावरून त्यांना 'भवबीज' आणि 'भवमूळ' असे म्हटले जाते. आणि ज्या अर्थी थामगमन हा त्यांचा अनन्यसाधारण स्वभाव आहे, त्या अर्थी 'अनुसयन' (अनुशयित असणे) असे म्हटले जाते, हे दर्शविताना “थामगत म्हणजे अनुसययुक्त (अनुसयसमङ्गी) असा अर्थ आहे” असे म्हणाले.

‘‘Yassa kāmarāgānusayo anuseti, tassa paṭighānusayo anusetīti? Āmantā’’tiādinā (yama. 2.anusayayamaka.3) anusayavāre vutto eva attho ‘‘yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatīti? Āmantā’’tiādinā (yama. 2.anusayayamaka.300) vuttoti anusayanākāro eva uppajjanavāre uppajjati-saddena gahitoti ‘‘uppajjanavāro anusayavārena ninnānākaraṇo vibhatto’’ti yaṃ vuttaṃ, tattha vicāraṃ ārabhati ‘‘anusayauppajjanavārānaṃ samānagatikattā’’tiādinā. ‘‘Uppajjatī’’ti vacanaṃ siyāti uppajjanavāre ‘‘uppajjatī’’ti vacanaṃ appahīnākāradīpakaṃ siyā. Tathā ca sati yathā ‘‘imassa uppādā’’ti ettha imassa anirodhāti ayamatthopi ñāyati, evaṃ ‘‘uppajjatī’’ti vutte atthato ‘‘na uppajjatī’’ti ayamattho vutto hoti appahīnākārassa uppattirahabhāvassa anuppajjamānasabhāvattāti codanaṃ dassento ‘‘uppajjatīti vacanassa avuttatā na sakkā vattunti ce’’ti āha. Vacanatthavisesena taṃdvayassa vuttattāti etena dhammanānattābhāvepi padatthanānatthena vārantaradesanā hoti yathā [Pg.198] sahajātasaṃsaṭṭhavāresūti dasseti. Anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvātiādi tameva vacanatthavisesaṃ vibhāvetuṃ āraddhaṃ. Uppattiyogganti uppattiyā yoggaṃ, uppajjanasabhāgatanti attho. Yato anusayā uppattirahāti vuccanti, ekantena cetadeva sampaṭicchitabbaṃ ‘‘yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatīti? Āmantā’’tiādivacanato (yama. 2.anusayayamaka.300). ‘‘Anusentīti anusayā’’ti ettake vutte sadā vijjamānā nu kho te aparinipphannānusayanaṭṭhena ‘‘anusayā’’ti vuccantīti ayamattho āpajjatīti taṃnisedhanatthaṃ ‘‘anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantī’’ti vuttaṃ. Uppattiarahabhāvena thāmagatatā anusayaṭṭhoti yaṃ tesaṃ uppattiyogavacanaṃ vuttaṃ, taṃ sammadeva vuttanti imamatthamāha ‘‘anusayasaddassā’’tiādinā. Tena vāradvayadesanuppādikā anusayasaddatthaniddhāraṇāti dasseti. Tampi suvuttameva iminā tantippamāṇenāti idampi ‘‘abhidhamme tāvā’’tiādinā āgataṃ tividhameva tantiṃ sandhāyāhāti dassento āha ‘‘tantittayenapi hi cittasampayuttatā dīpitā hotī’’ti.

“ज्याला कामरागानुसय अनुशयित असतो, त्याला पटिघानुसय (प्रतिघानुशय) अनुशयित असतो का? होय” इत्यादींद्वारे (यमक २. अनुसययमक ३) अनुसयवारामध्ये सांगितलेलाच अर्थ “ज्याला कामरागानुसय उत्पन्न होतो, त्याला पटिघानुसय उत्पन्न होतो का? होय” इत्यादींद्वारे (यमक २. अनुसययमक ३००) सांगितला आहे. अशा प्रकारे अनुसयनाचा आकारच उत्पन्न होण्याच्या वारात (उत्पज्जनवार) 'उत्पज्जति' (उत्पन्न होतो) या शब्दाने ग्रहण केला आहे, म्हणून “उत्पज्जनवार हा अनुसयवारापेक्षा भिन्न न करता विभक्त केला आहे” असे जे म्हटले आहे, त्यावर “अनुसय आणि उत्पज्जनवारांच्या समान गतीमुळे...” इत्यादींद्वारे विचार सुरू करतात. “उत्पन्न होतो” (उत्पज्जति) हे वचन असावे, म्हणजे उत्पज्जनवारात “उत्पन्न होतो” हे वचन अप्रहीण-आकार (नष्ट न झालेली अवस्था) दर्शविणारे असावे. आणि तसे असता, जसे “याच्या उत्पादामुळे” येथे “याच्या अनिरोधामुळे” (नष्ट न झाल्यामुळे) हा देखील अर्थ समजतो, त्याचप्रमाणे “उत्पन्न होतो” असे म्हटले असता अर्थाच्या दृष्टीने “उत्पन्न होत नाही” हा अर्थ सांगितला जातो, कारण अप्रहीण-आकाराचा (उत्पत्तीला योग्य असलेल्याचा) स्वभाव न उत्पन्न होणारा असतो, असा आक्षेप दर्शविताना “उत्पन्न होतो या वचनाचे न बोलणे सांगता येत नाही, असे जर म्हटले तर” असे म्हणाले. वचनाच्या अर्थाच्या वैशिष्ट्यामुळे त्या दोन्हीचे कथन केले आहे, याद्वारे धर्मामध्ये भिन्नता नसली तरी पदाच्या अर्थाच्या भिन्नतेमुळे दुसऱ्या वाराचा उपदेश होतो, जसे सहजता आणि संसट्ठ (संसृष्ट) वारांमध्ये, हे दर्शवितात. “अनुरूप कारण मिळवून...” इत्यादी त्याच वचनाच्या अर्थाचे वैशिष्ट्य स्पष्ट करण्यासाठी सुरू केले आहे. “उत्पत्तियोग्य” म्हणजे उत्पत्तीसाठी योग्य, उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे असा अर्थ आहे. ज्या अर्थी अनुसय हे उत्पत्तीला योग्य म्हटले जातात, त्या अर्थी “ज्याला कामरागानुसय उत्पन्न होतो, त्याला पटिघानुसय उत्पन्न होतो का? होय” इत्यादी वचनावरून (यमक २. अनुसययमक ३००) हेच निश्चितपणे स्वीकारले पाहिजे. “अनुशयित असतात म्हणून अनुसय” एवढेच म्हटले असता, “ते नेहमी अस्तित्वात असतात की काय, आणि अपरिपक्व अनुसयन अर्थाने त्यांना अनुसय म्हटले जाते का?” असा अर्थ प्राप्त होतो, त्याचे निषेध करण्यासाठी “अनुरूप कारण मिळवून उत्पन्न होतात” असे म्हटले आहे. उत्पत्तीच्या योग्यतेमुळे थामगत असणे हाच अनुसयाचा अर्थ आहे, असे जे त्यांचे उत्पत्तियोग्यतेचे वचन म्हटले आहे, ते योग्यच म्हटले आहे, हा अर्थ “अनुसय शब्दाचा...” इत्यादींद्वारे सांगतात. याद्वारे दोन्ही वारांच्या उपदेशाला उत्पन्न करणारी अनुसय शब्दाच्या अर्थाची निश्चिती आहे, हे दर्शवितात. ते देखील या तन्ति-प्रमाणाने (परंपरेच्या प्रमाणाने) सुभाषितच (योग्य प्रकारे सांगितलेलेच) आहे, हे देखील “अभिधम्मात तर...” इत्यादींद्वारे आलेल्या त्रिविध तन्तिला (परंपरेला) उद्देशून म्हणाले आहे, हे दर्शविताना “कारण तिन्ही तन्तिंद्वारे (परंपरांद्वारे) चित्तसंप्रयुक्तता (चित्ताशी युक्त असणे) दर्शविली जाते” असे म्हणाले.

Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

परिच्छेद-परिच्छिन्न-उद्देशवार-वर्णना समाप्त झाली.

Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā

उत्पत्तिस्थानवार-वर्णना

2. Evaṃ satīti vedanānaṃ visesitabbabhāve kāmadhātuyā ca visesanabhāve sati. Kāmādhātuyā anusayanaṭṭhānatā na vuttā hoti appadhānabhāvato, padhānāppadhānesu padhāne kiccadassanato, visesanabhāvena caritabbatāya cāti adhippāyo. Hotu ko dosoti kadāci vadeyyāti āsaṅkamāno āha ‘‘dvīsu panā’’tiādi. Dvīsūti niddhāraṇe bhummaṃ, tathā ‘‘tīsu dhātūsū’’ti etthāpi. Tasmāti yasmā dhātuādibhedena tividhaṃ anusayaṭṭhānaṃ, tattha ca rūpārūpadhātūnaṃ bhavarāgassa anusayaṭṭhānatā vuttāti kāmadhātuyā kāmarāgassa anusayaṭṭhānatā ekantena vattabbā, tasmā. Tīsu dhātūsu tīsu vedanāsūti ca niddhāraṇe bhummaṃ, kāmadhātuyā dvīsu vedanāsūti ca ādhāre.

२. “असे असता” म्हणजे वेदनांच्या विशेष्यभावात (ज्यांचे विशेषण करायचे आहे) आणि कामधातूच्या विशेषणभावात (जे विशेषण आहे) सती (असता). कामधातूची अनुसयनस्थानता (अनुशयित होण्याचे स्थान असणे) अप्रधानत्वामुळे सांगितलेली नाही, कारण प्रधान आणि अप्रधान यांमध्ये प्रधानात कार्य दिसून येते, आणि विशेषणभावाने आचरण करायचे असल्यामुळे, असा अभिप्राय आहे. “असो, यात काय दोष आहे?” असे कदाचित कोणी म्हणेल, अशी शंका घेऊन “दोन मध्ये तर...” इत्यादी म्हणाले. “दोन मध्ये” हे निर्धारण अर्थी सप्तमी (भूम) आहे, तसेच “तीन धातूंमध्ये” येथेही. “त्यामुळे” म्हणजे ज्या अर्थी धातू इत्यादींच्या भेदाने त्रिविध अनुसयस्थान आहे, आणि त्यामध्ये रूप आणि अरूप धातूंची भवरोगासाठी अनुसयस्थानता सांगितली आहे, म्हणून कामधातूची कामरागासाठी अनुसयस्थानता निश्चितपणे सांगितली पाहिजे, त्यामुळे. “तीन धातूंमध्ये” आणि “तीन वेदनांमध्ये” हे निर्धारण अर्थी सप्तमी आहे, आणि “कामधातूच्या दोन वेदनांमध्ये” हे आधार अर्थी सप्तमी आहे.

Dvīsvevāti [Pg.199] dvīsu sukhopekkhāsu eva. Sabbāsu dvīsūti yāsu kāsuci dvīsu. Tenāti ‘‘kāmarāgo dvīsu vedanāsu anusetī’’ti vacanasāmatthiyaladdhena visesanicchayeneva. Bhavarāgānusayaṭṭhānaṃ rūpārūpadhātuyo tadanurūpā ca vedanā. Na hi dvīsu vedanāsu kāmarāgānusayova anusetīti avadhāraṇaṃ icchitaṃ, dvīsu eva pana vedanāsūti icchitaṃ. Tenevāha ‘‘dvīsveva anuseti, na tīsū’’ti. Aṭṭhānañca anusayānaṃ, kiṃ taṃ apariyāpannaṃ sakkāye? Sabbo lokuttaro dhammo. Ca-saddena paṭighānusayaṭṭhānaṃ saṅgaṇhāti. Tena vuttaṃ ‘‘yathā cā’’tiādi. Aññāti kāmarāgānusayaṭṭhānabhūtā dve vedanā.

"द्वीस्वेवा" (दोनमध्येच) म्हणजे सुख आणि उपेक्खा या दोन वेदनांमध्येच. "सब्बासु द्वीसू" (सर्व दोनमध्ये) म्हणजे कोणत्याही दोन वेदनांमध्ये. "तेना" (त्याद्वारे) म्हणजे "कामराग दोन वेदनांमध्ये अनुशयित होतो" या वचनाच्या सामर्थ्याने प्राप्त झालेल्या विशेष निश्चयानेच होय. भवरागानुशयाचे स्थान रूपधातू व अरूपधातू आणि त्यांना अनुरूप असणारी वेदना हे आहे. कारण, दोन वेदनांमध्ये केवळ कामरागानुशयच अनुशयित होतो असा नियम अभिप्रेत नाही, तर केवळ दोनच वेदनांमध्ये (तो अनुशयित होतो) असे अभिप्रेत आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— "दोनमध्येच अनुशयित होतो, तीनमध्ये नाही." आणि अनुशयांचे अस्थान (अनुशयित न होण्याचे स्थान) कोणते, जे सक्काय (सत्काय) मध्ये समाविष्ट नाही? सर्व लोकोत्तर धम्म. 'च' या शब्दाने पटिघानुशयाच्या स्थानाचा संग्रह केला जातो. म्हणूनच "यथा चा" इत्यादी म्हटले आहे. "अञ्ञा" (इतर) म्हणजे कामरागानुशयाचे स्थान असणाऱ्या दोन वेदना.

Aññesu dvīhi vedanāhi vippayuttesu. Piyarūpasātarūpesūti piyāyitabbamadhurasabhāvesu. Visesanañcetaṃ rūpādīnaṃ sabbadvārasabbapurisesu iṭṭhabhāvassa aniyatatāya kataṃ. Sātasantasukhagiddhiyāti sātasukhe santasukhe ca gijjhanākārena abhikaṅkhanākārena. Tattha sātasukhaṃ kāyikaṃ, santasukhaṃ cetasikaṃ. Sātasukhaṃ vā kāyikasukhaṃ, santasukhaṃ upekkhāsukhaṃ. Tathā cāhu ‘‘upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā’’ti (visuddhi. 2.644; mahāni. aṭṭha. 27). Parittaṃ vā oḷārikaṃ sukhaṃ sātasukhaṃ, anoḷārikaṃ santasukhaṃ. Parittaggahaṇañcettha kāmarāgānusayassa adhippetattā. Aññatthāti vedanāhi aññattha. Soti kāmarāgānusayo. Vedanāsu anugato hutvā setīti vedanāpekkho eva hutvā pavattati yathā puttāpekkhāya dhātiyā anuggaṇhanappavatti, sayanasaṅkhātā pavatti ca kāmarāgassa nikāmanameva. Tenāha ‘‘sukhamicceva abhilapatī’’ti. Yathā tassa, evaṃ paṭighānusayādīnampi vuttaniyāmena yathāsakaṃ kiccakaraṇameva dukkhavedanādīsu anusayanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ paṭighānusayo cā’’tiādi. Tīsu vedanāsu anusayanavacanenāti tīsu vedanāsu yathārahaṃ anusayanavacanena. Iṭṭhādibhāvena gahitesūti iṭṭhādīsu ārammaṇapakatiyā vasena iṭṭhādibhāvena gahitesu viparītasaññāya vasena aniṭṭhādīsu iṭṭhādibhāvena gahitesūti yojanā. Na hi iṭṭhādibhāvena gahaṇaṃ viparītasaññā.

"अञ्ञेसु" (इतरांमध्ये) म्हणजे दोन वेदनांनी विप्रयुक्त (मुक्त) असलेल्यांमध्ये. "पियरूपसातरूपेसू" म्हणजे प्रिय वाटणाऱ्या आणि मधुर स्वभावाच्या गोष्टींमध्ये. हे रूप इत्यादींचे विशेषण सर्व द्वारांमध्ये आणि सर्व पुरुषांमध्ये इष्ट भावाच्या अनियततेमुळे (अनिश्चिततेमुळे) केले गेले आहे. "सातसन्तसुखगिद्धिया" म्हणजे सातसुख (शारीरिक सुख) आणि सन्तसुख (शांत सुख) यांमध्ये आसक्तीच्या किंवा तीव्र इच्छेच्या रूपाने. त्यामध्ये 'सातसुख' हे कायिक (शारीरिक) आहे आणि 'सन्तसुख' हे चेतसिक (मानसिक) आहे. किंवा सातसुख म्हणजे कायिक सुख आणि सन्तसुख म्हणजे उपेक्खासुख. म्हणूनच म्हटले आहे— "उपेक्खा ही शांत असल्यामुळे तिला सुखच म्हटले आहे." किंवा लहान (परित्त) किंवा ओळारिक (स्थूल) सुख म्हणजे सातसुख आणि अन-ओळारिक (सूक्ष्म) सुख म्हणजे सन्तसुख. येथे 'परित्त' (लहान) चे ग्रहण कामरागानुशयाच्या अभिप्रेततेमुळे आहे. "अञ्ञत्थ" (इतरत्र) म्हणजे वेदनांशिवाय इतर ठिकाणी. "सो" म्हणजे तो कामरागानुशय. वेदनांमध्ये अनुगत होऊन राहतो म्हणजे वेदनांची अपेक्षा ठेवूनच प्रवृत्त होतो; जसे पुत्राच्या अपेक्षेने दाईचे संगोपन करण्याचे कार्य चालते, आणि शयन (झोपणे) नावाचे प्रवृत्ती हे कामरागाचे केवळ अभिलाषा करणेच आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— "सुख म्हणूनच तो त्याची अभिलाषा करतो." ज्याप्रमाणे त्याचे (कामरागाचे) आहे, त्याचप्रमाणे पटिघानुशय इत्यादींचेही सांगितलेल्या नियमानुसार आपापले कार्य करणे हेच दुःखवेदना इत्यादींमध्ये अनुशयित होणे समजावे. म्हणूनच "एवं पटिघानुसयो च" (अशा प्रकारे पटिघानुशय देखील) इत्यादी म्हटले आहे. "तीन वेदनांमध्ये अनुशयित होण्याच्या वचनाने" म्हणजे तीन वेदनांमध्ये योग्यतेनुसार अनुशयित होण्याच्या वचनाने. "इष्ट इत्यादी भावाने ग्रहण केलेल्यांमध्ये" म्हणजे इष्ट इत्यादी आलंबनांच्या स्वभावामुळे इष्ट इत्यादी भावाने ग्रहण केलेल्यांमध्ये किंवा विपरीतसञ्ञेमुळे (भ्रामक समजुतीमुळे) अनिष्ट इत्यादींमध्ये इष्ट इत्यादी भावाने ग्रहण केलेल्यांमध्ये, अशी योजना करावी. कारण इष्ट इत्यादी भावाने ग्रहण करणे ही विपरीतसञ्ञा नाही.

Tatthāti iṭṭhārammaṇādīsu. Etthāti anusayane. Kāmassādādivatthubhūtānaṃ kāmabhavādīnanti kāmassādabhavassādavatthubhūtānaṃ [Pg.200] kāmarūpārūpabhavānaṃ gahaṇaṃ veditabbanti yojanā. Tatthāti vedanāttayadhātuttayesu. Niddhāraṇe cetaṃ bhummaṃ. Dukkhapaṭighāto dukkhe anabhirati. Yattha tatthāti dukkhavedanāya taṃsampayuttesu aniṭṭharūpādīsu vāti yattha tattha. Mahaggatā upādinnakkhandhā rūpārūpabhavā, anupādinnakkhandhā rūpārūpāvacaradhammā. Tatthāti yathāvuttesu mahaggatadhammesu bhavarāgoicceva veditabbo. Tena vuttaṃ ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha kāmarāgānusayo nānusetī’’ti. Diṭṭhānusayādīnanti ādi-saddena vicikicchānusayaavijjānusayādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

"तत्थ" (तेथे) म्हणजे इष्ट आलंबन इत्यादींमध्ये. "एत्थ" (येथे) म्हणजे अनुशयामध्ये. कामास्वाद इत्यादींचे वस्तूभूत असणाऱ्या कामभव इत्यादींचे, म्हणजेच कामास्वाद आणि भवास्वाद यांचे वस्तूभूत असणाऱ्या काम, रूप आणि अरूप भवांचे ग्रहण समजावे, अशी योजना करावी. "तत्थ" म्हणजे तीन वेदना आणि तीन धातूंमध्ये. हे सप्तमी विभक्तीचे रूप निर्धारण (निवड) करण्यासाठी आहे. "दुःखपटिघात" म्हणजे दुःखाविषयीची अरुची (अनभिरती). "यत्थ तत्थ" (जिथे तिथे) म्हणजे दुःखवेदनेमध्ये किंवा तिच्याशी संप्रयुक्त असणाऱ्या अनिष्ट रूप इत्यादींमध्ये, जिथे तिथे. "महग्गत" म्हणजे उपादिन्नस्कंध (गृहीत धरलेले स्कंध) रूप आणि अरूप भव, आणि अनुपादिन्नस्कंध रूप आणि अरूपावचर धम्म. "तत्थ" म्हणजे वर सांगितलेल्या mahaggat धम्मांमध्ये केवळ 'भवराग'च समजावा. म्हणूनच म्हटले आहे— "रूपधातू आणि अरूपधातू यामध्ये कामरागानुशय अनुशयित होत नाही." "दिट्ठानुसयादीनं" (दृष्ट्यानुशय इत्यादींचे) यामधील 'आदि' शब्दाने विचिकिच्छानुशय (शंका) आणि अविज्जानुशय इत्यादींचा संग्रह समजावा.

Dhātuttayavedanāttayavinimuttaṃ diṭṭhānusayādīnaṃ anusayanaṭṭhānaṃ na vuttanti suvuttametaṃ diṭṭhānusayādīnaṃ uppattiṭṭhānapucchāyaṃ ‘‘sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu’’icceva vissajjitattā. Kāmarāgo pana yattha nānuseti, taṃ dukkhavedanārūpārūpadhātuvinimuttaṃ diṭṭhānusayādīnaṃ anusayanaṭṭhānaṃ atthīti dassetuṃ ‘‘nanu cā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha tadanusayanaṭṭhānatoti tassa kāmarāgānusayassa anusayanaṭṭhānato. Aññā nekkhammassitasomanassupekkhāsaṅkhātā. Ayamettha saṅkhepattho – nekkhammassitadomanasse viya paṭighānusayo nekkhammassitasomanassupekkhāsu kāmarāgānusayo nānusetīti ‘‘yattha kāmarāgānusayo nānuseti, tattha diṭṭhānusayo nānusetī’’ti sakkā vattunti tasmā taṃ uddharitvā na vuttanti. Hontūti tāsaṃ vedanānaṃ atthitaṃ paṭijānitvā uddharitvā avacanassa kāraṇaṃ dassento āha ‘‘na pana…pe… taṃ na vutta’’nti. Tadanusayanaṭṭhānanti tesaṃ diṭṭhānusayādīnaṃ anusayanaṭṭhānaṃ. Tasmāti yasmā satipi kāmarāgānusayanaṭṭhānato aññasmiṃ diṭṭhānusayādīnaṃ anusayanaṭṭhāne taṃ pana dhātuttayavedanāttayavinimuttaṃ natthi vedanādvayabhāvato, tasmā. Taṃ vedanādvayaṃ na vuttaṃ visuṃ na uddhaṭanti attho. Tasmāti yasmā ‘‘yattha kāmarāgādayo nānusenti, tattha diṭṭhivicikicchā nānusentī’’ti ayamattho ‘‘āmantā’’ti iminā paṭivacanavissajjanena avibhāgato vuttoti ‘‘yattha kāmarāgādayo anusenti, tattha diṭṭhivicikicchā anusentī’’ti ayampi attho avibhāgatova labbhati, tasmā. Avibhāgato ca dukkhaṃ paṭighassa anusayanaṭṭhānanti dīpitaṃ hoti. Tenāha ‘‘avisesena…pe… veditabba’’nti. Tattha avisesenāti gehassitaṃ nekkhammassitanti visesaṃ akatvā. Samudāyavasena [Pg.201] gahetvāti yathāvuttaavayavānaṃ samūhavasena dukkhantveva gahetvā. ‘‘Avisesena samudāyavasena gahetvā’’ti imamatthaṃ tathā-saddena anukaḍḍhati ‘‘dvīsu vedanāsū’’ti etthāpi gehassitādivibhāgassa anicchitattā.

"तीन धातू आणि तीन वेदनांपासून विमुक्त (वेगळे) असे दिट्ठानुशय (दृष्ट्यानुशय) इत्यादींचे अनुशयस्थान सांगितले नाही" हे योग्यच म्हटले आहे; कारण दिट्ठानुशय इत्यादींच्या उत्पत्तीस्थानाच्या प्रश्नामध्ये "सर्व सक्कायपरियापन्न धम्मांमध्ये" असेच उत्तर दिले गेले आहे. परंतु, जिथे कामराग अनुशयित होत नाही, तिथे दुःखवेदना, रूपधातू आणि अरूपधातू यांपासून विमुक्त असे दिट्ठानुशय इत्यादींचे अनुशयस्थान आहे, हे दर्शवण्यासाठी "ननु च" (नक्कीच) इत्यादी सुरू केले आहे. त्यामध्ये "तदनुसयनट्ठांतो" म्हणजे त्या कामरागानुशयाच्या अनुशयस्थानापेक्षा. "अञ्ञा" (इतर) म्हणजे नेक्खम्मस्सित (नैष्क्रम्य-आश्रित) सोमनस्स आणि उपेक्खा नावाच्या वेदना. येथे हा संक्षेपार्थ आहे— ज्याप्रमाणे नेक्खम्मस्सित दोमनस्यामध्ये पटिघानुशय अनुशयित होत नाही, त्याचप्रमाणे नेक्खम्मस्सित सोमनस्स आणि उपेक्खामध्ये कामरागानुशय अनुशयित होत नाही. म्हणून "जिथे कामरागानुशय अनुशयित होत नाही, तिथे दिट्ठानुशय अनुशयित होत नाही" असे म्हणता येऊ शकते, म्हणूनच त्याला वेगळे करून सांगितले नाही. "होन्तू" (असोत) म्हणजे त्या वेदनांचे अस्तित्व मान्य करून, त्यांना वेगळे करून न सांगण्याचे कारण दर्शवताना म्हटले आहे— "पण... पे... ते सांगितले नाही." "तदनुसयनट्ठानं" म्हणजे त्या दिट्ठानुशय इत्यादींचे अनुशयस्थान. "तस्मा" (त्यामुळे) म्हणजे ज्या अर्थी कामरागानुशयाच्या स्थानापेक्षा इतर ठिकाणी दिट्ठानुशय इत्यादींचे अनुशयस्थान असूनही, ते तीन धातू आणि तीन वेदनांपासून विमुक्त नाही, कारण तिथे दोन वेदनांचे अस्तित्व आहे, म्हणून. "ते दोन्हीं वेदनांचे स्थान वेगळे करून सांगितले नाही" असा याचा अर्थ आहे. "तस्मा" म्हणजे ज्या अर्थी "जिथे कामरागादी अनुशयित होत नाहीत, तिथे दिट्ठि आणि विचिकिच्छा अनुशयित होत नाहीत" हा अर्थ "आमन्ता" (होय) या प्रतिवचनाच्या (उत्तराच्या) विश्लेषणाशिवाय (अविभागाने) सांगितला आहे, म्हणून "जिथे कामरागादी अनुशयित होतात, तिथे दिट्ठि आणि विचिकिच्छा अनुशयित होतात" हा देखील अर्थ अविभागानेच प्राप्त होतो, म्हणून. आणि अविभागाने दुःख हे पटिघाचे अनुशयस्थान आहे, हे स्पष्ट होते. म्हणूनच म्हटले आहे— "अविशेष रूपाने... पे... समजावे." त्यामध्ये "अविसेसेना" (अविशेष रूपाने) म्हणजे गेहस्सित (गृह-आश्रित) किंवा नेक्खम्मस्सित (नैष्क्रम्य-आश्रित) असा भेद न करता. "समुदायवसेना गहेत्वा" (समुदायाच्या रूपाने ग्रहण करून) म्हणजे वर सांगितलेल्या अवयवांच्या समूहाच्या रूपाने केवळ 'दुःख' असेच ग्रहण करून. "अविशेष रूपाने समुदायाच्या रूपाने ग्रहण करून" या अर्थाला 'तथा' या शब्दाने खेचले जाते, कारण "दोन वेदनांमध्ये" यामध्ये देखील गेहस्सित इत्यादी विभागाची इच्छा केलेली नाही.

Yadi evaṃ ‘‘paṭighaṃ tena pajahati, na tattha paṭighānusayo anusetī’’ti idaṃ suttapadaṃ kathanti codanaṃ sandhāya ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti tasmiṃ domanasse, taṃsampayutte vā paṭighe. Nekkhammassitaṃ domanassantiādinā neyyatthamidaṃ suttaṃ, na nītatthanti dasseti. Yathā pana suttaṃ udāhaṭaṃ, tathā idha kasmā na vuttanti āha ‘‘paṭighuppattirahaṭṭhānatāyā’’tiādi. Evampi suttābhidhammapāṭhānaṃ kathamavirodhoti āha nippariyāyadesanā hesā, sā pana pariyāyadesanāti. Evañca katvāti pariyāyadesanattā eva. Rāgānusayoti kāmarāgānusayo adhippeto. Yato ‘‘anāgāmimaggena samugghātanaṃ sandhāyā’’ti vuttaṃ, tasmā tassa na mahaggatadhammā anusayanaṭṭhānanti taṃ paṭhamajjhānañca anāmasitvā ‘‘na hi lokiyā…pe… nānusetīti sakkā vattu’’nti vuttaṃ. Avatthubhāvatoti sabhāveneva anuppattiṭṭhānattā. Idhāti imasmiṃ anusayayamake. Vuttanayenāti ‘‘nekkhammassitaṃ domanassaṃ uppādetvā’’tiādinā vuttena nayena. Taṃpaṭipakkhabhāvatoti tesaṃ paṭighādīnaṃ paṭipakkhassa maggassa sabbhāvato. Na kevalaṃ maggasabbhāvato, atha kho balavavipassanāsabbhāvatopīti dassento āha ‘‘taṃsamugghā…pe… bhāvato cā’’ti.

जर असे असेल तर, "त्याने तो प्रतिघ (द्वेष) नष्ट करतो, तेथे प्रतिघानुशय (प्रतिघाची सुप्त प्रवृत्ती) अनुशयित राहत नाही" हे सुत्तपद कसे (सुसंगत आहे)? या आक्षेपाचा संदर्भ घेऊन "अपि च" (शिवाय) इत्यादी म्हटले आहे. 'तेथे' म्हणजे त्या दोमनस्सात (दौर्मनस्यात) किंवा त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या प्रतिघात. "नेक्खम्मस्सितं दोमनस्सं" (नैष्क्रम्याश्रित दौर्मनस्य) इत्यादींद्वारे हे सुत्त 'नेय्यार्थ' (ज्याचा अर्थ लावून घ्यावा लागतो असा) आहे, 'नीतार्थ' (स्पष्ट अर्थ असलेला) नाही, हे दर्शविते. परंतु जसे सुत्तात उदाहरण दिले आहे, तसे येथे का म्हटले नाही? म्हणून "प्रतिघ-उत्पत्ती-रहित-स्थानत्वामुळे" इत्यादी म्हटले आहे. अशा प्रकारे देखील सुत्त आणि अभिधम्म पाठांमध्ये विरोध कसा नाही? म्हणून म्हटले आहे की, "ही निष्पर्याय देशना (थेट उपदेश) आहे, आणि ती (सुत्त देशना) पर्याय देशना (अप्रत्यक्ष उपदेश) आहे." आणि असे केल्याने, म्हणजेच पर्याय देशना असल्यामुळेच. 'रागानुशय' म्हणजे कामरागानुशय अभिप्रेत आहे. ज्याअर्थी "अनागामी मार्गाने समूळ नष्ट करण्याचा संदर्भ घेऊन" असे म्हटले आहे, त्याअर्थी महग्गत धर्म (उच्चतर चित्तभूमी) हे त्याचे अनुशय स्थान (सुप्त प्रवृत्तीचे स्थान) नाही, म्हणून त्या प्रथम ध्यानाचा उल्लेख न करता "लौकिक...पे... अनुशयित राहत नाही असे म्हणता येत नाही" असे म्हटले आहे. 'अवस्तुभावत्वामुळे' म्हणजे स्वभावेकरूनच अनुत्पत्तीचे स्थान असल्यामुळे. 'येथे' म्हणजे या अनुशययमक ग्रंथात. 'सांगितलेल्या पद्धतीने' म्हणजे "नेक्खम्मस्सितं दोमनस्सं उप्पादेत्वा" (नैष्क्रम्याश्रित दौर्मनस्य उत्पन्न करून) इत्यादी सांगितलेल्या पद्धतीने. 'त्याच्या प्रतिपक्षभावामुळे' म्हणजे त्या प्रतिघ इत्यादींच्या प्रतिपक्ष असलेल्या मार्गाच्या अस्तित्वामुळे. केवळ मार्गाच्या अस्तित्वामुळेच नव्हे, तर बलवान विपश्यनेच्या अस्तित्वामुळे देखील, हे दर्शविताना "त्याच्या समूळ...पे... भावामुळे" असे म्हटले आहे।

Idāni yadetaṃ tattha tattha ‘‘anusayanaṭṭhāna’’nti vuttaṃ, taṃ gahetabbadhammavasena vā siyā gahaṇavisesena vāti dve vikappā, tesu paṭhamaṃ sandhāyāha ‘‘ārammaṇe anusayanaṭṭhāne satī’’ti. Rūpādiārammaṇe anusayānaṃ anusayanaṭṭhānanti gayhamāne yamatthaṃ sandhāya ‘‘na sakkā vattu’’nti vuttaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘dukkhāya hī’’tiādimāha. Yadi siyāti yadi kāmarāgānusayo siyā. Etassapīti diṭṭhānusayasampayuttalobhassapi ‘‘sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesū’’ti kāmarāgassa ṭhānaṃ vattabbaṃ siyā, na ca vuttaṃ. Atha panātiādi dutiyavikappaṃ sandhāya vuttaṃ. Ajjhāsayavasena taṃninnatāyāti asatipi ārammaṇakaraṇe yattha kāmarāgādayo ajjhāsayato ninnā, taṃ tesaṃ anusayanaṭṭhānaṃ. Tena [Pg.202] vuttaṃ ‘‘anugato hutvā setī’’ti. Atha pana vuttanti sambandho. Yathātiādi yathāvuttassa atthassa udāharaṇavasena nirūpanaṃ. Dukkhe paṭihaññanavaseneva pavattati, nārammaṇakaraṇavasenāti adhippāyo. Dukkhameva tassa anusayanaṭṭhānaṃ vuttanti ajjhāsayassa tattha ninnattā dukkhameva tassa paṭighassa anusayanaṭṭhānaṃ vuttaṃ, nālambitaṃ rūpādi sukhavedanā cāti adhippāyo. Evanti yathā aññārammaṇassapi paṭighassa ajjhāsayato dukkhaninnatāya dukkhameva anusayanaṭṭhānaṃ vuttaṃ, evaṃ. Dukkhādīsu…pe… vuttanti ‘‘dukkhena sukhaṃ adhigantabbaṃ. Natthi dinna’’nti ca ādinā kāyakilamanadukkhe dānānubhāvādike ca micchābhinivesanavasena uppajjamānena diṭṭhānusayena sampayutto aññārammaṇopi lobho ‘‘evaṃ sukhaṃ bhavissatī’’ti ajjhāsayato sukhābhisaṅgavaseneva pavattatīti sukhupekkhābhedaṃ sātasantasukhadvayameva assa lobhassa anusayanaṭṭhānaṃ vuttaṃ pāḷiyaṃ, na yathāvuttaṃ dukkhādi, tasmā bhavarāga…pe… na virujjhati. Ekasmiṃyeva cātiādi dutiyavikappaṃyeva upabrūhanatthaṃ vuttaṃ. Tattha rāgassa sukhajjhāsayatā taṃsamaṅgino puggalassa vasena veditabbā, tanninnabhāvena vā cakkhussa visamajjhāsayatā viya. Esa nayo sesesupi. Tesaṃ rāgapaṭighānaṃ nānānusayaṭṭhānatā hoti ekasmimpi ārammaṇeti attho.

आता जे तिथे तिथे "अनुशयस्थान" (सुप्त प्रवृत्तीचे स्थान) असे म्हटले आहे, ते ग्रहण करण्यायोग्य धर्माच्या (आलंबनाच्या) प्रभावाने असावे की ग्रहणाच्या विशेष प्रकारामुळे असावे, असे दोन पर्याय आहेत. त्यांपैकी पहिल्या पर्यायाचा संदर्भ घेऊन "आलंबन अनुशयस्थान असताना" असे म्हटले आहे. रूप इत्यादी आलंबनांना अनुशयांचे अनुशयस्थान मानले असता, ज्या अर्थाचा संदर्भ घेऊन "म्हणता येत नाही" असे म्हटले आहे, ते दर्शविण्यासाठी "दुःखासाठीच..." इत्यादी म्हटले आहे. 'जर असेल तर' म्हणजे जर कामरागानुशय असेल तर. 'याचे देखील' म्हणजे दृष्ट्यानुशय-संप्रयुक्त लोभाचे देखील "सर्व सत्काय-पर्यापन्न धर्मांमध्ये" कामरागाचे स्थान म्हटले पाहिजे होते, पण तसे म्हटलेले नाही. "अथ पन" (परंतु) इत्यादी दुसऱ्या पर्यायाचा संदर्भ घेऊन म्हटले आहे. 'अध्याशयाच्या (मानसिक प्रवृत्तीच्या) प्रभावाने त्याकडे झुकलेले असणे' म्हणजे आलंबन नसतानाही जेथे कामराग इत्यादी अध्याशयामुळे झुकलेले असतात, ते त्यांचे अनुशयस्थान असते. म्हणूनच "अनुगत होऊन राहतो" असे म्हटले आहे. "अथ पन वृत्तं" (परंतु म्हटले आहे) हा संबंध आहे. "यथा" (जसे) इत्यादी पूर्वोक्त अर्थाचे उदाहरणाद्वारे निरूपण आहे. दुःखात केवळ प्रतिघात (आघात) होण्याच्या रूपानेच प्रवृत्त होते, आलंबन करण्याच्या रूपाने नाही, असा अभिप्राय आहे. "दुःखच त्याचे अनुशयस्थान म्हटले आहे" कारण अध्याशय तिथे झुकलेला असल्यामुळे दुःखच त्या प्रतिघाचे अनुशयस्थान म्हटले आहे, आलंबन केलेले रूप इत्यादी आणि सुखवेदना नाही, असा अभिप्राय आहे. 'अशा प्रकारे' म्हणजे जसे अन्य आलंबन असलेल्या प्रतिघाचे देखील अध्याशयामुळे दुःखाकडे झुकलेले असल्यामुळे दुःखच अनुशयस्थान म्हटले आहे, त्याप्रमाणे. "दुःख इत्यादींमध्ये...पे... म्हटले आहे" म्हणजे "दुःखाने सुख प्राप्त केले पाहिजे, दान दिले जात नाही" इत्यादींद्वारे कायक्लेशरूप दुःखात आणि दानाच्या प्रभावात इत्यादींमध्ये मिथ्या अभिनिवेशामुळे (चुकीच्या धारणेमुळे) उत्पन्न होणाऱ्या दृष्ट्यानुशयाशी संप्रयुक्त असलेला, अन्य आलंबन असलेला लोभ देखील "अशा प्रकारे सुख होईल" या अध्याशयामुळे सुखाच्या आसक्तीनेच प्रवृत्त होतो. म्हणून सुख आणि उपेक्षा असा भेद असलेल्या, साता (सुखद) आणि संता (शांत) या दोन्ही सुखांनाच या लोभाचे अनुशयस्थान पाळीमध्ये म्हटले आहे, पूर्वोक्त दुःख इत्यादी नाही. म्हणून भवराग...पे... विरोध होत नाही. "एकाच ठिकाणी..." इत्यादी दुसऱ्या पर्यायाचेच समर्थन करण्यासाठी म्हटले आहे. तेथे रागाची सुखाविषयीची अध्याशयता (आसक्ती) त्या रागाने युक्त असलेल्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) प्रभावाने किंवा त्याकडे झुकलेल्या भावामुळे डोळ्याच्या विषम विषयांवरील अध्याशयाप्रमाणे समजली पाहिजे. हाच नियम उर्वरित बाबतीतही लागू होतो. एकाच आलंबनात देखील त्या राग आणि प्रतिघांचे वेगवेगळे अनुशयस्थान असते, असा अर्थ आहे।

Evañca katvāti asatipi gahetabbabhede gahaṇavisesena anusayanaṭṭhānassa bhinnattā eva. ‘‘Yattha…pe… no’’ti vuttaṃ, aññathā virujjheyya. Gahetabbabhedena hi rāgapaṭighānaṃ anusayanaṭṭhānabhede gayhamāne vipākamatte ṭhātabbaṃ siyā, na ca taṃ yuttaṃ, napi sabbesaṃ purisadvārānaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ niyatanti. Yadipi yathāvuttalobhassa vuttanayena kāmarāgānusayatā sambhavati, yathā pana sukhupekkhāsu iṭṭhārammaṇe ca uppajjantena domanassena saha pavatto doso dubbalabhāvena paṭighānusayo na hoti, evaṃ yathāvuttalobhopi kāmarāgānusayo na hotīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Na paṭighānusayoti ettha na-kāro paṭisedhanattho, na aññattho, itarattha pana sambhavo eva natthīti dassento ‘‘yaṃ paneta’’ntiādimāha. Tattha ‘‘na hi domanassassa paṭighānusayabhāvāsaṅkā atthī’’ti iminā na-kārassa aññatthatābhāvadassanamukhena abhāvatthataṃ samattheti.

आणि असे केल्याने, ग्रहण करण्यायोग्य भेद नसतानाही ग्रहणाच्या विशेष प्रकारामुळेच अनुशयस्थान भिन्न होते. "जिथे...पे... नाही" असे म्हटले आहे, अन्यथा विरोध होईल. कारण ग्रहण करण्यायोग्य भेदाने जर राग आणि प्रतिघांच्या अनुशयस्थानाचा भेद मानला, तर केवळ विपाकावरच थांबावे लागेल, आणि ते योग्य नाही; तसेच सर्व पुरुषांच्या (व्यक्तींच्या) इंद्रियद्वारांचे इष्ट आणि अनिष्ट निश्चित नसते. जरी पूर्वोक्त लोभाची सांगितलेल्या पद्धतीने कामरागानुशयता संभवते, तरी जसे सुख आणि उपेक्षेत तसेच इष्ट आलंबनात उत्पन्न होणाऱ्या दौर्मनस्यासोबत प्रवृत्त झालेला द्वेष दुर्बल असल्यामुळे प्रतिघानुशय होत नाही, त्याचप्रमाणे पूर्वोक्त लोभ देखील कामरागानुशय होत नाही, हा अर्थ दर्शविण्यासाठी "अट्ठकथायं पन" (परंतु अट्ठकथेत) इत्यादी म्हटले आहे. "प्रतिघानुशय नाही" येथे 'न' (नाही) हा शब्द निषेधार्थक आहे, अन्य अर्थाचा नाही. दुसऱ्या अर्थात तर संभवच नाही, हे दर्शविताना "यं पनेतं" (परंतु जे हे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "दौर्मनस्यामध्ये प्रतिघानुशय असण्याची शंकाच नाही" याद्वारे 'न' शब्दाचा अन्य अर्थ नसल्याचे दर्शवून त्याचा अभाव अर्थ सिद्ध केला आहे।

Desanā [Pg.203] saṃkiṇṇā viya bhaveyyāti ettha desanāsaṅkaraṃ dassetuṃ ‘‘bhavarāgassapi…pe… bhaveyyā’’ti vuttaṃ. Tassattho – yathā kāmarāgassa kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu ārammaṇakaraṇavasena uppatti vuttā ‘‘kāmarāgo kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusetī’’ti, evaṃ yadi ‘‘bhavarāgo kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusetī’’ti vucceyya, bhavarāgassapi…pe… bhaveyya. Tato ca kāmarāgena saddhiṃ bhavarāgassa desanā saṃkiṇṇā bhaveyya, kāmarāgato ca bhavarāgassa viseso dassetabbo. So ca sahajātānusayavasena na sakkā dassetunti ārammaṇakaraṇavasena dassetabbo. Tena vuttaṃ ‘‘tasmā ārammaṇa…pe… adhippāyo’’ti. Tattha ārammaṇavisesenāti rūpārūpadhātusaṅkhātaārammaṇavisesena. Visesadassanatthanti kāmarāgato bhavarāgassa visesadassanatthaṃ. Evaṃ desanā katāti ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha bhavarāgānusayo anusetī’’ti evaṃ visaye bhummaṃ katvā desanā katā. Tenāha ‘‘sahajātavedanāvisesābhāvato’’ti.

देशना संकीर्ण झाल्यासारखी होईल, येथे देशनेचा संकर (मिश्रण) दाखवण्यासाठी 'भवरागाचेही...पे... होईल' असे म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा - ज्याप्रमाणे कामरागाची कामधातूमध्ये दोन वेदनांमध्ये आलंबन करण्याच्या दृष्टीने उत्पत्ती 'कामराग कामधातूमध्ये दोन वेदनांमध्ये अनुशयित होतो' अशी सांगितली आहे, त्याचप्रमाणे जर 'भवराग कामधातूमध्ये दोन वेदनांमध्ये अनुशयित होतो' असे म्हटले गेले, तर भवरागाचेही...पे... होईल. आणि त्यामुळे कामरागासोबत भवरागाची देशना संकीर्ण होईल, आणि कामरागापासून भवरागाचा विशेष (भेद) दाखवावा लागेल. आणि तो सहजात-अनुशयाच्या दृष्टीने दाखवणे शक्य नसल्यामुळे आलंबन करण्याच्या दृष्टीने दाखवावा लागेल. त्यामुळे 'तस्मा आलंबन...पे... अभिप्राय' असे म्हटले आहे. तेथे 'आलंबनविशेषेण' म्हणजे रूप आणि अरूप धातू संज्ञक आलंबनविशेषाने. विशेषदर्शनासाठी म्हणजे कामरागापासून भवरागाचा विशेष दाखवण्यासाठी. अशा प्रकारे देशना केली आहे की 'रूपधातूमध्ये, अरूपधातूमध्ये येथे भवरागानुशय अनुशयित होतो' अशा प्रकारे विषयामध्ये सप्तमी (भूम) करून देशना केली आहे. म्हणून म्हटले आहे 'सहजात वेदनाविशेषाच्या अभावामुळे'.

Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

उत्पत्तिस्थानवाराचे वर्णन समाप्त झाले.

Mahāvāro

महावार

1. Anusayavāravaṇṇanā

१. अनुशयवारवर्णन

3. Pavattāvirāmavasenāti anusayappavattiyā avirāmavasena, avicchedavasenāti attho. Kathaṃ pana kusalābyākatacittakkhaṇe anusayānaṃ pavattīti āha ‘‘maggeneva…pe… pubbe’’ti.

३. 'प्रवृत्ताविरामवशेन' म्हणजे अनुशयाच्या प्रवृत्तीच्या अविरामवशतेने, अविच्छेदवशतेने असा अर्थ आहे. पण कुशल आणि अव्याकृत चित्तक्षणात अनुशयांची प्रवृत्ती कशी होते? म्हणून म्हटले आहे 'मार्गानेच...पे... पूर्वी'.

20. Cittacetasikānañca ṭhānaṃ nāma cittuppādoti āha ‘‘ekasmiṃ cittuppāde’’ti. Tesaṃ tesaṃ puggalānanti puthujjanādīnaṃ puggalānaṃ. Pakatiyā sabhāvena. Sabhāvasiddhā hi dukkhāya vedanāya kāmarāgassa ananusayanaṭṭhānatā. Evaṃ sesesupi yathārahaṃ vattabbaṃ. Vakkhati hi ‘‘pakatiyā dukkhādīnaṃ kāmarāgādīnaṃ ananusayanaṭṭhānataṃ sandhāya vutta’’nti. Pahānenāti tassa tassa anusayassa samucchindanena. Tiṇṇaṃ puggalānanti puthujjanasotāpannasakadāgāmīnaṃ. Dvinnaṃ puggalānanti anāgāmiarahantānaṃ. Etthāti etasmiṃ puggalokāsavāre. Purimanayeti ‘‘tiṇṇaṃ puggalāna’’ntiādike purimasmiṃ vissajjananaye. Okāsanti uppattiṭṭhānaṃ, idha pana dukkhavedanā [Pg.204] veditabbā. Pacchimanayeti ‘‘dvinnaṃ puggalāna’’ntiādike vissajjananaye. Anokāsatā ananusayanaṭṭhānatā.

२०. चित्त आणि चैतसिकांचे स्थान म्हणजे चित्तोत्पाद होय, म्हणून 'एका चित्तोत्पादामध्ये' असे म्हटले आहे. त्या त्या पुद्गलांचे म्हणजे पृथग्जन इत्यादी पुद्गलांचे. प्रकृतीने म्हणजे स्वभावाने. कारण दुःखद वेदनेमध्ये कामरागाची अननुशयनस्थानता स्वभावानेच सिद्ध आहे. याचप्रमाणे उर्वरितांच्या बाबतीतही योग्यतेनुसार सांगावे. पुढे सांगतीलच की 'प्रकृतीने दुःखादींमध्ये कामरागादींच्या अननुशयनस्थानतेला उद्देशून म्हटले आहे'. प्रहाणाने म्हणजे त्या त्या अनुशयाच्या समूच्छेदनाने (पूर्णपणे नष्ट करण्याने). तीन पुद्गलांचे म्हणजे पृथग्जन, स्रोतापन्न आणि सकदागामी यांचे. दोन पुद्गलांचे म्हणजे अनागामी आणि अर्हतांचे. येथे म्हणजे या पुद्गलोकासवारामध्ये (पुद्गल-अवकाश-वारामध्ये). पूर्वीच्या न्यायाने म्हणजे 'तीन पुद्गलांचे' इत्यादी पूर्वीच्या उत्तर देण्याच्या पद्धतीमध्ये (विसर्जन न्यायामध्ये). अवकाश म्हणजे उत्पत्तिस्थान, परंतु येथे दुःखद वेदना समजावी. नंतरच्या न्यायाने म्हणजे 'दोन पुद्गलांचे' इत्यादी उत्तर देण्याच्या पद्धतीमध्ये. अनवकाशता म्हणजे अननुशयनस्थानता.

Anusayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुशयवारवर्णन समाप्त झाले.

2. Sānusayavāravaṇṇanā

२. सानुशयवारवर्णन

66-131. ‘‘Sānusayo, pajahati, parijānātī’’ti puggalo vuttoti ‘‘kāmarāgena sānusayo, kāmarāgaṃ pajahati, kāmarāgaṃ parijānātī’’tiādīsu anusayasamaṅgibhāvena pahānapariññākiriyāya kattubhāvena ca puggalo vutto, na dhammo. Bhavavisesena vāti kevalena bhavavisesena vā. Itaresūti paṭighānusayādīsu. Bhavānusayavisesena vāti kāmabhavādibhavavisiṭṭhānusayavisesena vā. Sānusayatāniranusayatādikāti ettha ādi-saddena pahānāpahānapariññāpariññā saṅgayhanti. Nanu ca bhavavisese kesañci anusayānaṃ appahānanti? Na taṃ anusayakataṃ, atha kho paccayavekallato anokāsatāya cāti nāyaṃ virodho. Dvīsu vedanāsūti sukhaupekkhāsu vedanāsu dukkhāya vedanāya kāmarāgānusayena niranusayoti yojetabbaṃ. Idampi natthi puggalavasena vuccamānattā. Tenāha ‘‘na hi puggalassa…pe… anusayāna’’nti. Yadipi puggalassa anusayanokāso anokāso, tassa pana sānusayatādihetu hotīti dassento ‘‘anusayassa panā’’tiādimāha. Niranusayatādīnanti ādi-saddena appahānāpariññā saṅgaṇhāti. Parijānanaṃ samatikkamananti pariññāvārepi ‘‘apādāne nissakkavacana’’nti vuttaṃ.

६६-१३१. 'सानुशय, प्रजहाती (त्याग करतो), परिजानाती (पूर्णपणे जाणतो)' याद्वारे पुद्गल सांगितले आहेत; कारण 'कामरागाने सानुशय, कामरागाचा प्रजहाती करतो, कामरागाचा परिजानाती करतो' इत्यादींमध्ये अनुशयाच्या समंगीभावाने (युक्त असण्याने) आणि प्रहाण-परिज्ञा क्रियेच्या कर्तृत्वाने पुद्गल सांगितले आहेत, धर्म नाही. भवविशेषाने वा म्हणजे केवळ भवविशेषाने किंवा. इतरांमध्ये म्हणजे प्रतिघानुशय इत्यादींमध्ये. भवानुशयविशेषाने वा म्हणजे कामभव इत्यादी भवांच्या विशिष्ट अनुशयविशेषाने किंवा. सानुशयता-निरनुशयता इत्यादी येथे 'इत्यादी' शब्दाने प्रहाण-अप्रहाण आणि परिज्ञा-अपरिज्ञा यांचा संग्रह होतो. पण भवविशेषात काही अनुशयांचे अप्रहाण (नष्ट न होणे) असते ना? ते अनुशयामुळे झालेले नाही, तर प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) विकलतेमुळे (अभावामुळे) आणि अनवकाशतेमुळे आहे, त्यामुळे यात काही विरोध नाही. दोन वेदनांमध्ये म्हणजे सुख आणि उपेक्षा वेदनांमध्ये; दुःखद वेदनेमध्ये कामरागानुशयाने निरनुशय आहे, असे जोडावे. हे देखील पुद्गलाच्या दृष्टीने सांगितले जात असल्यामुळे नाही. म्हणूनच म्हटले आहे 'कारण पुद्गलाच्या...पे... अनुशयांचे'. जरी पुद्गलाचा अनुशयनाचा अवकाश किंवा अनवकाश असला, तरी तो त्याच्या सानुशयता इत्यादींचे कारण होतो, हे दर्शवताना 'अनुशयाचे तर...' इत्यादी म्हटले आहे. निरनुशयता इत्यादींचे येथे 'इत्यादी' शब्दाने अप्रहाण आणि अपरिज्ञा यांचा संग्रह होतो. परिज्ञान म्हणजे समतिक्रमण (पार करणे) असे परिज्ञावारामध्येही 'अपादानात पंचमीचे वचन' असे म्हटले आहे.

Anusayanaṭṭhānatoti anusayanaṭṭhānahetu. ‘‘Ananusayanaṭṭhānato’’ti etthāpi eseva nayo. Nimittāpādānabhāvadassanatthanti sānusayavāre nimittabhāvadassanatthaṃ, pajahanapariññāvāresu apādānabhāvadassanatthañcāti yojetabbaṃ. Pajahatīti ettha ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā tato mānānusayaṃ pajahatī’’ti pāḷipadaṃ āharitvā yojetabbaṃ, na pajahatīti ettha pana ‘‘dukkhāya vedanāya tato kāmarāgānusayaṃ nappajahatī’’ti. Evamādīsūti ādi-saddena pariññāvārampi saṅgaṇhāti. Bhummaniddeseneva hetuattheneva niddiṭṭhāti attho.

'अनुशयनस्थानतः' म्हणजे अनुशयनस्थानाच्या हेतूने. 'अननुशयनस्थानतः' येथेही हाच नियम आहे. 'निमित्तापदानभावदर्शनासाठी' म्हणजे सानुशयवारामध्ये निमित्तभाव दर्शवण्यासाठी, आणि प्रजहन-परिज्ञावारांमध्ये अपादानभाव दर्शवण्यासाठी, असे जोडावे. 'प्रजहाती' येथे 'रूपधातूमध्ये, अरूपधातूमध्ये तेथून मानानुशयाचा त्याग करतो' हे पाळिपद आणून जोडावे; आणि 'न प्रजहाती' येथे 'दुःखद वेदनेमध्ये तेथून कामरागानुशयाचा त्याग करत नाही' असे जोडावे. 'या इत्यादींमध्ये' येथे 'इत्यादी' शब्दाने परिज्ञावाराचाही संग्रह होतो. सप्तमीच्या (भूम) निर्देशानेच हेतूच्या अर्थानेच निर्देशित केले आहे, असा अर्थ आहे.

Catutthapañhavissajjanenāti [Pg.205] ‘‘yato vā pana mānānusayena sānusayo, tato kāmarāgānusayena sānusayo’’ti etassa pañhassa vissajjanena. Tattha hi ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā’’tiādinā sarūpato anusayanaṭṭhānāni dassitāni. Tadattheti taṃ anusayanaṭṭhānadassanaṃ attho etassāti tadattho, tasmiṃ tadatthe. ‘‘Anusayassa uppattiṭṭhānadassanatthaṃ ayaṃ vāro āraddho’’tiādinā ‘‘yato’’ti etena anusayanaṭṭhānaṃ vuttanti imamatthaṃ vibhāvetvā. Pamādalikhitaṃ viya dissati uppanna-saddena vattamānuppanne vuccamāne. Yathā pana uppajjanavāre uppajjati-saddena uppattiyogadīpakattā uppattirahā vuccanti, evamidhāpi uppattiarahe vuccamāne na koci virodho. Yaṃ pana vakkhati ‘‘na hi apariyāpannānaṃ anusayuppattirahaṭṭhānatā’’ti, sopi na doso. Yattha yattha hi anusayā uppattirahā, tadeva ekajjhaṃ gahetvā ‘‘sabbatthā’’ti vuttanti. Tatheva dissatīti taṃ pamādalikhitaṃ viya dissatīti attho.

'चौथ्या प्रश्नाच्या उत्तराने (विसर्जनाने)' म्हणजे 'किंवा जेथून मानानुशयाने सानुशय आहे, तेथून कामरागानुशयाने सानुशय आहे का?' या प्रश्नाच्या उत्तराने. कारण तेथे 'रूपधातूमध्ये, अरूपधातूमध्ये' इत्यादींद्वारे प्रत्यक्ष रूपाने अनुशयनस्थाने दर्शवली आहेत. 'तदर्थ' म्हणजे ते अनुशयनस्थान दर्शवणे हाच ज्याचा अर्थ आहे तो तदर्थ, त्या तदर्थामध्ये. 'अनुशयाच्या उत्पत्तिस्थानाच्या दर्शनासाठी हा वार सुरू केला आहे' इत्यादींद्वारे 'यतो' (जेथून) याने अनुशयनस्थान सांगितले आहे, हा अर्थ स्पष्ट करून. वर्तमानकाळात उत्पन्न होणाऱ्या गोष्टी सांगताना 'उत्पन्न' शब्दाने ते प्रमादामुळे (चुकून) लिहिलेल्यासारखे दिसते. परंतु ज्याप्रमाणे उत्पन्न होण्याच्या वारामध्ये 'उत्पन्न होते' या शब्दाने उत्पत्तीच्या योगाचे द्योतक असल्यामुळे उत्पत्तीयोग्य म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे येथेही उत्पत्तीयोग्य म्हटले असता काही विरोध नाही. आणि जे पुढे सांगतील की 'अपर्यापन्नांचे (लोकोत्तर धर्मांचे) अनुशयोत्पत्तीयोग्य स्थान नसते', त्यातही काही दोष नाही. कारण जेथे जेथे अनुशय उत्पत्तीयोग्य असतात, तेच एकत्र घेऊन 'सर्वत्र' असे म्हटले आहे. 'तसेच दिसते' म्हणजे ते प्रमादामुळे लिहिलेल्यासारखे दिसते, असा अर्थ आहे.

Yato uppannena bhavitabbanti yato anusayanaṭṭhānato kāmagārānusayena uppannena bhavitabbaṃ, tena kāmarāgānusayena uppattirahaṭṭhāne nissakkavacanaṃ kataṃ ‘‘yato’’ti. Tathāti ettha tathā-saddo yathā ‘‘yato uppannenā’’ti ettha uppattirahaṭṭhānato anusayassa uppattirahatā vuttā, tathā ‘‘uppajjanakenā’’ti etthāpi sā eva vuccatīti dīpetīti āha ‘‘sabbadhammesu…pe… āpannenā’’ti. Tattha ‘‘uppajjanako’’ti vutte anuppajjanako na hotīti ayamattho viññāyati, tathā ca sati tena anuppatti nicchitāti uppannasabhāvatā ca pakāsitā hotīti. Tenāha ‘‘sabbadhammesu…pe… apanetī’’ti. ‘‘Yo yato kāmarāgānusayena niranusayo, so tato mānānusayena niranusayo’’ti pucchāya ‘‘yato tato’’ti āgatattā vissajjane ‘‘sabbatthā’’ti padassa nissakkavaseneva sakkā yojetunti dassento ‘‘sabbatthāti…pe… na na sambhavatī’’ti āha. Bhummato aññatthāpi saddavidū icchanti, yato sabbesaṃ pādakaṃ ‘‘sabbatthapādaka’’nti vuccati, idha pana nissakkavasena veditabbaṃ.

"यतो उपन्नेन भवितब्बं" (ज्यापासून उत्पन्न होणारे असावे) म्हणजे ज्या अनुसय स्थानापासून कामरागानुसयाने उत्पन्न होणारे असावे, म्हणून त्या कामरागानुसयाच्या उत्पत्तीच्या योग्य स्थानाविषयी 'यतो' (ज्यापासून) असा अपादान (निसक्क) वाचक शब्द वापरला आहे. 'तथा' (तसेच) याविषयी येथे 'तथा' हा शब्द जसा 'यतो उपन्नेन' यामध्ये उत्पत्तीच्या योग्य स्थानापासून अनुसयाची उत्पत्तीची योग्यता सांगितली आहे, तसेच 'उप्पज्जनकेन' (उत्पन्न होणाऱ्याने) यामध्येही तीच सांगितली आहे, हे दर्शवण्यासाठी त्यांनी "सब्बधम्मेसु...पे... आपन्नेन" असे म्हटले आहे. तेथे 'उप्पज्जनको' (उत्पन्न होणारा) असे म्हटले असता 'अनुत्पन्न होणारा नाही' असा अर्थ समजला जातो, आणि असे असताना त्यामुळे अनुत्पत्ती निश्चित होते आणि उत्पन्न होण्याचा स्वभावही प्रकट होतो. म्हणूनच त्यांनी "सब्बधम्मेसु...पे... अपनेति" असे म्हटले आहे. "यो यतो कामरागानुसयेन निरनुसयो, सो ततो मानानुसयेन निरनुसयो" (जो ज्यापासून कामरागानुसयाने अनुसयमुक्त आहे, तो त्यापासून मानानुसयाने अनुसयमुक्त आहे का?) या प्रश्नामध्ये 'यतो ततो' (ज्यापासून त्यापासून) असे आल्यामुळे, उत्तरामध्ये 'सब्बत्थ' (सर्वत्र) या शब्दाची अपादान (निसक्क) अर्थानेच योजना केली जाऊ शकते, हे दर्शवण्यासाठी त्यांनी "सब्बत्थाति...पे... न न सम्भवति" असे म्हटले आहे. व्याकरणकार सप्तमी विभक्तीशिवाय इतर विभक्तींमध्येही (अपादान अर्थ) इच्छितात, ज्यायोगे सर्वांचे पादक (आधार) असणाऱ्याला 'सब्बत्थपादक' असे म्हटले जाते, परंतु येथे अपादान अर्थानेच (निसक्कवसेन) समजले पाहिजे.

Sānusayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

सानुसयवारवण्णना समाप्त झाली.

3. Pajahanavāravaṇṇanā

३. पजहनवारवण्णना

132-197. Appajahanasabbhāvāti [Pg.206] appahānassa, appahīyamānassa vā sabbhāvā. Tasmāti yasmā yo kāmarāgānusayaṃ pajahati, na so mānānusayaṃ niravasesato pajahati, yo ca mānānusayaṃ niravasesato pajahati, na so kāmarāgānusayaṃ pajahati pageva pahīnattā, tasmā ‘‘yo vā pana mānānusayaṃ pajahati, so kāmarāgānusayaṃ pajahatīti? No’’ti vuttanti veditabbaṃ. Yadi evaṃ paṭhamapucchāyaṃ kathanti āha ‘‘yasmā pana…pe… vutta’’nti. Tattha pahānakaraṇamattamevāti pahānakiriyāsambhavamattameva, na niravasesappahānanti adhippāyo. Te ṭhapetvāti diṭṭhivicikicchānusayādīnaṃ niravasesapajahanake aṭṭhamakādike ṭhapetvā. Avasesāti tassa tassa anusayassa niravasesappajahanakehi avasiṭṭhā. Tesu yesaṃ ekacce anusayā pahīnā, tepi appajahanasabbhāveneva nappajahantīti vuttā. Na ca yathāvijjamānenāti maggakiccabhāvena vijjamānappakārena pahānena vajjitā rahitā eva vuttāti yojanā.

१३२-१९७. "अप्पजहनसब्भावा" (प्रहाण न होण्याचा स्वभाव) म्हणजे प्रहाण न होणे किंवा प्रहीण (नष्ट) न होण्याचा स्वभाव. "तस्मा" (त्यामुळे) कारण जो कामरागानुसयाचा प्रहाण (त्याग) करतो, तो मानानुसयाचा पूर्णपणे (निरवशेष) प्रहाण करत नाही; आणि जो मानानुसयाचा पूर्णपणे प्रहाण करतो, तो कामरागानुसयाचा प्रहाण करत नाही, कारण तो आधीच प्रहीण झालेला असतो. म्हणूनच "यो वा पन मानानुसयं पजहति, सो कामरागानुसयं पजहतीति? नो" (अथवा जो मानानुसयाचा प्रहाण करतो, तो कामरागानुसयाचा प्रहाण करतो का? नाही) असे म्हटले आहे, हे समजले पाहिजे. जर असे असेल, तर पहिल्या प्रश्नात कसे? यावर त्यांनी "यस्मा पन...पे... वृत्तं" असे म्हटले आहे. तेथे "पहानकरणमत्तमेव" (केवळ प्रहाण करणेच) म्हणजे केवळ प्रहाण क्रियेचा संभव असणेच, पूर्णपणे (निरवशेष) प्रहाण नव्हे, असा अभिप्राय आहे. "ते ठपेतवा" (त्यांना सोडून) म्हणजे दिट्ठि (दृष्टी) आणि विचिकित्सा अनुसय इत्यादींचे पूर्णपणे प्रहाण करणाऱ्या अष्टमक (सोतापन्न मार्गस्थ) इत्यादींना सोडून. "अवसेसा" (उर्वरित) म्हणजे त्या त्या अनुसयाचे पूर्णपणे प्रहाण करणाऱ्यांपेक्षा उर्वरित असलेले. त्यांच्यापैकी ज्यांचे काही अनुसय प्रहीण झाले आहेत, ते देखील प्रहाण न होण्याच्या स्वभावामुळेच 'प्रहाण करत नाहीत' असे म्हटले आहे. "न च यथाविज्जमानेन" (आणि विद्यमान असल्याप्रमाणे नाही) म्हणजे मार्ग-कृत्य रूपाने विद्यमान असलेल्या प्रहाणाने वर्जित (रहित) असलेलेच म्हटले आहे, अशी योजना करावी.

Kesañcīti sotāpannasakadāgāmimaggasamaṅgisakadāgāmīnaṃ. Puna kesañcīti anāgāmiaggamaggasamaṅgiarahantānaṃ. Ubhayanti kāmarāgavicikicchānusayadvayaṃ. Sesānanti ‘‘sesā’’ti vuttānaṃ yathāvuttapuggalānaṃ. Tesanti vuttappakārānaṃ dvinnaṃ anusayānaṃ. Ubhayāppajahanassāti kāmarāgavicikicchānusayāppajahanassa. Kāraṇaṃ na hotīti yesaṃ vicikicchānusayo pahīno, tesaṃ tassa pahīnatā, yesaṃ yathāvuttaṃ ubhayappahīnaṃ, tesaṃ tadappajahanassa kāraṇaṃ na hotīti attho. Tenāha ‘‘tesaṃ pahīnattā ‘nappajahantī’ti na sakkā vattu’’nti. Atha pana na tattha kāraṇaṃ vuttaṃ, yena kāraṇavacanena yathāvuttadosāpatti siyā, kevalaṃ pana sanniṭṭhānena tesaṃ puggalānaṃ gahitatādassanatthaṃ vuttaṃ ‘‘kāmarāgānusayañca nappajahantī’’ti, evampi pucchitassa saṃsayatthassa kāraṇaṃ vattabbaṃ. Tathā ca sati ‘‘sesapuggalā tassa anusayassa pahīnattā nappajahantī’’ti kāraṇaṃ vattabbamevāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘na vattabba’’ntiādi. Tattha na vattabbanti vuttanayena kāraṇaṃ na vattabbaṃ kāraṇabhāvasseva abhāvato. ‘‘Ubhayāppajahanassa kāraṇaṃ na hotī’’ti vuttaṃ, yathā pana vattabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘yo kāmarāgānusayaṃ…pe… vattabbattā’’ti āha. Tena pahīnāppahīnavasena [Pg.207] kāraṇaṃ na vattabbaṃ, pahīnānaṃyeva pana vasena vattabbanti dasseti. Saṃsayatthasaṅgahiteti saṃsayatthena padena saṅgahite. Sanniṭṭhānapadasaṅgahitaṃ pana pahīyamānattā ‘‘nappajahatī’’ti na sakkā vattunti.

"केसञ्चि" (काहींचे) म्हणजे सोतापन्न, सकदागामी मार्गस्थ आणि सकदागामींचे. पुन्हा "केसञ्चि" (काहींचे) म्हणजे अनागामी, अरहत मार्गस्थ आणि अरहतांचे. "उभयं" (दोन्ही) म्हणजे कामराग आणि विचिकित्सा हे दोन्ही अनुसय. "सेसानं" (इतरांचे) म्हणजे 'उर्वरित' असे म्हटलेल्या पूर्वोक्त पुद्गलांचे (व्यक्तींचे). "तेसं" (त्यांचे) म्हणजे पूर्वोक्त दोन अनुसयांचे. "उभयाप्पजहनस्स" (दोन्हींचे प्रहाण न होण्याचे) कारण होत नाही, कारण ज्यांचा विचिकित्सानुसय प्रहीण झाला आहे, त्यांचा तो प्रहीण झाल्यामुळे, आणि ज्यांचे पूर्वोक्त दोन्ही प्रहीण झाले आहेत, त्यांचे ते प्रहाण न होण्याचे कारण होत नाही, असा अर्थ आहे. म्हणूनच त्यांनी "त्यांचे प्रहीण झाल्यामुळे 'ते प्रहाण करत नाहीत' असे म्हणता येत नाही" असे म्हटले आहे. परंतु तेथे कारण सांगितले नाही, ज्या कारणवचनाने पूर्वोक्त दोषाची आपत्ती येईल, केवळ निर्णयाने (सन्निष्ठानाने) त्या पुद्गलांचे ग्रहण दर्शवण्यासाठी "कामरागानुसयञ्च नप्पजहन्ति" (आणि कामरागानुसयाचा प्रहाण करत नाहीत) असे म्हटले आहे, तरीही विचारलेल्या संशयास्पद अर्थाचे कारण सांगितले पाहिजे. आणि असे असताना "उर्वरित पुद्गल त्या अनुसयाचा प्रहीण झाल्यामुळे प्रहाण करत नाहीत" असे कारण सांगितलेच पाहिजे, या आक्षेपाचा विचार करून त्यांनी "न वत्तब्बं" (सांगू नये) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'न वत्तब्बं' म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने कारण सांगू नये, कारण कारणाचाच अभाव आहे. "दोन्हींचे प्रहाण न होण्याचे कारण होत नाही" असे म्हटले आहे, परंतु जसे सांगितले पाहिजे, ते दर्शवण्यासाठी त्यांनी "यो कामरागानुसयं...पे... वत्तब्बत्ता" असे म्हटले आहे. याद्वारे प्रहीण आणि अप्रहीण या आधारावर कारण सांगू नये, तर केवळ प्रहीण झालेल्यांच्या आधारावरच सांगितले पाहिजे, हे दर्शवले आहे. "संसयत्थसङ्गहिते" (संशय अर्थाने संग्रहित केलेल्यामध्ये) म्हणजे संशय अर्थाच्या पदाने संग्रहित केलेल्यामध्ये. परंतु निर्णयपदाने (सन्निष्ठानपदाने) संग्रहित केलेले प्रहीण होत असल्यामुळे 'प्रहाण करत नाही' असे म्हणता येत नाही.

Pajahanavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

पजहनवारवण्णना समाप्त झाली.

5. Pahīnavāravaṇṇanā

५. पहीणवारवण्णना

264-274. Phalaṭṭhavaseneva desanā āraddhā, na maggaṭṭhavasena, kuto puthujjanavasena. Kasmā? Phalakkhaṇe hi anusayā pahīnāti vuccanti, maggakkhaṇe pana pahīyantīti. Tenevāha ‘‘maggasamaṅgīnaṃ aggahitataṃ dīpetī’’ti. Paṭilome hi puthujjanavasenapi desanā gahitā ‘‘yassa diṭṭhānusayo appahīno, tassa vicikicchānusayo appahīnoti? Āmantā’’tiādinā. Anusayaccantapaṭipakkhekacittakkhaṇikānanti anusayānaṃ accantaṃ paṭipakkhabhūtaekacittakkhaṇikānaṃ. Maggasamaṅgīnanti maggaṭṭhānaṃ. Ettha ca anusayānaṃ accantapaṭipakkhatāggahaṇena uppattirahataṃ paṭikkhipati. Na hi te accantapaṭipakkhasamuppattito parato uppattirahā honti. Maggasamaṅgitāggahaṇena anuppattirahatāpāditataṃ paṭikkhipati. Na hi maggakkhaṇe te anuppattirahataṃ āpāditā nāma honti, atha kho āpādīyantīti. Ekacittakkhaṇikatāggahaṇena santānabyāpāraṃ. Tenāha ‘‘na kocī’’tiādi. Tattha teti maggasamaṅgino. Na kevalaṃ pahīnavāreyeva, atha kho aññesupīti dassento ‘‘anusaya…pe… gahitā’’ti āha.

२६४-२७४. फलस्थ (फल प्राप्त झालेल्यांच्या) आधारावरच देशना सुरू केली आहे, मार्गस्थ (मार्ग प्राप्त झालेल्यांच्या) आधारावर नाही, मग पुथुज्जनांच्या (पृथग्जनांच्या) आधारावर कशी असेल? का? कारण फलक्षणी अनुसय प्रहीण (नष्ट) झाले आहेत असे म्हटले जाते, तर मार्गक्षणी ते प्रहीण होत असतात. म्हणूनच त्यांनी "मग्गसमङ्गींचे (मार्गस्थांचे) ग्रहण न करणे दर्शवते" असे म्हटले आहे. प्रतिलोम (उलट) क्रमाने तर पुथुज्जनांच्या आधारावरही देशना घेतली आहे, जसे की "यस्स दिट्ठानुसयो अप्पहीनो, तस्स विचिकिच्छानुसयो अप्पहीनोति? आमन्ता" (ज्याचा दिट्ठानुसय प्रहीण झालेला नाही, त्याचा विचिकित्सानुसय प्रहीण झालेला नाही का? होय) इत्यादीद्वारे. "अनुसयच्चन्तपटिपक्खेकचित्तक्खणिकानं" (अनुसयांच्या अत्यंत प्रतिपक्ष असलेल्या एकचित्तक्षणिक असलेल्यांचे) म्हणजे अनुसयांच्या अत्यंत प्रतिपक्ष असलेल्या एकचित्तक्षणिकांचे. "मग्गसमङ्गीनं" म्हणजे मग्गसमङ्गींचे (मार्गस्थांचे). आणि येथे अनुसयांच्या अत्यंत प्रतिपक्षतेच्या ग्रहणाने उत्पत्तीच्या योग्यतेचा निषेध केला जातो. कारण ते अत्यंत प्रतिपक्षाच्या उत्पत्तीनंतर उत्पत्तीच्या अयोग्य होत नाहीत. मग्गसमङ्गितेच्या ग्रहणाने अनुत्पत्तीच्या योग्यतेची प्राप्ती नाकारली जाते. कारण मार्गक्षणी ते अनुत्पत्तीच्या योग्यतेला प्राप्त झालेले नसतात, तर प्राप्त केले जात असतात. एकचित्तक्षणिकतेच्या ग्रहणाने संतान-व्यापार (चित्तसंततीचा व्यापार) दर्शवला आहे. म्हणूनच त्यांनी "न कोची" (कोणीही नाही) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'ते' म्हणजे मग्गसमङ्गी (मार्गस्थ). केवळ प्रहीणवारामध्येच नाही, तर इतरांमध्येही, हे दर्शवण्यासाठी त्यांनी "अनुसय...पे... गहिता" असे म्हटले आहे.

275-296. Yattha anusayo uppattiraho, tatthevassa anuppattirahatāpādananti ‘‘attano attano okāse eva anuppattidhammataṃ āpādito’’ti āha. Tathā hi vuttaṃ ‘‘cakkhuṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisatī’’ti (vibha. 203) vatvā puna vuttaṃ ‘‘cakkhuṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhatī’’ti (vibha. 204). Tasmāti yasmā tadokāsattameva kāmadhātuādiokāsattameva anusayānaṃ dīpenti pahīnāppahīnavacanāni, tasmā. Anokāse tadubhayāvattabbatā vuttāti yasmā kāmarāgapaṭighānusayānaṃ dvinnaṃ uppattiṭṭhānaṃ, so eva pahānokāsoti [Pg.208] svāyaṃ tesaṃ aññamaññaṃ anokāso, tasmiṃ anokāse tadubhayassa pahānāppahānassa navattabbatā vuttā. Kāmarāgānusayokāse hi paṭighānusayassa appahīnattā so ‘‘tattha pahīno’’ti na vattabbo, aṭṭhitattā pana ‘‘tattha appahīno’’ti ca, tasmā anokāse tadubhayāvattabbatā vuttāti. Tena saddhiṃ samānokāseti tena kāmarāgena saddhiṃ samānokāse. ‘‘Sādhāraṇaṭṭhāne’’ti vutte kāmadhātuyaṃ sukhupekkhāsu pahīno nāma hoti, na samānakāle pahīno tatiyacatutthamaggavajjhattā kāmarāgamānānusayānaṃ.

२७५-२९६. जिथे अनुशय उत्पन्न होण्यास पात्र असतो, तिथेच त्याची अनुत्पत्तीची अपात्रता प्राप्त करून देणे म्हणजे 'आपआपल्या अवकाशात (स्थानात) च अनुत्पत्ती धर्मतेला प्राप्त करून दिले आहे' असे म्हटले आहे. तसेच म्हटले आहे - 'लोकात चक्षु हे प्रियरूप आणि सातरूप (सुखद) आहे, इथेच ही तृष्णा उत्पन्न होताना उत्पन्न होते, इथेच निवास करताना निवास करते' (विभंग २०३) असे सांगून पुन्हा म्हटले आहे - 'लोकात चक्षु हे प्रियरूप आणि सातरूप आहे, इथेच ही तृष्णा प्रहीण (नष्ट) होताना प्रहीण होते, इथेच निरुद्ध होताना निरुद्ध होते' (विभंग २०४). 'तस्मा' (त्यामुळे) म्हणजे ज्या कारणाने प्रहीण आणि अप्रहीण यांचे वचन कामधातू इत्यादी अवकाशत्वच अनुशयांचे दर्शवितात, म्हणून. 'अनोकासे तदुभयावत्तब्बता वृत्ता' (अनवकाशात त्या दोन्हीचे अकथनीयत्व म्हटले आहे) कारण कामराग आणि प्रतिघ या दोन्ही अनुशयांचे जे उत्पत्तीचे स्थान आहे, तेच प्रहाणाचे स्थान (अवकाश) आहे, आणि ते त्यांचे परस्परांचे अनवकाश (अयोग्य स्थान) आहे, त्या अनवकाशात त्या दोन्हीच्या (कामराग आणि प्रतिघ यांच्या) प्रहाण आणि अप्रहाणाचे अकथनीयत्व सांगितले आहे. कामरागानुशयाच्या अवकाशात प्रतिघानुशयाचा प्रहीण न झाल्यामुळे तो 'तिथे प्रहीण झाला' असे म्हणता येत नाही, आणि तिथे तो विद्यमान नसल्यामुळे 'तिथे अप्रहीण आहे' असेही म्हणता येत नाही, म्हणून अनवकाशात त्या दोन्हीचे अकथनीयत्व सांगितले आहे. 'तेन सद्धिं समानोकासे' म्हणजे त्या कामरागासोबत समान अवकाशात. 'साधारणट्ठाने' (साधारण स्थानात) असे म्हटले असता, कामधातूमध्ये सुख आणि उपेक्षांमध्ये प्रहीण झालेला असतो, परंतु समान काळात प्रहीण झालेला नसतो, कारण कामराग आणि मान हे अनुशय तिसऱ्या व चौथ्या मार्गाने वर्ज्य असल्यामुळे.

Pahīnavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रहीणवारवर्णना समाप्त झाली.

7. Dhātuvāravaṇṇanā

७. धातुवारवर्णना

332-340. Appahīnuppattirahabhāvā idha anugamanasayanānīti dassento ‘‘yasmiṃ …pe… attho’’ti āha. Idhāpi yuttāti pubbe vuttamevatthaṃ parāmasati. Tathā hi vuttaṃ ‘‘kāraṇalābhe uppattiarahataṃ dassetī’’ti (yama. mūlaṭī. anusayayamaka 1). Cha paṭisedhavacanānīti tissannaṃ dhātūnaṃ cutūpapātavisiṭṭhānaṃ paṭisedhanavasena vuttavacanāni, tato eva dhātuvisesaniddhāraṇāni na honti. Paṭisedhoti hi idha sattāpaṭisedho vuttoti adhippāyena vadati. Aññatthe pana na-kāre nāyaṃ doso. Imaṃ nāma dhātuṃ. Taṃmūlikāsūti paṭisedhamūlikāsu. Evañhīti ‘‘na kāmadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassā’’tiādinā paṭhamayojanāya sati. Nakāmadhātuādīsu upapattikittaneneva nakāmadhātuādiggahaṇenapi dhātuvisesasseva gahitatāya atthato viññāyamānattā. Tenāha ‘‘na kāmadhātu…pe… viññāyatī’’ti. Bhañjitabbāti vibhajitabbā. Vibhāgo panettha duvidho icchitoti āha ‘‘dvidhā kātabbāti attho’’ti. Pucchā ca vissajjanāni ca pucchāvissajjanāni. Yathā avutte bhaṅgābhāvassa aviññātattā ‘‘anusayā bhaṅgā natthī’’ti vattabbaṃ, tathā tayidaṃ ‘‘kati anusayā bhaṅgā’’ti etadapekkhanti tadapi vattabbaṃ. Pucchāpekkhañhi vissajjananti.

३३२-३४०. अप्रहीण आणि उत्पत्तीच्या अयोग्यतेमुळे येथे अनुगमन आणि शयन (अनुशय) आहेत, हे दर्शविताना 'यस्मिं ...पे... अत्थो' (ज्यामध्ये... अर्थ आहे) असे म्हटले आहे. 'इधापि युत्ता' (येथेही योग्य आहे) हे पूर्वी सांगितलेल्या अर्थाचाच निर्देश करते. तसेच म्हटले आहे - 'कारण प्राप्त झाल्यावर उत्पत्तीची योग्यता दर्शविते' (यमक मूलटीका, अनुशययमक १). 'सहा प्रतिषेध वचने' म्हणजे च्युती आणि उपपत्तीने विशिष्ट असलेल्या तीन धातूंच्या प्रतिषेधाच्या रूपाने सांगितलेली वचने आहेत, म्हणूनच धातूंचे विशेष निर्धारण होत नाही. 'प्रतिषेध' म्हणजे येथे सत्त्वाचा प्रतिषेध सांगितला आहे, या अभिप्रायाने ते म्हणतात. इतर ठिकाणी मात्र 'न' कारामध्ये हा दोष नाही. 'इमं नाम धातुं' म्हणजे या नावाचा धातू. 'तंमूलिकासु' म्हणजे प्रतिषेधमूलक वचनांमध्ये. 'एवन्ही' म्हणजे 'कामधातूपासून च्युत झालेल्या आणि कामधातूत उत्पन्न होणाऱ्या व्यक्तीला नाही' इत्यादी पहिल्या योजनेनुसार. न-कामधातू इत्यादींमध्ये उत्पत्तीच्या वर्णनानेच न-कामधातू इत्यादींच्या ग्रहणाने देखील धातूच्या विशेषाचेच ग्रहण झाल्यामुळे अर्थतः ते समजले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'न कामधातू...पे... समजले जाते'. 'भंजितब्बा' म्हणजे विभागणी करावी. येथे विभाग दोन प्रकारचा इच्छित आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'दोन प्रकारे करावी असा अर्थ आहे'. 'पुच्छा' (प्रश्न) आणि 'विस्सज्जनानि' (उत्तरे) म्हणजे प्रश्नोत्तरे. ज्याप्रमाणे न सांगितल्यास भंगाचा अभाव न समजल्यामुळे 'अनुशय भंग पावत नाहीत' असे म्हणावे लागते, त्याचप्रमाणे 'किती अनुशय भंग पावले आहेत' या अपेक्षेने ते देखील म्हणावे लागते. कारण उत्तर हे प्रश्नाच्या अपेक्षेनेच असते.

Dhātuvāravaṇṇanā niṭṭhitā.

धातुवारवर्णना समाप्त झाली.

Anusayayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुशययमकवर्णना समाप्त झाली.

8. Cittayamakaṃ

८. चित्तयमक

Uddesavāravaṇṇanā

उद्देशवारवर्णना

1-62. Sarāgādīti [Pg.209] ettha ādi-saddena ‘‘yassa sarāgaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti ārabhitvā yāva ‘‘yassa avimuttaṃ citta’’nti vāro, tāva saṅgaṇhāti. Kusalādīti pana ādi-saddena ‘‘yassa kusalaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti ārabhitvā yāva ‘‘yassa saraṇaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti vāro, tāva saṅgaṇhāti, tasmā sarāgādikusalādīhīti sarāgādīhi avimuttantehi, kusalādīhi araṇantehi padehi missakā vārā. Suddhikāti kevalā yathāvuttasarāgādīhi kusalādīhi ca amissakā. Tayo tayoti puggaladhammavasena tayo tayo mahāvārā. Yadi evaṃ kathaṃ soḷasa puggalavārāti āha ‘‘tattha tattha pana vutte sampiṇḍetvā’’ti. Tattha tattha soḷasavidhe sarāgādimissakacitte vutte puggale eva ekajjhaṃ sampiṇḍetvā saṅgahetvā ‘‘soḷasa puggalavārā’’ti vuttaṃ. ‘‘Dhammapuggaladhammavārā’’ti etthāpi eseva nayo. Na nirantaraṃ vutteti dhamme puggaladhamme ca anāmasitvā soḷasasupi ṭhānesu nirantaraṃ puggale eva vutte sampiṇḍetvā soḷasa puggalavārā na vuttāti attho.

१-६२. 'सरागादी' (सराग इत्यादी) यामध्ये 'आदि' शब्दाने 'ज्याचे सराग चित्त उत्पन्न होते, निरुद्ध होत नाही' येथपासून सुरू करून 'ज्याचे अविमुक्त चित्त' या वारापर्यंत संग्रह केला आहे. 'कुसलादी' (कुशल इत्यादी) यामध्ये 'आदि' शब्दाने 'ज्याचे कुशल चित्त उत्पन्न होते, निरुद्ध होत नाही' येथपासून सुरू करून 'ज्याचे सरण चित्त' या वारापर्यंत संग्रह केला आहे, म्हणून 'सरागादिकुसलादीही' म्हणजे सराग इत्यादी अविमुक्त-अंत असलेल्या आणि कुशल इत्यादी अरण-अंत असलेल्या पदांनी मिश्रित वार आहेत. 'सुद्धिका' म्हणजे केवळ वर सांगितलेल्या सराग इत्यादी आणि कुशल इत्यादींनी अमिश्रित असलेले. 'तयो तयो' (तीन तीन) म्हणजे पुद्गल आणि धर्माच्या दृष्टीने तीन तीन महावार आहेत. जर असे आहे, तर सोळा पुद्गलवार कसे होतात? यावर म्हणतात - 'तथ तत्थ पन वुत्ते संपिण्डेत्वा' (तिथे तिथे सांगितलेल्यांना एकत्रित करून). तिथे तिथे सोळा प्रकारच्या सराग इत्यादी मिश्रित चित्तांमध्ये सांगितलेल्या पुद्गलांनाच एकत्रित करून, संग्रह करून 'सोळा पुद्गलवार' असे म्हटले आहे. 'धम्मपुग्गलधम्मवारा' यामध्ये देखील हाच नियम आहे. 'न निरंतरं वुत्ते' म्हणजे धर्म आणि पुद्गलधर्माचा उल्लेख न करता, सोळाही स्थानांवर निरंतर पुद्गलांनाच सांगितल्यास त्यांना एकत्रित करून सोळा पुद्गलवार म्हटले जात नाही, असा अर्थ आहे.

Saṃsaggavasenāti saṃsajjanavasena desanāya vimissanavasena. Aññathā hi uppādanirodhā paccuppannānāgatakālā ca kathaṃ saṃsajjīyanti. Sesānampi vārānanti uppāduppannavārādīnaṃ. Taṃtaṃnāmatāti yathā ‘‘yassa cittaṃ uppajjati, tassa cittaṃ uppanna’’ntiādinā uppādauppannabhāvāmasanato uppādauppannavāroti nāmaṃ pāḷito eva viññāyati, evaṃ sesavārānampīti āha ‘‘taṃtaṃnāmatā pāḷianusārena veditabbā’’ti.

'संसग्गवसेना' (संसर्गाच्या वशाने) म्हणजे संसर्गाच्या वशाने, देशनेच्या मिश्रणाच्या वशाने. अन्यथा उत्पाद-निरोध आणि वर्तमान-अनागत काळ कसे संसर्गात येतील? 'सेसां पि वारानं' (उर्वरित वारांचे देखील) म्हणजे उत्पाद-उत्पन्नवार इत्यादींचे. 'तंतंनामता' (त्या त्या नावांची अवस्था) म्हणजे ज्याप्रमाणे 'ज्याचे चित्त उत्पन्न होते, त्याचे चित्त उत्पन्न झाले आहे' इत्यादी उत्पाद-उत्पन्न भावाचा निर्देश केल्यामुळे 'उत्पाद-उत्पन्नवार' हे नाव पाळीवरूनच समजते, त्याचप्रमाणे उर्वरित वारांचे देखील समजावे, म्हणून म्हटले आहे - 'त्या त्या नावांची अवस्था पाळीच्या अनुषंगाने जाणावी'.

Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

उद्देशवारवर्णना समाप्त झाली.

Niddesavāravaṇṇanā

निर्देशवारवर्णना

63. Tathārūpassevāti pacchimacittasamaṅgino eva. Tañca cittanti tañca yathāvuttakkhaṇaṃ pacchimacittaṃ. ‘‘Evaṃpakāra’’nti imassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘bhaṅgakkhaṇasamaṅgimevā’’ti vuttaṃ nirujjhamānākārassa ‘‘evaṃpakāra’’nti vuttattā.

६३. 'तथारूपस्सेव' (तशा रूपाच्याच) म्हणजे अंतिम चित्ताने युक्त असलेल्या (पश्चिमचित्तसमंगिनो) व्यक्तीचेच. 'तंच चित्तं' (आणि ते चित्त) म्हणजे ते वर सांगितलेल्या क्षणाचे अंतिम चित्त. 'एवंपकारं' (अशा प्रकारचे) याचा अर्थ दर्शविण्यासाठी 'भंगक्खणसमंगिमेव' (भंगक्षणाने युक्त असलेल्यालाच) असे म्हटले आहे, कारण निरुद्ध होणाऱ्या आकाराला 'एवंपकारं' असे म्हटले आहे.

65-82. Dvayametanti [Pg.210] yaṃ ‘‘khaṇapaccuppannameva cittaṃ uppādakkhaṇāpagamena uppajjittha nāma, tadeva uppādakkhaṇe uppādaṃ pattattā uppajjittha, anatītattā uppajjati nāmā’’ti vuttaṃ, etaṃ ubhayampi. Evaṃ na sakkā vattunti iminā vuttappakārena na sakkā vattuṃ, pakārantarena pana sakkā vattunti adhippāyo. Tattha ‘‘na hī’’tiādinā paṭhamapakkhaṃ vibhāveti. Vibhajitabbaṃ siyāti ‘‘bhaṅgakkhaṇe taṃ cittaṃ uppajjittha, no ca uppajjati, uppādakkhaṇe taṃ cittaṃ uppajjittha ceva uppajjati cā’’ti vibhajitabbaṃ siyā, na ca vibhattaṃ. ‘‘Āmantā’’ti vattabbaṃ siyā khaṇapaccuppanne citte vuttanayena ubhayassapi labbhamānattā, na ca vuttaṃ. Idāni yena pakārena sakkā vattuṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘cittassa bhaṅgakkhaṇe’’tiādimāha. Puggalo vutto, puggalavāro hesoti adhippāyo. Tassāti puggalassa. Na ca kiñci cittaṃ uppajjati cittassa bhaṅgakkhaṇasamaṅgibhāvato. Taṃ pana cittaṃ uppajjati, yaṃ cittasamaṅgī so puggaloti evamettha attho daṭṭhabbo. Yadi anekacittavasenāyaṃ yamakadesanā pavattāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘cittanti hi…pe… tiṭṭhatī’’ti. Sanniṭṭhānavasena niyamo veditabbo, aññathā ‘‘no ca tesaṃ cittaṃ uppajjatī’’tiādinā paṭisedho na yujjeyyāti adhippāyo. Tādisanti tathārūpaṃ, yadavattho uppannauppajjamānatādipariyāyehi vattabbo hoti, tadavatthanti attho.

६५-८२. द्वयमेतन्ति (हे दोन्ही) म्हणजे जे 'क्षण-प्रत्युत्पन्न (क्षणभंगुर वर्तमान) चित्तच उत्पादक्षणाच्या निघून जाण्याने उत्पन्न झाले असे म्हटले जाते, आणि तेच उत्पादक्षणात उत्पाद प्राप्त झाल्यामुळे उत्पन्न झाले, आणि अतीत न झाल्यामुळे उत्पन्न होत आहे असे म्हटले जाते', हे दोन्हीही होय. 'एवं न सक्का वत्तुं' (असे म्हणता येत नाही) म्हणजे या सांगितलेल्या प्रकारे म्हणता येत नाही, परंतु दुसऱ्या प्रकारे म्हणता येते असा अभिप्राय आहे. त्यामध्ये 'न ही' इत्यादींद्वारे पहिल्या पक्षाचे स्पष्टीकरण करतात. 'विभजितब्बं सिया' (विभागणी करावी लागेल) म्हणजे 'भंगक्षणात ते चित्त उत्पन्न झाले होते, परंतु उत्पन्न होत नाही; उत्पादक्षणात ते चित्त उत्पन्न झाले होते आणि उत्पन्न होतही आहे' अशी विभागणी करावी लागेल, परंतु विभागणी केलेली नाही. 'आमन्ता' (होय) असे म्हणावे लागेल, कारण क्षण-प्रत्युत्पन्न चित्तामध्ये सांगितलेल्या नियमाने दोन्ही प्राप्त होतात, परंतु तसे म्हटले नाही. आता ज्या प्रकारे सांगता येऊ शकते, ते दर्शवण्यासाठी 'चित्तस्स भङ्गक्खणे' (चित्ताच्या भंगक्षणात) इत्यादी म्हटले आहे. पुद्गल सांगितला आहे, कारण हा पुद्गलवार आहे असा अभिप्राय आहे. 'तस्स' (त्याच्या) म्हणजे पुद्गलाच्या. चित्ताच्या भंगक्षण-समंगीभावामुळे कोणतेही चित्त उत्पन्न होत नाही. परंतु ते चित्त उत्पन्न होते, ज्या चित्ताशी तो पुद्गल युक्त असतो, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. जर अनेक चित्तांच्या आधारे ही यमकदेशना प्रवृत्त झाली आहे, या आक्षेपाचा विचार करून 'चित्तन्ति हि...पे... तिट्ठती' असे म्हटले आहे. सन्निट्ठानाच्या (निश्चयाच्या) आधारे नियम समजून घेतला पाहिजे, अन्यथा 'नो च तेसं चित्तं उप्पज्जति' (आणि त्यांचे चित्त उत्पन्न होत नाही) इत्यादींद्वारे केलेला निषेध योग्य ठरणार नाही असा अभिप्राय आहे. 'तादिसं' (तशा प्रकारचे) म्हणजे तशा रूपाचे, ज्या अवस्थेत 'उत्पन्न झालेले' आणि 'उत्पन्न होत असलेले' इत्यादी पर्यायांनी सांगावे लागते, त्या अवस्थेतील असा अर्थ आहे.

83-113. Imassa puggalavārattāti ‘‘yassa cittaṃ uppajjamāna’’ntiādinayappavattassa imassa atikkantakālavārassa puggalavārattā. Puggalo pucchitoti ‘‘yassa cittaṃ uppajjamānaṃ…pe… tassa citta’’nti cittasamaṅgipuggalo pucchitoti puggalasseva vissajjanena bhavitabbaṃ, itarathā aññaṃ pucchitaṃ aññaṃ vissajjitaṃ siyā. Na koci puggalo na gahito sabbasattānaṃ anibbattacittatābhāvato. Te ca pana sabbe puggalā. Nirujjhamānakkhaṇātītacittāti nirujjhamānakkhaṇā hutvā atītacittā. Tathā dutiyatatiyāti yathā paṭhamapañho anavasesapuggalavisayattā paṭivacanena vissajjetabbo siyā, tathā tato eva dutiyatatiyapañhā ‘‘āmantā’’icceva vissajjetabbā siyunti attho. Catuttho pana pañho evaṃ vibhajitvā puggalavaseneva vissajjetabboti dassento ‘‘pacchimacittassā’’tiādiṃ vatvā tathā avacane kāraṇaṃ dassento ‘‘cittavasena puggalavavatthānato’’tiādimāha. ‘‘Bhaṅgakkhaṇe cittaṃ uppādakkhaṇaṃ [Pg.211] vītikkanta’’nti iminā vattamānassa cittassa vasena puggalo uppādakkhaṇātītacitto, ‘‘atītaṃ cittaṃ uppādakkhaṇañca vītikkantanti bhaṅgakkhaṇañca vītikkanta’’nti iminā pana atītassa cittassa vasena puggalo uppādakkhaṇātītacitto vutto.

८३-११३. इमस्स पुग्गलवारत्ता (या पुद्गलवाराचे असल्यामुळे) म्हणजे 'यस्स चित्तं उप्पज्जमानं' (ज्याचे चित्त उत्पन्न होत आहे) इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेल्या या अतिक्कन्तकालवाराच्या (अतिक्रांतकालवाराच्या) पुद्गलवारत्वामुळे. 'पुग्गलो पुच्छितो' (पुद्गल विचारला आहे) म्हणजे 'यस्स चित्तं उप्पज्जमानं...पे... तस्स चित्तं' (ज्याचे चित्त उत्पन्न होत आहे... त्याचे चित्त) याद्वारे चित्तसमंगी पुद्गल विचारला गेला असल्यामुळे पुद्गलाचेच उत्तर दिले पाहिजे, अन्यथा विचारले एक आणि उत्तर दुसरेच दिले जाईल. सर्व प्राण्यांचे चित्त अनुत्पन्न नसल्यामुळे कोणताही पुद्गल घराला नाही असे नाही. आणि ते सर्व पुद्गल आहेत. 'निरुज्झमानक्खणातीतचित्ता' म्हणजे निरुध्यमानक्षण (निरोधक्षण) होऊन गेलेले अतीतचित्त असलेले. 'तथा दुतियततिया' म्हणजे ज्याप्रमाणे पहिला प्रश्न संपूर्ण पुद्गलांच्या विषयाचा असल्यामुळे उत्तराने सोडवला पाहिजे, त्याचप्रमाणे त्यावरूनच दुसरा आणि तिसरा प्रश्न 'आमन्ता' (होय) असेच उत्तर देण्यायोग्य असावेत असा अर्थ आहे. चौथा प्रश्न मात्र या प्रकारे विभागणी करून पुद्गलाच्या आधारेच सोडवला पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी 'पच्छिमचित्तस्स' (अंतिम चित्ताच्या) इत्यादी सांगून, तसे न सांगण्याचे कारण दर्शवताना 'चित्तवसेन पुग्गलववत्थानतो' (चित्ताच्या आधारे पुद्गलाची व्यवस्था लावल्यामुळे) इत्यादी म्हटले आहे. 'भङ्गक्खणे चित्तं उप्पादक्खणं वीतिक्कन्तं' (भंगक्षणात चित्त उत्पादक्षणाला ओलांडून गेले आहे) याद्वारे वर्तमान चित्ताच्या आधारे पुद्गल 'उत्पादक्षण-अतीतचित्त' (उत्पादक्षण ओलांडलेले चित्त असलेला) आहे, आणि 'अतीतं चित्तं उप्पादक्खणञ्च वीतिक्कन्तन्ति भङ्गक्खणञ्च वीतिक्कन्तं' (अतीत चित्त उत्पादक्षणालाही ओलांडून गेले आहे आणि भंगक्षणालाही ओलांडून गेले आहे) याद्वारे अतीत चित्ताच्या आधारे पुद्गल 'उत्पादक्षण-अतीतचित्त' म्हटला गेला आहे.

Tatthāti tesu dvīsu puggalesu. Purimassāti paṭhamaṃ vuttassa sanniṭṭhānapadasaṅgahitassa cittaṃ na bhaṅgakkhaṇaṃ vītikkantaṃ. ‘‘No ca bhaṅgakkhaṇaṃ vītikkanta’’nti hi vuttaṃ. Pacchimassa vītikkantaṃ cittaṃ bhaṅgakkhaṇanti sambandho. ‘‘Bhaṅgakkhaṇañca vītikkanta’’nti hi vuttaṃ. Evamādiko puggalavibhāgoti dutiyapañhādīsu vuttaṃ sandhāyāha. Tassa cittassa taṃtaṃkhaṇavītikkamāvītikkamadassanavasenāti tassa tassa uppādakkhaṇassa bhaṅgakkhaṇassa ca yathārahaṃ vītikkamassa avītikkamassa ca dassanavasena dassito hoti puggalavibhāgoti yojanā. Idhāti imasmiṃ atikkantakālavāre. Puggalavisiṭṭhaṃ cittaṃ pucchitaṃ ‘‘yassa cittaṃ tassa citta’’nti vuttattā. Yadipi puggalappadhānā pucchā puggalavārattā. Athāpi cittappadhānā puggalaṃ visesanabhāvena gahetvā cittassa visesitattā. Ubhayathāpi dutiyapucchāya ‘‘āmantā’’ti vattabbaṃ siyā anavasesapuggalavisayattā. Tathā pana avatvā ‘‘atītaṃ citta’’nti vuttaṃ, kasmā nirodhakkhaṇa…pe… dassanatthanti daṭṭhabbanti yojanā. Esa nayo ‘‘na nirujjhamāna’’nti etthāpīti nirujjhamānaṃ khaṇaṃ nirodhakkhaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantakālaṃ kiṃ tassa cittaṃ na hotīti attho.

तत्थ (त्यामध्ये) म्हणजे त्या दोन पुद्गलांमध्ये. 'पुरिमस्स' (पहिल्याच्या) म्हणजे पहिल्यांदा सांगितलेल्या सन्निट्ठानपदाने गृहीत धरलेल्या पुद्गलाचे चित्त भंगक्षणाला ओलांडून गेलेले नाही. कारण 'नो च भङ्गक्खणं वीतिक्कन्तं' (आणि भंगक्षणाला ओलांडून गेलेले नाही) असे म्हटले आहे. 'पच्छिमस्स वीतिक्कन्तं चित्तं भङ्गक्खणं' (नंतरच्याचे चित्त भंगक्षणाला ओलांडून गेले आहे) असा संबंध आहे. कारण 'भङ्गक्खणञ्च वीतिक्कन्तं' (आणि भंगक्षणाला ओलांडून गेले आहे) असे म्हटले आहे. 'एवमादिको पुग्गलविभागो' (अशा प्रकारचा पुद्गलविभाग) हे दुसऱ्या प्रश्नादींमध्ये सांगितलेल्या गोष्टीला उद्देशून म्हटले आहे. 'तस्स चित्तस्स तंतंखणवीतिक्कमावीतिक्कमदस्सनवसेन' म्हणजे त्या त्या उत्पादक्षणाच्या आणि भंगक्षणाच्या योग्य त्या उल्लंघनाच्या आणि अनुल्लंघनाच्या दर्शनाच्या आधारे पुद्गलविभाग दर्शवला आहे, अशी योजना आहे. 'इध' (येथे) म्हणजे या अतिक्कन्तकालवारात. पुद्गलविशिष्ट चित्त विचारले आहे, कारण 'यस्स चित्तं तस्स चित्तं' (ज्याचे चित्त त्याचे चित्त) असे म्हटले आहे. जरी पुद्गलवार असल्यामुळे पुद्गलप्रधान प्रश्न असला, तरीही चित्तप्रधान करून पुद्गलाला विशेषण म्हणून घेऊन चित्ताला विशिष्ट केले आहे. दोन्ही प्रकारे दुसऱ्या प्रश्नाचे उत्तर 'आमन्ता' (होय) असे म्हणावे लागेल, कारण तो संपूर्ण पुद्गलांच्या विषयाचा आहे. परंतु तसे न सांगता 'अतीतं चित्तं' (अतीत चित्त) असे म्हटले आहे, ते कशासाठी? निरोधक्षण...पे... दर्शवण्यासाठी, असे समजले पाहिजे अशी योजना आहे. हाच नियम 'न निरुज्झमानं' (निरुध्यमान नाही) यामध्येही आहे, म्हणजे निरुध्यमान क्षण, निरोधक्षण, ओलांडून गेलेल्या काळात काय त्याचे चित्त नसते? असा अर्थ आहे.

114-116. Sarāgapacchimacittassāti sarāgacittesu pacchimassa cittassa, ekassa puggalassa rāgasampayuttacittesu yaṃ sabbapacchimaṃ cittaṃ, tassa. So pana puggalo anāgāmī veditabbo. Na nirujjhati nirodhāsamaṅgitāya. Nirujjhissati idāni nirodhaṃ pāpuṇissati. Appaṭisandhikattā pana tato aññaṃ nuppajjissati. Itaresanti yathāvuttasarāgapacchimacittasamaṅgiṃ vītarāgacittasamaṅgiñca ṭhapetvā avasesānaṃ itarasekkhānañceva puthujjanānañca.

११४-११६. सरागपच्छिमचित्तस्स (सराग अंतिम चित्ताच्या) म्हणजे सराग चित्तांमध्ये अंतिम चित्ताच्या, एका पुद्गलाच्या रागसंप्रयुक्त चित्तांमध्ये जे सर्वात अंतिम चित्त आहे, त्याचे. तो पुद्गल अनागामी समजावा. 'न निरुज्झति' (निरोध पावत नाही) कारण तो निरोधाने युक्त नाही. 'निरुज्झिस्सति' (निरोध पावेल) म्हणजे आता निरोधाला प्राप्त होईल. परंतु प्रतिसंधी नसलेला (पुनर्जन्म न घेणारा) असल्यामुळे त्यानंतर दुसरे चित्त उत्पन्न होणार नाही. 'इतरेसं' (इतरांच्या) म्हणजे वर सांगितलेल्या सराग-अंतिम-चित्तयुक्त आणि वीतराग-चित्तयुक्त पुद्गलांना सोडून उर्वरित इतर सेखांच्या (शैक्षांच्या) आणि पुथुज्जनांच्या (पृथग्जनांच्या).

Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

निर्देशवारवर्णना समाप्त झाली.

Cittayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

चित्तयमकवर्णना समाप्त झाली.

9. Dhammayamakaṃ

९. धम्मयमक

1. Paṇṇattivāro

१. पण्णत्तिवार (प्रज्ञप्तिवार)

Uddesavāravaṇṇanā

उद्देसवारवर्णना

1-16. Yathā [Pg.212] mūlayamake kusalādidhammā desitāti kusalākusalābyākatā dhammā kusalakusalamūlādivibhāgato mūlayamake yamakavasena yathā desitā. Aññathāti kusalakusalamūlādivibhāgato aññathā, khandhādivasenāti attho.

१-१६. यथा मूलयमके कुसलादिधम्मा देसिता (ज्याप्रमाणे मूलयमकात कुशलादी धर्म उपदेशिले आहेत) म्हणजे कुशल, अकुशल आणि अव्याकृत धर्म कुशल-अकुशल-मूलादी विभागांद्वारे मूलयमकात यमक पद्धतीने ज्याप्रमाणे उपदेशिले आहेत. 'अञ्ञथा' (दुसऱ्या प्रकारे) म्हणजे कुशल-अकुशल-मूलादी विभागांपेक्षा वेगळ्या प्रकारे, स्कंधादींच्या आधारे असा अर्थ आहे.

Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

उद्देसवारवर्णना समाप्त झाली.

2. Pavattivāravaṇṇanā

२. पवत्तिवारवर्णना

33-34. Taṃ pana kammasamuṭṭhānādirūpaṃ aggahetvā. Kecīti dhammasirittheraṃ sandhāyāha. So hi ‘‘cittasamuṭṭhānarūpavasena vutta’’nti aṭṭhakathaṃ āharitvā ‘‘imasmiṃ pañhe kammasamuṭṭhānādirūpañca labbhatī’’ti avoca. Tathā ca vatvā paṭilomapāḷiṃ dassetvā ‘‘cittasamuṭṭhānarūpameva idhādhippetaṃ. Kammasamuṭṭhānādirūpe na vidhānaṃ, nāpi paṭisedho’’ti āha. Tathāti yathā vuttappakāre pāṭhe cittasamuṭṭhānarūpameva adhippetaṃ, tathā etthāpīti attho. Noti vuttanti vadantīti sambandho. Taṃ panetanti yathā uddhaṭassa pāṭhassa atthavacanaṃ, evaṃ na sakkā vattuṃ. Kasmāti āha ‘‘cittassa bhaṅgakkhaṇe…pe… paṭisedhasiddhito’’ti. Svāyaṃ paṭisedho heṭṭhā dassitoyevāti adhippāyo.

३३-३४. पण त्या कम्मसमुट्ठान इत्यादी रूपाचे ग्रहण न करता. 'केची' असे धम्मसिरित्थेरांना उद्देशून म्हटले आहे. कारण त्यांनी 'चित्तसमुट्ठान रूपाच्या वशाने म्हटले आहे' अशी अट्ठकथा उद्धृत करून 'या प्रश्नात कम्मसमुट्ठान इत्यादी रूप देखील प्राप्त होते' असे म्हटले. आणि तसे सांगून प्रतिलोम पाळी दाखवून 'येथे चित्तसमुट्ठान रूपच अभिप्रेत आहे. कम्मसमुट्ठान इत्यादी रूपाचे विधान नाही आणि प्रतिषेधही नाही' असे म्हटले. 'तथा' म्हणजे जसे सांगितलेल्या पाठात चित्तसमुट्ठान रूपच अभिप्रेत आहे, तसेच येथेही असा अर्थ आहे. 'नो' असे म्हटले आहे असे म्हणतात, असा संबंध आहे. पण हे उद्धृत केलेल्या पाठाच्या अर्थाच्या विधानाप्रमाणे असे सांगता येत नाही. कशामुळे? म्हणून म्हटले आहे - 'चित्ताच्या भंगक्षणी...पे... प्रतिषेध सिद्ध होत असल्यामुळे'. हा प्रतिषेध खाली दाखविलाच आहे, असा अभिप्राय आहे.

Ye ca vadantīti ettha ye cāti vajirabuddhittheraṃ sandhāyāha. So hi ‘‘sotāpattimaggakkhaṇe’’tiādinā paṭisambhidāmaggapāḷiṃ āharitvā ‘‘yathā tattha satipi kammajādirūpe ṭhapetvā cittasamuṭṭhānarūpanti cittapaṭibaddhattā cittajarūpameva ṭhapetabbabhāvena uddhaṭaṃ, evamidhāpi cittajarūpameva kathita’’nti vadati. Tañca nesaṃ vacanaṃ tathā na hoti, yathā tehi udāhaṭaṃ, visamoyaṃ upaññāsoti attho. Yathā ca taṃ tathā na hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘yesañhī’’tiādi vuttaṃ. Tesanti kammajādīnaṃ. Tassāti maggassa. Teti abyākatā, ye uppādanirodhavanto. Avijjamānesu ca uppādanirodhesu nibbānassa viya.

आणि जे म्हणतात येथे 'ये च' हे वजिरबुद्धित्थेरांना उद्देशून म्हटले आहे. कारण त्यांनी 'सोतापत्तिमग्गक्खणे' इत्यादीद्वारे पटिसम्भिदामग्ग पाळी उद्धृत करून 'जसे तेथे कम्मज इत्यादी रूप असतानाही, चित्तसमुट्ठान रूप सोडून, चित्ताशी बद्ध असल्यामुळे चित्तज रूपच ठेवण्याच्या भावाने उद्धृत केले आहे, तसेच येथेही चित्तज रूपच सांगितले आहे' असे ते म्हणतात. आणि त्यांचे ते वचन तसे होत नाही, जसे त्यांनी उदाहरण दिले आहे, हा विषम उपन्यास आहे असा अर्थ आहे. आणि ते जसे तसे होत नाही, हे दाखवण्यासाठी 'येसञ्हि' इत्यादी म्हटले आहे. 'तेसं' म्हणजे कम्मज इत्यादींचे. 'तस्स' म्हणजे मार्गाचे. 'ते' म्हणजे अव्याकृत, जे उत्पाद आणि निरोध असणारे आहेत. आणि उत्पाद व निरोध नसताना निर्वाणाप्रमाणेच.

Sanniṭṭhānena [Pg.213] gahitesu puggalesu. Tesu hi keci akusalābyākatacittānaṃ uppādakkhaṇasamaṅgino, keci abyākatacittassa, keci kusalābyākatacittassa, tesu purimā dve paṭhamakoṭṭhāsena saṅgahitā tassa kusaluppattipaṭisedhaparattā, te pana bhavavasena vibhajitvā vattabbāti dassento ‘‘pañcavokāre’’tiādimāha. Evanti yathāvuttanayena. Sabbatthāti sabbapañhesu.

निश्चयाने ग्रहण केलेल्या पुद्गलांमध्ये. कारण त्यांच्यामध्ये काही अकुशल आणि अव्याकृत चित्तांच्या उत्पादक्षण-समंगी असतात, काही अव्याकृत चित्ताचे, काही कुशल आणि अव्याकृत चित्ताचे असतात; त्यांच्यामध्ये पहिले दोन पहिल्या कोठ्ठासाने संग्रहित केले आहेत, कारण ते त्याच्या कुशल-उत्पत्तीच्या प्रतिषेधाशी संबंधित आहेत. परंतु त्यांना भवाच्या वशाने विभागून सांगितले पाहिजे, हे दर्शविताना 'पञ्चवोकारे' इत्यादी म्हटले आहे. 'एवं' म्हणजे सांगितलेल्या न्यायाने. 'सब्बत्थ' म्हणजे सर्व प्रश्नांमध्ये.

79. Tatoti ekāvajjanavīthito. Purimatarajavanavīthi yāya vuṭṭhānagāminī saṅgahitā, tattha uppannassapi cittassa. Kusalānāgatabhāvapariyosānenāti kusaladhammānaṃ anāgatabhāvassa pariyosānabhūtena aggamaggānantarapaccayattena dīpitaṃ hoti samānalakkhaṇaṃ sabbaṃ. Kena? Tāya eva samānalakkhaṇatāya. Esa nayoti yathā kusalānuppādo kusalānāgatabhāvassa pariyosānabhūtato vuttaparicchedato orampi labbhatīti so yathāvuttaparicchedo lakkhaṇamattanti svāyaṃ nayo dassito. Esa nayo akusalātītabhāvassa ādimhi ‘‘dutiye akusale’’ti vuttaṭṭhāne, abyākatātītabhāvassa ādimhi ‘‘dutiye citte’’ti vuttaṭṭhānepīti yojanā. Idāni ‘‘esa nayo’’ti yathāvuttamatidesaṃ ‘‘yathā hī’’tiādinā pākaṭataraṃ karoti. Bhāvanāpahānāni dassitāni honti ‘‘aggamaggasamaṅgī kusalañca dhammaṃ bhāveti, akusalañca pajahatī’’ti. Idhāti imasmiṃ pavattivāre. Taṃ tanti akusalātītatādi kusalānāgatatādi ca. Tena tenāti ‘‘dutiye akusale aggamaggasamaṅgī’’ti evamādinā antena ca.

७९. 'ततो' म्हणजे एका आवज्जनवीथीपासून. पूर्वतर जवनवीथी ज्याच्याद्वारे वुट्ठानगामिनी संग्रहित केली आहे, तेथे उत्पन्न झालेल्या चित्ताचे देखील. 'कुसलानगतभावपरियोसानेन' (कुशल-अनागत-भाव-पर्यवसानाने) म्हणजे कुशल धर्मांच्या अनागत भावाचा पर्यवसानभूत अशा अग्गमग्ग अनन्तरप्रत्ययभावाने सर्व समान लक्षण प्रकाशित केले आहे. कशाने? त्याच समान लक्षणत्वामुळे. 'एस नयो' म्हणजे जसा कुशल-अनुत्पाद हा कुशल-अनागत भावाच्या पर्यवसानभूत अशा सांगितलेल्या परिच्छेदापेक्षा अलीकडेही प्राप्त होतो, म्हणून तो सांगितलेला परिच्छेद केवळ लक्षणमात्र आहे, हाच न्याय येथे दर्शविला आहे. हाच न्याय अकुशल-अतीत भावाच्या सुरुवातीला 'दुसऱ्या अकुशलात' असे सांगितलेल्या ठिकाणी, आणि अव्याकृत-अतीत भावाच्या सुरुवातीला 'दुसऱ्या चित्तात' असे सांगितलेल्या ठिकाणी देखील जोडला पाहिजे. आता 'एस नयो' या सांगितलेल्या अतिदेशाला 'यथा हि' इत्यादींद्वारे अधिक स्पष्ट करतात. 'अग्गमग्गसमङ्गी कुसलञ्च धम्मं भावेति, अकुसलञ्च पजहति' याद्वारे भावना आणि प्रहाण दर्शविले आहेत. 'इध' म्हणजे या पवित्तिवारामध्ये. 'तं तं' म्हणजे ते ते अकुशल-अतीतत्व इत्यादी आणि कुशल-अनागतत्व इत्यादी. 'तेन तेन' म्हणजे 'दुसऱ्या अकुशलात अग्रमार्गसमंगी' इत्यादी आणि शेवटी याने.

100. Paṭisandhicittatoti idaṃ mariyādaggahaṇaṃ, na abhividhiggahaṇaṃ, yato ‘‘soḷasama’’nti āha. Abhividhiggahaṇameva vā soḷasacittakkhaṇāyukameva rūpanti imasmiṃ pakkhe adhippete paṭikkhittovāyaṃ vādoti dassento ‘‘tato parampi vā’’ti āha. Ayañca vicāro heṭṭhā dassito eva. Na tato oranti viññāyati tato oraṃ akusalanirodhasamakālaṃ abyākatanirodhassa asambhavato.

१००. 'पटिसन्धिचित्ततो' हे मर्यादा-ग्रहण आहे, अभिविधी-ग्रहण नाही, ज्याअर्थी 'सोळसमं' असे म्हटले आहे. किंवा अभिविधी-ग्रहणच असून 'सोळा चित्तक्षण आयुष्य असणारेच रूप असते' या पक्षात अभिप्रेत असताना हा वाद नाकारला गेला आहे, हे दर्शविताना 'ततो परम्पि वा' असे म्हटले आहे. आणि हा विचार खाली दर्शविलाच आहे. 'त्याच्या अलीकडे नाही' हे समजले जाते, कारण त्याच्या अलीकडे अकुशल-निरोधाच्या समकाळी अव्याकृत-निरोध असणे असंभव आहे.

Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

पवित्तिवारवण्णना समाप्त झाली.

Dhammayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

धम्मयमकवण्णना समाप्त झाली.

10. Indriyayamakaṃ

१०. इन्द्रिययमकं

1. Paṇṇattivāro

१. पण्णत्तिवारो

Uddesavāravaṇṇanā

उद्देसवारवण्णना

1. Indriyayamake [Pg.214] vibhaṅge viyāti yathā indriyavibhaṅge purisindriyānantaraṃ jīvitindriyaṃ uddiṭṭhaṃ, na manindriyānantaraṃ, evaṃ imasmiṃ indriyayamake. Tañca suttadesanānurodhenāti dassento ‘‘tīṇimāni…pe… sutte desitakkamenā’’ti āha. Soyaṃ yadatthaṃ tassa sutte desitakkamena uddeso, taṃ dassetuṃ ‘‘pavattivārehī’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā ‘‘jīvitindriya’’nti idaṃ rūpajīvitindriyassa arūpajīvitindriyassa ca sāmaññato gahaṇaṃ, evaṃ upādinnassa anupādinnassa cāti āha ‘‘kammajānaṃ akammajānañca anupālaka’’nti. Atha vā sahajadhammānupālakampi jīvitindriyaṃ na kevalaṃ khaṇaṭṭhitiyā eva kāraṇaṃ, atha kho pabandhānupacchedassapi kāraṇameva. Aññathā āyukkhayamaraṇaṃ na sambhaveyya, tasmā ‘‘kammajānañca anupālaka’’nti avisesato vuttaṃ, cutipaṭisandhīsu ca pavattamānānaṃ kammajānaṃ anupālakaṃ. Itīti tasmā. Taṃmūlakānīti jīvitindriyamūlakāni. Cutipaṭisandhipavattivasenāti cutipaṭisandhivasena pavattivasena ca. Tattha yaṃ upādinnaṃ, taṃ cutipaṭisandhivaseneva, itaraṃ itaravasenapi vattabbaṃ. Yasmā cakkhundriyādīsu purisindriyāvasānesu ekantaupādinnesu ataṃsabhāvattā yaṃ manindriyaṃ mūlameva na hoti, tasmā taṃ ṭhapetvā avasesamūlakāni cakkhundriyādimūlakāni. Āyatanayamake viyāti yathā āyatanayamake paṭisandhivasenāyatanānaṃ uppādo, maraṇavasena ca nirodho vutto, evamidhāpi cutiupapattivaseneva vattabbāni, tasmā ataṃsabhāvattā jīvitindriyaṃ tesaṃ cakkhundriyādīnaṃ majjhe anuddisitvā ante purisindriyānantaraṃ uddiṭṭhaṃ. Yaṃ pana cakkhundriyādimūlakesu manindriyaṃ sabbapacchā eva gahitaṃ, tattha kāraṇaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttameva.

१. इंद्रिययमकात विभंगाप्रमाणेच - जसे इंद्रियविभंगात पुरिसिंद्रियानंतर जीवितिंद्रिय उद्देशिले आहे, मनिंद्रियानंतर नाही, तसेच या इंद्रिययमकात देखील आहे. आणि ते सुत्तदेशनेच्या अनुरोधाने आहे, हे दर्शविताना 'तीणिमानि...पे... सुत्तात देशित केलेल्या क्रमाने' असे म्हटले आहे. ज्या अर्थासाठी सुत्तात देशित केलेल्या क्रमाने त्याचा उद्देश आहे, तो दर्शविण्यासाठी 'पवित्तिवारेहि' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे जसे 'जीवितिंद्रिय' हे रूपजीवितिंद्रिय आणि अरूपजीवितिंद्रिय यांचे सामान्य रूपाने ग्रहण आहे, तसेच उपादिन्न आणि अनुपादिन्न यांचे देखील आहे, म्हणून 'कम्मज आणि अकम्मज यांचे अनुपालक' असे म्हटले आहे. अथवा सहजधर्मांचे अनुपालक असणारे जीवितिंद्रिय हे केवळ क्षणस्थितीचेच कारण नाही, तर प्रबंधाच्या अनुच्छेदाचे देखील कारणच आहे. अन्यथा आयुष्य संपून मरण पावणे संभवणार नाही, म्हणून 'कम्मजांचे अनुपालक' असे सामान्यपणे म्हटले आहे, आणि च्युती व प्रतिसंधीमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या कम्मजांचे ते अनुपालक आहे. 'इति' म्हणजे म्हणून. 'तंमूलकानि' म्हणजे जीवितिंद्रियमूलक. 'चुतिपटिसन्धिपवत्तिवसेन' म्हणजे च्युती, प्रतिसंधी आणि प्रवृत्तीच्या वशाने. तेथे जे उपादिन्न आहे, ते च्युती आणि प्रतिसंधीच्या वशानेच, इतर हे इतर वशाने देखील सांगितले पाहिजे. ज्याअर्थी चक्खुंद्रिय इत्यादींपासून पुरिसिंद्रियापर्यंतच्या एकांत उपादिन्नांमध्ये तद्-स्वभाव नसल्यामुळे जे मनिंद्रिय आहे ते मूळच होत नाही, म्हणून ते सोडून उर्वरित मूलक चक्खुंद्रिय इत्यादी मूलक आहेत. आयतनयमकाप्रमाणेच - जसे आयतनयमकात प्रतिसंधीच्या वशाने आयतनांचा उत्पाद आणि मरणाच्या वशाने निरोध सांगितला आहे, तसेच येथेही च्युती आणि उत्पत्तीच्या वशानेच सांगितले पाहिजे, म्हणून तद्-स्वभाव नसल्यामुळे जीवितिंद्रिय त्या चक्खुंद्रिय इत्यादींच्या मध्ये न उद्देशिता शेवटी पुरिसिंद्रियानंतर उद्देशिले आहे. परंतु चक्खुंद्रिय इत्यादी मूलकांमध्ये जे मनिंद्रिय सर्वात शेवटीच ग्रहण केले आहे, त्याचे कारण अट्ठकथेत सांगितलेच आहे.

Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

उद्देसवारवण्णना (उद्देशवार-वर्णना) समाप्त झाली.

Niddesavāravaṇṇanā

निद्देसवारवण्णना (निर्देशवार-वर्णना)

94. Koci sabhāvo natthīti koci sabhāvadhammo natthi. Yadi evaṃ ‘‘natthī’’ti paṭikkhepo eva yuttoti āha ‘‘na ca rūpādī’’tiādi. ‘‘Sukhā dukkhā [Pg.215] adukkhamasukhā’’tiādīsu sukhadukkhasaddānaṃ sāmaññavacanabhāvepi indriyadesanāyaṃ te visiṭṭhavisayā evāti dassento ‘‘sukhassa…pe… gahitoyevā’’ti āha. Dukkhassa ca bhedaṃ katvā.

९४. "कोणताही स्वभाव नाही" म्हणजे कोणताही स्वभावधर्म नाही. जर असे असेल, तर "नाही" असा निषेध करणेच योग्य आहे, म्हणून "आणि रूपादी नाही" इत्यादी म्हटले आहे. "सुख, दुःख, अदुःख-असुख" इत्यादींमध्ये सुख आणि दुःख या शब्दांचा सामान्य अर्थ असला तरी, इंद्रिय-देशनेमध्ये ते विशिष्ट विषयच आहेत, हे दर्शविताना त्यांनी "सुखाचे... पे... ग्रहण केलेच आहे" असे म्हटले आहे. दुःखाचे विभाजन करून.

140. Paññindriyāni hontīti āmantāti vuttanti pajānanaṭṭhena adhipateyyaṭṭhena ca paññindriyāni honti, dassanaṭṭhena pana cakkhūni cāti cakkhu, indriyanti pucchāya ‘‘āmantā’’ti vuttanti adhippāyo. ‘‘Taṇhāsotamevāhā’’ti vuttaṃ, ‘‘yassa chattiṃsati sotā’’tiādīsu (dha. pa. 339) pana diṭṭhiādīnampi sotabhāvo āgato.

१४०. "प्रज्ञिंद्रिये असतात काय? होय" असे म्हटले आहे, कारण प्रजानन (जाणून घेणे) आणि अधिपत्य या अर्थाने प्रज्ञिंद्रिये असतात. परंतु दर्शनाच्या अर्थाने डोळे असतात, म्हणून "चक्षू, इंद्रिय" या प्रश्नावर "होय" असे म्हटले आहे, असा अभिप्राय आहे. "तृष्णा-प्रवाहालाच (तण्हा-सोत) म्हटले आहे" असे म्हटले आहे, परंतु "ज्याचे छत्तीस प्रवाह..." इत्यादींमध्ये (धम्मपद ३३९) दृष्टी इत्यादींचाही प्रवाहभाव आला आहे.

Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

पण्णत्तिनिद्देसवारवण्णना (प्रज्ञप्ति-निर्देशवार-वर्णना) समाप्त झाली.

2. Pavattivāravaṇṇanā

२. पवत्तिवारवण्णना (प्रवृत्तिवार-वर्णना)

186. Aññadhammanissayenāti ‘‘yo tesaṃ rūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhitī’’tiādinā (dha. sa. 634) aññadhammanissayena gahetabbaṃ. Pavattiñca gahetvā gatesu vissajjanesu, cutipaṭisandhiyo gahetvā gatesu yojanā na labbhatīti adhippāyo. Alabbhamānā ca sukhadukkhadomanassindriyeheva na labbhati. Taṃmūlakā ca nayāti sukhindriyādimūlakā ca nayā. Tehīti sukhindriyādīhi. Yojanāti ‘‘pavatte sukhindriyavippayuttacittassa uppādakkhaṇe’’tiādinā uppajjamānehi yojanā. Taṃmūlakā ca tathāyojanāmūlabhūtā ca nayā jīvitindriyādimūlakā ca nayā. Pākaṭāyevāti pāḷigatiyā eva viññāyamānayojanattā suviññeyyā eva.

१८६. "इतर धर्मांच्या आश्रयाने" म्हणजे "त्या रूपी धर्मांचे जे आयुष्य, स्थिती आहे" इत्यादींद्वारे (धम्मसंगणि ६३४) इतर धर्मांच्या आश्रयाने ग्रहण केले पाहिजे. आणि प्रवृत्तीला (अस्तित्वाला) ग्रहण करून उत्तरे दिली असता, च्युती (मृत्यू) आणि प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) ग्रहण करून योजना (संबंध) प्राप्त होत नाही, असा अभिप्राय आहे. आणि अप्राप्त असणारी योजना सुख, दुःख आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य) इंद्रियांद्वारेच प्राप्त होत नाही. "त्यावर आधारित नय (पद्धती)" म्हणजे सुखेंद्रिय इत्यादींवर आधारित नय. "त्यांच्याद्वारे" म्हणजे सुखेंद्रिय इत्यादींद्वारे. "योजना" म्हणजे "प्रवृत्तीमध्ये सुखेंद्रिय-विप्रयुक्त चित्ताच्या उत्पादक्षणी" इत्यादींद्वारे उत्पन्न होणाऱ्यांशी योजना. "त्यावर आधारित" म्हणजे अशा योजनेवर आधारित नय आणि जीवितेंद्रिय इत्यादींवर आधारित नय. "स्पष्टच आहेत" कारण पाळीच्या (पाली भाषेच्या) प्रवाहावरूनच योजना समजून घेता येत असल्याने त्या सहज समजण्यासारख्या आहेत.

Taṃ vacanaṃ. Somanassavirahitasacakkhukapaṭisandhinidassanavasenāti somanassavirahitasacakkhukapaṭisandhiyeva nidassananti yojetabbaṃ. Kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘nidassanamattametaṃ, na pana gaṇanaparicchindana’’nti āha ‘‘na hi catunnaṃyevāti niyamo kato’’ti. Taṃsamānalakkhaṇāti tāya sacakkhukapaṭisandhitāya samānalakkhaṇāti parittavipākaggahaṇaṃ. Tattha sasomanassapaṭisandhiyo sandhāya upekkhāpaṭisandhiyo nidassanabhāvena vuttāti keci. Parittavipākapaṭisandhi ca kusalavipākāhetukapaṭisandhi veditabbā. Sāpi hi sacakkhukā siyā. Taṃsamānalakkhaṇāti vā tāya [Pg.216] upekkhāsahagatāya samānalakkhaṇā yathāvuttaahetukapaṭisandhi ca pañcamajjhānapaṭisandhi ca. Yadi evaṃ ‘‘catunna’’nti kasmā gaṇanaparicchedoti āha ‘‘kāmāvacare…pe… nidassanaṃ kata’’nti. Tenāti upekkhāsahagatamahāvipākanidassanena, yehi samānatāya ime nidassanabhāvena vuttā, te ekaṃsena taṃsabhāvā evāti ayamettha adhippāyo. Tenāha ‘‘yathā sasomanassa…pe… to hotī’’ti.

ते वचन. "सोमनस्य-रहित (आनंद-रहित) चक्षूंसह असणाऱ्या प्रतिसंधीच्या उदाहरणाद्वारे" म्हणजे सोमनस्य-रहित चक्षूंसह असणारी प्रतिसंधीच उदाहरण आहे, अशी योजना करावी. पण हे कसे जाणावे की "हे केवळ उदाहरण आहे, संख्येची मर्यादा नाही"? म्हणून त्यांनी म्हटले, "कारण केवळ चारांचाच असा नियम केलेला नाही." "त्याच्याशी समान लक्षण असणारे" म्हणजे त्या चक्षूंसह असणाऱ्या प्रतिसंधीशी समान लक्षण असणारे, म्हणजेच परीत्त-विपाक (मर्यादित विपाक) ग्रहण करणे होय. तेथे काही जण म्हणतात की, सोमनस्य-प्रतिसंधीचा संदर्भ घेऊन उपेक्षा-प्रतिसंधी उदाहरणादाखल सांगितली आहे. आणि परीत्त-विपाक प्रतिसंधी ही कुशल-विपाक अहेतुक प्रतिसंधी समजावी. कारण ती देखील चक्षूंसह असू शकते. किंवा, "त्याच्याशी समान लक्षण असणारे" म्हणजे त्या उपेक्षा-सहगत प्रतिसंधीशी समान लक्षण असणारी, वर सांगितलेली अहेतुक प्रतिसंधी आणि पंचमध्यान प्रतिसंधी होय. जर असे असेल, तर "चारांचे" अशी संख्या-मर्यादा कशासाठी? म्हणून त्यांनी म्हटले, "कामावचरामध्ये... पे... उदाहरण दिले आहे." "त्याद्वारे" म्हणजे उपेक्षा-सहगत महाविपाकाच्या उदाहरणाद्वारे; ज्यांच्या समानतेमुळे हे उदाहरणादाखल सांगितले आहेत, ते निश्चितपणे त्याच स्वभावाचे आहेत, असा येथे अभिप्राय आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे, "जसे सोमनस्य... पे... होते."

Nanu ca gabbhaseyyakesu ayamattho ekaṃsato na labbhatīti āsaṅkaṃ sandhāyāha ‘‘gabbhaseyyakānañca…pe… dassitā hotī’’ti. Tenāha ‘‘sacakkhukāna’’ntiādi. Tattha yadi sahetukapaṭisandhikānaṃ kāmāvacarānaṃ niyamato sacakkhukādibhāvadassanaṃ gabbhaseyyakavasena labbheyya, yuttametaṃ siyāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘gabbhaseyyakepi hī’’tiādi. Tathā āyatanayamake dassitanti idaṃ āyatanayamakavaṇṇanāyaṃ attanā vuttaṃ ‘‘evañca katvā indriyayamake’’tiādivacanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi somanassindriyuppādakakammassa ekantena cakkhundriyuppādanato gabbhepi yāva cakkhundriyuppatti, tāva uppajjamānatāya ‘‘abhinanditabbattā’’ti vuttaṃ. Sanniṭṭhānena saṅgahitānanti ‘‘yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjatī’’ti etena sanniṭṭhānena saṅgahitānaṃ. Itthīnaṃ aghānakānaṃ upapajjantīnanti ādīsūti ādi-saddena ‘‘itthīnaṃ acakkhukānaṃ upapajjantīna’’ntiādiṃ saṅgaṇhāti. Te evāti gabbhaseyyakā eva.

"पण गर्भाशयात जन्म घेणाऱ्यांच्या (गब्भसेय्यक) बाबतीत हा अर्थ निश्चितपणे प्राप्त होत नाही का?" अशी शंका मनात ठेवून त्यांनी म्हटले, "आणि गर्भाशयात जन्म घेणाऱ्यांच्या... पे... दर्शविले आहे." म्हणूनच त्यांनी "चक्षूंसह असणाऱ्यांच्या" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, जर सहेतुक प्रतिसंधी असणाऱ्या कामावचर प्राण्यांच्या बाबतीत चक्षूंसह असणे इत्यादी भाव नियमाने गर्भाशयात जन्म घेणाऱ्यांच्या द्वारे प्राप्त होत असेल, तर हे योग्य होईल; या आक्षेपाला मनात ठेवून त्यांनी "गर्भाशयात जन्म घेणाऱ्यांमध्ये देखील..." इत्यादी म्हटले आहे. "तसेच आयतनयमक मध्ये दर्शविले आहे" - हे स्वतः आयतनयमक-वर्णनेमध्ये "आणि असे करून इंद्रिययमक मध्ये" इत्यादी वचनाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. कारण तेथे सोमनस्येंद्रिय उत्पन्न करणाऱ्या कर्माद्वारे निश्चितपणे चक्षुरिंद्रिय उत्पन्न होत असल्याने, गर्भाशयात देखील जोपर्यंत चक्षुरिंद्रियाची उत्पत्ती होत नाही, तोपर्यंत उत्पन्न होत असल्यामुळे "अभिनंदन करण्यायोग्य असल्यामुळे" असे म्हटले आहे. "सन्निष्ठानाने (निश्चयाने) गृहीत धरलेल्यांचे" म्हणजे "किंवा ज्याला सोमनस्येंद्रिय उत्पन्न होते" या निश्चयाने गृहीत धरलेल्यांचे. "घ्राणेंद्रिय नसलेल्या स्त्रिया उत्पन्न होत असताना" इत्यादींमध्ये 'इत्यादी' शब्दाने "चक्षुरिंद्रिय नसलेल्या स्त्रिया उत्पन्न होत असताना" इत्यादींचा संग्रह होतो. "तेच" म्हणजे गर्भाशयात जन्म घेणारेच.

Taṃsamānalakkhaṇanti sopekkhaacakkhukapaṭisandhibhāvena samānalakkhaṇaṃ. Tatthāti ahetukapaṭisandhicitte. Samādhileso dubbalasamādhi yo cittaṭṭhitimatto. Tasmāti yasmā cittaṭṭhiti viya dubbalaṃ vīriyaṃ natthi, yo ‘‘vīriyaleso’’ti vattabbo, tasmā, lesamattassapi vīriyassa abhāvāti attho. Aññesūti ahetukapaṭisandhicittato aññesu. Kesucīti ekaccesu. Ubhayenapi manodvārāvajjanahasituppādacittaṃ vadati. Idhāti ahetukapaṭisandhicitte. Samādhivīriyāni indriyappattāni ca na hontīti samādhikiccaṃ paṭikkhipati, na samādhimattaṃ, na vīriyalesassa sabbhāvatoti yojetabbaṃ. Tenevāha ‘‘visesanañhi visesitabbe pavattatī’’ti. Yasmiṃ vīriye sati indriyuppatti siyā, tadeva tattha natthīti attho.

"त्याच्याशी समान लक्षण असणारे" म्हणजे उपेक्षा-युक्त आणि चक्षू नसलेल्या प्रतिसंधीभावाशी समान लक्षण असणारे. "तेथे" म्हणजे अहेतुक प्रतिसंधी चित्तामध्ये. "समाधीचा लेश" म्हणजे दुर्बळ समाधी, जी केवळ चित्ताची स्थिती आहे. "त्यामुळे" म्हणजे ज्याप्रमाणे चित्ताची स्थिती असते, त्याप्रमाणे दुर्बळ वीर्य (वीर्यलेश) नसते, ज्याला "वीर्यलेश" म्हटले जावे; म्हणून लेशमात्र वीर्याचाही अभाव असतो, असा अर्थ आहे. "इतरांमध्ये" म्हणजे अहेतुक प्रतिसंधी चित्ताव्यतिरिक्त इतरांमध्ये. "काहींमध्ये" म्हणजे काही विशिष्ट चित्तांमध्ये. दोन्हीद्वारे ते मनोद्वार-आवर्जन आणि हसितुत्पाद चित्त यांविषयी सांगतात. "येथे" म्हणजे अहेतुक प्रतिसंधी चित्तामध्ये. "समाधी आणि वीर्य इंद्रियभावाला प्राप्त होत नाहीत" - याद्वारे समाधीच्या कार्याचा निषेध केला जातो, केवळ समाधीचा नाही, आणि वीर्यलेशाच्या अस्तित्वाचाही नाही, अशी योजना करावी. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे, "कारण विशेषण हे विशेष्य असलेल्या गोष्टीमध्येच प्रवृत्त होते." ज्या वीर्याच्या अस्तित्वामुळे इंद्रियाची उत्पत्ती होऊ शकते, तेच तेथे नसते, असा अर्थ आहे.

Apāye [Pg.217] opapātikavasenāti idaṃ sugatiyaṃ opapātiko vikalindriyo na hotīti katvā vuttaṃ, ‘‘labbhanteva ñāṇavippayuttāna’’nti pana vuttattā ‘‘duhetukapaṭisandhikānaṃ vasenā’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tesanti itthipurisindriyasantānānaṃ. Itthipurisindriyānaṃ pana uppādanirodhā abhiṇhasova hontīti. Paṭhamakappikādīnanti ettha ādi-saddena gahitānaṃ parivattamānaliṅgānaṃ vasena uppādanirodhaggahaṇaṃ veditabbaṃ. Paṭhamakappikānaṃ pana vasena uppādo eva labbhati. ‘‘Cutiupapattivaseneva dutiyapucchāsupi sanniṭṭhānehi gahaṇaṃ veditabba’’nti idaṃ upādinnaindriyehi niyamitattā vuttaṃ.

"अपाय (दुर्गती) मध्ये ओपपातिक (स्वयंभू जन्म घेणारे) च्या द्वारे" - हे सुगतीमध्ये ओपपातिक प्राणी विकलेंद्रिय (इंद्रियहीन) नसतो, असे मानून म्हटले आहे. परंतु "ज्ञान-विप्रयुक्त चित्त असणाऱ्यांना ते प्राप्त होतातच" असे म्हटल्यामुळे, अट्ठकथेमध्ये "दुहेतुक प्रतिसंधी असणाऱ्यांच्या द्वारे" असे म्हटले आहे. "त्यांचे" म्हणजे स्त्री-इंद्रिय आणि पुरुष-इंद्रियाच्या संतानांचे (प्रवाहांचे). स्त्री-इंद्रिय आणि पुरुष-इंद्रियाची उत्पत्ती आणि निरोध वारंवार होत असतात. "प्रथम कल्पिक (सृष्टीच्या सुरुवातीचे मानव) इत्यादींच्या" - येथे 'इत्यादी' शब्दाने ग्रहण केलेल्या लिंग-परिवर्तन होणाऱ्यांच्या द्वारे उत्पत्ती आणि निरोधाचे ग्रहण समजावे. परंतु प्रथम कल्पिकांच्या बाबतीत केवळ उत्पत्तीच प्राप्त होते. "च्युती आणि उत्पत्तीच्या द्वारेच दुसऱ्या प्रश्नांमध्ये देखील निश्चयाने ग्रहण समजावे" - हे उपादिन्न (गृहीत) इंद्रियांशी मर्यादित असल्यामुळे म्हटले आहे.

190. Santānuppattinirodhadassanatoti santānavasena uppādanirodhānaṃ dissamānattā. Etena rūpajīvitindriyassa cakkhundriyādisamānagatikataṃ yuttito sādheti. Āgamato pana ‘‘vinā somanassenā’’tiādinā parato sādhessati. Chedoti nāmaṃ daṭṭhabbaṃ sarūpadassaneneva saṃsayachedanato.

१९०. संतान-उत्पाद-निरोध-दर्शनामुळे म्हणजे संतानाच्या (प्रवाहाच्या) रूपाने उत्पाद आणि निरोध दिसून येत असल्यामुळे. याद्वारे रूपजीवितेंद्रियाची चक्षुरिंद्रियादींसारखीच गती (समान गती असणे) युक्तीने सिद्ध होते. आगमाच्या (शास्त्राच्या) दृष्टीने तर 'सोमनस्याशिवाय' (विना सोमनस्सेन) इत्यादींद्वारे पुढे सिद्ध केले जाईल. 'छेद' हे नाव स्वतःच्या रूपाच्या दर्शनानेच संशयाचा छेद (नाश) होत असल्यामुळे समजले पाहिजे.

Tassāti rūpajīvitindriyassa. Te ca asaññasattā. Nanu ca uppādova jīvitindriyassa cutiupapattivasena vattabbo, na anuppādoti āha ‘‘anuppādo…pe… na pavatte’’ti. Ayañca nayo na kevalaṃ purimakoṭṭhāse eva, atha kho itarakoṭṭhāsepi gahito evāti dassento ‘‘pacchimakoṭṭhāsepī’’tiādimāha.

'त्याचे' (तस्स) म्हणजे रूपजीवितेंद्रियाचे. आणि ते असंज्ञी प्राणी (असंज्ञसत्त) होत. जीवितेंद्रियाचा उत्पादच च्युती आणि उपपत्तीच्या (पुनर्जन्माच्या) रूपाने सांगायला हवा, अनुत्पाद नव्हे, अशी शंका उपस्थित करून 'अनुत्पाद... पे... प्रवृत्त होत नाही' असे म्हटले आहे. आणि हा नियम केवळ पूर्व भागातच नाही, तर इतर भागातही ग्रहण केला गेला आहे, हे दर्शविताना 'उत्तर भागातही' (पच्छिमकोट्ठासेपि) इत्यादी म्हटले आहे.

‘‘Upapatticittassa uppādakkhaṇe’’ti kasmā vuttanti yenādhippāyena codanā katā, tamadhippāyaṃ vivarituṃ ‘‘nanu suddhāvāsa’’ntiādi vuttaṃ. Na vattabbanti ‘‘upapajjantāna’’nti na vattabbaṃ, ‘‘upapatticittassa uppādakkhaṇe’’icceva vattabbanti attho. Idāni yathā ‘‘upapajjantāna’’nti na vattabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Somanassamanindriyānanti somanassindriyamanindriyānaṃ, ayameva vā pāṭho. Tadāti paṭhamassa rūpajīvitindriyassa dharamānakāle. Tasmāti yasmā rūpārūpajīvitindriyānaṃ attheva kālabhedo, ubhayañcettha jīvitindriyabhāvasāmaññena ekajjhaṃ katvā gayhati, tasmā. Ubhayanti somanassindriyajīvitindriyanti idaṃ ubhayaṃ. Uppādakkhaṇena nidassitanti etena ‘‘upapatticittassa uppādakkhaṇe’’ti idaṃ nidassanamattanti dasseti. Idāni tamevatthaṃ udāharaṇena pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha [Pg.218] yathā tādisānaṃ anekesaṃ cittānaṃ bhaṅgakkhaṇe labbhamānaṃ tadekadesena sabbapaṭhamassa upapatticittassa bhaṅgakkhaṇena nidassitaṃ, evamidhāpi khaṇadvaye labbhamānaṃ tadekadesena uppādakkhaṇena nidassitanti evaṃ nidassanattho veditabbo.

'उपपत्तीचित्ताच्या उत्पादक्षणी' (उपपत्तिचित्तस्स उप्पादक्खणे) असे का म्हटले आहे? ज्या हेतूने आक्षेप घेतला गेला आहे, तो हेतू स्पष्ट करण्यासाठी 'काय शुद्धावास...' (ननु सुद्धावासं) इत्यादी म्हटले आहे. 'न बोलले पाहिजे' (न वत्तब्बं) म्हणजे 'उत्पन्न होणाऱ्यांचे' (उपपज्जंतानं) असे न बोलता, 'उपपत्तीचित्ताच्या उत्पादक्षणी' असेच म्हटले पाहिजे, असा अर्थ आहे. आता, 'उत्पन्न होणाऱ्यांचे' असे का म्हणू नये, हे दर्शविण्यासाठी 'जसे की' (यथा हि) इत्यादी म्हटले आहे. 'सोमनस्समनिन्द्रियानं' म्हणजे सोमनस्येंद्रिय आणि मनेंद्रिय यांचे; किंवा हाच पाठ आहे. 'तेव्हा' (तदा) म्हणजे पहिल्या रूपजीवितेंद्रियाच्या अस्तित्वाच्या वेळी. 'त्यामुळे' (तस्मा) म्हणजे ज्याअर्थी रूप आणि अरूप जीवितेंद्रियांच्या काळात भेद आहेच, आणि येथे दोन्ही जीवितेंद्रियांच्या सामान्य भावाने एकत्र करून ग्रहण केले जाते, म्हणून. 'दोन्ही' (उभयं) म्हणजे सोमनस्येंद्रिय आणि जीवितेंद्रिय हे दोन्ही. 'उत्पादक्षणाने दर्शविले आहे' याद्वारे 'उपपत्तीचित्ताच्या उत्पादक्षणी' हे केवळ उदाहरण म्हणून दर्शविले आहे, असे दाखवले आहे. आता तोच अर्थ उदाहरणाने अधिक स्पष्ट करण्यासाठी 'जसे की' (यथा हि) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, जसे तशा अनेक चित्तांच्या भंगक्षणी प्राप्त होणारे लक्षण त्याच्या एका अंशाने सर्वात पहिल्या उपपत्तीचित्ताच्या भंगक्षणाने दर्शविले आहे, तसेच येथेही दोन्ही क्षणांमध्ये प्राप्त होणारे लक्षण त्याच्या एका अंशाने उत्पादक्षणाने दर्शविले आहे, असा उदाहरणाचा अर्थ समजला पाहिजे.

Tesanti jīvitindriyādīnaṃ. Aññatthāti pavatte. Idhāti anāgatakālabhede. Na na sambhavati upapattikkhaṇassa viya tato paraṃ pavattikkhaṇassapi anāgatakālabhāvato. Tasmāti upapattito aññatthāpi yathādhippetauppādasambhavato. Ayañca attho vārantarepi dissatīti dassento āha ‘‘evañca katvā’’tiādi. Na hītiādinā tamevatthaṃ samattheti. Tattha api pacchima…pe… sandhikassāti api-saddena ‘‘ko pana vādo apacchimabhavikassa somanassasahagatapaṭisandhikassā’’ti dasseti. Apacchimabhavikassa cutito pacchā ‘‘somanassindriyaṃ nirujjhissatī’’ti vattabbameva natthīti āha ‘‘cutito pubbevā’’ti. Ettha hi paṭhamapucchāsu sanniṭṭhānatthotiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – ettha ‘‘yassa cakkhundriyaṃ uppajjissatī’’ti evamādīsu yamakesu yā paṭhamapucchā, tāsu sanniṭṭhānapadasaṅgahito attho. Pucchitabbatthanissayoti ‘‘tassa somanassindriyaṃ uppajjissatī’’tiādikassa pucchitabbassa atthassa nissayabhūto mādisova mayā sadiso eva attho upapattiuppādindriyavā upapattikkhaṇe uppādāvatthaindriyasahito, ubhayuppādindriyavā paṭisandhipavattīsu uppādāvatthaindriyasahito vā. Paṭinivattitvāpi pucchitabbatthassa nissayoti ‘‘yassa vā panā’’tiādinā paṭinivattitvā pucchitabbassapi saṃsayatthassa nissayoti evaṃ iminā viya ajjhāsayena ‘‘yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjissatī’’tiādīsu dutiyapucchāsu sanniṭṭhānatthameva sanniṭṭhānapadasaṅgahitameva atthaṃ niyameti. Tattheva tāsu eva pubbe vuttapaṭhamapucchāsu eva. Pucchitabbaṃ ‘‘tassa somanassindriyaṃ uppajjissatī’’tiādīsu anāgatabhāvamattena sarūpato gahitaṃ uppādaṃ uppādasaṅkhātaṃ, ‘‘tassa somanassindriyaṃ nirujjhissatī’’tiādīsu anāgatabhāvamattena sarūpato gahitaṃ nirodhaṃ vā nirodhasaṅkhātaṃ vā saṃsayatthaṃ na niyametīti. Evanti vuttappakārena sanniṭṭhānatthassa niyamo hoti, na saṃsayatthassa, tasmā ‘‘yassa vā pana…pe… āmantā’’ti vuttaṃ. Esa nayoti yvāyaṃ uppādavāre vicāro vutto, nirodhavārepi eseva nayo. Tathā hi ‘‘yassa [Pg.219] vā pana somanassindriyaṃ nirujjhissati, tassa cakkhundriyaṃ nirujjhissatīti? Āmantā’’ti vuttaṃ.

'त्यांचे' (तेसं) म्हणजे जीवितेंद्रिय इत्यादींचे. 'इतर ठिकाणी' (अञ्ञत्थ) म्हणजे प्रवृत्तीमध्ये. 'येथे' (इध) म्हणजे अनागत काळाच्या भेदांमध्ये. संभवत नाही असे नाही, कारण उपपत्तीक्षणाप्रमाणेच त्यानंतरच्या प्रवृत्तीक्षणाचाही अनागत काळ असतो. 'त्यामुळे' (तस्मा) म्हणजे उपपत्तीव्यतिरिक्त इतर ठिकाणीही अभिप्रेत उत्पाद संभवत असल्यामुळे. आणि हा अर्थ इतर प्रकरणांमध्येही दिसून येतो, हे दर्शविताना 'आणि असे करून' (एवञ्च कत्वा) इत्यादी म्हटले आहे. 'नाही तर' (न हि) इत्यादींद्वारे त्याच अर्थाचे समर्थन केले आहे. त्यामध्ये, 'अपि पश्चिम... पे... संधिकस्स' यातील 'अपि' शब्दाने 'अपश्चिमभविक (ज्याचा हा शेवटचा जन्म आहे अशा) सोमनस्ययुक्त प्रतिसंधी असणाऱ्याबद्दल काय सांगावे!' हे दर्शविले आहे. अपश्चिमभविकाच्या च्युतीनंतर 'सोमनस्येंद्रिय निरुद्ध होईल' असे म्हणणे शक्यच नाही, म्हणून 'च्युतीच्या आधीच' (चुतितो पुब्बेव) असे म्हटले आहे. येथे पहिल्या प्रश्नांमध्ये 'सन्निट्ठानत्थो' (निश्चित अर्थ) इत्यादींचा हा संक्षेपार्थ आहे - येथे 'ज्याचे चक्षुरिंद्रिय उत्पन्न होईल' इत्यादी यमकांमध्ये जे पहिले प्रश्न आहेत, त्यांमध्ये निश्चित पदाने संग्रहित केलेला अर्थ आहे. 'पुच्छितब्बत्थनिस्सयो' म्हणजे 'त्याचे सोमनस्येंद्रिय उत्पन्न होईल' इत्यादी विचारल्या जाणाऱ्या अर्थाचा आश्रय असणारा, माझ्यासारखाच अर्थ, जो उपपत्ती-उत्पादेंद्रिय असणारा उपपत्तीक्षणी उत्पाद-अवस्थेतील इंद्रियाने युक्त असतो, किंवा दोन्ही उत्पादेंद्रिय असणारा प्रतिसंधी आणि प्रवृत्तीमध्ये उत्पाद-अवस्थेतील इंद्रियाने युक्त असतो. 'परतून विचारल्या जाणाऱ्या अर्थाचा आश्रय' म्हणजे 'किंवा ज्याचे...' (यस्स वा पन) इत्यादींद्वारे परतून विचारल्या जाणाऱ्या संशयार्थाचा आश्रय, अशा अभिप्रायाने 'किंवा ज्याचे सोमनस्येंद्रिय उत्पन्न होईल' इत्यादी दुसऱ्या प्रश्नांमध्ये निश्चित अर्थाचाच, म्हणजे निश्चित पदाने संग्रहित केलेल्या अर्थाचाच नियम करतो. 'तेथेच' (तत्थेव) म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या पहिल्या प्रश्नांमध्येच. विचारले जाणारे 'त्याचे सोमनस्येंद्रिय उत्पन्न होईल' इत्यादींमध्ये केवळ अनागत भावाने स्वतःच्या रूपाने ग्रहण केलेल्या उत्पादाला (उत्पादसंज्ञक), किंवा 'त्याचे सोमनस्येंद्रिय निरुद्ध होईल' इत्यादींमध्ये केवळ अनागत भावाने स्वतःच्या रूपाने ग्रहण केलेल्या निरोधाला (निरोधसंज्ञक) संशयार्थाचा नियम करत नाही. 'अशा प्रकारे' (एवं) सांगितलेल्या पद्धतीने निश्चित अर्थाचा नियम होतो, संशयार्थाचा नाही, म्हणून 'किंवा ज्याचे... पे... होय (आमन्ता)' असे म्हटले आहे. 'हाच नियम' (एस नयो) म्हणजे जो हा विचार उत्पादवारामध्ये सांगितला आहे, निरोधवारामध्येही हाच नियम आहे. तसेच 'किंवा ज्याचे सोमनस्येंद्रिय निरुद्ध होईल, त्याचे चक्षुरिंद्रिय निरुद्ध होईल काय? होय' असे म्हटले आहे.

Evaṃ avuttattāti uppādanirodhānaṃ anāgatānaṃ sarūpena avuttattā. Na hi tattha te sarūpena vuttā, atha kho ‘‘nuppajjissatī’’ti paṭikkhepamukhena vuttā. Tatthāti anulome. Na evaṃ yojetabbā paṭilome. Tameva ayojetabbataṃ ‘‘yathā hī’’tiādinā vivarati. Uppādanirodhe atikkamitvā uppādanirodhā sambhavanti yojetuṃ, tathā uppādanirodhe appatvā uppādanirodhā sambhavanti yojetunti yojanā. Idañca dvayaṃ yathānulome sambhavati, na evaṃ paṭilome. Tenāha ‘‘na evaṃ…pe… sambhavantī’’ti. Tattha kāraṇamāha ‘‘abhūtābhāvassa…pe… sambhavānupapattito’’ti. Abhūtābhāvassāti abhūtassa abhāvassa, abhūtassa uppādassa nirodhassa ca abhāvassāti adhippāyo. Tenāha ‘‘abhūtuppādanirodhābhāvo ca paṭilome pucchito’’ti, tasmā ‘‘āmantā’’ti ca vuttaṃ, na vuttaṃ vissajjananti sambandho. Assa visesarahitassa abhūtābhāvassāti imassa yathāvuttassa yathā rūpābhāvo vedanābhāvoti koci abhāvopi visesasahito, na evamayanti visesarahitassa abhūtābhāvassa.

'असे न म्हटल्यामुळे' (एवं अवुत्तत्ता) म्हणजे अनागत उत्पाद आणि निरोधाचे स्वतःच्या रूपाने कथन न केल्यामुळे. कारण तेथे ते स्वतःच्या रूपाने सांगितले गेले नाहीत, तर 'उत्पन्न होणार नाही' (नुप्पज्जिस्सति) अशा निषेधाच्या मुखाने सांगितले गेले आहेत. 'तेथे' (तत्थ) म्हणजे अनुलोमामध्ये. प्रतिलोमामध्ये अशी योजना करू नये. तीच अयोग्य योजना 'जसे की' (यथा हि) इत्यादींद्वारे स्पष्ट केली आहे. उत्पाद आणि निरोधाचे उल्लंघन करून उत्पाद आणि निरोध जोडणे संभवते, तसेच उत्पाद आणि निरोधापर्यंत न पोहोचता उत्पाद आणि निरोध जोडणे संभवते, अशी योजना आहे. आणि हे दोन्ही जसे अनुलोमामध्ये संभवते, तसे प्रतिलोमामध्ये संभवत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'असे नाही... पे... संभवत नाही'. तेथे कारण सांगितले आहे - 'अभूत-अभावाचा... पे... संभव न असल्यामुळे'. 'अभूत-अभावाचा' म्हणजे अभूताचा अभाव, अभूत उत्पाद आणि निरोधाचा अभाव, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अभूत उत्पाद आणि निरोधाचा अभाव प्रतिलोमामध्ये विचारला गेला आहे', म्हणून 'होय' (आमन्ता) असे म्हटले आहे, विसर्जन (उत्तर) दिले नाही, असा संबंध आहे. 'या विशेषरहित अभूत-अभावाचा' म्हणजे या पूर्वोक्त जसे रूपाचा अभाव, वेदनेचा अभाव असा कोणताही अभाव विशेषयुक्त असतो, तसा हा नाही, तर हा विशेषरहित अभूत-अभाव आहे.

Kālantarayogābhāvatoti kālavisesayogābhāvato. Yādisānanti yāni bhūtāni na vattamānāni sati paccaye uppajjanārahāni, tesaṃ anāgatānanti attho. Uppādanirodhābhāvena pucchitabbassāti ‘‘nuppajjissati na nirujjhissatī’’ti evaṃ uppādassa nirodhassa ca abhāvena pucchitabbassa atthassa. Sannissayo nissayabhūto sanniṭṭhānena sannicchito sanniṭṭhānapadasaṅgahito. So yathāvutto attho nissayo etesanti tannissayā. Tādisānaṃyeva anāgatānaṃyeva upapatticutiuppādanirodhānaṃ upapatticutisaṅkhātauppādanirodhānaṃ anuppādānirodhānaṃ paṭikkhepavasena. Jīvitādīnampi jīvitamanindriyādīnampi. Anuppādānirodhā saṃsayapadena pucchitā honti ‘‘yassa somanassindriyaṃ nuppajjissati, tassa somanassindriyaṃ na nirujjhissatī’’ti. ‘‘Āmantā’’ti vuttaṃ vibhajitvā vattabbassa abhāvato. Tenāha ‘‘na vuttaṃ…pe… vissajjana’’nti.

कालान्तरयोगाभावतो म्हणजे कालविशेषयोगाच्या अभावामुळे. 'यादिसानं' (ज्यांच्यासारख्यांच्या) म्हणजे जी भूते (विद्यमान) वर्तमान नसून प्रत्यय (कारण) असताना उत्पन्न होण्यास योग्य आहेत, त्या अनागतांच्या (भविष्यातील गोष्टींच्या) संदर्भात असा अर्थ आहे. 'उत्पाद-निरोधाच्या अभावाने विचारले जाणाऱ्याचे' म्हणजे 'उत्पन्न होणार नाही, निरुद्ध होणार नाही' अशा प्रकारे उत्पाद आणि निरोध यांच्या अभावाने विचारल्या जाणाऱ्या अर्थाचे. 'सन्निसयो' म्हणजे आश्रयभूत असलेला, निश्चितीने (सन्निट्ठान) निश्चित केलेला, निश्चितीच्या पदात समाविष्ट असलेला. तो पूर्वोक्त अर्थ ज्यांचा आश्रय आहे ते 'तन्निस्सया' (त्यांच्या आश्रयाने असलेले). तशाच प्रकारच्या अनागतांच्याच (भविष्यातील) उपपत्ती (जन्म), च्युती (मृत्यू), उत्पाद आणि निरोध यांच्या, म्हणजेच उपपत्ती आणि च्युती संज्ञक उत्पाद आणि निरोध यांच्या अनुत्पाद व अनिरोधाच्या प्रतिषेध (नकार) करण्याच्या द्वारे. 'जीवितादीनांपि' म्हणजे जीवित आणि मन-इंद्रिय इत्यादींच्याही. अनुत्पाद आणि अनिरोध हे संशयपदाने विचारले जातात की, 'ज्याचे सोमनस्येंद्रिय उत्पन्न होणार नाही, त्याचे सोमनस्येंद्रिय निरुद्ध होणार नाही काय?'. 'आमता' (होय) असे म्हटले आहे कारण विभागून सांगण्यासारखे काही उरले नाही. म्हणूनच म्हटले आहे 'न वृत्तं...पे... विस्सज्जनं' (विसर्जन म्हटले नाही).

Ye [Pg.220] sopekkhapaṭisandhikā bhavissanti rūpaloke, te saṅgahitāti yojanā. Taṃsamānalakkhaṇatāyāti tena sopekkhapaṭisandhikabhāvena samānalakkhaṇatāya. Taṃ pamādalikhitaṃ dhammayamake tādisasseva vacanassa abhāvato. Tatthapi yaṃ vattabbaṃ, taṃ cittayamake vuttaṃ ‘‘na hi khaṇapaccuppanne uppajjitthāti atītavohāro atthī’’tiādinā.

जे रूपलोकात उपेक्षा-प्रतिसंधीसह असणारे होतील, त्यांचा संग्रह केला आहे, अशी योजना आहे. 'त्याच्या समान लक्षणत्वामुळे' म्हणजे त्या उपेक्षा-प्रतिसंधीच्या भावाशी समान लक्षण असल्यामुळे. ते प्रमादाने (चुकीने) लिहिले गेले आहे, कारण धम्मयमक मध्ये तशा प्रकारच्या वचनाचा अभाव आहे. तिथेही जे सांगायचे आहे, ते चित्तयमक मध्ये 'क्षण-प्रत्युत्पन्नामध्ये (वर्तमान क्षणात) उत्पन्न झाले होते असा अतीत व्यवहार (भूतकाळाचा प्रयोग) होत नाही' इत्यादी द्वारे सांगितले आहे.

Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रवृत्तिवार-वर्णन समाप्त झाले.

3. Pariññāvāravaṇṇanā

३. परिज्ञावार-वर्णन

435-482. Lokiyaabyākatehīti phaladhammanibbānavinimuttehi abyākatehi. Tāni upādāyāti tāni lokiyaabyākatāni upādāya. Taṃsamānagatikānaṃ manindriyādīnaṃ ‘‘so vedanākkhandhaṃ parijānātīti? Āmantā’’tiādinā (yama. 1.khandhayamaka.206) vedanākkhandhādīnaṃ viya pariññeyyatā vuttā. Yañhi parijānitabbaṃ, tadeva parijānātītiādinā vuttaṃ. Evamaviparīte atthe siddhepi codako ‘‘missakattā’’ti ettha labbhamānaṃ lesaṃ gahetvā codeti ‘‘yadi pariññeyyamissakattā’’tiādinā. Tassattho – yathā idha pariññeyyamissakānaṃ pariññeyyatā vuttā, evamaññatthāpi sā tesaṃ vattabbā, tathā bhāvetabbamissakānaṃ bhāvetabbatāti. Tenāha ‘‘kasmā dhammayamake’’tiādi. Kusalākusalesu bhāvanāpahānābhiniveso hoti, yena vuttaṃ ‘‘so taṃ akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāvetī’’tiādi. Na abyākatabhāvanti ekena yathā phassadvārato viya viññāṇadvārato kusalādīnaṃ uppattipariyāyo, evaṃ vedanākkhandhādīnaṃ viya na abyākatādīnaṃ pariññeyyatāpariyāyoti dasseti.

४३५-४८२. 'लौकिक अव्याकृतांद्वारे' म्हणजे फलधर्म आणि निर्वाण यांपासून मुक्त असलेल्या अव्याकृतांद्वारे. 'त्यांना उपादान करून' (त्यांच्या आधारे) म्हणजे त्या लौकिक अव्याकृतांना उपादान करून. त्यांच्याशी समान गती असलेल्या मन-इंद्रिय इत्यादींची, 'तो वेदनास्कंधाला परिज्ञात करतो काय? होय' इत्यादींद्वारे (यमक १, स्कंधयमक २०६) वेदनास्कंधाप्रमाणेच परिज्ञेयता (जाणून घेण्यायोग्यता) सांगितली आहे. कारण जे परिज्ञात करण्याजोगे आहे, तेच परिज्ञात करतो इत्यादी प्रकारे सांगितले आहे. अशा प्रकारे अचूक अर्थ सिद्ध होत असतानाही, आक्षेप घेणारा 'मिश्रकत्वामुळे' यामध्ये मिळणारे निमित्त घेऊन आक्षेप घेतो की, 'जर परिज्ञेय-मिश्रकत्वामुळे' इत्यादी. त्याचा अर्थ असा - ज्याप्रमाणे येथे परिज्ञेय-मिश्रकांच्या परिज्ञेयतेविषयी सांगितले आहे, त्याचप्रमाणे इतर ठिकाणीही ती त्यांच्याविषयी सांगितली पाहिजे, तसेच भावयितव्य-मिश्रकांच्या भावयितव्यतेविषयी (भावना करण्यायोग्यतेविषयी) सांगितले पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे 'कस्मा धम्मयमके' (धम्मयमकात का) इत्यादी. कुशल आणि अकुशलांमध्ये भावना आणि प्रहाण (त्याग) यांचा अभिनिवेश असतो, ज्याद्वारे म्हटले आहे 'तो त्या अकुशलाचा प्रहाण करतो, कुशलाची भावना करतो' इत्यादी. 'अव्याकृत भाव नाही' या एका विधानाने, ज्याप्रमाणे स्पर्शद्वाराप्रमाणेच विज्ञानद्वाराने कुशलादींच्या उत्पत्तीचा पर्याय आहे, त्याचप्रमाणे वेदनास्कंधादींप्रमाणे अव्याकृतादींच्या परिज्ञेयतेचा पर्याय नाही, हे दर्शविले आहे.

Kusalākusalabhāvena aggahitāti samudayasabhāvena aggahitāti attho. Kusalākusalāpīti kusalākusalabhāvāpi samānā. Bhāvetabbapahātabbabhāvehi [Pg.221] vināpi hoti, yo na maggasamudayasaccapakkhiyo. Yathā ‘‘aniccaṃ rūpa’’nti ettha ‘‘aniccameva rūpaṃ, na nicca’’nti paṭiyogivinivattanameva eva-kārena karīyati, na tassa dukkhānattatādayo nivāritā honti, evaṃ ‘‘pahātabbamevā’’ti ettha eva-saddena paṭiyogibhūtaṃ appahātabbameva nivattīyati, na tato aññavisesāti dassento āha ‘‘etena pahātabbamevā’’tiādi. Bhāvetabbabhāvo eva tassa aññindriyassa gahito ukkaṃsagativijānanato. ‘‘Parato likhitabbaṃ uppaṭipāṭiyā likhita’’nti kasmā vuttaṃ. Dve puggalāti hi ādi anulome āgataṃ uddhaṭaṃ, cakkhundriyaṃ na parijānātītiādi pana paṭilome. Domanassindriyaṃ na pajahanti nāmāti idaṃ ‘‘no ca domanassindriyaṃ pajahantī’’ti pāḷipadassa atthavacanaṃ. Yaṃ pana ‘‘cakkhundriyamūlakaṃ atikkamitvā domanassindriyamūlake idaṃ vutta’’nti vuttaṃ, paṭilome āgataṃ sandhāya vuttattā taṃ na yuttaṃ, na taṃ aṭṭhakathācariyā paṭhamaṃ āgataṃ padaṃ laṅghitvā tādisasseva pacchā āgatapadassa atthavaṇṇanaṃ karonti. Padānukkamato eva hi aṭṭhakathāyaṃ atthavaṇṇanā āraddhā, pariyosāpitā ca, tasmā anupaṭipāṭiyāva likhitaṃ, na uppaṭipāṭiyāti daṭṭhabbaṃ ‘‘dve puggalā’’tiādikassa anulome āgatassa uddhaṭattā.

'कुशल-अकुशल भावाने ग्रहण न केलेले' म्हणजे समुदायस्वभावाने ग्रहण न केलेले असा अर्थ आहे. 'कुशल-अकुशलापी' म्हणजे कुशल-अकुशल भावही समान आहेत. जो मार्ग आणि समुदायसत्य पक्षाचा नाही, तो भावयितव्य (भावना करण्यायोग्य) आणि प्रहातव्य (त्याग करण्यायोग्य) भावांशिवायही असतो. ज्याप्रमाणे 'अनित्यं रूपं' (रूप अनित्य आहे) येथे 'रूप अनित्यच आहे, नित्य नाही' अशा प्रकारे 'एव' (च) काराने केवळ प्रतिपक्षाची निवृत्ती केली जाते, त्याच्या दुःख-अनात्मता इत्यादींचा निषेध केला जात नाही; त्याचप्रमाणे 'प्रहातव्यमेव' (त्याग करण्यायोग्यच) येथे 'एव' शब्दाने प्रतिपक्षी असलेले 'अप्रहातव्य' निवृत्त केले जाते, त्याहून इतर विशेष नाही, हे दर्शविताना म्हटले आहे 'एतेन पहातब्बमेव' इत्यादी. उत्कृष्ट गती समजल्यामुळे त्या अन्य इंद्रियाचा 'भावयितव्यभाव'च ग्रहण केला आहे. 'पुढे लिहायचे ते उलट क्रमाने (उत्क्रम) लिहिले आहे' असे का म्हटले आहे? कारण 'द्वे पुग्गला' (दोन पुद्गल) इत्यादी अनुलोमामध्ये आलेले उद्धृत केले आहे, तर 'चक्षुरिंद्रिय परिज्ञात करत नाही' इत्यादी प्रतिलोमामध्ये आले आहे. 'दौर्मनस्येंद्रियाचा प्रहाण करत नाहीत' हे 'नो च दोमनस्सिन्द्रियं पजहन्ति' या पालि पदाचे अर्थकथन आहे. परंतु जे 'चक्षुरिंद्रियमूलक ओलांडून दौर्मनस्येंद्रियमूलकामध्ये हे म्हटले आहे' असे म्हटले आहे, ते प्रतिलोमात आलेल्या संदर्भाने म्हटल्यामुळे योग्य नाही. अट्ठकथाचार्य आधी आलेल्या पदाचे उल्लंघन करून, नंतर आलेल्या तशाच पदाचे अर्थवर्णन आधी करत नाहीत. कारण अट्ठकथेमध्ये पदांच्या अनुक्रमानेच अर्थवर्णन सुरू केले जाते आणि समाप्त केले जाते. म्हणून ते अनुक्रमानेच (अनुपरिपाटीने) लिहिले आहे, उलट क्रमाने (उत्परिपाटीने) नाही, असे समजले पाहिजे; कारण 'द्वे पुग्गला' इत्यादी अनुलोमात आलेले उद्धृत केले आहे.

Etthāti etasmiṃ pariññāvāre. Cha puggalāti puthujjanena saddhiṃ yāva anāgāmimaggaṭṭhā cha puggalā. Abhinditvā gahito tattha bhabbābhabbānaṃ kiccavisesassa aggahitattā. Yattha pana sati puthujjanaggahaṇasāmaññe bhabbānaṃ kiccaṃ gahitaṃ, yattha ca abhabbānaṃ, tattha te eva bhinditvā vuttā hontīti dassento ‘‘ye ca puthujjanā maggaṃ paṭilabhissanti, ye ca puthujjanā maggaṃ na paṭilabhissantī’’ti ca ādimāha. Arahāti ariyo, ayameva vā pāṭho. Paṭhamamaggaphalasamaṅgīti purimamaggaphalasamaṅgī. Itaroti arahā. Evaṃ puggalabhedaṃ ñatvāti idha puthujjano so ca abhabboti gahito, idha bhabbo idha ariyā, ye ca paṭhamamaggaphalasamaṅgino yāva aggamaggaphalasamaṅginoti evaṃ yathāvuttaṃ puggalavibhāgaṃ ñatvā. Tattha tatthāti tesaṃ dve puthujjanā aṭṭha ariyāti imesaṃ yathāvuttapuggalānaṃ bhedato abhedato ca gahaṇavasena āgate tasmiṃ tasmiṃ pāṭhapadese. Sanniṭṭhānenāti sanniṭṭhānapadavasena, nicchayavaseneva vā. Niddhāretvāti [Pg.222] nīharitvā. Vissajjanaṃ yojetabbanti vissajjanavasena pavattapāḷiyā yathāvuttaatthadassanena sambandhato vibhāvetabboti.

'येथे' म्हणजे या परिज्ञावारामध्ये. 'सहा पुद्गल' म्हणजे पृथग्जनासह अनागामी-मार्गस्थांपर्यंतचे सहा पुद्गल. तिथे भव्य आणि अभव्यांच्या विशेष कार्याचे ग्रहण न केल्यामुळे ते भेद न करता (एकत्र) ग्रहण केले आहेत. परंतु जेथे सामान्य पृथग्जन ग्रहणात भव्यांचे कार्य ग्रहण केले आहे आणि जेथे अभव्यांचे, तेथे त्यांचे विभाजन करून सांगितले आहे, हे दर्शविताना 'जे पृथग्जन मार्ग प्राप्त करतील आणि जे पृथग्जन मार्ग प्राप्त करणार नाहीत' इत्यादी म्हटले आहे. 'अरहा' म्हणजे आर्य, किंवा हाच पाठ आहे. 'प्रथममार्गफलसमंगी' म्हणजे पूर्व मार्गफलसमंगी. 'इतर' म्हणजे अर्हत. 'अशा प्रकारे पुद्गलभेद जाणून' म्हणजे येथे पृथग्जन आणि तो भव्य किंवा अभव्य म्हणून ग्रहण केला आहे, येथे भव्य, येथे आर्य, आणि जे प्रथममार्गफलसमंगींपासून अग्र मार्गफलसमंगींपर्यंत आहेत, अशा प्रकारे पूर्वोक्त पुद्गलविभाग जाणून. 'त्या त्या ठिकाणी' म्हणजे त्या दोन पृथग्जन आणि आठ आर्य या पूर्वोक्त पुद्गलांच्या भेदाने आणि अभेदाने ग्रहण करण्याच्या द्वारे आलेल्या त्या त्या पाठप्रदेशात. 'निश्चितीने' म्हणजे निश्चितीच्या पदाच्या द्वारे किंवा निश्चयाच्या द्वारेच. 'निश्चित करून' म्हणजे बाहेर काढून. 'विसर्जन (उत्तर) योजावे' म्हणजे विसर्जन रूपाने प्रवृत्त झालेल्या पालिमध्ये पूर्वोक्त अर्थ दर्शविण्याशी संबंध असल्यामुळे स्पष्ट केले पाहिजे.

Pariññāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.

परिज्ञावार-वर्णन समाप्त झाले.

Indriyayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

इंद्रिययमक-वर्णन समाप्त झाले.

Yamakapakaraṇa-anuṭīkā samattā.

यमकप्रकरण-अनुटीका समाप्त झाली.

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो.

Paṭṭhānapakaraṇa-anuṭīkā

पट्ठानप्रकरण-अनुटीका

Ganthārambhavaṇṇanā

ग्रंथारंभवण्णना

Kāmaguṇādīhīti [Pg.223] kāmaguṇajhānābhiññācittissariyādīhi. Laḷantīti laḷitānubhavanavasena ramanti. Tesūti kāmaguṇādīsu. Viharantīti iriyāpathaparivattanādinā vattanti. Paccatthiketi bāhirabbhantarabhede amitte. Issariyaṃ tattha tattha ādhipateyyaṃ. Ṭhānaṃ seṭṭhisenāpatiyuvarājādiṭṭhānantaraṃ. Ādi-saddena parivāraparicchedādi saṅgayhati. Puññayogānubhāvappattāyāti dānamayādipuññānubhāvādhigatāya samathavipassanābhāvanāsaṅkhātayogānubhāvādhigatāya ca. Jutiyāti sarīrappabhāya ceva ñāṇappabhāya ca. Ettha ca deva-saddo yathā kīḷāvijigisāvohārajutigatiattho, evaṃ sattiabhitthavakamanatthopi hoti dhātusaddānaṃ anekatthabhāvatoti ‘‘yadicchitanipphādane sakkontīti vā’’tiādi vuttaṃ.

‘कामगुणादीहि’ म्हणजे कामगुण, ध्यान, अभिज्ञा, चित्ताचे ऐश्वर्य इत्यादींद्वारे. ‘लळन्ति’ म्हणजे विलासाच्या अनुभवामुळे रममाण होतात. ‘तेसु’ म्हणजे त्या कामगुणादींमध्ये. ‘विहरन्ति’ म्हणजे ईर्यापथाच्या (शारीरिक हालचालींच्या) परिवर्तनाद्वारे वावरतात. ‘पच्चत्थिके’ म्हणजे बाह्य आणि अंतर्गत भेद असलेले शत्रू. ‘इस्सरियं’ (ऐश्वर्य) म्हणजे त्या त्या ठिकाणी असलेले आधिपत्य. ‘ठाणं’ (स्थान) म्हणजे श्रेष्ठ, सेनापती, युवराज इत्यादी पदे. ‘आदि’ शब्दाने परिवार, मर्यादा इत्यादींचा संग्रह होतो. ‘पुञ्ञयोगानुभावपत्ताय’ म्हणजे दानमय इत्यादी पुण्याच्या प्रभावाने प्राप्त झालेल्या आणि समथ-विपश्यना भावनेने युक्त अशा योगाच्या प्रभावाने प्राप्त झालेल्या. ‘जुतिया’ म्हणजे शरीराच्या तेजाने आणि ज्ञानाच्या तेजाने. आणि येथे ‘देव’ हा शब्द जसा क्रीडा, विजिगीषा, व्यवहार, तेज आणि गती या अर्थाचा आहे, त्याचप्रमाणे धातूंच्या अनेक अर्थांमुळे तो शक्ती, स्तुती आणि कामना या अर्थाचाही होतो; म्हणूनच "इच्छित गोष्टी पूर्ण करण्यास समर्थ आहेत म्हणून" इत्यादी म्हटले आहे.

Iddhividhāditāmattena bhagavato abhiññādīnaṃ sāvakehi sādhāraṇatāvacanaṃ, sabhāvato pana sabbepi buddhaguṇā anaññasādhāraṇāyevāti dassento ‘‘niratisayāya abhiññākīḷāya, uttamehi dibbabrahmaariyavihārehī’’ti āha. Cittissariyasattadhanādīnaṃ dānasaṅkhātena sammāpaṭipattiaveccappasādasakkārānaṃ gahaṇasaṅkhātenāti yojanā. Gahaṇañcettha tesu upalabbhamānasammāpaṭipattiaveccappasādānaṃ tehi upanīyamānasakkārassa ca abhinandanaṃ anumodanaṃ sampaṭicchanañca veditabbaṃ. Dhammasabhāvānurūpānusāsanīvacaneneva ca pana sikkhāpadapaññattipi saṅgahitāti daṭṭhabbā vītikkamadhammānurūpā anusāsanīti katvā. Ñāṇagati ñāṇena gantabbassa ñeyyassa avabodho. Samannāgatattāti idaṃ ‘‘abhiññākīḷāyā’’tiādīsu paccekaṃ yojetabbaṃ, tathā sadevakena lokenāti idaṃ ‘‘gamanīyato’’tiādīsu. Te deveti sammutidevādike deve. Tehi guṇehīti abhiññādiguṇehi. Pūjanīyataro devoti [Pg.224] idaṃ pūjanīyapariyāyo ayaṃ ati-saddoti katvā vuttaṃ. Atirekataroti adhikataro. Upapattidevānanti idaṃ tabbahulatāya vuttaṃ. Visuddhidevāpi hi tattha vijjanteva, tesupi vā labbhamānaṃ upapattidevabhāvamattameva gahetvā tathā vuttaṃ. Paṭipakkhānaṃ dussīlyamuṭṭhassaccavikkhepānaṃ, sīlavipattiabhijjhādomanassaavasiṭṭhanīvaraṇānaṃ vā.

केवळ ऋद्धिविधी इत्यादींच्या समानतेमुळे भगवंतांच्या अभिज्ञा इत्यादींचे श्रावकांसोबतचे साधारणत्व (समानत्व) सांगितले आहे, परंतु स्वभावतः सर्वच बुद्धगुण हे इतरांसाठी असाधारण (अनन्यसाधारण) आहेत, हे दर्शवण्यासाठी "निरतिशय अशा अभिज्ञा-क्रीडेने, उत्तम अशा दिव्य, ब्रह्म आणि आर्य विहारांनी" असे भगवंतांनी म्हटले आहे. चित्ताचे ऐश्वर्य, सत्त्व, धन इत्यादींच्या दानाच्या रूपाने आणि सम्यक् प्रतिपत्ती (योग्य आचरण), अवेच्चप्रसाद (अढळ श्रद्धा) व सत्कार यांच्या ग्रहणाच्या रूपाने, अशी योजना करावी. आणि येथे ‘ग्रहण’ म्हणजे त्यांच्यामध्ये आढळणाऱ्या सम्यक् प्रतिपत्ती व अवेच्चप्रसादाचे आणि त्यांनी अर्पण केलेल्या सत्काराचे अभिनंदन, अनुमोदन आणि स्वीकार करणे असे समजावे. आणि धम्माच्या स्वभावाला अनुरूप अशा अनुशासनाच्या (उपदेशाच्या) वचनानेच शिक्षापदांची (नियमांची) प्रज्ञप्ती (स्थापना) देखील समाविष्ट झाली आहे असे समजावे, कारण ते उल्लंघनाच्या स्वरूपाच्या अनुरूप असलेले अनुशासन आहे. ‘ज्ञानगती’ म्हणजे ज्ञानाने जाणण्यायोग्य अशा ज्ञेय गोष्टींचा बोध. ‘समन्नागतत्ता’ (युक्त असल्यामुळे) हे पद “अभिज्ञा-क्रीडेने” इत्यादींमध्ये प्रत्येकाशी जोडावे, तसेच “सदेवक लोकांद्वारे” हे पद “गमनीयत्वामुळे” इत्यादींशी जोडावे. ‘ते देवे’ म्हणजे संमुती-देव इत्यादी देवांना. ‘त्या गुणांनी’ म्हणजे अभिज्ञा इत्यादी गुणांनी. ‘पूजनीयतर देव’ हे ‘अति’ हा शब्द पूजनीयतेचा वाचक आहे असे मानून म्हटले आहे. ‘अतिरेकतर’ म्हणजे अधिक असणारा. ‘उपपत्ती देवांचे’ हे त्यांच्या बहुसंख्येमुळे म्हटले आहे. कारण विशुद्धी-देव देखील तेथे असतातच, किंवा त्यांच्यामध्येही आढळणारे केवळ उपपत्ती-देवत्व गृहीत धरून तसे म्हटले आहे. दुःशीलत्व (वाईट चारित्र्य), विस्मरण आणि विक्षेप या प्रतिपक्षांचा, किंवा शील-विपत्ती, अभिध्या, दौर्मनस्य आणि उर्वरित नीवरणांचा नाश करण्यासाठी.

Isīnaṃ sattamo, isīsu sattamoti duvidhampi atthaṃ yojetvā dassento ‘‘catusaccāvabodhagatiyā…pe… vutto’’ti āha. Saparasantānesu sīlādiguṇānaṃ esanaṭṭhena vā isayo, buddhādayo ariyā. Isi ca so sattamo cāti isisattamoti evamettha attho daṭṭhabbo. ‘‘Nāmarūpanirodha’’nti ettha yaṃ nāmarūpaṃ nirodhetabbaṃ, taṃ dassento ‘‘yato viññāṇaṃ paccudāvattatī’’ti āha. Vaṭṭapariyāpannañhi nāmarūpaṃ nirodhetabbaṃ. Tasmiñhi nirodhite sabbaso nāmarūpaṃ nirodhitameva hoti. Yathāha ‘‘sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti…pe… arahato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyantassa carimaviññāṇassa nirodhena paññā ca sati ca nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhantī’’ti (cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 6). Atigambhīranayamaṇḍitadesanaṃ sātisayaṃ paccayākārassa vibhāvanato. Sabhāvato ca paccayākāro gambhīro. Yathāha ‘‘adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro’’tiādi (dī. ni. 2.67; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7, 8), ‘‘gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso’’ti (dī. ni. 2.95; saṃ. ni. 2.60) ca ādi. Tassa cāyaṃ anantanayapaṭṭhānadesanā atigambhīrāva.

‘ऋषींमध्ये सातवे’ किंवा ‘ऋषींमधील सातवे’ या दोन्ही अर्थांची योजना करून दर्शवताना "चार आर्यसत्यांच्या अवबोधगतीमुळे...पे... म्हटले आहे" असे सांगितले आहे. स्वतःच्या आणि इतरांच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहामध्ये) शील इत्यादी गुणांचा शोध घेण्याच्या अर्थाने ‘ऋषी’ म्हणजे बुद्ध इत्यादी आर्य होत. ते ऋषी आहेत आणि सातवे आहेत म्हणून ‘ऋषिसत्तम’ असा येथे अर्थ समजावा. "नामरूपनिरोध" यामध्ये ज्या नामरूपाचा निरोध करायचा आहे, ते दर्शवताना "ज्यापासून विज्ञान मागे फिरते" असे म्हटले आहे. कारण संसारचक्रात समाविष्ट असलेल्या नामरूपाचाच निरोध करायचा असतो. कारण त्याचा निरोध झाल्यावर सर्व प्रकारे नामरूपाचा निरोध होतोच. जसे म्हटले आहे - "स्रोतापत्ती-मार्गज्ञानाने अभिसंस्कार-विज्ञानाचा निरोध झाल्यामुळे, सात भव वगळता अनंत संसारात जे नाम आणि रूप उत्पन्न होणार होते, ते येथेच निरुद्ध होतात...पे... अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण पावणाऱ्या अर्हताच्या अंतिम विज्ञानाचा निरोध झाल्यामुळे प्रज्ञा, स्मृती, नाम आणि रूप हे येथेच निरुद्ध होतात, शांत होतात, अस्त पावतात आणि शांत होऊन जातात" (चुळनि. अजितमाणवपुच्छानिद्देस ६). अतिशय गंभीर नयांनी (पद्धतींनी) सुशोभित असलेला उपदेश, कारण तो प्रत्ययाकाराचे (प्रतीत्यसमुत्पादाचे) अतिशय स्पष्टीकरण करतो. आणि स्वभावतःच प्रत्ययाकार गंभीर आहे. जसे म्हटले आहे - "मी प्राप्त केलेला हा धम्म गंभीर आहे" इत्यादी (दी. नि. २.६७; म. नि. १.२८१; २.३३७; सं. नि. १.१७२; महाव. ७, ८), आणि "आनंदा, हा प्रतीत्यसमुत्पाद गंभीर आहे आणि गंभीर भासणारा आहे" (दी. नि. २.९५; सं. नि. २.६०) इत्यादी. आणि त्याची ही अनंत नयांनी युक्त असलेली पट्ठान-देशना अतिशय गंभीरच आहे.

Ganthārambhavaṇṇanā niṭṭhitā.

ग्रंथारंभवण्णना समाप्त झाली.

Paccayuddesavaṇṇanā

पच्चयउद्देसवण्णना

Samānaneti samānanayane, samāharaṇe, samānakaraṇe vā aṭṭhakathādhippāyaṃ. Tattha ‘‘dve anulomāni dhammānulomañca paccayānulomañcā’’tiādinā parato vaṇṇayissanti.

‘समानने’ म्हणजे समान रीतीने नेणे, संग्रह करणे किंवा समान करणे, असा अट्ठकथेचा अभिप्राय आहे. तेथे "दोन अनुलोम - धम्मानुलोम आणि पच्चयानुलोम" इत्यादींद्वारे पुढे स्पष्टीकरण करतील.

Paṭṭhānanāmatthoti [Pg.225] ‘‘paṭṭhāna’’nti imassa nāmassa attho, taṃ pana yasmā avayavadvārena samudāye niruḷhaṃ, tasmā yathā avayavesu patiṭṭhitaṃ, tameva tāva dassetuṃ ‘‘tikapaṭṭhānādīnaṃ tikapaṭṭhānādināmattho’’ti vuttaṃ. Atha vā avayavānameva paṭṭhānanāmattho niddhāretabbo taṃsamudāyamattattā pakaraṇassa. Na hi samudāyo nāma koci attho atthīti dassetuṃ ‘‘paṭṭhānaṃ…pe… nāmattho’’ti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘imassa pakaraṇassa…pe… samodhānatā cettha vattabbā’’ti. Vacanasamudāyatthavijānanena viditapaṭṭhānasāmaññatthassa vitthārato paṭṭhānakathā vuccamānā sukhaggahaṇā hotīti dassento āha ‘‘evañhi…pe… hotī’’ti. Tatthāti tāsu nāmatthayathāvuttasamodhānatāsu. Sabbasādhāraṇassāti sabbesaṃ avayavabhūtānaṃ tikapaṭṭhānādīnaṃ samudāyassa ca sādhāraṇassa. Atthato āpannaṃ nānāvidhabhāvanti pakāraggahaṇeneva pakārānaṃ anekavidhatā ca gahitāva hontīti vuttaṃ. Pakārehi ṭhānanti hi paṭṭhānaṃ, nānāvidho paccayo, taṃ ettha vibhajanavasena atthīti paṭṭhānaṃ, pakaraṇaṃ, tadavayavo ca. Etasmiñca atthanaye saddatopi nānāvidhabhāvasiddhi dassitāti veditabbā. Tattha nānappakārā paccayatā, nānappakārānaṃ paccayatā ca nānappakārapaccayatāti ubhayampi sāmaññaniddesena ekasesanayena vā ekajjhaṃ gahitanti dassento ‘‘ekassapi…pe… veditabbā’’ti āha. Anekadhammabhāvatoti aneke dhammā etassāti anekadhammo, tabbhāvatoti yojetabbaṃ. Nānappakārapaccayatāti nānappakārapaccayabhāvo, yo aṭṭhakathāyaṃ ‘‘nānappakārapaccayaṭṭho’’ti vutto.

"पठ्ठाननामत्यो" म्हणजे "पठ्ठान" या नावाचा अर्थ. परंतु, ते नाव अवयवांच्या (भागांच्या) माध्यमातून समुदायामध्ये रूढ झाले असल्यामुळे, ते अवयवांमध्ये कशा प्रकारे प्रतिष्ठित आहे, हेच आधी दर्शवण्यासाठी "तिकपठ्ठान इत्यादींचा तिकपठ्ठान इत्यादी नावाचा अर्थ" असे म्हटले आहे. अथवा, अवयवांचाच पठ्ठान नावाचा अर्थ निश्चित केला पाहिजे, कारण हे ग्रंथ केवळ त्यांचा समुदाय आहे. समुदाय नावाचा कोणताही स्वतंत्र अर्थ अस्तित्वात नाही, हे दर्शवण्यासाठी "पठ्ठान...पे... नामत्थो" असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "या ग्रंथाचा...पे... आणि येथे समूहाची चर्चा केली पाहिजे". शब्दांच्या समूहाचा अर्थ समजून घेतल्याने पठ्ठानच्या सामान्य अर्थाची माहिती होते, आणि त्यानंतर पठ्ठान कथेचे सविस्तर वर्णन केले असता ते सहज समजते, हे दर्शवताना म्हटले आहे - "अशा प्रकारे...पे... होते". "तत्थ" म्हणजे त्या नावाच्या अर्थाच्या आणि पूर्वोक्त समूहाच्या संदर्भात. "सब्बसाधारणस्स" म्हणजे सर्व अवयवरूप असलेल्या तिकपठ्ठान इत्यादींच्या आणि त्यांच्या समुदायाच्या सामायिक अर्थाच्या संदर्भात. "अत्थतो आपन्नं नानाविधभावं" म्हणजे प्रकारांच्या ग्रहणानेच प्रकारांची अनेकविधता देखील गृहीत धरली जाते, असे म्हटले आहे. विविध प्रकारांनी राहणे म्हणजेच "पठ्ठान" होय, जे विविध प्रकारचे 'पच्चय' (प्रत्यय) आहे. ते येथे विभाजनाच्या स्वरूपात अस्तित्वात आहे म्हणून ते 'पठ्ठान' (ग्रंथ) आणि त्याचे अवयव आहेत. या अर्थाच्या पद्धतीमध्ये शब्दाच्या दृष्टीनेही नानाविधतेची सिद्धी दर्शवली आहे, असे समजावे. तेथे "नानाप्रकारची पच्चयता" आणि "नानाप्रकारच्या पच्चयांची पच्चयता" म्हणजे "नानाप्पकारपच्चयता" होय. हे दोन्ही सामान्य निर्देशाने किंवा 'एकशेष' पद्धतीने एकत्रितपणे घेतले आहेत, हे दर्शवताना "एकस्सपि...पे... वेदितब्बा" असे म्हटले आहे. "अनेकधम्मभावतो" म्हणजे ज्याचे अनेक धर्म आहेत तो 'अनेकधर्म' होय, त्याच्या भावामुळे, असा संबंध जोडला पाहिजे. "नानाप्पकारपच्चयता" म्हणजे नानाप्रकारच्या पच्चयांचा भाव, ज्याला अट्ठकथेमध्ये "नानाप्पकारपच्चयुट्ठो" म्हटले आहे.

Kāmaṃ dhammasaṅgahādīsupi attheva paccayadhammavibhāgo, so pana tattha paccayabhāvo na tathā tapparabhāvena vibhatto yathā paṭṭhāneti dassento ‘‘etena…pe… dassetī’’ti āha. Sātisayavibhāgataṃ imassa pakaraṇassa tathā tadavayavānaṃ.

जरी धम्मसंगणी इत्यादींमध्येही पच्चयधम्मांचे (प्रत्ययधर्मांचे) वर्गीकरण आहेच, तरीही तेथे असलेला पच्चयभाव (प्रत्ययभाव) तशा प्रकारे मुख्यत्वेकरून विभागलेला नाही जसा पठ्ठानमध्ये विभागला आहे, हे दर्शवण्यासाठी "एतेन...पे... दस्सेति" असे म्हटले आहे. हे या ग्रंथाच्या आणि त्याच्या अवयवांच्या अतिशय विशिष्ट वर्गीकरणाला दर्शवते.

Sabbaññutaññāṇassa yathāvuttagamanaṃ yadadhikaraṇaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘etthāti vacanaseso’’ti. Gamanadesabhāvatoti pavattiṭṭhānabhāvato. Aññehi gatimantehīti tīsu kālesu appaṭihatañāṇādīhi. Tassa sabbaññutaññāṇassa.

सर्वज्ञता-ज्ञानाचे पूर्वोक्त गमन ज्याच्यावर आधारित आहे, ते दर्शवण्यासाठी "एत्थ इति वचनसेसो" (येथे हा शब्द उरलेला आहे) असे म्हटले आहे. "गमनदेसभावतो" म्हणजे प्रवृत्तीचे स्थान असल्यामुळे. "अञ्ञेहि गतिमन्तेहि" म्हणजे तिन्ही काळांत अप्रतिहत (अबाधित) ज्ञान इत्यादी असणाऱ्या इतरांद्वारे. "तस्स" म्हणजे त्या सर्वज्ञता-ज्ञानाचे.

Tividhena [Pg.226] paricchedena desitesu dhammesu tikavohāroti āha ‘‘tikānanti tikavasena vuttadhammāna’’nti. Tīṇi parimāṇāni etesanti hi tikā. Samantāti samantato sabbabhāgatoti vuttaṃ hotīti āha ‘‘anulomādīhi sabbappakārehipī’’ti. Gatānīti pavattāni. Samantacatuvīsatipaṭṭhānānīti samantato anulomādisabbabhāgato samodhānavasena catuvīsati paṭṭhānāni. Anulomādisabbakoṭṭhāsatoti anulomādicatukoṭṭhāsato. Tikādichachabhāvanti tikādidukadukapariyosānehi chachabhāvaṃ. Tenāti yathāvuttadassanena. Dhammānulomādisabbakoṭṭhāsatoti paccanīkādidukādisahajātavārādipaccayapaccanīyādiārammaṇamūlādīnaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathāvuttato aññassa pakārassa asambhavato ‘‘anūnehi nayehi pavattānīti vuttaṃ hotī’’ti āha. Tāni pana yathāvuttāni samantapaṭṭhānāni. Ayañca atthavaṇṇanā aṭṭhakathāvacanena aññadatthu saṃsandatīti dassento āha ‘‘tenevāha…pe… vasenā’’ti.

तीन प्रकारच्या परिच्छेदाने (मर्यादेने) उपदेशिलेल्या धर्मांमध्ये 'तिक' असा व्यवहार होतो, हे सांगण्यासाठी "तिकानं इति तिकवसेन वृत्तधम्मानं" (तिकानुसार सांगितलेल्या धर्मांचे) असे म्हटले आहे. कारण ज्यांचे तीन परिमाण आहेत ते 'तिक' होत. "समन्ता" म्हणजे सर्व बाजूंनी, सर्व प्रकारे, हे सांगण्यासाठी "अनुलोम इत्यादी सर्व प्रकारांनी देखील" असे म्हटले आहे. "गतानि" म्हणजे प्रवृत्त झालेले. "समन्तचतुवीसतिपट्ठानानि" म्हणजे सर्व बाजूंनी अनुलोम इत्यादी सर्व भागांच्या समूहाच्या रूपाने चोवीस पठ्ठान. "अनुलोमादिसब्बकोट्ठासतो" म्हणजे अनुलोम इत्यादी चार भागांनुसार. "तिकादिछच्छभावं" म्हणजे तिक इत्यादी आणि दुक-दुक यांच्या समाप्तीने होणारे सहा प्रकार. "तेन" म्हणजे पूर्वोक्त दर्शनाने. "धम्मानुलोमादिसब्बकोट्ठासतो" यामध्ये पच्चनीक (व्यतिरेक) इत्यादी, दुक इत्यादी, सहजातवार इत्यादी, पच्चय-पच्चनीय (प्रत्यय-प्रत्यनीक) इत्यादी, आणि आरम्मणमूल (आलंबनमूल) इत्यादींचे ग्रहण समजावे. पूर्वोक्तापेक्षा दुसरा कोणताही प्रकार संभवत नसल्यामुळे "पूर्ण नय (पद्धती) द्वारे प्रवृत्त झाले आहेत, असे म्हटले आहे" असे सांगितले आहे. ते पूर्वोक्त 'समन्तपठ्ठान' आहेत. आणि हे अर्थस्पष्टीकरण अट्ठकथेच्या वचनाशी पूर्णपणे सुसंगत आहे, हे दर्शवण्यासाठी "तेनेवाह...पे... वसेन" असे म्हटले आहे.

Hetunoti hetusabhāvassa dhammassa. Satipi hetusabhāvassa ārammaṇapaccayādibhāve savisese tāva paccaye dassentena ‘‘adhipatipaccayādibhūtassa cā’’ti vuttaṃ. ‘‘Hetu hutvā paccayo’’ti vutte dhammassa hetusabhāvatā niddhāritā, na paccayavisesoti tassa adhipatipaccayādibhāvo na nivāritoti āha ‘‘etenapi so eva doso āpajjatī’’ti. Tenāti hetubhāvaggahaṇena. Idhāti ‘‘hetupaccayo’’ti ettha. Dhammaggahaṇanti alobhādidhammaggahaṇaṃ. Sattiviseso attano balaṃ sattikāraṇabhāvo, yo rasotipi vuccati, svāyaṃ anaññasādhāraṇatāya dhammato anaññopi paccayantarasamavāyeyeva labbhamānattā añño viya katvā vutto. Tassāti hetubhāvasaṅkhātassa sāmatthiyassa. Hetu hutvāti etthāpi hetubhāvavācako hetusaddo, na hetusabhāvadhammavācakoti āha ‘‘hetu hutvā paccayoti ca vutta’’nti.

"हेतुनो" म्हणजे हेतुस्वभाव असलेल्या धर्माचा. हेतुस्वभावाचा आरम्मणपच्चय (आलंबनप्रत्यय) इत्यादी भाव असतानाही, विशिष्ट पच्चयाला दर्शवताना "अधिपतिपच्चय आदि झालेल्याचा देखील" असे म्हटले आहे. "हेतू होऊन पच्चय (प्रत्यय) होतो" असे म्हटले असता धर्माची हेतुस्वभावता निश्चित होते, पच्चयविशेष नाही; त्यामुळे त्याचा अधिपतिपच्चय इत्यादी भाव नाकारला जात नाही, हे सांगण्यासाठी "यानेही तोच दोष प्राप्त होतो" असे म्हटले आहे. "तेन" म्हणजे हेतुभावाच्या ग्रहणाने. "इध" म्हणजे येथे "हेतुपच्चय" यामध्ये. "धम्मग्गहणं" म्हणजे अलोभ इत्यादी धर्मांचे ग्रहण. शक्तीचा विशेष म्हणजे स्वतःचे बळ किंवा शक्तीचे कारण असणे, ज्याला 'रस' देखील म्हटले जाते. हा स्वतः इतर कोणाशी सामायिक नसलेल्या वैशिष्ट्यामुळे धर्मापेक्षा भिन्न नसला तरी, इतर पच्चयांच्या (प्रत्ययांच्या) संयोगानेच प्राप्त होत असल्यामुळे, तो भिन्न असल्यासारखा सांगितला आहे. "तस्स" म्हणजे हेतुभाव नावाच्या सामर्थ्याचा. "हेतू होऊन" यामध्ये देखील 'हेतू' हा शब्द हेतुभावाचा वाचक आहे, हेतुस्वभाव धर्माचा वाचक नाही, हे सांगण्यासाठी "हेतू होऊन पच्चय होतो असे म्हटले आहे" असे सांगितले आहे.

Evañca katvātiādinā yathāvuttamatthaṃ pāḷiyā samattheti. Yadi evaṃ aṭṭhakathāyaṃ dhammasseva paccayatāvacanaṃ kathanti āha ‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādi[Pg.227]. Teneva cettha amhehipi ‘‘dhammato anaññopi añño viya katvā’’ti ca vuttaṃ. Yadi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yo hi dhammo, mūlaṭṭhena upakārako dhammo’’ti ca ādīsu dhammena dhammasattivibhāvanaṃ kataṃ, atha kasmā idha hetubhāvena paccayoti dhammasattiyeva vibhāvitāti codanaṃ manasi katvā vuttaṃ ‘‘idhāpi vā…pe… dassetī’’ti. Dhammasattivibhāvanaṃ panettha na sakkā paṭikkhipitunti dassento ‘‘na hī’’tiādimāha. Attho etassa atthīti attho, atthābhidhāyivacananti vuttaṃ ‘‘etīti etassa attho vattatī’’ti, tasmā atthoti atthavacananti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘tañca uppattiṭṭhitīnaṃ sādhāraṇavacana’’nti. Tañcāti hi ‘‘vattatī’’ti vacanaṃ paccāmaṭṭhaṃ. Atha vā etīti etassa atthoti ‘‘etī’’ti etassa padassa attho ‘‘vattatī’’ti ettha vattanakiriyā. Tañcāti tañca vattanaṃ. Etasmiṃ panatthe sādhāraṇavacananti ettha vacana-saddo atthapariyāyo veditabbo ‘‘vuccatī’’ti katvā. Yadaggena uppattiyā paccayo, tadaggena ṭhitiyāpi paccayoti koci āsaṅkeyyāti tadāsaṅkānivattanatthaṃ vuttaṃ ‘‘koci hi…pe… hetuādayo’’ti. Ettha ca yathā uppajjanārahānaṃ uppattiyā paccaye satiyeva uppādo, nāsati, evaṃ tiṭṭhantānampi ṭhitipaccayavaseneva ṭhānaṃ yathā jīvitindriyavasena sahajātadhammānanti daṭṭhabbaṃ. Ye pana arūpadhammānaṃ ṭhitiṃ paṭikkhipanti, yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.

"असे करून" इत्यादींद्वारे पाळीमध्ये (पालिपाठात) पूर्वोक्त अर्थाचे समर्थन केले आहे. जर असे आहे, तर अट्ठकथेमध्ये केवळ धम्माचेच प्रत्ययत्व (कारणत्व) कसे सांगितले आहे? यावर "अट्ठकथेमध्ये तर" इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच येथे आमच्याद्वारेही "धम्मापेक्षा अनन्य असूनही भिन्न असल्यासारखे करून" असे म्हटले आहे. जर अट्ठकथेमध्ये "जो धम्म आहे, तो मूळ अर्थाने उपकारक धम्म आहे" इत्यादींमध्ये धम्माद्वारे धम्मशक्तीचे स्पष्टीकरण केले आहे, तर मग येथे हेतूभावाने प्रत्यय आहे असे म्हणून धम्मशक्तीचेच स्पष्टीकरण का केले आहे? अशी शंका मनात ठेवून "येथेही किंवा... पे... दर्शवितो" असे म्हटले आहे. येथे धम्मशक्तीचे स्पष्टीकरण नाकारता येत नाही, हे दर्शविताना "नाहीच" इत्यादी म्हटले आहे. "याचा अर्थ अस्तित्वात आहे म्हणून तो अर्थ (अत्थ) होय", अर्थाचे वाचक वचन या अर्थाने "येतो म्हणून याचा अर्थ वर्ततो (विद्यमान आहे)" असे म्हटले आहे, म्हणून 'अत्थ' म्हणजे अर्थवाचक वचन असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे: "आणि ते उत्पत्ती व स्थिती यांचे साधारण वचन आहे." "ते" याने "वर्तते" या वचनाचा निर्देश केला आहे. अथवा "येतो" याचा अर्थ असा की, "येतो" या पदाचा अर्थ "वर्तते" यातील वर्तनक्रिया असा आहे. "ते" म्हणजे ते वर्तन. या अर्थामध्ये "साधारण वचन" येथील 'वचन' हा शब्द 'अत्थ' (अर्थ) या अर्थाचा पर्याय समजला पाहिजे, कारण "म्हटले जाते" या अर्थाने तो वापरला आहे. ज्या प्रमाणात उत्पत्तीचा प्रत्यय आहे, त्याच प्रमाणात स्थितीचाही प्रत्यय आहे, अशी कोणी शंका घेऊ नये म्हणून त्या शंकेचे निवारण करण्यासाठी "कोणीतरी... पे... हेतू इत्यादी" असे म्हटले आहे. आणि येथे जसे उत्पन्न होण्यास योग्य असलेल्या धर्मांची उत्पत्ती प्रत्यय असतानाच होते, नसताना नाही; त्याचप्रमाणे टिकून राहणाऱ्या धर्मांचे टिकून राहणे देखील स्थिती-प्रत्ययाच्या वशानेच होते, जसे जीवितेंद्रियाच्या वशाने सहजात धर्मांचे होते, असे समजले पाहिजे. परंतु जे अरूप धर्मांच्या स्थितीचा निषेध करतात, त्यांना जे सांगायचे आहे, ते खाली (पूर्वीच) सांगितले आहे.

Yathā adhikaraṇasādhano patiṭṭhattho hetu-saddo, evaṃ karaṇasādhano pavattiatthopi yujjatīti dassento ‘‘hinotī’’tiādimāha. ‘‘Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’tiādivacanato hetūnaṃ kammanidānabhāvo veditabbo.

ज्याप्रमाणे अधिकरणसाधन असलेला 'हेतू' हा शब्द प्रतिष्ठेच्या अर्थात आहे, त्याचप्रमाणे करणसाधन असलेला प्रवृत्तीच्या अर्थातही तो योग्य ठरतो, हे दर्शविताना "प्रेरित करतो" इत्यादी म्हटले आहे. "लोभ हा कर्मांच्या उत्पत्तीचे निदान (कारण) आहे" इत्यादी वचनावरून हेतूंचा कर्मनिदानभाव समजून घेतला पाहिजे.

Etenāti hetupaccayato aññeneva kusalabhāvasiddhivacanena. Eke ācariyā. Sabhāvatovāti etena yathā aññesaṃ rūpagataṃ obhāsentassa padīpassa rūpagatobhāsakena aññena payojanaṃ natthi sayaṃ obhāsanasabhāvattā, evaṃ aññesaṃ kusalādibhāvasādhakānaṃ hetūnaṃ aññena kusalādibhāvasādhakena payojanaṃ natthi sayameva kusalādisabhāvattāti dasseti. Na sabhāvasiddho alobhādīnaṃ kusalādibhāvo ubhayasabhāvattā taṃsampayuttaphassādīnaṃ viyāti [Pg.228] imamatthaṃ dasseti ‘‘yasmā panā’’tiādinā. Sā pana aññapaṭibaddhā kusalāditā.

"याद्वारे" म्हणजे हेतूप्रत्ययापेक्षा भिन्न असलेल्या कुशलभाव-सिद्धीच्या वचनाद्वारे. "काही आचार्य" (असे म्हणतात). "स्वभावानेच" याद्वारे जसे इतरांच्या रूपाला प्रकाशित करणाऱ्या दिव्याला रूपाचा प्रकाशक असणाऱ्या दुसऱ्या साधनाची गरज नसते, कारण तो स्वतःच प्रकाशमान स्वभावाचा असतो; त्याचप्रमाणे इतरांना कुशल इत्यादी बनविणाऱ्या हेतूंना कुशल इत्यादी बनविणाऱ्या दुसऱ्या साधनाची गरज नसते, कारण ते स्वतःच कुशल इत्यादी स्वभावाचे असतात, हे दर्शविले आहे. अलोभ इत्यादींचा कुशलभाव हा स्वभावाने सिद्ध नसून, त्यांच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या स्पर्श इत्यादींप्रमाणे तो उभयस्वभावी आहे, हा अर्थ "परंतु ज्या कारणाने" इत्यादींद्वारे दर्शविला आहे. ती कुशलत्व इत्यादी अवस्था तर दुसऱ्यावर अवलंबून असते.

Na koci dhammo na hotīti rūpādibhedena chabbidhesu saṅkhatāsaṅkhatapaññattidhammesu kocipi dhammo ārammaṇapaccayo na na hoti, svāyaṃ ārammaṇapaccayabhāvo heṭṭhā dhātuvibhaṅgavaṇṇanāyaṃ vuttoyeva.

"कोणताही धम्म नसतो असे नाही" याचा अर्थ असा की, रूप इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या सहा प्रकारच्या संस्कृत, असंस्कृत आणि प्रज्ञप्ती धर्मांमध्ये कोणताही धम्म आलंबनप्रत्यय नसतो असे नाही; हा आलंबनप्रत्ययभाव खाली धातूविभंगवर्णनेमध्ये सांगितलेलाच आहे.

Purimābhisaṅkhārūpanissayanti ‘‘chandavato’’tiādinā vuttākārena purimasiddhaṃ cittābhisaṅkhārakasaṅkhātaṃ upanissayaṃ. Citteti cittasīsenāyaṃ niddeso daṭṭhabbo. Na hi cittameva tathābhisaṅkharīyati, atha kho taṃsampayuttadhammāpi. Sādhayamānāti vase vattayamānā. Vasavattanañcettha tadākārānuvidhānaṃ. Chandādīsu hi hīnesu majjhimesu paṇītesu taṃtaṃsampayuttāpi tathā tathā pavattanti. Tenāha ‘‘hīnādibhāvena tadanuvattanato’’ti. Tenāti attano vase vattāpanena, tesaṃ vā vase vattanena. Tehi chandādayo. Adhipatipaccayā honti attādhīnānaṃ patibhāvena pavattanato. Garukātabbaṃ ārammaṇaṃ mahaggatadhammalobhanīyadhammādi.

"पूर्व-अभिसंस्कार-उपनिष्रय" म्हणजे "छंद बाळगणाऱ्याचा" इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या रूपाने पूर्वी सिद्ध झालेल्या चित्त-अभिसंस्कार संज्ञक उपनिष्रयाला. "चित्तामध्ये" हा निर्देश चित्ताला मुख्य मानून केला आहे असे समजले पाहिजे. कारण केवळ चित्ताचाच तसा अभिसंस्कार होत नाही, तर त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांचाही होतो. "साधत असताना" म्हणजे आपल्या वशामध्ये ठेवत असताना. आणि येथे वशामध्ये ठेवणे म्हणजे त्यांच्या आकाराचे अनुकरण करणे होय. कारण छंद इत्यादी हीन, मध्यम किंवा प्रणीत असताना, त्यांच्याशी संप्रयुक्त असलेले धर्मही तसेच प्रवृत्त होतात. म्हणूनच म्हटले आहे: "हीन इत्यादी भावाने त्याचे अनुकरण केल्यामुळे." "त्याद्वारे" म्हणजे स्वतःच्या वशामध्ये ठेवल्याने किंवा त्यांच्या वशामध्ये राहिल्याने. ते छंद इत्यादी होत. आपल्या अधीन असलेल्यांच्या प्रतिभेने प्रवृत्त होत असल्यामुळे ते अधिपतीप्रत्यय होतात. आदरणीय आलंबन म्हणजे महद्गत धर्म, लोभनीय धर्म इत्यादी.

Tadanantaruppādaniyamoti tassa tasseva cittassa anantaraṃ uppajjamānataṃ. Taṃtaṃsahakārīpaccayavisiṭṭhassāti tena tena ārammaṇādinā sahakārīkāraṇena taduppādanasamatthatāsaṅkhātaṃ visesaṃ pattassa. Tāyayevāti yā vekhādāne pupphanasamatthatā vekhāpagame laddhokāsā, tāyameva.

"त्यानंतर उत्पन्न होण्याचा नियम" म्हणजे त्या त्या चित्तानंतर लगेचच उत्पन्न होणे. "त्या त्या सहकारी प्रत्ययाने विशिष्ट झालेल्याचे" म्हणजे त्या त्या आलंबन इत्यादी सहकारी कारणाने ते उत्पन्न करण्याच्या सामर्थ्यसंज्ञक विशेषत्वाला प्राप्त झालेल्याचे. "त्याच्याद्वारेच" म्हणजे जी पाचर मारताना फुलण्याची क्षमता पाचर काढल्यावर संधी मिळाल्यामुळे प्रकट होते, तिच्याद्वारेच.

Upasaggavasenapi atthaviseso hotīti vuttaṃ ‘‘saddatthamattato nānākaraṇa’’nti. Vacanīyatthatoti bhāvatthato. Bhāvatthopi hi vacanaggahaṇānusārena viññeyyattā ‘‘vacanīyo’’ti vuccati. Nirodhuppādantarābhāvatoti purimanirodhassa pacchimuppādassa ca byavadhāyakābhāvato. Nirantaruppādanasamatthatāti etena nirodhānaṃ nirodhasamakāluppādavādaṃ nivāreti. Sati hi samakālatte byavadhānāsaṅkā eva na siyā saṇṭhānābhāvato. Idamito heṭṭhā uddhaṃ tiriyanti vibhāgābhāvā attanā ekattamiva upanetvāti yojanā. Saṇṭhānābhāvena hi appaṭighabhāvūpalakkhaṇena vibhāgābhāvaṃ, tena ekattamivūpanayanaṃ suṭṭhu anantarabhāvaṃ sādheti, sahāvaṭṭhānābhāvena pana anantarameva uppādanaṃ.

उपसर्गाच्या प्रभावाने देखील अर्थामध्ये विशेष बदल होतो, म्हणून "केवळ शब्दाच्या अर्थावरून भिन्नता" असे म्हटले आहे. "वचनीय अर्थाने" म्हणजे भावार्थाने. कारण भावार्थ देखील वचनाच्या ग्रहणाच्या अनुषंगाने जाणण्याजोगा असल्यामुळे त्याला "वचनीय" म्हटले जाते. "निरोध आणि उत्पत्ती यांच्यात अंतर नसणे" म्हणजे पूर्व निरोध आणि नंतरची उत्पत्ती यांच्यात कोणताही अडथळा नसणे. "निरंतर उत्पन्न करण्याचे सामर्थ्य" याद्वारे निरोधाच्या वेळीच उत्पत्ती होते या वादाचे निवारण केले आहे. कारण समकाळत्व असल्यास, आकाराचा अभाव असल्यामुळे अडथळ्याची शंकाच उरणार नाही. "हे याच्या खाली, वर किंवा तिरपे आहे" अशा विभागाचा अभाव असल्यामुळे स्वतःशी एकरूपता आणल्यासारखे करून, अशी योजना आहे. कारण आकाराच्या अभावामुळे आणि अप्रतिघभावाच्या लक्षणाने विभागाचा अभाव होतो, आणि त्याद्वारे एकरूपता आणल्यासारखे करणे हे उत्तम प्रकारे अनंतरभाव सिद्ध करते; परंतु सह-अस्तित्वाच्या अभावामुळे लगेचच उत्पत्ती होते.

Vibhāgato [Pg.229] ñāṇena ākarīyatīti ākāro, dhammānaṃ pavattibhedo. Nevasaññānāsaññāyatanaphalasamāpattīnaṃ nirodhuppādānantaratāyāti yojanā. Purimacutīti asaññasattuppattito purimacuti. Yadi kālantaratā natthi, kathamidaṃ ‘‘sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā pañca kappasatāni atikkamitvā’’ti vacananti āha ‘‘na hi tesaṃ…pe… vucceyyā’’ti. Nanu tesaṃ antarā rūpasantāno pavattatevāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘na ca…pe… aññasantānattā’’ti. Yadi evaṃ tesaṃ aññabhinnasantānaṃ viya aññamaññūpakārenapi bhavitabbanti codanāya vuttaṃ ‘‘rūpārūpa…pe… hontī’’ti. Tenetaṃ dasseti – yadipi rūpārūpadhammā ekasmiṃ puggale vattamānā visesato aññamaññūpakārakabhāvena vattanti, aññamaññaṃ pana visadisasabhāvatāya visuṃyeva santānabhāvena pavattanato byavadhāyakā na honti santativasena mithu apariyāpannattā, yato ‘‘aññamaññaṃ vippayuttā, visaṃsaṭṭhā’’ti ca vuttanti. Upakārako ca nāma accantaṃ bhinnasantānānampi hotiyevāti na tāvatā santānābhedoti bhiyyopi nesaṃ byavadhāyakatābhāvo veditabbo. Yathā samānajātikānaṃ cittuppādānaṃ nirantaratā suṭṭhu anantarabhāvena pākaṭā, na tathā asamānajātikānanti adhippāyena ‘‘javanānantarassa javanassa viya bhavaṅgānantarassa bhavaṅgassa viyā’’ti vuttaṃ.

विभागाद्वारे ज्ञानाने जे ग्रहण केले जाते तो 'आकार' (प्रकार) होय, जो धर्मांच्या प्रवृत्तीचा भेद आहे. 'नेवसंज्ञानासंज्ञायतन फलसमापत्तीच्या निरोध आणि उत्पत्तीच्या निरंतरतेमुळे' अशी येथे योजना आहे. 'पूर्वीची च्युती' म्हणजे असंज्ञी सत्त्वांच्या उत्पत्तीपूर्वीची च्युती होय. जर काळाचे अंतर (मध्यंतर) नाही, तर 'सात दिवस निरोधाला प्राप्त होऊन, पाचशे कल्प ओलांडून' हे वचन कसे योग्य ठरेल? म्हणून म्हटले आहे - 'कारण त्यांच्या... पे... म्हटले जाऊ शकत नाही'. पण त्यांच्या दरम्यान रूप-संतान (रूपाची मालिका) चालूच राहते ना? या शंकेचे निरसन करण्यासाठी म्हटले आहे - 'आणि नाही... पे... अन्य संतान असल्यामुळे'. जर असे असेल, तर त्यांच्यात इतर भिन्न संतानांप्रमाणे परस्परांना उपकारक असणे देखील असायला हवे, या आक्षेपावर म्हटले आहे - 'रूप-अरूप... पे... होतात'. याद्वारे हे दर्शविले जाते की - जरी रूप आणि अरूप धर्म एकाच पुग्गलामध्ये विद्यमान असताना विशेषतः परस्परांना उपकारक भावाने प्रवृत्त होतात, तरीही ते परस्परांच्या विसदृश स्वभावामुळे स्वतंत्रपणे संतान रूपाने प्रवृत्त होत असल्याने एकमेकांचे व्यवधायक (अडथळा आणणारे) ठरत नाहीत, कारण संतान-परंपरेने ते परस्परांमध्ये समाविष्ट नसतात. म्हणूनच 'ते परस्परांपासून विप्रयुक्त आणि विसंसृष्ट आहेत' असे म्हटले आहे. आणि उपकारक भाव तर अत्यंत भिन्न संतानांमध्येही असतोच, म्हणून तेवढ्यावरून संतानाचा अभेद सिद्ध होत नाही; म्हणून त्यांच्यात व्यवधायकतेचा अभाव अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेतला पाहिजे. ज्याप्रमाणे समान जातीय चित्तोत्पादांची निरंतरता स्पष्टपणे अनंतरभावाने प्रकट होते, तशी ती असमान जातीय चित्तोत्पादांची होत नाही, याच अभिप्रायाने 'जसे जवनानंतरच्या जवनाचे किंवा भवांगानंतरच्या भवांगाचे असते' असे म्हटले आहे.

Paccayabhāvo cetthāti ettha ca-saddo byatireko. So yena visesenettha uppādakkhaṇaṃ, taṃ visesaṃ joteti. Anantarapaccayādīnanti ādi-saddena samanantarapaccayaṃ saṅgaṇhāti. Purepacchābhāvā, tadupādikā vā uppādanirodhā pubbantāparantaparicchedo, tena gahitānaṃ khaṇattayapariyāpannānanti attho. Tenāha ‘‘uppajjatīti vacanaṃ alabhantāna’’nti. Uppādakkhaṇasamaṅgī hi ‘‘uppajjatī’’ti vuccati. Tathā hi vuttaṃ ‘‘uppādakkhaṇe uppajjamānaṃ, no ca uppannaṃ, bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ no ca uppajjamāna’’nti (yama. 2.cittayamaka.81). Soti anantarādipaccayabhāvo. Aparicchedanti kālavasena paricchedarahitaṃ. Yatoti pubbantāparantavasena paricchedābhāvato. Tenevāti kālavasena paricchijja eva dhammānaṃ gahaṇato.

'प्रत्ययभावश्चेत्थ' (येथे प्रत्ययभाव) यामध्ये 'च' हा शब्द व्यतिरेक दर्शवतो. तो ज्या विशेषाने येथे उत्पादक्षण दर्शवतो, तो विशेष प्रकट करतो. 'अनन्तरप्रत्ययादीनां' मधील 'आदि' शब्दाने 'समनन्तरप्रत्यय' ग्रहण केला जातो. पूर्व आणि पश्चात् भाव, किंवा त्यावर आधारित उत्पाद आणि निरोध हा पूर्वान्त आणि अपरान्त यांचा परिच्छेद आहे; त्याद्वारे ग्रहण केलेल्या तीन क्षणांमध्ये समाविष्ट असलेल्यांचा, असा याचा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जे 'उत्पन्न होत आहे' हा शब्द प्राप्त करत नाहीत'. कारण उत्पादक्षणाशी युक्त असलेल्यालाच 'उत्पन्न होत आहे' असे म्हटले जाते. तसेच म्हटले आहे - 'उत्पादक्षणी उत्पन्न होत असते, पण उत्पन्न झालेले नसते; भंगक्षणी उत्पन्न झालेले असते, पण उत्पन्न होत नसते' (यमक २, चित्तयमक ८१). 'तो' म्हणजे अनंतर इत्यादी प्रत्ययभाव होय. 'अपरिच्छेद' म्हणजे काळाच्या दृष्टीने मर्यादेविना होय. 'कारण' म्हणजे पूर्वान्त आणि अपरान्त यांच्याद्वारे मर्यादेचा अभाव असल्यामुळे. 'त्यामुळेच' म्हणजे काळाच्या दृष्टीने मर्यादित करूनच धर्मांचे ग्रहण केल्यामुळे.

Uppattiyā paccayabhāvena pākaṭenāti idaṃ tassa nidassanabhāvanidassanaṃ. Siddhañhi nidassanaṃ. Paccayuppannānanti paccayanibbattānaṃ, attano phalabhūtānanti [Pg.230] adhippāyo. Sahajātabhāvenāti saha uppannabhāvena. Attanā sahuppannadhammānañhi sahuppannabhāvena upakārakatā sahajātapaccayatā. Tena ṭhitikkhaṇepi nesaṃ upakārakatā veditabbā. Evañhi ‘‘pakāsassa padīpo viyā’’ti nidassanampi suṭṭhu yujjati. Padīpo hi pakāsassa ṭhitiyāpi paccayoti.

'उत्पत्तीच्या वेळी प्रत्ययभावाने स्पष्ट असणाऱ्या' हे त्याचे उदाहरण असण्याचे उदाहरण आहे. कारण उदाहरण हे सिद्ध असते. 'प्रत्ययोत्पन्नानां' म्हणजे प्रत्ययांद्वारे निर्माण झालेल्या, स्वतःच्या फळरूपात असलेल्यांचा, असा अभिप्राय आहे. 'सहजातभावाने' म्हणजे सोबत उत्पन्न होण्याच्या भावाने. स्वतःसोबत उत्पन्न झालेल्या धर्मांना, सोबत उत्पन्न होण्याच्या भावाने उपकारक असणे म्हणजेच 'सहजातप्रत्ययता' होय. त्यामुळे स्थितीक्षणात देखील त्यांची उपकारकता समजली पाहिजे. अशा प्रकारे 'प्रकाशासाठी दिव्याप्रमाणे' हे उदाहरण देखील योग्य प्रकारे लागू होते. कारण दिवा हा प्रकाशाच्या स्थितीसाठी देखील प्रत्यय असतो.

Aññamaññatāvasenevāti iminā sahajātādibhāvena attano upakārakassa upakārakatāmattaṃ na aññamaññapaccayatā, atha kho aññamaññapaccayabhāvavasenāti lakkhaṇasaṅkarābhāvaṃ dasseti, na sahajātādipaccayehi vinā aññamaññapaccayassa pavatti. Tenevāha ‘‘na sahajātatādivasenā’’ti. Yadipi aññamaññapaccayo sahajātādipaccayehi vinā na hoti, sahajātādipaccayā pana tena vināpi hontīti sahajātatādividhureneva pakārena aññamaññapaccayassa pavattīti dassento ‘‘sahajātādi…pe… na hotī’’ti vatvā tamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘na ca purejāta…pe… hontī’’ti āha. Sahajātatādīti ca ādi-saddena nissayaatthiavigatādīnaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ.

'परस्परतेच्या वशानेच' याने सहजात इत्यादी भावाने स्वतःला उपकारक असणाऱ्याची केवळ उपकारकता म्हणजे 'परस्परप्रत्ययता' नव्हे, तर परस्परप्रत्ययभावाच्या वशानेच ती असते, असे सांगून लक्षणांचा संकर नसल्याचे दर्शविले आहे; सहजात इत्यादी प्रत्ययांशिवाय परस्परप्रत्ययाची प्रवृत्ती होत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सहजातत्व इत्यादींच्या वशाने नाही'. जरी परस्परप्रत्यय हा सहजात इत्यादी प्रत्ययांशिवाय होत नाही, तरी सहजात इत्यादी प्रत्यय मात्र त्याशिवाय देखील होतात; अशा प्रकारे सहजातत्व इत्यादींनी रहित अशा प्रकारे परस्परप्रत्ययाची प्रवृत्ती होते, हे दर्शविण्यासाठी 'सहजात इत्यादी... पे... होत नाही' असे म्हणून, तोच अर्थ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी 'आणि पुरेजात... पे... होतात' असे म्हटले आहे. 'सहजातत्व इत्यादी' मधील 'आदि' शब्दाने निश्रय, अस्ति, अविगत इत्यादींचे ग्रहण करावे, असे समजावे.

Pathavīdhātuyaṃ patiṭṭhāya eva sesadhātuyo upādārūpāni viya yathāsakakiccaṃ karontīti vuttaṃ ‘‘adhiṭṭhānākārena pathavīdhātu sesadhātūna’’nti. Ettha adhiṭṭhānākārenāti ādhārākārena. Ādhārākāro cettha nesaṃ sātisayaṃ tadadhīnavuttitāya veditabbo, yato bhūtāni aniddisitabbaṭṭhānāni vuccanti. Evañca katvā cakkhādīnampi adhiṭṭhānākārena upakārakatā suṭṭhu yujjati. Na hi yathāvuttaṃ tadadhīnavuttiyā visesaṃ muñcitvā añño cakkhādīsu adesakānaṃ arūpadhammānaṃ adhiṭṭhānākāro sambhavati. Yadipi yaṃ yaṃ dhammaṃ paṭicca ye ye dhammā pavattanti, tesaṃ sabbesaṃ tadadhīnavuttibhāvo, yena pana paccayabhāvavisesena cakkhādīnaṃ paṭumandabhāvesu cakkhuviññāṇādayo tadanuvidhānākāreneva pavattanti, svāyamidaṃ tesaṃ tadadhīnavuttiyā siddho visesoti vutto. Evañhi paccayabhāvasāmaññe satipi ārammaṇapaccayato nissayapaccayassa viseso siddhoti veditabbo. Svāyaṃ dhātuvibhaṅge vibhāvitoyeva. Khandhādayo taṃtaṃnissayānaṃ khandhādīnanti ‘‘upakārakā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ.

'पठवीधातूवर' प्रतिष्ठित होऊनच इतर धातू उपादाय रूपांप्रमाणे आपापले कार्य करतात, म्हणूनच म्हटले आहे - 'अधिष्ठान रूपाने पठवीधातू इतर धातूंना (उपकारक ठरतो)'. येथे 'अधिष्ठान रूपाने' म्हणजे 'आधार रूपाने' होय. आणि येथे त्यांचा आधार रूप भाव हा त्यांच्या अतिशय तदधीन प्रवृत्तीमुळे समजला पाहिजे, कारण महाभूतांना अनिर्देश्य स्थानांचे म्हटले जाते. आणि असे मानल्याने चक्षू इत्यादींची देखील अधिष्ठान रूपाने असणारी उपकारकता योग्य प्रकारे सिद्ध होते. कारण सांगितलेल्या तदधीन प्रवृत्तीच्या विशेषाला सोडून, चक्षू इत्यादींमध्ये अदेशिक अरूप धर्मांचा दुसरा कोणताही अधिष्ठान रूप भाव संभवत नाही. जरी ज्या ज्या धर्मावर अवलंबून जे जे धर्म प्रवृत्त होतात, त्या सर्वांचा तदधीन प्रवृत्तीभाव असतो, तरी ज्या विशिष्ट प्रत्ययभावामुळे चक्षू इत्यादींच्या तीक्ष्ण किंवा मंद असण्यावर चक्षुर्विज्ञान इत्यादी त्यांच्या अनुकरणानेच प्रवृत्त होतात, तोच हा त्यांच्या तदधीन प्रवृत्तीने सिद्ध झालेला विशेष म्हटला आहे. अशा प्रकारे प्रत्ययभावाचे सामान्यत्व असताना देखील आरम्मणप्रत्ययापेक्षा निश्रयप्रत्ययाचा विशेष सिद्ध होतो, असे समजले पाहिजे. तो हा धातूविभंगात स्पष्ट केलेलाच आहे. स्कंध इत्यादी आपापल्या आश्रित स्कंध इत्यादींना 'उपकारक' असतात, असा संबंध जोडावा.

Yaṃ [Pg.231] kiñci kāraṇaṃ nissayoti vadati, na vuttalakkhaṇūpapannameva. Etena paccayaṭṭho idha nissayaṭṭhoti dasseti. Tatthāti niddhāraṇe bhummaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘niddhāretī’’ti.

जे कोणतेही कारण असते त्याला 'निश्रय' म्हटले जाते, केवळ सांगितलेल्या लक्षणांनी युक्त असलेल्यालाच नाही. याद्वारे हे दर्शविले आहे की येथे प्रत्ययाचा अर्थच निश्रयाचा अर्थ आहे. 'तत्र' (तेथे) हा निर्धारण अर्थातील सप्तमी विभक्तीचा प्रयोग आहे. म्हणूनच 'निर्धारण करतो' असे म्हटले आहे.

Suṭṭhukatataṃ dīpeti, kassa? ‘‘Attano’’ti vuttassa pakatasaddena visesiyamānassa paccayassa. Kena katanti? Attano kāraṇehīti siddhovāyamattho. Tathāti phalassa uppādanasamatthabhāvena. Atha vā tathāti nipphādanavasena upasevanavasena ca. Tattha nipphādanaṃ hetupaccayasamodhānena phalassa nibbattanaṃ, taṃ suviññeyyanti anāmasitvā upasevanameva vibhāvento ‘‘upasevito vā’’ti āha. Tattha allīyāpanaṃ paribhogavasena veditabbaṃ. Tenāha ‘‘upabhogūpasevana’’nti. Vijānanādivasenāti vijānanasañjānanānubhavanādivasena. Tenāti yathāvuttaupasevitassa pakatabhāvena. Anāgatānampi…pe… vuttā hoti, pageva atītānaṃ paccuppannānañcāti adhippāyo. Paccuppannassapi hi ‘‘paccuppannaṃ utu bhojanaṃ senāsanaṃ upanissāya jhānaṃ uppādentī’’tiādivacanato (paṭṭhā. 2.18.8) pakatūpanissayabhāve labbhatīti.

‘चांगल्या प्रकारे केले गेले आहे’ हे दर्शविते. कोणाचे? ‘स्वतःचे’ (अत्तनो) असे म्हटलेल्या आणि ‘पकत’ (प्रकृत/केलेले) या शब्दाने विशेषित केलेल्या प्रत्ययाचे. कोणाद्वारे केले गेले? स्वतःच्या कारणांनी (हे केले गेले), असा हा अर्थ सिद्ध होतो. ‘तथा’ म्हणजे फळ उत्पन्न करण्याच्या सामर्थ्यभावाने. किंवा ‘तथा’ म्हणजे निष्पादन (उत्पन्न करणे) आणि उपसेवन (सेवन करणे) या दोन्ही अर्थांनी. त्यामध्ये ‘निष्पादन’ म्हणजे हेतू आणि प्रत्ययांच्या एकत्र येण्याने फळाची उत्पत्ती होय; ते सहज समजण्यासारखे असल्याने त्याचा उल्लेख न करता, केवळ ‘उपसेवनाचा’ (सेवनाचा) विस्तार करताना “किंवा उपसेवित” (उपसेवितो वा) असे म्हटले आहे. तेथे ‘संलग्न करणे’ (अल्लीयापन) हे परिभोगाच्या (वापराच्या) अर्थाने समजले पाहिजे. म्हणूनच “उपभोग-उपसेवन” असे म्हटले आहे. ‘विजानन इत्यादींच्या द्वारे’ म्हणजे विजानन (विशेष जाणणे), संजानन (संज्ञा ग्रहण करणे) आणि अनुभवणे इत्यादींच्या द्वारे. ‘त्याद्वारे’ म्हणजे वर सांगितलेल्या उपसेविलेल्याच्या प्रकृतभावाने (सहज स्वभावाने). ‘अनागतांचे (भविष्यातील) सुद्धा... पे... म्हटले आहे, मग भूतकाळ आणि वर्तमानकाळातील गोष्टींबद्दल काय सांगावे!’ असा अभिप्राय आहे. कारण वर्तमानकाळातील सुद्धा “वर्तमानकालीन ऋतू, भोजन आणि सेनासनाचा उपनिष्रय (आश्रय) घेऊन ध्यान उत्पन्न करतात” इत्यादी वचनावरून (पट्ठान २.१८.८) पकत-उपनिस्सय (प्रकृत-उपनिष्रय) भाव प्राप्त होतो.

Yathā ye dhammā yesaṃ dhammānaṃ pacchājātapaccayā honti, te tesaṃ ekaṃsena vippayuttaatthiavigatapaccayāpi honti, tathā ye dhammā yesaṃ dhammānaṃ purejātapaccayā honti, te tesaṃ nissayārammaṇapaccayāpi hontīti ubhayesu ubhayesaṃ paccayākārānaṃ lakkhaṇato saṅkarābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘vippayuttākārādīhi visiṭṭhā, nissayārammaṇākārādīhi visiṭṭhā’’ti ca vuttaṃ. Yathā hi pacchājātapurejātākārā aññamaññavisiṭṭhā, evaṃ pacchājātavippayuttākārādayo purejātanissayākārādayo ca aññamaññavibhattasabhāvā evāti.

ज्याप्रमाणे जे धम्म ज्या धम्मांचे ‘पच्छाजात-प्रत्यय’ (पश्चातजात प्रत्यय) असतात, ते त्यांचे निश्चितपणे ‘विप्पयुत्त’ (विप्रयुक्त), ‘अत्थि’ (अस्ति) आणि ‘अविगत’ प्रत्यय देखील असतात; त्याचप्रमाणे जे धम्म ज्या धम्मांचे ‘पुरेजात-प्रत्यय’ (पुरेजात प्रत्यय) असतात, ते त्यांचे ‘निस्सय’ (निश्रय) आणि ‘आरम्मण’ (आलंबन) प्रत्यय देखील असतात; या दोन्ही प्रकारांमध्ये दोन्ही प्रत्ययांच्या आकारांचा लक्षणांच्या दृष्टीने संकर (मिश्रण) न होणे दर्शवण्यासाठी “विप्रयुक्त-आकार इत्यादींनी विशिष्ट, niश्रय-आलंबन-आकार इत्यादींनी विशिष्ट” असे म्हटले आहे. कारण ज्याप्रमाणे ‘पच्छाजात’ आणि ‘पुरेजात’ हे आकार परस्परांपासून विशिष्ट (भिन्न) आहेत, त्याचप्रमाणे ‘पच्छाजात-विप्रयुक्त-आकार’ इत्यादी आणि ‘पुरेजात-निश्रय-आकार’ इत्यादी देखील परस्परांपासून भिन्न स्वभाव असलेलेच आहेत.

Manosañcetanāhāravasena pavattamānehīti iminā cetanāya sampayuttadhammānampi tadanuguṇaṃ attano paccayuppannesu pavattimāha. Tenevāti cetanāhāravasena upakārakattā eva.

‘मनोसंचेतनाहार-भावाने प्रवृत्त होणाऱ्यांद्वारे’ या वचनाने चेतनेशी संप्रयुक्त असलेल्या धम्मांची देखील त्यानुसार स्वतःच्या ‘प्रत्ययोत्पन्न’ (पच्चय्युप्पन्न) धम्मांमध्ये प्रवृत्ती सांगितली आहे. ‘त्यामुळेच’ म्हणजे चेतनाहार-भावाने उपकारक असल्यामुळेच.

Payogena karaṇīyassāti etena bhinnajāti yaṃ tādisaṃ payogena kātuṃ na sakkā, taṃ nivatteti. Anekavāraṃ pavattiyā āsevanaṭṭhassa pākaṭabhāvoti katvā vuttaṃ ‘‘punappunaṃ karaṇa’’nti. Ekassa pana [Pg.232] paccayadhammassa ekavārameva pavatti. Attasadisassāti arūpadhammasārammaṇatāsukkakaṇhādibhāvehi attanā sadisassa. Idaṃ paccayuppannavisesanaṃ, ‘‘attasadisasabhāvatāpādana’’nti idaṃ pana paccayabhāvavisesanaṃ, tañca bhinnajātiyatādimeva visadisasabhāvataṃ nivatteti, na bhūmantaratādi. Na hi parittā dhammā mahaggataappamāṇānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayā na hontīti. Vāsanaṃ vāsaṃ gāhāpanaṃ, idha pana vāsanaṃ viya vāsanaṃ, bhāvananti attho. Ganthādīsūti ganthasippādīsu. Visaye cetaṃ bhummaṃ, na niddhāraṇe. Tena ganthasippādivisayā purimasiddhā ajjhayanādikiriyā ‘‘ganthādīsu purimā purimā’’ti vuttā, sā pana āsevanākārā idha udāharaṇabhāvena adhippetāti āha ‘‘purimā purimā āsevanā viyāti adhippāyo’’ti. Niddhāraṇe eva vā etaṃ bhummaṃ. Ganthādivisayā hi āsevanā ganthādīti vuttā yathā rūpavisayajjhānaṃ rūpanti vuttaṃ ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.248; 3.312; paṭi. ma. 1.209; dha. sa. 248).

‘प्रयोगाने (प्रयत्नाने) करण्यायोग्य’ या वचनाने, भिन्न जातीचे जे प्रयोगाने करणे शक्य नाही, त्याचे निवारण केले जाते. अनेक वेळा प्रवृत्त झाल्याने ‘आसेवन-अर्थ’ (पुनरावृत्तीचा अर्थ) स्पष्ट होतो, म्हणून “पुन्हा पुन्हा करणे” असे म्हटले आहे. परंतु एका प्रत्ययधम्माची प्रवृत्ती केवळ एक वेळच होते. ‘स्वतःसारख्या’ (अत्तsadisassa) म्हणजे अरूपधम्म, सालंबनत्व, शुक्ल (शुभ) किंवा कृष्ण (अशुभ) इत्यादी भावांनी स्वतःसारख्या असलेल्या. हे ‘प्रत्ययोत्पन्न’ (पच्चय्युप्पन्न) चे विशेषण आहे; आणि “स्वतःसारखा स्वभाव प्राप्त करून देणे” हे ‘प्रत्ययभाव’ चे विशेषण आहे, आणि ते भिन्न जातीयता इत्यादी विसदृश स्वभावाचेच निवारण करते, भूमीच्या (चित्तभूमीच्या) अंतराचे इत्यादी नाही. कारण परित्त (लहान/मर्यादित) धम्म हे महग्गत (महान) आणि अप्पमाण (अप्रमाण) धम्मांचे आसेवन-प्रत्यय होत नाहीत असे नाही. ‘वासना’ म्हणजे सुवास देणे (किंवा संस्कारित करणे); परंतु येथे ‘वासनेसारखी वासना’ म्हणजे ‘भावना’ (चित्तभावना) असा अर्थ आहे. ‘ग्रंथ इत्यादींमध्ये’ म्हणजे ग्रंथ, शिल्प इत्यादींमध्ये. येथे ही सप्तमी विभक्ती विषयाच्या अर्थात आहे, निर्धारणाच्या अर्थात नाही. त्यामुळे ग्रंथ, शिल्प इत्यादी विषयांमध्ये पूर्वी सिद्ध झालेली अध्ययनाची क्रिया “ग्रंथ इत्यादींमध्ये पूर्वीचे पूर्वीचे” अशी म्हटली आहे; आणि ती आसेवन-आकारात येथे उदाहरण म्हणून अभिप्रेत आहे, म्हणूनच “पूर्वीचे पूर्वीचे आसेवन केल्याप्रमाणे असा अभिप्राय आहे” असे म्हटले आहे. किंवा ही सप्तमी विभक्ती निर्धारणाच्या अर्थातच आहे. कारण ग्रंथ इत्यादी विषयांचे आसेवन हे ‘ग्रंथ इत्यादी’ असे म्हटले आहे, ज्याप्रमाणे रूप-विषयाचे ध्यान हे “रूपी रूपांना पाहतो” इत्यादी वचनांमध्ये (म. नि. २.२४८; ३.३१२; पटि. म. १.२०९; ध. स. २४८) ‘रूप’ असे म्हटले आहे.

Attano viya sampayuttadhammānampi kiccasādhikā cetanā cittassa byāpārabhāvena lakkhīyatīti āha ‘‘cittapayogo cetanā’’ti. Tāyāti tāya cetanāya. Uppannakiriyatāvisiṭṭheti cittapayogasaṅkhātāya cetanākiriyāya uppattiyā visiṭṭhe visesaṃ āpanne. Yasmiñhi santāne kusalākusalacetanā uppajjati, tattha yathābalaṃ tādisaṃ visesādhānaṃ katvā nirujjhati, yato tattheva avasesapaccayasamavāye tassā phalabhūtāni vipākakaṭattārūpāni nibbattissanti. Tenāha ‘‘sesapaccaya…pe… na aññathā’’ti. Tesanti vipākakaṭattārūpānaṃ. Tenāti cittakiriyabhāvena. Kiṃ vattabbanti asahajātānampi bhāvīnaṃ upakārikā cetanā sahajātānaṃ upakārikāti vattabbameva natthīti attho.

स्वतःप्रमाणेच संप्रयुक्त धम्मांचे देखील कार्य साधणारी चेतना ही चित्ताच्या व्यापाराच्या रूपाने ओळखली जाते, म्हणून “चित्ताचा प्रयोग म्हणजे चेतना” असे म्हटले आहे. ‘तिच्याद्वारे’ म्हणजे त्या चेतनेद्वारे. ‘उत्पन्न झालेल्या क्रियेने विशिष्ट’ म्हणजे चित्तप्रयोग नावाच्या चेतना-क्रियेच्या उत्पत्तीने विशिष्ट (विशेष प्राप्त झालेल्या). कारण ज्या (चित्त) संतानामध्ये कुशल किंवा अकुशल चेतना उत्पन्न होते, तेथे ती आपल्या बलानुसार तसा विशेष प्रभाव निर्माण करून निरुद्ध होते, ज्यायोगे तेथेच इतर प्रत्ययांच्या एकत्र येण्याने तिची फळ असणारी ‘विपाक’ आणि ‘कटत्ता-रूप’ (कर्मज रूप) उत्पन्न होतील. म्हणूनच “उर्वरित प्रत्यय... पे... अन्यथा नाही” असे म्हटले आहे. ‘त्यांचे’ म्हणजे विपाक आणि कटत्ता-रूपांचे. ‘त्याद्वारे’ म्हणजे चित्त-क्रियेच्या भावाने. ‘काय सांगावे!’ म्हणजे जे सहजात (एकत्र उत्पन्न न झालेले) नाहीत अशा भविष्यातील धम्मांना देखील उपकारक असणारी चेतना, सहजात धम्मांना उपकारक आहे हे सांगण्याची गरजच नाही, असा अर्थ आहे.

Nirussāhasantabhāvenāti ussāhanaṃ ussāho, natthi etassa ussāhoti nirussāho, so eva santabhāvoti nirussāhasantabhāvo, tena. Ussāhoti ca kiriyamayacittuppādassa pavattiākāro veditabbo, yo byāpāroti ca vuccati, na vīriyussāho. Svāyaṃ yathā asamugghātitānusayānaṃ kiriyamayacittuppādesu sātisayo [Pg.233] labbhati, na tathā niranusayānaṃ. Tato eva te santasabhāvā vipākuppādanabyāpārarahitāva honti, kiriyamayacittuppādatāya pana saussāhā evāti tatopi visesanatthaṃ ‘‘nirussāhasantabhāvenā’’ti vuttaṃ. Etenāti nirussāhasantabhāvaggahaṇena. Sārammaṇādibhāvenāti sārammaṇaarūpadhammacittacetasikaphassādibhāvena. Visadisavipākabhāvaṃ dasseti yathāvuttaussāhamattarahitasantabhāvassa vipakkabhāvamāpannesu arūpadhammesu eva labbhanato. Soti vipākabhāvo. Vipākānaṃ payogena asādhetabbatāyāti ‘‘chandavato kiṃ nāmana sijjhatī’’tiādinā cittābhisaṅkhārapayogena yathā kusalākusalā nipphādīyanti, evaṃ vipākānaṃ payogena anipphādetabbattā. Payogenāti kammaphaluppattimūlahetubhūtena purimapayogena. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘payogasampattiṃ āgamma vipaccantī’’tiādi. Aññathāti payogena vinā. Sesapaccayesūti kammassa vipākuppādane sahakārīkāraṇesu. Kammassa kaṭattāyeva payoge sati asatipīti vuttamevatthaṃ avadhāraṇena dassento vipākānaṃ nirussāhataṃ pākaṭaṃ karoti. Na kilesavūpasamasantabhāvo yathā taṃ santānesu jhānasamāpattīsūti adhippāyo. Ayañca vipākānaṃ santabhāvo nānumāniko, atha kho paccakkhasiddhoti dassento ‘‘santabhāvatoyevā’’tiādimāha. Tattha abhinipātaggahaṇena kiccato pañcaviññāṇāni dasseti. Tenevāha ‘‘pañcahi viññāṇehi na kiñci dhammaṃ paṭijānāti aññatra abhinipātamattā’’ti. Tappaccayavatanti vipākapaccayavantānaṃ, vipākapaccayena upakattabbānanti attho. Avipākānaṃ rūpadhammānaṃ. Vipākānukulaṃ pavattinti santasabhāvaṃ paccayabhāvamāha.

'निरुत्साहशांतभावाने' म्हणजे उत्साह म्हणजे उद्योग, ज्याला उत्साह नाही तो निरुत्साह, तोच शांतभाव म्हणजे 'निरुत्साहशांतभाव', त्याने. आणि 'उत्साह' म्हणजे क्रियामय चित्तोत्पादाचा प्रवृत्ती-आकार (कार्यपद्धती) समजावा, ज्याला 'व्यापार' (प्रयत्न) असेही म्हटले जाते, वीर्य-उत्साह (वीर्यबल) नव्हे. तो जसा नष्ट न झालेल्या अनुशय (सुप्त क्लेश) असणाऱ्यांच्या क्रियामय चित्तोत्पादांमध्ये अतिशय प्रमाणात आढळतो, तसा अनुशय नसलेल्यांच्या (अरिहंतांच्या) बाबतीत आढळत नाही. म्हणूनच ते शांतस्वभावाचे (चित्त) विपाक (कर्मफळ) उत्पन्न करण्याच्या व्यापारापासून रहितच असतात, परंतु क्रियामय चित्तोत्पाद असल्यामुळे ते सोत्साह (उत्साहासहित) असतात, म्हणून त्याहून वेगळेपण दाखवण्यासाठी 'निरुत्साहशांतभावाने' असे म्हटले आहे. 'याने' म्हणजे निरुत्साहशांतभावाच्या ग्रहणाने. 'सारम्मणादिभावाने' म्हणजे सालंबन अरूपधर्म, चित्त, चेतसिक, फस्स (स्पर्श) इत्यादी भावाने. विसदृश विपाकभाव दर्शवतो, कारण वर सांगितलेल्या केवळ उत्साहविरहित शांतभावाचा विपाकभाव प्राप्त झालेल्या अरूपधर्मांमध्येच लाभ होतो. 'तो' म्हणजे विपाकभाव. 'विपाकांच्या प्रयोगाने साध्य न होण्याने' म्हणजे 'इच्छा असणाऱ्याला काय साध्य होत नाही?' इत्यादी प्रकारे चित्त-अभिसंस्काराच्या प्रयोगाने जसे कुशल-अकुशल निष्पन्न केले जातात, तसे विपाकांच्या प्रयोगाने ते निष्पन्न करता येत नाहीत. 'प्रयोगाने' म्हणजे कर्मफळ उत्पत्तीचे मूळ कारण असलेल्या पूर्व प्रयोगाने. ज्याला उद्देशून 'प्रयोगसंपत्तीला प्राप्त होऊन विपाक मिळतो' इत्यादी म्हटले आहे. 'अन्यथा' म्हणजे प्रयोगाशिवाय. 'उर्वरित प्रत्ययांमध्ये' म्हणजे कर्माच्या विपाकोत्पत्तीमधील सहकारी कारणांमध्ये. कर्माच्या कृतत्वामुळेच (केल्यामुळेच) प्रयोग असताना किंवा नसतानाही, हाच अर्थ अवधारण (निश्चय) करून दाखवताना विपाकांची निरुत्साहता स्पष्ट करतो. क्लेशोपशम शांतभाव नाही, जसा तो संतानांमध्ये ध्यानसमापत्तींमध्ये असतो, असा अभिप्राय आहे. आणि विपाकांचा हा शांतभाव आनुमानिक (अंदाजावर आधारित) नाही, तर प्रत्यक्षसिद्ध आहे, हे दर्शवताना 'शांतभावामुळेच' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अभिनिपात' (आघात/स्पर्श) ग्रहणाने कार्याच्या दृष्टीने पंचविज्ञान दर्शवतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पाच विज्ञानांद्वारे केवळ अभिनिपात (स्पर्शमात्र) सोडून इतर कोणत्याही धर्माला जाणत नाही.' 'तप्प्रत्ययवत' म्हणजे विपाकप्रत्यय असणाऱ्यांना, विपाकप्रत्ययाने उपकृत होणाऱ्यांना असा अर्थ आहे. अविपाक रूपधर्मांचे. 'विपाकानुकूल प्रवृत्ती' म्हणजे शांतस्वभावाचा प्रत्ययभाव (कारणभाव) सांगितला आहे.

Yathāsakaṃ paccayehi nibbattānaṃ paccayuppannānaṃ anubalappadānaṃ upatthambhakattaṃ, tayidaṃ āhāresu na niyataṃ tato aññathāpi pavattanato. Tathā sati tadeva tattha kasmā gahitanti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘satipi…pe… upatthambhakattenā’’ti. Tena padhānāppadhānesu padhānena niddeso ñāyagatoti dasseti. Kāmañcettha ‘‘rūpārūpānaṃ upatthambhakattenā’’ti avisesato vuttaṃ, sāmaññajotanā pana visese avatiṭṭhatīti yathārahaṃ paccayabhāvo niddhāretabbo. Svāyaṃ tesaṃ upatthambhakattassa padhānabhāvavibhāvaneneva āvi bhavatīti tameva dassento [Pg.234] ‘‘upatthambhakattañhī’’tiādimāha. Phassamanosañcetanāviññāṇāni attanā sahajātadhammānaṃ sahuppādanabhāvena paccayā hontīti āha ‘‘satipi janakatte arūpīnaṃ āhārāna’’nti. Upatthambhakattaṃ hoti uppādato parampi nesaṃ paccayabhāvato. Asatipi janakatte upatthambhiyamānassa rūpassa aññehi yathāsakaṃ paccayehi janitattā. Tenāha ‘‘catusamuṭṭhānikarūpūpatthambhakarūpāhārassā’’ti. Yadaggena rūpārūpāhārā attano phalassa uppattiyā paccayā honti, tadaggena ṭhitiyāpi paccayā hontiyevāti upatthambhakattaṃ janakattaṃ na byabhicarati, tasmā anupatthambhakassa āhārassa kuto janakatā. Tenāha ‘‘asati pana…pe… natthīti upatthambhakattaṃ padhāna’’nti. Yasmā janako ajanakopi hutvā āhāro upatthambhako hoti, anupatthambhako pana hutvā janako na hotiyeva, tasmāssa upatthambhakattaṃ padhānanti attho. Idāni janakattampi āhārānaṃ upatthambhanavaseneva hotīti dassento ‘‘janayamānopi hī’’tiādimāha. Avicchedavasenāti santatiyā ghaṭṭanavasena.

आपापल्या प्रत्ययांनी (कारणांनी) उत्पन्न झालेल्या प्रत्ययोत्पन्न (कार्यात्मक) धर्मांना अनुबल (अतिरिक्त बळ) देणे म्हणजे 'उपस्तंभकत्व' (आधार देणे) होय. हे आहारांच्या बाबतीत नियत (निश्चित) नाही, कारण त्याहून वेगळ्या प्रकारेही प्रवृत्ती होते. असे असताना, तेच तेथे का ग्रहण केले गेले? अशी शंका मनात घेऊन 'असतानाही...पे... उपस्तंभकत्वाने' असे म्हटले आहे. त्याने प्रधान आणि अप्रधान गोष्टींमध्ये प्रधानाच्या द्वारे निर्देश करणे न्याय्य (योग्य) आहे, हे दर्शवले आहे. जरी येथे 'रूप आणि अरूपांच्या उपस्तंभकत्वाने' असे सामान्यपणे म्हटले असले, तरी सामान्य विधान विशेषामध्येच पर्यवसित होते, म्हणून योग्यतेनुसार प्रत्ययभाव (कारणभाव) निश्चित केला पाहिजे. तो त्यांच्या उपस्तंभकत्वाच्या प्रधानभावाच्या स्पष्टीकरणानेच प्रकट होतो, हे दर्शवताना 'उपस्तंभकत्वच...' इत्यादी म्हटले आहे. फस्स (स्पर्श), मनोसंचेतना आणि विज्ञान हे स्वतःच्या सहजात धर्मांना सह-उत्पन्न करण्याच्या भावाने प्रत्यय (कारण) होतात, म्हणून 'अरूप आहारांचे जनकत्व (उत्पादकत्व) असतानाही' असे म्हटले आहे. उत्पत्तीनंतरही त्यांचा प्रत्ययभाव (कारणभाव) असल्यामुळे उपस्तंभकत्व असते. जनकत्व नसतानाही, उपस्तंभित होणारे रूप इतर आपापल्या प्रत्ययांनी उत्पन्न केलेले असल्यामुळे (उपस्तंभकत्व असते). म्हणूनच 'चतुःसमुत्थानिक रूपाला उपस्तंभन देणाऱ्या रूप आहाराचे' असे म्हटले आहे. ज्या मर्यादेपर्यंत रूप आणि अरूप आहार स्वतःच्या फळाच्या उत्पत्तीसाठी प्रत्यय होतात, त्याच मर्यादेपर्यंत ते स्थितीसाठीही (टिकून राहण्यासाठी) प्रत्यय होतातच; म्हणून उपस्तंभकत्व हे जनकत्वाचा व्यभिचार करत नाही (त्याच्याशी विसंगत ठरत नाही). त्यामुळे अनुपस्तंभक आहाराला जनकत्व कोठून असणार? म्हणूनच 'परंतु नसताना...पे... नाही, म्हणून उपस्तंभकत्व प्रधान आहे' असे म्हटले आहे. कारण आहार हा जनक किंवा अजनक असूनही उपस्तंभक असतो, परंतु अनुपस्तंभक असून तो कधीही जनक असू शकत नाही, म्हणून त्याचे उपस्तंभकत्व प्रधान आहे, असा अर्थ आहे. आता आहारांचे जनकत्व देखील उपस्तंभनाच्या वशानेच (आधारानेच) होते, हे दर्शवताना 'उत्पन्न करत असतानाही...' इत्यादी म्हटले आहे. 'अविच्छेदवशाने' म्हणजे संततीच्या (प्रवाहाच्या) सातत्याच्या वशाने.

Yadi adhipatiyaṭṭho indriyapaccayatā, evaṃ sante adhipatipaccayato indriyapaccayassa kiṃ nānākaraṇanti codanaṃ manasi katvā taṃ tesaṃ nānākaraṇaṃ dassento ‘‘na adhipatipaccayadhammānaṃ viyā’’tiādimāha. Tattha pavattinivāraketi attano adhipatipaccayapavattiyā nivārake aññe adhipatipaccayadhamme. Abhibhavitvā pavattanenāti purimābhisaṅkhārasiddhena dhoreyyabhāvena abhibhuyya pavattiyā. Garubhāvoti jeṭṭhakabhāvo. Ayañhettha saṅkhepattho – yena jeṭṭhakabhāvena chandādayo attano pavattivibandhake tulyayogīdhamme tadaññadhamme viya abhibhuyya pavattanti, na so indriyapaccayatāya adhipatiyaṭṭhoti adhippetoti. Atha ko carahīti āha ‘‘atha kho’’tiādi. Dassanādikiccesu nimittabhūtesu cakkhuviññāṇādīhi cakkhādīhi paccayehi cakkhādīnaṃ anuvattanīyatāti sambandho. Jīvane anupālane jīvantehi sahajātadhammehi jīvitassa, sukhitādīhi sukhitadukkhitasomanassitadomanassitupekkhitehi sahajātadhammehi sukhādīnaṃ anuvattanīyatāti yojanā. Taṃtaṃkiccesūti vuttameva dassanādikiccaṃ paccāmasati. Cakkhādayo [Pg.235] paccayā etesanti cakkhādipaccayā, cakkhuviññāṇādayo. Tehi cakkhādipaccayehi. Cakkhādīnanti cakkhādijīvitasukhādisaddhādīnaṃ.

जर अधिपतीचा अर्थ इंद्रियप्रत्ययता असेल, तर असे असताना अधिपतीप्रत्ययापेक्षा इंद्रियप्रत्ययामध्ये काय फरक आहे? अशी शंका मनात घेऊन, त्यांच्यातील तो फरक दर्शवताना 'अधिपतीप्रत्ययधर्मांप्रमाणे नाही' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'प्रवृत्तीनिवारक' म्हणजे स्वतःच्या अधिपतीप्रत्ययप्रवृत्तीला रोखणारे इतर अधिपतीप्रत्ययधर्म. 'अभिभूत करून प्रवृत्त होण्याने' म्हणजे पूर्व अभिसंस्काराने सिद्ध झालेल्या धुरंधरत्वाने (नेतृत्वाने) अभिभूत करून प्रवृत्त होण्याने. 'गुरूभाव' म्हणजे ज्येष्ठकभाव (श्रेष्ठत्व). येथे हा संक्षेपार्थ आहे - ज्या ज्येष्ठकभावाने छंद इत्यादी स्वतःच्या प्रवृत्तीला अडथळा आणणाऱ्या समानधर्मीय धर्मांना इतर धर्मांप्रमाणे अभिभूत करून प्रवृत्त होतात, तो इंद्रियप्रत्ययतेमध्ये अधिपतीचा अर्थ म्हणून अभिप्रेत नाही. तर मग कोणता अर्थ अभिप्रेत आहे? हे सांगताना 'तर मग...' इत्यादी म्हटले आहे. दर्शन (पाहणे) इत्यादी कार्यांमध्ये निमित्तभूत असणाऱ्या चक्षुविज्ञानादींद्वारे, चक्षु इत्यादी प्रत्ययांचे (कारणांचे) चक्षु इत्यादींच्या द्वारे अनुवर्तन केले जाणे (अनुसरण केले जाणे), असा संबंध आहे. जीवन म्हणजे अनुपालन (रक्षण) करण्यामध्ये, जिवंत असणाऱ्या सहजात धर्मांद्वारे जीविताचे; आणि सुखी इत्यादी म्हणजे सुखित, दुःखित, सौमनस्यित, दौर्मनस्यित व उपेक्षित असणाऱ्या सहजात धर्मांद्वारे सुखादींचे अनुवर्तन केले जाणे, अशी योजना (रचना) आहे. 'त्या त्या कार्यांमध्ये' हे वर सांगितलेल्या दर्शन इत्यादी कार्यांचाच निर्देश करते. चक्षु इत्यादी ज्यांचे प्रत्यय (कारण) आहेत ते 'चक्षु आदिप्रत्यय' म्हणजे चक्षुविज्ञान इत्यादी. त्या चक्षु आदिप्रत्ययांद्वारे. 'चक्षु इत्यादींचे' म्हणजे चक्षु, जीवित, सुख, श्रद्धा इत्यादींचे.

Tesu kiccesūti dassanādikiccesu. Cakkhādīnaṃ issariyaṃ adhipatiyaṭṭho, sā indriyapaccayatāti attho. Tappaccayānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ tadanuvattanena tesaṃ cakkhādīnaṃ anuvattanena. Tattha dassanādikicce. Pavattīti ca idaṃ tassa adhipatiyaṭṭhassa pākaṭakaraṇaṃ. Anuvattakena hi anuvattanīyo adhipatiyaṭṭho pākaṭo hoti. Yathā cakkhādīnaṃ kiccavasena adhipatiyaṭṭho, na evaṃ bhāvadvayassa. Tassa pana tādisena kāraṇatāmattenāti dassento ‘‘itthipurisindriyānaṃ panā’’tiādimāha. Paccayehīti kammādipaccayehi. Tatoti itthādiggahaṇapaccayabhāvato. Taṃsahitasantāneti itthindriyādisahitasantāne. ‘‘Sukhindriyadukkhindriyānipi cakkhādiggahaṇena gahitānī’’ti idaṃ indriyapaccayameva sandhāya vuttaṃ, pacchājātādīhi pana tāni rūpadhammānampi paccayā hontiyeva.

त्या कृत्यांमध्ये म्हणजे पाहणे इत्यादी कृत्यांमध्ये. डोळे इत्यादींचे ऐश्वर्य (प्रभुत्व) हाच अधिपती अर्थ आहे, तोच इंद्रियप्रत्ययता असा अर्थ आहे. त्या प्रत्ययांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या चक्षुविज्ञानादींच्या त्यांच्या अनुवर्तनाने, म्हणजे त्या चक्षु इत्यादींच्या अनुवर्तनाने. तिथे पाहणे इत्यादी कृत्यांमध्ये. 'प्रवृत्ती' हे त्याच्या अधिपतीभावाचे प्रकटीकरण आहे. कारण अनुवर्तन करणाऱ्याद्वारे अनुवर्तन केले जाणारा अधिपतीभाव प्रकट होतो. ज्याप्रमाणे चक्षु इत्यादींच्या कृत्यांच्या वशाने अधिपतीभाव असतो, त्याप्रमाणे दोन भावांचा (स्त्रीभाव व पुरुषभाव) नसतो. परंतु त्याचे केवळ तशा प्रकारच्या कारणत्वामुळेच हे दर्शविताना 'परंतु स्त्री आणि पुरुष इंद्रियांचे' इत्यादी म्हटले आहे. 'प्रत्ययांद्वारे' म्हणजे कर्मादी प्रत्ययांद्वारे. 'त्यामुळे' म्हणजे स्त्रीत्व इत्यादी ग्रहण करण्याच्या प्रत्ययभावामुळे. 'त्याच्याशी युक्त असलेल्या संतानामध्ये' म्हणजे स्त्री-इंद्रिय इत्यादींनी युक्त असलेल्या संतानामध्ये. 'सुखिंद्रिय आणि दुःखिंद्रिय देखील चक्षु इत्यादींच्या ग्रहणाने ग्रहण केले जातात' हे केवळ इंद्रियप्रत्ययालाच उद्देशून म्हटले आहे, परंतु पश्चाज्जात इत्यादी प्रत्ययांद्वारे ते रूपधर्मांचेही प्रत्यय होतातच.

Lakkhaṇārammaṇūpanijjhānabhūtānanti aniccatādilakkhaṇassa pathavīkasiṇādiārammaṇassa ca upanijjhānavasena pavattānaṃ. Vitakkādīnanti vitakkavicārapītivedanācittekaggatānaṃ. Upagantvā nijjhānanti upanikacca nijjhānajjhānārammaṇassa jhānacakkhunā byattataraṃ olokanaṃ atthato cintanameva hotīti vuttaṃ ‘‘pekkhanaṃ cintanañcā’’ti. Tenevāha ‘‘vitakkanādivasenā’’ti. Vitakkādīnaṃyeva sādhāraṇo, yena teyeva ‘‘jhānaṅgānī’’ti vuccanti. Sukhadukkhavedanādvayanti sāmaññavacanampi upanijjhāyanaṭṭhassa adhikatattā anupanijjhānasabhāvameva taṃ bodhetīti āha ‘‘sukhindriyadukkhindriyadvaya’’nti. Tañhi idhādhippetabbaṃ, na somanassadomanassindriyaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘adhippāyo’’ti. Ajhānaṅgā upekkhācittekaggatā pañcaviññāṇasahagatā daṭṭhabbā vitakkapacchimakattā jhānaṅgānaṃ. Yadi evanti jhānaṅgavacaneneva ajhānaṅgānaṃ nivattanaṃ kataṃ, evaṃ sante. Ekantena na upekkhāya viya anekantena. Anekantikañhi upekkhāya ajhānaṅgattaṃ. Yadi ekantena ajhānaṅgaṃ sukhadukkhindriyaṃ, atha kathaṃ pasaṅgoti āha ‘‘jhānaṅgaṭṭhāne niddiṭṭhattā’’ti. Atha vā yadi ekantena ajhānaṅgataṃ vedanādvayaṃ, kathaṃ jhānaṅgavohāroti āha ‘‘jhānaṅgaṭṭhāne niddiṭṭhattā’’ti. Satipi…pe… dassanatthaṃ ‘‘ṭhapetvā sukhadukkhindriyadvaya’’nti vuttanti yojanā[Pg.236]. Yadi evaṃ yathāvuttavedanādvayena saddhiṃ tādisā upekkhācittekaggatā kasmā na ṭhapitāti āha ‘‘upekkhā…pe… atthī’’ti, pañcaviññāṇasahagatānaṃ jhānapaccayabhāvo pana natthi, na itaresanti adhippāyo. Gahaṇaṃ kataṃ upekkhācittekaggatānanti ānetvā yojanā.

‘लक्षण आणि आलंबनाचे उपनिध्यान स्वरूप असलेल्यांचे’ म्हणजे अनित्यता इत्यादी लक्षणांचे आणि पृथ्वीकसिण इत्यादी आलंबनांचे उपनिध्यानाच्या वशाने प्रवृत्त झालेल्यांचे. ‘वितर्क इत्यादींचे’ म्हणजे वितर्क, विचार, प्रीती, वेदना आणि चित्ताची एकाग्रता यांचे. ‘जवळ जाऊन ध्यान करणे’ म्हणजे जवळ येऊन ध्यानाच्या आलंबनाला ध्यानचक्षूने अधिक स्पष्टपणे पाहणे, अर्थतः ते चिंतनच असते, म्हणून ‘पाहणे आणि चिंतन करणे’ असे म्हटले आहे. म्हणूनच ‘वितर्कण इत्यादींच्या वशाने’ असे म्हटले आहे. तो वितर्क इत्यादींचाच साधारण धर्म आहे, ज्यायोगे त्यांनाच ‘ध्यान-अंगे’ असे म्हटले जाते. ‘सुख-दुःख वेदनांचे द्वय’ हा सामान्य शब्द असला तरी, उपनिध्यान अर्थाच्या अधिकतेमुळे तो अनुपनिध्यान स्वभावाचाच बोध करून देतो, म्हणून ‘सुखिंद्रिय आणि दुःखिंद्रिय द्वय’ असे म्हटले आहे. कारण तेच येथे अभिप्रेत आहे, सौमनस्य आणि दौर्मनस्य इंद्रिय नव्हे. म्हणूनच ‘अभिप्राय’ असे म्हटले आहे. पंचविज्ञानासहगत असलेली उपेक्षा आणि चित्ताची एकाग्रता ही ध्यान-अंगे नसलेली म्हणून पाहिली पाहिजेत, कारण ती ध्यान-अंगांच्या वितर्काच्या नंतरची आहेत. ‘जर असे असेल तर’ ध्यान-अंग या शब्दानेच अ-ध्यान-अंगांची निवृत्ती केली गेली आहे, असे असताना. एकांताने नव्हे, जसे उपेक्षेच्या बाबतीत अनेकांताने असते. कारण उपेक्षेचे अ-ध्यान-अंगत्व हे अनेकांतिक आहे. जर सुख-दुःख इंद्रिय हे एकांताने अ-ध्यान-अंग आहे, तर मग त्याचा प्रसंग कसा येतो? म्हणून ‘ध्यान-अंगाच्या स्थानात निर्दिष्ट केल्यामुळे’ असे म्हटले आहे. अथवा, जर ते वेदना-द्वय एकांताने अ-ध्यान-अंग आहे, तर मग त्याला ध्यान-अंग असा व्यवहार कसा केला जातो? म्हणून ‘ध्यान-अंगाच्या स्थानात निर्दिष्ट केल्यामुळे’ असे म्हटले आहे. ...असतानाही... हे दर्शविण्यासाठी ‘सुख-दुःख इंद्रिय द्वय वगळून’ असे म्हटले आहे, अशी योजना करावी. जर असे आहे, तर पूर्वोक्त वेदना-द्वयासोबत तशा प्रकारची उपेक्षा आणि चित्ताची एकाग्रता का वगळली नाही? म्हणून ‘उपेक्षा... इत्यादी आहे’ असे म्हटले आहे; पंचविज्ञानासहगत असलेल्यांचा ध्यानप्रत्ययभाव नसतो, इतरांचा असतो, असा अभिप्राय आहे. ‘उपेक्षा आणि चित्ताच्या एकाग्रतेचे ग्रहण केले गेले आहे’ असा संबंध जोडून योजना करावी.

Yato tato vāti duggatito vā sugatito vā saṃkilesato vā vodānato vā niyyānaṭṭho, svāyaṃ yathākkamaṃ sammā micchā vā hotīti āha ‘‘sammā vā micchā vāti attho’’ti. Ahetukacittesu na labbhantīti ettha ahetukacittesu eva na labbhantīti evamavadhāraṇaṃ gahetabbaṃ, na ahetukacittesu na labbhanti evāti. Tasmā purimasmiñhi avadhāraṇe ahetukacittesu alābho niyatoti so patiyogīsu nivattito hoti. Tenāha ‘‘sahetukacittesu alābhābhāvadassanatthaṃ vutta’’nti. Dutiye pana ahetukacittāni alābhe niyatānīti tesu anavasesato alābhena bhavitabbaṃ. Tathā sati yo kesuci ahetukacittesu jhānapaccayo labbhati, sopi nivārito siyā. Tena vuttaṃ ‘‘na ahetukacittesū’’tiādi. Tattha lābhābhāvadassanatthanti lābhābhāvasseva dassanatthaṃ na vuttanti attho. Tena ekaccālābho apaṭikkhitto hoti. Tenevāha ‘‘katthaci kassaci lābho na nivārito’’ti. Evaṃ atthe gayhamāneti evaṃ vuttanayena paṭhamapadāvadhāraṇavasena atthe viññāyamāne. Ettakameva viññāyeyyāti ahetukacittesu kesuci cittesu jhānamaggapaccayesu kassaci paccayassa lābho na nivāritoti ettakameva viññāyeyya avisesena vuttattā. Kiṃ panettha upari kātabbanti āha ‘‘na savitakka…pe… kata’’nti. Yadipi na kataṃ, atthato pana taṃ katamevāti veditabbaṃ.

‘ज्या कुठून तरी’ म्हणजे दुर्गतीमधून किंवा सुगतीमधून, संक्लेशातून किंवा वोदानातून बाहेर पडण्याचा अर्थ, तोच यथाक्रमाने सम्यक किंवा मिथ्या असतो, म्हणून ‘सम्यक किंवा मिथ्या असा अर्थ आहे’ असे म्हटले आहे. ‘अहेतुक चित्तांमध्ये लाभत नाहीत’ यामध्ये ‘अहेतुक चित्तांमध्येच लाभत नाहीत’ अशीच मर्यादा घेतली पाहिजे, ‘अहेतुक चित्तांमध्ये लाभतच नाहीत’ अशी नव्हे. म्हणून पहिल्या मर्यादेमध्ये अहेतुक चित्तांमध्ये अ-लाभ निश्चित असल्यामुळे, तो प्रतिपक्षांमध्ये निवृत्त होतो. म्हणूनच ‘सहेतुक चित्तांमध्ये अ-लाभाचा अभाव दर्शविण्यासाठी म्हटले आहे’ असे म्हटले आहे. परंतु दुसऱ्या मर्यादेत ‘अहेतुक चित्त अ-लाभासाठी निश्चित आहेत’ म्हणून त्यांच्यामध्ये पूर्णपणे अ-लाभच असला पाहिजे. तसे असल्यास, काही अहेतुक चित्तांमध्ये जो ध्यानप्रत्यय लाभतो, तो देखील निवारित होईल. म्हणूनच ‘अहेतुक चित्तांमध्ये नाही’ इत्यादी म्हटले आहे. तिथे ‘लाभाचा अभाव दर्शविण्यासाठी’ म्हणजे केवळ लाभाचा अभाव दर्शविण्यासाठीच म्हटले नाही, असा अर्थ आहे. त्यामुळे काहींचा अ-लाभ प्रतिषिद्ध होत नाही. म्हणूनच ‘कुठे तरी कोणाचा तरी लाभ निवारित केलेला नाही’ असे म्हटले आहे. ‘असा अर्थ घेतला असता’ म्हणजे अशा प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने पहिल्या पदाच्या मर्यादेच्या वशाने अर्थ समजून घेतला असता. ‘एवढेच समजले जावे’ म्हणजे अहेतुक चित्तांपैकी काही चित्तांमध्ये ध्यान-मार्ग प्रत्ययांपैकी कोणत्याही प्रत्ययाचा लाभ निवारित केलेला नाही, एवढेच समजले जावे, कारण ते सामान्यपणे सांगितले आहे. ‘परंतु येथे पुढे काय केले पाहिजे?’ म्हणून ‘सवीतर्क... इत्यादी केले नाही’ असे म्हटले आहे. जरी ते केले नसले, तरी अर्थतः ते केलेच आहे असे जाणावे.

Ahetukacittesu vā lābhābhāvadassanatthetiādi pacchimapadāvadhāraṇavasena atthadassanaṃ. Tasmāti yasmā ahetukacittesu na labbhanti evāti evaṃ niyame kariyamāne yathāvutto attho sambhavati, tasmā. Ayañca attho pāṭhantarenapi saṃsandatīti dassetuṃ ‘‘yena alābhenā’’tiādi vuttaṃ. Taṃ alābhanti taṃ dhammasaṅgaṇiyaṃ pakāsitaṃ alābhaṃ. Esāti esa idha paṭṭhānavaṇṇanāyaṃ ‘‘ahetukacittesu na labbhantī’’ti [Pg.237] alābho vutto. Kīdiso pana alābhoti taṃ dassento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Tattha sahetukesūti sahetukacittesu. Saṅkaḍḍhitvāti avisaṭe katvā. Ekattagatabhāvakaraṇanti ekabhāvāpādanaṃ. Imasmiṃ pana pakaraṇe jhānapaccayo vuttova yathālābhapaccayākāravibhāvane desanāya tapparabhāvato.

‘अथवा अहेतुक चित्तांमध्ये लाभाचा अभाव दर्शविण्यासाठी’ इत्यादी हे अंतिम पदाच्या मर्यादेच्या वशाने अर्थ दर्शविणे आहे. ‘त्यामुळे’ म्हणजे ज्या अर्थी ‘अहेतुक चित्तांमध्ये लाभतच नाहीत’ असा नियम केला असता पूर्वोक्त अर्थ संभवतो, म्हणून. आणि हा अर्थ पाठभेदाने देखील सुसंगत होतो हे दर्शविण्यासाठी ‘ज्या अ-लाभाने’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘तो अ-लाभ’ म्हणजे तो धम्मसंगणीमध्ये प्रकाशित केलेला अ-लाभ. ‘हा’ म्हणजे हा येथे पट्ठान-वर्णनेमध्ये ‘अहेतुक चित्तांमध्ये लाभत नाहीत’ असा अ-लाभ सांगितला आहे. ‘परंतु तो अ-लाभ कसा आहे?’ हे दर्शविताना ‘जसे की’ इत्यादी म्हटले आहे. तिथे ‘सहेतुकांमध्ये’ म्हणजे सहेतुक चित्तांमध्ये. ‘एकत्र करून’ म्हणजे विखुरलेले न ठेवता. ‘एकाग्रता करणे’ म्हणजे एकाच भावात आणणे. परंतु या प्रकरणामध्ये ध्यानप्रत्यय सांगितलाच आहे, कारण यथालाभ प्रत्यय-आकाराच्या स्पष्टीकरणात देशनेची तत्परता आहे.

Samanti avisamaṃ, sammā, saha vā. Pakārehīti ekavatthukatādippakārehi. Yuttatāyāti saṃsaṭṭhatāya. Sā pana saṃsaṭṭhatā yasmā sabhāvato anekesampi sataṃ ekattagamanaṃ viya hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘ekībhāvopagamanena viya upakārakatā’’ti. Evaṃ upakārakatā ca tesaṃ bahūnaṃ sahacca ekattakāritāya nidassetabbā.

‘सम’ म्हणजे अविषम, सम्यक किंवा सह. ‘प्रकारांनी’ म्हणजे एकवस्तुकत्व इत्यादी प्रकारांनी. ‘युक्ततेमुळे’ म्हणजे संसृष्टतेमुळे. परंतु ती संसृष्टता ज्या अर्थी स्वभावाने अनेक गोष्टींचे देखील एकत्व पावण्यासारखी असते, म्हणून ‘एकीभाव पावल्याप्रमाणे उपकारक असणे’ असे म्हटले आहे. आणि अशा प्रकारे उपकारक असणे हे त्या अनेक धर्मांच्या सहभावाने एकत्र येऊन एक कार्य करण्याच्या स्वरूपात दर्शविले पाहिजे.

Yuttānampi satanti vuttappakārena saṃsaṭṭhatāya aññamaññasambandhatāya yuttānampi samānānaṃ. Ayañca yuttatā na sampayuttapaccayatāya viya paccayadhammesu paccayuppannadhammesu ca veditabbā, kevalaṃ tattha arūpasabhāvattā ubhayaṃ samadhuraṃ, idha rūpārūpasabhāvattā vidhuranti ayaṃ viseso. Vippayuttabhāvenāti visaṃsaṭṭhabhāvena. Tena vuttaṃ ‘‘nānattūpagamenā’’ti. Idañhettha vippayuttatāya visesanaṃ yā nānattūpagamanasaṅkhātā vippayuttatā, na sā ‘‘ñāṇavippayutta’’ntiādīsu viya abhāvamattanti, ayañca upakārakatā vinā saṃsaggena sahāvaṭṭhāyitāya kiccakāritādīhi nidassetabbā. Na hītiādi ‘‘yuttāna’’nti vuttassa atthassa samatthanaṃ ‘‘tādise yoge satiyeva vippayuttapaccayatā’’ti. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. Tassattho – yathā ‘‘vatthu khandhānaṃ, sahajātā kusalā khandhā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ, pacchājātā kusalā khandhā purejātassa imassa kāyassa vippayuttapaccayena paccayo’’tiādivacanato (paṭṭhā. 1.1.434) vatthusahajātapacchājātavasena yuttānaṃ atthi vippayuttapaccayatā, na evaṃ ayuttānaṃ vatthusahajāta…pe… atthīti. Yadi evaṃ rūpānaṃ rūpehi kasmā vippayuttapaccayo na vuttoti āha ‘‘rūpānaṃ panā’’tiādi. Vippayogoyeva natthi sampayogāsaṅkāya abhāvato. Sampayujjamānānañhi arūpānaṃ rūpehi, rūpānañca tehi siyā sampayogāsaṅkā, sampayogalakkhaṇaṃ pana natthīti tesaṃ vippayogo vutto. Tenāha ‘‘catūhi sampayogo catūhi vippayogo’’ti.

‘युत्तानामपि सतं’ (युक्त असलेल्यांचेही) म्हणजे सांगितलेल्या प्रकारे संसृष्ट (एकत्रित) असल्यामुळे आणि परस्परांशी संबंधित असल्यामुळे युक्त असलेल्यांचे, समान असलेल्यांचे. आणि ही युक्तता संप्रयुक्तप्रत्ययतेप्रमाणे प्रत्ययधम्मांमध्ये आणि प्रत्ययोत्पन्नधम्मांमध्ये समजू नये, केवळ तिथे अरूपस्वभाव असल्यामुळे दोन्ही समान भार वाहणारे (समधुर) आहेत, तर इथे रूप-अरूप स्वभाव असल्यामुळे विषम (विधुर) आहेत, हा विशेष आहे. ‘विप्पयुत्तभावेन’ (विप्रयुक्तभावाने) म्हणजे विसंसृष्टभावाने (असंलग्नभावाने). म्हणूनच म्हटले आहे - ‘नानत्तूपगमेन’ (नानात्वाला प्राप्त झाल्याने). आणि हे इथे विप्रयुक्ततेचे विशेषण आहे, जी नानात्वप्राप्ती नावाची विप्रयुक्तता आहे, ती ‘ज्ञानविप्रयुक्त’ इत्यादींप्रमाणे केवळ अभावमात्र नाही. आणि ही उपकारकता संसर्गाशिवाय सोबत राहून कार्य करण्याद्वारे दर्शविली पाहिजे. ‘न हि’ इत्यादी वाक्य ‘युत्तानं’ (युक्तांच्या) या शब्दाच्या अर्थाचे समर्थन करण्यासाठी आहे की ‘तशा प्रकारचा योग असतानाच विप्रयुक्तप्रत्ययता असते’. म्हणूनच म्हटले आहे ‘न हि’ इत्यादी. त्याचा अर्थ असा - जसे ‘वस्तू स्कंधांना, सहजात कुशल स्कंध चित्तसमुत्थान रूपांना, पश्चाज्जात कुशल स्कंध पूर्वजात असलेल्या या कायाला विप्रयुक्तप्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होतात’ इत्यादी वचनावरून (पट्ठान १.१.४३४) वस्तू, सहजात आणि पश्चाज्जात यांच्याद्वारे युक्तांची विप्रयुक्तप्रत्ययता असते, तशी अयुक्तांची वस्तू, सहजात...पे... नसते. जर असे आहे, तर रूपांचा रूपांशी विप्रयुक्तप्रत्यय का सांगितला नाही? म्हणून म्हटले आहे ‘रूपानां पना’ (रूपांचे तर) इत्यादी. संप्रयोगाची (संयोगाची) शंकाच नसल्यामुळे तिथे विप्रयोगच नाही. संप्रयुक्त होणाऱ्या अरूपांचा रूपांशी आणि रूपांचा त्यांच्याशी संप्रयोगाची शंका असू शकते, परंतु संप्रयोगलक्षण नसल्यामुळे त्यांचा विप्रयोग सांगितला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे ‘चार (स्कंधांशी) संप्रयोग, चार (स्कंधांशी) विप्रयोग’.

Atthi [Pg.238] me pāpakammaṃ katanti katabhāvavisiṭṭhā atthitā vuccamānā kiriyāya siddhabhāvameva dīpeti, na sijjhamānatanti āha ‘‘nibbattatālakkhaṇaṃ atthibhāva’’nti. Atthato pana kammassa anibbattaphalatāya evamettha atthitā veditabbā. Atthi puggaloti panettha tassā paññattiyā gahetabbatā, tadupādānassa vā pabandhāvicchedo labbhatevāti vuttaṃ ‘‘upalabbhamānatālakkhaṇaṃ atthibhāva’’nti. Paccayadhammassa yadipi uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā labbhamānatā atthibhāvo, tathāpi tassa yathā uppādakkhaṇato ṭhitikkhaṇe sātisayo byāpāro, evaṃ paccayuppannepīti vuttaṃ ‘‘satipi janakatte upatthambhakappaṭṭhānā atthibhāvena upakārakatā’’ti. Vatthārammaṇasahajātādīnanti ādi-saddena purejātapacchājātādīni saṅgaṇhāti. Atthibhāveneva na nissayādibhāvenāti ‘‘sādhāraṇa’’nti vuttaṃ upakārakattaṃ vibhāveti.

‘माझ्याकडून पापकर्म केले गेले आहे’ (अत्थि मे पापकम्मं कतं) असे म्हणताना, केलेल्या भावाने विशिष्ट असलेले अस्तित्व क्रियेची सिद्धता (पूर्णत्व) दर्शवते, सिद्ध होत असणे नाही, म्हणून म्हटले आहे - ‘निर्वृत्तता-लक्षण (उत्पन्न होण्याचे लक्षण) असलेला अस्तिभाव’. अर्थाच्या दृष्टीने तर कर्माचे फळ अद्याप उत्पन्न न झाल्यामुळे इथे अशा प्रकारे अस्तित्व समजले पाहिजे. ‘पुद्गल आहे’ (अत्थि पुग्गलो) यामध्ये तर त्या प्रज्ञप्तीचे ग्रहण करणे किंवा त्याच्या उपादानाचा (ग्रहणाचा) अखंड प्रवाह मिळतोच, म्हणून म्हटले आहे - ‘उपलब्धता-लक्षण (उपलब्ध असण्याचे लक्षण) असलेला अस्तिभाव’. प्रत्ययधम्माचे जरी उत्पत्तीपासून भंगापर्यंत उपलब्ध असणे हा अस्तिभाव असला, तरी जसा त्याचा उत्पादक्षणापेक्षा स्थितीक्षणात अधिक व्यापार (कार्य) असतो, तसाच प्रत्ययोत्पन्नधम्मातही असतो, म्हणून म्हटले आहे - ‘जनकत्व (उत्पादकत्व) असतानाही उपस्तंभक (आधार देण्याच्या) स्थितीमुळे अस्तिभावाने उपकारकता असते’. ‘वस्तू, आलंबन, सहजात इत्यादींच्या’ यातील ‘इत्यादी’ शब्दाने पूर्वजात, पश्चाज्जात इत्यादींचा संग्रह होतो. केवळ अस्तिभावानेच, निश्रय (निस्य) इत्यादी भावाने नाही, म्हणून ‘साधारण’ असे म्हटलेले उपकारकत्व स्पष्ट केले आहे.

Phassādīnaṃ anekesaṃ sahabhāvo natthīti idaṃ na ekacittuppādapariyāpanne sandhāya, atha kho nānācittuppādapariyāpanneti dassento ‘‘ekasmiṃ phassādisamudāye sati dutiyo na hotī’’ti āha. Svāyamattho ‘‘sahabhāvo natthī’’ti sahabhāvapaṭikkhepeneva viññāyati. Ettāvatā pana anavabujjhantānaṃ vasena vivaritvā vutto. Tenāti anekesaṃ phassādīnaṃ sahabhāvābhāvena. Yadi natthitāmattena upakārakatā natthipaccayatā, anānantarātītavasenapi siyāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘satipī’’tiādi. Tānīti purimataracittāni. Dadamānaṃ viyāti kasmā vuttaṃ, nanu okāsaṃ detiyeva. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pavattiokāsadānena upakārakatā’’ti? Saccametaṃ, evamajjhāsayā viya paccayadhammā abhāvaṃ gacchantīti dassanatthaṃ viya-saddaggahaṇaṃ.

‘स्पर्श इत्यादी अनेक धम्मांचा सहभाव (एकत्र असणे) नाही’ हे एकाच चित्तोत्पादात समाविष्ट असलेल्यांच्या संदर्भात नसून, वेगवेगळ्या चित्तोत्पादांमध्ये समाविष्ट असलेल्यांच्या संदर्भात आहे, हे दर्शविताना ‘एक स्पर्श इत्यादींचा समुदाय असताना दुसरा होत नाही’ असे म्हटले आहे. हाच अर्थ ‘सहभाव नाही’ या सहभावाच्या निषेधानेच समजला जातो. परंतु इतक्याने न समजणाऱ्यांच्या सोयीसाठी हा विस्तार करून सांगितला आहे. ‘तेन’ (त्यामुळे) म्हणजे अनेक स्पर्श इत्यादींच्या सहभावाच्या अभावामुळे. जर केवळ नास्तीपणाने (अभावाने) उपकारकता ही नास्ती-प्रत्ययता असेल, तर ती अनंतर नसलेल्या भूतकाळाच्या (अतीताच्या) प्रभावानेही होईल, या आक्षेपाचा विचार करून ‘सतिपि’ (असतानाही) इत्यादी म्हटले आहे. ‘तानि’ (ती) म्हणजे पूर्वीची चित्ते. ‘देत असल्यासारखे’ (ददमानं विय) असे का म्हटले आहे? ती तर खरोखरच अवकाश (संधी) देतातच ना? कारण असे म्हटले आहे की ‘प्रवृत्तीसाठी अवकाश देण्याद्वारे उपकारकता असते’? हे सत्य आहे, अशा आशयाचे असल्यासारखे प्रत्ययधम्म अभावाला प्राप्त होतात, हे दर्शविण्यासाठी ‘विय’ (सारखे/प्रमाण) या शब्दाचा प्रयोग केला आहे.

Natthitāvigamānaṃ satipi paccayassa dhammassa anupaladdhitāsāmaññe natthivigatapaccayesu labbhamānaṃ visesamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Abhāvamattenāti hutvā abhāvamattena. Tenettha nirodhānantaraṃ paccayadhammassa upakārakattaṃ āha, yathā taṃ ‘‘okāsadāna’’nti vuttaṃ. Sabhāvavigamenāti etena nirodhato parampi yato ‘‘vigatatā nirodhappattatā’’ti vuttaṃ. Paccayadhamme yāsaṃ natthitāvigatatānaṃ vasena natthivigatapaccayā vuttā, tāsaṃ visese dassite natthivigatapaccayānaṃ viseso [Pg.239] dassito hotīti ‘‘natthitā ca nirodhānantarasuññatā vigatatā nirodhappattatā’’ti vuttaṃ, tattha nirodhānantarā na nirodhasamakālāti adhippāyo. Tathāti iminā yathā paccayadhammāvisesepi natthivigatapaccayabhāvaviseso niddhārito, tathā atthiavigatapaccayabhāvavisesoti imamatthaṃ upasaṃharati. Yathā hi nirodhānantaranirodhappattīhi natthivigatatānaṃ bhedo lakkhito, evaṃ paccayadhammassa dharamānatānirodhānupagamehi atthiavigatatānanti. Kathaṃ panāyaṃ dhammāvisese paccayabhāvaviseso duviññeyyarūpena ṭhito sammā vibhāvissatīti āha ‘‘dhammānañhī’’tiādi. Tadabhisamayāya tesaṃ paccayavisesānaṃ adhigamatthaṃ.

नास्ती (अस्तित्व नसणे) आणि विगम (निघून जाणे) यांच्यामध्ये, प्रत्ययधम्माची अनुपलब्धता समान असतानाही, नास्ती-विगत प्रत्ययांमध्ये आढळणारा विशेष अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी ‘एत्थ च’ (आणि इथे) इत्यादी म्हटले आहे. ‘अभावमात्रेण’ (अभावमात्रतेने) म्हणजे होऊन केवळ अभाव होण्याने. म्हणूनच इथे निरोधानंतर प्रत्ययधम्माची उपकारकता सांगितली आहे, ज्याला ‘अवकाशदान’ (संधी देणे) म्हटले आहे. ‘स्वभावविगमेण’ (स्वभाव निघून जाण्याने) याद्वारे निरोधानंतरही, कारण ‘विगतता म्हणजे निरोधप्राप्तता’ असे म्हटले आहे. प्रत्ययधम्मामध्ये ज्या नास्ती आणि विगततेच्या आधारे नास्ती-विगत प्रत्यय सांगितले आहेत, त्यांचा विशेष दर्शविला असता नास्ती-विगत प्रत्ययांचा विशेष दर्शविला जातो, म्हणून ‘नास्ती म्हणजे निरोधानंतरची शून्यता आणि विगतता म्हणजे निरोधप्राप्तता’ असे म्हटले आहे. तिथे ‘निरोधानंतरची’ म्हणजे ‘निरोधसमकालीन नाही’ असा अभिप्राय आहे. ‘तथा’ (त्याचप्रमाणे) याद्वारे, जसे प्रत्ययधम्मामध्ये भेद नसतानाही नास्ती-विगत प्रत्ययभावाचा विशेष निश्चित केला आहे, तसेच अस्ती-अविगत प्रत्ययभावाचा विशेष आहे, या अर्थाचा उपसंहार केला आहे. जसे निरोधानंतर आणि निरोधप्राप्तीद्वारे नास्ती आणि विगततेचा भेद लक्षित होतो, तसेच प्रत्ययधम्माच्या विद्यमानतेने आणि अनिरोधप्राप्तीने अस्ती आणि अविगततेचा भेद होतो. परंतु प्रत्ययधम्मामध्ये भेद नसताना हा प्रत्ययभावाचा विशेष, जो समजण्यास कठीण अशा रूपाने स्थित आहे, तो कसा चांगल्या प्रकारे स्पष्ट होईल? म्हणून ‘धम्मानं हि’ (धम्मांचेच) इत्यादी म्हटले आहे. त्याच्या अभिसमयासाठी (आकलनासाठी) त्या प्रत्ययविशेषांच्या प्राप्तीकरिता.

Catūsu khandhesu ekassapi asaṅgahitattābhāvato anantarādīhīti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojanā. Aññanti sukhumarūpaṃ. Na hi taṃ purejātapaccayo hoti. Nanu ca rūparūpampi purejātapaccayabhāvena kusalattike nāgatanti āha ‘‘rūparūpaṃ panā’’tiādi. Aññattha āgatamevāti yadipi kusalattike nāgataṃ, sanidassanattikādīsu pana āgatattā na sakkā rūparūpassa purejātapaccayataṃ paṭikkhipitunti attho.

चार स्कंधांमध्ये एकाचाही असंग्रहितपणा नसल्यामुळे ‘अनंतर’ इत्यादी शब्दांची विभक्ती बदलून योजना करावी. ‘अञ्ञं’ (इतर) म्हणजे सूक्ष्म रूप. कारण ते पूर्वजातप्रत्यय होत नाही. पण रूप-रूप देखील पूर्वजातप्रत्ययभावाने कुशलत्रिकामध्ये आलेले नाही का? म्हणून म्हटले आहे - ‘रूपरूपं पना’ (रूप-रूप तर) इत्यादी. ‘इतर ठिकाणी आलेलेच आहे’ म्हणजे जरी कुशलत्रिकामध्ये आलेले नसले, तरी सनिदर्शनत्रिक इत्यादींमध्ये आलेले असल्यामुळे रूप-रूपाची पूर्वजातप्रत्ययता नाकारता येत नाही, असा अर्थ आहे.

Paccayuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रत्ययोद्देशवर्णन समाप्त झाले.

Paccayaniddeso

प्रत्ययनिर्देश

1. Hetupaccayaniddesavaṇṇanā

१. हेतुप्रत्ययनिर्देशवर्णन

1. Hetupaccayena paccayabhāvo hetupaccayoti uddiṭṭho, na hetupaccayadhammoti attho. Soti hetubhāvena paccayo. Ettha ca paṭhamavikappe yo hetupaccayena paccayabhāvo vutto, yo ca dutiyavikappe hetubhāvena paccayo vutto, so yasmā atthato yathāvuttassa paccayadhammassa yathāvuttānaṃ paccayuppannānaṃ hetupaccayabhāvoyeva, tasmā vuttaṃ ‘‘ubhayathāpi hetubhāvena upakārakatā hetupaccayoti uddiṭṭhoti dassitaṃ hotī’’ti. Yathā cettha, evaṃ ‘‘ārammaṇapaccayena paccayabhāvo, ārammaṇabhāvena vā paccayo ārammaṇapaccayo’’tiādinā ārammaṇapaccayādīsu attho netabboti dassento [Pg.240] ‘‘esa nayo sesapaccayesupī’’ti āha. Dhammasabhāvo eva, na dhammato aññā dhammasatti nāma atthīti. Upakārakaṃ dhammanti paccayadhammaṃ āha. Upakārakatanti paccayataṃ.

१. हेतुप्रत्ययाने प्रत्ययभाव (प्रत्यय असण्याची स्थिती) म्हणजे 'हेतुप्रत्यय' असा निर्देश केला आहे, 'हेतुप्रत्ययधर्म' असा त्याचा अर्थ नाही. तो (म्हणजे) हेतुभावाने प्रत्यय (कारण) आहे. आणि येथे पहिल्या पर्यायात जो हेतुप्रत्ययाने प्रत्ययभाव सांगितला आहे, आणि दुसऱ्या पर्यायात जो हेतुभावाने प्रत्यय सांगितला आहे, तो अर्थाच्या दृष्टीने यथाकथित प्रत्ययधर्माचा यथाकथित प्रत्ययोत्पन्न (पच्चय्युप्पन्न) धर्मांशी हेतुप्रत्ययभावच आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'दोन्ही प्रकारे हेतुभावाने उपकारक असणे म्हणजेच हेतुप्रत्यय असा निर्देश केला आहे, हे दर्शविले जाते.' आणि जसे येथे आहे, तसेच 'आरम्मणप्रत्ययाने प्रत्ययभाव, किंवा आरम्मणभावाने प्रत्यय म्हणजे आरम्मणप्रत्यय' इत्यादी प्रकारे आरम्मणप्रत्यय इत्यादींमध्ये अर्थ समजून घ्यावा, हे दर्शविताना 'हाच नियम उर्वरित प्रत्ययांनाही लागू होतो' असे म्हटले आहे. धर्मस्वभावच आहे, धर्माव्यतिरिक्त 'धर्मशक्ती' नावाची दुसरी कोणतीही गोष्ट अस्तित्वात नाही. 'उपकारक धर्म' म्हणजे प्रत्ययधर्म असे म्हटले आहे. 'उपकारकता' म्हणजे प्रत्ययता (प्रत्यय असण्याची अवस्था).

Paccattaniddiṭṭhoti paccattavasena niddiṭṭho, paṭhamāya vibhattiyā niddiṭṭhoti attho. Tenāti paccayadhammaniddesabhūtena paccattaniddiṭṭhena paṭhamena hetusaddena. Etassāti hetusaddābhidheyyamatthamāha. So hi chabbidho navavidho dvādasavidhoti anekabhedena bhinnopi hetubhāvasāmaññena ekajjhaṃ katvā ekavacanena vutto. Dutiyo hetusaddoti ānetvā yojanā. Hetunā sampayuttānanti adhikatattā vuttaṃ ‘‘hetu sampayuttānaṃ paccayo honto hetunā sampayuttānameva paccayo hoti, na vippayuttāna’’nti evaṃ padametaṃ. Na hi sabbena sabbaṃ hetuvippayuttadhammānaṃ hetupaccayo na hotīti. Sampayuttasaddassa sambandhīsaddattā ‘‘sampayuttasaddassa sāpekkhattā’’ti vuttaṃ. Sampayuttoti hi vutte kena sampayuttoti ekantato sambandhiantaraṃ apekkhitabbaṃ. Tenāha ‘‘aññassa…pe… viññāyatī’’ti. Nāyaṃ ekantoti yvāyaṃ ‘‘dutiye hetusadde avijjamāne’’tiādinā vutto attho, ayamekanto na hoti, aññāpekkhopi saddo aññassa visesanaṃ hotīti idaṃ na sabbattheva sambhavatīti attho. ‘‘Paccattaniddiṭṭho’’ti iminā paṭhamassa hetusaddassa sampayuttasaddānapekkhataṃ āha. Tena vuttaṃ ‘‘hehupaccayena paccayoti ettheva byāvaṭo’’ti. Avisiṭṭhāti na visesitā. Evanti yathā hetusaddena aññattha byāvaṭena sampayuttā na visesiyanti kiccantarapasutattā, evaṃ sampayuttasaddena hetusaddavisesanarahitena tadatthamattabyāvaṭattā avisesato sampayuttānaṃ gahaṇaṃ siyā. Tena vuttaṃ ‘‘sampayuttasaddenā’’tiādi. Āhārindriyāsampayuttassa abhāvatoti āhārehi indriyehi ca nasampayuttassa dhammassa abhāvato. Na hi phassacetanāviññāṇavedanājīvitavirahito cittuppādo atthi. Tenāha ‘‘vajjetabbā…pe… taṃ na kata’’nti. Vajjetabbaṃ hetuvippayuttaṃ.

'पच्चत्तनिद्दिट्ठो' (स्वतः निर्देश केलेला) म्हणजे स्वतःच्या रूपाने निर्देशित केलेला, प्रथमा विभक्तीने निर्देशित केलेला असा अर्थ आहे. 'तेन' (त्याच्याद्वारे) म्हणजे प्रत्ययधर्माचा निर्देश करणाऱ्या, स्वतः निर्देशित केलेल्या पहिल्या 'हेतु' शब्दाने. 'एतस्स' (याच्या) याद्वारे 'हेतु' शब्दाने अभिधेय (वाच्य) असलेला अर्थ सांगितला आहे. कारण तो (हेतू) सहा प्रकारचा, नऊ प्रकारचा, बारा प्रकारचा अशा अनेक भेदांनी भिन्न असला तरी, हेतुभावाच्या सामान्यतेमुळे एकत्र करून एकवचनात सांगितला आहे. 'दुसरा हेतु शब्द' असा संबंध जोडून योजना करावी. 'हेतूशी संप्रयुक्त असलेल्यांचा' हे अधिकृत असल्यामुळे म्हटले आहे - 'हेतू संप्रयुक्तांचा प्रत्यय (कारण) होत असताना हेतूशी संप्रयुक्त असलेल्यांचाच प्रत्यय होतो, विप्रयुक्तांचा नाही' असे हे पद आहे. कारण सर्व प्रकारे हेतू-विप्रयुक्त धर्मांचा हेतुप्रत्यय होत नाही असे नाही. 'संप्रयुक्त' हा शब्द संबंधवाचक शब्द असल्यामुळे 'संप्रयुक्त शब्दाच्या सापेक्षतेमुळे' असे म्हटले आहे. कारण 'संप्रयुक्त' असे म्हटले असता 'कोणाशी संप्रयुक्त?' अशा दुसऱ्या संबंधाची निश्चितपणे अपेक्षा असते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'दुसऱ्याच्या...पे... समजले जाते'. 'हा एकांत (नियम) नाही' म्हणजे जो हा 'दुसरा हेतु शब्द नसताना' इत्यादी प्रकारे सांगितलेला अर्थ आहे, तो एकांत (निश्चित) नाही; दुसऱ्याची अपेक्षा असणारा शब्दही दुसऱ्याचे विशेषण होतो, हे सर्वत्रच संभवत नाही असा अर्थ आहे. 'पच्चत्तनिद्दिट्ठो' याद्वारे पहिल्या 'हेतु' शब्दाची संप्रयुक्त शब्दावरील अनपेक्षा (अवलंबून नसणे) सांगितली आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'हेतुप्रत्ययाने प्रत्यय येथेच तो व्यापृत आहे'. 'अविसीट्ठा' म्हणजे विशेषित न केलेले (सामान्य). 'अशा प्रकारे' म्हणजे जसे इतर कार्यात व्यस्त असलेल्या 'हेतु' शब्दाने संप्रयुक्त विशेषित केले जात नाहीत, तसेच हेतुशब्दाच्या विशेषणाने रहित असलेल्या संप्रयुक्त शब्दाने केवळ त्याच्या अर्थापुरतेच व्यापृत असल्यामुळे सामान्य रूपाने संप्रयुक्तांचे ग्रहण होईल. म्हणूनच 'संप्रयुक्तशब्दाने' इत्यादी म्हटले आहे. 'आहार आणि इंद्रियांशी असंयुक्त असलेल्याचा अभाव असल्यामुळे' म्हणजे आहार आणि इंद्रियांशी संप्रयुक्त नसलेल्या धर्माचा अभाव असल्यामुळे. कारण स्पर्श, चेतना, विज्ञान, वेदना आणि जीवित यांशिवाय कोणताही चित्तोत्पाद (चित्तुप्पाद) नसतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'वर्ज्य करावे...पे... ते केले नाही'. 'वर्ज्य करावे' म्हणजे हेतु-विप्रयुक्त.

Evampīti dutiyena hetusaddena gayhamānepi nāpajjati. Yadipi hetavo bahavo, sāmaññaniddeso cāyaṃ, tathāpi sāmaññajotanāya visesaniddiṭṭhattāti [Pg.241] adhippāyo. Tena vuttaṃ ‘‘paccatta…pe… vuttattā’’ti. Vināpi dutiyena hetusaddena hetusampayuttabhāve siddhepīti iminā yaṃ vuttaṃ ‘‘nāyamekanto’’ti, tameva ulliṅgeti. Na pana hetūnanti idaṃ hetussa paccayabhāvena gahitattā paccayuppannabhāvena gahaṇaṃ na yujjeyyāti āsaṅkamānaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenevāha ‘‘evampi gahaṇaṃ siyā’’ti. Soti dutiyo hetusaddo. Apare pana ‘‘hetusampayuttakāna’’nti ettha hetūnañca sampayuttakānañcāti samāsaṃ vikappenti. Patiṭṭhāmattādibhāvena nirapekkhāti hetujhānamaggadhammā patiṭṭhānaupanijjhānaniyyānamattena aññadhammanirapekkhā hetujhānamaggapaccayakiccaṃ karonti. Sāpekkhā evāti aññasāpekkhā eva. Āharitabbaisitabbā āhārindriyapaccayehi upakattabbadhammā. Tasmāti yasmā yehi sāpekkhā, te attano paccayuppannadhamme paccayabhāveneva paricchinditvā tiṭṭhanti, tasmā. Tenāha ‘‘te vināpi…pe… na kata’’nti. Paricchindanti visesenti. Tanti dutiyaṃ āhārindriyaggahaṇaṃ. Tatthāti āhārindriyapaccayaniddese. Na kevalañca tattheva, idha ca hetupaccayaniddese dutiyena hetuggahaṇena paccayuppannānaṃ puna visesanakiccaṃ natthi, kasmā? Paccayabhūteneva hetunā sampayuttānaṃ aññesañca hetūnaṃ avicchinnattā.

'एवम्पि' (अशा प्रकारेही) म्हणजे दुसऱ्या 'हेतु' शब्दाने ग्रहण केले जात असतानाही दोष येत नाही. जरी हेतू अनेक असले आणि हा सामान्य निर्देश असला, तरी सामान्य प्रकट करण्यासाठी विशेष रूपाने निर्देशित केल्यामुळे असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पच्चत्त...पे... म्हटल्यामुळे'. 'दुसऱ्या हेतुशब्दाशिवायही हेतु-संप्रयुक्त भाव सिद्ध होत असतानाही' याद्वारे जे 'हा एकांत नाही' असे म्हटले आहे, त्याचाच उल्लेख केला आहे. 'परंतु हेतूंचे नाही' हे, हेतूचे प्रत्ययभावाने ग्रहण केल्यामुळे प्रत्ययोत्पन्नभावाने ग्रहण करणे योग्य होणार नाही, अशी शंका घेणाऱ्याला उद्देशून म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अशा प्रकारेही ग्रहण होईल'. 'सो' म्हणजे दुसरा 'हेतु' शब्द. इतर काही जण 'हेतुसंप्रयुत्तकानं' यामध्ये 'हेतूंचे आणि संप्रयुक्तांचे' असा समास कल्पितात. 'प्रतिष्ठामात्र इत्यादी भावाने निरपेक्ष' म्हणजे हेतू, ध्यान आणि मार्ग हे धर्म केवळ प्रतिष्ठा (आधार), उपनिध्यान (ध्यान) आणि निर्याण (मुक्तीकडे नेणे) यांमुळे इतर धर्मांची अपेक्षा न ठेवता हेतू, ध्यान आणि मार्ग यांचे प्रत्ययकृत्य करतात. 'सापेक्षा एव' म्हणजे इतरांवर अवलंबून असणारेच. 'आहरितव्य आणि एषितव्य' म्हणजे आहार आणि इंद्रिय प्रत्ययांद्वारे उपकृत होणारे धर्म. 'तस्मा' म्हणजे ज्या कारणाने ज्यांच्यावर ते अवलंबून आहेत, ते आपल्या प्रत्ययोत्पन्न धर्मांना प्रत्ययभावानेच मर्यादित करून राहतात, म्हणून. म्हणूनच म्हटले आहे - 'त्यांच्याशिवायही...पे... केले नाही'. 'परिच्छिन्दन्ति' म्हणजे विशेषित करतात. 'तं' म्हणजे दुसरे आहार आणि इंद्रियांचे ग्रहण. 'तत्थ' म्हणजे आहार आणि इंद्रिय प्रत्ययनिर्देशात. आणि केवळ तेथेच नाही, तर येथेही हेतुप्रत्ययनिर्देशात दुसऱ्या 'हेतु' ग्रहणाने प्रत्ययोत्पन्नांचे पुन्हा विशेषण करण्याचे कार्य नाही, कारण काय? प्रत्ययभूत असलेल्या हेतूशी संप्रयुक्त असलेल्या आणि इतर हेतूंचा अविच्छेद (अखंडता) असल्यामुळे.

Purimavacanāpekkho vuttasseva niddesoti taṃ-saddassa paṭiniddesabhāvamāha. Pākaṭībhūte eva atthe pavattati, pākaṭībhāvo ca aññānapekkhena saddena pakāsitattā veditabbo. Anapekkhanīyo atthantarabyāvaṭattā. Aññoti hetusaddato añño. Niddisitabbapakāsako vutto natthi, yo taṃ-saddena paṭiniddesaṃ labheyya.

'पूर्वीच्या वचनाची अपेक्षा ठेवणारा, सांगितलेल्याचाच निर्देश' याद्वारे 'तं' (त्या) या शब्दाचा प्रतिनिर्देशभाव सांगितला आहे. स्पष्ट झालेल्या अर्थातच तो प्रवृत्त होतो, आणि स्पष्टता ही इतर शब्दांची अपेक्षा न ठेवणाऱ्या शब्दाने प्रकाशित केल्यामुळे समजली पाहिजे. दुसऱ्या अर्थात व्यस्त असल्यामुळे तो अनपेक्षणीय आहे. 'अञ्ञो' म्हणजे 'हेतु' शब्दाव्यतिरिक्त दुसरा. निर्देशित करावयाचे प्रकाशित करणारा असा कोणताही शब्द सांगितलेला नाही, ज्याला 'तं' शब्दाने प्रतिनिर्देश मिळावा.

Yadi evaṃ ‘‘taṃsamuṭṭhānāna’’nti ettha kathanti āha ‘‘hetusampayuttakānanti iminā panā’’tiādi. Tattha pana-saddo satipi hetū hetusampayuttakānaṃ niddesabhāve hetusampayuttakasadde labbhamānānaṃ niddisitabbānaṃ pākaṭīkaraṇasaṅkhātaṃ hetusaddato visesaṃ joteti. ‘‘Hetusampayuttakāna’’nti imassa samāsapadassa uttarapadatthappadhānattamāha ‘‘paccayuppannavacanenā’’ti. Tena ca yathādhippetassa atthassa ekadesova vuccati dhammānaṃ visesanabhāvatoti āha ‘‘asamattenā’’ti. Visesanaṃ nāma visesitabbāpekkhanti āha ‘‘paccayuppannavacanantarāpekkhenā’’ti. Vuttatāya vinā paṭiniddesatā natthīti ‘‘pubbe vuttenā’’ti vuttaṃ.

जर असे असेल तर 'तंसमुट्ठानानं' (त्यांच्यापासून समुत्थित होणाऱ्यांच्या) येथे कसे? यावर म्हणतात - 'हेतुसंप्रयुत्तकानं याद्वारे तर' इत्यादी. तेथे 'पन' (तर) हा शब्द, हेतू आणि हेतुसंप्रयुक्त यांचा निर्देशभाव असतानाही, हेतुसंप्रयुक्त शब्दात प्राप्त होणाऱ्या निर्देशित करावयाच्या गोष्टींचे प्रकटीकरण नावाचा 'हेतु' शब्दापेक्षा असलेला विशेष दर्शवितो. 'हेतुसंप्रयुत्तकानं' या सामासिक पदाचा उत्तरपदार्थप्रधानत्व दर्शविताना 'प्रत्ययोत्पन्नवचनाने' असे म्हटले आहे. आणि त्याने अभिप्रेत असलेल्या अर्थाचा केवळ एक भागच सांगितला जातो, कारण तो धर्मांचे विशेषण आहे, म्हणून 'असमत्तेन' (अपूर्णतेने) असे म्हटले आहे. विशेषण हे विशेष्य (ज्याचे विशेषण करायचे आहे ते) सापेक्ष असते, म्हणून 'दुसऱ्या प्रत्ययोत्पन्न वचनाच्या अपेक्षेने' असे म्हटले आहे. आधी सांगितल्याशिवाय प्रतिनिर्देशता असू शकत नाही, म्हणून 'पूर्वी सांगितलेल्याने' असे म्हटले आहे.

Taṃ-saddena [Pg.242] niddisitabbanti ‘‘taṃsamuṭṭhānāna’’nti ettha taṃ-saddena niddisitabbaṃ hetusampayuttakasadde pākaṭībhūtaṃ kiṃ panāti pucchati. Te hetū ceva…pe… hetusampayuttakā ca taṃ-saddena niddisitabbā hetusampayuttakasadde pākaṭībhūtāti sambandho. Aññathāti ‘‘yehi hetūhī’’tiādinā vuttappakārato aññathā aññena pakārena. Taṃ aññaṃ pakāraṃ dassento ‘‘te hetū…pe… sambandhe satī’’ti āha. Idhāti anantaraṃ vuttasambandhanaṃ bhummaniddesena parāmasati. Tenevāti paṭhameneva hetusaddena. Taṃ-saddena niddisitabbāti ‘‘taṃsamuṭṭhānāna’’nti ettha taṃ-saddena niddisitabbā yathā pākaṭā, evaṃ pubbe ‘‘taṃsampayuttakāna’’nti vuttacodanāyampi evameva teneva taṃ-saddena niddisitabbā pākaṭā bhavituṃ arahanti. Tathā ca sati niddisitabbassa…pe… na yujjeyya. Duvidhampi vā hetuggahaṇaṃ apanetvāti ‘‘hetū hetusampayuttakāna’’nti ettha kataṃ dvippakārahetuggahaṇaṃ avicāretvā ‘‘taṃsampayuttakānanti avatvā’’tiādinā taṃ-saddavacanīyataṃ codeti, ‘‘niddisitabbassa apākaṭattā’’tiādinā pariharati ca. Hetū hi paccayāti idaṃ ayaṃ hetupaccayakathāti katvā vuttaṃ.

‘त्या’ (तम्) शब्दाने निर्देश करावा, म्हणजे ‘तंसमुट्ठानानं’ (त्यांच्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या) यामध्ये ‘त्या’ शब्दाने निर्देश करण्यायोग्य ‘हेतुसंप्रयुक्त’ शब्दात काय स्पष्ट झाले आहे? असा प्रश्न विचारला आहे. ते हेतू आणि...पे... हेतुसंप्रयुक्त हे ‘त्या’ शब्दाने निर्देश करण्यायोग्य ‘हेतुसंप्रयुक्त’ शब्दात स्पष्ट झाले आहेत, असा संबंध आहे. ‘अन्यथा’ म्हणजे ‘येहि हेतूहि’ (ज्या हेतूंनी) इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या प्रकारापेक्षा वेगळ्या दुसऱ्या प्रकारे. तो दुसरा प्रकार दर्शवताना “ते हेतू...पे... संबंध असताना” असे म्हटले आहे. ‘येथे’ (इध) याने नंतर सांगितलेल्या संबंधाचा भूम्मनिट्ठेस (सप्तमी निर्देश) द्वारे निर्देश केला आहे. ‘त्याच्यानेच’ (तेनेव) म्हणजे पहिल्याच ‘हेतू’ शब्दाने. ‘त्या’ शब्दाने निर्देश करण्यायोग्य म्हणजे ‘तंसमुट्ठानानं’ यामध्ये ‘त्या’ शब्दाने निर्देश करण्यायोग्य जसे स्पष्ट आहे, तसेच पूर्वी ‘तंसंपयुत्तकानं’ या सांगितलेल्या आक्षेपातही त्याचप्रमाणे त्याच ‘त्या’ शब्दाने निर्देश करण्यायोग्य स्पष्ट असायला हवे. आणि तसे असताना निर्देश करण्यायोग्य...पे... योग्य ठरणार नाही. किंवा दोन्ही प्रकारच्या हेतूंचे ग्रहण काढून टाकून म्हणजे ‘हेतू हेतुसंपयुत्तकानं’ यामध्ये केलेले द्विविध हेतूंचे ग्रहण विचारात न घेता “तंसंपयुत्तकानं असे न म्हणता” इत्यादीद्वारे ‘त्या’ शब्दाच्या वाच्यतेवर आक्षेप घेतला आहे, आणि “निर्देश करण्यायोग्य स्पष्ट नसल्यामुळे” इत्यादीद्वारे त्याचे परिहार (समाधान) केले आहे. “हेतू हेच प्रत्यय आहेत” हे “ही हेतू-प्रत्यय-कथा आहे” असे मानून सांगितले आहे.

Taṃ na vuttanti cittasamuṭṭhānavacanaṃ na vuttaṃ. Tassāti sahajātapaccayassa. Kaṭattārūpassa paccayabhāvo na vutto bhaveyya, vuttova so ‘‘vipākābyākato eko khandho tiṇṇannaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ sahajātapaccayena paccayo, tayo khandhā ekassa khandhassa kaṭattā ca rūpāna’’ntiādinā, tasmā cittacetasikānaṃ kaṭattārūpapaccayabhāvo na sakkā nivāretuṃ. Tatthāti sahajātapaccayaniddese. Tattha hi ‘‘cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ sahajātapaccayena paccayo’’ti cittasamuṭṭhānarūpāni eva niddiṭṭhāni. Idhāpīti imasmiṃ hetupaccayaniddesepi. Evaṃ bhavitabbanti ‘‘cittasamuṭṭhānāna’’nti niddesena bhavitabbaṃ. Yadi evaṃ kasmā tathā na vuttanti āha ‘‘cittasamuṭṭhānānanti panā’’tiādi. Visesitaṃ hoti sabbacittacetasikāsamuṭṭhānabhāvena. Vacanenāti yathādassitena sahajātapaccayaniddesavacanena. Cittacetasikānaṃ paccayabhāvo eva hi tattha paccayaniddese vutto, na cittacetasikānaṃ samuṭṭhānabhāvoti adhippāyo.

‘ते सांगितले नाही’ म्हणजे चित्तसमुत्थान (चित्तापासून उत्पन्न होणारे) हे वचन सांगितले नाही. ‘त्याचा’ म्हणजे सहजातप्रत्ययाचा. कटत्तारूपाचा (कर्मज रूपाचा) प्रत्ययभाव सांगितला गेला नसता, परंतु तो “विपाकाव्याकृत एक स्कंध तीन स्कंधांचा आणि कटत्तारूपांचा सहजातप्रत्ययाने प्रत्यय आहे, तीन स्कंध एका स्कंधाचे आणि कटत्तारूपांचे...” इत्यादीद्वारे सांगितलाच आहे, म्हणून चित्त-चेतसिकांचा कटत्तारूपांशी असलेला प्रत्ययभाव नाकारता येत नाही. ‘तेथे’ म्हणजे सहजातप्रत्ययनिर्देशात. कारण तेथे “चित्त-चेतसिक धर्म चित्तसमुत्थान रूपांचे सहजातप्रत्ययाने प्रत्यय आहेत” असे चित्तसमुत्थान रूपेच निर्देशित केली आहेत. ‘येथेही’ म्हणजे या हेतू-प्रत्ययनिर्देशातही. ‘असे असायला हवे’ म्हणजे ‘चित्तसमुत्थानांचे’ अशा निर्देशाने असायला हवे. जर असे आहे, तर तसे का सांगितले नाही? म्हणून “चित्तसमुत्थानांचे परंतु...” इत्यादी म्हटले आहे. सर्व चित्त-चेतसिकांच्या समुत्थानभावाने ते विशेषित होते. ‘वचनाने’ म्हणजे दर्शविल्याप्रमाणे सहजातप्रत्ययनिर्देशाच्या वचनाने. कारण चित्त-चेतसिकांचा प्रत्ययभावच तेथे प्रत्ययनिर्देशात सांगितला आहे, चित्त-चेतसिकांचा समुत्थानभाव नाही, असा अभिप्राय आहे.

Hetuādipaṭibaddhatañca dasseti yadaggena tāni cittapaṭibaddhavuttīni, tadaggena taṃsampayuttadhammapaṭibaddhavuttīnipi hontīti. Ārammaṇametaṃ hotīti [Pg.243] yadetaṃ kusalākusalacetanāvasena manodvāre cetanaṃ sesadvāresu kāyavacīpayogavasena saṅkappanaṃ, yañca kāmarāgādīnaṃ santāne anusayanaṃ, etaṃ ārammaṇaṃ eso paccayo kammaviññāṇassa ṭhitiyā patiṭṭhānāya. Patiṭṭhiteti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāpatiṭṭhāpatte kammaviññāṇe viruḷheti tato eva kammaviññāṇato paṭisandhiviññāṇabīje viruḷhe viruhanteti attho. Atha vā patiṭṭhā viññāṇassa hotīti kilesābhisaṅkhārasaṅkhāte kammaviññāṇassa ṭhitiyā pavattiyā ārammaṇe paccaye paṭisiddhe āyatipaṭisandhiviññāṇassa patiṭṭhā hoti, tasmiṃ paṭisandhiviññāṇe punabbhavābhinibbattivasena patiṭṭhite patiṭṭhahante viruḷhe bījabhāvena viruhante nāmarūpassa avakkanti hotīti evamettha attho veditabbo. Tenāha ‘‘paṭisandhināmarūpassa viññāṇapaccayatā vuttā’’ti.

आणि हेतू इत्यादींशी बद्धता दर्शवतो की, ज्या मर्यादेपर्यंत ती चित्तावर अवलंबून असणारी वृत्ती आहे, त्याच मर्यादेपर्यंत ती त्यांच्याशी संप्रयुक्त धर्मांवर अवलंबून असणारी वृत्ती देखील असते. ‘हे आलंबन होते’ म्हणजे जे हे कुशल-अकुशल चेतनेच्या वशाने मनोध्वारात चेतना आहे, इतर द्वारांमध्ये काय-वाचा प्रयोगाच्या वशाने संकल्प करणे आहे, आणि जे कामराग इत्यादींच्या संतानामध्ये अनुसयन (सुप्त वासना) आहे, हे आलंबन, हा प्रत्यय कर्मविज्ञानाच्या स्थितीसाठी, प्रतिष्ठेसाठी आहे. ‘प्रतिष्ठित झाल्यावर’ म्हणजे कर्माला जवन (गतिमान) करून प्रतिसंधी खेचून आणण्याच्या समर्थतेची प्रतिष्ठा प्राप्त झालेल्या कर्मविज्ञानात वाढते (विरूळ्हती), त्याच कर्मविज्ञानापासून प्रतिसंधीविज्ञानरूपी बीजाच्या वाढीमध्ये वाढतात, असा अर्थ आहे. अथवा ‘विज्ञानाची प्रतिष्ठा होते’ म्हणजे क्लेश-अभिसंस्कारांनी युक्त अशा कर्मविज्ञानाच्या स्थितीच्या व प्रवृत्तीच्या आलंबनरूपी प्रत्ययाचा निषेध केला असता, आगामी प्रतिसंधीविज्ञानाची प्रतिष्ठा होते; त्या प्रतिसंधीविज्ञानात पुनर्जन्माच्या उत्पत्तीच्या वशाने प्रतिष्ठित झाल्यावर, प्रतिष्ठित होत असताना, वाढल्यावर, बीजरूपाने वाढताना नामरूपाची अवक्रांती (अवतरण) होते, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे - “प्रतिसंधी नामरूपाची विज्ञानप्रत्ययता सांगितली आहे.”

Purimatarasiddhāyāti khettabhāvanibbattiyā puretarameva siddhāya pathaviyā. Attalābhoyeva cettha patiṭṭhānaṃ, na paṭiladdhattabhāvānaṃ avaṭṭhānanti dassento ‘‘patiṭṭhānaṃ kammassa kaṭattā uppattīti vuttaṃ hotī’’ti āha.

‘पूर्वीच सिद्ध झालेल्या’ म्हणजे शेतभावाच्या उत्पत्तीपूर्वीच सिद्ध झालेल्या पृथ्वीच्या. आणि येथे आत्मलाभ (स्वतःचे अस्तित्व मिळवणे) हेच ‘प्रतिष्ठान’ आहे, प्राप्त झालेल्या अस्तित्वाचे टिकून राहणे नाही, हे दर्शवताना “प्रतिष्ठान म्हणजे कर्माच्या कटत्तामुळे (केल्यामुळे) उत्पत्ती होय, असे म्हटले आहे” असे सांगितले.

Sesarūpānanti paṭisandhikkhaṇe pathavīdhātuādīnaṃ sesarūpānaṃ, pavatte pana tisantatirūpānampi. Sahabhavanamattaṃ vā dasseti. Sahabhāvenapi hi atthi kāci visesamattā. Katthaci katthacīti pakatikālabhavavisesādike. Tatiyapakatiyañhi paṭhamakappikakāle ca bhāvakalāpo natthi, rūpabhave kāyakalāpopi. Ādi-saddena tattheva ghānajivhākalāpā, kāmabhave ca andhādīnaṃ cakkhādikalāpā saṅgayhanti. Katthaci abhāvābhāvatoti nāmarūpokāse katthacipi abhāvābhāvato.

‘उर्वरित रूपांचे’ म्हणजे प्रतिसंधीच्या क्षणी पृथ्वीधातू इत्यादी उर्वरित रूपांचे, प्रवृत्तीत (जीवनात) मात्र तीन संतती रूपांचे देखील. किंवा केवळ सह-अस्तित्व (सहभवन) दर्शवतो. कारण सहभावाने देखील काही विशेष मात्रा असते. ‘काही ठिकाणी, काही ठिकाणी’ म्हणजे नैसर्गिक काळ, भव-विशेष इत्यादींमध्ये. कारण तिसऱ्या प्रकृतीत आणि प्रथम कल्पिक काळात भावकलाप नसतो, रूपभवात कायकलाप देखील नसतो. ‘आदी’ शब्दाने तेथेच घ्राण-जिव्हाकलाप, आणि कामभवात अंध इत्यादींचे चक्षू इत्यादी कलाप समाविष्ट होतात. ‘काही ठिकाणी अभाव नसल्यामुळे’ म्हणजे नामरूप अवकाशात कुठेही अभाव नसल्यामुळे.

Tesanti pavattiyaṃ kaṭattārūpādīnaṃ. Na hi hetu pavattiyaṃ kaṭattārūpassa paccayo hoti, utuāhārajānaṃ pana sambhavoyeva natthi. Tena vuttaṃ ‘‘paccayabhāvappasaṅgoyeva natthī’’ti. Na pana labbhati paccayapaccanīye tādisassa vārassa anuddhaṭattā. Idanti ‘‘pavattiyaṃ kaṭattārūpādīnaṃ paccayabhāvapaṭibāhanato’’ti idaṃ ‘‘hetū sahajātāna’’nti adesanāya parihāravacanaṃ, īdisī pana codanā anokāsā evāti dassetuṃ ‘‘bhagavā panā’’tiādi [Pg.244] vuttaṃ. Yo hi dhammo yathā bhagavatā desito, so tatheva gahetabboti.

‘त्यांचे’ म्हणजे प्रवृत्तीत (जीवनात) कटत्तारूप इत्यादींचे. कारण प्रवृत्तीत हेतू हा कटत्तारूपाचा प्रत्यय होत नाही, आणि ऋतू व आहारापासून उत्पन्न होणाऱ्यांचा तर संभवच नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - “प्रत्ययभावाचा प्रसंगच उद्भवत नाही.” परंतु प्रत्यय-प्रत्यनीकात (विरोधात) तशा प्रकारचा वार (प्रसंग) उद्धृत न केल्यामुळे तो मिळत नाही. ‘हे’ म्हणजे “प्रवृत्तीत कटत्तारूप इत्यादींच्या प्रत्ययभावाचा निषेध केल्यामुळे” हे “हेतू सहजातांचे...” या अ-देशनेचे (उपदेश न करण्याचे) परिहार-वचन (समाधानकारक उत्तर) आहे, परंतु असा आक्षेप निरवकाश (अयोग्य) आहे हे दर्शवण्यासाठी “भगवान मात्र...” इत्यादी म्हटले आहे. कारण जो धर्म भगवंतांनी जसा उपदेशिला आहे, तो तसाच ग्रहण केला पाहिजे.

Hetupaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

हेतुप्रत्ययनिर्देशवर्णन समाप्त झाले.

2. Ārammaṇapaccayaniddesavaṇṇanā

२. आलंबनप्रत्ययनिर्देशवर्णन

2. Uppajjanakkhaṇeyevāti ettha uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā uddhaṃ pajjanaṃ gamanaṃ pavattanaṃ uppajjanaṃ, tassa khaṇo, tasmiṃ uppajjanakkhaṇeti evaṃ vā attho daṭṭhabbo. Evañhi sati uppajjanasaddena uppannasaddena viya sabbe pavattamānabhāvā saṅgahitā honti, na uppādamattaṃ. Tenāti cakkhuviññāṇādīnaṃ vattamānakkhaṇeyeva rūpādīnaṃ ārammaṇapaccayattena. Anālambiyamānānanti sabbena sabbaṃ nālambiyamānānanti attho. Aññathā hi yathāvuttānaṃ rūpādīnaṃ yadā ārammaṇapaccayattābhāvo, tadā anālambiyamānatāvāti. Sabbarūpānīti sabbāni rūpāyatanāni, yattakāni tāni āpāthagatāni yogyadese ṭhitāni, tāni sabbānīti attho. Saha na hontīti ekajjhaṃ ārammaṇaṃ na honti. Satipi hi anekesaṃ ekajjhaṃ āpāthagamane yattha yattha pubbābhogo, taṃ taṃyeva ārammaṇaṃ hoti, na sabbaṃ. Nīlādisaṅghātavasena cetaṃ vuttaṃ, na paccekaṃ nīlādirūpāyatanamattavasena. Samuditāniyeva hi rūpāyatanāni cakkhuviññāṇassa ārammaṇaṃ, na visuṃ visunti dhātuvibhaṅgavaṇṇanāyaṃ dassitoyaṃ nayo. Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘te te visuṃ visuṃ ārammaṇapaccayo hontī’’tipi vuttaṃ, tampi yathāvuttamevatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Aññathā rūpāyatanaṃ manindriyagocaraṃ nāma na siyā. Saddādīsupi eseva nayo. Tenevāha ‘‘tathā saddādayopī’’ti. ‘‘Saha na hontī’’ti vuttamatthaṃ pāḷiyā vibhāvetuṃ ‘‘yaṃ yanti hi vacanaṃ rūpādīni bhindatī’’ti āha.

२. ‘उत्पज्जनक्खणेयेवाति’ (उत्पन्न होण्याच्या क्षणीच) येथे उत्पत्तीपासून (उप्पादापासून) सुरू करून भंगापर्यंत (विनाशापर्यंत) वर जाणे, गमन करणे, प्रवृत्त होणे म्हणजे ‘उत्पज्जन’ (उत्पन्न होणे) होय. त्याचा जो क्षण, तो ‘उत्पज्जनक्खण’ (उत्पत्तीचा क्षण) होय, असा अर्थ समजला पाहिजे. असे असल्यास ‘उत्पज्जन’ या शब्दाने, ‘उत्पन्न’ या शब्दाप्रमाणेच, सर्व प्रवृत्त होणारे भाव (अस्तित्व) समाविष्ट होतात, केवळ उत्पत्तीमात्र (उप्पाद) नाही. ‘तेना’ (त्यामुळे) म्हणजे चक्षुविज्ञानादींच्या वर्तमान क्षणीच रूपादींच्या आलंबनप्रत्ययभावामुळे (आलंबनप्रत्ययत्वेन). ‘अनालंबियमानानां’ म्हणजे सर्व प्रकारे आलंबन न केले जाणे, असा अर्थ आहे. अन्यथा, आधी सांगितलेल्या रूपादींचा जेव्हा आलंबनप्रत्ययभाव नसतो, तेव्हा त्यांची ‘अनालंबियमानता’ (आलंबन न केले जाणे) असते. ‘सब्बरूपाणि’ म्हणजे सर्व रूपायतने; जितकी ती गोचर (आपाथगत) झालेली आणि योग्य ठिकाणी स्थित आहेत, ती सर्व, असा अर्थ आहे. ‘सह न होन्ति’ म्हणजे एकत्र आलंबन होत नाहीत. कारण अनेक गोष्टी एकाच वेळी गोचर झाल्या तरीही, जिथे जिथे पूर्व-आभोग (लक्ष/मनोयोग) असतो, ते तेच आलंबन बनते, सर्व नाही. आणि हे नील (निळा) इत्यादींच्या समूहाच्या (संघाताच्या) अपेक्षेने म्हटले आहे, प्रत्येक स्वतंत्र नील इत्यादी रूपायतनमात्राच्या अपेक्षेने नाही. कारण एकत्रित आलेली रूपायतनेच चक्षुविज्ञानाचे आलंबन बनतात, वेगवेगळी नाही, हा नियम ‘धातुविभंगवण्णना’ (धातुविभंग-अट्ठकथा) मध्ये दर्शविला आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये जे ‘ते ते वेगवेगळे आलंबनप्रत्यय होतात’ असेही म्हटले आहे, ते देखील वर सांगितलेल्या अर्थालाच अनुसरून म्हटले आहे. अन्यथा रूपायतन हे मनिंद्रियाचा विषय (मनिन्द्रियगोचर) झाले नसते. शब्दादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘तथा सद्दादयोपि’ (तसेच शब्दादी देखील). ‘सह न होन्ति’ या सांगितलेल्या अर्थाला पाळीद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी ‘यं यन्ति हि वचनं रूपादीनि भिन्दती’ असे म्हटले आहे.

‘‘Ye ete’’tiādiko purimo attho, ‘‘na ekato hontī’’tiādiko pana pacchimo, ‘‘sabbārammaṇatādivasena vā idhāpi attho gahetabbo’’ti kasmā vuttaṃ. Na hi ‘‘yaṃ yaṃ vā panārabbhā’’ti imissā pāḷiyā viya ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhā’’ti imassa pāṭhassa purato manoviññāṇassa sabbārammaṇatā nāgatā. Vuttañhi ‘‘sabbe dhammā manoviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti. Na [Pg.245] hi anantarameva pāḷiyaṃ sarūpato āgatamatthaṃ gahetvā padantaraṃ saṃvaṇṇetabbaṃ. Tattha hi ‘‘rūpārammaṇaṃ vā’’tiādinā niyamavasena cha ārammaṇāni vatvā ‘‘yaṃ yaṃ vā panārabbhā’’ti vacanaṃ sabbārammaṇatādidassananti yuttamevetanti, idha pana sabbārammaṇataṃ vatvā puna ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhā’’ti vuccamānaṃ sabbārammaṇatādassananti kathamidaṃ yujjeyya? Kamābhāvopi ‘‘sabbe dhammā’’ti avisesavacaneneva siddho ārammaṇānupubbiyāva aggahitattā. Na hi manodhātuyā viya manoviññāṇadhātuyā idha ārammaṇāni anupubbato gahitāni, tattha viya vā eteneva niyamābhāvopi saṃvaṇṇitoti veditabbo. Tasmā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayenevettha attho gahetabbo.

‘ये एते’ इत्यादी पहिला अर्थ आहे, आणि ‘न एकतो होन्ति’ इत्यादी नंतरचा अर्थ आहे. ‘सर्व-आलंबनता इत्यादींच्या द्वारे येथेही अर्थ ग्रहण करावा’ असे का म्हटले आहे? कारण ‘यं यं वा पनारब्भ’ या पाळीप्रमाणे, ‘यं यं धम्मं आरब्भ’ या पाठाच्या आधी मनोविज्ञानाची सर्व-आलंबनता आलेली नाही. कारण असे म्हटले आहे— ‘सब्बे धम्मा मनोविञ्ञाणधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं आरम्मणपच्चयेन पच्चयो’ (सर्व धर्म मनोविज्ञानधातू आणि तिच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांच्या आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय आहेत). कारण पाळीमध्ये लगेचच प्रत्यक्षपणे आलेल्या अर्थाला ग्रहण करून दुसऱ्या पदाचे स्पष्टीकरण केले जाऊ नये. कारण तिथे ‘रूपारम्मणं वा’ इत्यादी नियमाद्वारे सहा आलंबने सांगून ‘यं यं वा पनारब्भ’ हे वचन सर्व-आलंबनता इत्यादींचे दर्शन घडवणारे आहे, हे योग्यच आहे. परंतु येथे सर्व-आलंबनता सांगून पुन्हा ‘यं यं धम्मं आरब्भ’ असे म्हटले जात असताना, ते सर्व-आलंबनतेचे दर्शन आहे, हे कसे योग्य ठरेल? क्रमाचा अभाव देखील ‘सब्बे धम्मा’ या सामान्य (अविशेष) वचनानेच सिद्ध होतो, कारण आलंबनांचा अनुक्रम ग्रहण केला गेलेला नाही. कारण मनोधातूप्रमाणे येथे मनोविज्ञानधातूची आलंबने अनुक्रमाने घेतलेली नाहीत, किंवा तिथे सांगितल्याप्रमाणे यानेच नियमाचा अभाव देखील स्पष्ट केला आहे, असे समजावे. म्हणून अट्ठकथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच येथे अर्थ ग्रहण केला पाहिजे.

Pavattanti pavattanaṃ. Nadiyā sandanaṃ pabbatassa ṭhānanti hi vuttā aviratamavicchedanāyaṃ tathāpavattikiriyāva. Tenāha ‘‘avirataṃ avicchinnaṃ sandantī’’ti. Evanti yathā ‘‘sandantī’’ti vattamānavacanaṃ vuttaṃ, evaṃ ‘‘ye ye dhammā uppajjantī’’ti sabbasaṅgahavasena uppajjanassa gahitattā ārammaṇapavaggato ‘‘uppajjantī’’ti vattamānavacanaṃ vuttanti attho. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sabbakālasaṅgahavasenā’’tiādi. Tathā ca vuttaṃ ‘‘atītānāgata…pe… adhippāyo’’ti, atītānāgatapaccuppannānaṃ cittacetasikānanti attho. Samudāyavasenāti cittena rāsīkaraṇavasena. Adhippāyoti iminā vattamānupacārena vināva ‘‘ye ye dhammā uppajjantī’’ti ettha vattamānatthaṃ sakkā yojetunti imamatthaṃ ulliṅgeti. Tenāha ‘‘ime panā’’tiādi. Yadipi paccayadhammā keci atītā anāgatāpi honti, paccayuppannadhammo pana paccuppanno evāti āha ‘‘atītānāgatānaṃ na hontī’’ti. Uppāde vā hi paccayuppannassa paccayena bhavitabbaṃ ṭhitiyaṃ vāti. Tasmāti yasmā atītānāgatā paramatthato natthi, tasmā. Tesūti paccayuppannesu. Taṃtaṃpaccayāti taṃ taṃ rūpādiārammaṇaṃ paccayo etesanti taṃtaṃpaccayā. Ayamattho dassito hoti samānasabhāvattā. Na hi atthābhedena sabhāvabhedo atthi. Na pana taṃtaṃpaccayavantatā dassitā hoti atītānāgatesu nippariyāyena tadabhāvato. Yasmā paccayavanto paccayuppannāyeva, te ca paccuppannāyevāti.

‘पवत्तन्ति’ म्हणजे प्रवृत्त होणे (प्रवर्तन). नदीचे वाहणे आणि पर्वताचे स्थिर राहणे, असे जे म्हटले जाते, ती निरंतर आणि अविच्छिन्न अशी प्रवृत्तीची क्रियाच आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘अविरतं अविच्छिन्नं सन्दन्ति’ (निरंतर, न तुटता वाहतात). अशा प्रकारे, जसे ‘सन्दन्ति’ (वाहतात) हे वर्तमानकाळाचे रूप वापरले आहे, तसेच ‘ये ये धम्मा उप्पज्जन्ति’ (जे जे धर्म उत्पन्न होतात) यामध्ये सर्व-संग्रहाच्या अपेक्षेने उत्पत्तीचे ग्रहण केल्यामुळे, आलंबनाच्या प्रवृत्तीवरून ‘उप्पज्जन्ति’ हे वर्तमानकाळाचे रूप वापरले आहे, असा अर्थ आहे. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये ‘सब्बकालसंग्रहवशेन’ (सर्व काळ संग्रहाच्या अपेक्षेने) इत्यादी म्हटले आहे. आणि तसेच म्हटले आहे— ‘अतीतानागत...पे... अभिप्राय’ म्हणजे अतीत (भूत), अनागत (भविष्य) आणि प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) चित्त-चेतसिकांचा, असा अर्थ आहे. ‘समुदायवशेन’ म्हणजे चित्ताने एकत्रित (राशीकरण) करण्याच्या अपेक्षेने. ‘अभिप्राय’ म्हणजे या वर्तमानकाळाच्या उपचाराशिवाय देखील ‘ये ये धम्मा उप्पज्जन्ति’ येथे वर्तमान अर्थाची योजना करता येणे शक्य आहे, या अर्थाचा निर्देश करतो. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘इमे पना’ इत्यादी. जरी काही प्रत्ययधर्म अतीत आणि अनागत देखील असतात, तरी प्रत्ययोत्पन्न धर्म (पच्चयुप्पन्नधम्म) हा वर्तमानच असतो, म्हणूनच म्हटले आहे— ‘अतीतानागतांना होत नाही’. कारण उत्पत्तीच्या वेळी किंवा स्थितीच्या वेळी प्रत्ययोत्पन्नाचा प्रत्ययसला पाहिजे. ‘तस्मा’ म्हणजे ज्याअर्थी अतीत आणि अनागत हे परमार्थतः अस्तित्वात नाहीत, म्हणून. ‘तेसु’ म्हणजे प्रत्ययोत्पन्नांमध्ये. ‘तंतंपच्चया’ म्हणजे ते ते रूपादी आलंबन ज्यांचा प्रत्यय आहे, ते ‘तंतंपच्चया’ (त्या त्या प्रत्ययांचे) होत. समान स्वभाव असल्यामुळे हा अर्थ दर्शविला आहे. कारण अर्थाच्या अभेदाने स्वभावाचा भेद होत नाही. परंतु अतीत आणि अनागतांमध्ये मुख्य अर्थाने (निप्परियायेन) त्याचा अभाव असल्यामुळे, त्यांची ‘त्या त्या प्रत्यययुक्तता’ दर्शविलेली नाही. कारण प्रत्यययुक्त हे प्रत्ययोत्पन्नच असतात, आणि ते वर्तमानच असतात.

Yaṃ [Pg.246] yaṃ dhammaṃ te te dhammāti yaṃnimittāyaṃvacanabhedo, taṃ dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi āraddhaṃ. Rūpārūpadhammā hi kalāpato pavattamānāpi cittacetasikānaṃ kadāci visuṃ visuṃ ārammaṇaṃ honti, kadāci ekajjhaṃ, na ettha niyamo atthi, purimābhogoyeva pana tathāgahaṇe kāraṇaṃ. Tayimaṃ dīpetuṃ bhagavatā yaṃvacanabhedo katoti ca sakkā vattuṃ, yasmā pana ekakalāpapariyāpannānampi dhammānaṃ ekajjhaṃ gahaṇe na samudāyo gayhati tadābhogābhāvato, atha kho samuditā dhammā evāti sahaggahaṇampi visuṃgahaṇagatikaṃ, tasmā visuṃgahaṇasabbhāvadīpanatthaṃ ‘‘yaṃ ya’’nti vatvā satipi visuṃgahaṇe te sabbe ekajjhaṃ ārammaṇapaccayo hontīti dassanatthaṃ ‘‘te te’’ti vuttanti imamatthaṃ dassento ‘‘cattāro hi khandhā’’tiādimāha. Tattha vedanādīsūti vedanādīsu catūsu khandhesu abhinditvā gahaṇavasena, bhinditvā pana gahaṇavasena phassādīsu. Yo ca rūpādikoti idaṃ viññāṇantarassa sādhāraṇārammaṇavasena vuttaṃ, ye ca aneke phassādayoti idaṃ asādhāraṇārammaṇavasena. Te sabbeti te sādhāraṇāsādhāraṇappabhede sabbepi ārammaṇadhamme. Ekekameva ārabbha uppajjantīti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Rūpārammaṇadhammā ca aneke nīlādibhedato. Tathāti aneke. Tena bherisaddādike, mūlagandhādike, mūlarasādike, kathinasamphassādike, vedanādike ca saṅgaṇhāti. Aneketi hi iminā anekakalāpagatānaṃyeva vaṇṇādīnaṃ indriyaviññāṇārammaṇabhāvamāha. Sāmaññato hi vuttaṃ yathārahaṃ bhinditvā nidassitabbaṃ hotīti.

"जे जे धम्म ते ते धम्म" (यं यं धम्मं ते ते धम्मा) हा जो शब्दांचा विभाग (वचनभेद) आहे, तो कोणत्या निमित्ताने आहे, हे दर्शवण्यासाठी "येथे आणि" (एत्थ चा) इत्यादी सुरू केले आहे. कारण रूप आणि अरूप धम्म (रूपारूपधम्मा) जरी समूहाने (कलापतः) प्रवृत्त होत असले, तरी ते चित्त आणि चेतसिकांचे कधी वेगवेगळ्या प्रकारे (विशुं विशुं) आरम्मण (आलंबन) होतात, तर कधी एकत्रितपणे (एकज्झं). येथे कोणताही नियम नाही, परंतु पूर्वीचा आभोग (मनस्कार) हेच तशा प्रकारे ग्रहण करण्याचे कारण आहे. हे स्पष्ट करण्यासाठी भगवंतांनी हा वचनभेद केला आहे, असेही म्हणता येऊ शकते. कारण एकाच समूहात (एककलाप) समाविष्ट असलेल्या धम्मांचे एकत्रित ग्रहण केले तरी, त्याविषयीच्या आभोगाच्या (लक्ष्य देण्याच्या) अभावामुळे संपूर्ण समुदाय ग्रहण केला जात नाही; तर उलट, एकत्रित झालेले धम्मच ग्रहण केले जातात, म्हणून एकत्रित ग्रहण करणे हे देखील वेगवेगळ्या ग्रहणाच्या स्वरूपाचेच असते. म्हणूनच, वेगवेगळ्या ग्रहणाचे अस्तित्व दर्शवण्यासाठी "जे जे" (यं यं) असे म्हणून, आणि वेगवेगळ्या ग्रहणातही ते सर्व एकत्रितपणे आरम्मण-प्रत्यय (आलंबन-प्रत्यय) होतात हे दर्शवण्यासाठी "ते ते" (ते ते) असे म्हटले आहे, हा अर्थ दर्शवताना "चार स्कंध" (चत्तारो हि खन्धा) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये "वेदना इत्यादींमध्ये" (वेदनादीसू) म्हणजे वेदना इत्यादी चार स्कंधांमध्ये विभाग न करता ग्रहण करण्याच्या दृष्टीने, आणि विभाग करून ग्रहण करण्याच्या दृष्टीने "स्पर्श इत्यादींमध्ये" (फस्सादीसु). "आणि जे रूप इत्यादी" (यो च रूपादिको) हे दुसऱ्या विज्ञानाच्या साधारण आरम्मणाच्या दृष्टीने म्हटले आहे, आणि "जे अनेक स्पर्श इत्यादी" (ये च अनेके फस्सादयो) हे असाधारण आरम्मणाच्या दृष्टीने म्हटले आहे. "ते सर्व" (ते सब्बे) म्हणजे साधारण आणि असाधारण अशा सर्वच आरम्मण धम्मांचे ग्रहण आहे. "प्रत्येकालाच अनुसरून उत्पन्न होतात" (एकेकमेव आरब्भ उप्पज्जन्ति) याविषयी जे सांगायचे आहे, ते खाली (पूर्वीच) सांगितले आहे. आणि रूप-आरम्मण धम्म हे नील (निळा) इत्यादी भेदांमुळे अनेक आहेत. "तसेच" (तथा) म्हणजे अनेक. त्याने ढोलकीचा आवाज (भेरीशब्द) इत्यादी, मूळ-गंध इत्यादी, मूळ-रस इत्यादी, कठीण स्पर्श इत्यादी आणि वेदना इत्यादींचा संग्रह होतो. "अनेक" (अनेके) या शब्दाने अनेक समूहांमध्ये (कलाप) असलेल्या वर्ण (रंग) इत्यादींचा इंद्रियविज्ञानाचा आरम्मणभाव सांगितला आहे. सामान्यतः जे सांगितले आहे, त्याचा यथायोग्य विभाग करून निर्देश केला पाहिजे.

Kusalavipākassāti kusalassa vipākassa ca. Na hi nibbānaṃ pubbe nivutthanti idaṃ ‘‘diṭṭhanibbānoyevā’’tiādinā vakkhamānameva atthaṃ hadaye ṭhapetvā vuttaṃ. Pubbenivāsānussatiñāṇena hi nibbānavibhāvanaṃ adiṭṭhasaccassa vā siyā diṭṭhasaccassapi vā. Tattha adiṭṭhasaccena tāva taṃ vibhāvetumeva na sakkā appaṭividdhattā, itarassa pana pageva vibhūtamevāti taṃ tena vibhāvitaṃ nāma hotīti adhippāyo. Ettha ca ‘‘na ca taṃ vutta’’nti iminā pubbenivāsānussatiñāṇassa nibbānārammaṇakaraṇābhāvaṃ āgamato dassetvā ‘‘na hi nibbāna’’ntiādinā yuttito dasseti. Tattha ‘‘na pubbe nivutthaṃ asaṅkhatattā’’ti kasmā vuttaṃ? Gocarāsevanāya āsevitassapi nivutthanti icchitattā. Diṭṭhasaccoyeva hi pubbenivāsānussatiñāṇena [Pg.247] nibbānaṃ vibhāveti, na adiṭṭhasacco. Taṃ pana ñāṇaṃ khandhe viya khandhapaṭibaddhepi vibhāvetīti nibbānārammaṇakhandhavibhāvane nibbānampi vibhāvetīti sakkā viññātuṃ. Etena payojanābhāvacodanā paṭikkhittāti daṭṭhabbā. Evaṃ anāgataṃsañāṇepi yojetabbanti yathā pubbenivāsānussatiñāṇassa nibbānārammaṇatā dassitā, evaṃ anāgataṃsañāṇepi yathārahaṃ yojetabbaṃ. Tattha pana ‘‘khandhapaṭibaddhavibhāvanakāle’’tiādinā yojanā veditabbā. Tena vuttaṃ ‘‘yathāraha’’nti. Kassaci abhiññāppattassapi rūpāvacarassa, pageva itarassa.

"कुशलविपाकाचे" (कुसलविपाकस्स) म्हणजे कुशलाचे आणि विपाकाचे. "कारण निर्वाण पूर्वी वास्तव्य केलेले नाही" (न हि निब्बानं पुब्बे निवत्थं) हे "ज्याने निर्वाण पाहिले आहे तोच" (दिट्ठनिब्बानोयेव) इत्यादी पुढे सांगण्यात येणारा अर्थ मनात ठेवून म्हटले आहे. कारण पूर्वनिवासानुस्मृती ज्ञानाने (पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणेन) निर्वाणाचे स्पष्टीकरण हे ज्याने सत्य पाहिले नाही (अदृष्टसत्य) त्याचे किंवा ज्याने सत्य पाहिले आहे (दृष्टसत्य) त्याचे असू शकते. त्यामध्ये, ज्याने सत्य पाहिले नाही त्याला तर प्रतिवेध (साक्षात्कार) न झाल्यामुळे त्याचे स्पष्टीकरण करणे शक्यच नाही; परंतु दुसऱ्यासाठी (दृष्टसत्यासाठी) ते आधीच स्पष्ट झालेले असल्यामुळे, ते त्याच्याद्वारे स्पष्ट केले गेले आहे, असा अभिप्राय आहे. आणि येथे "आणि ते म्हटले नाही" (न च तं वुत्तं) याने पूर्वनिवासानुस्मृती ज्ञानाचा निर्वाणाला आरम्मण न करण्याचा भाव आगमावरून (शास्त्रावरून) दर्शवून, "कारण निर्वाण..." इत्यादींद्वारे युक्तीने दर्शवले आहे. त्यामध्ये "असंस्कृत (असंखत) असल्यामुळे पूर्वी वास्तव्य केलेले नाही" (न पुब्बे निवत्थं असङ्खतत्ता) असे का म्हटले आहे? कारण गोचर-आसेवनाने (विषयाच्या अभ्यासाने) आसेवन केलेल्याला देखील "वास्तव्य केलेले" (निवुत्थं) असे मानण्याची इच्छा असल्यामुळे. कारण दृष्टसत्यच पूर्वनिवासानुस्मृती ज्ञानाने निर्वाण स्पष्ट करतो, अदृष्टसत्य नाही. परंतु ते ज्ञान स्कंधांप्रमाणेच स्कंधांशी संबंधित असलेल्या गोष्टींनाही स्पष्ट करते, म्हणून निर्वाण-आरम्मण असलेल्या स्कंधांना स्पष्ट करताना निर्वाणालाही स्पष्ट करते, असे समजता येऊ शकते. याने प्रयोजनाच्या अभावाची शंका (चोदना) फेटाळली गेली आहे, असे समजावे. याचप्रमाणे अनागतज्ञान (अनागतंसञाण) मध्येही योजना करावी, म्हणजेच ज्याप्रमाणे पूर्वनिवासानुस्मृती ज्ञानाची निर्वाण-आरम्मणता दर्शवली आहे, त्याचप्रमाणे अनागतज्ञानातही यथायोग्य योजना करावी. त्यामध्ये "स्कंधांशी संबंधित गोष्टी स्पष्ट करण्याच्या वेळी" इत्यादींद्वारे योजना समजून घ्यावी. म्हणूनच "यथायोग्य" (यथारहं) असे म्हटले आहे. हे रूपावचर भूमीतील एखाद्या अभिज्ञाप्राप्त व्यक्तीसाठी आहे, मग इतरांसाठी तर काय सांगावे!

Ārammaṇapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

आरम्मणप्रत्ययनिर्देशवर्णन समाप्त झाले.

3. Adhipatipaccayaniddesavaṇṇanā

३. अधिपतीप्रत्ययनिर्देशवर्णन

3. Dhurasahacariyato dhoreyyo ‘‘dhura’’nti vuttoti āha ‘‘dhuranti dhuraggāha’’nti. Chandassa pubbaṅgamatāsiddhaṃ pāsaṃsabhāvaṃ upādāya aṭṭhakathāyaṃ ‘‘jeṭṭhaka’’nti vuttanti tamevatthaṃ dīpento ‘‘seṭṭha’’nti āha. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘chandaṃ pubbaṅgamaṃ katvā āyūhita’’nti. Purimachandassāti ‘‘chandādhipatī’’ti purimasmiṃ pade niddesavasena vuttassa chandasaddassa samānarūpena sadisākārena. Tadanantaraṃ niddiṭṭhenāti tassa purimassa chandasaddassa anantaraṃ niddesavasena vuttena. Tato eva ca taṃsamānatthatāya ca taṃsambandhena ‘‘chandasampayuttakāna’’nti ettha chandasaddeneva adhipatisaddarahitenāti attho. Paccayabhūtassāti adhipatipaccayabhūtassa. Sampayuttakavisesanabhāvoti attanā sampayuttadhammānaṃ so eva adhipatipaccayatāsaṅkhāto visesanabhāvo. Esa nayoti iminā ‘‘vīriyādhipati vīriyasampayuttakānantiādīsu purimavīriyassa samānarūpenā’’tiādinā vattabbaṃ atthavacanaṃ atidisati.

३. धुराच्या (जबाबदारीच्या) सहचर्यामुळे धुरंधर (धोरेय्य) याला "धुर" म्हटले आहे, म्हणून म्हटले आहे: "'धुर' म्हणजे धुरा वाहणारा (धुरग्गाहं)". छंदाचे (इच्छेचे) पूर्वांगमत्व सिद्ध असल्यामुळे त्याच्या प्रशंसनीय भावाला ग्रहण करून अट्ठकथेत "जेठ्ठक" (प्रमुख) म्हटले आहे, तोच अर्थ स्पष्ट करताना "सेट्ठ" (श्रेष्ठ) असे म्हटले आहे. कारण अट्ठसालिनीमध्ये असे म्हटले आहे: "छंदाला पूर्वांगम (अग्रणी) करून प्रयत्न केला". "पूर्वीच्या छंदाचे" (पुरिमचन्दस्स) म्हणजे "छंदाधिपती" या पूर्व पदात निर्देशानुसार सांगितलेल्या 'छंद' शब्दाच्या समान रूपाने आणि समान आकाराने. "त्याच्या लगेच नंतर निर्देशित केलेल्याने" (तदनन्तरं निद्दिट्ठेन) म्हणजे त्या पूर्व छंद शब्दाच्या लगेच नंतर निर्देशानुसार सांगितलेल्याने. आणि त्याचमुळे आणि त्याच्या समान अर्थामुळे आणि त्याच्या संबंधामुळे "छंदसंप्रयुक्तांचे" (छन्दसम्पयुत्तकानं) येथे 'अधिपती' शब्दाशिवाय केवळ 'छंद' शब्दानेच असा अर्थ आहे. "प्रत्ययभूत झालेल्याचे" (पच्चयभूतस्स) म्हणजे अधिपतीप्रत्ययभूत झालेल्याचे. "संप्रयुक्तक-विशेषणभाव" (सम्पयुत्तकविसेसनभावो) म्हणजे स्वतःशी संप्रयुक्त असलेल्या धम्मांचा तोच अधिपतीप्रत्ययता नावाचा विशेषणभाव होय. "हाच नय (नियम) आहे" (एसा नयो) याने "वीर्याधिपती वीर्यसंप्रयुक्तांचे इत्यादींमध्ये पूर्व वीर्याच्या समान रूपाने" इत्यादी सांगण्याजोगा अर्थ अतिदेशित (लागू) केला आहे.

Kusalābyākatānaṃ pavattinti kusalābyākatānaṃ adhipatīnaṃ pavattanākāraṃ. Aladdhaṃ ārammaṇaṃ laddhabbaṃ labbhanīyaṃ, laddhuṃ vā sakkuṇeyyaṃ, dutiye pana atthe lābhamarahatīti laddhabbaṃ. Avaññātanti pageva anavaññātanti attho.

"कुशल आणि अव्याकृतांची प्रवृत्ती" (कुसला ब्याकतानं पवित्तिं) म्हणजे कुशल आणि अव्याकृत अधिपतींच्या प्रवृत्तीचा प्रकार. "न मिळालेले आरम्मण जे मिळण्यायोग्य आहे" (अलद्धं आरम्मणं लद्धब्बं) म्हणजे मिळण्यासारखे (लब्भनीयं) किंवा मिळवणे शक्य असलेले; परंतु दुसऱ्या अर्थात "लद्धब्बं" म्हणजे मिळण्यास पात्र असलेले. "अवज्ञात" (अवञ्ञातं) म्हणजे आधीच "अनवज्ञात" (न तुच्छ मानलेले/आदरणीय) असा अर्थ आहे.

Appanāppattā kusalakiriyadhammā mahābalā sādhipatikā eva honti, tathā micchattaniyatāpīti āha ‘‘appanāsadisā…pe… nuppajjantī’’ti. Appanāsadisāti [Pg.248] appanāppattasadisā. Kammakilesāvaraṇabhūtā ca teti te micchattaniyatadhammā kammāvaraṇabhūtā, ye ānantariyappakārā kilesāvaraṇabhūtā, ye niyatamicchādiṭṭhidhammā, sampayuttacetanāya panettha kilesāvaraṇapakkhikatā daṭṭhabbā ānantariyacetanāsampayuttassa paṭighassa kammāvaraṇapakkhikatā viya. Paccakkhagati anantaratāya vinā bhāvinīti vuttaṃ ‘‘paccakkhasaggānaṃ kāmāvacaradevānampī’’ti. Tena tesu ānantariyā viya asambhāvino ahetukābhinivesādayopīti dasseti.

अर्पणाप्राप्त (अप्पनापत्ता) कुशल आणि क्रिया धम्म अत्यंत बलवान आणि साधिपतीच असतात, तसेच मिथ्यात्वनियत (मिच्छत्तनियता) देखील; म्हणून म्हटले आहे: "अर्पणासदृश... पे... उत्पन्न होत नाहीत". "अर्पणासदृश" (अप्पनासदिसा) म्हणजे अर्पणाप्राप्त सदृश. "आणि ते कर्म-क्लेश-आवरणभूत आहेत" (कम्मकिलेसावरणभूता च ते) म्हणजे ते मिथ्यात्वनियत धम्म कर्मावरणभूत आहेत, जे आनंतर्य प्रकारचे आहेत, आणि क्लेशावरणभूत आहेत, जे नियत मिथ्यादृष्टी धम्म आहेत. येथे संप्रयुक्त चेतनेला क्लेशावरणपक्षीय मानले पाहिजे, ज्याप्रमाणे आनंतर्य चेतनेशी संप्रयुक्त असलेल्या प्रतिघाला (द्वेषाला) कर्मावरणपक्षीय मानले जाते. "प्रत्यक्ष गती जी विनाविलंब (लगेचच) होणारी आहे" म्हणून म्हटले आहे: "प्रत्यक्ष स्वर्गातील कामावचर देवांचे सुद्धा". याने त्यांच्यामध्ये आनंतर्य कर्मांप्रमाणेच असंभव असलेले अहेतुक-अभिनिवेश इत्यादी देखील दर्शवले आहेत.

Tividhopi kiriyārammaṇādhipatīti ettha ayaṃ kiriyārammaṇādhipatīti ajjhattārammaṇo adhippeto, udāhu bahiddhārammaṇoti ubhayathāpi na sambhavo evāti dassento ‘‘kāmāvacarādibhedato panā’’tiādimāha. Tattha parasantānagatānaṃ sārammaṇadhammānaṃ adhipatipaccayatā natthīti sambandho. Abhāvatoti avacanato. Avacanañhi nāma yathādhammasāsane abhidhamme abhāvo evāti eteneva anuddhaṭatāpi avuttato veditabbā. Ajjhattārammaṇabahiddhārammaṇadvayavinimuttassa sārammaṇadhammassa abhāvato natthīti viññāyatīti vattabbe tameva viññāyamānataṃ sambhāvento ‘‘natthīti viññāyamānepī’’ti āha. Tena vuttaṃ ‘‘bahiddhā khandhe’’tiādi. Rūpe eva bhavituṃ arahati edisesu ṭhānesu arūpe asambhavatoti adhippāyo. Asambhavato ca yathāvuttapāḷianusāratoti veditabbanti. ‘‘Vicārita’’nti kasmā vuttaṃ, nanu ‘‘atītārammaṇe anāgate khandhe garuṃ katvā assādetī’’tiādivacanato arūpepi edisesu ṭhānesu khandhasaddo pavattateva. Āvajjanakiriyasabbhāvato panāti idaṃ yathādassitapāḷiyā virodhapariharaṇādhippāyena vuttaṃ, avacanaṃ pana katthaci vineyyajjhāsayena, katthaci nayadassanena hotīti kuto virodhāvasaro.

येथे 'त्रिविध क्रिया-आरम्मणाधिपति' या संदर्भात, हा 'क्रिया-आरम्मणाधिपति' आध्यात्मिक आलंबन (अज्झत्तारम्मण) अभिप्रेत आहे की बाह्य आलंबन (बहिद्धारम्मण)? दोन्ही प्रकारे संभव नाही, हे दर्शविण्यासाठी 'कामावचर-आदि-भेदतो पना' (कामावचर इत्यादी भेदांमुळे तर) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, दुसऱ्याच्या संतानातील (चित्त-संततीतील) सालंबन धर्मांना (स-आरम्मण धम्मांना) अधिपती-प्रत्ययता नसते, असा संबंध आहे. 'अभावामुळे' म्हणजे न बोलल्यामुळे (अकथनामुळे). कारण धम्मशासनात (बुद्धशासनात) अभिधम्मामध्ये न बोलणे म्हणजेच अभाव असणे होय, यावरूनच अनुद्धृतता (उल्लेख न करणे) देखील न बोलल्यामुळेच समजली पाहिजे. आध्यात्मिक आलंबन आणि बाह्य आलंबन या दोन्हीहून मुक्त अशा सालंबन धर्माचा अभाव असल्यामुळे 'नाही' असे समजले जाते, असे म्हणायचे असताना, तीच समजली जाणारी गोष्ट स्पष्ट करताना 'नाही असे समजले जात असतानाही' असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'बहिद्धा खन्धे' (बाह्य स्कंध) इत्यादी म्हटले आहे. अशा स्थानांमध्ये केवळ रूपामध्येच (संभव) असणे योग्य आहे, अरूपामध्ये असंभव असल्यामुळे, असा अभिप्राय आहे. आणि असंभव असल्यामुळे, यथावक्त पाळिच्या (पाठाच्या) अनुषंगाने हे समजले पाहिजे. 'विचारित' असे का म्हटले आहे? 'अतीत आलंबन असलेल्या, अनागत स्कंधांना आदरपूर्वक ग्रहण करून आस्वाद घेतो' इत्यादी वचनांमुळे अरूपामध्येही अशा स्थानांमध्ये 'स्कंध' शब्द प्रवृत्त होतोच. 'आवर्जन-क्रिया अस्तित्वात असल्यामुळे तर' हे दर्शविलेल्या पाळिच्या विरोधाचे परिहार करण्याच्या अभिप्रायाने म्हटले आहे. परंतु, न बोलणे (अकथन) हे कधी विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) आशयानुसार, तर कधी नयाच्या (पद्धतीच्या) दर्शनासाठी असते, त्यामुळे विरोधाला वाव कोठे आहे?

Adhipatipaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

अधिपती-प्रत्यय-निर्देशाची वर्णना समाप्त झाली.

4. Anantarapaccayaniddesavaṇṇanā

४. अनंतर-प्रत्यय-निर्देश-वर्णना

4. Yathāvuttā nirodhānantarasuññatā nirodhappattatā okāsadānaviseso, attano anurūpacittuppādanasamatthatā cittaniyamahetutā, tattha [Pg.249] anantaruppādanasamatthatā ca saṇṭhānābhāvato suṭṭhutaraṃ nirantaruppādanasamatthatā ca cittaniyamahetuviseso daṭṭhabbo. Dhātuvasenāti viññāṇadhātumanodhātumanoviññāṇadhātuvasena. Ettakā eva hi dhātuyo bhinnasabhāvā anantarapaccayatāya niyametvā vattabbā, abhinnasabhāvā pana visesābhāvato purimatāmattaṃyeva visesaṃ purakkhatvā vattabbāti tā kusalādibhedena tathā vuttā. Tenāha ‘‘kusalādivasena cā’’ti. Yā pana manodhātumanoviññāṇadhātuvasena anantarapaccayatā vattabbā, tattha manoviññāṇadhātu manodhātuyā anantarapaccayena paccayoti vuccamāno sammoho siyā, pure manodhātuyā anantarapaccayabhāvena vuttā, idāni manoviññāṇadhātu manodhātuyāti paccayapaccayuppannavisesā na viññāyeyya, manodhātuyā pana cakkhuviññāṇādidhātūnaṃ anantarapaccayabhāve vuccamāne niyamo natthi. Tenāha ‘‘manodhātu cakkhuviññāṇadhātuyāti cā’’ti. Tathevāti niyamābhāvato evāti attho. Tasmāti yasmā ito aññathā desanāya paccayapaccayuppannānaṃ visesābhāvo cittavisesadassanavicchedo niyamābhāvo cāti ime dosā āpajjanti, tasmā. Nidassanenāti dhātuvasena nidassanena. Nayaṃ dassetvāti ‘‘manoviññāṇadhātu taṃsampayuttakā ca dhammā manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti evamādikassa anantarapaccayatāggahaṇassa nayaṃ dassetvā. Niravasesadassanatthanti niravasesassa anantarapaccayabhāvino cittuppādassa dassanatthaṃ.

४. यथावक्त निरोध-अनंतर-शून्यता (निरोधानन्तरसुञ्ञता), nirodhappattatā (निरोधप्राप्तता) आणि अवकाश देण्याचा विशेष होय; स्वतःच्या अनुरूप चित्तोत्पाद निर्माण करण्याची समर्थता ही चित्त-नियम-हेतुता आहे. तेथे, अनंतर (व्यवधानरहित) उत्पाद करण्याची समर्थता आणि आकाराचा (संस्थानाचा) अभाव असल्यामुळे अधिक चांगल्या प्रकारे निरंतर उत्पाद करण्याची समर्थता हा चित्त-नियम-हेतूचा विशेष समजावा. 'धातूंच्या वशाने' म्हणजे विज्ञानधातू, मनोधातू आणि मनोविज्ञानधातू यांच्या वशाने. कारण एवढ्याच धातू भिन्न स्वभावाच्या असून अनंतर-प्रत्ययतेने नियमबद्ध करून सांगायला हव्यात. अभिन्न स्वभावाच्या धातू तर विशेष नसण्यामुळे केवळ पूर्ववर्ती असण्याचाच विशेष पुढे करून सांगायला हव्यात, म्हणून त्या कुशल इत्यादी भेदांनी तशा सांगितल्या आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कुशलादिवशेन चा' (कुशल इत्यादींच्या वशाने देखील). परंतु, जी मनोधातू आणि मनोविज्ञानधातू यांच्या वशाने अनंतर-प्रत्ययता सांगायची आहे, तेथे 'मनोविज्ञानधातू हा मनोधातूचा अनंतर-प्रत्ययाने प्रत्यय आहे' असे म्हटले असता संमोह (भ्रम) होऊ शकतो. पूर्वी मनोधातूच्या अनंतर-प्रत्ययभावाने सांगितले गेले, आता 'मनोविज्ञानधातू मनोधातूचा...' असे म्हटल्यास प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न यांचा विशेष समजणार नाही. मनोधातूचा चक्षुविज्ञान इत्यादी धातूंशी अनंतर-प्रत्ययभाव सांगताना कोणताही नियम नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'मनोधातू चक्षुविज्ञानधातूचा...' इत्यादी. 'तसेच' म्हणजे नियमाचा अभाव असल्यामुळेच, असा अर्थ आहे. 'त्यामुळे' म्हणजे कारण यापेक्षा वेगळ्या उपदेशाने (देशनेने) प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न यांचा विशेष न उरणे, चित्तविशेषाच्या दर्शनाचा विच्छेद होणे आणि नियमाचा अभाव असणे हे दोष उद्भवतात, म्हणून. 'उदाहरणाने' म्हणजे धातूंच्या वशाने दिलेल्या उदाहरणाने. 'नय (पद्धती) दाखवून' म्हणजे 'मनोविज्ञानधातू आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त धर्म हे मनोधातू आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त धर्मांचे अनंतर-प्रत्ययाने प्रत्यय आहेत' इत्यादी प्रकारे अनंतर-प्रत्ययतेच्या ग्रहणाचा नय दाखवून. 'निरवशेष दर्शनासाठी' म्हणजे अनंतर-प्रत्ययभाव असलेल्या संपूर्ण चित्तोत्पादाचे निरवशेष दर्शन घडवण्यासाठी.

Sadisakusalānanti samānakusalānaṃ, samānatā cettha ekavīthipariyāpannatāya veditabbā. Tenevāha ‘‘bhūmibhinnānampi paccayabhāvo vutto hotī’’ti. Samānavīthitā ca yasmā samānavedanā samānahetukā ca honti, tasmā ‘‘vedanāya vā hetūhi vā sadisakusalāna’’nti āha. Vā-saddo cettha aniyamattho. Tena ñāṇasaṅkhārādibhedassapi vikappanavasena saṅgaho daṭṭhabbo. Cutipi gahitā taṃsabhāvattā. Bhavaṅgacittameva hi pariyosāne ‘‘cutī’’ti vuccati. Kusalākusalānantarañca kadāci sā uppajjatīti tadārammaṇampi gahitanti daṭṭhabbaṃ, kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇuppattiyanti adhippāyo.

'सदृश कुशलांचे' म्हणजे समान कुशलांचे. येथे समानता ही एकाच वीथीमध्ये (चित्तवीथीमध्ये) समाविष्ट असण्यावरून समजली पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'भूमीने भिन्न असलेल्यांचाही प्रत्ययभाव सांगितला आहे'. आणि समान वीथी असणे हे ज्या अर्थी समान वेदना आणि समान हेतू असणारे असते, म्हणूनच 'वेदनेने किंवा हेतूंनी सदृश कुशलांचे' असे म्हटले आहे. येथे 'वा' (किंवा) हा शब्द अनियम दर्शवणारा आहे. त्यामुळे ज्ञान, संस्कार इत्यादी भेदांचाही विकल्पाच्या वशाने संग्रह समजावा. च्युती (चुती) देखील तिच्या समान स्वभावामुळे गृहीत धरली आहे. कारण भवांग चित्तालाच शेवटी 'च्युती' असे म्हटले जाते. आणि कुशल-अकुशलाच्या अनंतर (लगेचच) कधीकधी ती उत्पन्न होते, म्हणून तदारम्मण (तदालंबन) देखील गृहीत धरले आहे असे समजावे; क्रिया-जवनच्या अनंतर तदारम्मणाची उत्पत्ती होते, असा अभिप्राय आहे.

Kāmāvacarakiriyāya [Pg.250] āvajjanassāti ayamettha attho adhippetoti dassento ‘‘āvajjanaggahaṇena kāmāvacarakiriyaṃ visesetī’’ti āha. Tameva hi atthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘kāmāvacaravipāko’’tiādi vuttaṃ. Voṭṭhabbanampi gahitaṃ santīraṇānantarattāti adhippāyo.

'कामावचर क्रियेच्या आवर्जनाचे' येथे हा अर्थ अभिप्रेत आहे, हे दर्शविताना 'आवर्जनाच्या ग्रहणाने कामावचर क्रियेला विशेषित करतो' असे म्हटले आहे. तोच अर्थ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी 'कामावचर विपाक' इत्यादी म्हटले आहे. संतीरणाच्या अनंतर (लगेचच) असल्यामुळे वोठ्ठब्बन (व्यवस्थापन) देखील गृहीत धरले आहे, असा अभिप्राय आहे.

Anantarapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनंतर-प्रत्यय-निर्देशाची वर्णना समाप्त झाली.

6. Sahajātapaccayaniddesavaṇṇanā

६. सहजात-प्रत्यय-निर्देश-वर्णना

6. Porāṇapāṭhoti purātano aṭṭhakathāpāṭho. Imassāti imassa padassa. Avuttassāti pāḷiyaṃ avuttassa. Yadipi sahagatasaddassa atthasaṃvaṇṇanāyaṃ saṃsaṭṭhasaddassa viya samānatthassapi katthaci saddantarassa attho vuccati pariyāyavisesabodhanatthaṃ, tathāpi na mūlasaddassa attho vibhāvito hotīti dassento āha ‘‘na ca…pe… hotī’’ti. ‘‘Aññamañña’’nti ca ‘‘aññaañña’’nti vattabbe ma-kārāgamaṃ katvā niddeso, kammabyatihāre cetaṃ padaṃ, tasmā itaretaranti vuttaṃ hoti. Paccayapaccayuppannānaṃ ekasmiṃyeva khaṇe paccayuppannapaccayabhāvassa icchitattā yo hi yassa paccayo yasmiṃ khaṇe, tasmiṃyeva khaṇe sopi tassa paccayoti ayamettha aññamaññapaccayatā. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘añño aññassā’’ti vatvā ‘‘iminā…pe… dīpetī’’ti vuttaṃ. Okkamanaṃ pavisananti attho. Āsanakkhaṇe hi dhammā purimabhavato imaṃ bhavaṃ pavisantā viya honti. Tena vuttaṃ ‘‘paralokato imaṃ lokaṃ āgantvā pavisantaṃ viya uppajjatī’’ti. Tasmā avisesena paṭisandhi okkantisaddābhidheyyāti adhippāyena vuttaṃ ‘‘okkanti…pe… adhippāyenāhā’’ti. Taṃnivāraṇatthanti tassa khaṇantare rūpīnaṃ sahajātapaccayabhāvassa ‘‘kañci kāle na sahajātapaccayena paccayo’’ti nivāraṇatthaṃ. Tena padadvayena samānesu paccayapaccayuppannadhammesu purimato pacchimassa visesamatthaṃ dasseti.

६. पोराणपाठो म्हणजे जुना अट्ठकथापाठ होय. 'इमस्स' म्हणजे या पदाचा. 'अवुत्तस्स' म्हणजे पाळीमध्ये न म्हटलेल्या. जरी 'सहगत' शब्दाच्या अर्थस्पष्टीकरणात 'संसट्ठ' शब्दाप्रमाणेच समान अर्थ असलेल्या इतर काही शब्दाचा अर्थ पर्यायविशेष समजण्यासाठी सांगितला जातो, तरीही मूळ शब्दाचा अर्थ स्पष्ट होत नाही, हे दर्शविताना 'न च...पे... होती' असे म्हटले आहे. 'अञ्ञमञ्ञं' हे 'अञ्ञमञ्ञ' असे म्हणायचे असताना 'म' काराचा आगम करून निर्देश केला आहे. हे पद कर्मव्यतिहारात (परस्पर क्रियेत) आहे, म्हणून 'इतरेतर' (एकमेक) असे म्हटले आहे. प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न यांच्या एकाच क्षणी प्रत्ययोत्पन्न-प्रत्ययभावाची इच्छा असल्यामुळे, जो ज्या क्षणी ज्याचा प्रत्यय असतो, त्याच क्षणी तो देखील त्याचा प्रत्यय असतो, हीच येथे 'अञ्ञमञ्ञपच्चयता' (परस्परप्रत्ययता) आहे. तसेच अट्ठकथेमध्ये 'अञ्ञो अञ्ञस्स' असे म्हणून 'इमिना...पे... दीपेति' असे म्हटले आहे. 'ओक्कमनं' म्हणजे प्रवेश करणे असा अर्थ आहे. प्रतिसंधीच्या क्षणी धर्म मागील भवातून या भवात प्रवेश करत असल्यासारखे असतात. म्हणून म्हटले आहे - 'परलोकातून या लोकात येऊन प्रवेश करत असल्यासारखे उत्पन्न होतात.' म्हणून सामान्यपणे प्रतिसंधी ही 'ओक्कन्ति' शब्दाने अभिहित केली जाते, या अभिप्रायाने 'ओक्कन्ति...पे... अधिप्यायेनाहा' असे म्हटले आहे. 'तंनिवारणत्थं' म्हणजे त्या दुसऱ्या क्षणी रूपी धर्मांच्या सहजातप्रत्ययभावाचे 'कञ्चि कालं न सहजातपच्चयेन पच्चयो' याद्वारे निवारण करण्यासाठी. त्या दोन पदांद्वारे समान प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न धर्मांमध्ये पूर्वेपेक्षा पश्चिमेचा विशेष अर्थ दर्शविला जातो.

Evañca ‘‘kañci kāle’’ti padassa ‘‘keci kāleti vā, kismiñci kāle’’ti vā vibhattivipallāsena attho gahetabboti adhippāyena paṭhamavikappaṃ dassetvā idāni pakārantarena dassetuṃ ‘‘kañci kāleti keci [Pg.251] kismiñci kāleti vā attho’’ti āha. Tena ‘‘kañcī’’ti ayaṃ sāmaññaniddesoti dasseti. Yo hi ayaṃ ‘‘kecī’’ti paccattabahuvacanābhidheyyo attho, yo ca ‘‘kismiñcī’’ti bhummekavacanābhidheyyo, tadubhayaṃ sati kālavantakālatāvibhāge kiṃ-saddassa vacanīyatāsāmaññena pana ekajjhaṃ katvā ‘‘kañcī’’ti pāḷiyaṃ vuttanti taṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘keci kismiñcī’’ti vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘kismiñcī’’ti bhummavaseneva vuttaṃ. Tena yathāvuttaatthavibhāgena padena. Vatthubhūtāti vatthusabhāvā. Hadayarūpameva sandhāya vadati. Rūpantarānanti hadayavatthuto aññarūpānaṃ. Arūpīnaṃ sahajātapaccayataṃ pubbe ‘‘okkantikkhaṇe nāmarūpa’’nti ettha anivāritaṃ nivāretīti yojanā, tathā vatthussa ca kālantare paṭisandhikālato aññasmiṃ kāle arūpīnaṃ nivāretīti. Evañca katvātiādinā yathāvuttaatthavaṇṇanāya pāḷiyaṃ vibhattiniddesassa rūpakabhāvamāha. Punapi purimato pacchimassa upacayena visesaṃ dassetuṃ ‘‘purimena cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha purimenāti ‘‘okkantikkhaṇe nāmarūpa’’nti iminā paccayaniddesavacanena. ‘‘Eko khandho vatthu ca tiṇṇaṃ khandhāna’’ntiādinā paṭiccavārādipāṭhena. Atthavivaraṇañhi paccayaniddesapāḷiyā sabbepi satta mahāvārā. Vatthussa vattabbatte āpanne kinti paccayoti tassa nāmassāti yojanā. Etenāti ‘‘rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammāna’’nti etena vacanena. Kevalassāti nāmarahitassa vatthussa. Tathāti nāmassa paccayabhāvena.

आणि अशा प्रकारे 'कञ्चि काले' या पदाचा 'केचि काले' किंवा 'किस्मिञ्चि काले' असा विभक्तीच्या विपर्यासाने अर्थ घ्यावा, या अभिप्रायाने पहिला पर्याय दर्शवून, आता दुसऱ्या प्रकारे दर्शविण्यासाठी 'कञ्चि काले म्हणजे केचि किंवा किस्मिञ्चि काले असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. त्याद्वारे 'कञ्चि' हा सामान्य निर्देश आहे हे दर्शविले आहे. जो हा 'केचि' या प्रथमा बहुवचनाने अभिहित होणारा अर्थ आहे, आणि जो 'किस्मिञ्चि' या सप्तमी एकवचनाने अभिहित होणारा अर्थ आहे, त्या दोन्हीला काळ आणि काळवान यांच्या विभागात 'किम्' शब्दाच्या वाचकतेच्या सामान्यतेने एकत्र करून पाळीमध्ये 'कञ्चि' असे म्हटले आहे, त्याचे विभाजन करून दर्शविण्यासाठी 'केचि किस्मिञ्चि' असे म्हटले आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये 'किस्मिञ्चि' असे सप्तमीच्या आधारेच म्हटले आहे. त्यामुळे यथावक्त अर्थविभागाने युक्त पदाद्वारे. 'वत्थुभूता' म्हणजे वस्तूच्या स्वभावाचे. हे हृदय रूपालाच उद्देशून म्हटले आहे. 'रूपन्तरानं' म्हणजे हृदयवस्तूव्यतिरिक्त इतर रूपांचे. अरूपी धर्मांच्या सहजातप्रत्ययत्वाला पूर्वी 'ओक्कन्तिक्खणे नामरूपं' यामध्ये जे निवारण केले नव्हते, त्याचे निवारण करते अशी योजना आहे; तसेच वस्तूचे देखील कालंतराने प्रतिसंधीकाळाव्यतिरिक्त इतर काळात अरूपी धर्मांचे निवारण करते. 'एवञ्च कत्वा' इत्यादींद्वारे यथावक्त अर्थवर्णनात पाळीमधील विभक्तीनिर्देशाचे रूपकत्व सांगितले आहे. पुन्हा एकदा पूर्वेपेक्षा पश्चिमेच्या उपचयाने विशेष दर्शविण्यासाठी 'पुरिमेन चा' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'पुरिमेन' म्हणजे 'ओक्कन्तिक्खणे नामरूपं' या प्रत्ययनिर्देशवचनाने. 'एको खन्धो वत्थु च तिण्णं खन्धानं' इत्यादी पटिच्चवारादी पाठाने. कारणप्रत्ययनिर्देशपाळीच्या अर्थाचे विवरण हे सर्वच सात महावार आहेत. वस्तूचे वक्तव्यत्व प्राप्त झाले असता 'काय प्रत्यय आहे?' तर 'त्या नामाचा' अशी योजना आहे. 'एतेन' म्हणजे 'रूपी धम्मा अरूपीनं धम्मानं' या वचनाने. 'केवलस्स' म्हणजे नामरहित केवळ वस्तूचे. 'तथा' म्हणजे नामाच्या प्रत्ययभावाने.

Katthacīti ‘‘rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānaṃ kañci kālaṃ sahajātapaccayena paccayo’’ti etasmiṃ niddese. Ettha hi aññamaññasahajātapaccayabhāvo labbhati. Vacanenāti ‘‘aññamañña’’nti iminā vacanena pāḷiyaṃ sahajātapaccayabhāvassa asaṅgahitattā, atthato pana labbhatevāti. Tenāha ‘‘labbhamānepī’’ti. Tassāti aññamaññapaccayattassa. Evanti ‘‘na aññamaññavasenā’’ti iminā pakārena. Samudāyekadesavasena sāmivacananti avayavāvayavisambandhe avayavini sāmivacananti attho, niddhāraṇe vā ‘‘kaṇhā gāvīna’’ntiādīsu viya.

'कत्थचि' म्हणजे 'रूपी धम्मा अरूपीनं धम्मानं कञ्चि कालं सहजातपच्चयेन पच्चयो' या निर्देशात. येथे परस्पर-सहजातप्रत्ययभाव प्राप्त होतो. 'वचनेन' म्हणजे 'अञ्ञमञ्ञं' या वचनाने पाळीमध्ये सहजातप्रत्ययभावाचा संग्रह न केल्यामुळे, परंतु अर्थाच्या दृष्टीने तो प्राप्त होतोच. म्हणून 'लब्भमानेपि' (प्राप्त होत असतानाही) असे म्हटले आहे. 'तस्स' म्हणजे त्या परस्परप्रत्ययत्वाचे. 'एवं' म्हणजे 'परस्पर वशाने नाही' या प्रकारे. 'समुदायैकदेशवशाने षष्ठी विभक्ती' म्हणजे अवयव-अवयवी संबंधात अवयवीमध्ये षष्ठी विभक्ती असा अर्थ आहे, किंवा निर्धारणामध्ये 'काळ्या गाईंमध्ये' इत्यादींप्रमाणे.

Sahajātapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

सहजातप्रत्ययनिर्देशवर्णन समाप्त झाले.

8. Nissayapaccayaniddesavaṇṇanā

८. निस्सयप्रत्ययनिर्देशवर्णन

8. Kismiñci [Pg.252] kāleti idaṃ na labbhati sabbadāpi nissayapaccayatāya labbhamānattā. Sahajaṃ purejanti hi vibhāgaṃ anāmasitvā nissayatāmattameva nissayapaccayatā. Vatthurūpaṃ pañcavokārabhaveti vatthurūpaṃ pañcavokārabhave cāti ca-saddo luttaniddiṭṭho daṭṭhabbo. Tassāti āruppavipākaṭṭhapanassa. Pakāsetabbattāti iminā apākaṭaṃ pākaṭaṃ katvā vacanena codanā anokāsāti dasseti.

८. 'किस्मिञ्चि काले' हे येथे प्राप्त होत नाही, कारण सर्वदाच निस्सयप्रत्ययता प्राप्त होत असते. कारण 'सहजात' आणि 'पुरेजात' या विभागाचा उल्लेख न करता केवळ आश्रयत्व (निस्सयतामात्र) म्हणजेच निस्सयप्रत्ययता होय. 'वत्थुरूपं पञ्चवोकारभवे' यामध्ये 'वत्थुरूपं पञ्चवोकारभवे च' असा 'च' शब्द लुप्त झालेला समजावा. 'तस्स' म्हणजे अरूपविपाक वगळण्याचे. 'पकासेतब्बत्टा' म्हणजे या वचनाने जे अप्रकट आहे ते प्रकट करून चोदना (आक्षेप) निरवकाश (अयोग्य) आहे, हे दर्शविले आहे.

Nissayapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

निस्सयप्रत्ययनिर्देशवर्णन समाप्त झाले.

9. Upanissayapaccayaniddesavaṇṇanā

९. उपनिस्सयप्रत्ययनिर्देशवर्णन

9. Upanissaye tayoti anantarārammaṇapakatūpanissayappabhede tayo upanissaye. Anekasaṅgāhakatāyāti anekesaṃ paccayadhammānaṃ saṅgahaṇato. Ekanteneva honti cittaniyamahetubhāvena pavattiniyamato. Yesu padesūti yesu kusalādipadesu. Saṅgahitoti saṅgahaṃ gato, kusalādipadesu yesaṃ padānaṃyeva anantarūpanissayo labbhatīti attho. Tesu ‘‘kesañcī’’ti na vuttaṃ. Kasmā? Na sakkā vattuṃ ekanteneva upalabbhanato. Tesūti kusalākusalapadesu. Na hi kusalo akusalassa anantarūpanissayo hoti, akusalo vā kusalassa, ārammaṇapakatūpanissayā pana anekantikā, tasmā tattha ‘‘kesañcī’’ti vuttaṃ. Siddhānaṃ paccayadhammānanti paccayabhāvena purimanipphannānaṃ kusalādīnaṃ kusalassa akusalassa vāti attho. Akusalādīhīti yathāsaṅkhyaṃ akusalena kusalena vā. Avisesenāti yathāvuttavisese niyamaṃ aggahetvā akusalādīsu akusalakusalānaṃ ‘‘kesañcī’’tiādinā.

९. उपनिस्सये तयोति (उपनिश्रयात तीन) म्हणजे अनन्तर, आरम्मण आणि पकतूपनिस्सय या भेदांनी तीन उपनिश्रय. अनेकसङ्गाहकतायाति (अनेक संग्राहकतेमुळे) म्हणजे अनेक प्रत्ययधर्मांचा संग्रह करण्यामुळे. एकन्तेनेव होन्ति (एकांततःच होतात) कारण चित्तनियमाच्या हेतूभावाने प्रवृत्तीचा नियम असल्यामुळे. येसु पदेसूति (ज्या पदांमध्ये) म्हणजे ज्या कुशल इत्यादी पदांमध्ये. सङ्गहितोति (संग्रहित झालेला) म्हणजे संग्रहात गेलेला, कुशल इत्यादी पदांमध्ये ज्या पदांचाच अनन्तर-उपनिश्रय प्राप्त होतो, असा अर्थ आहे. त्यांमध्ये 'केसञ्चि' (काहींचा) असे म्हटले नाही. कशामुळे? एकांततःच उपलब्ध होत असल्यामुळे तसे सांगणे शक्य नाही. तेसूति (त्यांमध्ये) म्हणजे कुशल-अकुशल पदांमध्ये. कारण कुशल हा अकुशलाचा अनन्तर-उपनिश्रय होत नाही, किंवा अकुशल हा कुशलाचा (अनन्तर-उपनिश्रय होत नाही); परंतु आरम्मण आणि पकतूपनिश्रय हे अनैकांतिक (अनिश्चित) आहेत, म्हणून तिथे 'केसञ्चि' असे म्हटले आहे. सिद्धानं पच्चयधम्मानन्ति (सिद्ध झालेल्या प्रत्ययधर्मांचे) म्हणजे प्रत्ययभावाने पूर्वीच निष्पन्न झालेल्या कुशल इत्यादींचे, कुशलाचे किंवा अकुशलाचे, असा अर्थ आहे. अकुसलादीहीति (अकुशल इत्यादींद्वारे) म्हणजे यथासंख्य अकुशलाने किंवा कुशलाने. अविसेसेनाति (विशेष नसताना) म्हणजे यथावक्त विशेषामध्ये नियम न स्वीकारता अकुशल इत्यादींमध्ये अकुशल-कुशलांच्या 'केसञ्चि' इत्यादींद्वारे.

Anārammaṇattā ārammaṇūpanissayaṃ pubbāparaniyamena appavattito anantarūpanissayaṃ na labhatīti yojanā. Pakatassāti nipphāditassa, upasevitassa vā. Na hi rūpasantānassa saddhādinipphādanaṃ atthi, utubhojanādiupasevanaṃ vā sambhavati. Tenāha ‘‘yathā hi…pe… rūpasantānenā’’ti. Nanu ca rūpasantāne pubbenāparaṃ viseso labbhati[Pg.253], so ca na vinā samānajātiyena kāraṇenāti svāyaṃ pakatūpanissayalābhoti kadāci āsaṅkeyyāti āha ‘‘yasmiñcā’’tiādi. Tattha tanti utubījādikaṃ kammādi ca tena rūpena purimanipphannena. Uppādanaṃ sābhisandhikaṃ daṭṭhabbaṃ. Adhipatīsu pubbābhisaṅkhāro viya pakappanaṃ saṃvidahanaṃ. Pakaraṇaṃ vuttalakkhaṇena kāraṇabhāvena avaṭṭhānaṃ, yato kāraṇaviseso ‘‘pakatī’’ti vuccati. Yadi evaṃ kasmā rūpasseva taṃ paṭikkhipīyatīti āha ‘‘yathā ca…pe… daṭṭhabbā’’ti. Evampi utubījādīnaṃ aṅkurādīsu kathaṃ paccayavisesabhāvoti āha ‘‘utubījādayo pana…pe… bhāvato’’ti. Upanissayoti ca yasmā balavatākāraṇaṃ adhippetaṃ, tasmā na ettha ekantena purimanipphatti icchitabbā. Yadi evaṃ pāḷiyaṃ kathaṃ purimaggahaṇanti āha ‘‘purimapurimānaṃyeva panā’’tiādi. Tepi vā parikappanavasena purimanipphannāyeva nāma honti. Na hi asaṃviditākāre vatthusmiṃ patthanāpavattīti. Tenāha ‘‘taṃsamānalakkhaṇatāyā’’ti.

अनारम्मणत्वामुळे (आलंबन नसल्यामुळे) आरम्मण-उपनिश्रय आणि पूर्व-अपर नियमाने प्रवृत्त न झाल्यामुळे अनन्तर-उपनिश्रय प्राप्त होत नाही, अशी योजना आहे. पकतस्साति (प्रकृत असलेल्याचे) म्हणजे निष्पन्न केलेल्याचे किंवा सेवन केलेल्याचे. कारण रूपसंतानाचे श्रद्धा इत्यादींचे निष्पादन करणे शक्य नाही, किंवा ऋतु-भोजन इत्यादींचे सेवन करणे संभवत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'यथा हि... पे... रूपसंतानेन' (जसे की... रूपसंतानाने). पण रूपसंतानामध्ये पूर्व आणि अपरामधील विशेष प्राप्त होतो, आणि तो समानजातीय कारणाशिवाय नसतो, म्हणून हा प्रकृत-उपनिश्रयाचा लाभ आहे, अशी कधी शंका घेतली जाऊ शकते, म्हणून 'यस्मिञ्चा' (आणि ज्यामध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. तिथे 'तं' (ते) म्हणजे ऋतु, बीज इत्यादी आणि कर्म इत्यादी त्या पूर्वी निष्पन्न झालेल्या रूपाने. उत्पादन हे साभिसंधिक (हेतूपूर्वक) समजले पाहिजे. अधिपतींमध्ये पूर्व-अभिसंस्काराप्रमाणे प्रकल्पन (नियोजन) आणि संविधन (व्यवस्थापन) असते. प्रकरण म्हणजे सांगितलेल्या लक्षणाने कारणभावाने अवस्थान (टिकून राहणे), ज्यावरून कारणविशेषाला 'पकती' (प्रकृती) म्हटले जाते. जर असे आहे, तर केवळ रूपाचाच का निषेध केला जातो? म्हणून 'यथा च... पे... दट्ठब्बा' (आणि जसे... समजले पाहिजे) असे म्हटले आहे. असे असूनही ऋतु, बीज इत्यादींचा अंकुर इत्यादींमध्ये प्रत्ययविशेषभाव कसा होतो? म्हणून 'उतुबीजादयो पन... पे... भावतो' (ऋतु, बीज इत्यादी तर... भावामुळे) असे म्हटले आहे. आणि 'उपनिस्सय' याने बलवान कारण अभिप्रेत असल्यामुळे, येथे एकांततः पूर्व-निष्पत्तीची इच्छा करू नये. जर असे आहे, तर पाळीमध्ये 'पुमिग्गहण' (पूर्वीचे ग्रहण) कसे केले आहे? म्हणून 'पुरिमपुरिमानंयेव पना' (परंतु पूर्वीपूर्वीच्यांचेच) इत्यादी म्हटले आहे. ते देखील परिकल्पना करण्याच्या वशाने पूर्वी निष्पन्न झालेलेच असतात. कारण अज्ञात स्वरूपाच्या वस्तूमध्ये इच्छेची प्रवृत्ती होत नाही. म्हणूनच 'तंसमानलक्खणताया' (त्याच्या समान लक्षणत्वामुळे) असे म्हटले आहे.

Dhammeti puggalasenāsanapaññattīnaṃ upādānabhūte dhamme. Ayaṃ nayoti paññattimukhena paññapetabbā tadupādānabhūtā dhammā gayhantīti yathāvutto nayo. Etthevāti ‘‘senāsanampi upanissayapaccayena paccayo’’ti etasmiṃyeva vacane. Kathaṃ paccuppannassa pakatūpanissayabhāvoti codanāya ‘‘vakkhatī’’tiādinā āgamaṃ dassetvā yuttiṃ dassetuṃ ‘‘paccuppannānampica tādisānaṃ pubbe pakatattā’’ti vuttaṃ. Tādisānanti yādisā utuādayo paccupaṭṭhitā, tādisānaṃ tato pubbe puretaraṃ pakatattā pakatūpanissayayogyatāya āpāditattā.

धम्मेति (धर्मांमध्ये) म्हणजे पुद्गल आणि सेनासन यांच्या प्रज्ञप्तीचे उपादानभूत असलेल्या धर्मांमध्ये. अयं नयोति (हा नियम) म्हणजे प्रज्ञप्तीच्या मुखाने प्रज्ञप्त केले जाणारे, त्याचे उपादानभूत असलेले धर्म ग्रहण केले जातात, हा यथावक्त नियम आहे. एत्थेवाति (येथेच) म्हणजे 'सेनासन देखील उपनिश्रयप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' याच वचनामध्ये. वर्तमानकाळातील वस्तूचा प्रकृत-उपनिश्रयभाव कसा होतो? या आक्षेपावर 'वक्खती' (सांगतील) इत्यादींद्वारे आगम (शास्त्रवचन) दाखवून युक्ती दर्शवण्यासाठी 'पच्चुप्पन्नानम्पि च तादिसानं पुब्बे पकतत्ता' (वर्तमानकाळातील देखील तशा वस्तूंचे पूर्वी प्रकृत असल्यामुळे) असे म्हटले आहे. तादिसानन्ति (तशा वस्तूंचे) म्हणजे जसे ऋतु इत्यादी उपस्थित आहेत, तशा वस्तूंचे त्यापूर्वी अधिक पूर्वी प्रकृत असल्यामुळे, प्रकृत-उपनिश्रयाच्या योग्यतेने प्राप्त करून दिल्यामुळे.

Kasiṇādīnampi ārammaṇūpanissayatā sambhavatīti katvā vuttaṃ ‘‘iminā adhippāyena ‘ekaccāyā’ti āhā’’ti. Tathā hi ‘‘kasiṇamaṇḍalaṃ disvā’’tiādinā tassa upanissayabhāvo aṭṭhakathāyaṃ vutto.

कसिण (कृत्स्न) इत्यादींचा देखील आरम्मण-उपनिश्रयभाव संभवतो, हे लक्षात घेऊन 'इमिना अधिप्यायेन एकच्चायाति आहा' (या अभिप्रायाने 'एका' असे म्हटले आहे) असे म्हटले आहे. तसेच 'कसिणमण्डलं दिस्वा' (कसिणमंडळ पाहून) इत्यादींद्वारे त्याचा उपनिश्रयभाव अट्ठकथेमध्ये सांगितला आहे.

Arūpāvacarakusalampi upanissayo hoti, pageva kāmāvacararūpāvacarakusalanti adhippāyo. Taṃ pana yathā upanissayo hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘yasmiṃ kasiṇādimhī’’tiādi vuttaṃ. Anuppannajhānuppādaneti rūpāvacarajjhānaṃ sandhāyāha, arūpāvacarajjhāne pana vattabbameva natthi. Taduppādakakusalānanti tassa rūpāvacaravipākassa uppādakakusalānaṃ, rūpāvacarakusalānanti [Pg.254] attho. Paṭisandhiniyāmakassāti rūpāvacarapaṭisandhiniyāmakassa. Cutitoti rūpāvacarapaṭisandhiyā anantarapaccayabhūtāya cutiyā. Purimajavanassa vasenāti cutiyā āsannajavanabhāvena. Rūpāvacarakusalaṃ arūpāvacaravipākassāti etthāpi ‘‘taduppādakakusalāna’’ntiādinā ānetvā yojetabbaṃ. Yathā ca ‘‘rūpāvacarakusalaṃ arūpāvacaravipākassa upanissayo’’ti vuttaṃ, evaṃ ‘‘kāmāvacarakusalampi taduppādakakusalāna’’ntiādinā yojetabbaṃ. Lokuttaravipākassa tebhūmakakusalānampi pādakādivasena upanissayabhāvo pākaṭoyeva, tathā taṃtaṃbhūmakakusalānaṃ taṃtaṃbhūmakakiriyānaṃ, kāmāvacarakusalassa rūpārūpāvacarakiriyānaṃ, rūpāvacarakusalassa arūpāvacarakiriyāya upanissayabhāvoti imamatthaṃ dassento ‘‘evaṃ paccekaṃ…pe… veditabbo’’ti āha. ‘‘Saddhaṃ upanissāya dānaṃ detī’’tiādinā pakatūpanissayo uddesavaseneva pāṭho āgato, na vibhajanavasenāti āha ‘‘pāḷiyampi…pe… vissajjito’’ti. Kusalattikādīsu anulomādibhedabhinnattā pañhāvāresūti bahuvacananiddeso.

अरूपावचर कुशल देखील उपनिश्रय होते, मग कामावचर आणि रूपावचर कुशलाविषयी काय सांगावे, असा अभिप्राय आहे. परंतु ते जसे उपनिश्रय होते, ते दर्शवण्यासाठी 'यस्मिं कसिणादिम्ही' (ज्या कसिण इत्यादींमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. अनुप्पन्नझानूप्पादेनेति (उत्पन्न न झालेल्या ध्यानाच्या उत्पादनामध्ये) हे रूपावचर ध्यानाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे, अरूपावचर ध्यानाविषयी तर बोलण्याची गरजच नाही. तduप्पादककुसलानन्ति (त्याच्या उत्पादक कुशलांचे) म्हणजे त्या रूपावचर विपाकाच्या उत्पादक कुशलांचे, रूपावचर कुशलांचे असा अर्थ आहे. पटिसन्धिनियामकस्साति (प्रतिसंधी नियामक असलेल्याचे) म्हणजे रूपावचर प्रतिसंधी नियामक असलेल्याचे. चुतीति (च्युती) म्हणजे रूपावचर प्रतिसंधीचा अनन्तरप्रत्यय झालेल्या च्युतीचे. पुरिमजवनस्स वसेनाति (पूर्वीच्या जवनाच्या वशाने) म्हणजे च्युतीच्या जवळच्या जवनभावाने. 'रूपावचर कुशल हे अरूपावचर विपाकाचे' येथे देखील 'तदुप्पादककुसलानं' इत्यादी आणून जोडले पाहिजे. आणि जसे 'रूपावचर कुशल हे अरूपावचर विपाकाचा उपनिश्रय आहे' असे म्हटले आहे, तसेच 'कामावचर कुशल देखील त्याच्या उत्पादक कुशलांचे' इत्यादी प्रकारे जोडले पाहिजे. लोकोत्तर विपाकाचा तेभूमिक (त्रिभूमिक) कुशलांचा देखील पादक इत्यादी वशाने उपनिश्रयभाव स्पष्टच आहे, तसेच त्या त्या भूमीतील कुशलांचा त्या त्या भूमीतील क्रियाचित्तांचा, कामावचर कुशलाचा रूप-अरूपावचर क्रियाचित्तांचा, रूपावचर कुशलाचा अरूपावचर क्रियाचित्ताचा उपनिश्रयभाव आहे, हा अर्थ दर्शवताना 'एवं पच्चेकं... पे... वेदितब्बो' (अशा प्रकारे प्रत्येक... समजले पाहिजे) असे म्हटले आहे. 'सद्धं उपनिस्साय दानं देति' (श्रद्धेचा आश्रय घेऊन दान देतो) इत्यादींद्वारे प्रकृत-उपनिश्रय हा केवळ उद्देशाच्या वशानेच पाठात आला आहे, विभाजनाच्या वशाने नाही, म्हणून 'पाळियम्पि... पे... विस्सज्जितो' (पाळीमध्ये देखील... विसर्जित केला आहे) असे म्हटले आहे. कुशलत्रिक इत्यादींमध्ये अनुलोम इत्यादी भेदांनी भिन्न असल्यामुळे 'पञ्हावारेसू' (प्रश्नवारांमध्ये) असा बहुवचनी निर्देश आहे.

Lokuttaranibbattanaṃ upanissāya parassa sinehuppādane lokuttaradhammā upanissayo viya hontīti ayamettha leso, bhāvino pana lokuttarassa akusalānaṃ upanissayatā sambhavatīti āha ‘‘na idaṃ sārato daṭṭhabbanti adhippāyo’’ti. Rūpāvacarādikusalānanti rūpārūpāvacaralokuttarakusalānaṃ uppādiyamānassa rūpāvacarakusalassāti yojanā. Rūpāvacarakiriyassa ca arūpāvacaravipāko upanissayo kathanti āha ‘‘pubbe nivutthādīsu…pe… arahato’’ti. Taṃ taṃ vipākaṃ patthento tassa tassa vipākassa hetubhūtaṃ kusalaṃ nibbattetīti vipākānaṃ kusalūpanissayatāti āha ‘‘catubhūmakā…pe… upanissayo’’ti. Lokiyakusalānaṃ pana lokuttaravipākā upanissayo na hontīti dassento ‘‘yadipī’’tiādimāha. Teneva hi ‘‘tathā tebhūmakavipāko’’ti tebhūmakaggahaṇaṃ kataṃ. Tattha tenāti anāgāminā. Tanti arahattaphalaṃ. Tasmāti adiṭṭhapubbattā. Tāni viyāti sotāpattiphalāni viya. Tesanti puthujjanādīnaṃ. Imassāti anāgāmino. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā puthujjanādīnaṃ santāne jhānādīnaṃ sotāpattiphalādīnaṃ na upanissayapaccayo anupaladdhapubbattā, evaṃ anāgāmino jhānādīnaṃ [Pg.255] aggaphalaṃ upanissayapaccayo adiṭṭhapubbattā. Tenāha ‘‘upaladdhapubbasadisameva hi anāgatampi upanissayo’’ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana heṭṭhimaphalānaṃ kusalūpanissayatā vuttā eva.

लोकुत्तर उत्पत्तीचा उपनिस्सय करून दुसऱ्याच्या ठिकाणी स्नेह उत्पन्न करण्यात लोकुत्तर धर्म उपनिस्सयासारखे होतात, हा येथे लेश (अल्प अर्थ) आहे. परंतु, भविष्यातील लोकुत्तर धर्मासाठी अकुशलांचे उपनिस्सयत्व संभवते, म्हणून त्यांनी म्हटले आहे - 'हे सारांश रूपाने पाहू नये, असा अभिप्राय आहे.' 'रूपावचरादी कुशलांचे' म्हणजे रूप-अरूपावचर आणि लोकुत्तर कुशलांचे, उत्पन्न होणाऱ्या रूपावचर कुशलाशी जोडणे अशी योजना आहे. रूपावचर क्रियेसाठी अरूपावचर विपाक उपनिस्सय कसा होतो? म्हणून त्यांनी म्हटले आहे - 'पूर्वी निवास केलेल्या इत्यादी... पे... अरहंताचे.' त्या त्या विपाकाची इच्छा करणारा त्या त्या विपाकाचे हेतू असलेले कुशल उत्पन्न करतो, म्हणून विपाकांचे कुशल-उपनिस्सयत्व सांगताना त्यांनी म्हटले आहे - 'चतुर्भूमिक... पे... उपनिस्सय.' लौकिक कुशलांसाठी लोकुत्तर विपाक उपनिस्सय होत नाहीत, हे दर्शविताना 'जरी' इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच 'तसेच तेभूमिक विपाक' असे तेभूमिक ग्रहण केले आहे. तेथे 'त्याने' म्हणजे अनागामीने. 'ते' म्हणजे अरहत्तफल. 'त्यामुळे' म्हणजे पूर्वी न पाहिलेले असल्यामुळे. 'त्यांच्यासारखे' म्हणजे सोतापत्तिफलांसारखे. 'त्यांचे' म्हणजे पुथुज्जनांचे. 'याचे' म्हणजे अनागामीचे. हे असे म्हटले आहे - ज्याप्रमाणे पुथुज्जनांच्या संतानामध्ये पूर्वी न लाभल्यामुळे ध्यानादी सोतापत्तिफलादी उपनिस्सयप्रत्यय होत नाहीत, त्याचप्रमाणे अनागामीच्या ध्यानादींचे अग्रफल पूर्वी न पाहिलेले असल्यामुळे उपनिस्सयप्रत्यय होते. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे - 'पूर्वी प्राप्त झालेल्यासारखाच अनागत देखील उपनिस्सय होतो.' अट्ठकथेत मात्र खालच्या फलांचे कुशल-उपनिस्सयत्व सांगितलेच आहे.

Yathā vipākā kusalānaṃ, evaṃ kiriyāpi tesaṃ upanissayo hotīti taṃ nayaṃ dassetuṃ ‘‘kiriyaṃ atthapaṭisambhidādi’’ntiādi vuttaṃ. Yonisomanasikāre vattabbameva natthīti catubhūmakakusalassapi yonisomanasikāro upanissayo hotīti ettha vattabbameva natthi, tadatthaṃ yonisomanasikāraṃ pavattentassāti attho. Tanti yonisomanasikāraṃ. Akusalassa ca catubhūmakavipākassa upanissayo yonisomanasikāroti yojanā. Evaṃ kiriyassapīti yathā kusalassa yonisomanasikārassa vasena upanissayo vutto, evaṃ kiriyassapi yonisomanasikārassa vasena yojetabbanti attho. So hi taṃ upanissāya rāgādiuppādane akusalassa vuttanayena kusalākusalūpanissayabhāvamukhena catubhūmakavipākassa upanissayo hotiyeva. Yadi kiriyasaṅkhāto…pe… hotiyeva, atha kasmā pakatūpanissayavibhajane kiriyā na gahitā, utubhojanasenāsanāniyeva gahitānīti āha ‘‘nevavipākanavipākadhammadhammesu…pe… nayadassanamattamevā’’ti. Evamādikanti ādi-saddena ‘‘kusalaṃ dhammaṃ sahajāto abyākato dhammo uppajjati na upanissayapaccayā’’ti evamādikaṃ saṅgaṇhāti. Upanissayapariyāyo upanisasaddoti katvā vuttaṃ ‘‘viññāṇūpanisaṃ nāmarūpaṃ, nāmarūpūpanisañca saḷāyatanantiādikenā’’ti. Ettha hi viññāṇassa nāmarūpānaṃ phassarūpādīnaṃ cakkhāyatanādīnañca upanissayabhāvo vuttoti.

ज्याप्रमाणे विपाक कुशलांचे उपनिस्सय होतात, त्याचप्रमाणे क्रिया देखील त्यांचे उपनिस्सय होतात, हा नियम दर्शवण्यासाठी 'क्रिया अर्थपटिसंभिदा इत्यादी' असे म्हटले आहे. योनिसोमनसिकाराच्या बाबतीत तर बोलण्याची गरजच नाही, म्हणजे चतुर्भूमिक कुशलाचा देखील योनिसोमनसिकार उपनिस्सय होतो, यात काही बोलण्यासारखे नाहीच; त्याच्यासाठी योनिसोमनसिकार प्रवृत्त करणाऱ्याचा, असा अर्थ आहे. 'ते' म्हणजे योनिसोमनसिकार. अकुशलाचा आणि चतुर्भूमिक विपाकाचा उपनिस्सय योनिसोमनसिकार आहे, अशी योजना आहे. 'अशा प्रकारे क्रियेचा देखील' म्हणजे ज्याप्रमाणे कुशलाच्या योनिसोमनसिकाराच्या वशाने उपनिस्सय सांगितला आहे, त्याचप्रमाणे क्रियेच्या देखील योनिसोमनसिकाराच्या वशाने योजना करावी, असा अर्थ आहे. कारण तो त्याचा उपनिस्सय करून रागादी उत्पन्न करण्यात अकुशलाच्या सांगितलेल्या नियमानुसार कुशल-अकुशल उपनिस्सयभावाच्या मुखाने चतुर्भूमिक विपाकाचा उपनिस्सय होतोच. जर क्रियासंख्येय... पे... होतोच, तर मग प्रकृत-उपनिस्सयाच्या विभाजनात क्रिया का घेतली नाही, केवळ ऋतू, भोजन, सेनासन हेच का घेतले? म्हणून त्यांनी म्हटले आहे - 'नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मेसु... पे... केवळ नियम दर्शवणेच आहे.' 'इत्यादी' शब्दाने 'कुशल धर्मामुळे सहजात अव्याकृत धर्म उत्पन्न होतो, उपनिस्सयप्रत्ययाने नाही' इत्यादींचा संग्रह होतो. उपनिस्सयाचा पर्याय 'उपनिसा' शब्द आहे, असे मानून म्हटले आहे - 'विज्ञाणूपनिसं नामरूपं, नामरूपूपनिसञ्च सळायतनं' इत्यादींद्वारे. येथे विज्ञानाचा नामरूपांशी, स्पर्शरूपादींशी आणि चक्षुआयतनादींशी उपनिस्सयभाव सांगितला आहे.

Upanissayapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपनिस्सयप्रत्ययनिर्देशवर्णन समाप्त झाले.

10. Purejātapaccayaniddesavaṇṇanā

१०. पुरेजातप्रत्ययनिर्देशवर्णन

10. Dassitameva nayadassanavasenāti yojanā. Yadi dassitameva, kasmā vuttaṃ ‘‘sāvasesavasena desanā katā’’ti āha ‘‘sarūpena adassitattā’’ti. ‘‘Yaṃ yaṃ dhammaṃ purejātaṃ ārabbha ye ye dhammā uppajjanti cittacetasikā [Pg.256] dhammā, te te dhammā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo’’ti evaṃ sarūpena pāḷiyaṃ adassitattā. Iddhividhābhiññāya cāti ca-saddena cutūpapātañāṇassapi saṅgaho daṭṭhabbo. Tassapi hi rūpadhammārammaṇakāle aṭṭhārasasu yaṃ kiñci ārammaṇapurejātaṃ hoti paccuppannārammaṇattā. ‘‘Cavamāne upapajjamāne’’ti hi vuttaṃ. Dibbacakkhudibbasotañāṇesu ca vattabbameva natthi.

१०. नियम दर्शवण्याच्या वशाने दर्शवलेच आहे, अशी योजना आहे. जर दर्शवलेच आहे, तर 'सावशेष वशाने देशना केली आहे' असे का म्हटले? म्हणून त्यांनी सांगितले - 'स्वरूपाने न दर्शवल्यामुळे.' 'ज्या ज्या पुरेजात धर्माला आरंभ करून जे जे चित्त-चेतसिक धर्म उत्पन्न होतात, ते ते धर्म त्या त्या धर्मांचे पुरेजातप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' असे स्वरूपाने पाळिमध्ये न दर्शवल्यामुळे. 'इद्धिविध अभिज्ञा' आणि 'च' (आणि) शब्दाने च्युती-उत्पत्ती ज्ञानाचा देखील संग्रह समजावा. कारण त्याच्या देखील रूपधर्माच्या आलंबन काळात अठरांपैकी जे काही आलंबन पुरेजात असते, ते वर्तमान आलंबन असल्यामुळे होते. 'च्युत होताना आणि उत्पन्न होताना' असे म्हटले आहे. दिव्यचक्षू आणि दिव्यश्रोत ज्ञानाच्या बाबतीत तर बोलण्याची गरजच नाही.

Itarassapi abhāvāti ārammaṇapurejātassapi abhāvā aggahaṇaṃ paṭisandhibhāvinoti yojanā. Satipi kassaci paṭisandhibhāvino ārammaṇapurejāte vibhūtaṃ pana katvā ārammaṇakaraṇābhāvato avijjamānasadisanti katvā vuttaṃ ‘‘itarassapi abhāvā’’ti. Tenevāha ‘‘paṭisandhiyā viya aparibyattassa ārammaṇassa ārammaṇamattabhāvato’’ti. Santīraṇabhāvino manoviññāṇadhātuyāpi ekanteneva purejātapaccayo rūpādīni pañcārammaṇānīti yojanā. Ettha ca ‘‘manodhātūnañcā’’tiādi ‘‘tadārammaṇabhāvino’’ti padassa purato vattabbo, uppaṭipāṭiyā likhitaṃ.

'इतराचा देखील अभाव असल्यामुळे' म्हणजे आलंबन-पुरेजाताचा देखील अभाव असल्यामुळे प्रतिसंधीमध्ये असणाऱ्याचे ग्रहण न करणे, अशी योजना आहे. प्रतिसंधीमध्ये असणाऱ्याचे काही आलंबन-पुरेजात असले तरी, स्पष्ट करून आलंबन न करण्याच्या अभावामुळे ते अविद्यमान असल्यासारखे मानून 'इतराचा देखील अभाव असल्यामुळे' असे म्हटले आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे - 'प्रतिसंधीप्रमाणेच अस्पष्ट आलंबनाचे केवळ आलंबनमात्र भाव असल्यामुळे.' संतीरणामध्ये असणाऱ्या मनोविज्ञानधातूसाठी देखील एकांतानेच पुरेजातप्रत्यय रूप इत्यादी पाच आलंबने आहेत, अशी योजना आहे. आणि येथे 'मनोधातूंचे आणि...' इत्यादी 'तदालंबन असणाऱ्याचे' या पदाच्या आधी म्हणावे, जे उलट क्रमाने लिहिले आहे.

Purejātapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

पुरेजातप्रत्ययनिर्देशवर्णन समाप्त झाले.

11. Pacchājātapaccayaniddesavaṇṇanā

११. पच्छाजातप्रत्ययनिर्देशवर्णन

11. Niravasesadassitapurejātadassanavasenāti ‘‘catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikarūpakāyassā’’ti evaṃ niravasesato dassitassa purejātassa paccayuppannassa dassanavasena. Paccayā hi idha kāmāvacararūpāvacaravipākā, tesu kāmāvacaravipāko ca catusamuṭṭhānikarūpakāyassa paccayo, na itaro. Tenevāha ‘‘rūpāvacaravipāko pana āhārasamuṭṭhānassa na hotī’’ti, tasmā ‘‘tassevā’’ti vuttepi yathārahamattho veditabbo.

११. 'निरवशेष दर्शवलेल्या पुरेजाताच्या दर्शनाच्या वशाने' म्हणजे 'चतुःसमुत्थानिक आणि त्रिसमुत्थानिक रूपकायाचे' अशा प्रकारे निरवशेषपणे दर्शवलेल्या पुरेजाताच्या प्रत्ययोत्पन्नाच्या दर्शनाच्या वशाने. कारण येथे प्रत्यय कामावचर आणि रूपावचर विपाक आहेत, त्यांपैकी कामावचर विपाक हा चतुःसमुत्थानिक रूपकायाचा प्रत्यय आहे, दुसरा नाही. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे - 'रूपावचर विपाक मात्र आहारसमुत्थानाचा होत नाही', म्हणून 'त्याचेच' असे म्हटले तरी योग्य तो अर्थ समजून घ्यावा.

Pacchājātapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

पच्छाजातप्रत्ययनिर्देशवर्णन समाप्त झाले.

12. Āsevanapaccayaniddesavaṇṇanā

१२. आसेवनप्रत्ययनिर्देशवर्णन

12. Pakārehi [Pg.257] guṇitaṃ paguṇaṃ, bahukkhattuṃ pavattiyā bhāvitanti attho. Atisayena paguṇaṃ paguṇataraṃ, tatoyeva balavataraṃ. Tassa bhāvo, tena paguṇatarabalavatarabhāvena visiṭṭhaṃ visesappattaṃ. Svāyaṃ viseso vipāke natthīti āha ‘‘etena vipākābyākatato visesetī’’ti.

१२. प्रकारांनी गुणित केलेले ते 'प्रगुण', अनेक वेळा प्रवृत्त झाल्यामुळे भावित (अभ्यस्त) झालेला, असा अर्थ आहे. अतिशयाने प्रगुण ते 'प्रगुणतर', म्हणूनच अधिक बलवान. त्याचा भाव, त्या प्रगुणतर आणि अधिक बलवान भावाने विशिष्ट, विशेष प्राप्त झालेले. हा विशेष विपाकात नसतो, म्हणून त्यांनी म्हटले आहे - 'याने विपाक-अव्याकृतापेक्षा विशेष करतो.'

Āsevanapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

आसेवनप्रत्ययनिर्देशवर्णन समाप्त झाले.

13. Kammapaccayaniddesavaṇṇanā

१३. कम्मप्रत्ययनिर्देशवर्णन

13. Evaṃsabhāvāti kammapaccayena upakārakasabhāvā. Samatthatāti ānubhāvo. Tassāti vipākakkhandhakaṭattārūpasaṅkhātassa phalassa. Kammapaccayabhāvo vuttoti kammapaccayena paccayabhāvo vutto. Ekavokāre rūpampīti ekavokārepi rūpaṃ na janeti, pageva catuvokāreti attho.

१३. ‘एवंसभावा’ (अशा स्वभावाचे) म्हणजे कर्मप्रत्ययाने उपकारक स्वभावाचे. ‘समत्थता’ (समर्थता) म्हणजे अनुभाव (सामर्थ्य). ‘तस्स’ (त्याचे) म्हणजे विपाकस्कंध आणि कटत्तारूप (कर्मज रूप) संज्ञक फळाचे. ‘कम्मपच्चयभावो वुत्तो’ (कर्मप्रत्ययभाव सांगितला आहे) म्हणजे कर्मप्रत्ययाने प्रत्ययभाव सांगितला आहे. ‘एकवोकारे रूपंपी’ (एकवोकारात रूप देखील) म्हणजे एकवोकारात देखील रूप उत्पन्न करत नाही, मग चतुर्वोकारात तर काय सांगावे! असा अर्थ आहे.

Kammapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

कर्मप्रत्ययनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

14. Vipākapaccayaniddesavaṇṇanā

१४. विपाकप्रत्ययनिर्देशवर्णना

14. Yathā hi rūpabhave saññīnaṃ taṃnibbattitapuññābhisaṅkhāreneva rūpuppatti, evaṃ asaññīnampīti tattha kāmāvacarakammunā yathā vipākānurūpānaṃ paccayo honto kesañciyeva hoti, na sabbesaṃ, katthaciyeva hoti, na sabbattha, na evaṃ vipākānanti āha ‘‘ekantenā’’ti. Tesaṃ vasenāti tesaṃ vipākapaccayalābhīnaṃ vipākakkhandhānaṃ vasena. Na hītiādinā ‘‘ekantenā’’ti vuttamatthaṃ byatirekato vibhāveti. Bhūmidvayavipākoti kāmāvacararūpāvacaravipāko āruppe rūpassa na hi paccayoti yojanā.

१४. जसे रूपभवात संज्ञी प्राण्यांची त्या भवात उत्पन्न करणाऱ्या पुण्याभिसंस्कारानेच रूपाची उत्पत्ती होते, तसेच असंज्ञींचेही होते. तेथे कामावचर कर्माद्वारे जसा विपाकानुरूप प्रत्यय काही जणांचाच होतो, सर्वांचा नाही; काही ठिकाणीच होतो, सर्व ठिकाणी नाही; विपाकांचे तसे नसते, म्हणून ‘एकान्तेन’ (निश्चितपणे) असे म्हटले आहे. ‘तेसं वसेन’ (त्यांच्या वशाने) म्हणजे त्या विपाकप्रत्यय प्राप्त करणाऱ्या विपाकस्कंधांच्या वशाने. ‘न हि’ इत्यादींद्वारे ‘एकान्तेन’ या सांगितलेल्या अर्थाचे व्यतिरेक रूपाने स्पष्टीकरण केले आहे. ‘भूमिद्वयविपाको’ (दोन भूमींचा विपाक) म्हणजे कामावचर आणि रूपावचर विपाक हा आरूप्य भूमीत रूपाचा प्रत्यय होत नाही, अशी योजना करावी.

Vipākapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

विपाकप्रत्ययनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

15. Āhārapaccayaniddesavaṇṇanā

१५. आहारप्रत्ययनिर्देशवर्णना

15. Kevalāya [Pg.258] ojāya ajjhoharaṇassa abhāvā ‘‘asitapītādivatthūhi saha ajjhoharitovā’’ti vuttaṃ. Khādanīyabhojanīyappabhede asite tāva kabaḷīkāratā hotu, pātabbādike pana kathanti āha ‘‘pātabba…pe… hontī’’ti. Yebhuyyavasena vā evaṃ vuttanti veditabbaṃ.

१५. केवळ ओजेचे (पोषक तत्वाचे) ग्रहण करणे शक्य नसल्यामुळे ‘खाल्लेल्या, पिलेल्या इत्यादी वस्तूंसह ग्रहण केलेलाच’ असे म्हटले आहे. खाद्य आणि भोज्य अशा भेदांमध्ये खाल्लेल्या अन्नात तर कबाळीकारता (कवळ करून खाणे) असो, परंतु पिण्यायोग्य इत्यादींमध्ये ती कशी असेल? म्हणून ‘पातब्ब...पे... होन्ति’ (पिण्यायोग्य... इत्यादी होतात) असे म्हटले आहे. किंवा हे प्रामुख्याने असे म्हटले आहे, असे जाणावे.

Anupālakoti upatthambhako. Cittasamuṭṭhānassa kāyassa āhārapaccayabhāvo kabaḷīkārāhārassa vicāretvā gahetabbo. Kasmāti ce? Ettha kāraṇamāha ‘‘na hī’’tiādinā. Sati hi paccayabhāve ‘‘cittasamuṭṭhāno kabaḷīkārāhāro cittasamuṭṭhānassa kāyassa āhārapaccayena paccayo’’tiādi vattabbaṃ siyā, na pana vuttaṃ, nocittasamuṭṭhānassa pana vuttaṃ. Tenāha ‘‘tividhopi…pe… vutto’’ti.

‘अनुपालको’ (अनुपालक) म्हणजे उपष्टंभक (आधार देणारा). चित्तसमुत्थान शरीराचा कबाळीकार आहाराचा आहारप्रत्ययभाव विचार करून ग्रहण करावा. का? असे विचारल्यास, येथे कारण सांगितले आहे - ‘न हि’ इत्यादींद्वारे. कारण प्रत्ययभाव असताना ‘चित्तसमुत्थान कबाळीकार आहार हा चित्तसमुत्थान शरीराचा आहारप्रत्ययाने प्रत्यय होतो’ इत्यादी म्हणावे लागले असते, परंतु तसे म्हटले नाही; अचित्तसमुत्थानाचे मात्र म्हटले आहे. म्हणून ‘तिविधोपि...पे... वुत्तो’ (तिन्ही प्रकारचा देखील... सांगितले आहे) असे म्हटले आहे.

Āhārapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

आहारप्रत्ययनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

16. Indriyapaccayaniddesavaṇṇanā

१६. इंद्रियप्रत्ययनिर्देशवर्णना

16. ‘‘Missakattā’’ti idaṃ indriyatāya rūpārūpajīvitindriyānaṃ ekajjhaṃ katvā desitataṃ sandhāya vuttaṃ, tasmā missakattāti rūpajīvitindriyamissakattāti attho. Jīvitindriyanti arūpajīvitindriyaṃ. Na sabbena sabbaṃ vajjitabbanti yathā pañhāpucchake arūpajīvitindriyaṃ missakattā na gahitaṃ, na evamidha arūpajīvitindriyaṃ aggahitanti attho.

१६. ‘मिस्सकत्ता’ (मिश्रित असल्यामुळे) हे इंद्रियभावामध्ये रूप आणि अरूप जीवितेंद्रियांना एकत्र करून उपदेशिल्याचा संदर्भ घेऊन म्हटले आहे, म्हणून ‘मिश्रित असल्यामुळे’ म्हणजे रूपजीवितेंद्रियाशी मिश्रित असल्यामुळे, असा अर्थ आहे. ‘जीवितेंद्रिय’ म्हणजे अरूप जीवितेंद्रिय. ‘सर्व प्रकारे वर्ज्य करू नये’ म्हणजे जसे प्रश्न विचारणाऱ्या भागात अरूप जीवितेंद्रिय मिश्रित असल्यामुळे ग्रहण केले गेले नाही, तसे येथे अरूप जीवितेंद्रिय ग्रहण केले गेले नाही असे नाही, असा अर्थ आहे.

Arūpānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ paccayantarāpekkhāni āvajjanārammaṇādiaññapaccayasāpekkhāni indriyapaccayā siyuṃ cakkhādīnaṃ rūpārūpānaṃ aññamaññaṃ kadācipi avinibbhuttabhāvassa abhāvato, paccayantarasamodhānāpekkhatāya ca. Yo pana nirapekkhoti yathā cakkhādīni paccayantaresu sāpekkhāni, evaṃ sāpekkho ahutvā yo tattha nirapekkho indriyapaccayo hoti avinibbhuttadhammānaṃ yathā duvidhampi jīvitindriyaṃ, so attano…pe… natthīti yojanā. Avinibbhuttānaṃ tesampi liṅgādīnaṃ siyuṃ vinibbhuttānaṃ paccayuppannānaṃ indriyapaccayatābhāvassa adiṭṭhattā. Nanu cakkhādīnaṃ vinibbhuttānaṃ [Pg.259] indriyapaccayabhāvo diṭṭhoti? Saccaṃ diṭṭho, na pana so samānajātiyāti dassento ‘‘na hī’’tiādimāha. Sati cevanti evaṃ vuttappakāre samānajātiyaṃyeva avinibbhuttassa indriyapaccayabhāve sati itthipurisindriyehi saddhiṃ. Sahayoge hi idaṃ karaṇavacanaṃ. Yadipi itthipurisindriyāni liṅgādīnaṃ kalalādikāle indriyapaccayataṃ na phareyyuṃ tesaṃ tadā abhāvato. Ye pana rūpadhammā tadā santi, tehi avinibbhuttāva, tesaṃ kasmā na pharantīti āha ‘‘aññesaṃ panā’’tiādi. Abījabhāvato animittabhāvato. Tadanurūpānanti kalalādiavatthānurūpānaṃ atthitaṃ icchanti, yato ‘‘itthī, puriso’’ti pakativibhāgo viññāyatīti tesaṃ adhippāyo.

अरूप अशा चक्षुर्विज्ञानादींचे, इतर प्रत्ययांची अपेक्षा असणारे, आवर्जन-आलंबन इत्यादी अन्य प्रत्ययांवर अवलंबून असणारे इंद्रियप्रत्यय असावेत; कारण चक्षु इत्यादी रूप आणि अरूपांचा परस्परांशी कधीही अविच्छिन्न भाव नसतो आणि इतर प्रत्ययांच्या संयोगाची अपेक्षा असते. परंतु जो निरपेक्ष आहे - जसे चक्षु इत्यादी इतर प्रत्ययांवर अवलंबून असतात, तसे अवलंबून न राहता जो तेथे अविच्छिन्न धर्मांचा निरपेक्ष इंद्रियप्रत्यय होतो, जसे की दोन्ही प्रकारचे जीवितेंद्रिय, तो स्वतःच्या...पे... नाही, अशी योजना करावी. अविच्छिन्न असलेल्या त्या लिंग इत्यादींचे देखील असावेत, कारण विच्छिन्न झालेल्या प्रत्ययोत्पन्नांचा इंद्रियप्रत्ययभाव न दिसल्यामुळे. शंका: चक्षु इत्यादी विच्छिन्न झालेल्यांचा इंद्रियप्रत्ययभाव दिसतो की नाही? उत्तर: सत्य आहे, दिसतो; परंतु तो समान जातीचा नसतो, हे दर्शवण्यासाठी ‘न हि’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘सति च एव’ (आणि असे असताना) म्हणजे अशा प्रकारे सांगितलेल्या समान जातीमध्येच अविच्छिन्नाचा इंद्रियप्रत्ययभाव असताना स्त्री-पुरुष इंद्रियांच्या सोबत. कारण हा तृतीया विभक्तीचा प्रयोग सहयोगात आहे. जरी स्त्री-पुरुष इंद्रिये कलल इत्यादी काळात लिंग इत्यादींना इंद्रियप्रत्ययभाव पसरवत नसतील, कारण त्यावेळी त्यांचा अभाव असतो. परंतु जे रूपधर्म त्यावेळी असतात, त्यांच्याशी ते अविच्छिन्नच असतात, मग ते त्यांना का पसरवत नाहीत? म्हणून ‘अञ्ञेसं पना’ (परंतु इतरांचे) इत्यादी म्हटले आहे. बीजभाव नसल्यामुळे, निमित्तभाव नसल्यामुळे. ‘तदनुरूपानं’ म्हणजे कलल इत्यादी अवस्थांच्या अनुरूप अस्तित्व इच्छितात, ज्यावरून ‘स्त्री, पुरुष’ असा नैसर्गिक विभाग ओळखला जातो, असा त्यांचा अभिप्राय आहे.

Kusalajātiyanti niddhāraṇe bhummaṃ. Ye pana ‘‘kusalajātika’’nti paṭhanti, tesaṃ paccattekavacanaṃ. Visuṃ ekajāti vā bhūmi vā na hoti tadekadesabhāvato. Hetuādīsupīti ādi-saddena ‘‘akusalāhāresupi eseva nayo’’ti evamādikaṃ saṅgaṇhāti. Esa nayoti yvāyaṃ ‘‘bhūmivasena vuttesū’’tiādinā arūpe alabbhamānassa indriyapaccayassa aṭṭhapane atthanayo vutto, esa nayo yojetabboti. Tathā apariyāpannakusalahetu, tathā akusalahetūti etthāpi paṭhamāpariyāpannakusalahetu domanassasahagatākusalahetu ca visuṃ ekajāti bhūmi vā na hontīti āruppe alabbhamānāpi visuṃ na ṭhapitāti yojetabbo. Esa nayo ‘‘akusalāhāresupi eseva nayo’’ti evamādīsu.

‘कुसलजातियं’ (कुशल जातीमध्ये) हे निर्धारण अर्थी सप्तमी विभक्तीचे रूप आहे. जे लोक ‘कुसलजातिकं’ असा पाठ वाचतात, त्यांच्या मते ते प्रथमा विभक्तीचे एकवचन आहे. स्वतंत्रपणे एक जात किंवा भूमी होत नाही, कारण ती त्याचाच एक भाग आहे. ‘हेतुआदीसुपि’ (हेतू इत्यादींमध्ये देखील) यातील ‘आदी’ शब्दाने ‘अकुशल आहारांमध्ये देखील हाच नियम आहे’ इत्यादींचा संग्रह होतो. ‘एष नयः’ (हा नियम) म्हणजे जो हा ‘भूमीच्या वशाने सांगितलेल्यांमध्ये’ इत्यादींद्वारे अरूप भूमीत न मिळणाऱ्या इंद्रियप्रत्ययाची स्थापना न करण्याबाबत अर्थनियम सांगितला आहे, तोच नियम येथे योजावा. तसेच अपरियापन्न कुशल हेतू, तसेच अकुशल हेतू यामध्ये देखील प्रथम अपरियापन्न कुशल हेतू आणि दौर्मनस्यसहगत अकुशल हेतू स्वतंत्रपणे एक जात किंवा भूमी होत नाहीत, म्हणून आरूप्य भूमीत न मिळणारे असूनही स्वतंत्रपणे स्थापित केले गेले नाहीत, अशी योजना करावी. हाच नियम ‘अकुशल आहारांमध्ये देखील हाच नियम आहे’ इत्यादींमध्ये योजावा.

Sati sahajātapaccayatte uppādakkhaṇepi indriyapaccayatā siyāti katvā vuttaṃ ‘‘sahajātapaccayattābhāvaṃ sandhāyā’’ti. Vuttañhi ‘‘uppajjamāno saha uppajjamānabhāvena upakārako dhammo sahajātapaccayo’’ti (paṭṭhā. aṭṭha. paccayuddesavaṇṇanā). Tassa pana sahajātapaccayattābhāvo yadipi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sahajātapaccayatā pana tassa natthī’’ti sarūpeneva dassito, tathāpi taṃ ananujānanto ‘‘uppāda…pe… nivāretu’’nti vatvā ‘‘vakkhatī’’tiādinā tamatthaṃ samattheti. Kammapaccayasadisanti hi etena tassa uppādakkhaṇe paccayabhāvo pakāsito. Pavattecāti ca-saddena paṭisandhiyañca kaṭattārūpassa rūpajīvitindriyato añño indriyapaccayo na hi atthīti yojanā. Paṭiccavārādayo [Pg.260] sampayuttavārapariyosānā cha vārā uppādakkhaṇameva gahetvā pavattā ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā’’tiādinā, na ṭhitikkhaṇanti adhippāyo. Evañca katvāti uppādakkhaṇameva gahetvā pavattattā. Etesūti yathāvuttesu chasu vāresu. Keci pana ‘‘rūpajīvitindriyassa anupālanaṃ uppādakkhaṇe na pākaṭaṃ balavañca yathā ṭhitikkhaṇe pacchājātādipaccayalābhato thirabhāvappattiyāssa taṃ pākaṭaṃ balavañca, tasmā ‘ṭhitikkhaṇe’ti vutta’’nti vadanti.

सहजातप्रत्ययत्व असताना उत्पादक्षणी देखील इंद्रियप्रत्ययता असावी, असे मानून 'सहजातप्रत्ययत्वाचा अभाव लक्षात घेऊन' असे म्हटले आहे. कारण असे म्हटले आहे की, 'उत्पन्न होत असताना, सोबत उत्पन्न होण्याच्या भावाने उपकारक असणारा धर्म म्हणजे सहजातप्रत्यय होय' (पट्ठान अट्ठकथा, प्रत्ययुद्देसवण्णना). परंतु, त्याचा सहजातप्रत्ययत्वाचा अभाव जरी अट्ठकथेमध्ये 'त्याची सहजातप्रत्ययता मात्र नाही' अशा स्वरूपातच दर्शविला असला, तरी त्याचा स्वीकार न करता 'उत्पाद...पे... निवारण करण्यासाठी' असे सांगून 'सांगतील' इत्यादींद्वारे त्या अर्थाचे समर्थन करतात. 'कर्मप्रत्ययसदृश' याने त्याचा उत्पादक्षणी प्रत्ययभाव प्रकाशित केला आहे. 'प्रवृत्तीत आणि' यातील 'च' (आणि) शब्दाने प्रतिसंधीमध्ये देखील कटत्तारूपाचा रूपजीवितेंद्रियाव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही इंद्रियप्रत्यय नाही, अशी योजना आहे. प्रतीत्यवारादी संप्रयुक्तवारपर्यवसान असलेले सहा वार उत्पादक्षणालाच ग्रहण करून प्रवृत्त झाले आहेत, जसे की 'कुशल धर्माचा प्रत्यय घेऊन कुशल धर्म उत्पन्न होतो हेतुप्रत्ययाने' इत्यादी, स्थितिक्षणाला नाही असा अभिप्राय आहे. 'असे करून' म्हणजे उत्पादक्षणालाच ग्रहण करून प्रवृत्त झाल्यामुळे. 'यांच्यामध्ये' म्हणजे यथावक्त सहा वारांमध्ये. परंतु काही जण म्हणतात की, 'रूपजीवितेंद्रियाचे अनुपालन उत्पादक्षणी स्पष्ट आणि बलवान नसते, जसे स्थितिक्षणी पश्चाज्जातादिप्रत्ययांच्या लाभामुळे त्याला स्थिरता प्राप्त झाल्याने ते स्पष्ट आणि बलवान असते, म्हणून 'स्थितिक्षणी' असे म्हटले आहे'.

Indriyapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

इंद्रियप्रत्ययनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

17. Jhānapaccayaniddesavaṇṇanā

१७. झानप्रत्ययनिर्देशवर्णना

17. Somanassadomanassasaṅkhātānīti somanassadomanassapariyāyena vuttāni, jhānaṅgabhāvavisesanato vā somanassadomanassabhūtāneva sukhadukkhāni jhānaṅgāni, na itarasukhadukkhānīti jhānaṅgabhūtānaṃyeva sukhadukkhānaṃ jhānaṅgabhāvadassanatthaṃ somanassadomanassaggahaṇaṃ kataṃ. Idāni yathāvuttameva ‘‘dvipañcaviññāṇesū’’tiādinā vitthārato vibhāveti, taṃ suviññeyyameva. Tenāti visesanabhūtena somanassadomanassaggahaṇena.

१७. 'सोमनस्य-दोमनस्य संज्ञक' म्हणजे सोमनस्य आणि दोमनस्य या पर्यायाने सांगितले आहेत, किंवा झानअंगभावाच्या विशेषत्वामुळे सोमनस्य आणि दोमनस्य रूप असलेलेच सुख-दुःख हे झानअंगे आहेत, इतर सुख-दुःख नव्हेत; अशा प्रकारे झानअंगभूत असलेल्याच सुख-दुःखांचा झानअंगभाव दर्शविण्यासाठी 'सोमनस्य-दोमनस्य' चे ग्रहण केले आहे. आता यथावक्त गोष्टीलाच 'द्विपंचविज्ञानांमध्ये' इत्यादींद्वारे विस्ताराने स्पष्ट केले आहे, ते सहज समजण्यासारखेच आहे. 'त्याने' म्हणजे विशेषणभूत अशा सोमनस्य-दोमनस्य ग्रहणाने.

Abhinipātamattattāti ārammaṇakaraṇamattabhāvato. Cintanāpavattiyā upanijjhāyanapavattiyā. Yathāvutteneva kāraṇenāti ‘‘upanijjhānākārassa abhāvato’’ti etena kāraṇena. Pubbetiādito. Cattāri aṅgāni vajjitānīti sattasu aṅgesu dassiyamānesu cattāri aṅgāni vajjitāni. Aṭṭhakathā hesāti lesena apakāsetabbatāya kāraṇamāha. Tīsupi ekameva vattabbaṃ siyā, taṃsamānalakkhaṇatāya itaresaṃ tiṇṇampi gahaṇaṃ hotīti. Tiṇṇaṃ pana vacanenāti upekkhāsukhadukkhānaṃ ajhānaṅgatādassanatthena vacanena. Tato upekkhādito aññassa dhammassa cittekaggatāya jhānaṅganti uddhaṭabhāvo āpajjati ajhānaṅgesu aggahitattā. Yathāvuttakāraṇatoti ‘‘upanijjhānākārassa abhāvato’’ti vuttakāraṇato aññena kāraṇena anuddhaṭabhāvo vā āpajjati anupanijjhāyanasabhāvehi saddhiṃ aggahitattā upanijjhāyanākārabhāvato aññeneva kāraṇena cittekaggatāya [Pg.261] pāḷiyaṃ anuddhaṭabhāvo āpajjati. Taṃdosapariharaṇatthanti yathāvuttadosavinimocanatthaṃ.

'केवळ अभिपात असल्यामुळे' म्हणजे केवळ आलंबन करण्याच्या भावामुळे. 'चिंतनप्रवृत्तीने' म्हणजे उपनिध्यान (एकाग्रतेने ध्यान) प्रवृत्तीने. 'यथावक्त कारणानेच' म्हणजे 'उपनिध्यान आकाराचा अभाव असल्यामुळे' या कारणाने. 'पूर्वी' इत्यादींपासून. 'चार अंगे वर्ज्य केली आहेत' म्हणजे सात अंगे दर्शविली जात असताना चार अंगे वर्ज्य केली आहेत. 'ही अट्ठकथा आहे' असे म्हणून लेशाने (थोडक्यात) अप्रकाशित ठेवण्याचे कारण सांगितले आहे. तिन्हींमध्येही एकच सांगणे योग्य होईल, त्यांच्या समान लक्षणत्वामुळे इतर तिन्हींचेही ग्रहण होते. 'परंतु तिन्हींच्या वचनाने' म्हणजे उपेक्षा, सुख आणि दुःख यांच्या अ-झानअंगत्व दर्शविण्याच्या वचनाने. त्या उपेक्षा आदींपेक्षा अन्य धर्माच्या चित्तैकाग्रतेचे झानअंगत्व उद्धृत होण्याचा प्रसंग येतो, कारण अ-झानअंगांमध्ये त्यांचे ग्रहण झालेले नाही. 'यथावक्त कारणाने' म्हणजे 'उपनिध्यान आकाराचा अभाव असल्यामुळे' या सांगितलेल्या कारणाव्यतिरिक्त अन्य कारणाने अनुद्धृत भाव प्राप्त होतो, किंवा अनुपनिध्यान स्वभावाच्या (धर्मांच्या) सोबत ग्रहण न केल्यामुळे, उपनिध्यान आकाराचा भाव असल्यामुळे अन्य कारणानेच चित्तैकाग्रतेचा पाळीमध्ये अनुद्धृत भाव प्राप्त होतो. 'त्या दोषाचे परिहार करण्यासाठी' म्हणजे यथावक्त दोषापासून मुक्त होण्यासाठी.

Ye panātiādi padakāramattadassanaṃ. Somanassādīhīti somanassadomanassajhānaṅgupekkhāhi. Avibhūtabhāvo upekkhanaṃ. Upekkhā hi avibhūtakiccā vuttā. Samānānaṃ kesaṃ? Sukhādīnaṃ, kehi? Somanassādīhi, kathaṃ? Sukha…pe… yuttatāti yojanā. Na cittekaggatāyāti sukhādīhi, tadaññehi abhiniropanādīhi ca anindriyakiccatāya ca anupanijjhāyanakiccatāya ca asamānatāya pañcaviññāṇesu cittekaggatāya jhānaṅganti anuddhaṭabhāve kāraṇaṃ na vattabbanti. Sāti cittekaggatā. Etthāti ‘‘upekkhāsukhadukkhānī’’ti etasmiṃ aṭṭhakathāvacane na gahitā. Vicikicchāyuttamanodhātuādīsūti vicikicchāsampayuttacitte manodhātuyā sampaṭicchanādīsu ca. Tassāpi cittekaggatāyapi.

'जे पुन्हा' इत्यादी केवळ पदांच्या आकाराचे दर्शन आहे. 'सोमनस्य आदींनी' म्हणजे सोमनस्य, दोमनस्य आणि झानअंगभूत उपेक्षा यांनी. 'अविभूत भाव' म्हणजे उपेक्षण (तटस्थता). कारण उपेक्षा ही अविभूतकृत्य (अस्पष्ट कार्य करणारी) सांगितली आहे. 'समानांचे' कोणाचे? सुखादींचे, कोणाशी? सोमनस्य आदींशी, कसे? सुख...पे... युक्तता अशी योजना आहे. 'चित्तैकाग्रतेने नाही' म्हणजे सुखादींशी, आणि त्याव्यतिरिक्त अभिनिरोपण (वितर्क) आदींशी, अनेंद्रियकृत्यत्वामुळे आणि अनुपनिध्यानकृत्यत्वामुळे असमानता असल्यामुळे पंचविज्ञानांमध्ये चित्तैकाग्रतेचे झानअंगत्व अनुद्धृत राहण्याचे कारण सांगू नये. 'ती' म्हणजे चित्तैकाग्रता. 'येथे' म्हणजे 'उपेक्षा, सुख आणि दुःख' या अट्ठकथावचनात ग्रहण केलेली नाही. 'विचिकित्सायुक्त मनोधातू आदींमध्ये' म्हणजे विचिकित्सासंप्रयुक्त चित्तात आणि मनोधातूच्या संप्रतीच्छन (स्वीकार) आदींमध्ये. तिच्या (त्या चित्ताच्या) देखील चित्तैकाग्रतेची सुद्धा.

Jhānapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

झानप्रत्ययनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

18. Maggapaccayaniddesavaṇṇanā

१८. मग्गप्रत्ययनिर्देशवर्णना

18. Duvidhampi saṅkappanti sammāsaṅkappo micchāsaṅkappoti ca evaṃ anavajjasāvajjabhedena duvidhampi. Vīriyaṃ samādhinti etthāpi eseva nayo. Saṅgaṇhitvā vitakkādibhāvasāmaññena saha gahetvā, ekekameva katvā gahetvāti attho. Tehi micchāvācākammantājīvehi. Idhāti imasmiṃ maggapaccayaniddese labbhamānāni ca maggapaccayabhāvato, ca-saddena alabbhamānāni ca maggapaccayattābhāvā. Yadi evaṃ kasmā vuttānīti āha ‘‘maggaṅgavacanasāmaññenā’’ti. Evaṃ pariyāyaniddeso idha kimatthiyoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘evañhi suttavohāropi dassito hotī’’ti. Evaṃ pana dassentenāti paramatthato amaggaṅgānipi sutte maggaṅgavohārasiddhiyā idha maggaṅgehi saha dassentena. Uddharitvāti paduddhāraṃ katvā. Idāni micchāvācādīhi saddhiṃ dvādasaṅgāni na dassetabbāni, kasmāti ceti āha ‘‘na hi pāḷiyaṃ…pe… vattabbo’’ti. Tappaṭipakkhabhāvatoyeva micchāmaggaṅgāni, na micchādiṭṭhiādayo viya sabhāvatoti adhippāyo.

१८. 'दोन्ही प्रकारचा संकल्प' म्हणजे सम्यक् संकल्प आणि मिथ्या संकल्प, अशा प्रकारे अनवद्य (दोषरहित) आणि सावद्य (दोषयुक्त) भेदाने दोन्ही प्रकारचा. 'वीर्य आणि समाधी' यामध्ये देखील हाच नियम आहे. 'संग्रहित करून' म्हणजे वितर्क आदी भावांच्या सामान्यतेने एकत्र ग्रहण करून, एकेकच करून ग्रहण करून असा अर्थ आहे. 'त्या मिथ्या वाचा, मिथ्या कर्मांत आणि मिथ्या आजीविका यांच्याद्वारे'. 'येथे' म्हणजे या मग्गप्रत्ययनिर्देशात प्राप्त होणारे मग्गप्रत्ययभावामुळे, आणि 'च' (आणि) शब्दाने प्राप्त न होणारे मग्गप्रत्ययत्वाच्या अभावामुळे. जर असे आहे तर कशासाठी सांगितले आहेत? म्हणून म्हणतात - 'मग्गअंगवचनसामान्यतेने'. अशा प्रकारे पर्यायाने केलेला निर्देश येथे कशासाठी आहे? या शंकेचे निवारण करण्यासाठी म्हणतात - 'अशा प्रकारे सुत्तव्यवहार देखील दर्शविला जातो'. परंतु अशा प्रकारे दर्शविणाऱ्याने - जे परमार्थतः मग्गअंगे नाहीत, त्यांना देखील सुत्तात मग्गअंगव्यवहार सिद्ध करण्यासाठी येथे मग्गअंगांसोबत दर्शविणाऱ्याने. 'उद्धृत करून' म्हणजे पदांचा उद्धार करून. आता मिथ्या वाचा आदींसोबत बारा अंगे दर्शवू नयेत, आणि कशासाठी? म्हणून म्हणतात - 'कारण पाळीमध्ये...पे... सांगू नये'. त्यांच्या प्रतिपक्षभावामुळेच ती मिथ्या मग्गअंगे आहेत, मिथ्या दृष्टी आदींप्रमाणे स्वभावाने नव्हेत, असा अभिप्राय आहे.

Pariyāyanippariyāyamaggaṅgadassanatthepi atthavacane evaṃ na vattabbamevāti dassento ‘‘pariyāya…pe… adhikaraṇānī’’ti āha. Tassattho – yathā [Pg.262] ‘‘aññabhāgiyassa adhikaraṇassā’’ti ettha pāḷigataadhikaraṇasaddapatirūpako añño adhikaraṇasaddo pāḷigatatadaññasādhāraṇatāya ubhayapadattho uddhaṭo ‘‘adhikaraṇaṃ nāma cattāri adhikaraṇānī’’ti, evamidhāpi nippariyāyaṃ itarañca maggaṅgaṃ dassetukāmena pāḷigatatadaññasādhāraṇo maggaṅgasaddo uddharitabbo siyā, tathā na katanti. Tasmāti yasmā pāḷigatoyeva maggaṅgasaddo uddhaṭo, na tadaññasādhāraṇo, na ca atthuddhāramukhena adhippetattho niyamito, tasmā. Tesūti ahetukacittuppādesu. ‘‘Sammādiṭṭhi…pe… samādhayo’’ti ettha saṅkappavāyāmasamādhayo sammāmicchāsaddehi visesetvā vuttāti āha ‘‘sammādiṭṭhiādayo yathāvuttā santī’’ti. Saṅkappavāyāmasamādhippattā pana tattha keci santiyevāti. Atha vā sammādiṭṭhiādayoti vuttappakāre sammādiṭṭhiādike anavasese sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘yathāvuttā’’ti. Uppattiṭṭhānaniyamanatthattā na visesanatthattāti adhippāyo.

पर्याय आणि निष्पर्याय (थेट) मार्गांग दर्शविण्याच्या अर्थाने देखील अर्थवचनात असे म्हणता येत नाही, हे दर्शविताना 'पर्याय...पे... अधिकरणानि' असे म्हटले आहे. त्याचा अर्थ - जसे 'अञ्ञभागियस्स अधिकरणस्स' (दुसऱ्या भागाच्या अधिकरणाचे) येथे पाळिमध्ये आलेल्या 'अधिकरण' शब्दासारखा दुसरा 'अधिकरण' शब्द, पाळिमध्ये आलेल्या आणि त्याहून इतर सामान्य असण्याच्या कारणाने दोन्ही पदांचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'अधिकरण म्हणजे चार अधिकरणे' असा उद्धृत केला आहे, तसेच येथेही निष्पर्याय आणि इतर मार्गांग दर्शविण्याची इच्छा असणाऱ्याने पाळिमध्ये आलेल्या आणि त्याहून इतर सामान्य असलेला 'मग्गङ्ग' (मार्गांग) शब्द उद्धृत करायला हवा होता, परंतु तसे केले नाही. म्हणून (तस्मा) - ज्या कारणाने पाळिमध्ये आलेलाच 'मग्गङ्ग' शब्द उद्धृत केला आहे, त्याहून इतर सामान्य नाही, आणि अर्थ स्पष्ट करण्याच्या मार्गाने अभिप्रेत अर्थ मर्यादित केलेला नाही, म्हणून. 'तेसु' म्हणजे अहेतुक चित्तोत्पादांमध्ये. 'सम्मादिट्ठि...पे... समाधयो' येथे संकल्प, व्यायाम आणि समाधी हे 'सम्मा' (सम्यक्) आणि 'मिच्छा' (मिथ्या) शब्दांनी विशेषित करून सांगितले आहेत, म्हणून म्हटले आहे - 'सम्मादिट्ठिआदयो यथावृत्ता सन्ति' (सम्यक् दृष्टी इत्यादी जसे सांगितले आहेत तसे आहेत). परंतु तेथे संकल्प, व्यायाम आणि समाधी प्राप्त झालेले काही (धर्म) आहेतच. अथवा 'सम्मादिट्ठिआदयो' हे सांगितलेल्या प्रकारे सम्यक् दृष्टी इत्यादींना पूर्णपणे (निरवशेष) उद्देशून म्हटले आहे. त्यामुळेच 'यथावृत्ता' (जसे सांगितले आहे तसे) असे म्हटले आहे. उत्पत्तीचे स्थान निश्चित करण्याच्या अर्थाने आहे, विशेषण देण्याच्या अर्थाने नाही, असा अभिप्राय आहे.

Maggapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

मग्गपच्चयनिद्देसवण्णना (मार्गप्रत्ययनिर्देशवर्णना) समाप्त झाली.

20. Vippayuttapaccayaniddesavaṇṇanā

२०. विप्पयुत्तपच्चयनिद्देसवण्णना (विप्रयुक्तप्रत्ययनिर्देशवर्णना)

20. Sampayogāsaṅkāvatthubhūtoti sampayogāsaṅkāya adhiṭṭhānabhūto. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘arūpino hi khandhā cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ abbhantarato nikkhamantā viya uppajjantī’’ti.

२०. 'सम्पयोगासङ्कावत्थुभूतो' (संप्रयोग-आशंका-वस्तुभूत) म्हणजे संप्रयोग-आशंकेचे अधिष्ठान झालेला. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे - 'अरूपिणो हि खन्धा चक्खादीनं वत्थूनं अब्भन्तरतो निक्खमन्ता विय उप्पज्जन्ति' (अरूपी स्कंध हे चक्षु इत्यादी वस्तूंच्या आतून बाहेर पडल्यासारखे उत्पन्न होतात).

Vippayuttapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

विप्पयुत्तपच्चयनिद्देसवण्णना (विप्रयुक्तप्रत्ययनिर्देशवर्णना) समाप्त झाली.

21. Atthipaccayaniddesavaṇṇanā

२१. अत्थिपच्चयनिद्देसवण्णना (अस्तिप्रत्ययनिर्देशवर्णना)

21. Yasmiṃ sati yaṃ hoti, asati ca na hoti, so tassa paccayoti yadidaṃ samāsato paccayalakkhaṇaṃ yaṃ sandhāya sutte vuttaṃ ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imasmiṃ asati idaṃ na hotī’’ti, tayidaṃ atthipaccaye yojetvā dassento ‘‘yo hī’’tiādiṃ vatvā ayañca nayo nibbāne na labbhati, tasmā nibbānaṃ atthipaccayabhāvena na uddhaṭanti dassetuṃ ‘‘nibbānañca…pe… upakārakaṃ hotī’’ti āha. Tena paccayadhammānaṃ [Pg.263] paccayabhāvo visesato byatirekamukhena pākaṭo hotīti dasseti. Natthibhāvopakārakatāviruddhoti natthipaccayabhāvaviruddho. Vigatāvigatapaccayā viya hi aññamaññaṃ ujupaccanīkabhāvena ṭhitā natthiatthipaccayā. Na nibbānaṃ atthipaccayo natthibhāvopakārakatāavirodhato. Ye hi atthipaccayadhammā, te natthibhāvopakārakatāviruddhā eva diṭṭhāti adhippāyo.

२१. 'ज्यांच्या असण्याने जे होते, आणि नसण्याने होत नाही, तो त्याचा प्रत्यय (कारण) होय' हे जे संक्षेपाने प्रत्ययाचे लक्षण आहे, ज्याला उद्देशून सूत्तात म्हटले आहे - 'याच्या असण्याने हे होते, याच्या नसण्याने हे होत नाही', तेच हे अस्तिप्रत्ययामध्ये (अत्थिपच्चयात) जोडून दाखवताना 'यो ही' (जो खरोखर) इत्यादी बोलून, आणि हा नियम निब्बानात (निर्वाणात) मिळत नाही, म्हणून निब्बान अस्तिप्रत्ययभावाने उद्धृत केलेले नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'निब्बानञ्च...पे... उपकारकं होति' (आणि निब्बान...पे... उपकारक होते) असे म्हटले आहे. याद्वारे प्रत्ययधर्मांचा प्रत्ययभाव विशेषतः व्यतिरेक मार्गाने स्पष्ट होतो, हे दर्शविले आहे. 'नत्थिभावोपकारकताविरुद्धो' म्हणजे नास्तिप्रत्ययभावाच्या विरुद्ध. कारण जसे विगत आणि अविगत प्रत्यय एकमेकांच्या थेट विरुद्ध भावाने स्थित आहेत, तसेच नास्ति आणि अस्ति प्रत्यय आहेत. नास्तिभाव-उपकारकतेशी विरोध नसल्यामुळे निब्बान हे अस्तिप्रत्यय नाही. कारण जे अस्तिप्रत्यय धर्म आहेत, ते नास्तिभाव-उपकारकतेच्या विरुद्धच पाहिले जातात, असा अभिप्राय आहे.

Sati ca uppannatteti sambandho. Yesaṃ paccayā honti āhārindriyāti yojanā. Ekatoti saha. Sahajātādipaccayattābhāvatoti sahajātapurejātapacchājātapaccayattābhāvato. Tadabhāvoti sahajātādipaccayattābhāvo. Etesanti atthipaccayatāvasena pavattamānānaṃ āhārindriyānaṃ. Dhammasabhāvavasenāti dhammatāvasena. Dhammatā hesā, yadidaṃ paccayuppannehi saha puretaraṃ pacchā ca labbhamānā āhārindriyā tesaṃ atthipaccayā honti, na sahajātādipaccayāti. Yathā vā cakkhādidvārānaṃ rūpādiārammaṇānaṃ satipi niyatavuttitāya dvārārammaṇato viññāṇassa chabbidhabhāve ārammaṇamanāmasitvā, dvārato dvāramanāmasitvā ārammaṇato chabbidhatā vuccati, evamidhāpi āhārindriyānaṃ paccayuppannehi satipi sahajātādibhāve arūpakkhandhādivasena sahajātādibhedabhinnassa atthipaccayassa dassitattā pañhāvāre āhārindriyānaṃ vasena āgate catutthapañcamakoṭṭhāsabhūte atthipaccayavisese sahajātādibhedaṃ āmasituṃ na labbhatīti dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘āhāro indriyañca sahajātādibhedaṃ na labhatī’’ti vuttaṃ, na pana āhārindriyesu sahajātādibhāvassa abhāvato. Evampettha attho daṭṭhabbo.

'सति च उप्पन्नत्ते' (असताना आणि उत्पन्न झाल्यावर) असा संबंध आहे. 'ज्यांचे आहार आणि इंद्रिय हे प्रत्यय होतात' अशी योजना आहे. 'एकतो' म्हणजे एकत्र (सह). 'सहजातादिपच्चयत्ताभावतो' म्हणजे सहजात, पुरेजात आणि पच्छाजात प्रत्ययभावाचा अभाव असल्यामुळे. 'तदभावो' म्हणजे सहजात इत्यादी प्रत्ययभावाचा अभाव. 'एतेसं' म्हणजे अस्तिप्रत्ययभावाने प्रवृत्त होणाऱ्या आहार आणि इंद्रियांचा. 'धम्मसभाववसेना' म्हणजे धम्मतेच्या (धर्माच्या स्वभावाच्या) वशाने. ही धम्मताच आहे, जी प्रत्ययोत्पन्नांसोबत, आधी आणि नंतर मिळणारे आहार आणि इंद्रिय त्यांचे अस्तिप्रत्यय होतात, सहजात इत्यादी प्रत्यय नाही. किंवा जसे चक्षु इत्यादी द्वारांचे आणि रूप इत्यादी आलंबनांचे निश्चित कार्य असतानाही, द्वार आणि आलंबनामुळे विज्ञानाचे सहा प्रकार होत असताना, आलंबनाचा उल्लेख न करता द्वारावरून, किंवा द्वाराचा उल्लेख न करता आलंबनावरून सहा प्रकार सांगितले जातात; तसेच येथेही आहार आणि इंद्रियांचा प्रत्ययोत्पन्नांसोबत sahajātādibhāve (सहजात इत्यादी भाव) असतानाही, अरूपस्कंध इत्यादींच्या वशाने सहजात इत्यादी भेदांनी भिन्न असलेल्या अस्तिप्रत्ययाचे दर्शन घडविल्यामुळे, पन्हावारामध्ये (प्रश्नवारा मध्ये) आहार आणि इंद्रियांच्या वशाने आलेल्या चौथ्या आणि पाचव्या कोठ्ठास (भागात) असलेल्या अस्तिप्रत्ययविशेषात सहजात इत्यादी भेदाचा स्पर्श करता येत नाही, हे दर्शविण्यासाठी अट्ठकथेत 'आहारो इन्द्रियञ्च सहजातादिभेदं न लभति' (आहार आणि इंद्रिय सहजात इत्यादी भेद प्राप्त करत नाहीत) असे म्हटले आहे, परंतु आहार आणि इंद्रियांमध्ये सहजात इत्यादी भावाचा अभाव असल्यामुळे नाही. अशा प्रकारे येथे अर्थ समजून घ्यावा.

Atthipaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

अत्थिpच्चयनिद्देसवण्णना (अस्तिप्रत्ययनिर्देशवर्णना) समाप्त झाली.

22-23-24. Natthivigataavigatapaccayaniddesavaṇṇanā

२२-२३-२४. नत्थिविगतअविगतपच्चयनिद्देसवण्णना (नास्ति-विगत-अविगतप्रत्ययनिर्देशवर्णना)

22-23. Etthāti natthipaccaye. Nānanti nānattaṃ. Etenāti anantarapaccayato natthipaccayassa visesamattadīpanena ‘‘paccayalakkhaṇameva hettha nāna’’nti iminā vacanena. Atthoti dhammo. Byañjanasaṅgahiteti ‘‘natthipaccayo [Pg.264] vigatapaccayo’’ti evamādibyañjanena saṅgahite. Paccayalakkhaṇamatteti ettha pavattiokāsadānena upakārakā arūpadhammā, vigatabhāvena upakārakāti evamādike paccayānaṃ lakkhaṇamatte.

२२-२३. 'एत्थ' म्हणजे नास्तिप्रत्ययात. 'नानं' म्हणजे नानात्व (भिन्नता). 'एतेन' म्हणजे अनंतरप्रत्ययापेक्षा नास्तिप्रत्ययाचे केवळ वैशिष्ट्य दाखविणाऱ्या 'पच्चयलक्खणमेव हेत्थ नानं' (येथे प्रत्ययाचे लक्षणच भिन्न आहे) या वचनाने. 'अत्थो' म्हणजे धर्म. 'ब्यञ्जनसङ्गहिते' म्हणजे 'नत्थिपच्चयो विगतपच्चयो' (नास्तिप्रत्यय, विगतप्रत्यय) इत्यादी व्यंजनांनी (शब्दांनी) संग्रहित केलेल्या. 'पच्चयलक्खणमत्ते' येथे प्रवृत्तीला वाव (अवकाश) देऊन उपकारक असणारे अरूप धर्म, विगतभावाने उपकारक आहेत, इत्यादी प्रत्ययांच्या केवळ लक्षणांमध्ये.

Natthivigataavigatapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

नत्थिविगतअविगतपच्चयनिद्देसवण्णना (नास्ति-विगत-अविगतप्रत्ययनिर्देशवर्णना) समाप्त झाली.

Paccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

पच्चयनिद्देसवण्णना (प्रत्ययनिर्देशवर्णना) समाप्त झाली.

Paccayaniddesapakiṇṇakavinicchayakathāvaṇṇanā

पच्चयनिद्देसपकिण्णकविनिच्छयकथावण्णना (प्रत्ययनिर्देशप्रकीर्णकविनिश्चयकथावर्णना)

Ādimapāṭhoti purimapāṭho. Tathā ca satīti dosassapi sattarasahi paccayehi paccayabhāve sati. Adhipatipaccayabhāvopissa anuññāto hotīti āha ‘‘dosassapi garukaraṇaṃ pāḷiyaṃ vattabbaṃ siyā’’ti. ‘‘Sesāna’’nti vacaneneva nivāritoti kadāci āsaṅkeyyāti taṃnivattanatthamāha ‘‘na ca sesāna’’ntiādi. Purejātādīhīti purejātakammāhārajhānindriyamaggavipākapaccayehi. Tannivāraṇatthanti tassa yathāvuttadosassa nivāraṇatthaṃ. Visuñca aggahetvāti lobhamohā vipākapaccayāpi na honti, tathā dosoti evaṃ visuñca aggahetvā. Phoṭṭhabbāyatanaṃ kāyaviññāṇadhātuyā ārammaṇādipaccayo hontaṃyeva pathavīādisabhāvattā attanā sahajātānaṃ sahajātādipaccayā hontiyevāti vuttaṃ ‘‘phoṭṭhabbāyatanassa sahajātādipaccayabhāvaṃ dassetī’’ti. ‘‘Sabbadhammāna’’nti ‘‘sabbe dhammā manoviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti ettha vutte sabbadhamme sandhāyāha ‘‘sabbadhammānaṃ yathāyogaṃ hetādipaccayabhāvaṃ dassetī’’ti. Na hi etaṃ…pe… bhāvadassanaṃ, atha kho ekadhammassa anekapaccayabhāvadassanaṃ, tasmā ‘‘etena phoṭṭhabbāyatanassā’’tiādi vuttanti adhippāyo. Rūpādīnanti rūpāyatanādīnaṃ.

आदिमपाठ म्हणजे पूर्वपाठ होय. 'तथा च सति' म्हणजे द्वेषाचा (दोसाचा) देखील सतरा प्रत्ययांच्या द्वारे प्रत्ययभाव (कारणभाव) असताना. त्याचा अधिपती-प्रत्ययभाव देखील मान्य केला जातो, म्हणून म्हटले आहे - 'पाळीमध्ये दोसाचे (द्वेषाचे) देखील गरुकरण (आदरपूर्वक ग्रहण) सांगितले जावे.' 'उरलेल्यांचे' (सेसां) या वचनानेच जे निवारण केले आहे, त्याविषयी कधी शंका घेतली जाऊ नये, म्हणून त्याच्या निवारणासाठी 'न च सेसानं' (आणि उरलेल्यांचे नाही) इत्यादी म्हटले आहे. 'पुरेजातादीहि' म्हणजे पुरेजात, कम्म, आहार, झान, इन्द्रिय, मग्ग आणि विपाक या प्रत्ययांच्या द्वारे. 'तन्निवारणत्थं' म्हणजे त्या पूर्वोक्त दोषाच्या निवारणासाठी होय. 'विसुञ्च अग्गहेत्वा' (वेगळे न घेता) म्हणजे लोभ आणि मोह हे विपाक-प्रत्यय देखील होत नाहीत, तसेच दोस (द्वेष) देखील; अशा प्रकारे वेगळे न घेता. फोठब्बायातन (स्पर्शायतन) हे कायविज्ञाणधातूसाठी आरम्मण-प्रत्यय इत्यादी होत असतानाच, स्वतःच्या पृथ्वी इत्यादी स्वभावामुळे स्वतःसोबत सहजात असलेल्या धर्मांचे सहजात-प्रत्यय इत्यादी देखील होतेच, म्हणून 'फोठब्बायातनाचा सहजात-प्रत्यय इत्यादी भाव दर्शवितो' असे म्हटले आहे. 'सब्बधम्मानं' (सर्व धर्मांचे) म्हणजे 'सर्व धर्म हे मनोविज्ञाणधातू आणि तिच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांचे आरम्मण-प्रत्ययाने प्रत्यय होतात' येथे सांगितलेल्या सर्व धर्मांना उद्देशून म्हटले आहे - 'सर्व धर्मांचा यथायोग्य हेतू-प्रत्यय इत्यादी भाव दर्शवितो.' कारण हे... पे... भावदर्शन नाही, तर एका धर्माचा अनेक प्रत्ययभाव दर्शविणे आहे, म्हणून 'याने फोठब्बायातनाचा...' इत्यादी म्हटले आहे, असा अभिप्राय आहे. 'रूपादीनं' म्हणजे रूपायतन इत्यादींचे.

Bhedāti visesā. Bhedaṃ anāmasitvāti cakkhuviññāṇadhātuādivisesaṃ aggahetvā. Te evāti yathāvuttavisesānaṃ sāmaññabhūte khandhe eva. Yaṃ sandhāya ‘‘evaṃ na sakkā vattu’’nti vuttaṃ, taṃ vibhāvetuṃ ‘‘na hī’’tiādi vuttaṃ. Paṭṭhānasaṃvaṇṇanā hesāti etena sutte vuttapariyāyamaggabhāvenettha na sakkā micchāvācādīnaṃ maggapaccayaṃ vattunti dasseti. Sesapaccayabhāvoti maggapaccayaṃ ṭhapetvā yathāvuttehi sesehi aṭṭhārasahi [Pg.265] paccayehi paccayabhāvo. Adhipatipaccayo na hotīti ārammaṇādhipatipaccayo na hoti. Tanti vicikicchaṃ. Tatthāti yathāvuttesu ahirikādīsu.

'भेदा' म्हणजे विशेष (भेद/प्रकार) होय. 'भेदं अनामसित्वा' (भेदाचा उल्लेख न करता) म्हणजे चक्षुविज्ञाणधातू इत्यादी विशेषांचे ग्रहण न करता. 'ते एव' (तेच) म्हणजे पूर्वोक्त विशेषांचे सामान्य स्वरूप असलेल्या स्कंधांचेच. ज्याला उद्देशून 'असे म्हणता येत नाही' असे म्हटले आहे, ते स्पष्ट करण्यासाठी 'न ही' (तसे नाही) इत्यादी म्हटले आहे. 'ही पट्ठान-संवण्णना (पट्ठान-अट्ठकथा) आहे' याने हे दर्शविले आहे की, सुत्तामध्ये सांगितलेल्या पर्याय-मार्गभावाने येथे मिच्छावाचा (मिथ्यावाचा) इत्यादींचा मग्ग-प्रत्यय (मार्ग-प्रत्यय) सांगता येत नाही. 'सेसप्रत्ययभावो' म्हणजे मग्ग-प्रत्यय वगळून पूर्वोक्त उरलेल्या अठरा प्रत्ययांच्या द्वारे प्रत्ययभाव होय. 'अधिपती-प्रत्यय होत नाही' म्हणजे आरम्मणाधिपती-प्रत्यय होत नाही. 'तं' (त्याला) म्हणजे विचिकित्सेला (शंकेला) होय. 'तत्थ' (तेथे) म्हणजे पूर्वोक्त अहिरिक (निर्लज्जपणा) इत्यादींमध्ये.

Dasadhā paccayā honti, puna tathā hadayavatthunti idaṃ atthamattavacanaṃ. Pāṭho pana ‘‘hadayavatthu tesañceva vippayuttassa ca vasena dasadhā paccayo hotī’’ti veditabbo. Rūpasaddagandharasāyatanamattamevāti idaṃ rūpādīnaṃ sahajātapaccayatāya viya nissayapaccayatāya ca abhāvato, purejātapaccayatāya ca bhāvato vuttaṃ. Etānīti yathāvuttāni rūpasaddagandharasārammaṇāni. Sabbātikkantapaccayāpekkhāti ‘‘ekadhammassa anekapaccayabhāvato’’ti etasmiṃ vicāre hetuādiatikkantapaccayāpekkhā etesaṃ rūpādīnaṃ apubbatā natthi, atha kho ārammaṇaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapaccayāpekkhā. Na hi rūpādīni hetusahajātādhipatiādivasena paccayā hontīti. Tassāti rūpajīvitindriyassa purejātapaccayabhāvato apubbatā, tasmā taṃ ekūnavīsatividho paccayo hotīti vuttaṃ hoti. Sattadhā paccayabhāvo yojetabbo, na hi ojā purejātapaccayo na hotīti.

'दहा प्रकारे प्रत्यय होतात, पुन्हा तसेच हृदयवत्थू' हे केवळ अर्थ सांगणारे वचन आहे. परंतु पाठ तर 'हृदयवत्थू हे त्यांच्याच आणि विप्पयुत्त (विप्रयुक्त) च्या वशाने दहा प्रकारे प्रत्यय होते' असा समजावा. 'केवळ रूप, शब्द, गंध, रस आयतनच' हे रूपादींच्या सहजात-प्रत्ययभावाप्रमाणेच निस्सय-प्रत्ययभावाचा अभाव असल्यामुळे आणि पुरेजात-प्रत्ययभावाचे अस्तित्व असल्यामुळे म्हटले आहे. 'एतानि' म्हणजे पूर्वोक्त रूप, शब्द, गंध, रस हे आरम्मण (आलंबन) होय. 'सब्बातिक्कन्तपच्चयापेक्खा' (सर्व अतिक्रांत प्रत्ययांची अपेक्षा) म्हणजे 'एका धर्माचा अनेक प्रत्ययभाव असल्यामुळे' या विचारात हेतू इत्यादी अतिक्रांत प्रत्ययांच्या अपेक्षेने या रूपादींची अपूर्वता (नवीनता) नाही, तर आरम्मण, आरम्मणाधिपती आणि आरम्मणूपनिस्सय प्रत्ययांच्या अपेक्षेने आहे. कारण रूप इत्यादी हे हेतू, सहजात, अधिपती इत्यादींच्या वशाने प्रत्यय होत नाहीत. 'तस्स' म्हणजे रूपजीवितेंद्रियाच्या पुरेजात-प्रत्ययभावामुळे अपूर्वता आहे, म्हणून ते एकोणीस प्रकारचा प्रत्यय होते, असे म्हटले आहे. सात प्रकारे प्रत्ययभाव जोडला पाहिजे, कारण ओजा (आहाररस) हा पुरेजात-प्रत्यय होत नाही असे नाही (म्हणजे तो पुरेजात-प्रत्यय होतोच).

Atthoti vā hetuādidhammānaṃ sabhāvo veditabbo. So hi attano paccayuppannehi araṇīyato upagantabbato, ñāṇena vā ñātabbato ‘‘attho’’ti vuccati. Ākāroti tasseva pavattiākāro, yena attano paccayuppannānaṃ paccayabhāvaṃ upagacchatīti evamettha attho daṭṭhabbo. Taṃ pana vippayuttaṃ. ‘‘Sattahākārehī’’ti paṭhānassa kāraṇamāha ‘‘ukkaṭṭhaparicchedo hī’’tiādinā.

किंवा 'अत्थो' (अर्थ) म्हणजे हेतू इत्यादी धर्मांचा स्वभाव समजावा. कारण तो आपल्या प्रत्ययुत्पन्न (कार्यरूप) धर्मांद्वारे प्राप्त केला जाण्यायोग्य असल्यामुळे किंवा ज्ञानाने जाणला जाण्यायोग्य असल्यामुळे 'अत्थ' (अर्थ) म्हटला जातो. 'आकारो' (आकार) म्हणजे त्याचाच प्रवृत्ती-आकार (कार्यपद्धती), ज्याच्याद्वारे तो आपल्या प्रत्ययुत्पन्न धर्मांच्या प्रत्ययभावाला प्राप्त होतो; अशा प्रकारे येथे अर्थ समजावा. परंतु ते विप्पयुत्त (विप्रयुक्त) आहे. 'सात आकारांनी' (सत्तहाकारेहि) या प्रस्थानाचे (पट्ठानाचे) कारण 'उक्कठपरिच्छेदो ही' (उत्कृष्ट परिच्छेद/मर्यादा हीच आहे) इत्यादींनी सांगितले आहे.

Yaṃ kammapaccayo…pe… daṭṭhabbaṃ āsevanakammapaccayānaṃ paccayuppannassa anantaraṭṭhānatāya. Sahajātampi hi anantaramevāti. Koci panetthāti ettha etasmiṃ pakatūpanissayasamudāye koci tadekadesabhūto kammasabhāvo pakatūpanissayoti attho. Tatthāti ‘‘yadidaṃ ārammaṇapurejāte panettha indriyavippayuttapaccayatā na labbhatī’’ti vuttaṃ, tasmiṃ, tasmiṃ vā ārammaṇapurejātaggahaṇe. Vatthussa vippayuttapaccayatā labbhatīti na vattabbā. Na hi ārammaṇabhūtaṃ vatthu vippayuttapaccayo hoti, atha kho nissayabhūtamevāti. Ito uttarīti ettha ‘‘ito’’ti idaṃ paccāmasanaṃ purejātaṃ vā sandhāya ārammaṇapurejātaṃ vā. Tattha paṭhamanayaṃ apekkhitvā vuttaṃ [Pg.266] ‘‘purejātato paratopī’’ti. Tena kammādipaccayesupi vakkhamānesu labbhamānālabbhamānaṃ veditabbanti vuttaṃ hoti. Dutiyaṃ pana nayaṃ anapekkhitvā aṭṭhakathāyaṃ āgatavasena vuttaṃ ‘‘ito vā indriyavippayuttato’’ti, attanā vuttanayena pana ‘‘nissayindriyavippayuttato vā’’ti. Tattha vattabbaṃ sayamevāha ‘‘ārammaṇādhipatī’’tiādi. Kammādīsu labbhamānālabbhamānaṃ na vakkhati ‘‘ito uttarī’’tiādinā pageva atidesassa katattā, tasmā purimoyeva purejātatopīti vuttaatthoyeva adhippeto.

जे कम्म-प्रत्यय... पे... आसेवन आणि कम्म प्रत्ययांच्या प्रत्ययुत्पन्नाच्या अनंतर-स्थानत्वामुळे (लगेच नंतर येण्याच्या स्थितीमुळे) पाहावे. कारण सहजात देखील अनंतर (लगेच नंतर) च असते. 'कोचि पनेत्थ' (परंतु येथे कोणीतरी) म्हणजे येथे या पकतूपनिस्सय (प्रकृतोपनिश्रय) समुदायामध्ये कोणीतरी त्याचा एक भाग असलेला कर्मस्वभाव हा पकतूपनिस्सय आहे, असा अर्थ आहे. 'तत्थ' (तेथे) म्हणजे 'जे हे आरम्मण-पुरेजात आहे, येथे तर इंद्रिय आणि विप्पयुत्त प्रत्ययता मिळत नाही' असे जे म्हटले आहे, त्यामध्ये किंवा त्या आरम्मण-पुरेजाताच्या ग्रहणामध्ये. वत्थूची (वस्तूची) विप्पयुत्त-प्रत्ययता मिळते, असे म्हणू नये. कारण आरम्मणभूत वत्थू ही विप्पयुत्त-प्रत्यय होत नाही, तर ती निस्सयभूत (आश्रयभूत) च होते. 'इतो उत्तरी' (याच्यापुढे) येथे 'इतो' (याच्यापासून) हा निर्देश पुरेजाताला किंवा आरम्मण-पुरेजाताला उद्देशून आहे. तेथे पहिल्या पद्धतीची (नयाची) अपेक्षा करून म्हटले आहे - 'पुरेजाताच्या पलीकडे देखील'. त्याने कम्म इत्यादी प्रत्ययांचे वर्णन करताना देखील जे प्राप्त होते आणि जे प्राप्त होत नाही, ते समजून घ्यावे, असे म्हटले आहे. परंतु दुसऱ्या पद्धतीची अपेक्षा न करता अट्ठकथेमध्ये आलेल्या वचनानुसार म्हटले आहे - 'किंवा या इंद्रिय-विप्पयुत्तापासून', आणि स्वतः सांगितलेल्या पद्धतीनुसार 'किंवा निस्सय-इंद्रिय-विप्पयुत्तापासून'. तेथे जे सांगावयाचे आहे, ते स्वतःच सांगितले आहे - 'आरम्मणाधिपती' इत्यादी. कम्म इत्यादींमध्ये जे प्राप्त होते आणि जे प्राप्त होत नाही, ते 'इतो उत्तरी' इत्यादींनी पुढे सांगणार नाही, कारण आधीच अतिदेश केला गेला आहे, म्हणून आधीचाच 'पुरेजातापासून देखील' हा सांगितलेला अर्थच अभिप्रेत आहे.

‘‘Maggapaccayataṃ avijahantovā’’ti iminā ca maggapaccayo vuttoti ‘‘maggavajjānaṃ navanna’’nti vuttaṃ pacchimapāṭhe, purimapāṭhe pana ‘‘maggapaccayataṃ avijahantovā’’ti vuttattā eva maggapaccayena saddhiṃ sahajātādipaccayā gahetabbāti ‘‘dasanna’’nti vuttaṃ. Tattha pacchimapāṭhe ‘‘ekādasahākārehī’’ti vattabbaṃ, purimapāṭhe ‘‘dvādasahī’’ti.

आणि 'मग्ग-प्रत्ययता न सोडताच' (मग्गपच्चयतं अविजहन्तोव) याने मग्ग-प्रत्यय सांगितले आहे, म्हणून नंतरच्या पाठात (पच्छिमपाठे) 'मग्ग वगळता नऊ' (मग्गवज्जानं नवन्नं) असे म्हटले आहे. परंतु पूर्वपाठात (पुरिमपाठे) 'मग्ग-प्रत्ययता न सोडताच' असे म्हटल्यामुळेच मग्ग-प्रत्ययासोबत सहजात इत्यादी प्रत्यय ग्रहण केले पाहिजेत, म्हणून 'दहांचे' (दसन्नं) असे म्हटले आहे. तेथे नंतरच्या पाठात 'अकरा आकारांनी' (एकादशहाकारेहि) असे म्हटले पाहिजे आणि पूर्वपाठात 'बारांनी' (द्वादसहि) असे.

Samanantaraniruddhatāya ārammaṇabhāvena cāti vijjamānampi visesamanāmasitvā kevalaṃ samanantaraniruddhatāya ārammaṇabhāvena, na ca samanantaraniruddhatāārammaṇabhāvasāmaññenāti attho. ‘‘Iminā upāyenā’’ti paccayasabhāgatādassanena paccayavisabhāgatādassanena ca vuttaṃ padadvayaṃ ekajjhaṃ katvā paduddhāro katoti dassento ‘‘hetuādīnaṃ sahajātānaṃ…pe… yojetabbā’’ti āha. Hetuārammaṇādīnaṃ sahajātāsahajātabhāvena aññamaññavisabhāgatāti yojanā. Evamādināti ādi-saddena purejātānaṃ cakkhādīnaṃ rūpādīnañca purejātabhāvena sabhāgatā, pavattiyaṃ vatthukhandhādīnaṃ purejātapacchājātānaṃ purejātapacchājātabhāvena visabhāgatāti evamādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Hetunahetuādibhāvatopi cettha yugaḷakato viññātabbo vinicchayo. Hetupaccayo hi hetubhāvena paccayo, itare tadaññabhāvena. Evamitaresupi yathārahaṃ yugaḷakato veditabbo.

"समनन्तरनिरुद्धतेमुळे आणि आलम्बनभावामुळे" म्हणजे विद्यमान असलेल्याही विशेषाचा उल्लेख न करता केवळ समनन्तरनिरुद्धतेच्या आलम्बनभावाने, आणि समनन्तरनिरुद्धता-आलम्बनभावाच्या सामान्यतेने नाही, असा अर्थ आहे. "या उपायाने" म्हणजे प्रत्यय-सभागता (समानता) दर्शवून आणि प्रत्यय-विसभागता (असमानता) दर्शवून सांगितलेल्या दोन पदांना एकत्र करून पदाचा उद्धार केला आहे, हे दर्शविताना "हेतू इत्यादी सहजातांचे... पे... जोडले पाहिजे" असे म्हटले आहे. हेतू, आलम्बन इत्यादींच्या सहजात आणि असहजात भावामुळे परस्परांमध्ये विसभागता (भिन्नता) आहे, अशी योजना आहे. "याचप्रमाणे इत्यादी" यातील 'इत्यादी' शब्दाने पूर्वजात असलेल्या चक्षू इत्यादींच्या आणि रूप इत्यादींच्या पूर्वजातभावामुळे सभागता (समानता), प्रवृत्तीमध्ये (अस्तित्वात) वस्तू आणि स्कंध इत्यादींच्या पूर्वजात-पश्चाज्जातांच्या पूर्वजात-पश्चाज्जातभावामुळे विसभागता (भिन्नता) - अशा प्रकारे इत्यादींचाही संग्रह समजला पाहिजे. येथे हेतू आणि अहेतू इत्यादी भावावरूनही जोडीने (युगल रूपाने) निर्णय समजून घेतला पाहिजे. कारण हेतूप्रत्यय हा हेतूभावाने प्रत्यय होतो, आणि इतर (प्रत्यय) त्याच्याहून भिन्न भावाने (प्रत्यय होतात). याचप्रमाणे इतरांमध्येही योग्यतेनुसार जोडीने (युगल रूपाने) समजून घ्यावे.

Ubhayappadhānatāti jananopatthambhanappadhānatā. Ṭhānanti padassa atthavacanaṃ kāraṇabhāvoti vināpi bhāvapaccayaṃ bhāvapaccayassa attho ñāyatīti. Upanissayaṃ bhindantenāti anantarūpanissayapakatūpanissayavibhāgena vibhajantena. Tayopi upanissayā vattabbā upanissayavibhāgabhāvato. Upanissayaggahaṇameva kātabbaṃ sāmaññarūpena. Tatthāti evamavaṭṭhite anantarūpanissayapakatūpanissayoti [Pg.267] bhindanaṃ vibhāgakaraṇaṃ yadi pakatūpanissayassa rūpānaṃ paccayattābhāvadassanatthaṃ, nanu ārammaṇūpanissayaanantarūpanissayāpi rūpānaṃ paccayā na hontiyevāti? Saccaṃ na honti, te pana dassitanayāti tadekadesena itarampi dassitameva hotīti imamatthaṃ dassento ‘‘ārammaṇaṃ…pe… daṭṭhabba’’nti āha. Taṃsamānagatikattāti tehi anantarādīhi samānagatikattā arūpānaṃyeva paccayabhāvato. Tanti purejātapaccayaṃ. Tatthāti anantarādīsu paṭhitvā.

"उभयप्रधानता" म्हणजे जनन (उत्पत्ती) आणि उपस्तम्भन (आधार देणे) यांची प्रधानता. "स्थान" या पदाचा अर्थ 'कारणभाव' असा आहे, कारण 'भाव' प्रत्ययाशिवायही भावप्रत्ययाचा अर्थ समजला जातो. "उपनिस्सयाचे विभाजन करताना" म्हणजे अनन्तर-उपनिस्सय आणि प्रकृत-उपनिस्सय अशा विभागाने विभागणी करताना. उपनिस्सयाच्या विभागाच्या अस्तित्वामुळे तिन्ही उपनिस्सय सांगितले पाहिजेत. सामान्य रूपाने उपनिस्सयाचेच ग्रहण केले पाहिजे. "तेथे" म्हणजे अशा प्रकारे निश्चित झाल्यावर, अनन्तर-उपनिस्सय आणि प्रकृत-उपनिस्सय असे विभाजन करणे जर प्रकृत-उपनिस्सयाचा रूपांना प्रत्यय नसणे हे दर्शविण्यासाठी असेल, तर आलम्बन-उपनिस्सय आणि अनन्तर-उपनिस्सय हे देखील रूपांचे प्रत्यय होत नाहीत की काय? सत्य आहे, ते होत नाहीत; परंतु ते दर्शविलेल्या पद्धतीने आहेत, म्हणून त्याच्या एका भागाने इतरही दर्शविलेच जाते, हा अर्थ दर्शविताना "आलम्बन... पे... समजले पाहिजे" असे म्हटले आहे. "त्यांच्या समान गतीचे असल्यामुळे" म्हणजे त्या अनन्तर इत्यादींशी समान गतीचे असल्यामुळे केवळ अरूपांचेच प्रत्ययभावाने असणे होय. "त्याला" म्हणजे पूर्वजातप्रत्ययाला. "तेथे" म्हणजे अनन्तर इत्यादींमध्ये वाचून.

Paccayaniddesapakiṇṇakavinicchayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रत्ययनिर्देश-प्रकीर्णक-विनिश्चय-कथावर्णन समाप्त झाले.

Pucchāvāro

पुच्छावार

1. Paccayānulomavaṇṇanā

१. प्रत्ययानुलोम-वर्णन

Ekekaṃ tikaṃ dukañcāti kusalattikādīsu bāvīsatiyā tikesu hetudukādīsu sataṃ dukesu ekekaṃ tikaṃ dukañca. Na tikadukanti tulyayogīnaṃ na tikadukanti attho. Tikavisiṭṭhaṃ pana dukaṃ, dukavisiṭṭhañca tikaṃ, tikavisiṭṭhatikadukavisiṭṭhadukesu viya nissāya upari desanā pavattā evāti.

"एक-एक तिक आणि दुक" म्हणजे कुशल-तिकादी बावीस तिकांमध्ये आणि हेतू-दुकादी शंभर दुकांमध्ये एक-एक तिक आणि दुक. "तिक-दुक नाही" म्हणजे समान संबंध असलेल्यांचे तिक-दुक नाही, असा अर्थ आहे. परंतु तिकाने विशिष्ट असलेले दुक, आणि दुकाने विशिष्ट असलेले तिक, हे तिक-विशिष्ट तिक आणि दुक-विशिष्ट दुकांप्रमाणे आश्रय घेऊन पुढील देशना प्रवृत्त झाली आहे.

Ye kusalādidhamme paṭiccāti vuttā ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā’’tiādīsu, te kusalādidhammā paṭiccatthaṃ pharantā hetuādipaccayaṭṭhaṃ sādhentā kusalādipaccayā cevāti attho. Tenevāhāti yasmā paccayadhammānaṃ paccayuppannesu paṭiccatthapharaṇaṃ ubhayesaṃ tesaṃ sahabhāve sati, nāññathā. Teneva kāraṇenāha ‘‘te ca kho sahajātāvā’’ti. Teti hetuādipaccayā. Tesu hi hetusahajātaaññamaññanissayādayo sahajātā, anantarasamanantarādayo asahajātā paccayā hontīti. Etehi dvīhi vārehi itaretaratthabodhanavasena pavattāya desanāya kiṃ sādhitaṃ hotīti āha ‘‘evañca niruttikosallaṃ janitaṃ hotī’’ti.

"जे कुशल इत्यादी धर्मांवर अवलंबून" असे "कुशल धर्मावर अवलंबून कुशल धर्म हेतूप्रत्ययामुळे उत्पन्न होतो" इत्यादींमध्ये म्हटले आहे, ते कुशल इत्यादी धर्म 'प्रतीत्य' (अवलंबून असणे) अर्थाचा विस्तार करत, हेतू इत्यादी प्रत्ययार्थ सिद्ध करत कुशल इत्यादी प्रत्ययच आहेत, असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - ज्या कारणाने प्रत्ययधर्मांचा प्रत्ययोत्पन्न धर्मांमध्ये प्रतीत्य-अर्थाचा विस्तार हा त्या दोघांच्या सहभावामध्येच (एकत्र असण्यामध्येच) होतो, अन्यथा नाही. त्याच कारणाने म्हटले आहे - "आणि ते निश्चितच सहजात आहेत". "ते" म्हणजे हेतू इत्यादी प्रत्यय. कारण त्यांच्यामध्ये हेतू, सहजात, अन्योन्य, निश्रय इत्यादी सहजात आहेत, आणि अनन्तर, समनन्तर इत्यादी असहजात प्रत्यय आहेत. या दोन वारांद्वारे परस्परांच्या अर्थाचा बोध करून देण्याच्या उद्देशाने प्रवृत्त झालेल्या देशनेने काय साध्य होते? हे सांगताना "आणि अशा प्रकारे निरुक्ति-कौशल्य उत्पन्न होते" असे म्हटले आहे.

Te te pañhe uddharitvāti ‘‘siyā kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’tiādayo ye ye pañhā vissajjanaṃ labhanti, te te pañhe uddharitvā. Pamādalekhā esāti idaṃ ‘‘kusalo hetu hetusampayuttakānaṃ dhammāna’’nti likhitaṃ sandhāya vuttaṃ. Paṭiccasahajātavāresu sahajātapaccayo, paccayanissayavāresu nissayapaccayo, saṃsaṭṭhasampayuttavāresu [Pg.268] sampayuttapaccayo ekantikoti katvā vuttoti āha ‘‘purimavāresu…pe… niyametvā’’ti. Tatthāti tesu purimavāresu chasu. Na viññāyanti sarūpato anuddhaṭattā. Evamādīhi pañhehi. Hetādipaccayapaccayuppannesūti hetuādīsu paccayadhammesu sampayuttakkhandhādibhedesu tesaṃ paccayuppannesu. Niddhāraṇe cetaṃ bhummaṃ. Hetādipaccayānaṃ nicchayābhāvatoti ‘‘ime nāma te hetuādayo paccayadhammā’’ti nicchayābhāvato sarūpato aniddhāritattā. Yathā hi nāma nānājaṭājaṭitaṃ gumbantaragatañca taṃsadisaṃ sarūpato adissamānaṃ idaṃ tanti na vinicchinīyati, evaṃ ñātuṃ icchitopi attho sarūpato aniddhārito nijjaṭo nigumbo ca nāma na hoti nicchayābhāvato, sarūpato pana tasmiṃ niddhārite tabbisayassa nicchayassa vasena puggalassa asambuddhabhāvāppattiyā so pañho nijjaṭo nigumbo ca nāma hotīti āha ‘‘nicchayābhāvato te pañhā nijjaṭā nigumbā ca katvā na vibhattā’’ti, ‘‘na koci pucchāsaṅgahito…pe… vibhattā’’ti ca. Tanti pañhāvissajjanaṃ sandhāya nijjaṭatā na vuttā, atha kho nicchayuppādananti adhippāyo.

"त्या त्या प्रश्नांचा उद्धार करून" म्हणजे "कदाचित कुशल धर्म कुशल धर्माचा हेतूप्रत्ययाने प्रत्यय असतो" इत्यादी जे जे प्रश्न उत्तर मिळवतात, त्या त्या प्रश्नांचा उद्धार करून. "हा प्रमादलेख (लेखनातील चूक) आहे" हे "कुशल हेतू हेतूसंप्रयुक्त धर्मांचा..." या लिहिलेल्या संदर्भाने म्हटले आहे. प्रतीत्य-सहजात वारांमध्ये सहजातप्रत्यय, प्रत्यय-निश्रय वारांमध्ये निश्रयप्रत्यय, संसृष्ट-संप्रयुक्त वारांमध्ये संप्रयुक्तप्रत्यय हा एकांतिक (निश्चित) आहे असे मानून सांगितले आहे, म्हणून "पूर्वीच्या वारांमध्ये... पे... नियमन करून" असे म्हटले आहे. "तेथे" म्हणजे त्या पूर्वीच्या सहा वारांमध्ये. स्वतःच्या रूपाने उद्धृत न केल्यामुळे ते समजले जात नाहीत. अशा प्रकारच्या प्रश्नांद्वारे. "हेतू इत्यादी प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न धर्मांमध्ये" म्हणजे हेतू इत्यादी प्रत्ययधर्मांमध्ये आणि संप्रयुक्त स्कंध इत्यादी भेदांच्या त्यांच्या प्रत्ययोत्पन्न धर्मांमध्ये. हे निर्धारण अर्थातील सप्तमी विभक्तीचे रूप आहे. "हेतू इत्यादी प्रत्ययांचा निश्चय नसल्यामुळे" म्हणजे "हेच ते हेतू इत्यादी प्रत्ययधर्म आहेत" असा निश्चय नसल्यामुळे स्वतःच्या रूपाने अनिर्धारित असल्यामुळे. ज्याप्रमाणे अनेक जटांनी (गुंतागुंतीने) युक्त आणि झुडपांच्या आत गेलेले, त्याच्यासारखेच दिसणारे आणि स्वतःच्या रूपाने न दिसणारे 'हे ते आहे' असे निश्चित केले जाऊ शकत नाही; त्याचप्रमाणे जाणून घेण्याची इच्छा असलेला अर्थ देखील स्वतःच्या रूपाने अनिर्धारित, जटारहित (गुंतागुंत नसलेला) आणि झुडूपरहित असा निश्चय नसल्यामुळे होत नाही. परंतु स्वतःच्या रूपाने तो निर्धारित केल्यावर, त्या विषयाच्या निश्चयाच्या बळावर व्यक्तीला अबुद्धत्व (अज्ञान) प्राप्त न झाल्यामुळे तो प्रश्न जटारहित आणि झुडूपरहित होतो, हे सांगताना "निश्चय नसल्यामुळे ते प्रश्न जटारहित आणि झुडूपरहित करून विभागले गेले नाहीत" आणि "कोणताही प्रश्न संग्रहित... पे... विभागला गेला" असे म्हटले आहे. "त्याला" म्हणजे प्रश्नाचे उत्तर देण्याच्या संदर्भाने जटारहितता सांगितलेली नाही, तर निश्चय उत्पन्न करणे हा अभिप्राय आहे.

Ṭhapanaṃ nāma idha vineyyasantāne patiṭṭhapanaṃ, taṃ pana tassa atthassa dīpanaṃ jotananti āha ‘‘pakāsitattā’’ti. Pakārehīti hetuādipaccayappakārehi, kusalādipaccayapaccayuppannappakārehi vā.

"स्थापन" म्हणजे येथे विनेय (शिष्य) च्या संतानामध्ये (चित्तसंततीमध्ये) प्रस्थापित करणे, आणि ते त्या अर्थाचे प्रकटीकरण व प्रकाशन आहे, हे सांगताना "प्रकाशित केल्यामुळे" असे म्हटले आहे. "प्रकारांनी" म्हणजे हेतू इत्यादी प्रत्ययांच्या प्रकारांनी, किंवा कुशल इत्यादी प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्नांच्या प्रकारांनी.

25-34. Parikappanaṃ vidahananti katvā āha ‘‘parikappapucchāti vidhipucchā’’ti. Siyāti bhaveyyāti attho. Eso vidhi kiṃ atthīti etena ‘‘siyā’’ti vidhimhi kiriyāpadaṃ. Pucchā pana vākyatthasiddhā veditabbā. Tameva hi vākyatthasiddhaṃ pucchaṃ dassetuṃ aṭṭhakathāyampi ‘‘kiṃ so kusalaṃ dhammaṃ paṭicca siyā’’ti vuttaṃ. Saṃpucchanaṃ parikappapucchāti tasmiṃ pakkhe hi kiriyāya padeneva pucchā vibhāvīyatīti vuttaṃ hotīti. ‘‘Siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti ettha ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca hetupaccayā’’ti ubhayamidaṃ paccayavacanaṃ, ‘‘kusalo dhammo uppajjeyyā’’ti paccayuppannavacanaṃ. Tesu paccayadhammassa paccayabhāve vibhāvite paccayuppannassa uppatti atthato vibhāvitāyeva hotīti paccayadhammova pucchitabbo. Tattha ca paccayadhammavisiṭṭho paṭiccattho vā pucchitabbo siyā paccayavisiṭṭho vāti duvidhā pucchitabbāyeva atthavikappā aṭṭhakathāyaṃ vuttā. Tesu paṭhamasmiṃ pucchā [Pg.269] sadosāti dassento ‘‘yo kusalo dhammo uppajjeyyā’’tiādimāha. Tattha sabbapucchānaṃ pavattitoti kusalamūlādīnaṃ sattasattapucchānaṃ pavattanato, uppajjamānaṃ kusalaṃ. Tehi paccayehīti pacchājātavipākapaccayehi uppatti anuññātāti āpajjati, na ca taṃ yuttanti adhippāyo. Taṃtaṃpaccayāti tato tato yonisomanasikārādipaccayato. Bhavanamatthitā ettha na ca pucchitāti ‘‘kiṃ siyā’’ti vuttayojanāya dosamāha. Evañca katvāti uppattiyā eva pucchitattā.

२५-३४. 'परिकल्पनं विदहनन्ति' (परिकल्पना करणे) असे करून म्हणाले - 'परिकल्पपुच्छा म्हणजे विधिपुच्छा (नियम विचारणे) होय.' 'सिया' म्हणजे 'भवेय्य' (असावे/असू शकते) असा अर्थ आहे. 'हा नियम काय आहे?' याद्वारे 'सिया' हे विधीमधील क्रियापद आहे. परंतु प्रश्न वाक्याच्या अर्थावरून सिद्ध होतो असे समजावे. तोच वाक्यार्थसिद्ध प्रश्न दाखवण्यासाठी अट्ठकथेतही 'काय तो कुशल धम्मावर अवलंबून असू शकतो?' (किं सो कुसलं धम्मं पटिच्च सिया) असे म्हटले आहे. 'संपुच्छन' (चांगल्या प्रकारे विचारणे) म्हणजे 'परिकल्पपुच्छा' होय, कारण त्या पक्षात क्रियापदानेच प्रश्न स्पष्ट होतो, असे म्हटले आहे. 'कुशल धम्मावर अवलंबून हेतूपच्चयाने (हेतू प्रत्ययाने) कुशल धम्म उत्पन्न होऊ शकतो का?' (सिया कुसलं धम्मं पटिच्च कुसलो धम्मो उप्पज्जेय्य हेतुपच्चया) यामध्ये 'कुशल धम्मावर अवलंबून हेतूपच्चयाने' हे दोन्ही 'पच्चयवचन' (प्रत्ययवचन) आहेत, आणि 'कुशल धम्म उत्पन्न होऊ शकतो' हे 'पच्चयउप्पन्नवचन' (प्रत्ययोत्पन्नवचन) आहे. त्यामध्ये प्रत्ययधम्माचा प्रत्ययभाव स्पष्ट केला असता, प्रत्ययोत्पन्नाची उत्पत्ती अर्थतः स्पष्टच होते, म्हणून प्रत्ययधम्माविषयीच विचारले पाहिजे. तेथे प्रत्ययधम्माने विशिष्ट असलेला 'पटिच्च' (अवलंबून असणे) चा अर्थ विचारावा की प्रत्ययाने विशिष्ट असलेला अर्थ विचारावा, अशा दोन प्रकारच्या विचारण्यायोग्य अर्थविकल्पांची चर्चा अट्ठकथेत केली आहे. त्यापैकी पहिल्या पर्यायात प्रश्न सदोष आहे हे दाखवताना 'जो कुशल धम्म उत्पन्न होईल...' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'सर्व प्रश्नांची प्रवृत्ती' म्हणजे कुशलमूल इत्यादी एकोणपन्नास (सत्तसत्त - ७x७) प्रश्नांच्या प्रवृत्तीमुळे, उत्पन्न होणारे कुशल. 'त्या प्रत्ययांनी' म्हणजे पश्चाज्जात आणि विपाक प्रत्ययांनी उत्पत्ती मान्य केली जाते असा प्रसंग येतो, आणि ते योग्य नाही असा अभिप्राय आहे. 'त्या त्या प्रत्ययाने' म्हणजे त्या त्या योनिसोमनसिकार (योग्य मनन) इत्यादी प्रत्ययाने. येथे अस्तित्वाची चौकशी केलेली नाही, म्हणून 'काय असू शकते?' (किं सिया) या योजनेतील दोष सांगितला आहे. आणि असे करून केवळ उत्पत्तीविषयीच विचारले गेले आहे.

Tatthāti ‘‘atha vā’’tiādinā vutte atthantare. Uppajjeyyāti uppattiṃ anujānitvāti ‘‘uppajjeyyā’’ti ettha vuttaṃ kusalapaccayaṃ uppattiṃ anujānitvā. Tassāti uppattiyā. Bhavanapucchananti hetupaccayā bhavanapucchanaṃ na yuttanti sambandho. Puna tassāti hetupaccayā uppattiyā. Bhavanapucchananti kevalaṃ bhavanapucchanaṃ. Tasmāti yasmā vuttanayena ubhayatthāpi uppattianujānanamukhena bhavanapucchanaṃ ayuttaṃ, tasmā. Anujānanañca aṭṭhakathāyaṃ vutte atthavikappadvaye atthato āpannaṃ, taṃ ananujānanto āha ‘‘ananujānitvāvā’’tiādi. Saṃpucchanamevāti iminā saṃpucchane ‘‘uppajjeyyā’’ti idaṃ kiriyāpadanti dasseti. Yadi evaṃ ‘‘siyā’’ti idaṃ kathanti āha ‘‘siyāti…pe… pucchatī’’ti. Ayaṃ nayoti ‘‘siyā’’tiādinā anantaravutto atthanayo. Na viññāyati anāmaṭṭhavisesattā. Dvepi pucchāti sambhavanapucchā tabbisesapucchā cāti duvidhāpi pucchā ekāyeva pucchā saṃpucchanabhāvato ekādhikaraṇabhāvato ca.

'तेथे' (तत्थ) म्हणजे 'अथवा' इत्यादींनी सांगितलेल्या दुसऱ्या अर्थामध्ये. 'उत्पन्न व्हावे' (उप्पज्जेय्य) म्हणजे उत्पत्तीचा स्वीकार करून, म्हणजेच 'उत्पन्न व्हावे' यामध्ये सांगितलेल्या कुशलप्रत्ययाची उत्पत्ती स्वीकारून. 'त्याची' (तस्स) म्हणजे उत्पत्तीची. 'अस्तित्वाविषयी विचारणे' (भवनपुच्छन) म्हणजे हेतूपच्चयाने अस्तित्वाविषयी विचारणे योग्य नाही, असा संबंध आहे. पुन्हा 'त्याची' म्हणजे हेतूपच्चयाने उत्पत्तीची. 'अस्तित्वाविषयी विचारणे' म्हणजे केवळ अस्तित्वाविषयी विचारणे. 'त्यामुळे' (तस्मा) म्हणजे ज्या अर्थी सांगितलेल्या पद्धतीने दोन्ही ठिकाणी उत्पत्ती स्वीकारण्याच्या मुखाने अस्तित्वाविषयी विचारणे अयोग्य आहे, म्हणून. आणि उत्पत्तीचा स्वीकार करणे हे अट्ठकथेत सांगितलेल्या दोन अर्थविकल्पांमध्ये अर्थतः प्राप्त होते, ते अमान्य करत 'स्वीकार न करताच' (अननुजानित्वावा) इत्यादी म्हटले आहे. 'संपुच्छनच' (संपुच्छनमेव) याद्वारे संपुच्छनामध्ये 'उत्पन्न व्हावे' (उप्पज्जेय्य) हे क्रियापद आहे असे दाखवले आहे. जर असे असेल तर 'असू शकते' (सिया) हे कसे? यावर म्हणाले - 'सिया...पे... विचारतो.' 'हा नियम' (अयं नयो) म्हणजे 'सिया' इत्यादींनी लगेचच सांगितलेला अर्थाचा नियम होय. विशेष उल्लेखाचा अभाव असल्यामुळे ते स्पष्ट होत नाही. 'दोन्ही प्रश्न' (द्वेपि पुच्छा) म्हणजे संभवनापुच्छा (संभाव्यता विचारणे) आणि तद्विशेषपुच्छा (त्याच्या विशेषाविषयी विचारणे) हे दोन्ही प्रकारचे प्रश्न संपुच्छनभाव (चौकशीचा भाव) आणि एकाधिकरणाचा भाव असल्यामुळे एकच प्रश्न आहेत.

Gamanussukkavacananti gamanassa ussukkavacanaṃ. Gamanakiriyāya yathā attano kattā upari kattabbakiriyāya yogyarūpo hoti, evameva ṭhānaṃ gamanussukkanaṃ tassa bodhanaṃ vacanaṃ. Evaṃbhūtā ca kiriyā yasmā atthato kiriyantarāpekkhā nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘gamanassa…pe… attho’’ti. Kathaṃ panetasmiṃ sahajātapaccayapaṭṭhāne paṭiccavāre paṭiccasaddassa pacchimakālakiriyāpekkhatāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘yadipī’’tiādi. Tenetaṃ dasseti ‘‘asatipi paṭiayanuppajjanānaṃ kālabhede aññatra hetuphalesu dissamānaṃ purimapacchimakālataṃ hetuphalatāsāmaññato idhāpi samāropetvā ruḷhīvasena purimapacchimakālavohāro kato’’ti. Tenāha ‘‘gahaṇappavattiākāravasena…pe… daṭṭhabbo’’ti. Tattha attapaṭilābho uppādoti attho.

'गमनुस्सुक्कवचन' (गमनाविषयी उत्सुकता दर्शवणारे वचन) म्हणजे गमनाची उत्सुकता दर्शवणारे वचन. गमनक्रियेमध्ये जसा स्वतःचा कर्ता पुढील करावयाच्या क्रियेसाठी योग्य रूप असलेला होतो, तसेच स्थान हे गमनाचे उत्सुक असणे आहे, त्याचे बोध करून देणारे वचन. आणि अशा प्रकारची क्रिया अर्थतः दुसऱ्या क्रियेची अपेक्षा ठेवणारी असते, म्हणून 'गमनाचा...पे... अर्थ' असे म्हटले आहे. परंतु या सहजातप्रत्ययप्रस्थान असलेल्या 'पटिच्चवार' (प्रतीत्यवार) मध्ये 'पटिच्च' शब्दाला उत्तरकालीन क्रियेची अपेक्षा कशी असू शकते? ही शंका मनात ठेवून 'जरी...' (यदिपि) इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे हे दाखवले आहे की, 'जरी अवलंबून राहणे आणि उत्पन्न होणे यामध्ये काळाचा भेद नसला, तरी इतर ठिकाणी हेतू आणि फळामध्ये दिसणारा पूर्व-उत्तर काळ, हेतू-फळाच्या सामान्यतेमुळे येथेही आरोपित करून रूढीनुसार पूर्व-उत्तर काळाचा व्यवहार केला गेला आहे.' म्हणूनच म्हटले आहे - 'ग्रहण आणि प्रवृत्तीच्या आकारावरून...पे... पाहावे.' तेथे 'आत्मप्रतिलाभ' (अत्तपटिलाभो) म्हणजे उत्पत्ती असा अर्थ आहे.

Gamananti [Pg.270] ‘‘paṭiccā’’ti ettha labbhamānaṃ ayanakiriyaṃ pariyāyantarenāha. Sā panatthato pavatti, pavatti ca dhammānaṃ yathāpaccayaṃ uppattiyeva. Sabhāvadhammānañhi uppattiyaṃ loke sabbo kiriyākārakavohāro, tasmā ‘‘paṭiccā’’ti ettha labbhamānaṃ yaṃ paṭiayanaṃ paṭigamanaṃ atthato paṭiuppajjamānaṃ, tañca gacchantādiapekkhāya hotīti āha ‘‘gacchantassa paṭigamanaṃ, uppajjantassa paṭiuppajjana’’nti. Tayidaṃ gamanapaṭigamanaṃ, uppajjanapaṭiuppajjanaṃ samānakiriyā. Kathaṃ? Yasmā paṭikaraṇaṃ paṭisaddattho. Tasmāti yasmā sahajātapaccayabhūtassa uppajjantassa paṭiuppajjanaṃ ‘‘paṭicca uppajjatī’’ti ettha attho, tasmā. Tadāyattuppattiyāti sahayoge karaṇavacanaṃ, karaṇatthe, hetutthe vā, tasmiṃ uppajjamāne kusaladhamme āyattāya paṭibaddhāya uppattiyā saheva paṭigantvāti attho. Tena paṭiayanattalābhānaṃ samānakālataṃ dasseti. Tenevāha ‘‘sahajātapaccayaṃ katvāti vuttaṃ hotī’’tiādi. Nanu ca samānakālakiriyāyaṃ īdiso saddappayogo natthi, purimakālakiriyāyameva ca atthīti? Nāyamekanto samānakālakiriyāyampi kehici icchitattā. Tathā hi –

'गमन' (जाणे) म्हणजे 'पटिच्च' (अवलंबून) यामध्ये प्राप्त होणारी गमनक्रिया (अयनक्रिया) दुसऱ्या पर्यायाने सांगितली आहे. ती तर अर्थतः प्रवृत्ती आहे, आणि धम्मांची प्रवृत्ती म्हणजे प्रत्ययानुसार उत्पन्न होणेच होय. कारण स्वभावधम्मांच्या उत्पत्तीमध्येच जगातील सर्व क्रिया-कारक व्यवहार चालतो, म्हणून 'पटिच्च' यामध्ये प्राप्त होणारे जे अवलंबून जाणे (पटिअयन/प्रतिगमन) आहे, ते अर्थतः प्रत्युत्पन्न होणे (पटिउप्पज्जमान) आहे, आणि ते जाणाऱ्या इत्यादींच्या अपेक्षेने होते, म्हणून म्हणाले - 'जाणाऱ्याचे प्रतिगमन (मागे जाणे/अवलंबून जाणे), उत्पन्न होणाऱ्याचे प्रत्युत्पन्न होणे (अवलंबून उत्पन्न होणे).' हे गमन-प्रतिगमन आणि उत्पन्न होणे-प्रत्युत्पन्न होणे ही समान क्रिया आहे. कशी? कारण 'प्रति' (पटि) शब्दाचा अर्थ 'प्रतिकरण' (परत करणे/अवलंबून करणे) असा आहे. 'त्यामुळे' (तस्मा) म्हणजे ज्या अर्थी सहजातप्रत्यय झालेल्या उत्पन्न होणाऱ्याचे प्रत्युत्पन्न होणे हा 'पटिच्च उप्पज्जति' (अवलंबून उत्पन्न होतो) यामध्ये अर्थ आहे, म्हणून. 'तदायत्तुप्पत्तिया' (त्याच्या अधीन असलेल्या उत्पत्तीने) हे सहयोगात तृतीया विभक्तीचे (करणवचन) रूप आहे, जे करण अर्थात किंवा हेतू अर्थात आहे; तो कुशल धम्म उत्पन्न होत असताना, त्याच्या अधीन असलेल्या (प्रतिबद्ध असलेल्या) उत्पत्तीसह एकत्र जाऊन असा अर्थ आहे. याद्वारे अवलंबून राहणे आणि आत्मलाभ (उत्पत्ती) यांची समकालीनता दाखवली आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सहजातप्रत्यय करून असे म्हटले आहे' इत्यादी. पण समकालीन क्रियेमध्ये असा शब्दप्रयोग नसतो, तर то केवळ पूर्वकालीन क्रियेमध्येच असतो ना? हा काही एकांतिक नियम नाही, कारण समकालीन क्रियेमध्येही काहींनी तो स्वीकारला आहे. तसे पाहिले तर –

‘‘Nihantvā timiraṃ loke, udito sataraṃsami;

Lokekacakkhubhūtoya-matthameti divākaro.

"जगातील अंधाराचा नाश करून, शंभर किरणे असलेला (सूर्य) उदित झाला; जगाचा एकमेव डोळा असलेला हा दिवाकर (सूर्य) मावळतीला जातो."

‘‘Sirīvilāsarūpena, sabbasobhāvibhāvinā;

Obhāsetvādito buddho, sataraṃsi yathā paro’’ti. –

"श्रीविलास रूपाने, सर्व शोभा प्रकट करणाऱ्या प्रभावाने, सुरुवातीलाच प्रकाशित करून बुद्ध, जणू दुसरे सूर्यच (शोभले)."

Ca payogā dissanti.

"असे प्रयोग दिसतात."

35-38. Tāsūti dukamūlakanaye hetārammaṇaduke ekūnapaññāsapucchā, tāsu. Hetārammaṇaduketi ‘‘hetupaccayā ārammaṇapaccayā’’ti evaṃ hetupaccayaārammaṇapaccayānaṃ vasena āgate paccayaduke. Dvinnaṃ pucchānaṃ dassitattāti yasmiṃ vācanāmagge kusalapadamūlā kusalapadāvasānā, kusalādipadattayamūlā kusalādipadattayāvasānā ca ekūnapaññāsāya pucchānaṃ ādipariyosānabhūtā dve eva pucchā dassitā, taṃ sandhāya vuttaṃ. Etthāti etasmiṃ paṇṇattivāre pucchānaṃ vutto na paccayānanti attho. Pucchāya hi vasena hetupaccaye hetupaccayasaṅkhātaṃ ekamūlaṃ etassāti ekamūlako, nayasaddāpekkhāya cāyaṃ pulliṅganiddeso. Evaṃ ārammaṇapaccayamūlakādīsu. Tathā hetuārammaṇapaccayasaṅkhātāni [Pg.271] dve mūlāni etassāti dvimūlakotiādinā yojetabbā. Paccayānaṃ pana vuccamāne paṭhamanayassa ekamūlakatā na siyā. Na hi tattha paccayantaraṃ atthi, yaṃ mūlabhāvena vattabbaṃ siyā. Tenāha ‘‘paccayānaṃ pana vasenā’’tiādi. Hetārammaṇadukādīnanti avayave sāmivacanaṃ, adhipatiādīnanti sambandho. Tato paraṃ mūlassa abhāvato sabbamūlakaṃ anavasesānaṃ paccayānaṃ mūlabhāvena gahitattā. Na hi mūlavantabhāvena gahitā paccayā mūlabhāvena gayhanti. Paccayagamanaṃ pāḷigamananti viññāyati abhidheyyānurūpaṃ liṅgavacanādīti katvā. Idhāti anulome. Ca-saddo upacayattho. So tevīsatimūlassa sabbamūlabhāvaṃ upacayena vuccamānaṃ joteti.

३५-३८. त्यांच्यामध्ये (तासु) म्हणजे दुकमूलक पद्धतीमध्ये हेतू-आरम्मण दुकात एकोणपन्नास प्रश्न आहेत, त्यांच्यामध्ये. हेतू-आरम्मण दुक म्हणजे 'हेतुपच्चया आरम्मणपच्चया' अशा प्रकारे हेतुप्रत्यय आणि आरम्मणप्रत्यय यांच्या आधारे आलेल्या प्रत्ययदुकामध्ये. दोन प्रश्नांचे दर्शन घडविल्यामुळे म्हणजे ज्या वाचनमार्गात कुशलपद-मूलक व कुशलपद-अवसान असलेले, तसेच कुशलादी तीन पदांचे मूळ व कुशलादी तीन पदांचे अवसान असलेले एकोणपन्नास प्रश्नांचे आदि आणि अंत स्वरूप असलेले केवळ दोनच प्रश्न दाखविले आहेत, त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे. येथे (एत्थ) म्हणजे या प्रज्ञप्तीवारामध्ये प्रश्नांचा निर्देश आहे, प्रत्ययांचा नाही असा अर्थ आहे. कारण प्रश्नाच्या आधारे हेतुप्रत्ययामध्ये हेतुप्रत्यय नावाचे एक मूळ ज्याचे आहे तो 'एक मूलक' होय, आणि 'नय' शब्दाच्या अपेक्षेने हा पुल्लिंगी निर्देश आहे. याचप्रमाणे आरम्मणप्रत्यय-मूलक इत्यादींमध्ये समजावे. तसेच हेतू आणि आरम्मण प्रत्यय नावाचे दोन मूळ ज्याचे आहेत तो 'द्विमूलक' इत्यादी प्रकारे योजना करावी. परंतु प्रत्ययांच्या बाबतीत सांगताना पहिल्या पद्धतीची एकमूलकता असणार नाही. कारण तेथे दुसरा कोणताही प्रत्यय नाही, ज्याला मूळ म्हणून सांगावे लागेल. म्हणूनच म्हटले आहे - 'प्रत्ययांच्या द्वारे तर' इत्यादी. 'हेतारम्मणदुकादीनम्' यामध्ये अवयवामध्ये षष्ठी विभक्ती आहे, आणि 'अधिपती' इत्यादींशी संबंध आहे. त्यानंतर मूळ नसल्यामुळे सर्वमूलक हे उर्वरित सर्व प्रत्ययांचे मूळ म्हणून ग्रहण केल्यामुळे होते. कारण जे प्रत्यय मूळयुक्त म्हणून ग्रहण केले आहेत, ते मूळ म्हणून ग्रहण केले जात नाहीत. प्रत्ययांचे गमन हे पाळिचे गमन आहे असे अभिधेयाच्या (अर्थाच्या) अनुरूप लिंग, वचन इत्यादींच्या आधारे समजले जाते. येथे म्हणजे अनुलोमामध्ये. 'च' हा शब्द उपचय (अधिकता) दर्शवणारा आहे. तो तेवीस मूळ असलेल्या सर्वमूलकतेला उपचयाने सांगितले जात असल्याचे प्रकट करतो.

39-40. Evaṃ satīti ‘‘ārammaṇapaccayā hetupaccayā’’ti ārabhitvā ‘‘ārammaṇapaccayā avigatapaccayā, ārammaṇapaccayā hetupaccayā’’ti evaṃ vācanāmagge sati. Cakkabandhanavasena pāḷigati āpajjatu, ko dosoti kadāci vadeyyāti āha ‘‘heṭṭhimasodhanavasena ca idha abhidhamme pāḷi gatā’’ti. Tathā hi khandhavibhaṅgādīsupi pāḷi heṭṭhimasodhanavasena pavattā. Gaṇanacārena tamatthaṃ sādhetuṃ ‘‘evañca katvā’’tiādi vuttaṃ. Ārammaṇādīsūti ārammaṇamūlakādīsu nayesu. Tasmiṃ tasminti tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇādipaccaye. Suddhikatoti suddhikanayato. Tasmāti ārammaṇamūlakādīsu suddhikanayassa alabbhamānattā. Ekamūlakanayo daṭṭhabbo ārammaṇamūlaketi adhippāyo. ‘‘Ārammaṇapaccayā…pe… avigatapaccayāti vā’’tiādi tādisaṃ vācanāmaggaṃ sandhāya vuttaṃ. Yattha ‘‘ārammaṇapaccayā hetupaccayā, ārammaṇapaccayā adhipatipaccayā, ārammaṇapaccayā…pe… avigatapaccayā’’ti evaṃ ārammaṇamūlake anantarapaccayamūlabhūtā ārammaṇapaccayapariyosānameva ekamūlakaṃ dassetvā upari avasiṭṭhaekamūlakato paṭṭhāya yāva sabbamūlake vigatapaccayā, tāva saṃkhipitvā avigatapaccayova dassito. Tenāha ‘‘ekamūlakesū’’tiādi. Ito paresupi edisesu ṭhānesu eseva nayo. Mūlameva dassetvāti adhipatimūlake ekamūlakassa ādimeva dassetvā. Na suddhikadassananti na suddhikanayadassanaṃ. ‘‘Suddhikanayo hi visesābhāvato ārammaṇamūlakādīsu na labbhatī’’ti hi vuttaṃ. Nāpi sabbamūlake [Pg.272] katipayapaccayadassanaṃ upari sabbamūlake ekamūlakassa āgatattā.

३९-४०. असे असताना म्हणजे 'आरम्मणपच्चया हेतुपच्चया' येथून सुरुवात करून 'आरम्मणपच्चया अविगतपच्चया, आरम्मणपच्चया हेतुपच्चया' असा वाचनमार्ग असताना. चक्रबंधनाच्या नियमाने पाळिची गती प्राप्त व्हावी, यात काय दोष आहे? असे जर कोणी कधी म्हटले, तर त्यावर सांगितले आहे - 'आणि खालील शुद्धीकरणाच्या नियमाने येथे अभिधम्मात पाळि आली आहे.' कारण खंधविभंगादींमध्ये देखील पाळि खालील शुद्धीकरणाच्या नियमानेच प्रवृत्त झाली आहे. गणनापद्धतीने तो अर्थ सिद्ध करण्यासाठी 'एवञ्च कत्वा' (आणि असे करून) इत्यादी म्हटले आहे. 'आरम्मणादीसू' म्हणजे आरम्मणमूलक इत्यादी पद्धतींमध्ये. 'तस्मिं तस्मिं' म्हणजे त्या त्या आरम्मण इत्यादी प्रत्ययांमध्ये. 'शुद्धिकतः' म्हणजे शुद्धिक पद्धतीवरून. 'तस्मा' म्हणजे आरम्मणमूलक इत्यादींमध्ये शुद्धिक पद्धत प्राप्त होत नसल्यामुळे. आरम्मणमूलकामध्ये एकमूलक पद्धतच पाहावी, असा अभिप्राय आहे. 'आरम्मणपच्चया...पे... अविगतपच्चयाति वा' इत्यादी अशा प्रकारच्या वाचनमार्गाला उद्देशून म्हटले आहे. जेथे 'आरम्मणपच्चया हेतुपच्चया, आरम्मणपच्चया अधिपतिपच्चया, आरम्मणपच्चया...पे... अविगतपच्चया' अशा प्रकारे आरम्मणमूलकामध्ये अनंतरप्रत्यय-मूलभूत असलेल्या आरम्मणप्रत्ययाच्या समाप्तीलाच एकमूलक दाखवून, पुढे उर्वरित एकमूलकापासून सुरू करून जोपर्यंत सर्वमूलकामध्ये विगतप्रत्यय येतो, तोपर्यंत संक्षेप करून केवळ अविगतप्रत्ययच दाखविला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'एकमूलकेसू' (एकमूलकांमध्ये) इत्यादी. यापुढील अशाच प्रकारच्या इतर ठिकाणी देखील हाच नियम समजावा. 'मूळच दाखवून' म्हणजे अधिपतीमूलकामध्ये एकमूलकाच्या सुरुवातीलाच दाखवून. 'शुद्धिकदर्शन नाही' म्हणजे शुद्धिक पद्धतीचे दर्शन नाही. कारण 'शुद्धिक पद्धत ही विशेषत्वाच्या अभावामुळे आरम्मणमूलक इत्यादींमध्ये प्राप्त होत नाही' असे म्हटले आहे. तसेच सर्वमूलकामध्ये काही मोजक्याच प्रत्ययांचे दर्शन नाही, कारण पुढे सर्वमूलकामध्ये एकमूलक आलेले आहे.

41. Ekasmiñcāti avigatamūlakādike ca naye. Saṅkhepantaragatoti saṅkhepassa saṅkhipitassa abbhantaragato, saṅkhipitabboti attho. Majjhimānaṃ dassananti majjhimānaṃ nayato dassanaṃ, aññathā saṅkhepo eva na siyā. Gatidassananti antadassanaṃ akatvā pāḷigatiyā dassanaṃ, tañca ādito paṭṭhāya katipayadassanameva. Tena vigatapaccayuddhāraṇena osānacatukkaṃ dasseti avigatamūlake vigatapaccayassa osānabhāvato. Sabbamūlakassa avasānena ‘‘vigatapaccayā’’ti padena.

४१. आणि एकाच म्हणजे अविगतमूलक इत्यादी पद्धतीमध्ये. 'संक्षेप अंतर्गत गेलेला' म्हणजे संक्षेपाच्या, संकुचित केलेल्या भागाच्या अंतर्गत गेलेला, म्हणजेच संक्षेप केला पाहिजे असा अर्थ आहे. 'मध्यमांचे दर्शन' म्हणजे मध्यम पद्धतीचे दर्शन होय, अन्यथा संक्षेपच होणार नाही. 'गतीचे दर्शन' म्हणजे अंत न दाखवता पाळिच्या गतीचे दर्शन घडवणे, आणि ते सुरुवातीपासून केवळ काही भागाचेच दर्शन असते. त्या विगतप्रत्ययाच्या उद्धरणाने तो शेवटचा चतुष्क दाखवतो, कारण अविगतमूलकामध्ये विगतप्रत्यय हा शेवटचा असतो. सर्वमूलकाच्या समाप्तीमुळे 'विगतपच्चया' या पदाने.

Yathā hetuādīnaṃ paccayānaṃ uddesānupubbiyā dukatikādiyojanā katā, evaṃ tattha ārammaṇādipaccaye laṅghitvāpi sakkā yojanaṃ kātuṃ, tathā kasmā na katā? Yadipi anavasesato paccayānaṃ mūlabhāvena gahitattā kesañci kehici yojane atthaviseso natthi, ārammaṇamūlakādīsu pana ārammaṇādhipatidukādīnaṃ hetumūlake ca hetuadhipatianantaratikādīnaṃ taṃtaṃavasiṭṭhapaccayehi yojanāya attheva viseso, evaṃ santepi yasmā uppaṭipāṭiyā yojanā na sukhaggahaṇā, sakkā ca ñāṇuttarena puggalena yathādassitena nayena yojitunti uppaṭipāṭiyā paccaye aggahetvā paṭipāṭiyāva te yojetvā dassitāti imamatthamāha ‘‘ettha cā’’tiādinā.

ज्याप्रमाणे हेतू इत्यादी प्रत्ययांच्या उद्देशाच्या अनुक्रमाने दुक-तिक इत्यादींची योजना केली आहे, त्याचप्रमाणे तेथे आरम्मण इत्यादी प्रत्ययांचे उल्लंघन करून देखील योजना करणे शक्य होते, तर मग तशी का केली नाही? जरी सर्व प्रत्ययांना पूर्णपणे मूळ म्हणून ग्रहण केल्यामुळे काहींची काहींशी योजना करण्यात कोणताही विशेष अर्थ नाही, तरीही आरम्मणमूलक इत्यादींमध्ये आरम्मण-अधिपती दुक इत्यादींची आणि हेतुमूलकामध्ये हेतू-अधिपती-अनंतर तिक इत्यादींची त्या त्या उर्वरित प्रत्ययांसोबत योजना करण्यात विशेष अर्थ आहेच. असे असूनही, ज्याअर्थी विस्कळीत क्रमाने केलेली योजना सहज समजण्यासारखी नसते, आणि श्रेष्ठ ज्ञान असलेल्या व्यक्तीला दाखविलेल्या पद्धतीने तिची योजना करणेषक्य असते, म्हणून विस्कळीत क्रमाने प्रत्यय न घेता क्रमानेच त्यांची योजना करून दाखविली आहे, हा अर्थ सांगण्यासाठी 'एत्थ चा' (आणि येथे) इत्यादी म्हटले आहे.

Tañca gamanaṃ yuttanti yaṃ sabbehi tikehi ekekassa dukassa yojanāvasena pāḷigamanaṃ, taṃ yuttaṃ tikesu dukānaṃ pakkhepabhāvato. Tatthāti dukesu. Ekekasminti ekekasmiṃ dukatike. Nayāti anulomanayādayo vāre vāre cattāro nayā, pucchā pana sattavīsati. Yadi evaṃ kasmā hetudukena samānāti? Taṃ tikapadesu paccekaṃ hetudukassa labbhamānassa hetudukabhāvasāmaññato vuttaṃ.

आणि ते गमन योग्यच आहे म्हणजे जे सर्व तिकांसोबत एकेका दुकाच्या योजनेच्या आधारे पाळिचे गमन आहे, ते तिकांमध्ये दुकांचा समावेश असल्यामुळे योग्यच आहे. 'तेथे' म्हणजे दुकांमध्ये. 'एकेकामध्ये' म्हणजे एकेका दुक-तिकामध्ये. 'नय' म्हणजे अनुलोम पद्धती इत्यादी प्रत्येक वारात चार पद्धती आहेत, परंतु प्रश्न सत्तावीस आहेत. जर असे आहे, तर मग हेतुदुकाशी समान का आहेत? ते तिकपदांमध्ये प्रत्येक ठिकाणी प्राप्त होणाऱ्या हेतुदुकाच्या हेतुदुकत्वाच्या सामान्यतेमुळे म्हटले आहे.

Vuttanayenāti ‘‘na hī’’tiādinā dukatike vuttanayena. Tattha hi na dukassa yojanā atthi, atha kho dukānaṃ ekekena padena tikassa yojanā. Tenāha ‘‘ekeko tiko dukasatena yojito’’ti. Ekekasminti ekekasmiṃ tikaduke.

सांगितलेल्या पद्धतीने म्हणजे 'न ही' (नाहीच) इत्यादींद्वारे दुक-तिकामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने. कारण तेथे दुकाची योजना नाही, तर दुकांच्या एकेका पदाने तिकाची योजना आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'प्रत्येक तिक शंभर दुकांशी जोडलेला आहे'. 'एकेकामध्ये' म्हणजे एकेका तिक-दुकामध्ये.

Tikādayo [Pg.273] cha nayāti ‘‘tikañca paṭṭhānavara’’ntiādinā gāthāyaṃ vuttā tikapaṭṭhānādayo cha nayā. Sattavidhampīti vārabhedena sattadhā bhinditvā vuttampi. Anulomanti paccayānulomaṃ anulomabhāvasāmaññena saha gahetvā. Tathā catubbidhampi tikapaṭṭhānaṃ tikapaṭṭhānatāsāmaññena, dukapaṭṭhānādīni ca cattāri cattāri taṃsāmaññena saha gahetvā. Imamatthaṃ gahetvā ‘‘tikañca paṭṭhānavara’’nti gāthāya adhippāyavibhāvanavasena ‘‘anulomamhī’’tiādinā vuttaṃ imamatthaṃ gahetvā. Sattappabhedeti paṭiccavārādivasena sattappabhede. Chapi ete tikādibhedena catucatuppabhedā dhammānulomādivasena cha uddharitabbāti idaṃ dassetīti yojanā. Ayañhettha saṅkhepattho – dhammānulomādivibhāgabhinnāpi tikādibhāvasāmaññena ekajjhaṃ katvā vuttā tikapaṭṭhānādisaṅkhātā tikādayo cha dhammanayā paṭiccavārādivasena vibhajiyamānā tattha tattha niddhāriyamāne anulomatāsāmaññena anulomanti ekato gahite paccayānulome suṭṭhu ativiya gambhīrāti. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘idha pana ayaṃ gāthā tasmiṃ dhammānulome paccayānulomaṃ sandhāya vuttā’’ti dhammānulomo paccayānulomassa visesanabhāvena niyametvā vutto. Esa nayo paccanīyagāthādīsupi. Tikapaṭṭhānassa dukapaṭṭhānassa ca pubbe attho vuttoti āha ‘‘dukatikapaṭṭhānādīsū’’ti. Tikehi paṭṭhānanti tikehi nānappakārato paccayavibhāvanaṃ, tikehi vā ñāṇassa pavattanaṭṭhānaṃ. Dukasambandhi tikapaṭṭhānaṃ, dukavisiṭṭhānaṃ vā tikānaṃ paṭṭhānaṃ dukatikapaṭṭhānanti imamatthaṃ dassento ‘‘dukāna’’ntiādimāha. Dukādivisesitassāti dukādipadavisesitassa dukādibhāvo daṭṭhabbo ‘‘hetuṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca, nahetuṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭiccā’’tiādivacanato.

तिक आणि इतर सहा नय म्हणजे 'तिकञ्च पट्ठानवरं' इत्यादी गाथेमध्ये सांगितलेले तिकपट्ठान इत्यादी सहा नय होत. 'सात प्रकारचे सुद्धा' म्हणजे वारांच्या (विभागांच्या) भेदाने सात प्रकारे विभागून सांगितलेले सुद्धा. 'अनुलोम' म्हणजे प्रत्यय-अनुलोम, अनुलोमभावाच्या सामान्यतेसह ग्रहण करून. तसेच चार प्रकारचे सुद्धा तिकपट्ठान हे तिकपट्ठानतेच्या सामान्यतेने, आणि दुकपट्ठान इत्यादी चार-चार त्यांच्या सामान्यतेसह ग्रहण करून. हा अर्थ ग्रहण करून 'तिकञ्च पट्ठानवरं' या गाथेच्या अभिप्रायाचे स्पष्टीकरण करण्याच्या उद्देशाने 'अनुलोमम्हि' इत्यादी प्रकारे हा अर्थ ग्रहण करून सांगितले आहे. 'सात प्रभेद' म्हणजे पटिच्चवार (प्रतीत्यवार) इत्यादींच्या द्वारे सात प्रभेद. हे सहाही तिक इत्यादी भेदाने चार-चार प्रभेद केलेले, धम्मानुलोम इत्यादींच्या द्वारे सहा उद्धृत केले पाहिजेत, हे दर्शविते - अशी योजना आहे. येथे हा संक्षेपार्थ आहे - धम्मानुलोम इत्यादी विभागांनी भिन्न असूनही, तिक इत्यादी भावाच्या सामान्यतेने एकत्र करून सांगितलेले, तिकपट्ठान इत्यादी म्हणून ओळखले जाणारे तिक इत्यादी सहा धम्मनय, पटिच्चवार इत्यादींच्या द्वारे विभागले जात असताना, त्या त्या ठिकाणी निश्चित केले जात असताना, अनुलोमतेच्या सामान्यतेने 'अनुलोम' असे एकत्र ग्रहण केलेल्या प्रत्यय-अनुलोमामध्ये अत्यंत गंभीर आहेत. परंतु अट्ठकथेमध्ये 'येथे ही गाथा त्या धम्मानुलोमामध्ये प्रत्यय-अनुलोमाला उद्देशून सांगितली आहे' असे धम्मानुलोम हे प्रत्यय-अनुलोमाचे विशेषण म्हणून मर्यादित करून सांगितले आहे. हाच नय पच्चनीय गाथा इत्यादींमध्येही लागू होतो. तिकपट्ठान आणि दुकपट्ठान यांचा अर्थ पूर्वी सांगितला आहे, म्हणून 'दुकतिकपट्ठान आदींमध्ये' असे म्हटले आहे. 'तिकांद्वारे पट्ठान' म्हणजे तिकांद्वारे विविध प्रकारे प्रत्ययांचे स्पष्टीकरण करणे, किंवा तिकांद्वारे ज्ञानाच्या प्रवृत्तीचे स्थान होय. दुकाशी संबंधित तिकपट्ठान, किंवा दुकाने विशिष्ट असलेले तिकांचे पट्ठान म्हणजे 'दुकतिकपट्ठान' हा अर्थ दर्शविताना 'दुकांचे' इत्यादी म्हटले आहे. 'दुक इत्यादींनी विशेषित' म्हणजे दुक इत्यादी पदांनी विशेषित असलेल्याचा दुक इत्यादी भाव समजावा, कारण 'हेतू असलेल्या कुशल धम्माचा आश्रय घेऊन, हेतू नसलेल्या कुशल धम्माचा आश्रय घेऊन' इत्यादी वचने आहेत.

Paccayānulomavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रत्यय-अनुलोम वर्णन समाप्त झाले.

2. Paccayapaccanīyavaṇṇanā

२. प्रत्यय-पच्चनीय वर्णन

42-44. Yāvāti pāḷipadassa atthavacanaṃ yattakoti āha ‘‘pabhedo’’ti. Atthi tevīsatimūlakassāti attho. Tāva tattakaṃ pabhedaṃ. Tatthāti anulome āgatanti attho. Nayadassanavasena dassitaṃ[Pg.274], kinti? Ekekassa padassa vitthāraṃ dasseti. Avasesassa paccayassa mūlavantabhāvena gahitassa.

४२-४४. 'याव' या पाळिपदाचा अर्थ 'जितका' असा आहे, म्हणून 'प्रभेद' असे म्हटले आहे. 'तेवीस मूळ असलेल्याचा' असा अर्थ आहे. 'ताव' म्हणजे तितका प्रभेद. 'तेथे' म्हणजे अनुलोमामध्ये आलेला असा अर्थ आहे. नय दर्शविण्याच्या उद्देशाने दर्शविले आहे, काय म्हणून? प्रत्येक पदाचा विस्तार दर्शवितो. मूळ असलेल्याच्या रूपाने ग्रहण केलेल्या उर्वरित प्रत्ययाचा.

Paccayapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रत्यय-पच्चनीय वर्णन समाप्त झाले.

3. Anulomapaccanīyavaṇṇanā

३. अनुलोम-पच्चनीय वर्णन

45-48. Puna tatthāti anulome. Paccayapadānīti paccayā eva padāni paccayapadāni. Idhāti anulomapaccanīye. Suddhikapaccayānanti paccayantarena avomissānaṃ paccayānaṃ, anulomapaccanīyadesanaṃ vakkhamānaṃ sandhāyāti attho.

४५-४८. पुन्हा 'तेथे' म्हणजे अनुलोमामध्ये. 'प्रत्ययपदे' म्हणजे प्रत्यय हेच पदे ती प्रत्ययपदे होत. 'येथे' म्हणजे अनुलोम-पच्चनीयामध्ये. 'शुद्ध प्रत्ययांचे' म्हणजे इतर प्रत्ययांनी अमिश्रित असलेल्या प्रत्ययांचे, अनुलोम-पच्चनीय देशना पुढे सांगितली जाणार आहे तिला उद्देशून असा अर्थ आहे.

Anulomapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुलोम-पच्चनीय वर्णन समाप्त झाले.

Pucchāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.

पुच्छावार वर्णन समाप्त झाले.

1. Kusalattikaṃ

१. कुशलतिक

1. Paṭiccavāravaṇṇanā

१. पटिच्चवार वर्णन

1. Paccayānulomaṃ

१. प्रत्यय-अनुलोम

(1) Vibhaṅgavāravaṇṇanā

(१) विभंगवार वर्णन

53. Tikapadānaṃ tikantarapadehi visadisatā pākaṭāyevāti vuttaṃ ‘‘tikapadanānattamattena vinā’’ti. Mūlāvasānavasenāti ‘‘ekamūlekāvasānaṃ navā’’tiādinā vuttamūlāvasānavasena. ‘‘Na tāyeva vedanāttikādīsū’’ti ettha yā sadisatā paṭikkhittā, taṃ dassetuṃ ‘‘sadisataṃ sandhāya ‘na tāyevā’ti vutta’’nti āha. Yāti yā pucchā. Sabbapucchāsamāharaṇanti sabbāsaṃ ekūnapaññāsāya pucchānaṃ samuccayanaṃ anavasesetvā kathanaṃ. Idha imasmiṃ paṭiccavāruddese kattabbaṃ. Ādito hi anavasesato vutte pacchā yathārahaṃ tadekadesavacanaṃ yuttaṃ. Na hi tattha ekūnapaññāsa pucchā vissajjanaṃ labhantīti tattha tasmiṃ dhammānulomapaccanīye pītittike ekūnapaññāsa pucchā vissajjanaṃ na hi labhanti, aṭṭhavīse pana labhantīti attho.

५३. तिकपदांची इतर तिकांच्या पदांशी असलेली विसंगती स्पष्टच आहे, म्हणून 'तिकपदांच्या भिन्नतेशिवाय' असे म्हटले आहे. 'मूळ आणि समाप्तीच्या द्वारे' म्हणजे 'एक मूळ आणि एक समाप्ती असलेले नऊ' इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या मूळ आणि समाप्तीच्या द्वारे. 'त्याच वेदनातिक इत्यादींमध्ये नाही' येथे जी समानता नाकारली आहे, ती दर्शविण्यासाठी 'समानतेला उद्देशून 'त्याच नाही' असे म्हटले आहे' असे सांगितले आहे. 'जी' म्हणजे जी पुच्छा (प्रश्न). 'सर्व पुच्छांचे संकलन' म्हणजे सर्व एकोणपन्नास पुच्छांचे संकलन करून पूर्णपणे सांगणे. येथे या पटिच्चवार-उद्देशामध्ये केले पाहिजे. कारण सुरुवातीला पूर्णपणे सांगितले असता, नंतर योग्यतेनुसार त्याच्या एका भागाचे कथन करणे योग्य ठरते. 'कारण तेथे एकोणपन्नास पुच्छांचे विसर्जन (उत्तर) मिळत नाही' म्हणजे तेथे त्या धम्मानुलोम-पच्चनीयातील पीतितिकामध्ये एकोणपन्नास पुच्छांचे विसर्जन मिळत नाही, परंतु अठ्ठावीस मध्ये मिळते असा अर्थ आहे.

Tena sahajātapaccayabhūtenāti tena vedanādibhedena ekena dhammena sahajātapaccayo hontena, sahajātapaccayataṃ vā pattena pāpuṇantenāti [Pg.275] attho. Anuññātaṃ viya hotīti yadipi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yāva nirodhagamanā’’tiādivacanehi khaṇattayasamaṅgī uppajjatīti anuññātaṃ viya hoti, uppādakkhaṇasamaṅgīyeva pana uppajjatīti vutto paṭiccavārādīnaṃ channaṃ vārānaṃ uppādameva gahetvā pavattattā. Tathā hi tesu pacchājātapaccayo anulomato na tiṭṭhati.

'त्या सहजातप्रत्यय झालेल्याने' म्हणजे त्या वेदना इत्यादी भेदाने युक्त असलेल्या एका धम्माने सहजातप्रत्यय होत असताना, किंवा सहजातप्रत्ययत्वाला प्राप्त होत असताना असा अर्थ आहे. 'अनुमत असल्यासारखे होते' म्हणजे जरी अट्ठकथेमध्ये 'निरोधगमनापर्यंत' इत्यादी वचनांनी तीन क्षणांच्या समूहाने युक्त असलेला उत्पन्न होतो असे अनुमत असल्यासारखे होते, तरीही उत्पादक्षणसमूहाने युक्त असलेलाच उत्पन्न होतो असे म्हटले आहे, कारण पटिच्चवार इत्यादी सहा वारांचा उत्पादच ग्रहण करून प्रवृत्ती होते. तसेच त्यांच्यामध्ये पश्चाज्जातप्रत्यय अनुलोम रूपाने राहत नाही.

Idha kusalavacanena gahite khandhe sandhāya vuttanti imasmiṃ paṭiccavāre ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjatī’’ti kusalasaddena gahite khandhe sandhāya vuttaṃ catūsupi kusalakhandhesu ekato uppajjamānesu sāmaññato vuttesu sahajātādisādhāraṇapaccayavasena avisesato sabbe sabbesaṃ paccayāti ayameva imassa paccayo, imasseva ayaṃ paccayoti ca niyametvā vattuṃ na sakkā. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ekasseva dvinnaṃyeva vā’’tiādi. ‘‘Sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭiccā’’tiādīsu pana visesanabhāvena vedanādīnaṃ visuṃ gahitattā ‘‘ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā’’tiādi vattuṃ sakkā. Tena vuttaṃ ‘‘vedanāttikādīsu panā’’tiādi. Tathāti iminā ‘‘ekekassapi dukādibhedānañcā’’ti imaṃ anukaḍḍhati.

'येथे कुशल शब्दाने ग्रहण केलेल्या स्कंधांना उद्देशून सांगितले आहे' म्हणजे या पटिच्चवारामध्ये 'कुशल धम्माचा आश्रय घेऊन कुशल धम्म उत्पन्न होतो' असे कुशल शब्दाने ग्रहण केलेल्या स्कंधांना उद्देशून सांगितले आहे. चारही कुशल स्कंध एकत्र उत्पन्न होत असताना सामान्यपणे सांगितले असता, सहजात इत्यादी साधारण प्रत्ययांच्या द्वारे विशेष नसताना सर्व सर्वांचे प्रत्यय आहेत, हाच याचा प्रत्यय आहे, आणि याचाच हा प्रत्यय आहे असे मर्यादित करून सांगता येत नाही. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये 'एकाचाच किंवा दोघांचाच' इत्यादी म्हटले आहे. परंतु 'सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त धम्माचा आश्रय घेऊन' इत्यादींमध्ये विशेषण रूपाने वेदना इत्यादींना स्वतंत्रपणे ग्रहण केल्यामुळे 'एका स्कंधाचा आश्रय घेऊन दोन स्कंध' इत्यादी सांगता येते. म्हणूनच 'परंतु वेदनातिक इत्यादींमध्ये' इत्यादी म्हटले आहे. 'तसेच' याने 'प्रत्येकाचा आणि दुक इत्यादी भेदांचा सुद्धा' हे आकर्षित केले जाते.

Etasminti ‘‘vipākābyākataṃ kiriyābyākata’’nti evaṃ vipākakiriyābyākataggahaṇe. ‘‘Sabbasmiṃ na gahetabba’’nti vuttaṃ, kattha pana gahetabbanti āha ‘‘cittasamuṭṭhānañca rūpanti etthevā’’ti. Evaṃ paṭhame vākye atibyāpitaṃ pariharitvā dutiye abyāpitaṃ pariharituṃ ‘‘na kevala’’ntiādi vuttaṃ. Etthāti ‘‘vipākābyākataṃ kiriyābyākata’’nti ettha na gahetabbaṃ tassapi āruppe uppajjamānassa rūpena vinā uppattito. Ettha ca yathā hetupaccayaggahaṇeneva ahetukaṃ nivattitaṃ, evaṃ cittasamuṭṭhānañca rūpanti rūpaggahaṇeneva āruppe vipākopi tattha uppajjamānena cittuppādena saddhiṃ na gahito. Taṃ panetaṃ atthasiddhameva akatvā sarūpato pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vipākābyākata’’ntiādi vuttaṃ. Paṭisandhipacchimacittāni panettha satipi rūpassa anuppādane vavatthānābhāvato na gahitānīti daṭṭhabbaṃ.

यात म्हणजे "विपाक-अव्याकृत आणि क्रिया-अव्याकृत" अशा प्रकारे विपाक आणि क्रिया अव्याकृताच्या ग्रहणात. "सर्व ठिकाणी ग्रहण करू नये" असे म्हटले आहे. तर मग कोठे ग्रहण करावे? यावर म्हणतात - "चित्तसमुत्थान रूप" याच ठिकाणी. अशा प्रकारे पहिल्या वाक्यात अतिव्याप्तीचा परिहार करून, दुसऱ्या वाक्यात अव्याप्तीचा परिहार करण्यासाठी "केवळ नाही" इत्यादी म्हटले आहे. "येथे" म्हणजे "विपाक-अव्याकृत आणि क्रिया-अव्याकृत" यामध्ये ग्रहण करू नये, कारण अरूप लोकात उत्पन्न होणाऱ्या त्याचेही रूपाशिवायच उत्पन्न होणे होते. आणि येथे ज्याप्रमाणे हेतुप्रत्ययाच्या ग्रहणानेच अहेतुक निवृत्त केले आहे, त्याचप्रमाणे "चित्तसमुत्थान रूप" या रूपाच्या ग्रहणानेच अरूप लोकात विपाक देखील तेथे उत्पन्न होणाऱ्या चित्तोत्पादासोबत ग्रहण केला जात नाही. परंतु, हा अर्थ केवळ सिद्ध न मानता तो स्वरूपाने अधिक स्पष्ट करून दाखवण्यासाठी अट्ठकथेत "विपाक-अव्याकृत" इत्यादी म्हटले आहे. येथे प्रतिसंधी आणि पश्चिम चित्ते (शेवटची चित्ते) जरी रूपाची अनुत्पत्ती असली तरी व्यवस्थेच्या अभावामुळे ग्रहण केली जात नाहीत, असे समजावे.

Paccayabhūtassāti khandhānaṃ paccayabhūtassa vatthussa aggahitatāpattiṃ nivāretuṃ, kathaṃ? Paccayuppannabhāvena, kattha? ‘‘Kaṭattā ca rūpa’’nti etasmiṃ sāmaññavacane ‘‘khandhe paṭicca vatthū’’ti vuttaṃ, evañhissa paccayuppannatā dassitā [Pg.276] hotīti. Aññamaññāpekkhaṃ vacanadvayanti ‘‘khandhe paṭicca vatthu, vatthuṃ paṭicca khandhā’’ti padadvayaṃ sandhāya vuttaṃ. Sāmaññena gahitanti ‘‘kaṭattā ca rūpa’’nti iminā sāmaññavacanena, kaṭattārūpasāmaññena vā gahitaṃ.

"प्रत्ययभूत असलेल्याचे" म्हणजे स्कंधांना प्रत्ययभूत असलेल्या वस्तूचे ग्रहण न होण्याची आपत्ती टाळण्यासाठी. कसे? प्रत्ययोत्पन्न भावाने. कोठे? "कटत्तारूप" या सामान्य वचनात "स्कंधांना अनुसरून वस्तू" असे म्हटले आहे, अशा प्रकारे याची प्रत्ययोत्पन्नता दर्शविली जाते. "परस्परापेक्षित दोन वचने" म्हणजे "स्कंधांना अनुसरून वस्तू, वस्तूला अनुसरून स्कंध" या दोन पदांच्या संदर्भात म्हटले आहे. "सामान्याने ग्रहण केले" म्हणजे "कटत्तारूप" या सामान्य वचनाने किंवा कटत्तारूपाच्या सामान्याने ग्रहण केले आहे.

Upādārūpaggahaṇena vinā ‘‘upādārūpa’’nti aggahetvā kevalaṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ ‘‘kaṭattārūpaṃ’’icceva gahetvāti attho. Etasmiṃ pana dassaneti ‘‘mahābhūtepi paṭicca uppattidassanattha’’nti vutte etasmiṃ atthadassane. Khandhapaccayasahitanti paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpaṃ, pavattiyaṃ cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ vadati. Asahitanti pana pavattiyaṃ kaṭattārūpaṃ āhārasamuṭṭhānaṃ utusamuṭṭhānaṃ anindriyabaddhaṃ asaññabhavasaṅgahitañca rūpaṃ. Paṭisandhiyampīti pi-saddena pavattiyampi kaṭattārūpaṃ aññañca tattha uppajjanakaṃ upādārūpanti attho daṭṭhabbo. Kathaṃ panettha bhūte paṭicca uppajjamānassa rūpassa hetupaccayā uppajjatīti? ‘‘Khandhe paṭicca hetupaccayā uppajjamānaṃ rūpaṃ bhūtepi paṭicca uppajjatī’’ti evaṃ padametaṃ, bhūtānaṃ vā hetupaccayato nibbattattā evaṃ vuttaṃ. Kāraṇakāraṇampi hi kāraṇantveva vuccati yathā ‘‘corehi gāmo daḍḍho’’ti.

उपादारूपाच्या ग्रहणाशिवाय, "उपादारूप" असे ग्रहण न करता केवळ चित्तसमुत्थान रूपाला "कटत्तारूप" असेच ग्रहण करावे, असा अर्थ आहे. "या दर्शनात" म्हणजे "महाभूतांना देखील अनुसरून उत्पत्ती दर्शवण्यासाठी" असे म्हटले असता या अर्थदर्शनात. "स्कंधप्रत्ययाने युक्त" म्हणजे प्रतिसंधीमध्ये कटत्तारूप आणि प्रवृत्तीमध्ये चित्तसमुत्थान रूप असे म्हटले जाते. "अयुक्त" (रहित) म्हणजे प्रवृत्तीमधील कटत्तारूप, आहारसमुत्थान रूप, ऋतुसमुत्थान रूप, अनिन्द्रियबद्ध रूप आणि असंज्ञीभवात समाविष्ट असलेले रूप होय. "प्रतिसंधीमध्ये देखील" यातील 'अपि' (देखील) शब्दाने प्रवृत्तीमध्ये देखील कटत्तारूप आणि तेथे उत्पन्न होणारे इतर उपादारूप असा अर्थ समजावा. येथे महाभूतांना अनुसरून उत्पन्न होणाऱ्या रूपाचे हेतुप्रत्ययाने कसे उत्पन्न होते? "स्कंधांना अनुसरून हेतुप्रत्ययाने उत्पन्न होणारे रूप महाभूतांना देखील अनुसरून उत्पन्न होते" असे हे पद आहे, किंवा महाभूतांच्या हेतुप्रत्ययापासून उत्पन्न झाल्यामुळे असे म्हटले आहे. कारण, कारणाचे कारण देखील कारणच म्हटले जाते, जसे की "चोरांनी गाव जाळला".

Bhūte paṭicca upādārūpanti paduddhāro kato, ‘‘mahābhūte paṭicca upādārūpa’’nti pana pāṭhoti aṭṭhakathāyañca tameva vuttaṃ. Ayaṃ hetthattho – ‘‘mahābhūte paṭicca upādārūpa’’nti imasmiṃ pāṭhe vuttanayena upādārūpampi kusale khandhe mahābhūte ca paṭicca uppajjatīti. Ko pana so nayoti taṃ dassetuṃ ‘‘mahābhūte…pe… sandhāyāhā’’ti vuttaṃ. Tattha atthato ayaṃ nayo vuttoti ‘‘mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti iminā abyākate khandhe mahābhūte ca paṭicca upādārūpānaṃ uppattivacanena kusale khandhe mahābhūte ca paṭicca upādārūpānaṃ uppatti atthato vutto hotīti attho.

"भूतांना अनुसरून उपादारूप" असा पदोद्धार केला आहे, परंतु "महाभूतांना अनुसरून उपादारूप" असा पाठ आहे आणि अट्ठकथेतही तसेच म्हटले आहे. याचा अर्थ असा आहे - "महाभूतांना अनुसरून उपादारूप" या पाठात सांगितलेल्या पद्धतीने उपादारूप देखील कुशल स्कंध आणि महाभूतांना अनुसरून उत्पन्न होते. तो कोणता नियम आहे? हे दर्शवण्यासाठी "महाभूतांना...पे... संधान करून म्हटले आहे" असे म्हटले आहे. तेथे अर्थाच्या दृष्टीने हा नियम सांगितला आहे - "महाभूतांना अनुसरून चित्तसमुत्थान रूप, कटत्तारूप, उपादारूप" या अव्याकृत स्कंध आणि महाभूतांना अनुसरून उपादारूपांच्या उत्पत्तीच्या वचनाने, कुशल स्कंध आणि महाभूतांना अनुसरून उपादारूपांची उत्पत्ती अर्थतः सांगितली जाते, असा अर्थ आहे.

54. Rūpena vinā paccayuppannaṃ na labbhatīti etena yā pucchā arūpamissakāvasānā, tāpi idha na gayhanti, pageva rūpāvasānāti dasseti.

५४. "रूपाशिवाय प्रत्ययोत्पन्न प्राप्त होत नाही" याने जे प्रश्न अरूपमिश्रित समाप्तीचे आहेत, ते देखील येथे घेतले जात नाहीत, मग रूपाने समाप्त होणाऱ्या प्रश्नांचे काय सांगावे, हे दर्शविले आहे.

57. Tāya samānalakkhaṇāti pañcakkhandhapaṭisandhitāya gabbhaseyyakapaṭisandhiyā samānalakkhaṇā. Paripuṇṇadhammānanti pariyattivibhāgānaṃ pañcakkhandhadhammānaṃ. Etthāti etasmiṃ sahajātapaccayaniddese.

५७. "तिच्याशी समान लक्षण असलेली" म्हणजे पंचस्कंध प्रतिसंधी असलेल्या गर्भशय्यक प्रतिसंधीशी समान लक्षण असलेली. "परिपूर्ण धर्मांचे" म्हणजे पर्यप्ति-विभागाच्या पंचस्कंध धर्मांचे. "येथे" म्हणजे या सहजातप्रत्ययनिर्देशात.

Cittakammasamuṭṭhānarūpanti [Pg.277] cittasamuṭṭhānarūpaṃ kammasamuṭṭhānarūpañca. Puna āhārasamuṭṭhānanti ettha punagahaṇaṃ utusamuṭṭhānāpekkhaṃ. Na hi taṃ pubbe bāhiraggahaṇena aggahitaṃ, āhārasamuṭṭhānaṃ pana aggahitameva, utusamuṭṭhānassa kasmā punagahaṇanti āha ‘‘etehī’’tiādi. Tatthāti asaññasattesu. Tassāti utusamuṭṭhānassa. Ādimhīti bāhiraāhārasamuṭṭhānautusamuṭṭhānaasaññasattavasena āgatavārehi paṭhamavāre. Avisesavacananti bāhirādivisesaṃ akatvā vuttavacanaṃ, arūpampi paccayaṃ labhantaṃ atthaṃ hetādike paccaye labhantaṃ saha saṅgaṇhitvāti yojanā. Tassāti, tatthāti ca padadvayena yathāvuttaṃ paṭhamavārameva paccāmasati. Taṃsamānagatikanti cittasamuṭṭhānagatikaṃ. Idhāpīti imasmiṃ sahajātapaccayaniddesepi. Kammapaccayavibhaṅge viyāti nānākkhaṇikakammapaccayaniddese viya. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘taṃsamuṭṭhānanti iminā paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpampi saṅgaṇhātī’’ti. Ayañca atthaviseso ettha ekaṃsena icchitabboti dassento ‘‘na hi…pe… atthī’’ti āha.

"चित्तकर्मसमुत्थान रूप" म्हणजे चित्तसमुत्थान रूप आणि कर्मसमुत्थान रूप. "पुन्हा आहारसमुत्थान" येथे पुन्हा ग्रहण करणे हे ऋतुसमुत्थानाच्या अपेक्षेने आहे. कारण ते पूर्वी बाह्य ग्रहणाने ग्रहण केले गेले नव्हते असे नाही, परंतु आहारसमुत्थान तर न ग्रहण केलेलेच होते; मग ऋतुसमुत्थानाचे पुन्हा ग्रहण कशासाठी? यावर "यांच्याद्वारे" इत्यादी म्हटले आहे. "तेथे" म्हणजे असंज्ञी सत्त्वांमध्ये. "त्याचे" म्हणजे ऋतुसमुत्थान रूपाचे. "सुरुवातीला" म्हणजे बाह्य, आहारसमुत्थान, ऋतुसमुत्थान आणि असंज्ञी सत्त्वांच्या रूपाने आलेल्या वारांपैकी पहिल्या वारात. "अविशेष वचन" म्हणजे बाह्य इत्यादी विशेष न करता म्हटलेले वचन; अरूपाला देखील प्रत्यय मिळताना, हेतू इत्यादी प्रत्यय मिळताना सोबत समाविष्ट करून, अशी योजना आहे. "त्याचे" आणि "तेथे" या दोन पदांनी आधी सांगितलेल्या पहिल्या वाराचाच निर्देश होतो. "त्याच्याशी समान गती असलेले" म्हणजे चित्तसमुत्थान गती असलेले. "येथे देखील" म्हणजे या सहजातप्रत्ययनिर्देशात देखील. "कर्मप्रत्ययविभंगाप्रमाणे" म्हणजे नानाक्षणिक कर्मप्रत्ययनिर्देशाप्रमाणे. कारण अट्ठकथेत तसे म्हटले आहे - "त्याच्यापासून समुत्थान होणारे याने प्रतिसंधीक्षणी कटत्तारूपाचा देखील संग्रह होतो." आणि हा अर्थविशेष येथे निश्चितपणे स्वीकारला पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी "नाही...पे... आहे" असे म्हटले आहे.

Avisesetvāti ‘‘utusamuṭṭhāna’’ntiādinā visesaṃ akatvā. Upādārūpanti visesetvāva kasmā pana vuttānīti yojanā. Hetupaccayādīsūti ādi-saddena sahajātapaccayādiṃ saṅgaṇhāti. Sahāti cittasamuṭṭhānarūpaṃ kaṭattārūpanti evaṃ ekato. Visunti cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpato visesetvā. Tattha bāhiraggahaṇādīhi viyāti yathā ‘‘bāhiraṃ ekaṃ mahābhūta’’ntiādīsu bāhiraāhārasamuṭṭhānautusamuṭṭhānaggahaṇehi mahābhūtāni visesitāni, evaṃ ettha ‘‘mahābhūte paṭiccā’’ti etasmiṃ niddese mahābhūtānaṃ kenaci visesanena avisesitattā cittasamuṭṭhānarūpabhāvakaṭattārūpabhāvehi visesetvāva vuttānīti yojanā.

"अविसेसेत्वा" (विशेष न करता) म्हणजे "ऋतुसमुत्थान" इत्यादींद्वारे विशेष न करता. "उपादारूप" असे विशेष करूनच का बरं म्हटले आहे? अशी योजना आहे. "हेतुप्रत्यय" इत्यादींमध्ये 'आदि' शब्दाने सहजातप्रत्यय इत्यादींचा संग्रह होतो. "सह" म्हणजे चित्तसमुत्थान रूप आणि कटत्तारूप यांना एकत्र करून. "विसुं" (स्वतंत्रपणे) म्हणजे चित्तसमुत्थान रूपाला कटत्तारूपापासून विशेष (वेगळे) करून. तिथे बाह्यग्रहणादींप्रमाणे, जसे "बाह्य एक महाभूत" इत्यादींमध्ये बाह्य आहारसमुत्थान आणि ऋतुसमुत्थान यांच्या ग्रहणाने महाभूतांना विशेषित केले आहे, तसेच येथे "महाभूते पटिच्च" (महाभूतांना अनुसरून) या निर्देशात महाभूतांना कोणत्याही विशेषणाने विशेषित न केल्यामुळे, चित्तसमुत्थानरूपभाव आणि कटत्तारूपभावांद्वारे विशेषित करूनच सांगितले आहे, अशी योजना आहे.

Idāni aññenapi kāraṇena tesaṃ visesitabbataṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha na koci paccayoti idaṃ paṭṭhāne āgataniyāmena rūpaṃ upanissayapaccayaṃ na labhatīti katvā vuttaṃ. Tenāha ‘‘hetādīsū’’ti. Tadavinābhāvato pana tassa cittakammānaṃ kāraṇabhāvo veditabbo, yato iddhicittanibbattāni kammapaccayāni cāti vuttāni. Nanu cittaṃ āhārautusamuṭṭhānānaṃ paccayo hotīti? Saccaṃ hoti, so pana upatthambhakattena, na janakattenāti dassento āha ‘‘āhāra…pe… janaka’’nti[Pg.278]. Kiṃ pana tesaṃ janakanti āha ‘‘mahābhūtāneva…pe… janakānī’’ti. Cittena kammunā ca vinā abhāve yathākkamaṃ cittakammasamuṭṭhānaupādārūpānanti attho. Cittasamuṭṭhānarūpakaṭattārūpabhūtānevāti cittakammasamuṭṭhānamahābhūtanibbattāneva mahābhūtānaṃ tesaṃ āsannakāraṇattā. Aññānīti utuāhārasamuṭṭhānāni upādārūpāni vadati. Visesanaṃ kataṃ ‘‘cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti. Samānajātikena rūpena utunā āhārena cāti attho. Pākaṭavisesanānevāti idaṃ yehi mahābhūtehi tāni nibbattāni, tesaṃ ‘‘āhārasamuṭṭhānaṃ utusamuṭṭhāna’’nti visesitattā vuttaṃ. Na visesanaṃ arahanti na visesitabbāni kāraṇavisesaneneva visesassa siddhattā, ‘‘mahābhūte paṭicca upādārūpa’’ntveva vattabbanti attho. Etāni pana cittajakammajarūpāni.

आता दुसऱ्याही कारणाने त्यांचे विशेषित होणे दर्शवण्यासाठी "अपि च" (शिवाय) इत्यादी म्हटले आहे. तिथे "कोणताही प्रत्यय नाही" हे पट्ठानमध्ये आलेल्या नियमानुसार रूप उपनिस्सयप्रत्यय प्राप्त करत नाही, असे मानून म्हटले आहे. म्हणूनच "हेतु इत्यादींमध्ये" असे म्हटले आहे. परंतु त्याच्या अविनाभावामुळे (त्याच्याशिवाय न राहण्यामुळे) चित्त आणि कर्मांचे कारणत्व समजले पाहिजे, ज्यावरून "ऋद्धिचित्ताने उत्पन्न झालेले आणि कर्मप्रत्यय" असे म्हटले आहे. काय चित्त हे आहार आणि ऋतुसमुत्थानांचा प्रत्यय होते? होय, ते खरे आहे, परंतु ते उपस्तंभकत्वामुळे (उपोद्बलक म्हणून) होते, जनकत्वामुळे (उत्पादक म्हणून) नाही, हे दर्शवताना "आहार...पे... जनक" असे म्हटले आहे. मग त्यांचे जनक काय आहे? तर "महाभूतेच...पे... जनक आहेत" असे म्हटले आहे. चित्त आणि कर्माशिवाय अभाव असताना, अनुक्रमे चित्त-कर्मसमुत्थान उपादारूपांचा (असा अर्थ आहे). "चित्तसमुत्थानरूप आणि कटत्तारूप महाभूतेच" म्हणजे चित्त आणि कर्मसमुत्थान महाभूतांपासून उत्पन्न झालेली महाभूतेच त्यांचे आसन्नकारण (जवळचे कारण) असल्यामुळे. "इतर" म्हणजे ऋतु आणि आहारसमुत्थान उपादारूपांना म्हणतात. "चित्तसमुत्थान रूप, कटत्तारूप, उपादारूप" असे विशेषण केले आहे. समानजातीय रूपाने, ऋतु आणि आहाराने, असा अर्थ आहे. "स्पष्ट विशेषणेच" हे ज्या महाभूतांपासून ती उत्पन्न झाली आहेत, त्यांना "आहारसमुत्थान, ऋतुसमुत्थान" असे विशेषित केल्यामुळे म्हटले आहे. ते विशेषणास पात्र नाहीत (विशेषित करण्याची गरज नाही), कारण कारणाच्या विशेषणानेच विशेष सिद्ध होत असल्यामुळे "महाभूतांना अनुसरून उपादारूप" असेच म्हटले पाहिजे, असा अर्थ आहे. ही तर चित्तज आणि कर्मज रूपे आहेत.

Savisesenāti yena visesena visesitā, taṃ dassento cittaṃ sandhāyāha ‘‘sahajātādipaccayabhāvato’’ti, itaraṃ pana sandhāya ‘‘mūlakāraṇabhāvato’’ti, kammūpanissayapaccayabhāvatoti attho. Itarānīti āhārautusamuṭṭhānānipi upādārūpāni. Mahābhūtavisesaneneva visesitānīti ‘‘āhārasamuṭṭhānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca utusamuṭṭhānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭiccā’’ti mahābhūtavisesaneneva janakapaccayena āhārena utunā ca visesitāni. Idhāti ‘‘cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti imasmiṃ vacane. Ettha hi upādārūpānaṃ cittakammasamuṭṭhānatāvacanena taṃnissayānampi tabbhāvo pakāsitoti. Aññataravisesanaṃ ubhayavisesanaṃ hoti ubhayesaṃ avinibbhogena pavattanato.

"सविशेषाने" म्हणजे ज्या विशेषाने ते विशेषित केले आहे, ते दर्शवताना चित्ताचा संदर्भ देऊन "सहजात-आदि-प्रत्ययभावामुळे" असे म्हटले आहे, आणि दुसऱ्याचा संदर्भ देऊन "मूलकारणभावामुळे" म्हणजे कर्म-उपनिस्सयप्रत्ययभावामुळे, असा अर्थ आहे. "इतर" म्हणजे आहार आणि ऋतुसमुत्थान उपादारूपे सुद्धा. "महाभूतविशेषणानेच विशेषित आहेत" म्हणजे "आहारसमुत्थान एका महाभूताला अनुसरून, ऋतुसमुत्थान एका महाभूताला अनुसरून" अशा महाभूतविशेषणानेच, जनकप्रत्यय असलेल्या आहाराने आणि ऋतूने विशेषित आहेत. "येथे" म्हणजे "चित्तसमुत्थान रूप, कटत्तारूप, उपादारूप" या वचनात. कारण येथे उपादारूपांच्या चित्त-कर्मसमुत्थानत्वाच्या वचनाने त्यांच्यावर आश्रित असलेल्यांचाही तोच भाव (तद्भाव) प्रकाशित होतो. दोन्हीचा अविनाभाव (अविनीभोग - वेगळे न करताणे) असल्याने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, एकाचे विशेषण हे दोन्हीचे विशेषण होते.

58. Pubbeti hetupaccayādīsu. Visuṃ paccayabhāvenāti ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā kaṭattā ca rūpa’’ntiādinā vatthussa visuṃ paccayabhāvena. Ettha ca visuṃyeva paccayabhāvena dassitānīti na sakkā vattuṃ, ‘‘khandhe paṭicca vatthu, vatthuṃ paṭicca khandhā’’ti paccayuppannabhāvo viya khandhānaṃ ekatopi paccayabhāvo dassito. Teneva hi tasmiṃ atthe attano aruciṃ vibhāvento āha ‘‘iminā adhippāyenāhā’’ti. Yo panattho attano ruccati, taṃ dassetuṃ ‘‘khandhe paṭicca vatthūti idaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Khandhānaṃ paccayabhūtānaṃ paṭiccaṭṭhapharaṇatādassanaṃ[Pg.279], vatthussa paccayabhūtassa paṭiccaṭṭhapharaṇatādassanaṃ, na khandhānanti sambandho. Idhevāti imasmiṃ aññamaññapaccaye eva. Hetupaccayādīsupi ayameva nayo, tattha hi paṭiccaṭṭhapharaṇassa samānatā. Dassitāya paṭiccaṭṭhadvayapharaṇatāya. Khandhavatthūnañca dassitāyevāti khandhavatthūnañca ekato paṭiccaṭṭhapharaṇatā dassitāyeva.

५८. "पूर्वी" म्हणजे हेतुप्रत्यय इत्यादींमध्ये. "स्वतंत्रपणे प्रत्ययभावाने" म्हणजे "प्रतिसंधीच्या क्षणी विपाक-अव्याकृत एका स्कंधाला अनुसरून तीन स्कंध आणि कटत्तारूप" इत्यादींद्वारे वत्थूचा स्वतंत्रपणे प्रत्ययभाव असल्यामुळे. आणि येथे केवळ स्वतंत्रपणेच प्रत्ययभावाने दर्शविले आहे, असे म्हणता येत नाही. "स्कंधांना अनुसरून वत्थु, वत्थूला अनुसरून स्कंध" या प्रत्ययोत्पन्नभावाप्रमाणे स्कंधांचा एकत्रही प्रत्ययभाव दर्शविला आहे. म्हणूनच त्या अर्थाविषयी आपली अरुची (असंमती) व्यक्त करताना "या अभिप्रायाने म्हटले आहे" असे म्हटले आहे. परंतु जो अर्थ स्वतःला संमत आहे, तो दर्शवण्यासाठी "स्कंधांना अनुसरून वत्थु, हे तर..." इत्यादी म्हटले आहे. प्रत्ययभूत असलेल्या स्कंधांच्या पटिच्च-अर्थ-व्यापकतेचे दर्शन, प्रत्ययभूत असलेल्या वत्थूच्या पटिच्च-अर्थ-व्यापकतेचे दर्शन, स्कंधांचे नाही, असा संबंध आहे. "येथेच" म्हणजे याच अन्योन्यप्रत्ययातच. हेतुप्रत्यय इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे, कारण तिथे पटिच्च-अर्थ-व्यापकतेची समानता आहे. दर्शविलेल्या दोन्ही पटिच्च-अर्थ-व्यापकतेमुळे. "आणि स्कंध व वत्थूंची दर्शविलेलीच आहे" म्हणजे स्कंध आणि वत्थूंची एकत्र पटिच्च-अर्थ-व्यापकता दर्शविलेलीच आहे.

Evamādīti ādi-saddena ‘‘akusalaṃ dhammaṃ paṭiccā’’ti evamādi saṅgayhati. Nanu bhavitabbanti yojanā. Hetupaccayādīhi viyāti sadisūdāharaṇanti taṃ dassento ‘‘na hī’’tiādimāha. Yaṃ ‘‘ekaṃ, tayo, dve ca khandhe paṭiccā’’ti vuttaṃ paccayajātanti attho. Paccayaṭṭho hi paṭiccaṭṭho. Tenāha ‘‘te hetupaccayabhūtā eva na hontī’’ti. Etena na paṭiccaṭṭhapharaṇakassa ekantiko hetuādipaccayabhāvoti dasseti. Tenāha ‘‘esa nayo ārammaṇapaccayādīsū’’ti. Na hi ārammaṇapaccayabhūto dhammo paṭiccaṭṭhaṃ pharati. Vuttañca ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati ārammaṇapaccayā’’ti.

"याप्रमाणे इत्यादी" यामध्ये 'आदि' शब्दाने "अकुशल धर्माला अनुसरून" इत्यादींचा संग्रह होतो. "नक्कीच असावे" अशी योजना आहे. "हेतुप्रत्यय इत्यादींप्रमाणे" म्हणजे समान उदाहरण, ते दर्शवताना "नाही तर" (न हि) इत्यादी म्हटले आहे. जे "एक, तीन आणि दोन स्कंधांना अनुसरून" असे म्हटले आहे, ते प्रत्ययजन्य आहे, असा अर्थ आहे. कारण प्रत्ययार्थ हाच पटिच्चार्थ (प्रतीत्यार्थ) आहे. म्हणूनच "ते केवळ हेतुप्रत्ययभूतच होत नाहीत" असे म्हटले आहे. यावरून पटिच्च-अर्थ-व्यापक असलेल्याचा एकांतिक हेतु-आदि-प्रत्ययभाव नसतो, हे दर्शविते. म्हणूनच "हाच नियम आरम्मणप्रत्यय इत्यादींमध्ये आहे" असे म्हटले आहे. कारण आरम्मणप्रत्ययभूत असलेला धर्म पटिच्चार्थाला (प्रतीत्यार्थाला) व्यापत नाही. आणि म्हटले आहे की, "कुशल धर्माला अनुसरून कुशल धर्म उत्पन्न होतो, आरम्मणप्रत्ययामुळे".

Paccayantarenapi upakārakatāmattampi gahetvā paṭiccavāre vārantare ca hetuādipaccayā dassitāti upacayena yathāvuttaṃ vibhāvento ‘‘paccayavāre cā’’tiādimāha. Taṃpaccayāti vatthupaccayā, yathārahaṃ paccayabhūtaṃ vatthuṃ labhitvāti attho. Teti kusale khandhe paṭicca. Tesanti mahābhūtānaṃ khandhānaṃ. Paccayabhāvābhāvatoti idaṃ khandhānaṃ hetusahajātādipaccayabhāvassa mahābhūtesu diṭṭhattā vuttaṃ. Yadi evaṃ aññamaññapaccayāpi te tesaṃ bhaveyyunti parassa āsaṅkanirāsaṅkaṃ karonto ‘‘aññamaññasaddo hī’’tiādimāha. Nirapekkhoti aññanirapekkho. Na hi hetudhammo dhammantarāpekkho hutvā hetupaccayo hoti, saddasīsenettha attho vutto. Aññatarāpekkhoti attanā sahakārikāraṇabhūtaṃ, itaraṃ vā yaṃ kiñci aññataraṃ apekkhatīti aññatarāpekkho. Yathāvuttetaretarāpekkhoti arūpakkhandhādibhedaṃ pāḷiyaṃ vuttappakāraṃ itaretaraṃ mithu paccayabhūtaṃ apekkhatīti itaretarāpekkho. Paccayapaccayuppannā ca khandhā mahābhūtā idha yathāvuttā bhaveyyunti kasmā vuttaṃ. Na hi khandhā mahābhūtā aññamaññaṃ aññamaññapaccayabhāvena vuttā, atha khandhā ca mahābhūtā cāti visuṃ visuṃ gayheyyuṃ, evaṃ sati ‘‘mahābhūtā khandhānaṃ na koci paccayo’’ti na vattabbaṃ.

इतर प्रत्ययांच्या द्वारे केवळ उपकारकत्व घेऊन सुद्धा प्रतीत्यवार आणि इतर वारांमध्ये हेतू इत्यादी प्रत्यय दाखवले आहेत, असे उपचाराने यथोक्त स्पष्ट करताना "प्रत्ययवारे च" इत्यादी म्हटले आहे. 'तंपच्चया' (त्या प्रत्ययाने) म्हणजे वस्तू-प्रत्ययाने, योग्यतेनुसार प्रत्ययभूत वस्तू प्राप्त करून असा अर्थ आहे. 'ते' म्हणजे कुशल स्कंधांवर अवलंबून. 'तेसं' (त्यांच्या) म्हणजे महाभूतांच्या आणि स्कंधांच्या. 'प्रत्ययभावाभावामुळे' हे स्कंधांच्या हेतू-सहजात इत्यादी प्रत्ययभावाचे महाभूतांमध्ये दर्शन झाल्यामुळे म्हटले आहे. जर असे असेल, तर ते सुद्धा त्यांच्यासाठी अन्योन्यप्रत्यय व्हावेत, अशी दुसऱ्याची शंका दूर करताना "अन्योन्यशब्द हि" इत्यादी म्हटले आहे. 'निरपेक्ष' म्हणजे दुसऱ्याची अपेक्षा न ठेवणारा. कारण हेतूधर्म हा इतर धर्माची अपेक्षा ठेवून हेतूप्रत्यय होत नाही, शब्दाच्या मुख्य अर्थाने येथे अर्थ सांगितला आहे. 'अन्यतरापेक्ष' म्हणजे स्वतः सहकारी कारण बनलेल्या किंवा इतर कोणत्याही एकाची अपेक्षा करतो तो 'अन्यतरापेक्ष' होय. 'यथोक्त-इतरेतरापेक्ष' म्हणजे अरूपस्कंध इत्यादी भेदांनी पाळीमध्ये (Pāḷi) सांगितलेल्या प्रकारे परस्परांना प्रत्ययभूत मानून अपेक्षा करतो तो 'इतरेतरापेक्ष' होय. प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न स्कंध व महाभूते येथे यथोक्त असावीत, असे का म्हटले आहे? कारण स्कंध आणि महाभूते परस्परांच्या अन्योन्यप्रत्ययभावाने सांगितलेली नाहीत, तर स्कंध आणि महाभूते असे वेगवेगळे घेतले जावे. असे असताना "महाभूते ही स्कंधांसाठी कोणताही प्रत्यय नाहीत" असे म्हणता येणार नाही.

Yassa [Pg.280] sayaṃ paccayo, tato tena tannissitena vāti yassa dhammassa sayaṃ attanā paccayo hoti, tato dhammato sayaṃ uppajjamānaṃ kathaṃ tena dhammena tannissitena vā aññamaññapaccayena evaṃbhūtaṃ taṃ dhammajātaṃ aññamaññapaccayā uppajjatīti vattabbataṃ arahatīti vuttamevatthaṃ udāharaṇena vibhāveti ‘‘yathā’’tiādinā. Tattha ‘‘khandhe paṭicca khandhā’’ti idaṃ ‘‘tena aññamaññapaccayena uppajjamāna’’nti imassa udāharaṇaṃ, ‘‘vatthuṃ paccayā khandhā’’ti idaṃ pana ‘‘tannissitena aññamaññapaccayena uppajjamāna’’nti etassa. Tasmāti vuttameva atthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Attano paccayassa paccayattābhāvatoti attano paccayabhūtassa arūpakkhandhassa paccayabhāvābhāvato. Na hi mahābhūtā yato khandhato uppannā, tesaṃ paccayā honti. Tadapekkhattāti itaretarapaccayabhāvāpekkhattā. Khandhe paṭicca paccayā cāti paṭiccavāre vuttaniyāmeneva khandhe paṭicca, paccayavāre vuttaniyāmena khandhe paccayā ca. Naaññamaññapaccayā ca vuttāti aññamaññapaccayato aññasmā nissayapaccayādito mahābhūtānaṃ uppatti vuttā cāti attho. Vatthuṃ paccayā uppajjamānāti vatthuṃ purejātapaccayaṃ katvā uppajjamānā. Tannissitena ca aññamaññapaccayenāti taṃ vatthuṃ nissitena khandhena aññamaññapaccayabhūtena uppajjanti, tasmā yathāvuttena kāraṇena vatthuṃ paccayā…pe… vuttā, iminā pariyāyena pana ujukaṃ pavattiyaṃ vatthussa aññamaññapaccayabhāvoti attho.

'ज्याला स्वतः प्रत्यय आहे, त्यापासून किंवा त्याच्यावर आश्रित असलेल्याने' म्हणजे ज्या धर्माला स्वतः स्वतःचा प्रत्यय असतो, त्या धर्मापासून स्वतः उत्पन्न होणारा धर्म त्या धर्माने किंवा त्यावर आश्रित असलेल्या अन्योन्यप्रत्ययाने अशा प्रकारे तो उत्पन्न झालेला धर्मसमूह अन्योन्यप्रत्ययाने उत्पन्न होतो, असे म्हणण्यास कसा योग्य ठरतो? हाच सांगितलेला अर्थ उदाहरणाने स्पष्ट करताना "यथा" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये "स्कंधांवर अवलंबून स्कंध" हे "त्या अन्योन्यप्रत्ययाने उत्पन्न होणारे" याचे उदाहरण आहे, तर "वस्तूला प्रत्यय करून स्कंध" हे "त्यावर आश्रित असलेल्या अन्योन्यप्रत्ययाने उत्पन्न होणारे" याचे उदाहरण आहे. 'त्यामुळे' याने सांगितलेल्या अर्थाचाच कारणभावाने निर्देश केला आहे. 'आपल्या प्रत्ययाच्या प्रत्ययत्वाचा अभाव असल्यामुळे' म्हणजे आपल्या प्रत्ययभूत असलेल्या अरूपस्कंधाचा प्रत्ययभाव नसल्यामुळे. कारण महाभूते ज्या स्कंधांपासून उत्पन्न होतात, त्यांचे प्रत्यय होत नाहीत. 'त्याच्या अपेक्षेमुळे' म्हणजे परस्परांच्या प्रत्ययभावाच्या अपेक्षेमुळे. 'स्कंधांवर अवलंबून आणि प्रत्यय' म्हणजे प्रतीत्यवारामध्ये सांगितलेल्या नियमानेच स्कंधांवर अवलंबून, आणि प्रत्ययवारामध्ये सांगितलेल्या नियमाने स्कंधांना प्रत्यय करून. 'अन्योन्यप्रत्ययाने नाही असे सांगितले आहे' म्हणजे अन्योन्यप्रत्ययाव्यतिरिक्त इतर निस्सयप्रत्यय इत्यादींमुळे महाभूतांची उत्पत्ती सांगितली आहे, असा अर्थ आहे. 'वस्तूला प्रत्यय करून उत्पन्न होणारे' म्हणजे वस्तूला पुरेजातप्रत्यय करून उत्पन्न होणारे. 'आणि त्यावर आश्रित असलेल्या अन्योन्यप्रत्ययाने' म्हणजे त्या वस्तूला आश्रित असलेल्या स्कंधाद्वारे अन्योन्यप्रत्ययभूत होऊन उत्पन्न होतात. म्हणून यथोक्त कारणाने 'वस्तूला प्रत्यय करून... पे...' असे म्हटले आहे. या पर्यायाने प्रवृत्तीमध्ये वस्तूचा थेट अन्योन्यप्रत्ययभाव होतो, असा अर्थ आहे.

59. Sā na gahitāti yā ‘‘cakkhāyatanaṃ nissāyā’’tiādinā cakkhāyatanādīnaṃ nissayapaccayatā vuttā, sā idha paṭiccavāre na vuttāti attho sahajātattho paṭiccatthoti katvā. Tenāha ‘‘cakkhāyatanādīni…pe… adhippāyo’’ti. Yesaṃ pana arūpakkhandhamahābhūtanāmarūpacittacetasikamahābhūtarūpidhammānaṃ vasena chadhā nissayapaccayo icchito, tesaṃ vasena idha vibhatto eva. Kathaṃ rūpivasena vibhattoti ce? ‘‘Vatthuṃ paṭicca khandhā’’ti hadayavatthuvasena sarūpato dassito eva. Itaresampi vasena ‘‘abyākataṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati nissayapaccayā’’ti ettha dassito. Yathā hi ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati ārammaṇapaccayā’’tiādīsu rūpāyatanādīnaṃ asatipi paṭiccaṭṭhapharaṇe ārammaṇapaccayabhāvo dassito hoti, evamidhāpi cakkhāyatanādīnaṃ nissayapaccayabhāvo dassito hoti. Tena vuttaṃ ‘‘nissaya…pe… na gahitānī’’ti.

५९. 'ती ग्रहण केली नाही' म्हणजे जी "चक्षु आयतनाचा आश्रय घेऊन" इत्यादींद्वारे चक्षु-आयतनादींची निस्सयप्रत्ययता सांगितली आहे, ती येथे प्रतीत्यवारामध्ये सांगितलेली नाही, कारण सहजात अर्थ हाच प्रतीत्य अर्थ आहे. म्हणूनच "चक्षु-आयतनादी... पे... हा अभिप्राय आहे" असे म्हटले आहे. परंतु ज्या अरूपस्कंध, महाभूत, नामरूप, चित्त-चेतसिक, महाभूत आणि रूपी धर्मांच्या द्वारे सहा प्रकारचा निस्सयप्रत्यय अपेक्षित आहे, त्यांच्या द्वारे येथे विभागणी केलीच आहे. रूपाच्या द्वारे कशी विभागणी केली आहे? असे विचारल्यास - "वस्तूला अवलंबून स्कंध" याद्वारे हृदयवस्तूच्या रूपाने स्पष्टपणे दाखवलेच आहे. इतरांच्या द्वारे सुद्धा "अव्याकृत धर्माला अवलंबून अव्याकृत धर्म निस्सयप्रत्ययाने उत्पन्न होतो" येथे दाखवले आहे. कारण ज्याप्रमाणे "कुशल धर्माला अवलंबून कुशल धर्म आरम्मणप्रत्ययाने उत्पन्न होतो" इत्यादींमध्ये रूपायतनादींचा प्रतीत्य-अर्थाचा विस्तार नसतानाही आरम्मणप्रत्ययभाव दाखवला आहे, त्याचप्रमाणे येथेही चक्षु-आयतनादींचा निस्सयप्रत्ययभाव दाखवला आहे. म्हणूनच "निस्सय... पे... ग्रहण केले नाहीत" असे म्हटले आहे.

60. Dvīsu [Pg.281] upanissayesūti anantarapakatūpanissayesu. Kusalāpi pana mahaggatāti pi-saddena abyākate mahaggate ākaḍḍhati ‘‘kusalāpi mahaggatā ārammaṇūpanissayaṃ na labhanti, pageva abyākatā’’ti. Kadāci na labhanti, yadā garuṃ katvā na pavattantīti attho.

६०. 'दोन उपनिश्रयांमध्ये' म्हणजे अनंतर-उपनिश्रय आणि प्रकृत-उपनिश्रय यामध्ये. 'कुशल सुद्धा महग्गत' यामध्ये 'अपि' (सुद्धा) या शब्दाने अव्याकृत महग्गत धर्मांना आकर्षित केले आहे - "कुशल महग्गत धर्म सुद्धा आलंबनोपनिश्रय प्राप्त करत नाहीत, मग अव्याकृत धर्मांचे काय सांगावे!" कधीकधी ते प्राप्त करत नाहीत, जेव्हा ते त्यांना आदरयुक्त करून प्रवृत्त होत नाहीत, असा अर्थ आहे.

61. Aññattha hetupaccayādīsu. Paccayaṃ aniddisitvāti paccayaṃ dhammaṃ sarūpato aniddisitvā. Na hi hetupaccayaniddesādīsu alobhādikusalādisarūpavisesato hetuādidhammā dassitā. Kusalādīsūti idaṃ alobhādivisesanaṃ. Tena yathā alobhādīsu ayameva paccayoti niyamo natthi, evaṃ tabbisesesu kusalādīsūti dasseti. Idha pana purejātapaccaye. Vatthunavatthudhammesūti niddhāraṇe bhummaṃ. Purejātapaccayā uppajjamānānanti iminā paṭisandhikkhaṇe, āruppe uppajjamāne ca khandhe nivatteti. Kasmā panettha vatthupurejātameva gahitaṃ, na ārammaṇapurejātanti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ārammaṇapurejātampi hi vatthupurejāte avijjamāne na labbhatī’’ti. Tassāti paṭisandhivipākassa. Na uddhaṭoti vuttamevatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘nevavipāka…pe… tīṇīti vutta’’nti vuttaṃ. Alābhatoti yadi labbheyya, ‘‘cattārī’’ti vattabbaṃ siyāti dasseti. Tatthāti vipākattike. Tīṇīti ‘‘vipākaṃ dhammaṃ paṭicca vipāko dhammo uppajjati purejātapaccayā, vipākadhammadhammaṃ, nevavipākanavipākadhammadhammaṃ paṭiccā’’ti imāni tīṇi.

६१. 'इतरत्र' म्हणजे हेतूप्रत्यय इत्यादींमध्ये. 'प्रत्ययाचा निर्देश न करता' म्हणजे प्रत्यय धर्माचा त्याच्या मूळ रूपाने निर्देश न करता. कारण हेतूप्रत्ययनिर्देश इत्यादींमध्ये अलोभ इत्यादी कुशल रूपाने विशेषतः हेतू इत्यादी धर्म दाखवलेले नाहीत. 'कुशल इत्यादींमध्ये' हे अलोभ इत्यादींचे विशेषण आहे. त्याद्वारे ज्याप्रमाणे अलोभ इत्यादींमध्ये "हाच प्रत्यय आहे" असा नियम नाही, त्याचप्रमाणे त्यांच्या विशेष अशा कुशल इत्यादींमध्ये आहे, असे दाखवले आहे. येथे मात्र पुरेजातप्रत्ययामध्ये. 'वस्तू आणि अवस्तू धर्मांमध्ये' हे निर्धारणार्थी सप्तमी विभक्तीचे रूप आहे. 'पुरेजातप्रत्ययाने उत्पन्न होणाऱ्यांच्या' याद्वारे पटिसंधीच्या क्षणी आणि अरूपलोकात उत्पन्न होणाऱ्या स्कंधांना वगळले आहे. येथे केवळ वस्तू-पुरेजातच का घेतले आहे, आलंबन-पुरेजात का नाही? अशी शंका मनात घेऊन म्हटले आहे - "कारण वस्तू-पुरेजात नसताना आलंबन-पुरेजात सुद्धा प्राप्त होत नाही." 'त्याचा' म्हणजे पटिसंधी विपाकाचा. 'वगळला नाही' हाच सांगितलेला अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी "नेवविपाक... पे... तीन असे म्हटले आहे" असे म्हटले आहे. 'न मिळाल्यामुळे' जर मिळाले असते, तर "चार" असे म्हणावे लागले असते, हे दाखवले आहे. 'त्यामध्ये' म्हणजे विपाक त्रिकामध्ये. 'तीन' म्हणजे "विपाक धर्माला अवलंबून विपाक धर्म पुरेजातप्रत्ययाने उत्पन्न होतो, विपाकधम्मधर्माला, नेवविपाकनविपाकधम्मधर्माला अवलंबून" हे तीन.

63. Tadupādārūpānanti te mahābhūte nissāya pavattaupādārūpānaṃ. Vadatīti ekakkhaṇikanānākkhaṇikakammapaccayaṃ vadati avinibbhogavasena pavattamānānaṃ tesaṃ paccayena visesābhāvato. Pavattiyaṃ kaṭattārūpānanti visesanaṃ paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpānaṃ ekakkhaṇikassapi kammapaccayassa icchitattā. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tathā paṭisandhikkhaṇe mahābhūtāna’’nti duvidhopi kammapaccayo vutto.

६३. तदुपादारूपानां (त्या उपादाय रूपांचे) म्हणजे त्या महाभूतांवर अवलंबून राहून प्रवृत्त होणाऱ्या उपादाय रूपांचे. 'म्हणतात' (वदति) म्हणजे एकक्षणिक आणि नानाक्षणिक कम्मप्रत्ययाला म्हणतात, कारण अविनीभोग (अविभक्त) रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या त्यांच्या प्रत्ययामध्ये कोणताही विशेष भेद नसतो. 'प्रवृत्तीमध्ये कटत्तारूपांचे' (पवत्तियं कटत्तारूपानं) हे विशेषण प्रतिसंधीच्या क्षणी कटत्तारूपांच्या एकक्षणिक कम्मप्रत्ययाची देखील इच्छा (अपेक्षा) असल्यामुळे दिले आहे. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये 'तसेच प्रतिसंधीच्या क्षणी महाभूतांचे' असे सांगून दोन्ही प्रकारचा कम्मप्रत्यय सांगितला आहे.

64. Yaṃ yaṃ paṭisandhiyaṃ labbhatīti cakkhundriyādīsu yaṃ yaṃ indriyarūpaṃ paṭisandhiyaṃ labbhati, tassa tassa vasena indriyarūpañca vatthurūpañca ‘‘kaṭattārūpa’’nti vuttaṃ.

६४. 'जे जे प्रतिसंधीमध्ये प्राप्त होते' म्हणजे चक्षुइंद्रिय इत्यादींमध्ये जे जे इंद्रियरूप प्रतिसंधीमध्ये प्राप्त होते, त्याच्या त्याच्या अनुषंगाने इंद्रियरूप आणि वत्थुरूप (वस्तुरूप) यांना 'कटत्तारूप' असे म्हटले आहे.

69. Kesañcīti pañcavokāre paṭisandhikkhandhādīnaṃ. Tesañhi vatthu niyamato vippayuttapaccayo hoti. Samānavippayuttapaccayāti sadisavippayuttapaccayā. Kusalākusalā hi khandhā ekacce ca abyākatā yassa [Pg.282] vippayuttapaccayā honti, na sayaṃ tato vippayuttapaccayaṃ labhanti cittasamuṭṭhānānaṃ vippayuttapaccayābhāvato vatthunāva vippayuttapaccayena uppajjanato. Ekacce pana abyākatā yassa vippayuttapaccayā honti, sayampi tato vippayuttapaccayaṃ labhanti yathā paṭisandhikkhaṇe vatthukkhandhā. Tena vuttaṃ ‘‘kesañci khandhā…pe… nānāvippayuttapaccayāpī’’ti. Paccayaṃ paccayaṃ karotīti paccayadhammaṃ vatthuṃ khandhe ca attano paccayabhūtaṃ karoti, yathāvuttaṃ paccayadhammaṃ paccayaṃ katvā pavattatīti attho. Taṃkiriyākaraṇatoti vippayuttapaccayakiccakaraṇato. Paṭicca uppatti natthīti paṭiccaṭṭhapharaṇaṃ natthi sahajātaṭṭho paṭiccaṭṭhoti katvā. ‘‘Paṭicca uppajjantī’’ti ettakamevāha, kiṃ paṭicca? Khandheti pākaṭoyamatthoti. Tenāha ‘‘kiṃ pana paṭiccā’’tiādi. Paccāsattiñāyena anantarassa vidhi paṭisedho vā hotīti gaṇheyyāti taṃ nivāretuṃ vuttanti dassento ‘‘anantarattā…pe… vuttaṃ hotī’’ti āha.

६९. 'काहींचे' (केसञ्चि) म्हणजे पंचवोकार (पंचस्कंधयुक्त) भूमीमध्ये प्रतिसंधी स्कंध इत्यादींचे. कारण त्यांचे वत्थु (वस्तू/आश्रय) नियमाने विप्पयुत्तप्रत्यय (विप्रयुक्तप्रत्यय) असते. 'समानविप्पयुत्तप्रत्यय' म्हणजे सदृश विप्रयुक्तप्रत्यय. कारण कुशल आणि अकुशल स्कंध आणि काही अव्याकृत स्कंध ज्याचे विप्रयुक्तप्रत्यय असतात, ते स्वतः त्यापासून विप्रयुक्तप्रत्यय मिळवत नाहीत; कारण चित्तसमुत्थान रूपांमध्ये विप्रयुक्तप्रत्ययाचा अभाव असतो आणि ते केवळ वत्थूच्या विप्रयुक्तप्रत्ययानेच उत्पन्न होतात. परंतु काही अव्याकृत स्कंध ज्याचे विप्रयुक्तप्रत्यय असतात, ते स्वतः देखील त्यापासून विप्रयुक्तप्रत्यय मिळवतात, जसे प्रतिसंधीच्या क्षणी वत्थु आणि स्कंध. म्हणूनच म्हटले आहे - 'काही स्कंध...पे... नानाविप्रयुक्तप्रत्यय देखील'. 'प्रत्ययाला प्रत्यय करतो' म्हणजे प्रत्ययधर्म असलेल्या वत्थूला आणि स्कंधांना स्वतःचा प्रत्ययभूत करतो, म्हणजेच पूर्वोक्त प्रत्ययधर्माला प्रत्यय करून प्रवृत्त होतो असा अर्थ आहे. 'त्याच्या क्रियेच्या करण्यामुळे' म्हणजे विप्रयुक्तप्रत्ययाच्या कृत्याच्या करण्यामुळे. 'अवलंबून उत्पत्ती नाही' म्हणजे सहजात अर्थ हाच प्रतीत्य (अवलंबून असण्याचा) अर्थ असल्यामुळे प्रतीत्य अर्थाचा विस्तार नाही. 'अवलंबून उत्पन्न होतात' एवढेच म्हटले आहे, कशावर अवलंबून? स्कंधांवर, हा अर्थ स्पष्टच आहे. म्हणूनच 'परंतु कशावर अवलंबून?' इत्यादी म्हटले आहे. संनिधतेच्या (जवळकीच्या) नियमाने लागून असलेल्याचा विधी किंवा निषेध होतो, असे ग्रहण केले जाऊ नये म्हणून त्याचे निवारण करण्यासाठी 'अनन्तरत्वामुळे...पे... असे म्हटले आहे' असे दर्शविले आहे.

71-72. Saṅkhipitvā dassitānaṃ vasenetaṃ vuttanti saṅkhipitvā dassitānaṃ paccayānaṃ vasena etaṃ ‘‘ime tevīsati paccayā’’tiādivacanaṃ vācanāmaggaṃ dassentehipi pāḷiyaṃ vuttanti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Ekenapīti kusalādīsu ca padesu ekenapi padena, tasmiṃ tasmiṃ vā paccayaniddese vākyasaṅkhātena ekenapi padena. Tayo paccayāti hetuārammaṇādhipatipaccayā. Te cattāro pacchājātañca vajjetvāti ettha yathāvutte cattāro paccaye vitthāritattā ‘‘vajjetvā’’ti vuttaṃ, pacchājātaṃ pana sabbena sabbaṃ aggahitattā. Ettakā hi ekūnavīsati paccayā yathāvutte paccaye vajjetvā avasiṭṭhā. Ye panāti padakārake vadati. Saṅkhipitvāti padassa ‘‘pāḷiyaṃ vitthāritaṃ avitthāritañca sabbaṃ saṅgahetvā vutta’’nti atthaṃ vadanti. ‘‘Tevīsati paccayā’’ti pāṭhena bhavitabbaṃ ‘‘sabbaṃ saṅgahetvā’’ti vuttattā. Pacchājātapaccayoyeva hi vajjetabboti. Evaṃ vādantare vattabbaṃ vatvā idāni pāḷiyā aviparītaṃ atthaṃ dassetuṃ ‘‘ādimhi panā’’tiādi vuttaṃ.

७१-७२. 'संक्षिप्त करून दाखविलेल्यांच्या वशाने हे म्हटले आहे' म्हणजे संक्षिप्त करून दाखविलेल्या प्रत्ययांच्या वशाने हे 'हे तेवीस प्रत्यय आहेत' इत्यादी वचन वाचनमार्ग दाखविणाऱ्यांनी देखील पाळीमध्ये (पालिमध्ये) म्हटले आहे, असे अट्ठकथेत सांगितले आहे. 'एका पदाने देखील' (एकेनापि) म्हणजे कुशल इत्यादी पदांमध्ये एका पदाने देखील, किंवा त्या त्या प्रत्ययनिर्देशात वाक्यसंज्ञित एका पदाने देखील. 'तीन प्रत्यय' म्हणजे हेतू, आरम्मण आणि अधिपती प्रत्यय. 'त्या चार आणि पश्चाज्जात प्रत्ययाला वर्ज्य करून' येथे पूर्वोक्त चार प्रत्ययांचा विस्तार केल्यामुळे 'वर्ज्य करून' असे म्हटले आहे, परंतु पश्चाज्जात प्रत्यय हा सर्वतोपरी न घेतल्यामुळे वर्ज्य केला आहे. कारण पूर्वोक्त प्रत्यय वर्ज्य करून उर्वरित हे एकोणीस प्रत्यय आहेत. 'जे लोक' असे पद बनविणाऱ्यांच्या बाबतीत म्हणतात. 'संक्षिप्त करून' या पदाचा अर्थ 'पाळीमध्ये (पालिमध्ये) विस्तारित आणि अविस्तारित सर्व संग्रह करून सांगितले आहे' असा करतात. 'सर्व संग्रह करून' असे म्हटल्यामुळे 'तेवीस प्रत्यय' असा पाठ असायला हवा. कारण केवळ पश्चाज्जात प्रत्ययच वर्ज्य करायचा आहे. अशा प्रकारे दुसऱ्या मतामध्ये जे सांगायचे आहे ते सांगून, आता पाळीचा (पालिचा) अविपरीत (यथार्थ) अर्थ दाखविण्यासाठी 'परंतु सुरुवातीला' इत्यादी म्हटले आहे.

Vibhaṅgavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

विभंगवारवर्णना समाप्त झाली.

(2) Saṅkhyāvāravaṇṇanā

(२) संख्यावारवर्णना

73. Yathā [Pg.283] aññamaññapaccaye viseso vibhaṅge atthīti idaṃ hetupaccayādivibhaṅgato visesabhāvasāmaññena vuttaṃ. Na hi yādiso aññamaññapaccayavibhaṅge viseso, tādiso purejātapaccayavibhaṅge. Tathā hi aññamaññapaccaye paṭisandhi labbhati, na purejātapaccaye. ‘‘Vipākābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭiccā’’tiādike vibhaṅgeti iminā yasmiṃ paccaye vipākābyākataṃ uddhaṭaṃ, taṃ nidassanavasena dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā hetupaccayādīsu ‘‘vipākābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭiccā’’tiādinā vibhaṅge vipākābyākataṃ uddhaṭaṃ atthi, evaṃ vipākābyākatābhāvaṃ āsevanapaccaye visesaṃ dassetīti.

७३. जसे अन्योन्यप्रत्ययामध्ये (अञ्ञमञ्ञप्रत्यय) विभंगात विशेष आहे, हे हेतूप्रत्यय इत्यादींच्या विभंगापेक्षा विशेष भावाच्या सामान्यतेने म्हटले आहे. कारण जसा विशेष अन्योन्यप्रत्ययविभंगात आहे, तसा पुरेजातप्रत्ययविभंगात नाही. तसेच अन्योन्यप्रत्ययात प्रतिसंधी प्राप्त होते, पुरेजातप्रत्ययात नाही. 'विपाकाव्याकृत एका स्कंधाला अवलंबून' इत्यादी विभंगात याद्वारे ज्या प्रत्ययात विपाकाव्याकृत उद्धृत केले आहे, ते उदाहरणादाखल दाखविले आहे. हे असे म्हटले आहे - जसे हेतूप्रत्यय इत्यादींमध्ये 'विपाकाव्याकृत एका स्कंधाला अवलंबून' इत्यादी विभंगात विपाकाव्याकृत उद्धृत केले आहे, तसेच आसेवनप्रत्ययात विपाकाव्याकृताचा अभाव हा विशेष दर्शवितो.

74. Etasmiṃ anulometi imasmiṃ paṭiccavāre paccayānulome. Suddhikanayeti paṭhame naye. Dassitagaṇanatoti ‘‘nava, tīṇi, eka’’nti evaṃ saṅkhepato dassitagaṇanato. Tato paresu nayesūti tato paṭhamanayato paresu dutiyādinayesu. Aññissāti navādibhedato aññissā gaṇanāya. Abahugaṇanena yuttassa bahugaṇanassa paccayassa, tena abahugaṇanena. Samānagaṇanatā cāti ca-saddo byatireko. Tena paccanīyato anulome yo viseso vuccati, taṃ joteti. Tenāha ‘‘anulomeyeva daṭṭhabbā’’ti. Anulomeyevāti avadhāraṇena nivattitaṃ dassetuṃ ‘‘paccanīye…pe… vakkhatī’’ti vuttaṃ.

७४. 'या अनुलोमामध्ये' म्हणजे या प्रतीत्यवाराच्या प्रत्यय-अनुलोमामध्ये. 'शुद्धिकनयामध्ये' म्हणजे पहिल्या नयामध्ये (पद्धतीमध्ये). 'दाखविलेल्या गणनेवरून' म्हणजे 'नऊ, तीन, एक' अशा प्रकारे संक्षेपाने दाखविलेल्या गणनेवरून. 'त्यानंतरच्या नयांमध्ये' म्हणजे त्या पहिल्या नयानंतरच्या दुसऱ्या इत्यादी नयांमध्ये. 'दुसऱ्या' म्हणजे नऊ इत्यादी भेदांपेक्षा दुसऱ्या गणनेने. अल्प गणना असलेल्याच्या बहुगणना असलेल्या प्रत्ययाशी, त्या अल्प गणनेने. 'आणि समान गणना असणे' यातील 'च' शब्द व्यतिरेक (भेद) दर्शवितो. त्याद्वारे पच्चनीय (व्यतिरेक) पेक्षा अनुलोमामध्ये जो विशेष सांगितला आहे, तो स्पष्ट करतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अनुलोमामध्येच पाहावे'. 'अनुलोमामध्येच' या अवधारणेने (निश्चयाने) जे निवृत्त झाले आहे ते दाखविण्यासाठी 'पच्चनीयामध्ये...पे... सांगितले जाईल' असे म्हटले आहे.

76-79. Te pana terasamūlakādike naye sāsevanasavipākesu dvīsu dvāvīsatimūlakesu sāsevanameva gahetvā itaraṃ pajahanto āha ‘‘pacchājātavipākānaṃ parihīnattā’’ti. Virodhābhāve satīti idaṃ ‘‘siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjeyyā’’tiādīsu viya parikappavacanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘pucchāya dassitanayenā’’ti. Tassa ca tevīsatimūlakassa. Nāmanti tevīsatimūlakanti nāmaṃ. Dvāvīsati…pe… vuttanti etena dvāvīsatimūlakova paramatthato labbhati, na tevīsatimūlakoti dasseti.

७६-७९. परंतु त्यांनी तेरा-मूलक इत्यादी नयामध्ये, सासेवन (आसेवनासहित) आणि सविपाक (विपाकासहित) अशा दोन बावीस-मूलकांमध्ये केवळ सासेवन ग्रहण करून दुसऱ्याचा त्याग करताना 'पश्चाज्जात आणि विपाकाचा ऱ्हास झाल्यामुळे' असे म्हटले आहे. 'विरोध नसताना' हे 'कदाचित कुशल धर्माला अवलंबून अकुशल धर्म उत्पन्न होईल' इत्यादींमधील परिकल्प वचनाला (काल्पनिक विधानाला) संधान करून म्हटले आहे. म्हणूनच 'पृच्छेमध्ये (प्रश्नामध्ये) दाखविलेल्या नयाने' असे म्हटले आहे. 'आणि त्याच्या' म्हणजे तेवीस-मूलकाच्या. 'नाव' म्हणजे तेवीस-मूलक हे नाव. 'बावीस...पे... म्हटले आहे' याद्वारे बावीस-मूलकच परमार्थतः प्राप्त होतो, तेवीस-मूलक नाही, हे दर्शविले आहे.

Aññapadānīti [Pg.284] hetuadhipatipadādīni. Suddhikanayoti paṭhamanayo, yaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ekamūla’’nti vuttaṃ. Ārammaṇamūlakādīsu na labbhatīti dumūlakādīsu taṃ na yojīyati. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ sodhetvā eva hi abhidhammapāḷi pavattā, tasmā ‘‘ārammaṇe…pe… pañhā’’ti vuttanti sambandho. Tatthāti ‘‘tīṇiyeva pañhā’’ti pāṭhe. ‘‘Vattu adhippāyānuvidhāyī saddappayogo’’ti katvā adhippāyaṃ vibhāvento āha ‘‘tato uddhaṃ gaṇanaṃ nivāreti, na adho paṭikkhipatī’’ti. Gaṇanāya upanikkhittapaññattibhāvato heṭṭhāgaṇanaṃ amuñcitvāva uparigaṇanā sambhavatīti āha ‘‘tīsu ekassa antogadhatāya ca ‘tīṇiyevā’ti vutta’’nti. Attano vacananti ‘‘tatridaṃ lakkhaṇa’’ntiādinā vuttaṃ attano vacanaṃ.

'अन्य पदे' म्हणजे हेतू, अधिपती इत्यादी पदे. 'शुद्धिक नय' म्हणजे पहिला नय, ज्याला अट्ठकथेत 'एकमूल' म्हटले आहे. 'आरम्मणमूलक' इत्यादींमध्ये मिळत नाही, म्हणजे द्विमूलक इत्यादींमध्ये ते योजिले जात नाही. कारण खालचे खालचे शुद्ध करूनच अभिधम्मपाळी प्रवृत्त झाली आहे, म्हणून 'आरम्मणे...पे... पञ्हा' असे म्हटले आहे, असा संबंध आहे. तेथे म्हणजे 'तीणियेव पञ्हा' (तीनच प्रश्न) या पाठात. 'बोलणाऱ्याच्या अभिप्रायाचे अनुकरण करणारा शब्दप्रयोग असतो' असे मानून अभिप्राय स्पष्ट करताना म्हटले आहे: 'त्याहून वरची गणना तो रोखतो, खालची नाकारत नाही.' गणनेच्या उपनिक्षिप्त-प्रज्ञप्तिभावामुळे खालची गणना न सोडताच वरची गणना संभवते, म्हणून म्हटले आहे: 'तीन्हींमध्ये एकाचा अंतर्भाव असल्यामुळे 'तीणियेव' असे म्हटले आहे.' 'स्वतःचे वचन' म्हणजे 'तत्रिदं लक्खणं' इत्यादींद्वारे म्हटलेले स्वतःचे वचन.

80-85. Avigatā…pe… vuttepi vipallāsayojanaṃ akatvāti adhippāyo. Sā dassitā hotīti sā vipallāsayojanaṃ akatvā dassiyamānā yadipi dassitā hoti, na evaṃ āvikaraṇavasena dassitā hoti tādisassa liṅganassa abhāvato yathā vipallāsayojanāyanti adhippāyo. Tenāha ‘‘vipallāsa…pe… hotī’’ti. Evameva adhippāyo yojetabboti ‘‘ye…pe… taṃ dassetu’’nti ettha ‘‘yadipi avigatānantara’’ntiādinā yathā adhippāyo yojito, evameva ‘‘tenetaṃ āvikarotī’’ti etthāpi adhippāyo yojetabbo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā tattha ‘‘ūnataragaṇanehi samānagaṇanehi ca saddhiṃ saṃsandane ūnatarā samānā ca gaṇanā hotī’’ti ayamattho ñāpanavasena dassito, evamidhāpīti. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ārammaṇapaccayo yena yena bahutaragaṇanena vā samānagaṇanena vā paccayena saddhiṃ tikadukādibhedaṃ gacchati, sabbattha tīṇeva pañhavissajjanāni veditabbānī’’ti. Na kevalamatthavisesāvikaraṇatthamevettha tathā yojanā katā, atha kho desanākkamoyeva soti dassetuṃ ‘‘paccanīyādīsupi panā’’tiādimāha. Tattha mūlapadanti ārammaṇapaccayādikaṃ tasmiṃ tasmiṃ naye mūlabhūtaṃ padaṃ. Tatthāti paccanīyādīsu. Etaṃ lakkhaṇanti ‘‘tatridaṃ lakkhaṇa’’ntiādinā vuttalakkhaṇaṃ. Tasmāti yasmā pubbenāparaṃ pāḷi evameva pavattā, tasmā eva. Tena mūlapadaṃ ādimhiyeva ṭhapetvā desanā ñāyāgatāti dasseti. Yadi evaṃ liṅganena atthavisesāvikaraṇaṃ kathanti [Pg.285] āha ‘‘na ca viññāte atthe vacanena liṅgena ca payojanaṃ atthī’’ti.

८०-८५. 'अविगत...पे...' असे म्हटले असतानाही विपर्यास-योजना न करता, असा अभिप्राय आहे. 'ती दर्शविली जाते' म्हणजे ती विपर्यास-योजना न करता दर्शविली जात असताना जरी दर्शविली जात असली, तरी अशा प्रकारच्या चिन्हाच्या (लिंगाच्या) अभावामुळे ती प्रकटीकरणाच्या स्वरूपात दर्शविली जात नाही, जशी विपर्यास-योजनेमध्ये दर्शविली जाते, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे: 'विपल्लास...पे... होते.' 'अशाच प्रकारे अभिप्राय योजावा' म्हणजे 'जे...पे... ते दर्शवण्यासाठी' येथे 'जरी अविगत-अनंतर' इत्यादींद्वारे जसा अभिप्राय योजिला आहे, तसाच 'तेनेतं आविकरोति' येथेही अभिप्राय योजावा. काय म्हटले आहे? जसे तेथे 'कमी गणनेशी आणि समान गणनेशी तुलना केली असता कमी आणि समान गणना होते' हा अर्थ ज्ञापनाद्वारे दर्शविला आहे, तसेच येथेही. म्हणूनच अट्ठकथेत म्हटले आहे: 'आरम्मणप्रत्यय ज्या ज्या अधिक गणनेच्या किंवा समान गणनेच्या प्रत्ययासोबत तिक-दुक इत्यादी भेदाला प्राप्त होतो, तेथे सर्वत्र तीनच प्रश्न-विसर्जन जाणावीत.' येथे केवळ अर्थविशेषाच्या प्रकटीकरणासाठीच तशी योजना केलेली नाही, तर तो देशनाक्रमच आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'पच्चनीय इत्यादींमध्ये सुद्धा...' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'मूलपद' म्हणजे आरम्मणप्रत्यय इत्यादी, जे त्या त्या नयामध्ये मूलभूत पद आहे. 'तेथे' म्हणजे पच्चनीय इत्यादींमध्ये. 'हे लक्षण' म्हणजे 'तत्रिदं लक्खणं' इत्यादींद्वारे सांगितलेले लक्षण. 'त्यामुळे' म्हणजे ज्या कारणाने पाळी पूर्व-पर अशीच प्रवृत्त झाली आहे, म्हणूनच. याद्वारे मूळ पद सुरुवातीलाच ठेवून देशना न्यायसंगत आली आहे, हे दर्शविते. जर असे आहे, तर चिन्हाद्वारे अर्थविशेषाचे प्रकटीकरण कसे होते? यावर म्हटले आहे: 'अर्थ समजल्यावर वचनाची आणि चिन्हाची काही गरज नसते.'

Paccayānulomavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रत्यय-अनुलोम-वर्णना समाप्त झाली.

Paṭiccavāro

पटिच्चवार (प्रतीत्यवार)

Paccayapaccanīyavaṇṇanā

प्रत्यय-पच्चनीय-वर्णना

86-87. Rūpasamuṭṭhāpakavaseneva veditabbanti idaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ anantaraṃ ‘‘cittasamuṭṭhānañca rūpa’’nti pāḷiyaṃ āgatattā vuttaṃ, pañcaviññāṇānaṃ pana ahetukapaṭisandhicittānañca vasena yojanā sambhavatīti katvā vuttaṃ ‘‘sabbasaṅgāhikavasena panetaṃ na na sakkā yojetu’’nti.

८६-८७. 'रूपसमुत्थापक भावानेच जाणावे' हे अट्ठकथेचे वचन पुढे पाळीमध्ये 'चित्तसमुट्ठानं च रूपं' असे आल्यामुळे म्हटले आहे. परंतु, पंचविज्ञानांच्या आणि अहेतुक-प्रतिसंधी-चित्तांच्या द्वारे योजना संभवते, हे लक्षात घेऊन म्हटले आहे: 'सर्वसंग्राहक भावाने मात्र हे योजणे अशक्य नाही.'

93. Sahajātapurejātapaccayāti idaṃ paccayena paccayadhammopalakkhaṇanti dassetuṃ ‘‘sahajātā ca hetuādayo…pe… attho daṭṭhabbo’’ti vatvā ‘‘na hī’’tiādinā tamevatthaṃ samattheti.

९३. 'सहजात-पुरेजात-प्रत्यय' हे प्रत्ययाद्वारे प्रत्ययधर्माचे उपलक्षण आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'सहजात आणि हेतू इत्यादी...पे... अर्थ जाणावा' असे सांगून 'न ही' इत्यादींद्वारे त्याच अर्थाचे समर्थन केले आहे.

94-97. So paccayoti so paṭiccaṭṭhapharaṇako paccayo.

९४-९७. 'तो प्रत्यय' म्हणजे तो पटिच्च-अर्थाला व्यापणारा प्रत्यय.

99-102. Cittasamuṭṭhānādayoti ādi-saddena bāhirarūpaāhārasamuṭṭhānādayo rūpakoṭṭhāsā saṅgayhanti. Tassāti maggapaccayaṃ labhantassa rūpassa. Evameva panāti iminā yathā namaggapaccaye vuttaṃ, evameva nahetupaccayādīsu yaṃ hetupaccayaṃ labhati, tassa parihīnattāti imamatthaṃ upasaṃharati. Tenāha ‘‘ekaccarūpassa paccayuppannatā daṭṭhabbā’’ti.

९९-१०२. 'चित्तसमुत्थान इत्यादी' यातील 'इत्यादी' शब्दाने बाह्य रूप, आहारसमुत्थान इत्यादी रूपाचे भाग संग्रहित होतात. 'त्याचे' म्हणजे मग्गप्रत्यय मिळवणाऱ्या रूपाचे. 'अशाच प्रकारे मात्र' याद्वारे जसे 'न-मग्गप्रत्यया'मध्ये म्हटले आहे, तसेच 'न-हेतुप्रत्यय' इत्यादींमध्ये जो हेतू-प्रत्यय मिळवतो, त्याच्या अभावामुळे, या अर्थाचा उपसंहार केला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे: 'काही रूपांची प्रत्ययोत्पन्नता जाणावी.'

107-130. Sabbatthāti pannarasamūlakādīsu sabbesu nayesu. Kāmaṃ suddhikanayādīsu visadisavissajjanā, idhādhippetatthaṃ pana dassetuṃ ‘‘ekesū’’tiādi vuttaṃ. Idhāti etesu nāhāramūlakādinayesu. Gaṇanāyeva na sarūpadassananti suddhikanaye viya gaṇanāya eva na sarūpadassanaṃ adhippetanti attho.

१०७-१३०. 'सर्वत्र' म्हणजे पंधरा-मूलक इत्यादी सर्व नयांमध्ये. जरी शुद्धिक-नय इत्यादींमध्ये विसदृश उत्तरे आहेत, तरी येथे अभिप्रेत असलेला अर्थ दर्शवण्यासाठी 'एकेसू' इत्यादी म्हटले आहे. 'येथे' म्हणजे या न-आहारमूलक इत्यादी नयांमध्ये. 'गणनाच, स्वरूपदर्शन नाही' म्हणजे शुद्धिक-नयाप्रमाणे केवळ गणनाच अभिप्रेत आहे, स्वरूपदर्शन नाही, असा अर्थ आहे.

Paccayapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रत्यय-पच्चनीय-वर्णना समाप्त झाली.

Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā

प्रत्यय-अनुलोम-पच्चनीय-वर्णना

131-189. Tiṇṇanti [Pg.286] hetu adhipati maggoti imesaṃ tiṇṇaṃ paccayānaṃ. Sādhāraṇānanti ye tesaṃ tiṇṇaṃ sādhāraṇā paccayā paccanīkato na labbhanti, yasmā tesaṃ saṅgaṇhanavasena vuttaṃ, tasmā. Maggapaccayeti maggapaccaye anulomato ṭhite. Itarehīti hetuadhipatipaccayehi. Sādhāraṇā sattevāti maggapaccayavajje satteva. Hetupaccayopi paccanīyato na labbhatīti heturahitesu adhipatino abhāvā. So panāti hetupaccayo asādhāraṇoti katvā na vutto sādhāraṇānaṃ alabbhamānānaṃ vuccamānattā. Na hi hetupaccayo maggapaccayassa sādhāraṇo. Yehīti yehi paccayehi. Teti anantarapaccayādayo. Ekantikattāti avinābhāvato. Arūpaṭṭhānikāti arūpapaccayā arūpadhammānaṃyeva paccayabhūtā anantarapaccayādayo. Tenāti ‘‘ekantikānaṃ arūpaṭṭhānikā’’ti idhādhippetattā. Tehīti purejātāsevanapaccayehi. Tesaṃ vasenāti tesaṃ ūnataragaṇanānaṃ ekakādīnaṃ vasena. Tassa tassāti paccanīyato yojitassa tassa tassa dukādikassa bahugaṇanassa. Gaṇanāti ūnataragaṇanā. Anulomato ṭhitassapīti pi-saddena anulomato ṭhito vā hotu paccanīyato yojito vā, ūnataragaṇanāya samānanti dasseti. Nayidaṃ lakkhaṇaṃ ekantikanti iminā yathāvuttalakkhaṇaṃ yebhuyyavasena vuttanti dasseti.

१३१-१८९. 'तिन्हींचे' म्हणजे हेतू, अधिपती, मग्ग या तीन प्रत्ययांचे. 'साधारणांचे' म्हणजे जे त्या तिन्हींचे साधारण प्रत्यय पच्चनीय रूपाने मिळत नाहीत, कारण त्यांचा संग्रह करण्याच्या उद्देशाने हे म्हटले आहे, म्हणून. 'मग्गप्रत्ययात' म्हणजे मग्गप्रत्यय अनुलोम रूपाने स्थित असताना. 'इतरांद्वारे' म्हणजे हेतू आणि अधिपती प्रत्ययांद्वारे. 'साधारण सातच' म्हणजे मग्गप्रत्यय वगळता सातच. 'हेतू-प्रत्यय देखील पच्चनीय रूपाने मिळत नाही' कारण हेतू नसलेल्यांमध्ये अधिपतीचा अभाव असतो. 'तो मात्र' म्हणजे हेतू-प्रत्यय असाधारण असल्यामुळे सांगितला नाही, कारण न मिळणाऱ्या साधारण प्रत्ययांचे कथन केले जात आहे. हेतू-प्रत्यय हा मग्गप्रत्ययाचा साधारण प्रत्यय नाही. 'ज्यांच्याद्वारे' म्हणजे ज्या प्रत्ययांद्वारे. 'ते' म्हणजे अनन्तरप्रत्यय इत्यादी. 'एकांतिकत्वामुळे' म्हणजे अविनाभावामुळे. 'अरूपस्थानिक' म्हणजे अरूपप्रत्यय जे अरूपधर्मांचेच प्रत्ययभूत असलेले अनन्तरप्रत्यय इत्यादी आहेत. 'त्यामुळे' म्हणजे 'एकांतिकांचे अरूपस्थानिक' हे येथे अभिप्रेत असल्यामुळे. 'त्यांच्याद्वारे' म्हणजे पुरेजात आणि आसेवन प्रत्ययांद्वारे. 'त्यांच्या प्रभावाने' म्हणजे त्या कमी गणना असलेल्या एकक इत्यादींच्या प्रभावाने. 'त्या त्या' म्हणजे पच्चनीय रूपाने योजिलेल्या त्या त्या दुक इत्यादींच्या बहुगणनेचे. 'गणना' म्हणजे कमी गणना. 'अनुलोम रूपाने स्थित असलेल्याचेही' यातील 'अपि' शब्दाने अनुलोम रूपाने स्थित असो वा पच्चनीय रूपाने योजिलेला असो, तो कमी गणनेच्या समान असतो, हे दर्शविते. 'हे लक्षण एकांतिक नाही' याद्वारे वर सांगितलेले लक्षण प्रामुख्याने सांगितले आहे, हे दर्शविते.

Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रत्यय-अनुलोम-पच्चनीय-वर्णना समाप्त झाली.

Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā

प्रत्यय-पच्चनीय-अनुलोम-वर्णना

190. Sabbesupīti pacchājātaṃ ṭhapetvā sabbesupi paccayesu. So hi anulomato alabbhamānabhāvena gahito ‘‘sabbesū’’ti ettha saṅgahaṃ na labhati. Arūpāvacaravipākassa āruppe uppannalokuttaravipākassa ca purejātāsevanānaṃ alabbhanatoti ‘‘kiñci nidassanavasena dassento’’ti āha.

१९०. ‘सब्बेसुपि’ (सर्व प्रत्ययांमध्येही) म्हणजे पश्चाज्जात (प्रत्यय) वगळून सर्व प्रत्ययांमध्ये. कारण तो (पश्चाज्जात प्रत्यय) अनुलोम पद्धतीने प्राप्त न होणारा म्हणून घेतला गेल्यामुळे, येथे ‘सर्व प्रत्ययांमध्ये’ या संग्रहात समाविष्ट होत नाही. अरूपावचर विपाकामध्ये आणि अरूप भूमीत उत्पन्न होणाऱ्या लोकोत्तर विपाकामध्ये पुरेजात (पूर्वजात) व आसेवन प्रत्यय प्राप्त होत नसल्यामुळे, ‘काही उदाहरणांच्या द्वारे दर्शविताना’ असे म्हटले आहे.

Avasesānaṃ lābhamattanti avasesānaṃ ekaccānaṃ lābhaṃ. Tenāha ‘‘na sabbesaṃ avasesānaṃ lābha’’nti. Pacchājāte pasaṅgo natthīti pacchājāto [Pg.287] anulomato tiṭṭhatīti ayaṃ pasaṅgo eva natthi. Purejā…pe… labbhatīti iminā vippayutte paccanīyato ṭhite purejāto labbhatīti ayampi atthato āpanno hotīti taṃ niddhāretvā tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘purejāto pana vippayutte paccanīyato ṭhite anulomato labbhatīti idampī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘avasesā sabbepīti atthe gayhamāne āpajjeyyā’’ti idaṃ tassā atthāpattiyā sabbhāvadassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, attho pana tādiso na upalabbhatīti ayamettha adhippāyo. Tenāha ‘‘yampi kecī’’tiādi.

‘अवसेसां लाभमत्तं’ (उरलेल्यांचा केवळ लाभ) म्हणजे उरलेल्या काही जणांचा लाभ. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘सर्व उरलेल्यांचा लाभ नाही’. ‘पच्छाजाते पसङ्गो नत्थि’ (पश्चाज्जात प्रत्ययामध्ये प्रसंग नाही) म्हणजे पश्चाज्जात प्रत्यय अनुलोम पद्धतीने राहतो, हा प्रसंगच उद्भवत नाही. ‘पुरेजा...पे... लब्भति’ (पुरेजात...पे... प्राप्त होतो) याद्वारे विप्रयुक्त प्रत्यय व्यतिरेक (पच्चनीय) रूपाने राहिला असता पुरेजात प्रत्यय प्राप्त होतो, हा अर्थही सिद्ध होतो. त्याचे निर्धारण करून तेथे जे सांगायचे आहे, ते दर्शविण्यासाठी ‘पुरेजात प्रत्यय विप्रयुक्त प्रत्यय व्यतिरेक रूपाने राहिला असता अनुलोम पद्धतीने प्राप्त होतो, हे देखील...’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘अवसेसा सब्बेपि’ (उरलेले सर्वही) असा अर्थ घेतल्यास जी आपत्ती येईल, ती केवळ त्या अर्थापत्तीचे अस्तित्व दर्शविणारी मानली पाहिजे, परंतु तसा अर्थ प्रत्यक्षात आढळत नाही, असा येथे अभिप्राय आहे. म्हणूनच ‘यम्पि केचि’ (जे काही) इत्यादी म्हटले आहे.

Tattha kecīti padakāre sandhāyāha. Te hi ‘‘arūpadhātuyā cavitvā kāmadhātuṃ upapajjantassa gatinimittaṃ ārammaṇapurejātaṃ hotīti ñāpetuṃ ‘navippayuttapaccayā purejāte’ti ayamattho niddhārito’’ti vadanti, taṃ na yujjati āruppe rūpaṃ ārabbha cittuppādassa asambhavato. Tathā heke asaññabhavānantarassa viya āruppānantarassa kāmāvacarapaṭisandhiviññāṇassa purimānupaṭṭhitārammaṇaṃ icchanti. Tenevāha ‘‘tampi tesaṃ rucimattamevā’’tiādi. Yujjamānakapaccayuppannavasena vāti yasmiṃ yasmiṃ paccaye anulomato ṭhite yaṃ yaṃ paccayuppannaṃ bhavituṃ yujjati, tassa tassa vasenāti attho. Na vicāritaṃ suviññeyyattāti adhippāyo. Navāti ārammaṇaanantarasamanantarūpanissayapurejātāsevanasampayuttanatthivigatapaccayā. Tampi tesaṃ navannaṃ paccayānaṃ anulomato alabbhamānataṃ.

तेथे ‘केचि’ (काही) हे पदकारांना (व्याकरणकारांना) उद्देशून म्हटले आहे. कारण ते म्हणतात की, ‘अरूपधातूधून च्युत होऊन कामधातूमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या व्यक्तीसाठी गतिनिमित्त हे आलंबन-पुरेजात होते, हे जाणवून देण्यासाठी ‘नविप्रयुक्तप्रत्ययामुळे पुरेजात प्रत्यय होतो’ हा अर्थ निर्धारित केला आहे.’ परंतु ते योग्य नाही, कारण अरूप भूमीत रूपाला अनुसरून चित्ताची उत्पत्ती होणे असंभव आहे. तसेच काही आचार्य असज्ञ-भवानंतरच्या प्रतिसंधीप्रमाणेच, अरूप-भवानंतरच्या कामावचर प्रतिसंधीविज्ञानाचे पूर्वी उपस्थित न झालेले आलंबन मानतात. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘ते देखील केवळ त्यांची आवड (रुची) आहे’ इत्यादी. ‘युज्जमानक-पच्चय्युप्पन्नवसेन वा’ (योग्य अशा प्रत्ययोत्पन्नाच्या वशने) म्हणजे ज्या ज्या प्रत्ययाच्या अनुलोम रूपाने राहिल्यावर जे जे प्रत्ययोत्पन्न होणे योग्य आहे, त्या त्या वशने असा अर्थ आहे. सहज समजण्यासारखे असल्यामुळे यावर अधिक विचार केला नाही, असा अभिप्राय आहे. ‘नव’ (नऊ) म्हणजे आलंबन, अनंतरा, समनंतर, उपनिश्रय, पुरेजात, आसेवन, संप्रयुक्त, नास्ती आणि विगत प्रत्यय. ते देखील त्या नऊ प्रत्ययांचे अनुलोम रूपाने प्राप्त न होणे दर्शविते.

191-195. Na aññamaññena ghaṭitassa mūlassāti aññamaññapaccayena paccanīyato ṭhitena yojitassa sattamassa mūlassa vitthāritattā. Sabbaṃ sadisanti sabbapāḷigamanaṃ sadisaṃ.

१९१-१९५. ‘न अञ्ञमञ्ञेन घटितस्स मूलस्स’ (परस्परांशी न जोडलेल्या मूलाचे) म्हणजे व्यतिरेक (पच्चनीय) रूपाने राहिलेल्या अन्योन्य (अञ्ञमञ्ञ) प्रत्ययाशी जोडलेल्या सातव्या मूलाचा विस्तार केल्यामुळे. ‘सब्बं सदिसं’ (सर्व समान आहे) म्हणजे सर्व पाळीचे (पाठाचे) मार्ग समान आहेत.

Imasmiṃ…pe… veditabboti ettha imasmiṃ etthāti dve bhummaniddesā. Tesu paṭhamassa visayo paccanīyānulometi aṭṭhakathāyameva dassitoti adassitassa visayaṃ dassetuṃ ‘‘etesū’’tiādi vuttaṃ. Pi-saddenāti ‘‘imesampī’’ti ettha pi-saddena. Kismiñci paccaye. Kammapaccayaṃ labhantānipi cakkhādīni vipākaviññāṇādīni ca indriyaṃ na labhantīti katvā ‘‘yebhuyyenā’’ti vuttaṃ, katipayaṃ na labhatīti vuttaṃ hoti. Maggapaccayantiādīsupi eseva nayo. Yathāvuttānīti pañcavokārapavattiasaññabhavapariyāpannāni kaṭattārūpāneva vadati, na cittasamuṭṭhānarūpānīti [Pg.288] adhippāyo. Ye rūpadhammānaṃ paccayā hontīti ye hetuadhipatisahajātādipaccayā rūpadhammānaṃ paccayā honti, eteyeva hetuadhipatiādike cha paccaye na labhanti. Eteyevāti vacanena aññe katipaye labhantīti siddhaṃ hotīti taṃ dassento ‘‘pacchājātā…pe… labhatī’’ti āha. Ayañca paccayalābho na janakavasena veditabboti dassetuṃ ‘‘labbhamānā…pe… dassana’’nti vuttaṃ. Dhammavasenāti paccayuppannadhammavasena. Indriyanti indriyapaccayaṃ. Yadi evanti kaṭattārūpaṃ yaṃ yaṃ na labhati, taṃ taṃ yadi vattabbaṃ, evaṃ sante rūpadhammesu bhūtarūpāniyeva aññamaññapaccayaṃ labhantīti āha ‘‘upādārūpāni…pe… vattabba’’nti. Taṃ pana upādārūpānaṃ aññamaññapaccayālābhavacanaṃ. Arūpindriyālābhanti arūpīnaṃ indriyānaṃ vasena indriyapaccayālābhaṃ.

‘इमस्मिं...पे... वेदितब्बो’ (यामध्ये...पे... जाणावे) येथे ‘इमस्मिं’ (यामध्ये) आणि ‘एत्थ’ (येथे) हे दोन सप्तमी निर्देश (भूमनिर्देश) आहेत. त्यापैकी पहिल्याचा विषय ‘पच्चनीय-अनुलोम’ मध्ये आहे, हे अट्ठकथेमध्येच दर्शविले आहे. न दर्शविलेल्या विषयाला दर्शविण्यासाठी ‘एतेसू’ (यांच्यामध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. ‘पि-शब्दाने’ म्हणजे ‘इमेसम्पि’ (यांच्यामध्येही) येथील ‘पि’ (ही) शब्दाने. कोणत्यातरी प्रत्ययात. कर्मप्रत्यय प्राप्त करणारे असूनही चक्षु इत्यादी आणि विपाकविज्ञान इत्यादी इंद्रिय प्रत्यय प्राप्त करत नाहीत, म्हणून ‘येभुय्येन’ (बहुतांश करून) असे म्हटले आहे, म्हणजेच काही प्राप्त करत नाहीत असे सांगितले आहे. मार्गप्रत्यय इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे. ‘यथावृत्तानि’ (यथावत्त) म्हणजे पंचवोकार प्रवृत्ती आणि असज्ञ भवामध्ये समाविष्ट असणारे कटत्तारूपच (कर्मज रूप) अभिप्रेत आहेत, चित्तसमुत्थान रूपे नव्हेत, असा अभिप्राय आहे. ‘ये रूपधम्मानं पच्चया होन्ति’ (जे रूपधर्मांचे प्रत्यय होतात) म्हणजे जे हेतू, अधिपती, सहजात इत्यादी प्रत्यय रूपधर्मांचे प्रत्यय होतात, तेच हेतू, अधिपती इत्यादी सहा प्रत्यय प्राप्त करत नाहीत. ‘एतेयेव’ (हेच) या शब्दाने इतर काही प्राप्त करतात हे सिद्ध होते, हे दर्शविण्यासाठी ‘पच्छाजाता...पे... लभति’ (पश्चाज्जात...पे... प्राप्त करतो) असे म्हटले आहे. आणि हा प्रत्यय-लाभ जनक (उत्पादक) वशने समजू नये, हे दर्शविण्यासाठी ‘लब्भमाना...पे... दस्सनं’ (प्राप्त होणारे...पे... दर्शन) असे म्हटले आहे. ‘धम्मवसेन’ म्हणजे प्रत्ययोत्पन्न धर्माच्या वशने. ‘इन्द्रियं’ म्हणजे इंद्रियप्रत्यय. ‘यदि एवं’ (जर असे असेल तर) म्हणजे कटत्तारूप जे जे प्राप्त करत नाही, ते ते जर सांगायचे असेल, तर असे असताना रूपधर्मांमध्ये केवळ भूत रूपेच अन्योन्य (अञ्ञमञ्ञ) प्रत्यय प्राप्त करतात, म्हणून ‘उपादारूपाणि...पे... वत्तब्बं’ (उपादारूप...पे... सांगावे) असे म्हटले आहे. ते उपादारूपांना अन्योन्य प्रत्यय न मिळण्याचे कथन आहे. ‘अरूपिन्द्रियालाभं’ म्हणजे अरूपी इंद्रियांच्या वशने इंद्रियप्रत्यय न मिळणे.

196-197. Bahugaṇanampi ūnataragaṇanena yojitaṃ ūnataragaṇameva hotīti katvā vuttaṃ ‘‘yadipi tikādīsu ‘hetuyā pañcā’ti idaṃ natthī’’ti. Anuttānaṃ duviññeyyatāya gambhīraṃ. Yathā ca bhūtarūpāni nārammaṇapaccayā aññamaññapaccayā uppajjanti, evaṃ paṭisandhikkhaṇe vatthurūpanti āha ‘‘vatthupi pana labhatī’’ti. Yathā heṭṭhā ekamūlakaṃ ‘‘dumūlaka’’nti vuttaṃ, evaṃ idhāpi dumūlakaṃ ‘‘timūlaka’’nti vadanti.

१९६-१९७. मोठी संख्या देखील लहान संख्येशी जोडली असता लहान संख्याच बनते, हे लक्षात घेऊन ‘जरी त्रिक इत्यादींमध्ये ‘हेतुया पञ्चा’ (हेतूने पाच) हे नाही’ असे म्हटले आहे. जे स्पष्ट नाही ते समजण्यास कठीण असल्यामुळे ‘गंभीर’ आहे. आणि ज्याप्रमाणे भूत रूपे आलंबन प्रत्ययाने व अन्योन्य प्रत्ययाने उत्पन्न होत नाहीत, त्याचप्रमाणे प्रतिसंधीच्या क्षणी वस्तुरूप (हृदयवस्तू) प्राप्त होते, म्हणून ‘वत्थुपि पन लभति’ (परंतु वस्तुरूप देखील प्राप्त होते) असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे खाली एकमूलकाला ‘द्विमूलक’ म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे येथेही द्विमूलकाला ‘त्रिमूलक’ म्हणतात.

203-233. Cetanāmattasaṅgāhaketi cetanāmattaṃyeva paccayuppannaṃ gahetvā ṭhite pañhe. Tattha hi ‘‘nakammapaccayā hetupaccayā’’ti vattuṃ sakkā. Evaṃpakāreti idaṃ ‘‘tīṇītiādīsū’’ti ettha ādi-saddassa atthavacananti dassento ‘‘ādi-saddo hi pakāratthova hotī’’ti āha. Rūpampi labbhati cetanāmattameva asaṅgaṇhanato.

२०३-२३३. ‘चेतनामत्तसङ्गाहके’ (केवळ चेतनेचा संग्रह करणाऱ्या) म्हणजे केवळ चेतनेलाच प्रत्ययोत्पन्न म्हणून ग्रहण करून राहिलेल्या प्रश्नात. कारण तेथे ‘नकर्मप्रत्ययामुळे हेतू प्रत्यय होतो’ असे म्हणता येणे शक्य आहे. ‘एवंपकार’ (अशा प्रकारचा) हे ‘तीणि’ (तीन) इत्यादींमध्ये येथील ‘आदि’ शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करताना ‘आदि-शब्द हा प्रकारवाचकच असतो’ असे म्हटले आहे. केवळ चेतनेचाच संग्रह न केल्यामुळे रूप देखील प्राप्त होते.

Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रत्यय-पच्चनीय-अनुलोम वर्णन समाप्त झाले.

Paṭiccavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रतीत्यवार वर्णन समाप्त झाले.

2. Sahajātavāravaṇṇanā

२. सहजातवार वर्णन

234-242. Sahajātapaccayakaraṇanti sahajātaṃ paccayadhammaṃ paccayaṃ katvā pavatti. Sahajātāyattabhāvagamananti sahajāte paccayadhamme āyattabhāvassa [Pg.289] gamanaṃ paccayuppannassa attanā sahajātapaccayāyattavuttitā. Ettha ca sahajātapaccayasaṅkhātaṃ sahajātaṃ karotīti sahajāto, tathāpavatto paccayuppannadhammo. Tattha pavattamāno sahajātasaddo yasmā tassa paccayuppannassa attanā sahajātaṃ paccayadhammaṃ paccayaṃ katvā pavattiṃ tadāyattabhāvūpagamanañca vadatīti vuccati, tasmā vuttaṃ ‘‘sahajātasaddena…pe… vutta’’nti. Tassa karaṇassa gamanassa vāti tassa yathāvuttassa sahajātapaccayakaraṇassa sahajātāyattabhāvūpagamanassa vā. ‘‘Kusalaṃ dhammaṃ sahajāto’’ti imassa kusalaṃ dhammaṃ sahajātaṃ taṃsahabhāvitañca paccayaṃ katvāti ayamatthoti āha ‘‘kusalādīnaṃ kammabhāvato’’ti. Sahajātapaccayasahabhāvīnaṃ paccayānaṃ saṅgaṇhatthañhettha ‘‘sahajātāyattabhāvagamanaṃ vā’’ti vuttaṃ.

२३४-२४२. सहजातप्रत्ययकरण म्हणजे सहजात प्रत्ययधर्माला प्रत्यय (कारण) करून प्रवृत्ती होणे. सहजातायत्तभावगमन म्हणजे सहजात प्रत्ययधर्मावर प्रत्ययोत्पन्नाच्या अधीनतेची प्रवृत्ती होणे, जी स्वतः सहजातप्रत्ययाच्या अधीन राहून कार्य करते. येथे, सहजातप्रत्यय म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सहजाताला जो करतो तो 'सहजात' आहे, आणि अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेला धर्म हा 'प्रत्ययोत्पन्न धर्म' आहे. तेथे प्रयुक्त असलेला 'सहजात' हा शब्द ज्याअर्थी त्या प्रत्ययोत्पन्नाची स्वतः सहजात प्रत्ययधर्माला प्रत्यय करून प्रवृत्ती आणि त्याच्या अधीन असणे दर्शवतो, म्हणून 'सहजातशब्दाने...पे... म्हटले आहे' असे म्हटले आहे. 'त्या करण्याच्या किंवा जाण्याच्या' म्हणजे त्या पूर्वोक्त सहजातप्रत्यय करण्याच्या किंवा सहजाताच्या अधीन जाण्याच्या. 'कुसलं धम्मं सहजातो' (कुशल धर्माला सहजात) याचा अर्थ 'कुशल धर्माला सहजात आणि त्याच्याशी सह-अस्तित्वात असलेला प्रत्यय करून' असा आहे, म्हणून 'कुशलादींच्या कर्मभावामुळे' असे म्हटले आहे. सहजातप्रत्ययाच्या सहगामी प्रत्ययांचा संग्रह करण्यासाठीच येथे 'किंवा सहजातायत्तभावगमन' असे म्हटले आहे.

Taṃkammabhāvatoti tesaṃ yathāvuttapaccayakaraṇatadāyattabhāvagamanānaṃ kammabhāvato. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘kusalaṃ dhammaṃ sahajātoti kusalaṃ dhammaṃ paṭicca tena sahajāto hutvā’’ti paṭiccasaddaṃ āharitvā attho vutto, taṃ ‘‘paṭiccattho sahajātattho’’ti katvā vuttaṃ. Sahajātasaddayoge kusalaṃ dhammanti upayogavacanassa yutti na vuttā, ‘‘tena sahajāto hutvā’’ti pana vuttattā karaṇatthe upayogavacananti dassitanti keci. Nissayavāre pana kusalaṃ dhammaṃ nissayatthena paccayaṃ katvāti vadantena idhāpi ‘‘kusalaṃ dhammaṃ sahajātatthena paccayaṃ katvā’’ti ayamattho vuttoyeva hoti, paṭiccasaddāharaṇampi imamevatthaṃ ñāpetīti daṭṭhabbaṃ. Upādārūpaṃ kiñci bhūtarūpassa anupālakaṃ upatthambhakañca hontampi sahajātalakkhaṇena na hoti, tasmā paṭiccatthaṃ na pharatīti āha ‘‘paṭiccāti iminā vacanena dīpito paccayo na hotī’’ti. Nidassanavasena vuttanti udāharaṇavasena vuttaṃ, na anavasesatoti attho. Yathāvuttoti paṭiccatthapharaṇavasena vutto. Yathā ca upādārūpaṃ bhūtarūpassa upādārūpassa ca paccayo na hoti, evaṃ ṭhapetvā cha vatthūni sesarūpāni arūpadhammānaṃ paccayo na hotīti dassento ‘‘vatthuvajjāni rūpāni ca arūpāna’’nti āha.

त्या कर्मभावामुळे म्हणजे त्या पूर्वोक्त प्रत्ययकरण आणि त्याच्या अधीन जाण्याच्या कर्मभावामुळे. अट्ठकथेत मात्र 'कुसलं धम्मं सहजातो म्हणजे कुशल धर्माचा आश्रय घेऊन (पडिच्च) त्याच्याशी सहजात होऊन' अशा प्रकारे 'पडिच्च' शब्द आणून अर्थ सांगितला आहे, तो 'प्रतीत्य-अर्थ हाच सहजात-अर्थ आहे' असे मानून सांगितला आहे. 'सहजात' शब्दाच्या योगात 'कुसलं धम्मं' अशी द्वितीया विभक्ती वापरण्याची योग्यता स्पष्ट केलेली नाही, परंतु 'त्याच्याशी सहजात होऊन' असे म्हटल्यामुळे तृतीयेच्या अर्थात द्वितीया विभक्ती दर्शविली आहे, असे काही जण म्हणतात. निसयवारामध्ये मात्र 'कुशल धर्माला निश्रय अर्थाने प्रत्यय करून' असे सांगताना येथेही 'कुशल धर्माला सहजात अर्थाने प्रत्यय करून' हाच अर्थ सांगितलेला असतो, आणि 'पडिच्च' शब्दाचा प्रयोगही हाच अर्थ दर्शवतो, असे समजावे. काही उपादारूप हे भूतुरूपाचे अनुपालक आणि उपष्टंभक असले तरी ते सहजात लक्षणाने युक्त नसते, म्हणून ते प्रतीत्य-अर्थाला व्यापत नाही, म्हणूनच 'पडिच्च या शब्दाने दर्शविलेला प्रत्यय होत नाही' असे म्हटले आहे. 'निदर्शनवशाने म्हटले आहे' म्हणजे उदाहरणादाखल म्हटले आहे, संपूर्णपणे नाही असा अर्थ आहे. 'यथोक्त' म्हणजे प्रतीत्य-अर्थाच्या व्याप्तीनुसार सांगितलेला. आणि ज्याप्रमाणे उपादारूप हे भूतुरूपाचे आणि उपादारूपाचे प्रत्यय होत नाही, त्याचप्रमाणे सहा वस्तू वगळता उर्वरित रूपे अरूप धर्मांचे प्रत्यय होत नाहीत, हे दर्शवण्यासाठी 'वस्तू वगळता इतर रूपे अरूपांचे' असे म्हटले आहे.

Sahajātavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

सहजातवार-वर्णन समाप्त झाले.

3. Paccayavāravaṇṇanā

३. प्रत्ययवार-वर्णन

243. Pati-saddo [Pg.290] patiṭṭhatthaṃ dīpeti ‘‘sāre patiṭṭhito’’tiādīsu, aya-saddo gatiṃ dīpeti ‘‘eti etthāti ayo’’ti.

२४३. 'प्रति' (पति) हा शब्द 'सारे पतिट्ठितो' (सारात प्रतिष्ठित) इत्यादींमध्ये प्रतिष्ठेचा अर्थ दर्शवतो, आणि 'अय' हा शब्द गती दर्शवतो, जसे की 'एति एत्थाति अयो' (यात गमन करतो म्हणून अय).

Bhūtupādārūpāni saha saṅgaṇhitvā vuttaṃ upādārūpānaṃ viya bhūtarūpāni nissayo hotīti katvā. Yadi evaṃ kasmā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘mahābhūte nissāya cittasamuṭṭhānaṃ upādārūpa’’nti upādārūpaṃyeva dassitanti āha ‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādi.

भूत आणि उपादारूप एकत्र घेऊन सांगितले आहे, कारण उपादारूपांप्रमाणेच भूतूरूपे देखील निश्रय (आश्रय) होतात. जर असे असेल, तर अट्ठकथेत 'महाभूतांचा आश्रय घेऊन चित्तसमुत्थान उपादारूप होते' असे केवळ उपादारूपच का दर्शविले आहे? म्हणून 'अट्ठकथेत मात्र' इत्यादी म्हटले आहे.

255. Paṭiccavāre sahajāteti paṭiccavāre sahajātapaccayavaṇṇanāyaṃ, kammautujānanti kammajānaṃ utujānañca vasena attho vuttoti yojanā. Tathā hi tattha vuttaṃ ‘‘dvisantatisamuṭṭhānabhūtavasena vutta’’nti (paṭṭhā. aṭṭha. 1.57). Kamme cāti kamme janakakammapaccaye gahite. Ekantānekantakammajānanti ekantena kammajānaṃ na ekantakammajānañca. Tattha asaññabhave ekantakammajaṃ nāma jīvitindriyaṃ, itaraṃ upādārūpaṃ bhūtarūpañca na ekantakammajaṃ, tadubhayampi tattha ekajjhaṃ katvā vuttaṃ, ‘‘mahābhūte paṭicca kaṭattārūpa’’nti idaṃ pana kammasamuṭṭhānavaseneva vuttanti. So nādhippetoti yo yathādassito paṭiccavāre sahajātapaccaye attho vutto, so idha na adhippeto. Kasmāti ce, āha ‘‘kaṭattā…pe… gahitattā’’ti. Taṃ pahāyāti taṃ paṭiccavāre vuttamatthaṃ pahāya aggahetvā. Yathāgahitassāti ‘‘asañña…pe… kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti pāḷiyaṃ eva gahitassa. Paṭicca paccayāti idaṃ dvinnaṃ vārānaṃ upalakkhaṇaṃ. Paṭiccavāre āgatanayena mahābhūte paṭicca, paccayavāre āgatanayena mahābhūte paccayā mahābhūtānaṃ uppatti na nivāretabbā, tasmā ‘‘upādārūpasaṅkhātaṃ kaṭattārūpa’’nti evaṃ upādārūpaggahaṇena kaṭattārūpaṃ avisesetvā upādārūpānaṃ nivattetabbānaṃ utucittāhārasamuṭṭhānānaṃ atthitāya kaṭattā…pe… visesanaṃ daṭṭhabbanti evamettha yojanā veditabbā.

२५५. पडिच्चवारामध्ये (प्रतीत्यवार) 'सहजात' म्हणजे पडिच्चवारातील सहजातप्रत्यय-वर्णनात, 'कर्म-ऋतुजांचे' म्हणजे कर्मज आणि ऋतुज यांच्याद्वारे अर्थ सांगितला आहे, अशी योजना आहे. कारण तेथे 'द्विसंततिसमुत्थानभूतवशाने म्हटले आहे' असे म्हटले आहे. 'कर्मामध्ये' म्हणजे कर्मामध्ये जनककर्मप्रत्यय ग्रहण केला असता. 'एकांत आणि अनेकांत कर्मज' म्हणजे निश्चितपणे कर्मज आणि जे निश्चितपणे कर्मज नाही ते. तेथे असंश्र्नीभवात (असंज्ञीभवात) निश्चितपणे कर्मज म्हणजे जीवितिंद्रिय होय, आणि इतर उपादारूप व भूतूरूप हे निश्चितपणे कर्मज नाहीत, ते दोन्ही तेथे एकत्र करून सांगितले आहेत. 'महाभूतांचा आश्रय घेऊन कटत्तारूप' हे मात्र कर्मसमुत्थानाच्या वशानेच म्हटले आहे. 'तो अभिप्रेत नाही' म्हणजे जो प्रतीत्यवारामध्ये सहजातप्रत्ययाचा अर्थ दर्शविला आहे, तो येथे अभिप्रेत नाही. 'का?' असे विचारल्यास, 'कटत्ता...पे... ग्रहण केल्यामुळे' असे म्हटले आहे. 'त्याचा त्याग करून' म्हणजे प्रतीत्यवारात सांगितलेला तो अर्थ सोडून, ग्रहण न करता. 'जसे ग्रहण केले आहे' म्हणजे 'असंज्ञी...पे... कटत्तारूप उपादारूप' असे पाळीमध्येच ग्रहण केल्याप्रमाणे. 'पडिच्च' (प्रतीत्य) आणि 'प्रत्यय' हे या दोन्ही वारांचे उपलक्षण आहे. प्रतीत्यवारामध्ये आलेल्या नियमानुसार महाभूतांचा आश्रय घेऊन, आणि प्रत्ययवारामध्ये आलेल्या नियमानुसार महाभूतांच्या प्रत्ययाने महाभूतांची उत्पत्ती रोखली जाऊ नये, म्हणून 'उपादारूप म्हणून ओळखले जाणारे कटत्तारूप' अशा प्रकारे उपादारूपाच्या ग्रहणाने कटत्तारूपाचा विशेष भेद न करता, निवृत्त करावयाच्या ऋतु-चित्त-आहारसमुत्थान उपादारूपांच्या अस्तित्वामुळे 'कटत्ता...पे...' हे विशेषण समजावे, अशी येथे योजना जाणावी.

286-287. Ekaccassa rūpassāti ahetukacittasamuṭṭhānassa. Ito paresupi ekaccarūpaggahaṇe eseva nayo. Cakkhādidhammavasenāti cakkhāyatanādirūpadhammavasena. Cittasamuṭṭhānādikoṭṭhāsavasenāti cittajādirūpadhammabhāgavasena. Sabbaṃ labbhatīti satipi imassa nayassa nahetumūlakatte [Pg.291] nonatthinovigatesu ekanti gaṇanaṃ sabbaṃ rūpaṃ sabbassa rūpassa vasena gaṇanā labbhati catusantativasena vattamānesu pañcavīsatiyā rūpadhammesu vajjitabbassa abhāvā.

२८६-२८७. 'काही रूपांचे' म्हणजे अहेतुकचित्तसमुत्थान रूपांचे. यापुढील ठिकाणीही 'काही रूपांचे' असे ग्रहण केले असता हाच नियम लागू होतो. 'चक्षू इत्यादी धर्मांच्या वशाने' म्हणजे चक्षुरायतन इत्यादी रूपधर्मांच्या वशाने. 'चित्तसमुत्थान इत्यादी भागांच्या वशाने' म्हणजे चित्तज इत्यादी रूपधर्मांच्या भागांच्या वशाने. 'सर्व प्राप्त होते' म्हणजे या नियमात न-हेतुमूलकत्व असले तरी, नो-नत्थि-नो-विगत (न-नास्ति-न-विगत) मध्ये 'एक' अशी गणना, सर्व रूप हे सर्व रूपाच्या वशाने गणना प्राप्त होते, कारण चतुःसंततिवशाने प्रवृत्त होणाऱ्या पंचवीस रूपधर्मांमध्ये वर्ज्य करण्यासारखे काहीही नाही.

Paccayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रत्ययवार-वर्णन समाप्त झाले.

4. Nissayavāravaṇṇanā

४. निश्रयवार-वर्णन

329-337. Nissayapaccayabhāvanti nissayavāre vuttassa sahajātapurejātassa ca nissayaṭṭhassa dhammassa paccayabhāvaṃ paccayavārena niyametunti yojanā. Tathā paccayavāre ‘‘paccayā’’ti vuttassa paccayadhammassa sahajātapurejātabhāvaṃ nissayavārena niyametunti yojanā. Niyamanañcettha paccayaṭṭhanissayaṭṭhānaṃ pariyāyantarena pakāsitattā atthato bhedābhāvadassananti veditabbo. Tena vuttaṃ ‘‘paccayattaṃ nāma nissayattaṃ, nissayattaṃ nāma paccayatta’’nti.

३२९-३३७. 'निश्रयप्रत्ययभाव' म्हणजे निश्रयवारामध्ये सांगितलेल्या सहजात आणि पुरेजात अशा निश्रयार्थक धर्माचा प्रत्ययभाव प्रत्ययवाराने नियमबद्ध करणे, अशी योजना आहे. तसेच प्रत्ययवारामध्ये 'प्रत्ययाने' असे म्हटलेल्या प्रत्ययधर्माचा सहजात-पुरेजातभाव निश्रयवाराने नियमबद्ध करणे, अशी योजना आहे. आणि येथे नियमन करणे म्हणजे प्रत्ययार्थ आणि निश्रयार्थ हे पर्यायी शब्दांनी प्रकट केल्यामुळे अर्थाच्या दृष्टीने त्यांच्यात भेद नसल्याचे दर्शवणे होय, असे समजावे. म्हणूनच म्हटले आहे, 'प्रत्ययत्व म्हणजेच निश्रयत्व आणि निश्रयत्व म्हणजेच प्रत्ययत्व होय'.

Nissayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

निस्सयवारवण्णना समाप्त झाली.

5. Saṃsaṭṭhavāravaṇṇanā

५. संसट्ठवारवण्णना

351-368. Sāti savatthukā paṭisandhi. Idhāpīti imasmiṃ saṃsaṭṭhavārepi. Adhipatipurejātāsevanesu anulomato nakammanavipākanajhānanavippayuttesu paccanīyato ṭhitesu na labbhati, aññesu sahajātādīsu anulomato hetuādīsu paccanīyato ca anulomato ca ṭhitesu labbhatīti. Tenāha ‘‘labbhamānapaccayesū’’ti. Imassa visesassāti imassa yathāvuttassa visesassa dassanatthaṃ uddhaṭā, tasmā tādisassa visesassa dassetabbassa abhāvato vatthuvirahitā paṭisandhi anuddhaṭā, na vippayutte paccanīyato ṭhite abhāvatoti attho. Hetupaccayavirahitamattadassanatthanti iminā bhūtakathanaṃ ahetukaggahaṇaṃ na byabhicāranivattananti dasseti. ‘‘Ahetukavipākakiriyavasenā’’ti bhavitabbaṃ hetupariyantattā maggassa.

३५१-३६८. ती सवत्थुक (वस्तूने युक्त) प्रतिसंधी (पटिसंधि) आहे. 'इधापि' (येथेही) म्हणजे या संसट्ठवारामध्येही. अधिपती, पुरेजात आणि आसेवन हे अनुलोम रूपाने आणि न-कम्म, न-विपाक, न-झान, न-विप्पयुत्त हे पच्चनीय (व्यतिरेक) रूपाने स्थित असताना प्राप्त होत नाहीत; इतर सहजात इत्यादी अनुलोम रूपाने आणि हेतू इत्यादी पच्चनीय व अनुलोम रूपाने स्थित असताना प्राप्त होतात. म्हणूनच 'लभ्यमान प्रत्ययांमध्ये' (लब्भमानपच्चयेसु) असे म्हटले आहे. 'या विशेषाचा' म्हणजे या पूर्वोक्त विशेषाचे दर्शन घडवण्यासाठी उद्धृत केले आहे, म्हणून तशा प्रकारचा दर्शवण्याजोगा विशेष नसल्यामुळे वस्तूरहित प्रतिसंधी उद्धृत केलेली नाही, विप्पयुत्त पच्चनीय रूपाने स्थित असताना त्याचा अभाव असल्यामुळे नाही, असा अर्थ आहे. 'केवळ हेतूप्रत्ययरहित असल्याचे दर्शवण्यासाठी' याद्वारे सत्यकथन हे अहेतुक ग्रहण आहे, व्यभिचार-निवारण नाही, असे दर्शविते. मार्गाचा हेतूपर्यंत अंत असल्यामुळे 'अहेतुक विपाक आणि क्रिया यांच्या वशाने' असे असायला हवे.

369-391. ‘‘Hetumhi anulomato ṭhite jhānamaggā paccanīyato na labbhantī’’tiādi yaṃ idha aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, taṃ hetupaccayādivasena uppajjamāno [Pg.292] dhammo cattāro sabbaṭṭhānikā āhārindriyajhānamaggā cāti ime aṭṭha paccaye alabhanto nāma natthīti iminā paṭiccavāre anulomapaccanīyavaṇṇanāyaṃ vuttena nayena vedituṃ sakkāti āha ‘‘paṭiccavāre…pe… nayenā’’ti. Sesesūti ahetukamohavajjāhetukesu pañcaviññāṇā…pe… jhānapaccayaṃ labhanti, tasmā ‘‘ahetukamohova jhānamaggapaccayaṃ labhatī’’ti na sakkā vattuṃ, kiñca paccanīyānulome dvinnaṃ paccayānaṃ anulomena anulomavasena saha yojanā natthi ekekasseva yojanāya āgatattā, tasmā ahetukamohova maggapaccayaṃ labhatīti evamettha yojanā veditabbā.

३६९-३९१. “हेतू अनुलोम रूपाने स्थित असताना झान आणि मग्ग पच्चनीय रूपाने प्राप्त होत नाहीत” इत्यादी जे येथे अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे, ते हेतूप्रत्यय इत्यादींच्या वशाने उत्पन्न होणारा धर्म — चार सर्वस्थानिक (सब्बट्ठानिक), आहार, इंद्रिय, झान आणि मग्ग — या आठ प्रत्ययांना प्राप्त न करणारा असा कोणी नाही, या पटिच्चवारातील अनुलोम-पच्चनीय वर्णनेमध्ये सांगितलेल्या न्यायाने जाणता येणे शक्य आहे, म्हणून “पटिच्चवारामध्ये...पे... न्यायाने” असे म्हटले आहे. 'इतरांमध्ये' म्हणजे अहेतुक मोहाशिवाय इतर अहेतुकांमध्ये पंचविज्ञान...पे... झानप्रत्यय प्राप्त करतात, म्हणून “केवळ अहेतुक मोहच झान-मग्ग प्रत्यय प्राप्त करतो” असे म्हणता येत नाही. शिवाय, पच्चनीय-अनुलोम मध्ये दोन प्रत्ययांची अनुलोम रूपाने अनुलोम वशाने एकत्र योजना नाही, कारण ते एकेक करून योजनेसाठी आले आहेत, म्हणून केवळ अहेतुक मोहच मग्गप्रत्यय प्राप्त करतो, अशी येथे योजना समजली पाहिजे.

Saṃsaṭṭhavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

संसट्ठवारवण्णना समाप्त झाली.

6. Sampayuttavāravaṇṇanā

६. संपयुत्तवारवण्णना

392-400. Sadisaṃ sampayuttanti ‘‘yaṃ sadisaṃ, taṃ saṃsaṭṭha’’nti vuccamānaṃ sampayuttaṃ na hoti ‘‘saṃsaṭṭhā yojitā hayā’’tiādīsu. Asaṃsaṭṭhaṃ vokiṇṇanti yaṃ na saṃsaṭṭhaṃ antarantarā uppajjamānena vokiṇṇampi vimissatāya sampayuttanti vuccamānaṃ, taṃ saṃsaṭṭhaṃ na hoti ‘‘yā sā vīmaṃsā…pe… kosajjasampayuttā’’tiādīsu. Evaṃ asampayuttassapi saṃsaṭṭhapariyāyo asaṃsaṭṭhassa ca sampayuttapariyāyo atthīti tadubhayaṃ itaretaraṃ niyametīti dassanatthaṃ vāradvayadesanāti dassento āha ‘‘ubhayaṃ…pe… niyāmakaṃ hotī’’ti, saṃsaṭṭhasaddo hi vokiṇṇaṭṭho natthi, sampayuttasaddo ca sadisattho, tasmā yathā saṃsaṭṭhasaddo sampayuttasaddāpekkho sadisatthato vinivattitvā ekuppādādisabhāvameva atthaṃ bodheti, evaṃ sampayuttasaddopi saṃsaṭṭhasaddāpekkho vokiṇṇaṭṭhato vinivattitvāti aññamaññāpekkhassa saddadvayassa aññamaññaniyāmakatā veditabbā.

३९२-४००. 'सदृश हे संपयुत्त आहे' कारण “जे सदृश आहे, ते संसट्ठ आहे” असे म्हटले जाणारे “संसट्ठ जोडलेले घोडे” इत्यादींमध्ये संपयुत्त होत नाही. 'अ-संसट्ठ हे वोकिण्ण (मिश्रित) आहे' कारण जे संसट्ठ नाही, मध्ये-मध्ये उत्पन्न होणाऱ्या वोकिण्ण रूपाने देखील विमिश्रित असल्यामुळे संपयुत्त म्हटले जाणारे, ते “जी ती वीमंसा (मीमांसा)...पे... कोसज्ज (आळस) संपयुत्त आहे” इत्यादींमध्ये संसट्ठ होत नाही. अशा प्रकारे असंपयुत्ताचा देखील संसट्ठ पर्याय आणि असंसट्ठाचा संपयुत्त पर्याय असतो, म्हणून ते दोन्ही एकमेकांना मर्यादित (नियमन) करतात हे दर्शवण्यासाठी दोन वारांची देशना आहे, हे दर्शवताना म्हटले आहे की “दोन्ही...पे... नियामक होतात”. कारण संसट्ठ शब्द हा वोकिण्ण (मिश्रित) अर्थाचा नाही आणि संपयुत्त शब्द हा सदृश अर्थाचा आहे; म्हणून ज्याप्रमाणे संसट्ठ शब्द हा संपयुत्त शब्दाच्या अपेक्षेने सदृश अर्थापासून निवृत्त होऊन एक-उत्पाद (एकुप्पाद) इत्यादी स्वभावाचाच अर्थ बोधित करतो, त्याचप्रमाणे संपयुत्त शब्द देखील संसट्ठ शब्दाच्या अपेक्षेने वोकिण्ण अर्थापासून निवृत्त होतो; अशा प्रकारे परस्पर सापेक्ष असलेल्या दोन शब्दांची परस्पर नियामकता समजली पाहिजे.

Sampayuttavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

संपयुत्तवारवण्णना समाप्त झाली.

7. Pañhāvāravibhaṅgavaṇṇanā

७. पञ्हावारविभंगवण्णना

401-403. Te [Pg.293] paccayeti te hetuādike paccaye. Paṭipāṭiyāti ettha paccayapaṭipāṭiyā kusalādipadapaṭipāṭiyā vāti āsaṅkāyaṃ ubhayavasenapi attho yujjatīti dassento paṭhamaṃ tāva sandhāyāha ‘‘yathākkamenā’’tiādi. Tassattho – ‘‘hetupaccayo ārammaṇapaccayo’’tiādinā nayena desanākkamena yāya paṭipāṭiyā paṭiccavāre paccayā āgatā, tadanurūpaṃ te dassetunti. Dutiyaṃ pana dassetuṃ ‘‘kusalo kusalassā’’tiādi vuttaṃ. Sā panāyaṃ padapaṭipāṭi yasmā na kusalapadadassanamattena dassitā hoti, tasmā taṃ ekadesena sakalaṃ nayato dassento āha ‘‘kusalo kusalassāti…pe… hotī’’ti. Tenāti nidassanamattena ‘‘kusalo kusalassā’’ti padena. Sabbo pabhedoti yaṃ tattha tattha paccaye ‘‘kusalo kusalassā’’tiādiko yattako pabhedo vissajjanaṃ labhati, so sabbo pabhedoti attho. Te paccaye paṭipāṭiyā dassetunti te hetuādipaccaye kusalādipadapaṭipāṭiyā dassetuṃ.

४०१-४०३. 'ते प्रत्यय' म्हणजे ते हेतू इत्यादी प्रत्यय. 'अनुक्रमाने' (पटिपाटिया) येथे प्रत्ययांच्या अनुक्रमाने की कुशल इत्यादी पदांच्या अनुक्रमाने, अशी शंका आल्यावर दोन्ही प्रकारे अर्थ योग्य ठरतो हे दर्शवण्यासाठी प्रथम पहिल्याचा संदर्भ घेऊन म्हटले आहे की “यथाक्रमाने” इत्यादी. त्याचा अर्थ — “हेतूप्रत्यय, आरम्मणप्रत्यय” इत्यादी न्यायाने देशनाक्रमाच्या ज्या अनुक्रमाने पटिच्चवारामध्ये प्रत्यय आले आहेत, त्यानुसार ते दर्शवण्यासाठी. दुसरे दर्शवण्यासाठी “कुшал कुशलाचा” इत्यादी म्हटले आहे. परंतु हा पदांचा अनुक्रम केवळ कुशल पदाच्या दर्शनानेच दर्शविला जात नसल्यामुळे, त्याला एका अंशाने संपूर्ण न्यायाने दर्शवताना म्हटले आहे की “कुशल कुशलाचा...पे... होतो”. 'त्याद्वारे' म्हणजे उदाहरण म्हणून “कुशल कुशलाचा” या पदाने. 'सर्व प्रभेद' म्हणजे त्या त्या प्रत्ययामध्ये “कुशल कुशलाचा” इत्यादी जितका प्रभेद उत्तर (विस्सज्जन) प्राप्त करतो, तो सर्व प्रभेद असा अर्थ आहे. 'ते प्रत्यय अनुक्रमाने दर्शवण्यासाठी' म्हणजे ते हेतू इत्यादी प्रत्यय कुशल इत्यादी पदांच्या अनुक्रमाने दर्शवण्यासाठी.

404. Phalavisesaṃ ākaṅkhantā paṭiggāhakato viya dāyakatopi yathā dakkhiṇā visujjhati, evaṃ dānaṃ dentīti āha ‘‘visuddhaṃ katvā’’ti. Tesanti vattabbatārahanti iminā vodānassa sakadāgāmiādīnaṃ āveṇikataṃ dasseti. Kāmaṃ aggamaggapurecārikampi vodānameva, asekkho pana hutvā taṃ paccavekkhatīti na taṃ idha gahitaṃ. Tanti vodānaṃ. Gotrabhucittanti aṭṭhamakassa uppajjanakāle ‘‘gotrabhū’’ti vattabbatārahaṃ cittaṃ. Gotrabhusadisanti vā sotāpannādigotrābhibhāvīti vā gotrabhucittanti evamettha attho veditabbo. Paccayuppannaṃ bhūmito vavatthapeti, ‘‘tebhūmakakusalamevā’’ti ettha viya na paccayadhammanti attho. Desanantarattāti ‘‘kusalacittasamaṅgissā’’tiādinā puggalāmasanadesanato aññattā, aññathā gahitaṃ puna na gaṇheyyāti adhippāyo.

४०४. फलविशेषाची आकांक्षा करणारे, ज्याप्रमाणे प्रतिग्राहकाकडून (स्वीकारणाऱ्याकडून) त्याचप्रमाणे दात्याकडूनही जशी दक्षिणा शुद्ध होते, तसे दान देतात, म्हणून “शुद्ध करून” (विसुद्धं कत्वा) असे म्हटले आहे. 'त्यांचे' म्हणजे जे म्हणण्यास योग्य आहेत, याद्वारे वोदान (शुद्धी) चे सकदागामी इत्यादींचे असाधारणत्व (आवेणिकत्व) दर्शविते. जरी अग्रमागाच्या (अर्हतमार्गाच्या) पूर्वी होणारे देखील वोदानच आहे, परंतु असेक्ख (अर्हत) होऊन तो त्याचे प्रत्यवेक्षण करतो, म्हणून ते येथे घेतलेले नाही. 'ते' म्हणजे वोदान. 'गोत्रभू चित्त' म्हणजे आठव्याच्या (अष्टमकाच्या) उत्पत्तीच्या वेळी “गोत्रभू” म्हणण्यास योग्य असलेले चित्त. किंवा गोत्रभूच्या सदृश किंवा सोतापन्न इत्यादींच्या गोत्राचा अभिभव करणारे, ते 'गोत्रभू चित्त' होय, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. प्रत्ययोत्पन्नाला भूमीवरून निश्चित करतो, “तेभूमिक कुशलच” यामध्ये असल्याप्रमाणे प्रत्ययधर्माला नाही, असा अर्थ आहे. 'देशनांतरामुळे' म्हणजे “कुशलचित्तसमंगीचा” इत्यादी पुद्गल-निर्देशाच्या देशनेपेक्षा भिन्न असल्यामुळे; अन्यथा घेतलेले पुन्हा घेऊ नये, असा अभिप्राय आहे.

405. Rāgarahitassa viya somanassarahitassa ca rāgassa na ārammaṇe assādanavasena pavatti ajjhupekkhanatoti vuttaṃ ‘‘assādanaṃ…pe… kicca’’nti. Sahasākārappavattāya uppilāvitasabhāvāya pītiyā āhitavisesāya taṇhāya taṃ taṇhābhinandananti vuccatīti taṃ sandhāyāha [Pg.294] ‘‘pītikiccasahitāya taṇhāya kicca’’nti. Yathā ca yathāvuttakiccavisesāya pītiyā āhitavisesā taṇhā taṇhābhinandanā, evaṃ diṭṭhābhinandanā veditabbā. Yasmā pana sā atthato paccayavisesavisiṭṭhā diṭṭhiyeva, tasmā vuttaṃ ‘‘diṭṭhābhinandanā diṭṭhiyevā’’ti. Ettha panāti ‘‘abhinandatī’’ti padassa taṇhādiṭṭhivasena vuttesu etesu pana dvīsu atthesu. Abhinandantassāti idaṃ diṭṭhābhinandanaṃyeva sandhāya vuttanti adhippāyena ‘‘pacchimatthameva gahetvā’’ti vuttaṃ. Abhinandantassāti pana avisesato vuttattā taṇhāvasena diṭṭhivasena abhinandantassāti ayamettha attho adhippeto, tasmā ‘‘abhinandanā…pe… na sakkā vattu’’nti idamidha vacanamanokāsaṃ. Kasmā? Diṭṭhirahitepi santāne abhinandanassa vuttattā. Taṇhāvasena nandatīti taṇhābhinandanavaseneva vutto attho purimo attho. Dvīsu pana somanassasahagatacittuppādesūti diṭṭhirahitāni somanassasahagatacittāni sandhāyāha. Yathāvuttenāti ‘‘sarāgassa somanassassā’’tiādinā vuttena somanassena assādentassa, rāgena ca tesuyeva yathāvuttesu dvīsu cittesu assādentassa, catūsupi somanassasahagatacittesu sappītikataṇhāya abhinandantassa, catūsupi diṭṭhisampayuttesu diṭṭhābhinandanāya abhinandantassa diṭṭhi uppajjatīti evamettha yojanā veditabbā. Tena vuttaṃ ‘‘itipi sakkā yojetu’’nti. Yathā diṭṭhūpanissayato diṭṭhābhinandanā sambhavati, evaṃ taṇhūpanissayato taṇhābhinandanāpi sambhavatīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Abhinandati rāgo uppajjatī’’ti vacanato sappītikataṇhāya abhinandantassa rāguppattipi vattabbā, na vā vattabbā taṇhābhinandanāya eva rāguppattiyā vuttattā.

४०५. रागविरहित आणि सोमनस्यविरहित रागाची आलंबनामध्ये आस्वादाच्या रूपाने प्रवृत्ती न होणे म्हणजे 'अज्झुपेक्खन' (उपेक्षा) होय, म्हणूनच 'आस्वादन...पे... कृत्य' असे म्हटले आहे. सहसा उद्भवणाऱ्या आणि उचंबळून येणाऱ्या स्वभावाच्या प्रीतीने युक्त अशा तृष्णेला 'तृष्णाभिनंदन' (तण्हाभिनंदन) असे म्हटले जाते, त्यालाच संबोधिून 'प्रीतिकृत्याने युक्त असलेल्या तृष्णेचे कृत्य' असे म्हटले आहे. आणि ज्याप्रमाणे पूर्वोक्त कृत्यविशेषाने प्रीतीयुक्त झालेली तृष्णा ही 'तृष्णाभिनंदन' आहे, त्याचप्रमाणे 'दृष्टि-अभिनंदन' (दिट्ठिअभिनंदन) देखील समजले पाहिजे. परंतु, अर्थाच्या दृष्टीने ती प्रत्ययविशेषाने विशिष्ट अशी दृष्टीच (दिट्ठि) असल्याने, 'दृष्टि-अभिनंदन हे दृष्टीच आहे' असे म्हटले आहे. 'येथे' म्हणजे 'अभिनंदन करतो' (अभिनन्दति) या पदाच्या तृष्णा आणि दृष्टीच्या संदर्भात सांगितलेल्या या दोन अर्थांमध्ये. 'अभिनंदन करणाऱ्याचे' हे केवळ दृष्टि-अभिनंदनालाच उद्देशून म्हटले आहे या अभिप्रायाने 'शेवटचाच अर्थ घेऊन' असे म्हटले आहे. परंतु 'अभिनंदन करणाऱ्याचे' असे सामान्यपणे म्हटल्यामुळे, तृष्णेच्या वशने किंवा दृष्टीच्या वशने अभिनंदन करणाऱ्याचे, असा येथे अर्थ अभिप्रेत आहे. म्हणून 'अभिनंदन...पे... सांगता येत नाही' हे वचन येथे निरवकाश (अयोग्य) ठरते. का? कारण दृष्टीरहित चित्तसंततीमध्येही अभिनंदनाचे कथन केले आहे. तृष्णेच्या वशने आनंदित होतो, म्हणून तृष्णाभिनंदनाच्या वशनेच सांगितलेला अर्थ हा पहिला अर्थ आहे. 'दोन सोमनस्यसहगत चित्तोत्पादांमध्ये' हे दृष्टीरहित सोमनस्यसहगत चित्तांना उद्देशून म्हटले आहे. पूर्वोक्तानुसार म्हणजे 'सराग सोमनस्याचे' इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या सोमनस्याने आस्वाद घेणाऱ्याच्या, आणि रागाने त्या पूर्वोक्त दोन चित्तांमध्येच आस्वाद घेणाऱ्याच्या, चारही सोमनस्यसहगत चित्तांमध्ये सप्रीतिक तृष्णेने अभिनंदन करणाऱ्याच्या, आणि चारही दृष्टिसंप्रयुक्त चित्तांमध्ये दृष्टि-अभिनंदनाने अभिनंदन करणाऱ्याच्या ठिकाणी दृष्टी उत्पन्न होते, अशी येथे योजना समजली पाहिजे. म्हणूनच 'अशा प्रकारेही योजना करता येते' असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे दृष्टीच्या उपनिस्सयाने (दृष्ट्युपनिस्सयाने) दृष्टि-अभिनंदन संभवते, त्याचप्रमाणे तृष्णेच्या उपनिस्सयाने (तण्हूपनिस्सयाने) तृष्णाभिनंदनही संभवते, असे पाहावे. 'अभिनंदन करतो, राग उत्पन्न होतो' या वचनावरून सप्रीतिक तृष्णेने अभिनंदन करणाऱ्याच्या ठिकाणी रागाची उत्पत्ती देखील सांगितली पाहिजे, किंवा सांगण्याची गरज नाही, कारण तृष्णाभिनंदनानेच रागाची उत्पत्ती सांगितली गेली आहे.

406. ‘‘Tadārammaṇatāyā’’ti vattabbe ‘‘tadārammaṇatā’’ti vuttanti āha ‘‘vibhattilopo hettha kato’’ti. Tadārammaṇatāti ettha tā-saddābhidheyyo attho bhāvo nāma, so pana tadārammaṇasaddābhidheyyato añño natthīti dassento āha ‘‘bhāvavantato vā añño bhāvo nāma natthī’’ti. Etena sakatthe ayaṃ tā-saddoti dasseti. Tenāha ‘‘vipāko tadārammaṇabhāvabhūtoti attho’’ti. Etasmiñcatthe ‘‘tadārammaṇatā’’ti paccattekavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Viññāṇañcāyatana…pe… na vuttanti yadipi kāmāvacaravipākānampi kammaṃ [Pg.295] ārammaṇaṃ labbhati, taṃ pana viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanavipākānaṃ viya na ekantena imassa vipākacittassa idaṃ kammaṃ ārammaṇanti vavatthitaṃ kāmāvacaravipākacittānaṃ bahubhedattā, tasmā taṃ labbhamānampi na vuttanti attho. Yadi evaṃ kiṃ taṃ labbhamānampi na dassitamevāti āsaṅkāyaṃ āha ‘‘tadārammaṇena panā’’tiādi. Anulomato samāpajjane yebhuyyena āsannasamāpattiyā ārammaṇabhāvo dassito, aññathā ‘‘paṭilomato vā ekantarikavasena vā’’ti vacanaṃ niratthakaṃ siyāti adhippāyo. Bhaveyyāti anāsannāpi samāpatti ārammaṇaṃ bhaveyya, na sakkā paṭikkhipitunti attho. Teneva hi ‘‘yebhuyyenā’’ti vuttaṃ. Evaṃ satīti yadi āvajjanāya eva ārammaṇabhāvena kusalānaṃ khandhānaṃ abyākatārammaṇatā adhippetā, evaṃ sante. Vattabbaṃ siyāti ‘‘iddhividhañāṇassā’’ti ca pāḷiyaṃ vattabbaṃ siyā tassāpi āvajjanāya ārammaṇabhāvato. Taṃ na vuttanti taṃ abyākataṃ iddhividhañāṇaṃ ‘‘kusalā khandhā iddhividhañāṇassā’’ti na vuttaṃ. Hontīti ārammaṇaṃ honti. Tānīti cetopariyañāṇādīni. Yāya kāyacīti cetopariyañāṇādīnaṃ aññesañca kusalānaṃ ārammaṇakaraṇavasena āvajjantiyā.

४०६. ‘तदारम्मणताया’ असे म्हणावयाचे असताना ‘तदारम्मणता’ असे म्हटले आहे, म्हणून सांगितले आहे की ‘येथे विभक्तीचा लोप झाला आहे’. ‘तदारम्मणता’ यामध्ये ‘ता’ या शब्दाने अभिहित होणारा अर्थ ‘भाव’ नावाचा आहे, परंतु तो ‘तदारम्मण’ या शब्दाने अभिहित होणाऱ्या अर्थापेक्षा वेगळा नाही, हे दर्शवताना म्हटले आहे की ‘भाववानापेक्षा वेगळा भाव नावाचा काही नसतो’. यावरून हा ‘ता’ शब्द स्वार्थामध्ये आहे, हे दर्शविले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे की ‘विपाक हा तदारम्मणभाव बनलेला आहे, असा अर्थ आहे’. आणि या अर्थामध्ये ‘तदारम्मणता’ हे प्रथमा एकवचन पाहावे. ‘विञ्ञाणञ्चायतन...पे... म्हटले नाही’ म्हणजे जरी कामावचर विपाकांचे देखील कर्म हे आलंबन प्राप्त होते, तरी ते विञ्ञाणञ्चायतन आणि नेवसञ्ञानासञ्ञायतन विपाकांप्रमाणे निश्चितपणे ‘या विपाकचित्ताचे हे कर्म आलंबन आहे’ असे ठरलेले नाही, कारण कामावचर विपाकचित्तांचे अनेक भेद आहेत. म्हणून ते प्राप्त होत असूनही सांगितले नाही, असा अर्थ आहे. जर असे आहे, तर ते प्राप्त होत असूनही का दर्शविले नाही? या शंकेवर म्हटले आहे ‘तदारम्मणाने तर...’ इत्यादी. अनुलोम रूपाने समापत्ती प्राप्त करताना बहुतांश करून आसन्न (जवळच्या) समापत्तीचा आलंबनभाव दर्शविला आहे, अन्यथा ‘प्रतिलोम रूपाने किंवा एकाआड एक करून’ हे वचन निरर्थक ठरेल, असा अभिप्राय आहे. ‘असावे’ म्हणजे जी आसन्न नाही अशी समापत्ती देखील आलंबन असू शकते, तिचा निषेध करता येत नाही, असा अर्थ आहे. म्हणूनच ‘बहुतांश करून’ (ye-bhuyyena) असे म्हटले आहे. ‘असे असताना’ म्हणजे जर आवज्जनाच्याच आलंबनभावाने कुशल स्कंधांची अव्याकृत-आलंबनता अभिप्रेत असेल, तर असे असताना. ‘म्हणावे लागेल’ म्हणजे पाळीमध्ये ‘इद्धिविधञाणाचे’ असेही म्हणावे लागेल, कारण त्याच्याही आवज्जनाचा आलंबनभाव आहे. ‘ते म्हटले नाही’ म्हणजे ते अव्याकृत इद्धिविधञाण ‘कुशल स्कंध इद्धिविधञाणाचे आहेत’ असे म्हटले नाही. ‘होतात’ म्हणजे आलंबन होतात. ‘ती’ म्हणजे चेतोपरियञाण इत्यादी. ‘ज्या कोणत्यातरी’ म्हणजे चेतोपरियञाण इत्यादी आणि इतर कुशल धर्मांना आलंबन करण्याच्या वशने आवज्जना करणाऱ्या (चित्ताने).

407-409. Ādīnavadassanena sabhāvato ca aniṭṭhatāmattavasena ca domanassassa uppatti veditabbāti yojetabbaṃ. Āghātavatthuādibhedena akkhantibhedā veditabbā.

४०७-४०९. आदीनव (दोष) दर्शनाने आणि स्वभावाच्या दृष्टीने केवळ अनिष्टतेच्या वशने दोमनस्साची (दौर्मनस्याची) उत्पत्ती समजली पाहिजे, अशी योजना करावी. आघातवत्थु (आघातवस्तू) इत्यादींच्या भेदाने अक्खन्तिचे (असहिष्णुतेचे) भेद समजले पाहिजेत.

410. Sabbassāti pakaraṇaparicchinne gayhamāne sabbassa abyākatassa, atthantaravasena pana gayhamāne sabbassa ñeyyassāti attho. Asakkuṇeyyattāti idaṃ vattabbassa anantāparimeyyatāya vuttaṃ, na aññāṇapaṭighātato.

४१०. ‘सर्व’ म्हणजे प्रकरणाच्या मर्यादेत घेतले असता सर्व अब्याकताचे (अव्याकृताचे), आणि दुसऱ्या अर्थाच्या वशने घेतले असता सर्व ञेयाचे (ज्ञेयाचे), असा अर्थ आहे. ‘असक्कुणेय्यतेमुळे’ (अशक्यतेमुळे) हे सांगण्याच्या गोष्टींच्या अनंत आणि अपारमिततेमुळे म्हटले आहे, अञ्ञाणपटिघातामुळे (अज्ञानाच्या अडथळ्यामुळे) नाही.

417. Vodānasaṅkhātaṃ vuṭṭhānaṃ apubbato na hotīti vuttaṃ ‘‘apubbato cittasantānato vuṭṭhānaṃ bhavaṅgamevā’’ti. Tañhi yathāladdhassa visesassa vodāpanaṃ paguṇabhāvāpādanaṃ apubbaṃ nāma na hoti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti, tasmā vodānampi vuṭṭhānanti vutta’’nti. Avajjetabbattā vattabbaṃ natthīti kusalabhāvena [Pg.296] samānattā vajjetabbatāya abhāvato vibhajitvā vattabbaṃ natthi, tasmā yadettha visesanaṃ labbhati, taṃ dassento ‘‘nevasaññānāsaññāyatanaṃ…pe… samāpattiyā’’ti āha. Cittuppādakaṇḍe vuttamevāti paṭṭhāne pana ‘‘kusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’tiādinā ‘‘kiriyānantaraṃ tadārammaṇabhāve’’ti yaṃ vattabbaṃ, taṃ cittuppādakaṇḍavaṇṇanāyaṃ vuttameva.

४१७. ‘वोदान’ (परिशुद्धी) संज्ञक वुट्ठान (व्युत्थान) हे अपूर्व (नवीन) रूपाने होत नाही, म्हणूनच म्हटले आहे की ‘अपूर्व चित्तसंततीमधून वुट्ठान हे भवङ्गच (भवांगच) असते’. कारण जे प्राप्त झालेले विशेष आहे, त्याचे वोदापन (परिशोधन) करणे आणि त्याला प्रगुण (अभ्यस्त) बनवणे हे अपूर्व नसते. तसेच म्हटले आहे की ‘खालखालचे प्रगुण ध्यान हे वरवरच्या ध्यानाचे पदट्ठान (कारण) असते, म्हणूनच वोदान देखील वुट्ठान आहे असे म्हटले आहे’. ‘वर्ज्य करण्यायोग्य असल्यामुळे काही सांगण्यासारखे नाही’ म्हणजे कुशलभावाशी समान असल्यामुळे वर्ज्यतेचा अभाव असल्याने विभागून सांगण्यासारखे काही नाही, म्हणून येथे जे विशेषण प्राप्त होते, ते दर्शविताना ‘नेवसञ्ञानासञ्ञायतन...पे... समापत्तीने’ असे म्हटले आहे. ‘चित्तुप्पादकण्डात सांगितलेच आहे’ म्हणजे पट्ठानमध्ये तर ‘कुशल निरुद्ध झाल्यावर विपाक तदारम्मणता उत्पन्न होते’ इत्यादी प्रकारे ‘किरियानंतर (क्रियेनंतर) तदारम्मणभावामध्ये’ जे सांगावयाचे आहे, ते चित्तुप्पादकण्डवण्णनामध्ये (चित्तोत्पादकांडवर्णनेमध्ये) सांगितलेच आहे.

Tā ubhopīti yā ‘‘kusalavipākāhetukasomanassasahagatā upekkhāsahagatā cā’’ti dve manoviññāṇadhātuyo vuttā, tā ubhopi somanassasahagatamanoviññāṇadhātuvasena vuttā. Kasmā? Dasannaṃ kāmāvacarabhavaṅgānaṃ attano tadārammaṇakāle santīraṇakāle ca voṭṭhabbanassa anantarapaccayabhāvato. Upekkhāsahagatā pana yathāvuttānaṃ dasannaṃ vipākānaṃ manoviññāṇadhātūnaṃ attano tadārammaṇādikāle voṭṭhabbanakiriyassa santīraṇakāle manodhātukiriyassa bhavaṅgakāleti yojetabbaṃ.

"त्या दोन्हीही" म्हणजे ज्या "कुशलविपाक-अहेतुक-सोमनस्ससहगत आणि उपेक्खासहगत" अशा दोन मनोविञ्ञाणधातू सांगितल्या आहेत, त्या दोन्हीही सोमनस्ससहगत-मनोविञ्ञाणधातूच्या दृष्टीने सांगितल्या आहेत. का? कारण दहा कामावचर भवंगांच्या स्वतःच्या तदारम्मणकाळी आणि संतीरणकाळी वोट्ठब्बनच्या अनन्तरप्रत्ययभावामुळे. परंतु, उपेक्खासहगत ही पूर्वोक्त दहा विपाक मनोविञ्ञाणधातूंच्या स्वतःच्या तदारम्मणादी काळी वोट्ठब्बनक्रियेच्या, संतीरणकाळी मनोधातूक्रियेच्या आणि भवंगकाळी जोडली जावी, असे समजावे.

423. Paṭivijjhitvāti jānitvā. Daḷhaṃ na gahetabbanti daḷhaggāhaṃ na gahetabbaṃ. Balavato…pe… vipaccanatoti etena balavatā dubbalatā ca appamāṇaṃ, katokāsatā pamāṇanti dasseti. Katokāsatā ca avasesapaccayasamavāye vipākābhimukhatāti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ kiñcīti ca balavaṃ dubbalaṃ vāti attho. Vipākajanakampi kiñci kammaṃ upanissayapaccayo na hotīti sakkā vattuṃ. Sati hi kammaupanissayapaccayānaṃ avinābhāve vipākattike upanissayapaccaye gahite kammapaccayo visuṃ na uddharitabbo siyā, vedanāttike ca upanissaye paccanīyato ṭhite kammapaccayena saddhiṃ aṭṭhāti na vattabbaṃ siyāti adhippāyo. Paccayadvayassa pana labbhamānatapparāya desanāya upanissaye gahitepi kammapaccayo uddharitabboyevāti sakkā vattuṃ. Labbhamānassa hi uddharaṇaṃ ñāyāgataṃ, tathā upanissaye paccanīyato ṭhitepi kammapaccayo vattabbova upanissayassa anekabhedattā, vipākaṃ janentaṃ kammaṃ vipākassa upanissayo na hotīti na vattabbamevāti veditabbaṃ.

४२३. "पटिविज्झित्वा" म्हणजे जाणून. "दृढपणे ग्रहण करू नये" म्हणजे दृढग्रहाने ग्रहण करू नये. "बलवानाच्या...पे... विपाकाच्या परिपाकामुळे" याद्वारे बलवान असणे आणि दुर्बल असणे हे प्रमाण नाही, तर कृत-अवकाशता (संधी मिळणे) हे प्रमाण आहे, असे दर्शविले आहे. आणि कृत-अवकाशता म्हणजे उर्वरित प्रत्ययांच्या समूहामध्ये विपाकाभिमुखता होय, असे समजावे. "जे काही" म्हणजे बलवान किंवा दुर्बल, असा अर्थ आहे. विपाक निर्माण करणारे कोणतेही कर्म उपनिस्सयप्रत्यय होत नाही, असे म्हणता येत नाही. कारण कर्म आणि उपनिस्सयप्रत्यय यांच्या अविनाभावात 'विपाकत्रिक' मध्ये उपनिस्सयप्रत्यय ग्रहण केला असता, कर्मप्रत्यय स्वतंत्रपणे उद्धृत करू नये, आणि 'वेदनात्रिक' मध्ये उपनिस्सय प्रत्यनीक म्हणून स्थित असताना कर्मप्रत्ययासोबत आठ आहेत, असे म्हणता येऊ नये, असा अभिप्राय आहे. परंतु, दोन्ही प्रत्ययांच्या उपलब्धतेवर आधारित देशनेमध्ये उपनिस्सय ग्रहण केला असला तरी कर्मप्रत्यय उद्धृत केलाच पाहिजे, असे म्हणता येते. कारण उपलब्ध असलेल्याचा उद्धार करणे हे न्यायसंगत आहे. तसेच उपनिस्सय प्रत्यनीक म्हणून स्थित असतानाही कर्मप्रत्यय सांगितलाच पाहिजे, कारण उपनिस्सयाचे अनेक भेद आहेत. विपाक उत्पन्न करणारे कर्म विपाकाचा उपनिस्सय होत नाही, असे मुळीच म्हणू नये, हे जाणावे.

Parassa [Pg.297] pavattaṃ omānanti parasantāne attānaṃ uddissa pavattaṃ avamānaṃ. Tesūti yo anena pubbe hato, tassa ñātimittesu. Mātughātanatthaṃ pavattitatāya purimacetanāya mātughātakammena sadisatā, yathā ca āṇattiyaṃ pahārepi eseva nayo. Tena vuttaṃ ‘‘esa nayo dvīhi pakārehīti etthāpī’’ti.

"दुसऱ्याच्या ठिकाणी प्रवृत्त झालेला अवमान" म्हणजे दुसऱ्याच्या संतानामध्ये स्वतःला उद्देशून प्रवृत्त झालेला अवमान. "त्यांच्यामध्ये" म्हणजे ज्याला याने पूर्वी मारले होते, त्याच्या नातेवाईक आणि मित्रांमध्ये. मातृघातासाठी प्रवृत्त झालेल्या पूर्व चेतनेमुळे मातृघात कर्माशी समानता आहे, आणि जसे आज्ञा देण्यामध्ये आणि प्रहार करण्यामध्ये देखील हाच नियम लागू होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - "हाच नियम दोन प्रकारांनी येथेही लागू होतो."

Vaṭṭanissito dānādivasena saddhaṃ uppādento rāgaṃ upanissāya dānādivasena saddhaṃ uppādeti nāma, na vivaṭṭanissito avisesena vuttattāti āha ‘‘iminā adhippāyena vadatī’’ti. Etesanti kāyikasukhadukkhānaṃ. Ekatopīti idaṃ yadipi ekasmiṃ santāne sukhadukkhānaṃ ekasmiṃ khaṇe uppatti natthi, paccayasamāyogo pana tesaṃ ekajjhampi hotīti katvā vuttaṃ.

"वट्टनिस्सित" दानादींच्या द्वारे श्रद्धा उत्पन्न करणारा, रागाचा उपनिस्सय घेऊन दानादींच्या द्वारे श्रद्धा उत्पन्न करतो, "विवट्टनिस्सित" नाही, कारण सामान्य रूपाने असे म्हटले आहे, म्हणून "या अभिप्रायाने म्हणतात" असे सांगितले आहे. "यांच्या" म्हणजे कायिक सुख-दुःखांच्या. "एकत्र देखील" हे जरी एकाच संतानामध्ये सुख-दुःखांची एकाच क्षणी उत्पत्ती होत नसली, तरी त्यांचा प्रत्यय-समवाय एकत्र देखील होतो, हे लक्षात घेऊन म्हटले आहे.

425. Purimavāresu viyāti paṭiccavārādīsu purimesu viya. Imasminti pañhāvāre. Paccayena uppatti vuccatīti hetuādinā tena tena paccayena taṃtaṃpaccayuppannassa uppatti na vuccati. Tesaṃ tesaṃ dhammānanti hetuādīnaṃ tesaṃ tesaṃ paccayadhammānaṃ. Taṃtaṃpaccayabhāvoti hetuādīnaṃ taṃtaṃpaccayabhāvo vuccati. Teneva purimesu chasu vāresu ‘‘kusalo dhammo uppajjatī’’tiādinā tattha tattha uppādaggahaṇaṃ kataṃ, idha pana ‘‘kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’tiādinā paccayabhāvo gahito. Tenāti upatthambhakattena paccayabhāvena. Idhāti pañhāvāre.

४२५. "पूर्वीच्या वारांप्रमाणे" म्हणजे पटिच्चवार इत्यादी पूर्वीच्या वारांप्रमाणे. "यामध्ये" म्हणजे प्रश्नवारामध्ये. "प्रत्ययाने उत्पत्ती सांगितली जाते" म्हणजे हेतू इत्यादी त्या त्या प्रत्ययाने त्या त्या प्रत्ययोत्पन्नाची उत्पत्ती सांगितली जात नाही. "त्या त्या धर्मांचा" म्हणजे हेतू इत्यादी त्या त्या प्रत्ययधर्मांचा. "त्या त्या प्रत्ययभाव" म्हणजे हेतू इत्यादींचा तो तो प्रत्ययभाव सांगितला जातो. म्हणूनच पूर्वीच्या सहा वारांमध्ये "कुशल धर्म उत्पन्न होतो" इत्यादी प्रकारे त्या त्या ठिकाणी उत्पत्तीचे ग्रहण केले आहे, परंतु येथे "कुशल धर्माचा हेतूप्रत्ययाने प्रत्यय होतो" इत्यादी प्रकारे प्रत्ययभाव ग्रहण केला आहे. "त्यामुळे" म्हणजे उपस्तंभक प्रत्ययभावामुळे. "येथे" म्हणजे प्रश्नवारामध्ये.

427. Patiṭṭhābhūtassāti nissayabhūtassa. Kammapaccayoti sahajātakammapaccayo. Dukamūlakadukāvasānāti ‘‘kusalo ca abyākato ca dhammā kusalassa ca abyākatassa ca dhammassā’’ti evaṃ dukamūlakadukāvasānā katvā vuttapañhā. Tatthāti paccayavāre. Kusalo ca abyākato ca dhammāti kusalābyākatappabhedā paccayuppannā dhammā. Yato tato vāti paccayadhammaniyamaṃ akatvā yato tato vā kusalābyākatavasena ubhayapaccayato uppattimattameva tattha paccayavāre adhippetaṃ, ubhayassa yathāvuttassa paccayuppannassa ubhinnaṃ yathāvuttānaṃyeva paccayadhammānaṃ paccayabhāvo na adhippeto uppādapadhānattā tassā desanāyāti adhippāyo. Nissayādibhūtāti nissayaatthiavigatabhūtā paccayadhammā na labbhanti, tasmā kusalo ca…pe… na vuttanti yojanā.

४२७. "प्रतिष्ठाभूत असलेल्याचा" म्हणजे निस्सयभूत असलेल्याचा. "कर्मप्रत्यय" म्हणजे सहजात-कर्मप्रत्यय. "द्विकमूलक-द्विकावसान" म्हणजे "कुशल आणि अव्याकृत धर्म, कुशल आणि अव्याकृत धर्माचा..." अशा प्रकारे द्विकमूलक आणि द्विकावसान करून विचारलेला प्रश्न. "तेथे" म्हणजे प्रत्ययवारामध्ये. "कुशल आणि अव्याकृत धर्म" म्हणजे कुशल आणि अव्याकृत भेदांचे प्रत्ययोत्पन्न धर्म. "ज्या कशापासूनही" म्हणजे प्रत्ययधर्माचा नियम न करता, ज्या कशापासूनही कुशल-अव्याकृत रूपाने दोन्ही प्रत्ययांपासून केवळ उत्पत्तीच तेथे प्रत्ययवारामध्ये अभिप्रेत आहे; पूर्वोक्त दोन्ही प्रत्ययोत्पन्नांचा, पूर्वोक्त दोन्ही प्रत्ययधर्मांशी असलेला प्रत्ययभाव अभिप्रेत नाही, कारण त्या देशनेमध्ये उत्पत्तीला प्राधान्य आहे, असा अभिप्राय आहे. "निस्सय इत्यादी भूत" म्हणजे निस्सय, अत्थि, अविगत रूप प्रत्ययधर्म प्राप्त होत नाहीत, म्हणून "कुशल आणि...पे..." असे म्हटले नाही, अशी योजना करावी.

Pañhāvāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

"प्रश्नवार-विभंग-वर्णना समाप्त झाली."

Pañhāvārassa ghaṭane anulomagaṇanā

"प्रश्नवाराच्या जोडणीमध्ये अनुलोम गणना."

439. Etthāti [Pg.298] abyākatamūlake. Yadi evanti yadi kusalākusalamūlehi alabbhamānampi labbhati, evaṃ sante. Gaṇanamattasāmaññato, na paccayasāmaññatoti adhippāyo.

४३९. "येथे" म्हणजे अव्याकृतमूलकामध्ये. "जर असे असेल तर" म्हणजे जर कुशल-अकुशल मूलांद्वारे प्राप्त न होणारे देखील प्राप्त होते, असे असताना. केवळ गणनेच्या समानतेमुळे, प्रत्ययाच्या समानतेमुळे नाही, असा अभिप्राय आहे.

440. Nidassanavasena daṭṭhabbo yebhuyyena indriyamaggapaccayānañca hetupaccayassa visabhāgattā. Indriyamaggapaccayā ca visabhāgāti visesanena yo tattha sabhāgabhāvo, taṃ nivatteti. Tathā bhāvābhāvatoti tasmiṃ hetupaccayākāre sati bhāvato, hetudhammānaṃ hetupaccayabhāve sati sahajātādipaccayabhāvatoti attho. Adhipatipaccayādīnanti adhipatindriyamaggapaccayānaṃ. Visabhāgatā hetupaccayassa. Kusalādihetūnanti kusalākusalakiriyābyākatahetūnaṃ. Hetupaccayabhāveti hetupaccayatte hetubhāvena upakārakatte. Vipākapaccayabhāvābhāvatoti vipākapaccayabhāvassa abhāvato. Na hi vipākānaṃ vipākapaccayatā atthi. Vipākahetūnaṃ itarahetūhi hetupaccayatāya atthi sabhāgatāti āha ‘‘hetuvajjāna’’nti. Vipākānaṃ visabhāgatāya bhavitabbaṃ, na hi vipākadhammadhammanevavipākanavipākadhammadhammānaṃ vipākehi sabhāgatā atthi rāsantarabhāvatoti adhippāyo. Ubhayapaccayasahiteti hetuvipākapaccayasahite. Hetupaccayabhāve vipākamhīti hetupaccayabhāvena vattamāne vipākadhamme. Vipākapaccayattābhāvābhāvatoti vipākapaccayabhāvābhāvassa abhāvato. Na hi vipāko vipākassa vipākapaccayo na hoti, tasmā natthi hetuvipākapaccayānaṃ visabhāgatāti adhippāyo.

४४०. उदाहरणाच्या स्वरूपात पाहिले पाहिजे, कारण बहुतांश करून इंद्रिय-मार्ग प्रत्यय आणि हेतू प्रत्यय यांच्यात विसभागत्व (भिन्नता) असते. 'इंद्रिय आणि मार्ग प्रत्यय विसभागा (भिन्न) आहेत' या विशेषणाने तेथे जो काही सभागभाव (समानता) आहे, त्याचे निवारण केले जाते. तसेच 'भाव-अभावावरून' म्हणजे त्या हेतू-प्रत्ययाच्या आकारात (स्थितीत) अस्तित्व असल्यामुळे, हेतू धर्मांचे हेतू-प्रत्ययत्व असताना सहजात इत्यादी प्रत्ययत्व असते, असा अर्थ आहे. 'अधिपती इत्यादींचे' म्हणजे अधिपती, इंद्रिय आणि मार्ग प्रत्ययांचे. हेतू प्रत्ययाचे विसभागत्व (भिन्नता). 'कुशल इत्यादी हेतूंचे' म्हणजे कुशल, अकुशल, क्रिया आणि अव्याकृत हेतूंचे. 'हेतू-प्रत्ययभावात' म्हणजे हेतू-प्रत्ययपणात, हेतू रूपाने उपकारक असण्यात. 'विपाक-प्रत्ययभावाच्या अभावामुळे' म्हणजे विपाक-प्रत्ययभावाचा अभाव असल्यामुळे. कारण विपाकांचे विपाक-प्रत्ययत्व नसते. विपाक हेतूंची इतर हेतूंशी हेतू-प्रत्ययत्वामुळे समानता असते, म्हणून 'हेतू वगळून' (हेतुवज्जानं) असे म्हटले आहे. विपाकांचे विसभागत्व असले पाहिजे, कारण विपाक धर्म आणि विपाक नसलेले व विपाक धर्म नसलेले धर्म (नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मा) यांच्यात विपाकांशी समानता नसते, कारण ते वेगवेगळ्या राशींचे (समूहांचे) असतात, असा अभिप्राय आहे. 'दोन्ही प्रत्ययांसह' म्हणजे हेतू आणि विपाक प्रत्ययांसह. 'हेतू-प्रत्ययभावात विपाकामध्ये' म्हणजे हेतू-प्रत्ययभावाने वर्तमान असलेल्या विपाक धर्मामध्ये. 'विपाक-प्रत्ययत्वाच्या अभावाचा अभाव असल्यामुळे' म्हणजे विपाक-प्रत्ययभावाच्या अभावाचा अभाव असल्यामुळे. कारण विपाक हा विपाकाचा विपाक-प्रत्यय होत नाही असे नाही, म्हणून हेतू आणि विपाक प्रत्ययांमध्ये विसभागत्व (भिन्नता) नसते, असा अभिप्राय आहे.

Idāni vuttamevatthaṃ udāharaṇena samatthento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Hetusahajātapaccayasahiteti hetupaccayasahajātapaccayasahite, ubhayapaccayayutteti attho. Hetūnanti idaṃ ‘‘sahajātapaccayattābhāvo’’ti imināpi sambandhitabbaṃ. Hetūnañhi hetupaccayasahite rāsimhi hetupaccayabhāvo viya sahajātapaccayabhāvopi atthīti. Tattha hetuvajjānaṃ sahajātadhammānaṃ hetudhammassa ca na sabhāgatā vuccati sahajātapaccayena sabhāgabhāvato. Evamidhāpīti yathā hetusahajātapaccayesu vuttappakārena natthi visabhāgatā, evamidhāpi [Pg.299] hetuvipākapaccayesu natthi visabhāgatāti attho. Esa nayo vippayuttapaccayepīti yvāyaṃ nayo hetusahajātapaccayesu visabhāgatābhāvo vutto, esa nayo hetusahite vippayuttapaccayepīti attho. Tatthāpi hi ‘‘hetuvippayuttapaccayasahite rāsimhī’’tiādi sakkā yojetunti. Paccuppanno eva paccayuppanno, paccayo pana atītopi anāgatopi kālavinimuttopi hotīti paccuppannakkhaṇe hetupaccayabhāve sahajātādipaccayabhāvaṃ sandhāya tathābhāvābhāvavasena sabhāgatāya vuccamānāya nānākkhaṇikānaṃ kusalādīnaṃ hetūnaṃ vipākānañca vasena visabhāgatā tasseva hetussa na vattabbāti imamatthaṃ dasseti ‘‘apicā’’tiādinā.

आता सांगितलेल्याच अर्थाचे उदाहरणाने समर्थन करताना 'जसे की' (यथा हि) इत्यादी म्हटले आहे. 'हेतू-सहजात प्रत्ययांसह' म्हणजे हेतू-प्रत्यय आणि सहजात-प्रत्यय यांच्यासह, दोन्ही प्रत्ययांनी युक्त असा अर्थ आहे. 'हेतूंचे' हा शब्द 'सहजात-प्रत्ययत्वाचा अभाव' याच्याशी देखील जोडला पाहिजे. कारण हेतू-प्रत्ययाने युक्त असलेल्या राशीमध्ये हेतूंचे जसे हेतू-प्रत्ययत्व असते, तसेच सहजात-प्रत्ययत्व देखील असते. तेथे हेतू वगळता इतर सहजात धर्मांची आणि हेतू धर्माची समानता सांगितली जात नाही, कारण सहजात प्रत्ययाने त्यांचा सभागभाव (समानता) असतो. 'येथेही तसेच' म्हणजे ज्याप्रमाणे हेतू-सहजात प्रत्ययांमध्ये सांगितलेल्या प्रकारे विसभागत्व नसते, त्याचप्रमाणे येथेही हेतू-विपाक प्रत्ययांमध्ये विसभागत्व नसते, असा अर्थ आहे. 'हाच नियम विप्रयुक्त प्रत्ययातही लागू होतो' म्हणजे जो हा नियम हेतू-सहजात प्रत्ययांमध्ये विसभागत्वाचा अभाव म्हणून सांगितला आहे, तोच नियम हेतूसह विप्रयुक्त प्रत्ययातही लागू होतो, असा अर्थ आहे. कारण तेथेही 'हेतू-विप्रयुक्त प्रत्ययाने युक्त असलेल्या राशीमध्ये' इत्यादी प्रकारे योजना करणे शक्य आहे. प्रत्ययोत्पन्न (पच्चय्युप्पन्न) हा केवळ वर्तमानच असतो, परंतु प्रत्यय हा भूतकाळ, भविष्यकाळ किंवा कालमुक्त देखील असू शकतो. म्हणून वर्तमान क्षणात हेतू-प्रत्ययत्व असताना सहजात इत्यादी प्रत्ययत्वाचा विचार करून, अशा भाव-अभावाच्या आधारे समानता सांगितली जात असताना, वेगवेगळ्या क्षणी होणाऱ्या कुशल इत्यादी हेतूंच्या आणि विपाकांच्या संदर्भात त्याच हेतूचे विसभागत्व सांगू नये, हा अर्थ 'शिवाय' (अपि च) इत्यादींद्वारे दर्शविला आहे.

Aggahitavisesato sāmaññato viseso na suviññeyyo hotīti adhippāyenāha ‘‘kusalā vīmaṃsādhipatīti evaṃ vattabba’’nti.

विशेष ग्रहण न करता सामान्य रूपाने विशेष सहज समजता येत नाही, या अभिप्रायाने 'कुशल मीमांसा-अधिपती असे म्हटले पाहिजे' असे म्हटले आहे.

441-443. ‘‘Itarāni dve labhatī’’ti evaṃ vattuṃ na sakkā, hetādhipatidukehi dassitāni yāni ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa, kusalo dhammo abyākatassa, kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa ca, abyākato dhammo abyākatassā’’ti cattāri vissajjanāni, tesu hetusahajātanissayaatthiavigataindriyamaggapaccayesu sampayuttapaccaye paviṭṭhe ‘‘kusalo dhammo kusalassa, abyākato dhammo abyākatassā’’ti imāni dve labhati. Yaṃ sandhāya aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘sace tehi saddhiṃ…pe… tāneva dve labhatī’’ti, tehi pana itarāni nāma ‘‘kusalo dhammo abyākatassa, kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa cā’’ti imāni dvepi siyuṃ. Na hi kusalo dhammo kusalassa vippayuttapaccayena paccayo hoti. Tena vuttaṃ ‘‘itarāni dve labhatīti purimapāṭho’’tiādi. Itarāni dveti vā aññāni dve, yāni sampayuttapaccayavasena dve vissajjanāni, vippayuttapavese pana tato aññāni aññathābhūtāni dve vissajjanāni. Yāni sandhāya vuttaṃ ‘‘kusalo abyākatassa, abyākato abyākatassāti dve labhatīti paṭhantī’’ti. Tesūti ūnataragaṇanāhetūsu vipākaaññamaññādīsu.

४४१-४४३. ‘इतर दोन मिळतात’ असे म्हणता येत नाही. हेतू-अधिपती या द्विकांद्वारे दर्शविलेली जी ‘कुशल धर्म कुशल धर्माचा, कुशल धर्म अव्याकृत धर्माचा, कुशल धर्म कुशल आणि अव्याकृत धर्माचा, अव्याकृत धर्म अव्याकृत धर्माचा’ अशी चार विसर्जने (उत्तरे) आहेत, त्यांपैकी हेतू-सहजात-निश्रय-अस्ती-अविगत-इंद्रिय-मार्ग प्रत्ययांमध्ये संप्रयुक्त प्रत्ययाचा प्रवेश झाल्यावर ‘कुशल धर्म कुशल धर्माचा, अव्याकृत धर्म अव्याकृत धर्माचा’ ही दोन मिळतात. ज्याचा संदर्भ देऊन अट्ठकथेत म्हटले आहे की, ‘जर त्यांच्यासोबत...पे... तीच दोन मिळतात’. परंतु त्यांच्यापेक्षा इतर म्हणजे ‘कुशल धर्म अव्याकृत धर्माचा, कुशल धर्म कुशल आणि अव्याकृत धर्माचा’ ही दोन देखील असू शकतात. कारण कुशल धर्म हा कुशल धर्माचा विप्रयुक्त प्रत्ययाने प्रत्यय होत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे की, ‘इतर दोन मिळतात हा पूर्वीचा पाठ आहे’ इत्यादी. ‘इतर दोन’ किंवा ‘दुसरी दोन’ म्हणजे जी संप्रयुक्त प्रत्ययाच्या दृष्टीने दोन विसर्जने आहेत, परंतु विप्रयुक्त प्रत्ययाच्या प्रवेशात त्यापेक्षा वेगळी आणि भिन्न स्वरूपाची दोन विसर्जने होतात. ज्यांचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे की, ‘कुशल अव्याकृत धर्माचा, अव्याकृत अव्याकृत धर्माचा अशी दोन मिळतात, असा पाठ वाचतात’. ‘त्यांच्यामध्ये’ म्हणजे कमी संख्या असलेल्या हेतूंमध्ये, विपाक-अन्योन्य इत्यादींमध्ये.

Anāmaṭṭhavipākānīti [Pg.300] aggahitavipākapaccayāni, ghaṭanaṃ apekkhitvā ayaṃ napuṃsakaniddeso. Na vipākaheturahitāni sādhāraṇavasena vuttattā. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sāmaññato navannampi hetūnaṃ vasena vuttānī’’ti, ‘‘vipākahetupi labbhatī’’ti ca.

‘अनामट्ठविपाकानि’ म्हणजे ग्रहण न केलेले विपाक प्रत्यय. जोडणीचा (घटना) विचार करून हा नपुंसकलिंगी निर्देश केला आहे. ते विपाक हेतूंनी रहित नाहीत, कारण ते सामान्य रूपाने सांगितले गेले आहेत. म्हणूनच अट्ठकथेत म्हटले आहे की, ‘सामान्यतः नऊही हेतूंच्या आधारे सांगितले आहे’ आणि ‘विपाक हेतू देखील मिळतो’.

Tatthāti pañcamaghaṭanato paṭṭhāya pañcasu ghaṭanesu. Tena vipākena saha, samaṃ vā uṭṭhānaṃ etassāti samuṭṭhānanti ayampi attho sambhavatīti vuttaṃ ‘‘paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpampi taṃsamuṭṭhānaggahaṇeneva saṅgaṇhātī’’ti. Eseva nayoti iminā kaṭattārūpampi taṃsamuṭṭhānaggahaṇeneva saṅgaṇhātīti imamevatthaṃ atidisati.

‘तेथे’ म्हणजे पाचव्या जोडणीपासून (घटना) सुरू करून पाच जोडण्यांमध्ये. ‘त्या विपाकासह किंवा समान रूपाने ज्याचे उत्थान (उत्पत्ती) होते ते समुत्थान’ असाही अर्थ संभवतो, म्हणूनच म्हटले आहे की, ‘प्रतिसंधीमध्ये कटत्तारूप देखील त्याच समुत्थान ग्रहणानेच समाविष्ट केले जाते’. ‘हाच नियम आहे’ याने कटत्तारूप देखील त्याच समुत्थान ग्रहणानेच समाविष्ट केले जाते, याच अर्थाचा अतिदेश (विस्तार) केला आहे.

Evampīti ‘‘etesu panā’’tiādinā saṅkhepato vuttappakārepīti attho. Tenāha ‘‘etesu pana…pe… vuttanayenapī’’ti. Yo yo paccayoti yo yo hetuādipaccayo mūlabhāvena ṭhito paresaṃ paccayānaṃ. Tappaccayadhammānanti tehi hetuādipaccayehi paccayabhūtānaṃ hetuādidhammānaṃ. Niravasesaūnaūnataraūnatamalābhakkamenāti te dhammā yesu vissajjanesu yathārahaṃ niravasesā labbhanti, yesu ūnā ūnatarā ūnatamā ca labbhanti, tena kamena ghaṭanāvacanato paccayuppannāpi yathākkamaṃ niravasesādikkameneva labbhanti. Tenāha ‘‘niravasesalābhe ca…pe… veditabbo’’ti.

‘अशा प्रकारे देखील’ म्हणजे ‘परंतु यांच्यामध्ये’ इत्यादींद्वारे संक्षेपाने सांगितलेल्या प्रकारे देखील, असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे की, ‘परंतु यांच्यामध्ये...पे... सांगितलेल्या नियमाने देखील’. ‘जो जो प्रत्यय’ म्हणजे जो जो हेतू इत्यादी प्रत्यय इतर प्रत्ययांच्या मूळ रूपात स्थित असतो. ‘त्या प्रत्ययधर्मांचे’ म्हणजे त्या हेतू इत्यादी प्रत्ययांनी प्रत्ययभूत झालेल्या हेतू इत्यादी धर्मांचे. ‘निरवशेष, ऊन (कमी), ऊनतर (त्याहून कमी), ऊनतम (सर्वात कमी) मिळण्याच्या क्रमाने’ म्हणजे ते धर्म ज्या विसर्जनात योग्यतेनुसार निरवशेष मिळतात, ज्यांच्यात कमी, त्याहून कमी आणि सर्वात कमी मिळतात, त्या क्रमाने जोडणीच्या वचनामुळे प्रत्ययोत्पन्न देखील अनुक्रमे निरवशेष इत्यादी क्रमानेच मिळतात. म्हणूनच म्हटले आहे की, ‘निरवशेष प्राप्तीमध्ये...पे... समजले पाहिजे’.

Hetumūlakaṃ niṭṭhitaṃ.

हेतू-मूळ समाप्त झाले.

445. Pañcame ekanti sanissayato abyākatamūlaṃ akusalanti idaṃ sandhāyāha ‘‘vatthuvasena sanissayaṃ vakkhatī’’ti. Na idanti idaṃ catutthaṃ ghaṭanaṃ labbhamānassapi vatthussa vasena ghaṭanaṃ na hoti tassa vakkhamānattā, tasmā ‘‘ārammaṇavasenevā’’ti ekaṃso gahitoti atthayojanā.

४४५. पाचव्यामध्ये 'एक' (निश्चित) हे सनिस्सय (आश्रयासह असणारे) अव्याकृतमूल अकुशल आहे, याला उद्देशून म्हटले आहे— "वस्तूच्या वशाने सनिस्सय म्हटले जाईल." 'हे नाही' हे चौथे संघटन (जुळणी) प्राप्त होणाऱ्या वस्तूच्या वशाने देखील संघटन होत नाही, कारण ते पुढे सांगितले जाणार आहे; म्हणून "आरम्मण (आलंबन) वशानेच" असा एकांश (निश्चित पक्ष) ग्रहण केला आहे, अशी अर्थयोजना आहे.

446. Sahajātapurejātā eko nissayapaccayoti iminā satipi paccayadhammabhede paccayabhāvabhedo natthīti dasseti, tathā ‘‘atthipaccayo’’ti imināpi. Avigatapaccayopettha atthipaccayeneva saṅgahitoti daṭṭhabbo. ‘‘Atthiavigatapaccayo’’ti pāṭho. Sahajātārammaṇādhipati pana na kevalaṃ paccayadhammappabhedova, atha kho paccayabhāvabhedopi atthevāti āha ‘‘evaṃ…pe… abhāvato’’ti. Vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ [Pg.301] kātuṃ ‘‘nissayabhāvo hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sahajātapurejātanissayādīnanti sahajātanissayapurejātanissayādīnaṃ. Ādi-saddena sahajātapurejātaatthiavigatabhāve saṅgaṇhāti. Na panevantiādinā vuttamevatthaṃ vivaranto ‘‘sahajāto hī’’tiādimāha. Bhinnasabhāvāti samānepi adhipatisaddavacanīyabhāve paccayabhāvavisiṭṭhena sabhāvena bhinnasabhāvā, na hetupaccayādayo viya sabhāvamattena. Tenevāti bhinnasabhāvattā eva. Aññathā ‘‘kusalo kusalassa sahajātavasena, abyākato ārammaṇavasena adhipatipaccayena paccayo hotī’’ti tadubhayaṃ ekajjhaṃ katvā vattabbaṃ siyā, na ca vuttanti dassento āha ‘‘pañhāvāravibhaṅge…pe… na vutta’’nti.

४४६. 'सहजात आणि पुरेजात हे एकच निस्सयपच्चय (आश्रयप्रत्यय) आहेत' याद्वारे पच्चयधम्माचा (प्रत्ययधर्माचा) भेद असतानाही पच्चयभावाचा (प्रत्ययभावाचा) भेद नाही, हे दर्शविले आहे; तसेच 'अत्थिपच्चय' (अस्तिप्रत्यय) याद्वारेही. येथे अविगतपच्चय देखील अत्थिपच्चयामध्येच समाविष्ट आहे असे समजावे. 'अत्थिअविगतपच्चय' असा पाठ आहे. परंतु सहजात-आरम्मण-अधिपती हा केवळ पच्चयधम्माचाच प्रभेद नाही, तर पच्चयभावाचा देखील भेद आहेच, म्हणून "अशा प्रकारे...पे... अभावामुळे" असे म्हटले आहे. सांगितलेलाच अर्थ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी "निस्सयभाव हि" (नक्कीच आश्रयभाव) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'सहजातपुरेजातनिस्सयादीनां' म्हणजे सहजातनिस्सय, पुरेजातनिस्सय इत्यादींचा. 'आदि' शब्दाने सहजात, पुरेजात, अत्थि आणि अविगत भावांचे ग्रहण होते. "परंतु असे नाही" इत्यादींद्वारे सांगितलेल्याच अर्थाचे विवरण करताना "सहजात हि" इत्यादी म्हटले आहे. 'भिन्नस्वभाव' म्हणजे अधिपती या शब्दाने वाच्य असणे समान असतानाही, पच्चयभावाच्या वैशिष्ट्याने युक्त अशा स्वभावामुळे ते भिन्नस्वभाव आहेत; हेतूपच्चय इत्यादींप्रमाणे केवळ स्वभावानेच नव्हे. 'त्यामुळेच' म्हणजे भिन्नस्वभाव असल्यामुळेच. अन्यथा, "कुशल हा कुशलाचा सहजातवशाने, अव्याकृत हा आरम्मणवशाने अधिपतीप्रत्ययाने प्रत्यय होतो" असे त्या दोन्हीला एकत्र करून सांगावे लागले असते, परंतु तसे सांगितले नाही, हे दर्शविताना "पञ्हावारविभंगामध्ये...पे... सांगितले नाही" असे म्हटले आहे.

447-452. Sādhāraṇavasenāti adhipatindriyabhāvasāmaññena. Tathā ceva cha ghaṭanāni yojetvā dasseti ‘‘adhipatī’’tiādinā. Dve paccayadhammāti vīriyavīmaṃsānaṃ vasena dve paccayadhammā, ekoyeva cittādhipativasena. Samaggakāni pubbe vattabbāni siyuṃ adhipatipaṭipāṭiyāti adhippāyo. Paṭhamañhi vīriyādhipati pacchā cittādhipatīti. Tesaṃ āhāramaggapaccayānaṃ pacchā vuttāni samaggakāni. Sadisattāti idaṃ parato ‘‘hetuvasena vuttaghaṭanehi sadisattā’’tiādivacanaṃ sandhāya vuttaṃ.

४४७-४५२. 'साधारणवशाने' म्हणजे अधिपती आणि इंद्रिय भावाच्या सामान्यतेने (समानतेने). तसेच सहा संघटनांची जुळणी करून "अधिपती" इत्यादींद्वारे दर्शविले आहे. 'दोन पच्चयधम्म' म्हणजे वीर्य आणि वीमंसा (मीमांसा) यांच्या वशाने दोन पच्चयधम्म आहेत, आणि चित्ताधिपतीच्या वशाने एकच आहे. अधिपतीच्या अनुक्रमाने समग्रक (एकत्रित घटक) आधी सांगितले पाहिजेत, असा अभिप्राय आहे. कारण आधी वीर्याधिपती आणि नंतर चित्ताधिपती येतो. त्या आहार आणि मग्गपच्चयांचे (मार्गप्रत्ययांचे) समग्रक नंतर सांगितले आहेत. 'सारखे असल्यामुळे' हे पुढे "हेतूच्या वशाने सांगितलेल्या संघटनांशी सारखे असल्यामुळे" या वचनाला उद्देशून म्हटले आहे.

457-460. Dumūlakanti kusalābyākatamūlakaṃ. Taṃ kusalamūlakesu kasmā vuttanti codanāyaṃ āha ‘‘abyākatasahitassa kusalassa paccayabhāvadassanavasenā’’ti. Etthāti anulomagaṇane. Yathāvuttesūti ‘‘sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttavippayuttaatthiavigatamūlakesū’’ti evaṃ vuttesu sahajātādimūlakesu. Atthiavigatamūlakavajjesūti atthiavigatamūlakāni ṭhapetvā avasesesu āhārena āhārapaccayena ghaṭanāni na yojitānīti sambandho. Adhipatindriyehi ca nissayādivajjesu sahajātādīsu ghaṭanāni na yojitānīti yojanā. Tesūti hetukammajhānamaggesu āhāre adhipatindriyesu ca taṃtaṃghaṭanavasena yathāvuttesu yojiyamānesu. Tenāti hetuādiarūpadhammānaṃyeva labbhanato. Tehi ghaṭanānīti hetuādīhi yojiyamānāni ghaṭanāni. Rūpamissakattābhāvenāti idaṃ vuttasadisatāya kāraṇavacanaṃ. Kasmā panettha atthiavigatamūlakāni nissayavippayuttaatthiavigatāni [Pg.302] tehi vajjitānīti āha ‘‘atthiavigatehi panā’’tiādi. Nissayādīhi yojiyamānāni adhipatindriyāni rūpamissakāni hontīti na vuttānīti sambandho. Yadi evaṃ kasmā atthiavigatamūlakesu āhārena, nissayādimūlakesu ca adhipatindriyehi yojanā katāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘adhipatāhārindriyamūlakesū’’tiādi.

४५७-४६०. 'दुमूलक' म्हणजे कुशल-अव्याकृतमूलक. "ते कुशलमूलकांमध्ये का सांगितले आहे?" या आक्षेपावर म्हटले आहे— "अव्याकृताने युक्त असलेल्या कुशलाचा पच्चयभाव (प्रत्ययभाव) दर्शविण्याच्या वशाने." 'येथे' म्हणजे अनुलोम गणनेमध्ये. 'यथावृत्त' (सांगितल्याप्रमाणे) म्हणजे "सहजात, अञ्ञमञ्ञ (परस्पर), निस्सय, विपाक, सम्पयुत्त, विप्पयुत्त, अत्थि आणि अविगत मूलकांमध्ये" अशा प्रकारे सांगितलेल्या सहजात इत्यादी मूलकांमध्ये. 'अत्थि-अविगतमूलक वगळून' म्हणजे अत्थि आणि अविगत मूलकांना सोडून उर्वरित घटकांमध्ये आहाराने (आहारप्रत्ययाने) संघटनांची जुळणी केली नाही, असा संबंध आहे. आणि अधिपती व इंद्रियांद्वारे निस्सय इत्यादी वगळता सहजात इत्यादींमध्ये संघटनांची जुळणी केली नाही, अशी योजना आहे. 'त्यांच्यामध्ये' म्हणजे हेतू, कम्म, झान (ध्यान), मग्ग, आहार, अधिपती आणि इंद्रिय यांच्यामध्ये त्या त्या संघटनांच्या वशाने सांगितल्याप्रमाणे जुळणी केली जात असताना. 'त्यामुळे' म्हणजे हेतू इत्यादी अरूपधर्मांचीच प्राप्ती होत असल्यामुळे. 'त्यांच्याद्वारे संघटना' म्हणजे हेतू इत्यादींद्वारे जुळवल्या जाणाऱ्या संघटना. 'रूपमिश्रितत्वाचा अभाव असल्यामुळे' हे सांगितलेल्या सादृश्याचे कारण सांगणारे वचन आहे. "परंतु येथे अत्थि-अविगतमूलक, निस्सय-विप्पयुत्त-अत्थि-अविगत यांच्यापासून का वर्जित (वगळलेले) आहेत?" यावर म्हटले आहे— "परंतु अत्थि आणि अविगत यांच्याद्वारे..." इत्यादी. निस्सय इत्यादींशी जुळवले जाणारे अधिपती आणि इंद्रिय हे रूपमिश्रित असतात, म्हणून ते सांगितले नाहीत, असा संबंध आहे. "जर असे आहे, तर अत्थि-अविगतमूलकांमध्ये आहाराने आणि निस्सय इत्यादी मूलकांमध्ये अधिपती व इंद्रियांद्वारे जुळणी का केली?" या आक्षेपाला उद्देशून म्हटले आहे— "अधिपती, आहार आणि इंद्रिय मूलकांमध्ये..." इत्यादी.

473-477. Edisesu ṭhānesu khandha-saddo arūpesveva niruḷhoti katvā vuttaṃ ‘‘na pavatte viya khandhāyeva paccayuppannabhāvena gahetabbā’’ti. Kaṭattārūpampi pana labbhatīti iminā ‘‘ekakkhaṇikakammavasena vuttānī’’ti vacanaṃ paṭikkhipati. Yamatthaṃ sandhāya ‘‘kasmā na vutta’’nti vuttaṃ, taṃ pākaṭataraṃ karonto ‘‘nanū’’tiādiṃ vatvā puna taṃ udāharaṇena vibhāvetuṃ ‘‘yathācā’’tiādi vuttaṃ. Ārammaṇanissayapaccayabhāvenāti ārammaṇapaccayabhāvena nissayapaccayabhāvena ca. Kammassa ca paccayabhāvo pākaṭoyevāti āha ‘‘kammampi ārammaṇapaccayabhāvena vattabba’’nti. Dvinnaṃ paccayabhāvānanti kammārammaṇapaccayabhāvānaṃ. Aññamaññapaṭikkhepatoti iminā dvinnaṃ paccayabhāvānaṃ bhinnattā pavattiākārassa ekakkhaṇe ekasmiṃ paccayadhamme ayujjamānataṃ dasseti. Yathādassitassa nidassitabbena asamānataṃ dassento ‘‘paccuppannañhi…pe… yuttaṃ vattu’’nti āha. Kammaṃ panātiādinā kammārammaṇapaccayānaṃ pavattiākārassa bhinnattā ekajjhaṃ hutvā appavattimeva vibhāveti. Yato te aññamaññaṃ paṭikkhepakā vuttā, kasmā pana taṃyeva vatthu ārammaṇapaccayo hoti nissayapaccayo ca, na taṃyeva kammaṃ ārammaṇapaccayo ca kammapaccayo cāti? Na codetabbametaṃ, dhammasabhāvo esoti dassento ‘‘esa ca sabhāvo’’tiādimāha. Tattha vattamānānanti paccuppannānaṃ. Yanti idaṃ ‘‘vattabbatā’’ti iminā sambandhiyamānaṃ ‘‘yā’’ti itthiliṅgavasena vipariṇāmetabbaṃ. Yathātiādinā tamevatthaṃ udāharaṇadassanena vibhāveti.

४७३-४७७. अशा प्रकारच्या स्थानांमध्ये 'खन्ध' (स्कंध) हा शब्द केवळ अरूपांमध्येच रूढ आहे, असे मानून म्हटले आहे— "प्रवृत्तीप्रमाणे केवळ खन्धच पच्चयुप्पन्न (प्रत्ययोत्पन्न) भावाने ग्रहण केले जाऊ नयेत." "परंतु कटत्तारूप (कर्मज रूप) देखील प्राप्त होते" याद्वारे "एकक्षणिक कर्माच्या वशाने सांगितले आहे" या वचनाचा निषेध (प्रतिक्षेप) केला आहे. ज्या अर्थाला उद्देशून "का सांगितले नाही?" असे म्हटले आहे, तो अधिक स्पष्ट करताना "ननु" (काय बरे) इत्यादी बोलून, पुन्हा त्याला उदाहरणाद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी "यथा च" (आणि ज्याप्रमाणे) इत्यादी म्हटले आहे. 'आरम्मण-निस्सय-पच्चयभावाने' म्हणजे आरम्मणपच्चयभावाने आणि निस्सयपच्चयभावाने. आणि कर्माचा पच्चयभाव स्पष्टच आहे, म्हणून म्हटले आहे— "कर्म देखील आरम्मणपच्चयभावाने सांगितले पाहिजे." 'दोन पच्चयभावांचा' म्हणजे कम्म आणि आरम्मण पच्चयभावांचा. 'परस्परांच्या निषेधामुळे' याद्वारे दोन पच्चयभावांच्या भिन्नतेमुळे प्रवृत्तीच्या आकाराची एका क्षणात एकाच पच्चयधम्मामध्ये अयुक्तता (अयोग्यत्व) दर्शविली आहे. दर्शविलेल्या उदाहरणाची उदाहरणीय गोष्टीशी असमानता दर्शविताना "प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) हि...पे... सांगणे योग्य आहे" असे म्हटले आहे. "परंतु कर्म" इत्यादींद्वारे कर्म आणि आरम्मण पच्चयांच्या प्रवृत्तीच्या आकाराच्या भिन्नतेमुळे ते एकत्र होऊन प्रवृत्त न होणेच स्पष्ट केले आहे. ज्या अर्थी ते परस्परांचे निषेधक सांगितले आहेत, तर मग तीच वस्तू आरम्मणपच्चय आणि निस्सयपच्चय का होते, आणि तेच कर्म आरम्मणपच्चय व कम्मपच्चय का होत नाही? यावर आक्षेप घेऊ नये, हा धर्माचा स्वभाव आहे, हे दर्शविताना "आणि हा स्वभाव" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'वर्तमान' म्हणजे प्रत्युत्पन्न (वर्तमानकालीन) गोष्टींचे. 'यम्' (जे) हे "वक्तव्यता" याच्याशी संबंधित असल्याने 'या' (जी) अशा स्त्रीलिंगी रूपाने परिवर्तित केले पाहिजे. "ज्याप्रमाणे" इत्यादींद्वारे तोच अर्थ उदाहरण दाखवून स्पष्ट केला आहे.

478-483. Yaṃ viññāṇaṃ adhipatipaccayo na hoti, taṃ anāmaṭṭhādhipatibhāvaṃ daṭṭhabbaṃ. Vatthussa vasenāti hāpetabbassa vatthussa vasena.

४७८-४८३. जे विज्ञान अधिपतीप्रत्यय होत नाही, ते अनास्पृष्ट-अधिपतीभाव (अस्पर्शित अधिपतीभाव) असलेले समजावे. 'वस्तूच्या वशाने' म्हणजे सोडल्या जाणाऱ्या वस्तूच्या वशाने.

484-495. Arūpindriyāni [Pg.303] rūpānaṃ paccayattena labbhantīti yojanā. Yadipi evaṃ vuttaṃ rūpindriyānaṃ arūpānaṃ paccayattañca labbhatīti āha ‘‘cakkhādīni ca pana cakkhuviññāṇādīnaṃ labbhantī’’ti. Taṃsamānagatikāti vīriyena samānagatikā maggapaccayatāya.

४८४-४९५. ‘अरूप इंद्रिये रूपांचे प्रत्यय म्हणून प्राप्त होतात’ अशी योजना आहे. जरी असे म्हटले असले तरी, रूप इंद्रियांचे अरूप धर्मांसाठी प्रत्ययत्व देखील प्राप्त होते, म्हणून म्हटले आहे - ‘परंतु चक्षु इत्यादी (इंद्रिये) चक्षुविज्ञानादींचे (प्रत्यय म्हणून) प्राप्त होतात.’ ‘त्यांच्याशी समान गती असणारे’ (तंसमानगतिका) म्हणजे मार्ग-प्रत्ययत्वामुळे वीर्याशी समान गती असणारे.

511-514. Vippayuttamūlake ‘‘dasame kusalādayo cittasamuṭṭhānāna’’nti idaṃ pavattivasena aṭṭhakathāyaṃ vuttanti āha ‘‘paṭisandhiyaṃ pana ‘khandhā kaṭattārūpānaṃ vatthu ca khandhāna’nti idampi labbhatī’’ti. Tassa dassanavasenāti tassa vatthussa dassanavasena, na anavasesato paccayadhammassa dassanavasena. Tenāha ‘‘khandhā ca vatthussāti idampi pana labbhatevā’’ti. Na vajjetabbānīti tesampi paccayuppannabhāvena yojetabbattā.

५११-५१४. विप्रयुक्तमूलकामध्ये ‘दहाव्या (वारामध्ये) कुशल इत्यादी चित्तसमुत्थानांचे (प्रत्यय होतात)’ हे प्रवृत्तीच्या वशाने अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे, म्हणून सांगितले आहे - ‘परंतु प्रतिसंधीमध्ये (गर्भधारणेच्या वेळी) ‘स्कंध कटत्तारूपांचे आणि वस्तू स्कंधांची (प्रत्यय होते)’ हे देखील प्राप्त होते.’ ‘त्याच्या दर्शनाच्या वशाने’ म्हणजे त्या वस्तूच्या दर्शनाच्या वशाने, संपूर्ण प्रत्ययधर्माच्या दर्शनाच्या वशाने नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘स्कंध आणि वस्तूचे (प्रत्ययत्व) हे देखील प्राप्त होतेच.’ ‘वर्ज्य करू नयेत’ कारण त्यांना देखील प्रत्ययोत्पन्न भावाने जोडायचे आहे.

515-518. Arūpavatthārammaṇamahābhūtaindriyāhārānaṃ paccayadhammānanti attho. ‘‘Āhārindriyapaccayā cā’’tipi pana vattabbaṃ. Kasmā? Na hi indriyāhārānaṃ vasena sahajātādayo labbhanti, indriyāhārānaṃ pana vasena indriyāhārapaccayāva labbhanti. ‘‘Sahajātaṃ purejātaṃ pacchājātaṃ āhāraṃ indriya’’nti hi uddisitvā atthipaccayo vibhattoti. Keci panettha ‘‘āhāraggahaṇena kabaḷīkāro āhārova gahito, indriyaggahaṇena ca rūpajīvitindriyameva, sesāhārindriyāni sahajātādīsveva antogadhāni katāni. Yāni tadantogadhāni, te sandhāya aṭṭhakathāyaṃ ‘arūpavatthārammaṇamahābhūtaindriyāhārānaṃ vasenā’ti ettha indriyāhāraggahaṇaṃ katanti ‘sahajātapurejātapacchājātapaccayā labbhantī’ti vutta’’nti vadanti.

५१५-५१८. ‘अरूप, वस्तू, आलंबन, महाभूत, इंद्रिय आणि आहार या प्रत्ययधर्मांच्या वशाने’ असा अर्थ आहे. ‘आहार आणि इंद्रिय प्रत्ययांमुळे देखील’ असेही म्हटले पाहिजे. का? कारण इंद्रिय आणि आहाराच्या वशाने सहजातादी प्राप्त होत नाहीत, तर इंद्रिय आणि आहाराच्या वशाने इंद्रिय-आहार प्रत्ययच प्राप्त होतात. कारण ‘सहजात, पुरेजात, पश्चाज्जात, आहार, इंद्रिय’ असा उल्लेख करून अस्ति-प्रत्यय विभागला गेला आहे. येथे काही जण म्हणतात की, ‘आहार ग्रहणाने कवलिकार आहारच घेतला आहे, आणि इंद्रिय ग्रहणाने रूपजीवितेंद्रियच घेतले आहे, उर्वरित आहार व इंद्रिये सहजातादींमध्येच समाविष्ट केली आहेत. जी त्यामध्ये समाविष्ट आहेत, त्यांना उद्देशून अट्ठकथेमध्ये ‘अरूप, वस्तू, आलंबन, महाभूत, इंद्रिय आणि आहाराच्या वशाने’ येथे इंद्रिय व आहाराचे ग्रहण केले आहे, म्हणून ‘सहजात, पुरेजात, पश्चाज्जात प्रत्यय प्राप्त होतात’ असे म्हटले आहे.’

Tattha arūpānaṃ sahajātapacchājātāhārindriyapaccayabhāvo yathārahaṃ veditabbo. Vatthu sahajātaṃ purejātañca, ārammaṇaṃ purejātameva, abhiññāñāṇassa pana kadāci sahajātampi ārammaṇapaccayo hotiyeva. Sahajātaggahaṇena panettha sahajātapaccayabhūtova gayhati, so ca ekuppādādilakkhaṇayuttovāti yo dhammo sahajāto hutvā ārammaṇaṃ hoti, na so idha adhippeto. Yadi sahajātopi ārammaṇaṃ hoti, kasmā pāḷiyaṃ tathā na vibhattanti? Ekakalāpapariyāpannassa ekuppādādilakkhaṇayuttassa bhinnakalāpapariyāpannato saṅkaramocanatthaṃ. Apica appacurabhāvato apākaṭabhāvato ca taṃ na gahitaṃ[Pg.304]. Tatoti navamatoti attho, na dasamatoti adhippāyo. Na hi ekādasame adhipati atthīti. Tathā cuddasameti ettha tathā-saddena vatthuggahaṇena cakkhādivatthūnipi gahitānīti imamatthaṃ upasaṃharati. Tadevāti ārammaṇameva.

तेथे अरूप धर्मांचा सहजात, पश्चाज्जात, आहार आणि इंद्रिय प्रत्ययभाव योग्यतेनुसार समजून घ्यावा. वस्तू ही सहजात आणि पुरेजात असते, आलंबन हे पुरेजातच असते, परंतु अभिज्ञाज्ञानासाठी कधीकधी सहजात देखील आलंबन प्रत्यय होतेच. येथे सहजात ग्रहणाने सहजात प्रत्ययभूतच घेतला जातो, आणि तो एक-उत्पाद इत्यादी लक्षणांनी युक्त असतो; म्हणून जो धर्म सहजात होऊन आलंबन होतो, तो येथे अभिप्रेत नाही. जर सहजात देखील आलंबन होते, तर पाळीमध्ये तसे का विभागले गेले नाही? एकाच कलापामध्ये समाविष्ट असलेल्या आणि एक-उत्पाद इत्यादी लक्षणांनी युक्त असलेल्या धर्माचा, भिन्न कलापामध्ये समाविष्ट असलेल्या धर्माशी संकर टाळण्यासाठी. शिवाय, अल्प प्रमाणात असण्यामुळे आणि अप्रकट असण्यामुळे ते घेतले गेले नाही. ‘त्यापेक्षा’ म्हणजे नवव्यापेक्षा असा अर्थ आहे, दहाव्यापेक्षा नाही असा अभिप्राय आहे. कारण अकराव्यामध्ये अधिपती नाही. ‘तसेच चौदाव्यामध्ये’ येथे ‘तसेच’ या शब्दाने वस्तूच्या ग्रहणाने चक्षु इत्यादी वस्तू देखील घेतल्या आहेत, या अर्थाचा उपसंहार केला आहे. ‘तेच’ म्हणजे आलंबनच.

519. Sahajātāni viyāti sahajātapaccayasahitāni viya ghaṭanāni. Sahajātenāti sahajātapaccayena. Tānīti ‘‘pakiṇṇakaghaṭanānī’’ti vuttaghaṭanāni. Yāni hi sahajātapaccayena na yojitāni, tānettha pakiṇṇakaghaṭanānīti vuttāni. Purejāta…pe… vasenāti ettha ayaṃ yojanā – purejātassa pacchājātassa āhārassa indriyassa ca sahajātena aññamaññañca sāmaññavasena, tesaṃyeva sahajātena aññamaññañca asāmaññavasena cāti vuttaṃ hoti. Yathā purejātassa pacchājātassa ca sahajātena asāmaññaṃ bhinnasabhāvattā, tato eva āhārindriyānampi tena asāmaññaṃ, evaṃ purejātādīnaṃ catunnampi aññamaññaṃ asāmaññaṃ bhinnasabhāvattā. Evaṃ asāmaññavasena asamānatāvasena yathāvuttāni ghaṭanāni vippakiṇṇāni. Yathā pana sahajātapaccayadhammā arūpakkhandhādayo teneva sahajātapaccayatāsaṅkhātena mithūnaṃ samānabhāvena aññehi asaṃkiṇṇā attano paccayuppannānaṃ paccayo hontīti asāmaññavasena tesaṃ pavatti, evaṃ purejātādipaccayadhammāpīti tesaṃ sahajātena aññamaññañca yathāvuttassa sāmaññassa asāmaññassa ca vasena tāni ghaṭanāni vippakiṇṇānīti pakiṇṇakāni vuttāni. Evaṃ sante sahajātānampi ghaṭanānaṃ pakiṇṇakabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati, tesaṃ sahajātatāya eva avippakiṇṇabhāvasiddhito. Tena vuttaṃ ‘‘sahajātaṃ aggahetvā vuttāni pakiṇṇakāni nāmā’’ti.

५१९. ‘सहजातांसारखे’ म्हणजे सहजात प्रत्ययाने युक्त असलेल्या घटनांसारखे. ‘सहजाताने’ म्हणजे सहजात प्रत्ययाने. ‘ती’ म्हणजे ‘प्रकीर्णक घटना’ म्हणून सांगितलेल्या घटना. ज्या घटना सहजात प्रत्ययाशी जोडलेल्या नाहीत, त्यांना येथे प्रकीर्णक घटना म्हटले आहे. ‘पुरेजात...पे... वशाने’ येथे ही योजना आहे - पुरेजात, पश्चाज्जात, आहार आणि इंद्रिय यांचे सहजाताशी आणि परस्परांशी सामान्यत्वाच्या वशाने, तसेच त्यांचेच सहजाताशी आणि परस्परांशी असामान्यत्वाच्या वशाने, असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे पुरेजात आणि पश्चाज्जात यांचे सहजाताशी भिन्न स्वभाव असल्यामुळे असामान्यत्व आहे, त्याचमुळे आहार व इंद्रियांचे देखील त्याच्याशी असामान्यत्व आहे, त्याचप्रमाणे पुरेजातादी चारींचे देखील परस्परांशी भिन्न स्वभाव असल्यामुळे असामान्यत्व आहे. अशा प्रकारे असामान्यत्वाच्या वशाने, असमानतेच्या वशाने पूर्वोक्त घटना विखुरलेल्या आहेत. परंतु ज्याप्रमाणे सहजात प्रत्ययधर्म असलेले अरूप स्कंध इत्यादी, त्याच सहजात-प्रत्ययता नावाच्या परस्परांच्या समान भावामुळे इतरांशी असंकीर्ण राहून आपल्या प्रत्ययोत्पन्नांचे प्रत्यय होतात, अशा प्रकारे असामान्यत्वाच्या वशाने त्यांची प्रवृत्ती होते, त्याचप्रमाणे पुरेजातादी प्रत्ययधर्मांची देखील; त्यांच्या सहजाताशी आणि परस्परांशी पूर्वोक्त सामान्यत्व आणि असामान्यत्वाच्या वशाने त्या घटना विखुरलेल्या आहेत, म्हणून त्यांना प्रकीर्णक म्हटले आहे. असे असल्यास सहजात घटनांना देखील प्रकीर्णकत्व प्राप्त होईल का? नाही होणार, कारण त्यांच्या सहजातत्वामुळेच त्यांचे न विखुरलेले असणे सिद्ध होते. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘सहजाताला न घेता सांगितलेल्या घटनांना प्रकीर्णक म्हणतात.’

Tānīti pakiṇṇakaghaṭanāni. Kusalavipākāti kusalā ca vipākā ca, ye abhinnalakkhaṇā hutvā kusalasabhāvā vipākasabhāvā cāti attho. Evaṃsabhāvañca ekaṃ aññindriyamevāti āha ‘‘idaṃ…pe… labbhatī’’ti. Nanu ca saddhindriyādivasenapi ayamattho labbhatīti? Tesaṃ kiriyasabhāvatāpi atthevāti. Dukkhanti cetasikadukkhaṃ. Tenāha ‘‘akusalamevā’’ti. Vipākassa dukkhassāti yojanā. Tena vuttaṃ ‘‘ajhānaṅgattā’’ti. Akusalavipākakiriyāti vicikicchācittapañcaviññāṇakiriyāmanodhātūsu pavattanato akusalavipākakiriyāva hoti cittaṭṭhitīti [Pg.305] attho. Yasmā akusalavipākāti evamatthe gayhamāne dukkhassa cittaṭṭhitiyā ca vasena yathā jhānesu, evaṃ aññesaṃ vasena aññesu ca na labbhati, tasmā akusalassa vipākāti evamatthe gayhamāne dukkhindriyassa vasena indriyesu labbhatīti dassento āha ‘‘akusalassa…pe… labbheyyā’’ti. Imasmiṃ kusalattike vipāko vipākābyākatamicceva gayhati, na akusalādipadehi visesetvāti imamatthaṃ dassento ‘‘kusalavipākā…pe… natthī’’ti āha.

‘ती’ म्हणजे प्रकीर्णक घटना. ‘कुशलविपाक’ म्हणजे कुशल आणि विपाक, जे अभिन्न लक्षण असणारे होऊन कुशलस्वभावी आणि विपाकस्वभावी आहेत असा अर्थ आहे. आणि असा स्वभाव असणारे एक आज्ञाताविंद्रिय (अञ्ञिन्द्रिय) च आहे, म्हणून म्हटले आहे - ‘हे...पे... प्राप्त होते.’ पण श्रद्धा-इंद्रिय इत्यादींच्या वशाने देखील हा अर्थ प्राप्त होतो की नाही? कारण त्यांचा क्रियास्वभाव देखील असतोच. ‘दुःख’ म्हणजे चैतसिक दुःख. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘अकुशलच.’ ‘विपाकाच्या दुःखाचे’ अशी योजना आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘अझानंगत्वामुळे’ (ध्यान-अंग नसण्यामुळे). ‘अकुशलविपाकक्रिया’ म्हणजे विचिकित्साचित्त, पंचविज्ञान, क्रियामनोधातू यांमध्ये प्रवृत्त होत असल्यामुळे चित्ताची स्थिती अकुशलविपाकक्रियाच असते असा अर्थ आहे. ज्याअर्थी ‘अकुशलविपाक’ असा अर्थ घेतला असता, दुःखाच्या आणि चित्तस्थितीच्या वशाने ज्याप्रमाणे ध्यानांमध्ये, त्याप्रमाणे इतरांच्या वशाने इतरांमध्ये प्राप्त होत नाही; म्हणून ‘अकुशलाचा विपाक’ असा अर्थ घेतला असता, दुःखेंद्रियाच्या वशाने इंद्रियांमध्ये प्राप्त होते, हे दर्शविताना म्हटले आहे - ‘अकुशलाचा...पे... प्राप्त व्हावा.’ या कुशलत्रिकामध्ये विपाक हा ‘विपाकाव्याकृत’ असाच घेतला जातो, अकुशलादी पदांनी विशेषित करून नाही, हा अर्थ दर्शविताना ‘कुशलविपाक...पे... नाही’ असे म्हटले आहे.

Pañhāvārassa ghaṭane anulomagaṇanā niṭṭhitā.

प्रश्नवाराच्या घटनेमध्ये अनुलोम गणना समाप्त झाली.

Paccanīyuddhāravaṇṇanā

पच्चनीय उद्धार वर्णना

527. Nahetupaccayenāti ettha na-kāro aññatthoti dassento ‘‘hetupaccayato aññena paccayenā’’ti āha. Aggahitaggahaṇenāhi sahajātādisaṅgahavasena aggahitānaṃ gahaṇena. Aṭṭha hontīti imissā pāḷiyā āgatā ārammaṇādayo aṭṭha paccayā honti. Tesūti aṭṭhasu paccayesu. Tīhīti ārammaṇasahajātaupanissayapaccayehi. Dvīhīti ārammaṇapaccayaupanissayapaccayehi. Tasmiṃ tasmiṃ paccayeti tasmiṃ tasmiṃ hetuādike paccaye. Tato hetuādipaccayato. Yathāyogaṃ yojetabbāti yasmiṃ paccaye paccanīyato ṭhite ye paccayā anulomato yojanaṃ labhanti, te yojetabbāti attho.

५२७. ‘नहेतुपच्चयेन’ (न-हेतुप्रत्ययाने) यामध्ये ‘न’ हा शब्द अन्य अर्थ दर्शवतो, हे दाखवताना “हेतुप्रत्ययाव्यतिरिक्त इतर प्रत्ययाने” असे म्हटले आहे. ‘अग्गहितग्गहणेन’ (न घेतलेल्यांचे ग्रहण करणे) म्हणजे सहजात इत्यादींच्या संग्रहाच्या आधारे जे ग्रहण केले गेले नव्हते, त्यांचे ग्रहण करणे होय. ‘आठ होतात’ म्हणजे या पाळीमध्ये आलेले आरम्मण (आलंबन) इत्यादी आठ प्रत्यय होतात. ‘त्यांच्यामध्ये’ म्हणजे आठ प्रत्ययांमध्ये. ‘तिन्हींनी’ म्हणजे आरम्मण, सहजात आणि उपनिस्सय प्रत्ययांनी. ‘दोन्हींनी’ म्हणजे आरम्मण प्रत्यय आणि उपनिस्सय प्रत्ययांनी. ‘त्या त्या प्रत्ययामध्ये’ म्हणजे त्या त्या हेतु इत्यादी प्रत्ययामध्ये. ‘त्यापासून’ म्हणजे हेतु इत्यादी प्रत्ययापासून. ‘यथायोग्य जोडले पाहिजेत’ म्हणजे ज्या प्रत्ययाच्या विरोधी (पच्चनीय) स्थितीत जे प्रत्यय अनुलोम रूपाने संबंध प्राप्त करतात, ते जोडले पाहिजेत असा अर्थ आहे।

Dvinnanti anantarūpanissayassa pakatūpanissayassāti imesaṃ dvinnaṃ. Vatthupurejātassa vasena purejātaṃ ārammaṇapurejātassa ārammaṇena saṅgahitattā. Aññissā cetanāyāti nānākkhaṇikakammapaccayabhāveneva pavattāya cetanāya. Arūpāhārā apariccattasahajātabhāvā eva āhārapaccayo honti, rūpāhāro ṭhitippattoyevāti vuttaṃ ‘‘sahajātato aññassa kabaḷīkārāhārassa vasena āhāro’’ti. Sahajātato aññassāti ca idaṃ arūpāhāranivattanatthaṃ vuttaṃ, na kabaḷīkārāhāravisesanivattanatthaṃ tādisasseva tassa abhāvato. Na hi rūpāhāro sahajātapaccayo hoti, nāpi purejātapaccayo hoti[Pg.306]. Yathā sahajātānaṃ sahajātapaccayo na hoti, evaṃ purejātānaṃ pacchājātapaccayo na hoti, pacchājātānañca purejātapaccayo na hoti. Kasmā? Tādisassa paccayalakkhaṇassa abhāvato. Yesañhi yo janako, na tehi tassa sahajātatā atthi, nāpi purejātatā purejātapaccayalakkhaṇayuttā, pacchājātapaccayatāya pana vattabbameva natthi rūpadhammattā. Upatthambhakattepi eseva nayo, tasmā sahajātādividhuro eva tassa paccayabhāvo veditabbo. Teneva hi ‘‘sahajātaṃ purejātaṃ pacchājātaṃ āhāraṃ indriya’’nti ettha rūpajīvitindriyaṃ viya rūpāhāro visuṃ gahito. Tathā cāha ‘‘rūpāhāro…pe… āhārapaccayova hotī’’ti. Sahajātato purejātato ca aññassa rūpajīvitindriyassāti ettha rūpāhāre vuttanayeneva attho veditabbo.

‘दोन्हींचे’ म्हणजे अनन्तर उपनिस्सय आणि प्रकृत उपनिस्सय या दोन्हींचे. वत्थु-पुरेजातच्या (वस्तू-पूर्वजात) द्वारे पुरेजात हे आरम्मण-पुरेजातच्या आरम्मणाने संग्रहित असल्यामुळे होते. ‘इतर चेतनेच्या’ म्हणजे नानाक्षणिक कम्मप्रत्ययभावानेच प्रवृत्त झालेल्या चेतनेच्या. अरूप आहार हे सहजात भाव न सोडताच आहारप्रत्यय होतात, तर रूप आहार हा केवळ स्थितीला प्राप्त झालेलाच असतो, म्हणूनच म्हटले आहे की “सहजाताव्यतिरिक्त इतर कबाळीकार आहाराच्या द्वारे आहार होतो”. आणि ‘सहजाताव्यतिरिक्त इतरांचे’ हे अरूप आहाराची निवृत्ती करण्यासाठी म्हटले आहे, कबाळीकार आहाराच्या विशेषाची निवृत्ती करण्यासाठी नाही, कारण तशा प्रकारचा त्याचा अभाव असतो. कारण रूप आहार हा सहजातप्रत्यय होत नाही आणि पुरेजातप्रत्ययही होत नाही. ज्याप्रमाणे सहजातांचा सहजातप्रत्यय होत नाही, त्याचप्रमाणे पुरेजातांचा पच्छाजातप्रत्यय होत नाही आणि पच्छाजातांचा पुरेजातप्रत्यय होत नाही. का? कारण तशा प्रकारच्या प्रत्ययलक्षणाचा अभाव असतो. कारण ज्यांचा जो जनक असतो, त्यांच्याशी त्याचा सहजातभाव नसतो, तसेच पुरेजातप्रत्यय लक्षणाने युक्त असा पुरेजातभावही नसतो; आणि पच्छाजातप्रत्ययभावाविषयी तर बोलण्याची गरजच नाही, कारण तो रूपधर्म आहे. उपष्टंभकत्वामध्येही हाच नियम आहे, म्हणून सहजात इत्यादींशिवायच त्याचा प्रत्ययभाव समजला पाहिजे. म्हणूनच “सहजात, पुरेजात, पच्छाजात, आहार, इंद्रिय” यामध्ये रूप-जीवितेंद्रियाप्रमाणे रूप आहाराला स्वतंत्रपणे घेतले आहे. तसेच म्हटले आहे: “रूप आहार...पे... आहारप्रत्ययच होतो”. ‘सहजात आणि पुरेजाताव्यतिरिक्त इतर रूप-जीवितेंद्रियाचे’ यामध्ये रूप आहाराच्या बाबतीत सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजला पाहिजे।

Evañca katvāti purimapurimehi asaṅgahitasaṅgaṇhanavasena pacchimapacchimānaṃ gahitattā tathā rūpāhārassa jīvitindriyassa ca vasena idha āhārindriyapaccayānaṃ gahitattāti attho, aññathā ‘‘āhārapaccayena paccayo, indriyapaccayena paccayo’’ti vattabbaṃ siyāti adhippāyo. Tenevāha ‘‘ārammaṇa…pe… icceva vutta’’nti. Tadaññābhāvāti tato ārammaṇādipaccayato aññassa idhādhippetakammādipaccayassa kusale abhāvā. Tasmāti yasmā ārammaṇato aññesaṃ dvinnaṃ vasena upanissayo vutto, tasmā ‘‘ārammaṇādhipati ārammaṇapaccaye saṅgahaṃ gacchatī’’ti vattabbaṃ, na ārammaṇūpanissayeti adhippāyo. Yadi evaṃ kasmā parittattikapañhāvārapaccanīye ārammaṇaṃ na vuttaṃ. Upanissayena hi asaṅgahitatte taṃ vattabbameva siyāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘yaṃ panā’’tiādi. Tattha purimehi asaṅgahitavasena vuttānanti purimehi paccayehi asaṅgahitavasena vuttānaṃ pacchimānaṃ paccayānaṃ. Saṅgahitavivajjanābhāvatoti attanā samānalakkhaṇatāya saṅgahitassa paccayassa vivajjanābhāvato, vivajjane kāraṇaṃ natthīti attho. Upanissayato aññārammaṇābhāvatoti appamāṇo dhammo appamāṇassa dhammassa ārammaṇaṃ honto ārammaṇūpanissayova hoti ārammaṇādhipatibhāvatoti attho. Yathā ārammaṇe gahite ārammaṇūpanissayo gahitova hoti balavārammaṇabhāvato[Pg.307], evaṃ ārammaṇūpanissaye gahite ārammaṇaṃ gahitameva hoti taṃsabhāvattāti tattha taṃ visuṃ na uddhaṭanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘na pana ārammaṇūpanissayassa ārammaṇe asaṅgahitattā’’ti.

‘असे केल्याने’ म्हणजे पूर्वीच्या पूर्वीच्या प्रत्ययांनी जे संग्रहित केले गेले नव्हते, त्यांच्या संग्रहाच्या आधारे नंतरच्या नंतरच्या प्रत्ययांचे ग्रहण केल्यामुळे, तसेच रूप आहार आणि जीवितेंद्रिय यांच्या आधारे येथे आहार आणि इंद्रिय प्रत्ययांचे ग्रहण केल्यामुळे असा अर्थ आहे; अन्यथा “आहारप्रत्ययाने प्रत्यय, इंद्रियप्रत्ययाने प्रत्यय” असे म्हणावे लागले असते, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे: “आरम्मण...पे... असेच म्हटले आहे”. ‘त्याच्या व्यतिरिक्त इतर नसल्यामुळे’ म्हणजे त्या आरम्मण इत्यादी प्रत्ययाव्यतिरिक्त येथे अभिप्रेत असलेल्या कम्म इत्यादी प्रत्ययाचा कुशल धर्मांमध्ये अभाव असल्यामुळे. ‘त्यामुळे’ म्हणजे ज्याअर्थी आरम्मणाव्यतिरिक्त इतर दोन्हींच्या आधारे उपनिस्सय सांगितला आहे, त्याअर्थी “आरम्मणाधिपती आरम्मणप्रत्ययात संग्रहित होतो” असे म्हटले पाहिजे, आरम्मण-उपनिस्सय मध्ये नाही, असा अभिप्राय आहे. जर असे आहे, तर परित्तत्तिक-पञ्हावार-पच्चनीय मध्ये आरम्मण का सांगितले नाही? कारण उपनिस्सयाने संग्रहित न केल्यास ते सांगावेच लागले असते, या शंकेचे निरसन करताना “जे पुन्हा...” इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये ‘पूर्वीच्या प्रत्ययांनी संग्रहित न केल्यामुळे सांगितलेल्यांचे’ म्हणजे पूर्वीच्या प्रत्ययांनी संग्रहित न केल्यामुळे सांगितलेल्या नंतरच्या प्रत्ययांचे. ‘संग्रहित केलेल्याच्या वर्जनाचा अभाव असल्यामुळे’ म्हणजे स्वतःच्या समान लक्षणाने संग्रहित केलेल्या प्रत्ययाचे वर्जन न केल्यामुळे, वर्जनाचे काही कारण नाही असा अर्थ आहे. ‘उपनिस्सयाव्यतिरिक्त इतर आरम्मणाचा अभाव असल्यामुळे’ म्हणजे अप्रमाण धर्म हा अप्रमाण धर्माचे आरम्मण होताना आरम्मण-उपनिस्सयच होतो, आरम्मणाधिपतिभावामुळे असा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे आरम्मण ग्रहण केले असता, बलवान आरम्मणभावामुळे आरम्मण-उपनिस्सय ग्रहण केलाच जातो, त्याचप्रमाणे आरम्मण-उपनिस्सय ग्रहण केला असता, त्याच्या स्वभावामुळे आरम्मण ग्रहण केलेच जाते, म्हणून तेथे त्याला स्वतंत्रपणे उद्धृत केले नाही, असे समजले पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे: “परंतु आरम्मण-उपनिस्सयाचे आरम्मणामध्ये ग्रहण न झाल्यामुळे नाही”।

Pacchājātaāhārānanti attano paccayuppannato purejātakāyato pacchājātānaṃ arūpāhārānaṃ. Te hi attanā sahajātaarūpadhammānaṃ taṃsamuṭṭhānarūpadhammānampi sahajātaatthipaccayā honti, purejātānaṃ pana vatthūnaṃ pacchājātaatthipaccayo. Pacchājātindriyānanti pacchājātānaṃ arūpindriyānaṃ. Sesaṃ āhāre vuttanayena yojetabbaṃ. Yasmā ete āhārindriyā yasmiṃ khaṇe purejātaatthipaccayaṃ labhanti, tasmiṃyeva khaṇe taṃtaṃpaccayuppannānaṃ sahajātaatthipaccayo pacchājātaatthipaccayo ca honti, tasmā vuttaṃ ‘‘sahāpi atthiavigatapaccayabhāvo hotī’’ti. Tiṇṇanti sahajātādīnaṃ tiṇṇaṃ. Chahi bhedehīti visuṃ gahitehi sahajātādīhi pañcahi yathārahaṃ ekajjhaṃ gahitabhedena cāti chahi atthipaccayabhedehi. Ekekaṃ saṅgahetvāti atthipaccayalakkhaṇaṃ avigatapaccayalakkhaṇañca visuṃ visuṃ chahi bhedehi saṅgahetvā vuttaṃ.

‘पच्छाजात आहारांचे’ म्हणजे आपल्या प्रत्ययोत्पन्न अशा पुरेजात कायापेक्षा नंतर उत्पन्न होणाऱ्या अरूप आहारांचे. कारण ते स्वतःसह उत्पन्न झालेल्या अरूप धर्मांचे आणि त्यांच्यापासून समुत्थित होणाऱ्या रूपधर्मांचे देखील सहजात-अत्थिप्रत्यय होतात, परंतु पुरेजात वस्तूंचे पच्छाजात-अत्थिप्रत्यय होतात. ‘पच्छाजात इंद्रियांचे’ म्हणजे नंतर उत्पन्न होणाऱ्या अरूप इंद्रियांचे. उर्वरित भाग आहाराच्या बाबतीत सांगितलेल्या पद्धतीनेच जोडला पाहिजे. ज्याअर्थी हे आहार आणि इंद्रिय ज्या क्षणी पुरेजात-अत्थिप्रत्यय प्राप्त करतात, त्याच क्षणी त्या त्या प्रत्ययोत्पन्नांचे सहजात-अत्थिप्रत्यय आणि पच्छाजात-अत्थिप्रत्यय होतात, म्हणूनच म्हटले आहे: “एकत्र असतानाही अत्थि-अविगतप्रत्ययभाव होतो”. ‘तिन्हींचे’ म्हणजे सहजात इत्यादी तिन्हींचे. ‘सहा भेदांनी’ म्हणजे स्वतंत्रपणे घेतलेल्या सहजात इत्यादी पाच आणि यथायोग्य एकत्र घेतलेल्या भेदाने मिळून सहा अत्थिप्रत्ययभेदांनी. ‘प्रत्येकाचा संग्रह करून’ म्हणजे अत्थिप्रत्यय लक्षण आणि अविगतप्रत्यय लक्षण यांचा स्वतंत्रपणे सहा भेदांनी संग्रह करून सांगितले आहे।

Ajjhattikabāhirabhedatoti vattabbaṃ cakkhādīnaṃ jīvitindriyassa ca adhippetattā, saparasantānikānañca indriyānaṃ anadhippetattā. Nissayapurejātavippayuttaatthiavigatānaṃ purejātabhūtānanti adhippāyo. Tesañhi purejāte saṅgaho. Tadekadesassāti ārammaṇekadesassa, ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayānanti attho. Tesanti nissayādīnaṃ. Upanissayādīsūti upanissayapurejātapaccayādīsu. Taṃ pana purejātabhūtaṃ ārammaṇaṃ. Tatthāti upanissayapaccayasaṅgahe. Yathāvuttanayo cettha ekantena gahetabboti dassetuṃ ‘‘atha panā’’tiādi vuttaṃ.

‘आध्यात्मिक आणि बाह्य भेदाने’ असे म्हटले पाहिजे, कारण चक्षु इत्यादींचे आणि जीवितेंद्रियाचे ग्रहण अभिप्रेत आहे, आणि स्वतःच्या व इतरांच्या संतानातील इंद्रियांचे ग्रहण अभिप्रेत नाही. निस्सय, पुरेजात, विप्पयुत्त, अत्थि आणि अविगत या प्रत्ययांच्या पुरेजात झालेल्यांचा असा अभिप्राय आहे. कारण त्यांचा पुरेजातमध्ये संग्रह होतो. ‘त्याच्या एका भागाचा’ म्हणजे आरम्मणाच्या एका भागाचा, म्हणजेच आरम्मणाधिपती आणि आरम्मण-उपनिस्सय यांचा असा अर्थ आहे. ‘त्यांच्या’ म्हणजे निस्सय इत्यादींच्या. ‘उपनिस्सय इत्यादींमध्ये’ म्हणजे उपनिस्सय, पुरेजात प्रत्यय इत्यादींमध्ये. आणि ते पुरेजात झालेले आरम्मण होय. ‘तेथे’ म्हणजे उपनिस्सयप्रत्ययसंग्रहामध्ये. आणि येथे पूर्वोक्त पद्धत निश्चितपणे ग्रहण केली पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी “परंतु पुन्हा...” इत्यादी म्हटले आहे।

Eva-saddo ānetvā yojetabbo, aññathā tesu pañhesu ekasabhāvatova paccayassa āgamanaṃ vuttaṃ siyā. Tenāti ‘‘ekovā’’ti avadhāraṇena aggahitena. Tesūti sahajātapurejātapaccayesu. Ukkaṭṭhavasenāti ‘‘eko dve’’tiādinā vuttaukkaṃsavasena. Te te paccaye saṅgahetvāti te hetuādipaccaye sahajātādipaccayehi saṅgahetvā. Dassitapaccayaparicchedoti soḷasādibhedena saṅgahetvā dassitapaccayaparicchedo.

‘एव’ हा शब्द आणून जोडला पाहिजे, अन्यथा त्या प्रश्नांमध्ये एकाच स्वभावाने प्रत्ययाचे आगमन झाले असे म्हटले जाईल. ‘तेन’ म्हणजे ‘एको व’ (एकच) या अवधारणात (निश्चयात) न घेतलेल्याने. ‘तेसु’ म्हणजे सहजात आणि पुरेजात प्रत्ययांमध्ये. ‘उक्कठ्ठवसेन’ म्हणजे ‘एक, दोन’ इत्यादींनी सांगितलेल्या उत्कृष्टतेच्या (उत्कर्षाच्या) वशाने. ‘ते ते पच्चये सङ्गहेत्वा’ म्हणजे त्या हेतू इत्यादी प्रत्ययांना सहजात इत्यादी प्रत्ययांमध्ये समाविष्ट करून. ‘दस्सितपच्चयपरिच्छेदो’ म्हणजे सोळा इत्यादी भेदांनी समाविष्ट करून दाखविलेला प्रत्यय-परिच्छेद (प्रत्ययांची विभागणी) होय।

Pabhedaparihānīsūti [Pg.308] sahajātapaccayādīhi saṅgahitapaccayappabhede taṃtaṃpaccayapaṭikkhepe pañhāparihāniyañcāti attho. Nahetupaccayāti iminā hetupaccayato aññe paccayā gahitāti katvā vuttaṃ ‘‘nahetupaccayāti ettha labbhamānapaccaye sandhāya vutta’’nti. Evañca katvāti sabbapaccanīyasādhāraṇalakkhaṇavasena vuttattā eva na vattabbaṃ siyā, na hi hetupaccaye paccanīyato ṭhite hetudhammo hetussa dhammassa sahajātapaccayena paccayoti sakkā vattuṃ. Vīsati paccayāti hetupaccayena saddhiṃ vīsati paccayā. Parihānīyaṃ vitthārakathaṃ dassentoti yojanā.

‘पभेदपरिहानीसु’ म्हणजे सहजात प्रत्यय इत्यादींनी समाविष्ट केलेल्या प्रत्यय-प्रभेदांमध्ये, त्या-त्या प्रत्ययांच्या निक्षेपात (अस्वीकारात) आणि प्रश्नांच्या परिहानीमध्ये (हानीमध्ये) असा अर्थ आहे. ‘नहेतुपच्चया’ याद्वारे हेतू प्रत्ययाव्यतिरिक्त इतर प्रत्यय ग्रहण केले आहेत, म्हणून म्हटले आहे - ‘नहेतुपच्चया’ येथे प्राप्त होणाऱ्या प्रत्ययांना उद्देशून म्हटले आहे. आणि असे करून, सर्व पच्चनीय (विरोधी) साधारण लक्षणाच्या वशाने सांगितल्यामुळेच ते बोलले जाऊ नये, कारण हेतू प्रत्यय पच्चनीय (विरोधी) रूपात स्थित असताना, हेतू धर्म हा हेतू धर्माचा सहजात प्रत्ययाने प्रत्यय आहे, असे म्हणता येत नाही. ‘वीसति पच्चया’ म्हणजे हेतू प्रत्ययासोबत वीस प्रत्यय. परिहानीय विस्तृत कथा दाखविताना, अशी योजना आहे।

528. Tehi tehi paccayehīti sahajātapaccayādīhi tehi tehi saṅgāhakabhūtehi paccayehi. Te te paccayāti saṅgahetabbā aññamaññapaccayādayo hetupaccayādayo vā te te paccayā. Aññesaṃ abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na tesaṃ sabbesaṃ sambhavanti adhippāyo. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. Tattha dveyevāti ārammaṇādhipatiṃ apanetvā āha. Abyākatassapīti pi-saddena na kevalaṃ kusalasseva, atha kho abyākatassapīti kusalaṃ sampiṇḍeti.

५२८. ‘तेहि तेहि पच्चयेहि’ म्हणजे सहजात प्रत्यय इत्यादी त्या-त्या संग्राहक (समावेशक) झालेल्या प्रत्ययांनी. ‘ते ते पच्चया’ म्हणजे समाविष्ट केले जाणारे अन्योन्य प्रत्यय इत्यादी किंवा हेतू प्रत्यय इत्यादी ते-ते प्रत्यय. इतरांच्या अभावाला उद्देशून म्हटले आहे, त्या सर्वांचा संभव होतो असा अभिप्राय नाही. म्हणूनच ‘न हि’ इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये ‘द्वेयेव’ (दोनच) असे आरम्मणाधिपतीला वगळून म्हटले आहे. ‘अब्याकतस्सपि’ यातील ‘पि’ (सुद्धा) शब्दाने केवळ कुशलाचेच नव्हे, तर अव्याकृताचेही, अशा प्रकारे कुशलाचा संग्रह केला आहे।

530. Tena saddhinti vatthunā saddhiṃ. Suddhānanti kevalānaṃ vatthunā vinā ca gahitānaṃ kusalakkhandhānaṃ. Yadipi vatthunā saddhiṃ sahajātaṭṭho natthi, nissayādibhāvo pana atthevāti dassento ‘‘vatthunā panā’’tiādimāha.

५३०. ‘तेन सद्धिं’ म्हणजे वस्तूने (वस्तूच्या) सोबत. ‘सुद्धानं’ म्हणजे केवळ वस्तूशिवाय ग्रहण केलेल्या कुशल स्कंधांचे. जरी वस्तूच्या सोबत सहजात-अर्थ नाही, तरी निस्सय इत्यादी भाव तर आहेच, हे दाखविताना ‘वत्थुना पना’ इत्यादी म्हटले आहे.

Sahajātapurejātapacchājātaāhārindriyānaṃ atthipaccayena saṅgahetabbattā sahajātādīhi saṅgahetabbānaṃ taṃsaṅgaho sukaroti dassetuṃ upanissayena saṅgahetabbānaṃ saṅgaho vuttanayo evāti vuttaṃ ‘‘catūsu sabbapaccaye saṅgaṇhitvā’’ti. Kammaṃ pana sahajātūpanissayehi asaṅgahetabbatāpi atthīti sarūpato gahitaṃ, aññathā ‘‘tīsu paccayesū’’ti vattabbaṃ siyā. Missakāmissakassāti sahajātapurejātādibhāvehi missakassa tathā amissakassa ca. Vuttamevatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādi vuttaṃ. Tenāti atthipaccayavibhāgasaṅgāhakānaṃ sahajātādīnaṃ gahaṇena. Sabbapaccayānaṃ…pe… hotīti iminā ‘‘imasmiṃ pana paccayuddhāre’’tiādinā vuttopi paccayasaṅgaho idha atthato dassitoyevāti imamatthaṃ dasseti.

सहजात, पुरेजात, पच्छाजात, आहार आणि इंद्रिय यांचा अत्थि (अस्ती) प्रत्ययामध्ये संग्रह होत असल्यामुळे, सहजात इत्यादींद्वारे समाविष्ट होणाऱ्यांचा तो संग्रह सुकर (सोपा) आहे, हे दाखविण्यासाठी उपनिस्सयाने समाविष्ट होणाऱ्यांचा संग्रह सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे, म्हणून ‘चतूसु सब्बपच्चये सङ्गण्हित्वा’ (चारही सर्व प्रत्ययांमध्ये समाविष्ट करून) असे म्हटले आहे. परंतु कम्म (कर्म) हे सहजात आणि उपनिस्सयाने समाविष्ट न होणारे देखील आहे, म्हणून ते स्वतःच्या रूपाने ग्रहण केले आहे, अन्यथा ‘तीसु पच्चयेसु’ (तीन प्रत्ययांमध्ये) असे म्हणावे लागले असते. ‘मिस्सकामिस्सकस्स’ म्हणजे सहजात, पुरेजात इत्यादी भावांनी मिश्र असलेल्याचे तसेच अमिश्र असलेल्याचे. सांगितलेलाच अर्थ विस्ताराने दाखविण्यासाठी ‘न हि’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘तेन’ म्हणजे अत्थि प्रत्ययाच्या विभागाचे संग्राहक असलेल्या सहजात इत्यादींच्या ग्रहणाने. ‘सब्बपच्चयानं...पे... होति’ याद्वारे ‘इमस्मिं पन पच्चय उद्धारे’ इत्यादींनी सांगितलेला देखील प्रत्यय-संग्रह येथे अर्थतः दाखविलाच आहे, हा अर्थ दर्शविला आहे.

Nissayo [Pg.309] kasmā na vutto? Sahajātanissayo purejātanissayoti hi sakkā vibhajitunti adhippāyo. Vippayutto vā kasmā na vutto? Purejātavippayutto pacchājātavippayuttoti vibhajituṃ sakkāti attho. Yaṃ missakāmissakabhāvaṃ manasi katvā ‘‘avattabbattā’’ti vuttaṃ, taṃ dassento ‘‘nissayo tāvā’’tiādimāha. Visesitabbo ‘‘vippayuttapaccayena paccayo’’ti avisesena pāḷiyaṃ vuttattā. So viyāti atthipaccayo viya, nissayapaccayo viya vā atthipaccayavisesābhāvena vippayuttapaccayo na vattabbova. Dvinnaṃ paccayānaṃ viya pabhedasabbhāvatoti dassento ‘‘sahajātapurejātānañcā’’tiādimāha. Tathātiādinā vuttamatthaṃ pāḷiyā samatthetuṃ ‘‘vakkhatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha maggaphaladhammānaṃ maggaphalataṃsamuṭṭhānarūpavasena sahajātaatthipaccayo tesaṃyeva purejātacatusantatirūpavasena pacchājātaatthipaccayo vutto, na pana vippayuttapaccayabhāvo vakkhatīti yojanā. Soti vippayuttapaccayo.

निस्सय (निश्रय) का सांगितला नाही? कारण ‘सहजात निस्सय’ आणि ‘पुरेजात निस्सय’ अशी विभागणी करणे शक्य आहे, असा अभिप्राय आहे. किंवा विप्पयुत्त (विप्रयुक्त) का सांगितला नाही? कारण ‘पुरेजात विप्पयुत्त’ आणि ‘पच्छाजात विप्पयुत्त’ अशी विभागणी करणे शक्य आहे, असा अर्थ आहे. ज्या मिश्र-अमिश्र भावाला मनात ठेवून ‘अवृत्तव्यत्वामुळे’ (अवत्ताब्बत्ता) असे म्हटले आहे, ते दाखविताना ‘निस्सयो ताव’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो’ असे सामान्य रूपाने पाळीमध्ये (पालिमध्ये) सांगितल्यामुळे तो विशेष केला पाहिजे. ‘सो विय’ म्हणजे अत्थि प्रत्ययाप्रमाणे किंवा निस्सय प्रत्ययाप्रमाणे, अत्थि प्रत्ययाच्या विशेषाच्या अभावामुळे विप्पयुत्त प्रत्यय सांगू नये. दोन प्रत्ययांप्रमाणे प्रभेदाचे अस्तित्व असल्यामुळे, हे दाखविताना ‘सहजातपुरेजातानञ्च’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘तथा’ इत्यादींनी सांगितलेल्या अर्थाचे पाळीद्वारे समर्थन करण्यासाठी ‘वक्खति’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे मार्ग आणि फल धर्मांच्या मार्ग-फल-तंसमुट्ठान-रूपाच्या (त्यांच्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या रूपाच्या) वशाने सहजात-अत्थि प्रत्यय आणि त्यांच्याच पुरेजात-चतुसंतति-रूपाच्या वशाने पच्छाजात-अत्थि प्रत्यय सांगितला आहे, परंतु विप्पयुत्त प्रत्ययाचा भाव सांगितला जाणार नाही, अशी योजना आहे. ‘सो’ म्हणजे तो विप्पयुत्त प्रत्यय.

Hetuādīnaṃ sahajātantogadhattā hetuādayo tabbisesā hontīti katvā vuttaṃ ‘‘sahajātapaccayo ca hetuādīhi visesetabbo’’ti. Soti sahajātapaccayo. Viruddhapaccayehīti sahajātapurejātassa sahajātādibhāvena viruddhehi paccayehi. Tenāha ‘‘uppattikālaviruddhehi paccayehī’’ti.

हेतू इत्यादींचा सहजातामध्ये अंतर्भाव असल्यामुळे, हेतू इत्यादी त्याचे विशेष होतात, म्हणून म्हटले आहे - ‘सहजातपच्चयो च हेतुआदीहि विसेसेtब्बो’ (सहजात प्रत्यय देखील हेतू इत्यादींनी विशेषित केला पाहिजे). ‘सो’ म्हणजे तो सहजात प्रत्यय. ‘विरुद्धपच्चयेहि’ म्हणजे सहजात-पुरेजाताच्या सहजात इत्यादी भावाने विरुद्ध असलेल्या प्रत्ययांनी. म्हणूनच ‘उप्पत्तिकालविरुद्धेहि पच्चयेहि’ (उत्पत्तीच्या काळाने विरुद्ध असलेल्या प्रत्ययांनी) असे म्हटले आहे.

Paccanīyuddhāravaṇṇanā niṭṭhitā.

पच्चनीय-उद्धार-वर्णना समाप्त झाली।

Paccanīyagaṇanavaṇṇanā

पच्चनीय-गणना-वर्णना

Nahetumūlakavaṇṇanā

नहेतु-मूलक-वर्णना

532. Adhipatipaccayādibhūto ārammaṇapaccayoti ārammaṇaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissaye vadati. Te ca yasmā ārammaṇasabhāvā eva, tasmā vuttaṃ ‘‘parihāyatiyevā’’ti. Pannarasasūti dutiye sahajātapaccaye ‘‘hetupaccayo’’tiādinā vuttesu pannarasasu. Ekādasannaṃ vasenāti sahajātapaccayo, sahajātatāvisiṭṭhā adhipatinissayakammāhārindriyatthiavigatahetujhānamaggā cāti imesaṃ ekādasannaṃ [Pg.310] vasena. Sahajāte antogadhā hetuādayo. Tasmiṃ paṭikkhitteti tasmiṃ sahajāte paṭikkhitte paccanīyato ṭhite. Anantogadhā sahajāte, ke pana teti āha ‘‘ārammaṇādhipatipurejātanissayādayo’’ti. Ārammaṇādiākārenāti ārammaṇapurejātanissayanānākkhaṇikakammādiākārena.

५३२. ‘अधिपतिप्रत्यय इत्यादी झालेला आरम्मण प्रत्यय’ असे आरम्मण, आरम्मणाधिपति आणि आरम्मणूपनिस्सय याविषयी सांगतो. आणि ते ज्याअर्थी आरम्मण स्वभावाचेच आहेत, म्हणूनच ‘परिहायतियेव’ (हानी होतेच) असे म्हटले आहे. ‘पन्नरसेसु’ म्हणजे दुसऱ्या सहजात प्रत्ययामध्ये ‘हेतुपच्चयो’ इत्यादींनी सांगितलेल्या पंधरांमध्ये. ‘एकादसन्नं वसेन’ म्हणजे सहजात प्रत्यय, आणि सहजाततेने विशिष्ट असलेले अधिपति, निस्सय, कम्म, आहार, इंद्रिय, अत्थि, अविगत, हेतु, झान, मग्ग हे, अशा या अकरांच्या वशाने. सहजातामध्ये हेतू इत्यादींचा अंतर्भाव होतो. ‘तस्मिं पटिक्खित्ते’ म्हणजे त्या सहजाताचा निक्षेप (अस्वीकार) केल्यावर, पच्चनीय (विरोधी) रूपात स्थित असताना. सहजातामध्ये अंतर्भूत नसलेले कोणते आहेत? तर ‘आरम्मणाधिपति-पुरेजात-निस्सय-इत्यादी’ असे म्हटले आहे. ‘आरम्मणादिआकारेण’ म्हणजे आरम्मण, पुरेजात, निस्सय, नानाकक्षणिक कम्म इत्यादींच्या आकाराने.

Tasmiṃ paṭikkhitteti tasmiṃ sahajātapaccaye paṭikkhitte. Ime vārāti sahajātaṃ purejātanti vissajjitavārā. Ete nissayādayoti sahajātatāvisiṭṭhe nissayādike vadati, na itare. Tenāha ‘‘yasmā ca…pe… paṭikkhepena paṭikkhittā’’ti.

‘तस्मिं पटिक्खित्ते’ म्हणजे त्या सहजात प्रत्ययाचा निक्षेप (अस्वीकार) केल्यावर. ‘इमे वारा’ म्हणजे ‘सहजात पुरेजात’ असे विसर्जित केलेले वार (प्रसंग). ‘एते निस्सयादयो’ म्हणजे सहजाततेने विशिष्ट असलेल्या निस्सय इत्यादींविषयी सांगतो, इतरांविषयी नाही. म्हणूनच ‘यस्मा च...पे... पटिक्खेपेन पटिक्खित्ता’ असे म्हटले आहे।

Nissayādibhūtañca sahajātapaccayaṃ ṭhapetvāti etena ‘‘ṭhapetvā sahajātapaccaya’’nti ettha antogadhanissayādibhāvoyeva sahajātapaccayo gahitoti dasseti. Nissayādīti ādi-saddena hetuādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Aññamaññapaccayadhammavasena pavattisabbhāvatoti aññamaññapaccayadhammavasena sahajātādīhi pavattisabbhāvato aññamaññe paṭikkhitte ‘‘kusalo kusalābyākatassā’’ti vāro parihāyati. Tesaṃ tesaṃ paccayuppannānanti idaṃ sāmaññavacanampi ‘‘aññamaññapaccayasaṅgahaṃ gatā’’ti vacanato aññamaññapaccayalābhīnaṃyeva gahaṇaṃ siyāti āsaṅkaṃ nivattetuṃ ‘‘kusalo ca kusalassā’’tiādi vuttaṃ. Samudāyabhūtoti catukkhandhasamudāyabhūto. Ekadesabhūtehīti tasseva ekadesabhūtehi. ‘‘Kusalo panā’’tiādi ‘‘naaññamaññapaccayena…pe… parihāyatī’’ti imassa aṭṭhakathāvacanassa samādhānavacanaṃ.

निश्रय (निस्य) इत्यादी बनलेल्या आणि सहजप्रतय (सहजातप्रत्यय) वगळून, याने 'सहजातप्रत्यय वगळून' येथे अंतर्भूत असलेला निश्रय इत्यादी भाव असलेलाच सहजातप्रत्यय ग्रहण केला आहे, असे दर्शवितात. 'निश्रय' इत्यादी मधील 'आदि' शब्दाने हेतू इत्यादींचा संग्रह समजला पाहिजे. 'अन्योन्यप्रत्ययधर्माच्या वशाने प्रवृत्तीचे अस्तित्व असल्यामुळे' म्हणजे अन्योन्यप्रत्ययधर्माच्या वशाने सहजात इत्यादींद्वारे प्रवृत्तीचे अस्तित्व असल्यामुळे अन्योन्य (परस्पर) नाकारले असता 'कुशल हा कुशल-अव्याकृताचा' हा वार (पर्याय) नष्ट होतो. 'त्या त्या प्रत्ययोत्पन्नांचे' हे सामान्य वचन असले तरी 'अन्योन्यप्रत्ययसंग्रहात गेलेल्या' या वचनामुळे अन्योन्यप्रत्यय प्राप्त करणाऱ्यांचेच ग्रहण व्हावे, अशी शंका दूर करण्यासाठी 'कुशल आणि कुशलाचा' इत्यादी म्हटले आहे. 'समुदायभूत' म्हणजे चार स्कंधांचा समुदाय बनलेला. 'एकदेशभूतांद्वारे' म्हणजे त्याचेच एकदेश (भाग) बनलेल्यांद्वारे. 'कुशल तर...' इत्यादी 'अन्योन्यप्रत्ययाने...पे... नष्ट होत नाही' या अट्ठकथा वचनाचे समाधानकारक वचन आहे.

Rūpakkhandhekadesova honti rūpāhārarūpindriyavasena, ‘‘ekantena vippayuttapaccayadhammehī’’ti vuttadhammā ‘‘te’’ti paccāmaṭṭhāti āha ‘‘teti te vippayuttapaccayadhammā’’ti.

रूपाहार आणि रूपेंद्रियांच्या वशाने रूपस्कंधाचा एक भागच होतात, 'एकांतात विप्रयुक्तप्रत्ययधर्मांद्वारे' असे म्हटलेले धर्म 'ते' याने निर्देशिले आहेत, म्हणून म्हटले आहे - 'ते म्हणजे ते विप्रयुक्तप्रत्ययधर्म'.

533. Paccanīyagaṇanaṃ dassetunti vuttepi nanu paccayagaṇanameva dassitaṃ hotīti kassaci āsaṅkā siyāti taṃ nivattento āha ‘‘paccanīyavāragaṇanā hi dassitā’’ti. Balavakammaṃ vipākassa upanissayo hoti, itaraṃ kammapaccayo evāti āha ‘‘vipākassapi pana…pe… kammapaccayo hotī’’ti.

५३३. 'पच्चनीय (व्यतिरेक) गणना दर्शविण्यासाठी' असे म्हटले तरी 'प्रत्यय गणनाच दर्शविली जाते की काय?' अशी कोणाला शंका येऊ शकते, तिचे निवारण करताना म्हटले आहे - 'पच्चनीयवार गणनाच दर्शविली आहे'. बलवान कर्म विपाकाचा उपनिश्रय (उपनिस्य) होते, इतर केवळ कर्मप्रत्ययच असते, म्हणून म्हटले आहे - 'विपाकाचा देखील...पे... कर्मप्रत्यय होतो'.

Nahetumūlakavaṇṇanā niṭṭhitā.

न-हेतू मूलक वर्णन समाप्त झाले.

534. Paricchinnagaṇanānīti [Pg.311] idaṃ na gaṇanāpekkhaṃ, atha kho vissajjanāpekkhanti āha ‘‘paricchinnagaṇanāni vissajjanānī’’ti. Paccanīyato ṭhitopi hetu nayānaṃ mūlabhāveneva ṭhitoti āha ‘‘hetumūlake’’ti, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘nahetumūlaka’’micceva vuttaṃ.

५३४. 'परिच्छिन्न गणना' हे गणनेच्या अपेक्षेने नाही, तर विसर्जनाच्या (उत्तराच्या) अपेक्षेने आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'परिच्छिन्न गणना म्हणजे विसर्जने (उत्तरे)'. पच्चनीय (व्यतिरेक) रूपाने स्थित असलेला देखील हेतू नयांच्या मूळ भावानेच स्थित असतो, म्हणून म्हटले आहे - 'हेतू मूलकात', परंतु अट्ठकथेत 'न-हेतू मूलक' असेच म्हटले आहे.

538. Mūlaṃ saṅkhipitvāti sattamūlakaṃ aṭṭhamūlakaṃ navamūlakañca saṅkhipitvā. Dvīsūti ‘‘tīṇī’’ti vuttesu tīsu vissajjanesu purimesu dvīsu ‘‘kusalo dhammo abyākatassa, akusalo dhammo abyākatassā’’ti imesu. Tenāha ‘‘vipāko paccayuppanno hotī’’ti. Tatiyeti ‘‘abyākato dhammo abyākatassā’’ti imasmiṃ. Tesamuṭṭhānikakāyoti utucittāhārānaṃ vasena tesamuṭṭhānikakāyo.

५३८. 'मूळ संक्षेप करून' म्हणजे सप्तमूलक, अष्टमूलक आणि नवमूलक संकुचित करून. 'दोन्हींमध्ये' म्हणजे 'तीन' असे म्हटलेल्या तीन विसर्जनांपैकी पहिल्या दोन 'कुशल धर्म अव्याकृताचा, अकुशल धर्म अव्याकृताचा' यांमध्ये. म्हणूनच म्हटले आहे - 'विपाक प्रत्ययोत्पन्न होतो'. 'तिसऱ्यामध्ये' म्हणजे 'अव्याकृत धर्म अव्याकृताचा' यामध्ये. 'त्यांच्यापासून उत्पन्न होणारी काया' म्हणजे ऋतू, चित्त आणि आहाराच्या वशाने त्यांच्यापासून उत्पन्न होणारी काया.

545. Etaṃ dvayaṃ sandhāya vuttaṃ, yathā arūpaṃ arūpassa, evaṃ rūpampi rūpassa vippayuttapaccayo na hotīti. Rūpābyākato arūpābyākatassāti idaṃ vatthukhandhe sandhāya vuttaṃ. Arūpābyākato rūpābyākatassāti idaṃ pana cittasamuṭṭhānarūpañcāti tesaṃ ekantiko vippayuttapaccayabhāvoti āha ‘‘sahajāta…pe… hotiyevā’’ti. Sahajātāhārindriyavasenāti sahajātaarūpāhārindriyavasena.

५४५. या दोघांना उद्देशून म्हटले आहे, ज्याप्रमाणे अरूप अरूपाचा, त्याचप्रमाणे रूप देखील रूपाचा विप्रयुक्तप्रत्यय होत नाही. 'रूपाव्याकृत अरूपाव्याकृताचा' हे वत्थु (वस्तू) आणि स्कंधांना उद्देशून म्हटले आहे. 'अरूपाव्याकृत रूपाव्याकृताचा' हे तर चित्तसमुत्थान रूप आहे, म्हणून त्यांचा एकांतिक विप्रयुक्तप्रत्ययभाव असतो, म्हणून म्हटले आहे - 'सहजात...पे... होतोच'. 'सहजात आहार आणि इंद्रियांच्या वशाने' म्हणजे सहजात अरूप आहार आणि इंद्रियांच्या वशाने.

546. Ekamūlakekāvasānā anantarapakatūpanissayavasena labbhantīti idaṃ yathārahavasena vuttanti taṃ yathārahaṃ paṭikkhepāpaṭikkhepavasenapi dassetabbanti ‘‘atthipaccaye panā’’tiādi vuttaṃ. Purimesūti nārammaṇādīsu. Navāti ekamūlakāvasānā nava. Dveyevāti ‘‘kusalo dhammo abyākatassa, akusalo dhammo abyākatassā’’ti ime dveyeva.

५४६. 'एक मूलक आणि एक शेवटी असणारे अनंतर आणि प्रकृत उपनिश्रयाच्या वशाने प्राप्त होतात' हे योग्यतेनुसार म्हटले आहे, ते योग्यतेनुसार नकार आणि अनकार (स्वीकार) च्या वशाने देखील दर्शविले पाहिजे, म्हणून 'अत्थिप्रत्ययात (अस्तिप्रत्ययात) तर...' इत्यादी म्हटले आहे. 'पहिल्यांमध्ये' म्हणजे न-आरंमणादींमध्ये (न-आलंबनादींमध्ये). 'नऊ' म्हणजे एक मूलक शेवटी असणारे नऊ. 'दोनच' म्हणजे 'कुशल धर्म अव्याकृताचा, अकुशल धर्म अव्याकृताचा' हे दोनच.

Paccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

पच्चनीय (व्यतिरेक) वर्णन समाप्त झाले.

Anulomapaccanīyavaṇṇanā

अनुलोम-पच्चनीय वर्णन

550. Imehevāti ‘‘kusalo kusalassa, akusalo akusalassā’’ti imehi eva samānā honti kusalāditāsāmaññena. Tena vuttaṃ ‘‘atthābhāvato pana na anurūpā’’ti. ‘‘Kusalo kusalassā’’tiādinā [Pg.312] satipi uddesato sāmaññe yebhuyyena siyā vibhaṅge visesoti āha ‘‘yathāyogaṃ niddesato cā’’ti.

५५०. 'यांच्याद्वारेच' म्हणजे 'कुशल कुशलाचा, अकुशल अकुशलाचा' यांच्याशीच कुशल इत्यादींच्या सामान्यतेमुळे समान असतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अर्थाच्या अभावामुळे तर अनुरूप नाहीत'. 'कुशल कुशलाचा' इत्यादींद्वारे उद्देशात सामान्यता असली तरी बहुधा विभंगात विशेष असतो, म्हणून म्हटले आहे - 'आणि योग्यतेनुसार निर्देशामुळे'.

551. Hetunāmanti hetu ca taṃ nāmañcāti hetunāmaṃ. Paccayanti tameva paccayabhūtaṃ sandhāyāti yojanā.

५५१. 'हेतूनाम' म्हणजे हेतू आणि ते नाम म्हणजे हेतूनाम. 'प्रत्यय' म्हणजे त्यालाच प्रत्ययभूत मानून, असा संबंध (योजना) आहे.

552. Dvinnampi adhipatīnanti sahajātārammaṇādhipatīnaṃ vasena, taṃ ‘‘kusalaṃ kusalassa sahajātato ceva ārammaṇato cā’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Nārammaṇe sattāti sahajātādhipatissa vasena vuttaṃ, na sahajāte sattāti ārammaṇādhipatissa vasena vuttanti yojanā. Evanti yathā adhipatimhi vuttaṃ, evaṃ sabbattha sabbapaccayesu. ‘‘Tasmiṃ tasmiṃ…pe… uddharitabbā’’ti vatvā tassa gaṇanuddhārassa sukarataṃ upāyañca dassento ‘‘anulome…pe… viññātu’’nti āha.

५५२. 'दोन्ही अधिपतींच्या' म्हणजे सहजात आणि आरंमणाधिपतींच्या (आलंबनाधिपतींच्या) वशाने, ते 'कुशल कुशलाचे सहजात रूपाने आणि आरंमण रूपाने देखील' इत्यादी प्रकारे अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजले पाहिजे. 'न-आरंमणात सात' हे सहजाताधिपतीच्या वशाने म्हटले आहे, 'न-सहजातात सात' हे आरंमणाधिपतीच्या वशाने म्हटले आहे, असा संबंध आहे. 'अशा प्रकारे' म्हणजे ज्याप्रमाणे अधिपतीमध्ये म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे सर्वत्र सर्व प्रत्ययांमध्ये. 'त्या त्या...पे... उद्धृत करावेत' असे सांगून त्या गणना उद्धृत करण्याचा सुलभ उपाय दर्शविताना 'अनुलोमात...पे... जाणून घेण्यासाठी' असे म्हटले आहे.

Anulomapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुलोम-पच्चनीय वर्णन समाप्त झाले.

Paccanīyānulomavaṇṇanā

पच्चनीय-अनुलोम वर्णन

631. Parihāpanagaṇanāyāti parihāpetabbagaṇanāya samānattañca na ekantikaṃ ūnatamabhāvassapi sambhavatoti adhippāyo. Tenāha ‘‘nahetunārammaṇadukassā’’tiādi. Tattha saddhiṃ yojiyamānena ūnataragaṇanena adhipatipaccayena parihīnāpīti yojanā. Saddhiṃ parihīnāpīti vā imasmiṃ pakkhe ‘‘adhipatipaccayenā’’ti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Etanti lakkhaṇaṃ.

६३१. 'वगळण्याच्या गणनेत' म्हणजे वगळण्याच्या गणनेची समानता देखील एकांतिक नाही, कारण कमी असण्याचा अभाव देखील संभवतो, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'न-हेतू न-आरंमण दुकाचा' इत्यादी. तेथे सोबत जोडल्या जाणाऱ्या कमी गणनेच्या अधिपती प्रत्ययाने विरहित देखील, असा संबंध आहे. किंवा 'सोबत विरहित देखील' या पक्षात 'अधिपती प्रत्ययाने' हे इत्थंभूतलक्षणात तृतीया विभक्तीचे वचन आहे. 'हे' लक्षण आहे.

Aṭṭhānanti anulomato aṭṭhānaṃ atiṭṭhanaṃ. Tiṭṭhantīti anulomatoti yojanā. Tesanti hetuādīnaṃ. Itaresūti yādisā adhippetā, te dassetuṃ ‘‘adhipatī’’tiādi vuttaṃ. Imāni dveti ‘‘kusalābyākatā abyākatassa, akusalāabyākatā abyākatassā’’ti imāni ca dve.

'न राहणे' म्हणजे अनुलोम रूपाने न राहणे, न टिकणे. 'राहतात' म्हणजे अनुलोम रूपाने, असा संबंध आहे. 'त्यांच्या' म्हणजे हेतू इत्यादींच्या. 'इतरांमध्ये' म्हणजे जसे अभिप्रेत आहेत, ते दर्शविण्यासाठी 'अधिपती' इत्यादी म्हटले आहे. 'हे दोन' म्हणजे 'कुशल-अव्याकृत अव्याकृताचा, अकुशल-अव्याकृत अव्याकृताचा' हे दोन.

Nahetumūlakavaṇṇanā niṭṭhitā.

न-हेतू मूलक वर्णन समाप्त झाले.

636. Hetuyā [Pg.313] vuttehi tīhīti hetupaccayā vuttehi tīhi vissajjanehi saddhiṃ. Vārasāmaññameva vadati, na atthasāmaññanti adhippāyo. Tathā kamme tīṇīti hetuyā vuttānevāti cāti ‘‘kamme tīṇī’’ti ettha ‘‘hetuyā vuttānevā’’ti imasmiṃ atthavacanepi tathā vārasāmaññameva sandhāya vadatīti attho.

६३६. 'हेतूमध्ये सांगितलेल्या तिन्हींद्वारे' म्हणजे हेतूप्रत्ययात सांगितलेल्या तीन विसर्जनांसह (उत्तरांसह). केवळ वाराची (पर्यायाची) समानता सांगत आहे, अर्थाची समानता नाही, असा अभिप्राय आहे. 'त्याचप्रमाणे कर्मात तीन' म्हणजे हेतूमध्ये सांगितलेलेच, आणि 'कर्मात तीन' येथे 'हेतूमध्ये सांगितलेलेच' या अर्थवचनात देखील त्याचप्रमाणे केवळ वाराची समानता लक्षात घेऊन सांगत आहे, असा अर्थ आहे.

644. Ekekamevāti ekekameva vissajjanaṃ.

६४४. 'एक एकच' म्हणजे एक एकच विसर्जन (उत्तर).

650. Sakaṭṭhāneti attanā ṭhitaṭṭhāne. Tato paretarāti tato aggahitapaccayato paretarā paccanīyato. Nāhāre…pe… lābho hotīti āhārapaccaye paccanīyato ṭhite indriyapaccayaṃ, anulomato indriyapaccaye ca paccanīyato ṭhite āhārapaccayaṃ anulomato yojetvā yathā pañho labbhatīti attho. Tesūti āhārindriyesu. Dvidhā bhinnāni paccanīyato anulomato ca yojetabbabhāvena.

६५०. ‘सकट्ठाने’ म्हणजे स्वतःच्या राहण्याच्या ठिकाणी. ‘ततो परेतर’ म्हणजे त्या न घेतलेल्या प्रत्ययापेक्षा इतर, विरोधी पक्षाकडून. ‘न आहारे...पे... लाभो होति’ म्हणजे आहारप्रत्यय विरोधी (पच्चनीय) स्थितीत असताना इंद्रियप्रत्यय अनुलोम रूपाने, आणि इंद्रियप्रत्यय विरोधी स्थितीत असताना आहारप्रत्यय अनुलोम रूपाने जोडून जसा प्रश्न प्राप्त होतो, असा अर्थ आहे. ‘तेसु’ म्हणजे आहार आणि इंद्रियांमध्ये. विरोधी (पच्चनीय) आणि अनुलोम रूपाने जोडण्याच्या योग्यतेनुसार दोन प्रकारे विभागलेले।

Paccanīyānulomavaṇṇanā niṭṭhitā.

पच्चनीय-अनुलोम वर्णन समाप्त झाले।

Kusalattikavaṇṇanā niṭṭhitā.

कुशलत्तिक वर्णन समाप्त झाले।

2. Vedanāttikavaṇṇanā

२. वेदनात्तिक वर्णन

1. Vedanāttike paṭiccādiniyamanti tikapadasambandhavasena paṭiccavārādīsu vattabbaṃ paṭiccasahajātaṭṭhādiniyamanaṃ na labhanti vedanārūpanibbānāni. Kasmā? Tikamuttakattā. Tathā paccayuppannavacanaṃ. Na hi sakkā vattuṃ vedanaṃ rūpaṃ nibbānañca sandhāya ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭicca sukhāya vedanāya sampayutto uppajjatī’’ti. Tikadhammānanti vedanāttikadhammānaṃ. Tatthāti hetupaccayādīsu. Yathānurūpatoti vedanādīsu yo yassa vedanāya sampayuttadhammassa ārammaṇādipaccayo bhavituṃ yutto, tadanurūpato. Ārammaṇādīti ādi-saddena ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayādike saṅgaṇhāti.

१. वेदनात्तिकामध्ये ‘पटिच्चादिनियम’ (प्रतीत्य आदि नियम) म्हणजे त्तिक पदांच्या संबंधाच्या वशाने प्रतीत्यवार इत्यादींमध्ये सांगण्यायोग्य प्रतीत्य-सहजात-अर्थ इत्यादींचा नियम वेदना, रूप आणि निर्वाण यांना प्राप्त होत नाही. का? कारण ते त्तिकापासून मुक्त (वेगळे) आहेत. तसेच प्रत्ययोत्पन्न वचन देखील. कारण वेदना, रूप आणि निर्वाण यांना उद्देशून “सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त धर्मावर अवलंबून सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त धर्म उत्पन्न होतो” असे म्हणणे शक्य नाही. ‘त्तिकधम्मानं’ म्हणजे वेदनात्तिक धर्मांचे. ‘तत्थ’ म्हणजे हेतू-प्रत्यय इत्यादींमध्ये. ‘यथानुरूपतो’ म्हणजे वेदना इत्यादींमध्ये जो ज्या वेदनेशी संप्रयुक्त धर्माचा आलंबन इत्यादी प्रत्यय होण्यास योग्य आहे, त्यानुसार. ‘आलंबन आदि’ मधील ‘आदि’ शब्दाने आलंबनाधिपती, आलंबनोपनिषय इत्यादींचा संग्रह होतो।

10. Kusalattikepi parihīnanti idaṃ paccanīyaṃ sandhāya vuttaṃ. Rūpārūpadhammapariggāhakattāti idaṃ anādibhūtassapi sahajātassa ādimhi ṭhapane [Pg.314] kāraṇavacanaṃ. Ādi-saddenāti ‘‘sahajātādayo’’ti ettha ādi-saddena. Yathārahaṃ ārabbha uppattivasena sabbe arūpadhammā ārammaṇādīnaṃ paccayuppannā hontīti vuttaṃ ‘‘paccayuppannavasena sabbārūpadhammapariggāhakānaṃ ārammaṇādīna’’nti. Ādi-saddena ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayādike saṅgaṇhāti. Tenāti ‘‘sabbārūpadhammapariggāhakā panā’’tiādivacanena. Sabbaṭṭhānikānaṃ…pe… dassitā hoti sahajātadassanenāti attho. Ekadesaparihānidassaneneva hi samudāyaparihāni dassitā hotīti. Sahajātādayoti vā ādi-saddena sabbaṭṭhānikā cattāropi dassitā hontīti. Sahajātamūlakāti sahajātapaccaye sati bhavantā na sahajātaṃ purato katvā pāḷiyaṃ āgatā. Tenāha ‘‘sahajātanibandhanā…pe… vuttaṃ hotī’’ti. So pacchājāto kasmā pana na parihāyatīti sambandho. Tatthāti yathāvuttāya parihāniyaṃ aparihāniyañca. Sahajātanibandhanehīti sahajātadhammanimittehi paccayabhāvehi idha paccayadhammahetuko vutto. Etthevāti parihāniyaṃyeva. Sā hi idha adhikatā. Sahajātanibandhanānameva parihānīti vutte ‘‘kiṃ sabbesaṃyeva nesaṃ parihānī’’ti āsaṅkāya āha ‘‘sahajāta…pe… dassitameta’’nti.

१०. ‘कुशलत्तिकामध्येही परिहीन (कमी झालेले)’ हे विरोधी (पच्चनीय) पक्षाला उद्देशून म्हटले आहे. ‘रूप आणि अरूप धर्मांचा परिग्रह करणारे असल्यामुळे’ हे आदिभूत नसलेल्याही सहजाताला सुरुवातीला ठेवण्याचे कारण सांगणारे वचन आहे. ‘आदि-शब्दाने’ म्हणजे ‘सहजात आदि’ यातील ‘आदि’ शब्दाने. योग्यतेनुसार आरंभ करून उत्पन्न होण्याच्या वशाने सर्व अरूप धर्म आलंबन इत्यादींचे प्रत्ययोत्पन्न होतात, म्हणून ‘प्रत्ययोत्पन्न वशाने सर्व अरूप धर्मांचा परिग्रह करणाऱ्या आलंबन इत्यादींचे’ असे म्हटले आहे. ‘आदि’ शब्दाने आलंबनाधिपती, आलंबनोपनिषय इत्यादींचा संग्रह होतो. ‘तेन’ म्हणजे ‘सर्व अरूप धर्मांचा परिग्रह करणारे तर...’ इत्यादी वचनाने. सर्वस्थानिकांचे...पे... सहजात दर्शनाने दर्शविले जाते, असा अर्थ आहे. कारण एका भागाची हानी दर्शविल्यानेच संपूर्ण समूहाची हानी दर्शविली जाते. किंवा ‘सहजात आदि’ यातील ‘आदि’ शब्दाने सर्वस्थानिक चारही दर्शविले जातात. ‘सहजातमूलक’ म्हणजे सहजात प्रत्यय असताना होणारे, सहजाताला पुढे न करता पाळीमध्ये आलेले आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे ‘सहजातनिबंधना...पे... असे म्हटले आहे’. ‘तो पश्चाज्जात मग का कमी होत नाही?’ हा संबंध आहे. ‘तत्थ’ म्हणजे यथावक्त हानी आणि अहानीमध्ये. ‘सहजातनिबंधनेहि’ म्हणजे सहजात धर्मनिमित्तक प्रत्ययभावांनी, येथे प्रत्ययधर्महेतुक म्हटले आहे. ‘एत्थेव’ म्हणजे हानीमध्येच. कारण तीच येथे अधिकृत (प्रस्तुत) आहे. ‘केवळ सहजातनिबंधनांचीच हानी होते’ असे म्हटले असता, ‘काय त्या सर्वांचीच हानी होते?’ अशा शंकेवर ‘सहजात...पे... हे दर्शविले आहे’ असे म्हटले आहे।

17. Nayadassanameva karotīti yathā ahetukakiriyacetanaṃ sandhāya ‘‘nahetupaccayā nakammapaccayā’’ti vattuṃ labbhā, evaṃ navipākapaccayātipi labbhā. Ahetukamohaṃ pana sandhāya ‘‘nahetupaccayā navipākapaccayā’’ti labbhā, na ‘‘nakammapaccayā’’ti. Tenāha ‘‘na ca paccayapaccayuppannadhammasāmaññadassana’’ntiādi.

१७. ‘नयदर्शनमेव करोति’ (केवळ पद्धतीचे दर्शन घडवतो) म्हणजे जसे अहेतुक क्रिया चेतनेला उद्देशून ‘न-हेतू प्रत्ययाने, न-कर्म प्रत्ययाने’ असे म्हणता येते, तसेच ‘न-विपाक प्रत्ययाने’ असेही म्हणता येते. परंतु अहेतुक मोहाला उद्देशून ‘न-हेतू प्रत्ययाने, न-विपाक प्रत्ययाने’ असे म्हणता येते, ‘न-कर्म प्रत्ययाने’ असे नाही. म्हणूनच म्हटले आहे ‘आणि प्रत्यय व प्रत्ययोत्पन्न धर्मांचे सामान्य दर्शन नाही’ इत्यादी।

25-37. Yathā kusalattikaṃ, evaṃ gaṇetabbanti idaṃ yaṃ sandhāya pāḷiyaṃ nikkhittaṃ, taṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘hetumūlakānaṃ…pe… nagaṇanasāmañña’’nti. Na hi kusalattike anulomapaccanīye gaṇanāhi vedanāttike tā samānā. Parivattetvāpi yojitāti ettha ‘‘nahetupaccayā napurejātapaccayā ārammaṇe eka’’nti ārammaṇaṃ paṭhamaṃ vatvā vattabbampi purejātaṃ parivattetvā paṭhamaṃ vuttanti vadanti. Tathā nahetupaccayā kamme tīṇīti idameva padaṃ parivattetvā ‘‘nakammapaccayā hetuyā tīṇīti vutta’’ntipi vadanti.

२५-३७. ‘जसे कुशलत्तिक, तसेच मोजावे’ हे ज्याला उद्देशून पाळीमध्ये ठेवले आहे, ते दर्शविण्यासाठी म्हटले आहे ‘हेतू मूलकांच्या...पे... मोजणीचे सामान्यत्व नाही’. कारण कुशलत्तिकामधील अनुलोम-पच्चनीय मोजणी आणि वेदनात्तिकामधील मोजणी समान नाही. ‘उलटवूनही जोडले आहे’ यामध्ये ‘न-हेतू प्रत्ययाने, न-पुरेजात प्रत्ययाने आलंबनात एक’ असे आलंबन आधी सांगून सांगण्यायोग्य असलेले पुरेजात उलटवून आधी सांगितले आहे, असे म्हणतात. तसेच ‘न-हेतू प्रत्ययाने कर्मात तीन’ हेच पद उलटवून ‘न-कर्म प्रत्ययाने हेतूत तीन असे म्हटले आहे’ असेही म्हणतात।

39. Taṃsampayutteti [Pg.315] tena domanassena sampayutte. Domanassasīsena sampayuttadhammā vuttā. Saddhāpañcakesūti saddhāsīlasutacāgapaññāsu. Kattabbanti vā yojanā kātabbāti attho. Avasesesūti rāgādīsu. Pāḷigatidassanatthanti ‘‘evaṃ pāḷi pavattā’’ti pāḷiyā pavattidassanatthaṃ. Rāgādīhi upanissayabhūtehi. Anuppattitoti na uppajjanato. Taṃ pāḷigatiṃ tikantarapāḷiyā dassento ‘‘kusalattikepihī’’tiādimāha. Idhāpīti imasmiṃ vedanāttikepi.

३९. ‘तंसंपयुत्ते’ म्हणजे त्या दौर्मनस्याशी संप्रयुक्त. दौर्मनस्याच्या मुख्यत्वाने संप्रयुक्त धर्म सांगितले आहेत. ‘सद्धापंचकेसु’ म्हणजे श्रद्धा, शील, श्रुत, त्याग आणि प्रज्ञा या पाच गोष्टींमध्ये. ‘कत्तब्बं’ म्हणजे योजना करावी, असा अर्थ आहे. ‘अवसेसेसु’ म्हणजे उरलेल्या राग इत्यादींमध्ये. ‘पाळिगतिदस्सनत्थं’ म्हणजे “अशा प्रकारे पाळी प्रवृत्त झाली आहे” हे पाळीच्या प्रवृत्तीचे दर्शन घडवण्यासाठी. उपनिषयभूत झालेल्या राग इत्यादींद्वारे. ‘अनुप्पत्तितो’ म्हणजे उत्पन्न न होण्यामुळे. ती पाळीची गती दुसऱ्या त्तिकाच्या पाळीने दर्शविताना ‘कुशलत्तिकामध्येही...’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘इधापि’ म्हणजे या वेदनात्तिकामध्येही।

62. Anaññattanti abhedaṃ. Sukhavedanāsampayutto hi dhammo sukhavedanāsampayuttasseva dhammassa hetupaccayena paccayo, na itaresaṃ. Esa nayo sesapadesu sesesu ca ‘‘tīṇī’’ti āgataṭṭhānesu. Tena vuttaṃ ‘‘sabbāni tīṇi suddhānaṃ tiṇṇaṃ padānaṃ vasena veditabbānī’’ti. ‘‘Pacchājātā arūpadhammānaṃ paccayo na hontī’’ti yuttametaṃ, purejātā pana arūpadhammānaṃ paccayā na hontīti kathamidaṃ gahetabbanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘purejātā’’tiādi, purejātā hutvā paccayo na hontīti attho. Purimataraṃ uppajjitvā ṭhitā hi rūpadhammā pacchā uppannānaṃ arūpadhammānaṃ purejātapaccayo honti, na cāyaṃ nayo arūpadhammesu labbhati. Tena vuttaṃ ‘‘purejātattābhāvato’’ti. Tathā pacchājātattābhāvatoti yathā imasmiṃ tike kassaci dhammassa purejātattābhāvato purejātapaccayo na hontīti vuttaṃ, tathā pacchājātattābhāvato pacchājātā hutvā paccayo na honti, pacchājātapaccayo na hontīti attho. Na hi ekasmiṃ santāne kesuci arūpadhammesu paṭhamataraṃ uppajjitvā ṭhitesu pacchā keci arūpadhammā uppajjanti, yato te tesaṃ pacchājātapaccayo bhaveyyuṃ.

६२. ‘अनञ्ञत्तं’ म्हणजे अभेद (भिन्न नसणे). कारण सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त धर्म हा सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त धर्माचाच हेतू-प्रत्ययाने प्रत्यय होतो, इतरांचा नाही. हाच नियम उर्वरित पदांमध्ये आणि उर्वरित ‘तीन’ आलेल्या ठिकाणी लागू होतो. म्हणूनच म्हटले आहे ‘सर्व तीन शुद्ध तीन पदांच्या वशाने जाणावे’. ‘पश्चाज्जात हे अरूप धर्मांचे प्रत्यय होत नाहीत’ हे योग्य आहे, परंतु ‘पुरेजात हे अरूप धर्मांचे प्रत्यय होत नाहीत’ हे कसे ग्रहण करावे? या आक्षेपाला उद्देशून म्हटले आहे ‘पुरेजाता...’ इत्यादी, म्हणजे पुरेजात होऊन प्रत्यय होत नाहीत असा अर्थ आहे. कारण आधी उत्पन्न होऊन राहिलेले रूप धर्म हे नंतर उत्पन्न होणाऱ्या अरूप धर्मांचे पुरेजात-प्रत्यय होतात, आणि हा नियम अरूप धर्मांमध्ये आढळत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे ‘पुरेजातत्वाचा अभाव असल्यामुळे’. तसेच ‘पश्चाज्जातत्वाचा अभाव असल्यामुळे’ म्हणजे जसे या त्तिकामध्ये कोणत्याही धर्माचा पुरेजातत्वाचा अभाव असल्यामुळे पुरेजात-प्रत्यय होत नाही असे म्हटले आहे, तसेच पश्चाज्जातत्वाचा अभाव असल्यामुळे पश्चाज्जात होऊन प्रत्यय होत नाहीत, म्हणजेच पश्चाज्जात-प्रत्यय होत नाहीत असा अर्थ आहे. कारण एकाच संतानामध्ये काही अरूप धर्म आधी उत्पन्न होऊन राहिले असता, नंतर काही अरूप धर्म उत्पन्न होत नाहीत, जेणेकरून ते त्यांचे पश्चाज्जात-प्रत्यय होतील।

83-87. Avasesesu aṭṭhasūti ‘‘sukhāya vedanāya sampayutto dhammo’’tiādinā ekamūlakekāvasānā ye nava nava vārā ārammaṇapaccayādīsu labbhanti, tesu yathāvuttamekaṃ vajjetvā sesesu aṭṭhasu. Tīsvevāti suddhesu tīsveva sahajātakammapaccayo labbhati.

८३-८७. उरलेल्या आठ मध्ये" म्हणजे "सुखाय वेदनाय संंपयुत्तो धम्मो" (सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त धर्म) इत्यादींद्वारे एक-मूलक आणि एक-अवसान असणारे जे नऊ-नऊ वार (प्रकार) आलम्बन-प्रत्यय इत्यादींमध्ये मिळतात, त्यांपैकी आधी सांगितलेला एक वगळून उरलेल्या आठ मध्ये. "तिन्हींमध्येच" म्हणजे शुद्ध अशा तिन्हींमध्येच सहजात-कम्म-प्रत्यय (सहजात कर्म प्रत्यय) मिळतो.

Vedanāttikavaṇṇanā niṭṭhitā.

वेदना-त्तिक-वण्णना (वेदना-त्रिक वर्णन) समाप्त झाली.

3. Vipākattikavaṇṇanā

३. विपाक-त्तिक-वण्णना (विपाक-त्रिक वर्णन).

1-23. Soyevāti [Pg.316] akatasamāsehi padehi yo attho vuccati, soyeva attho vutto hoti.

१-२३. "तोच" म्हणजे समास न केलेल्या पदांद्वारे जो अर्थ सांगितला जातो, तोच अर्थ (येथे) सांगितला गेला आहे.

24-52. Tanti taṃ vacanaṃ, taṃ vā kaṭattārūpaṃ. Yasmā cittasamuṭṭhānassa upādārūpassa yathā khandhe paṭicca uppatti, tathā mahābhūte ca paṭicca uppatti. Na hi tassa tadubhayaṃ vinā uppatti atthi, na evaṃ kaṭattārūpassa. Tañhi kammassa kaṭattā uppajjamānaṃ mahābhūte paṭicca uppajjati, tasmā cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ upādārūpassa taṃ visesaṃ dassetuṃ tadeva vuttaṃ, na kaṭattārūpaṃ vuttanti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘khandhe paṭiccā’’tiādimāha. Yadipi kaṭattārūpaṃ ‘‘mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ upādārūpa’’nti ettha na gahitaṃ, vacanantarena pana gahitamevāti dassento ‘‘pavattiyaṃ panā’’tiādimāha. Evañca katvāti khandhe paṭicca uppattiyā abhāvatoyeva. Nāhārapaccayeti āhārapaccaye paccanīyato ṭhite. Tampīti kaṭattārūpampi. Ṭhitikkhaṇe kaṭattārūpassa āhāro upatthambhako hotīti katvā vuttaṃ ‘‘uppādakkhaṇe’’ti.

२४-५२. "ते" म्हणजे ते वचन, किंवा ते कटत्ता-रूप (कर्म-उत्पन्न रूप). कारण चित्त-समुत्थान उपादा-रूपाची जशी स्कंधांवर अवलंबून (प्रतीत्य) उत्पत्ती होते, तशीच महाभूतांवर अवलंबूनही उत्पत्ती होते. कारण त्या दोन्हीशिवाय त्याची उत्पत्ती होत नाही, परंतु कटत्ता-रूपाचे तसे नाही. कारण ते (कटत्ता-रूप) कर्माच्या कटत्ता (कृतत्वामुळे) उत्पन्न होत असताना महाभूतांवर अवलंबून उत्पन्न होते; म्हणून चित्त-समुत्थान रूप हे उपादा-रूपाचे ते वैशिष्ट्य दर्शवण्यासाठी तेच सांगितले आहे, कटत्ता-रूप सांगितले नाही, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी "खंधे पटिच्च" (स्कंधांवर अवलंबून) इत्यादी म्हटले आहे. जरी कटत्ता-रूप हे "महाभूतांवर अवलंबून चित्त-समुत्थान रूप उपादा-रूप आहे" यामध्ये घेतले नसले, तरी दुसऱ्या वचनाने ते घेतलेच आहे, हे दर्शवण्यासाठी "पवत्तियं पना" (प्रवृत्तीत तर) इत्यादी म्हटले आहे. "आणि असे करून" म्हणजे स्कंधांवर अवलंबून उत्पत्तीच्या अभावामुळेच. "आहार-प्रत्ययात नाही" म्हणजे आहार-प्रत्यय विरोधी स्थितीत असताना. "ते सुद्धा" म्हणजे कटत्ता-रूप सुद्धा. स्थिती-क्षणात कटत्ता-रूपाचा आहार हा उपष्टंभक (आधार देणारा) असतो, म्हणून "उत्पाद-क्षणात" असे म्हटले आहे.

Vipākattikavaṇṇanā niṭṭhitā.

विपाक-त्तिक-वण्णना (विपाक-त्रिक वर्णन) समाप्त झाली.

4. Upādinnattikavaṇṇanā

४. उपादिन्न-त्तिक-वण्णना (उपादिन्न-त्रिक वर्णन).

51. Adhipatidhammoyeva lokuttaradhammesu nādhipatipaccayā uppajjatīti āha ‘‘nādhipatipaccayāti sayaṃ adhipatibhūtattā’’ti. Nanu adhipatidhammopi ārammaṇādhipativasena adhipatipaccayena uppajjatīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘avirahitā…pe… dassetī’’ti. Avirahitārammaṇādhipatīsūti lokuttare sandhāyāha. Te hi nibbānārammaṇattā evaṃ vuccati. Pi-saddena ko pana vādo virahitārammaṇādhipatianekantārammaṇādhipatīsūti dasseti.

५१. लोकोत्तर धर्मांमध्ये अधिपती धर्मच अधिपती-प्रत्ययाने उत्पन्न होत नाही, म्हणून म्हटले आहे - "अधिपती-प्रत्ययाने नाही, कारण तो स्वतःच अधिपती बनलेला असतो." "पण अधिपती धर्म सुद्धा आलम्बन-अधिपतीच्या वशाने अधिपती-प्रत्ययाने उत्पन्न होतो" या आक्षेपाला लक्षात घेऊन म्हटले आहे - "अविरहित...पे... दर्शवतो." "अविरहित आलम्बन-अधिपतींमध्ये" हे लोकोत्तर धर्मांना उद्देशून म्हटले आहे. कारण ते निर्वाण-आलम्बन असल्यामुळे असे म्हटले जाते. 'पि' (सुद्धा) या शब्दाने "विरहित आलम्बन-अधिपती आणि अनैकांतिक आलम्बन-अधिपतींमध्ये तर काय सांगावे!" हे दर्शवले आहे.

72. Anupālanupatthambhanavasenāti jīvitindriyaṃ viya kaṭattārūpānaṃ anupālanavasena ojā tasseva kammajakāyassa upatthambhanavasena paccayo hoti, na janakavasenāti yojanā. Etasmiṃ pana atthe satīti [Pg.317] kammajakalāpe ojā tasseva kammajakāyassa upatthambhakavasena paccayo hotīti etasmiṃ atthe labbhamāne. Āhārantipi vattabbanti yathā jīvitindriyavasena ‘‘upādinnupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa dhammassa atthipaccayena paccayo’’ti vuttaṃ, evaṃ yathāvuttaāhārassapi vasena vattabbanti attho. Ettha ca yasmiṃ kalāpe kammajā ojā kadāci tasseva upatthambhanapaccayo hotīti ayamattho aṭṭhakathāyaṃ dassito. Yadi kammajā ojā ekaṃsato sakalāparūpūpatthambhanavaseneva pavattati, tathā sati imāya pāḷiyā virodho siyāti dassento ‘‘yadi ca…pe… hotī’’ti aṭṭhakathāvacanaṃ uddharitvā tattha dosaṃ vibhāvento ‘‘evaṃ satī’’ti āha. Tattha tanti taṃ vacanaṃ. Anajjhohaṭāya attano paccayato nibbattāya, paccayo cettha kammaṃyeva. Tenāha ‘‘sasantānagatāya upādinnojāyā’’ti.

७२. "अनुपालन आणि उपष्टंभन वशाने" म्हणजे जीवितेंद्रियाप्रमाणे कटत्ता-रूपांचे अनुपालन (रक्षण) करण्याच्या वशाने आणि ओजा (पोषक रस) त्याच कर्मज कायाला उपष्टंभन (आधार) देण्याच्या वशाने प्रत्यय होते, जनक (उत्पादक) वशाने नाही, अशी योजना आहे. "परंतु हा अर्थ असताना" म्हणजे कर्मज कलापामध्ये ओजा त्याच कर्मज कायाला उपष्टंभक वशाने प्रत्यय होते, हा अर्थ प्राप्त होत असताना. "आहार असेही म्हटले पाहिजे" म्हणजे ज्याप्रमाणे जीवितेंद्रियाच्या वशाने "उपादिन्न-उपादानिय धर्म हा उपादिन्न-उपादानिय धर्माचा अत्थि-प्रत्ययाने प्रत्यय होतो" असे म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे आधी सांगितलेल्या आहाराच्या वशानेही म्हटले पाहिजे, असा अर्थ आहे. आणि येथे ज्या कलापामध्ये कर्मज ओजा कधीतरी त्याच उपष्टंभनाचा प्रत्यय होते, हा अर्थ अट्ठकथेत दर्शवला आहे. जर कर्मज ओजा एकांताने इतर सर्व रूपांना उपष्टंभन देण्याच्या वशानेच प्रवृत्त होते, तर तसे असताना या पाळीशी विरोध होईल, हे दर्शवण्यासाठी "जर आणि...पे... होते" हे अट्ठकथेचे वचन उद्धृत करून, त्यातील दोष स्पष्ट करताना "असे असताना" असे म्हटले आहे. तेथे "ते" म्हणजे ते वचन. न गिळलेल्या (अनज्झोहाट), स्वतःच्या प्रत्ययापासून उत्पन्न झालेल्या, आणि येथे प्रत्यय म्हणजे कर्मच आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "स्वतःच्या संतानामध्ये असलेल्या उपादिन्न ओजेचे."

Ayampi pañho, na kevalaṃ pubbe vuttaāhāroyevāti adhippāyo. Uddharitabbo siyā, na ca uddhaṭo. Tasmāti etassa ‘‘vādo balavataro’’ti etena sambandho. Kasmā pana yathāvuttesu dvīsu pañhesu āhāro na uddhaṭoti āha ‘‘ajjhohaṭassā’’tiādi. Tattha dutiyapañhoti dukamūlake dutiyapañhoti yojanā. Dutiyapañho ca na uddhaṭoti etthāpi ‘‘ajjhohaṭassa…pe… abhāvato’’ti idaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Itarassāti anajjhohaṭassa. Ajjhohaṭameva na anajjhohaṭaṃ, yathāvuttojanti adhippāyo. ‘‘Balavataro’’ti vatvā tassa balavatarabhāvaṃ dassento ‘‘na hī’’tiādimāha. Katipayālope ajjhoharitvā vasitvā ṭhitassa viya ajjhohaṭamattāhi maṇḍūkādīhi ajjhohārakassa sarīre visesādhānaṃ veditabbaṃ.

"हा प्रश्न सुद्धा, केवळ आधी सांगितलेला आहारच नाही" असा अभिप्राय आहे. तो उद्धृत केला पाहिजे होता, पण उद्धृत केला नाही. "त्यामुळे" याचा "वाद अधिक बलवान आहे" याच्याशी संबंध आहे. पण आधी सांगितलेल्या दोन प्रश्नांमध्ये आहार का उद्धृत केला नाही? म्हणून म्हटले आहे - "गिळलेल्याचे..." इत्यादी. तेथे "दुसरा प्रश्न" म्हणजे दुक-मूलकातील दुसरा प्रश्न, अशी योजना आहे. "आणि दुसरा प्रश्न उद्धृत केला नाही" येथे सुद्धा "गिळलेल्याच्या...पे... अभावामुळे" हे आणून जोडले पाहिजे. "इतराचे" म्हणजे न गिळलेल्याचे (अनज्झोहाट). गिळलेलेच, न गिळलेले नाही, आधी सांगितलेली ओजा, असा अभिप्राय आहे. "अधिक बलवान" असे म्हणून त्याचा अधिक बलवानपणा दर्शवण्यासाठी "नाही तर..." इत्यादी म्हटले आहे. काही घास गिळून राहणाऱ्याप्रमाणे, केवळ गिळलेल्या (आहाराने) बेडूक इत्यादी गिळणाऱ्याच्या शरीरात विशेष पोषण (विशेषाधान) होते, असे जाणावे.

Idha vuttehīti imasmiṃ upādinnattike vuttehi. Ekamūlakadukatikāvasānapañhavissajjanehīti ekapadamūlakehi dukāvasānehi tikāvasānehi ca pañhavissajjanehi. Te pana ‘‘anupādinnupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa anupādinnupādāniyassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo, anupādinnaanupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa anupādinnupādāniyassa anupādinnaanupādāniyassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo’’ti evaṃ veditabbo. Idhāti imasmiṃ upādinnattike. Dutiyadukāvasāne viyāti dutiyadukāvasāne pañhavissajjane viya, ‘‘anupādinnupādāniyo [Pg.318] dhammo upādinnupādāniyassa anupādinnupādāniyassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo, sahajātaṃ pacchājāta’’nti etassa vissajjane viyāti attho. Ayañca attho tatiyapadamūlakesu dukatikāvasānapañhesupi labbhateva. Yadi pana te pañhā kusalattikepi labbhanti, atha kasmā tattha na uddhaṭāti āha ‘‘sukhāvabodhanatthaṃ pana tattha sahajātavaseneva vissajjanaṃ kata’’nti. Sahajātavasenevāti sahajātaatthipaccayavaseneva. Ekamūlakadukāvasānāti ‘‘kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa cā’’ti evaṃpakārā pañhā. Tattha kusalattike uddhaṭā. Idha pana imasmiṃ upādinnattike. Etehi yathāvuttehi vissajjanehi. Eko dhammoti eko vedanādiko paccayadhammo. Anekehīti sahajātapacchājātādīhi anekehi atthipaccayavisesehi. Anekesaṃ dhammānanti anekesaṃ paccayuppannadhammānaṃ. Eko atthipaccayoti idaṃ atthipaccayatāsāmaññato vuttaṃ.

येथे 'सांगितलेल्यांद्वारे' (इध वुत्तेहि) म्हणजे या उपादिन्नत्तिकामध्ये (उपादिन्न त्रिकामध्ये) सांगितलेल्यांद्वारे. 'एकमूलक-दुक-तिक-अवसान-प्रश्न-विसर्जनांद्वारे' म्हणजे एका पदाच्या मूलकांद्वारे, दुक-अवसानांद्वारे आणि तिक-अवसानांद्वारे प्रश्नांच्या उत्तरांद्वारे (विसर्जनांद्वारे). ते पुन्हा 'अनुपादिन्न-उपादानिय धम्म हा उपादिन्न-उपादानिय आणि अनुपादिन्न-उपादानिय धम्माचा अत्थि-प्रत्ययाने प्रत्यय आहे; अनुपादिन्न-अनुपादानिय धम्म हा उपादिन्न-उपादानिय, अनुपादिन्न-उपादानिय आणि अनुपादिन्न-अनुपादानिय धम्माचा अत्थि-प्रत्ययाने प्रत्यय आहे' अशा प्रकारे जाणावे. 'येथे' (इध) म्हणजे या उपादिन्नत्तिकामध्ये. 'दुसऱ्या दुक-अवसानाप्रमाणे' म्हणजे दुसऱ्या दुक-अवसानाच्या प्रश्न-विसर्जनाप्रमाणे, 'अनुपादिन्न-उपादानिय धम्म हा उपादिन्न-उपादानिय आणि अनुपादिन्न-उपादानिय धम्माचा अत्थि-प्रत्ययाने प्रत्यय आहे, सहजात आणि पश्चाज्जात' या विसर्जनाप्रमाणे असा अर्थ आहे. आणि हा अर्थ तिसऱ्या पदाच्या मूलकांमध्ये असणाऱ्या दुक-तिक-अवसान प्रश्नांमध्येही मिळतोच. परंतु जर ते प्रश्न कुसलत्तिकामध्येही मिळतात, तर मग तेथे ते का उद्धृत केले नाहीत? म्हणून म्हटले आहे - 'सहज समजण्यासाठी (सुखावबोधनार्थ) तेथे केवळ सहजात-भावानेच विसर्जन (उत्तर) केले आहे'. 'सहजात-भावानेच' म्हणजे सहजात-अत्थि-प्रत्ययाच्या भावानेच. 'एकमूलक-दुक-अवसान' म्हणजे 'कुशल धम्म हा कुशल आणि अव्याकृत धम्माचा...' अशा प्रकारचे प्रश्न. तेथे कुसलत्तिकामध्ये उद्धृत केले आहेत. येथे मात्र या उपादिन्नत्तिकामध्ये. या यथावक्त विसर्जनांद्वारे. 'एक धम्म' म्हणजे वेदना इत्यादींपैकी एक प्रत्यय-धम्म. 'अनेकांद्वारे' म्हणजे सहजात, पश्चाज्जात इत्यादी अनेक अत्थि-प्रत्यय विशेषांद्वारे. 'अनेक धम्मांचा' म्हणजे अनेक प्रत्ययोत्पन्न धम्मांचा. 'एक अत्थि-प्रत्यय' हे अत्थि-प्रत्ययतेच्या सामान्यतेवरून म्हटले आहे.

Idāni yathāvuttaṃ avuttañca atthipaccaye labbhamānaṃ visesaṃ vitthārato dassento ‘‘eko hī’’tiādimāha. Tattha ekoti atthipaccayavisesesu eko. Ekassāti tādisasseva ekassa. Aññathā hi eko dhammo ekassa dhammassa paccayo nāma natthi. Ekenevāti sahajātaatthipaccayeneva yathā okkantikkhaṇe vatthu. Tañhi attanā sahajātassa nāmassa sahajātaatthipaccayeneva paccayo hoti, na purejātādinā. Eko sahajātaarūpakkhandho anekesaṃ attanā sahajātānaṃ arūpakkhandhānaṃ ekena sahajātaatthipaccayena, anekehi sahajātapacchājātaatthipaccayehi yathākkamaṃ attanā sahajātānaṃ cittasamuṭṭhānarūpānaṃ purejātānaṃ tesamuṭṭhānikarūpānaṃ. Aneko purejātavatthurūpañceva sahajātaarūpakkhandhā ca ekassa arūpakkhandhassa yathākkamaṃ purejātasahajātaatthipaccayehi. Aneko arūpadhammo anekesaṃ sahajātaarūpadhammānaṃ purejātarūpadhammānañca sahajātapacchājātaatthipaccayehi. Aneko vā āhārindriyappakāro anekesaṃ rūpadhammānaṃ yathārahaṃ sahajātapurejātapacchājātāhārindriyavasena atthipaccayena paccayo hoti. Evaṃ paccayuppannānaṃ asamānattepi ayamattho sambhavati, samānatte [Pg.319] pana vattabbameva natthi. Tenāha ‘‘samānatte paccayuppannadhammāna’’nti. Sahajātaṃ purejāteneva saha atthipaccayo hotīti sahajātaatthipaccayadhammo purejātaatthipaccayadhammena saheva atthipaccayo hoti. Yathā vatthunā purejātaatthipaccayaṃ labhantā eva kusalādidhammā sahajātānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ sahajātaatthipaccayo honti, tathā te purejātassa kāyassa pacchājātapaccayopi hontiyeva. Tenāha ‘‘pacchājātena cā’’ti. Atthipaccayo hotīti sambandho. Ayaṃ sahajātapacchājātānaṃ atthipaccayabhāvo paccayadhammānaṃ abhede eva icchito, na bhede. Tenāha ‘‘anaññadhammattena…pe… nānādhammatte’’ti.

आता, अत्थि-प्रत्ययामध्ये प्राप्त होणाऱ्या कथित आणि अकथित विशेषाला विस्ताराने दाखवताना 'एकच निश्चितपणे' (एको ही) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'एक' म्हणजे अत्थि-प्रत्यय विशेषांमधील एक. 'एकाचा' म्हणजे तशाच प्रकारच्या एकाचा. कारण अन्यथा एक धम्म हा एका धम्माचा प्रत्यय असणे शक्य नाही. 'एकानेच' म्हणजे सहजात-अत्थि-प्रत्ययानेच, जसे की ओक्कंति-क्षणी (गर्भावतरणाच्या क्षणी) वत्थु (हृदयवस्तू). कारण ते स्वतःसह उत्पन्न झालेल्या नामाचा सहजात-अत्थि-प्रत्ययानेच प्रत्यय होते, पुरेजात (पूर्वजात) इत्यादीने नाही. एक सहजात अरूपस्कंध हा स्वतःसह उत्पन्न झालेल्या अनेक अरूपस्कंधांचा एका सहजात-अत्थि-प्रत्ययाने प्रत्यय होतो; आणि अनेक सहजात-पश्चाज्जात-अत्थि-प्रत्ययांनी यथाक्रम स्वतःसह उत्पन्न झालेल्या चित्तसमुत्थान रूपांचा आणि पूर्वजात असलेल्या त्यांच्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या रूपांचा प्रत्यय होतो. अनेक पूर्वजात वत्थुरूप आणि सहजात अरूपस्कंध हे एका अरूपस्कंधाचे यथाक्रम पुरेजात-सहजात-अत्थि-प्रत्ययांनी प्रत्यय होतात. अनेक अरूपधम्म हे अनेक सहजात अरूपधम्मांचे आणि पूर्वजात रूपधम्मांचे सहजात-पश्चाज्जात-अत्थि-प्रत्ययांनी प्रत्यय होतात. किंवा अनेक प्रकारचे आहार आणि इंद्रिय हे अनेक रूपधम्मांचे यथायोग्य सहजात, पुरेजात, पश्चाज्जात आहार आणि इंद्रियांच्या भावाने अत्थि-प्रत्ययाने प्रत्यय होतात. अशा प्रकारे प्रत्ययोत्पन्नांच्या असमानतेमध्येही हा अर्थ संभवतो, मग समानतेमध्ये तर सांगण्याची गरजच नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'प्रत्ययोत्पन्न धम्मांच्या समानतेमध्ये'. 'सहजात हे पुरेजातासहच अत्थि-प्रत्यय होते' म्हणजे सहजात-अत्थि-प्रत्यय धम्म हा पुरेजात-अत्थि-प्रत्यय धम्मासहच अत्थि-प्रत्यय होतो. जसे वत्थूद्वारे पुरेजात-अत्थि-प्रत्यय प्राप्त करणारेच कुशल इत्यादी धम्म हे सहजात स्कंधांचे आणि चित्तसमुत्थान रूपांचे सहजात-अत्थि-प्रत्यय होतात, तसेच ते पूर्वजात कायाचे पश्चाज्जात-प्रत्ययही होतातच. म्हणूनच म्हटले आहे - 'आणि पश्चाज्जातानेही'. 'अत्थि-प्रत्यय होतो' असा संबंध आहे. हा सहजात आणि पश्चाज्जातांचा अत्थि-प्रत्ययभाव प्रत्यय-धम्मांच्या अभेदाच्या बाबतीतच इष्ट आहे, भेदाच्या बाबतीत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अनन्यधम्मत्वामुळे...पे... नानाधम्मत्वामध्ये'.

Idāni tassa nānādhammatte abhāvaṃ pāḷiyā vibhāvento ‘‘yadi siyā’’tiādimāha. Tattha eko atthipaccayabhāvo natthīti ekasseva paccayadhammassa vasena labbhamāno eko atthipaccayabhāvo natthi. Kasmā? Virodhato. Tena vuttaṃ ‘‘sahajāta…pe… na vutta’’nti. Evañca katvāti sahajātapacchājātānaṃ ekadhammavasena saha alābhato eva. Ekadhammavasenāti ekasseva paccayadhammassa vasena. Tenāha ‘‘nānādhammānaṃ viruddhasabhāvattā’’ti. Viruddhasabhāvatā ca sahajātapacchājātavasena veditabbā, idha pana lokiyalokuttarādibhāvatoti. Aññathāti tesaṃ sahajātapacchājātānaṃ ekajjhaṃ lābhe. Indriyapaṭikkhepepīti indriyapaccaye paccanīkato ṭhitepi. Tassa pañhassa lābhatoti ‘‘upādinnupādāniyo ca anupādinnupādāniyo ca dhammā upādinnupādāniyassa dhammassa atthipaccayena paccayo’’ti etassa pañhassa lābhato. Bāvīsāti ekamūlakāvasānā nava, ekamūlakadukāvasānā pañca, ekamūlakatikāvasānamekaṃ, dukamūlakekāvasānā cattāro, dukamūlakāvasānā dve, dukamūlakatikāvasānamekanti evaṃ bāvīsati. Yathā pubbe sahajātaṃ purejātena saheva atthipaccayo hotīti vuttaṃ, evaṃ purejātampi tenāti dassento āha ‘‘purejātaṃ sahajāteneva saha atthipaccayo hotī’’ti. Tattha sahajāteneva sahāti sahajātena saheva. Aṭṭhānappayutto hi ayaṃ eva-saddo, sahajātena na vinā purejātaatthipaccayoti attho. Itaresu pana atthipaccayadhammesu niyamo natthi tehi [Pg.320] sahāpi vināpi bhāvato. Tenāha ‘‘na itarehī’’ti. Tampi vatthu taṃsahitapurejātamevāti yaṃ ‘‘purejātaṃ sahajāteneva saha atthipaccayo hotī’’ti vuttaṃ, tampi vatthupurejātañceva taṃsahitārammaṇapurejātameva ca, na kevalaṃ ārammaṇapurejātaṃ. Tenāha ‘‘na itara’’nti.

आता त्या (धम्मांच्या) नानाधम्मत्वाचा (विविधतेचा) अभाव पाळीमध्ये स्पष्ट करताना "यदी सिया" (जर असेल तर) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'एक अत्थिपच्चयभाव नाही' म्हणजे एकाच पच्चयधम्माच्या वशाने प्राप्त होणारा एक अत्थिपच्चयभाव नाही. कशामुळे? विरोधाने. म्हणूनच म्हटले आहे "सहजात...पे... म्हटले नाही". आणि असे करून म्हणजे सहजात आणि पच्छाजात धम्मांच्या एका धम्माच्या वशाने एकत्र प्राप्ती न झाल्यामुळेच. 'एकधम्मवशाने' म्हणजे एकाच पच्चयधम्माच्या वशाने. म्हणूनच म्हटले आहे "नानाधम्मांच्या विरुद्धस्वभावत्वामुळे". आणि विरुद्धस्वभावता ही सहजात आणि पच्छाजात यांच्या वशाने जाणली पाहिजे, परंतु येथे लौकिक-लोकोत्तर इत्यादी भावामुळे. 'अन्यथा' म्हणजे त्या सहजात आणि पच्छाजात धम्मांची एकत्र प्राप्ती झाल्यास. 'इंद्रियप्रतिक्षेपातही' म्हणजे इंद्रियपच्चयात विरोधी स्थितीत असतानाही. 'त्या प्रश्नाच्या प्राप्तीमुळे' म्हणजे "उपादिन्नुपादानिय आणि अनुपादिन्नुपादानिय धम्म हे उपादिन्नुपादानिय धम्माचे अत्थिपच्चयाने पच्चय होतात" या प्रश्नाच्या प्राप्तीमुळे. 'बावीस' म्हणजे एकमूलक-अवसान नऊ, एकमूलक-दुक-अवसान पाच, एकमूलक-तिक-अवसान एक, दुकमूलक-एक-अवसान चार, दुकमूलक-अवसान दोन, दुकमूलक-तिक-अवसान एक, अशा प्रकारे बावीस. जसे पूर्वी म्हटले आहे की सहजात हे पुरेजातासहच अत्थिपच्चय होते, तसेच पुरेजात देखील त्याच्यासहच होते हे दर्शविताना म्हटले आहे "पुरेजात हे सहजातासहच अत्थिपच्चय होते". तेथे 'सहजातासहच' म्हणजे सहजातासोबतच. येथे 'एव' (च) हा शब्द अयोग्य ठिकाणी प्रयुक्त झाला आहे, सहजाताशिवाय पुरेजात-अत्थिपच्चय होत नाही असा याचा अर्थ आहे. इतर अत्थिपच्चयधम्मांमध्ये मात्र असा नियम नाही, कारण ते त्यांच्यासह किंवा त्यांच्याशिवायही असू शकतात. म्हणूनच म्हटले आहे "इतरांसोबत नाही". 'ते वत्थु देखील त्यासहित पुरेजातच आहे' म्हणजे जे "पुरेजात हे सहजातासहच अत्थिपच्चय होते" असे म्हटले आहे, ते वत्थुपुरेजातच आणि त्यासहित आरम्मणपुरेजातच आहे, केवळ आरम्मणपुरेजात नाही. म्हणूनच म्हटले आहे "इतर नाही".

Idāni yathāvuttamatthaṃ pāṭhantarena vibhāvetuṃ ‘‘kusalattike hī’’tiādi vuttaṃ. Yadi purejātaṃ taṃsahajātena vināpi atthipaccayo siyā, ‘‘navippayuttapaccayā atthiyā pañcā’’ti vattuṃ na sakkā, vuttañcetaṃ, tasmā viññāyati ‘‘purejātaṃ sahajātena saheva atthipaccayo hotī’’ti. Navippayutte bāvīsāti etthāpi eseva nayo. Tatthāti sanidassanattike. Atthivibhaṅgeti atthipaccayassa vibhajane. Tikamūlakekāvasānanti ‘‘sanidassanasappaṭigho ca anidassanasappaṭigho ca anidassanaappaṭigho ca dhammā anidassanasappaṭighassa dhammassa atthipaccayena paccayo’’ti evaṃ tikamūlako ekāvasāno pañho uddhaṭo. Paccayuddhāreti ca tattheva paccayuddhāre. Tathā ca so pañho uddhaṭo. Tayidaṃ kathaṃ, yadi purejātaṃ sahajāteneva saha atthipaccayo hotīti codanāyaṃ āha ‘‘taṃ vatthusahitassa…pe… paccayabhāvato’’ti. Tassattho – yadipi tattha sanidassanasappaṭighaggahaṇena ārammaṇapurejātassa atthipaccayabhāvo vutto, tathāpi anidassanaappaṭighaggahaṇato vatthumpi gahitanti vatthusahitassa ārammaṇapurejātassa sahajātena saheva atthipaccayabhāvo vuttoti. Pacchājātaṃ āhārindriyeheva saha atthipaccayo hoti, na purejātenāti adhippāyo. Anaññadhammatteti paccayadhammassa anaññatte. Sahajātena saha atthipaccayo hotīti yojanā. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tatthāpi paṭiyogipurejātaṃyeva daṭṭhabbaṃ. ‘‘Atthipaccayavisesesu panā’’tiādinā attanā dassitaṃ vicāraṃ ‘‘evameta’’nti nigamanavasena paccāmasati.

आता पूर्वोक्त अर्थ पाठांतराने (दुसऱ्या पाठाने) स्पष्ट करण्यासाठी "कुसलत्तिके ही" (कुशलत्रिकातच) इत्यादी म्हटले आहे. जर पुरेजात हे त्या सहजाताशिवायही अत्थिपच्चय झाले असते, तर "नविप्पयुत्तपच्चयाने अत्थिमध्ये पाच" असे म्हणता आले नसते, आणि असे म्हटले गेले आहे, म्हणून हे समजते की "पुरेजात हे सहजातासहच अत्थिपच्चय होते". 'नविप्पयुत्तात बावीस' येथेही हाच नियम आहे. 'तेथे' म्हणजे सनिदस्सनत्तिकामध्ये. 'अत्थिविभंगात' म्हणजे अत्थिपच्चयाच्या विभाजनात. 'तिकमूलक-एक-अवसान' म्हणजे "सनिदस्सनसप्पटिघ, अनिदस्सनसप्पटिघ आणि अनिदस्सनाप्पटिघ धम्म हे अनिदस्सनसप्पटिघ धम्माचे अत्थिपच्चयाने पच्चय होतात" अशा प्रकारे तिकमूलक एक-अवसान प्रश्न उद्धृत केला आहे. 'पच्चयउद्धारात' म्हणजे तेथेच पच्चयउद्धारात. आणि अशा प्रकारे तो प्रश्न उद्धृत केला आहे. हे कसे, जर पुरेजात हे सहजातासहच अत्थिपच्चय होते, या आक्षेपावर म्हटले आहे "ते वत्थुसहित...पे... पच्चयभावामुळे". त्याचा अर्थ असा - जरी तेथे सनिदस्सनसप्पटिघ ग्रहणाने आरम्मणपुरेजाताचा अत्थिपच्चयभाव सांगितला असला, तरी अनिदस्सनाप्पटिघ ग्रहणाने वत्थु देखील ग्रहण केले आहे, म्हणून वत्थुसहित आरम्मणपुरेजाताचा सहजातासहच अत्थिपच्चयभाव सांगितला आहे. पच्छाजात हे आहार आणि इंद्रियांसहच अत्थिपच्चय होते, पुरेजातासह नाही, असा अभिप्राय आहे. 'अनञ्ञधम्मत्ते' म्हणजे पच्चयधम्माच्या अनन्यतेत (अभिन्नतेत). 'सहजातासह अत्थिपच्चय होते' अशी योजना करावी. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम आहे. तेथेही प्रतियोगि-पुरेजातच पाहावे. "अत्थिपच्चयविसेसेसु पना" इत्यादींद्वारे स्वतः दर्शविलेल्या विचाराचा "एवमेतं" (असे हे आहे) या निगमनाद्वारे (निष्कर्ष रूपाने) परामर्श घेतला आहे.

Upādinnattikavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपादिन्नत्तिकवण्णना समाप्त झाली.

6. Vitakkattikavaṇṇanā

६. वितक्कत्तिकवण्णना

22. Vitakkattike [Pg.321] sattasu mūlakesūti ‘‘savitakkasavicāraṃ dhammaṃ paṭiccā’’tiādinā āgatāni tīṇi ekakāni, tīṇi dukāni, ekaṃ tikanti evaṃ ekamūlakāni yāni sattamūlakāni, tesu. Yathākkamanti pāḷiyaṃ āgatānukkamena. Sattāti paṭhame ekake satta. Pañcāti dutiye pañca. Tānimāni hetupaccaye vuttanayena veditabbāni. Idha pana pavattivaseneva yojetabbaṃ. Tīṇītiādīsu tatiye tīṇi, catutthe ekaṃ, pañcame tīṇi, chaṭṭhepi tīṇi, sattame ekaṃ. Tāni pana yathākkamaṃ tatiyapadaṃ paṭicca tatiyapadadutiyapadatadubhayavasena, paṭhamapadatatiyapadāni paṭicca tatiyapadavasena, paṭhamapadadutiyapadāni paṭicca paṭhamapadatatiyapadatadubhayavasena, dutiyapadatatiyapadāni paṭicca paṭhamapadatatiyapadatadubhayavasena, paṭhamadutiyatatiyapadāni paṭicca tatiyapadavaseneva veditabbāni. Aññamaññe aṭṭhavīsātiādīsupi imināva nayena gaṇanā veditabbā. Evanti yathāvuttaṃ gaṇanaṃ paccāmasati. Dutiyatatiyamūlakesu ekaṃ ekanti dutiyamūlake ekaṃ, tatiyamūlake ekanti yojetabbaṃ. Tathā āsevaneti yathā purejāte ekādasa, tathā āsevaneti attho. Aññānīti adhipatiaññamaññapurejātāsevanato aññesu paccayesu gaṇanāni. Hetuārammaṇasadisānīti hetuārammaṇapaccayesu gaṇanāsadisāni.

२२. वितक्कत्तिकामध्ये 'सात मूलकांमध्ये' म्हणजे "सवितक्कसविचार धम्माचा अवलंब करून" इत्यादींद्वारे आलेले तीन एकक, three दुक, एक तिक अशा प्रकारे एकमूलक असलेले जे सात मूलक आहेत, त्यांमध्ये. 'यथाक्रमाने' म्हणजे पाळीमध्ये आलेल्या अनुक्रमाने. 'सात' म्हणजे पहिल्या एककात सात. 'पाच' म्हणजे दुसऱ्यात पाच. हे हेतूपच्चयात सांगितलेल्या नियमाने जाणावे. परंतु येथे प्रवृत्तीच्या वशानेच योजना करावी. 'तीन' इत्यादींमध्ये तिसऱ्यात तीन, चौथ्यात एक, पाचव्यात तीन, सहाव्यातही तीन, सातव्यात एक. ते यथाक्रमाने तिसऱ्या पदाचा अवलंब करून तिसरे पद, दुसरे पद आणि त्या दोन्हीच्या वशाने; पहिल्या आणि तिसऱ्या पदाचा अवलंब करून तिसऱ्या पदाच्या वशाने; पहिल्या आणि दुसऱ्या पदाचा अवलंब करून पहिले पद, तिसरे पद आणि त्या दोन्हीच्या वशाने; दुसऱ्या आणि तिसऱ्या पदाचा अवलंब करून पहिले पद, तिसरे पद आणि त्या दोन्हीच्या वशाने; पहिल्या, दुसऱ्या आणि तिसऱ्या पदाचा अवलंब करून तिसऱ्या पदाच्या वशानेच जाणावे. 'अञ्ञमञ्ञ (परस्पर) मध्ये अठ्ठावीस' इत्यादींमध्येही याच नियमाने गणना जाणावी. 'अशा प्रकारे' म्हणजे पूर्वोक्त गणनेचा परामर्श घेते. 'दुसऱ्या आणि तिसऱ्या मूलकांमध्ये एक एक' म्हणजे दुसऱ्या मूलकात एक, तिसऱ्या मूलकात एक अशी योजना करावी. 'तसेच आसेवनात' म्हणजे जसे पुरेजातात अकरा, तसेच आसेवनात असा अर्थ आहे. 'इतर' म्हणजे अधिपती, अञ्ञमञ्ञ, पुरेजात आणि आसेवनाशिवाय इतर पच्चयांमध्ये गणना. 'हेतू-आरम्मणसदृश' म्हणजे हेतू आणि आरम्मण पच्चयांमधील गणनेसारखी.

31. Avisesenāti ‘‘vipāka’’nti visesanaṃ akatvā na pana vissajjanaṃ katanti yojanā. Tattha kāraṇaṃ vattuṃ ‘‘kasmā’’tiādimāha. Itaresanti lokiyavipākānaṃ. Te visuṃ niddhāretvā vuttāti te yathāvuttalokiyavipākā avitakkavicāramattasāmaññato visuṃ nīharitvā vuttā. ‘‘Avitakkavicāramatte khandhe paṭicca avitakkavicāramattā adhipatī’’ti vuttarāsi purimakoṭṭhāso.

३१. 'अविशेषेण' म्हणजे "विपाक" असे विशेषण न करता, परंतु विसर्जन (उत्तर) केले नाही अशी योजना करावी. तेथे कारण सांगण्यासाठी "कस्मा" (कशामुळे) इत्यादी म्हटले आहे. 'इतरांचे' म्हणजे लौकिक विपाकांचे. 'ते स्वतंत्रपणे निवडून सांगितले आहेत' म्हणजे ते पूर्वोक्त लौकिक विपाक अवितक्क-विचारमात्र सामान्यामुळे स्वतंत्रपणे काढून सांगितले आहेत. "अवितक्क-विचारमात्र स्कंधांचा अवलंब करून अवितक्क-विचारमात्र अधिपती" असा सांगितलेला समूह हा पहिला भाग आहे.

38. Etanti ‘‘avitakkavicāramattaṃ avitakka…pe… saha gacchantenā’’ti āgatapāḷipadaṃ. Tassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘mūlaṃ…pe… vuttaṃ hotī’’ti āha. Tattha avitakka…pe… yojentenāti avitakkehi avitakkapariyāyena vuttehi avitakkavicāramattaavitakkaavicārapadehi saha mūlapadaṃ[Pg.322], āsevanamūlakameva vā gacchantena yojentena napurejātasadisaṃ nāsevane pāḷigamanaṃ kātabbaṃ, paṭhitabbanti attho. Potthakesu pana ‘‘avitakkavicāramattaṃ vipākena saha gacchantenā’’ti dissati, vipākena visesanabhūtena saha yojentenāti attho. Tenevāha ‘‘vipākaṃ avitakkavicāramattantiādi yojetabba’’nti.

३८. "हे" म्हणजे "अवितक्कविचारमत्तं अवितक्क...पे... सह गच्छन्तेन" (अवितर्कविचारमात्र अवितर्क...पे... सोबत जाणाऱ्याने) हे आलेले पाळीपद आहे. त्याचा अर्थ दर्शवण्यासाठी "मूलं...पे... वृत्तं होति" (मूळ...पे... म्हटले आहे) असे म्हटले आहे. तेथे "अवितक्क...पे... योजेन्तेन" म्हणजे अवितर्कांनी, अवितर्कपर्यायाने म्हटलेल्या 'अवितक्कविचारमत्त' आणि 'अवितक्कअविचार' पदांसोबत मूळपद, किंवा आसेवनमूलकच जाणाऱ्याने (जोडणाऱ्याने) पुरेजातसदृश नाही, तर आसेवनात पाळीचे गमन केले पाहिजे, पठण केले पाहिजे असा अर्थ आहे. परंतु पुस्तकांमध्ये "अवितक्कविचारमत्तं विपाकेन सह गच्छन्तेन" असे दिसते, विपाकरूपी विशेषणासोबत जोडणाऱ्याने असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "विपाकं अवितक्कविचारमत्तन्तिआदि योजेतब्बं" (विपाक अवितर्कविचारमात्र इत्यादी जोडले पाहिजे).

Ekamūlake pāḷiyaṃ yojitamevāti ‘‘dumūlakesu paṭhame’’ti vuttaṃ.

"एकमूलकामध्ये पाळीत जोडलेलेच आहे, म्हणून 'दुमूलकेसु पठमे' (द्विमूलकांमध्ये पहिल्यामध्ये) असे म्हटले आहे.

49. Mūlapadameva avasānabhāvenāti ‘‘savitakkasavicāraṃ dhammaṃ paccayā savitakkasavicāro dhammo uppajjati nahetupaccayā’’tiādinā mūlapadameva avasānabhāvena yojitaṃ. Satta mohā uddharitabbāti idaṃ nahetupaccayaṃ sandhāya vuttaṃ. Paṭiccavāre hi ahetukamoho tikkhattumeva āgato. Idha pana ‘‘vatthuṃ paccayā’’tiādinā catūsupi mūlakesu āgato, tasmā sattakkhattuṃ āgamanaṃ sandhāya ‘‘satta mohā’’ti vuttanti veditabbaṃ.

४९. मूळपदच अवसानभावाने (शेवटी) म्हणजे 'सवितक्कसविचारं धम्मं पच्चया सवितक्कसविचारो धम्मो उप्पज्जति नहेतुपच्चया' (सवितर्क-सविचार धर्माच्या प्रत्ययाने सवितर्क-सविचार धर्म उत्पन्न होतो न-हेतुप्रत्ययाने) इत्यादींद्वारे मूळपदच अवसानभावाने जोडले आहे. 'सात मोह उद्धृत केले पाहिजेत' हे न-हेतुप्रत्ययाला अनुसरून म्हटले आहे. कारण पटिच्चवारा मध्ये अहेतुक मोह केवळ तीन वेळाच आला आहे. परंतु येथे 'वत्थुं पच्चया' (वस्तूला प्रत्यय करून) इत्यादींद्वारे चारही मूलकांमध्ये आला आहे, म्हणून सात वेळा येण्याला अनुसरून 'सत्त मोहा' (सात मोह) असे म्हटले आहे, असे जाणावे.

Upanissayena saṅgahitattāti upanissayapaccayeneva kammapaccayassa saṅgahitattā. Sabbassapi rūpārūpāvacarakammassa balavabhāvato upanissayattābhāvo natthi, yato taṃ ‘‘garū’’ti vuccati, kammakkhayakarassa pana kammassa balavabhāve vattabbameva natthīti imamatthaṃ pāḷiyā eva vibhāvetuṃ vuttaṃ ‘‘upādinnattikapañhāvārapaccanīye hi…pe… viññāyatī’’ti.

उपनिस्सयाने (उपनिस्सय प्रत्ययाने) संग्रहित असल्यामुळे म्हणजे उपनिस्सयप्रत्ययानेच कर्मप्रत्ययाचा संग्रह झाल्यामुळे होय. सर्वच रूप-अरूपावचर कर्माच्या प्रबळतेमुळे उपनिस्सयत्वाचा अभाव नाही, ज्यायोगे त्याला 'गरु' (गुरू/महत्त्वपूर्ण) म्हटले जाते. परंतु कर्मक्षय करणाऱ्या कर्माच्या प्रबळतेबद्दल तर बोलण्याची गरजच नाही, हा अर्थ पाळीद्वारेच स्पष्ट करण्यासाठी 'उपादिन्नत्तिकपञ्हावारपच्चनीये हि...पे... विञ्ञायति' (उपादिन्नत्तिक प्रश्नवार पच्चनीयामध्ये...पे... समजले जाते) असे म्हटले आहे.

Vitakkattikavaṇṇanā niṭṭhitā.

वितक्कत्तिकवण्णना (वितर्कत्रिकवर्णना) समाप्त झाली.

8. Dassanenapahātabbattikavaṇṇanā

८. दस्सनेनपहातब्बत्तिकवण्णना (दर्शनाने प्रहातव्यत्रिकवर्णना)

Paṭiccasamuppādavibhaṅge vicāritanayena vicāretabbanti idaṃ ‘‘na ca puthujjanānaṃ dassanena pahātuṃ sakkuṇeyyo, itaresaṃ na kenaci paccayena paccayo na hontīti sakkā vattu’’ntiādinā attanā ānītaṃ [Pg.323] amataggapathavinicchayaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha yaṃ vattabbaṃ, tampi paṭiccasamuppādaṭīkāya atthavivaraṇe vuttameva, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbaṃ.

पटिच्चसमुप्पादविभंगात विचारलेल्या पद्धतीने विचार केला पाहिजे, हे 'न च पुथुज्जनानं दस्सनेन पहातुं सक्कुणेय्यो, इतरेसं न केनचि पच्चयेन पच्चयो न होन्तीति सक्का वत्तुं' (आणि पृथग्जनांच्या दर्शनाने प्रहाण करणे शक्य नाही, इतरांच्या कोणत्याही प्रत्ययाने प्रत्यय होत नाही असे म्हणता येत नाही) इत्यादींद्वारे स्वतः आणलेल्या अमतग्गपथविनिश्चयाला (अमृतमार्गविनिश्चयाला) अनुसरून म्हटले आहे. तेथे जे सांगायचे आहे, ते देखील पटिच्चसमुप्पादटीकेच्या अर्थविवरणात सांगितलेच आहे, म्हणून तेथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच ते जाणावे.

Dassanenapahātabbattikavaṇṇanā niṭṭhitā.

दस्सनेनपहातब्बत्तिकवण्णना (दर्शनाने प्रहातव्यत्रिकवर्णना) समाप्त झाली.

Paṭṭhānapakaraṇa-anuṭīkā samattā.

पट्ठानपकरण-अनुटीका समाप्त झाली.

Iti pañcapakaraṇamūlaṭīkāya līnatthavaṇṇanā

अशा प्रकारे पंचपकरणमूळटीकेची लीनत्थवण्णना (लीनार्थवर्णना) आहे.

Anuṭīkā samattā.

अनुटीका समाप्त झाली.

Abhidhammassa anuṭīkā samattā.

अभिधम्माची अनुटीका समाप्त झाली.


မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi