| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
1 Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa Con đem hết lòng thành kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác. Visuddhimaggo Thanh Tịnh Đạo (Dutiyo bhāgo) (Phần thứ hai) 12. Iddhividhaniddeso 12. Diễn giải về các loại thần thông Abhiññākathā Luận về Thắng Trí 365. Idāni [Pg.1] yāsaṃ lokikābhiññānaṃ vasena ayaṃ samādhibhāvanā abhiññānisaṃsāti vuttā, tā abhiññā sampādetuṃ yasmā pathavīkasiṇādīsu adhigatacatutthajjhānena yoginā yogo kātabbo. Evañhissa sā samādhibhāvanā adhigatānisaṃsā ceva bhavissati thiratarā ca, so adhigatānisaṃsāya thiratarāya samādhibhāvanāya samannāgato sukheneva paññābhāvanaṃ sampādessati. Tasmā abhiññākathaṃ tāva ārabhissāma. 365. Giờ đây, sự tu tiến định này đã được nói là có quả báu là thắng trí do năng lực của những thắng trí thế gian nào, vì để thành tựu các thắng trí ấy, hành giả đã chứng đắc đệ tứ thiền cần phải thực hiện sự nỗ lực trong các đề mục biến xứ đất v.v... Quả vậy, khi làm như thế, sự tu tiến định ấy của vị ấy sẽ vừa có được quả báu, vừa trở nên vững chắc hơn; và vị ấy, được trang bị với sự tu tiến định đã có được quả báu và vững chắc hơn, sẽ thành tựu sự tu tiến tuệ một cách dễ dàng. Do đó, trước hết, chúng tôi sẽ bắt đầu luận về thắng trí. Bhagavatā hi adhigatacatutthajjhānasamādhīnaṃ kulaputtānaṃ samādhibhāvanānisaṃsadassanatthañceva uttaruttari paṇītapaṇītadhammadesanatthañca ‘‘so evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte iddhividhāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti ekopi hutvā bahudhā hotī’’tiādinā (dī. ni. 1.238) nayena iddhividhaṃ, dibbasotadhātuñāṇaṃ, cetopariyañāṇaṃ, pubbenivāsānussatiñāṇaṃ, sattānaṃ cutūpapāte ñāṇanti pañca lokikābhiññā vuttā. Quả vậy, Đức Thế Tôn, để chỉ ra quả báu của sự tu tiến định cho các thiện nam tử đã chứng đắc định của đệ tứ thiền, và để thuyết giảng các pháp ngày càng cao thượng hơn, đã thuyết giảng năm thắng trí thế gian bằng phương pháp bắt đầu bằng: “Vị ấy, khi tâm đã được định tĩnh như vậy, thanh tịnh, trong sáng, không cấu uế, không phiền não, nhu nhuyến, dễ sử dụng, vững chắc, đạt đến trạng thái bất động, hướng tâm, dẫn tâm đến thần túc thông. Vị ấy chứng nghiệm nhiều loại thần thông: một thân hiện ra nhiều thân…”, đó là thần túc thông, thiên nhĩ giới trí, tha tâm trí, túc mạng tùy niệm trí, và trí về sự sinh tử của chúng sinh. Tattha [Pg.2] ekopi hutvā bahudhā hotītiādikaṃ iddhivikubbanaṃ kātukāmena ādikammikena yoginā odātakasiṇapariyantesu aṭṭhasu kasiṇesu aṭṭha aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā – Trong số ấy, hành giả sơ cơ muốn thực hiện sự biến hóa thần thông bắt đầu bằng “một thân hiện ra nhiều thân…”, sau khi đã làm cho phát sinh tám thiền chứng trong mỗi một trong tám đề mục biến xứ có biến xứ trắng làm cuối cùng – Kasiṇānulomato, kasiṇapaṭilomato, kasiṇānulomapaṭilomato, jhānānulomato, jhānapaṭilomato, jhānānulomapaṭilomato, jhānukkantikato, kasiṇukkantikato, jhānakasiṇukkantikato, aṅgasaṅkantito, ārammaṇasaṅkantito, aṅgārammaṇasaṅkantito, aṅgavavatthāpanato, ārammaṇavavatthāpanatoti. Theo chiều thuận của biến xứ, theo chiều nghịch của biến xứ, theo chiều thuận và nghịch của biến xứ, theo chiều thuận của thiền, theo chiều nghịch của thiền, theo chiều thuận và nghịch của thiền, bằng cách nhảy bậc thiền, bằng cách nhảy bậc biến xứ, bằng cách nhảy bậc thiền và biến xứ, bằng cách chuyển đổi chi thiền, bằng cách chuyển đổi đối tượng, bằng cách chuyển đổi chi thiền và đối tượng, bằng cách xác định chi thiền, và bằng cách xác định đối tượng. Imehi cuddasahi ākārehi cittaṃ paridametabbaṃ. Tâm cần được rèn luyện bằng mười bốn phương cách này. 366. Katamaṃ panettha kasiṇānulomaṃ…pe… katamaṃ ārammaṇavavatthāpananti. Idha bhikkhu pathavīkasiṇe jhānaṃ samāpajjati, tato āpokasiṇeti evaṃ paṭipāṭiyā aṭṭhasu kasiṇesu satakkhattumpi sahassakkhattumpi samāpajjati, idaṃ kasiṇānulomaṃ nāma. 366. Trong số này, thế nào là thuận biến xứ?... v.v... thế nào là xác định đối tượng? Ở đây, vị tỳ khưu nhập thiền trong biến xứ đất, sau đó trong biến xứ nước, cứ như vậy theo thứ tự trong tám biến xứ, vị ấy nhập thiền cả trăm lần, cả ngàn lần. Đây gọi là thuận biến xứ. Odātakasiṇato pana paṭṭhāya tatheva paṭilomakkamena samāpajjanaṃ kasiṇapaṭilomaṃ nāma. Lại nữa, sự nhập thiền bắt đầu từ biến xứ trắng, cũng như vậy theo thứ tự ngược lại, được gọi là nghịch biến xứ. Pathavīkasiṇato paṭṭhāya yāva odātakasiṇaṃ, odātakasiṇatopi paṭṭhāya yāva pathavīkasiṇanti evaṃ anulomapaṭilomavasena punappunaṃ samāpajjanaṃ kasiṇānulomapaṭilomaṃ nāma. Sự nhập thiền nhiều lần theo cách thuận và nghịch như sau: bắt đầu từ biến xứ đất cho đến biến xứ trắng, và bắt đầu từ biến xứ trắng cho đến biến xứ đất, được gọi là thuận nghịch biến xứ. Paṭhamajjhānato pana paṭṭhāya paṭipāṭiyā yāva nevasaññānāsaññāyatanaṃ, tāva punappunaṃ samāpajjanaṃ jhānānulomaṃ nāma. Lại nữa, sự nhập thiền nhiều lần theo thứ tự bắt đầu từ sơ thiền cho đến phi tưởng phi phi tưởng xứ, được gọi là thuận thiền. Nevasaññānāsaññāyatanato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānaṃ, tāva punappunaṃ samāpajjanaṃ jhānapaṭilomaṃ nāma. Sự nhập thiền nhiều lần bắt đầu từ phi tưởng phi phi tưởng xứ cho đến sơ thiền, được gọi là nghịch thiền. Paṭhamajjhānato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanaṃ, nevasaññānāsaññāyatanato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānanti evaṃ anulomapaṭilomavasena punappunaṃ samāpajjanaṃ jhānānulomapaṭilomaṃ nāma. Sự nhập thiền nhiều lần theo cách thuận và nghịch như sau: bắt đầu từ sơ thiền cho đến phi tưởng phi phi tưởng xứ, và bắt đầu từ phi tưởng phi phi tưởng xứ cho đến sơ thiền, được gọi là thuận nghịch thiền. Pathavīkasiṇe pana paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā tattheva tatiyaṃ samāpajjati, tato tadeva ugghāṭetvā ākāsānañcāyatanaṃ, tato ākiñcaññāyatananti [Pg.3] evaṃ kasiṇaṃ anukkamitvā jhānasseva ekantarikabhāvena ukkamanaṃ jhānukkantikaṃ nāma. Evaṃ āpokasiṇādimūlikāpi yojanā kātabbā. Lại nữa, sau khi nhập sơ thiền trong biến xứ đất, vị ấy nhập tam thiền ngay trong đó; sau đó, sau khi loại bỏ chính đối tượng đó, vị ấy nhập không vô biên xứ; sau đó, nhập vô sở hữu xứ. Như vậy, sự nhảy bậc chỉ riêng thiền bằng cách cách một bậc mà không nhảy bậc biến xứ, được gọi là nhảy bậc thiền. Cũng vậy, sự áp dụng lấy biến xứ nước v.v... làm gốc cũng cần được thực hiện. Pathavīkasiṇe paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā puna tadeva tejokasiṇe, tato nīlakasiṇe, tato lohitakasiṇeti iminā nayena jhānaṃ anukkamitvā kasiṇasseva ekantarikabhāvena ukkamanaṃ kasiṇukkantikaṃ nāma. Sau khi nhập sơ thiền trong biến xứ đất, lại nhập chính thiền ấy trong biến xứ lửa, sau đó trong biến xứ xanh, sau đó trong biến xứ đỏ. Bằng phương pháp này, sự nhảy bậc chỉ riêng biến xứ bằng cách cách một bậc mà không nhảy bậc thiền, được gọi là nhảy bậc biến xứ. Pathavīkasiṇe paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā tato tejokasiṇe tatiyaṃ, nīlakasiṇaṃ ugghāṭetvā ākāsānañcāyatanaṃ, lohitakasiṇato ākiñcaññāyatananti iminā nayena jhānassa ceva kasiṇassa ca ukkamanaṃ jhānakasiṇukkantikaṃ nāma. Sau khi nhập sơ thiền trong biến xứ đất, sau đó nhập tam thiền trong biến xứ lửa; sau khi loại bỏ biến xứ xanh, nhập không vô biên xứ; từ biến xứ đỏ, nhập vô sở hữu xứ. Bằng phương pháp này, sự nhảy bậc cả thiền và biến xứ được gọi là nhảy bậc thiền và biến xứ. Pathavīkasiṇe pana paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā tattheva itaresampi samāpajjanaṃ aṅgasaṅkantikaṃ nāma. Lại nữa, sau khi nhập sơ thiền trong biến xứ đất, sự nhập cả các thiền khác ngay trong đó được gọi là chuyển đổi chi thiền. Pathavīkasiṇe paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā tadeva āpokasiṇe…pe… tadeva odātakasiṇeti evaṃ sabbakasiṇesu ekasseva jhānassa samāpajjanaṃ ārammaṇasaṅkantikaṃ nāma. Sau khi nhập sơ thiền trong biến xứ đất, rồi nhập chính thiền ấy trong biến xứ nước… v.v… chính thiền ấy trong biến xứ trắng. Như vậy, sự nhập chỉ một thiền duy nhất trong tất cả các biến xứ được gọi là chuyển đổi đối tượng. Pathavīkasiṇe paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā āpokasiṇe dutiyaṃ, tejokasiṇe tatiyaṃ, vāyokasiṇe catutthaṃ, nīlakasiṇaṃ ugghāṭetvā ākāsānañcāyatanaṃ, pītakasiṇato viññāṇañcāyatanaṃ, lohitakasiṇato ākiñcaññāyatanaṃ, odātakasiṇato nevasaññānāsaññāyatananti evaṃ ekantarikavasena aṅgānañca ārammaṇānañca saṅkamanaṃ aṅgārammaṇasaṅkantikaṃ nāma. Sau khi nhập sơ thiền trong biến xứ đất, rồi nhị thiền trong biến xứ nước, tam thiền trong biến xứ lửa, tứ thiền trong biến xứ gió; sau khi loại bỏ biến xứ xanh, nhập không vô biên xứ; từ biến xứ vàng, nhập thức vô biên xứ; từ biến xứ đỏ, nhập vô sở hữu xứ; từ biến xứ trắng, nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ. Như vậy, sự chuyển đổi cả chi thiền và đối tượng bằng cách cách bậc được gọi là chuyển đổi chi thiền và đối tượng. Paṭhamaṃ jhānaṃ pana pañcaṅgikanti vavatthapetvā dutiyaṃ tivaṅgikaṃ, tatiyaṃ duvaṅgikaṃ, tathā catutthaṃ ākāsānañcāyatanaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatananti evaṃ jhānaṅgamattasseva vavatthāpanaṃ aṅgavavatthāpanaṃ nāma. Lại nữa, sau khi xác định rằng sơ thiền có năm chi, nhị thiền có ba chi, tam thiền có hai chi, cũng vậy tứ thiền, không vô biên xứ… v.v… phi tưởng phi phi tưởng xứ (có hai chi). Như vậy, sự xác định chỉ riêng các chi thiền được gọi là xác định chi thiền. Tathā idaṃ pathavīkasiṇanti vavatthapetvā idaṃ āpokasiṇaṃ…pe… idaṃ odātakasiṇanti evaṃ ārammaṇamattasseva vavatthāpanaṃ ārammaṇavavatthāpanaṃ nāma[Pg.4]. Aṅgārammaṇavavatthāpanampi eke icchanti. Aṭṭhakathāsu pana anāgatattā addhā taṃ bhāvanāmukhaṃ na hoti. Tương tự như vậy, sau khi xác định “Đây là biến xứ đất”, rồi “Đây là biến xứ nước”… cho đến… “Đây là biến xứ trắng”, sự xác định chỉ riêng đối tượng như vậy được gọi là sự xác định đối tượng. Một số vị cũng muốn có sự xác định chi thiền và đối tượng. Tuy nhiên, vì điều này không được đề cập trong các Chú giải, nên chắc chắn rằng nó không phải là cửa ngõ của sự tu tập. 367. Imehi pana cuddasahi ākārehi cittaṃ aparidametvā pubbe abhāvitabhāvano ādikammiko yogāvacaro iddhivikubbanaṃ sampādessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ādikammikassa hi kasiṇaparikammampi bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Katakasiṇaparikammassa nimittuppādanaṃ bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Uppanne nimitte taṃ vaḍḍhetvā appanādhigamo bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Adhigatappanassa cuddasahākārehi cittaparidamanaṃ bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Cuddasahākārehi paridamitacittassāpi iddhivikubbanaṃ nāma bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Vikubbanappattassāpi khippanisantibhāvo nāma bhāro, satesu sahassesu vā ekova khippanisantī hoti. Therambatthale mahārohaṇaguttattherassa gilānupaṭṭhānaṃ āgatesu tiṃsamattesu iddhimantasahassesu upasampadāya aṭṭhavassiko rakkhitatthero viya. Tassānubhāvo pathavīkasiṇaniddese (visuddhi. 1.78 ādayo) vuttoyeva. Taṃ panassānubhāvaṃ disvā thero āha ‘‘āvuso, sace rakkhito nābhavissa sabbe garahappattā assāma ‘nāgarājānaṃ rakkhituṃ nāsakkhiṃsū’ti. Tasmā attanā gahetvā vicaritabbaṃ āvudhaṃ nāma malaṃ sodhetvāva gahetvā vicarituṃ vaṭṭatī’’ti. Te therassa ovāde ṭhatvā tiṃsasahassāpi bhikkhū khippanisantino ahesuṃ. 367. Lại nữa, không có trường hợp nào một hành giả sơ cơ, người chưa từng tu tập trước đây, lại có thể thành tựu được các loại thần thông biến hóa mà không chế ngự tâm bằng mười bốn phương pháp này. Thật vậy, đối với hành giả sơ cơ, ngay cả việc chuẩn bị biến xứ cũng là một gánh nặng; chỉ một người trong một trăm hay một ngàn người mới có thể làm được. Đối với người đã hoàn tất việc chuẩn bị biến xứ, việc làm cho tướng phát sinh là một gánh nặng; chỉ một người trong một trăm hay một ngàn người mới có thể làm được. Khi tướng đã phát sinh, việc phát triển nó và đạt đến an chỉ định là một gánh nặng; chỉ một người trong một trăm hay một ngàn người mới có thể làm được. Đối với người đã đạt đến an chỉ định, việc chế ngự tâm bằng mười bốn phương pháp là một gánh nặng; chỉ một người trong một trăm hay một ngàn người mới có thể làm được. Ngay cả đối với người có tâm đã được chế ngự bằng mười bốn phương pháp, việc thực hiện các loại thần thông biến hóa cũng là một gánh nặng; chỉ một người trong một trăm hay một ngàn người mới có thể làm được. Ngay cả đối với người đã đạt được khả năng biến hóa, việc có được sự thuần thục nhanh chóng là một gánh nặng; chỉ một người trong một trăm hay một ngàn người mới có được sự thuần thục nhanh chóng. Giống như trường hợp trưởng lão Rakkhita, người mới có tám hạ sau khi thọ cụ túc giới, trong số ba mươi ngàn vị A-la-hán có thần thông đến chăm sóc bệnh cho trưởng lão Mahārohaṇagutta tại Therambatthala. Năng lực của ngài đã được nói đến trong phần giải về biến xứ đất. Khi thấy năng lực của ngài, vị trưởng lão nói: “Chư hiền, nếu không có Rakkhita, tất cả chúng ta đã bị khiển trách rằng ‘Họ đã không thể bảo vệ được long vương’. Do đó, vũ khí mà một người nên mang theo bên mình cần phải được lau chùi sạch sẽ rồi mới mang đi”. Ba mươi ngàn vị tỳ khưu ấy, sau khi vâng theo lời dạy của vị trưởng lão, đã trở thành những người có sự thuần thục nhanh chóng. Khippanisantiyāpi ca sati parassa patiṭṭhābhāvo bhāro, satesu sahassesu vā ekova hoti, giribhaṇḍavāhanapūjāya mārena aṅgāravasse pavattite ākāse pathaviṃ māpetvā aṅgāravassaparittārako thero viya. Và ngay cả khi có được sự thuần thục nhanh chóng, việc trở thành nơi nương tựa cho người khác cũng là một gánh nặng; chỉ một người trong một trăm hay một ngàn người mới có thể làm được, giống như vị trưởng lão đã bảo vệ khỏi cơn mưa than hồng bằng cách hóa hiện ra đất trên không trung khi Ma vương tạo ra cơn mưa than hồng trong lễ cúng dường Giribhaṇḍavāhana. Balavapubbayogānaṃ pana buddhapaccekabuddhaaggasāvakādīnaṃ vināpi iminā vuttappakārena bhāvanānukkamena arahattapaṭilābheneva idañca iddhivikubbanaṃ aññe [Pg.5] ca paṭisambhidādibhedā guṇā ijjhanti. Tasmā yathā piḷandhanavikatiṃ kattukāmo suvaṇṇakāro aggidhamanādīhi suvaṇṇaṃ muduṃ kammaññaṃ katvāva karoti, yathā ca bhājanavikatiṃ kattukāmo kumbhakāro mattikaṃ suparimadditaṃ muduṃ katvā karoti, evameva ādikammikena imehi cuddasahākārehi cittaṃ paridametvā chandasīsacittasīsavīriyasīsavīmaṃsāsīsasamāpajjanavasena ceva āvajjanādivasībhāvavasena ca muduṃ kammaññaṃ katvā iddhividhāya yogo karaṇīyo. Pubbahetusampannena pana kasiṇesu catutthajjhānamatte ciṇṇavasināpi kātuṃ vaṭṭati. Yathā panettha yogo kātabbo, taṃ vidhiṃ dassento bhagavā ‘‘so evaṃ samāhite citte’’tiādimāha. Tuy nhiên, đối với các vị Phật, Phật Độc Giác, Thượng thủ Thinh văn, v.v., những vị có sự nỗ lực mạnh mẽ trong quá khứ, thì sự biến hóa thần thông này và các phẩm chất khác như các loại Tuệ phân tích, v.v., được thành tựu chỉ nhờ vào việc chứng đắc A-la-hán quả, ngay cả khi không có tiến trình tu tập đã được mô tả này. Do đó, cũng như một người thợ vàng muốn làm một món đồ trang sức, trước tiên phải làm cho vàng trở nên mềm dẻo và dễ chế tác bằng cách nung trong lửa, v.v.; và cũng như một người thợ gốm muốn làm một cái bình, trước tiên phải làm cho đất sét trở nên mềm dẻo bằng cách nhào kỹ; cũng vậy, một hành giả sơ cơ, sau khi đã chế ngự tâm bằng mười bốn phương pháp này, cần phải nỗ lực để đạt được các loại thần thông bằng cách làm cho tâm trở nên mềm dẻo và dễ sử dụng thông qua việc nhập định với ý muốn làm đầu, với tâm làm đầu, với tinh tấn làm đầu, hoặc với trí tuệ làm đầu, và thông qua việc làm chủ các năng lực như hướng tâm, v.v. Tuy nhiên, đối với người có đầy đủ nhân duyên từ quá khứ, việc thực hành chỉ cần đến mức thuần thục trong thiền thứ tư trên các biến xứ là đủ. Để chỉ ra phương pháp thực hành ở đây, Đức Thế Tôn đã nói: “Vị ấy, khi tâm được định tĩnh như vậy,” v.v. 368. Tatrāyaṃ pāḷinayānusāreneva vinicchayakathā. Tattha soti so adhigatacatutthajjhāno yogī. Evanti catutthajjhānakkamanidassanametaṃ. Iminā paṭhamajjhānādhigamādinā kamena catutthajjhānaṃ paṭilabhitvāti vuttaṃ hoti. Samāhiteti iminā catutthajjhānasamādhinā samāhite. Citteti rūpāvacaracitte. Parisuddhetiādīsu pana upekkhāsatipārisuddhibhāvena parisuddhe. Parisuddhattāyeva pariyodāte, pabhassareti vuttaṃ hoti. Sukhādīnaṃ paccayānaṃ ghātena vihatarāgādiaṅgaṇattā anaṅgaṇe. Anaṅgaṇattāyeva vigatūpakkilese. Aṅgaṇena hi taṃ cittaṃ upakkilissati. Subhāvitattā mudubhūte, vasībhāvappatteti vuttaṃ hoti. Vase vattamānaṃ hi cittaṃ mudunti vuccati. Muduttāyeva ca kammaniye, kammakkhame kammayoggeti vuttaṃ hoti. Muduṃ hi cittaṃ kammaniyaṃ hoti sudantamiva suvaṇṇaṃ, tañca ubhayampi subhāvitattāyevāti. Yathāha ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ muduñca hoti kammaniyañca, yathayidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.22). 368. Ở đây, đây là lời giải thích quyết định theo đúng phương pháp của Pāli. Trong đó, “vị ấy” (so) là hành giả đã đắc thiền thứ tư. “Như vậy” (evaṃ) là sự chỉ dẫn về tiến trình của thiền thứ tư. Nghĩa là, đã đắc được thiền thứ tư theo tiến trình này, bắt đầu bằng việc đắc sơ thiền. “Khi được định tĩnh” (samāhite) có nghĩa là được định tĩnh bởi định của thiền thứ tư này. “Trong tâm” (citte) là trong tâm Sắc giới. Còn trong các từ “trong sạch” (parisuddhe), v.v., thì “trong sạch” là do trạng thái trong sạch của niệm nhờ xả. Chính vì trong sạch nên nó “sáng sủa” (pariyodāte), “rực rỡ” (pabhassare). Do đã loại bỏ các nhân của lạc, v.v., nên không còn các cấu uế như tham, v.v., nên gọi là “không cấu uế” (anaṅgaṇe). Chính vì không cấu uế nên “không còn phiền não” (vigatūpakkilese). Vì tâm bị ô nhiễm bởi cấu uế. Do đã được tu tập tốt nên nó trở nên “mềm dẻo” (mudubhūte), nghĩa là đã đạt đến trạng thái thuần thục. Vì tâm ở trong sự kiểm soát được gọi là “mềm dẻo”. Và chính vì mềm dẻo nên nó “dễ sử dụng” (kammaniye), nghĩa là có khả năng thực hiện công việc, phù hợp với công việc. Vì tâm mềm dẻo thì dễ sử dụng, giống như vàng đã được luyện kỹ, và cả hai điều này đều do đã được tu tập tốt. Như có lời dạy: “Này các Tỳ khưu, Ta không thấy một pháp nào khác, khi được tu tập, được làm cho sung mãn, lại trở nên mềm dẻo và dễ sử dụng như tâm này, này các Tỳ khưu.” Etesu parisuddhabhāvādīsu ṭhitattā ṭhite. Ṭhitattāyeva āneñjappatte, acale niriñjaneti vuttaṃ hoti. Mudukammaññabhāvena vā attano vase ṭhitattā ṭhite. Saddhādīhi pariggahitattā āneñjappatte. Saddhāpariggahitaṃ hi cittaṃ assaddhiyena na iñjati. Vīriyapariggahitaṃ kosajjena na iñjati. Satipariggahitaṃ pamādena na iñjati. Samādhipariggahitaṃ uddhaccena na iñjati[Pg.6]. Paññāpariggahitaṃ avijjāya na iñjati. Obhāsagataṃ kilesandhakārena na iñjati. Imehi chahi dhammehi pariggahitaṃ āneñjappattaṃ hoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya. “Vững chắc” (ṭhite) là do nó vững chắc trong các trạng thái như trong sạch, v.v. Chính vì vững chắc nên nó “đạt đến trạng thái bất động” (āneñjappatte), nghĩa là không lay động, không rung chuyển. Hoặc, “vững chắc” là do nó ở trong sự kiểm soát của chính mình nhờ trạng thái mềm dẻo và dễ sử dụng. “Đạt đến trạng thái bất động” là do được tín, v.v., hỗ trợ. Thật vậy, tâm được tín hỗ trợ thì không lay động bởi sự vô tín. Tâm được tinh tấn hỗ trợ thì không lay động bởi sự lười biếng. Tâm được niệm hỗ trợ thì không lay động bởi sự phóng dật. Tâm được định hỗ trợ thì không lay động bởi sự trạo cử. Tâm được tuệ hỗ trợ thì không lay động bởi vô minh. Tâm có ánh sáng thì không lay động bởi bóng tối của phiền não. Được sáu pháp này hỗ trợ, tâm đạt đến trạng thái bất động. Như vậy, tâm có đủ tám yếu tố này sẽ có khả năng hướng đến việc chứng ngộ trực tiếp các pháp cần được chứng ngộ bằng thắng trí. Aparo nayo, catutthajjhānasamādhinā samāhite. Nīvaraṇadūrabhāvena parisuddhe. Vitakkādisamatikkamena pariyodāte. Jhānapaṭilābhapaccayānaṃ icchāvacarānaṃ abhāvena anaṅgaṇe. Abhijjhādīnaṃ cittassa upakkilesānaṃ vigamena vigatūpakkilese. Ubhayampi cetaṃ anaṅgaṇasuttavatthasuttānusārena (ma. ni. 1.57 ādayo) veditabbaṃ. Vasippattiyā mudubhūte. Iddhipādabhāvūpagamena kammaniye. Bhāvanāpāripūriyā paṇītabhāvūpagamena ṭhite āneñjappatte. Yathā āneñjappattaṃ hoti, evaṃ ṭhiteti attho. Evampi aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya pādakaṃ padaṭṭhānabhūtanti. Một phương pháp khác: Khi tâm được định tĩnh bằng định của thiền thứ tư. Khi được thanh tịnh do sự xa lìa các triền cái. Khi được trong sạch do vượt qua tầm, tứ v.v... Khi không còn cấu uế do không có những ham muốn thấp kém là nhân duyên của việc đắc thiền. Khi đã loại trừ các tùy phiền não do sự từ bỏ các phiền não của tâm như tham ái v.v... Cả hai điều này nên được hiểu theo kinh Anaṅgaṇa và kinh Vattha. Khi tâm trở nên mềm dẻo do đạt đến sự thuần thục. Khi trở nên dễ sử dụng do đạt đến trạng thái của thần túc. Khi an trú, không lay động do đạt đến trạng thái cao thượng nhờ sự viên mãn của tu tập. Nghĩa là, an trú như thế nào để đạt đến trạng thái không lay động. Như vậy, tâm được trang bị tám chi phần này có khả năng hướng đến, là nền tảng, là cơ sở cho việc chứng ngộ các pháp cần được thắng tri. Dasaiddhikathā Thuyết về Mười Thần Thông 369. Iddhividhāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetīti ettha ijjhanaṭṭhena iddhi, nipphattiatthena paṭilābhaṭṭhena cāti vuttaṃ hoti. Yañhi nipphajjati paṭilabbhati ca, taṃ ijjhatīti vuccati. Yathāha ‘‘kāmaṃ kāmayamānassa, tassa cetaṃ samijjhatī’’ti (su. ni. 772). Tathā ‘‘nekkhammaṃ ijjhatīti iddhi, paṭiharatīti pāṭihāriyaṃ. Arahattamaggo ijjhatīti iddhi, paṭiharatīti pāṭihāriya’’nti (paṭi. ma. 3.32). 369. Trong câu ‘hướng tâm, xu hướng tâm đến các loại thần thông’, ở đây, ‘iddhi’ (thần thông) có nghĩa là thành tựu (ijjhanaṭṭhena), và cũng được nói là có nghĩa là hoàn thành (nipphattiatthena) và chứng đắc (paṭilābhaṭṭhena). Thật vậy, cái gì được hoàn thành và được chứng đắc, cái đó được gọi là ‘thành tựu’ (ijjhati). Như có lời dạy: ‘Đối với người đang mong cầu dục lạc, nếu điều đó được thành tựu cho người ấy’. Tương tự: ‘Xuất ly được thành tựu, nên gọi là thần thông (iddhi); nó loại trừ (đối nghịch), nên gọi là biến hóa (pāṭihāriya). Đạo A-la-hán được thành tựu, nên gọi là thần thông (iddhi); nó loại trừ (đối nghịch), nên gọi là biến hóa (pāṭihāriya)’. Aparo nayo, ijjhanaṭṭhena iddhi. Upāyasampadāyetamadhivacanaṃ. Upāyasampadā hi ijjhati adhippetaphalappasavanato. Yathāha – ‘‘ayaṃ kho citto gahapati sīlavā kalyāṇadhammo, sace paṇidahissati ‘anāgatamaddhānaṃ rājā assaṃ cakkavattī’ti, tassa kho ayaṃ ijjhissati sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’’ti (saṃ. ni. 4.352). Một phương pháp khác: ‘Iddhi’ có nghĩa là sự thành tựu. Đây là một tên gọi khác của sự thành tựu phương tiện (upāyasampadā). Thật vậy, sự thành tựu phương tiện được gọi là thành tựu vì nó tạo ra kết quả mong muốn. Như có lời dạy: ‘Này, gia chủ Citta này là người có giới, có thiện pháp. Nếu ông ấy phát nguyện: ‘Trong tương lai, ta sẽ trở thành một vị vua chuyển luân’, thì sự phát nguyện của người có giới này sẽ thành tựu do sự trong sạch (của tâm)’. Aparo nayo, etāya sattā ijjhantīti iddhi. Ijjhantīti iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti vuttaṃ hoti. Sā dasavidhā. Yathāha ‘‘kati iddhiyoti dasa iddhiyo’’. Puna caparaṃ āha ‘‘katamā dasa iddhiyo[Pg.7]? Adhiṭṭhānā iddhi, vikubbanā iddhi, manomayā iddhi, ñāṇavipphārā iddhi, samādhivipphārā iddhi, ariyā iddhi, kammavipākajā iddhi, puññavato iddhi, vijjāmayā iddhi, tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhī’’ti (paṭi. ma. 3.9). Một phương pháp khác: Do pháp này mà chúng sanh thành tựu, nên gọi là ‘iddhi’. ‘Thành tựu’ ở đây có nghĩa là trở nên thịnh vượng, tăng trưởng, đạt đến sự ưu việt. Thần thông ấy có mười loại. Như có lời dạy: ‘Có bao nhiêu loại thần thông? Có mười loại thần thông’. Lại nói thêm: ‘Mười loại thần thông là gì? Thần thông do quyết định (adhiṭṭhānā), thần thông do biến hóa (vikubbanā), thần thông do tâm tạo (manomayā), thần thông do trí tuệ lan tỏa (ñāṇavipphārā), thần thông do định lan tỏa (samādhivipphārā), thần thông của bậc Thánh (ariyā), thần thông do quả của nghiệp (kammavipākajā), thần thông của người có phước (puññavato), thần thông do minh chú (vijjāmayā), và thần thông do sự thành tựu nhờ tinh tấn đúng đắn trong từng trường hợp’. 370. Tattha ‘‘pakatiyā eko bahukaṃ āvajjati. Sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti ‘bahuko homī’’’ti (paṭi. ma. 3.10) evaṃ vibhajitvā dassitā iddhi adhiṭṭhānavasena nipphannattā adhiṭṭhānā iddhi nāma. 370. Trong số đó, ‘Vốn dĩ là một, vị ấy hướng tâm đến nhiều người. Hướng tâm đến một trăm, một ngàn, hay một trăm ngàn, vị ấy quyết định bằng trí tuệ: ‘Ta sẽ trở thành nhiều người’’. Thần thông được trình bày và phân tích như vậy, do được hoàn thành bằng sự quyết định, nên được gọi là thần thông do quyết định (adhiṭṭhānā iddhi). 371. ‘‘So pakativaṇṇaṃ vijahitvā kumārakavaṇṇaṃ vā dasseti nāgavaṇṇaṃ vā…pe… vividhampi senābyūhaṃ dassetī’’ti (paṭi. ma. 3.13) evaṃ āgatā iddhi pakativaṇṇavijahanavikāravasena pavattattā vikubbanā iddhi nāma. 371. ‘Vị ấy từ bỏ hình dạng tự nhiên, hiện ra hình dạng của một cậu bé, hoặc hình dạng của một con rồng… cho đến… hiện ra cả một đội quân đa dạng’. Thần thông được đề cập như vậy, do diễn ra bằng cách từ bỏ hình dạng tự nhiên và biến đổi, nên được gọi là thần thông do biến hóa (vikubbanā iddhi). 372. ‘‘Idha bhikkhu imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimmināti rūpiṃ manomaya’’nti (paṭi. ma. 3.14) iminā nayena āgatā iddhi sarīrabbhantare aññasseva manomayassa sarīrassa nipphattivasena pavattattā manomayā iddhi nāma. 372. ‘Ở đây, vị Tỳ khưu từ thân này tạo ra một thân khác, có sắc, do tâm tạo’. Thần thông được đề cập theo phương pháp này, do diễn ra bằng cách tạo ra một thân khác do tâm tạo ngay bên trong thân thể, nên được gọi là thần thông do tâm tạo (manomayā iddhi). 373. Ñāṇuppattito pana pubbe vā pacchā vā taṃkhaṇe vā ñāṇānubhāvanibbatto viseso ñāṇavipphārā iddhi nāma. Vuttañhetaṃ – ‘‘aniccānupassanāya niccasaññāya pahānaṭṭho ijjhatīti ñāṇavipphārā iddhi…pe… arahattamaggena sabbakilesānaṃ pahānaṭṭho ijjhatīti ñāṇavipphārā iddhi. Āyasmato bākkulassa ñāṇavipphārā iddhi. Āyasmato saṃkiccassa ñāṇavipphārā iddhi. Āyasmato bhūtapālassa ñāṇavipphārā iddhī’’ti (paṭi. ma. 3.15). 373. Lại nữa, sự đặc biệt được tạo ra bởi năng lực của trí tuệ, hoặc trước, hoặc sau, hoặc ngay trong khoảnh khắc phát sinh trí tuệ, được gọi là thần thông do trí tuệ lan tỏa (ñāṇavipphārā iddhi). Điều này đã được nói: ‘Sự đoạn trừ thường tưởng bằng quán vô thường được thành tựu, nên gọi là thần thông do trí tuệ lan tỏa… cho đến… Sự đoạn trừ tất cả phiền não bằng đạo A-la-hán được thành tựu, nên gọi là thần thông do trí tuệ lan tỏa. Thần thông do trí tuệ lan tỏa của Tôn giả Bākkula. Thần thông do trí tuệ lan tỏa của Tôn giả Saṃkicca. Thần thông do trí tuệ lan tỏa của Tôn giả Bhūtapāla’. Tattha āyasmā bākkulo daharova maṅgaladivase nadiyā nhāpiyamāno dhātiyā pamādena sote patito. Tamenaṃ maccho gilitvā bārāṇasītitthaṃ agamāsi. Tatra taṃ macchabandho gahetvā seṭṭhibhariyāya vikkiṇi. Sā macche sinehaṃ uppādetvā ahameva naṃ pacissāmīti phālentī macchakucchiyaṃ suvaṇṇabimbaṃ viya dārakaṃ disvā putto me laddhoti somanassajātā ahosi. Iti macchakucchiyaṃ arogabhāvo āyasmato bākkulassa [Pg.8] pacchimabhavikassa tena attabhāvena paṭilabhitabbaarahattamaggañāṇānubhāvena nibbattattā ñāṇavipphārā iddhi nāma. Vatthu pana vitthārena kathetabbaṃ. Trong số đó, Tôn giả Bākkula khi còn nhỏ, vào ngày lễ đặt tên, trong lúc được tắm trên sông, do sự sơ suất của người vú nuôi đã bị rơi xuống dòng nước. Một con cá đã nuốt ngài và bơi đến bến sông Bārāṇasī. Tại đó, một người đánh cá đã bắt được con cá ấy và bán cho vợ của một vị trưởng giả. Bà ấy nảy sinh lòng yêu mến con cá và tự nghĩ: ‘Chính ta sẽ nấu nó’. Khi mổ bụng cá, bà thấy một đứa bé như một pho tượng vàng, và bà vui mừng reo lên: ‘Ta đã được một đứa con trai!’. Như vậy, việc không bị bệnh tật trong bụng cá của Tôn giả Bākkula, một vị sẽ chứng đắc trong kiếp chót, là do năng lực của trí tuệ đạo A-la-hán mà ngài sẽ chứng đắc trong chính kiếp sống đó. Do được tạo ra như vậy, nên nó được gọi là thần thông do trí tuệ lan tỏa. Tuy nhiên, câu chuyện nên được kể chi tiết hơn. Saṃkiccattherassa pana gabbhagatasseva mātā kālamakāsi. Tassā citakaṃ āropetvā sūlehi vijjhitvā jhāpiyamānāya dārako sūlakoṭiyā akkhikūṭe pahāraṃ labhitvā saddaṃ akāsi. Tato dārako jīvatīti otāretvā kucchiṃ phāletvā dārakaṃ ayyikāya adaṃsu. So tāya paṭijaggito vuddhimanvāya pabbajitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Iti vuttanayeneva dārucitakāya arogabhāvo āyasmato saṃkiccassa ñāṇavipphārā iddhi nāma. Lại nữa, mẹ của Trưởng lão Saṃkicca qua đời khi ngài còn trong bụng mẹ. Khi thi thể của bà được đặt lên giàn thiêu, bị các cọc nhọn đâm xuyên và đang được hỏa táng, đứa bé bị đầu nhọn của một chiếc cọc đâm vào khóe mắt và đã cất tiếng khóc. Do đó, biết rằng đứa bé còn sống, họ đã hạ thi thể xuống, mổ bụng và trao đứa bé cho bà ngoại. Được bà chăm sóc, ngài lớn lên, xuất gia và đã chứng đắc A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Như vậy, theo phương pháp đã nói, việc không bị bệnh tật trên giàn thiêu bằng củi của Tôn giả Saṃkicca được gọi là thần thông do trí tuệ lan tỏa. Bhūtapāladārakassa pana pitā rājagahe daliddamanusso. So dārūnaṃ atthāya sakaṭena aṭaviṃ gantvā dārubhāraṃ katvā sāyaṃ nagaradvārasamīpaṃ patto. Athassa goṇā yugaṃ ossajjitvā nagaraṃ pavisiṃsu. So sakaṭamūle puttakaṃ nisīdāpetvā goṇānaṃ anupadaṃ gacchanto nagarameva pāvisi. Tassa anikkhantasseva dvāraṃ pihitaṃ. Dārakassa vāḷayakkhānucaritepi bahinagare tiyāmarattiṃ arogabhāvo vuttanayeneva ñāṇavipphārā iddhi nāma. Vatthu pana vitthāretabbaṃ. Vả lại, cha của đứa bé Bhūtapāla là một người nghèo ở thành Rājagaha. Người ấy vì củi, đi vào rừng bằng xe bò, sau khi chất một gánh củi, vào buổi chiều đã đến gần cổng thành. Khi ấy, những con bò của ông ta tháo ách ra và đi vào trong thành. Ông ta để đứa con trai nhỏ ngồi lại gốc xe, rồi đi theo dấu chân của đàn bò và đã đi vào trong thành. Khi ông ta chưa ra khỏi thì cổng thành đã bị đóng lại. Việc đứa bé được vô sự suốt ba canh đêm ở ngoại thành, nơi có các dạ-xoa hung dữ qua lại, chính là thần thông do trí tuệ biến mãn (ñāṇavipphārā iddhi) theo như phương cách đã được nói đến. Còn câu chuyện thì nên được trình bày chi tiết. 374. Samādhito pubbe vā pacchā vā taṃkhaṇe vā samathānubhāvanibbatto viseso samādhivipphārā iddhi. Vuttañhetaṃ ‘‘paṭhamajjhānena nīvaraṇānaṃ pahānaṭṭho ijjhatīti samādhivipphārā iddhi…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññāya pahānaṭṭho ijjhatīti samādhivipphārā iddhi. Āyasmato sāriputtassa samādhivipphārā iddhi, āyasmato sañjīvassa, āyasmato khāṇukoṇḍaññassa, uttarāya upāsikāya, sāmāvatiyā upāsikāya samādhivipphārā iddhī’’ti (paṭi. ma. 3.16). 374. Trạng thái đặc biệt được sanh khởi do oai lực của chỉ tịnh, hoặc trước, hoặc sau, hoặc trong khoảnh khắc của định, là thần thông do định biến mãn (samādhivipphārā iddhi). Điều này đã được nói rằng: ‘Do sơ thiền, mục đích đoạn trừ các triền cái được thành tựu, nên gọi là thần thông do định biến mãn... cho đến... Do sự chứng đắc Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, mục đích đoạn trừ tưởng của Vô Sở Hữu Xứ được thành tựu, nên gọi là thần thông do định biến mãn. Thần thông do định biến mãn của Tôn giả Sāriputta, của Tôn giả Sañjīva, của Tôn giả Khāṇukoṇḍañña, của nữ cận sự Uttarā, của nữ cận sự Sāmāvatī’. Tattha yadā āyasmato sāriputtassa mahāmoggallānattherena saddhiṃ kapotakandarāyaṃ viharato juṇhāya rattiyā navoropitehi kesehi ajjhokāse nisinnassa eko duṭṭhayakkho sahāyakena yakkhena vāriyamānopi sīse pahāramadāsi. Yassa meghassa viya gajjato [Pg.9] saddo ahosi. Tadā thero tassa paharaṇasamaye samāpattiṃ appesi. Athassa tena pahārena na koci ābādho ahosi. Ayaṃ tassāyasmato samādhivipphārā iddhi. Vatthu pana udāne (udā. 34) āgatameva. Trong đó, khi Tôn giả Sāriputta đang trú cùng với Trưởng lão Mahāmoggallāna ở hang Kapotakandarā, vào một đêm trăng sáng, trong lúc ngài đang ngồi ngoài trời với mái tóc vừa mới cạo, một dạ-xoa hung ác, dù bị dạ-xoa bạn ngăn cản, đã đánh một cú vào đầu ngài. Tiếng động của cú đánh ấy giống như tiếng sấm rền. Khi ấy, vị Trưởng lão vào lúc bị đánh đã nhập định. Do đó, ngài đã không có một thương tổn nào do cú đánh ấy. Đây là thần thông do định biến mãn của Tôn giả ấy. Còn câu chuyện thì đã có trong kinh Udāna. Sañjīvattheraṃ pana nirodhasamāpannaṃ kālakatoti sallakkhetvā gopālakādayo tiṇakaṭṭhagomayāni saṅkaḍḍhetvā aggiṃ adaṃsu. Therassa cīvare aṃsumattampi najjhāyittha. Ayamassa anupubbasamāpattivasena pavattasamathānubhāvanibbattattā samādhivipphārā iddhi. Vatthu pana sutte (ma. ni. 1.507) āgatameva. Vả lại, những người chăn bò và các người khác, sau khi nhận thấy Trưởng lão Sañjīva đang nhập Diệt tận định và cho rằng ngài đã viên tịch, đã gom cỏ, củi, phân bò lại và châm lửa. Trên y của vị Trưởng lão, dù chỉ một sợi chỉ cũng không bị cháy. Việc này của ngài, do được thành tựu bởi oai lực của chỉ tịnh đã khởi lên nhờ tuần tự nhập các định, là thần thông do định biến mãn. Còn câu chuyện thì đã có trong Kinh. Khāṇukoṇḍaññatthero pana pakatiyāva samāpattibahulo. So aññatarasmiṃ araññe rattiṃ samāpattiṃ appetvā nisīdi. Pañcasatā corā bhaṇḍakaṃ thenetvā gacchantā ‘‘idāni amhākaṃ anupathaṃ āgacchantā natthī’’ti vissamitukāmā bhaṇḍakaṃ oropayamānā ‘‘khāṇuko aya’’nti maññamānā therasseva upari sabbabhaṇḍakāni ṭhapesuṃ. Tesaṃ vissamitvā gacchantānaṃ paṭhamaṃ ṭhapitabhaṇḍakassa gahaṇakāle kālaparicchedavasena thero vuṭṭhāsi. Te therassa calanākāraṃ disvā bhītā viraviṃsu. Thero ‘‘mā bhāyittha upāsakā, bhikkhu aha’’nti āha. Te āgantvā vanditvā theragatena pasādena pabbajitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsu (dha. pa. aṭṭha. 1.1). Ayamettha pañcahi bhaṇḍakasatehi ajjhotthaṭassa therassa ābādhābhāvo samādhivipphārā iddhi. Vả lại, Trưởng lão Khāṇukoṇḍañña vốn tự nhiên là người thường hay nhập định. Vị ấy vào ban đêm trong một khu rừng nọ, đã nhập định và ngồi yên. Năm trăm tên trộm, sau khi trộm được tài vật, trong khi đi đường, vì muốn nghỉ ngơi với ý nghĩ rằng: ‘Bây giờ không có ai đuổi theo sau chúng ta,’ lúc đang đặt các gói hàng xuống, vì tưởng rằng: ‘Đây là một gốc cây,’ đã đặt tất cả các gói hàng lên trên chính vị Trưởng lão. Khi họ đã nghỉ ngơi xong và sắp đi, vào lúc lấy gói hàng đã được đặt xuống đầu tiên, vị Trưởng lão đã xuất định do sự phân định thời gian. Họ thấy tướng mạo cử động của vị Trưởng lão, nên sợ hãi và la hét lên. Vị Trưởng lão nói: ‘Này các cận sự, đừng sợ hãi, ta là một vị tỳ-khưu.’ Họ đến đảnh lễ, do tín tâm phát sanh nơi vị Trưởng lão, đã xuất gia và chứng đắc A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Ở đây, việc vị Trưởng lão bị năm trăm gói hàng đè lên mà không bị thương tổn, chính là thần thông do định biến mãn. Uttarā pana upāsikā puṇṇaseṭṭhissa dhītā. Tassā sirimā nāma gaṇikā issāpakatā tattatelakaṭāhaṃ sīse āsiñci. Uttarā taṃkhaṇaññeva mettaṃ samāpajji. Telaṃ pokkharapattato udakabindu viya vivaṭṭamānaṃ agamāsi. Ayamassā samādhivipphārā iddhi. Vatthu pana vitthāretabbaṃ. Vả lại, nữ cận sự Uttarā là con gái của trưởng giả Puṇṇa. Một kỹ nữ tên là Sirimā, do lòng ganh tỵ, đã đổ một chảo dầu sôi lên đầu của bà. Ngay lúc ấy, bà Uttarā đã nhập tâm từ. Dầu đã lăn đi như giọt nước trên lá sen. Đây là thần thông do định biến mãn của bà ấy. Còn câu chuyện thì nên được trình bày chi tiết. Sāmāvatī nāma udenassa rañño aggamahesī. Māgaṇḍiyabrāhmaṇo attano dhītāya aggamahesiṭṭhānaṃ patthayamāno tassā vīṇāya āsīvisaṃ [Pg.10] pakkhipāpetvā rājānaṃ āha ‘‘mahārāja, sāmāvatī taṃ māretukāmā vīṇāya āsīvisaṃ gahetvā pariharatī’’ti. Rājā taṃ disvā kupito sāmāvatiṃ vadhissāmīti dhanuṃ āropetvā visapītaṃ khurappaṃ sannayhi. Sāmāvatī saparivārā rājānaṃ mettāya phari. Rājā neva saraṃ khipituṃ na oropetuṃ sakkonto vedhamāno aṭṭhāsi. Tato naṃ devī āha ‘‘kiṃ, mahārāja, kilamasī’’ti? ‘‘Āma kilamāmī’’ti. ‘‘Tena hi dhanuṃ oropehī’’ti. Saro rañño pādamūleyeva pati. Tato naṃ devī ‘‘mahārāja, appaduṭṭhassa nappadussitabba’’nti ovadi. Iti rañño saraṃ muñcituṃ avisahanabhāvo sāmāvatiyā upāsikāya samādhivipphārā iddhīti. Bà Sāmāvatī là chánh cung hoàng hậu của vua Udena. Bà-la-môn Māgaṇḍiya, vì mong muốn địa vị chánh cung hoàng hậu cho con gái mình, đã cho người bỏ một con rắn độc vào trong cây đàn của bà ấy, rồi tâu với vua rằng: ‘Tâu Đại vương, bà Sāmāvatī muốn giết ngài, nên mang theo con rắn độc trong cây đàn.’ Nhà vua thấy con rắn ấy, nổi giận, với ý định ‘Ta sẽ giết Sāmāvatī,’ đã giương cung và lắp mũi tên có tẩm độc, đầu sắc bén. Bà Sāmāvatī cùng với đoàn tùy tùng đã biến mãn tâm từ đến nhà vua. Nhà vua không thể bắn mũi tên đi mà cũng không thể hạ xuống, đã đứng run rẩy. Khi ấy, hoàng hậu hỏi vua: ‘Tâu Đại vương, sao ngài lại mệt mỏi vậy?’ ‘Phải, ta đang mệt.’ ‘Nếu vậy, xin ngài hãy hạ cung xuống.’ Mũi tên đã rơi ngay dưới chân vua. Sau đó, hoàng hậu đã khuyên vua rằng: ‘Tâu Đại vương, không nên làm hại người không có ác ý.’ Như vậy, việc nhà vua không thể bắn mũi tên là thần thông do định biến mãn của nữ cận sự Sāmāvatī. 375. Paṭikkūlādīsu appaṭikkūlasaññivihārādikā pana ariyā iddhi nāma. Yathāha – ‘‘katamā ariyā iddhi? Idha – bhikkhu sace ākaṅkhati ‘paṭikkūle appaṭikkūlasaññī vihareyya’nti, appaṭikkūlasaññī tattha viharati…pe… upekkhako tattha viharati sato sampajāno’’ti (paṭi. ma. 3.17). Ayañhi cetovasippattānaṃ ariyānaṃyeva sambhavato ariyā iddhīti vuccati. 375. Vả lại, việc an trú với tưởng không đáng ghê tởm trong những đối tượng đáng ghê tởm v.v... được gọi là Thánh thần thông (ariyā iddhi). Như có lời dạy: ‘Thế nào là Thánh thần thông? Ở đây, nếu vị tỳ-khưu mong muốn: “Mong rằng ta an trú với tưởng không đáng ghê tởm trong đối tượng đáng ghê tởm,” vị ấy an trú với tưởng không đáng ghê tởm ở nơi ấy... cho đến... vị ấy an trú với tâm xả, chánh niệm, tỉnh giác ở nơi ấy.’ Thật vậy, điều này được gọi là Thánh thần thông vì nó chỉ có thể xảy ra đối với các bậc Thánh đã đạt được sự thuần thục về tâm. Etāya hi samannāgato khīṇāsavo bhikkhu paṭikkūle aniṭṭhe vatthusmiṃ mettāpharaṇaṃ vā dhātumanasikāraṃ vā karonto appaṭikkūlasaññī viharati. Appaṭikkūle iṭṭhe vatthusmiṃ asubhapharaṇaṃ vā aniccanti manasikāraṃ vā karonto paṭikkūlasaññī viharati. Tathā paṭikkūlāpaṭikkūlesu tadeva mettāpharaṇaṃ vā dhātumanasikāraṃ vā karonto appaṭikkūlasaññī viharati. Appaṭikkūlapaṭikkūlesu ca tadeva asubhapharaṇaṃ vā aniccanti manasikāraṃ vā karonto paṭikkūlasaññī viharati. Cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hotītiādinā nayena vuttaṃ pana chaḷaṅgupekkhaṃ pavattayamāno paṭikkūle ca appaṭikkūle ca tadubhayaṃ abhinivajjitvā upekkhako viharati sato sampajāno. Paṭisambhidāyañhi ‘‘kathaṃ paṭikkūle appaṭikkūlasaññī viharati? Aniṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ mettāya vā pharati dhātuso vā upasaṃharatī’’tiādinā (paṭi. ma. 3.17) nayena ayameva attho vibhatto. Ayaṃ cetovasippattānaṃ ariyānaṃyeva sambhavato ariyā iddhīti vuccati. Bởi vì, vị Tỳ khưu lậu tận, người đã thành tựu thần thông này, đối với đối tượng đáng ghê tởm, không khả ái, vị ấy an trú với tưởng không ghê tởm bằng cách thực hành biến mãn tâm từ hoặc tác ý về các giới. Đối với đối tượng không đáng ghê tởm, khả ái, vị ấy an trú với tưởng ghê tởm bằng cách thực hành biến mãn tưởng bất tịnh hoặc tác ý rằng ‘vô thường’. Tương tự, đối với các đối tượng vừa đáng ghê tởm vừa không đáng ghê tởm, vị ấy an trú với tưởng không ghê tởm bằng cách thực hành chính sự biến mãn tâm từ ấy hoặc chính sự tác ý về các giới ấy. Và đối với các đối tượng vừa không đáng ghê tởm vừa đáng ghê tởm, vị ấy an trú với tưởng ghê tởm bằng cách thực hành chính sự biến mãn tưởng bất tịnh ấy hoặc chính sự tác ý rằng ‘vô thường’ ấy. Lại nữa, vị ấy, trong khi làm phát sinh xả sáu chi (chaḷaṅgupekkhā) đã được nói đến theo phương pháp bắt đầu bằng ‘sau khi thấy sắc pháp bằng mắt, vị ấy không hoan hỷ’, đã tránh xa cả hai (hoan hỷ và ưu phiền) đối với đối tượng đáng ghê tởm và không đáng ghê tởm, an trú xả, chánh niệm, tỉnh giác. Thật vậy, trong bộ Vô Ngại Giải Đạo (Paṭisambhidāmagga), chính ý nghĩa này đã được phân tích theo phương pháp bắt đầu bằng: ‘Làm thế nào vị ấy an trú với tưởng không ghê tởm trong đối tượng đáng ghê tởm? Vị ấy biến mãn tâm từ hoặc quy chiếu về các giới đối với đối tượng không khả ái’. Thần thông này được gọi là Thánh thần thông (ariyā iddhi) vì nó chỉ có thể xảy ra đối với các bậc Thánh đã đạt đến sự thuần thục về tâm. 376. Pakkhīādīnaṃ pana [Pg.11] vehāsagamanādikā kammavipākajā iddhi nāma. Yathāha – ‘‘katamā kammavipākajā iddhi? Sabbesaṃ pakkhīnaṃ sabbesaṃ devānaṃ ekaccānaṃ manussānaṃ ekaccānañca vinipātikānaṃ ayaṃ kammavipākajā iddhī’’ti (paṭi. ma. 3.18). Ettha hi sabbesaṃ pakkhīnaṃ jhānaṃ vā vipassanaṃ vā vināyeva ākāsena gamanaṃ. Tathā sabbesaṃ devānaṃ paṭhamakappikānañca ekaccānaṃ manussānaṃ. Tathā piyaṅkaramātā (saṃ. ni. 1.240) yakkhinī uttaramātā phussamittā dhammaguttāti evamādīnaṃ ekaccānaṃ vinipātikānaṃ ākāsena gamanaṃ kammavipākajā iddhīti. 376. Lại nữa, khả năng đi trên không trung v.v... của loài chim v.v... được gọi là thần thông do quả của nghiệp (kammavipākajā iddhi). Như đã nói: ‘Thần thông do quả của nghiệp là gì? (Khả năng đi trên không trung) của tất cả loài chim, của tất cả chư thiên, của một số loài người, và của một số chúng sanh trong cõi đọa (vinipātika), đây là thần thông do quả của nghiệp’. Ở đây, thật vậy, sự đi trên không trung của tất cả loài chim là không cần đến thiền (jhāna) hay minh sát (vipassanā). Tương tự như vậy đối với tất cả chư thiên và một số loài người ở kiếp đầu. Tương tự, sự đi trên không trung của một số chúng sanh trong cõi đọa như dạ xoa nữ Piyaṅkaramātā, Uttaramātā, Phussamittā, Dhammaguttā, v.v... được gọi là thần thông do quả của nghiệp. 377. Cakkavattiādīnaṃ vehāsagamanādikā pana puññavato iddhi nāma. Yathāha ‘‘katamā puññavato iddhi? Rājā cakkavattī vehāsaṃ gacchati saddhiṃ caturaṅginiyā senāya antamaso assabandhagobandhapurise upādāya. Jotikassa gahapatissa puññavato iddhi. Jaṭilakassa gahapatissa puññavato iddhi. Ghositassa gahapatissa puññavato iddhi. Meṇḍakassa gahapatissa puññavato iddhi. Pañcannaṃ mahāpuññānaṃ puññavato iddhī’’ti. Saṅkhepato pana paripākaṃ gate puññasambhāre ijjhanakaviseso puññavato iddhi. 377. Lại nữa, khả năng đi trên không trung v.v... của vua Chuyển Luân v.v... được gọi là thần thông của người có phước (puññavato iddhi). Như đã nói: ‘Thần thông của người có phước là gì? Vua Chuyển Luân đi trên không trung cùng với bốn binh chủng, cho đến cả những người chăn ngựa và chăn bò. (Sự thành tựu của) gia chủ Jotika là thần thông của người có phước. (Sự thành tựu của) gia chủ Jaṭilaka là thần thông của người có phước. (Sự thành tựu của) gia chủ Ghosita là thần thông của người có phước. (Sự thành tựu của) gia chủ Meṇḍaka là thần thông của người có phước. (Sự thành tựu của) năm vị đại phước là thần thông của người có phước’. Nói tóm lại, sự thành tựu đặc biệt khi các phước báu tích lũy đã chín muồi là thần thông của người có phước. Ettha ca jotikassa gahapatissa pathaviṃ bhinditvā maṇipāsādo uṭṭhahi. Catusaṭṭhi ca kapparukkhāti ayamassa puññavato iddhi. Jaṭilakassa asītihattho suvaṇṇapabbato nibbatti. Ghositassa sattasu ṭhānesu māraṇatthāya upakkame katepi arogabhāvo puññavato iddhi. Meṇḍakassa ekakarīsamatte padese sattaratanamayānaṃ meṇḍakānaṃ pātubhāvo puññavato iddhi. Pañca mahāpuññā nāma meṇḍakaseṭṭhi, tassa bhariyā candapadumasirī, putto dhanañcayaseṭṭhi, suṇisā sumanadevī, dāso puṇṇo nāmāti. Tesu seṭṭhissa sīsaṃ nhātassa ākāsaṃ ullokanakāle aḍḍhateḷasakoṭṭhasahassāni ākāsato rattasālīnaṃ pūrenti. Bhariyāya nāḷikodanamattampi gahetvā sakalajambudīpavāsike parivisamānāya bhattaṃ na khīyati. Puttassa sahassatthavikaṃ gahetvā sakalajambudīpavāsikānampi dentassa kahāpaṇā na khīyanti. Suṇisāya ekaṃ [Pg.12] vīhitumbaṃ gahetvā sakalajambudīpavāsikānampi bhājayamānāya dhaññaṃ na khīyati. Dāsassa ekena naṅgalena kasato ito satta ito sattāti cuddasa maggā honti. Ayaṃ nesaṃ puññavato iddhi. Ở đây, đối với gia chủ Jotika, một lâu đài bằng ngọc đã trồi lên sau khi làm nứt mặt đất. Và sáu mươi bốn cây như ý (kapparukkha) cũng vậy. Đây là thần thông của người có phước của vị ấy. Đối với Jaṭilaka, một ngọn núi vàng cao tám mươi cubit đã hiện ra. Đối với Ghosita, việc không bị bệnh tật dù đã có những nỗ lực giết ông ở bảy nơi là thần thông của người có phước. Đối với Meṇḍaka, sự xuất hiện của những con cừu làm bằng bảy báu trong một khu đất rộng bằng một karīsa là thần thông của người có phước. Năm vị đại phước là: trưởng giả Meṇḍaka, vợ ông là Candapadumasirī, con trai là trưởng giả Dhanañcaya, con dâu là Sumanadevī, và người nô lệ tên là Puṇṇa. Trong số họ, khi trưởng giả gội đầu và nhìn lên trời, mười hai ngàn năm trăm kho lúa được lấp đầy lúa gạo đỏ từ trên trời. Khi người vợ, chỉ lấy một lượng cơm bằng một nāḷi, phân phát cho toàn thể dân chúng ở cõi Diêm Phù Đề, cơm không bao giờ cạn. Khi người con trai, lấy một túi một ngàn đồng tiền, cho đi dù là cho toàn thể dân chúng ở cõi Diêm Phù Đề, tiền kahāpaṇa không bao giờ cạn. Khi người con dâu, lấy một đấu lúa, phân phát dù là cho toàn thể dân chúng ở cõi Diêm Phù Đề, lúa không bao giờ cạn. Khi người nô lệ cày bằng một lưỡi cày, có bảy luống cày bên này và bảy luống cày bên kia, thành mười bốn luống. Đây là thần thông của người có phước của họ. 378. Vijjādharādīnaṃ vehāsagamanādikā pana vijjāmayā iddhi. Yathāha ‘‘katamā vijjāmayā iddhi? Vijjādharā vijjaṃ parijapitvā vehāsaṃ gacchanti. Ākāse antalikkhe hatthimpi dassenti…pe… vividhampi senābyūhaṃ dassentī’’ti (paṭi. ma. 3.18). 378. Lại nữa, khả năng đi trên không trung v.v... của các vị trì chú (vijjādhara) v.v... là thần thông do minh chú (vijjāmayā iddhi). Như đã nói: ‘Thần thông do minh chú là gì? Các vị trì chú, sau khi trì tụng minh chú, đi trên không trung. Họ biểu diễn cả voi... cho đến... họ biểu diễn cả các loại binh trận khác nhau trên bầu trời, trong không gian’. 379. Tena tena pana sammāpayogena tassa tassa kammassa ijjhanaṃ tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhi. Yathāha – ‘‘nekkhammena kāmacchandassa pahānaṭṭho ijjhatīti tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhi…pe… arahattamaggena sabbakilesānaṃ pahānaṭṭho ijjhatīti tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhī’’ti (paṭi. ma. 3.18). Ettha ca paṭipattisaṅkhātasseva sammāpayogassa dīpanavasena purimapāḷisadisāva pāḷi āgatā. Aṭṭhakathāyaṃ pana sakaṭabyūhādikaraṇavasena yaṃkiñci sippakammaṃ yaṃkiñci vejjakammaṃ tiṇṇaṃ bedānaṃ uggahaṇaṃ tiṇṇaṃ piṭakānaṃ uggahaṇaṃ antamaso kasanavapanādīni upādāya taṃ taṃ kammaṃ katvā nibbattaviseso tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhīti āgatā. (10) 379. Lại nữa, sự thành tựu của mỗi công việc nhờ vào sự nỗ lực đúng đắn tương ứng, được gọi là thần thông theo ý nghĩa thành tựu nhờ duyên nỗ lực đúng đắn trong mỗi trường hợp. Như đã nói: ‘Ý nghĩa của việc từ bỏ dục tham được thành tựu nhờ xuất ly, đó là thần thông theo ý nghĩa thành tựu nhờ duyên nỗ lực đúng đắn trong mỗi trường hợp... cho đến... ý nghĩa của việc từ bỏ tất cả các phiền não được thành tựu nhờ đạo A-la-hán, đó là thần thông theo ý nghĩa thành tựu nhờ duyên nỗ lực đúng đắn trong mỗi trường hợp’. Và ở đây, bản văn Pāli được trình bày tương tự như bản văn Pāli trước đó, qua việc chỉ ra sự nỗ lực đúng đắn, vốn được gọi là sự thực hành. Tuy nhiên, trong Chú giải, có nói rằng: Bất kỳ nghề thủ công nào, bất kỳ nghề y thuật nào, việc học ba bộ Vệ-đà, việc học ba tạng kinh điển, cho đến cả việc cày cấy, gieo hạt v.v..., sự thành tựu đặc biệt có được sau khi thực hiện công việc đó, nhờ vào việc sắp xếp thế trận xe (sakaṭabyūha) v.v..., được gọi là thần thông theo ý nghĩa thành tựu nhờ duyên nỗ lực đúng đắn trong mỗi trường hợp. Iti imāsu dasasu iddhīsu iddhividhāyāti imasmiṃ pade adhiṭṭhānā iddhiyeva āgatā. Imasmiṃ panatthe vikubbanāmanomayāiddhiyopi icchitabbā eva. Như vậy, trong mười loại thần thông này, trong thuật ngữ ‘iddhividhāya’ (các loại thần thông), chỉ có thần thông quyết định (adhiṭṭhānā iddhi) được đề cập đến. Tuy nhiên, trong bối cảnh này, thần thông biến hóa (vikubbanā iddhi) và thần thông do ý tạo thành (manomayā iddhi) cũng nên được bao gồm. 380. Iddhividhāyāti iddhikoṭṭhāsāya, iddhivikappāya vā. Cittaṃ abhinīharati abhininnāmetīti so bhikkhu vuttappakāravasena tasmiṃ citte abhiññāpādake jāte iddhividhādhigamatthāya parikammacittaṃ abhinīharati kasiṇārammaṇato apanetvā iddhividhābhimukhaṃ peseti. Abhininnāmetīti adhigantabbaiddhipoṇaṃ iddhipabbhāraṃ karoti. Soti so evaṃ katacittābhinīhāro bhikkhu. Anekavihitanti anekavidhaṃ nānappakārakaṃ. Iddhividhanti iddhikoṭṭhāsaṃ. Paccanubhotīti paccanubhavati, phusati [Pg.13] sacchikaroti pāpuṇātīti attho. Idānissa anekavihitabhāvaṃ dassento ‘‘ekopi hutvā’’tiādimāha. Tattha ekopi hutvāti iddhikaraṇato pubbe pakatiyā ekopi hutvā. Bahudhā hotīti bahūnaṃ santike caṅkamitukāmo vā sajjhāyaṃ vā kattukāmo pañhaṃ vā pucchitukāmo hutvā satampi sahassampi hoti. Kathaṃ panāyamevaṃ hoti? Iddhiyā catasso bhūmiyo cattāro pādā aṭṭha padāni soḷasa ca mūlāni sampādetvā ñāṇena adhiṭṭhahanto. 380. Iddhividhāya có nghĩa là: vì phần thần thông, hoặc vì các loại thần thông. Cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti có nghĩa là: vị tỳ khưu ấy, theo cách đã nói, khi tâm ấy đã trở thành nền tảng cho thắng trí, vị ấy hướng tâm chuẩn bị đến để chứng đắc các loại thần thông, vị ấy dẫn đi khỏi đối tượng biến xứ, và gởi đến đối diện với các loại thần thông. Abhininnāmeti có nghĩa là: làm cho hướng về, làm cho nghiêng về thần thông cần phải chứng đắc. So có nghĩa là: vị tỳ khưu đã làm cho tâm hướng đến như vậy. Anekavihitaṃ có nghĩa là: nhiều cách, nhiều loại. Iddhividhaṃ có nghĩa là: phần thần thông. Paccanubhoti có nghĩa là: cảm nghiệm, tiếp xúc, thực chứng, đạt đến. Bây giờ, để chỉ rõ trạng thái nhiều cách của thần thông ấy, ngài nói: ekopi hutvā v.v… Ở đây, ekopi hutvā có nghĩa là: trước khi thực hiện thần thông, vốn dĩ chỉ là một người. Bahudhā hoti có nghĩa là: ở gần nhiều người, hoặc muốn đi kinh hành, hoặc muốn tụng đọc, hoặc muốn hỏi vấn đề, trở thành một trăm người hoặc một ngàn người. Nhưng làm thế nào vị ấy lại trở thành như vậy? Là do vị ấy đã làm cho viên mãn bốn nền tảng (bhūmi), bốn như ý túc (pāda), tám cơ sở (pada), và mười sáu căn nguyên (mūla) của thần thông, rồi quyết định bằng trí tuệ. 381. Tattha catasso bhūmiyoti cattāri jhānāni veditabbāni. Vuttañhetaṃ dhammasenāpatinā ‘‘iddhiyā katamā catasso bhūmiyo? Vivekajabhūmi paṭhamaṃ jhānaṃ, pītisukhabhūmi dutiyaṃ jhānaṃ, upekkhāsukhabhūmi tatiyaṃ jhānaṃ, adukkhamasukhabhūmi catutthaṃ jhānaṃ. Iddhiyā imā catasso bhūmiyo iddhilābhāya iddhipaṭilābhāya iddhivikubbanatāya iddhivisavitāya iddhivasitāya iddhivesārajjāya saṃvattantī’’ti (paṭi. ma. 3.9). Ettha ca purimāni tīṇi jhānāni yasmā pītipharaṇena ca sukhapharaṇena ca sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā lahumudukammaññakāyo iddhiṃ pāpuṇāti, tasmā iminā pariyāyena iddhilābhāya saṃvattanato sambhārabhūmiyoti veditabbāni. Catutthajjhānaṃ pana iddhilābhāya pakatibhūmiyeva. 381. Ở đây, catasso bhūmiyo (bốn nền tảng) nên được hiểu là bốn thiền. Điều này đã được vị Tướng quân Chánh pháp nói: “Bốn nền tảng của thần thông là gì? Thiền thứ nhất là nền tảng do ly dục sanh. Thiền thứ hai là nền tảng do hỷ lạc. Thiền thứ ba là nền tảng do xả lạc. Thiền thứ tư là nền tảng do phi khổ phi lạc. Đây là bốn nền tảng của thần thông, chúng dẫn đến việc đắc thần thông, chứng đắc thần thông, biến hóa thần thông, uy lực thần thông, tự tại trong thần thông, và dũng mãnh trong thần thông.” (Paṭi. Ma. 3.9). Và ở đây, đối với ba thiền đầu, vì vị ấy đạt đến thần thông sau khi đã đi vào tưởng về lạc và tưởng về sự khinh an bằng sự biến mãn của hỷ và sự biến mãn của lạc, có thân nhẹ nhàng, mềm mại, và dễ sử dụng, do đó, theo phương pháp này, vì chúng dẫn đến việc đắc thần thông, chúng nên được hiểu là những nền tảng chuẩn bị (sambhārabhūmi). Còn thiền thứ tư chính là nền tảng tự nhiên (pakatibhūmi) để đắc thần thông. 382. Cattāro pādāti cattāro iddhipādā veditabbā. Vuttañhetaṃ ‘‘iddhiyā katame cattāro pādā? Idha bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Vīriya… citta… vīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Iddhiyā ime cattāro pādā iddhilābhāya…pe… iddhivesārajjāya saṃvattantī’’ti (paṭi. ma. 3.9). Ettha ca chandahetuko chandādhiko vā samādhi chandasamādhi. Kattukamyatāchandaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhissetaṃ adhivacanaṃ. Padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā. Catukiccasādhakassa sammappadhānavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Samannāgatanti chandasamādhinā ca padhānasaṅkhārehi ca upetaṃ. Iddhipādanti nipphattipariyāyena vā ijjhanaṭṭhena, ijjhanti etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iminā vā pariyāyena iddhīti saṅkhaṃ gatānaṃ abhiññācittasampayuttānaṃ chandasamādhipadhānasaṅkhārānaṃ [Pg.14] adhiṭṭhānaṭṭhena pādabhūtaṃ sesacittacetasikarāsinti attho. Vuttañhetaṃ ‘‘iddhipādoti tathābhūtassa vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti (vibha. 434). 382. Cattāro pādā nên được hiểu là bốn như ý túc. Điều này đã được nói: “Bốn như ý túc của thần thông là gì? Ở đây, vị tỳ khưu tu tập như ý túc được trang bị định do dục và các hành tinh cần. … tu tập như ý túc được trang bị định do tinh tấn … do tâm … do thẩm sát và các hành tinh cần. Đây là bốn như ý túc của thần thông, chúng dẫn đến việc đắc thần thông … cho đến … dũng mãnh trong thần thông.” (Paṭi. Ma. 3.9). Và ở đây, định có dục làm nhân hoặc có dục vượt trội là chandasamādhi (định do dục). Đây là tên gọi của định đã đạt được bằng cách lấy dục muốn làm làm chủ. Các hành là chủ yếu là padhānasaṅkhārā (các hành tinh cần). Đây là tên gọi của tinh tấn chánh cần hoàn thành bốn phận sự. Samannāgataṃ (được trang bị) có nghĩa là đi cùng với định do dục và các hành tinh cần. Iddhipāda (như ý túc) có nghĩa là: hoặc theo nghĩa thành tựu (nipphatti), do ý nghĩa là thành công (ijjhana); hoặc theo nghĩa là nhờ nó mà chúng sanh thành công (ijjhanti), thành tựu (iddhā), tăng trưởng (vuddhā), đạt đến sự ưu việt (ukkaṃsagatā), nên được gọi là iddhi (thần thông); do đó, nó là nền tảng (pāda) theo nghĩa là nơi nương tựa (adhiṭṭhāna) của định do dục và các hành tinh cần, những pháp tương ưng với tâm thắng trí, được gọi là iddhi, và là tập hợp các tâm và sở hữu tâm còn lại. Điều này đã được nói: “Iddhipāda là uẩn thọ … cho đến … uẩn thức của người như vậy.” (Vibha. 434). Atha vā pajjate anenāti pādo. Pāpuṇīyatīti attho. Iddhiyā pādo iddhipādo. Chandādīnametaṃ adhivacanaṃ. Yathāha – ‘‘chandañce, bhikkhave, bhikkhu nissāya labhati samādhiṃ, labhati cittassekaggataṃ, ayaṃ vuccati chandasamādhi. So anuppannānaṃ pāpakānaṃ…pe… padahati, ime vuccanti padhānasaṅkhārā. Iti ayañca chando ayañca chandasamādhi ime ca padhānasaṅkhārā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādo’’ti (saṃ. ni. 5.825). Evaṃ sesiddhipādesupi attho veditabbo. Hoặc là, pādo là do người ta đạt đến (pajjate) bằng nó. Nghĩa là, người ta đạt được (pāpuṇīyati). Iddhipādo là nền tảng (pādo) của thần thông (iddhi). Đây là tên gọi của dục, v.v… Như đã nói: “Này các tỳ khưu, nếu vị tỳ khưu, nương vào dục, đắc được định, đắc được nhất tâm, đây được gọi là định do dục. Vị ấy … nỗ lực … đối với các pháp ác bất thiện chưa sanh, những điều này được gọi là các hành tinh cần. Như vậy, đây là dục, đây là định do dục, và đây là các hành tinh cần; này các tỳ khưu, đây được gọi là như ý túc được trang bị định do dục và các hành tinh cần.” (Saṃ. Ni. 5.825). Ý nghĩa trong các như ý túc còn lại cũng nên được hiểu như vậy. 383. Aṭṭha padānīti chandādīni aṭṭha veditabbāni. Vuttañhetaṃ ‘‘iddhiyā katamāni aṭṭha padāni? Chandañce bhikkhu nissāya labhati samādhiṃ, labhati cittassekaggataṃ. Chando na samādhi, samādhi na chando. Añño chando, añño samādhi. Vīriyañce bhikkhu… cittañce bhikkhu… vīmaṃsañce bhikkhu nissāya labhati samādhiṃ, labhati cittassekaggataṃ. Vīmaṃsā na samādhi, samādhi na vīmaṃsā. Aññā vīmaṃsā, añño samādhi. Iddhiyā imāni aṭṭha padāni iddhilābhāya…pe… iddhivesārajjāya saṃvattantī’’ti (paṭi. ma. 3.9). Ettha hi iddhimuppādetukāmatāchando samādhinā ekato niyuttova iddhilābhāya saṃvattati; tathā vīriyādayo. Tasmā imāni aṭṭha padāni vuttānīti veditabbāni. 383. Aṭṭha padāni (tám cơ sở) nên được hiểu là tám pháp bắt đầu bằng dục. Điều này đã được nói: “Tám cơ sở của thần thông là gì? Nếu vị tỳ khưu, nương vào dục, đắc được định, đắc được nhất tâm. Dục không phải là định, định không phải là dục. Dục là khác, định là khác. Nếu vị tỳ khưu nương vào tinh tấn … nương vào tâm … nương vào thẩm sát, đắc được định, đắc được nhất tâm. Thẩm sát không phải là định, định không phải là thẩm sát. Thẩm sát là khác, định là khác. Đây là tám cơ sở của thần thông, chúng dẫn đến việc đắc thần thông … cho đến … dũng mãnh trong thần thông.” (Paṭi. Ma. 3.9). Vì ở đây, dục muốn tạo ra thần thông chỉ khi được kết hợp với định mới dẫn đến việc đắc thần thông; tương tự đối với tinh tấn, v.v… Do đó, nên hiểu rằng tám cơ sở này đã được nói đến. 384. Soḷasa mūlānīti soḷasahi ākārehi āneñjatā cittassa veditabbā. Vuttañhetaṃ – ‘‘iddhiyā kati mūlāni? Soḷasa mūlāni – anonataṃ cittaṃ kosajje na iñjatīti āneñjaṃ, anunnataṃ cittaṃ uddhacce na iñjatīti āneñjaṃ, anabhinataṃ cittaṃ rāge na iñjatīti āneñjaṃ, anapanataṃ cittaṃ byāpāde na iñjatīti āneñjaṃ, anissitaṃ cittaṃ diṭṭhiyā na iñjatīti āneñjaṃ, appaṭibaddhaṃ cittaṃ chandarāge na iñjatīti āneñjaṃ, vippamuttaṃ cittaṃ kāmarāge na iñjatīti āneñjaṃ, visaṃyuttaṃ cittaṃ kilese na iñjatīti āneñjaṃ, vimariyādikataṃ cittaṃ kilesamariyāde na iñjatīti āneñjaṃ, ekattagataṃ cittaṃ nānattakilese na iñjatīti āneñjaṃ, saddhāya pariggahitaṃ [Pg.15] cittaṃ assaddhiye na iñjatīti āneñjaṃ, vīriyena pariggahitaṃ cittaṃ kosajje na iñjatīti āneñjaṃ, satiyā pariggahitaṃ cittaṃ pamāde na iñjatīti āneñjaṃ, samādhinā pariggahitaṃ cittaṃ uddhacce na iñjatīti āneñjaṃ, paññāya pariggahitaṃ cittaṃ avijjāya na iñjatīti āneñjaṃ, obhāsagataṃ cittaṃ avijjandhakāre na iñjatīti āneñjaṃ. Iddhiyā imāni soḷasa mūlāni iddhilābhāya…pe… iddhivesārajjāya saṃvattantī’’ti (paṭi. ma. 3.9). 384. Mười sáu căn bản (mūla): Trạng thái bất động (āneñjatā) của tâm cần được biết đến qua mười sáu phương diện. Điều này đã được nói đến: ‘Thần thông có bao nhiêu căn bản? Có mười sáu căn bản: tâm không cúi xuống, không dao động do biếng nhác, nên gọi là bất động; tâm không vươn lên, không dao động do trạo cử, nên gọi là bất động; tâm không hướng đến, không dao động do tham ái, nên gọi là bất động; tâm không quay đi, không dao động do sân hận, nên gọi là bất động; tâm không nương tựa, không dao động do tà kiến, nên gọi là bất động; tâm không bị trói buộc, không dao động do dục tham, nên gọi là bất động; tâm được giải thoát, không dao động do ái dục, nên gọi là bất động; tâm không tương ưng, không dao động do phiền não, nên gọi là bất động; tâm được làm cho vượt khỏi giới hạn, không dao động do giới hạn của phiền não, nên gọi là bất động; tâm đạt đến nhất tánh, không dao động do các phiền não đa dạng, nên gọi là bất động; tâm được tín nâng đỡ, không dao động do vô tín, nên gọi là bất động; tâm được tinh tấn nâng đỡ, không dao động do biếng nhác, nên gọi là bất động; tâm được niệm nâng đỡ, không dao động do phóng dật, nên gọi là bất động; tâm được định nâng đỡ, không dao động do trạo cử, nên gọi là bất động; tâm được tuệ nâng đỡ, không dao động do vô minh, nên gọi là bất động; tâm đạt đến quang minh, không dao động do bóng tối vô minh, nên gọi là bất động. Đây là mười sáu căn bản của thần thông, đưa đến sự thành tựu thần thông... cho đến... đưa đến sự dõng mãnh trong thần thông.’ Kāmañca esa attho evaṃ samāhite cittetiādināpi siddhoyeva, paṭhamajjhānādīnaṃ pana iddhiyā bhūmipādapadamūlabhāvadassanatthaṃ puna vutto. Purimo ca suttesu āgatanayo. Ayaṃ paṭisambhidāyaṃ. Iti ubhayattha asammohatthampi puna vutto. Và quả thật, ý nghĩa này đã được thành tựu qua câu ‘khi tâm đã được định tĩnh như vậy’ v.v... Tuy nhiên, nó được nói lại một lần nữa nhằm mục đích chỉ ra rằng các thiền đầu tiên, v.v., là nền tảng (bhūmi), cơ sở (pāda), chỗ đứng (pada), và căn bản (mūla) của thần thông. Hơn nữa, phương pháp trước là phương pháp được trình bày trong các kinh (sutta). Phương pháp này là phương pháp trong Vô Ngại Giải Đạo (Paṭisambhidāmagga). Do đó, nó được nói lại một lần nữa cũng nhằm mục đích không gây nhầm lẫn ở cả hai nơi. 385. Ñāṇena adhiṭṭhahantoti svāyamete iddhiyā bhūmipādapadabhūte dhamme sampādetvā abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sace sataṃ icchati ‘‘sataṃ homi sataṃ homī’’ti parikammaṃ katvā puna abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhāti, adhiṭṭhānacittena saheva sataṃ hoti. Sahassādīsupi eseva nayo. Sace evaṃ na ijjhati puna parikammaṃ katvā dutiyampi samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhātabbaṃ. Saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ hi ekavāraṃ dvevāraṃ samāpajjituṃ vaṭṭatīti vuttaṃ. Tattha pādakajjhānacittaṃ nimittārammaṇaṃ. Parikammacittāni satārammaṇāni vā sahassārammaṇāni vā, tāni ca kho vaṇṇavasena, no paṇṇattivasena. Adhiṭṭhānacittampi tatheva satārammaṇaṃ vā sahassārammaṇaṃ vā. Taṃ pubbe vuttaṃ appanācittamiva gotrabhuanantaraṃ ekameva uppajjati rūpāvacaracatutthajjhānikaṃ. 385. ‘Quyết định bằng trí tuệ’ (ñāṇena adhiṭṭhahanto) có nghĩa là: Vị ấy, sau khi đã làm cho đầy đủ các pháp này vốn là nền tảng, cơ sở, chỗ đứng của thần thông, nhập vào thiền làm nền tảng cho thắng trí, rồi xuất khỏi thiền ấy, nếu muốn có một trăm (thân), vị ấy làm sự chuẩn bị (parikamma) rằng: ‘Tôi sẽ trở thành một trăm, tôi sẽ trở thành một trăm,’ rồi lại nhập vào thiền làm nền tảng cho thắng trí, xuất khỏi thiền ấy và quyết định (adhiṭṭhāti). Cùng lúc với tâm quyết định, vị ấy trở thành một trăm. Đối với một ngàn, v.v., cũng theo phương pháp này. Nếu làm như vậy mà không thành tựu, nên làm sự chuẩn bị một lần nữa, nhập thiền lần thứ hai, xuất khỏi thiền và quyết định. Vì trong Chú giải Tương Ưng Bộ (Saṃyuttaṭṭhakathā) có nói rằng: ‘Được phép nhập thiền một lần, hai lần.’ Trong đó, tâm thiền nền tảng (pādakajjhānacitta) lấy tướng (nimitta) làm đối tượng. Các tâm chuẩn bị (parikammacittāni) lấy một trăm hoặc một ngàn (thân) làm đối tượng, và chúng lấy đối tượng theo phương diện sắc tướng (vaṇṇavasena), không phải theo phương diện chế định (paṇṇattivasena). Tâm quyết định (adhiṭṭhānacitta) cũng như vậy, lấy một trăm hoặc một ngàn (thân) làm đối tượng. Tâm ấy, giống như tâm an chỉ (appanācitta) đã nói trước đây, chỉ khởi lên một lần duy nhất ngay sau tâm chuyển tộc (gotrabhū), và thuộc về thiền thứ tư của sắc giới. 386. Yampi paṭisambhidāyaṃ vuttaṃ ‘‘pakatiyā eko bahukaṃ āvajjati sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā, āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti ‘bahuko homī’ti, bahuko hoti, yathā āyasmā cūḷapanthako’’ti (paṭi. ma. 3.10). Tatrāpi āvajjatīti parikammavaseneva vuttaṃ. Āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhātīti abhiññāñāṇavasena vuttaṃ. Tasmā bahukaṃ āvajjati, tato tesampi parikammacittānaṃ avasāne samāpajjati, samāpattito vuṭṭhahitvā puna bahuko homīti āvajjitvā tato paraṃ pavattānaṃ tiṇṇaṃ catunnaṃ vā pubbabhāgacittānaṃ anantarā uppannena sanniṭṭhāpanavasena adhiṭṭhānanti [Pg.16] laddhanāmena ekeneva abhiññāñāṇena adhiṭṭhātīti evamettha attho daṭṭhabbo. 386. Và điều được nói trong Vô Ngại Giải Đạo: ‘Vốn dĩ là một, vị ấy hướng tâm đến nhiều, đến một trăm, một ngàn, hay một trăm ngàn. Sau khi hướng tâm, vị ấy quyết định bằng trí tuệ: ‘Tôi sẽ trở thành nhiều,’ và vị ấy trở thành nhiều, giống như Tôn giả Cūḷapanthaka.’ Ở đây cũng vậy, ‘hướng tâm’ (āvajjati) được nói theo nghĩa là sự chuẩn bị (parikamma). ‘Sau khi hướng tâm, quyết định bằng trí tuệ’ được nói theo nghĩa là bằng thắng trí (abhiññāñāṇa). Do đó, (nên hiểu là) vị ấy hướng tâm đến nhiều, sau đó, khi các tâm chuẩn bị ấy kết thúc, vị ấy nhập định; xuất khỏi định, vị ấy lại hướng tâm: ‘Tôi sẽ trở thành nhiều,’ rồi sau đó, bằng một thắng trí duy nhất—vốn khởi lên ngay sau ba hoặc bốn tâm dự bị (pubbabhāgacitta) đã diễn ra và được gọi là ‘quyết định’ (adhiṭṭhāna) do có chức năng hoàn tất—vị ấy quyết định. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘yathā āyasmā cūḷapanthako’’ti, taṃ bahudhābhāvassa kāyasakkhidassanatthaṃ vuttaṃ. Taṃ pana vatthunā dīpetabbaṃ. Te kira dvebhātaro panthe jātattā panthakāti nāmaṃ labhiṃsu. Tesaṃ jeṭṭho mahāpanthako, so pabbajitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Arahā hutvā cūḷapanthakaṃ pabbājetvā – Còn câu nói ‘giống như Tôn giả Cūḷapanthaka’ được nói ra nhằm mục đích chỉ ra một nhân chứng thân chứng (kāyasakkhī) cho việc trở thành nhiều. Điều này nên được làm sáng tỏ qua câu chuyện. Tương truyền, hai anh em ấy vì được sinh ra trên đường (panthe) nên đã nhận được tên là Panthaka. Người anh trong số họ là Mahāpanthaka. Vị ấy, sau khi xuất gia, đã đắc quả A-la-hán cùng với các Vô Ngại Giải. Sau khi trở thành A-la-hán, vị ấy đã cho Cūḷapanthaka xuất gia và – Padumaṃ yathā kokanadaṃ sugandhaṃ, pāto siyā phullamavītagandhaṃ; Aṅgīrasaṃ passa virocamānaṃ, tapantamādiccamivantalikkheti. (a. ni. 5.195) – Như hoa sen kokanada thơm ngát, buổi sáng nở ra, hương thơm không phai; Hãy nhìn xem bậc Aṅgīrasa, đang tỏa sáng rực rỡ, chói lọi như mặt trời trên hư không. Imaṃ gāthaṃ adāsi. So taṃ catūhi māsehi paguṇaṃ kātuṃ nāsakkhi. Atha naṃ thero abhabbo tvaṃ sāsaneti vihārato nīhari. Tasmiñca kāle thero bhattuddesako hoti. Jīvako theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘sve, bhante, bhagavatā saddhiṃ pañcabhikkhusatāni gahetvā amhākaṃ gehe bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti āha. Theropi ṭhapetvā cūḷapanthakaṃ sesānaṃ adhivāsemīti adhivāsesi. đã trao cho bài kệ này. Vị ấy trong bốn tháng đã không thể học thuộc lòng. Khi ấy, Trưởng lão đã đuổi vị ấy ra khỏi tu viện, nói rằng: ‘Ngươi không xứng đáng trong giáo pháp này.’ Và vào lúc đó, Trưởng lão là người chỉ định bữa ăn (bhattuddesaka). Y sĩ Jīvaka đến gần Trưởng lão và nói: ‘Bạch ngài, ngày mai, xin ngài hãy cùng với Đức Thế Tôn và năm trăm vị Tỳ khưu nhận vật thực tại nhà của chúng con.’ Trưởng lão cũng đã chấp nhận, nói rằng: ‘Tôi chấp nhận cho những vị còn lại, ngoại trừ Cūḷapanthaka.’ Cūḷapanthako dvārakoṭṭhake ṭhatvā rodati. Bhagavā dibbacakkhunā disvā taṃ upasaṅkamitvā kasmā rodasīti āha. So taṃ pavattimācikkhi. Bhagavā na sajjhāyaṃ kātuṃ asakkonto mama sāsane abhabbo nāma hoti, mā soci bhikkhūti taṃ bāhāyaṃ gahetvā vihāraṃ pavisitvā iddhiyā pilotikakhaṇḍaṃ abhinimminitvā adāsi, handa bhikkhu imaṃ parimajjanto rajoharaṇaṃ rajoharaṇanti punappunaṃ sajjhāyaṃ karohīti. Tassa tathā karoto taṃ kāḷavaṇṇaṃ ahosi. So parisuddhaṃ vatthaṃ, natthettha doso, attabhāvassa panāyaṃ dosoti saññaṃ paṭilabhitvā pañcasu khandhesu ñāṇaṃ otāretvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā anulomato gotrabhusamīpaṃ pāpesi. Athassa bhagavā obhāsagāthā abhāsi – Tôn giả Cūḷapanthaka đứng ở cổng vòm mà khóc. Ðức Thế Tôn dùng thiên nhãn thấy vậy, liền đi đến gần và hỏi: “Vì sao con khóc?” Vị ấy trình bày sự việc ấy. Ðức Thế Tôn nói: “Này tỳ khưu, trong giáo pháp của ta, không có người nào được gọi là bất lực chỉ vì không thể học thuộc lòng. Con đừng lo lắng.” Ngài nắm lấy cánh tay vị ấy, dẫn vào tịnh xá, dùng thần thông hóa hiện ra một mảnh vải, rồi trao cho và dạy rằng: “Này tỳ khưu, con hãy cầm lấy mảnh vải này, vừa vò vừa lặp đi lặp lại câu ‘rajoharaṇaṃ, rajoharaṇaṃ’ (vật lau bụi, vật lau bụi).” Khi vị ấy làm theo như vậy, mảnh vải ấy trở nên có màu đen bẩn. Vị ấy suy nghĩ: “Mảnh vải này vốn trong sạch, lỗi không phải ở đây, mà lỗi này chính là của tự thân này.” Sau khi có được nhận thức như vậy, vị ấy hướng trí tuệ vào năm uẩn, phát triển tuệ quán, và đạt đến gần trí thuận thứ và chuyển tộc. Bấy giờ, Ðức Thế Tôn phóng hào quang và nói lên những câu kệ sau: ‘‘Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati,Rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti; Etaṃ rajaṃ vippajahitvā paṇḍitā,Viharanti te vigatarajassa sāsane. “Tham ái là bụi bẩn, chứ không phải là hạt bụi được gọi là bụi bẩn. ‘Bụi bẩn’ này là tên gọi khác của tham ái. Các bậc hiền trí sau khi từ bỏ bụi bẩn ấy, họ sống trong giáo pháp của bậc đã thoát ly bụi bẩn. ‘‘Doso [Pg.17]…pe…. “Sân hận... (tương tự)... ‘‘Moho rajo na ca pana reṇu vuccati,Mohassetaṃ adhivacanaṃ rajoti; Etaṃ rajaṃ vippajahitvā paṇḍitā,Viharanti te vigatarajassa sāsane’’ti. (mahāni. 209); “Si mê là bụi bẩn, chứ không phải là hạt bụi được gọi là bụi bẩn. ‘Bụi bẩn’ này là tên gọi khác của si mê. Các bậc hiền trí sau khi từ bỏ bụi bẩn ấy, họ sống trong giáo pháp của bậc đã thoát ly bụi bẩn.” Tassa gāthāpariyosāne catupaṭisambhidāchaḷabhiññāparivārā nava lokuttaradhammā hatthagatāva ahesuṃ. Khi những câu kệ kết thúc, chín pháp siêu thế cùng với bốn tuệ phân tích và sáu thắng trí đã đến trong tầm tay của vị ấy. Satthā dutiyadivase jīvakassa gehaṃ agamāsi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Atha dakkhiṇodakāvasāne yāguyā diyyamānāya hatthena pattaṃ pidahi. Jīvako kiṃ bhanteti pucchi. Vihāre eko bhikkhu atthīti. So purisaṃ pesesi ‘‘gaccha, ayyaṃ gahetvā sīghaṃ ehī’’ti. Vihārato nikkhante pana bhagavati, Vào ngày thứ hai, Ðức Ðạo Sư cùng với chư tỳ khưu Tăng đã đi đến nhà của y sĩ Jīvaka. Khi ấy, lúc nghi thức dâng nước cúng dường kết thúc, trong khi cháo đang được dâng lên, Ngài đã dùng tay che bát lại. Y sĩ Jīvaka hỏi: “Bạch Ðức Thế Tôn, vì sao vậy?” Ngài đáp: “Còn một vị tỳ khưu ở trong tịnh xá.” Ông ta liền sai một người đàn ông đi và dặn: “Hãy đi, mời vị tôn giả ấy đến đây cho nhanh.” Nhưng khi Ðức Thế Tôn rời khỏi tịnh xá, Sahassakkhattumattānaṃ, nimminitvāna panthako; Nisīdambavane ramme, yāva kālappavedanāti. (theragā. 563); “Tôn giả Panthaka, sau khi hóa hiện ra chính mình một ngàn lần, đã ngồi trong vườn xoài khả ái, cho đến khi thời gian được thông báo.” Atha so puriso gantvā kāsāvehi ekapajjotaṃ ārāmaṃ disvā āgantvā bhikkhūhi bharito bhante ārāmo, nāhaṃ jānāmi katamo so ayyoti āha. Tato naṃ bhagavā āha ‘‘gaccha yaṃ paṭhamaṃ passasi, taṃ cīvarakaṇṇe gahetvā ‘satthā taṃ āmantetī’ti vatvā ānehī’’ti. So taṃ gantvā therasseva cīvarakaṇṇe aggahesi. Tāvadeva sabbepi nimmitā antaradhāyiṃsu. Thero ‘‘gaccha tva’’nti taṃ uyyojetvā mukhadhovanādisarīrakiccaṃ niṭṭhapetvā paṭhamataraṃ gantvā pattāsane nisīdi. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yathā āyasmā cūḷapanthako’’ti. Bấy giờ, người đàn ông ấy đi đến, thấy ngôi tự viện rực sáng bởi những chiếc y màu cà-sa, liền quay về thưa rằng: “Bạch ngài, ngôi tự viện đã đầy chư tỳ khưu, con không biết vị tôn giả nào là vị ấy.” Bấy giờ, Ðức Thế Tôn bảo người ấy: “Hãy đi, vị tỳ khưu nào con thấy đầu tiên, hãy nắm lấy vạt y của vị ấy và nói: ‘Ðức Ðạo Sư gọi ngài,’ rồi đưa vị ấy đến đây.” Người ấy đi đến đó và nắm lấy vạt y của chính vị trưởng lão. Ngay lúc ấy, tất cả các vị hóa thân đều biến mất. Vị trưởng lão bảo người ấy: “Con hãy đi đi,” rồi sau khi làm xong các việc cá nhân như rửa mặt, ngài đã đi đến trước và ngồi vào chỗ đã được sắp sẵn. Chính vì điều này mà có lời nói rằng: “Giống như tôn giả Cūḷapanthaka.” Tatra ye te bahū nimmitā te aniyametvā nimmitattā iddhimatā sadisāva honti. Ṭhānanisajjādīsu vā bhāsitatuṇhībhāvādīsu vā yaṃ yaṃ iddhimā karoti, taṃ tadeva karonti. Sace pana nānāvaṇṇe kātukāmo hoti, keci paṭhamavaye, keci majjhimavaye, keci pacchimavaye, tathā [Pg.18] dīghakese, upaḍḍhamuṇḍe, muṇḍe, missakese, upaḍḍharattacīvare, paṇḍukacīvare, padabhāṇadhammakathāsarabhaññapañhapucchanapañhavissajjanarajanapacanacīvarasibbanadhovanādīni karonte aparepi vā nānappakārake kātukāmo hoti, tena pādakajjhānato vuṭṭhāya ettakā bhikkhū paṭhamavayā hontūtiādinā nayena parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhātabbaṃ. Adhiṭṭhānacittena saddhiṃ icchiticchitappakārāyeva hontīti. Esa nayo bahudhāpi hutvā eko hotītiādīsu. Ở đây, những vị được hóa hiện ra nhiều như vậy, vì được hóa hiện không có sự xác định riêng, nên họ giống hệt như người có thần thông. Trong các oai nghi như đứng, ngồi, v.v., hoặc trong các hành động như nói năng, im lặng, v.v., bất cứ điều gì người có thần thông làm, họ cũng làm y như vậy. Nhưng nếu vị ấy muốn tạo ra những hình tướng khác nhau, chẳng hạn như một số ở tuổi đầu, một số ở tuổi trung niên, một số ở tuổi cuối; tương tự, một số có tóc dài, một số cạo nửa đầu, một số cạo trọc, một số có tóc muối tiêu; một số mặc y màu đỏ sậm, một số mặc y màu vàng nhạt; hoặc muốn tạo ra những vị đang thực hiện các việc như tụng đọc từng chữ, thuyết pháp, ngâm vịnh, hỏi đáp vấn đề, nhuộm y, may vá, giặt giũ, v.v., hoặc những hình tướng đa dạng khác, thì vị ấy phải xuất khỏi thiền nền tảng, tác ý chuẩn bị theo cách như: “Mong rằng có bao nhiêu đây vị tỳ khưu ở tuổi đầu,” v.v., rồi nhập thiền lại, sau đó xuất thiền và quyết định. Cùng với tâm quyết định, các hình tướng sẽ hiện ra đúng như ý muốn. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp như ‘từ nhiều người trở lại thành một người,’ v.v. Ayaṃ pana viseso, iminā bhikkhunā evaṃ bahubhāvaṃ nimminitvā puna ‘‘ekova hutvā caṅkamissāmi, sajjhāyaṃ karissāmi, pañhaṃ pucchissāmī’’ti cintetvā vā, ‘‘ayaṃ vihāro appabhikkhuko, sace keci āgamissanti ‘kuto ime ettakā ekasadisā bhikkhū, addhā therassa esa ānubhāvo’ti maṃ jānissantī’’ti appicchatāya vā antarāva ‘‘eko homī’’ti icchantena pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘eko homī’’ti parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘eko homī’’ti adhiṭṭhātabbaṃ. Adhiṭṭhānacittena saddhiṃyeva eko hoti. Evaṃ akaronto pana yathā paricchinnakālavasena sayameva eko hoti. Ðây là điểm đặc biệt: Vị tỳ khưu này, sau khi đã hóa hiện ra nhiều thân như vậy, nếu muốn trở lại thành một người ngay trong khoảng thời gian đã định, hoặc vì nghĩ rằng: “Ta sẽ trở lại thành một người để đi kinh hành, để tụng đọc, để hỏi đạo,” hoặc vì muốn thiểu dục mà nghĩ rằng: “Tịnh xá này ít tỳ khưu, nếu có ai đến, họ sẽ nghĩ: ‘Từ đâu mà có nhiều vị tỳ khưu giống hệt nhau thế này? Chắc chắn đây là thần thông của vị trưởng lão,’ và họ sẽ biết ta,” thì vị ấy phải nhập thiền nền tảng, xuất thiền, tác ý chuẩn bị: “Tôi sẽ trở thành một người,” rồi nhập thiền lại, xuất thiền và quyết định: “Tôi sẽ trở thành một người.” Cùng với tâm quyết định, vị ấy liền trở thành một người. Tuy nhiên, nếu không làm như vậy, vị ấy sẽ tự động trở lại thành một người khi hết thời gian đã định. 387. Āvibhāvaṃ tirobhāvanti ettha āvibhāvaṃ karoti tirobhāvaṃ karotīti ayamattho. Idameva hi sandhāya paṭisambhidāyaṃ vuttaṃ ‘‘āvibhāvanti kenaci anāvaṭaṃ hoti appaṭicchannaṃ vivaṭaṃ pākaṭaṃ. Tirobhāvanti kenaci āvaṭaṃ hoti paṭicchannaṃ pihitaṃ paṭikujjita’’nti (paṭi. ma. 3.11). Tatrāyaṃ iddhimā āvibhāvaṃ kātukāmo andhakāraṃ vā ālokaṃ karoti, paṭicchannaṃ vā vivaṭaṃ, anāpāthaṃ vā āpāthaṃ karoti. Kathaṃ? Ayañhi yathā paṭicchannopi dūre ṭhitopi vā dissati, evaṃ attānaṃ vā paraṃ vā kātukāmo pādakajjhānato vuṭṭhāya idaṃ andhakāraṭṭhānaṃ ālokajātaṃ hotūti vā, idaṃ paṭicchannaṃ vivaṭaṃ hotūti vā, idaṃ anāpāthaṃ āpāthaṃ hotūti vā āvajjitvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhāti, saha adhiṭṭhānacittena yathādhiṭṭhitameva hoti. Pare dūre ṭhitāpi passanti. Sayampi passitukāmo passati. 387. Trong câu Āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ (làm cho hiện ra, làm cho biến mất), ý nghĩa là: ‘làm cho hiện ra, làm cho biến mất’. Thật vậy, chính vì nhắm đến điều này mà trong Phân Tích Đạo (Paṭisambhidāmagga) có nói: ‘Làm cho hiện ra (āvibhāva) nghĩa là không bị vật gì che khuất, không bị bao phủ, được mở ra, được tỏ rõ. Làm cho biến mất (tirobhāva) nghĩa là bị vật gì che khuất, bị bao phủ, bị đóng lại, bị úp lại’. Trong đó, vị thần thông giả này, khi muốn làm cho hiện ra, liền làm cho bóng tối trở thành ánh sáng, hoặc làm cho vật bị che khuất trở nên rộng mở, hoặc làm cho vật không trong tầm mắt trở nên trong tầm mắt. Bằng cách nào? Vị này, khi muốn làm cho chính mình hoặc người khác được nhìn thấy, dù đang bị che khuất hay ở xa, sau khi xuất khỏi thiền nền tảng, liền hướng tâm và tác hành sơ khởi rằng: ‘Mong cho nơi tối tăm này trở thành sáng sủa’, hoặc ‘Mong cho vật bị che khuất này trở nên rộng mở’, hoặc ‘Mong cho vật không trong tầm mắt này trở nên trong tầm mắt’, rồi chú nguyện theo phương pháp đã nói. Cùng lúc với tâm chú nguyện, sự việc liền xảy ra đúng như đã chú nguyện. Những người khác dù ở xa cũng nhìn thấy. Nếu chính vị ấy muốn thấy, vị ấy cũng thấy được. 388. Etaṃ [Pg.19] pana pāṭihāriyaṃ kena katapubbanti? Bhagavatā. Bhagavā hi cūḷasubhaddāya nimantito vissakammunā nimmitehi pañcahi kūṭāgārasatehi sāvatthito sattayojanabbhantaraṃ sāketaṃ gacchanto yathā sāketanagaravāsino sāvatthivāsike, sāvatthivāsino ca sāketavāsike passanti, evaṃ adhiṭṭhāsi. Nagaramajjhe ca otaritvā pathaviṃ dvidhā bhinditvā yāva avīciṃ ākāsañca dvidhā viyūhitvā yāva brahmalokaṃ dassesi. 388. Lại nữa, thần thông này đã được ai thực hiện trước đây? (Bởi) Đức Thế Tôn. Thật vậy, Đức Thế Tôn, khi được nàng Cūḷasubhaddā thỉnh mời, trong lúc đi từ thành Sāvatthī đến thành Sāketa, cách nhau bảy do tuần, với năm trăm ngôi lầu đài do trời Vissakamma hóa hiện, Ngài đã chú nguyện để cho dân chúng thành Sāketa thấy được dân chúng thành Sāvatthī, và dân chúng thành Sāvatthī cũng thấy được dân chúng thành Sāketa. Và khi đã hạ xuống giữa thành, Ngài đã tách đôi đất ra, cho thấy đến tận địa ngục Avīci, và cũng rẽ đôi không gian ra, cho thấy đến tận cõi Phạm thiên. Devorohaṇenapi ca ayamattho vibhāvetabbo. Bhagavā kira yamakapāṭihāriyaṃ katvā caturāsītipāṇasahassāni bandhanā pamocetvā atītā buddhā yamakapāṭihāriyāvasāne kuhiṃ gatāti āvajjitvā tāvatiṃsabhavanaṃ gatāti addasa. Athekena pādena pathavītalaṃ akkamitvā dutiyaṃ yugandharapabbate patiṭṭhapetvā puna purimapādaṃ uddharitvā sinerumatthakaṃ akkamitvā tattha paṇḍukambalasilātale vassaṃ upagantvā sannipatitānaṃ dasasahassacakkavāḷadevatānaṃ ādito paṭṭhāya abhidhammakathaṃ ārabhi. Bhikkhācāravelāya nimmitabuddhaṃ māpesi. So dhammaṃ deseti. Bhagavā nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā anotattadahe mukhaṃ dhovitvā uttarakurūsu piṇḍapātaṃ gahetvā anotattadahatīre paribhuñjati. Sāriputtatthero tattha gantvā bhagavantaṃ vandati. Bhagavā ajja ettakaṃ dhammaṃ desesinti therassa nayaṃ deti. Evaṃ tayo māse abbocchinnaṃ abhidhammakathaṃ kathesi. Taṃ sutvā asītikoṭidevatānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Và ý nghĩa này cũng cần được làm sáng tỏ qua sự kiện Ngài từ cõi trời giáng thế (Devorohaṇa). Tương truyền, Đức Thế Tôn sau khi thực hiện song thông thần biến (yamakapāṭihāriya), giải thoát cho tám mươi bốn ngàn chúng sanh khỏi sự trói buộc, Ngài đã hướng tâm quán xét: ‘Các vị Phật quá khứ sau khi thực hiện song thông thần biến đã đi về đâu?’, và Ngài thấy rằng các vị ấy đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba (Tāvatiṃsa). Bấy giờ, Ngài đặt một chân lên mặt đất, đặt chân thứ hai lên núi Yugandhara, rồi lại nhấc chân trước lên và đặt lên đỉnh núi Sineru. Tại đó, trên phiến đá Paṇḍukambala, Ngài nhập hạ an cư và bắt đầu thuyết giảng Vi Diệu Pháp cho các vị trời từ mười ngàn thế giới đã vân tập về. Vào giờ đi khất thực, Ngài hóa hiện một vị Phật hóa thân. Vị Phật ấy thuyết Pháp. Đức Thế Tôn thì nhai tăm xỉa răng nāgalatā, rửa mặt tại hồ Anotatta, nhận vật thực tại xứ Uttarakuru, rồi thọ thực bên bờ hồ Anotatta. Trưởng lão Sāriputta đi đến đó đảnh lễ Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn trao cho trưởng lão phương pháp (pháp yếu): ‘Hôm nay, ta đã thuyết chừng ấy Pháp’. Cứ như thế, trong ba tháng, Ngài đã thuyết giảng Vi Diệu Pháp không gián đoạn. Nghe xong, tám mươi ức chư thiên đã chứng ngộ Chân lý. Yamakapāṭihāriye sannipatitāpi dvādasayojanā parisā bhagavantaṃ passitvāva gamissāmāti khandhāvāraṃ bandhitvā aṭṭhāsi. Taṃ cūḷaanāthapiṇḍikaseṭṭhiyeva sabbapaccayehi upaṭṭhāsi. Manussā kuhiṃ bhagavāti jānanatthāya anuruddhattheraṃ yāciṃsu. Thero ālokaṃ vaḍḍhetvā addasa dibbena cakkhunā tattha vassūpagataṃ bhagavantaṃ disvā ārocesi. Ngay cả hội chúng rộng mười hai do tuần đã tụ tập tại nơi trình diễn song thông thần biến cũng đã dựng trại ở lại, với ý nghĩ: ‘Chúng ta sẽ chỉ ra về sau khi được thấy Đức Thế Tôn’. Chính trưởng giả Cūḷa Anāthapiṇḍika đã cúng dường hội chúng ấy với tất cả các vật dụng cần thiết. Dân chúng, để biết được ‘Đức Thế Tôn đang ở đâu?’, đã thỉnh cầu trưởng lão Anuruddha. Trưởng lão đã khuếch trương ánh sáng, và với thiên nhãn, ngài đã thấy Đức Thế Tôn đang an cư mùa mưa tại nơi ấy. Thấy vậy, ngài đã báo cho họ biết. Te bhagavato vandanatthāya mahāmoggallānattheraṃ yāciṃsu. Thero parisamajjheyeva mahāpathaviyaṃ nimujjitvā sinerupabbataṃ nibbijjhitvā tathāgatapādamūle [Pg.20] bhagavato pāde vandamānova ummujjitvā bhagavantaṃ etadavoca ‘‘jambudīpavāsino, bhante, bhagavato pāde vanditvā passitvāva gamissāmāti vadantī’’ti. Bhagavā āha ‘‘kuhiṃ pana te, moggallāna, etarahi jeṭṭhabhātā dhammasenāpatī’’ti? ‘‘Saṅkassanagare bhante’’ti. ‘‘Moggallāna, maṃ daṭṭhukāmā sve saṅkassanagaraṃ āgacchantu, ahaṃ sve mahāpavāraṇapuṇṇamāsīuposathadivase saṅkassanagare otarissāmī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti thero dasabalaṃ vanditvā āgatamaggeneva oruyha manussānaṃ santikaṃ sampāpuṇi. Gamanāgamanakāle ca yathā naṃ manussā passanti, evaṃ adhiṭṭhāsi. Idaṃ tāvettha mahāmoggallānatthero āvibhāvapāṭihāriyaṃ akāsi. Họ đã thỉnh cầu trưởng lão Mahā Moggallāna để được đảnh lễ Đức Thế Tôn. Trưởng lão, ngay giữa hội chúng, đã độn thổ xuống lòng đất, xuyên qua núi Sineru, rồi trồi lên ngay dưới chân Đức Như Lai, trong lúc đang đảnh lễ đôi chân của Đức Thế Tôn, ngài đã bạch với Đức Thế Tôn lời này: ‘Bạch Thế Tôn, dân chúng ở cõi Diêm Phù Đề nói rằng: ‘Chúng con sẽ chỉ ra về sau khi được đảnh lễ đôi chân của Đức Thế Tôn và được diện kiến Ngài’’. Đức Thế Tôn phán: ‘Này Moggallāna, hiện nay, vị huynh trưởng của ông, vị Tướng quân Chánh pháp, đang ở đâu?’. ‘Bạch Thế Tôn, ở tại thành Saṅkassa’. ‘Này Moggallāna, những ai muốn gặp ta, ngày mai hãy đến thành Saṅkassa. Ngày mai, vào ngày lễ Bố-tát rằm tháng Đại Tự Tứ (Mahāpavāraṇā), ta sẽ giáng thế tại thành Saṅkassa’. ‘Lành thay, bạch Thế Tôn’. Trưởng lão đảnh lễ Bậc Thập Lực, rồi đi xuống theo đúng con đường đã đến và trở về với dân chúng. Trong lúc đi và về, ngài đã chú nguyện để cho dân chúng thấy được ngài. Trước hết, đây là thần thông làm cho hiện ra mà trưởng lão Mahā Moggallāna đã thực hiện. So evaṃ āgato taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘dūranti saññaṃ akatvā katapātarāsāva nikkhamathā’’ti āha. Bhagavā sakkassa devarañño ārocesi ‘‘mahārāja, sve manussalokaṃ gacchāmī’’ti. Devarājā vissakammaṃ āṇāpesi ‘‘tāta, sve bhagavā manussalokaṃ gantukāmo, tisso sopānapantiyo māpehi ekaṃ kanakamayaṃ, ekaṃ rajatamayaṃ, ekaṃ maṇimaya’’nti. So tathā akāsi. Bhagavā dutiyadivase sinerumuddhani ṭhatvā puratthimalokadhātuṃ olokesi, anekāni cakkavāḷasahassāni vivaṭāni hutvā ekaṅgaṇaṃ viya pakāsiṃsu. Yathā ca puratthimena, evaṃ pacchimenapi uttarenapi dakkhiṇenapi sabbaṃ vivaṭamaddasa. Heṭṭhāpi yāva avīci, upari yāva akaniṭṭhabhavanaṃ, tāva addasa. Ngài (Moggallāna) sau khi trở về như vậy, đã báo lại sự việc ấy và nói: ‘Quý vị chớ nghĩ rằng đường xa, hãy dùng bữa sáng xong rồi hãy khởi hành’. Đức Thế Tôn đã báo cho vua trời Sakka: ‘Tâu Đại vương, ngày mai ta sẽ đi đến cõi người’. Vua trời đã ra lệnh cho trời Vissakamma: ‘Này con, ngày mai Đức Thế Tôn muốn đi đến cõi người, con hãy hóa hiện ba dãy cầu thang: một bằng vàng, một bằng bạc, và một bằng ngọc maṇi’. Vị ấy đã làm như vậy. Vào ngày thứ hai, Đức Thế Tôn đứng trên đỉnh núi Sineru và nhìn về phương đông. Vô số ngàn thế giới đã mở ra, hiện rõ như một sân chung. Và cũng như ở phương đông, Ngài cũng thấy tất cả đều mở ra ở phương tây, phương bắc, và phương nam. Phía dưới, Ngài thấy đến tận địa ngục Avīci; phía trên, Ngài thấy đến tận cõi trời Akaniṭṭha (Sắc Cứu Cánh). Taṃ divasaṃ kira lokavivaraṇaṃ nāma ahosi. Manussāpi deve passanti, devāpi manusse. Tattha neva manussā uddhaṃ ullokenti, na devā adho olokenti, sabbe sammukhāva aññamaññaṃ passanti. Bhagavā majjhe maṇimayena sopānena otarati, chakāmāvacaradevā vāmapasse kanakamayena, suddhāvāsā ca mahābrahmā ca dakkhiṇapasse rajatamayena. Devarājā pattacīvaraṃ aggahesi, mahābrahmā tiyojanikaṃ setacchattaṃ, suyāmo vāḷabījaniṃ, pañcasikho gandhabbaputto tigāvutamattaṃ beḷuvapaṇḍuvīṇaṃ gahetvā tathāgatassa pūjaṃ karonto otarati. Taṃdivasaṃ bhagavantaṃ disvā buddhabhāvāya pihaṃ anuppādetvā ṭhitasatto nāma natthi. Idamettha bhagavā āvibhāvapāṭihāriyaṃ akāsi. Vào ngày ấy, được biết, đã xảy ra một sự kiện gọi là 'mở ra thế giới' (lokavivaraṇa). Loài người cũng thấy chư thiên, và chư thiên cũng thấy loài người. Trong đó, loài người không phải ngước nhìn lên, chư thiên cũng không phải cúi nhìn xuống, tất cả đều nhìn thấy nhau trực diện. Đức Thế Tôn ngự xuống bằng cầu thang bằng ngọc ma-ni ở giữa, chư thiên ở sáu cõi dục giới ở bên trái bằng cầu thang bằng vàng, các vị Phạm thiên Tịnh Cư và Đại Phạm thiên ở bên phải bằng cầu thang bằng bạc. Vua trời (Đế Thích) cầm y bát, Đại Phạm thiên cầm lọng trắng ba do-tuần, thiên tử Suyāma cầm phất trần đuôi bò yak, con trai của thiên nhạc công Pañcasikha cầm cây đàn beḷuvapaṇḍu dài khoảng ba gāvuta, vừa đi xuống vừa cúng dường Đức Như Lai. Vào ngày ấy, không có một chúng sanh nào sau khi thấy Đức Thế Tôn mà không khởi lên ước muốn thành Phật. Đây là thần thông hiển lộ (āvibhāvapāṭihāriya) mà Đức Thế Tôn đã thực hiện ở đây. Apica [Pg.21] tambapaṇṇidīpe talaṅgaravāsī dhammadinnattheropi tissamahāvihāre cetiyaṅgaṇasmiṃ nisīditvā ‘‘tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu apaṇṇakapaṭipadaṃ paṭipanno hotī’’ti apaṇṇakasuttaṃ (a. ni. 3.16) kathento heṭṭhāmukhaṃ bījaniṃ akāsi, yāva avīcito ekaṅgaṇaṃ ahosi. Tato uparimukhaṃ akāsi, yāva brahmalokā ekaṅgaṇaṃ ahosi. Thero nirayabhayena tajjetvā saggasukhena ca palobhetvā dhammaṃ desesi. Keci sotāpannā ahesuṃ, keci sakadāgāmī anāgāmī arahantoti. Lại nữa, tại đảo Tambapaṇṇi (Tích Lan), trưởng lão Dhammadinna, trú tại Talaṅgara, khi đang ngồi trong sân tháp tại Tissamaha-vihāra, trong lúc thuyết kinh Apaṇṇaka bắt đầu bằng câu 'Này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu nào hội đủ ba pháp được gọi là người thực hành con đường chắc chắn (apaṇṇakapaṭipadā)', ngài đã đưa cây quạt hướng xuống dưới, và (không gian) trở thành một khoảng sân trống trải cho đến tận địa ngục Vô Gián (Avīci). Sau đó, ngài đưa cây quạt hướng lên trên, và (không gian) trở thành một khoảng sân trống trải cho đến tận cõi Phạm thiên. Vị trưởng lão đã thuyết pháp, vừa đe dọa bằng nỗi sợ địa ngục, vừa dụ dỗ bằng hạnh phúc cõi trời. Một số vị đã trở thành bậc Dự lưu, một số vị trở thành bậc Nhất lai, Bất lai, và A-la-hán. 389. Tirobhāvaṃ kātukāmo pana ālokaṃ vā andhakāraṃ karoti, appaṭicchannaṃ vā paṭicchannaṃ, āpāthaṃ vā anāpāthaṃ karoti. Kathaṃ? Ayañhi yathā appaṭicchannopi samīpe ṭhitopi vā na dissati, evaṃ attānaṃ vā paraṃ vā kātukāmo pādakajjhānato vuṭṭhāya ‘‘idaṃ ālokaṭṭhānaṃ andhakāraṃ hotū’’ti vā, ‘‘idaṃ appaṭicchannaṃ paṭicchannaṃ hotū’’ti vā, ‘‘idaṃ āpāthaṃ anāpāthaṃ hotū’’ti vā āvajjitvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhāti. Saha adhiṭṭhānacittena yathādhiṭṭhitameva hoti. Pare samīpe ṭhitāpi na passanti. Sayampi apassitukāmo na passati. 389. Lại nữa, người muốn thực hiện sự biến mất (tirobhāva) có thể biến ánh sáng thành bóng tối, hoặc biến cái không bị che khuất thành cái bị che khuất, hoặc biến cái hiện rõ thành cái không hiện rõ. Như thế nào? Vị thần thông này, muốn làm cho chính mình hoặc người khác không bị nhìn thấy, dù không bị che khuất hoặc đang đứng gần, sau khi xuất khỏi thiền nền tảng, hướng tâm và chuẩn bị, rồi chú nguyện theo phương pháp đã nói: 'Mong cho nơi sáng sủa này trở thành tối tăm', hoặc 'Mong cho vật không bị che khuất này trở nên bị che khuất', hoặc 'Mong cho đối tượng hiện rõ này trở nên không hiện rõ'. Cùng với tâm chú nguyện, sự việc xảy ra đúng như đã chú nguyện. Những người khác dù đứng gần cũng không thấy. Nếu chính vị ấy không muốn thấy, vị ấy cũng không thấy. 390. Etaṃ pana pāṭihāriyaṃ kena katapubbanti? Bhagavatā. Bhagavā hi yasaṃ kulaputtaṃ samīpe nisinnaṃyeva yathā naṃ pitā na passati, evamakāsi. Tathā vīsayojanasataṃ mahākappinassa paccuggamanaṃ katvā taṃ anāgāmiphale, amaccasahassañcassa sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā, tassa anumaggaṃ āgatā sahassitthiparivārā anojādevī āgantvā samīpe nisinnāpi yathā saparisaṃ rājānaṃ na passati, tathā katvā ‘‘api, bhante, rājānaṃ passathā’’ti vutte ‘‘kiṃ pana te rājānaṃ gavesituṃ varaṃ, udāhu attāna’’nti? ‘‘Attānaṃ, bhante’’ti vatvā nisinnāya tassā tathā dhammaṃ desesi, yathā sā saddhiṃ itthisahassena sotāpattiphale patiṭṭhāsi, amaccā anāgāmiphale, rājā arahatteti. Apica tambapaṇṇidīpaṃ [Pg.22] āgatadivase yathā attanā saddhiṃ āgate avasese rājā na passati, evaṃ karontena mahindattherenāpi idaṃ katameva (pārā. aṭṭha. 1.tatiyasaṅgītikathā). 390. Thần thông này đã được ai thực hiện trước đây? Bởi Đức Thế Tôn. Thật vậy, Đức Thế Tôn đã làm cho thiện gia nam tử Yasa, dù đang ngồi gần, mà cha của ông không thể nhìn thấy. Tương tự, sau khi đi đón vua Mahākappina từ khoảng cách một trăm hai mươi do-tuần, và giúp vua chứng đắc quả Bất lai, cùng một ngàn vị đại thần chứng đắc quả Dự lưu, Ngài đã làm cho hoàng hậu Anojā, người đi theo sau vua cùng với một ngàn nữ tỳ, dù đã đến và ngồi gần, cũng không thể nhìn thấy nhà vua cùng đoàn tùy tùng. Khi bà hỏi: 'Bạch Thế Tôn, Ngài có thấy đức vua không?', Ngài đáp: 'Này hoàng hậu, việc tìm kiếm nhà vua hay tìm kiếm chính mình, điều nào tốt hơn?'. Khi bà trả lời: 'Bạch Thế Tôn, tìm kiếm chính mình', Ngài đã thuyết pháp cho bà đang ngồi đó, khiến bà cùng một ngàn nữ tỳ chứng đắc quả Dự lưu, các vị đại thần chứng đắc quả Bất lai, và nhà vua chứng đắc quả A-la-hán. Lại nữa, vào ngày đến đảo Tambapaṇṇi, trưởng lão Mahinda cũng đã thực hiện thần thông này, khi làm cho nhà vua không thể nhìn thấy những vị khác đi cùng với ngài. 391. Apica sabbampi pākaṭaṃ pāṭihāriyaṃ āvibhāvaṃ nāma. Apākaṭapāṭihāriyaṃ tirobhāvaṃ nāma. Tattha pākaṭapāṭihāriye iddhipi paññāyati iddhimāpi. Taṃ yamakapāṭihāriyena dīpetabbaṃ. Tatra hi ‘‘idha tathāgato yamakapāṭihāriyaṃ karoti asādhāraṇaṃ sāvakehi. Uparimakāyato aggikkhandho pavattati, heṭṭhimakāyato udakadhārā pavattatī’’ti (paṭi. ma. 1.116) evaṃ ubhayaṃ paññāyittha. Apākaṭapāṭihāriye iddhiyeva paññāyati, na iddhimā. Taṃ mahakasuttena (saṃ. ni. 4.346) ca brahmanimantanikasuttena (ma. ni. 1.501 ādayo) ca dīpetabbaṃ. Tatra hi āyasmato ca mahakassa, bhagavato ca iddhiyeva paññāyittha, na iddhimā. 391. Lại nữa, tất cả thần thông hiển lộ (pākaṭa) được gọi là āvibhāva (hiển lộ). Thần thông không hiển lộ (apākaṭa) được gọi là tirobhāva (biến mất). Trong thần thông hiển lộ, cả thần thông (iddhi) và người có thần thông (iddhimā) đều được biết đến. Điều này nên được minh họa bằng song thông (yamakapāṭihāriya). Thật vậy, trong song thông đó, cả hai đều được biết đến như sau: 'Ở đây, Như Lai thực hiện song thông, điều mà các vị Thinh văn không thể làm được. Từ phần trên của thân, một khối lửa phát ra; từ phần dưới của thân, một dòng nước chảy ra'. Trong thần thông không hiển lộ, chỉ có thần thông được biết đến, chứ không phải người có thần thông. Điều này nên được minh họa bằng kinh Mahaka và kinh Brahmanimantanika. Thật vậy, trong các kinh đó, chỉ có thần thông của Tôn giả Mahaka và của Đức Thế Tôn được biết đến, chứ không phải người có thần thông. Yathāha – Như có lời rằng – ‘‘Ekamantaṃ nisinno kho citto gahapati āyasmantaṃ mahakaṃ etadavoca ‘sādhu me, bhante, ayyo mahako uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ dassetū’ti. Tena hi tvaṃ gahapati āḷinde uttarāsaṅgaṃ paññāpetvā tiṇakalāpaṃ okāsehīti. ‘Evaṃ, bhante’ti kho citto gahapati āyasmato mahakassa paṭissutvā āḷinde uttarāsaṅgaṃ paññāpetvā tiṇakalāpaṃ okāsesi. Atha kho āyasmā mahako vihāraṃ pavisitvā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi, yathā tālacchiggaḷena ca aggaḷantarikāya ca acci nikkhamitvā tiṇāni jhāpesi, uttarāsaṅgaṃ na jhāpesī’’ti (saṃ. ni. 4.346). Gia chủ Citta, sau khi ngồi xuống một bên, đã nói với Tôn giả Mahaka điều này: 'Lành thay, bạch ngài, mong Tôn giả Mahaka hãy thị hiện cho con thần thông vượt khỏi pháp của người thường'. 'Vậy thì, này gia chủ, ông hãy trải thượng y ở hiên nhà và rải một bó cỏ lên trên'. 'Vâng, bạch ngài', gia chủ Citta vâng lời Tôn giả Mahaka, trải thượng y ở hiên nhà và rải một bó cỏ lên trên. Bấy giờ, Tôn giả Mahaka vào tịnh xá và thực hiện một sự tạo tác thần thông như thế này: một ngọn lửa thoát ra qua lỗ khóa và khe cửa, đốt cháy đám cỏ nhưng không đốt cháy chiếc thượng y. Yathā cāha – Và như có lời rằng – ‘‘Atha khvāhaṃ, bhikkhave, tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsiṃ ‘ettāvatā brahmā ca brahmaparisā ca brahmapārisajjā ca saddañca me sossanti, na ca maṃ dakkhissantī’ti antarahito imaṃ gāthaṃ abhāsiṃ – Bấy giờ, này các Tỳ khưu, Ta đã thực hiện một sự tạo tác thần thông như thế này: 'Với chừng ấy, Phạm thiên, chúng Phạm thiên, và tùy tùng của Phạm thiên sẽ nghe được tiếng của Ta, nhưng sẽ không thấy được Ta'. Sau khi ẩn mình, Ta đã nói lên bài kệ này – ‘Bhave [Pg.23] vāhaṃ bhayaṃ disvā, bhavañca vibhavesinaṃ; Bhavaṃ nābhivadiṃ kiñci, nandiñca na upādiyi’’’nti. (ma. ni. 1.504); 'Ta thấy sự nguy hiểm trong các cõi hữu, và thấy cả sự tồn tại của những người tìm kiếm sự không tồn tại; Ta đã không tán thán bất kỳ cõi hữu nào, và đã không chấp thủ vào sự hoan hỷ'. 392. Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāseti ettha tirokuṭṭanti parakuṭṭaṃ, kuṭṭassa parabhāganti vuttaṃ hoti. Esa nayo itaresu. Kuṭṭoti ca gehabhittiyā etamadhivacanaṃ. Pākāroti gehavihāragāmādīnaṃ parikkhepapākāro. Pabbatoti paṃsupabbato vā pāsāṇapabbato vā. Asajjamānoti alaggamāno. Seyyathāpi ākāseti ākāse viya. Evaṃ gantukāmena pana ākāsakasiṇaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya kuṭṭaṃ vā pākāraṃ vā sinerucakkavāḷesupi aññataraṃ pabbataṃ vā āvajjitvā kataparikammena ākāso hotūti adhiṭṭhātabbo. Ākāsoyeva hoti. Adho otaritukāmassa, uddhaṃ vā ārohitukāmassa susiro hoti, vinivijjhitvā gantukāmassa chiddo. So tattha asajjamāno gacchati. 392. Trong câu ‘Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse’ (đi xuyên qua tường, qua thành lũy, qua núi non không bị trở ngại, dường như ở trong hư không), ở đây ‘tirokuṭṭaṃ’ có nghĩa là ‘parakuṭṭaṃ’, tức là được nói là ‘phần bên kia của bức tường’ (kuṭṭassa parabhāgaṃ). Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Và ‘kuṭṭa’ là tên gọi của bức tường nhà (gehabhitti). ‘Pākāra’ là tường rào bao quanh nhà, tu viện, làng mạc, v.v. ‘Pabbata’ là núi đất hoặc núi đá. ‘Asajjamāno’ là không bị dính mắc. ‘Seyyathāpi ākāse’ là dường như ở trong hư không. Vị muốn đi như vậy, sau khi nhập thiền biến xứ hư không (ākāsakasiṇa), xuất thiền, rồi hướng tâm đến bức tường, hoặc thành lũy, hoặc một ngọn núi nào đó trong số các núi Tu-di và Thiết-vi, sau khi đã thực hiện các công việc chuẩn bị, nên quyết nguyện rằng: ‘Hãy trở thành hư không’. Nó liền trở thành hư không. Đối với người muốn đi xuống dưới, hoặc muốn đi lên trên, nó trở nên rỗng ruột; đối với người muốn đi xuyên qua, nó trở nên có lỗ hổng. Vị ấy đi qua nơi đó mà không bị trở ngại. Tipiṭakacūḷābhayatthero panetthāha – ‘‘ākāsakasiṇasamāpajjanaṃ, āvuso, kimatthiyaṃ, kiṃ hatthiassādīni abhinimminitukāmo hatthiassādi kasiṇāni samāpajjati, nanu yattha katthaci kasiṇe parikammaṃ katvā aṭṭhasamāpattivasībhāvoyeva pamāṇaṃ. Yaṃ yaṃ icchati, taṃ tadeva hotī’’ti. Bhikkhū āhaṃsu – ‘‘pāḷiyā, bhante, ākāsakasiṇaṃyeva āgataṃ, tasmā avassametaṃ vattabba’’nti. Tatrāyaṃ pāḷi – Về vấn đề này, Trưởng lão Tipiṭaka Cūḷābhaya đã nói: ‘Thưa chư hiền, việc nhập thiền biến xứ hư không có mục đích gì? Chẳng lẽ người muốn hóa hiện voi, ngựa, v.v. lại phải nhập thiền biến xứ voi, ngựa sao? Chẳng phải rằng sau khi thực hiện công việc chuẩn bị ở bất kỳ biến xứ nào, chính sự thuần thục trong tám thiền chứng mới là tiêu chuẩn hay sao? Bất cứ điều gì vị ấy mong muốn, điều ấy liền trở thành như vậy.’ Các vị tỳ khưu thưa rằng: ‘Thưa ngài, trong Pāli, chính biến xứ hư không đã được đề cập đến. Do đó, điều này nhất định phải được nói đến.’ Về điểm đó, đây là đoạn Pāli: ‘‘Pakatiyā ākāsakasiṇasamāpattiyā lābhī hoti. Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ āvajjati. Āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti – ‘ākāso hotū’ti. Ākāso hoti. Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati. Yathā manussā pakatiyā aniddhimanto kenaci anāvaṭe aparikkhitte asajjamānā gacchanti, evameva so iddhimā cetovasippatto tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati, seyyathāpi ākāse’’ti (paṭi. ma. 3.11). ‘Vị ấy vốn là người đắc thiền biến xứ hư không. Vị ấy hướng tâm đến việc đi xuyên qua tường, qua thành lũy, qua núi non. Sau khi hướng tâm, vị ấy dùng trí tuệ quyết nguyện: ‘Hãy trở thành hư không’. Nó liền trở thành hư không. Vị ấy đi xuyên qua tường, qua thành lũy, qua núi non không bị trở ngại. Giống như những người không có thần thông, theo lẽ thường, đi lại không bị trở ngại ở nơi không bị che chắn, không bị rào cản bởi bất cứ vật gì, cũng vậy, vị thần thông giả ấy, người đã đạt đến sự thuần thục về tâm, đi xuyên qua tường, qua thành lũy, qua núi non không bị trở ngại, dường như ở trong hư không.’ (Paṭi. Ma. 3.11). Sace [Pg.24] panassa bhikkhuno adhiṭṭhahitvā gacchantassa antarā pabbato vā rukkho vā uṭṭheti, kiṃ puna samāpajjitvā adhiṭṭhātabbanti? Doso natthi. Puna samāpajjitvā adhiṭṭhānaṃ hi upajjhāyassa santike nissayaggahaṇasadisaṃ hoti. Iminā ca pana bhikkhunā ākāso hotūti adhiṭṭhitattā ākāso hotiyeva. Purimādhiṭṭhānabaleneva cassa antarā añño pabbato vā rukkho vā utumayo uṭṭhahissatīti aṭṭhānamevetaṃ. Aññena iddhimatā nimmite pana paṭhamanimmānaṃ balavaṃ hoti. Itarena tassa uddhaṃ vā adho vā gantabbaṃ. Nhưng nếu trong khi vị tỳ khưu ấy đang đi sau khi đã quyết nguyện, một ngọn núi hoặc một cây cối mọc lên ở giữa đường, thì có cần phải nhập định và quyết nguyện lại không? Không có lỗi gì. Vì việc nhập định và quyết nguyện lại cũng giống như việc thọ y chỉ với thầy tế độ. Hơn nữa, vì vị tỳ khưu này đã quyết nguyện ‘Hãy trở thành hư không’, nên nó vẫn là hư không. Và chính nhờ sức mạnh của sự quyết nguyện ban đầu mà việc một ngọn núi hay cây cối khác do thời tiết tạo ra sẽ mọc lên ở giữa đường là điều không thể xảy ra. Tuy nhiên, trong trường hợp do một vị có thần thông khác hóa hiện ra, thì sự hóa hiện ban đầu mạnh hơn. Vật do người kia (hóa hiện) phải đi lên trên hoặc xuống dưới vật đó. 393. Pathaviyāpi ummujjanimujjanti ettha ummujjanti uṭṭhānaṃ vuccati. Nimujjanti saṃsīdanaṃ. Ummujjañca nimujjañca ummujjanimujjaṃ. Evaṃ kātukāmena āpokasiṇaṃ samāpajjitvā uṭṭhāya ettake ṭhāne pathavī udakaṃ hotūti paricchinditvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhātabbaṃ. Saha adhiṭṭhānena yathā paricchinne ṭhāne pathavī udakameva hoti. So tattha ummujjanimujjaṃ karoti. Tatrāyaṃ pāḷi – 393. Trong câu ‘Pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ’ (trồi lên lặn xuống trong đất), ở đây ‘ummujja’ được gọi là sự trồi lên. ‘Nimujja’ được gọi là sự lặn xuống. ‘Ummujja’ và ‘nimujja’ là ‘ummujjanimujjaṃ’. Vị muốn làm như vậy, sau khi nhập thiền biến xứ nước (āpokasiṇa), xuất thiền, nên phân định rằng: ‘Trong khoảng không gian này, đất hãy trở thành nước’, rồi thực hiện công việc chuẩn bị và quyết nguyện theo phương pháp đã nói. Cùng với sự quyết nguyện, đất trong khu vực đã được phân định liền trở thành nước. Vị ấy thực hiện việc trồi lên lặn xuống ở nơi đó. Về điểm đó, đây là đoạn Pāli: ‘‘Pakatiyā āpokasiṇasamāpattiyā lābhī hoti. Pathaviṃ āvajjati. Āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti – ‘udakaṃ hotū’ti. Udakaṃ hoti. So pathaviyā ummujjanimujjaṃ karoti. Yathā manussā pakatiyā aniddhimanto udake ummujjanimujjaṃ karonti, evameva so iddhimā cetovasippatto pathaviyā ummujjanimujjaṃ karoti, seyyathāpi udake’’ti (paṭi. ma. 3.11). ‘Vị ấy vốn là người đắc thiền biến xứ nước. Vị ấy hướng tâm đến đất. Sau khi hướng tâm, vị ấy dùng trí tuệ quyết nguyện: ‘Hãy trở thành nước’. Nó liền trở thành nước. Vị ấy thực hiện việc trồi lên lặn xuống trong đất. Giống như những người không có thần thông, theo lẽ thường, trồi lên lặn xuống trong nước, cũng vậy, vị thần thông giả ấy, người đã đạt đến sự thuần thục về tâm, thực hiện việc trồi lên lặn xuống trong đất, dường như ở trong nước.’ (Paṭi. Ma. 3.11). Na kevalañca ummujjanimujjameva, nhānapānamukhadhovanabhaṇḍakadhovanādīsu yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ karoti. Na kevalañca udakameva, sappitelamadhuphāṇitādīsupi yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ idañcidañca ettakaṃ hotūti āvajjitvā parikammaṃ katvā adhiṭṭhahantassa yathādhiṭṭhitameva hoti. Uddharitvā bhājanagataṃ karontassa sappi sappimeva hoti. Telādīni telādīniyeva. Udakaṃ udakameva. So tattha temitukāmova temeti, na temitukāmo na temeti. Tasseva ca sā pathavī udakaṃ hoti sesajanassa pathavīyeva. Tattha manussā pattikāpi gacchanti, yānādīhipi gacchanti, kasikammādīnipi karontiyeva. Sace panāyaṃ tesampi udakaṃ hotūti [Pg.25] icchati, hotiyeva. Paricchinnakālaṃ pana atikkamitvā yaṃ pakatiyā ghaṭataḷākādīsu udakaṃ, taṃ ṭhapetvā avasesaṃ paricchinnaṭṭhānaṃ pathavīyeva hoti. Và không chỉ thực hiện việc trồi lên lặn xuống, mà vị ấy còn làm bất cứ điều gì mình muốn trong các việc như tắm, uống, rửa mặt, giặt giũ đồ dùng, v.v. Và không chỉ (biến thành) nước, mà trong các thứ như bơ lỏng, dầu, mật ong, đường phèn, v.v., bất cứ thứ gì vị ấy muốn, sau khi hướng tâm, thực hiện công việc chuẩn bị và quyết nguyện rằng: ‘Vật này vật này hãy trở thành chừng này’, thì nó liền trở thành đúng như đã quyết nguyện. Đối với người múc ra và đựng trong đồ chứa, bơ lỏng vẫn là bơ lỏng. Dầu, v.v. vẫn là dầu, v.v. Nước vẫn là nước. Ở nơi đó, nếu muốn bị ướt, vị ấy sẽ bị ướt; nếu không muốn bị ướt, vị ấy không bị ướt. Và mảnh đất đó chỉ trở thành nước đối với chính vị ấy, còn đối với những người khác, nó vẫn là đất. Ở nơi đó, người ta vẫn đi bộ, đi bằng xe cộ, v.v., và vẫn làm các công việc đồng áng, v.v. Nhưng nếu vị này muốn nó cũng trở thành nước đối với họ, thì nó liền trở thành như vậy. Tuy nhiên, sau khi vượt qua khoảng thời gian đã định, ngoại trừ nước vốn có sẵn trong các chum vại, ao hồ, v.v., phần còn lại của khu vực đã được phân định sẽ trở lại là đất. 394. Udakepi abhijjamāneti ettha yaṃ udakaṃ akkamitvā saṃsīdati, taṃ bhijjamānanti vuccati. Viparītaṃ abhijjamānaṃ. Evaṃ gantukāmena pana pathavīkasiṇaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ettake ṭhāne udakaṃ pathavī hotūti paricchinditvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhātabbaṃ. Saha adhiṭṭhānena yathā paricchinnaṭṭhāne udakaṃ pathavīyeva hoti. So tattha gacchati, tatrāyaṃ pāḷi – 394. Trong câu ‘Udakepi abhijjamāne’ (trên mặt nước không bị chìm), ở đây, loại nước mà khi bước lên sẽ bị chìm xuống được gọi là ‘bhijjamāna’ (nước bị rẽ). Ngược lại là ‘abhijjamāna’ (nước không bị rẽ). Vị muốn đi như vậy, sau khi nhập thiền biến xứ đất (pathavīkasiṇa), xuất thiền, nên phân định rằng: ‘Trong khoảng không gian này, nước hãy trở thành đất’, rồi thực hiện công việc chuẩn bị và quyết nguyện theo phương pháp đã nói. Cùng với sự quyết nguyện, nước trong khu vực đã được phân định liền trở thành đất. Vị ấy đi lại trên đó. Về điểm đó, đây là đoạn Pāli: ‘‘Pakatiyā pathavīkasiṇasamāpattiyā lābhī hoti. Udakaṃ āvajjati. Āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti – ‘pathavī hotū’ti. Pathavī hoti. So abhijjamāne udake gacchati. Yathā manussā pakatiyā aniddhimanto abhijjamānāya pathaviyā gacchanti, evameva so iddhimā cetovasippatto abhijjamāne udake gacchati, seyyathāpi pathaviya’’nti (paṭi. ma. 3.11). “Vị ấy vốn là người đã chứng đắc thiền biến xứ đất (pathavīkasiṇasamāpatti). Vị ấy hướng tâm đến nước. Sau khi hướng tâm, vị ấy chú nguyện bằng trí tuệ rằng: ‘Mong rằng (nước) trở thành đất’. (Nước) trở thành đất. Vị ấy đi trên mặt nước không bị chìm xuống. Giống như những người không có thần thông, theo lẽ thường, đi trên mặt đất không bị chìm xuống, cũng vậy, vị ấy, người có thần thông, đã đạt đến tâm tự tại (cetovasippatto), đi trên mặt nước không bị chìm xuống, giống như đi trên mặt đất vậy.” (Paṭi. Ma. 3.11). Na kevalañca gacchati, yaṃ yaṃ iriyāpathaṃ icchati, taṃ taṃ karoti. Na kevalañca pathavimeva karoti, maṇisuvaṇṇapabbatarukkhādīsupi yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ vuttanayeneva āvajjitvā adhiṭṭhāti, yathādhiṭṭhitameva hoti. Tasseva ca taṃ udakaṃ pathavī hoti, sesajanassa udakameva, macchakacchapā ca udakakākādayo ca yathāruci vicaranti. Sace panāyaṃ aññesampi manussānaṃ taṃ pathaviṃ kātuṃ icchati, karotiyeva. Paricchinnakālātikkamena pana udakameva hoti. Và không chỉ đi, vị ấy muốn oai nghi nào thì thực hiện oai nghi đó. Và không chỉ biến (nước) thành đất, mà trong các vật như ngọc, vàng, núi, cây cối, v.v., bất cứ vật gì vị ấy muốn, vị ấy đều hướng tâm và chú nguyện theo phương pháp đã nói, và nó trở thành đúng như đã chú nguyện. Và nước đó chỉ trở thành đất đối với chính vị ấy, đối với những người khác thì vẫn là nước; cá, rùa và các loài chim nước, v.v., vẫn đi lại theo ý thích. Nếu vị này muốn làm cho nước đó thành đất đối với cả những người khác, vị ấy cũng làm được. Nhưng sau khi hết thời gian đã định, nó lại trở thành nước. 395. Pallaṅkena kamatīti pallaṅkena gacchati. Pakkhī sakuṇoti pakkhehi yuttasakuṇo. Evaṃ kātukāmena pana pathavīkasiṇaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sace nisinno gantumicchati, pallaṅkappamāṇaṃ ṭhānaṃ paricchinditvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhātabbaṃ. Sace nipanno gantukāmo hoti mañcappamāṇaṃ, sace padasā gantukāmo hoti maggappamāṇanti evaṃ yathānurūpaṃ ṭhānaṃ paricchinditvā vuttanayeneva pathavī hotūti adhiṭṭhātabbaṃ, saha adhiṭṭhānena pathavīyeva hoti. Tatrāyaṃ pāḷi – 395. ‘Đi bằng thế ngồi kiết-già’ (pallaṅkena kamati) nghĩa là đi trong tư thế ngồi kiết-già. ‘Chim có cánh’ (pakkhī sakuṇo) nghĩa là con chim có đôi cánh. Vị muốn làm như vậy, sau khi nhập thiền biến xứ đất rồi xuất thiền, nếu muốn đi trong tư thế ngồi, cần phải xác định một khoảng không gian bằng kích thước của thế ngồi kiết-già, thực hành chuẩn bị, rồi chú nguyện theo phương pháp đã nói. Nếu muốn đi trong tư thế nằm, (xác định không gian) bằng kích thước chiếc giường; nếu muốn đi bộ, (xác định không gian) bằng kích thước con đường. Cứ như vậy, sau khi xác định không gian phù hợp, cần chú nguyện theo phương pháp đã nói rằng ‘mong rằng nó trở thành đất’, và ngay khi chú nguyện, nó liền trở thành đất. Đây là đoạn Pāli về điều đó – ‘‘Ākāsepi [Pg.26] pallaṅkena kamati, seyyathāpi pakkhī sakuṇoti. Pakatiyā pathavīkasiṇasamāpattiyā lābhī hoti, ākāsaṃ āvajjati. Āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti – ‘pathavī hotū’ti. Pathavī hoti. So ākāse antalikkhe caṅkamatipi tiṭṭhatipi nisīdatipi seyyampi kappeti. Yathā manussā pakatiyā aniddhimanto pathaviyaṃ caṅkamantipi…pe… seyyampi kappenti, evameva so iddhimā cetovasippatto ākāse antalikkhe caṅkamatipi…pe… seyyampi kappetī’’ti (paṭi. ma. 3.11). “Vị ấy cũng đi trong hư không bằng thế ngồi kiết-già, giống như chim có cánh. Vị ấy vốn là người đã chứng đắc thiền biến xứ đất. Vị ấy hướng tâm đến hư không. Sau khi hướng tâm, vị ấy chú nguyện bằng trí tuệ rằng: ‘Mong rằng (hư không) trở thành đất’. (Hư không) trở thành đất. Vị ấy đi kinh hành, đứng, ngồi, và nằm trong hư không, trên không trung. Giống như những người không có thần thông, theo lẽ thường, đi kinh hành... nằm trên mặt đất, cũng vậy, vị ấy, người có thần thông, đã đạt đến tâm tự tại, đi kinh hành... nằm trong hư không, trên không trung.” (Paṭi. Ma. 3.11). Ākāse gantukāmena ca bhikkhunā dibbacakkhulābhināpi bhavitabbaṃ. Kasmā? Antare utusamuṭṭhānā vā pabbatarukkhādayo honti, nāgasupaṇṇādayo vā usūyantā māpenti, nesaṃ dassanatthaṃ. Te pana disvā kiṃ kātabbanti? Pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ākāso hotūti parikammaṃ katvā adhiṭṭhātabbaṃ. Thero panāha ‘‘samāpattisamāpajjanaṃ, āvuso, kimatthiyaṃ, nanu samāhitamevassa cittaṃ, tena yaṃ yaṃ ṭhānaṃ ākāso hotūti adhiṭṭhāti, ākāsoyeva hotī’’ti. Kiñcāpi evamāha, atha kho tirokuṭṭapārihāriye vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ. Và vị Tỳ-khưu muốn đi trong hư không cũng cần phải là người có thiên nhãn. Tại sao? Vì ở giữa đường có thể có núi, cây cối, v.v., do thời tiết sinh ra, hoặc có thể do các loài rồng, garuḍa, v.v., vì ganh tị mà hóa hiện ra, (thiên nhãn) là để thấy chúng. Vậy khi thấy chúng thì phải làm gì? Cần phải nhập thiền nền tảng, xuất thiền, thực hành chuẩn bị rằng ‘mong rằng nó trở thành hư không’ rồi chú nguyện. Nhưng Trưởng lão nói: ‘Này chư hiền, việc nhập lại định có ích gì? Chẳng phải tâm của vị ấy đã được định tĩnh rồi sao? Với tâm đó, bất cứ nơi nào vị ấy chú nguyện ‘mong rằng nó trở thành hư không’, nơi đó liền trở thành hư không’. Mặc dù ngài nói như vậy, nhưng vẫn nên thực hành theo phương pháp đã nói trong thần thông đi xuyên tường (tirokuṭṭapārihāriya). Apica okāse orohaṇatthampi iminā dibbacakkhulābhinā bhavitabbaṃ, ayañhi sace anokāse nhānatitthe vā gāmadvāre vā orohati. Mahājanassa pākaṭo hoti. Tasmā dibbacakkhunā passitvā anokāsaṃ vajjetvā okāse otaratīti. Hơn nữa, để đáp xuống nơi thích hợp, vị này cũng cần có thiên nhãn. Vì nếu vị này đáp xuống nơi không thích hợp như bến tắm hoặc cổng làng, vị ấy sẽ bị nhiều người thấy. Do đó, sau khi nhìn bằng thiên nhãn, tránh nơi không thích hợp, vị ấy đáp xuống nơi thích hợp. 396. Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjatīti ettha candimasūriyānaṃ dvācattālīsayojanasahassassa upari caraṇena mahiddhikatā, tīsu dīpesu ekakkhaṇe ālokakaraṇena mahānubhāvatā veditabbā. Evaṃ upari caraṇaālokakaraṇehi vā mahiddhike teneva mahānubhāve. Parāmasatīti pariggaṇhati ekadese vā chupati. Parimajjatīti samantato ādāsatalaṃ viya parimajjati. Ayaṃ panassa iddhi abhiññāpādakajjhānavaseneva ijjhati, natthettha kasiṇasamāpattiniyamo. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ – 396. Trong câu ‘sờ và xoa bằng tay mặt trăng và mặt trời, những vật có đại thần lực, đại oai lực như vậy’, sự đại thần lực của mặt trăng và mặt trời nên được hiểu qua việc chúng di chuyển trên độ cao bốn mươi hai ngàn do-tuần; sự đại oai lực nên được hiểu qua việc chúng chiếu sáng ba châu cùng một lúc. Hoặc, chúng có đại thần lực do di chuyển trên cao và chiếu sáng như vậy, và chính vì thế mà chúng có đại oai lực. ‘Parāmasati’ (sờ) nghĩa là nắm lấy hoặc chạm vào một phần. ‘Parimajjati’ (xoa) nghĩa là xoa khắp xung quanh như xoa mặt gương. Thần thông này của vị ấy thành tựu chỉ nhờ vào năng lực của thiền nền tảng cho thắng trí, không có quy định phải nhập định biến xứ nào ở đây. Điều này đã được nói trong kinh Phân Tích Đạo – ‘‘Imepi [Pg.27] candimasūriye…pe… parimajjatīti idha so iddhimā cetovasippatto candimasūriye āvajjati, āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti – ‘hatthapāse hotū’ti. Hatthapāse hoti. So nisinnako vā nipannako vā candimasūriye pāṇinā āmasati parāmasati parimajjati. Yathā manussā pakatiyā aniddhimanto kiñcideva rūpagataṃ hatthapāse āmasanti parāmasanti parimajjanti, evameva so iddhimā…pe… parimajjatī’’ti (paṭi. ma. 3.12). “‘Sờ và xoa mặt trăng và mặt trời này...’ Ở đây, vị thần thông đã đạt đến tâm tự tại hướng tâm đến mặt trăng và mặt trời. Sau khi hướng tâm, vị ấy chú nguyện bằng trí tuệ rằng: ‘Mong rằng chúng ở trong tầm tay’. Chúng liền ở trong tầm tay. Vị ấy, dù đang ngồi hay đang nằm, sờ, chạm và xoa mặt trăng và mặt trời bằng tay. Giống như những người không có thần thông, theo lẽ thường, sờ, chạm và xoa một vật hữu hình nào đó ở trong tầm tay, cũng vậy, vị thần thông đó... xoa.” (Paṭi. Ma. 3.12). Svāyaṃ yadi icchati gantvā parāmasituṃ, gantvā parāmasati, yadi pana idheva nisinnako vā nipannako vā parāmasitukāmo hoti, hatthapāse hotūti adhiṭṭhāti, adhiṭṭhānabalena vaṇṭā muttatālaphalaṃ viya āgantvā hatthapāse ṭhite vā parāmasati, hatthaṃ vā vaḍḍhetvā. Vaḍḍhentassa pana kiṃ upādiṇṇakaṃ vaḍḍhati, anupādiṇṇakanti? Upādiṇṇakaṃ nissāya anupādiṇṇakaṃ vaḍḍhati. Vị ấy, nếu muốn đi đến để sờ, thì đi đến và sờ. Nhưng nếu muốn sờ ngay tại đây, dù đang ngồi hay đang nằm, vị ấy chú nguyện: ‘Mong rằng chúng ở trong tầm tay’. Do năng lực của sự chú nguyện, chúng đến và ở trong tầm tay như quả thốt nốt rụng khỏi cuống, và vị ấy sờ chúng. Hoặc vị ấy làm cho tay mình dài ra và sờ. Khi làm cho tay dài ra, sắc chấp thủ (upādiṇṇaka) có dài ra không, hay là sắc phi chấp thủ (anupādiṇṇaka)? Sắc phi chấp thủ dài ra, nương vào sắc chấp thủ. Tattha tipiṭakacūḷanāgatthero āha ‘‘kiṃ panāvuso, upādiṇṇakaṃ khuddakampi mahantampi na hoti, nanu yadā bhikkhu tālacchiddādīhi nikkhamati, tadā upādiṇṇakaṃ khuddakaṃ hoti. Yadā mahantaṃ attabhāvaṃ karoti, tadā mahantaṃ hoti mahāmoggallānattherassa viyā’’ti. Về điều này, Trưởng lão Tipiṭaka Cūḷanāga nói: ‘Này chư hiền, chẳng lẽ sắc chấp thủ (upādiṇṇaka) không thể trở nên nhỏ hoặc lớn sao? Chẳng phải khi vị Tỳ-khưu đi ra qua lỗ khóa, v.v., thì sắc chấp thủ trở nên nhỏ sao? Khi vị ấy tạo ra một thân thể lớn, chẳng phải nó trở nên lớn, giống như trường hợp của Trưởng lão Mahāmoggallāna sao?’ Nandopanandanāgadamanakathā Câu chuyện chế ngự long vương Nandopananda Ekasmiṃ kira samaye anāthapiṇḍiko gahapati bhagavato dhammadesanaṃ sutvā ‘‘sve, bhante, pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ amhākaṃ gehe bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantetvā pakkami. Bhagavā adhivāsetvā taṃdivasāvasesaṃ rattibhāgañca vītināmetvā paccūsasamaye dasasahassilokadhātuṃ olokesi. Athassa nandopanando nāma nāgarājā ñāṇamukhe āpāthamāgacchi. Bhagavā ‘‘ayaṃ nāgarājā mayhaṃ ñāṇamukhe āpāthamāgacchi, atthi nu kho assa upanissayo’’ti āvajjento ‘‘ayaṃ micchādiṭṭhiko tīsu ratanesu appasannoti disvā ko nu kho imaṃ micchādiṭṭhito viveceyyā’’ti āvajjento mahāmoggallānattheraṃ addasa. Tương truyền, vào một thời, trưởng giả Anāthapiṇḍika sau khi nghe Đức Thế Tôn thuyết pháp đã thỉnh mời rằng: “Bạch ngài, ngày mai, xin ngài cùng với năm trăm vị tỳ-khưu hãy nhận vật thực tại nhà của chúng con,” rồi ra về. Đức Thế Tôn đã nhận lời, và sau khi trải qua phần còn lại của ngày hôm ấy và phần đêm, vào lúc rạng đông, Ngài quán xét mười ngàn thế giới. Bấy giờ, long vương tên là Nandopananda đã đi vào tầm mức trí tuệ của Ngài. Đức Thế Tôn suy xét rằng: “Long vương này đã đi vào tầm mức trí tuệ của ta, không biết nó có duyên lành chăng?” Khi thấy rằng: “Vị này có tà kiến, không có lòng tịnh tín nơi Tam Bảo,” Ngài lại suy xét rằng: “Ai có thể tách vị này ra khỏi tà kiến?” và Ngài đã thấy Trưởng lão Mahāmoggallāna. Tato [Pg.28] pabhātāya rattiyā sarīrapaṭijagganaṃ katvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘ānanda, pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ ārocehi tathāgato devacārikaṃ gacchatī’’ti. Taṃ divasañca nandopanandassa āpānabhūmiṃ sajjayiṃsu. So dibbaratanapallaṅke dibbena setacchattena dhāriyamānena tividhanāṭakehi ceva nāgaparisāya ca parivuto dibbabhājanesu upaṭṭhāpitaṃ annapānavidhiṃ olokayamāno nisinno hoti. Atha bhagavā yathā nāgarājā passati, tathā katvā tassa vitānamatthakeneva pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ tāvatiṃsadevalokābhimukho pāyāsi. Sau đó, khi đêm đã tàn, sau khi làm các việc vệ sinh thân thể, Ngài gọi Tôn giả Ānanda và bảo rằng: “Này Ānanda, hãy báo cho năm trăm vị tỳ-khưu biết rằng Như Lai sẽ đi du hành đến cõi trời.” Cũng vào ngày hôm ấy, người ta đang chuẩn bị nơi yến tiệc cho Nandopananda. Vị ấy ngồi trên một bảo tọa bằng ngọc báu cõi trời, với lọng trắng cõi trời đang được che, được vây quanh bởi ba loại vũ nữ và đoàn tùy tùng long tộc, và đang ngắm nhìn các loại đồ ăn thức uống được bày biện trong những vật dụng cõi trời. Bấy giờ, Đức Thế Tôn, sau khi làm cho long vương có thể nhìn thấy, đã cùng với năm trăm vị tỳ-khưu đi thẳng đến cõi trời Tāvatiṃsa, ngay phía trên trần lọng của vị ấy. Tena kho pana samayena nandopanandassa nāgarājassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘‘ime hi nāma muṇḍakā samaṇakā amhākaṃ uparūparibhavanena devānaṃ tāvatiṃsānaṃ bhavanaṃ pavisantipi nikkhamantipi, na dāni ito paṭṭhāya imesaṃ amhākaṃ matthake pādapaṃsuṃ okirantānaṃ gantuṃ dassāmī’’ti uṭṭhāya sinerupādaṃ gantvā taṃ attabhāvaṃ vijahitvā sineruṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇaṃ katvā tāvatiṃsabhavanaṃ avakujjena phaṇena gahetvā adassanaṃ gamesi. Vào lúc bấy giờ, long vương Nandopananda đã khởi lên một tà kiến xấu xa như vầy: “Những gã sa-môn đầu trọc này đi vào và đi ra cung điện của chư thiên Tāvatiṃsa bằng con đường ở ngay trên cung điện của chúng ta. Kể từ nay, ta sẽ không cho phép những kẻ này đi lại, rắc bụi chân lên đầu chúng ta nữa.” Nghĩ vậy rồi, nó đứng dậy, đi đến chân núi Sineru, từ bỏ thân thể thông thường ấy, dùng thân mình quấn quanh núi Sineru bảy vòng, rồi ở trên đỉnh, nó bành mang xà ra và dùng chiếc mang úp xuống che lấy cung điện Tāvatiṃsa, làm cho nơi ấy biến mất. Atha kho āyasmā raṭṭhapālo bhagavantaṃ etadavoca ‘‘pubbe, bhante, imasmiṃ padese ṭhito sineruṃ passāmi, sineruparibhaṇḍaṃ passāmi, tāvatiṃsaṃ passāmi, vejayantaṃ passāmi, vejayantassa pāsādassa upari dhajaṃ passāmi. Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo, yaṃ etarahi neva sineruṃ passāmi…pe… na vejayantassa pāsādassa upari dhajaṃ passāmī’’ti. ‘‘Ayaṃ, raṭṭhapāla, nandopanando nāma nāgarājā tumhākaṃ kupito sineruṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇena paṭicchādetvā andhakāraṃ katvā ṭhito’’ti. ‘‘Damemi naṃ, bhante’’ti. Na bhagavā anujāni. Atha kho āyasmā bhaddiyo āyasmā rāhuloti anukkamena sabbepi bhikkhū uṭṭhahiṃsu. Na bhagavā anujāni. Bấy giờ, Tôn giả Raṭṭhapāla bạch với Đức Thế Tôn điều này: “Bạch ngài, trước đây, khi đứng ở nơi này, con thấy được núi Sineru, thấy được vành đai núi Sineru, thấy được cõi trời Tāvatiṃsa, thấy được điện Vejayanta, thấy được lá cờ trên đỉnh điện Vejayanta. Bạch ngài, do nhân gì, do duyên gì, mà bây giờ con không thấy được núi Sineru... cho đến... không thấy được lá cờ trên đỉnh điện Vejayanta?” (Đức Phật đáp:) “Này Raṭṭhapāla, đây là long vương tên Nandopananda, nó đang tức giận các con, đã dùng thân mình quấn quanh núi Sineru bảy vòng, dùng mang xà che phủ bên trên, tạo ra bóng tối và đang đứng ở đó.” (Tôn giả Raṭṭhapāla thưa:) “Bạch ngài, con sẽ nhiếp phục nó.” Đức Thế Tôn không cho phép. Bấy giờ, Tôn giả Bhaddiya, Tôn giả Rāhula, và cứ thế lần lượt tất cả các vị tỳ-khưu đều đứng dậy (xin đi). Đức Thế Tôn không cho phép. Avasāne mahāmoggallānatthero ‘‘ahaṃ, bhante, damemi na’’nti āha. ‘‘Damehi moggallānā’’ti bhagavā anujāni. Thero attabhāvaṃ vijahitvā mahantaṃ nāgarājavaṇṇaṃ abhinimminitvā nandopanandaṃ cuddasakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā tassa phaṇamatthake attano phaṇaṃ ṭhapetvā sinerunā [Pg.29] saddhiṃ abhinippīḷesi. Nāgarājā padhūmāyi. Theropi na tuyhaṃyeva sarīre dhūmo atthi, mayhampi atthīti padhūmāyi. Nāgarājassa dhūmo theraṃ na bādhati. Therassa pana dhūmo nāgarājānaṃ bādhati. Tato nāgarājā pajjali. Theropi na tuyhaṃyeva sarīre aggi atthi, mayhampi atthīti pajjali. Nāgarājassa tejo theraṃ na bādhati. Therassa pana tejo nāgarājānaṃ bādhati. Nāgarājā ayaṃ maṃ sinerunā abhinippīḷetvā dhūmāyati ceva pajjalati cāti cintetvā ‘‘bho tvaṃ kosī’’ti paṭipucchi. ‘‘Ahaṃ kho, nanda, moggallāno’’ti. ‘‘Bhante, attano bhikkhubhāvena tiṭṭhāhī’’ti. Cuối cùng, Trưởng lão Mahāmoggallāna thưa rằng: “Bạch ngài, con sẽ nhiếp phục nó.” Đức Thế Tôn cho phép: “Này Moggallāna, hãy nhiếp phục nó đi.” Vị Trưởng lão từ bỏ thân người, hóa hiện thành hình dạng một long vương to lớn, rồi dùng thân mình quấn quanh Nandopananda mười bốn vòng, đặt mang xà của mình lên trên mang xà của nó và ép chặt cùng với núi Sineru. Long vương phun ra khói. Vị Trưởng lão cũng phun ra khói (như muốn nói): “Không chỉ thân ngươi mới có khói, ta cũng có.” Khói của long vương không làm hại được vị Trưởng lão, nhưng khói của vị Trưởng lão lại làm hại long vương. Sau đó, long vương phun ra lửa. Vị Trưởng lão cũng phun ra lửa (như muốn nói): “Không chỉ thân ngươi mới có lửa, ta cũng có.” Lửa của long vương không làm hại được vị Trưởng lão, nhưng lửa của vị Trưởng lão lại làm hại long vương. Long vương suy nghĩ: “Kẻ này vừa ép ta với núi Sineru, vừa phun khói, vừa phun lửa,” rồi hỏi lại: “Này ông, ông là ai?” (Trưởng lão đáp:) “Này Nanda, ta là Moggallāna.” (Long vương nói:) “Bạch ngài, xin ngài hãy hiện lại thân tướng tỳ-khưu của ngài.” Thero taṃ attabhāvaṃ vijahitvā tassa dakkhiṇakaṇṇasotena pavisitvā vāmakaṇṇasotena nikkhami, vāmakaṇṇasotena pavisitvā dakkhiṇakaṇṇasotena nikkhami, tathā dakkhiṇanāsasotena pavisitvā vāmanāsasotena nikkhami, vāmanāsasotena pavisitvā dakkhiṇanāsasotena nikkhami. Tato nāgarājā mukhaṃ vivari. Thero mukhena pavisitvā antokucchiyaṃ pācīnena ca pacchimena ca caṅkamati. Bhagavā ‘‘moggallāna, manasikarohi mahiddhiko esa nāgo’’ti āha. Thero ‘‘mayhaṃ kho, bhante, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, tiṭṭhatu, bhante, nandopanando, ahaṃ nandopanandasadisānaṃ nāgarājānaṃ satampi sahassampi satasahassampi dameyya’’nti āha. Vị Trưởng lão từ bỏ thân tướng ấy, rồi đi vào qua lỗ tai phải của nó và đi ra qua lỗ tai trái; đi vào qua lỗ tai trái và đi ra qua lỗ tai phải. Tương tự, ngài đi vào qua lỗ mũi phải và đi ra qua lỗ mũi trái, đi vào qua lỗ mũi trái và đi ra qua lỗ mũi phải. Sau đó, long vương há miệng ra. Vị Trưởng lão đi vào qua miệng và kinh hành tới lui, từ phía đông sang phía tây, ở bên trong bụng nó. Đức Thế Tôn nói: “Này Moggallāna, hãy tác ý cẩn thận, con rồng này có thần lực lớn đấy.” Vị Trưởng lão thưa: “Bạch ngài, đối với con, bốn thần túc đã được tu tập, được làm cho sung mãn, được làm như cỗ xe, được làm như nền tảng, được thiết lập, được thực hành thuần thục, được khéo khởi sự. Bạch ngài, cứ để Nandopananda đó, con có thể nhiếp phục được một trăm, một ngàn, hay một trăm ngàn long vương giống như Nandopananda.” Nāgarājā cintesi ‘‘pavisanto tāva me na diṭṭho, nikkhamanakāle dāni naṃ dāṭhantare pakkhipitvā saṅkhādissāmī’’ti cintetvā nikkhama bhante, mā maṃ antokucchiyaṃ aparāparaṃ caṅkamanto bādhayitthāti āha. Thero nikkhamitvā bahi aṭṭhāsi. Nāgarājā ayaṃ soti disvā nāsavātaṃ vissajji. Thero catutthaṃ jhānaṃ samāpajji. Lomakūpampissa vāto cāletuṃ nāsakkhi. Avasesā bhikkhū kira ādito paṭṭhāya sabbapāṭihāriyāni kātuṃ sakkuṇeyyuṃ, imaṃ pana ṭhānaṃ patvā evaṃ khippanisantino hutvā samāpajjituṃ na sakkhissantīti tesaṃ bhagavā nāgarājadamanaṃ nānujāni. Long vương suy nghĩ: ‘Lúc đi vào ta đã không thấy y, bây giờ vào lúc đi ra, ta sẽ đặt y vào giữa hai răng nanh và nhai nát.’ Nghĩ xong, nó nói: ‘Bạch ngài, xin hãy ra đi. Xin ngài đừng làm phiền tôi bằng cách đi kinh hành tới lui trong bụng tôi.’ Vị Trưởng lão đi ra và đứng ở bên ngoài. Long vương thấy và nghĩ: ‘Đây là vị ấy,’ rồi phì hơi qua mũi. Vị Trưởng lão nhập vào thiền thứ tư. Làn hơi gió ấy không thể làm lay động dù chỉ một lỗ chân lông của ngài. Quả thật, các vị tỳ-khưu còn lại có thể thực hiện tất cả các phép thần thông từ đầu, nhưng khi đến trường hợp này, họ sẽ không thể nhập thiền sau khi đã trở nên có khả năng quán xét nhanh chóng như vậy. Vì thế, Đức Thế Tôn đã không cho phép họ hàng phục long vương. Nāgarājā [Pg.30] ‘‘ahaṃ imassa samaṇassa nāsavātena lomakūpampi cāletuṃ nāsakkhiṃ, mahiddhiko samaṇo’’ti cintesi. Thero attabhāvaṃ vijahitvā supaṇṇarūpaṃ abhinimminitvā supaṇṇavātaṃ dassento nāgarājānaṃ anubandhi. Nāgarājā taṃ attabhāvaṃ vijahitvā māṇavakavaṇṇaṃ abhinimminitvā ‘‘bhante, tumhākaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti vadanto therassa pāde vandi. Thero ‘‘satthā, nanda, āgato, ehi gamissāmā’’ti nāgarājānaṃ damayitvā nibbisaṃ katvā gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Nāgarājā bhagavantaṃ vanditvā ‘‘bhante, tumhākaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti āha. Bhagavā ‘‘sukhī hohi, nāgarājā’’ti vatvā bhikkhusaṅghaparivuto anāthapiṇḍikassa nivesanaṃ agamāsi. Long vương suy nghĩ: ‘Ta đã không thể làm lay động dù chỉ một lỗ chân lông của vị sa-môn này bằng hơi thở từ mũi, vị sa-môn này có đại thần lực.’ Vị Trưởng lão từ bỏ thân tướng của mình, hóa hiện thành hình dạng chim garuḍa, rồi thể hiện làn gió của chim garuḍa và đuổi theo long vương. Long vương từ bỏ thân tướng ấy, hóa hiện thành hình dạng một chàng thanh niên, rồi vừa nói: ‘Bạch ngài, con xin quy y các ngài,’ vừa đảnh lễ dưới chân vị Trưởng lão. Vị Trưởng lão nói: ‘Này Nanda, Đức Đạo Sư đã đến. Hãy lại đây, chúng ta sẽ đi.’ Rồi ngài hàng phục long vương, làm cho nó hết nọc độc, và dẫn nó đi đến nơi Đức Thế Tôn. Long vương đảnh lễ Đức Thế Tôn và thưa rằng: ‘Bạch ngài, con xin quy y các ngài.’ Đức Thế Tôn nói: ‘Này long vương, hãy được an lạc.’ Nói xong, ngài được chúng tỳ-khưu vây quanh và đi đến nhà của ông Anāthapiṇḍika. Anāthapiṇḍiko ‘‘kiṃ, bhante, atidivā āgatatthā’’ti āha. Moggallānassa ca nandopanandassa ca saṅgāmo ahosīti. Kassa, bhante, jayo, kassa parājayoti. Moggallānassa jayo, nandassa parājayoti. Anāthapiṇḍiko ‘‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā sattāhaṃ ekapaṭipāṭiyā bhattaṃ, sattāhaṃ therassa sakkāraṃ karissāmī’’ti vatvā sattāhaṃ buddhapamukhānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ mahāsakkāraṃ akāsi. Iti imaṃ imasmiṃ nandopanandadamane kataṃ mahantaṃ attabhāvaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘yadā mahantaṃ attabhāvaṃ karoti, tadā mahantaṃ hoti mahāmoggallānattherassa viyā’’ti. Evaṃ vuttepi bhikkhū upādiṇṇakaṃ nissāya anupādiṇṇakameva vaḍḍhatīti āhaṃsu. Ayameva cettha yutti. Ông Anāthapiṇḍika hỏi: ‘Bạch ngài, tại sao các ngài lại đến quá muộn?’ – ‘Vì đã có một trận chiến giữa Moggallāna và Nandopananda.’ – ‘Bạch ngài, ai thắng, ai bại?’ – ‘Moggallāna thắng, Nanda bại.’ Ông Anāthapiṇḍika nói: ‘Bạch ngài, xin Đức Thế Tôn hãy nhận lời cúng dường vật thực của con trong bảy ngày liên tục. Trong bảy ngày, con sẽ thực hiện sự cúng dường tôn kính đến vị Trưởng lão.’ Nói xong, trong bảy ngày, ông đã thực hiện sự cúng dường trọng thể đến năm trăm vị tỳ-khưu với Đức Phật dẫn đầu. Do đó, liên quan đến thân tướng to lớn được tạo ra trong việc hàng phục Nandopananda này, điều này đã được nói: ‘Khi ngài tạo ra một thân tướng to lớn, lúc đó nó trở nên to lớn như của Trưởng lão Mahāmoggallāna.’ Mặc dù đã được nói như vậy, các vị tỳ-khưu vẫn nói rằng: ‘Chỉ có sắc không chấp thủ (anupādiṇṇaka) phát triển dựa vào sắc chấp thủ (upādiṇṇaka).’ Và đây chính là lý lẽ hợp lý trong trường hợp này. So evaṃ katvā na kevalaṃ candimasūriye parāmasati. Sace icchati pādakathalikaṃ katvā pāde ṭhapeti, pīṭhaṃ katvā nisīdati, mañcaṃ katvā nipajjati, apassenaphalakaṃ katvā apassayati. Yathā ca eko, evaṃ aparopi. Anekesupi hi bhikkhusatasahassesu evaṃ karontesu tesañca ekamekassa tatheva ijjhati. Candimasūriyānañca gamanampi ālokakaraṇampi tatheva hoti. Yathā hi pātisahassesu udakapūresu sabbapātīsu ca candamaṇḍalāni dissanti. Pākatikameva ca candassa gamanaṃ ālokakaraṇañca hoti. Tathūpamametaṃ pāṭihāriyaṃ. Vị ấy sau khi làm như vậy, không chỉ chạm đến mặt trăng và mặt trời. Nếu muốn, vị ấy có thể tạo ra một mảnh gốm để gác chân và đặt chân lên, tạo ra một cái ghế và ngồi lên, tạo ra một cái giường và nằm xuống, tạo ra một tấm ván để tựa và tựa vào. Như một người làm được, người khác cũng làm được như vậy. Quả thật, ngay cả khi hàng trăm ngàn vị tỳ-khưu làm như vậy, đối với mỗi một vị trong số họ, điều đó cũng thành tựu y như vậy. Và sự di chuyển cũng như sự chiếu sáng của mặt trăng và mặt trời vẫn diễn ra y như cũ. Ví như trong hàng ngàn cái bát chứa đầy nước, hình ảnh mặt trăng được nhìn thấy trong tất cả các bát, và sự di chuyển cũng như sự chiếu sáng của mặt trăng vẫn diễn ra một cách tự nhiên. Phép thần thông này có ví dụ tương tự như vậy. 397. Yāva brahmalokāpīti brahmalokampi paricchedaṃ katvā. Kāyena vasaṃ vattetīti tattha brahmaloke kāyena attano vasaṃ vatteti. Tassattho pāḷiṃ anugantvā veditabbo. Ayañhettha pāḷi – 397. Cụm từ ‘Yāva brahmalokāpi’ có nghĩa là: lấy cả cõi Phạm thiên làm giới hạn. Cụm từ ‘Kāyena vasaṃ vatteti’ có nghĩa là: ở đó, trong cõi Phạm thiên, vị ấy làm cho (nó) thuận theo ý muốn của mình bằng thân. Ý nghĩa của điều đó nên được hiểu bằng cách theo dõi bản văn Pāli. Và đây là bản văn Pāli trong trường hợp này – ‘‘Yāva [Pg.31] brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattetīti. Sace so iddhimā cetovasippatto brahmalokaṃ gantukāmo hoti, dūrepi santike adhiṭṭhāti santike hotūti, santike hoti. Santikepi dūre adhiṭṭhāti dūre hotūti, dūre hoti. Bahukampi thokanti adhiṭṭhāti thokaṃ hotūti, thokaṃ hoti. Thokampi bahukanti adhiṭṭhāti bahukaṃ hotūti, bahukaṃ hoti. Dibbena cakkhunā tassa brahmuno rūpaṃ passati. Dibbāya sotadhātuyā tassa brahmuno saddaṃ suṇāti. Cetopariyañāṇena tassa brahmuno cittaṃ pajānāti. Sace so iddhimā cetovasippatto dissamānena kāyena brahmalokaṃ gantukāmo hoti, kāyavasena cittaṃ pariṇāmeti, kāyavasena cittaṃ adhiṭṭhāti, kāyavasena cittaṃ pariṇāmetvā kāyavasena cittaṃ adhiṭṭhahitvā sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā dissamānena kāyena brahmalokaṃ gacchati. Sace so iddhimā cetovasippatto adissamānena kāyena brahmalokaṃ gantukāmo hoti, cittavasena kāyaṃ pariṇāmeti, cittavasena kāyaṃ adhiṭṭhāti. Cittavasena kāyaṃ pariṇāmetvā cittavasena kāyaṃ adhiṭṭhahitvā sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā adissamānena kāyena brahmalokaṃ gacchati. So tassa brahmuno purato rūpaṃ abhinimmināti manomayaṃ sabbaṅgapañcaṅgiṃ ahīnindriyaṃ. Sace so iddhimā caṅkamati, nimmitopi tattha caṅkamati. Sace so iddhimā tiṭṭhati, nisīdati, seyyaṃ kappeti, nimmitopi tattha seyyaṃ kappeti. Sace so iddhimā dhūmāyati, pajjalati, dhammaṃ bhāsati, pañhaṃ pucchati, pañhaṃ puṭṭho vissajjeti, nimmitopi tattha pañhaṃ puṭṭho vissajjeti. Sace so iddhimā tena brahmunā saddhiṃ santiṭṭhati, sallapati, sākacchaṃ samāpajjati, nimmitopi tattha tena brahmunā saddhiṃ santiṭṭhati, sallapati, sākacchaṃ samāpajjati. Yaṃ yadeva hi so iddhimā karoti, taṃ tadeva nimmito karotī’’ti (paṭi. ma. 3.12). “Cho đến cõi Phạm thiên cũng dùng thân làm chủ được’ có nghĩa là: Nếu vị ấy là người có thần thông, đã đạt được tâm tự tại, có ý muốn đi đến cõi Phạm thiên, vị ấy chú nguyện đối với vật ở xa rằng: ‘Hãy thành gần,’ thì nó trở thành gần. Vị ấy chú nguyện đối với vật ở gần rằng: ‘Hãy thành xa,’ thì nó trở thành xa. Vị ấy chú nguyện đối với vật nhiều rằng: ‘Hãy thành ít,’ thì nó trở thành ít. Vị ấy chú nguyện đối với vật ít rằng: ‘Hãy thành nhiều,’ thì nó trở thành nhiều. Vị ấy thấy được sắc của Phạm thiên kia bằng thiên nhãn. Vị ấy nghe được tiếng của Phạm thiên kia bằng thiên nhĩ giới. Vị ấy biết được tâm của Phạm thiên kia bằng tha tâm thông. Nếu vị ấy là người có thần thông, đã đạt được tâm tự tại, có ý muốn đi đến cõi Phạm thiên bằng thân hữu hình, vị ấy khiến cho tâm thuận theo năng lực của thân, vị ấy chú nguyện tâm theo năng lực của thân, sau khi đã khiến cho tâm thuận theo năng lực của thân, sau khi đã chú nguyện tâm theo năng lực của thân, sau khi đã nhập vào lạc tưởng và khinh tưởng, vị ấy đi đến cõi Phạm thiên bằng thân hữu hình. Nếu vị ấy là người có thần thông, đã đạt được tâm tự tại, có ý muốn đi đến cõi Phạm thiên bằng thân vô hình, vị ấy khiến cho thân thuận theo năng lực của tâm, vị ấy chú nguyện thân theo năng lực của tâm. Sau khi đã khiến cho thân thuận theo năng lực của tâm, sau khi đã chú nguyện thân theo năng lực của tâm, sau khi đã nhập vào lạc tưởng và khinh tưởng, vị ấy đi đến cõi Phạm thiên bằng thân vô hình. Vị ấy hóa hiện ra một sắc thân do ý tạo thành, có đủ tất cả các chi phần lớn nhỏ, không khiếm khuyết các căn, ở trước mặt Phạm thiên kia. Nếu vị ấy là người có thần thông đi kinh hành, thì thân được hóa hiện cũng đi kinh hành ở nơi ấy. Nếu vị ấy là người có thần thông đứng, ngồi, nằm xuống, thì thân được hóa hiện cũng nằm xuống ở nơi ấy. Nếu vị ấy là người có thần thông tỏa khói, bốc lửa, thuyết pháp, hỏi vấn đề, được hỏi vấn đề rồi trả lời, thì thân được hóa hiện cũng được hỏi vấn đề rồi trả lời ở nơi ấy. Nếu vị ấy là người có thần thông cùng đứng, cùng nói chuyện, cùng tham luận với Phạm thiên kia, thì thân được hóa hiện cũng cùng đứng, cùng nói chuyện, cùng tham luận với Phạm thiên kia ở nơi ấy. Thật vậy, bất cứ điều gì mà vị có thần thông ấy làm, thì thân được hóa hiện cũng làm đúng như vậy.” Tattha [Pg.32] dūrepi santike adhiṭṭhātīti pādakajjhānato vuṭṭhāya dūre devalokaṃ vā brahmalokaṃ vā āvajjati santike hotūti. Āvajjitvā parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti santike hotūti, santike hoti. Esa nayo sesapadesupi. Ở đây, câu ‘chú nguyện đối với vật ở xa rằng: ‘Hãy thành gần,’’ có nghĩa là: Sau khi xuất khỏi thiền nền tảng, vị ấy hướng tâm đến cõi trời hay cõi Phạm thiên ở xa rằng: ‘Hãy thành gần.’ Sau khi hướng tâm, làm các công việc chuẩn bị, rồi nhập thiền trở lại, vị ấy dùng trí tuệ chú nguyện rằng: ‘Hãy thành gần,’ thì nó trở thành gần. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Tattha ko dūraṃ gahetvā santikaṃ akāsīti? Bhagavā. Bhagavā hi yamakapāṭihāriyāvasāne devalokaṃ gacchanto yugandharañca sineruñca santike katvā pathavītalato ekapādaṃ yugandhare patiṭṭhapetvā dutiyaṃ sinerumatthake ṭhapesi. Añño ko akāsi? Mahāmoggallānatthero. Thero hi sāvatthito bhattakiccaṃ katvā nikkhantaṃ dvādasayojanikaṃ parisaṃ tiṃsayojanaṃ saṅkassanagaramaggaṃ saṅkhipitvā taṅkhaṇaññeva sampāpesi. Trong trường hợp ấy, ai là người đã lấy vật ở xa làm cho thành gần? Chính là đức Thế Tôn. Thật vậy, vào lúc kết thúc song thông biến, khi đi đến cõi trời, đức Thế Tôn đã làm cho núi Yugandhara và núi Sineru trở nên gần, rồi từ mặt đất, Ngài đặt một bàn chân lên đỉnh núi Yugandhara và đặt bàn chân thứ hai lên đỉnh núi Sineru. Còn ai khác đã làm được như vậy? Chính là trưởng lão Mahāmoggallāna. Thật vậy, vị trưởng lão đã rút ngắn con đường dài ba mươi do-tuần đến thành Saṅkassana cho đoàn hội chúng dài mười hai do-tuần đang rời khỏi thành Sāvatthī sau khi đã thọ thực xong, và khiến họ đến nơi ngay trong khoảnh khắc ấy. Apica tambapaṇṇidīpe cūḷasamuddattheropi akāsi. Dubbhikkhasamaye kira therassa santikaṃ pātova satta bhikkhusatāni āgamaṃsu. Thero ‘‘mahā bhikkhusaṅgho kuhiṃ bhikkhācāro bhavissatī’’ti cintento sakalatambapaṇṇidīpe adisvā ‘‘paratīre pāṭaliputte bhavissatī’’ti disvā bhikkhū pattacīvaraṃ gāhāpetvā ‘‘ethāvuso, bhikkhācāraṃ gamissāmā’’ti pathaviṃ saṅkhipitvā pāṭaliputtaṃ gato. Bhikkhū ‘‘kataraṃ, bhante, imaṃ nagara’’nti pucchiṃsu. Pāṭaliputtaṃ, āvusoti. Pāṭaliputtaṃ nāma dūre bhanteti. Āvuso, mahallakattherā nāma dūrepi gahetvā santike karontīti. Mahāsamuddo kuhiṃ, bhanteti? Nanu, āvuso, antarā ekaṃ nīlamātikaṃ atikkamitvā āgatatthāti? Āma, bhante. Mahāsamuddo pana mahantoti. Āvuso, mahallakattherā nāma mahantampi khuddakaṃ karontīti. Lại nữa, ở đảo Tambapaṇṇi, trưởng lão Cūḷasamudda cũng đã làm được như vậy. Tương truyền, vào thời đói kém, bảy trăm vị tỳ-khưu đã đến chỗ trưởng lão vào lúc sáng sớm. Vị trưởng lão suy nghĩ: ‘Tăng chúng đông đảo quá, nơi nào sẽ có chỗ khất thực đây?’ Khi không thấy nơi nào trong toàn đảo Tambapaṇṇi, ngài thấy rằng: ‘Sẽ có ở thành Pāṭaliputta bên bờ kia.’ Sau khi thấy vậy, ngài bảo các vị tỳ-khưu mang y bát rồi nói: ‘Này chư hiền, chúng ta hãy đi khất thực.’ Ngài đã rút ngắn đất lại và đi đến thành Pāṭaliputta. Các vị tỳ-khưu hỏi: ‘Bạch ngài, thành này là thành nào?’ – ‘Này chư hiền, là thành Pāṭaliputta.’ – ‘Bạch ngài, thành Pāṭaliputta ở xa lắm mà.’ – ‘Này chư hiền, các vị đại trưởng lão có thể lấy vật ở xa làm cho thành gần.’ – ‘Bạch ngài, đại dương ở đâu?’ – ‘Này chư hiền, chẳng phải trên đường đi các vị đã bước qua một con mương màu xanh hay sao?’ – ‘Thưa vâng, bạch ngài. Nhưng đại dương thì rộng lớn lắm mà.’ – ‘Này chư hiền, các vị đại trưởng lão có thể làm cho vật rộng lớn trở thành nhỏ bé.’ Yathā cāyaṃ, evaṃ tissadattattheropi sāyanhasamaye nhāyitvā katuttarāsaṅgo mahābodhiṃ vandissāmīti citte uppanne santike akāsi. Cũng giống như vị này, trưởng lão Tissadatta vào buổi chiều, sau khi tắm và đắp thượng y, khi tâm khởi lên ý nghĩ: ‘Ta sẽ đảnh lễ cây Đại Bồ-đề,’ ngài đã làm cho nó trở nên gần. Santikaṃ pana gahetvā ko dūramakāsīti? Bhagavā. Bhagavā hi attano ca aṅgulimālassa (ma. ni. 2.348) ca antaraṃ santikampi dūramakāsīti. Vậy, ai là người đã lấy vật ở gần làm cho thành xa? Chính là đức Thế Tôn. Thật vậy, đức Thế Tôn đã làm cho khoảng cách giữa Ngài và Aṅgulimāla, dù ở gần, cũng trở thành xa. Atha ko bahukaṃ thokaṃ akāsīti? Mahākassapatthero. Rājagahe kira nakkhattadivase pañcasatā kumāriyo candapūve gahetvā nakkhattakīḷanatthāya gacchantiyo bhagavantaṃ disvā kiñci nādaṃsu. Pacchato āgacchantaṃ pana theraṃ disvā amhākaṃ thero eti pūvaṃ dassāmāti sabbā pūve [Pg.33] gahetvā theraṃ upasaṅkamiṃsu. Thero pattaṃ nīharitvā sabbaṃ ekapattapūramattamakāsi. Bhagavā theraṃ āgamayamāno purato nisīdi. Thero āharitvā bhagavato adāsi. Vậy, ai là người đã làm cho vật nhiều thành ít? Chính là trưởng lão Mahākassapa. Tương truyền, ở thành Rājagaha, vào ngày lễ hội, năm trăm thiếu nữ mang theo bánh hình mặt trăng, trong khi đi đến nơi vui chơi lễ hội, đã trông thấy đức Thế Tôn nhưng không cúng dường gì cả. Tuy nhiên, khi thấy vị trưởng lão đi đến từ phía sau, họ nói: ‘Trưởng lão của chúng ta đang đến, chúng ta hãy cúng dường bánh.’ Tất cả họ đều mang bánh đến gần vị trưởng lão. Vị trưởng lão lấy bát ra và làm cho tất cả số bánh ấy chỉ vừa đầy một bát. Đức Thế Tôn, trong khi chờ đợi vị trưởng lão, đã ngồi ở phía trước. Vị trưởng lão mang đến và dâng lên đức Thế Tôn. Illisaseṭṭhivatthusmiṃ pana mahāmoggallānatthero thokaṃ bahukamakāsi, kākavaliyavatthusmiñca bhagavā. Mahākassapatthero kira sattāhaṃ samāpattiyā vītināmetvā daliddasaṅgahaṃ karonto kākavaliyassa nāma duggatamanussassa gharadvāre aṭṭhāsi. Tassa jāyā theraṃ disvā patino pakkaṃ aloṇambilayāguṃ patte ākiri. Thero taṃ gahetvā bhagavato hatthe ṭhapesi. Bhagavā mahābhikkhusaṅghassa pahonakaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Ekapattena ābhatā sabbesaṃ pahosi. Kākavaliyopi sattame divase seṭṭhiṭṭhānaṃ alatthāti. Lại nữa, trong câu chuyện trưởng giả Illisa, trưởng lão Mahāmoggallāna đã làm cho vật ít thành nhiều, và trong câu chuyện Kālavaliya, đức Thế Tôn cũng vậy. Tương truyền, trưởng lão Mahākassapa sau khi trải qua bảy ngày trong thiền diệt, trong khi thực hành việc nâng đỡ người nghèo, đã đứng trước cửa nhà của một người nghèo tên là Kālavaliya. Vợ của người ấy, khi thấy vị trưởng lão, đã đổ vào bát món cháo chua không muối đã nấu cho chồng. Vị trưởng lão nhận lấy món ấy rồi đặt vào tay đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn đã chú nguyện làm cho món ấy đủ dùng cho đại chúng Tỳ-khưu. Món ăn được mang đến trong một cái bát đã đủ cho tất cả. Và Kālavaliya vào ngày thứ bảy đã nhận được địa vị trưởng giả. Na kevalañca thokassa bahukaraṇaṃ, madhuraṃ amadhuraṃ, amadhuraṃ madhurantiādīsupi yaṃ yaṃ icchati, sabbaṃ iddhimato ijjhati. Tathā hi mahāanuḷatthero nāma sambahule bhikkhū piṇḍāya caritvā sukkhabhattameva labhitvā gaṅgātīre nisīditvā paribhuñjamāne disvā gaṅgāya udakaṃ sappimaṇḍanti adhiṭṭhahitvā sāmaṇerānaṃ saññaṃ adāsi. Te thālakehi āharitvā bhikkhusaṅghassa adaṃsu. Sabbe madhurena sappimaṇḍena bhuñjiṃsūti. Và không chỉ có việc làm cho vật ít thành nhiều, mà trong các trường hợp như làm cho vật ngọt thành không ngọt, vật không ngọt thành ngọt, v.v..., bất cứ điều gì người có thần thông mong muốn, tất cả đều thành tựu. Thật vậy, vị trưởng lão tên là Mahāanuḷa, khi thấy nhiều vị Tỳ-khưu đi khất thực chỉ nhận được cơm khô, đang ngồi dùng bữa bên bờ sông Gaṅgā, ngài đã chú nguyện: 'Nước sông Gaṅgā hãy trở thành bơ lỏng', rồi ra hiệu cho các vị Sa-di. Các vị ấy dùng những cái bát nhỏ múc mang đến dâng cúng cho chúng Tỳ-khưu. Tất cả đã dùng bữa với bơ lỏng thơm ngon. Dibbena cakkhunāti idheva ṭhito ālokaṃ vaḍḍhetvā tassa brahmuno rūpaṃ passati. Idheva ca ṭhito sabbaṃ tassa bhāsato saddaṃ suṇāti. Cittaṃ pajānāti. Kāyavasena cittaṃ pariṇāmetīti karajakāyassa vasena cittaṃ pariṇāmeti. Pādakajjhānacittaṃ gahetvā kāye āropeti. Kāyānugatikaṃ karoti dandhagamanaṃ. Kāyagamanaṃ hi dandhaṃ hoti. Sukhasaññañca lahusaññañca okkamatīti pādakajjhānārammaṇena iddhicittena sahajātaṃ sukhasaññañca lahusaññañca okkamati pavisati phasseti sampāpuṇāti. Sukhasaññā nāma upekkhāsampayuttasaññā. Upekkhā hi santaṃ sukhanti vuttā. Sāyeva ca saññā nīvaraṇehi ceva vitakkādīhi paccanīkehi ca vimuttattā lahusaññātipi veditabbā. Taṃ okkantassa panassa karajakāyopi tūlapicu viya sallahuko hoti. So evaṃ vāyukkhittatūlapicunā [Pg.34] viya sallahukena dissamānena kāyena brahmalokaṃ gacchati. Evaṃ gacchanto ca sace icchati pathavīkasiṇavasena ākāse maggaṃ nimminitvā padasā gacchati. Sace icchati vāyokasiṇavasena vāyuṃ adhiṭṭhahitvā tūlapicu viya vāyunā gacchati. Apica gantukāmatā eva ettha pamāṇaṃ. ‘‘Sati hi gantukāmatāya’’ evaṃ katacittādhiṭṭhāno adhiṭṭhānavegukkhittova so issāsakhittasaro viya dissamāno gacchati. Với thiên nhãn: có nghĩa là, vị ấy đứng ngay tại đây, khuếch đại ánh sáng và thấy được sắc của vị Phạm thiên kia. Và cũng đứng ngay tại đây, vị ấy nghe được tất cả âm thanh của vị Phạm thiên kia đang nói. Vị ấy biết được tâm. 'Làm cho tâm biến đổi theo thân' có nghĩa là làm cho tâm biến đổi theo thân vật lý. Vị ấy lấy tâm thiền nền tảng đặt lên thân. Vị ấy làm cho nó thuận theo thân, di chuyển chậm chạp. Vì sự di chuyển của thân thì chậm chạp. 'Đi vào lạc tưởng và khinh an tưởng': có nghĩa là vị ấy đi vào, thâm nhập, tiếp xúc, đạt đến lạc tưởng và khinh an tưởng đồng sanh với tâm thần thông có thiền nền tảng làm đối tượng. Lạc tưởng chính là tưởng tương ưng với xả. Vì xả được gọi là lạc do tính tịch tịnh. Và chính tưởng ấy, do đã giải thoát khỏi các triền cái và các pháp đối nghịch như tầm, v.v..., cũng nên được biết là khinh an tưởng. Khi vị ấy đã đi vào trạng thái đó, thân vật lý của vị ấy cũng trở nên rất nhẹ nhàng như một cụm bông gòn. Vị ấy như vậy, với thân hữu hình nhẹ nhàng như một cụm bông gòn bị gió cuốn đi, đi đến cõi Phạm thiên. Và khi đi như vậy, nếu muốn, vị ấy bằng năng lực của biến xứ đất, hóa hiện ra con đường trên không và đi bộ. Nếu muốn, vị ấy bằng năng lực của biến xứ gió, chú nguyện vào gió và đi bằng gió như một cụm bông gòn. Hơn nữa, chính ý muốn đi là yếu tố quyết định ở đây. 'Vì khi có ý muốn đi', vị ấy, người đã thực hiện sự chú nguyện tâm như vậy, được ném đi bởi tốc lực của sự chú nguyện, đi với thân hữu hình giống như một mũi tên được bắn đi bởi cung thủ. Cittavasena kāyaṃ pariṇāmetīti kāyaṃ gahetvā citte āropeti. Cittānugatikaṃ karoti sīghagamanaṃ. Cittagamanaṃ hi sīghaṃ hoti. Sukhasaññañca lahusaññañca okkamatīti rūpakāyārammaṇena iddhicittena sahajātaṃ sukhasaññañca lahusaññañca okkamatīti. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Idaṃ pana cittagamanameva hoti. Evaṃ adissamānena kāyena gacchanto panāyaṃ kiṃ tassa adhiṭṭhānacittassa uppādakkhaṇe gacchati, udāhu ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe vāti vutte tīsupi khaṇesu gacchatīti thero āha. Kiṃ pana so sayaṃ gacchati nimmitaṃ pesetīti. Yathāruci karoti. Idha panassa sayaṃ gamanameva āgataṃ. 'Làm cho thân biến đổi theo tâm' có nghĩa là vị ấy lấy thân đặt lên tâm. Vị ấy làm cho nó thuận theo tâm, di chuyển nhanh chóng. Vì sự di chuyển của tâm thì nhanh chóng. 'Đi vào lạc tưởng và khinh an tưởng': có nghĩa là vị ấy đi vào lạc tưởng và khinh an tưởng đồng sanh với tâm thần thông có sắc thân làm đối tượng. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Tuy nhiên, đây chính là sự di chuyển của tâm. Vị này, khi đi với thân vô hình như vậy, đi vào sát-na sanh của tâm chú nguyện ấy, hay là vào sát-na trụ, sát-na diệt? Khi được hỏi như vậy, một vị trưởng lão đã nói rằng: 'Vị ấy đi trong cả ba sát-na'. Lại nữa, vị ấy tự mình đi hay gửi đi một hình nhân hóa hiện? Vị ấy làm theo ý muốn. Nhưng ở đây, chính sự tự mình đi của vị ấy đã được đề cập đến. Manomayanti adhiṭṭhānamanena nimmitattā manomayaṃ. Ahīnindriyanti idaṃ cakkhusotādīnaṃ saṇṭhānavasena vuttaṃ. Nimmitarūpe pana pasādo nāma natthi. Sace iddhimā caṅkamati nimmitopi tattha caṅkamatītiādi sabbaṃ sāvakanimmitaṃ sandhāya vuttaṃ. Buddhanimmito pana yaṃ yaṃ bhagavā karoti, taṃ tampi karoti. Bhagavato rucivasena aññampi karotīti. Ettha ca yaṃ so iddhimā idheva ṭhito dibbena cakkhunā rūpaṃ passati, dibbāya sotadhātuyā saddaṃ suṇāti, cetopariyañāṇena cittaṃ pajānāti, na ettāvatā kāyena vasaṃ vatteti. Yampi so idheva ṭhito tena brahmunā saddhiṃ santiṭṭhati sallapati sākacchaṃ samāpajjati, ettāvatāpi na kāyena vasaṃ vatteti. Yampissa dūrepi santike adhiṭṭhātītiādikaṃ adhiṭṭhānaṃ, ettāvatāpi na kāyena vasaṃ vatteti. Yampi so dissamānena vā adissamānena vā kāyena brahmalokaṃ gacchati, ettāvatāpi na kāyena vasaṃ vatteti. Yañca kho so tassa brahmuno purato rūpaṃ abhinimminātītiādinā nayena [Pg.35] vuttavidhānaṃ āpajjati, ettāvatā kāyena vasaṃ vatteti nāmaṃ. Sesaṃ panettha kāyena vasaṃ vattanāya pubbabhāgadassanatthaṃ vuttanti ayaṃ tāva adhiṭṭhānā iddhi. Do ý tạo: vì được hóa hiện bởi tâm chú nguyện nên gọi là 'do ý tạo'. 'Có các căn không khiếm khuyết': điều này được nói theo hình dạng của mắt, tai, v.v... Tuy nhiên, trong sắc được hóa hiện không có cái gọi là tịnh sắc. Toàn bộ những câu như 'Nếu người có thần thông đi kinh hành, hình nhân hóa hiện cũng đi kinh hành ở đó', v.v... được nói liên quan đến hình nhân do một vị Thinh văn hóa hiện. Còn hình nhân do đức Phật hóa hiện thì bất cứ việc gì đức Thế Tôn làm, nó cũng làm việc đó. Theo ý muốn của đức Thế Tôn, nó cũng làm cả việc khác. Và ở đây, việc người có thần thông ấy đứng ngay tại đây, dùng thiên nhãn thấy sắc, dùng thiên nhĩ thông nghe âm thanh, dùng tha tâm thông biết tâm, chừng ấy vẫn chưa gọi là 'dùng thân để điều khiển theo ý muốn'. Việc vị ấy đứng ngay tại đây, cùng đứng, cùng nói chuyện, cùng thảo luận với vị Phạm thiên kia, chừng ấy cũng chưa gọi là 'dùng thân để điều khiển theo ý muốn'. Việc vị ấy chú nguyện những điều như 'vật ở xa cũng thành gần', v.v..., chừng ấy cũng chưa gọi là 'dùng thân để điều khiển theo ý muốn'. Việc vị ấy đi đến cõi Phạm thiên bằng thân hữu hình hay vô hình, chừng ấy cũng chưa gọi là 'dùng thân để điều khiển theo ý muốn'. Nhưng khi vị ấy thực hiện phương pháp được nói theo cách 'vị ấy hóa hiện một sắc tướng trước mặt vị Phạm thiên kia', v.v..., chừng ấy mới được gọi là 'dùng thân để điều khiển theo ý muốn'. Phần còn lại ở đây được nói để chỉ ra phần chuẩn bị cho việc dùng thân để điều khiển theo ý muốn. Đây trước hết là Adhiṭṭhānā iddhi (Thần thông do chú nguyện). 398. Vikubbanāya pana manomayāya ca idaṃ nānākaraṇaṃ. Vikubbanaṃ tāva karontena ‘‘so pakativaṇṇaṃ vijahitvā kumārakavaṇṇaṃ vā dasseti, nāgavaṇṇaṃ vā dasseti, supaṇṇavaṇṇaṃ vā dasseti, asuravaṇṇaṃ vā dasseti, indavaṇṇaṃ vā dasseti, devavaṇṇaṃ vā dasseti, brahmavaṇṇaṃ vā dasseti, samuddavaṇṇaṃ vā dasseti, pabbatavaṇṇaṃ vā dasseti, sīhavaṇṇaṃ vā dasseti, byagghavaṇṇaṃ vā dasseti, dīpivaṇṇaṃ vā dasseti, hatthimpi dasseti, assampi dasseti, rathampi dasseti, pattimpi dasseti, vividhampi senābyūhaṃ dassetī’’ti (paṭi. ma. 3.13) evaṃ vuttesu kumārakavaṇṇādīsu yaṃ yaṃ ākaṅkhati, taṃ taṃ adhiṭṭhātabbaṃ. Adhiṭṭhahantena ca pathavīkasiṇādīsu aññatarārammaṇato abhiññāpādakajjhānato vuṭṭhāya attano kumārakavaṇṇo āvajjitabbo. Āvajjitvā parikammāvasāne puna samāpajjitvā vuṭṭhāya evarūpo nāma kumārako homīti adhiṭṭhātabbaṃ. Saha adhiṭṭhānacittena kumārako hoti devadatto viya (cūḷava. 333). Esa nayo sabbattha. 398. Vả lại, đây là sự khác biệt giữa Biến hóa thần thông (Vikubbanā) và Hóa sanh thần thông (Manomayā). Trước hết, người thực hành biến hóa thần thông, sau khi từ bỏ hình dạng tự nhiên của mình, có thể thị hiện hình dạng một cậu bé, hoặc thị hiện hình dạng một con rồng, hoặc thị hiện hình dạng một con garuḍa, hoặc thị hiện hình dạng một a-tu-la, hoặc thị hiện hình dạng của trời Đế Thích, hoặc thị hiện hình dạng một vị trời, hoặc thị hiện hình dạng một vị Phạm thiên, hoặc thị hiện hình dạng biển cả, hoặc thị hiện hình dạng một ngọn núi, hoặc thị hiện hình dạng một con sư tử, hoặc thị hiện hình dạng một con cọp, hoặc thị hiện hình dạng một con báo, cũng có thể thị hiện một con voi, cũng có thể thị hiện một con ngựa, cũng có thể thị hiện một cỗ xe, cũng có thể thị hiện một đội quân bộ, cũng có thể thị hiện cả một đội quân đa dạng. Trong số các hình dạng như hình cậu bé v.v... đã được nói đến như vậy, vị ấy mong muốn hình dạng nào thì nên quyết ý (adhiṭṭhāna) đến hình dạng đó. Và người đang quyết ý, sau khi xuất khỏi thiền nền tảng cho thắng trí có một trong các đề mục biến xứ đất v.v... làm đối tượng, nên hướng tâm đến hình dạng cậu bé của mình. Sau khi hướng tâm, vào cuối giai đoạn chuẩn bị, lại nhập thiền, rồi xuất thiền, nên quyết ý rằng: 'Mong rằng tôi trở thành một cậu bé có hình dạng như thế này'. Cùng với tâm quyết ý, vị ấy trở thành một cậu bé, giống như trường hợp của Devadatta. Phương pháp này áp dụng cho tất cả các trường hợp. Hatthimpi dassetītiādi panettha bahiddhāpi hatthiādidassanavasena vuttaṃ. Tattha hatthī homīti anadhiṭṭhahitvā hatthī hotūti adhiṭṭhātabbaṃ, assādīsupi eseva nayoti. Ayaṃ vikubbanā iddhi. Ở đây, câu 'cũng có thể thị hiện một con voi' v.v... cũng được nói theo nghĩa là thị hiện con voi v.v... ở bên ngoài. Trong trường hợp đó, không nên quyết ý rằng 'Mong rằng tôi trở thành con voi', mà nên quyết ý rằng 'Mong rằng có một con voi xuất hiện'. Đối với ngựa v.v... cũng theo phương pháp này. Đây là Biến hóa thần thông. 399. Manomayaṃ kātukāmo pana pādakajjhānato vuṭṭhāya kāyaṃ tāva āvajjitvā vuttanayeneva susiro hotūti adhiṭṭhāti, susiro hoti. Athassa abbhantare aññaṃ kāyaṃ āvajjitvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhāti, tassa abbhantare añño kāyo hotūti. So taṃ muñjamhā īsikaṃ viya kosiyā asiṃ viya karaṇḍāya ahiṃ viya ca abbāhati. Tena vuttaṃ ‘‘idha bhikkhu imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimmināti rūpiṃ manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyaṃ. Seyyathāpi puriso muñjamhā īsikaṃ pavāheyya, tassa evamassa ayaṃ muñjo ayaṃ īsikā[Pg.36], añño muñjo aññā īsikā, muñjamhātveva īsikā pavāḷhā’’tiādi (paṭi. ma. 3.14). Ettha ca yathā īsikādayo muñjādīhi sadisā honti, evaṃ manomayarūpaṃ iddhimatāsadisameva hotīti dassanatthaṃ etā upamā vuttāti. Ayaṃ manomayā iddhi. 399. Vả lại, người muốn tạo ra một thân do ý tạo, sau khi xuất khỏi thiền nền tảng, trước hết nên hướng tâm đến thân của mình, rồi quyết ý theo phương pháp đã nói: 'Mong rằng thân này trở nên rỗng không'. Và thân trở nên rỗng không. Kế đó, sau khi hướng tâm đến một thân khác ở bên trong thân mình, thực hiện công phu chuẩn bị, rồi quyết ý theo phương pháp đã nói, một thân khác liền hiện hữu bên trong thân của vị ấy. Vị ấy rút thân đó ra giống như người ta rút cọng lau ra khỏi bẹ, như rút gươm ra khỏi vỏ, và như rút rắn ra khỏi giỏ. Do đó, có lời dạy rằng: 'Ở đây, vị Tỳ khưu từ thân này hóa sanh ra một thân khác, có sắc, do ý tạo thành, có đủ tất cả các chi phần lớn nhỏ, không thiếu sót giác quan nào. Ví như một người rút cọng lau ra khỏi bẹ. Người ấy có thể nghĩ rằng: ‘Đây là bẹ, đây là cọng lau; bẹ khác, cọng lau khác; nhưng cọng lau được rút ra từ chính bẹ lau’.' v.v... Và ở đây, những ví dụ này được đưa ra để chỉ rõ rằng: cũng như cọng lau v.v... tương tự như bẹ lau v.v..., cũng vậy, sắc thân do ý tạo thành hoàn toàn tương tự như người có thần thông. Đây là Hóa sanh thần thông. Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge Như vậy, trong bộ Thanh Tịnh Đạo được soạn vì sự hoan hỷ của những người thiện trí, Iddhividhaniddeso nāma chương có tên là Biến Hóa Thần Thông Tường Giải, Dvādasamo paricchedo. là chương thứ mười hai. 13. Abhiññāniddeso 13. Thắng Trí Tường Giải Dibbasotadhātukathā Luận về Thiên Nhĩ Giới 400. Idāni [Pg.37] dibbasotadhātuyā niddesakkamo anuppatto. Tattha tato parāsu ca tīsu abhiññāsu so evaṃ samāhite cittetiādīnaṃ (dī. ni. 1.240 ādayo) attho vuttanayeneva veditabbo. Sabbattha pana visesamattameva vaṇṇayissāma. Tatra dibbāya sotadhātuyāti ettha dibbasadisattā dibbā. Devānaṃ hi sucaritakammanibbattā pittasemharuhirādīhi apalibuddhā upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇaṃ sampaṭicchanasamatthā dibbapasādasotadhātu hoti. Ayañcāpi imassa bhikkhuno vīriyabhāvanābalanibbattā ñāṇasotadhātu tādisāyevāti dibbasadisattā dibbā. Apica dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbā. Savanaṭṭhena nijjīvaṭṭhena ca sotadhātu. Sotadhātukiccakaraṇena ca sotadhātu viyātipi sotadhātu. Tāya dibbāya sotadhātuyā. 400. Bây giờ, đến lượt tường giải về Thiên nhĩ giới. Trong phần này và trong ba thắng trí kế tiếp, ý nghĩa của đoạn 'Vị ấy, khi tâm đã được định tĩnh như vậy...' nên được hiểu theo phương pháp đã giải thích. Tuy nhiên, chúng tôi sẽ chỉ giải thích những điểm đặc biệt trong tất cả các trường hợp. Trong đó, ở câu 'với thiên nhĩ giới', (từ 'thiên') được gọi là 'thiên' (dibbā) vì nó tương tự như của chư thiên. Thật vậy, nhĩ giới thanh tịnh của chư thiên, được sanh ra từ nghiệp thiện, không bị chướng ngại bởi đàm, mật, máu v.v..., và do thoát khỏi các phiền não phụ nên có khả năng tiếp nhận đối tượng ở xa. Và nhĩ giới trí tuệ này của vị Tỳ khưu, được sanh ra từ năng lực của sự tu tập tinh tấn, cũng giống như vậy; do đó, nó được gọi là 'thiên' vì tương tự như của chư thiên. Hơn nữa, nó được gọi là 'thiên' vì được thành tựu nhờ vào thiên trú (tức là các tầng thiền), và vì tự thân nó cũng nương vào thiên trú. Nó là 'nhĩ giới' (sotadhātu) theo nghĩa là nghe và theo nghĩa là vô tri. Và nó cũng là 'nhĩ giới' vì nó thực hiện chức năng của nhĩ giới, giống như nhĩ giới (vật chất). (Nghĩa là) với thiên nhĩ giới ấy. Visuddhāyāti parisuddhāya nirupakkilesāya. Atikkantamānusikāyāti manussūpacāraṃ atikkamitvā saddasavanena mānusikaṃ maṃsasotadhātuṃ atikkantāya vītivattitvā ṭhitāya. Ubho sadde suṇātīti dve sadde suṇāti. Katame dve? Dibbe ca mānuse ca, devānañca manussānañca saddeti vuttaṃ hoti. Etena padesapariyādānaṃ veditabbaṃ. Ye dūre santike cāti ye saddā dūre paracakkavāḷepi ye ca santike antamaso sadehasannissitapāṇakasaddāpi, te suṇātīti vuttaṃ hoti. Etena nippadesapariyādānaṃ veditabbaṃ. 'Thanh tịnh' (Visuddhāya) nghĩa là hoàn toàn trong sạch, không có phiền não phụ. 'Vượt ngoài tầm của con người' (Atikkantamānusikāya) nghĩa là vượt qua, đứng ngoài nhĩ giới bằng thịt của con người, bằng cách nghe âm thanh vượt qua phạm vi của con người. 'Nghe được cả hai loại âm thanh' (Ubho sadde suṇāti) nghĩa là nghe được hai loại âm thanh. Hai loại nào? Âm thanh của chư thiên và của loài người. Điều này có nghĩa là âm thanh của chư thiên và của loài người. Qua đây, nên hiểu là sự nắm bắt một phần. 'Những âm thanh ở xa và ở gần' (Ye dūre santike ca) có nghĩa là vị ấy nghe được những âm thanh ở xa, thậm chí ở một thế giới khác, và những âm thanh ở gần, cho đến cả tiếng của những sinh vật sống nương vào thân mình. Qua đây, nên hiểu là sự nắm bắt không còn sót lại. Kathaṃ panāyaṃ uppādetabbāti? Tena bhikkhunā abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya parikammasamādhicittena paṭhamataraṃ pakatisotapathe dūre oḷāriko araññe sīhādīnaṃ saddo āvajjitabbo. Vihāre ghaṇḍisaddo, bherisaddo, saṅkhasaddo, sāmaṇeradaharabhikkhūnaṃ sabbathāmena sajjhāyantānaṃ sajjhāyanasaddo, pakatikathaṃ kathentānaṃ ‘‘kiṃ bhante, kimāvuso’’tiādisaddo, sakuṇasaddo, vātasaddo, padasaddo, pakkuthitaudakassa [Pg.38] cicciṭāyanasaddo, ātape sussamānatālapaṇṇasaddo, kunthakipillikādisaddoti evaṃ sabboḷārikato pabhuti yathākkamena sukhumasaddā āvajjitabbā. Tena puratthimāya disāya saddānaṃ saddanimittaṃ manasikātabbaṃ. Pacchimāya, uttarāya, dakkhiṇāya, heṭṭhimāya, uparimāya disāya, puratthimāya anudisāya, pacchimāya, uttarāya, dakkhiṇāya anudisāya saddānaṃ saddanimittaṃ manasikātabbaṃ. Oḷārikānampi sukhumānampi saddānaṃ saddanimittaṃ manasikātabbaṃ. Tassa te saddā pākatikacittassāpi pākaṭā honti. Parikammasamādhicittassa pana ativiya pākaṭā. Làm thế nào để phát sanh (thiên nhĩ giới) này? Vị tỳ khưu ấy, sau khi nhập và xuất khỏi thiền làm nền tảng cho thắng trí, với tâm định sơ khởi, trước tiên nên hướng tâm đến âm thanh thô lậu ở xa, trong phạm vi của tai thường, như tiếng rống của sư tử v.v... trong rừng. (Nên hướng tâm đến) tiếng chuông trong tu viện, tiếng trống, tiếng tù và, tiếng tụng đọc của các vị sa di và tỳ khưu trẻ đang tụng đọc với tất cả sức lực, tiếng nói như “Thưa ngài, cái gì vậy? Thưa hiền giả, cái gì vậy?” của những người đang nói chuyện thông thường, tiếng chim, tiếng gió, tiếng bước chân, tiếng réo của nước sôi, tiếng sột soạt của lá cọ khô dưới nắng, tiếng của kiến, mối v.v... Cứ như thế, bắt đầu từ âm thanh thô lậu nhất, nên tuần tự hướng tâm đến các âm thanh vi tế. Vị ấy nên tác ý đến âm thanh tướng (saddanimitta) của các âm thanh ở phương đông. (Nên tác ý đến âm thanh tướng của các âm thanh) ở phương tây, phương bắc, phương nam, phương dưới, phương trên, ở hướng đông nam, tây nam, tây bắc, đông bắc. Nên tác ý đến âm thanh tướng của cả những âm thanh thô lậu và vi tế. Đối với vị ấy, những âm thanh ấy trở nên rõ ràng ngay cả với tâm bình thường. Nhưng đối với tâm định sơ khởi, chúng trở nên vô cùng rõ ràng. Tassevaṃ saddanimittaṃ manasikaroto idāni dibbasotadhātu uppajjissatīti tesu saddesu aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati. Tasmiṃ niruddhe cattāri pañca vā javanāni javanti, yesaṃ purimāni tīṇi cattāri vā parikammaupacārānulomagotrabhunāmakāni kāmāvacarāni, catutthaṃ pañcamaṃ vā appanācittaṃ rūpāvacaraṃ catutthajjhānikaṃ. Tattha yaṃ tena appanācittena saddhiṃ uppannaṃ ñāṇaṃ, ayaṃ dibbasotadhātūti veditabbā. Tato paraṃ tasmiṃ sote patito hoti. Taṃ thāmajātaṃ karontena ‘‘etthantare saddaṃ suṇāmī’’ti ekaṅgulamattaṃ paricchinditvā vaḍḍhetabbaṃ. Tato dvaṅgulacaturaṅgulaaṭṭhaṅgulavidatthiratanaantogabbhapamukhapāsādapariveṇasaṅghārāmagocaragāmajanapadādivasena yāva cakkavāḷaṃ tato vā bhiyyopi paricchinditvā paricchinditvā vaḍḍhetabbaṃ. Khi vị ấy đang tác ý đến âm thanh tướng như vậy, vào lúc ‘bây giờ thiên nhĩ giới sẽ phát sanh’, tâm hướng môn ý (manodvārāvajjana) khởi lên, lấy một trong những âm thanh ấy làm đối tượng. Khi tâm ấy diệt, bốn hoặc năm tốc hành tâm (javana) khởi lên. Trong đó, ba hoặc bốn tâm đầu tiên là các tâm dục giới có tên là sơ khởi (parikamma), cận hành (upacāra), thuận thứ (anuloma), và chuyển tộc (gotrabhu). Tâm thứ tư hoặc thứ năm là tâm an chỉ (appanācitta), thuộc sắc giới, thuộc thiền thứ tư. Ở đây, trí tuệ nào sanh khởi cùng với tâm an chỉ ấy, nên được biết đó là thiên nhĩ giới. Sau đó, vị ấy được xem là đã rơi vào dòng chảy của nhĩ (trí tuệ) ấy. Vị ấy, trong khi làm cho nó trở nên mạnh mẽ, nên khoanh vùng một khoảng chừng một ngón tay và phát triển (khả năng nghe) với ý nghĩ ‘tôi sẽ nghe âm thanh trong khoảng này’. Sau đó, nên tuần tự khoanh vùng và phát triển theo cách thức hai ngón tay, bốn ngón tay, tám ngón tay, một gang tay, một khuỷu tay, bên trong phòng, hiên nhà, lầu đài, khuôn viên, tự viện, làng khất thực, quận, v.v... cho đến toàn cõi thế giới, hoặc xa hơn nữa. Evaṃ adhigatābhiñño esa pādakajjhānārammaṇena phuṭṭhokāsabbhantaragatepi sadde puna pādakajjhānaṃ asamāpajjitvāpi abhiññāñāṇena suṇātiyeva. Evaṃ suṇanto ca sacepi yāva brahmalokā saṅkhabheripaṇavādisaddehi ekakolāhalaṃ hoti, pāṭiyekkaṃ vavatthapetukāmatāya sati ayaṃ saṅkhasaddo ayaṃ bherisaddoti vavatthapetuṃ sakkotiyevāti. Vị ấy, người đã đắc thắng trí như vậy, có thể nghe được các âm thanh ngay cả trong không gian bị bao phủ bởi đối tượng của thiền nền tảng, mà không cần nhập lại thiền nền tảng, chỉ bằng thắng trí. Và khi nghe như vậy, cho dù có một sự huyên náo đồng loạt bởi các âm thanh của tù và, trống trận, trống nhỏ, v.v... cho đến cõi Phạm thiên, nếu có ý muốn phân biệt từng âm thanh một, vị ấy vẫn có thể phân biệt được rằng ‘đây là tiếng tù và, đây là tiếng trống trận’. Dibbasotadhātukathā niṭṭhitā. Phần luận về Thiên Nhĩ Giới kết thúc. Cetopariyañāṇakathā Luận về Tha Tâm Thông 401. Cetopariyañāṇakathāya [Pg.39] cetopariyañāṇāyāti ettha pariyātīti pariyaṃ, paricchindatīti attho. Cetaso pariyaṃ cetopariyaṃ. Cetopariyañca taṃ ñāṇañcāti cetopariyañāṇaṃ. Tadatthāyāti vuttaṃ hoti. Parasattānanti attānaṃ ṭhapetvā sesasattānaṃ. Parapuggalānanti idampi iminā ekatthameva. Veneyyavasena pana desanāvilāsena ca byañjananānattaṃ kataṃ. Cetasā cetoti attano cittena tesaṃ cittaṃ. Paricca pajānātīti paricchinditvā sarāgādivasena nānappakārato jānāti. 401. Trong phần luận về Tha Tâm Thông, ở đây trong câu ‘cetopariyañāṇāya’ (để có được tha tâm thông), ‘pariyaṃ’ là vì nó thấu suốt (pariyāti); nghĩa là nó xác định (paricchindati). ‘Cetopariyaṃ’ là sự thấu suốt tâm (cetaso pariyaṃ). ‘Cetopariyañāṇaṃ’ là vì nó vừa là sự thấu suốt tâm (cetopariyaṃ) vừa là trí tuệ (ñāṇa). ‘Tadatthāya’ (vì mục đích đó) có nghĩa là như vậy. ‘Parasattānaṃ’ (của các chúng sanh khác) nghĩa là của các chúng sanh còn lại, trừ bản thân mình ra. ‘Parapuggalānaṃ’ (của các cá nhân khác) cũng có cùng ý nghĩa với từ này. Tuy nhiên, sự khác biệt về từ ngữ được tạo ra là do tùy thuộc vào căn cơ của người nghe và do sự khéo léo trong thuyết pháp. ‘Cetasā ceto’ (tâm bằng tâm) nghĩa là bằng tâm của mình (biết) tâm của họ. ‘Paricca pajānāti’ (biết một cách thấu suốt) nghĩa là biết bằng cách xác định theo nhiều cách khác nhau, tùy theo (tâm) có tham, v.v... Kathaṃ panetaṃ ñāṇaṃ uppādetabbanti? Etañhi dibbacakkhuvasena ijjhati, taṃ etassa parikammaṃ. Tasmā tena bhikkhunā ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā parassa hadayarūpaṃ nissāya vattamānassa lohitassa vaṇṇaṃ passitvā cittaṃ pariyesitabbaṃ. Yadā hi somanassacittaṃ vattati, tadā rattaṃ nigrodhapakkasadisaṃ hoti. Yadā domanassacittaṃ vattati, tadā kāḷakaṃ jambupakkasadisaṃ. Yadā upekkhācittaṃ vattati, tadā pasannatilatelasadisaṃ. Tasmā tena ‘‘idaṃ rūpaṃ somanassindriyasamuṭṭhānaṃ, idaṃ domanassindriyasamuṭṭhānaṃ, idaṃ upekkhindriyasamuṭṭhāna’’nti parassa hadayalohitavaṇṇaṃ passitvā cittaṃ pariyesantena cetopariyañāṇaṃ thāmagataṃ kātabbaṃ. Evaṃ thāmagate hi tasmiṃ anukkamena sabbampi kāmāvacaracittaṃ rūpāvacarārūpāvacaracittañca pajānāti cittā cittameva saṅkamanto vināpi hadayarūpadassanena. Vuttampi cetaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘āruppe parassa cittaṃ jānitukāmo kassa hadayarūpaṃ passati, kassindriyavikāraṃ oloketīti? Na kassaci. Iddhimato visayo esa yadidaṃ yattha katthaci cittaṃ āvajjanto soḷasappabhedaṃ cittaṃ jānāti. Akatābhinivesassa pana vasena ayaṃ kathā’’ti. Làm thế nào để phát sanh trí tuệ này? Trí tuệ này thành tựu được là nhờ vào thiên nhãn, đó là sự chuẩn bị sơ khởi cho trí tuệ này. Do đó, vị tỳ khưu ấy, sau khi đã phát triển ánh sáng, nên tìm kiếm tâm bằng cách dùng thiên nhãn để thấy màu sắc của máu đang lưu chuyển, nương vào sắc trái tim (hadayarūpa) của người khác. Vì khi tâm hoan hỷ (somanassa) khởi lên, máu có màu đỏ, giống như quả cây đa chín. Khi tâm ưu phiền (domanassa) khởi lên, nó có màu đen, giống như quả trâm chín. Khi tâm xả (upekkhā) khởi lên, nó trong suốt, giống như dầu mè. Do đó, vị ấy nên làm cho tha tâm thông trở nên mạnh mẽ bằng cách tìm kiếm tâm sau khi đã thấy màu sắc của máu trong tim của người khác, (suy xét rằng) ‘sắc này do hỷ căn làm sanh khởi, sắc này do ưu căn làm sanh khởi, sắc này do xả căn làm sanh khởi’. Khi trí tuệ ấy đã trở nên mạnh mẽ như vậy, vị ấy tuần tự biết được tất cả tâm dục giới và tâm sắc giới, vô sắc giới, bằng cách chuyển từ tâm này sang tâm khác mà không cần phải thấy sắc trái tim. Điều này cũng đã được nói trong Chú giải: ‘Ở cõi vô sắc, người muốn biết tâm của người khác thì thấy sắc trái tim của ai, quan sát sự biến đổi của các căn của ai? Không của ai cả. Đây là phạm vi của người có thần thông, người mà khi hướng tâm đến bất cứ đâu cũng biết được tâm có mười sáu loại khác nhau. Tuy nhiên, lời dạy này là dành cho người chưa thành thục’. Sarāgaṃ vā cittantiādīsu pana aṭṭhavidhaṃ lobhasahagataṃ cittaṃ sarāgaṃ cittanti veditabbaṃ. Avasesaṃ catubhūmakaṃ kusalābyākataṃ cittaṃ vītarāgaṃ. Dve domanassacittāni dve vicikicchuddhaccacittānīti imāni pana cattāri cittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti. Duvidhaṃ pana domanassacittaṃ sadosaṃ cittaṃ nāma. Sabbampi catubhūmakaṃ kusalābyākataṃ vītadosaṃ. Sesāni dasākusalacittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti. Lại nữa, trong các câu bắt đầu bằng ‘Sarāgaṃ vā cittaṃ’, nên biết rằng tám loại tâm câu hành với tham được gọi là tâm có tham (sarāgaṃ cittaṃ). Các tâm thiện và vô ký thuộc bốn cõi còn lại là tâm không có tham (vītarāgaṃ). Lại nữa, bốn tâm này, tức là hai tâm câu hành với ưu và hai tâm câu hành với hoài nghi và trạo cử, không được bao gồm trong cặp đôi này. Tuy nhiên, một số vị trưởng lão cũng bao gồm cả chúng. Lại nữa, hai loại tâm câu hành với ưu được gọi là tâm có sân (sadosaṃ cittaṃ). Tất cả các tâm thiện và vô ký thuộc bốn cõi là tâm không có sân (vītadosaṃ). Mười tâm bất thiện còn lại không được bao gồm trong cặp đôi này. Tuy nhiên, một số vị trưởng lão cũng bao gồm cả chúng. Samohaṃ [Pg.40] vītamohanti ettha pana pāṭipuggalikanayena vicikicchuddhaccasahagatadvayameva samohaṃ, mohassa pana sabbākusalesu sambhavato dvādasavidhampi akusalacittaṃ samohaṃ cittanti veditabbaṃ. Avasesaṃ vītamohaṃ. Thinamiddhānugataṃ pana saṃkhittaṃ. Uddhaccānugataṃ vikkhittaṃ. Rūpāvacarārūpāvacaraṃ mahaggataṃ. Avasesaṃ amahaggataṃ. Sabbampi tebhūmakaṃ sauttaraṃ. Lokuttaraṃ anuttaraṃ. Upacārappattaṃ appanāppattañca samāhitaṃ. Ubhayamappattaṃ asamāhitaṃ. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭipassaddhinissaraṇavimuttippattaṃ vimuttaṃ. Pañcavidhampi etaṃ vimuttimappattaṃ avimuttanti veditabbaṃ. Iti cetopariyañāṇalābhī bhikkhu sabbappakārampi idaṃ sarāgaṃ vā cittaṃ…pe… avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajānātīti. Ở đây, trong câu ‘Samohaṃ vītamohaṃ’, theo phương pháp cá biệt (pāṭipuggalikanayena), chỉ có hai tâm câu hành với hoài nghi và trạo cử là có si (samohaṃ). Tuy nhiên, vì si có mặt trong tất cả các tâm bất thiện, nên nên biết rằng tất cả mười hai loại tâm bất thiện đều là tâm có si. Các tâm còn lại là tâm không có si (vītamohaṃ). Lại nữa, tâm bị hôn trầm thụy miên chi phối là tâm co rút (saṃkhittaṃ). Tâm bị trạo cử chi phối là tâm phóng dật (vikkhittaṃ). Tâm sắc giới và vô sắc giới là tâm quảng đại (mahaggataṃ). Các tâm còn lại là tâm không quảng đại (amahaggataṃ). Tất cả tâm thuộc ba cõi là tâm hữu thượng (sauttaraṃ). Tâm siêu thế là tâm vô thượng (anuttaraṃ). Tâm đạt đến cận hành và tâm đạt đến an chỉ là tâm định tĩnh (samāhitaṃ). Tâm không đạt đến cả hai là tâm không định tĩnh (asamāhitaṃ). Tâm đạt đến sự giải thoát bằng cách chế ngự nhất thời (tadaṅga), trấn áp (vikkhambhana), đoạn tuyệt (samuccheda), an tịnh (paṭipassaddhi), và xuất ly (nissaraṇa) là tâm giải thoát (vimuttaṃ). Nên biết rằng tâm không đạt đến năm loại giải thoát này là tâm không giải thoát (avimuttaṃ). Do đó, vị tỳ khưu có tha tâm thông biết rõ tất cả các loại tâm này, như tâm có tham... (v.v.)... hoặc tâm không giải thoát là tâm không giải thoát. Cetopariyañāṇakathā niṭṭhitā. Phần luận về tha tâm thông đã kết thúc. Pubbenivāsānussatiñāṇakathā Phần luận về túc mạng minh 402. Pubbenivāsānussatiñāṇakathāyaṃ pubbenivāsānussatiñāṇāyāti (dī. ni. 1.244) pubbenivāsānussatimhi yaṃ ñāṇaṃ, tadatthāya. Pubbenivāsoti pubbe atītajātīsu nivutthakkhandhā. Nivutthāti ajjhāvutthā anubhūtā attano santāne uppajjitvā niruddhā. Nivutthadhammā vā. Nivutthāti gocaranivāsena nivutthā attano viññāṇena viññātā paricchinnā, paraviññāṇaviññātāpi vā chinnavaṭumakānussaraṇādīsu, te buddhānaṃyeva labbhanti. Pubbenivāsānussatīti yāya satiyā pubbenivāsaṃ anussarati, sā pubbenivāsānussati. Ñāṇanti tāya satiyā sampayuttañāṇaṃ. Evamimassa pubbenivāsānussatiñāṇassa atthāya pubbenivāsānussatiñāṇāya etassa ñāṇassa adhigamāya pattiyāti vuttaṃ hoti. 402. Trong phần luận về túc mạng minh, câu ‘pubbenivāsānussatiñāṇāya’ có nghĩa là: trí tuệ nào có trong sự tùy niệm các kiếp quá khứ, (hành thiền) là vì mục đích của trí tuệ đó. ‘Pubbenivāsa’ là các uẩn đã từng trú ngụ trong các kiếp quá khứ. ‘Nivuttha’ (đã từng trú ngụ) có nghĩa là đã từng sống, đã từng kinh nghiệm, đã sanh và diệt trong dòng tương tục của chính mình. Hoặc là các pháp đã từng trú ngụ. ‘Nivuttha’ có nghĩa là đã từng trú ngụ theo cách trú ngụ của hành xứ, đã được biết, đã được phân định bởi thức của chính mình. Hoặc trong các trường hợp như tùy niệm về những vị đã đoạn tận vòng luân hồi, (các pháp) cũng được biết bởi thức của người khác; những pháp ấy chỉ có thể được các vị Phật chứng đắc. ‘Pubbenivāsānussati’ là: niệm nào mà nhờ đó người ta tùy niệm các kiếp quá khứ, niệm đó là tùy niệm các kiếp quá khứ. ‘Ñāṇa’ là trí tuệ tương ưng với niệm đó. Như vậy, được nói rằng ‘pubbenivāsānussatiñāṇāya’ có nghĩa là vì mục đích của trí tuệ tùy niệm các kiếp quá khứ này, để chứng đắc, để đạt đến trí tuệ này. Anekavihitanti anekavidhaṃ, anekehi vā pakārehi pavattitaṃ, saṃvaṇṇitanti attho. Pubbenivāsanti samanantarātītabhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthasantānaṃ. Anussaratīti khandhapaṭipāṭivasena cutipaṭisandhivasena vā anugantvā anugantvā sarati. Imañhi pubbenivāsaṃ cha janā anussaranti – titthiyā, pakatisāvakā, mahāsāvakā, aggasāvakā, paccekabuddhā, buddhāti. ‘Anekavihitaṃ’ có nghĩa là nhiều loại, hoặc được tiến hành, được mô tả theo nhiều cách. ‘Pubbenivāsaṃ’ là dòng tương tục đã từng trú ngụ ở nơi này nơi kia, bắt đầu từ kiếp sống ngay trước kiếp này. ‘Anussarati’ là nhớ lại bằng cách truy theo, truy theo hoặc theo thứ tự các uẩn hoặc theo thứ tự tử và tái sanh. Có sáu hạng người có thể tùy niệm các kiếp quá khứ này: ngoại đạo, thinh văn thông thường, đại thinh văn, thượng thủ thinh văn, Phật Độc Giác, và các vị Phật. Tattha [Pg.41] titthiyā cattālīsaṃyeva kappe anussaranti, na tato paraṃ. Kasmā, dubbalapaññattā. Tesañhi nāmarūpaparicchedavirahitattā dubbalā paññā hoti. Pakatisāvakā kappasatampi kappasahassampi anussarantiyeva, balavapaññattā. Asītimahāsāvakā satasahassakappe anussaranti. Dve aggasāvakā ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ satasahassañca. Paccekabuddhā dve asaṅkhyeyyāni satasahassañca. Ettako hi etesaṃ abhinīhāro. Buddhānaṃ pana paricchedo nāma natthi. Trong số đó, các ngoại đạo chỉ có thể tùy niệm bốn mươi kiếp, không thể xa hơn. Tại sao? Vì trí tuệ của họ yếu kém. Thật vậy, trí tuệ của họ yếu kém vì họ không có sự phân định danh và sắc. Các thinh văn thông thường có thể tùy niệm một trăm kiếp hoặc một ngàn kiếp, vì trí tuệ của họ mạnh mẽ. Tám mươi vị đại thinh văn có thể tùy niệm một trăm ngàn kiếp. Hai vị thượng thủ thinh văn có thể tùy niệm một a-tăng-kỳ và một trăm ngàn kiếp. Các vị Phật Độc Giác có thể tùy niệm hai a-tăng-kỳ và một trăm ngàn kiếp. Vì sự phát nguyện của họ chỉ kéo dài chừng đó. Nhưng đối với các vị Phật, không có giới hạn nào cả. Titthiyā ca khandhapaṭipāṭimeva saranti, paṭipāṭiṃ muñcitvā cutipaṭisandhivasena sarituṃ na sakkonti. Tesañhi andhānaṃ viya icchitapadesokkamanaṃ natthi. Yathā pana andhā yaṭṭhiṃ amuñcitvāva gacchanti, evaṃ te khandhānaṃ paṭipāṭiṃ amuñcitvāva saranti. Pakatisāvakā khandhapaṭipāṭiyāpi anussaranti cutipaṭisandhivasenapi saṅkamanti. Tathā asītimahāsāvakā. Dvinnaṃ pana aggasāvakānaṃ khandhapaṭipāṭikiccaṃ natthi. Ekassa attabhāvassa cutiṃ disvā paṭisandhiṃ passanti, puna aparassa cutiṃ disvā paṭisandhinti evaṃ cutipaṭisandhivaseneva saṅkamantā gacchanti. Tathā paccekabuddhā. Các ngoại đạo chỉ nhớ theo thứ tự các uẩn, họ không thể nhớ theo thứ tự tử và tái sanh bằng cách bỏ qua thứ tự (các uẩn). Thật vậy, đối với họ, không có việc đi đến nơi mong muốn như người mù. Giống như người mù đi mà không buông cây gậy, họ cũng nhớ mà không buông thứ tự các uẩn. Các thinh văn thông thường có thể tùy niệm theo thứ tự các uẩn và cũng có thể chuyển qua theo thứ tự tử và tái sanh. Tám mươi vị đại thinh văn cũng vậy. Nhưng đối với hai vị thượng thủ thinh văn, không có việc phải theo thứ tự các uẩn. Sau khi thấy cái chết của một kiếp sống, họ thấy sự tái sanh; rồi sau khi thấy cái chết của một kiếp sống khác, họ thấy sự tái sanh. Như vậy, họ di chuyển và đi tới chỉ theo thứ tự tử và tái sanh. Các vị Phật Độc Giác cũng vậy. Buddhānaṃ pana neva khandhapaṭipāṭikiccaṃ, na cutipaṭisandhivasena saṅkamanakiccaṃ atthi. Tesañhi anekāsu kappakoṭīsu heṭṭhā vā upari vā yaṃ yaṃ ṭhānaṃ icchanti, taṃ taṃ pākaṭameva hoti. Tasmā anekāpi kappakoṭiyo peyyālapāḷiṃ viya saṃkhipitvā yaṃ yaṃ icchanti, tatra tatreva okkamantā sīhokkantavasena gacchanti. Evaṃ gacchantānañca nesaṃ ñāṇaṃ yathā nāma katavālavedhaparicayassa sarabhaṅgasadisassa dhanuggahassa khitto saro antarā rukkhalatādīsu asajjamāno lakkheyeva patati, na sajjati, na virajjhati, evaṃ antarantarāsu jātīsu na sajjati, na virajjhati, asajjamānaṃ avirajjhamānaṃ icchiticchitaṭṭhānaṃyeva gaṇhāti. Nhưng đối với các vị Phật, không có việc phải theo thứ tự các uẩn, cũng không có việc phải chuyển qua theo thứ tự tử và tái sanh. Thật vậy, đối với các Ngài, trong vô số ức kiếp, dù ở dưới hay ở trên, bất cứ nơi nào các Ngài muốn (nhớ lại), nơi đó đều hiện rõ. Do đó, giống như tóm tắt một đoạn kinh văn tỉnh lược (peyyālapāḷi), các Ngài tóm tắt cả vô số ức kiếp, và bất cứ điều gì các Ngài muốn, các Ngài đi vào ngay tại đó, di chuyển theo cách của sư tử nhảy. Và khi các Ngài di chuyển như vậy, trí tuệ của các Ngài giống như mũi tên được bắn bởi một cung thủ đã thực hành bắn xuyên qua lông đuôi ngựa, giống như Sarabhaṅga, mũi tên đó không bị vướng vào cây cối, dây leo, v.v., ở giữa, mà chỉ rơi vào mục tiêu, không bị vướng, không bị trượt. Tương tự như vậy, trí tuệ của các Ngài không bị vướng, không bị trượt trong các kiếp sống ở giữa; không bị vướng, không bị trượt, nó nắm bắt chính xác nơi mong muốn. Imesu ca pana pubbenivāsaṃ anussaraṇasattesu titthiyānaṃ pubbenivāsadassanaṃ khajjupanakapabhāsadisaṃ hutvā upaṭṭhāti. Pakatisāvakānaṃ dīpappabhāsadisaṃ. Mahāsāvakānaṃ ukkāpabhāsadisaṃ. Aggasāvakānaṃ osadhitārakappabhāsadisaṃ. Paccekabuddhānaṃ candappabhāsadisaṃ. Buddhānaṃ rasmisahassapaṭimaṇḍitasaradasūriyamaṇḍalasadisaṃ hutvā upaṭṭhāti. Lại nữa, trong số các chúng sanh có khả năng nhớ lại các tiền kiếp này, cái thấy về tiền kiếp của các ngoại đạo hiện khởi giống như ánh sáng của đom đóm. Của các vị thinh văn thường giống như ánh sáng của ngọn đèn. Của các vị đại thinh văn giống như ánh sáng của bó đuốc. Của các vị thượng thủ thinh văn giống như ánh sáng của sao mai. Của các vị Phật Độc Giác giống như ánh sáng của mặt trăng. Của các vị Phật, (cái thấy) hiện khởi giống như vầng mặt trời mùa thu được trang hoàng với ngàn tia sáng. Titthiyānañca [Pg.42] pubbenivāsānussaraṇaṃ andhānaṃ yaṭṭhikoṭigamanaṃ viya hoti. Pakatisāvakānaṃ daṇḍakasetugamanaṃ viya. Mahāsāvakānaṃ jaṅghasetugamanaṃ viya. Aggasāvakānaṃ sakaṭasetugamanaṃ viya. Paccekabuddhānaṃ mahājaṅghamaggagamanaṃ viya. Buddhānaṃ mahāsakaṭamaggagamanaṃ viya. Và sự tưởng nhớ tiền kiếp của các ngoại đạo giống như việc đi lại của người mù bằng đầu gậy. Của các vị thinh văn thường giống như việc đi qua cây cầu độc mộc. Của các vị đại thinh văn giống như việc đi qua cây cầu cho người đi bộ. Của các vị thượng thủ thinh văn giống như việc đi qua cây cầu cho xe. Của các vị Phật Độc Giác giống như việc đi trên con đường lớn cho người đi bộ. Của các vị Phật giống như việc đi trên con đường lớn cho xe. Imasmiṃ pana adhikāre sāvakānaṃ pubbenivāsānussaraṇaṃ adhippetaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘anussaratīti khandhapaṭipāṭivasena cutipaṭisandhivasena vā anugantvā anugantvā saratī’’ti. Tuy nhiên, trong chương này, sự tưởng nhớ tiền kiếp của các vị thinh văn được chủ trương. Do đó, đã được nói rằng: ‘Vị ấy tưởng nhớ (anussarati) có nghĩa là vị ấy nhớ lại (sarati) bằng cách truy tầm theo, truy tầm theo thứ tự của các uẩn hoặc theo thứ tự của tử và tái sanh.’ 403. Tasmā evamanussaritukāmena ādikammikena bhikkhunā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantena rahogatena paṭisallinena paṭipāṭiyā cattāri jhānāni samāpajjitvā abhiññāpādakacatutthajjhānato vuṭṭhāya sabbapacchimā nisajjā āvajjitabbā. Tato āsanapaññāpanaṃ, senāsanappavesanaṃ, pattacīvarapaṭisāmanaṃ, bhojanakālo, gāmato āgamanakālo, gāme piṇḍāya caritakālo, gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhakālo, vihārato nikkhamanakālo, cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavandanakālo, pattadhovanakālo, pattapaṭiggahaṇakālo, pattapaṭiggahaṇato yāva mukhadhovanā katakiccaṃ, paccūsakāle katakiccaṃ, majjhimayāme katakiccaṃ, paṭhamayāme katakiccanti evaṃ paṭilomakkamena sakalaṃ rattindivaṃ katakiccaṃ āvajjitabbaṃ. Ettakaṃ pana pakaticittassapi pākaṭaṃ hoti. Parikammasamādhicittassa pana atipākaṭameva. 403. Do đó, vị tỳ khưu sơ cơ muốn tưởng nhớ như vậy, sau bữa ăn, sau khi đi khất thực về, đến một nơi thanh vắng, độc cư, nên tuần tự nhập bốn bậc thiền, và sau khi xuất khỏi thiền thứ tư là nền tảng cho thắng trí, nên hướng tâm đến lần ngồi cuối cùng. Từ đó, (hướng tâm đến) việc sửa soạn chỗ ngồi, việc đi vào trú xứ, việc cất y bát, giờ ăn, giờ từ làng về, giờ đi khất thực trong làng, giờ đi vào làng để khất thực, giờ đi ra khỏi tu viện, giờ đảnh lễ sân tháp, sân bồ đề, giờ rửa bát, giờ nhận bát, những việc đã làm từ lúc nhận bát cho đến lúc rửa mặt, những việc đã làm vào lúc rạng đông, những việc đã làm vào canh giữa, những việc đã làm vào canh đầu. Như vậy, nên hướng tâm đến những việc đã làm trong suốt cả ngày lẫn đêm theo thứ tự ngược dòng. Chừng ấy việc thì đối với tâm bình thường cũng đã rõ ràng. Nhưng đối với tâm có định cận hành thì lại càng vô cùng rõ ràng. Sace panettha kiñci na pākaṭaṃ hoti, puna pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya āvajjitabbaṃ. Ettakena dīpe jalite viya pākaṭaṃ hoti. Evaṃ paṭilomakkameneva dutiyadivasepi tatiyacatutthapañcamadivasepi dasāhepi aḍḍhamāsepi māsepi yāva saṃvaccharāpi katakiccaṃ āvajjitabbaṃ. Eteneva upāyena dasavassāni vīsativassānīti yāva imasmiṃ bhave attano paṭisandhi, tāva āvajjantena purimabhave cutikkhaṇe pavattitanāmarūpaṃ āvajjitabbaṃ. Pahoti hi paṇḍito bhikkhu paṭhamavāreneva paṭisandhiṃ ugghāṭetvā cutikkhaṇe nāmarūpamārammaṇaṃ kātuṃ. Nếu có điều gì trong đây không được rõ ràng, vị ấy nên nhập lại thiền nền tảng, sau khi xuất thiền, nên hướng tâm đến. Nhờ chừng ấy, sự việc trở nên rõ ràng như thể ngọn đèn được thắp lên. Cứ như vậy, theo thứ tự ngược dòng, vị ấy nên hướng tâm đến những việc đã làm vào ngày thứ hai, cũng như ngày thứ ba, thứ tư, thứ năm, trong mười ngày, trong nửa tháng, trong một tháng, cho đến một năm. Bằng phương pháp này, vị ấy nên hướng tâm trong mười năm, hai mươi năm, cho đến khi đến sự tái sanh của mình trong kiếp này. Khi hướng tâm đến đó, vị ấy nên hướng tâm đến danh-sắc đã khởi lên vào khoảnh khắc tử trong kiếp trước. Vị tỳ khưu có trí tuệ có thể ngay trong lần đầu tiên vén mở được sự tái sanh và lấy danh-sắc vào khoảnh khắc tử làm đối tượng. Yasmā pana purimabhave nāmarūpaṃ asesaṃ niruddhaṃ aññaṃ uppannaṃ, tasmā taṃ ṭhānaṃ āhundarikaṃ andhatamamiva hoti duddasaṃ duppaññena. Tenāpi ‘‘na sakkomahaṃ [Pg.43] paṭisandhiṃ ugghāṭetvā cutikkhaṇe pavattitanāmarūpamārammaṇaṃ kātu’’nti dhuranikkhepo na kātabbo. Tadeva pana pādakajjhānaṃ punappunaṃ samāpajjitabbaṃ. Tato ca vuṭṭhāya vuṭṭhāya taṃ ṭhānaṃ āvajjitabbaṃ. Tuy nhiên, vì danh-sắc trong kiếp trước đã diệt tận không còn dư tàn và một (danh-sắc) khác đã sanh lên, do đó, nơi ấy trở nên chật hẹp, giống như bóng tối dày đặc, khó thấy đối với người có trí tuệ yếu kém. Dù vậy, vị ấy cũng không nên từ bỏ gánh nặng (nỗ lực) rằng: ‘Ta không thể vén mở sự tái sanh và lấy danh-sắc đã khởi lên vào khoảnh khắc tử làm đối tượng.’ Trái lại, vị ấy nên nhập đi nhập lại chính thiền nền tảng ấy. Và sau khi xuất khỏi thiền, vị ấy nên hướng tâm đến nơi ấy. Evaṃ karonto hi seyyathāpi nāma balavā puriso kūṭāgārakaṇṇikatthāya mahārukkhaṃ chindanto sākhāpalāsacchedanamatteneva pharasudhārāya vipannāya mahārukkhaṃ chindituṃ asakkontopi dhuranikkhepaṃ akatvāva kammārasālaṃ gantvā tikhiṇaṃ pharasuṃ kārāpetvā puna āgantvā chindeyya, puna vipannāya ca punapi tatheva kāretvā chindeyya. So evaṃ chindanto chinnassa chinnassa puna chetabbābhāvato acchinnassa ca chedanato nacirasseva mahārukkhaṃ pāteyya, evamevaṃ pādakajjhānā vuṭṭhāya pubbe āvajjitaṃ anāvajjitvā paṭisandhimeva āvajjanto nacirasseva paṭisandhiṃ ugghāṭetvā cutikkhaṇe pavattitanāmarūpaṃ ārammaṇaṃ kareyyāti. Kaṭṭhaphālakakesohārakādīhipi ayamattho dīpetabbo. Thật vậy, người đang thực hành như vậy, ví như một người đàn ông mạnh mẽ, khi đang đốn một cây lớn để làm chóp mái cho một ngôi nhà có đỉnh nhọn, dù lưỡi rìu bị mẻ chỉ do chặt cành lá và không thể đốn được cây lớn, nhưng không từ bỏ nỗ lực, đi đến lò rèn, cho làm một chiếc rìu bén, rồi trở lại đốn tiếp. Và khi (lưỡi rìu) lại bị mẻ, vị ấy lại cho làm lại như thế rồi đốn tiếp. Người ấy, khi đốn như vậy, do không phải đốn lại những gì đã đốn và do đốn những gì chưa đốn, chẳng bao lâu sẽ làm cho cây lớn ngã xuống. Cũng thế, vị ấy sau khi xuất khỏi thiền nền tảng, không hướng tâm đến những gì đã hướng tâm trước đó, mà chỉ hướng tâm đến chính sự tái sanh, chẳng bao lâu sẽ vén mở được sự tái sanh và lấy danh-sắc đã khởi lên vào khoảnh khắc tử làm đối tượng. Ý nghĩa này cũng nên được làm sáng tỏ bằng các ví dụ về người chẻ củi, người cạo tóc, v.v. Tattha pacchimanisajjato pabhuti yāva paṭisandhito ārammaṇaṃ katvā pavattaṃ ñāṇaṃ pubbenivāsañāṇaṃ nāma na hoti. Taṃ pana parikammasamādhiñāṇaṃ nāma hoti. Atītaṃsañāṇantipi eke vadanti. Taṃ rūpāvacaraṃ sandhāya na yujjati. Yadā panassa bhikkhuno paṭisandhiṃ atikkamma cutikkhaṇe pavattitanāmarūpaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati, tasmiñca niruddhe tadevārammaṇaṃ katvā cattāri pañca vā javanāni javanti. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva purimāni parikammādināmakāni kāmāvacarāni honti. Pacchimaṃ rūpāvacaraṃ catutthajjhānikaṃ appanācittaṃ. Tadāssa yaṃ tena cittena saha ñāṇaṃ uppajjati, idaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ nāma. Tena ñāṇena sampayuttāya satiyā anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ, ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussaratīti (dī. ni. 1.244). Ở đây, trí tuệ khởi lên bằng cách lấy đối tượng từ lần ngồi cuối cùng cho đến sự tái sanh thì không được gọi là túc mạng minh. Trí tuệ ấy được gọi là trí tuệ của định cận hành. Một số vị gọi đó là atītaṃsañāṇa (trí về phần quá khứ). Điều đó, nếu ám chỉ đến (trí) sắc giới, thì không hợp lý. Nhưng khi đối với vị tỳ khưu ấy, sau khi vượt qua sự tái sanh, tâm hướng môn ý khởi lên lấy danh-sắc đã khởi lên vào khoảnh khắc tử làm đối tượng, và khi tâm ấy đã diệt, bốn hoặc năm tốc hành tâm khởi lên lấy chính đối tượng ấy. Phần còn lại như đã nói trước đây: các (tốc hành tâm) trước là dục giới, có tên là chuẩn bị, v.v. (Tốc hành tâm) cuối cùng là tâm an chỉ, thuộc sắc giới, thuộc thiền thứ tư. Bấy giờ, trí tuệ nào khởi lên cho vị ấy cùng với tâm đó, đây được gọi là túc mạng tùy niệm minh. Với niệm tương ưng với trí tuệ ấy, vị ấy nhớ lại nhiều đời sống quá khứ khác nhau. Ví như: một kiếp, hai kiếp... cho đến... như vậy, vị ấy nhớ lại nhiều đời sống quá khứ khác nhau với các đặc điểm và chi tiết của chúng. 404. Tattha ekampi jātinti ekampi paṭisandhimūlaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ. Esa nayo dvepi jātiyotiādīsupi. Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo, vaḍḍhamāno vivaṭṭakappoti veditabbo. Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī [Pg.44] gahito hoti, taṃmūlakattā. Vivaṭṭena ca vivaṭṭaṭṭhāyī, evañhi sati yāni tāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni. Katamāni cattāri? Saṃvaṭṭo, saṃvaṭṭaṭṭhāyī, vivaṭṭo, vivaṭṭaṭṭhāyīti (a. ni. 4.156 thokaṃ visadisaṃ) vuttāni, tāni pariggahitāni honti. 404. Ở đây, câu ‘một sanh y’ có nghĩa là một dòng tương tục của uẩn, có sự tái sanh làm gốc rễ, có sự chết làm kết cuộc, được bao gồm trong một kiếp sống. Phương pháp này cũng (áp dụng) trong các trường hợp như ‘hai sanh y’, v.v... Hơn nữa, trong các trường hợp như ‘nhiều kiếp hoại’, v.v... nên hiểu rằng kiếp đang suy thoái là kiếp hoại (saṃvaṭṭakappa), kiếp đang tăng trưởng là kiếp thành (vivaṭṭakappa). Trong đó, do kiếp hoại mà kiếp hoại trụ (saṃvaṭṭaṭṭhāyī) được bao gồm, vì kiếp hoại là gốc rễ của nó. Và do kiếp thành mà kiếp thành trụ (vivaṭṭaṭṭhāyī) (được bao gồm). Quả vậy, khi được hiểu như thế, những kiếp đã được nói đến: ‘Này các Tỳ khưu, có bốn a-tăng-kỳ kiếp này. Bốn là gì? Kiếp hoại, kiếp hoại trụ, kiếp thành, và kiếp thành trụ’, những kiếp ấy đều được thâu nhiếp. Tattha tayo saṃvaṭṭā – āposaṃvaṭṭo, tejosaṃvaṭṭo, vāyosaṃvaṭṭoti. Tisso saṃvaṭṭasīmā – ābhassarā, subhakiṇhā, vehapphalāti. Trong đó, có ba loại kiếp hoại – kiếp hoại do nước, kiếp hoại do lửa, và kiếp hoại do gió. Có ba ranh giới của sự hoại diệt – cõi Quang Âm (Ābhassarā), cõi Biến Tịnh (Subhakiṇhā), và cõi Quảng Quả (Vehapphalā). Yadā kappo tejena saṃvaṭṭati, ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati. Yadā āpena saṃvaṭṭati, subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati. Yadā vāyunā saṃvaṭṭati, vehapphalato heṭṭhā vātena viddhaṃsati. Vitthārato pana sadāpi ekaṃ buddhakhettaṃ vinassati. Khi kiếp hoại bởi lửa, (mọi thứ) bên dưới cõi Quang Âm bị lửa thiêu rụi. Khi kiếp hoại bởi nước, (mọi thứ) bên dưới cõi Biến Tịnh bị nước làm tan rã. Khi kiếp hoại bởi gió, (mọi thứ) bên dưới cõi Quảng Quả bị gió phá tan. Tuy nhiên, về mặt phạm vi rộng lớn, mỗi khi (hoại diệt) thì một Phật địa bị hủy diệt. Buddhakhettaṃ nāma tividhaṃ hoti – jātikhettaṃ, āṇākhettaṃ, visayakhettañca. Tattha jātikhettaṃ dasasahassacakkavāḷapariyantaṃ hoti. Yaṃ tathāgatassa paṭisandhigahaṇādīsu kampati. Āṇākhettaṃ koṭisatasahassacakkavāḷapariyantaṃ, yattha ratanasuttaṃ (khu. pā. 6.1 ādayo) khandhaparittaṃ (cūḷava. 251; a. ni. 4.67) dhajaggaparittaṃ (saṃ. ni. 1.249) āṭānāṭiyaparittaṃ (dī. ni. 3.275 ādayo) moraparittanti (jā. 1.2.17-18) imesaṃ parittānaṃ ānubhāvo vattati. Visayakhettaṃ anantamaparimāṇaṃ. Yaṃ ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) vuttaṃ, yattha yaṃ yaṃ tathāgato ākaṅkhati, taṃ taṃ jānāti. Evametesu tīsu buddhakhettesu ekaṃ āṇākhettaṃ vinassati. Tasmiṃ pana vinassante jātikhettampi vinaṭṭhameva hoti. Vinassantañca ekatova vinassati, saṇṭhahantampi ekato saṇṭhahati. Tassevaṃ vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ. Phật địa có ba loại – sanh địa (jātikhetta), oai lực địa (āṇākhetta), và cảnh giới địa (visayakhetta). Trong đó, sanh địa có giới hạn là mười ngàn thế giới chấn động khi Như Lai thọ sanh, v.v... Oai lực địa có giới hạn là một trăm ngàn ức thế giới, là nơi mà oai lực của các bài kinh hộ trì này như kinh Châu Báu, kinh Hộ Vệ Uẩn, kinh Hộ Vệ Đầu Cờ, kinh Hộ Vệ Āṭānāṭiya, kinh Hộ Vệ Chim Công có hiệu lực. Cảnh giới địa thì vô biên, vô lượng. Về cảnh giới này, đã được nói rằng: ‘Cho đến nơi nào ngài mong muốn’, là nơi mà Như Lai muốn biết điều gì, ngài liền biết điều đó. Như vậy, trong ba Phật địa này, một oai lực địa bị hủy diệt. Khi nó bị hủy diệt, sanh địa cũng bị hủy diệt theo. Khi hủy diệt thì cùng hủy diệt một lúc, khi hình thành cũng cùng hình thành một lúc. Sự hủy diệt và hình thành của nó nên được hiểu như sau. 405. Yasmiṃ hi samaye kappo agginā nassati, āditova kappavināsakamahāmegho vuṭṭhahitvā koṭisatasahassacakkavāḷe ekaṃ mahāvassaṃ vassati. Manussā tuṭṭhahaṭṭhā sabbabījāni nīharitvā vapanti. Sassesu pana gokhāyitakamattesu jātesu gadrabharavaṃ ravanto ekabindumpi na vassati, tadā pacchinnaṃ pacchinnameva vassaṃ hoti. Idaṃ sandhāya hi bhagavatā ‘‘hoti kho so, bhikkhave, samayo yaṃ bahūni vassāni bahūni vassasatāni [Pg.45] bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni devo na vassatī’’ti (a. ni. 7.66) vuttaṃ. Vassūpajīvino sattā kālaṅkatvā brahmaloke nibbattanti, pupphaphalūpajīviniyo ca devatā. Evaṃ dīghe addhāne vītivatte tattha tattha udakaṃ parikkhayaṃ gacchati, athānupubbena macchakacchapāpi kālaṅkatvā brahmaloke nibbattanti, nerayikasattāpi. Tattha nerayikā sattamasūriyapātubhāve vinassantīti eke. 405. Quả vậy, vào thời điểm kiếp bị hủy diệt bởi lửa, ngay từ đầu, một đám mây lớn hủy diệt kiếp khởi lên và trút một trận mưa lớn xuống một trăm ngàn ức thế giới. Loài người vui mừng hoan hỷ, đem tất cả hạt giống ra gieo trồng. Nhưng khi lúa chỉ mới mọc cao vừa đủ cho bò ăn, (đám mây) rống lên như tiếng lừa kêu và không một giọt mưa nào rơi xuống. Khi ấy, cơn mưa đã dứt thì dứt hẳn. Chính vì điều này mà Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này các Tỳ khưu, có thời điểm mà trong nhiều năm, nhiều trăm năm, nhiều ngàn năm, nhiều trăm ngàn năm, trời không mưa’. Các chúng sanh sống nhờ mưa, sau khi chết, được sanh về cõi Phạm thiên, và các vị trời sống nhờ hoa và quả cũng vậy. Như vậy, sau một thời gian dài trôi qua, nước ở nơi này nơi khác cạn kiệt, rồi tuần tự, cá và rùa cũng chết và được sanh về cõi Phạm thiên, các chúng sanh ở địa ngục cũng vậy. Trong số đó, một số vị cho rằng các chúng sanh ở địa ngục bị hủy diệt khi mặt trời thứ bảy xuất hiện. Jhānaṃ vinā natthi brahmaloke nibbatti, etesañca keci dubbhikkhapīḷitā keci abhabbā jhānādhigamāya, te kathaṃ tattha nibbattantīti. Devaloke paṭiladdhajjhānavasena. Tadā hi ‘‘vassasatasahassassaccayena kappuṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti lokabyūhā nāma kāmāvacaradevā muttasirā vikiṇṇakesā rudamukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā ativiya virūpavesadhārino hutvā manussapathe vicarantā evaṃ ārocenti ‘‘mārisā ito vassasatasahassassaccayena kappavuṭṭhānaṃ bhavissati, ayaṃ loko vinassissati, mahāsamuddopi ussussissati, ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā uddayhissanti vinassissanti. Yāva brahmalokā lokavināso bhavissati. Mettaṃ mārisā bhāvetha, karuṇaṃ, muditaṃ, upekkhaṃ mārisā bhāvetha, mātaraṃ upaṭṭhahatha, pitaraṃ upaṭṭhahatha, kule jeṭṭhāpacāyino hothā’’ti. Không có thiền định thì không thể sanh về cõi Phạm thiên, mà trong số các chúng sanh này, một số bị nạn đói hành hạ, một số không có khả năng chứng đắc thiền định, vậy làm sao họ có thể sanh về đó? (Họ sanh về đó) là nhờ vào năng lực của thiền định đã chứng đắc ở cõi trời. Quả vậy, vào lúc đó, các vị trời ở cõi Dục có tên là Lokabyūhā, (biết rằng) ‘sau một trăm ngàn năm nữa, kiếp sẽ hoại’, liền xõa tóc, tóc tai rối bời, mặt đẫm lệ, tay lau nước mắt, mặc y phục đỏ, mang hình tướng dị dạng đáng sợ, đi lại trong cõi người và loan báo rằng: ‘Này các bạn, sau một trăm ngàn năm nữa kể từ nay, kiếp hoại sẽ xảy ra. Thế giới này sẽ bị hủy diệt, đại dương cũng sẽ khô cạn. Đại địa này và vua núi Tu-di sẽ bị thiêu rụi và hủy diệt. Sự hủy diệt thế giới sẽ lan đến cõi Phạm thiên. Này các bạn, hãy tu tập tâm từ, tâm bi, tâm hỷ, này các bạn, hãy tu tập tâm xả. Hãy phụng dưỡng mẹ, hãy phụng dưỡng cha, hãy kính trọng những bậc trưởng thượng trong gia đình’. Tesaṃ vacanaṃ sutvā yebhuyyena manussā ca bhummadevatā ca saṃvegajātā aññamaññaṃ muducittā hutvā mettādīni puññāni karitvā devaloke nibbattanti. Tattha dibbasudhābhojanaṃ bhuñjitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā jhānaṃ paṭilabhanti. Tadaññe pana aparāpariyavedanīyena kammena devaloke nibbattanti. Aparāpariyavedanīyakammarahito hi saṃsāre saṃsaramāno satto nāma natthi. Tepi tattha tatheva jhānaṃ paṭilabhanti. Evaṃ devaloke paṭiladdhajjhānavasena sabbepi brahmaloke nibbattantīti. Nghe lời của các vị trời ấy, phần lớn loài người và các vị địa thần sanh lòng cảm động, có tâm nhu hòa với nhau, làm các phước thiện như tâm từ, v.v... rồi sanh về cõi trời. Tại đó, sau khi dùng món ăn cam lồ của chư thiên, họ thực hành các công việc chuẩn bị trên đề mục biến xứ gió (vāyokasiṇa) và chứng đắc thiền định. Còn các chúng sanh khác thì nhờ nghiệp báo trong đời sau (aparāpariyavedanīya kamma) mà sanh về cõi trời. Quả vậy, không có chúng sanh nào lang thang trong luân hồi mà không có nghiệp báo trong đời sau. Họ cũng chứng đắc thiền định tại đó theo cách tương tự. Như vậy, nhờ năng lực của thiền định đã chứng đắc ở cõi trời mà tất cả đều được sanh về cõi Phạm thiên. Vassūpacchedato pana uddhaṃ dīghassa addhuno accayena dutiyo sūriyo pātubhavati. Vuttampi cetaṃ bhagavatā ‘‘hoti kho so, bhikkhave, samayo’’ti sattasūriyaṃ (a. ni. 7.66) vitthāretabbaṃ. Pātubhūte ca pana tasmiṃ neva [Pg.46] rattiparicchedo, na divāparicchedo paññāyati. Eko sūriyo uṭṭheti, eko atthaṃ gacchati. Avicchinnasūriyasantāpova loko hoti. Yathā ca pakatisūriye sūriyadevaputto hoti, evaṃ kappavināsakasūriye natthi. Tattha pakatisūriye vattamāne ākāse valāhakāpi dhūmasikhāpi caranti. Kappavināsakasūriye vattamāne vigatadhūmavalāhakaṃ ādāsamaṇḍalaṃ viya nimmalaṃ nabhaṃ hoti. Ṭhapetvā pañca mahānadiyo sesakunnadīādīsu udakaṃ sussati. Lại nữa, sau khi mưa chấm dứt, trải qua một thời gian dài, mặt trời thứ hai xuất hiện. Điều này đã được đức Thế Tôn nói đến trong kinh Bảy Mặt Trời (Sattasūriyaṃ): “Này các Tỳ khưu, có một thời điểm như thế,” nên được hiểu rộng ra. Và khi mặt trời ấy xuất hiện, không còn phân biệt được đêm, không còn phân biệt được ngày. Một mặt trời mọc lên, một mặt trời lặn xuống. Thế gian luôn bị sức nóng của mặt trời thiêu đốt không gián đoạn. Và như trong mặt trời bình thường có thiên tử mặt trời, thì trong mặt trời hủy kiếp không có. Khi mặt trời bình thường hiện hữu, trên bầu trời có cả mây và khói di chuyển. Khi mặt trời hủy kiếp hiện hữu, bầu trời không có khói mây, trong sạch như tấm gương soi. Ngoại trừ năm con sông lớn, nước ở các sông nhỏ còn lại đều khô cạn. Tatopi dīghassa addhuno accayena tatiyo sūriyo pātubhavati. Yassa pātubhāvā mahānadiyopi sussanti. Sau đó, trải qua một thời gian dài, mặt trời thứ ba xuất hiện. Do sự xuất hiện của mặt trời này, các con sông lớn cũng khô cạn. Tatopi dīghassa addhuno accayena catuttho sūriyo pātubhavati. Yassa pātubhāvā himavati mahānadīnaṃ pabhavā ‘‘sīhapapāto haṃsapātano kaṇṇamuṇḍako rathakāradaho anotattadaho chaddantadaho kuṇāladaho’’ti ime satta mahāsarā sussanti. Sau đó, trải qua một thời gian dài, mặt trời thứ tư xuất hiện. Do sự xuất hiện của mặt trời này, bảy hồ lớn ở Hy-mã-lạp sơn là nơi phát nguồn của các con sông lớn, tức là hồ Sīhapapāta, Haṃsapātana, Kaṇṇamuṇḍaka, Rathakāradaha, Anotattadaha, Chaddantadaha, và Kuṇāladaha, đều khô cạn. Tatopi dīghassa addhuno accayena pañcamo sūriyo pātubhavati. Yassa pātubhāvā anupubbena mahāsamudde aṅgulipabbatemanamattampi udakaṃ na saṇṭhāti. Sau đó, trải qua một thời gian dài, mặt trời thứ năm xuất hiện. Do sự xuất hiện của mặt trời này, dần dần nước trong đại dương cũng không còn lại dù chỉ bằng một đốt ngón tay. Tatopi dīghassa addhuno accayena chaṭṭho sūriyo pātubhavati. Yassa pātubhāvā sakalacakkavāḷaṃ ekadhūmaṃ hoti. Pariyādiṇṇasinehaṃ dhūmena. Yathā cidaṃ, evaṃ koṭisatasahassacakkavāḷānipi. Sau đó, trải qua một thời gian dài, mặt trời thứ sáu xuất hiện. Do sự xuất hiện của mặt trời này, toàn thể thế giới chuyển vận trở thành một khối khói. Hơi ẩm bị khói làm cho tiêu tan hết. Giống như thế giới này, một ngàn tỷ thế giới chuyển vận khác cũng như vậy. Tatopi dīghassa addhuno accayena sattamo sūriyo pātubhavati. Yassa pātubhāvā sakalacakkavāḷaṃ ekajālaṃ hoti saddhiṃ koṭisatasahassacakkavāḷehi. Yojanasatikādibhedāni sinerukūṭānipi palujjitvā ākāseyeva antaradhāyanti. Sā aggijālā uṭṭhahitvā cātumahārājike gaṇhāti. Tattha kanakavimānaratanavimānamaṇivimānāni jhāpetvā tāvatiṃsabhavanaṃ gaṇhāti. Eteneva upāyena yāva paṭhamajjhānabhūmiṃ gaṇhāti. Tattha tayopi brahmaloke jhāpetvā ābhassare āhacca tiṭṭhati. Sā yāva aṇumattampi saṅkhāragataṃ atthi, tāva na nibbāyati. Sabbasaṅkhāraparikkhayā pana sappitelajhāpanaggisikhā viya chārikampi [Pg.47] anavasesetvā nibbāyati. Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāro. Sau đó, trải qua một thời gian dài, mặt trời thứ bảy xuất hiện. Do sự xuất hiện của mặt trời này, toàn thể thế giới chuyển vận cùng với một ngàn tỷ thế giới chuyển vận khác trở thành một khối lửa. Các đỉnh núi Sineru, cao hàng trăm do-tuần, v.v., cũng vỡ tan và biến mất ngay trên không trung. Ngọn lửa ấy bốc lên, thiêu rụi cõi Tứ Đại Thiên Vương. Tại đó, sau khi thiêu rụi các cung điện bằng vàng, bằng ngọc báu, bằng châu báu, ngọn lửa lan đến cõi trời Đao Lợi. Bằng cách tương tự, ngọn lửa lan đến cõi Sơ thiền. Tại đó, sau khi thiêu rụi cả ba cõi Phạm thiên, ngọn lửa dừng lại khi chạm đến cõi Quang Âm. Chừng nào còn có dù chỉ một chút vật chất hữu vi, ngọn lửa ấy vẫn chưa tắt. Nhưng khi tất cả các pháp hữu vi đã bị hủy diệt hoàn toàn, ngọn lửa tắt đi không để lại tro tàn, giống như ngọn lửa thiêu đốt bơ lỏng và dầu. Hư không bên dưới và hư không bên trên hợp thành một, trở thành một bóng tối bao la. 406. Atha dīghassa addhuno accayena mahāmegho uṭṭhahitvā paṭhamaṃ sukhumaṃ sukhumaṃ vassati. Anupubbena kumudanāḷayaṭṭhimusalatālakkhandhādippamāṇāhi dhārāhi vassanto koṭisatasahassacakkavāḷesu sabbaṃ daḍḍhaṭṭhānaṃ pūretvā antaradhāyati. Taṃ udakaṃ heṭṭhā ca tiriyañca vāto samuṭṭhahitvā ghanaṃ karoti parivaṭumaṃ paduminipatte udakabindusadisaṃ. Kathaṃ tāva mahantaṃ udakarāsiṃ ghanaṃ karotīti ce? Vivarasampadānato. Tañhissa tamhi tamhi vivaraṃ deti. Taṃ evaṃ vātena sampiṇḍiyamānaṃ ghanaṃ kariyamānaṃ parikkhayamānaṃ anupubbena heṭṭhā otarati. Otiṇṇe otiṇṇe udake brahmalokaṭṭhāne brahmalokā, upari catukāmāvacaradevalokaṭṭhāne ca devalokā pātubhavanti. 406. Sau đó, trải qua một thời gian dài, một đám mây lớn nổi lên và ban đầu mưa rất nhẹ. Dần dần, mưa rơi với những dòng nước lớn bằng thân cây súng, cây gậy, cái chày, thân cây cọ, v.v., làm ngập đầy tất cả những nơi đã bị cháy trong một ngàn tỷ thế giới chuyển vận, rồi tan biến. Một luồng gió nổi lên từ bên dưới và tứ phía, làm cho khối nước đó đông đặc lại và tròn trịa như giọt nước trên lá sen. Nếu hỏi: Làm thế nào mà nó làm cho một khối nước lớn như vậy đông đặc lại? Là do việc tạo ra các khoảng trống. Khối nước ấy đã nhường chỗ cho luồng gió ở nơi này nơi kia. Như vậy, khối nước đó, được gió dồn nén và làm cho đông đặc, dần dần cạn đi và hạ xuống. Khi nước hạ xuống dần, các cõi Phạm thiên xuất hiện ở vị trí của cõi Phạm thiên, và ở trên, các cõi trời Dục giới xuất hiện ở vị trí của bốn cõi trời Dục giới. Purimapathaviṭṭhānaṃ otiṇṇe pana balavavātā uppajjanti. Te taṃ pihitadvāre dhamakaraṇe ṭhitaudakamiva nirassāsaṃ katvā rundhanti. Madhurodakaṃ parikkhayaṃ gacchamānaṃ upari rasapathaviṃ samuṭṭhāpeti. Sā vaṇṇasampannā ceva hoti gandharasasampannā ca nirudakapāyāsassa upari paṭalaṃ viya. Nhưng khi nước hạ xuống đến vị trí của trái đất trước kia, những luồng gió mạnh nổi lên. Những luồng gió ấy ngăn chặn khối nước lại, làm cho nó không thể lưu chuyển, giống như nước chứa trong một cái lọc nước có cửa bị bịt kín. Khi khối nước ngọt cạn dần, nó tạo ra một lớp đất có vị ở trên bề mặt. Lớp đất ấy vừa có màu sắc đẹp, vừa có hương vị thơm ngon, giống như lớp váng sữa trên bề mặt cháo sữa đặc không có nước. Tadā ca ābhassarabrahmaloke paṭhamatarābhinibbattā sattā āyukkhayā vā puññakkhayā vā tato cavitvā idhūpapajjanti. Te honti sayaṃpabhā antalikkhacarā. Te aggaññasutte (dī. ni. 3.119) vuttanayena taṃ rasapathaviṃ sāyitvā taṇhābhibhūtā āluppakārakaṃ paribhuñjituṃ upakkamanti. Atha nesaṃ sayaṃpabhā antaradhāyati, andhakāro hoti. Te andhakāraṃ disvā bhāyanti. Và vào lúc ấy, các chúng sanh đầu tiên được tái sanh ở cõi Phạm thiên Quang Âm, do hết tuổi thọ hoặc hết phước báu, mệnh chung từ cõi ấy và tái sanh vào nơi này. Họ tự mình phát sáng và di chuyển trong hư không. Theo cách đã được nói trong kinh Khởi Thế Nhân Bổn (Aggaññasutta), sau khi nếm lớp đất có vị ấy, họ bị ái dục chi phối và bắt đầu ăn từng miếng lớn. Bấy giờ, ánh sáng tự thân của họ biến mất, bóng tối xuất hiện. Thấy bóng tối, họ trở nên sợ hãi. Tato nesaṃ bhayaṃ nāsetvā sūrabhāvaṃ janayantaṃ paripuṇṇapaṇṇāsayojanaṃ sūriyamaṇḍalaṃ pātubhavati, te taṃ disvā ‘‘ālokaṃ paṭilabhimhā’’ti haṭṭhatuṭṭhā hutvā ‘‘amhākaṃ bhītānaṃ bhayaṃ nāsetvā sūrabhāvaṃ janayanto uṭṭhito, tasmā ‘‘sūriyo hotū’’ti sūriyotvevassa nāmaṃ karonti. Sau đó, mặt trời, tròn đầy năm mươi do-tuần, xuất hiện, xua tan nỗi sợ hãi và tạo ra lòng dũng cảm cho họ. Thấy mặt trời, họ vui mừng hoan hỷ và nghĩ rằng: “Chúng ta đã có được ánh sáng.” Họ đặt tên cho nó là ‘sūriya’ (mặt trời) và nói: “Nó đã mọc lên, xua tan nỗi sợ hãi của chúng ta, những kẻ đang khiếp sợ, và tạo ra lòng dũng cảm. Vì vậy, hãy gọi nó là ‘sūriya’ (dũng cảm).” Atha [Pg.48] sūriye divasaṃ ālokaṃ katvā atthaṅgate yampi ālokaṃ labhimhā, sopi no naṭṭhoti puna bhītā honti. Tesaṃ evaṃ hoti ‘‘sādhu vatassa sace aññaṃ ālokaṃ labheyyāmā’’ti. Tesaṃ cittaṃ ñatvā viya ekūnapaṇṇāsayojanaṃ candamaṇḍalaṃ pātubhavati. Te taṃ disvā bhiyyoso mattāya haṭṭhatuṭṭhā hutvā ‘‘amhākaṃ chandaṃ ñatvā viya uṭṭhito, tasmā cando hotū’’ti candotvevassa nāmaṃ karonti. Evaṃ candimasūriyesu pātubhūtesu nakkhattāni tārakarūpāni pātubhavanti. Sau đó, khi mặt trời đã chiếu sáng suốt ngày rồi lặn, họ lại sợ hãi và nghĩ: “Ánh sáng mà chúng ta đã có được, nay cũng đã mất rồi.” Họ nghĩ rằng: “Thật tốt biết bao nếu chúng ta có được một nguồn sáng khác.” Như thể biết được tâm ý của họ, mặt trăng, rộng bốn mươi chín do-tuần, xuất hiện. Thấy mặt trăng, họ lại càng vui mừng hoan hỷ hơn nữa và đặt tên cho nó là ‘canda’ (mặt trăng) và nói: “Nó đã mọc lên như thể biết được ý muốn (chanda) của chúng ta. Vì vậy, hãy gọi nó là ‘canda’.” Như vậy, khi mặt trăng và mặt trời xuất hiện, các chòm sao và các vì sao cũng xuất hiện. Tato pabhuti rattindivā paññāyanti, anukkamena ca māsaddhamāsautusaṃvaccharā. Candimasūriyānaṃ pana pātubhūtadivaseyeva sinerucakkavāḷahimavantapabbatā pātubhavanti. Te ca kho apubbaṃ acarimaṃ phagguṇapuṇṇamadivaseyeva pātubhavanti. Kathaṃ? Yathā nāma kaṅgubhatte paccamāne ekappahāreneva pupphuḷakāni uṭṭhahanti. Eke padesā thūpathūpā honti, eke ninnaninnā, eke samasamā. Evamevaṃ thūpathūpaṭṭhāne pabbatā honti, ninnaninnaṭṭhāne samuddā, samasamaṭṭhāne dīpāti. Kể từ đó, đêm và ngày được biết đến; và theo thứ tự là nửa tháng, tháng, mùa và năm. Vào chính ngày mặt trăng và mặt trời xuất hiện, các ngọn núi Sineru, Cakkavāḷa, và Himavanta cũng xuất hiện. Và chúng xuất hiện không trước không sau, vào chính ngày rằm tháng Phagguna. Như thế nào? Ví như khi nấu cơm kê, các bọt khí nổi lên cùng một lúc. Một số nơi thì nhô cao, một số nơi thì trũng xuống, một số nơi thì bằng phẳng. Cũng như thế, ở những nơi nhô cao trở thành núi, ở những nơi trũng xuống trở thành biển, và ở những nơi bằng phẳng trở thành các hòn đảo. Atha tesaṃ sattānaṃ rasapathaviṃ paribhuñjantānaṃ kamena ekacce vaṇṇavanto, ekacce dubbaṇṇā honti. Tattha vaṇṇavanto dubbaṇṇe atimaññanti. Tesaṃ atimānapaccayā sāpi rasapathavī antaradhāyati. Bhūmipappaṭako pātubhavati. Atha nesaṃ teneva nayena sopi antaradhāyati. Padālatā pātubhavati. Teneva nayena sāpi antaradhāyati. Akaṭṭhapāko sāli pātubhavati akaṇo athuso suddho sugandho taṇḍulapphalo. Bấy giờ, trong số các chúng sanh đang ăn vị đất, dần dần có một số trở nên xinh đẹp, một số trở nên xấu xí. Trong đó, những người xinh đẹp khinh miệt những người xấu xí. Do lòng kiêu mạn của họ, vị đất ấy cũng biến mất. Váng đất xuất hiện. Rồi đối với họ, cũng theo cách ấy, váng đất cũng biến mất. Dây leo Padālatā xuất hiện. Cũng theo cách ấy, dây leo ấy cũng biến mất. Lúa sāli chín tự nhiên không cần cày cấy xuất hiện, không có tấm, không có trấu, trong sạch, thơm ngát, chỉ có hạt gạo. Tato nesaṃ bhājanāni uppajjanti. Te sāliṃ bhājane ṭhapetvā pāsāṇapiṭṭhiyā ṭhapenti, sayameva jālasikhā uṭṭhahitvā taṃ pacati. So hoti odano sumanajātipupphasadiso, na tassa sūpena vā byañjanena vā karaṇīyaṃ atthi. Yaṃ yaṃ rasaṃ bhuñjitukāmā honti, taṃ taṃ rasova hoti. Tesaṃ taṃ oḷārikaṃ āhāraṃ āharayataṃ tato pabhuti muttakarīsaṃ sañjāyati. Atha nesaṃ tassa nikkhamanatthāya vaṇamukhāni pabhijjanti, purisassa purisabhāvo, itthiyāpi itthibhāvo pātubhavati. Kể từ đó, các vật dụng (nồi) của họ khởi sanh. Họ bỏ lúa sāli vào nồi rồi đặt lên phiến đá, ngọn lửa tự bốc lên và nấu chín. Cơm ấy giống như hoa lài, không cần đến canh hay đồ ăn kèm. Họ muốn ăn vị nào thì cơm có vị ấy. Đối với họ, những người ăn vật thực thô ấy, kể từ đó phân và nước tiểu khởi sanh. Bấy giờ, để cho chúng thoát ra, các lỗ hở như miệng vết thương vỡ ra; nam tánh của người nam và nữ tánh của người nữ cũng xuất hiện. Tatra [Pg.49] sudaṃ itthī purisaṃ, puriso ca itthiṃ ativelaṃ upanijjhāyati. Tesaṃ ativelaṃ upanijjhāyanapaccayā kāmapariḷāho uppajjati. Tato methunadhammaṃ paṭisevanti. Te asaddhammapaṭisevanapaccayā viññūhi garahiyamānā viheṭhiyamānā tassa asaddhammassa paṭicchādanahetu agārāni karonti. Te agāraṃ ajjhāvasamānā anukkamena aññatarassa alasajātikassa sattassa diṭṭhānugatiṃ āpajjantā sannidhiṃ karonti. Tato pabhuti kaṇopi thusopi taṇḍulaṃ pariyonandhati, lāyitaṭṭhānampi na paṭivirūhati. Khi ấy, người nữ nhìn người nam, và người nam cũng nhìn người nữ, một cách chăm chú quá lâu. Do nhân duyên nhìn nhau chăm chú quá lâu, sự thiêu đốt của dục vọng khởi sanh nơi họ. Do đó, họ thực hành pháp dâm dục. Vì thực hành phi pháp ấy, họ bị những người có trí quở trách và phiền nhiễu, nên để che giấu phi pháp đó, họ làm ra những ngôi nhà. Họ, trong khi sống trong nhà, dần dần bắt chước theo việc làm của một chúng sanh lười biếng nào đó mà thực hiện việc tích trữ. Kể từ đó, cả tấm và trấu bao bọc lấy hạt gạo, và nơi đã gặt cũng không mọc lại nữa. Te sannipatitvā anutthunanti ‘‘pāpakā vata bho dhammā sattesu pātubhūtā, mayaṃ hi pubbe manomayā ahumhā’’ti aggaññasutte (dī. ni. 3.128) vuttanayena vitthāretabbaṃ. Tato mariyādaṃ ṭhapenti. Atha aññataro satto aññassa bhāgaṃ adinnaṃ ādiyati. Taṃ dvikkhattuṃ paribhāsetvā tatiyavāre pāṇileṭṭudaṇḍehi paharanti. Te evaṃ adinnādānagarahamusāvādadaṇḍādānesu uppannesu sannipatitvā cintayanti ‘‘yaṃnūna mayaṃ ekaṃ sattaṃ sammanneyyāma, yo no sammā khīyitabbaṃ khīyeyya, garahitabbaṃ garaheyya, pabbājetabbaṃ pabbājeyya, mayaṃ panassa sālīnaṃ bhāgaṃ anuppadassāmā’’ti. Họ tụ tập lại và than van: 'Này quý vị, các pháp ác quả đã xuất hiện nơi các chúng sanh! Vì trước kia chúng ta do ý tạo thành' – điều này nên được diễn giải theo cách đã nói trong kinh Aggañña. Sau đó, họ thiết lập ranh giới. Bấy giờ, một chúng sanh nào đó lấy phần không được cho của người khác. Sau khi mắng nhiếc người ấy hai lần, vào lần thứ ba, họ đánh bằng tay, gạch đá, và gậy gộc. Khi việc lấy của không cho, quở trách, nói dối, và dùng gậy gộc khởi sanh như vậy, họ tụ tập lại và suy nghĩ: 'Hay là chúng ta hãy bầu lên một chúng sanh, người sẽ khiển trách đúng đắn kẻ đáng bị khiển trách, quở trách kẻ đáng bị quở trách, trục xuất kẻ đáng bị trục xuất. Và chúng ta sẽ cống nạp cho vị ấy một phần lúa sāli'. Evaṃ katasanniṭṭhānesu pana sattesu imasmiṃ tāva kappe ayameva bhagavā bodhisattabhūto tena samayena tesu sattesu abhirūpataro ca dassanīyataro ca mahesakkhataro ca buddhisampanno paṭibalo niggahapaggahaṃ kātuṃ. Te taṃ upasaṅkamitvā yācitvā sammanniṃsu. So tena mahājanena sammatoti mahāsammato, khettānaṃ adhipatīti khattiyo, dhammena samena pare rañjetīti rājāti tīhi nāmehi paññāyittha. Yañhi loke acchariyaṭṭhānaṃ, bodhisattova tattha ādipurisoti evaṃ bodhisattaṃ ādiṃ katvā khattiyamaṇḍale saṇṭhite anupubbena brāhmaṇādayopi vaṇṇā saṇṭhahiṃsu. Trong số các chúng sanh đã đi đến quyết định như vậy, trước hết trong kiếp này, chính Đức Thế Tôn, khi còn là Bồ-tát, vào thời điểm đó là người xinh đẹp nhất, đáng chiêm ngưỡng nhất, có quyền lực nhất, và có trí tuệ nhất trong số các chúng sanh ấy, có khả năng chế ngự và tán dương. Họ đến gần vị ấy, thỉnh cầu và bầu lên. Vị ấy được đại chúng đồng thuận (mahājanena sammato), nên gọi là Mahāsammata. Là chủ của các cánh đồng (khettānaṃ adhipati), nên gọi là Khattiya. Làm cho người khác vui lòng bằng pháp và sự công bằng (dhammena samena pare rañjeti), nên gọi là Rājā. Như vậy, vị ấy được biết đến với ba danh hiệu. Quả thật, bất cứ điều kỳ diệu nào trong thế gian, Bồ-tát chính là người đứng đầu ở đó. Như vậy, lấy Bồ-tát làm khởi đầu, khi giai cấp Sát-đế-lỵ được thiết lập, theo thứ tự, các giai cấp Bà-la-môn và các giai cấp khác cũng được thiết lập. Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva jālupacchedo, idamekaṃ asaṅkhyeyyaṃ saṃvaṭṭoti vuccati. Trong đó, khoảng thời gian từ cơn mưa lớn hủy diệt kiếp cho đến khi ngọn lửa chấm dứt, một a-tăng-kỳ này được gọi là kiếp hoại (saṃvaṭṭa). Kappavināsakajālupacchedato [Pg.50] yāva koṭisatasahassacakkavāḷaparipūrako sampattimahāmegho, idaṃ dutiyaṃ asaṅkhyeyyaṃ saṃvaṭṭaṭṭhāyīti vuccati. Khoảng thời gian từ khi ngọn lửa hủy diệt kiếp chấm dứt cho đến cơn mưa lớn tái tạo làm tràn đầy một trăm ngàn koṭi thế giới chư luân, a-tăng-kỳ thứ hai này được gọi là kiếp hoại trụ (saṃvaṭṭaṭṭhāyī). Sampattimahāmeghato yāva candimasūriyapātubhāvo, idaṃ tatiyaṃ asaṅkhyeyyaṃ vivaṭṭoti vuccati. Khoảng thời gian từ cơn mưa lớn tái tạo cho đến khi mặt trăng và mặt trời xuất hiện, a-tăng-kỳ thứ ba này được gọi là kiếp thành (vivaṭṭa). Candimasūriyapātubhāvato yāva puna kappavināsakamahāmegho, idaṃ catutthaṃ asaṅkhyeyyaṃ vivaṭṭaṭṭhāyīti vuccati. Imāni cattāri asaṅkhyeyyāni eko mahākappo hoti. Evaṃ tāva agginā vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ. Khoảng thời gian từ khi mặt trăng và mặt trời xuất hiện cho đến khi cơn mưa lớn hủy diệt kiếp lại xảy ra, a-tăng-kỳ thứ tư này được gọi là kiếp thành trụ (vivaṭṭaṭṭhāyī). Bốn a-tăng-kỳ này là một đại kiếp. Như vậy, trước hết, sự hủy diệt do lửa và sự tái lập nên được hiểu như thế. 407. Yasmiṃ pana samaye kappo udakena nassati, āditova kappavināsakamahāmegho uṭṭhahitvāti pubbe vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Ayaṃ pana viseso, yathā tattha dutiyasūriyo, evamidha kappavināsako khārudakamahāmegho vuṭṭhāti. So ādito sukhumaṃ sukhumaṃ vassanto anukkamena mahādhārāhi koṭisatasahassacakkavāḷānaṃ pūrento vassati. Khārudakena phuṭṭhaphuṭṭhā pathavīpabbatādayo vilīyanti, udakaṃ samantato vātehi dhāriyati. Pathavito yāva dutiyajjhānabhūmiṃ udakaṃ gaṇhāti. Tattha tayopi brahmaloke vilīyāpetvā subhakiṇhe āhacca tiṭṭhati. Taṃ yāva aṇumattampi saṅkhāragataṃ atthi, tāva na vūpasammati. Udakānugataṃ pana sabbasaṅkhāragataṃ abhibhavitvā sahasā vūpasammati antaradhānaṃ gacchati. Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāroti sabbaṃ vuttasadisaṃ. Kevalaṃ panidha ābhassarabrahmalokaṃ ādiṃ katvā loko pātubhavati. Subhakiṇhato ca cavitvā ābhassaraṭṭhānādīsu sattā nibbattanti. 407. Lại nữa, vào thời kỳ kiếp bị hủy hoại bởi nước, ngay từ đầu, đám mây lớn hủy kiếp khởi lên... nên được diễn giải theo phương pháp đã nói trước đây. Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt: cũng như mặt trời thứ hai xuất hiện ở kiếp hoại bởi lửa, ở đây cũng vậy, đám mây lớn chứa nước mặn hủy kiếp khởi lên. Ban đầu, nó mưa những hạt rất nhỏ, rồi tuần tự mưa với những dòng nước lớn làm đầy một trăm ngàn triệu thế giới. Đất đai, núi non... bị nước mặn chạm đến đều tan rã. Nước được các ngọn gió giữ lại từ mọi phía. Nước dâng lên từ mặt đất cho đến cõi thiền thứ hai. Ở đó, sau khi làm tan rã cả ba cõi Phạm thiên, nước dừng lại khi chạm đến cõi Biến Tịnh Thiên. Chừng nào còn có dù chỉ một vi trần pháp hữu vi, chừng đó nước vẫn chưa ngừng lại. Nhưng sau khi bao trùm tất cả các pháp hữu vi bị nước xâm nhập, nó đột nhiên ngừng lại và biến mất. Hư không bên dưới và hư không bên trên hợp thành một, trở thành một bóng tối mịt mù... tất cả đều giống như đã nói. Chỉ có điều, ở đây, thế gian xuất hiện bắt đầu từ cõi Phạm thiên Quang Âm. Và các chúng sanh sau khi chết từ cõi Biến Tịnh Thiên, sanh vào các nơi như cõi Quang Âm. Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva kappavināsakudakūpacchedo, idamekaṃ asaṅkhyeyyaṃ. Udakūpacchedato yāva sampattimahāmegho, idaṃ dutiyaṃ asaṅkhyeyyaṃ. Sampattimahāmeghato…pe… imāni cattāri asaṅkhyeyyāni eko mahākappo hoti. Evaṃ udakena vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ. Trong trường hợp đó, từ khi đám mây lớn hủy kiếp xuất hiện cho đến khi nước hủy kiếp chấm dứt, đó là một a-tăng-kỳ. Từ khi nước chấm dứt cho đến khi đám mây lớn tái tạo xuất hiện, đó là a-tăng-kỳ thứ hai. Từ khi đám mây lớn tái tạo xuất hiện... v.v... Bốn a-tăng-kỳ này là một đại kiếp. Như vậy, sự hủy hoại và sự thành lập bởi nước nên được hiểu như thế. 408. Yasmiṃ [Pg.51] samaye kappo vātena vinassati, āditova kappavināsakamahāmegho uṭṭhahitvāti pubbe vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Ayaṃ pana viseso, yathā tattha dutiyasūriyo, evamidha kappavināsanatthaṃ vāto samuṭṭhāti. So paṭhamaṃ thūlarajaṃ uṭṭhāpeti. Tato saṇharajaṃ sukhumavālikaṃ thūlavālikaṃ sakkharapāsāṇādayoti yāva kūṭāgāramatte pāsāṇe visamaṭṭhāne ṭhitamahārukkhe ca uṭṭhāpeti. Te pathavito nabhamuggatā na ca puna patanti. Tattheva cuṇṇavicuṇṇā hutvā abhāvaṃ gacchanti. 408. Vào thời kỳ kiếp bị hủy hoại bởi gió, ngay từ đầu, đám mây lớn hủy kiếp khởi lên... nên được diễn giải theo phương pháp đã nói trước đây. Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt: cũng như mặt trời thứ hai xuất hiện ở kiếp hoại bởi lửa, ở đây cũng vậy, một ngọn gió nổi lên để hủy diệt kiếp. Ban đầu, nó làm bay lên bụi thô. Sau đó, nó làm bay lên bụi mịn, cát mịn, cát thô, sỏi, đá... cho đến cả những tảng đá lớn bằng nóc nhà và những cây cổ thụ đứng ở nơi không bằng phẳng. Chúng bay lên từ mặt đất vào không trung và không rơi trở lại. Ngay tại đó, chúng bị nghiền thành bột và biến mất. Athānukkamena heṭṭhā mahāpathaviyā vāto samuṭṭhahitvā pathaviṃ parivattetvā uddhaṃmūlaṃ katvā ākāse khipati. Yojanasatappamāṇāpi pathavippadesā dviyojanatiyojanacatuyojanapañcayojanasatappamāṇāpi bhijjitvā vātavegena khittā ākāseyeva cuṇṇavicuṇṇā hutvā abhāvaṃ gacchanti. Cakkavāḷapabbatampi sinerupabbatampi vāto ukkhipitvā ākāse khipati. Te aññamaññaṃ abhihantvā cuṇṇavicuṇṇā hutvā vinassanti. Eteneva upāyena bhummaṭṭhakavimānāni ca ākāsaṭṭhakavimānāni ca vināsento chakāmāvacaradevaloke vināsetvā koṭisatasahassacakkavāḷāni vināseti. Tattha cakkavāḷā cakkavāḷehi himavantā himavantehi sinerū sinerūhi aññamaññaṃ samāgantvā cuṇṇavicuṇṇā hutvā vinassanti. Pathavito yāva tatiyajjhānabhūmiṃ vāto gaṇhāti. Tattha tayopi brahmaloke vināsetvā vehapphalaṃ āhacca tiṭṭhati. Evaṃ sabbasaṅkhāragataṃ vināsetvā sayampi vinassati. Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāroti sabbaṃ vuttasadisaṃ. Idha pana subhakiṇhabrahmalokaṃ ādiṃ katvā loko pātubhavati. Vehapphalato ca cavitvā subhakiṇhaṭṭhānādīsu sattā nibbattanti. Rồi tuần tự, một ngọn gió nổi lên từ bên dưới đại địa, lật ngược mặt đất, đưa phần gốc rễ lên trên và ném vào không trung. Các vùng đất rộng một trăm do-tuần, hai trăm, ba trăm, bốn trăm, năm trăm do-tuần cũng bị vỡ ra, bị sức gió thổi bay, và bị nghiền thành bột ngay trong không trung rồi biến mất. Gió cũng nhấc bổng núi Thiết Vi và núi Tu-di rồi ném vào không trung. Chúng va chạm vào nhau, bị nghiền thành bột và bị hủy diệt. Bằng cách này, gió hủy diệt các cung điện trên mặt đất và các cung điện trên không, hủy diệt sáu cõi trời Dục giới, và hủy diệt một trăm ngàn triệu thế giới. Trong đó, các núi Thiết Vi va chạm với các núi Thiết Vi, các núi Hy-mã-lạp va chạm với các núi Hy-mã-lạp, các núi Tu-di va chạm với các núi Tu-di, chúng gặp nhau, bị nghiền thành bột và bị hủy diệt. Gió thổi đến tận cõi thiền thứ ba. Ở đó, sau khi hủy diệt cả ba cõi Phạm thiên, gió dừng lại khi chạm đến cõi Quảng Quả. Sau khi hủy diệt tất cả các pháp hữu vi như vậy, chính ngọn gió cũng bị hủy diệt. Hư không bên dưới và hư không bên trên hợp thành một, trở thành một bóng tối mịt mù... tất cả đều giống như đã nói. Tuy nhiên, ở đây, thế gian xuất hiện bắt đầu từ cõi Phạm thiên Biến Tịnh. Và các chúng sanh sau khi chết từ cõi Quảng Quả, sanh vào các nơi như cõi Biến Tịnh. Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva kappavināsakavātūpacchedo, idamekaṃ asaṅkhyeyyaṃ. Vātūpacchedato yāva sampattimahāmegho, idaṃ dutiyaṃ asaṅkhyeyyaṃ…pe… imāni cattāri asaṅkhyeyyāni eko mahākappo hoti. Evaṃ vātena vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ. Trong trường hợp đó, từ khi đám mây lớn hủy kiếp xuất hiện cho đến khi gió hủy kiếp chấm dứt, đó là một a-tăng-kỳ. Từ khi gió chấm dứt cho đến khi đám mây lớn tái tạo xuất hiện, đó là a-tăng-kỳ thứ hai... v.v... Bốn a-tăng-kỳ này là một đại kiếp. Như vậy, sự hủy hoại và sự thành lập bởi gió nên được hiểu như thế. 409. Kiṃkāraṇā [Pg.52] evaṃ loko vinassati? Akusalamūlakāraṇā. Akusalamūlesu hi ussannesu evaṃ loko vinassati. So ca kho rāge ussannatare agginā vinassati. Dose ussannatare udakena vinassati. Keci pana dose ussannatare agginā. Rāge ussannatare udakenāti vadanti. Mohe ussannatare vātena vinassati. Evaṃ vinassantopi ca nirantarameva sattavāre agginā vinassati. Aṭṭhame vāre udakena. Puna sattavāre agginā. Aṭṭhame vāre udakenāti evaṃ aṭṭhame aṭṭhame vāre vinassanto sattakkhattuṃ udakena vinassitvā puna sattavāre agginā nassati. Ettāvatā tesaṭṭhi kappā atītā honti. Etthantare udakena nassanavāraṃ sampattampi paṭibāhitvā laddhokāso vāto paripuṇṇacatusaṭṭhikappāyuke subhakiṇhe viddhaṃsento lokaṃ vināseti. 409. Vì nguyên nhân gì thế gian bị hủy hoại như vậy? Vì nguyên nhân là các căn bất thiện. Thật vậy, khi các căn bất thiện trở nên mạnh mẽ, thế gian bị hủy hoại như vậy. Và khi tham trở nên cực mạnh, thế gian bị hủy hoại bởi lửa. Khi sân trở nên cực mạnh, thế gian bị hủy hoại bởi nước. Tuy nhiên, một số người nói rằng khi sân trở nên cực mạnh, thế gian bị hủy hoại bởi lửa; khi tham trở nên cực mạnh, thế gian bị hủy hoại bởi nước. Khi si trở nên cực mạnh, thế gian bị hủy hoại bởi gió. Và khi bị hủy hoại như vậy, thế gian bị hủy hoại bởi lửa bảy lần liên tiếp. Lần thứ tám, bị hủy hoại bởi nước. Lại bảy lần bởi lửa. Lần thứ tám, bởi nước. Cứ như vậy, vào mỗi lần thứ tám, thế gian bị hủy hoại bởi nước, sau khi đã bị hủy hoại bởi nước bảy lần, nó lại bị hủy hoại bởi lửa bảy lần. Đến lúc đó, sáu mươi ba kiếp đã trôi qua. Trong khoảng thời gian này, mặc dù đã đến lượt bị hủy hoại bởi nước, gió có được cơ hội, ngăn cản điều đó và hủy diệt thế gian, phá hủy cõi Biến Tịnh Thiên có tuổi thọ trọn vẹn sáu mươi bốn kiếp. 410. Pubbenivāsaṃ anussarantopi ca kappānussaraṇako bhikkhu etesu kappesu anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe anussarati. Kathaṃ? ‘‘Amutrāsi’’ntiādinā (dī. ni. 1.244) nayena. 410. Và vị Tỳ-khưu có khả năng nhớ lại các kiếp, trong khi nhớ lại các đời sống quá khứ, cũng nhớ lại nhiều kiếp hoại, nhiều kiếp thành, nhiều kiếp thành hoại trong số các kiếp này. Bằng cách nào? Theo phương pháp bắt đầu bằng 'Ở nơi kia, ta đã là...' (Trường Bộ Kinh 1.244). Tattha amutrāsinti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gatiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā āsiṃ. Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā. Evaṃgottoti kaccāno vā kassapo vā. Idamassa atītabhave attano nāmagottānussaraṇavasena vuttaṃ. Sace pana tasmiṃ kāle attano vaṇṇasampattiṃ vā lūkhapaṇītajīvikabhāvaṃ vā sukhadukkhabahulataṃ vā appāyukadīghāyukabhāvaṃ vā anussaritukāmo hoti, tampi anussaratiyeva. Tenāha ‘‘evaṃvaṇṇo…pe… evamāyupariyanto’’ti. Trong đó, câu ‘amutrāsiṃ’ (tôi đã ở nơi ấy) có nghĩa là: ‘Trong kiếp hoại tên là như vậy, tôi đã ở trong một đời sống như vậy, hoặc trong một thai sanh như vậy, hoặc trong một cảnh giới như vậy, hoặc trong một thức trú như vậy, hoặc trong một hữu tình cư như vậy, hoặc trong một bộ loại chúng sanh như vậy’. Câu ‘evaṃnāmo’ (có tên như vậy) có nghĩa là Tissa hoặc Phussa. Câu ‘evaṃgotto’ (có dòng họ như vậy) có nghĩa là Kaccāno hoặc Kassapo. Điều này được nói theo cách nhớ lại tên và dòng họ của mình trong kiếp quá khứ. Hơn nữa, nếu vào lúc ấy, vị ấy muốn nhớ lại sự toàn hảo về sắc diện của mình, hoặc tình trạng sinh kế thô sơ hay cao sang, hoặc sự nhiều khổ hay nhiều lạc, hoặc tình trạng tuổi thọ ngắn hay dài, vị ấy cũng nhớ lại được điều đó. Do đó, Ngài nói: ‘evaṃvaṇṇo…pe… evamāyupariyanto’ (có sắc diện như vậy… cho đến… có tuổi thọ giới hạn như vậy). Tattha evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā. Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā. Evaṃ sukhadukkhapaṭisaṃvedīti anekappakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ vā sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī. Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparimāṇāyupariyanto vā caturāsītikappasatasahassāyupariyanto vā. So tato cuto amutra udapādinti sohaṃ tato [Pg.53] bhavato yonito gatito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto puna amukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā udapādiṃ. Tatrāpāsinti atha tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ. Evaṃnāmotiādi vuttanayameva. Trong đó, ‘evaṃvaṇṇo’ (có sắc diện như vậy) có nghĩa là trắng hoặc sậm màu. ‘Evamāhāro’ (có thức ăn như vậy) có nghĩa là có thức ăn là cơm gạo sāli và thịt, hoặc ăn các loại trái cây rụng. ‘Evaṃ sukhadukkhapaṭisaṃvedī’ (cảm thọ khổ lạc như vậy) có nghĩa là đã cảm thọ các khổ lạc thuộc thân và tâm, có nhiều loại khác nhau như hữu nhiễm, vô nhiễm v.v... bằng nhiều cách. ‘Evamāyupariyanto’ (có tuổi thọ giới hạn như vậy) có nghĩa là có tuổi thọ giới hạn một trăm năm, hoặc có tuổi thọ giới hạn tám mươi bốn ngàn đại kiếp. ‘So tato cuto amutra udapādiṃ’ (Ta từ nơi đó mệnh chung, đã sanh vào nơi kia) có nghĩa là: ‘Ta, từ đời sống đó, từ thai sanh đó, từ cảnh giới đó, từ thức trú đó, từ hữu tình cư đó, hoặc từ bộ loại chúng sanh đó mệnh chung, rồi lại sanh vào một đời sống tên là như vậy, hoặc trong một thai sanh, một cảnh giới, một thức trú, một hữu tình cư, hoặc một bộ loại chúng sanh như vậy’. ‘Tatrāpāsiṃ’ (tại nơi đó ta cũng đã) có nghĩa là: ‘Rồi tại đời sống đó, hoặc trong thai sanh, cảnh giới, thức trú, hữu tình cư, hoặc bộ loại chúng sanh đó, ta lại hiện hữu’. ‘Evaṃnāmo’ (có tên như vậy) v.v... thì cũng theo cách đã nói. Apica yasmā amutrāsinti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇaṃ. So tato cutoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ, tasmā ‘‘idhūpapanno’’ti imissā idhūpapattiyā anantaramevassa upapattiṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘amutra udapādi’’nti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tatrāpāsinti evamādi panassa tatra imissā upapattiyā anantare upapattiṭṭhāne nāmagottādīnaṃ anussaraṇadassanatthaṃ vuttaṃ. So tato cuto idhūpapannoti svāhaṃ tato anantarūpapattiṭṭhānato cuto idha asukasmiṃ nāma khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbattoti. Itīti evaṃ. Sākāraṃ sauddesanti nāmagottavasena sauddesaṃ, vaṇṇādivasena sākāraṃ. Nāmagottena hi satto tisso kassapoti uddisīyati. Vaṇṇādīhi sāmo odātoti nānattato paññāyati. Tasmā nāmagottaṃ uddeso, itare ākārā. Anekavihitaṃ pubbenivāsamanussaratīti idaṃ uttānatthamevāti. Hơn nữa, vì câu ‘amutrāsiṃ’ (tôi đã ở nơi ấy) này là sự nhớ lại bao nhiêu tùy thích của người đi ngược lên theo thứ tự. Câu ‘so tato cuto’ (ta từ nơi đó mệnh chung) là sự quán xét của người quay trở lại. Do đó, cần phải hiểu rằng: liên quan đến câu ‘idhūpapanno’ (đã sanh vào nơi đây), câu ‘amutra udapādi’ (đã sanh vào nơi kia) này được nói ra là nhắm đến nơi tái sanh ngay liền trước sự tái sanh ở đây của vị ấy. Còn câu ‘tatrāpāsiṃ’ (tại nơi đó ta cũng đã) v.v... được nói ra nhằm mục đích chỉ rõ sự nhớ lại tên, dòng họ v.v... tại nơi tái sanh ngay liền trước sự tái sanh này của vị ấy. Câu ‘so tato cuto idhūpapanno’ (ta từ nơi đó mệnh chung, đã sanh vào nơi đây) có nghĩa là: ‘Ta, từ nơi tái sanh ngay liền trước đó mệnh chung, đã sanh vào đây, trong một gia đình Sát-đế-lỵ hoặc Bà-la-môn tên là như vậy’. ‘Iti’ (như vậy) có nghĩa là như thế. ‘Sākāraṃ sauddesaṃ’ (với các trạng thái và với các chỉ định) có nghĩa là: với sự chỉ định qua tên và dòng họ, với các trạng thái qua sắc diện v.v... Thật vậy, một chúng sanh được chỉ định bằng tên và dòng họ là ‘Tissa’, ‘Kassapa’. Bằng sắc diện v.v..., chúng sanh được nhận biết qua sự khác biệt là ‘sậm màu’, ‘trắng’. Do đó, tên và dòng họ là sự chỉ định (uddesa), những thứ còn lại là các trạng thái (ākārā). Câu ‘anekavihitaṃ pubbenivāsamanussarati’ (nhớ lại nhiều đời sống quá khứ khác nhau) này có ý nghĩa rõ ràng. Pubbenivāsānussatiñāṇakathā niṭṭhitā. Dứt phần luận về Túc Mạng Minh. Cutūpapātañāṇakathā Phần luận về Sanh Tử Minh 411. Sattānaṃ cutūpapātañāṇakathāya cutūpapātañāṇāyāti (dī. ni. 1.247) cutiyā ca upapāte ca ñāṇāya. Yena ñāṇena sattānaṃ cuti ca upapāto ca ñāyati, tadatthaṃ dibbacakkhuñāṇatthanti vuttaṃ hoti. Cittaṃ abhinīharati abhininnāmetīti parikammacittaṃ abhinīharati ceva abhininnāmeti ca. Soti so katacittābhinīhāro bhikkhu. Dibbenātiādīsu pana dibbasadisattā dibbaṃ. Devatānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇaṃ sampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idañcāpi vīriyabhāvanābalanibbattaṃ ñāṇacakkhu [Pg.54] tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ. Dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ. Ālokapariggahena mahājutikattāpi dibbaṃ. Tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusāreneva veditabbaṃ. 411. Trong phần luận về trí tuệ biết sự tử sanh của chúng sanh, câu ‘cutūpapātañāṇāya’ (để có trí tuệ biết sự tử sanh) có nghĩa là để có trí tuệ về sự tử và về sự sanh. Trí tuệ nào biết được sự tử và sự sanh của chúng sanh, thì câu ấy có nghĩa là vì mục đích đó, vì mục đích có thiên nhãn minh. Câu ‘cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti’ (hướng tâm, xuôi tâm đến) có nghĩa là vừa hướng đến, vừa làm cho xuôi theo tâm chuẩn bị. ‘So’ (vị ấy) là vị tỳ khưu đã thực hiện việc hướng tâm. Trong các câu bắt đầu bằng ‘dibbena’ (với thiên), thì ‘dibbaṃ’ (thiên) là do giống như của chư thiên. Thật vậy, nhãn thanh triệt của chư thiên, được sanh ra do thiện nghiệp, không bị đàm, mật, máu v.v... cản trở, do thoát khỏi các phiền não nên có khả năng tiếp nhận đối tượng dù ở xa. Và nhãn trí tuệ này, được sanh ra do năng lực của sự tinh tấn và tu tập, cũng giống như vậy, nên gọi là ‘dibbaṃ’ (thiên) do giống như của chư thiên. Và cũng gọi là ‘dibbaṃ’ (thiên) do được thành tựu nhờ vào các thiên trú (thiền), và do tự thân nó nương vào thiên trú. Cũng gọi là ‘dibbaṃ’ (thiên) do có ánh sáng lớn nhờ vào sự nắm bắt quang tướng. Cũng gọi là ‘dibbaṃ’ (thiên) do có sự đi đến vĩ đại qua việc thấy các sắc đã đi qua vách tường v.v... Tất cả điều đó chỉ nên được hiểu theo văn phạm. Dassanaṭṭhena cakkhu. Cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu. Cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ. Yo hi cutimattameva passati, na upapātaṃ. So ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo upapātamattameva passati, na cutiṃ, so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo pana tadubhayaṃ passati, so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati. Tasmāssa taṃdassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti. Ubhayampi cetaṃ buddhaputtā passanti. Tena vuttaṃ ‘‘cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddha’’nti. ‘Cakkhu’ (nhãn) là theo nghĩa thấy. Cũng là ‘cakkhu’ (nhãn) vì thực hiện chức năng của con mắt, giống như con mắt. ‘Visuddhaṃ’ (thanh tịnh) là do làm nhân cho sự thanh tịnh của tri kiến nhờ thấy được sự tử và sanh. Thật vậy, người nào chỉ thấy sự tử mà không thấy sự sanh, người ấy chấp thủ đoạn kiến. Người nào chỉ thấy sự sanh mà không thấy sự tử, người ấy chấp thủ tà kiến về sự xuất hiện của một chúng sanh mới. Còn người nào thấy cả hai, vì người ấy vượt qua được cả hai loại tà kiến đó, do đó sự thấy đó của vị ấy trở thành nhân cho sự thanh tịnh của tri kiến. Và các vị Phật tử thấy được cả hai điều này. Do đó, có lời nói rằng: ‘visuddhaṃ’ (thanh tịnh) là do làm nhân cho sự thanh tịnh của tri kiến nhờ thấy được sự tử và sanh. Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ, mānusakaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā atikkantamānusakanti veditabbaṃ. Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena. Satte passatīti manussānaṃ maṃsacakkhunā viya satte oloketi. ‘Atikkantamānusakaṃ’ (vượt khỏi cõi người) là do thấy được các sắc bằng cách vượt qua phạm vi của con người; hoặc nên hiểu là ‘atikkantamānusakaṃ’ (vượt khỏi cõi người) do đã vượt qua nhục nhãn của con người. (Câu cú pháp là:) ‘Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena’ (với thiên nhãn thanh tịnh, vượt khỏi cõi người ấy). ‘Satte passati’ (thấy các chúng sanh) có nghĩa là nhìn các chúng sanh như bằng nhục nhãn của con người. Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā. Ye pana āsannacutikā idāni cavissanti, te cavamānā. Ye ca gahitapaṭisandhikā sampatinibbattāva, te upapajjamānāti adhippetā. Te evarūpe cavamāne ca upapajjamāne ca passatīti dasseti. Ở đây, trong câu ‘cavamāne upapajjamāne’ (đang mệnh chung, đang sanh khởi), không thể thấy được bằng thiên nhãn vào khoảnh khắc tử hoặc khoảnh khắc sanh. Tuy nhiên, những chúng sanh nào gần kề cái chết, bây giờ sẽ mệnh chung, những chúng sanh ấy là ‘cavamānā’ (đang mệnh chung). Và những chúng sanh nào đã nắm giữ sự tái sanh, vừa mới được sanh ra, những chúng sanh ấy được hiểu là ‘upapajjamānā’ (đang sanh khởi). Ngài chỉ ra rằng vị ấy thấy những chúng sanh như vậy, đang mệnh chung và đang sanh khởi. Hīneti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite ohīḷite oññāte avaññāte. Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte. Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte. Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantaamanāpavaṇṇayutte. Anabhirūpe virūpetipi attho. Sugateti sugatigate. Alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane. Duggateti duggatigate. Lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne. “Hèn hạ” là do liên quan đến kết quả của si, nên bị khinh miệt, bị chê bai, bị xem là thấp kém, bị coi thường về phương diện dòng dõi, gia tộc, tài sản v.v... “Cao thượng” là do liên quan đến kết quả của vô si, nên ngược lại với những điều ấy. “Dung sắc tốt đẹp” là do liên quan đến kết quả của vô sân, nên có dung sắc đáng mong cầu, đáng ưa thích, làm vui lòng. “Dung sắc xấu xí” là do liên quan đến kết quả của sân, nên có dung sắc không đáng mong cầu, không đáng ưa thích, không làm vui lòng. Cũng có nghĩa là có hình tướng xinh đẹp, có hình tướng xấu xí. “Thiện thú” là đi đến thiện thú. Hoặc là do liên quan đến kết quả của vô tham, nên giàu có, nhiều tài sản. “Ác thú” là đi đến ác thú. Hoặc là do liên quan đến kết quả của tham, nên nghèo khổ, ít thức ăn thức uống. Yathākammupageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ, tena tena upagate. Tattha purimehi cavamānetiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ. Iminā pana padena yathākammupagañāṇakiccaṃ. Tassa ca ñāṇassa ayamuppattikkamo, idha bhikkhu heṭṭhā nirayābhimukhaṃ [Pg.55] ālokaṃ vaḍḍhetvā nerayike satte passati mahādukkhamanubhavamāne. Taṃ dassanaṃ dibbacakkhukiccameva. So evaṃ manasikaroti ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ dukkhaṃ anubhavantī’’ti. Athassa idaṃ nāma katvāti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇaṃ uppajjati. Tathā uparidevalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nandanavanamissakavanaphārusakavanādīsu satte passati mahāsampattiṃ anubhavamāne. Tampi dassanaṃ dibbacakkhukiccameva. So evaṃ manasikaroti ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ sampattiṃ anubhavantī’’ti. Athassa idaṃ nāma katvāti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇaṃ uppajjati. Idaṃ yathākammupagañāṇaṃ nāma. Imassa visuṃ parikammaṃ nāma natthi, yathā cimassa, evaṃ anāgataṃsañāṇassāpi. Dibbacakkhupādakāneva hi imāni dibbacakkhunā saheva ijjhanti. “Đi đến tùy theo nghiệp” là: nghiệp nào đã được tích lũy, họ đi đến (cảnh giới) bằng nghiệp ấy. Trong đó, bằng các từ trước như “đang chết” v.v..., phận sự của thiên nhãn đã được nói đến. Còn bằng từ này thì phận sự của trí tuệ biết chúng sanh đi đến tùy theo nghiệp được nói đến. Và đây là tiến trình sanh khởi của trí tuệ ấy: Ở đây, vị tỳ khưu sau khi làm cho ánh sáng phát triển hướng về địa ngục ở phía dưới, thấy các chúng sanh địa ngục đang chịu đựng khổ đau to lớn. Sự thấy đó chính là phận sự của thiên nhãn. Vị ấy tác ý như vầy: “Do làm nghiệp gì mà các chúng sanh này phải chịu đựng nỗi khổ này?”. Bấy giờ, trí tuệ có nghiệp ấy làm đối tượng sanh khởi cho vị ấy rằng: “Do đã làm nghiệp này”. Tương tự, sau khi làm cho ánh sáng phát triển hướng về cõi trời ở phía trên, vị ấy thấy các chúng sanh đang hưởng thụ tài sản to lớn trong các khu vườn như Nandana, Missaka, Phārusaka v.v... Sự thấy đó cũng chính là phận sự của thiên nhãn. Vị ấy tác ý như vầy: “Do làm nghiệp gì mà các chúng sanh này được hưởng thụ tài sản này?”. Bấy giờ, trí tuệ có nghiệp ấy làm đối tượng sanh khởi cho vị ấy rằng: “Do đã làm nghiệp này”. Đây gọi là trí tuệ biết chúng sanh đi đến tùy theo nghiệp. Đối với trí này, không có cái gọi là sự chuẩn bị riêng biệt; cũng như đối với trí này, cũng vậy đối với trí biết vị lai. Vì các trí này có thiên nhãn làm nền tảng, chúng thành tựu cùng với thiên nhãn. Kāyaduccaritenātiādīsu duṭṭhu caritaṃ, duṭṭhaṃ vā caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ. Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ, itaresupi eseva nayo. Samannāgatāti samaṅgībhūtā. Ariyānaṃ upavādakāti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā akkosakā garahakāti vuttaṃ hoti. Tattha natthi imesaṃ samaṇadhammo, assamaṇā eteti vadanto antimavatthunā upavadati. Natthi imesaṃ jhānaṃ vā vimokkho vā maggo vā phalaṃ vātiādīni vadanto guṇaparidhaṃsanavasena upavadatīti veditabbo. So ca jānaṃ vā upavadeyya ajānaṃ vā, ubhayathāpi ariyūpavādova hoti. Bhāriyaṃ kammaṃ ānantariyasadisaṃ saggāvaraṇañca maggāvaraṇañca, satekicchaṃ pana hoti. Tassa āvibhāvatthaṃ idaṃ vatthu veditabbaṃ. Trong các từ như “thân ác hạnh” v.v..., “ác hạnh” là hành vi được thực hiện một cách xấu xa, hoặc là hành vi hư hỏng do sự thối rữa của phiền não. “Thân ác hạnh” là ác hạnh do thân, hoặc là ác hạnh sanh từ thân; trong các trường hợp khác cũng theo phương pháp này. “Thành tựu” là cùng sanh khởi. “Phỉ báng các bậc Thánh” có nghĩa là: đối với các bậc Thánh là chư Phật, chư Phật Độc Giác, và các vị Thinh Văn của Phật, cho đến cả vị Dự Lưu tại gia, với tâm mong điều bất lợi, họ trở thành người phỉ báng, mắng nhiếc, chỉ trích bằng cách vu khống tội bất cộng trụ hoặc bằng cách hủy hoại các đức hạnh. Trong đó, người nói rằng: “Những vị này không có pháp của sa-môn, họ không phải là sa-môn” là phỉ báng bằng tội bất cộng trụ. Người nói những điều như: “Những vị này không có thiền, hoặc giải thoát, hoặc đạo, hoặc quả” được hiểu là phỉ báng bằng cách hủy hoại các đức hạnh. Và người ấy phỉ báng dù biết hay không biết, trong cả hai trường hợp đều là phỉ báng bậc Thánh. Đây là nghiệp nặng, tương tự nghiệp vô gián, là chướng ngại cõi trời và chướng ngại đạo quả, tuy nhiên, có thể cứu chữa được. Để làm rõ điều này, nên biết câu chuyện sau. Aññatarasmiṃ kira gāme eko thero ca daharabhikkhu ca piṇḍāya caranti. Te paṭhamaghareyeva uḷuṅkamattaṃ uṇhayāguṃ labhiṃsu. Therassa ca kucchivāto rujjhati. So cintesi ‘‘ayaṃ yāgu mayhaṃ sappāyā, yāva na sītalā hoti, tāva naṃ pivāmī’’ti. So manussehi ummāratthāya āhaṭe dārukhaṇḍe nisīditvā pivi. Itaro taṃ jigucchanto ‘‘atikhuddābhibhūto mahallako, amhākaṃ lajjitabbakaṃ akāsī’’ti āha. Thero [Pg.56] gāme caritvā vihāraṃ gantvā daharabhikkhuṃ āha ‘‘atthi te, āvuso, imasmiṃ sāsane patiṭṭhā’’ti? Āma, bhante, sotāpanno ahanti. Tena hāvuso, uparimaggatthāya vāyāmaṃ mā akāsi. Khīṇāsavo tayā upavaditoti. So taṃ khamāpesi. Tenassa taṃ kammaṃ pākatikaṃ ahosi. Nghe nói, trong một ngôi làng nọ, có một vị trưởng lão và một vị tỳ khưu trẻ cùng đi khất thực. Ngay tại nhà đầu tiên, họ nhận được một muỗng cháo nóng. Vị trưởng lão thì bị đau do gió trong bụng. Vị ấy nghĩ: “Cháo này thích hợp với ta, ta sẽ uống nó trước khi nó nguội”. Rồi vị ấy ngồi trên một khúc gỗ do người ta mang đến để làm ngưỡng cửa và uống. Vị kia thấy vậy kinh tởm, nói rằng: “Vị già này bị cơn đói hành hạ quá mức, đã làm điều đáng xấu hổ cho chúng ta”. Sau khi đi khất thực trong làng xong, vị trưởng lão trở về tu viện và hỏi vị tỳ khưu trẻ: “Này hiền giả, hiền giả có chỗ đứng trong giáo pháp này không?”. “Bạch ngài, có ạ, con là bậc Dự Lưu”. “Vậy thì, này hiền giả, đừng nỗ lực cho đạo quả cao hơn nữa. Một vị lậu tận đã bị hiền giả phỉ báng”. Vị tỳ khưu trẻ ấy đã xin vị trưởng lão tha thứ. Do đó, nghiệp ấy của vị ấy đã trở lại bình thường. Tasmā yo aññopi ariyaṃ upavadati, tena gantvā sace attanā vuḍḍhataro hoti, ukkuṭikaṃ nisīditvā ‘‘ahaṃ āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, taṃ me khamāhī’’ti khamāpetabbo. Sace navakataro hoti, vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ahaṃ, bhante, tumhe idañcidañca avacaṃ, taṃ me khamathā’’ti khamāpetabbo. Sace disāpakkanto hoti, sayaṃ vā gantvā saddhivihārikādike vā pesetvā khamāpetabbo. Do đó, người nào khác phỉ báng một bậc Thánh, người ấy phải đi đến và xin tha thứ. Nếu người ấy (người phỉ báng) lớn tuổi hơn, thì phải ngồi xổm và nói: “Tôi đã nói điều này điều kia với hiền giả, xin hiền giả hãy tha thứ cho tôi”. Nếu người ấy nhỏ tuổi hơn, thì phải đảnh lễ, ngồi xổm, chắp tay và nói: “Bạch ngài, con đã nói điều này điều kia với các ngài, xin các ngài hãy tha thứ cho con”. Nếu vị (bị phỉ báng) đã đi đến phương khác, thì phải tự mình đi đến hoặc gửi đệ tử cùng ở v.v... đi để xin tha thứ. Sace ca nāpi gantuṃ, na pesetuṃ sakkā hoti, ye tasmiṃ vihāre bhikkhū vasanti, tesaṃ santikaṃ gantvā sace navakatarā honti, ukkuṭikaṃ nisīditvā, sace vuḍḍhatarā, vuḍḍhe vuttanayeneva paṭipajjitvā ‘‘ahaṃ, bhante, asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, khamatu me so āyasmā’’ti vatvā khamāpetabbaṃ. Sammukhā akhamantepi etadeva kattabbaṃ. Và nếu không thể tự mình đi, cũng không thể gửi người đi, thì phải đi đến chỗ các vị tỳ khưu đang sống trong tu viện của vị ấy. Nếu các vị tỳ khưu ấy nhỏ tuổi hơn, thì ngồi xổm; nếu lớn tuổi hơn, thì thực hành theo cách đã nói đối với người lớn tuổi hơn, rồi nói: “Bạch các ngài, con đã nói điều này điều kia với hiền giả tên là..., mong hiền giả ấy hãy tha thứ cho con”, và như vậy là xin tha thứ. Ngay cả khi vị ấy không tha thứ khi gặp mặt, cũng phải làm như vậy. Sace ekacārikabhikkhu hoti, nevassa vasanaṭṭhānaṃ, na gataṭṭhānaṃ paññāyati, ekassa paṇḍitassa bhikkhuno santikaṃ gantvā ‘‘ahaṃ, bhante, asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, taṃ me anussarato vippaṭisāro hoti, kiṃ karomī’’ti vattabbaṃ. So vakkhati ‘‘tumhe mā cintayittha, thero tumhākaṃ khamati, cittaṃ vūpasamethā’’ti. Tenāpi ariyassa gatadisābhimukhena añjaliṃ paggahetvā khamatūti vattabbaṃ. Sace so parinibbuto hoti, parinibbutamañcaṭṭhānaṃ gantvā yāvasivathikaṃ gantvāpi khamāpetabbaṃ. Evaṃ kate neva saggāvaraṇaṃ, na maggāvaraṇaṃ hoti, pākatikameva hotīti. Nếu là vị tỳ khưu sống độc cư, không rõ nơi ở, không rõ nơi đã đi, nên đến gặp một vị tỳ khưu có trí tuệ và thưa rằng: ‘Bạch ngài, con đã nói điều này điều nọ với tôn giả tên là..., khi con nhớ lại lời ấy thì sanh tâm hối hận, con phải làm gì?’ Vị ấy sẽ nói: ‘Các vị đừng lo lắng, vị trưởng lão đã tha thứ cho các vị, hãy làm cho tâm được an tịnh.’ Vị kia cũng nên chắp tay hướng về phía vị Thánh nhân đã đi và nói: ‘Xin ngài hãy tha thứ.’ Nếu vị ấy đã nhập diệt, nên đi đến nơi giường ngài nhập diệt, cho đến đi đến nghĩa địa cũng phải xin tha thứ. Khi đã làm như vậy, thì không còn là chướng ngại cõi trời, không còn là chướng ngại đạo quả, mà trở lại như bình thường. Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā. Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā, ye ca micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādapenti. Ettha ca vacīduccaritaggahaṇeneva ariyūpavāde manoduccaritaggahaṇena ca micchādiṭṭhiyā saṅgahitāyapi imesaṃ dvinnaṃ puna vacanaṃ [Pg.57] mahāsāvajjabhāvadassanatthanti veditabbaṃ. Mahāsāvajjo hi ariyūpavādo, ānantariyasadisattā. Vuttampi cetaṃ ‘‘seyyathāpi, sāriputta, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, evaṃsampadamidaṃ, sāriputta, vadāmi taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto, evaṃ niraye’’ti (ma. ni. 1.149). Micchādiṭṭhito ca mahāsāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi. Yathāha ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ mahāsāvajjaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, vajjānī’’ti (a. ni. 1.310). Micchādiṭṭhikā nghĩa là có cái thấy sai lạc. Micchādiṭṭhikammasamādānā nghĩa là có các nghiệp khác nhau được chấp thủ theo tà kiến, và là những người xúi giục người khác trong các thân nghiệp v.v... có tà kiến làm gốc rễ. Và ở đây, nên biết rằng: Mặc dù việc phỉ báng bậc Thánh đã được bao gồm trong việc đề cập đến lời nói ác hạnh, và tà kiến đã được bao gồm trong việc đề cập đến ý ác hạnh, nhưng việc nói lại hai điều này là để cho thấy tính chất lỗi lầm to lớn của chúng. Quả vậy, việc phỉ báng bậc Thánh có lỗi lầm to lớn, vì tương tự như tội vô gián. Và điều này cũng đã được nói: ‘Này Sāriputta, cũng như vị tỳ khưu đầy đủ giới, đầy đủ định, đầy đủ tuệ có thể chứng đắc A-la-hán ngay trong hiện tại, Ta nói rằng, này Sāriputta, điều này cũng tương tự như vậy: không từ bỏ lời nói ấy, không từ bỏ tâm ấy, không từ bỏ tà kiến ấy, thì sẽ bị ném vào địa ngục như một vật được mang đến.’ Và không có gì khác có lỗi lầm to lớn hơn tà kiến. Như Ngài đã dạy: ‘Này các tỳ khưu, Ta không thấy một pháp nào khác có lỗi lầm to lớn như vậy, này các tỳ khưu, đó là tà kiến. Này các tỳ khưu, các lỗi lầm có tà kiến là lớn nhất.’ Kāyassa bhedāti upādiṇṇakkhandhapariccāgā. Parammaraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattikkhandhaggahaṇe. Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassa upacchedā. Parammaraṇāti cuticittato uddhaṃ. Apāyanti evamādi sabbaṃ nirayavevacanameva. Kāyassa bhedā (thân hoại) nghĩa là từ bỏ các uẩn được chấp thủ. Parammaraṇā (sau khi chết) nghĩa là trong lúc chấp thủ các uẩn tái sanh ngay sau đó. Hoặc là, kāyassa bhedā nghĩa là sự đoạn tuyệt của mạng quyền. Parammaraṇā nghĩa là sau tâm tử. Tất cả các từ như apāya v.v... đều là đồng nghĩa của địa ngục. Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā, sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati, dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gatīti duggati. Vivasā nipatanti ettha dukkaṭakārinoti vinipāto. Vinassantā vā ettha patanti saṃbhijjamānaṅgapaccaṅgātipi vinipāto. Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo. Quả vậy, địa ngục (nirayo) được gọi là ác xứ (apāyo) vì xa lìa ‘aya’ (phước) được xem là nhân của cõi trời và giải thoát, hoặc vì không có ‘āya’ (nguồn) của các hạnh phúc. Được gọi là ác thú (duggati) vì là nơi đến, nơi nương tựa của khổ đau; hoặc là cảnh giới được tạo ra bởi nghiệp xấu xa do có nhiều sân hận. Được gọi là đọa xứ (vinipāto) vì là nơi những người làm ác rơi vào một cách không tự chủ. Hoặc là nơi họ rơi vào với các chi phần bị hủy hoại, tan nát. Được gọi là địa ngục (nirayo) vì nơi đây không có ‘ayo’ được gọi là sự hưởng thụ. Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti. Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā, na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ. So hi apāyo ceva duggati ca, sugatito apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā. Na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā. Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ. So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi ca vinipatitattā vinipātoti vuccati. Nirayaggahaṇena avīciādianekappakāraṃ nirayamevāti. Upapannāti upagatā, tattha abhinibbattāti adhippāyo. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo. Hoặc là, bằng từ ‘apāya’ (ác xứ), Ngài chỉ cõi súc sanh. Quả vậy, cõi súc sanh là ác xứ vì xa lìa thiện thú, nhưng không phải là ác thú (duggati) vì có sự tồn tại của các loài có đại thần lực như long vương v.v... Bằng từ ‘duggati’ (ác thú), Ngài chỉ cõi ngạ quỷ. Cõi này vừa là ác xứ vừa là ác thú, vì xa lìa thiện thú và là nơi đến của khổ đau. Nhưng không phải là đọa xứ (vinipāto) vì không bị rơi vào cảnh tan nát như loài a-tu-la. Bằng từ ‘vinipāto’ (đọa xứ), Ngài chỉ cõi a-tu-la. Quả vậy, theo ý nghĩa đã nói, cõi này vừa là ác xứ vừa là ác thú, và được gọi là đọa xứ vì bị rơi rớt khỏi tất cả sự sung túc. Bằng từ ‘niraya’ (địa ngục), Ngài chỉ chính cõi địa ngục có nhiều loại như A-tỳ v.v... Upapannā nghĩa là đã đến, đã tái sanh ở đó. Phần thiện (sukkapakkha) nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã nói. Ayaṃ [Pg.58] pana viseso, tattha sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhati. Saggaggahaṇena devagatiyeva. Tattha sundarā gatīti sugati. Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo. So sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti ayaṃ vacanattho. Đây là điểm đặc biệt: ở đây, bằng từ ‘sugati’ (thiện thú), cõi người cũng được bao gồm. Bằng từ ‘sagga’ (thiên giới), chỉ cõi trời được bao gồm. Trong đó, ‘sugati’ là vì ‘là cõi đến tốt đẹp’ (sundarā gati). ‘Sagga’ là vì ‘là tối thượng một cách tốt đẹp (suṭṭhu aggo) bởi các đối tượng như sắc v.v...’ Tất cả những cõi ấy được gọi là ‘loka’ (thế gian) vì có ý nghĩa là tan rã và hoại diệt. Đây là ý nghĩa của từ ngữ. ‘‘Iti dibbena cakkhunā’’tiādi sabbaṃ nigamanavacanaṃ. Evaṃ dibbena cakkhunā…pe… passatīti ayamettha saṅkhepattho. Tất cả những câu bắt đầu bằng ‘Iti dibbena cakkhunā’ (Như vậy, với thiên nhãn) là lời kết luận. ‘Như vậy, với thiên nhãn...v.v... thấy rõ’ – đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây. 412. Evaṃ passitukāmena pana ādikammikena kulaputtena kasiṇārammaṇaṃ abhiññāpādakajjhānaṃ sabbākārena abhinīhārakkhamaṃ katvā ‘‘tejokasiṇaṃ, odātakasiṇaṃ, ālokakasiṇa’’nti imesu tīsu kasiṇesu aññataraṃ āsannaṃ kātabbaṃ. Upacārajjhānagocaraṃ katvā vaḍḍhetvā ṭhapetabbaṃ. Na tattha appanā uppādetabbāti adhippāyo. Sace hi uppādeti, pādakajjhānanissayaṃ hoti, na parikammanissayaṃ. Imesu ca pana tīsu ālokakasiṇaṃyeva seṭṭhataraṃ. Tasmā taṃ vā itaresaṃ vā aññataraṃ kasiṇaniddese vuttanayena uppādetvā upacārabhūmiyaṃyeva ṭhatvā vaḍḍhetabbaṃ. Vaḍḍhanānayopi cassa tattha vuttanayeneva veditabbo. 412. Vị thiện nam tử sơ cơ muốn thấy như vậy, sau khi làm cho thiền làm nền tảng cho thắng trí có đối tượng là biến xứ trở nên có khả năng hướng đến bằng mọi cách, nên thực hành một trong ba biến xứ sau đây cho gần gũi: ‘biến xứ lửa, biến xứ trắng, biến xứ ánh sáng’. Sau khi lấy làm đối tượng của thiền cận định, nên phát triển và thiết lập nó. Ý muốn nói là không nên phát sanh an chỉ định ở đó. Vì nếu phát sanh, nó sẽ trở thành đối tượng y cứ của thiền nền tảng, chứ không phải là đối tượng y cứ của sự chuẩn bị. Và trong ba biến xứ này, chính biến xứ ánh sáng là ưu việt hơn. Do đó, sau khi phát sanh biến xứ ấy hoặc một trong hai biến xứ còn lại theo phương pháp đã nói trong phần giải về biến xứ (Kasiṇaniddesa), nên an trú ngay trong địa của cận định mà phát triển. Và phương pháp phát triển tướng ấy cũng nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở đó. Vaḍḍhitaṭṭhānassa antoyeva rūpagataṃ passitabbaṃ. Rūpagataṃ passato panassa parikammassa vāro atikkamati. Tato āloko antaradhāyati. Tasmiṃ antarahite rūpagatampi na dissati. Athānena punappunaṃ pādakajjhānameva pavisitvā tato vuṭṭhāya āloko pharitabbo. Evaṃ anukkamena āloko thāmagato hotīti ettha āloko hotūti yattakaṃ ṭhānaṃ paricchindati, tattha āloko tiṭṭhatiyeva. Divasampi nisīditvā passato rūpadassanaṃ hoti. Rattiṃ tiṇukkāya maggapaṭipanno cettha puriso opammaṃ. Chỉ nên thấy sắc tướng bên trong phạm vi đã được khuếch trương. Tuy nhiên, đối với vị đang thấy sắc tướng, phiên chuẩn bị bị vượt qua. Do đó, ánh sáng biến mất. Khi ánh sáng ấy biến mất, sắc tướng cũng không được thấy. Bấy giờ, vị này nên lặp đi lặp lại việc nhập vào thiền nền tảng, sau khi xuất khỏi đó, nên làm cho ánh sáng lan tỏa. Như vậy, ánh sáng tuần tự trở nên vững chắc. Ở đây, khi vị ấy giới hạn một nơi chốn nào với ý nghĩ: 'Nguyện ánh sáng có mặt', thì ánh sáng chắc chắn đứng vững ở đó. Dù ngồi cả ngày, sự thấy sắc vẫn xảy ra đối với vị đang thấy. Ở đây, người đàn ông đi trên đường vào ban đêm với bó đuốc cỏ là ví dụ. Eko kira rattiṃ tiṇukkāya maggaṃ paṭipajji. Tassa sā tiṇukkā vijjhāyi. Athassa samavisamāni na paññāyiṃsu. So taṃ tiṇukkaṃ bhūmiyaṃ ghaṃsitvā tiṇukkā puna ujjālesi. Sā pajjalitvā purimālokato mahantataraṃ ālokaṃ akāsi. Evaṃ punappunaṃ vijjhātaṃ ujjālayato kamena sūriyo uṭṭhāsi. Sūriye uṭṭhite ukkāya kammaṃ natthīti taṃ chaḍḍetvā divasampi agamāsi. Tattha ukkāloko viya parikammakāle kasiṇāloko. Ukkāya [Pg.59] vijjhātāya samavisamānaṃ adassanaṃ viya rūpagataṃ passato parikammassa vārātikkamena āloke antarahite rūpagatānaṃ adassanaṃ. Ukkāya ghaṃsanaṃ viya punappunaṃ pavesanaṃ. Ukkāya purimālokato mahantatarālokakaraṇaṃ viya puna parikammaṃ karoto balavatarālokapharaṇaṃ. Sūriyuṭṭhānaṃ viya thāmagatālokassa yathāparicchedena ṭhānaṃ. Tiṇukkaṃ chaḍḍetvā divasampi gamanaṃ viya parittālokaṃ chaḍḍetvā thāmagatenālokena divasampi rūpadassanaṃ. Nghe nói, có một người đi trên đường vào ban đêm với một bó đuốc cỏ. Bó đuốc cỏ ấy của người đó bị tắt. Bấy giờ, đối với người ấy, những chỗ bằng phẳng và không bằng phẳng không hiện rõ. Người ấy chà xát bó đuốc đó trên mặt đất rồi thắp lại. Nó bùng cháy và tạo ra ánh sáng lớn hơn ánh sáng trước. Như vậy, đối với người lặp đi lặp lại việc thắp sáng bó đuốc đã bị tắt, mặt trời tuần tự mọc lên. Khi mặt trời đã mọc, không còn việc gì cần làm với bó đuốc, nghĩ vậy, người ấy vứt bỏ nó và đi tiếp dù là ban ngày. Ở đây, ánh sáng kasina trong lúc chuẩn bị được xem như ánh sáng của bó đuốc. Việc không thấy các sắc tướng khi ánh sáng biến mất do phiên chuẩn bị bị vượt qua đối với người đang thấy sắc tướng, được xem như việc không thấy những chỗ bằng phẳng và không bằng phẳng khi bó đuốc đã tắt. Việc nhập vào (thiền nền tảng) lặp đi lặp lại được xem như việc chà xát bó đuốc. Việc lan tỏa ánh sáng mạnh hơn của người đang thực hành chuẩn bị lại được xem như việc tạo ra ánh sáng lớn hơn ánh sáng trước của bó đuốc. Sự đứng vững của ánh sáng đã vững chắc theo như đã được giới hạn được xem như việc mặt trời mọc. Việc thấy sắc dù là ban ngày bằng ánh sáng đã vững chắc, sau khi đã từ bỏ ánh sáng nhỏ bé, được xem như việc vứt bỏ bó đuốc cỏ và đi tiếp dù là ban ngày. Tattha yadā tassa bhikkhuno maṃsacakkhussa anāpāthagataṃ antokucchigataṃ hadayavatthunissitaṃ heṭṭhāpathavītalanissitaṃ tirokuṭṭapabbatapākāragataṃ paracakkavāḷagatanti idaṃ rūpaṃ ñāṇacakkhussa āpāthaṃ āgacchati, maṃsacakkhunā dissamānaṃ viya hoti, tadā dibbacakkhu uppannaṃ hotīti veditabbaṃ. Tadeva cettha rūpadassanasamatthaṃ, na pubbabhāgacittāni. Ở đây, khi nào sắc này – là sắc không đi vào tầm nhìn của mắt thịt, sắc ở trong bụng, sắc nương nơi ý vật, sắc nương nơi mặt đất bên dưới, sắc ở bên kia vách tường, ngọn núi, thành lũy, sắc ở cõi thế giới khác – đi vào tầm nhìn của tuệ nhãn, trở nên giống như được thấy bằng mắt thịt, khi ấy nên biết rằng thiên nhãn đã sanh khởi. Và ở đây, chỉ có tuệ ấy mới có khả năng thấy sắc, chứ không phải các tâm giai đoạn đầu. Taṃ panetaṃ puthujjanassa paribandho hoti. Kasmā? So hi yasmā yattha yattha āloko hotūti adhiṭṭhāti, taṃ taṃ pathavīsamuddapabbate vinivijjhitvāpi ekālokaṃ hoti, athassa tattha bhayānakāni yakkharakkhasādirūpāni passato bhayaṃ uppajjati. Yena cittavikkhepaṃ patvā jhānavibbhantako hoti, tasmā rūpadassane appamattena bhavitabbaṃ. Nhưng thiên nhãn này trở thành chướng ngại đối với phàm nhân. Tại sao? Bởi vì người phàm nhân ấy, ở bất cứ nơi nào chú nguyện: 'Nguyện ánh sáng có mặt', thì nơi đó, dù xuyên thủng qua đất, biển, và núi, cũng trở thành một vùng sáng. Bấy giờ, đối với người ấy, khi thấy các hình sắc đáng sợ như dạ xoa, la sát, v.v. ở đó, sự sợ hãi sanh khởi. Do đó, sau khi đạt đến sự tán loạn tâm, vị ấy trở thành người điên loạn vì thiền. Vì vậy, nên không dể duôi trong việc thấy sắc. Tatrāyaṃ dibbacakkhuno uppattikkamo. Vuttappakārametaṃ rūpamārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjane uppajjitvā niruddhe tadeva rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā cattāri pañca vā javanāni uppajjantīti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Idhāpi pubbabhāgacittāni savitakkasavicārāni kāmāvacarāni. Pariyosāne atthasādhakacittaṃ catutthajjhānikaṃ rūpāvacaraṃ. Tena sahajātaṃ ñāṇaṃ sattānaṃ cutūpapāte ñāṇantipi dibbacakkhuñāṇantipi vuccatīti. Ở đây, đây là trình tự sanh khởi của thiên nhãn. Sau khi lấy sắc có đặc tính đã được nói đến này làm đối tượng, khi tâm hướng ý môn sanh lên rồi diệt, sau khi lấy chính sắc ấy làm đối tượng, bốn hoặc năm tốc hành tâm sanh khởi – tất cả nên được biết theo phương pháp trước đây. Ở đây cũng vậy, các tâm giai đoạn đầu là các tâm cõi dục có tầm có tứ. Ở cuối cùng, tâm thành tựu mục đích là tâm cõi sắc thuộc thiền thứ tư. Tuệ đồng sanh với tâm ấy được gọi là 'tuệ về sự chết và tái sanh của chúng sanh' và cũng được gọi là 'thiên nhãn tuệ'. Cutūpapātañāṇakathā niṭṭhitā. Chương về Tuệ Sanh Tử kết thúc. Pakiṇṇakakathā Chương Tạp Luận 413. 413. Iti pañcakkhandhavidū, pañca abhiññā avoca yā nātho; Tā ñatvā tāsu ayaṃ, pakiṇṇakakathāpi viññeyyā. Như vậy, bậc Lãnh Đạo, người thấu rõ năm uẩn, đã thuyết năm thắng trí nào; sau khi biết chúng, trong đó, chương tạp luận này cũng nên được hiểu. Etāsu [Pg.60] hi yadetaṃ cutūpapātañāṇasaṅkhātaṃ dibbacakkhu, tassa anāgataṃsañāṇañca yathākammupagañāṇañcāti dvepi paribhaṇḍañāṇāni honti. Iti imāni ca dve iddhividhādīni ca pañcāti satta abhiññāñāṇāni idhāgatāni. Idāni tesaṃ ārammaṇavibhāge asammohatthaṃ – Thật vậy, trong các thắng trí này, có thiên nhãn được gọi là tuệ sanh tử. Của tuệ ấy, có cả hai tuệ phụ thuộc là vị lai kiến tuệ và nghiệp dị thục tuệ. Như vậy, hai tuệ này và năm thắng trí bắt đầu bằng thần túc thông, thành ra bảy thắng trí tuệ đã được đề cập ở đây. Bây giờ, vì mục đích không nhầm lẫn trong sự phân loại đối tượng của chúng – Ārammaṇattikā vuttā, ye cattāro mahesinā; Sattannamapi ñāṇānaṃ, pavattiṃ tesu dīpaye. Bốn bộ ba đối tượng nào đã được bậc Đại Sĩ thuyết giảng, tôi sẽ trình bày sự vận hành của cả bảy tuệ trong chúng. Tatrāyaṃ dīpanā. Cattāro hi ārammaṇattikā mahesinā vuttā. Katame cattāro? Parittārammaṇattiko, maggārammaṇattiko, atītārammaṇattiko, ajjhattārammaṇattikoti (dha. sa. tikamātikā 13, 16, 19, 21). Ở đây, đây là sự trình bày. Thật vậy, bốn bộ ba đối tượng đã được bậc Đại Sĩ thuyết giảng. Bốn bộ nào? Bộ ba đối tượng nhỏ, bộ ba đối tượng đạo, bộ ba đối tượng quá khứ, và bộ ba đối tượng nội tại. 414. Tattha iddhividhañāṇaṃ parittamahaggataatītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena sattasu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi yadā kāyaṃ cittasannissitaṃ katvā adissamānena kāyena gantukāmo cittavasena kāyaṃ pariṇāmeti, mahaggatacitte samodahati samāropeti, tadā upayogaladdhaṃ ārammaṇaṃ hotīti katvā rūpakāyārammaṇato parittārammaṇaṃ hoti. Yadā cittaṃ kāyasannissitaṃ katvā dissamānena kāyena gantukāmo kāyavasena cittaṃ pariṇāmeti, pādakajjhānacittaṃ rūpakāye samodahati samāropeti, tadā upayogaladdhaṃ ārammaṇaṃ hotīti katvā mahaggatacittārammaṇato mahaggatārammaṇaṃ hoti. 414. Trong số đó, thần túc thông tuệ vận hành trong bảy đối tượng theo cách là đối tượng nhỏ, đối tượng đại hành, đối tượng quá khứ, vị lai, hiện tại, nội tại, và ngoại tại. Như thế nào? Thật vậy, khi vị ấy, sau khi làm cho thân nương tựa vào tâm, muốn đi với thân vô hình, liền biến đổi thân theo năng lực của tâm, đặt vào, gán vào trong tâm đại hành. Khi ấy, vì đối tượng nhận được trong lúc sử dụng sanh khởi, nên do có sắc thân làm đối tượng, tuệ ấy có đối tượng nhỏ. Khi vị ấy, sau khi làm cho tâm nương tựa vào thân, muốn đi với thân hữu hình, liền biến đổi tâm theo năng lực của thân, đặt vào, gán vào tâm thiền nền tảng trong sắc thân. Khi ấy, vì đối tượng nhận được trong lúc sử dụng sanh khởi, nên do có tâm đại hành làm đối tượng, tuệ ấy có đối tượng đại hành. Yasmā pana tadeva cittaṃ atītaṃ niruddhaṃ ārammaṇaṃ karoti, tasmā atītārammaṇaṃ hoti. Mahādhātunidhāne mahākassapattherādīnaṃ viya anāgataṃ adhiṭṭhahantānaṃ anāgatārammaṇaṃ hoti. Mahākassapatthero kira mahādhātunidhānaṃ karonto ‘‘anāgate aṭṭhārasavassādhikāni dvevassasatāni ime gandhā mā sussiṃsu, pupphāni mā milāyiṃsu, dīpā mā nibbāyiṃsū’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1434) adhiṭṭhahi. Sabbaṃ tatheva ahosi. Assaguttatthero vattaniyasenāsane bhikkhusaṅghaṃ sukkhabhattaṃ bhuñjamānaṃ disvā udakasoṇḍiṃ divase divase purebhatte dadhirasaṃ hotūti adhiṭṭhāsi. Purebhatte gahitaṃ dadhirasaṃ hoti. Pacchābhatte pākatikaudakameva (dha. sa. aṭṭha. 1434). Kāyaṃ pana cittasannissitaṃ [Pg.61] katvā adissamānena kāyena gamanakāle paccuppannārammaṇaṃ hoti. Lại nữa, vì tâm ấy lấy chính đối tượng đã diệt trong quá khứ làm cảnh, do đó nó có đối tượng quá khứ. Giống như trường hợp của các vị như trưởng lão Mahākassapa trong việc tôn trí đại xá lợi, đối với những vị chú nguyện về tương lai, (thần thông trí) có đối tượng vị lai. Nghe nói, trưởng lão Mahākassapa khi thực hiện việc tôn trí đại xá lợi đã chú nguyện rằng: “Trong tương lai, suốt hai trăm mười tám năm, mong rằng những hương này không khô héo, những hoa này không tàn úa, những ngọn đèn này không tắt”. Mọi việc đã xảy ra đúng như vậy. Trưởng lão Assagutta tại trú xứ Vattaniya, khi thấy Tăng chúng đang dùng vật thực khô, đã chú nguyện cho hồ nước rằng: “Mỗi ngày, vào buổi sáng, mong rằng (nước) trở thành vị sữa chua”. Nước được lấy vào buổi sáng trở thành vị sữa chua. (Vào) buổi chiều, (nước) chỉ là nước bình thường. Lại nữa, khi làm cho thân nương tựa vào tâm, trong lúc đi với thân không hiện rõ, (thần thông trí) có đối tượng hiện tại. Kāyavasena cittaṃ, cittavasena vā kāyaṃ pariṇāmanakāle attano kumārakavaṇṇādinimmānakāle ca sakāyacittānaṃ ārammaṇakaraṇato ajjhattārammaṇaṃ hoti. Bahiddhā hatthiassādidassanakāle pana bahiddhārammaṇanti evaṃ tāva iddhividhañāṇassa sattasu ārammaṇesu pavatti veditabbā. Trong lúc uốn nắn tâm theo năng lực của thân, hoặc thân theo năng lực của tâm, và trong lúc hóa hiện hình tướng của chính mình thành đứa trẻ v.v., do lấy thân và tâm của chính mình làm đối tượng, (thần thông trí) có đối tượng nội tại. Còn trong lúc biểu diễn (hóa hiện) voi, ngựa v.v. ở bên ngoài, (thần thông trí) có đối tượng ngoại tại. Như vậy, trước tiên cần phải biết sự diễn tiến của thần thông trí trong bảy loại đối tượng. 415. Dibbasotadhātuñāṇaṃ parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi yasmā saddaṃ ārammaṇaṃ karoti, saddo ca paritto, tasmā parittārammaṇaṃ hoti. Vijjamānaṃyeva pana saddaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattanato paccuppannārammaṇaṃ hoti. Taṃ attano kucchisaddasavanakāle ajjhattārammaṇaṃ. Paresaṃ saddasavanakāle bahiddhārammaṇanti evaṃ dibbasotadhātuñāṇassa catūsu ārammaṇesu pavatti veditabbā. 415. Thiên nhĩ giới trí diễn tiến trong bốn đối tượng theo cách (đối tượng) Dục giới, hiện tại, nội tại, và ngoại tại. Như thế nào? Bởi vì trí ấy lấy âm thanh làm đối tượng, và âm thanh là (pháp) Dục giới, do đó nó có đối tượng Dục giới. Lại nữa, do diễn tiến bằng cách lấy chính âm thanh đang hiện hữu làm đối tượng, nên nó có đối tượng hiện tại. Trí ấy, trong lúc nghe âm thanh trong bụng của chính mình, có đối tượng nội tại. Trong lúc nghe âm thanh của người khác, có đối tượng ngoại tại. Như vậy, cần phải biết sự diễn tiến của thiên nhĩ giới trí trong bốn loại đối tượng. 416. Cetopariyañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaatītānāgatapaccuppannabahiddhārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi paresaṃ kāmāvacaracittajānanakāle parittārammaṇaṃ hoti. Rūpāvacaraarūpāvacaracittajānanakāle mahaggatārammaṇaṃ hoti. Maggaphalajānanakāle appamāṇārammaṇaṃ hoti. 416. Tha tâm trí diễn tiến trong tám đối tượng theo cách (đối tượng) Dục giới, Đại hành, Vô lượng, Đạo, quá khứ, vị lai, hiện tại, và ngoại tại. Như thế nào? Trí ấy, trong lúc biết tâm Dục giới của người khác, có đối tượng Dục giới. Trong lúc biết tâm Sắc giới và Vô sắc giới, có đối tượng Đại hành. Trong lúc biết (tâm) Đạo và Quả, có đối tượng Vô lượng. Ettha ca puthujjano sotāpannassa cittaṃ na jānāti. Sotāpanno vā sakadāgāmissāti evaṃ yāva arahato netabbaṃ. Arahā pana sabbesaṃ cittaṃ jānāti. Aññopi ca uparimo heṭṭhimassāti ayaṃ viseso veditabbo. Maggacittārammaṇakāle maggārammaṇaṃ hoti. Yadā pana atīte sattadivasabbhantare ca anāgate sattadivasabbhantare ca paresaṃ cittaṃ jānāti, tadā atītārammaṇaṃ anāgatārammaṇañca hoti. Và ở đây, phàm nhân không biết tâm của bậc Dự lưu. Bậc Dự lưu cũng không biết tâm của bậc Nhất lai, cứ như vậy cần được hiểu cho đến bậc A-la-hán. Còn bậc A-la-hán thì biết tâm của tất cả (các bậc Thánh). Và bậc Thánh cao hơn khác cũng biết tâm của bậc thấp hơn; sự khác biệt này cần được biết. Trong lúc lấy tâm Đạo làm đối tượng, (tha tâm trí) có đối tượng là Đạo. Lại nữa, khi biết tâm của người khác trong vòng bảy ngày trong quá khứ và trong vòng bảy ngày trong tương lai, khi ấy (tha tâm trí) có đối tượng quá khứ và đối tượng vị lai. Kathaṃ paccuppannārammaṇaṃ hoti. Paccuppannaṃ nāma tividhaṃ – khaṇapaccuppannaṃ, santatipaccuppannaṃ, addhāpaccuppannañca. Tattha uppādaṭṭhitibhaṅgappattaṃ khaṇapaccuppannaṃ. Ekadvesantativārapariyāpannaṃ santatipaccuppannaṃ. Tattha andhakāre nisīditvā ālokaṭṭhānaṃ gatassa na tāva ārammaṇaṃ pākaṭaṃ hoti, yāva pana taṃ pākaṭaṃ hoti[Pg.62], etthantare ekadvesantativārā veditabbā. Ālokaṭṭhāne vicaritvā ovarakaṃ paviṭṭhassāpi na tāva sahasā rūpaṃ pākaṭaṃ hoti, yāva pana taṃ pākaṭaṃ hoti, etthantare ekadvesantativārā veditabbā. Dūre ṭhatvā pana rajakānaṃ hatthavikāraṃ, ghaṇḍibherīākoṭanavikārañca disvāpi na tāva saddaṃ suṇāti, yāva pana taṃ suṇāti, etasmimpi antare ekadvesantativārā veditabbā. Evaṃ tāva majjhimabhāṇakā. Làm thế nào (tha tâm trí) có đối tượng hiện tại? Cái gọi là hiện tại có ba loại: sát-na hiện tại, tương tục hiện tại, và thời gian hiện tại. Trong đó, (pháp) đã đạt đến sanh, trụ, diệt là sát-na hiện tại. (Pháp) nằm trong một hoặc hai dòng tương tục của sắc là tương tục hiện tại. Trong đó, đối với người ngồi trong bóng tối rồi đi đến nơi có ánh sáng, đối tượng chưa hiện rõ ngay, cho đến khi nó hiện rõ; trong khoảng thời gian đó, cần được biết là một hoặc hai dòng tương tục (của sắc). Đối với người đi lại ở nơi có ánh sáng rồi đi vào phòng tối, sắc (pháp) cũng không hiện rõ ngay lập tức, cho đến khi nó hiện rõ; trong khoảng thời gian đó, cần được biết là một hoặc hai dòng tương tục (của sắc). Lại nữa, đứng ở xa, dù thấy cử động tay của những người thợ giặt, và cử động gõ chuông, trống lớn, vẫn chưa nghe thấy âm thanh ngay, cho đến khi nghe thấy nó; trong khoảng thời gian đó cũng cần được biết là một hoặc hai dòng tương tục (của sắc). Như vậy là (quan điểm của) các vị tụng đọc Trung Bộ. Saṃyuttabhāṇakā pana rūpasantati arūpasantatīti dve santatiyo vatvā udakaṃ akkamitvā gatassa yāva tīre akkantaudakalekhā na vippasīdati, addhānato āgatassa yāva kāye usumabhāvo na vūpasammati, ātapā āgantvā gabbhaṃ paviṭṭhassa yāva andhakārabhāvo na vigacchati, antogabbhe kammaṭṭhānaṃ manasi karitvā divā vātapānaṃ vivaritvā olokentassa yāva akkhīnaṃ phandanabhāvo na vūpasammati, ayaṃ rūpasantati nāma. Dve tayo javanavārā arūpasantati nāmāti vatvā tadubhayampi santatipaccuppannaṃ nāmāti vadanti. Còn các vị tụng đọc Tương Ưng Bộ, sau khi nói về hai dòng tương tục là tương tục sắc và tương tục phi sắc, (giải thích rằng): đối với người đi dẫm lên nước, cho đến khi vệt nước bị dẫm ở bờ chưa trong lại; đối với người đi từ đường xa đến, cho đến khi hơi nóng trong thân chưa lắng dịu; đối với người từ ngoài nắng vào trong phòng, cho đến khi tình trạng tối tăm chưa tan biến; đối với người sau khi tác ý đề mục thiền trong phòng rồi mở cửa sổ nhìn ra ngoài vào ban ngày, cho đến khi tình trạng rung động của mắt chưa lắng dịu, đây gọi là tương tục sắc. Hai hoặc ba lộ tốc hành tâm gọi là tương tục phi sắc. Sau khi nói như vậy, họ cho rằng cả hai loại đó đều gọi là tương tục hiện tại. Ekabhavaparicchinnaṃ pana addhāpaccuppannaṃ nāma. Yaṃ sandhāya bhaddekarattasutte ‘‘yo cāvuso, mano ye ca dhammā ubhayametaṃ paccuppannaṃ, tasmiṃ ce paccuppanne chandarāgappaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, chandarāgappaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati, tadabhinandanto paccuppannesu dhammesu saṃhīratī’’ti (ma. ni. 3.284) vuttaṃ. Santatipaccuppannañcettha aṭṭhakathāsu āgataṃ. Addhāpaccuppannaṃ sutte. Lại nữa, (pháp) được giới hạn trong một kiếp sống được gọi là thời gian hiện tại. Nhắm đến điều này, trong kinh Bhaddekaratta đã nói rằng: “Này các hiền giả, ý và các pháp, cả hai điều này là hiện tại. Nếu trong cái hiện tại ấy, thức bị trói buộc bởi tham dục, do thức bị trói buộc bởi tham dục nên nó hoan hỷ điều đó. Do hoan hỷ điều đó, nó bị lôi cuốn trong các pháp hiện tại”. Và ở đây, tương tục hiện tại được đề cập trong các Chú giải. Thời gian hiện tại (được đề cập) trong Kinh. Tattha keci khaṇapaccuppannaṃ cittaṃ cetopariyañāṇassa ārammaṇaṃ hotīti vadanti. Kiṃ kāraṇā? Yasmā iddhimato ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatīti. Idañca nesaṃ opammaṃ, yathā ākāse khitte pupphamuṭṭhimhi avassaṃ ekaṃ pupphaṃ ekassa vaṇṭena vaṇṭaṃ paṭivijjhati, evaṃ parassa cittaṃ jānissāmīti rāsivasena mahājanassa citte āvajjite avassaṃ ekassa cittaṃ ekena cittena uppādakkhaṇe vā ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā paṭivijjhatīti. Taṃ pana vassasatampi vassasahassampi āvajjanto yena ca cittena āvajjati, yena ca jānāti. Tesaṃ dvinnaṃ sahaṭhānābhāvato āvajjanajavanānañca aniṭṭhaṭṭhāne nānārammaṇabhāvappattidosato ayuttanti aṭṭhakathāsu paṭikkhittaṃ. Trong ấy, một số vị nói rằng: “Tâm hiện tại-sát-na là đối tượng của tha tâm trí.” Tại sao vậy? Bởi vì tâm của người có thần thông và của người khác sanh khởi trong cùng một sát-na. Và đây là ví dụ của họ: Giống như khi một nắm hoa được ném lên không trung, cuống của một bông hoa chắc chắn sẽ đâm trúng cuống của một bông hoa khác, cũng vậy, khi hướng tâm đến tâm của đám đông với ý định “ta sẽ biết tâm của người khác” bằng sức mạnh của sự tập hợp, tâm của một người chắc chắn sẽ bị thấu suốt bởi một tâm khác trong sát-na sanh, hoặc sát-na trụ, hoặc sát-na diệt. Nhưng (quan điểm) ấy đã bị bác bỏ trong các Chú giải là không hợp lý, vì người hướng tâm dù cả trăm năm hay cả ngàn năm, tâm mà vị ấy dùng để hướng đến và tâm mà vị ấy dùng để biết, do hai tâm ấy không cùng tồn tại, và do lỗi của việc tâm hướng và các tốc hành tâm trở thành có đối tượng khác nhau ở nơi không mong muốn. Santatipaccuppannaṃ [Pg.63] pana addhāpaccuppannañca ārammaṇaṃ hotīti veditabbaṃ. Tattha yaṃ vattamānajavanavīthito atītānāgatavasena dvittijavanavīthiparimāṇe kāle parassa cittaṃ, taṃ sabbampi santatipaccuppannaṃ nāma. ‘‘Addhāpaccuppannaṃ pana javanavārena dīpetabba’’nti saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Taṃ suṭṭhu vuttaṃ. Tuy nhiên, cần phải biết rằng (tâm) hiện tại-tương-tục và hiện tại-thời-gian là đối tượng (của tha tâm trí). Trong đó, tâm nào của người khác trong khoảng thời gian bằng hai hoặc ba lộ trình tốc hành tâm, tính theo quá khứ và vị lai từ lộ trình tốc hành tâm đang diễn ra, tất cả tâm ấy được gọi là hiện tại-tương-tục. Trong Chú giải Tương Ưng Bộ có nói rằng: “Còn hiện tại-thời-gian thì nên được giải thích bằng các tốc hành tâm.” Lời ấy đã được nói rất khéo. Tatrāyaṃ dīpanā, iddhimā parassa cittaṃ jānitukāmo āvajjati, āvajjanaṃ khaṇapaccuppannaṃ ārammaṇaṃ katvā teneva saha nirujjhati. Tato cattāri pañca vā javanāni. Yesaṃ pacchimaṃ iddhicittaṃ, sesāni kāmāvacarāni, tesaṃ sabbesampi tadeva niruddhaṃ cittamārammaṇaṃ hoti, na ca tāni nānārammaṇāni honti, addhāvasena paccuppannārammaṇattā. Ekārammaṇattepi ca iddhicittameva parassa cittaṃ jānāti, na itarāni. Yathā cakkhudvāre cakkhuviññāṇameva rūpaṃ passati, na itarānīti. Iti idaṃ santatipaccuppannassa ceva addhāpaccuppannassa ca vasena paccuppannārammaṇaṃ hoti. Yasmā vā santatipaccuppannampi addhāpaccuppanneyeva patati, tasmā addhāpaccuppannavasenevetaṃ paccuppannārammaṇanti veditabbaṃ. Parassa cittārammaṇattāyeva pana bahiddhārammaṇaṃ hotīti evaṃ cetopariyañāṇassa aṭṭhasu ārammaṇesu pavatti veditabbā. Đây là sự giải thích trong trường hợp ấy: Người có thần thông, muốn biết tâm của người khác, bèn hướng tâm. Tâm hướng, sau khi lấy (tâm) hiện tại-sát-na làm đối tượng, liền diệt cùng với đối tượng ấy. Sau đó, có bốn hoặc năm tốc hành tâm. Trong đó, tâm cuối cùng là tâm thần thông, các tâm còn lại là (tâm) Dục giới. Đối tượng của tất cả các tâm ấy chính là tâm đã diệt kia, và chúng không phải là những tâm có đối tượng khác nhau, vì chúng có đối tượng hiện tại theo phương diện thời gian. Và mặc dù có cùng một đối tượng, chỉ có tâm thần thông mới biết được tâm của người khác, các tâm khác thì không. Giống như ở nhãn môn, chỉ có nhãn thức mới thấy sắc, các tâm khác thì không. Như vậy, (tha tâm trí) này có đối tượng hiện tại theo phương diện của hiện tại-tương-tục và của hiện tại-thời-gian. Hoặc vì hiện tại-tương-tục cũng rơi vào trong hiện tại-thời-gian, do đó nên biết rằng (tha tâm trí) này có đối tượng hiện tại chỉ theo phương diện hiện tại-thời-gian. Hơn nữa, chính vì có đối tượng là tâm của người khác nên nó có đối tượng bên ngoài. Như vậy, cần phải biết sự vận hành của tha tâm trí trong tám loại đối tượng. 417. Pubbenivāsañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaatītaajjhattabahiddhānavattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi kāmāvacarakkhandhānussaraṇakāle parittārammaṇaṃ hoti. Rūpāvacarārūpāvacarakkhandhānussaraṇakāle mahaggatārammaṇaṃ. Atīte attanā parehi vā bhāvitamaggaṃ sacchikataphalañca anussaraṇakāle appamāṇārammaṇaṃ. Bhāvitamaggameva anussaraṇakāle maggārammaṇaṃ. Niyamato panetaṃ atītārammaṇameva. 417. Túc mạng minh vận hành trong tám loại đối tượng theo phương diện đối tượng Dục giới, Đại hành, Vô lượng, Đạo, quá khứ, bên trong, bên ngoài, và bất định. Như thế nào? Trí ấy, khi nhớ lại các uẩn Dục giới, có đối tượng Dục giới. Khi nhớ lại các uẩn Sắc giới và Vô sắc giới, có đối tượng Đại hành. Khi nhớ lại đạo đã được tu tập và quả đã được chứng ngộ bởi chính mình hoặc người khác trong quá khứ, có đối tượng Vô lượng. Khi chỉ nhớ lại đạo đã được tu tập, có đối tượng Đạo. Tuy nhiên, một cách chắc chắn, trí này chỉ có đối tượng quá khứ. Tattha kiñcāpi cetopariyañāṇayathākammupagañāṇānipi atītārammaṇāni honti, atha kho tesaṃ cetopariyañāṇassa sattadivasabbhantarātītaṃ cittameva ārammaṇaṃ. Tañhi aññaṃ khandhaṃ vā khandhapaṭibaddhaṃ vā na jānāti. Maggasampayuttacittārammaṇattā pana pariyāyato maggārammaṇanti vuttaṃ. Yathākammupagañāṇassa ca atītaṃ cetanāmattameva ārammaṇaṃ. Pubbenivāsañāṇassa pana atītā khandhā khandhapaṭibaddhañca kiñci anārammaṇaṃ nāma natthi[Pg.64]. Tañhi atītakkhandhakhandhapaṭibaddhesu dhammesu sabbaññutaññāṇagatikaṃ hotīti ayaṃ viseso veditabbo. Ayamettha aṭṭhakathānayo. Yasmā pana ‘‘kusalā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammupagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.404) paṭṭhāne vuttaṃ. Tasmā cattāropi khandhā cetopariyañāṇayathākammupagañāṇānaṃ ārammaṇā honti. Tatrāpi yathākammupagañāṇassa kusalākusalā evāti. Trong đó, mặc dù tha tâm trí và nghiệp dị thục trí cũng có đối tượng quá khứ, nhưng đối tượng của tha tâm trí chỉ là tâm đã qua trong vòng bảy ngày. Trí ấy không biết uẩn khác hoặc những gì liên quan đến uẩn. Tuy nhiên, vì có đối tượng là tâm tương ưng với đạo, nên theo nghĩa gián tiếp, nó được gọi là có đối tượng đạo. Và đối tượng của nghiệp dị thục trí chỉ là tư trong quá khứ. Còn đối với túc mạng minh, không có gì trong số các uẩn quá khứ và những gì liên quan đến uẩn mà không phải là đối tượng. Trí ấy đối với các pháp là uẩn quá khứ và những gì liên quan đến uẩn thì có phạm vi như nhất thiết trí. Sự khác biệt này cần được biết. Đây là phương pháp của Chú giải ở đây. Tuy nhiên, vì trong bộ Vị Trí có nói: “Các uẩn thiện là duyên cho thần túc trí, tha tâm trí, túc mạng tùy niệm trí, nghiệp dị thục trí, vị lai phân trí bằng đối tượng duyên,” do đó, cả bốn uẩn cũng là đối tượng của tha tâm trí và nghiệp dị thục trí. Trong đó, đối với nghiệp dị thục trí, (đối tượng) chỉ là (các uẩn) thiện và bất thiện. Attano khandhānussaraṇakāle panetaṃ ajjhattārammaṇaṃ. Parassa khandhānussaraṇakāle bahiddhārammaṇaṃ. ‘‘Atīte vipassī bhagavā ahosi. Tassa mātā bandhumatī, pitā bandhumā’’tiādinā (dī. ni. 2.12) nayena nāmagottapathavīnimittādianussaraṇakāle navattabbārammaṇaṃ hoti. Nāmagottanti cettha khandhūpanibandho sammutisiddho byañjanattho daṭṭhabbo, na byañjanaṃ. Byañjanañhi saddāyatanasaṅgahitattā parittaṃ hoti. Yathāha ‘‘niruttipaṭisambhidā parittārammaṇā’’ti (vibha. 749). Ayamettha amhākaṃ khanti. Evaṃ pubbenivāsañāṇassa aṭṭhasu ārammaṇesu pavatti veditabbā. Hơn nữa, khi nhớ lại các uẩn của chính mình, trí này có đối tượng bên trong. Khi nhớ lại các uẩn của người khác, có đối tượng bên ngoài. Khi nhớ lại tên, họ, ấn tướng đất, v.v., theo phương pháp bắt đầu bằng “Trong quá khứ, có Đức Thế Tôn Vipassī. Mẹ của ngài tên là Bandhumatī, cha tên là Bandhumā,” nó có đối tượng bất định. Và ở đây, ‘tên và họ’ nên được hiểu là ý nghĩa của từ ngữ, được thành tựu do quy ước, liên quan đến các uẩn, chứ không phải là từ ngữ. Vì từ ngữ, do được bao gồm trong thanh xứ, là (pháp) Dục giới. Như có nói: “Ngữ giải vô ngại có đối tượng Dục giới.” Đây là quan điểm của chúng tôi ở đây. Như vậy, cần phải biết sự vận hành của túc mạng minh trong tám loại đối tượng. 418. Dibbacakkhuñāṇaṃ parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi yasmā rūpaṃ ārammaṇaṃ karoti, rūpañca parittaṃ, tasmā parittārammaṇaṃ hoti. Vijjamāneyeva ca rūpe pavattattā paccuppannārammaṇaṃ. Attano kucchigatādirūpadassanakāle ajjhattārammaṇaṃ. Parassa rūpadassanakāle bahiddhārammaṇanti evaṃ dibbacakkhuñāṇassa catūsu ārammaṇesu pavatti veditabbā. 418. Thiên nhãn trí (dibbacakkhuñāṇa) vận hành trong bốn đối tượng theo phương diện đối tượng dục giới (paritta), hiện tại (paccuppanna), nội phần (ajjhatta) và ngoại phần (bahiddhā). Như thế nào? Trí ấy lấy sắc làm đối tượng, và sắc là pháp dục giới, do đó nó có đối tượng dục giới. Và vì nó vận hành trên sắc đang hiện hữu, nên nó có đối tượng hiện tại. Khi thấy sắc trong bụng của mình v.v..., nó có đối tượng nội phần. Khi thấy sắc của người khác, nó có đối tượng ngoại phần. Như vậy, sự vận hành của thiên nhãn trí trong bốn đối tượng cần được hiểu. 419. Anāgataṃsañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaanāgataajjhattabahiddhānavattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi ‘‘ayaṃ anāgate kāmāvacare nibbattissatī’’ti jānanakāle parittārammaṇaṃ hoti. ‘‘Rūpāvacare arūpāvacare vā nibbattissatī’’ti jānanakāle mahaggatārammaṇaṃ. ‘‘Maggaṃ bhāvessati, phalaṃ sacchikarissatī’’ti jānanakāle appamāṇārammaṇaṃ. ‘‘Maggaṃ bhāvessati’’cceva jānanakāle maggārammaṇaṃ. Niyamato pana taṃ anāgatārammaṇameva. 419. Vị lai tri (anāgataṃsañāṇa) vận hành trong tám đối tượng theo phương diện đối tượng dục giới (paritta), đại hành (mahaggata), vô lượng (appamāṇa), đạo (magga), vị lai (anāgata), nội phần (ajjhatta), ngoại phần (bahiddhā) và bất định (navattabba). Như thế nào? Khi biết rằng: ‘Vị này trong tương lai sẽ tái sanh trong cõi dục giới’, trí ấy có đối tượng dục giới. Khi biết rằng: ‘Sẽ tái sanh trong cõi sắc giới hoặc cõi vô sắc giới’, nó có đối tượng đại hành. Khi biết rằng: ‘Sẽ tu tập đạo, sẽ chứng ngộ quả’, nó có đối tượng vô lượng. Khi chỉ biết rằng: ‘Sẽ tu tập đạo’, nó có đối tượng đạo. Tuy nhiên, một cách chắc chắn, trí ấy chỉ có đối tượng vị lai. Tattha [Pg.65] kiñcāpi cetopariyañāṇampi anāgatārammaṇaṃ hoti, atha kho tassa sattadivasabbhantarānāgataṃ cittameva ārammaṇaṃ. Tañhi aññaṃ khandhaṃ vā khandhapaṭibaddhaṃ vā na jānāti. Anāgataṃsañāṇassa pubbenivāsañāṇe vuttanayena anāgate anārammaṇaṃ nāma natthi. ‘‘Ahaṃ amutra nibbattissāmī’’ti jānanakāle ajjhattārammaṇaṃ. ‘‘Asuko amutra nibbattissatī’’ti jānanakāle bahiddhārammaṇaṃ. ‘‘Anāgate metteyyo bhagavā uppajjissati (dī. ni. 3.107). Subrahmā nāmassa brāhmaṇo pitā bhavissati. Brahmavatī nāma brāhmaṇī mātā’’tiādinā pana nayena nāmagottajānanakāle pubbenivāsañāṇe vuttanayeneva na vattabbārammaṇaṃ hotīti evaṃ anāgataṃsañāṇassa aṭṭhasu ārammaṇesu pavatti veditabbā. Trong các trí ấy, mặc dù tha tâm trí (cetopariyañāṇa) cũng có đối tượng vị lai, nhưng đối tượng của nó chỉ là tâm trong tương lai trong vòng bảy ngày. Trí ấy không biết uẩn khác hoặc những gì liên quan đến uẩn. Đối với vị lai tri (anāgataṃsañāṇa), theo phương pháp đã nói trong túc mạng trí (pubbenivāsañāṇa), không có gì trong tương lai mà không thể là đối tượng. Khi biết rằng: ‘Ta sẽ tái sanh ở nơi kia’, nó có đối tượng nội phần. Khi biết rằng: ‘Người kia sẽ tái sanh ở nơi kia’, nó có đối tượng ngoại phần. Khi biết tên và dòng họ, theo cách như: ‘Trong tương lai, đức Thế Tôn Di Lặc (Metteyya) sẽ xuất hiện. Vị Bà-la-môn tên Subrahmā sẽ là cha của ngài. Vị nữ Bà-la-môn tên Brahmavatī sẽ là mẹ của ngài’, v.v..., thì theo phương pháp đã nói trong túc mạng trí, nó có đối tượng bất định (na vattabbārammaṇa). Như vậy, sự vận hành của vị lai tri trong tám đối tượng cần được hiểu. 420. Yathākammupagañāṇaṃ parittamahaggataatītaajjhattabahiddhārammaṇavasena pañcasu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi kāmāvacarakammajānanakāle parittārammaṇaṃ hoti. Rūpāvacarārūpāvacarakammajānanakāle mahaggatārammaṇaṃ. Atītameva jānātīti atītārammaṇaṃ. Attano kammaṃ jānanakāle ajjhattārammaṇaṃ. Parassa kammaṃ jānanakāle bahiddhārammaṇaṃ hoti. Evaṃ yathākammupagañāṇassa pañcasu ārammaṇesu pavatti veditabbā. Yañcettha ajjhattārammaṇañceva bahiddhārammaṇañcāti vuttaṃ, taṃ kālena ajjhattaṃ kālena bahiddhā jānanakāle ajjhattabahiddhārammaṇampi hotiyevāti. 420. Nghiệp dị thục trí (yathākammupagañāṇa) vận hành trong năm đối tượng theo phương diện đối tượng dục giới (paritta), đại hành (mahaggata), quá khứ (atīta), nội phần (ajjhatta) và ngoại phần (bahiddhā). Như thế nào? Khi biết nghiệp cõi dục, trí ấy có đối tượng dục giới. Khi biết nghiệp cõi sắc và cõi vô sắc, nó có đối tượng đại hành. Vì nó chỉ biết quá khứ, nên nó có đối tượng quá khứ. Khi biết nghiệp của mình, nó có đối tượng nội phần. Khi biết nghiệp của người khác, nó có đối tượng ngoại phần. Như vậy, sự vận hành của nghiệp dị thục trí trong năm đối tượng cần được hiểu. Và điều được nói ở đây là 'có đối tượng nội phần và đối tượng ngoại phần' là vì có lúc nó biết nội phần, có lúc nó biết ngoại phần, nên cũng có thể nói là có đối tượng cả nội phần lẫn ngoại phần. Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge Như vậy, trong bộ Thanh Tịnh Đạo được soạn vì sự hoan hỷ của các bậc thiện nhân Abhiññāniddeso nāma chương tên là Thắng Trí Minh Giải Terasamo paricchedo. Chương thứ mười ba. 14. Khandhaniddeso 14. Uẩn Minh Giải Paññākathā Luận về Tuệ 421. Idāni [Pg.66] yasmā evaṃ abhiññāvasena adhigatānisaṃsāya thiratarāya samādhibhāvanāya samannāgatena bhikkhunā sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayanti ettha cittasīsena niddiṭṭho samādhi sabbākārena bhāvito hoti. 421. Bây giờ, vì vị Tỳ-khưu, người đã thành tựu sự tu tập định vững chắc hơn, đã đạt được lợi ích nhờ vào các thắng trí, đã tu tập định được chỉ ra với tâm làm đầu trong câu ‘Người trí, an trú trong giới, tu tập tâm và tuệ’ một cách toàn diện. Tadanantarā pana paññā bhāvetabbā. Sā ca atisaṅkhepadesitattā viññātumpi tāva na sukarā, pageva bhāvetuṃ. Tasmā tassā vitthāraṃ bhāvanānayañca dassetuṃ idaṃ pañhākammaṃ hoti. Tiếp theo đó, tuệ cần được tu tập. Và tuệ ấy, vì được thuyết giảng quá vắn tắt, nên ngay cả việc hiểu cũng không dễ dàng, huống chi là tu tập. Do đó, để trình bày chi tiết và phương pháp tu tập của nó, những câu hỏi này được đặt ra. Kā paññā, kenaṭṭhena paññā, kānassā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni, katividhā paññā, kathaṃ bhāvetabbā, paññābhāvanāya ko ānisaṃsoti? Tuệ là gì? Do ý nghĩa nào mà gọi là tuệ? Tướng, vị, hiện trạng, và nhân cần thiết của nó là gì? Tuệ có bao nhiêu loại? Tuệ cần được tu tập như thế nào? Lợi ích của việc tu tập tuệ là gì? 422. Tatridaṃ vissajjanaṃ, kā paññāti paññā bahuvidhā nānappakārā. Taṃ sabbaṃ vibhāvayituṃ ārabbhamānaṃ vissajjanaṃ adhippetañceva atthaṃ na sādheyya, uttari ca vikkhepāya saṃvatteyya, tasmā idha adhippetameva sandhāya vadāma. Kusalacittasampayuttaṃ vipassanāñāṇaṃ paññā. 422. Đây là câu trả lời. Về câu hỏi ‘Tuệ là gì?’: Tuệ có nhiều loại, nhiều hình thức khác nhau. Nếu bắt đầu giải thích tất cả những điều đó, câu trả lời sẽ không đạt được mục đích đã định, và hơn nữa sẽ dẫn đến sự tán loạn. Do đó, ở đây chúng tôi chỉ nói về những gì được nhắm đến. Tuệ là trí tuệ quán (vipassanāñāṇa) tương ưng với tâm thiện. 423. Kenaṭṭhena paññāti pajānanaṭṭhena paññā. Kimidaṃ pajānanaṃ nāma? Sañjānanavijānanākāravisiṭṭhaṃ nānappakārato jānanaṃ. Saññāviññāṇapaññānaṃ hi samānepi jānanabhāve, saññā ‘‘nīlaṃ pītaka’’nti ārammaṇasañjānanamattameva hoti. ‘‘Aniccaṃ dukkhamanattā’’ti lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Viññāṇaṃ ‘‘nīlaṃ pītaka’’nti ārammaṇañca jānāti, lakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti. Ussakkitvā pana maggapātubhāvaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Paññā vuttanayavasena ārammaṇañca jānāti, lakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti, ussakkitvā maggapātubhāvañca pāpeti. 423. Về câu hỏi ‘Do ý nghĩa nào mà gọi là tuệ?’: Gọi là tuệ do ý nghĩa biết một cách thấu đáo (pajānana). Cái gọi là biết một cách thấu đáo này là gì? Đó là sự biết theo nhiều cách khác nhau, đặc biệt hơn cách tưởng tri (sañjānana) và thức tri (vijānana). Mặc dù tưởng, thức và tuệ đều có chung bản chất là biết, nhưng tưởng chỉ đơn thuần là nhận biết đối tượng là ‘xanh’, ‘vàng’. Nó không thể dẫn đến sự thâm nhập các đặc tính ‘vô thường, khổ, vô ngã’. Thức vừa biết đối tượng là ‘xanh’, ‘vàng’, vừa dẫn đến sự thâm nhập các đặc tính. Nhưng nó không thể, bằng cách nỗ lực, dẫn đến sự xuất hiện của đạo. Tuệ, theo cách đã nói, vừa biết đối tượng, vừa dẫn đến sự thâm nhập các đặc tính, và bằng cách nỗ lực, cũng dẫn đến sự xuất hiện của đạo. Yathā hi heraññikaphalake ṭhapitaṃ kahāpaṇarāsiṃ eko ajātabuddhidārako, eko gāmikapuriso, eko heraññikoti tīsu janesu passamānesu [Pg.67] ajātabuddhidārako kahāpaṇānaṃ cittavicittadīghacaturassaparimaṇḍalabhāvamattameva jānāti, ‘‘idaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ratanasammata’’nti na jānāti. Gāmikapuriso cittavicittādibhāvaṃ jānāti, ‘‘idaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ratanasammata’’nti ca. ‘‘Ayaṃ cheko, ayaṃ kūṭo, ayaṃ addhasāro’’ti imaṃ pana vibhāgaṃ na jānāti. Heraññiko sabbepi te pakāre jānāti, jānanto ca kahāpaṇaṃ oloketvāpi jānāti, ākoṭitassa saddaṃ sutvāpi, gandhaṃ ghāyitvāpi, rasaṃ sāyitvāpi, hatthena dhārayitvāpi, asukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā nagare vā pabbate vā nadītīre vā katotipi, asukācariyena katotipi jānāti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Ví như, khi một đống tiền kahāpaṇa được đặt trên quầy của người đổi tiền, và có ba người cùng nhìn vào đó: một đứa trẻ trí tuệ chưa phát triển, một người dân làng, và một người đổi tiền. Đứa trẻ trí tuệ chưa phát triển chỉ biết được trạng thái đa dạng, sặc sỡ, dài, vuông, hay tròn của những đồng tiền mà thôi, chứ không biết rằng: ‘Đây là vật được xem như bảo vật dùng để tiêu dùng và sử dụng của con người’. Người dân làng thì biết được trạng thái đa dạng, sặc sỡ v.v... và cũng biết rằng: ‘Đây là vật được xem như bảo vật dùng để tiêu dùng và sử dụng của con người’. Tuy nhiên, người ấy không biết sự phân biệt này: ‘Đồng này là tiền thật, đồng này là tiền giả, đồng này là tiền nửa giá trị’. Còn người đổi tiền thì biết tất cả những loại ấy. Và trong khi biết, người ấy biết được đồng tiền bằng cách nhìn, cũng biết bằng cách nghe âm thanh của đồng tiền được gõ, bằng cách ngửi mùi, bằng cách nếm vị, bằng cách cầm trên tay để cân. Người ấy cũng biết: ‘(Đồng tiền này) được làm ở làng tên là..., hoặc ở thị trấn..., hoặc ở thành phố..., hoặc ở trên núi..., hoặc ở bờ sông...’, và cũng biết: ‘(Đồng tiền này) được làm bởi người thợ tên là...’. Sự thành tựu này cần được hiểu như vậy. Saññā hi ajātabuddhino dārakassa kahāpaṇadassanaṃ viya hoti, nīlādivasena ārammaṇassa upaṭṭhānākāramattagahaṇato. Viññāṇaṃ gāmikassa purisassa kahāpaṇadassanamiva hoti, nīlādivasena ārammaṇākāragahaṇato, uddhaṃpi ca lakkhaṇapaṭivedhasampāpanato. Paññā heraññikassa kahāpaṇadassanamiva hoti, nīlādivasena ārammaṇākāraṃ gahetvā, lakkhaṇapaṭivedhañca pāpetvā, tato uddhampi maggapātubhāvapāpanato. Tasmā yadetaṃ sañjānanavijānanākāravisiṭṭhaṃ nānappakārato jānanaṃ. Idaṃ pajānananti veditabbaṃ. Idaṃ sandhāya hi etaṃ vuttaṃ ‘‘pajānanaṭṭhena paññā’’ti. Thật vậy, Tưởng (saññā) giống như sự thấy đồng tiền của đứa trẻ trí tuệ chưa phát triển, vì nó chỉ nắm bắt vẻ bề ngoài hiện khởi của đối tượng qua các phương diện như màu xanh v.v... Thức (viññāṇa) giống như sự thấy đồng tiền của người dân làng, vì nó nắm bắt vẻ bề ngoài của đối tượng qua các phương diện như màu xanh v.v..., và hơn nữa, nó còn đưa đến sự thâm nhập các tướng. Tuệ (paññā) giống như sự thấy đồng tiền của người đổi tiền, vì sau khi đã nắm bắt vẻ bề ngoài của đối tượng qua các phương diện như màu xanh v.v..., và đã đưa đến sự thâm nhập các tướng, nó còn đưa đến sự xuất hiện của Đạo ở mức độ cao hơn nữa. Do đó, cái biết mà đặc thù, vượt trên cách thức của tưởng tri và thức tri qua nhiều phương diện khác nhau, cái đó cần được hiểu là thắng tri (pajānana). Chính vì nhắm đến điều này mà câu nói ‘Tuệ có nghĩa là thắng tri’ đã được nói đến. Sā panesā yattha saññāviññāṇāni, na tattha ekaṃsena hoti. Yadā pana hoti, tadā avinibbhuttā tehi dhammehi ‘‘ayaṃ saññā, idaṃ viññāṇaṃ, ayaṃ paññā’’ti vinibbhujjitvā alabbhaneyyanānattā sukhumā duddasā. Tenāha āyasmā nāgaseno ‘‘dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā kata’’nti. Kiṃ, bhante, nāgasena bhagavatā dukkaraṃ katanti? ‘Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā kataṃ yaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhātaṃ ayaṃ phasso, ayaṃ vedanā, ayaṃ saññā, ayaṃ cetanā, idaṃ citta’’’nti (mi. pa. 2.7.16). Lại nữa, tuệ ấy không nhất thiết có mặt ở nơi nào có tưởng và thức. Tuy nhiên, khi nó có mặt, nó không thể tách rời khỏi các pháp ấy. Vì sự khác biệt của chúng không thể nắm bắt được sau khi đã phân chia rằng ‘Đây là tưởng, đây là thức, đây là tuệ’, nên chúng vi tế và khó thấy. Do đó, Tôn giả Nāgasena đã nói: ‘Thưa Đại vương, Thế Tôn đã làm một việc khó làm’. ‘Bạch Tôn giả Nāgasena, Thế Tôn đã làm việc khó làm gì?’ ‘Thưa Đại vương, Thế Tôn đã làm một việc khó làm, đó là đã chỉ rõ sự phân định các pháp tâm và tâm sở vô hình sắc, đang diễn tiến trên cùng một đối tượng, rằng đây là xúc, đây là thọ, đây là tưởng, đây là tư, đây là tâm’. 424. Kānassā [Pg.68] lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānīti ettha pana dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā, dhammānaṃ sabhāvapaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsanarasā, asammohapaccupaṭṭhānā. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ jānāti passatī’’ti (a. ni. 10.2) vacanato pana samādhi tassā padaṭṭhānaṃ. 424. Về câu hỏi ‘Trạng thái, phận sự, sự hiện khởi, và nhân cần thiết của tuệ là gì?’, thì tuệ có trạng thái là thâm nhập thực tánh của các pháp, có phận sự là phá tan bóng tối của si mê che lấp thực tánh của các pháp, có sự hiện khởi là không si mê. Lại nữa, do lời dạy ‘Người có định tĩnh thì biết, thấy như thật’, nên định (samādhi) là nhân cần thiết của tuệ. Paññāpabhedakathā Thuyết về các loại tuệ 425. Katividhā paññāti dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇena tāva ekavidhā. Lokiyalokuttaravasena duvidhā. Tathā sāsavānāsavādivasena, nāmarūpavavatthāpanavasena, somanassupekkhāsahagatavasena, dassanabhāvanābhūmivasena ca. Tividhā cintāsutabhāvanāmayavasena. Tathā parittamahaggataappamāṇārammaṇavasena, āyāpāyaupāyakosallavasena, ajjhattābhinivesādivasena ca. Catubbidhā catūsu saccesu ñāṇavasena catupaṭisambhidāvasena cāti. 425. Tuệ có bao nhiêu loại? Trước hết, về phương diện trạng thái thâm nhập thực tánh của các pháp, tuệ có một loại. Về phương diện hiệp thế và siêu thế, tuệ có hai loại. Tương tự, về phương diện hữu lậu và vô lậu v.v..., về phương diện phân định danh và sắc, về phương diện tương ưng với hỷ và xả, và về phương diện địa của kiến và địa của tu, tuệ cũng có hai loại. Về phương diện do tư duy, do văn, và do tu, tuệ có ba loại. Tương tự, về phương diện đối tượng Dục giới, đối tượng đáo đại, và đối tượng vô lượng; về phương diện thiện xảo trong thịnh, suy, và phương tiện; và về phương diện chuyên chú vào nội phần v.v..., tuệ cũng có ba loại. Về phương diện trí trong bốn Thánh đế và về phương diện bốn Vô ngại giải, tuệ có bốn loại. 426. Tattha ekavidhakoṭṭhāso uttānatthoyeva. Duvidhakoṭṭhāse lokiyamaggasampayuttā lokiyā. Lokuttaramaggasampayuttā lokuttarāti evaṃ lokiyalokuttaravasena duvidhā. 426. Trong số đó, phần một loại có ý nghĩa rõ ràng. Trong phần hai loại, tuệ tương ưng với đạo hiệp thế là tuệ hiệp thế. Tuệ tương ưng với đạo siêu thế là tuệ siêu thế. Như vậy, về phương diện hiệp thế và siêu thế, tuệ có hai loại. Dutiyaduke āsavānaṃ ārammaṇabhūtā sāsavā. Tesaṃ anārammaṇā anāsavā. Atthato panesā lokiyalokuttarāva hoti. Āsavasampayuttā sāsavā. Āsavavippayuttā anāsavātiādīsupi eseva nayo. Evaṃ sāsavānāsavādivasena duvidhā. Trong cặp thứ hai, tuệ làm đối tượng cho các lậu hoặc là tuệ hữu lậu (sāsavā). Tuệ không làm đối tượng cho chúng là tuệ vô lậu (anāsavā). Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, đây chính là tuệ hiệp thế và siêu thế. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp khác như tuệ tương ưng với lậu hoặc là hữu lậu, tuệ không tương ưng với lậu hoặc là vô lậu v.v... Như vậy, về phương diện hữu lậu và vô lậu v.v..., tuệ có hai loại. Tatiyaduke yā vipassanaṃ ārabhitukāmassa catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ vavatthāpane paññā, ayaṃ nāmavavatthāpanapaññā. Yā rūpakkhandhassa vavatthāpane paññā, ayaṃ rūpavavatthāpanapaññāti evaṃ nāmarūpavavatthāpanavasena duvidhā. Trong cặp thứ ba, đối với người muốn bắt đầu tu tập minh sát (vipassanā), tuệ trong việc phân định bốn uẩn vô sắc là tuệ phân định danh (nāmavavatthāpanapaññā). Tuệ trong việc phân định sắc uẩn là tuệ phân định sắc (rūpavavatthāpanapaññā). Như vậy, về phương diện phân định danh và sắc, tuệ có hai loại. Catutthaduke dvīsu kāmāvacarakusalacittesu soḷasasu ca pañcakanayena catukkajjhānikesu maggacittesu paññā somanassasahagatā. Dvīsu kāmāvacarakusalacittesu catūsu ca pañcamajjhānikesu maggacittesu paññā upekkhāsahagatāti evaṃ somanassupekkhāsahagatavasena duvidhā. Trong cặp thứ tư, tuệ trong hai tâm thiện Dục giới (tương ưng hỷ) và trong mười sáu tâm Đạo thuộc bốn thiền theo hệ thống năm thiền là tuệ tương ưng với hỷ (somanassasahagatā). Tuệ trong hai tâm thiện Dục giới (tương ưng xả) và trong bốn tâm Đạo thuộc thiền thứ năm là tuệ tương ưng với xả (upekkhāsahagatā). Như vậy, về phương diện tương ưng với hỷ và xả, tuệ có hai loại. Pañcamaduke paṭhamamaggapaññā [Pg.69] dassanabhūmi. Avasesamaggattayapaññā bhāvanābhūmīti evaṃ dassanabhāvanābhūmivasena duvidhā. Trong cặp thứ năm, tuệ của đạo đầu tiên là địa của kiến (dassanabhūmi). Tuệ của ba đạo còn lại là địa của tu (bhāvanābhūmi). Như vậy, về phương diện địa của kiến và địa của tu, tuệ có hai loại. 427. Tikesu paṭhamattike parato assutvā paṭiladdhapaññā attano cintāvasena nipphannattā cintāmayā. Parato sutvā paṭiladdhapaññā sutavasena nipphannattā sutamayā. Yathā tathā vā bhāvanāvasena nipphannā appanāppattā paññā bhāvanāmayā. Vuttañhetaṃ – 427. Trong các bộ ba, ở bộ ba đầu tiên, tuệ có được mà không nghe từ người khác, do được thành tựu bởi sự tư duy của chính mình, là tuệ do tư duy (cintāmayā). Tuệ có được sau khi nghe từ người khác, do được thành tựu bởi sự nghe, là tuệ do văn (sutamayā). Tuệ đã đạt đến an chỉ định (appanā), được thành tựu bởi sự tu tập (bhāvanā) theo cách này hay cách khác, là tuệ do tu (bhāvanāmayā). Và điều này đã được nói rằng – ‘‘Tattha katamā cintāmayā paññā? Yogavihitesu vā kammāyatanesu yogavihitesu vā sippāyatanesu yogavihitesu vā vijjāṭṭhānesu kammassakataṃ vā saccānulomikaṃ vā rūpaṃ aniccanti vā vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccanti vā, yaṃ evarūpiṃ anulomikaṃ khantiṃ diṭṭhiṃ ruciṃ mutiṃ pekkhaṃ dhammanijjhānakhantiṃ parato assutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati cintāmayā paññā…pe… sutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati sutamayā paññā. Sabbāpi samāpannassa paññā bhāvanāmayā paññā’’ti (vibha. 768). “Trong ấy, thế nào là tuệ do tư duy? Hoặc trong các lãnh vực về nghiệp được thực hành bằng trí tuệ, hoặc trong các lãnh vực về nghề nghiệp được thực hành bằng trí tuệ, hoặc trong các lãnh vực về học thuật được thực hành bằng trí tuệ, hoặc (trí) về nghiệp là của riêng, hoặc (trí) thuận thứ theo chân lý, hoặc (trí) rằng ‘sắc là vô thường,’ ‘thọ… tưởng… các hành… thức là vô thường,’ bất cứ sự kham nhẫn, sự thấy, sự ưa thích, sự hiểu biết, sự quán xét, sự kham nhẫn trong việc thẩm sát các pháp thuận thứ như vậy mà người ấy đạt được không do nghe từ người khác, đây được gọi là tuệ do tư duy… mà người ấy đạt được do nghe (từ người khác), đây được gọi là tuệ do văn. Tất cả tuệ của người đã nhập định là tuệ do tu tiến.” Evaṃ cintāsutabhāvanāmayavasena tividhā. Như vậy, (trí tuệ) có ba loại theo cách là tuệ do tư duy, tuệ do văn, và tuệ do tu tập. Dutiyattike kāmāvacaradhamme ārabbha pavattā paññā parittārammaṇā. Rūpāvacarārūpāvacare ārabbha pavattā mahaggatārammaṇā. Sā lokiyavipassanā. Nibbānaṃ ārabbha pavattā appamāṇārammaṇā. Sā lokuttaravipassanāti evaṃ parittamahaggatāppamāṇārammaṇavasena tividhā. Trong bộ ba thứ hai, trí tuệ phát sanh lấy các pháp cõi Dục làm đối tượng là (tuệ) có đối tượng nhỏ hẹp (parittārammaṇā). (Trí tuệ) phát sanh lấy (các pháp) cõi Sắc và cõi Vô Sắc làm đối tượng là (tuệ) có đối tượng cao cả (mahaggatārammaṇā). Đó là minh sát hiệp thế. (Trí tuệ) phát sanh lấy Niết-bàn làm đối tượng là (tuệ) có đối tượng vô lượng (appamāṇārammaṇā). Đó là minh sát siêu thế. Như vậy, (trí tuệ) có ba loại theo cách là (tuệ) có đối tượng nhỏ hẹp, (tuệ) có đối tượng cao cả, và (tuệ) có đối tượng vô lượng. Tatiyattike āyo nāma vuddhi, sā duvidhā anatthahānito atthuppattito ca. Tattha kosallaṃ āyakosallaṃ. Yathāha – Trong bộ ba thứ ba, āyo có nghĩa là sự tăng trưởng. Sự tăng trưởng ấy có hai loại: do sự tổn giảm điều bất lợi và do sự phát sanh điều lợi ích. Sự thiện xảo trong đó là thiện xảo về tăng trưởng (āyakosallaṃ). Như đã nói: ‘‘Tattha katamaṃ āyakosallaṃ? Ime me dhamme manasikaroto anuppannā ceva akusalā dhammā na uppajjanti, uppannā ca akusalā dhammā pahīyanti, ime vā panime dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti. Uppannā ca kusalā dhammā bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattantīti, yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, idaṃ vuccati āyakosalla’’nti (vibha. 771). ‘Trong ấy, thế nào là thiện xảo về tăng trưởng (āyakosallaṃ)? ‘Khi ta tác ý đến các pháp này, các pháp bất thiện chưa sanh thì không sanh khởi, và các pháp bất thiện đã sanh thì được đoạn trừ; hoặc khi ta tác ý đến các pháp này, các pháp thiện chưa sanh thì sanh khởi, và các pháp thiện đã sanh thì đi đến sự lớn mạnh, quảng đại, tu tập, viên mãn.’ Trí tuệ, sự hiểu biết… sự không si mê, trạch pháp, chánh kiến ở trong đó, đây được gọi là thiện xảo về tăng trưởng.’ Apāyoti [Pg.70] pana avuddhi, sāpi duvidhā atthahānito ca anatthuppattito ca. Tattha kosallaṃ apāyakosallaṃ. Yathāha ‘‘tattha katamaṃ apāyakosallaṃ? Ime dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā na uppajjantī’’tiādi (vibha. 771). Lại nữa, apāya là sự không tăng trưởng. Sự không tăng trưởng ấy cũng có hai loại: do sự tổn giảm điều lợi ích và do sự phát sanh điều bất lợi. Sự thiện xảo trong đó là thiện xảo về tổn giảm (apāyakosallaṃ). Như đã nói: ‘Trong ấy, thế nào là thiện xảo về tổn giảm? Khi tác ý đến các pháp này, các pháp thiện chưa sanh thì không sanh khởi,’ v.v... Sabbattha pana tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ upāyesu nibbattikāraṇesu taṃkhaṇappavattaṃ ṭhānuppattikaṃ kosallaṃ upāyakosallaṃ nāma. Yathāha – ‘‘sabbāpi tatrupāyā paññā upāyakosalla’’nti (vibha. 771). Evaṃ āyāpāyaupāyakosallavasena tividhā. Lại nữa, ở khắp nơi, trong các phương tiện, tức các nguyên nhân thành tựu của các pháp này hay pháp kia, sự thiện xảo phát sanh trong khoảnh khắc ấy, ứng đối kịp thời, được gọi là thiện xảo về phương tiện (upāyakosallaṃ). Như đã nói: ‘Toàn bộ trí tuệ về phương tiện trong trường hợp đó là thiện xảo về phương tiện.’ Như vậy, (trí tuệ) có ba loại theo cách là thiện xảo về tăng trưởng, thiện xảo về tổn giảm, và thiện xảo về phương tiện. Catutthattike attano khandhe gahetvā āraddhā vipassanā paññā ajjhattābhinivesā. Parassa khandhe bāhiraṃ vā anindriyabaddharūpaṃ gahetvā āraddhā bahiddhābhinivesā. Ubhayaṃ gahetvā āraddhā ajjhattabahiddhābhinivesāti evaṃ ajjhattābhinivesādivasena tividhā. Trong bộ ba thứ tư, trí tuệ minh sát được khởi sự bằng cách nắm lấy các uẩn của tự thân là (tuệ) chuyên chú vào nội phần (ajjhattābhinivesā). (Trí tuệ minh sát) được khởi sự bằng cách nắm lấy các uẩn của người khác hoặc sắc vô cơ bên ngoài là (tuệ) chuyên chú vào ngoại phần (bahiddhābhinivesā). (Trí tuệ minh sát) được khởi sự bằng cách nắm lấy cả hai là (tuệ) chuyên chú vào cả nội phần và ngoại phần (ajjhattabahiddhābhinivesā). Như vậy, (trí tuệ) có ba loại theo cách là (tuệ) chuyên chú vào nội phần, v.v... 428. Catukkesu paṭhamacatukke dukkhasaccaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhe ñāṇaṃ. Dukkhasamudayaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhasamudaye ñāṇaṃ. Dukkhanirodhaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhanirodhe ñāṇaṃ. Dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇanti evaṃ catūsu saccesu ñāṇavasena catubbidhā. Trong các bộ bốn, ở bộ bốn thứ nhất, trí phát sanh lấy Khổ đế làm đối tượng là trí về Khổ. Trí phát sanh lấy (Khổ) Tập đế làm đối tượng là trí về (Khổ) Tập. Trí phát sanh lấy (Khổ) Diệt đế làm đối tượng là trí về (Khổ) Diệt. Trí phát sanh lấy con đường đưa đến (Khổ) Diệt làm đối tượng là trí về con đường đưa đến (Khổ) Diệt. Như vậy, (trí tuệ) có bốn loại theo cách là trí về bốn chân lý. Dutiyacatukke catasso paṭisambhidā nāma atthādīsu pabhedagatāni cattāri ñāṇāni. Vuttañhetaṃ – ‘‘atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dhamme ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Tatradhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā. Ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā’’ti (vibha. 718). 428. Trong bộ bốn thứ hai, bốn Tuệ phân tích (paṭisambhidā) là bốn trí đã đạt đến sự phân biệt trong nghĩa, v.v... Điều này đã được nói: ‘Trí về nghĩa là Nghĩa phân tích trí (atthapaṭisambhidā). Trí về pháp là Pháp phân tích trí (dhammapaṭisambhidā). Trí về ngôn ngữ và cách diễn đạt pháp ở đó là Ngữ nguyên phân tích trí (niruttipaṭisambhidā). Trí về các trí là Biện tài phân tích trí (paṭibhānapaṭisambhidā).’ Tattha atthoti saṅkhepato hetuphalassetaṃ adhivacanaṃ. Hetuphalaṃ hi yasmā hetuanusārena ariyati adhigamiyati sampāpuṇiyati, tasmā atthoti vuccati. Pabhedato pana yaṃ kiñci paccayasambhūtaṃ, nibbānaṃ, bhāsitattho, vipāko, kiriyāti ime pañca dhammā atthoti veditabbā. Taṃ atthaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dhammotipi saṅkhepato paccayassetaṃ adhivacanaṃ. Paccayo hi yasmā taṃ taṃ dahati pavatteti vā sampāpuṇituṃ vā deti, tasmā dhammoti vuccati. Pabhedato [Pg.71] pana yo koci phalanibbattako hetu, ariyamaggo, bhāsitaṃ, kusalaṃ, akusalanti ime pañca dhammā dhammoti veditabbā. Taṃ dhammaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Trong đó, ‘nghĩa’ (attha), nói một cách tóm tắt, là tên gọi của quả của nhân. Vì quả của nhân được đạt đến, được chứng ngộ, được thành tựu tùy theo nhân, do đó nó được gọi là ‘nghĩa’. Còn về mặt chi tiết, năm pháp này cần được hiểu là ‘nghĩa’: bất cứ điều gì sanh từ duyên, Niết-bàn, ý nghĩa của lời nói, quả (dị thục), và duy tác. Đối với người quán xét nghĩa ấy, trí đã đạt đến sự phân biệt trong nghĩa ấy là Nghĩa phân tích trí (atthapaṭisambhidā). ‘Pháp’ (dhamma) cũng vậy, nói một cách tóm tắt, là tên gọi của duyên (nguyên nhân). Vì duyên sắp đặt, làm cho vận hành, hoặc cho phép thành tựu điều này hay điều kia, do đó nó được gọi là ‘pháp’. Còn về mặt chi tiết, năm pháp này cần được hiểu là ‘pháp’: bất cứ nhân nào tạo ra quả, Thánh đạo, lời nói, thiện, và bất thiện. Đối với người quán xét pháp ấy, trí đã đạt đến sự phân biệt trong pháp ấy là Pháp phân tích trí (dhammapaṭisambhidā). Ayameva hi attho abhidhamme – Chính ý nghĩa này trong A-tỳ-đàm – ‘‘Dukkhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dukkhasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Ye dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā. Imesu dhammesu ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Yamhā dhammā te dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā, tesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Jarāmaraṇe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Jarāmaraṇasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā…pe… saṅkhāranirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Idha bhikkhu dhammaṃ jānāti suttaṃ geyyaṃ…pe… vedallaṃ. Ayaṃ vuccati dhammapaṭisambhidā. So tassa tasseva bhāsitassa atthaṃ jānāti ‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho, ayaṃ imassa bhāsitassa attho’ti. Ayaṃ vuccati atthapaṭisambhidā. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti…pe… ime dhammā kusalā. Imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’tiādinā (vibha. 719 ādayo) nayena vibhajitvā dassito. “Trí tuệ về Khổ là Nghĩa vô ngại giải. Trí tuệ về Tập khởi của Khổ là Pháp vô ngại giải. Trí tuệ về nhân là Pháp vô ngại giải. Trí tuệ về quả của nhân là Nghĩa vô ngại giải. Những pháp nào đã sanh, đã hiện hữu, đã được tạo thành, đã khởi sanh, đã hoàn toàn khởi sanh, đã xuất hiện. Trí tuệ về những pháp này là Nghĩa vô ngại giải. Những pháp ấy đã sanh, đã hiện hữu, đã được tạo thành, đã khởi sanh, đã hoàn toàn khởi sanh, đã xuất hiện từ pháp nào, trí tuệ về những pháp ấy là Pháp vô ngại giải. Trí tuệ về già-chết là Nghĩa vô ngại giải. Trí tuệ về tập khởi của già-chết là Pháp vô ngại giải… (vân vân)… Trí tuệ về sự diệt của các hành là Nghĩa vô ngại giải. Trí tuệ về con đường đưa đến sự diệt của các hành là Pháp vô ngại giải. Ở đây, vị Tỳ khưu biết pháp: kinh, ứng tụng… (vân vân)… vịnh giải. Điều này được gọi là Pháp vô ngại giải. Vị ấy biết ý nghĩa của từng lời nói ấy rằng: ‘Đây là ý nghĩa của lời nói này, đây là ý nghĩa của lời nói này’. Điều này được gọi là Nghĩa vô ngại giải. Những pháp nào là thiện? Vào lúc tâm thiện Dục giới sanh khởi… (vân vân)… những pháp này là thiện. Trí tuệ về những pháp này là Pháp vô ngại giải. Trí tuệ về quả dị thục của chúng là Nghĩa vô ngại giải,” theo cách này đã được phân tích và chỉ dạy (trong Vibhaṅga, 719 trở đi). Tatradhammaniruttābhilāpe ñāṇanti tasmiṃ atthe ca dhamme ca yā sabhāvanirutti abyabhicārī vohāro. Tadabhilāpe tassa bhāsane udīraṇe taṃ bhāsitaṃ lapitaṃ udīritaṃ sutvāva ayaṃ sabhāvanirutti, ayaṃ na sabhāvaniruttīti evaṃ tassā dhammaniruttisaññitāya sabhāvaniruttiyā māgadhikāya sabbasattānaṃ mūlabhāsāya pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā. Niruttipaṭisambhidāppatto hi phasso vedanāti evamādivacanaṃ sutvāva ayaṃ sabhāvaniruttīti jānāti. Phassā vedanoti evamādikaṃ pana ayaṃ na sabhāvaniruttīti. Trong đó, trí tuệ trong việc nói lên ngôn ngữ của pháp (dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ) có nghĩa là: trong quả và nhân ấy, có một thứ ngôn ngữ tự nhiên (sabhāvanirutti), một cách dùng từ không sai lệch. Trong việc nói lên, trong việc phát biểu, trong việc xướng lên ngôn ngữ ấy, sau khi nghe lời được nói, được thốt ra, được xướng lên ấy, trí tuệ thấu suốt các sự khác biệt của ngôn ngữ tự nhiên ấy, vốn được gọi là ngôn ngữ của pháp (dhammanirutti), là tiếng Magadha, ngôn ngữ gốc của tất cả chúng sanh, biết rằng: “Đây là ngôn ngữ tự nhiên, đây không phải là ngôn ngữ tự nhiên,” được gọi là Ngữ vô ngại giải (niruttipaṭisambhidā). Thật vậy, người đã chứng đắc Ngữ vô ngại giải, ngay khi nghe lời nói như “phasso, vedanā,” liền biết rằng: “Đây là ngôn ngữ tự nhiên.” Còn đối với những từ như “phassā, vedano,” thì biết rằng: “Đây không phải là ngôn ngữ tự nhiên.” Ñāṇesu [Pg.72] ñāṇanti sabbattha ñāṇamārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa ñāṇārammaṇaṃ ñāṇaṃ, yathāvuttesu vā tesu ñāṇesu sagocarakiccādivasena vitthārato ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidāti attho. Trí tuệ trong các trí tuệ (ñāṇesu ñāṇaṃ) có nghĩa là: trí tuệ có đối tượng là trí tuệ của người đang quán xét bằng cách lấy trí tuệ về tất cả (quả, nhân, ngôn ngữ) làm đối tượng; hoặc là trí tuệ biết một cách chi tiết về ba trí tuệ (vô ngại giải) đã nói trên phương diện đối tượng, phận sự v.v... của chúng, đó là Biện tài vô ngại giải (paṭibhānapaṭisambhidā). 429. Catassopi cetā paṭisambhidā dvīsu ṭhānesu pabhedaṃ gacchanti sekkhabhūmiyañca asekkhabhūmiyañca. 429. Cả bốn tuệ vô ngại giải này đạt đến sự phân biệt ở hai nơi: ở Thánh địa Hữu học và ở Thánh địa Vô học. Tattha aggasāvakānaṃ mahāsāvakānañca asekkhabhūmiyaṃ pabhedagatā. Ānandattheracittagahapatidhammikaupāsakaupāligahapatikhujjuttarāupāsikādīnaṃ sekkhabhūmiyaṃ. Evaṃ dvīsu bhūmīsu pabhedaṃ gacchantiyopi cetā adhigamena pariyattiyā savanena paripucchāya pubbayogena cāti imehi pañcahākārehi visadā honti. Trong đó, đối với các vị Thượng thủ Thinh văn và các vị Đại Thinh văn, các tuệ vô ngại giải đạt đến sự phân biệt ở Thánh địa Vô học. Đối với Trưởng lão Ānanda, gia chủ Citta, cận sự nam Dhammika, gia chủ Upāli, cận sự nữ Khujjuttarā và những vị khác, các tuệ vô ngại giải đạt đến sự phân biệt ở Thánh địa Hữu học. Dù đạt đến sự phân biệt ở hai Thánh địa như vậy, nhưng các tuệ vô ngại giải này trở nên trong sáng nhờ năm yếu tố sau: sự chứng đắc (adhigama), sự học tập (pariyatti), sự lắng nghe (savana), sự tra hỏi (paripucchā), và sự hành trì trong quá khứ (pubbayoga). Tattha adhigamo nāma arahattappatti. Pariyatti nāma buddhavacanassa pariyāpuṇanaṃ. Savanaṃ nāma sakkaccaṃ atthiṃ katvā dhammassavanaṃ. Paripucchā nāma pāḷiaṭṭhakathādīsu gaṇṭhipadaatthapadavinicchayakathā, pubbayogo nāma pubbabuddhānaṃ sāsane gatapaccāgatikabhāvena yāva anulomaṃ gotrabhusamīpaṃ, tāva vipassanānuyogo. Trong đó, sự chứng đắc (adhigamo) là sự chứng đắc A-la-hán quả. Sự học tập (pariyatti) là sự học thuộc lòng lời Phật dạy. Sự lắng nghe (savanaṃ) là sự lắng nghe Chánh pháp một cách kính cẩn, chú tâm. Sự tra hỏi (paripucchā) là sự thảo luận để quyết trạch các điểm khó hiểu về từ ngữ và ý nghĩa trong Pāli, Chú giải v.v... Sự hành trì trong quá khứ (pubbayogo) là sự thực hành thiền minh sát trong giáo pháp của các vị Phật quá khứ, với việc thực hành trong lúc đi và về, cho đến gần sát tuệ Thuận thứ và tuệ Chuyển tộc. Apare āhu – Các vị khác nói rằng – ‘‘Pubbayogo bāhusaccaṃ, desabhāsā ca āgamo; Paripucchā adhigamo, garusannissayo tathā; Mittasampatti cevāti, paṭisambhidapaccayā’’ti. “Sự hành trì trong quá khứ, sự đa văn, ngôn ngữ địa phương và Thánh điển; sự tra hỏi, sự chứng đắc, cũng như sự thân cận bậc thầy; và sự thành tựu về bạn lành, đó là các duyên của tuệ vô ngại giải.” Tattha pubbayogo vuttanayova. Bāhusaccaṃ nāma tesu tesu satthesu ca sippāyatanesu ca kusalatā. Desabhāsā nāma ekasatavohārakusalatā. Visesena pana māgadhike kosallaṃ. Āgamo nāma antamaso opammavaggamattassapi buddhavacanassa pariyāpuṇanaṃ. Paripucchā nāma ekagāthāyapi atthavinicchayapucchanaṃ. Adhigamo nāma sotāpannatā vā…pe… arahattaṃ vā. Garusannissayo nāma sutapaṭibhānabahulānaṃ garūnaṃ santike vāso. Mittasampatti nāma tathārūpānaṃyeva mittānaṃ paṭilābhoti. Trong đó, sự hành trì trong quá khứ (pubbayogo) có ý nghĩa như đã giải thích. Sự đa văn (bāhusaccaṃ) là sự tinh thông trong các khoa học và nghệ thuật. Ngôn ngữ địa phương (desabhāsā) là sự tinh thông một trăm lẻ một cách dùng từ. Đặc biệt hơn, đó là sự tinh thông tiếng Magadha. Thánh điển (āgamo) là sự học thuộc lòng lời Phật dạy, ít nhất là ngang mức phẩm Ví Dụ (Opammavagga). Sự tra hỏi (paripucchā) là sự hỏi để quyết trạch ý nghĩa, dù chỉ của một câu kệ. Sự chứng đắc (adhigamo) là quả Dự lưu… (vân vân)… hay quả A-la-hán. Sự thân cận bậc thầy (garusannissayo) là sự sống gần các bậc thầy đa văn, có biện tài. Sự thành tựu về bạn lành (mittasampatti) là sự có được những người bạn có cùng phẩm chất như vậy. Tattha buddhā ca paccekabuddhā ca pubbayogañceva adhigamañca nissāya paṭisambhidā pāpuṇanti. Sāvakā sabbānipi etāni kāraṇāni. Paṭisambhidāppattiyā ca pāṭiyekko [Pg.73] kammaṭṭhānabhāvanānuyogo nāma natthi. Sekkhānaṃ pana sekkhaphalavimokkhantikā. Asekkhānaṃ asekkhaphalavimokkhantikāva paṭisambhidāppatti hoti. Tathāgatānaṃ hi dasabalāni viya ariyānaṃ ariyaphaleneva paṭisambhidā ijjhantīti imā paṭisambhidā sandhāya vuttaṃ catupaṭisambhidāvasena catubbidhāti. Trong đó, chư Phật và chư Phật Độc Giác y cứ vào sự hành trì trong quá khứ và sự chứng đắc để đạt được các tuệ vô ngại giải. Các vị Thinh văn thì y cứ vào tất cả các nhân duyên ấy. Và không có sự thực hành thiền nghiệp xứ riêng biệt nào để chứng đắc các tuệ vô ngại giải. Tuy nhiên, đối với các bậc Hữu học, sự chứng đắc tuệ vô ngại giải xảy ra vào lúc cuối của sự giải thoát bằng Thánh quả Hữu học. Đối với các bậc Vô học, sự chứng đắc tuệ vô ngại giải cũng xảy ra vào lúc cuối của sự giải thoát bằng Thánh quả Vô học. Thật vậy, cũng như mười lực của Như Lai được thành tựu cùng với Thánh quả, các tuệ vô ngại giải của các bậc Thánh cũng được thành tựu cùng với Thánh quả của các vị ấy. Do đó, nhắm đến các tuệ vô ngại giải này mà có lời nói rằng: “Có bốn loại theo phương diện bốn tuệ vô ngại giải.” Paññābhūmi-mūla-sarīravavatthānaṃ Sự Phân Định về Nền Tảng, Cội Rễ, và Thân Thể của Trí Tuệ 430. Kathaṃ bhāvetabbāti ettha pana yasmā imāya paññāya khandhāyatanadhātuindriyasaccapaṭiccasamuppādādibhedā dhammā bhūmi. Sīlavisuddhi ceva cittavisuddhi cāti imā dve visuddhiyo mūlaṃ. Diṭṭhivisuddhi, kaṅkhāvitaraṇavisuddhi, maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, paṭipadāñāṇadassanavisuddhi, ñāṇadassanavisuddhīti imā pañca visuddhiyo sarīraṃ. Tasmā tesu bhūmibhūtesu dhammesu uggahaparipucchāvasena ñāṇaparicayaṃ katvā mūlabhūtā dve visuddhiyo sampādetvā sarīrabhūtā pañca visuddhiyo sampādentena bhāvetabbā. Ayamettha saṅkhepo. 430. Lại nữa, ở đây về câu hỏi ‘Tu tập như thế nào?’, vì đối với tuệ này, các pháp có sự phân loại như uẩn, xứ, giới, quyền, đế, duyên khởi v.v... là đất (bhūmi). Giới thanh tịnh (sīlavisuddhi) và tâm thanh tịnh (cittavisuddhi), hai thanh tịnh này là gốc rễ (mūlaṃ). Kiến thanh tịnh (diṭṭhivisuddhi), đoạn nghi thanh tịnh (kaṅkhāvitaraṇavisuddhi), đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh (maggāmaggañāṇadassanavisuddhi), hành trình tri kiến thanh tịnh (paṭipadāñāṇadassanavisuddhi), và tri kiến thanh tịnh (ñāṇadassanavisuddhi), năm thanh tịnh này là thân (sarīraṃ). Do đó, đối với các pháp đã trở thành đất ấy, sau khi thực hành sự thuần thục về trí bằng cách học thuộc và hỏi han, làm cho viên mãn hai thanh tịnh là gốc rễ, người đang làm cho viên mãn năm thanh tịnh là thân, nên tu tập (tuệ). Đây là phần tóm tắt ở đây. 431. Ayaṃ pana vitthāro, yaṃ tāva vuttaṃ ‘‘khandhāyatanadhātuindriyasaccapaṭiccasamuppādādibhedā dhammā bhūmī’’ti, ettha khandhāti pañca khandhā rūpakkhandho vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandhoti. 431. Và đây là phần chi tiết. Trước hết, về điều đã được nói rằng: ‘Các pháp có sự phân loại như uẩn, xứ, giới, quyền, đế, duyên khởi v.v... là đất’, ở đây, ‘uẩn’ là năm uẩn, tức là sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, và thức uẩn. Rūpakkhandhakathā Luận về Sắc Uẩn 432. Tattha yaṃ kiñci sītādīhi ruppanalakkhaṇaṃ dhammajātaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā rūpakkhandhoti veditabbaṃ. 432. Trong số đó, bất cứ loại pháp nào có đặc tính bị biến hoại bởi lạnh v.v..., tất cả những pháp ấy nên được biết là sắc uẩn sau khi đã hợp chúng lại làm một. Tadetaṃ ruppanalakkhaṇena ekavidhampi bhūtopādāyabhedato duvidhaṃ. Sắc pháp này, mặc dù chỉ có một loại theo đặc tính bị biến hoại, nhưng lại có hai loại theo sự phân biệt giữa sắc đại chủng và sắc y sinh. Tattha bhūtarūpaṃ catubbidhaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Tāsaṃ lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānāni catudhātuvavatthāne vuttāni. Padaṭṭhānato pana tā sabbāpi avasesadhātuttayapadaṭṭhānā. Trong đó, sắc đại chủng có bốn loại: địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại. Trạng, dụng, và hiện trạng của chúng đã được nói trong phần phân tích tứ đại. Tuy nhiên, về nhân cần thiết, tất cả chúng đều có ba đại còn lại làm nhân cần thiết. Upādārūpaṃ catuvīsatividhaṃ – cakkhu, sotaṃ, ghānaṃ, jivhā, kāyo, rūpaṃ, saddo, gandho, raso, itthindriyaṃ, purisindriyaṃ, jīvitindriyaṃ, hadayavatthu, kāyaviññatti, vacīviññatti, ākāsadhātu, rūpassa lahutā, rūpassa mudutā[Pg.74], rūpassa kammaññatā, rūpassa upacayo, rūpassa santati, rūpassa jaratā, rūpassa aniccatā, kabaḷīkāro āhāroti. Sắc y sinh có hai mươi bốn loại: nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, sắc, thanh, hương, vị, nữ quyền, nam quyền, mạng quyền, ý vật, thân biểu tri, ngữ biểu tri, hư không giới, sắc khinh khoái, sắc nhu nhuyến, sắc thích nghiệp, sắc tăng trưởng, sắc tương tục, sắc lão hóa, sắc vô thường, và đoàn thực. 433. Tattha rūpābhighātārahatappasādalakkhaṇaṃ daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā cakkhu, rūpesu āviñchanarasaṃ, cakkhuviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, daṭṭhukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ. 433. Trong đó, nhãn có trạng thái là sự trong sáng của các đại chủng thích hợp cho sự va chạm của sắc, hoặc có trạng thái là sự trong sáng của các đại chủng được sinh ra từ nghiệp có ái muốn thấy làm nhân duyên; có dụng là lôi kéo (tâm) đến các sắc; có hiện trạng là nền tảng của nhãn thức; có nhân cần thiết là các đại chủng sinh từ nghiệp có ái muốn thấy làm nhân duyên. Saddābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ, sotukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā sotaṃ, saddesu āviñchanarasaṃ, sotaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, sotukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ. Nhĩ có trạng thái là sự trong sáng của các đại chủng thích hợp cho sự va chạm của thanh, hoặc có trạng thái là sự trong sáng của các đại chủng được sinh ra từ nghiệp có ái muốn nghe làm nhân duyên; có dụng là lôi kéo (tâm) đến các thanh; có hiện trạng là nền tảng của nhĩ thức; có nhân cần thiết là các đại chủng sinh từ nghiệp có ái muốn nghe làm nhân duyên. Gandhābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ, ghāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā ghānaṃ, gandhesu āviñchanarasaṃ, ghānaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, ghāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ. Tỷ có trạng thái là sự trong sáng của các đại chủng thích hợp cho sự va chạm của hương, hoặc có trạng thái là sự trong sáng của các đại chủng được sinh ra từ nghiệp có ái muốn ngửi làm nhân duyên; có dụng là lôi kéo (tâm) đến các hương; có hiện trạng là nền tảng của tỷ thức; có nhân cần thiết là các đại chủng sinh từ nghiệp có ái muốn ngửi làm nhân duyên. Rasābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇā, sāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇā vā jivhā, rasesu āviñchanarasā, jivhāviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānā, sāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānā. Thiệt có trạng thái là sự trong sáng của các đại chủng thích hợp cho sự va chạm của vị, hoặc có trạng thái là sự trong sáng của các đại chủng được sinh ra từ nghiệp có ái muốn nếm làm nhân duyên; có dụng là lôi kéo (tâm) đến các vị; có hiện trạng là nền tảng của thiệt thức; có nhân cần thiết là các đại chủng sinh từ nghiệp có ái muốn nếm làm nhân duyên. Phoṭṭhabbābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇo, phusitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇo vā kāyo, phoṭṭhabbesu āviñchanaraso, kāyaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhāno, phusitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhāno. Thân có trạng thái là sự trong sáng của các đại chủng thích hợp cho sự va chạm của xúc, hoặc có trạng thái là sự trong sáng của các đại chủng được sinh ra từ nghiệp có ái muốn xúc chạm làm nhân duyên; có dụng là lôi kéo (tâm) đến các xúc; có hiện trạng là nền tảng của thân thức; có nhân cần thiết là các đại chủng sinh từ nghiệp có ái muốn xúc chạm làm nhân duyên. 434. Keci pana ‘‘tejādhikānaṃ bhūtānaṃ pasādo cakkhu, vāyupathavīāpādhikānaṃ bhūtānaṃ pasādā sotaghānajivhā, kāyo sabbesampī’’ti vadanti. Apare ‘‘tejādhikānaṃ pasādo cakkhu, vivaravāyuāpapathavādhikānaṃ sotaghānajivhākāyā’’ti vadanti. Te vattabbā ‘‘suttaṃ āharathā’’ti. Addhā suttameva na dakkhissanti. Keci panettha ‘‘tejādīnaṃ guṇehi rūpādīhi anugayhabhāvato’’ti kāraṇaṃ dassenti. Te vattabbā ‘‘ko panevamāharūpādayo tejādīnaṃ guṇā’ti. Avinibbhogavuttīsu hi bhūtesu ayaṃ imassa guṇo ayaṃ imassa guṇoti na labbhā vattu’’nti. Athāpi vadeyyuṃ ‘‘yathā tesu tesu sambhāresu tassa tassa [Pg.75] bhūtassa adhikatāya pathavīādīnaṃ sandhāraṇādīni kiccāni icchatha, evaṃ tejādiadhikesu sambhāresu rūpādīnaṃ adhikabhāvadassanato icchitabbametaṃ rūpādayo tesaṃ guṇā’’ti. Te vattabbā ‘‘iccheyyāma, yadi āpādhikassa āsavassa gandhato pathavīadhike kappāse gandho adhikataro siyā, tejādhikassa ca uṇhodakassa vaṇṇato sītudakassa vaṇṇo parihāyetha’’. Yasmā panetaṃ ubhayampi natthi, tasmā pahāyetaṃ etesaṃ nissayabhūtānaṃ visesakappanaṃ, ‘‘yathā avisesepi ekakalāpe bhūtānaṃ rūparasādayo aññamaññaṃ visadisā honti, evaṃ cakkhupasādādayo avijjamānepi aññasmiṃ visesakāraṇe’’ti gahetabbametaṃ. 434. Lại nữa, một số vị nói rằng: ‘Nhãn là sự trong sáng của các đại chủng có hỏa đại trội hơn; nhĩ, tỷ, và thiệt là sự trong sáng của các đại chủng có phong, địa, và thủy đại trội hơn; thân là (sự trong sáng) của tất cả các đại chủng.’ Những vị khác nói rằng: ‘Nhãn là sự trong sáng của các (đại chủng) có hỏa đại trội hơn; nhĩ, tỷ, thiệt, và thân là (sự trong sáng của các đại chủng) có hư không, phong, thủy, và địa đại trội hơn.’ Họ nên được hỏi: ‘Hãy dẫn kinh ra.’ Chắc chắn họ sẽ không thấy được kinh. Ở đây, một số vị đưa ra lý do: ‘Vì được hỗ trợ bởi sắc v.v... là những phẩm chất của hỏa đại v.v...’ Họ nên được hỏi: ‘Vậy ai đã nói rằng sắc v.v... là phẩm chất của hỏa đại v.v...? Vì đối với các đại chủng có sự hiện hữu không thể tách rời, không thể nói rằng ‘đây là phẩm chất của cái này, đây là phẩm chất của cái kia’.’ Và nếu họ nói: ‘Giống như trong các hợp thể này khác, do sự trội hơn của đại chủng này hay đại chủng kia, các ngài chấp nhận các phận sự như nâng đỡ v.v... của địa đại v.v...; cũng vậy, trong các hợp thể có hỏa đại v.v... trội hơn, do thấy được sự trội hơn của sắc v.v..., nên chấp nhận rằng sắc v.v... là phẩm chất của chúng.’ Họ nên được trả lời: ‘Chúng tôi sẽ chấp nhận, nếu hương trong bông gòn có địa đại trội hơn lại nồng hơn hương của rượu có thủy đại trội hơn, và nếu màu của nước lạnh lại kém hơn màu của nước nóng có hỏa đại trội hơn.’ Nhưng vì cả hai điều này đều không có, do đó, hãy từ bỏ sự phỏng đoán về sự khác biệt của các đại chủng làm nền tảng này, và nên chấp nhận rằng: ‘Giống như trong một kalāpa, mặc dù không có sự khác biệt giữa các đại chủng, sắc, vị v.v... vẫn khác nhau; cũng vậy, nhãn căn v.v... cũng khác nhau mặc dù không có nguyên nhân đặc biệt nào khác.’ Kiṃ pana taṃ yaṃ aññamaññassa asādhāraṇaṃ? Kammameva nesaṃ visesakāraṇaṃ. Tasmā kammavisesato etesaṃ viseso, na bhūtavisesato. Bhūtavisese hi sati pasādova na uppajjati. Samānānañhi pasādo, na visamānānanti porāṇā. Vậy cái gì là (nguyên nhân) không chung cho nhau? Chính nghiệp là nguyên nhân đặc biệt của chúng. Do đó, sự khác biệt của chúng là do sự khác biệt của nghiệp, không phải do sự khác biệt của đại chủng. Vì khi có sự khác biệt của đại chủng, sự trong sáng sẽ không phát sinh. Vì các vị xưa nói: ‘Sự trong sáng là của các (đại chủng) đồng đều, không phải của các (đại chủng) không đồng đều.’ 435. Evaṃ kammavisesato visesavantesu ca etesu cakkhusotāni asampattavisayagāhakāni, attano nissayaṃ anallīnanissaye eva visaye viññāṇahetuttā. Ghānajivhākāyā sampattavisayagāhakā, nissayavasena ceva, sayañca, attano nissayaṃ allīneyeva visaye viññāṇahetuttā. 435. Như vậy, do sự đặc thù của nghiệp, trong các pháp này có sự đặc thù, nhãn và nhĩ là những thứ nắm bắt đối tượng chưa đến nơi (asampattavisayagāhaka), vì là nhân cho thức sanh khởi trong đối tượng có vật nền không dính vào vật nền của chính nó. Tỷ, thiệt, và thân là những thứ nắm bắt đối tượng đã đến nơi (sampattavisayagāhaka), vì là nhân cho thức sanh khởi trong đối tượng đã dính vào vật nền của chính nó, vừa do năng lực của vật nền, vừa do chính nó (tức xúc). 436. Cakkhu cettha yadetaṃ loke nīlapakhumasamākiṇṇakaṇhasukkamaṇḍalavicittaṃ nīluppaladalasannibhaṃ cakkhūti vuccati. Tassa sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattipadese sattasu picupaṭalesu āsittatelaṃ picupaṭalāni viya satta akkhipaṭalānibyāpetvā dhāraṇanhāpanamaṇḍanabījanakiccāhi catūhi dhātīhi khattiyakumāro viya sandhāraṇabandhanaparipācanasamudīraṇakiccāhi catūhi dhātūhi katūpakāraṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ āyunā anupāliyamānaṃ [Pg.76] vaṇṇagandharasādīhi parivutaṃ pamāṇato ūkāsiramattaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Vuttampi cetaṃ dhammasenāpatinā – 436. Ở đây, nhãn là cái mà trong đời được gọi là con mắt, được bao phủ bởi lông mi xanh, được trang điểm bởi tròng đen và tròng trắng, giống như cánh hoa sen xanh. Nó (nhãn tịnh sắc) nằm ở giữa tròng đen được bao quanh bởi tròng trắng của con mắt có đầy đủ cấu trúc phụ thuộc, tại nơi hình ảnh của người đứng đối diện hiện ra, thấm khắp bảy lớp màng mắt giống như dầu được đổ vào bảy lớp bông gòn. Giống như một vị hoàng tử được bốn bà vú nuôi chăm sóc với các nhiệm vụ bồng ẵm, tắm rửa, trang điểm và quạt mát, nó được bốn đại hiển làm cho hữu ích với các nhiệm vụ nâng đỡ, kết dính, làm cho chín mùi và làm cho chuyển động; được nâng đỡ bởi thời tiết, tâm và vật thực; được bảo hộ bởi mạng căn; được bao quanh bởi sắc, hương, vị v.v...; về kích thước, nó chỉ bằng đầu con chí; nó tồn tại, hoàn thành chức năng làm vật và làm môn cho nhãn thức v.v... tùy theo trường hợp. Và điều này đã được vị Tướng quân Chánh pháp nói đến – ‘‘Yena cakkhupasādena, rūpāni manupassati; Parittaṃ sukhumaṃ etaṃ, ūkāsirasamūpama’’nti. ‘Do nhãn tịnh sắc nào, con người thấy được các sắc; cái ấy nhỏ nhiệm, vi tế, được ví như đầu con chí.’ Sasambhārasotabilassa anto tanutambalomācite aṅgulivedhakasaṇṭhāne padese sotaṃ vuttappakārāhi dhātūhi katūpakāraṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ āyunā anupāliyamānaṃ vaṇṇādīhi parivutaṃ sotaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Nhĩ tịnh sắc nằm bên trong lỗ tai có đầy đủ cấu trúc phụ thuộc, tại một nơi có hình dạng chiếc nhẫn, được bao phủ bởi những sợi lông tơ màu đồng. Nó được bốn đại hiển làm cho hữu ích theo cách đã nói, được nâng đỡ bởi thời tiết, tâm và vật thực, được bảo hộ bởi mạng căn, được bao quanh bởi sắc v.v..., nó tồn tại, hoàn thành chức năng làm vật và làm môn cho nhĩ thức v.v... tùy theo trường hợp. Sasambhāraghānabilassa anto ajapadasaṇṭhāne padese ghānaṃ yathāvuttappakārupakārupatthambhanānupālanaparivāraṃ ghānaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Tỷ tịnh sắc nằm bên trong lỗ mũi có đầy đủ cấu trúc phụ thuộc, tại một nơi có hình dạng như móng chân dê. Nó có sự hữu ích, sự nâng đỡ, sự bảo hộ, và sự bao quanh theo cách đã được nói đến, nó tồn tại, hoàn thành chức năng làm vật và làm môn cho tỷ thức v.v... tùy theo trường hợp. Sasambhārajivhāmajjhassa upari uppaladalaggasaṇṭhāne padese jivhā yathāvuttappakārupakārupatthambhanānupālanaparivārā jivhāviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānā tiṭṭhati. Thiệt tịnh sắc nằm ở phía trên, giữa lưỡi có đầy đủ cấu trúc phụ thuộc, tại một nơi có hình dạng như đầu cánh hoa sen. Nó có sự hữu ích, sự nâng đỡ, sự bảo hộ, và sự bao quanh theo cách đã được nói đến, nó tồn tại, hoàn thành chức năng làm vật và làm môn cho thiệt thức v.v... tùy theo trường hợp. Yāvatā pana imasmiṃ kāye upādiṇṇarūpaṃ nāma atthi. Sabbattha kāyo kappāsapaṭale sneho viya vuttappakārupakārupatthambhanānupālanaparivārova hutvā kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamāno tiṭṭhati. Hơn nữa, trong thân này, ở bất cứ nơi nào có sắc do nghiệp sanh (upādiṇṇarūpa), thì ở khắp mọi nơi đó, thân tịnh sắc tồn tại, giống như dầu thấm trong một lớp bông gòn, có sự hữu ích, sự nâng đỡ, sự bảo hộ, và sự bao quanh theo cách đã được nói đến, hoàn thành chức năng làm vật và làm môn cho thân thức v.v... tùy theo trường hợp. Vammikaudakākāsagāmasivathikasaṅkhātasagocaraninnā viya ca ahisusumārapakkhīkukkurasiṅgālārūpādisagocaraninnāva ete cakkhādayoti daṭṭhabbā. Và cần phải được hiểu rằng: Giống như rắn, cá sấu, chim, chó, và chó rừng có xu hướng hướng về địa bàn của chúng, được gọi là gò mối, vùng nước, không trung, làng mạc, và nghĩa địa, cũng vậy, các căn như nhãn căn này có xu hướng hướng về đối tượng của chúng là sắc v.v... 437. Tato paresu pana rūpādīsu cakkhupaṭihananalakkhaṇaṃ rūpaṃ, cakkhuviññāṇassa visayabhāvarasaṃ, tasseva gocarapaccupaṭṭhānaṃ, catumahābhūtapadaṭṭhānaṃ. Yathā cetaṃ tathā sabbānipi upādārūpāni. Yattha pana viseso atthi, tattha vakkhāma. Tayidaṃ nīlaṃ pītakantiādivasena anekavidhaṃ. 437. Hơn nữa, trong các pháp theo sau đó là sắc v.v..., sắc có trạng thái là sự va chạm với nhãn, có phận sự là làm đối tượng cho nhãn thức, có sự biểu hiện là địa bàn của chính thức ấy, có nhân cần thiết là bốn đại hiển. Giống như pháp này, tất cả các sắc y sinh cũng vậy. Tuy nhiên, ở đâu có sự khác biệt, chúng tôi sẽ nói ở đó. Sắc ấy có nhiều loại, như xanh, vàng, v.v... Sotapaṭihananalakkhaṇo [Pg.77] saddo, sotaviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Bherisaddo mudiṅgasaddotiādinā nayena anekavidho. Âm thanh có trạng thái là sự va chạm với nhĩ, có phận sự là làm đối tượng cho nhĩ thức, có sự biểu hiện là địa bàn của chính thức ấy. Nó có nhiều loại theo phương pháp như tiếng trống lớn, tiếng trống nhỏ, v.v... Ghānapaṭihananalakkhaṇo gandho, ghānaviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Mūlagandho sāragandhotiādinā nayena anekavidho. Mùi có trạng thái là sự va chạm với tỷ, có phận sự là làm đối tượng cho tỷ thức, có sự biểu hiện là địa bàn của chính thức ấy. Nó có nhiều loại theo phương pháp như mùi rễ cây, mùi lõi cây, v.v... Jivhāpaṭihananalakkhaṇo raso, jivhāviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Mūlaraso khandharasotiādinā nayena anekavidho. Vị có trạng thái là sự va chạm với thiệt, có phận sự là làm đối tượng cho thiệt thức, có sự biểu hiện là địa bàn của chính thức ấy. Nó có nhiều loại theo phương pháp như vị của rễ, vị của thân cây, v.v... 438. Itthibhāvalakkhaṇaṃ itthindriyaṃ, itthīti pakāsanarasaṃ, itthiliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. Purisabhāvalakkhaṇaṃ purisindriyaṃ, purisoti pakāsanarasaṃ, purisaliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. Tadubhayampi kāyappasādo viya sakalasarīraṃ byāpakameva, na ca kāyapasādena ṭhitokāse ṭhitanti vā aṭṭhitokāse ṭhitanti vāti vattabbataṃ āpajjati, rūparasādayo viya aññamaññaṃ saṅkaro natthi. 438. Nữ quyền có trạng thái là bản chất nữ, có phận sự là biểu thị 'đây là nữ', có sự biểu hiện là nguyên nhân của các tướng, các dấu hiệu, các cử chỉ, và các dáng vẻ của nữ. Nam quyền có trạng thái là bản chất nam, có phận sự là biểu thị 'đây là nam', có sự biểu hiện là nguyên nhân của các tướng, các dấu hiệu, các cử chỉ, và các dáng vẻ của nam. Cả hai pháp này đều thấm khắp toàn thân giống như thân tịnh sắc, nhưng không thể nói rằng nó nằm ở nơi có thân tịnh sắc hay ở nơi không có thân tịnh sắc. Giống như sắc và vị v.v..., chúng không có sự pha trộn lẫn nhau. 439. Sahajarūpānupālanalakkhaṇaṃ jīvitindriyaṃ, tesaṃ pavattanarasaṃ, tesaññeva ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ, yāpayitabbabhūtapadaṭṭhānaṃ. Santepi ca anupālanalakkhaṇādimhi vidhāne atthikkhaṇeyeva taṃ sahajarūpāni anupāleti udakaṃ viya uppalādīni. Yathāsakaṃ paccayuppannepi ca dhamme pāleti dhāti viya kumāraṃ. Sayaṃ pavattitadhammasambandheneva ca pavattati niyāmako viya. Na bhaṅgato uddhaṃ pavattati, attano ca pavattayitabbānañca abhāvā. Na bhaṅgakkhaṇe ṭhapeti, sayaṃ bhijjamānattā. Khīyamāno viya vaṭṭisneho dīpasikhaṃ. Na ca anupālanapavattanaṭṭhapanānubhāvavirahitaṃ, yathāvuttakkhaṇe tassa tassa sādhanatoti daṭṭhabbaṃ. 439. Mạng quyền có trạng thái là bảo hộ các sắc đồng sanh, có phận sự là làm cho chúng tiếp diễn, có sự biểu hiện là thiết lập chính chúng, có nhân cần thiết là các đại hiển cần được duy trì. Và mặc dù có phương cách như trạng thái bảo hộ v.v..., nó chỉ bảo hộ các sắc đồng sanh trong sát-na tồn tại, giống như nước (bảo hộ) hoa sen v.v... Và nó bảo hộ các pháp đã sanh lên từ nhân duyên riêng của chúng, giống như bà vú nuôi (bảo hộ) hoàng tử. Và tự nó tiếp diễn chỉ do sự liên quan đến các pháp được nó làm cho tiếp diễn, giống như người lái tàu. Nó không tiếp diễn sau khi diệt, vì cả chính nó và các pháp cần được làm cho tiếp diễn đều không còn. Nó không thiết lập (các pháp) vào sát-na diệt, vì chính nó đang tan rã, giống như dầu và bấc đang cạn kiệt (không thể duy trì) ngọn đèn. Và nó không phải là không có năng lực bảo hộ, làm cho tiếp diễn, và thiết lập, vì cần phải hiểu rằng nó hoàn thành từng nhiệm vụ ấy vào từng sát-na đã nói. 440. Manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayalakkhaṇaṃ hadayavatthu, tāsaññeva dhātūnaṃ ādhāraṇarasaṃ, ubbahanapaccupaṭṭhānaṃ. Hadayassa anto kāyagatāsatikathāyaṃ [Pg.78] vuttappakāraṃ lohitaṃ nissāya sandhāraṇādikiccehi bhūtehi katūpakāraṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ āyunā anupāliyamānaṃ manodhātumanoviññāṇadhātūnañceva taṃsampayuttadhammānañca vatthubhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. 440. Sắc ý vật có trạng thái là nơi nương tựa của ý giới và ý thức giới, có phận sự là nâng đỡ chính hai giới ấy, có sự hiện khởi là mang vác. Bên trong tim, nương vào huyết dịch có đặc tính đã được nói đến trong chương Niệm Thân, được các đại hiển với các phận sự như nâng đỡ v.v... làm ơn cho, được nâng đỡ bởi thời tiết, tâm, và vật thực, được mạng căn bảo hộ, nó tồn tại trong khi hoàn thành trạng thái làm vật nương cho ý giới, ý thức giới, và các pháp tương ưng với chúng. 441. Abhikkamādipavattakacittasamuṭṭhānavāyodhātuyā sahajarūpakāyathambhanasandhāraṇacalanassa paccayo ākāravikāro kāyaviññatti, adhippāyapakāsanarasā, kāyavipphandanahetubhāvapaccupaṭṭhānā, cittasamuṭṭhānavāyodhātupadaṭṭhānā. Sā panesā kāyavipphandanena adhippāyaviññāpanahetuttā, sayañca tena kāyavipphandanasaṅkhātena kāyena viññeyyattā ‘‘kāyaviññattī’’ti vuccati. Tāya ca pana calitehi cittajarūpehi abhisambandhānaṃ utujādīnampi calanato abhikkamādayo pavattantīti veditabbā. 441. Sự biến đổi của cử chỉ là duyên cho sự làm cứng, nâng đỡ, và chuyển động của thân sắc đồng sanh của phong đại sanh từ tâm vốn làm diễn tiến sự đi tới v.v... được gọi là thân biểu tri. Nó có phận sự là biểu lộ ý định, có sự hiện khởi là trạng thái làm nhân cho sự rung động của thân, có nhân cần thiết là phong đại sanh từ tâm. Hơn nữa, nó được gọi là ‘thân biểu tri’ (kāyaviññatti) vì là nhân làm cho biết ý định bằng sự rung động của thân, và vì tự nó được biết đến bởi thân được gọi là sự rung động của thân. Và cần phải hiểu rằng: Do sự chuyển động của các sắc do thời tiết sanh v.v... vốn liên quan với các sắc do tâm sanh được làm cho chuyển động bởi thân biểu tri ấy, nên các hành vi như đi tới v.v... được diễn tiến. Vacībhedapavattakacittasamuṭṭhānapathavīdhātuyā upādiṇṇaghaṭṭanassa paccayo ākāravikāro vacīviññatti, adhippāyappakāsanarasā, vacīghosahetubhāvapaccupaṭṭhānā, cittasamuṭṭhānapathavīdhātupadaṭṭhānā. Sā panesā vacīghosena adhippāyaviññāpanahetuttā, sayañca tāya vacīghosasaṅkhātāya vācāya viññeyyattā ‘‘vacīviññattī’’ti vuccati. Yathā hi araññe ussāpetvā bandhagosīsādiudakanimittaṃ disvā udakamettha atthīti viññāyati, evaṃ kāyavipphandanañceva vacīghosañca gahetvā kāyavacīviññattiyopi viññāyanti. Sự biến đổi của cử chỉ là duyên cho sự va chạm của (sắc) chấp thủ của địa đại sanh từ tâm vốn làm diễn tiến sự phân biệt của lời nói được gọi là khẩu biểu tri. Nó có phận sự là biểu lộ ý định, có sự hiện khởi là trạng thái làm nhân cho âm thanh của lời nói, có nhân cần thiết là địa đại sanh từ tâm. Hơn nữa, nó được gọi là ‘khẩu biểu tri’ (vacīviññatti) vì là nhân làm cho biết ý định bằng âm thanh của lời nói, và vì tự nó được biết đến bởi lời nói được gọi là âm thanh của lời nói. Ví như trong rừng, khi thấy dấu hiệu nước như đầu lâu bò được dựng lên và buộc lại, người ta biết rằng ‘có nước ở đây’, cũng vậy, sau khi nắm bắt được sự rung động của thân và âm thanh của lời nói, thân biểu tri và khẩu biểu tri cũng được biết đến. 442. Rūpaparicchedalakkhaṇā ākāsadhātu, rūpapariyantappakāsanarasā, rūpamariyādāpaccupaṭṭhānā, asamphuṭṭhabhāvacchiddavivarabhāvapaccupaṭṭhānā vā, paricchinnarūpapadaṭṭhānā. Yāya paricchinnesu rūpesu idamito uddhamadho tiriyanti ca hoti. 442. Hư không giới có trạng thái là sự phân chia các sắc, có phận sự là biểu lộ giới hạn của các sắc, có sự hiện khởi là ranh giới của các sắc, hoặc có sự hiện khởi là trạng thái không tiếp xúc, là lỗ hổng, là khoảng trống, có nhân cần thiết là các sắc được phân chia. Do hư không giới ấy, trong các sắc được phân chia, có sự phân biệt rằng ‘cái này ở trên, ở dưới, ở ngang so với cái kia’. 443. Adandhatālakkhaṇā rūpassa lahutā, rūpānaṃ garubhāvavinodanarasā, lahuparivattitāpaccupaṭṭhānā, lahurūpapadaṭṭhānā. Athaddhatālakkhaṇā rūpassa mudutā, rūpānaṃ thaddhabhāvavinodanarasā, sabbakiriyāsu avirodhitāpaccupaṭṭhānā, mudurūpapadaṭṭhānā. Sarīrakiriyānukūlakammaññabhāvalakkhaṇā rūpassa [Pg.79] kammaññatā, akammaññatāvinodanarasā, adubbalabhāvapaccupaṭṭhānā, kammaññarūpapadaṭṭhānā. 443. Sự khinh khoái của sắc có trạng thái là không chậm chạp, có phận sự là loại bỏ sự nặng nề của các sắc, có sự hiện khởi là sự biến chuyển nhẹ nhàng, có nhân cần thiết là các sắc nhẹ. Sự nhu nhuyến của sắc có trạng thái là không cứng nhắc, có phận sự là loại bỏ sự cứng nhắc của các sắc, có sự hiện khởi là sự không chống đối trong mọi hành vi, có nhân cần thiết là các sắc mềm. Sự thích nghiệp của sắc có trạng thái là trạng thái thích hợp thuận theo các hành vi của thân, có phận sự là loại bỏ sự không thích nghiệp, có sự hiện khởi là trạng thái không yếu ớt, có nhân cần thiết là các sắc thích nghiệp. Etā pana tisso na aññamaññaṃ vijahanti, evaṃ santepi yo arogino viya rūpānaṃ lahubhāvo adandhatā lahuparivattippakāro rūpadandhattakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno, so rūpavikāro rūpassa lahutā. Yo pana suparimadditacammasseva rūpānaṃ mudubhāvo sabbakiriyāvisesesu vasavattanabhāvamaddavappakāro rūpatthaddhattakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno, so rūpavikāro rūpassa mudutā. Yo pana sudantasuvaṇṇasseva rūpānaṃ kammaññabhāvo sarīrakiriyānukūlabhāvappakāro sarīrakiriyānaṃ ananukūlakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno, so rūpavikāro rūpassa kammaññatāti evametāsaṃ viseso veditabbo. Hơn nữa, ba pháp này không rời bỏ lẫn nhau. Dù vậy, cần phải hiểu sự khác biệt của chúng như sau: Sự biến đổi nào của sắc, giống như sự nhẹ nhàng của các sắc nơi người không bệnh, là loại không chậm chạp, biến chuyển nhẹ nhàng, sanh khởi từ nguyên nhân đối nghịch với sự rối loạn của các đại vốn làm cho sắc nặng nề, sự biến đổi của sắc ấy là sự khinh khoái của sắc. Hơn nữa, sự biến đổi nào của sắc, giống như sự mềm mại của các sắc như da đã được thuộc kỹ, là loại mềm mại, có thể làm theo ý muốn trong mọi hành vi đặc biệt, sanh khởi từ nguyên nhân đối nghịch với sự rối loạn của các đại vốn làm cho sắc cứng nhắc, sự biến đổi của sắc ấy là sự nhu nhuyến của sắc. Hơn nữa, sự biến đổi nào của sắc, giống như sự thích nghiệp của các sắc như vàng đã được luyện kỹ, là loại có trạng thái thuận theo các hành vi của thân, sanh khởi từ nguyên nhân đối nghịch với sự rối loạn của các đại vốn làm cho không thuận theo các hành vi của thân, sự biến đổi của sắc ấy là sự thích nghiệp của sắc. 444. Ācayalakkhaṇo rūpassa upacayo, pubbantato rūpānaṃ ummujjāpanaraso, niyyātanapaccupaṭṭhāno, paripuṇṇabhāvapaccupaṭṭhāno vā, upacitarūpapadaṭṭhāno. Pavattilakkhaṇā rūpassa santati, anuppabandhanarasā, anupacchedapaccupaṭṭhānā, anuppabandhakarūpapadaṭṭhānā. Ubhayampetaṃ jātirūpassevādhivacanaṃ, ākāranānattato pana veneyyavasena ca ‘‘upacayo santatī’’ti uddesadesanā katā. Yasmā panettha atthato nānattaṃ natthi, tasmā imesaṃ padānaṃ niddese ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo, so rūpassa upacayo. Yo rūpassa upacayo, sā rūpassa santatī’’ti (dha. sa. 641-642) vuttaṃ. Aṭṭhakathāyampi ‘‘ācayo nāma nibbatti, upacayo nāma vaḍḍhi, santati nāma pavattī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 641) vatvā ‘‘nadītīre khatakūpakamhi udakuggamanakālo viya ācayo nibbatti, paripuṇṇakālo viya upacayo vaḍḍhi, ajjhottharitvā gamanakālo viya santati pavattī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 641) upamā katā. 444. Sự tích tập của sắc có trạng thái là sự vun bồi, có phận sự là làm cho các sắc nổi lên từ lúc ban đầu, có sự hiện khởi là sự giao phó, hoặc có sự hiện khởi là trạng thái viên mãn, có nhân cần thiết là sắc đã được tích tập. Sự tương tục của sắc có trạng thái là sự diễn tiến, có phận sự là sự liên kết không gián đoạn, có sự hiện khởi là sự không đứt đoạn, có nhân cần thiết là sắc làm cho liên kết không gián đoạn. Cả hai pháp này đều là tên gọi khác của sắc sanh. Tuy nhiên, do sự khác biệt về phương diện và do theo ý muốn của chúng sanh cần tế độ, lời dạy trình bày đề mục đã được thực hiện là ‘tích tập và tương tục’. Bởi vì ở đây không có sự khác biệt về mặt ý nghĩa, cho nên trong phần diễn giải các từ này, đã được nói rằng: ‘Sự vun bồi nào của các xứ, đó là sự tích tập của sắc. Sự tích tập nào của sắc, đó là sự tương tục của sắc’. Trong Chú giải cũng nói: ‘Sự vun bồi gọi là sự sanh khởi, sự tích tập gọi là sự tăng trưởng, sự tương tục gọi là sự diễn tiến’, và sau khi nói vậy, ví dụ đã được đưa ra: ‘Sự vun bồi là sự sanh khởi, giống như lúc nước trào lên trong cái giếng nhỏ được đào bên bờ sông; sự tích tập là sự tăng trưởng, giống như lúc nước đầy; sự tương tục là sự diễn tiến, giống như lúc nước tràn ra và chảy đi’. Upamāvasāne ca ‘‘evaṃ kiṃ kathitaṃ hoti? Āyatanena ācayo kathito, ācayena āyatanaṃ kathita’’nti vuttaṃ. Tasmā yā rūpānaṃ paṭhamābhinibbatti, sā ācayo. Yā tesaṃ upari aññesampi nibbattamānānaṃ nibbatti, sā vaḍḍhiākārena upaṭṭhānato upacayo. Yā tesampi upari punappunaṃ [Pg.80] aññesaṃ nibbattamānānaṃ nibbatti, sā anupabandhākārena upaṭṭhānato santatīti ca pavuccatīti veditabbā. Và ở cuối phần ví dụ, đã được nói rằng: ‘Như vậy, điều gì đã được nói? Sự vun bồi được nói đến bằng xứ, xứ được nói đến bằng sự vun bồi’. Do đó, cần phải hiểu rằng: Sự sanh khởi đầu tiên nào của các sắc, đó là sự vun bồi. Sự sanh khởi nào của các sắc khác đang sanh khởi trên chúng, đó là sự tích tập vì nó hiện khởi theo cách tăng trưởng. Và sự sanh khởi nào của các sắc khác đang sanh khởi lặp đi lặp lại trên cả chúng, đó được gọi là sự tương tục vì nó hiện khởi theo cách liên kết không gián đoạn. Rūpaparipākalakkhaṇā jaratā, upanayanarasā, sabhāvānapagamepi navabhāvāpagamapaccupaṭṭhānā vīhipurāṇabhāvo viya, paripaccamānarūpapadaṭṭhānā. Khaṇḍiccādibhāvena dantādīsu vikāradassanato idaṃ pākaṭajaraṃ sandhāya vuttaṃ. Arūpadhammānaṃ pana paṭicchannajarā nāma hoti, tassā esa vikāro natthi, yā ca pathavī udakapabbatacandimasūriyādīsu avīcijarā nāma. Trạng thái già (jaratā) có đặc tính là sự chín muồi của sắc, có phận sự là dẫn đến (sự hoại diệt), có sự biểu hiện là sự mất đi của trạng thái mới mẻ mặc dù tự tánh (của sắc) chưa biến mất, giống như trạng thái cũ kỹ của lúa, có sắc đang chín muồi làm nhân cận. Do thấy được sự biến đổi ở răng v.v... qua trạng thái gãy rụng v.v..., điều này được nói ra nhắm đến sự già biểu lộ (pākaṭajara). Còn đối với các pháp vô sắc, có cái gọi là sự già che giấu (paṭicchannajarā); đối với nó, không có sự biến đổi này. Và (cũng vậy đối với) cái gọi là sự già không gián đoạn (avīcijarā) ở đất, nước, núi, mặt trăng, mặt trời v.v... Paribhedalakkhaṇā rūpassa aniccatā, saṃsīdanarasā, khayavayapaccupaṭṭhānā, paribhijjamānarūpapadaṭṭhānā. Trạng thái vô thường của sắc (rūpassa aniccatā) có đặc tính là sự tan vỡ hoàn toàn, có phận sự là làm chìm xuống (hủy diệt), có sự biểu hiện là sự tiêu mất và hoại diệt, có sắc đang tan vỡ làm nhân cận. 445. Ojālakkhaṇo kabaḷīkāro āhāro, rūpāharaṇaraso, upatthambhanapaccupaṭṭhāno, kabaḷaṃ katvā āharitabbavatthupadaṭṭhāno. Yāya ojāya sattā yāpenti, tassā etaṃ adhivacanaṃ. 445. Đoàn thực (kabaḷīkāro āhāro) có oja (chất dinh dưỡng) làm đặc tính, có phận sự là mang lại (tạo ra) sắc, có sự biểu hiện là sự nâng đỡ, có vật được ăn bằng cách làm thành miếng làm nhân cận. Chúng sanh được duy trì sự sống nhờ oja nào, đây (đoàn thực) là tên gọi của oja ấy. 446. Imāni tāva pāḷiyaṃ āgatarūpāneva. Aṭṭhakathāyaṃ pana balarūpaṃ sambhavarūpaṃ jātirūpaṃ rogarūpaṃ ekaccānaṃ matena middharūpanti evaṃ aññānipi rūpāni āharitvā ‘‘addhā munīsi sambuddho, natthi nīvaraṇā tavā’’tiādīni (su. ni. 546) vatvā middharūpaṃ tāva natthiyevāti paṭikkhittaṃ. Itaresu rogarūpaṃ jaratāaniccatāggahaṇena gahitameva, jātirūpaṃ upacayasantatiggahaṇena, sambhavarūpaṃ āpodhātuggahaṇena, balarūpaṃ vāyodhātuggahaṇena gahitameva. Tasmā tesu ekampi visuṃ natthīti sanniṭṭhānaṃ kataṃ. 446. Trước hết, đây chỉ là những sắc pháp đã được đề cập trong Pāli. Còn trong Chú giải, sau khi đưa ra các sắc pháp khác như: sắc sức mạnh (balarūpa), sắc tinh dịch (sambhavarūpa), sắc sanh (jātirūpa), sắc bệnh (rogarūpa), và theo quan điểm của một số vị là sắc hôn trầm (middharūpa), và sau khi trích dẫn (kinh điển) như: «addhā munīsi sambuddho, natthi nīvaraṇā tavā», trước hết đã bác bỏ rằng ‘sắc hôn trầm thực sự không có’. Trong số các sắc còn lại, sắc bệnh đã được bao gồm bởi sự đề cập đến trạng thái già và vô thường; sắc sanh bởi sự đề cập đến sự tích tập và sự tương tục; sắc tinh dịch bởi sự đề cập đến thủy đại; sắc sức mạnh bởi sự đề cập đến phong đại. Do đó, đã đi đến kết luận rằng không có một sắc nào trong số chúng là riêng biệt. Iti idaṃ catuvīsatividhaṃ upādārūpaṃ pubbe vuttaṃ catubbidhaṃ bhūtarūpañcāti aṭṭhavīsatividhaṃ rūpaṃ hoti anūnamanadhikaṃ. Như vậy, 24 loại sắc y sinh (upādārūpa) này và 4 loại sắc đại hiển (bhūtarūpa) đã được nói trước đây, thành ra có 28 loại sắc, không thiếu không thừa. 447. Taṃ sabbampi na hetu ahetukaṃ hetuvippayuttaṃ sappaccayaṃ lokiyaṃ sāsavamevātiādinā nayena ekavidhaṃ. 447. Tất cả những sắc ấy, theo phương pháp v.v... như: không phải là nhân (na hetu), vô nhân (ahetuka), không tương ưng với nhân (hetuvippayutta), có duyên (sappaccaya), thuộc về thế gian (lokiya), và chỉ là hữu lậu (sāsava), thì (chỉ) là một loại. Ajjhattikaṃ bāhiraṃ, oḷārikaṃ sukhumaṃ, dūre santike, nipphannaṃ anipphannaṃ, pasādarūpaṃ napasādarūpaṃ, indriyaṃ anindriyaṃ, upādiṇṇaṃ anupādiṇṇantiādivasena duvidhaṃ. Theo cách phân loại v.v... như: sắc nội (ajjhattika) và sắc ngoại (bāhira); sắc thô (oḷārika) và sắc tế (sukhuma); sắc xa (dūre) và sắc gần (santike); sắc thực tại (nipphanna) và sắc phi thực tại (anipphanna); sắc trong (pasādarūpa) và sắc không trong (napasādarūpa); sắc quyền (indriya) và sắc phi quyền (anindriya); sắc do nghiệp thủ (upādiṇṇa) và sắc không do nghiệp thủ (anupādiṇṇa), thì (sắc) có hai loại (theo từng cặp). Tattha [Pg.81] cakkhādipañcavidhaṃ attabhāvaṃ adhikicca pavattattā ajjhattikaṃ, sesaṃ tato bāhirattā bāhiraṃ. Cakkhādīni nava āpodhātuvajjitā tisso dhātuyo cāti dvādasavidhaṃ ghaṭṭanavasena gahetabbato oḷārikaṃ, sesaṃ tato viparītattā sukhumaṃ. Yaṃ sukhumaṃ tadeva duppaṭivijjhasabhāvattā dūre, itaraṃ suppaṭivijjhasabhāvattā santike. Catasso dhātuyo, cakkhādīni terasa, kabaḷīkārāhāro cāti aṭṭhārasavidhaṃ rūpaṃ paricchedavikāralakkhaṇabhāvaṃ atikkamitvā sabhāveneva pariggahetabbato nipphannaṃ, sesaṃ tabbiparītatāya anipphannaṃ. Cakkhādipañcavidhaṃ rūpādīnaṃ gahaṇapaccayabhāvena ādāsatalaṃ viya vippasannattā pasādarūpaṃ, itaraṃ tato viparītattā napasādarūpaṃ. Pasādarūpameva itthindriyādittayena saddhiṃ adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ, sesaṃ tato viparītattā anindriyaṃ. Yaṃ kammajanti parato vakkhāma, taṃ kammena upādiṇṇattā upādiṇṇaṃ, sesaṃ tato viparītattā anupādiṇṇaṃ. Trong đó, năm loại (sắc) như nhãn căn v.v... được gọi là sắc nội (ajjhattika) vì sanh khởi nương vào tự thể (attabhāva); phần còn lại được gọi là sắc ngoại (bāhira) vì ở bên ngoài sắc nội. Mười hai loại (sắc) gồm chín (sắc) như nhãn căn v.v... và ba đại trừ thủy đại, được gọi là sắc thô (oḷārika) vì có thể được nắm bắt qua sự va chạm; phần còn lại được gọi là sắc tế (sukhuma) vì ngược lại. Chính cái gì là sắc tế thì được gọi là sắc xa (dūre) vì có tự tánh khó thông suốt; cái còn lại (sắc thô) được gọi là sắc gần (santike) vì có tự tánh dễ thông suốt. Mười tám loại sắc gồm bốn đại, mười ba (sắc) như nhãn căn v.v..., và đoàn thực, được gọi là sắc thực tại (nipphanna) vì có thể được nắm bắt bằng chính tự tánh của chúng, vượt qua khỏi trạng thái là sắc giới hạn, sắc biến đổi hay sắc đặc tính; phần còn lại được gọi là sắc phi thực tại (anipphanna) vì ngược lại. Năm loại (sắc) như nhãn căn v.v... được gọi là sắc trong (pasādarūpa) vì trong sáng như mặt gương do là duyên để tiếp nhận sắc trần v.v...; phần còn lại được gọi là sắc không trong (napasādarūpa) vì ngược lại. Chính sắc trong cùng với ba (sắc) như nữ quyền v.v... được gọi là sắc quyền (indriya) vì có ý nghĩa làm chủ; phần còn lại được gọi là sắc phi quyền (anindriya) vì ngược lại. Sắc nào mà chúng tôi sẽ nói ở sau là do nghiệp sanh (kammaja), sắc ấy được gọi là sắc do nghiệp thủ (upādiṇṇa) vì được nghiệp nắm giữ (làm quả); phần còn lại được gọi là sắc không do nghiệp thủ (anupādiṇṇa) vì ngược lại. 448. Puna sabbameva rūpaṃ sanidassanakammajādīnaṃ tikānaṃ vasena tividhaṃ hoti. Tattha oḷārike rūpaṃ sanidassanasappaṭighaṃ, sesaṃ anidassanasappaṭighaṃ. Sabbampi sukhumaṃ anidassanaappaṭighaṃ. Evaṃ tāva sanidassanattikavasena tividhaṃ. Kammajādittikavasena pana kammato jātaṃ kammajaṃ, tadaññapaccayajātaṃ akammajaṃ, nakutocijātaṃ neva kammajaṃ nākammajaṃ. Cittato jātaṃ cittajaṃ, tadaññapaccayajātaṃ acittajaṃ, nakutocijātaṃ neva cittajaṃ nācittajaṃ, āhārato jātaṃ āhārajaṃ, tadaññapaccayajātaṃ anāhārajaṃ, nakutocijātaṃ neva āhārajaṃ naanāhārajaṃ. Ututo jātaṃ utujaṃ, tadaññapaccayajātaṃ anutujaṃ, nakutocijātaṃ neva utujaṃ naanutujanti evaṃ kammajādittikavasena tividhaṃ. 448. Lại nữa, tất cả sắc pháp có ba loại theo cách phân loại của các bộ ba (tika) như sanidassana, kammaja v.v... Trong đó, trong các sắc thô, sắc trần (rūpa) là sanidassanasappaṭighaṃ (vừa thấy được vừa va chạm được); phần còn lại là anidassanasappaṭighaṃ (không thấy được nhưng va chạm được). Tất cả sắc tế là anidassanaappaṭighaṃ (vừa không thấy được vừa không va chạm được). Như vậy, trước hết (sắc) có ba loại theo bộ ba sanidassana. Còn theo bộ ba kammaja v.v..., sắc sanh từ nghiệp là kammaja (do nghiệp sanh); sắc sanh từ duyên khác ngoài nghiệp là akammaja (không do nghiệp sanh); sắc không sanh từ bất cứ đâu là neva kammaja nākammaja (không phải do nghiệp sanh cũng không phải không do nghiệp sanh). Sắc sanh từ tâm là cittaja (do tâm sanh); sắc sanh từ duyên khác ngoài tâm là acittaja (không do tâm sanh); sắc không sanh từ bất cứ đâu là neva cittaja nācittaja. Sắc sanh từ vật thực là āhāraja (do vật thực sanh); sắc sanh từ duyên khác ngoài vật thực là anāhāraja (không do vật thực sanh); sắc không sanh từ bất cứ đâu là neva āhāraja naanāhāraja. Sắc sanh từ thời tiết là utuja (do thời tiết sanh); sắc sanh từ duyên khác ngoài thời tiết là anutuja (không do thời tiết sanh); sắc không sanh từ bất cứ đâu là neva utuja naanutuja. Như vậy, (sắc) có ba loại theo bộ ba kammaja v.v... 449. Puna diṭṭhādirūparūpādivatthādicatukkavasena catubbidhaṃ. Tattha rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ nāma dassanavisayattā, saddāyatanaṃ sutaṃ nāma savanavisayattā, gandharasaphoṭṭhabbattayaṃ mutaṃ nāma sampattagāhakaindriyavisayattā, sesaṃ viññātaṃ nāma viññāṇasseva visayattāti evaṃ tāva diṭṭhādicatukkavasena catubbidhaṃ. 449. Lại nữa, (sắc) có bốn loại theo cách phân loại của các bộ bốn (catukka) như diṭṭha v.v..., rūparūpa v.v..., và vatthu v.v... Trong đó, xứ sắc (rūpāyatana) được gọi là diṭṭha (cái được thấy) vì là đối tượng của sự thấy; xứ thinh (saddāyatana) được gọi là suta (cái được nghe) vì là đối tượng của sự nghe; ba (xứ) là khí, vị, và xúc được gọi là muta (cái được cảm nhận) vì là đối tượng của các căn nắm bắt (đối tượng) đã tiếp xúc; phần còn lại được gọi là viññāta (cái được biết) vì chỉ là đối tượng của ý thức. Như vậy, trước hết (sắc) có bốn loại theo bộ bốn diṭṭha v.v... Nipphannarūpaṃ panettha rūparūpaṃ nāma, ākāsadhātu paricchedarūpaṃ nāma, kāyaviññattiādi kammaññatāpariyantaṃ vikārarūpaṃ nāma, jātijarābhaṅgaṃ lakkhaṇarūpaṃ nāmāti evaṃ rūparūpādicatukkavasena catubbidhaṃ. Trong (các sắc) này, sắc thực tại (nipphannarūpa) được gọi là sắc thực thể (rūparūpa); không đại (ākāsadhātu) được gọi là sắc giới hạn (paricchedarūpa); (năm sắc) từ thân biểu tri cho đến sắc thích nghiệp (kammaññatā) được gọi là sắc biến đổi (vikārarūpa); (ba sắc) sanh, già, và hoại diệt được gọi là sắc đặc tính (lakkhaṇarūpa). Như vậy, (sắc) có bốn loại theo bộ bốn rūparūpa v.v... Yaṃ [Pg.82] panettha hadayarūpaṃ nāma, taṃ vatthu na dvāraṃ. Viññattidvayaṃ dvāraṃ na vatthu. Pasādarūpaṃ vatthu ceva dvārañca. Sesaṃ neva vatthu na dvāranti evaṃ vatthādicatukkavasena catubbidhaṃ. Trong (các sắc) này, sắc nào được gọi là sắc ý vật (hadayarūpa), sắc ấy là vật (vatthu) chứ không phải là môn (dvāra). Hai (sắc) biểu tri là môn chứ không phải là vật. Sắc trong (pasādarūpa) vừa là vật vừa là môn. Phần còn lại không phải là vật cũng không phải là môn. Như vậy, (sắc) có bốn loại theo bộ bốn vatthu v.v... 450. Puna ekajaṃ, dvijaṃ, tijaṃ, catujaṃ, nakutocijātanti imesaṃ vasena pañcavidhaṃ. Tattha kammajameva cittajameva ca ekajaṃ nāma. Tesu saddhiṃ hadayavatthunā indriyarūpaṃ kammajameva. Viññattidvayaṃ cittajameva. Yaṃ pana cittato ca ututo ca jātaṃ, taṃ dvijaṃ nāma, taṃ saddāyatanameva. Yaṃ utucittāhārehi jātaṃ, taṃ tijaṃ nāma, taṃ pana lahutādittayameva. Yaṃ catūhipi kammādīhi jātaṃ, taṃ catujaṃ nāma, taṃ lakkhaṇarūpavajjaṃ avasesaṃ hoti. Lakkhaṇarūpaṃ pana nakutocijātaṃ. Kasmā? Na hi uppādassa uppādo atthi, uppannassa ca paripākabhedamattaṃ itaradvayaṃ. Yampi ‘‘rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa lahutā, rūpassa mudutā, rūpassa kammaññatā, rūpassa upacayo, rūpassa santati, kabaḷīkāro āhāro, ime dhammā cittasamuṭṭhānā’’tiādīsu (dha. sa. 1201) jātiyā kutocijātattaṃ anuññātaṃ, taṃ pana rūpajanakapaccayānaṃ kiccānubhāvakkhaṇe diṭṭhattāti veditabbaṃ. 450. Lại nữa, do sự phân chia này: sắc đơn sanh (ekaja), sắc nhị sanh (dvija), sắc tam sanh (tija), sắc tứ sanh (catuja), và sắc vô nhân sanh (nakutocijāta), nên có năm loại. Trong đó, sắc chỉ do nghiệp sanh và sắc chỉ do tâm sanh được gọi là sắc đơn sanh. Trong các sắc ấy, sắc căn (indriyarūpa) cùng với sắc ý vật (hadayavatthu) chỉ do nghiệp sanh. Hai sắc biểu tri (viññattidvaya) chỉ do tâm sanh. Còn sắc nào sanh từ tâm và thời tiết, sắc ấy được gọi là sắc nhị sanh; đó chính là thanh xứ (saddāyatana). Sắc nào sanh từ thời tiết, tâm và vật thực, sắc ấy được gọi là sắc tam sanh; đó chính là bộ ba khinh khoái... (lahutādittaya). Sắc nào sanh từ cả bốn nhân là nghiệp..., sắc ấy được gọi là sắc tứ sanh; đó là phần còn lại, ngoại trừ các sắc tướng (lakkhaṇarūpa). Còn sắc tướng thì là sắc vô nhân sanh. Tại sao? Vì sự sanh khởi (uppāda) không có sự sanh khởi của chính nó, và hai sắc còn lại (lão và tử) chỉ là sự chín muồi và tan rã của sắc đã sanh. Và trong các đoạn kinh như «Sắc xứ, thanh xứ, khí xứ, vị xứ, xúc xứ, không giới, thủy giới, sự khinh khoái của sắc, sự nhu nhuyến của sắc, sự thích ứng của sắc, sự tích tập của sắc, sự tương tục của sắc, đoàn thực, những pháp này do tâm sanh khởi» (Pháp Tụ. 1201), việc sắc sanh (jāti) được thừa nhận là có nhân sanh, điều đó nên được hiểu là do được thấy vào sát-na có hiệu lực tác thành của các duyên sanh ra sắc. Idaṃ tāva rūpakkhandhe vitthārakathāmukhaṃ. Đây là phần dẫn nhập vào bài luận chi tiết về sắc uẩn. Viññāṇakkhandhakathā Luận về Thức Uẩn 451. Itaresu pana yaṃkiñci vedayitalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā vedanākkhandho; yaṃkiñci sañjānanalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā saññākkhandho; yaṃkiñci abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā saṅkhārakkhandho; yaṃkiñci vijānanalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā viññāṇakkhandho veditabbo. Tattha yasmā viññāṇakkhandhe viññāte itare suviññeyyā honti, tasmā viññāṇakkhandhaṃ ādiṃ katvā vaṇṇanaṃ karissāma. 451. Còn trong các uẩn khác, bất cứ pháp nào có trạng thái cảm thọ, hợp tất cả lại thành thọ uẩn; bất cứ pháp nào có trạng thái tưởng tri, hợp tất cả lại thành tưởng uẩn; bất cứ pháp nào có trạng thái cố ý tạo tác, hợp tất cả lại thành hành uẩn; bất cứ pháp nào có trạng thái biết rõ, hợp tất cả lại thành thức uẩn, cần phải hiểu như vậy. Trong đó, vì khi thức uẩn đã được liễu tri thì các uẩn kia trở nên dễ liễu tri, do đó chúng tôi sẽ bắt đầu luận giải về thức uẩn trước. Yaṃkiñci vijānanalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā viññāṇakkhandho veditabboti hi vuttaṃ. Kiñca vijānanalakkhaṇaṃ viññāṇaṃ? Yathāha ‘‘vijānāti vijānātīti kho, āvuso, tasmā viññāṇanti vuccatī’’ti (ma. ni. 1.449). Viññāṇaṃ cittaṃ manoti atthato ekaṃ. Tadetaṃ vijānanalakkhaṇena sabhāvato [Pg.83] ekavidhampi jātivasena tividhaṃ kusalaṃ, akusalaṃ, abyākatañca. Thật vậy, đã nói rằng: «Bất cứ pháp nào có trạng thái biết rõ, hợp tất cả lại thành thức uẩn, cần phải hiểu như vậy». Và thức có trạng thái biết rõ là gì? Như đã được nói: «Này hiền giả, nó biết rõ, nó biết rõ, do đó được gọi là thức». Thức (viññāṇa), tâm (citta), và ý (mano) về phương diện ý nghĩa là một. Thức ấy, dù chỉ có một loại về phương diện tự tánh là trạng thái biết rõ, nhưng do phân loại thì có ba: thiện, bất thiện, và vô ký. 452. Tattha kusalaṃ bhūmibhedato catubbidhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokuttarañca. Tattha kāmāvacaraṃ somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ. Seyyathidaṃ – somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca, tathā ñāṇavippayuttaṃ. Upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca, tathā ñāṇavippayuttaṃ. 452. Trong đó, tâm thiện do phân chia theo cõi có bốn loại: dục giới, sắc giới, vô sắc giới, và siêu thế. Trong đó, tâm (thiện) dục giới do phân chia theo thọ, trí, và sự xúi giục có tám loại. Tám loại ấy là: câu hành hỷ, tương ưng trí, vô trợ và hữu trợ; cũng vậy, (câu hành hỷ) bất tương ưng trí. Câu hành xả, tương ưng trí, vô trợ và hữu trợ; cũng vậy, (câu hành xả) bất tương ưng trí. Yadā hi deyyadhammapaṭiggāhakādisampattiṃ aññaṃ vā somanassahetuṃ āgamma haṭṭhapahaṭṭho ‘‘atthi dinna’’ntiādinayappavattaṃ (ma. ni. 1.441) sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā asaṃsīdanto anussāhito parehi dānādīni puññāni karoti, tadāssa somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ cittaṃ asaṅkhāraṃ hoti. Yadā pana vuttanayena haṭṭhatuṭṭho sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā amuttacāgatādivasena saṃsīdamāno vā parehi vā ussāhito karoti, tadāssa tadeva cittaṃ sasaṅkhāraṃ hoti. Imasmiñhi atthe saṅkhāroti etaṃ attano vā paresaṃ vā vasena pavattassa pubbapayogassādhivacanaṃ. Yadā pana ñātijanassa paṭipattidassanena jātaparicayā bāladārakā bhikkhū disvā somanassajātā sahasā kiñcideva hatthagataṃ dadanti vā vandanti vā, tadā tatiyaṃ cittaṃ uppajjati. Yadā pana ‘‘detha vandathāti’’ ñātīhi ussāhitā evaṃ paṭipajjanti, tadā catutthaṃ cittaṃ uppajjati. Yadā pana deyyadhammapaṭiggāhakādīnaṃ asampattiṃ aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvaṃ āgamma catūsupi vikappesu somanassarahitā honti, tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti. Evaṃ somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ kāmāvacarakusalaṃ veditabbaṃ. Thật vậy, khi một người, do nhân duyên là sự vẹn toàn của vật thí, người nhận thí... hoặc một nhân duyên khác sanh hỷ, với tâm hoan hỷ, hân hoan, lấy chánh kiến được khởi lên theo cách «có quả của sự bố thí»... làm đầu, không do dự, không bị người khác xúi giục, làm các phước sự như bố thí..., khi ấy tâm của người đó là tâm câu hành hỷ, tương ưng trí, vô trợ. Còn khi, với tâm hoan hỷ, vui mừng theo cách đã nói, lấy chánh kiến làm đầu, nhưng do dự vì không xả ly được... hoặc bị người khác xúi giục mà làm, khi ấy chính tâm ấy của người đó là tâm hữu trợ. Trong trường hợp này, từ 'hành' (saṅkhāra) là tên gọi cho sự cố gắng trước đó, được khởi lên do tự mình hoặc do người khác. Lại nữa, khi những đứa trẻ, do quen thuộc vì thấy việc làm của thân quyến, khi thấy các vị tỳ-khưu liền sanh tâm hoan hỷ, vội vàng dâng cúng vật gì có trong tay hoặc đảnh lễ, khi ấy tâm thứ ba sanh khởi. Còn khi chúng làm như vậy do được thân quyến xúi giục rằng «Hãy cúng dường, hãy đảnh lễ», khi ấy tâm thứ tư sanh khởi. Lại nữa, khi do sự không vẹn toàn của vật thí, người nhận thí... hoặc do không có các nhân duyên sanh hỷ khác, trong cả bốn trường hợp trên, họ không có tâm hỷ (mà làm phước), khi ấy bốn tâm câu hành xả còn lại sanh khởi. Như vậy, cần phải hiểu tâm thiện dục giới có tám loại do sự phân chia theo thọ, trí, và sự xúi giục. Rūpāvacaraṃ pana jhānaṅgayogabhedato pañcavidhaṃ hoti. Seyyathidaṃ, vitakkavicārapītisukhasamādhiyuttaṃ paṭhamaṃ, atikkantavitakkaṃ dutiyaṃ, tato atikkantavicāraṃ tatiyaṃ, tato virattapītikaṃ catutthaṃ, atthaṅgatasukhaṃ upekkhāsamādhiyuttaṃ pañcamanti. Còn tâm (thiện) sắc giới, do sự phân chia theo sự hợp thành của các thiền chi, có năm loại. Năm loại ấy là: (1) sơ thiền, hợp với tầm, tứ, hỷ, lạc, định; (2) nhị thiền, đã vượt qua tầm; (3) từ đó, tam thiền, đã vượt qua tứ; (4) từ đó, tứ thiền, đã ly hỷ; (5) ngũ thiền, lạc đã diệt, hợp với xả và định. Arūpāvacaraṃ catunnaṃ āruppānaṃ yogavasena catubbidhaṃ. Vuttappakārena hi ākāsānañcāyatanajjhānena sampayuttaṃ paṭhamaṃ, viññāṇañcāyatanādīhi dutiyatatiyacatutthāni[Pg.84]. Lokuttaraṃ catumaggasampayogato catubbidhanti evaṃ tāva kusalaviññāṇameva ekavīsatividhaṃ hoti. Tâm (thiện) vô sắc giới, do sự tương ưng với bốn thiền vô sắc, có bốn loại. Thật vậy, tâm thứ nhất tương ưng với Không Vô Biên Xứ thiền theo cách đã nói; các tâm thứ hai, thứ ba, và thứ tư (tương ưng) với Thức Vô Biên Xứ thiền... Tâm (thiện) siêu thế, do sự tương ưng với bốn đạo, có bốn loại. Như vậy, trước hết, chỉ riêng tâm thức thiện đã có hai mươi mốt loại. 453. Akusalaṃ pana bhūmito ekavidhaṃ kāmāvacarameva, mūlato tividhaṃ lobhamūlaṃ dosamūlaṃ mohamūlañca. 453. Còn tâm bất thiện, về phương diện cõi, chỉ có một loại là dục giới; về phương diện căn (mūla), có ba loại: tâm tham căn, tâm sân căn, và tâm si căn. Tattha lobhamūlaṃ somanassupekkhādiṭṭhigatasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ. Seyyathidaṃ, somanassasahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca, tathā diṭṭhigatavippayuttaṃ. Upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca, tathā diṭṭhigatavippayuttaṃ. Trong đó, tâm tham có tám loại do sự khác biệt về thọ hỷ, thọ xả, tà kiến và sự trợ hành. Cụ thể là: tâm câu hành với thọ hỷ, tương ưng với tà kiến, không có sự trợ hành và có sự trợ hành; tương tự, tâm bất tương ưng với tà kiến. Tâm câu hành với thọ xả, tương ưng với tà kiến, không có sự trợ hành và có sự trợ hành; tương tự, tâm bất tương ưng với tà kiến. Yadā hi ‘‘natthi kāmesu ādīnavo’’ti (ma. ni. 1.469) ādinā nayena micchādiṭṭhiṃ purakkhatvā haṭṭhatuṭṭho kāme vā paribhuñjati, diṭṭhamaṅgalādīni vā sārato pacceti sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena, tadā paṭhamaṃ akusalacittaṃ uppajjati. Yadā mandena samussāhitena cittena, tadā dutiyaṃ. Yadā micchādiṭṭhiṃ apurakkhatvā kevalaṃ haṭṭhatuṭṭho methunaṃ vā sevati, parasampattiṃ vā abhijjhāyati, parabhaṇḍaṃ vā harati sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena, tadā tatiyaṃ. Yadā mandena samussāhitena cittena, tadā catutthaṃ. Yadā pana kāmānaṃ vā asampattiṃ āgamma aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvena catūsupi vikappesu somanassarahitā honti, tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti evaṃ somanassupekkhādiṭṭhigatasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ lobhamūlaṃ veditabbaṃ. Thật vậy, khi nào một người lấy tà kiến làm đầu, theo cách ‘không có sự nguy hại trong các dục’, với tâm hoan hỷ vui mừng, thọ hưởng các dục hoặc tin tưởng các điềm lành thấy được v.v... là cốt lõi, với tâm hăng hái tự nhiên không được xúi giục, khi ấy tâm bất thiện thứ nhất sanh khởi. Khi nào (hành động) với tâm chậm lụt, được xúi giục, khi ấy (tâm bất thiện) thứ hai (sanh khởi). Khi nào không lấy tà kiến làm đầu, chỉ đơn thuần hoan hỷ vui mừng, hành dâm, hoặc thèm muốn tài sản của người khác, hoặc lấy trộm của cải của người khác, với tâm hăng hái tự nhiên không được xúi giục, khi ấy (tâm bất thiện) thứ ba (sanh khởi). Khi nào (hành động) với tâm chậm lụt, được xúi giục, khi ấy (tâm bất thiện) thứ tư (sanh khởi). Lại nữa, khi nào do duyên cớ không được các dục hoặc do không có các nhân sanh hỷ khác, họ không có thọ hỷ trong cả bốn trường hợp, khi ấy bốn tâm còn lại câu hành với thọ xả sanh khởi. Như vậy, cần phải hiểu tâm tham có tám loại do sự khác biệt về thọ hỷ, thọ xả, tà kiến và sự trợ hành. Dosamūlaṃ pana domanassasahagataṃ paṭighasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhāranti duvidhameva hoti, tassa pāṇātipātādīsu tikkhamandappavattikāle pavatti veditabbā. Còn tâm sân thì chỉ có hai loại: câu hành với thọ ưu, tương ưng với sân, không có sự trợ hành và có sự trợ hành. Sự diễn tiến của nó cần được hiểu là vào lúc mạnh mẽ và yếu ớt trong (việc) sát sanh v.v... Mohamūlaṃ upekkhāsahagataṃ vicikicchāsampayuttaṃ uddhaccasampayuttañcāti duvidhaṃ. Tassa sanniṭṭhānavikkhepakāle pavatti veditabbāti evaṃ akusalaviññāṇaṃ dvādasavidhaṃ hoti. Tâm si có hai loại: câu hành với thọ xả, tương ưng với hoài nghi và tương ưng với phóng dật. Sự diễn tiến của nó cần được hiểu là vào lúc không thể quyết định và lúc tán loạn. Như vậy, thức bất thiện có mười hai loại. 454. Abyākataṃ jātibhedato duvidhaṃ vipākaṃ kiriyañca. Tattha vipākaṃ bhūmito catubbidhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokuttarañca. Tattha [Pg.85] kāmāvacaraṃ duvidhaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākañca. Kusalavipākampi duvidhaṃ ahetukaṃ sahetukañca. 454. Tâm vô ký có hai loại do sự khác biệt về loại: tâm quả và tâm duy tác. Trong đó, tâm quả có bốn loại do cõi: dục giới, sắc giới, vô sắc giới và siêu thế. Trong đó, (tâm quả) dục giới có hai loại: quả thiện và quả bất thiện. Tâm quả thiện cũng có hai loại: vô nhân và hữu nhân. Tattha alobhādivipākahetuvirahitaṃ ahetukaṃ, taṃ cakkhuviññāṇaṃ, sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃ, sampaṭicchanakiccā manodhātu, santīraṇādikiccā dve manoviññāṇadhātuyo cāti aṭṭhavidhaṃ. Trong đó, (tâm) không có các nhân quả như vô tham v.v... là (tâm) vô nhân. Tâm ấy có tám loại: nhãn thức; nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức; ý giới làm phận sự tiếp thâu; và hai ý thức giới làm phận sự suy đạc v.v... Tattha cakkhusannissitarūpavijānanalakkhaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ, rūpamattārammaṇarasaṃ, rūpābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, rūpārammaṇāya kiriyamanodhātuyā apagamapadaṭṭhānaṃ. Sotādisannissitasaddādivijānanalakkhaṇāni sotaghānajivhākāyaviññāṇāni, saddādimattārammaṇarasāni, saddādiabhimukhabhāvapaccupaṭṭhānāni, saddārammaṇādīnaṃ kiriyamanodhātūnaṃ apagamapadaṭṭhānāni. Trong đó, nhãn thức có đặc tính là biết cảnh sắc nương vào nhãn vật, có phận sự là bắt cảnh sắc đơn thuần làm đối tượng, có sự hiện hữu là trạng thái hướng đến cảnh sắc, có nhân gần là sự diệt của ý giới duy tác có cảnh sắc làm đối tượng. Nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức có đặc tính là biết cảnh thinh v.v... nương vào nhĩ vật v.v..., có phận sự là bắt cảnh thinh v.v... đơn thuần làm đối tượng, có sự hiện hữu là trạng thái hướng đến cảnh thinh v.v..., có nhân gần là sự diệt của các ý giới duy tác có cảnh thinh v.v... làm đối tượng. Cakkhuviññāṇādīnaṃ anantaraṃ rūpādivijānanalakkhaṇā manodhātu, rūpādisampaṭicchanarasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, cakkhuviññāṇādiapagamapadaṭṭhānā. Ý giới có đặc tính là biết cảnh sắc v.v... liền sau nhãn thức v.v..., có phận sự là tiếp thâu cảnh sắc v.v..., có sự hiện hữu là trạng thái như vậy, có nhân gần là sự diệt của nhãn thức v.v... Ahetukavipākā saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā duvidhāpi santīraṇādikiccā manoviññāṇadhātu, santīraṇādirasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, hadayavatthupadaṭṭhānā. Somanassupekkhāyogato pana dvipañcaṭṭhānabhedato ca tassā bhedo. Etāsu hi ekā ekantamiṭṭhārammaṇe pavattisabbhāvato somanassasampayuttā hutvā santīraṇatadārammaṇavasena pañcadvāre ceva javanāvasāne ca pavattanato dviṭṭhānā hoti. Ekā iṭṭhamajjhattārammaṇe pavattisabbhāvato upekkhāsampayuttā hutvā santīraṇatadārammaṇapaṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattanato pañcaṭṭhānā hoti. Ý thức giới quả vô nhân, làm phận sự suy đạc v.v..., cả hai loại đều có đặc tính là biết sáu cảnh, có phận sự là suy đạc v.v..., có sự hiện hữu là trạng thái như vậy, có nhân gần là vật ý. Lại nữa, sự khác biệt của nó là do sự tương ưng với thọ hỷ và thọ xả, và do sự khác biệt về hai nơi và năm nơi. Thật vậy, trong các tâm này, một tâm tương ưng với thọ hỷ vì có sự hiện hữu diễn tiến trên cảnh rất tốt, và có hai nơi vì diễn tiến qua phận sự suy đạc và na cảnh ở ngũ môn và ở cuối lộ trình tốc hành tâm. Một tâm tương ưng với thọ xả vì có sự hiện hữu diễn tiến trên cảnh tốt vừa, và có năm nơi vì diễn tiến qua phận sự suy đạc, na cảnh, tục sinh, hộ kiếp và tử. Aṭṭhavidhampi cetaṃ ahetukavipākaviññāṇaṃ niyatāniyatārammaṇattā duvidhaṃ. Upekkhāsukhasomanassabhedato tividhaṃ. Viññāṇapañcakaṃ hettha niyatārammaṇaṃ yathākkamaṃ rūpādīsuyeva pavattito, sesaṃ aniyatārammaṇaṃ. Tatra hi manodhātu pañcasupi rūpādīsu pavattati, manoviññāṇadhātudvayaṃ chasūti. Kāyaviññāṇaṃ panettha sukhayuttaṃ, dviṭṭhānā manoviññāṇadhātu somanassayuttā, sesaṃ upekkhāyuttanti. Evaṃ tāva kusalavipākāhetukaṃ aṭṭhavidhaṃ veditabbaṃ. Và tám loại thức quả vô nhân này có hai loại do có đối tượng cố định và không cố định. Có ba loại do sự khác biệt về thọ xả, thọ lạc và thọ hỷ. Ở đây, ngũ song thức có đối tượng cố định vì chúng diễn tiến theo thứ tự chỉ trên cảnh sắc v.v...; phần còn lại có đối tượng không cố định. Thật vậy, trong số đó, ý giới diễn tiến trên cả năm cảnh sắc v.v...; hai ý thức giới diễn tiến trên sáu cảnh. Ở đây, thân thức tương ưng với thọ lạc, ý thức giới có hai nơi tương ưng với thọ hỷ, phần còn lại tương ưng với thọ xả. Như vậy, trước tiên cần phải hiểu tâm quả thiện vô nhân có tám loại. Alobhādivipākahetusampayuttaṃ pana sahetukaṃ, taṃ kāmāvacarakusalaṃ viya somanassādi bhedato aṭṭhavidhaṃ. Yathā pana kusalaṃ dānādivasena [Pg.86] chasu ārammaṇesu pavattati, na idaṃ tathā. Idañhi paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇavasena parittadhammapariyāpannesuyeva chasu ārammaṇesu pavattati. Saṅkhārāsaṅkhārabhāvo panettha āgamanādivasena veditabbo. Sampayuttadhammānañca visese asatipi ādāsatalādīsu mukhanimittaṃ viya nirussāhaṃ vipākaṃ, mukhaṃ viya saussāhaṃ kusalanti veditabbaṃ. Lại nữa, (tâm) tương ưng với các nhân quả như vô tham v.v... là (tâm) hữu nhân. Tâm ấy có tám loại do sự khác biệt về thọ hỷ v.v... giống như tâm thiện dục giới. Tuy nhiên, không giống như tâm thiện diễn tiến trên sáu cảnh qua việc bố thí v.v..., tâm này không như vậy. Thật vậy, tâm này chỉ diễn tiến trên sáu cảnh thuộc về các pháp nhỏ qua phận sự tục sinh, hộ kiếp, tử và na cảnh. Ở đây, trạng thái có sự trợ hành và không có sự trợ hành cần được hiểu qua nguyên nhân v.v... Và cần phải hiểu rằng, mặc dù không có sự khác biệt về các pháp tương ưng, tâm quả không có sự nỗ lực giống như hình ảnh khuôn mặt trong gương v.v..., còn tâm thiện có sự nỗ lực giống như khuôn mặt. Kevalaṃ hi akusalavipākaṃ ahetukameva, taṃ cakkhuviññāṇaṃ, sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃ, sampaṭicchanakiccā manodhātu, santīraṇādikiccā pañcaṭṭhānā manoviññāṇadhātūti sattavidhaṃ. Taṃ lakkhaṇādito kusalāhetukavipāke vuttanayeneva veditabbaṃ. Thật vậy, tâm quả bất thiện chỉ đơn thuần là vô nhân. Tâm ấy có bảy loại: nhãn thức; nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức; ý giới làm phận sự tiếp thâu; ý thức giới có năm nơi làm phận sự suy đạc. Tâm ấy cần được hiểu về đặc tính v.v... theo cách đã được nói trong phần tâm quả thiện vô nhân. Kevalañhi kusalavipākāni iṭṭhaiṭṭhamajjhattārammaṇāni, imāni aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattārammaṇāni. Tāni ca upekkhāsukhasomanassabhedato tividhāni, imāni dukkhaupekkhāvasena duvidhāni. Ettha hi kāyaviññāṇaṃ dukkhasahagatameva, sesāni upekkhāsahagatāni. Sā ca tesu upekkhā hīnā dukkhaṃ viya nātitikhiṇā, itaresu upekkhā paṇītā sukhaṃ viya nātitikhiṇā. Iti imesaṃ sattannaṃ akusalavipākānaṃ purimānañca soḷasannaṃ kusalavipākānaṃ vasena kāmāvacaraṃ vipākaviññāṇaṃ tevīsatividhaṃ. Quả thật, các thức quả thiện chỉ bắt đối tượng đáng ưa và đối tượng đáng ưa vừa phải, còn các thức này (quả bất thiện) bắt đối tượng không đáng ưa và đối tượng không đáng ưa vừa phải. Và các thức ấy (quả thiện) có ba loại do sự khác biệt về thọ xả, thọ lạc, thọ hỷ; còn các thức này (quả bất thiện) có hai loại do năng lực của thọ khổ và thọ xả. Thật vậy, trong đây thân thức chỉ tương ưng với khổ, các thức còn lại tương ưng với xả. Và trong các thức ấy, thọ xả thì hạ liệt, không quá bén nhạy như thọ khổ; trong các thức khác (quả thiện), thọ xả thì thù thắng, không quá bén nhạy như thọ lạc. Như vậy, do năng lực của bảy thức quả bất thiện này và mười sáu thức quả thiện trước, thức quả Dục giới có hai mươi ba loại. Rūpāvacaraṃ pana kusalaṃ viya pañcavidhaṃ. Kusalaṃ pana samāpattivasena javanavīthiyaṃ pavattati. Idaṃ upapattiyaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena. Yathā ca rūpāvacaraṃ, evaṃ arūpāvacarampi kusalaṃ viya catubbidhaṃ. Pavattibhedopissa rūpāvacare vuttanayo eva. Lokuttaravipākaṃ catumaggayuttacittaphalattā catubbidhaṃ, taṃ maggavīthivasena ceva samāpattivasena ca dvidhā pavattati. Evaṃ sabbampi catūsu bhūmīsu chattiṃsavidhaṃ vipākaviññāṇaṃ hoti. Lại nữa, (thức quả) Sắc giới có năm loại giống như (thức) thiện. Tuy nhiên, (thức) thiện diễn tiến trong lộ trình tốc hành tâm do năng lực của thiền chứng. (Thức quả) này diễn tiến trong sự tái sanh do năng lực của kiết sanh, hữu phần và tử. Và như (thức quả) Sắc giới, (thức quả) Vô sắc giới cũng có bốn loại giống như (thức) thiện. Sự khác biệt trong diễn tiến của nó cũng theo phương pháp đã nói trong (thức quả) Sắc giới. Thức quả Siêu thế có bốn loại vì là quả của tâm tương ưng với bốn Thánh đạo. Nó diễn tiến theo hai cách: do năng lực của lộ trình đạo và do năng lực của thiền chứng. Như vậy, tất cả thức quả trong bốn cõi có ba mươi sáu loại. Kiriyaṃ pana bhūmibhedato tividhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacarañca. Tattha kāmāvacaraṃ duvidhaṃ ahetukaṃ sahetukañca. Tattha alobhādikiriyahetuvirahitaṃ ahetukaṃ, taṃ manodhātumanoviññāṇadhātubhedato duvidhaṃ. Lại nữa, (thức) duy tác có ba loại do sự khác biệt về cõi: Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới. Trong đó, (thức duy tác) Dục giới có hai loại: vô nhân và hữu nhân. Trong đó, (thức) không có nhân duy tác như vô tham v.v... là vô nhân. Nó có hai loại do sự khác biệt giữa ý giới và ý thức giới. Tattha cakkhuviññāṇādipurecararūpādivijānanalakkhaṇā manodhātu, āvajjanarasā, rūpādiabhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā, bhavaṅgavicchedapadaṭṭhānā, sā upekkhāyuttāva hoti. Trong đó, ý giới có đặc tính là nhận biết sắc v.v... và đi trước nhãn thức v.v...; có phận sự là hướng tâm; có sự biểu hiện là trạng thái hướng về sắc v.v...; có nhân cần thiết là sự gián đoạn của hữu phần. Nó chỉ tương ưng với thọ xả. Manoviññāṇadhātu [Pg.87] pana duvidhā sādhāraṇā asādhāraṇā ca. Tattha sādhāraṇā upekkhāsahagatāhetukakiriyā saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā, kiccavasena pañcadvāramanodvāresu voṭṭhabbanāvajjanarasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, ahetukavipākamanoviññāṇadhātu bhavaṅgānaṃ aññatarāpagamapadaṭṭhānā. Lại nữa, ý thức giới có hai loại: phổ thông và không phổ thông. Trong đó, (thức) phổ thông là (thức) duy tác vô nhân tương ưng với thọ xả, có đặc tính là nhận biết sáu đối tượng; do năng lực của phận sự, nó có phận sự là đoán định ở ngũ môn và hướng tâm ở ý môn; có sự biểu hiện là trạng thái như vậy; có nhân cần thiết là sự chấm dứt của một trong các ý thức giới quả vô nhân hoặc các hữu phần. Asādhāraṇā somanassasahagatāhetukakiriyā saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā, kiccavasena arahataṃ anuḷāresu vatthūsu hasituppādanarasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, ekantato hadayavatthupadaṭṭhānāti. Iti kāmāvacarakiriyaṃ ahetukaṃ tividhaṃ. (Thức) không phổ thông là (thức) duy tác vô nhân tương ưng với thọ hỷ, có đặc tính là nhận biết sáu đối tượng; do năng lực của phận sự, nó có phận sự là làm phát sinh nụ cười đối với các vật không thô thiển của các bậc A-la-hán; có sự biểu hiện là trạng thái như vậy; chắc chắn có nhân cần thiết là ý vật. Như vậy, (thức) duy tác Dục giới vô nhân có ba loại. Sahetukaṃ pana somanassādibhedato kusalaṃ viya aṭṭhavidhaṃ. Kevalañhi kusalaṃ sekkhaputhujjanānaṃ uppajjati, idaṃ arahataṃyevāti ayamettha viseso. Evaṃ tāva kāmāvacaraṃ ekādasavidhaṃ. Lại nữa, (thức duy tác Dục giới) hữu nhân có tám loại do sự khác biệt về thọ hỷ v.v..., giống như (thức) thiện. Quả thật, (thức) thiện chỉ phát sinh cho các bậc Hữu học và phàm phu, còn (thức) này chỉ phát sinh cho các bậc A-la-hán. Đây là sự khác biệt ở đây. Như vậy, trước hết (thức duy tác) Dục giới có mười một loại. Rūpāvacaraṃ pana arūpāvacarañca kusalaṃ viya pañcavidhaṃ catubbidhañca hoti. Arahataṃ uppattivaseneva cassa kusalato viseso veditabboti. Evaṃ sabbampi tīsu bhūmīsu vīsatividhaṃ kiriyaviññāṇaṃ hoti. Lại nữa, (thức duy tác) Sắc giới và Vô sắc giới có năm loại và bốn loại, giống như (thức) thiện. Và sự khác biệt của nó với (thức) thiện nên được hiểu chỉ do năng lực phát sinh cho các bậc A-la-hán. Như vậy, tất cả thức duy tác trong ba cõi có hai mươi loại. 455. Iti ekavīsati kusalāni dvādasākusalāni chattiṃsa vipākāni vīsati kiriyānīti sabbānipi ekūnanavuti viññāṇāni honti. Yāni paṭisandhibhavaṅgāvajjanadassanasavanaghāyanasāyanaphusanasampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanajavanatadārammaṇacutivasena cuddasahi ākārehi pavattanti. 455. Như vậy, có hai mươi mốt (thức) thiện, mười hai (thức) bất thiện, ba mươi sáu (thức) quả, hai mươi (thức) duy tác; do đó, tất cả có tám mươi chín thức. Các thức này diễn tiến theo mười bốn phương diện do năng lực của kiết sanh, hữu phần, hướng tâm, thấy, nghe, ngửi, nếm, xúc chạm, tiếp nhận, thẩm sát, đoán định, tốc hành, na cảnh và tử. Kathaṃ? Yadā hi aṭṭhannaṃ kāmāvacarakusalānaṃ ānubhāvena devamanussesu sattā nibbattanti, tadā nesaṃ maraṇakāle paccupaṭṭhitaṃ kammakammanimittagatinimittānaṃ aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā aṭṭha sahetukakāmāvacaravipākāni, manussesu paṇḍakādibhāvaṃ āpajjamānānaṃ dubbaladvihetukakusalavipākaupekkhāsahagatāhetukavipākamanoviññāṇadhātu cāti paṭisandhivasena nava vipākacittāni pavattanti. Yadā rūpāvacarārūpāvacarakusalānubhāvena rūpārūpabhavesu nibbattanti, tadā nesaṃ maraṇakāle paccupaṭṭhitaṃ kammanimittameva ārammaṇaṃ katvā nava rūpārūpāvacaravipākāni paṭisandhivasena pavattanti. Như thế nào? Khi chúng sanh tái sanh vào cõi trời và người do năng lực của tám (thức) thiện Dục giới, bấy giờ, sau khi lấy một trong ba đối tượng là nghiệp, nghiệp tướng, hoặc thú tướng xuất hiện vào lúc lâm chung làm đối tượng, chín tâm quả diễn tiến do năng lực của kiết sanh: tám (thức) quả Dục giới hữu nhân, và ý thức giới quả vô nhân tương ưng với thọ xả, là quả của (thức) thiện nhị nhân yếu kém, đối với những chúng sanh đang đạt đến trạng thái ái nam ái nữ v.v... trong cõi người. Khi (chúng sanh) tái sanh vào các cõi Sắc giới và Vô sắc giới do năng lực của (thức) thiện Sắc giới và Vô sắc giới, bấy giờ, sau khi chỉ lấy nghiệp tướng xuất hiện vào lúc lâm chung làm đối tượng, chín (thức) quả Sắc giới và Vô sắc giới diễn tiến do năng lực của kiết sanh. Yadā [Pg.88] pana akusalānubhāvena apāye nibbattanti, tadā nesaṃ maraṇakāle paccupaṭṭhitaṃ kammakammanimittagatinimittānaṃ aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā ekā akusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātu paṭisandhivasena pavattatīti evaṃ tāvettha ekūnavīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ paṭisandhivasena pavatti veditabbā. Lại nữa, khi (chúng sanh) tái sanh vào cõi khổ do năng lực của (thức) bất thiện, bấy giờ, sau khi lấy một trong ba đối tượng là nghiệp, nghiệp tướng, hoặc thú tướng xuất hiện vào lúc lâm chung làm đối tượng, một ý thức giới quả bất thiện vô nhân diễn tiến do năng lực của kiết sanh. Như vậy, trước hết, ở đây sự diễn tiến của mười chín thức quả do năng lực của kiết sanh cần được hiểu. Paṭisandhiviññāṇe pana niruddhe taṃ taṃ paṭisandhiviññāṇamanubandhamānaṃ tassa tasseva kammassa vipākabhūtaṃ tasmiññeva ārammaṇe tādisameva bhavaṅgaviññāṇaṃ nāma pavattati, punapi tādisanti evaṃ asati santānavinivattake aññasmiṃ cittuppāde nadīsotaṃ viya supinaṃ apassato niddokkamanakālādīsu aparimāṇasaṅkhyampi pavattatiyevāti evaṃ tesaññeva viññāṇānaṃ bhavaṅgavasenāpi pavatti veditabbā. Lại nữa, khi thức kiết sanh đã diệt, thức hữu phần, theo sau thức kiết sanh ấy, là quả của chính nghiệp ấy, chỉ trên đối tượng ấy, và giống hệt như vậy, được gọi là diễn tiến. Và lại, (thức) như vậy (diễn tiến). Như vậy, khi không có một tâm nào khác làm gián đoạn dòng (hữu phần), nó diễn tiến như một dòng sông, ngay cả với số lượng vô hạn trong những lúc như ngủ say không mộng mị của người không thấy giấc mơ. Như vậy, sự diễn tiến của chính những thức ấy cũng cần được hiểu do năng lực của hữu phần. Evaṃ pavatte pana bhavaṅgasantāne yadā sattānaṃ indriyāni ārammaṇagahaṇakkhamāni honti, tadā cakkhussāpāthagate rūpe rūpaṃ paṭicca cakkhupasādassa ghaṭṭanā hoti, tato ghaṭṭanānubhāvena bhavaṅgacalanaṃ hoti, atha niruddhe bhavaṅge tadeva rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā bhavaṅgaṃ vicchindamānā viya āvajjanakiccaṃ sādhayamānā kiriyamanodhātu uppajjati. Sotadvārādīsupi eseva nayo. Manodvāre pana chabbidhepi ārammaṇe āpāthagate bhavaṅgacalanānantaraṃ bhavaṅgaṃ vicchindamānā viya āvajjanakiccaṃ sādhayamānā ahetukakiriyamanoviññāṇadhātu uppajjati upekkhāsahagatāti evaṃ dvinnaṃ kiriyaviññāṇānaṃ āvajjanavasena pavatti veditabbā. Lại nữa, khi dòng hữu phần đang diễn tiến như vậy, lúc nào các căn của chúng sanh có khả năng bắt lấy đối tượng, bấy giờ khi sắc trần đi vào tầm của nhãn căn, do duyên sắc trần, có sự va chạm với nhãn tịnh sắc, từ đó do năng lực của sự va chạm, hữu phần rúng động sanh khởi. Rồi khi hữu phần đã diệt, lấy chính sắc trần ấy làm đối tượng, giống như cắt đứt dòng hữu phần, làm phận sự hướng môn, tâm tố ý giới (tức ngũ môn hướng tâm) sanh khởi. Ở các môn như nhĩ môn v.v... cũng theo cách này. Còn ở ý môn, khi cả sáu loại đối tượng đi vào tầm, sau khi hữu phần rúng động, giống như cắt đứt dòng hữu phần, làm phận sự hướng môn, tâm tố vô nhân ý thức giới câu hành với thọ xả (tức ý môn hướng tâm) sanh khởi. Như vậy, nên biết sự diễn tiến của hai tâm tố thức theo phận sự hướng môn. Āvajjanānantaraṃ pana cakkhudvāre tāva dassanakiccaṃ sādhayamānaṃ cakkhupasādavatthukaṃ cakkhuviññāṇaṃ, sotadvārādīsu savanādikiccaṃ sādhayamānāni sotaghānajivhākāyaviññāṇāni pavattanti. Tāni iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu visayesu kusalavipākāni, aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattesu visayesu akusalavipākānīti evaṃ dasannaṃ vipākaviññāṇānaṃ dassanasavanaghāyanasāyanaphusanavasena pavatti veditabbā. Lại nữa, sau khi hướng môn, trước hết ở nhãn môn, nhãn thức có nhãn tịnh sắc làm vật nương, làm phận sự thấy, (sanh khởi); ở các môn như nhĩ môn v.v..., các tâm nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức làm các phận sự nghe, ngửi, nếm, xúc chạm, diễn tiến. Những tâm ấy, trong các đối tượng khả ái và khả ái trung bình, là quả của thiện; trong các đối tượng bất khả ái và bất khả ái trung bình, là quả của bất thiện. Như vậy, nên biết sự diễn tiến của mười tâm quả thức theo phận sự thấy, nghe, ngửi, nếm, xúc chạm. ‘‘Cakkhuviññāṇadhātuyā uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati cittaṃ mano mānasaṃ tajjā manodhātū’’tiādivacanato (vibha. 184) pana cakkhuviññāṇādīnaṃ anantarā [Pg.89] tesaññeva visayaṃ sampaṭicchamānā kusalavipākānantaraṃ kusalavipākā, akusalavipākānantaraṃ akusalavipākā manodhātu uppajjati. Evaṃ dvinnaṃ vipākaviññāṇānaṃ sampaṭicchanavasena pavatti veditabbā. Lại nữa, do lời dạy rằng: «Ngay sau khi nhãn thức giới sanh rồi diệt, tâm, ý, ý xứ, ý giới tương ứng sanh khởi» v.v... (Vibhaṅga, 184), sau các tâm như nhãn thức v.v..., ý giới (tức tâm tiếp thâu) sanh khởi, tiếp nhận chính đối tượng của các tâm ấy; sau quả thiện là quả thiện, sau quả bất thiện là quả bất thiện. Như vậy, nên biết sự diễn tiến của hai tâm quả thức theo phận sự tiếp thâu. ‘‘Manodhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati cittaṃ mano mānasaṃ tajjāmanoviññāṇadhātū’’ti (vibha. 184) vacanato pana manodhātuyā sampaṭicchitameva visayaṃ santīrayamānā akusalavipākamanodhātuyā anantarā akusalavipākā, kusalavipākāya anantarā iṭṭhārammaṇe somanassasahagatā, iṭṭhamajjhatte upekkhāsahagatā uppajjati vipākāhetukamanoviññāṇadhātūti evaṃ tiṇṇaṃ vipākaviññāṇānaṃ santīraṇavasena pavatti veditabbā. Lại nữa, do lời dạy rằng: «Ngay cả sau khi ý giới sanh rồi diệt, tâm, ý, ý xứ, ý thức giới tương ứng sanh khởi» (Vibhaṅga, 184), tâm quả vô nhân ý thức giới (tức tâm suy đạc) sanh khởi, làm phận sự suy đạc chính đối tượng đã được ý giới tiếp nhận. Sau ý giới quả bất thiện là (tâm suy đạc) quả bất thiện. Sau ý giới quả thiện, trong đối tượng khả ái, (tâm suy đạc) câu hành với thọ hỷ sanh khởi; trong đối tượng khả ái trung bình, (tâm suy đạc) câu hành với thọ xả sanh khởi. Như vậy, nên biết sự diễn tiến của ba tâm quả thức theo phận sự suy đạc. Santīraṇānantaraṃ pana tameva visayaṃ vavatthāpayamānā uppajjati kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatāti evaṃ ekasseva kiriyaviññāṇassa voṭṭhabbanavasena pavatti veditabbā. Lại nữa, sau khi suy đạc, tâm tố vô nhân ý thức giới câu hành với thọ xả (tức tâm đoán định) sanh khởi, làm phận sự xác định chính đối tượng ấy. Như vậy, nên biết sự diễn tiến của chỉ một tâm tố thức theo phận sự đoán định. Voṭṭhabbanānantaraṃ pana sace mahantaṃ hoti rūpādiārammaṇaṃ, atha yathāvavatthāpite visaye aṭṭhannaṃ vā kāmāvacarakusalānaṃ dvādasannaṃ vā akusalānaṃ navannaṃ vā avasesakāmāvacarakiriyānaṃ aññataravasena cha satta vā javanāni javanti, eso tāva pañcadvāre nayo. Lại nữa, sau khi đoán định, nếu đối tượng sắc v.v... là đối tượng lớn, thì trong đối tượng đã được xác định như vậy, sáu hoặc bảy tốc hành tâm chạy qua, theo một trong các loại: hoặc tám tâm thiện Dục giới, hoặc mười hai tâm bất thiện, hoặc chín tâm tố Dục giới còn lại. Đó là phương pháp ở ngũ môn. Manodvāre pana manodvārāvajjanānantaraṃ tāniyeva. Gotrabhuto uddhaṃ rūpāvacarato pañca kusalāni pañca kiriyāni, arūpāvacarato cattāri kusalāni cattāri kiriyāni, lokuttarato cattāri maggacittāni cattāri phalacittānīti imesu yaṃ yaṃ laddhapaccayaṃ hoti, taṃ taṃ javatīti evaṃ pañcapaññāsāya kusalākusalakiriyavipākaviññāṇānaṃ javanavasena pavatti veditabbā. Còn ở ý môn, sau ý môn hướng tâm, chính những tâm ấy (29 tâm Dục giới) (chạy qua). Trên cả tâm chuyển tộc, từ Sắc giới có năm tâm thiện, năm tâm tố; từ Vô sắc giới có bốn tâm thiện, bốn tâm tố; từ Siêu thế có bốn đạo tâm, bốn quả tâm. Trong những tâm này, tâm nào có được nhân duyên, tâm ấy chạy qua. Như vậy, nên biết sự diễn tiến của năm mươi lăm tâm thiện, bất thiện, tố, và quả thức theo phận sự tốc hành. Javanāvasāne pana sace pañcadvāre atimahantaṃ, manodvāre ca vibhūtamārammaṇaṃ hoti, atha kāmāvacarasattānaṃ kāmāvacarajavanāvasāne iṭṭhārammaṇādīnaṃ purimakammajavanacittādīnañca vasena yo yo paccayo laddho hoti, tassa tassa vasena aṭṭhasu sahetukakāmāvacaravipākesu tīsu vipākāhetukamanoviññāṇadhātūsu ca aññataraṃ paṭisotagataṃ nāvaṃ anubandhamānaṃ kiñci antaraṃ udakamiva bhavaṅgassārammaṇato aññasmiṃ ārammaṇe [Pg.90] javitaṃ javanamanubandhaṃ dvikkhattuṃ sakiṃ vā vipākaviññāṇaṃ uppajjati. Tadetaṃ javanāvasāne bhavaṅgassa ārammaṇe pavattanārahaṃ samānaṃ tassa javanassa ārammaṇaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattattā tadārammaṇanti vuccati. Evaṃ ekādasannaṃ vipākaviññāṇānaṃ tadārammaṇavasena pavatti veditabbā. Lại nữa, vào lúc cuối của tốc hành, nếu ở ngũ môn là đối tượng rất lớn, và ở ý môn là đối tượng rõ ràng, thì đối với chúng sanh Dục giới, vào lúc cuối của tốc hành tâm Dục giới, do năng lực của các nhân duyên như đối tượng khả ái v.v... và nghiệp quá khứ, tốc hành tâm v.v... đã hội đủ, tùy theo năng lực của từng nhân duyên ấy, một trong các tâm quả thức sau đây sanh khởi hai lần hoặc một lần: tám tâm quả Dục giới hữu nhân và ba tâm quả vô nhân ý thức giới. Tâm quả thức này, giống như dòng nước theo sau chiếc thuyền đi ngược dòng một khoảng ngắn, nó theo sau tốc hành tâm đã chạy qua trong một đối tượng khác với đối tượng của hữu phần. Tâm quả này, vào lúc cuối của tốc hành, đáng lẽ phải sanh khởi với đối tượng của hữu phần, nhưng vì nó sanh khởi lấy đối tượng của tốc hành tâm ấy làm đối tượng của mình, nên được gọi là na-cảnh (tadārammaṇa). Như vậy, nên biết sự diễn tiến của mười một tâm quả thức theo phận sự na-cảnh. Tadārammaṇāvasāne pana puna bhavaṅgameva pavattati, bhavaṅge vicchinne puna āvajjanādīnīti evaṃ laddhapaccayacittasantānaṃ bhavaṅgānantaraṃ āvajjanaṃ āvajjanānantaraṃ dassanādīnīti cittaniyamavaseneva punappunaṃ tāva pavattati, yāva ekasmiṃ bhave bhavaṅgassa parikkhayo. Ekasmiṃ hi bhave yaṃ sabbapacchimaṃ bhavaṅgacittaṃ, taṃ tato cavanattā cutīti vuccati. Tasmā tampi ekūnavīsatividhameva hoti. Evaṃ ekūnavīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ cutivasena pavatti veditabbā. Lại nữa, vào lúc cuối của na-cảnh, lại chính hữu phần diễn tiến. Khi hữu phần bị cắt đứt, lại có hướng môn v.v... sanh khởi. Như vậy, dòng tâm đã có được nhân duyên, cứ diễn tiến lặp đi lặp lại chỉ do năng lực của tâm định luật: sau hữu phần là hướng môn, sau hướng môn là thấy v.v..., cho đến khi dòng hữu phần chấm dứt trong một kiếp sống. Quả vậy, trong một kiếp sống, tâm hữu phần cuối cùng nhất, vì là sự rơi khỏi kiếp sống đó, nên được gọi là tử. Do đó, tâm ấy cũng chỉ có mười chín loại. Như vậy, nên biết sự diễn tiến của mười chín tâm quả thức theo phận sự tử. Cutito pana puna paṭisandhi, paṭisandhito puna bhavaṅganti evaṃ bhavagatiṭhitinivāsesu saṃsaramānānaṃ sattānaṃ avicchinnaṃ cittasantānaṃ pavattatiyeva. Yo panettha arahattaṃ pāpuṇāti, tassa cuticitte niruddhe niruddhameva hotīti. Lại nữa, sau tử là tái sanh, sau tái sanh lại là hữu phần. Cứ như thế, dòng tâm của các chúng sanh đang luân hồi trong các cõi sống, thú sanh, nơi trú của thức, nơi ở của chúng sanh, vẫn cứ diễn tiến không gián đoạn. Vị nào trong số họ đắc quả A-la-hán, khi tâm tử của vị ấy diệt, (dòng tâm) liền diệt hoàn toàn. Hết phần này. Idaṃ viññāṇakkhandhe vitthārakathāmukhaṃ. Đây là phần giới thiệu về sự trình bày chi tiết về uẩn thức. Vedanākkhandhakathā Trình bày về uẩn thọ 456. Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘yaṃkiñci vedayitalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā vedanākkhandho veditabbo’’ti, etthāpi vedayitalakkhaṇaṃ nāma vedanāva. Yathāha – ‘‘vedayati vedayatīti kho āvuso, tasmā vedanāti vuccatī’’ti (ma. ni. 1.450). Sā pana vedayitalakkhaṇena sabhāvato ekavidhāpi jātivasena tividhā hoti kusalā, akusalā, abyākatā cāti. 456. Bây giờ, về điều đã được nói: ‘Bất cứ cái gì có trạng thái cảm thọ, tất cả cái đó sau khi được gom lại làm một phải được biết là thọ uẩn,’ ở đây cũng vậy, cái gọi là trạng thái cảm thọ chính là thọ. Như có lời dạy rằng: ‘Này chư hiền, nó cảm nhận, nó cảm nhận, do đó nó được gọi là thọ.’ Hơn nữa, thọ ấy, dù chỉ là một loại theo tự tánh với trạng thái cảm thọ, nhưng lại có ba loại theo chủng loại là: thiện, bất thiện, và vô ký. Tattha kāmāvacaraṃ somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhantiādinā nayena vuttena kusalaviññāṇena sampayuttā kusalā, akusalena sampayuttā akusalā, abyākatena sampayuttā abyākatāti veditabbā. Sā sabhāvabhedato pañcavidhā hoti – sukhaṃ dukkhaṃ somanassaṃ domanassaṃ upekkhāti. Trong số đó, thọ tương ưng với tâm thiện đã được nói theo phương pháp bắt đầu bằng ‘tâm (thiện) Dục giới có tám loại do sự khác biệt về hỷ, xả, trí và hành,’ là (thọ) thiện; thọ tương ưng với (tâm) bất thiện là (thọ) bất thiện; thọ tương ưng với (tâm) vô ký là (thọ) vô ký, cần phải được biết như vậy. Thọ ấy, theo sự khác biệt về tự tánh, có năm loại: lạc, khổ, hỷ, ưu, xả. Tattha [Pg.91] kusalavipākena kāyaviññāṇena sampayuttaṃ sukhaṃ. Akusalavipākena dukkhaṃ. Kāmāvacarato catūhi kusalehi, catūhi sahetukavipākehi, ekena ahetukavipākena, catūhi sahetukakiriyehi, ekena ahetukakiriyena, catūhi akusalehi, rūpāvacarato ṭhapetvā pañcamajjhānaviññāṇaṃ catūhi kusalehi, catūhi vipākehi, catūhi kiriyehi, lokuttaraṃ pana yasmā ajhānikaṃ nāma natthi, tasmā aṭṭha lokuttarāni pañcannaṃ jhānānaṃ vasena cattālīsaṃ honti. Tesu ṭhapetvā aṭṭha pañcamajjhānikāni sesehi dvattiṃsāya kusalavipākehīti evaṃ somanassaṃ dvāsaṭṭhiyā viññāṇehi sampayuttaṃ. Domanassaṃ dvīhi akusalehi. Upekkhā avasesapañcapaññāsāya viññāṇehi sampayuttā. Trong số đó, thọ tương ưng với thân thức quả thiện là lạc. (Thọ tương ưng với thân thức) quả bất thiện là khổ. Từ cõi Dục giới, (thọ) tương ưng với bốn tâm thiện, bốn tâm quả hữu nhân, một tâm quả vô nhân, bốn tâm duy tác hữu nhân, một tâm duy tác vô nhân, bốn tâm bất thiện; từ cõi Sắc giới, trừ tâm thiền thứ năm, (thọ) tương ưng với bốn tâm thiện, bốn tâm quả, bốn tâm duy tác; còn về Siêu thế, vì không có (tâm) nào gọi là không thuộc thiền, do đó tám tâm Siêu thế trở thành bốn mươi theo năm bậc thiền. Trong số đó, trừ tám tâm thiền thứ năm, (thọ) tương ưng với ba mươi hai tâm thiện và quả còn lại; như vậy, hỷ tương ưng với sáu mươi hai tâm. Ưu tương ưng với hai tâm bất thiện. Xả tương ưng với năm mươi lăm tâm còn lại. Tattha iṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ sukhaṃ, sampayuttānaṃ upabrūhanarasaṃ, kāyikaassādapaccupaṭṭhānaṃ, kāyindriyapadaṭṭhānaṃ. Trong số đó, lạc có trạng thái là cảm nhận đối tượng xúc khả ái, có phận sự là làm tăng trưởng các pháp tương ưng, có sự thể hiện là sự khoái lạc nơi thân, có nhân cần thiết là thân quyền. Aniṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ, sampayuttānaṃ milāpanarasaṃ, kāyikābādhapaccupaṭṭhānaṃ, kāyindriyapadaṭṭhānaṃ. Khổ có trạng thái là cảm nhận đối tượng xúc không khả ái, có phận sự là làm héo úa các pháp tương ưng, có sự thể hiện là sự đau đớn nơi thân, có nhân cần thiết là thân quyền. Iṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ somanassaṃ, yathā tathā vā iṭṭhākārasambhogarasaṃ, cetasikaassādapaccupaṭṭhānaṃ, passaddhipadaṭṭhānaṃ. Hỷ có trạng thái là cảm nhận đối tượng khả ái, có phận sự là hưởng thụ phương diện khả ái dù đúng hay không đúng sự thật, có sự thể hiện là sự khoái lạc nơi tâm, có nhân cần thiết là sự tĩnh lặng. Aniṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ domanassaṃ, yathā tathā vā aniṭṭhākārasambhogarasaṃ, cetasikābādhapaccupaṭṭhānaṃ, ekanteneva hadayavatthupadaṭṭhānaṃ. Ưu có trạng thái là cảm nhận đối tượng không khả ái, có phận sự là hưởng thụ phương diện không khả ái dù đúng hay không đúng sự thật, có sự thể hiện là sự đau đớn nơi tâm, có nhân cần thiết chắc chắn là ý vật. Majjhattavedayitalakkhaṇā upekkhā, sampayuttānaṃ nātiupabrūhanamilāpanarasā, santabhāvapaccupaṭṭhānā, nippītikacittapadaṭṭhānāti. Xả có trạng thái là cảm nhận trung tính, có phận sự là không làm tăng trưởng quá mức cũng không làm héo úa các pháp tương ưng, có sự thể hiện là trạng thái bình thản, có nhân cần thiết là tâm không có phỉ. Idaṃ vedanākkhandhe vitthārakathāmukhaṃ. Đây là phần giới thiệu về sự trình bày chi tiết về uẩn thọ. Saññākkhandhakathā Trình bày về uẩn tưởng 457. Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘yaṃkiñci sañjānanalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā saññākkhandho veditabbo’’ti, etthāpi sañjānanalakkhaṇaṃ nāma saññāva. Yathāha – ‘‘sañjānāti sañjānātīti kho, āvuso, tasmā saññāti vuccatī’’ti [Pg.92] (ma. ni. 1.450). Sā panesā sañjānanalakkhaṇena sabhāvato ekavidhāpi jātivasena tividhā hoti kusalā, akusalā, abyākatā ca. 457. Bây giờ, về điều đã được nói: ‘Bất cứ cái gì có trạng thái tri nhận, tất cả cái đó sau khi được gom lại làm một phải được biết là tưởng uẩn,’ ở đây cũng vậy, cái gọi là trạng thái tri nhận chính là tưởng. Như có lời dạy rằng: ‘Này chư hiền, nó tri nhận, nó tri nhận, do đó nó được gọi là tưởng.’ Hơn nữa, tưởng ấy, dù chỉ là một loại theo tự tánh với trạng thái tri nhận, nhưng lại có ba loại theo chủng loại là: thiện, bất thiện, và vô ký. Tattha kusalaviññāṇasampayuttā kusalā, akusalasampayuttā akusalā, abyākatasampayuttā abyākatā. Na hi taṃ viññāṇaṃ atthi, yaṃ saññāya vippayuttaṃ, tasmā yattako viññāṇassa bhedo, tattako saññāyāti. Trong số đó, (tưởng) tương ưng với tâm thiện là thiện, (tưởng) tương ưng với (tâm) bất thiện là bất thiện, (tưởng) tương ưng với (tâm) vô ký là vô ký. Vì không có tâm nào lại không tương ưng với tưởng, do đó, có bao nhiêu sự phân loại của thức thì cũng có bấy nhiêu (sự phân loại) của tưởng. Sā panesā evaṃ viññāṇena samappabhedāpi lakkhaṇādito sabbāva sañjānanalakkhaṇā, tadevetanti puna sañjānanapaccayanimittakaraṇarasā dāruādīsu tacchakādayo viya, yathāgahitanimittavasena abhinivesakaraṇapaccupaṭṭhānā hatthidassakaandhā (udā. 54) viya, yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā tiṇapurisakesu migapotakānaṃ purisāti uppannasaññā viyāti. Hơn nữa, tưởng ấy, dù có sự phân loại tương đồng với thức như vậy, nhưng xét về trạng thái v.v..., tất cả đều có trạng thái là tri nhận. Nó có phận sự là tạo ra dấu hiệu làm duyên cho việc nhận ra lại rằng ‘chính là cái đó,’ giống như những người thợ mộc v.v... (làm dấu) trên gỗ v.v... Nó có sự thể hiện là tạo ra sự chấp thủ theo dấu hiệu đã được ghi nhận, giống như những người mù xem voi. Nó có nhân cần thiết là đối tượng hiện ra như thế nào, giống như tưởng ‘đó là người’ phát sinh nơi các con nai con đối với hình nộm bằng cỏ. Idaṃ saññākkhandhe vitthārakathāmukhaṃ. Đây là phần giới thiệu về sự trình bày chi tiết về uẩn tưởng. Saṅkhārakkhandhakathā Trình bày về uẩn hành 458. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘yaṃkiñci abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā saṅkhārakkhandho veditabbo’’ti, ettha abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ nāma rāsikaraṇalakkhaṇaṃ. Kiṃ pana tanti, saṅkhārāyeva. Yathāha – ‘‘saṅkhatamabhisaṅkharontīti kho, bhikkhave, tasmā saṅkhārāti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 3.79). Te abhisaṅkharaṇalakkhaṇā, āyūhanarasā, vipphārapaccupaṭṭhānā, sesakhandhattayapadaṭṭhānā. 458. Hơn nữa, về điều đã được nói: ‘Bất cứ cái gì có trạng thái tạo tác, tất cả cái đó sau khi được gom lại làm một phải được biết là hành uẩn,’ ở đây, cái gọi là trạng thái tạo tác có nghĩa là trạng thái gom góp lại. Nhưng cái đó là gì? Chính là các hành. Như có lời dạy rằng: ‘Này các Tỳ khưu, chúng tạo tác cái bị tạo tác, do đó chúng được gọi là các hành.’ Chúng có trạng thái là tạo tác, có phận sự là nỗ lực, có sự thể hiện là sự bận rộn, có nhân cần thiết là ba uẩn còn lại. Evaṃ lakkhaṇādito ekavidhāpi ca jātivasena tividhā kusalā, akusalā, abyākatāti. Tesu kusalaviññāṇasampayuttā kusalā. Akusalasampayuttā akusalā. Abyākatasampayuttā abyākatā. Như vậy, dù chỉ là một loại xét về trạng thái v.v..., nhưng theo chủng loại thì có ba loại là: thiện, bất thiện, và vô ký. Trong số đó, (các hành) tương ưng với tâm thiện là thiện. (Các hành) tương ưng với (tâm) bất thiện là bất thiện. (Các hành) tương ưng với (tâm) vô ký là vô ký. Tattha kāmāvacarapaṭhamakusalaviññāṇasampayuttā tāva niyatā sarūpena āgatā sattavīsati, yevāpanakā cattāro, aniyatā pañcāti chattiṃsa. Tattha phasso, cetanā, vitakko, vicāro, pīti, vīriyaṃ, jīvitaṃ, samādhi, saddhā, sati, hirī, ottappaṃ, alobho, adoso, amoho, kāyapassaddhi, cittapassaddhi, kāyalahutā, cittalahutā, kāyamudutā, cittamudutā, kāyakammaññatā, cittakammaññatā, kāyapāguññatā, cittapāguññatā, kāyujukatā, cittujukatāti ime sarūpena [Pg.93] āgatā sattavīsati (dha. sa. 1; dha. sa. aṭṭha. 1 yevāpanakavaṇṇanā). Chando, adhimokkho, manasikāro, tatramajjhattatāti ime yevāpanakā cattāro (dha. sa. aṭṭha. 1 yevāpanakavaṇṇanā). Karuṇā, muditā, kāyaduccaritavirati, vacīduccaritavirati, micchājīvaviratīti ime aniyatā pañca. Ete hi kadāci uppajjanti, uppajjamānāpi ca na ekato uppajjanti. Trong đó, trước hết, các pháp tương ưng với tâm thiện Dục giới thứ nhất có ba mươi sáu, gồm: hai mươi bảy pháp nhất định được đề cập đến bằng tự thể, bốn pháp yevāpanaka, và năm pháp bất định. Trong đó, xúc, tư, tầm, tứ, hỷ, cần, mạng, định, tín, niệm, tàm, quý, vô tham, vô sân, vô si, thân khinh an, tâm khinh an, thân khinh khoái, tâm khinh khoái, thân nhu nhuyến, tâm nhu nhuyến, thân thích nghiệp, tâm thích nghiệp, thân thuần thục, tâm thuần thục, thân chánh trực, và tâm chánh trực, những pháp này là hai mươi bảy pháp được đề cập đến bằng tự thể. Dục, thắng giải, tác ý, và trung bình xả, những pháp này là bốn pháp yevāpanaka. Bi, hỷ, thân ác hành ly, khẩu ác hành ly, và tà mạng ly, những pháp này là năm pháp bất định. Vì rằng những pháp này đôi khi mới sanh khởi, và dù sanh khởi, chúng cũng không sanh khởi cùng một lúc. 459. Tattha phusatīti phasso. Svāyaṃ phusanalakkhaṇo. Saṅghaṭṭanaraso, sannipātapaccupaṭṭhāno, āpāthagatavisayapadaṭṭhāno. Ayañhi arūpadhammopi samāno ārammaṇe phusanākāreneva pavattati. Ekadesena ca analliyamānopi rūpaṃ viya cakkhu, saddo viya ca sotaṃ cittaṃ ārammaṇañca saṅghaṭṭeti, tikasannipātasaṅkhātassa attano kāraṇassa vasena paveditattā sannipātapaccupaṭṭhāno. Tajjāsamannāhārena ceva indriyena ca parikkhate visaye anantarāyeneva uppajjanato āpāthagatavisayapadaṭṭhānoti vuccati. Vedanādhiṭṭhānabhāvato pana niccammagāvī (saṃ. ni. 2.63) viya daṭṭhabbo. 459. Trong đó, 'nó xúc chạm' nên gọi là xúc (phassa). Pháp này có sự xúc chạm là tướng trạng, có sự va chạm là phận sự, có sự hội tụ là sự hiện hữu, có đối tượng đã đi vào tầm nhận biết là nhân gần. Vì rằng, pháp này dù là pháp vô sắc, vẫn diễn tiến nơi đối tượng chỉ bằng trạng thái xúc chạm. Và dù không dính vào một phần nào, nó vẫn làm cho tâm và đối tượng va chạm nhau, như sắc va chạm mắt, và như tiếng va chạm tai. Nó có sự hội tụ là sự hiện hữu, vì được biết đến do năng lực của nhân của nó, tức là sự hội tụ của bộ ba (căn, cảnh, thức). Nó được gọi là có đối tượng đã đi vào tầm nhận biết là nhân gần, vì nó sanh khởi không có chướng ngại nơi đối tượng đã được chuẩn bị bởi sự hướng tâm thích hợp và bởi căn. Lại nữa, nên được thấy như con bò bị lột da, vì là nền tảng của thọ. 460. Cetayatīti cetanā. Abhisandahatīti attho. Sā cetanābhāvalakkhaṇā, āyūhanarasā, saṃvidahanapaccupaṭṭhānā sakiccaparakiccasādhikā jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakīādayo viya. Accāyikakammānussaraṇādīsu ca panāyaṃ sampayuttānaṃ ussahanabhāvena pavattamānā pākaṭā hoti. 460. 'Nó suy tư' nên gọi là tư (cetanā). Nghĩa là 'nó thúc giục'. Pháp ấy có trạng thái suy tư là tướng trạng, có sự cố gắng là phận sự, có sự sắp đặt là sự hiện hữu, giống như người đệ tử trưởng, người thợ mộc cả, v.v., là những người hoàn thành công việc của mình và của người khác. Lại nữa, trong những trường hợp như khi hồi tưởng lại công việc khẩn cấp, v.v., pháp tư này trở nên rõ ràng khi nó diễn tiến với trạng thái khích lệ các pháp tương ưng. Vitakkavicārapītīsu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ pathavīkasiṇaniddese paṭhamajjhānavaṇṇanāyaṃ (visuddhi. 1.71) vuttameva. Về tầm, tứ, và hỷ, bất cứ điều gì nên được nói, tất cả những điều đó đã được nói đến trong phần giải về sơ thiền ở mục biến xứ đất. 461. Vīrabhāvo vīriyaṃ. Taṃ ussahanalakkhaṇaṃ, sahajātānaṃ upatthambhanarasaṃ, asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. ‘‘Saṃviggo yoniso padahatī’’ti (a. ni. 4.113) vacanato saṃvegapadaṭṭhānaṃ, vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ vā, sammā āraddhaṃ sabbasampattīnaṃ mūlaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. 461. Trạng thái của người anh hùng là cần (vīriya). Pháp đó có sự cố gắng là tướng trạng, có sự nâng đỡ các pháp đồng sanh là phận sự, có trạng thái không chìm xuống là sự hiện hữu. Theo như câu 'Người kinh cảm nỗ lực một cách như lý', nó có sự kinh cảm là nhân gần, hoặc có các nhân duyên khởi cần là nhân gần. Nên được thấy rằng sự tinh cần được khởi lên một cách chân chánh là gốc rễ của mọi thành tựu. 462. Jīvanti tena, sayaṃ vā jīvati, jīvanamattameva vā tanti jīvitaṃ. Lakkhaṇādīni panassa rūpajīvite vuttanayeneva veditabbāni. Tañhi rūpadhammānaṃ jīvitaṃ, idaṃ arūpadhammānanti idamevettha nānākaraṇaṃ. 462. 'Các pháp sống nhờ nó', hoặc 'tự nó sống', hoặc 'chỉ là sự sống' nên gọi là mạng (jīvita). Còn các tướng trạng v.v. của nó nên được biết theo phương pháp đã nói trong phần mạng căn sắc. Vì rằng, cái đó là mạng sống của các pháp sắc, còn cái này là của các pháp vô sắc, chỉ đây là sự khác biệt ở đây. 463. Ārammaṇe [Pg.94] cittaṃ samaṃ ādhiyati, sammā vā ādhiyati, samādhānamattameva vā etaṃ cittassāti samādhi. So avisāralakkhaṇo, avikkhepalakkhaṇo vā, sahajātānaṃ sampiṇḍanaraso nhāniyacuṇṇānaṃ udakaṃ viya, upasamapaccupaṭṭhāno, visesato sukhapadaṭṭhāno, nivāte dīpaccīnaṃ ṭhiti viya cetaso ṭhitīti daṭṭhabbo. 463. 'Tâm được đặt một cách thăng bằng trên đối tượng', hoặc 'được đặt một cách chân chánh', hoặc 'đây chỉ là sự đặt tâm một cách thăng bằng' nên gọi là định (samādhi). Pháp đó có sự không phân tán là tướng trạng, hoặc có sự không phóng dật là tướng trạng; có sự gom tụ các pháp đồng sanh là phận sự, như nước đối với bột tắm; có sự an tịnh là sự hiện hữu; đặc biệt có lạc là nhân gần. Nên được thấy là sự đứng vững của tâm, như sự đứng vững của ngọn đèn ở nơi không có gió. 464. Saddahanti etāya, sayaṃ vā saddahati, saddahanamattameva vā esāti saddhā. Sā saddahanalakkhaṇā, okappanalakkhaṇā vā, pasādanarasā udakappasādakamaṇi viya, pakkhandanarasā vā oghuttaraṇo viya. Akālussiyapaccupaṭṭhānā, adhimuttipaccupaṭṭhānā vā, saddheyyavatthupadaṭṭhānā, saddhammassavanādisotāpattiyaṅga(dī. ni. 3.311; saṃ. ni. 5.1001) padaṭṭhānā vā, hatthavittabījāni viya daṭṭhabbā. 464. 'Người ta tin nhờ nó', hoặc 'tự nó tin', hoặc 'đây chỉ là sự tin' nên gọi là tín (saddhā). Pháp đó có sự tin là tướng trạng, hoặc có sự tin quyết là tướng trạng; có sự làm trong sạch là phận sự, như viên ngọc làm trong nước, hoặc có sự lao tới là phận sự, như người vượt qua dòng nước lũ. Nó có sự không vẩn đục là sự hiện hữu, hoặc có sự tin chắc là sự hiện hữu; có đối tượng đáng tin là nhân gần, hoặc có các chi phần của Dự lưu như nghe diệu pháp v.v. là nhân gần. Nên được thấy như bàn tay, tài sản, và hạt giống. 465. Saranti tāya, sayaṃ vā sarati saraṇamattameva vā esāti sati. Sā apilāpanalakkhaṇā, asammosarasā, ārakkhapaccupaṭṭhānā, visayābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā vā, thirasaññāpadaṭṭhānā, kāyādisatipaṭṭhānapadaṭṭhānā vā. Ārammaṇe daḷhapatiṭṭhitattā pana esikā viya, cakkhudvārādirakkhaṇato dovāriko viya ca daṭṭhabbā. 465. 'Người ta ghi nhớ nhờ nó', hoặc 'tự nó ghi nhớ', hoặc 'đây chỉ là sự ghi nhớ' nên gọi là niệm (sati). Pháp đó có sự không trôi nổi là tướng trạng, có sự không quên lãng là phận sự, có sự canh giữ là sự hiện hữu, hoặc có trạng thái đối diện với đối tượng là sự hiện hữu. Nó có tưởng vững chắc là nhân gần, hoặc có các niệm xứ như thân v.v. là nhân gần. Lại nữa, vì được thiết lập vững chắc trên đối tượng, nó giống như cột trụ, và nên được thấy như người gác cổng vì nó canh giữ các cửa như mắt v.v. 466. Kāyaduccaritādīhi hiriyatīti hirī. Lajjāyetaṃ adhivacanaṃ. Tehiyeva ottappatīti ottappaṃ. Pāpato ubbegassetaṃ adhivacanaṃ. Tattha pāpato jigucchanalakkhaṇā hirī. Uttāsanalakkhaṇaṃ ottappaṃ. Lajjākārena pāpānaṃ akaraṇarasā hirī. Uttāsākārena ottappaṃ. Vuttappakāreneva ca pāpato saṅkocanapaccupaṭṭhānā etā, attagāravaparagāravapadaṭṭhānā. Attānaṃ garuṃ katvā hiriyā pāpaṃ jahāti kulavadhū viya. Paraṃ garuṃ katvā ottappena pāpaṃ jahāti vesiyā viya. Ime ca pana dve dhammā lokapālakāti (a. ni. 2.9) daṭṭhabbā. 466. 'Nó hổ thẹn đối với thân ác hành v.v.' nên gọi là tàm (hirī). Đây là một tên gọi khác của sự hổ thẹn. 'Nó ghê sợ chính những điều đó' nên gọi là quý (ottappa). Đây là một tên gọi khác của sự kinh sợ đối với điều ác. Trong đó, tàm có sự ghê tởm điều ác là tướng trạng. Quý có sự kinh sợ là tướng trạng. Tàm có phận sự không làm điều ác với trạng thái hổ thẹn. Quý (có phận sự không làm điều ác) với trạng thái kinh sợ. Và những pháp này có sự co rút khỏi điều ác là sự hiện hữu, theo cách đã nói; có sự tôn trọng mình và tôn trọng người khác là nhân gần. Tôn trọng chính mình, người ấy từ bỏ điều ác bằng tàm, như một người phụ nữ quý tộc. Tôn trọng người khác, người ấy từ bỏ điều ác bằng quý, như một kỹ nữ. Lại nữa, hai pháp này nên được thấy là những pháp bảo hộ thế gian. 467. Na lubbhanti tena, sayaṃ vā na lubbhati, alubbhanamattameva vā tanti alobho. Adosāmohesupi eseva nayo. Tesu alobho ārammaṇe cittassa agedhalakkhaṇo, alaggabhāvalakkhaṇo vā kamaladale jalabindu viya. Apariggaharaso muttabhikkhu viya, anallīnabhāvapaccupaṭṭhāno asucimhi patitapuriso viya. 467. 'Người ta không tham đắm nhờ nó', hoặc 'tự nó không tham đắm', hoặc 'chỉ là sự không tham đắm' nên gọi là vô tham (alobho). Đối với vô sân và vô si cũng theo phương pháp này. Trong số đó, vô tham có sự không tham lam của tâm đối với đối tượng là tướng trạng, hoặc có trạng thái không dính mắc là tướng trạng, như giọt nước trên lá sen. Nó có sự không chiếm hữu là phận sự, như vị Tỳ khưu đã giải thoát; có trạng thái không quyến luyến là sự hiện hữu, như người rơi vào hố phân. 468. Adoso [Pg.95] acaṇḍikkalakkhaṇo, avirodhalakkhaṇo vā anukūlamitto viya, āghātavinayaraso, pariḷāhavinayaraso vā candanaṃ viya, sommabhāvapaccupaṭṭhāno puṇṇacando viya. 468. Vô sân có trạng thái là không hung hãn, hoặc có trạng thái là không chống đối, giống như người bạn thân thiện; có phận sự là dẹp tan oán hận, hoặc có phận sự là dẹp tan sự nóng nảy, giống như gỗ chiên-đàn; có sự biểu hiện là trạng thái dịu mát, giống như mặt trăng tròn. 469. Amoho yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇo, akkhalitapaṭivedhalakkhaṇo vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya, visayobhāsanaraso padīpo viya. Asammohapaccupaṭṭhāno araññagatasudesako viya. Tayopi cete sabbakusalānaṃ mūlabhūtāti daṭṭhabbā. 469. Vô si có trạng thái là thấu triệt đúng theo thực tánh, hoặc có trạng thái là thấu triệt không sai lầm, giống như sự xuyên thấu của mũi tên được bắn bởi cung thủ thiện xạ; có phận sự là làm sáng tỏ đối tượng, giống như ngọn đèn. Có sự biểu hiện là không mê mờ, giống như người dẫn đường giỏi trong rừng. Và cả ba pháp này nên được thấy là cội rễ của tất cả các pháp thiện. 470. Kāyassa passambhanaṃ kāyapassaddhi. Cittassa passambhanaṃ cittapassaddhi. Kāyoti cettha vedanādayo tayo khandhā. Ubhopi panetā ekato katvā kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā kāyacittapassaddhiyo, kāyacittadarathanimaddanarasā, kāyacittānaṃ aparipphandanasītibhāvapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ avūpasamakarauddhaccādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. 470. Sự an tịnh của thân là thân khinh an. Sự an tịnh của tâm là tâm khinh an. Ở đây, thân là ba uẩn gồm thọ, v.v. Vả lại, cả hai pháp này khi gộp lại, (hai pháp) thân và tâm khinh an có trạng thái là làm lắng dịu sự nóng nảy của thân và tâm, có phận sự là đè nén sự nóng nảy của thân và tâm, có sự biểu hiện là trạng thái không dao động và mát mẻ của thân và tâm, có thân và tâm làm nhân cần thiết. Nên được thấy là đối nghịch với các phiền não như trạo cử, v.v., là những pháp làm cho thân và tâm không an tịnh. Kāyassa lahubhāvo kāyalahutā. Cittassa lahubhāvo cittalahutā. Tā kāyacittagarubhāvavūpasamalakkhaṇā, kāyacittagarubhāvanimaddanarasā, kāyacittānaṃ adandhatāpaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ garubhāvakarathinamiddhādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. Trạng thái nhẹ nhàng của thân là thân khinh khoái. Trạng thái nhẹ nhàng của tâm là tâm khinh khoái. Hai pháp ấy có trạng thái là làm lắng dịu sự nặng nề của thân và tâm, có phận sự là đè nén sự nặng nề của thân và tâm, có sự biểu hiện là sự không chậm chạp của thân và tâm, có thân và tâm làm nhân cần thiết. Nên được thấy là đối nghịch với các phiền não như hôn trầm, thụy miên, v.v., là những pháp làm cho thân và tâm nặng nề. Kāyassa mudubhāvo kāyamudutā. Cittassa mudubhāvo cittamudutā. Tā kāyacittatthambhavūpasamalakkhaṇā, kāyacittathaddhabhāvanimaddanarasā, appaṭighātapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ thaddhabhāvakaradiṭṭhimānādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. Trạng thái mềm mại của thân là thân nhu nhuyến. Trạng thái mềm mại của tâm là tâm nhu nhuyến. Hai pháp ấy có trạng thái là làm lắng dịu sự cứng nhắc của thân và tâm, có phận sự là đè nén sự cứng cỏi của thân và tâm, có sự biểu hiện là không chống đối, có thân và tâm làm nhân cần thiết. Nên được thấy là đối nghịch với các phiền não như tà kiến, ngã mạn, v.v., là những pháp làm cho thân và tâm cứng cỏi. Kāyassa kammaññabhāvo kāyakammaññatā. Cittassa kammaññabhāvo cittakammaññatā. Tā kāyacittākammaññabhāvavūpasamalakkhaṇā, kāyacittākammaññabhāvanimaddanarasā, kāyacittānaṃ ārammaṇakaraṇasampattipaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ akammaññabhāvakarāvasesanīvaraṇādipaṭipakkhabhūtā, pasādanīyavatthūsu pasādāvahā, hitakiriyāsu viniyogakkhamabhāvāvahā suvaṇṇavisuddhi viyāti daṭṭhabbā. Trạng thái thích ứng của thân là thân thích nghiệp. Trạng thái thích ứng của tâm là tâm thích nghiệp. Hai pháp ấy có trạng thái là làm lắng dịu sự không thích ứng của thân và tâm, có phận sự là đè nén sự không thích ứng của thân và tâm, có sự biểu hiện là sự thành tựu trong việc bắt đối tượng của thân và tâm, có thân và tâm làm nhân cần thiết. Nên được thấy là đối nghịch với các triền cái còn lại, v.v., là những pháp làm cho thân và tâm không thích ứng, là những pháp mang lại sự tịnh tín trong các đối tượng đáng tịnh tín, là những pháp mang lại trạng thái thích hợp để sử dụng trong các hành động lợi ích, giống như vàng ròng. Kāyassa [Pg.96] pāguññabhāvo kāyapāguññatā. Cittassa pāguññabhāvo cittapāguññatā. Tā kāyacittānaṃ agelaññabhāvalakkhaṇā, kāyacittagelaññanimaddanarasā, nirādīnavapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ gelaññakaraasaddhiyādipaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. Trạng thái thuần thục của thân là thân thuần thục. Trạng thái thuần thục của tâm là tâm thuần thục. Hai pháp ấy có trạng thái là sự không bệnh hoạn của thân và tâm, có phận sự là đè nén sự bệnh hoạn của thân và tâm, có sự biểu hiện là không có tội lỗi, có thân và tâm làm nhân cần thiết. Nên được thấy là đối nghịch với các pháp bất thiện như vô tín, v.v., là những pháp làm cho thân và tâm bệnh hoạn. Kāyassa ujukabhāvo kāyujukatā. Cittassa ujukabhāvo cittujukatā. Tā kāyacittaajjavalakkhaṇā, kāyacittakuṭilabhāvanimaddanarasā, ajimhatāpaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ kuṭilabhāvakaramāyāsāṭheyyādipaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. Trạng thái ngay thẳng của thân là thân chánh trực. Trạng thái ngay thẳng của tâm là tâm chánh trực. Hai pháp ấy có trạng thái là sự ngay thẳng của thân và tâm, có phận sự là đè nén sự cong vẹo của thân và tâm, có sự biểu hiện là không quanh co, có thân và tâm làm nhân cần thiết. Nên được thấy là đối nghịch với các pháp như xảo trá, gian manh, v.v., là những pháp làm cho thân và tâm cong vẹo. 471. Chandoti kattukāmatāyetaṃ adhivacanaṃ. Tasmā so kattukāmatālakkhaṇo chando, ārammaṇapariyesanaraso, ārammaṇena atthikatāpaccupaṭṭhāno, tadevassa padaṭṭhānaṃ. Ārammaṇaggahaṇe ayaṃ cetaso hatthappasāraṇaṃ viya daṭṭhabbo. 471. Dục là tên gọi của sự muốn làm. Do đó, dục ấy có trạng thái là muốn làm, có phận sự là tìm kiếm đối tượng, có sự biểu hiện là sự cần đến đối tượng, chính đối tượng ấy là nhân cần thiết của nó. Trong việc bắt đối tượng, dục này nên được thấy giống như sự vươn tay của tâm. 472. Adhimuccanaṃ adhimokkho. So sanniṭṭhānalakkhaṇo, asaṃsappanaraso, nicchayapaccupaṭṭhāno, sanniṭṭheyyadhammapadaṭṭhāno, ārammaṇe niccalabhāvena indakhīlo viya daṭṭhabbo. 472. Sự quyết định là thắng giải. Thắng giải ấy có trạng thái là quyết định, có phận sự là không do dự, có sự biểu hiện là sự chắc chắn, có pháp cần quyết định làm nhân cần thiết, do trạng thái không lay động trên đối tượng nên được thấy giống như cột trụ. 473. Kiriyā kāro. Manamhi kāro manasikāro. Purimamanato visadisamanaṃ karotītipi manasikāro. Svāyaṃ ārammaṇapaṭipādako, vīthipaṭipādako, javanapaṭipādakoti tippakāro. 473. Sự làm là kāra. Sự làm trong tâm là tác ý. Cũng gọi là tác ý vì nó làm cho tâm khác biệt với tâm trước. Tác ý này có ba loại: tác ý dẫn đến đối tượng, tác ý dẫn đến lộ trình, và tác ý dẫn đến tốc hành tâm. Tattha ārammaṇapaṭipādako manamhi kāroti manasikāro. So sāraṇalakkhaṇo, sampayuttānaṃ ārammaṇe saṃyojanaraso, ārammaṇābhimukhabhāvapaccupaṭṭhāno, ārammaṇapadaṭṭhāno. Saṅkhārakkhandhapariyāpanno, ārammaṇapaṭipādakattena sampayuttānaṃ sārathi viya daṭṭhabbo. Vīthipaṭipādakoti pana pañcadvārāvajjanassetaṃ adhivacanaṃ. Javanapaṭipādakoti manodvārāvajjanassetaṃ adhivacanaṃ. Na te idha adhippetā. Trong số đó, tác ý dẫn đến đối tượng được gọi là tác ý vì nó là sự làm trong tâm. Nó có trạng thái là hướng đến, có phận sự là kết nối các pháp tương ưng với đối tượng, có sự biểu hiện là trạng thái hướng về đối tượng, có đối tượng làm nhân cần thiết. Bao gồm trong hành uẩn, do là pháp dẫn đến đối tượng nên được thấy giống như người đánh xe cho các pháp tương ưng. Vả lại, 'tác ý dẫn đến lộ trình' là tên gọi của ngũ môn hướng tâm. 'Tác ý dẫn đến tốc hành tâm' là tên gọi của ý môn hướng tâm. Hai pháp ấy không được chủ ý ở đây. 474. Tesu dhammesu majjhattatā tatramajjhattatā. Sā cittacetasikānaṃ samavāhitalakkhaṇā, ūnādhikatānivāraṇarasā, pakkhapātupacchedanarasā vā, majjhattabhāvapaccupaṭṭhānā, cittacetasikānaṃ ajjhupekkhanabhāvena samappavattānaṃ ājānīyānaṃ ajjhupekkhakasārathi viya daṭṭhabbā. 474. Sự trung lập trong các pháp ấy là hành xả. Hành xả ấy có trạng thái là dẫn dắt tâm và sở hữu tâm một cách quân bình, có phận sự là ngăn ngừa sự thiếu hụt và dư thừa, hoặc có phận sự là cắt đứt sự thiên vị, có sự biểu hiện là trạng thái trung lập. Do trạng thái xả đối với tâm và sở hữu tâm, nên được thấy giống như người đánh xe xả đối với những con ngựa thuần chủng đang chạy đều. Karuṇāmuditā [Pg.97] ca brahmavihāraniddese (visuddhi. 1.262) vuttanayeneva veditabbā. Kevalañhi tā appanāppattā rūpāvacarā, imā kāmāvacarāti ayameva viseso. Và bi và hỷ nên được biết theo phương pháp đã nói trong phần giải thích về Phạm trú. Quả vậy, chỉ có điều, bi và hỷ ấy đã đạt đến an chỉ, là thuộc sắc giới, còn bi và hỷ này là thuộc dục giới, đây chính là sự khác biệt. Keci pana mettupekkhāyopi aniyatesu icchanti, taṃ na gahetabbaṃ. Atthato hi adosoyeva mettā, tatramajjhattupekkhāyeva upekkhāti. Vả lại, một số vị muốn (bao gồm) cả từ và xả trong các sở hữu bất định, điều đó không nên chấp nhận. Vì về mặt ý nghĩa, chính vô sân là từ, và chính hành xả là xả. 475. Kāyaduccaritato virati kāyaduccaritavirati. Esa nayo sesāsupi. Lakkhaṇādito panetā tissopi kāyaduccaritādivatthūnaṃ avītikkamalakkhaṇā, amaddanalakkhaṇāti vuttaṃ hoti. Kāyaduccaritādivatthuto saṅkocanarasā, akiriyapaccupaṭṭhānā, saddhāhirottappaappicchatādiguṇapadaṭṭhānā, pāpakiriyato cittassa vimukhabhāvabhūtāti daṭṭhabbā. 475. Sự kiêng cữ khỏi thân ác hạnh là thân ác hạnh phòng hộ. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các pháp còn lại. Vả lại, về trạng thái, v.v., cả ba pháp này có trạng thái là không vi phạm các đối tượng của thân ác hạnh, v.v., được nói là có trạng thái không chà đạp. Có phận sự là co rút khỏi các đối tượng của thân ác hạnh, v.v., có sự biểu hiện là không làm, có các đức tính như tín, tàm, quý, thiểu dục, v.v., làm nhân cần thiết. Nên được thấy là những trạng thái quay lưng của tâm khỏi việc làm ác. 476. Iti imeva chattiṃsa saṅkhārā paṭhamena kāmāvacarakusalaviññāṇena sampayogaṃ gacchantīti veditabbā. Yathā ca paṭhamena, evaṃ dutiyenāpi. Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso. 476. Như vậy, nên biết rằng chính ba mươi sáu hành này tương ưng với thức thiện dục giới thứ nhất. Và như thế nào với (thức) thứ nhất, cũng như vậy với (thức) thứ hai. Ở đây, chỉ riêng trạng thái hữu trợ là điểm đặc biệt. Tatiyena pana ṭhapetvā amohaṃ avasesā veditabbā. Tathā catutthena. Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso. Lại nữa, đối với (thức) thứ ba, nên biết rằng các (hành) còn lại, ngoại trừ vô si, (tương ưng). Tương tự đối với (thức) thứ tư. Ở đây, chỉ riêng trạng thái hữu trợ là điểm đặc biệt. Paṭhame vuttesu pana ṭhapetvā pītiṃ avasesā pañcamena sampayogaṃ gacchanti. Yathā ca pañcamena, evaṃ chaṭṭhenāpi. Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso. Sattamena ca pana ṭhapetvā amohaṃ avasesā veditabbā. Tathā aṭṭhamena. Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso. Lại nữa, trong số các (hành) đã được nói ở (thức) thứ nhất, ngoại trừ hỷ, các (hành) còn lại tương ưng với (thức) thứ năm. Và như thế nào với (thức) thứ năm, cũng như vậy với (thức) thứ sáu. Ở đây, chỉ riêng trạng thái hữu trợ là điểm đặc biệt. Và lại nữa, đối với (thức) thứ bảy, ngoại trừ vô si, các (hành) còn lại nên được biết (là tương ưng). Tương tự đối với (thức) thứ tám. Ở đây, chỉ riêng trạng thái hữu trợ là điểm đặc biệt. Paṭhame vuttesu ṭhapetvā viratittayaṃ sesā rūpāvacarakusalesu paṭhamena sampayogaṃ gacchanti. Dutiyena tato vitakkavajjā. Tatiyena tato vicāravajjā. Catutthena tato pītivajjā. Pañcamena tato aniyatesu karuṇāmuditāvajjā. Teyeva catūsu āruppakusalesu. Arūpāvacarabhāvoyeva hi ettha viseso. Trong số các (hành) đã được nói ở (thức) thứ nhất, ngoại trừ ba tiết chế, các (hành) còn lại tương ưng với (thức) thứ nhất trong các (thức) thiện sắc giới. Đối với (thức) thứ hai, từ đó loại trừ tầm. Đối với (thức) thứ ba, từ đó loại trừ tứ. Đối với (thức) thứ tư, từ đó loại trừ hỷ. Đối với (thức) thứ năm, từ đó loại trừ bi và hỷ trong số các (sở hữu) bất định. Chính những (hành) ấy (tương ưng) trong bốn (thức) thiện vô sắc giới. Quả thật, ở đây chỉ riêng trạng thái vô sắc giới là điểm đặc biệt. Lokuttaresu paṭhamajjhānike tāva maggaviññāṇe paṭhamarūpāvacaraviññāṇe vuttanayena, dutiyajjhānikādibhede dutiyarūpāvacaraviññāṇādīsu vuttanayeneva veditabbā. Karuṇāmuditānaṃ pana abhāvo, niyataviratitā[Pg.98], lokuttaratā cāti ayamettha viseso. Evaṃ tāva kusalāyeva saṅkhārā veditabbā. Trong các (tâm) siêu thế, trước hết, đối với đạo thức thuộc sơ thiền, nên biết theo phương pháp đã nói trong thức sắc giới thứ nhất; đối với các loại (đạo thức) thuộc nhị thiền v.v., nên biết chỉ theo phương pháp đã nói trong các thức sắc giới thứ hai v.v. Lại nữa, sự không có của bi và hỷ, trạng thái tiết chế cố định, và trạng thái siêu thế, đây là điểm đặc biệt ở đây. Như vậy, trước hết, nên biết về các hành chỉ thuộc về thiện. 477. Akusalesu lobhamūle paṭhamākusalasampayuttā tāva niyatā sarūpena āgatā terasa, yevāpanakā cattāroti sattarasa. Tattha phasso, cetanā, vitakko, vicāro, pīti, vīriyaṃ, jīvitaṃ, samādhi, ahirikaṃ, anottappaṃ, lobho, moho, micchādiṭṭhīti ime sarūpena āgatā terasa (dha. sa. 365; dha. sa. aṭṭha. 365). Chando, adhimokkho, uddhaccaṃ, manasikāroti ime yevāpanakā cattāro (dha. sa. aṭṭha. 365). 477. Trong các (tâm) bất thiện, đối với (tâm) có gốc tham, trước hết, các (hành) cố định tương ưng với (tâm) bất thiện thứ nhất là mười bảy, gồm mười ba (hành) đến bằng tự thân và bốn (hành) yevāpanaka. Trong đó, xúc, tư, tầm, tứ, hỷ, cần, mạng, định, vô tàm, vô quý, tham, si, tà kiến, mười ba (hành) này đến bằng tự thân. Dục, thắng giải, trạo cử, tác ý, bốn (hành) này là yevāpanaka. 478. Tattha na hiriyatīti ahiriko. Ahirikassa bhāvo ahirikaṃ. Na otappatīti anottappaṃ. Tesu ahirikaṃ kāyaduccaritādīhi ajigucchanalakkhaṇaṃ, alajjālakkhaṇaṃ vā. Anottappaṃ teheva asārajjalakkhaṇaṃ, anuttāsalakkhaṇaṃ vā. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana hirottappānaṃ vuttapaṭipakkhavasena veditabbo. 478. Trong đó, vì không hổ thẹn nên gọi là người vô tàm. Trạng thái của người vô tàm là vô tàm. Vì không ghê sợ (tội lỗi) nên gọi là vô quý. Trong hai pháp ấy, vô tàm có đặc tính không ghê tởm đối với thân ác hạnh v.v., hoặc có đặc tính không hổ thẹn. Vô quý có đặc tính không e sợ chính những (ác hạnh) ấy, hoặc có đặc tính không kinh hãi. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết nên được hiểu theo cách đối lập với những gì đã được nói về tàm và quý. 479. Lubbhanti tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, muyhanamattameva vā tanti moho. Tesu lobho ārammaṇaggahaṇalakkhaṇo makkaṭālepo viya, abhisaṅgaraso tattakapāle khittamaṃsapesi viya. Apariccāgapaccupaṭṭhāno telañjanarāgo viya. Saṃyojaniyadhammesu assādadassanapadaṭṭhāno. Taṇhānadībhāvena vaḍḍhamāno sīghasotā nadī iva mahāsamuddaṃ apāyameva gahetvā gacchatīti daṭṭhabbo. 479. (Các pháp) tham đắm bởi nó, hoặc tự nó tham đắm, hoặc nó chỉ là sự tham đắm, vì vậy gọi là tham. (Các pháp) si mê bởi nó, hoặc tự nó si mê, hoặc nó chỉ là sự si mê, vì vậy gọi là si. Trong hai pháp ấy, tham có đặc tính nắm giữ đối tượng, như nhựa bẫy khỉ; có phận sự dính mắc, như miếng thịt ném vào chảo nóng. Có sự biểu hiện là không từ bỏ, như vết dầu mỡ. Có nhân cần thiết là thấy vị ngọt trong các pháp đáng bị trói buộc. Nên được thấy rằng khi tăng trưởng thành sông ái, nó sẽ cuốn đi đến cõi khổ như dòng sông chảy xiết (cuốn ra) đại dương. 480. Moho cittassa andhabhāvalakkhaṇo, aññāṇalakkhaṇo vā, asampaṭivedharaso, ārammaṇasabhāvacchādanaraso vā, asammāpaṭipattipaccupaṭṭhāno, andhakārapaccupaṭṭhāno vā, ayonisomanasikārapadaṭṭhāno, sabbākusalānaṃ mūlanti daṭṭhabbo. 480. Si có đặc tính là trạng thái mù quáng của tâm, hoặc có đặc tính là vô trí; có phận sự không thâm nhập, hoặc có phận sự che lấp tự tánh của đối tượng; có sự biểu hiện là tà hạnh, hoặc có sự biểu hiện là bóng tối; có nhân cần thiết là tác ý không như lý. Nên được thấy rằng (si) là gốc rễ của mọi bất thiện. 481. Micchā passanti tāya, sayaṃ vā micchā passati, micchādassanamattaṃ vā esāti micchādiṭṭhi. Sā ayoniso abhinivesalakkhaṇā, parāmāsarasā, micchābhinivesapaccupaṭṭhānā, ariyānaṃ adassanakāmatādipadaṭṭhānā, paramaṃ vajjanti daṭṭhabbā. 481. (Các pháp) thấy một cách sai lầm bởi nó, hoặc tự nó thấy một cách sai lầm, hoặc nó chỉ là sự thấy sai lầm, vì vậy gọi là tà kiến. Tà kiến ấy có đặc tính chấp thủ không như lý, có phận sự nắm giữ sai lầm, có sự biểu hiện là sự chấp thủ sai lầm, có nhân cần thiết là không muốn thấy các bậc Thánh v.v. Nên được thấy rằng (tà kiến) là lỗi lầm tột bậc. 482. Uddhatabhāvo [Pg.99] uddhaccaṃ. Taṃ avūpasamalakkhaṇaṃ vātābhighātacalajalaṃ viya, anavaṭṭhānarasaṃ vātābhighātacaladhajapaṭākā viya, bhantattapaccupaṭṭhānaṃ pāsāṇābhighātasamuddhatabhasmaṃ viya, cetaso avūpasame ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ, cittavikkhepoti daṭṭhabbaṃ. Sesā kusale vuttanayeneva veditabbā. Akusalabhāvoyeva hi akusalabhāvena ca lāmakattaṃ etesaṃ tehi viseso. 482. Trạng thái phóng dật là trạo cử. Trạo cử ấy có đặc tính không yên tĩnh, như nước dao động do gió thổi; có phận sự không đứng yên, như cờ phướn lay động do gió thổi; có sự biểu hiện là trạng thái quay cuồng, như tro bay lên do bị đá ném vào; có nhân cần thiết là tác ý không như lý trong sự không yên tĩnh của tâm. Nên được thấy rằng (trạo cử) là sự tán loạn của tâm. Các (hành) còn lại nên được biết chỉ theo phương pháp đã nói trong (phần) thiện. Quả thật, chỉ có trạng thái bất thiện và sự thấp kém do trạng thái bất thiện là điểm đặc biệt của những (hành) này so với những (hành) kia. 483. Iti ime sattarasa saṅkhārā paṭhamena akusalaviññāṇena sampayogaṃ gacchantīti veditabbā. Yathā ca paṭhamena, evaṃ dutiyenāpi. Sasaṅkhāratā panettha thinamiddhassa ca aniyatatā viseso. 483. Như vậy, nên biết rằng mười bảy hành này tương ưng với thức bất thiện thứ nhất. Và như thế nào với (thức) thứ nhất, cũng như vậy với (thức) thứ hai. Ở đây, trạng thái hữu trợ và trạng thái bất định của hôn trầm và thụy miên là điểm đặc biệt. Tattha thinanatā thinaṃ. Middhanatā middhaṃ. Anussāhasaṃhananatā asattivighāto cāti attho. Thinañca middhañca thinamiddhaṃ. Tattha thinaṃ anussāhalakkhaṇaṃ, vīriyavinodanarasaṃ, saṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ. Middhaṃ akammaññatālakkhaṇaṃ, onahanarasaṃ, līnatāpaccupaṭṭhānaṃ, pacalāyikāniddāpaccupaṭṭhānaṃ vā. Ubhayampi arativijambhikādīsu ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ. Trong đó, trạng thái dã dượi là hôn trầm. Trạng thái lờ đờ là thụy miên. Ý nghĩa là trạng thái co rút không nỗ lực và sự mệt mỏi không năng lực. Hôn trầm và thụy miên (gọi chung là) hôn trầm-thụy miên. Trong đó, hôn trầm có đặc tính không nỗ lực, có phận sự loại bỏ tinh tấn, có sự biểu hiện là sự chìm đắm. Thụy miên có đặc tính không thích hợp với công việc, có phận sự đóng lại (các căn môn), có sự biểu hiện là sự co rút, hoặc có sự biểu hiện là sự ngủ gật. Cả hai đều có nhân cần thiết là tác ý không như lý trong sự không hoan hỷ, sự vươn vai v.v. Tatiyena paṭhame vuttesu ṭhapetvā micchādiṭṭhiṃ avasesā veditabbā. Māno panettha aniyato hoti. Ayaṃ viseso, so uṇṇatilakkhaṇo, sampaggaharaso, ketukamyatāpaccupaṭṭhāno, diṭṭhivippayuttalobhapadaṭṭhāno, ummādo viya daṭṭhabbo. Đối với (thức) thứ ba, trong số các (hành) đã được nói ở (thức) thứ nhất, ngoại trừ tà kiến, các (hành) còn lại nên được biết (là tương ưng). Ở đây, mạn là bất định. Đây là điểm đặc biệt. Mạn ấy có đặc tính ngạo nghễ, có phận sự tự đề cao, có sự biểu hiện là muốn như ngọn cờ, có nhân cần thiết là tham không tương ưng với tà kiến. Nên được thấy (mạn) như sự điên cuồng. Catutthena dutiye vuttesu ṭhapetvā micchādiṭṭhiṃ avasesā veditabbā. Etthāpi ca māno aniyatesu hotiyeva. Paṭhame vuttesu pana ṭhapetvā pītiṃ avasesā pañcamena sampayogaṃ gacchanti. Yathā ca pañcamena, evaṃ chaṭṭhenāpi. Sasaṅkhāratā panettha thinamiddhassa ca aniyatabhāvo viseso. Sattamena pañcame vuttesu ṭhapetvā diṭṭhiṃ avasesā veditabbā. Māno panettha aniyato hoti. Aṭṭhamena chaṭṭhe vuttesu ṭhapetvā diṭṭhiṃ avasesā veditabbā. Etthāpi ca māno aniyatesu hotiyevāti. Với (tâm bất thiện) thứ tư, trong số các (sở hữu) đã được nói ở (tâm bất thiện) thứ hai, sau khi loại trừ tà kiến, các (sở hữu) còn lại cần được biết (là tương ưng). Và ở đây cũng vậy, mạn chắc chắn có mặt trong nhóm (sở hữu) bất định. Hơn nữa, trong số các (sở hữu) đã được nói ở (tâm bất thiện) thứ nhất, sau khi loại trừ hỷ, các (sở hữu) còn lại đi đến sự tương ưng với (tâm bất thiện) thứ năm. Và như thế nào với (tâm) thứ năm, cũng như vậy với (tâm) thứ sáu. Ở đây, sự khác biệt là trạng thái hữu hành và trạng thái bất định của hôn trầm và thụy miên. Với (tâm) thứ bảy, trong số các (sở hữu) đã được nói ở (tâm) thứ năm, sau khi loại trừ kiến, các (sở hữu) còn lại cần được biết (là tương ưng). Ở đây, mạn là bất định. Với (tâm) thứ tám, trong số các (sở hữu) đã được nói ở (tâm) thứ sáu, sau khi loại trừ kiến, các (sở hữu) còn lại cần được biết (là tương ưng). Và ở đây cũng vậy, mạn chắc chắn có mặt trong nhóm (sở hữu) bất định. 484. Dosamūlesu pana dvīsu paṭhamasampayuttā tāva niyatā sarūpena āgatā ekādasa, yevāpanakā cattāro, aniyatā tayoti aṭṭhārasa[Pg.100]. Tattha phasso, cetanā, vitakko, vicāro, vīriyaṃ, jīvitaṃ, samādhi, ahirikaṃ, anoppattaṃ, doso, mohoti ime sarūpena āgatā ekādasa (dha. sa. 413; dha. sa. aṭṭha. 413). Chando, adhimokkho, uddhaccaṃ, manasikāroti ime yevāpanakā cattāro (dha. sa. aṭṭha. 413). Issā, macchariyaṃ, kukkuccanti ime aniyatā tayo (dha. sa. aṭṭha. 413). 484. Hơn nữa, trong hai (tâm) sân căn, trước hết, các (sở hữu) tương ưng với (tâm) thứ nhất là mười tám, gồm: mười một (sở hữu) nhất định đến theo tự thể, bốn (sở hữu) biệt cảnh, và ba (sở hữu) bất định. Trong đó, mười một (sở hữu) này đến theo tự thể là: xúc, tư, tầm, tứ, cần, mạng, định, vô tàm, vô úy, sân, si. Bốn (sở hữu) biệt cảnh này là: dục, thắng giải, trạo cử, tác ý. Ba (sở hữu) bất định này là: tật, lận, hối. 485. Tattha dussanti tena, sayaṃ vā dussati, dussanamattameva vā tanti doso. So caṇḍikkalakkhaṇo pahaṭāsīviso viya, visappanaraso visanipāto viya, attano nissayadahanaraso vā dāvaggi viya. Dūsanapaccupaṭṭhāno laddhokāso viya sapatto, āghātavatthupadaṭṭhāno, visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo. 485. Trong đó, (chúng sanh) bị hủy hoại bởi nó, hoặc tự nó hủy hoại, hoặc chỉ là sự hủy hoại, vì vậy (gọi là) sân. Sân ấy có trạng thái là hung dữ, giống như con rắn độc bị đánh; có phận sự là lan tỏa, giống như nọc độc thấm vào; hoặc có phận sự là thiêu đốt vật nương tựa của chính nó, giống như đám cháy rừng. Nó có sự biểu hiện là sự hủy hoại, giống như kẻ thù đã có được cơ hội; có nhân cần thiết là đối tượng của sự phẫn uất; cần được thấy như nước tiểu hôi thối có pha lẫn chất độc. 486. Issāyanā issā. Sā parasampattīnaṃ usūyanalakkhaṇā. Tattheva anabhiratirasā, tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā, parasampattipadaṭṭhānā, saṃyojananti daṭṭhabbā. 486. Sự ganh tỵ là tật. Tật ấy có trạng thái là ganh ghét tài sản của người khác; có phận sự là không hoan hỷ ở chính nơi đó; có sự biểu hiện là trạng thái quay mặt đi khỏi đó; có nhân cần thiết là tài sản của người khác; cần được thấy là một kiết sử. 487. Maccharabhāvo macchariyaṃ. Taṃ laddhānaṃ vā labhitabbānaṃ vā attano sampattīnaṃ nigūhanalakkhaṇaṃ, tāsaṃyeva parehi sādhāraṇabhāvaakkhamanarasaṃ, saṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ, kaṭukañcukatāpaccupaṭṭhānaṃ vā, attasampattipadaṭṭhānaṃ, cetaso virūpabhāvoti daṭṭhabbaṃ. 487. Trạng thái bỏn xẻn là lận. Lận ấy có trạng thái là che giấu tài sản của mình, đã được hay sẽ được; có phận sự là không kham nhẫn trạng thái chung đụng (tài sản) ấy với người khác; có sự biểu hiện là sự co rút; hoặc có sự biểu hiện là trạng thái cay đắng; có nhân cần thiết là tài sản của mình; cần được thấy là trạng thái xấu xí của tâm. 488. Kucchitaṃ kataṃ kukataṃ. Tassa bhāvo kukkuccaṃ. Taṃ pacchānutāpalakkhaṇaṃ, katākatānusocanarasaṃ, vippaṭisārapaccupaṭṭhānaṃ, katākatapadaṭṭhānaṃ, dāsabyamiva daṭṭhabbaṃ. Sesā vuttappakārāyevāti. 488. Việc làm đáng chê trách là ác tác. Trạng thái của việc ấy là hối. Hối ấy có trạng thái là ăn năn về sau; có phận sự là hối tiếc về việc đã làm và chưa làm; có sự biểu hiện là sự hối hận; có nhân cần thiết là việc đã làm và chưa làm; cần được thấy như là thân phận nô lệ. Các (sở hữu) còn lại thì giống như đã được trình bày. Iti ime aṭṭhārasa saṅkhārā paṭhamena dosamūlena sampayogaṃ gacchantīti veditabbā. Yathā ca paṭhamena, evaṃ dutiyenāpi. Sasaṅkhāratā pana aniyatesu ca thinamiddhasambhavova viseso. Như vậy, cần biết rằng mười tám hành này đi đến sự tương ưng với (tâm) sân căn thứ nhất. Và như thế nào với (tâm) thứ nhất, cũng như vậy với (tâm) thứ hai. Tuy nhiên, sự khác biệt là trạng thái hữu hành và khả năng có hôn trầm và thụy miên trong nhóm (sở hữu) bất định. 489. Mohamūlesu dvīsu vicikicchāsampayuttena tāva phasso, cetanā, vitakko, vicāro, vīriyaṃ, jīvitaṃ, cittaṭṭhiti, ahirikaṃ, anottappaṃ[Pg.101], moho, vicikicchāti sarūpena āgatā ekādasa (dha. sa. 422; dha. sa. aṭṭha. 422), uddhaccaṃ, manasikāroti yevāpanakā dve cāti terasa. 489. Trong hai (tâm) si căn, trước hết, với (tâm) tương ưng với hoài nghi, có mười ba (sở hữu) đi đến sự tương ưng, gồm: mười một (sở hữu) đến theo tự thể là xúc, tư, tầm, tứ, cần, mạng, tâm trụ, vô tàm, vô úy, si, hoài nghi; và hai (sở hữu) biệt cảnh là trạo cử và tác ý. 490. Tattha cittaṭṭhitīti pavattiṭṭhitimatto dubbalo samādhi. Vigatā cikicchāti vicikicchā. Sā saṃsayalakkhaṇā, kampanarasā, anicchayapaccupaṭṭhānā, anekaṃsagāhapaccupaṭṭhānā vā, vicikicchāyaṃ ayonisomanasikārapadaṭṭhānā, paṭipattiantarāyakarāti daṭṭhabbā. Sesā vuttappakārāyeva. 490. Trong đó, tâm trụ là định yếu, chỉ là sự an trú trong tiến trình (của tâm). Thoát khỏi sự trị liệu là hoài nghi. Hoài nghi ấy có trạng thái là nghi ngờ; có phận sự là dao động; có sự biểu hiện là không quyết định được; hoặc có sự biểu hiện là nắm bắt nhiều khía cạnh; có nhân cần thiết là phi như lý tác ý; cần được thấy là (pháp) gây trở ngại cho sự thực hành. Các (sở hữu) còn lại thì giống như đã được trình bày. Uddhaccasampayuttena vicikicchāsampayutte vuttesu ṭhapetvā vicikicchaṃ sesā dvādasa. Vicikicchāya abhāvena panettha adhimokkho uppajjati. Tena saddhiṃ teraseva, adhimokkhasabbhāvato ca balavataro samādhi hoti. Yañcettha uddhaccaṃ, taṃ sarūpeneva āgataṃ. Adhimokkhamanasikārā yevāpanakavasenāti evaṃ akusalasaṅkhārā veditabbā. Với (tâm) tương ưng với trạo cử, trong số các (sở hữu) đã được nói ở (tâm) tương ưng với hoài nghi, sau khi loại trừ hoài nghi, (còn lại) mười hai (sở hữu) còn lại. Ở đây, do không có hoài nghi nên thắng giải sanh khởi. Cùng với thắng giải ấy, có mười ba (sở hữu). Và do có sự hiện hữu của thắng giải nên định trở nên mạnh hơn. Và trạo cử nào ở đây, trạo cử ấy đến theo tự thể. Thắng giải và tác ý (đến) theo cách là (sở hữu) biệt cảnh. Như vậy, các hành bất thiện cần được biết. 491. Abyākatesu vipākābyākatā tāva ahetukasahetukabhedato duvidhā. Tesu ahetukavipākaviññāṇasampayuttā ahetukā. Tattha kusalākusalavipākacakkhuviññāṇasampayuttā tāva phasso, cetanā, jīvitaṃ, cittaṭṭhitīti sarūpena āgatā cattāro (dha. sa. 431; dha. sa. aṭṭha. 431), yevāpanako manasikāroyevāti pañca. Sotaghānajivhākāyaviññāṇasampayuttāpi eteyeva. Ubhayavipākamanodhātuyā ete ceva vitakkavicārādhimokkhā cāti aṭṭha, tathā tividhāyapi ahetukamanoviññāṇadhātuyā. Yā panettha somanassasahagatā, tāya saddhiṃ pīti adhikā hotīti veditabbā. 491. Trong các (pháp) vô ký, trước hết, (pháp) quả vô ký có hai loại do sự phân biệt vô nhân và hữu nhân. Trong đó, các (sở hữu) tương ưng với tâm quả vô nhân được gọi là (sở hữu) vô nhân. Trong đó, trước hết, các (sở hữu) tương ưng với nhãn thức quả thiện và quả bất thiện là năm, gồm: bốn (sở hữu) đến theo tự thể là xúc, tư, mạng, tâm trụ; và chỉ có tác ý là (sở hữu) biệt cảnh. Các (sở hữu) tương ưng với nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức cũng là năm (sở hữu) ấy. Với ý giới quả của cả hai (thiện và bất thiện), có tám (sở hữu), là những (sở hữu) ấy và tầm, tứ, thắng giải. Tương tự, với ba loại ý thức giới vô nhân cũng vậy. Cần biết rằng, ở đây, (tâm) nào câu hành với hỷ, hỷ là (sở hữu) trội hơn đi cùng với (tâm) ấy. Sahetukavipākaviññāṇasampayuttā pana sahetukā. Tesu aṭṭhakāmāvacaravipākasampayuttā tāva aṭṭhahi kāmāvacarakusalehi sampayuttasaṅkhārasadisāyeva. Yā pana tā aniyatesu karuṇāmuditā, tā sattārammaṇattā vipākesu na santi. Ekantaparittārammaṇā hi kāmāvacaravipākā. Na kevalañca karuṇāmuditā, viratiyopi vipākesu na santi. ‘‘Pañca sikkhāpadā kusalāyevā’’ti hi vuttaṃ. Hơn nữa, các (sở hữu) tương ưng với tâm quả hữu nhân được gọi là (sở hữu) hữu nhân. Trong đó, trước hết, các (sở hữu) tương ưng với tám (tâm) quả dục giới thì giống như các hành tương ưng với tám (tâm) thiện dục giới. Tuy nhiên, bi và hỷ nào trong nhóm (sở hữu) bất định, chúng không có mặt trong các (tâm) quả vì có chúng sanh làm đối tượng. Vì các (tâm) quả dục giới chắc chắn có đối tượng là (pháp) dục giới. Không chỉ bi và hỷ, mà các (sở hữu) tiết chế cũng không có mặt trong các (tâm) quả. Vì đã được nói rằng: ‘Năm học giới chỉ là thiện’. Rūpāvacarārūpāvacaralokuttaravipākaviññāṇasampayuttā [Pg.102] pana tesaṃ kusalaviññāṇasampayuttasaṅkhārehi sadisā eva. Hơn nữa, các (sở hữu) tương ưng với tâm quả sắc giới, vô sắc giới, và siêu thế thì giống như các hành tương ưng với tâm thiện của chúng. 492. Kiriyābyākatāpi ahetukasahetukabhedato duvidhā. Tesu ahetukakiriyaviññāṇasampayuttā ahetukā. Te ca kusalavipākamanodhātuahetukamanoviññāṇadhātudvayayuttehi samānā. Manoviññāṇadhātudvaye pana vīriyaṃ adhikaṃ. Vīriyasabbhāvato balappatto samādhi hoti. Ayamettha viseso. 492. Các hành vô ký duy tác cũng có hai loại do sự phân biệt vô nhân và hữu nhân. Trong ấy, các hành tương ưng với thức duy tác vô nhân được gọi là vô nhân. Và chúng tương đồng với các hành tương ưng với ý giới quả thiện và hai thức ý giới vô nhân. Tuy nhiên, trong hai thức ý giới, cần trội hơn. Do sự hiện hữu của cần, định đạt đến sức mạnh. Đây là điểm đặc biệt ở đây. Sahetukakiriyaviññāṇasampayuttā pana sahetukā. Tesu aṭṭhakāmāvacarakiriyaviññāṇasampayuttā tāva ṭhapetvā viratiyo aṭṭhahi kāmāvacarakusalehi sampayuttasaṅkhārasadisā. Rūpāvacarārūpāvacarakiriyasampayuttā pana sabbākārenapi tesaṃ kusalaviññāṇasampayuttasadisāyevāti evaṃ abyākatāpi saṅkhārā veditabbāti. Mặt khác, các hành tương ưng với thức duy tác hữu nhân được gọi là hữu nhân. Trong ấy, trước hết, các hành tương ưng với tám thức duy tác cõi Dục, trừ đi các phần kiêng cữ, thì tương tự như các hành tương ưng với tám tâm thiện cõi Dục. Mặt khác, các hành tương ưng với tâm duy tác cõi Sắc và cõi Vô sắc thì về mọi phương diện cũng chỉ tương tự như các hành tương ưng với thức thiện của chúng. Như vậy, các hành vô ký cũng nên được hiểu. Idaṃ saṅkhārakkhandhe vitthārakathāmukhaṃ. Đây là phần mở đầu của bài giảng chi tiết về hành uẩn. Idaṃ tāva abhidhamme padabhājanīyanayena khandhesu vitthārakathāmukhaṃ. Đây, trước hết, là phần mở đầu của bài giảng chi tiết về các uẩn theo phương pháp Phân tích các từ (Padabhājanīya) trong Vi Diệu Pháp. Atītādivibhāgakathā Bài giảng về sự phân chia quá khứ, v.v. 493. Bhagavatā pana – 493. Mặt khác, bởi Đức Thế Tôn – ‘‘Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati rūpakkhandho. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati viññāṇakkhandho’’ti (vibha. 2,26) – ‘Bất cứ sắc nào, dù là quá khứ, vị lai, hay hiện tại, dù là bên trong hay bên ngoài, dù là thô hay tế, dù là hạ liệt hay cao thượng, dù là ở xa hay ở gần; tất cả những thứ đó được gom lại, tóm lại, và được gọi là sắc uẩn. Bất cứ thọ nào… bất cứ tưởng nào… bất cứ hành nào… bất cứ thức nào, dù là quá khứ, vị lai, hay hiện tại… (v.v.)… tóm lại, và được gọi là thức uẩn’. Evaṃ khandhā vitthāritā. Như vậy, các uẩn đã được giảng rộng. Tattha yaṃkiñcīti anavasesapariyādānaṃ. Rūpanti atippasaṅganiyamanaṃ. Evaṃ padadvayenāpi rūpassa anavasesapariggaho kato hoti. Athassa atītādinā [Pg.103] vibhāgaṃ ārabhati. Tañhi kiñci atītaṃ, kiñci anāgatādibhedanti. Esa nayo vedanādīsu. Trong đó, ‘bất cứ’ là sự bao hàm không trừ sót. ‘Sắc’ là sự giới hạn khỏi sự lan man quá mức. Như vậy, bằng cả hai từ, sự bao hàm không trừ sót đối với sắc đã được thực hiện. Sau đó, Ngài bắt đầu phân chia nó bằng ‘quá khứ’, v.v. Bởi vì, một số là quá khứ, một số có sự phân biệt là vị lai, v.v. Phương pháp này cũng áp dụng cho thọ, v.v. 494. Tattha rūpaṃ tāva addhāsantatisamayakhaṇavasena catudhā atītaṃ nāma hoti. Tathā anāgatapaccuppannaṃ. 494. Trong đó, trước hết, sắc được gọi là quá khứ theo bốn cách: theo phương diện thời gian, dòng tương tục, thời điểm, và sát-na. Tương tự như vậy đối với vị lai và hiện tại. Tattha addhāvasena tāva ekassa ekasmiṃ bhave paṭisandhito pubbe atītaṃ, cutito uddhaṃ anāgataṃ, ubhinnamantare paccuppannaṃ. Trong đó, trước hết, theo phương diện thời gian, đối với một chúng sinh trong một kiếp sống, (sắc) trước khi tái sanh là quá khứ, sau khi chết là vị lai, ở giữa hai thời điểm ấy là hiện tại. Santativasena sabhāgaekautusamuṭṭhānaṃ ekāhārasamuṭṭhānañca pubbāpariyavasena vattamānampi paccuppannaṃ, tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Cittajaṃ ekavīthiekajavanaekasamāpattisamuṭṭhānaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Kammasamuṭṭhānassa pāṭiyekkaṃ santativasena atītādibhedo natthi, tesaññeva pana utuāhāracittasamuṭṭhānānaṃ upatthambhakavasena tassa atītādibhāvo veditabbo. Theo phương diện dòng tương tục, sắc do một loại thời tiết tương đồng sanh khởi và sắc do một loại vật thực sanh khởi, dù đang diễn ra trước hay sau, cũng là hiện tại; sắc do thời tiết và vật thực không tương đồng sanh khởi trước đó là quá khứ, sau đó là vị lai. Sắc do tâm sanh, sanh khởi trong một lộ trình, một dòng tốc hành, một lần nhập định, là hiện tại; trước đó là quá khứ, sau đó là vị lai. Đối với sắc do nghiệp sanh, không có sự phân biệt quá khứ, v.v. theo dòng tương tục một cách riêng biệt; tuy nhiên, trạng thái quá khứ, v.v. của nó nên được hiểu theo phương diện hỗ trợ của chính những sắc do thời tiết, vật thực và tâm sanh kia. Samayavasena ekamuhuttapubbaṇhasāyanharattindivādīsu samayesu santānavasena pavattamānaṃ taṃ taṃ samayaṃ paccuppannaṃ nāma, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Theo phương diện thời điểm, trong các thời điểm như một muhutta, buổi sáng, buổi chiều, đêm và ngày, v.v., sắc đang diễn ra theo dòng tương tục trong từng thời điểm ấy được gọi là hiện tại; trước đó là quá khứ, sau đó là vị lai. Khaṇavasena uppādādikhaṇattayapariyāpannaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe anāgataṃ, pacchā atītaṃ. Apica atikkantahetupaccayakiccaṃ atītaṃ, niṭṭhitahetukiccaṃ aniṭṭhitapaccayakiccaṃ paccuppannaṃ, ubhayakiccaṃ asampattaṃ anāgataṃ. Sakiccakkhaṇe vā paccuppannaṃ, tato pubbe anāgataṃ, pacchā atītaṃ. Ettha ca khaṇādikathāva nippariyāyā. Sesā sapariyāyā. Theo phương diện sát-na, sắc nằm trong ba sát-na sanh, v.v. là hiện tại; trước đó là vị lai, sau đó là quá khứ. Hơn nữa, sắc đã qua phận sự của nhân và duyên là quá khứ; sắc đã hoàn thành phận sự của nhân nhưng chưa hoàn thành phận sự của duyên là hiện tại; sắc chưa đạt đến cả hai phận sự là vị lai. Hoặc, (sắc) trong sát-na thực hiện phận sự của mình là hiện tại; trước đó là vị lai, sau đó là quá khứ. Và ở đây, chỉ có bài giảng về sát-na, v.v. là không có ý nghĩa ẩn dụ. Các bài giảng còn lại có ý nghĩa ẩn dụ. 495. Ajjhattabahiddhābhedo vuttanayo eva. Apica idha niyakajjhattampi ajjhattaṃ parapuggalikampi ca bahiddhāti veditabbaṃ. Oḷārikasukhumabhedo vuttanayova. 495. Sự phân biệt nội phần và ngoại phần cũng theo phương pháp đã nói. Hơn nữa, ở đây, nội phần của chính mình cũng nên được hiểu là nội phần, và (sắc) thuộc về người khác cũng nên được hiểu là ngoại phần. Sự phân biệt thô và tế cũng theo phương pháp đã nói. 496. Hīnapaṇītabhedo duvidho pariyāyato nippariyāyato ca. Tattha akaniṭṭhānaṃ rūpato sudassīnaṃ rūpaṃ hīnaṃ. Tadeva sudassānaṃ rūpato paṇītaṃ. Evaṃ yāva narakasattānaṃ rūpaṃ, tāva pariyāyato hīnapaṇītatā veditabbā. Nippariyāyato pana yattha akusalavipākaṃ uppajjati, taṃ hīnaṃ. Yattha kusalavipākaṃ, taṃ paṇītaṃ. 496. Sự phân biệt hạ liệt và cao thượng có hai loại: theo nghĩa ẩn dụ và không theo nghĩa ẩn dụ. Trong đó, so với sắc của các vị trời Akaniṭṭha, sắc của các vị trời Sudassī là hạ liệt. Chính sắc ấy lại cao thượng hơn so với sắc của các vị trời Sudassā. Như vậy, cho đến sắc của chúng sanh địa ngục, tính chất hạ liệt và cao thượng nên được hiểu theo nghĩa ẩn dụ. Mặt khác, theo nghĩa không ẩn dụ, nơi nào (sắc) mà quả bất thiện sanh khởi, sắc ấy là hạ liệt. Nơi nào (sắc) mà quả thiện sanh khởi, sắc ấy là cao thượng. Dūre [Pg.104] santiketi idampi vuttanayameva. Apica okāsatopettha upādāyupādāya dūrasantikatā veditabbā. Cặp đôi ‘xa’ và ‘gần’ này cũng theo phương pháp đã nói. Hơn nữa, ở đây, tính chất xa và gần cũng nên được hiểu bằng cách so sánh tương đối theo không gian. 497. Tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvāti taṃ atītādīhi padehi visuṃ visuṃ niddiṭṭhaṃ rūpaṃ sabbaṃ ruppanalakkhaṇasaṅkhāte ekavidhabhāve paññāya rāsiṃ katvā rūpakkhandhoti vuccatīti ayamettha attho. Etena sabbampi rūpaṃ ruppanalakkhaṇe rāsibhāvūpagamanena rūpakkhandhoti dassitaṃ hoti. Na hi rūpato añño rūpakkhandho nāma atthi. 497. Cụm từ ‘gom lại, tóm lại’ có nghĩa là: tất cả sắc đã được chỉ ra riêng biệt bằng các từ ‘quá khứ’, v.v., được trí tuệ gom thành một khối trong một trạng thái duy nhất được gọi là đặc tính biến hoại, và được gọi là ‘sắc uẩn’. Đây là ý nghĩa ở đây. Bằng điều này, đã được chỉ ra rằng tất cả sắc, do đi đến trạng thái của một khối trong đặc tính biến hoại, được gọi là sắc uẩn. Thật vậy, không có cái gọi là sắc uẩn khác với sắc. 498. Yathā ca rūpaṃ, evaṃ vedanādayopi vedayitalakkhaṇādīsu rāsibhāvūpagamanena. Na hi vedanādīhi aññe vedanākkhandhādayo nāma atthi. 498. Giống như sắc, thọ, v.v. cũng vậy, do đi đến trạng thái của một khối trong đặc tính cảm thọ, v.v. (nên được gọi là thọ uẩn, v.v.). Thật vậy, không có cái gọi là thọ uẩn, v.v. khác với thọ, v.v. Atītādivibhāge panettha santativasena khaṇādivasena ca vedanāya atītānāgatapaccuppannabhāvo veditabbo. Tattha santativasena ekavīthiekajavanaekasamāpattipariyāpannā ekavīthivisayasamāyogappavattā ca paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Khaṇādivasena khaṇattayapariyāpannā pubbantāparantamajjhattagatā sakiccañca kurumānā vedanā paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Ajjhattabahiddhābhedo niyakajjhattavasena veditabbo. Trong sự phân chia quá khứ, v.v. ở đây, trạng thái quá khứ, vị lai, và hiện tại của thọ nên được hiểu theo phương diện dòng tương tục và theo phương diện sát-na, v.v. Trong đó, theo phương diện dòng tương tục, (thọ) nằm trong một lộ trình, một dòng tốc hành, một lần nhập định, và (thọ) diễn ra trong sự kết hợp với một đối tượng trong một lộ trình, là hiện tại; trước đó là quá khứ, sau đó là vị lai. Theo phương diện sát-na, v.v., thọ nằm trong ba sát-na, ở giữa điểm đầu và điểm cuối, và đang thực hiện phận sự của mình, là hiện tại; trước đó là quá khứ, sau đó là vị lai. Sự phân biệt nội phần và ngoại phần nên được hiểu theo phương diện nội phần của chính mình. 499. Oḷārikasukhumabhedo ‘‘akusalā vedanā oḷārikā, kusalābyākatā vedanā sukhumā’’tiādinā (vibha. 11) nayena vibhaṅge vuttena jātisabhāvapuggalalokiyalokuttaravasena veditabbo. Jātivasena tāva akusalā vedanā sāvajjakiriyahetuto, kilesasantāpabhāvato ca avūpasantavuttīti kusalavedanāya oḷārikā, sabyāpārato, saussāhato, savipākato, kilesasantāpabhāvato, sāvajjato ca vipākābyākatāya oḷārikā, savipākato, kilesasantāpabhāvato, sabyābajjhato, sāvajjato ca kiriyābyākatāya oḷārikā. Kusalābyākatā pana vuttavipariyāyato akusalāya sukhumā. Dvepi kusalākusalavedanā sabyāpārato, saussāhato, savipākato ca yathāyogaṃ duvidhāyapi abyākatāya oḷārikā[Pg.105], vuttavipariyāyena duvidhāpi abyākatā tāhi sukhumā. Evaṃ tāva jātivasena oḷārikasukhumatā veditabbā. 499. Sự phân biệt thô và tế nên được hiểu theo phương diện chủng loại, tự tánh, cá nhân, thế gian và siêu thế, theo phương pháp đã được thuyết trong Phân Tích bộ như: “Thọ bất thiện là thô, thọ thiện và vô ký là tế” v.v… Trước hết, theo phương diện chủng loại, thọ bất thiện vì là nhân của hành vi đáng chê trách và vì có sự nóng bức của phiền não, nên có sự vận hành không an tịnh, do đó thô hơn thọ thiện. Vì có sự bận rộn, có sự nỗ lực, có quả dị thục, có sự nóng bức của phiền não, và có tội lỗi, nên thô hơn thọ vô ký dị thục. Vì có quả dị thục, có sự nóng bức của phiền não, có sự khổ não, và có tội lỗi, nên thô hơn thọ vô ký duy tác. Còn thọ thiện và vô ký, ngược lại với điều đã nói, thì tế hơn thọ bất thiện. Cả hai thọ thiện và bất thiện, vì có sự bận rộn, có sự nỗ lực, và có quả dị thục, tùy theo sự tương ứng, đều thô hơn cả hai loại thọ vô ký. Ngược lại với điều đã nói, cả hai loại thọ vô ký thì tế hơn chúng (tức hai thọ thiện và bất thiện). Như vậy, trước hết, cần hiểu sự thô và tế theo phương diện chủng loại. 500. Sabhāvavasena pana dukkhā vedanā nirassādato, savipphārato, khobhakaraṇato, ubbejanīyato, abhibhavanato ca itarāhi dvīhi oḷārikā, itarā pana dve sātato, santato, paṇītato, manāpato, majjhattato ca yathāyogaṃ dukkhāya sukhumā. Ubho pana sukhadukkhā savipphārato, khobhakaraṇato, pākaṭato ca adukkhamasukhāya oḷārikā, sā vuttavipariyāyena tadubhayato sukhumā. Evaṃ sabhāvavasena oḷārikasukhumatā veditabbā. 500. Còn theo phương diện tự tánh, khổ thọ vì không có vị ngọt, vì có sự rung động, vì làm cho xáo trộn, vì đáng kinh sợ, và vì có sự áp đảo, nên thô hơn hai thọ kia. Còn hai thọ kia, vì có vị ngọt, vì an tịnh, vì cao quý, vì làm cho ý hài lòng, và vì có tính trung lập, tùy theo sự tương ứng, thì tế hơn khổ thọ. Còn cả hai thọ lạc và khổ, vì có sự rung động, vì làm cho xáo trộn, và vì có sự hiển lộ, nên thô hơn thọ bất khổ bất lạc. Thọ ấy, ngược lại với điều đã nói, thì tế hơn cả hai thọ kia. Như vậy, cần hiểu sự thô và tế theo phương diện tự tánh. 501. Puggalavasena pana asamāpannassa vedanā nānārammaṇe vikkhittabhāvato samāpannassa vedanāya oḷārikā, vipariyāyena itarā sukhumā. Evaṃ puggalavasena oḷārikasukhumatā veditabbā. 501. Còn theo phương diện cá nhân, thọ của người không nhập định vì có sự phân tán trong nhiều đối tượng, nên thô hơn thọ của người nhập định. Ngược lại, thọ kia thì tế. Như vậy, cần hiểu sự thô và tế theo phương diện cá nhân. Lokiyalokuttaravasena pana sāsavā vedanā lokiyā, sā āsavuppattihetuto, oghaniyato, yoganiyato, ganthaniyato, nīvaraṇiyato, upādāniyato, saṃkilesikato, puthujjanasādhāraṇato ca anāsavāya oḷārikā. Sā vipariyāyena sāsavāya sukhumā. Evaṃ lokiyalokuttaravasena oḷārikasukhumatā veditabbā. Còn theo phương diện thế gian và siêu thế, thọ hữu lậu là thọ thế gian. Thọ ấy vì là nhân cho lậu hoặc sanh khởi, vì là đối tượng của bộc lưu, vì là đối tượng của ách, vì là đối tượng của triền, vì là đối tượng của triền cái, vì là đối tượng của thủ, vì là đối tượng của các pháp làm ô nhiễm, và vì chung cho phàm phu, nên thô hơn thọ vô lậu. Thọ ấy, ngược lại, thì tế hơn thọ hữu lậu. Như vậy, cần hiểu sự thô và tế theo phương diện thế gian và siêu thế. 502. Tattha jātiādivasena sambhedo pariharitabbo. Akusalavipākakaāyaviññāṇasampayuttā hi vedanā jātivasena abyākatattā sukhumāpi samānā sabhāvādivasena oḷārikā hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘abyākatā vedanā sukhumā. Dukkhā vedanā oḷārikā. Samāpannassa vedanā sukhumā. Asamāpannassa vedanā oḷārikā. Sāsavā vedanā oḷārikā. Anāsavā vedanā sukhumā’’ti (vibha. 11). Yathā ca dukkhā vedanā, evaṃ sukhādayopi jātivasena oḷārikā sabhāvādivasena sukhumā honti. Tasmā yathā jātiādivasena sambhedo na hoti, tathā vedanānaṃ oḷārikasukhumatā veditabbā. Seyyathidaṃ – abyākatā jātivasena kusalākusalāhi sukhumā. Tattha katamā abyākatā? Kiṃ dukkhā? Kiṃ sukhā? Kiṃ samāpannassa? Kiṃ asamāpannassa? Kiṃ sāsavā[Pg.106]? Kiṃ anāsavāti? Evaṃ sabhāvādibhedo na parāmasitabbo. Esa nayo sabbattha. 502. Ở đây, cần tránh sự lẫn lộn theo phương diện chủng loại v.v… Vì rằng thọ tương ưng với thân thức quả bất thiện, dù là tế do là vô ký theo phương diện chủng loại, nhưng lại là thô theo phương diện tự tánh v.v… Điều này đã được nói rằng: “Thọ vô ký là tế. Khổ thọ là thô. Thọ của người nhập định là tế. Thọ của người không nhập định là thô. Thọ hữu lậu là thô. Thọ vô lậu là tế.” Và cũng như khổ thọ, các thọ như lạc thọ v.v… dù là thô theo phương diện chủng loại, lại là tế theo phương diện tự tánh v.v… Do đó, cần hiểu sự thô và tế của các thọ sao cho không có sự lẫn lộn theo phương diện chủng loại v.v… Ví dụ như: thọ vô ký theo phương diện chủng loại thì tế hơn thọ thiện và bất thiện. Trong trường hợp đó, thọ vô ký nào? Là khổ thọ chăng? Là lạc thọ chăng? Là của người nhập định chăng? Là của người không nhập định chăng? Là hữu lậu chăng? Là vô lậu chăng? Như vậy, không nên xem xét sự phân biệt theo tự tánh v.v… Phương pháp này áp dụng cho tất cả. Apica taṃ taṃ vā pana vedanaṃ upādāyupādāya vedanā oḷārikasukhumā daṭṭhabbāti vacanato akusalādīsupi lobhasahagatāya dosasahagatā vedanā aggi viya attano nissayadahanato oḷārikā, lobhasahagatā sukhumā. Dosasahagatāpi niyatā oḷārikā, aniyatā sukhumā. Niyatāpi kappaṭṭhitikā oḷārikā, itarā sukhumā. Kappaṭṭhitikāsupi asaṅkhārikā oḷārikā, itarā sukhumā. Lobhasahagatā pana diṭṭhisampayuttā oḷārikā, itarā sukhumā. Sāpi niyatā kappaṭṭhitikā asaṅkhārikā oḷārikā, itarā sukhumā. Avisesena ca akusalā bahuvipākā oḷārikā, appavipākā sukhumā. Kusalā pana appavipākā oḷārikā, bahuvipākā sukhumā. Lại nữa, vì có lời dạy rằng: “Cần thấy thọ là thô và tế tùy thuộc vào từng thọ này thọ kia”, nên ngay cả trong các thọ bất thiện v.v…, thọ câu hành với sân, vì đốt cháy vật nương của nó như lửa, nên thô hơn thọ câu hành với tham; thọ câu hành với tham thì tế. Thọ câu hành với sân, nếu là nhất định thì thô, nếu là bất định thì tế. Thọ nhất định, nếu là kappaṭṭhitika (tồn tại suốt một kiếp) thì thô, nếu không phải thì tế. Trong các thọ kappaṭṭhitika, nếu là vô hành thì thô, nếu không phải thì tế. Còn thọ câu hành với tham, nếu tương ưng với tà kiến thì thô, nếu không thì tế. Thọ ấy, nếu là nhất định, kappaṭṭhitika, và vô hành thì thô, nếu không phải thì tế. Nói chung, thọ bất thiện nếu có nhiều quả thì thô, nếu có ít quả thì tế. Còn thọ thiện, nếu có ít quả thì thô, nếu có nhiều quả thì tế. Apica kāmāvacarakusalā oḷārikā. Rūpāvacarā sukhumā. Tato arūpāvacarā. Tato lokuttarā. Kāmāvacarā dānamayā oḷārikā. Sīlamayā sukhumā. Tato bhāvanāmayā. Bhāvanāmayāpi duhetukā oḷārikā. Tihetukā sukhumā. Tihetukāpi sasaṅkhārikā oḷārikā. Asaṅkhārikā sukhumā. Rūpāvacarā ca paṭhamajjhānikā oḷārikā…pe… pañcamajjhānikā sukhumā. Arūpāvacarā ca ākāsānañcāyatanasampayuttā oḷārikā…pe… nevasaññānāsaññāyatanasampayuttā sukhumāva. Lokuttarā ca sotāpattimaggasampayuttā oḷārikā…pe… arahattamaggasampayuttā sukhumāva. Esa nayo taṃ taṃ bhūmivipākakiriyavedanāsu ca dukkhādiasamāpannādisāsavādivasena vuttavedanāsu ca. Lại nữa, thọ thiện Dục giới là thô. Thọ Sắc giới là tế. Tế hơn nữa là thọ Vô sắc giới. Tế hơn nữa là thọ Siêu thế. Thọ Dục giới do bố thí là thô. Thọ do trì giới là tế. Tế hơn nữa là thọ do tu tiến. Thọ do tu tiến, nếu là nhị nhân thì thô. Nếu là tam nhân thì tế. Thọ tam nhân, nếu là hữu hành thì thô. Nếu là vô hành thì tế. Và thọ Sắc giới của Sơ thiền là thô… (v.v.)… của Ngũ thiền là tế. Và thọ Vô sắc giới tương ưng với Không vô biên xứ là thô… (v.v.)… tương ưng với Phi tưởng phi phi tưởng xứ chỉ là tế. Và thọ Siêu thế tương ưng với đạo Tu-đà-hoàn là thô… (v.v.)… tương ưng với đạo A-la-hán chỉ là tế. Phương pháp này cũng áp dụng cho các thọ quả và duy tác của từng cõi, và cho các thọ đã được nói theo phương diện khổ v.v…, không nhập định v.v…, hữu lậu v.v… Okāsavasena cāpi niraye dukkhā oḷārikā. Tiracchānayoniyaṃ sukhumā…pe… paranimmitavasavattīsu sukhumāva. Yathā ca dukkhā, evaṃ sukhāpi sabbattha yathānurūpaṃ yojetabbā. Vatthuvasena cāpi hīnavatthukā yā kāci vedanā oḷārikā, paṇītavatthukā sukhumā. Và cũng theo phương diện trú xứ, khổ ở địa ngục là thô. Ở loài súc sanh là tế… (v.v.)… ở cõi Tha Hóa Tự Tại chỉ là tế. Và như khổ thọ, lạc thọ cũng cần được phối hợp ở mọi nơi tùy theo sự thích hợp. Và cũng theo phương diện đối tượng, bất kỳ thọ nào có đối tượng hạ liệt là thô, có đối tượng cao quý là tế. Hīnapaṇītabhede yā oḷārikā, sā hīnā. Yā ca sukhumā, sā paṇītāti daṭṭhabbā. Trong sự phân biệt hạ liệt và cao quý, cần thấy rằng thọ nào thô thì là hạ liệt, và thọ nào tế thì là cao quý. 503. Dūrapadaṃ pana ‘‘akusalā vedanā kusalābyākatāhi vedanāhi dūre’’. Santikepadaṃ ‘‘akusalā vedanā akusalāya vedanāya santike’’tiādinā [Pg.107] nayena vibhaṅge vibhattaṃ. Tasmā akusalā vedanā visabhāgato, asaṃsaṭṭhato, asarikkhato ca kusalābyākatāhi dūre, tathā kusalābyākatā akusalāya. Esa nayo sabbavāresu. Akusalā pana vedanā sabhāgato, sarikkhato ca akusalāya santiketi. Idaṃ vedanākkhandhassa atītādivibhāge vitthārakathāmukhaṃ. Taṃtaṃvedanāsampayuttānaṃ pana saññādīnampi evameva veditabbaṃ. 503. Lại nữa, từ ngữ ‘xa’ (dūrapadaṃ) đã được phân tích trong bộ Phân Tích (vibhaṅge) theo phương pháp như sau: ‘Thọ bất thiện (akusalā vedanā) thì xa (dūre) các thọ thiện và vô ký (kusalābyākatāhi vedanāhi)’. Từ ngữ ‘gần’ (santikepadaṃ) thì ‘thọ bất thiện (akusalā vedanā) thì gần (santike) với thọ bất thiện (akusalāya vedanāya)’. Do đó, thọ bất thiện thì xa các thọ thiện và vô ký là do khác biệt về chủng loại (visabhāgato), do không pha trộn (asaṃsaṭṭhato), và do không tương tợ (asarikkhato). Tương tự như vậy, các thọ thiện và vô ký cũng xa thọ bất thiện. Phương pháp này (áp dụng) trong tất cả các trường hợp (sabbavāresu). Lại nữa, thọ bất thiện thì gần với thọ bất thiện là do cùng chủng loại (sabhāgato) và do tương tợ (sarikkhato). Đây là phần giới thiệu cho bài giảng rộng (vitthārakathāmukhaṃ) trong chương phân tích về quá khứ v.v… (atītādivibhāge) của thọ uẩn (vedanākkhandhassa). Lại nữa, đối với tưởng v.v… (saññādīnaṃ) tương ưng với mỗi loại thọ ấy (taṃtaṃvedanāsampayuttānaṃ) cũng cần phải được hiểu theo cách tương tự như vậy. Kamādivinicchayakathā Bài giảng về sự quyết trạch thứ tự v.v… 504. Evaṃ viditvā ca puna etesveva – 504. Và sau khi đã biết như vậy, lại nữa, trong chính các uẩn này – Khandhesu ñāṇabhedatthaṃ, kamatotha visesato; Anūnādhikato ceva, upamāto tatheva ca. Vì mục đích phân biệt trí tuệ trong các uẩn, theo thứ tự và theo sự đặc thù; cũng vậy, theo sự không thiếu không đủ, và theo ví dụ. Daṭṭhabbato dvidhā evaṃ, passantassatthasiddhito; Vinicchayanayo sammā, viññātabbo vibhāvinā. Theo cách cần được thấy theo hai phương diện như vậy, và do sự thành tựu mục đích cho người thấy; phương pháp quyết trạch cần được bậc trí tuệ hiểu rõ một cách đúng đắn. Tattha kamatoti idha uppattikkamo, pahānakkamo, paṭipattikkamo, bhūmikkamo, desanākkamoti bahuvidho kamo. Trong đó, về ‘thứ tự’ (kamato), ở đây thứ tự có nhiều loại: thứ tự sinh khởi (uppattikkamo), thứ tự đoạn trừ (pahānakkamo), thứ tự thực hành (paṭipattikkamo), thứ tự cảnh giới (bhūmikkamo), và thứ tự thuyết giảng (desanākkamo). Tattha ‘‘paṭhamaṃ kalalaṃ hoti, kalalā hoti abbuda’’nti (saṃ. ni. 1.235) evamādi uppattikkamo. ‘‘Dassanena pahātabbā dhammā, bhāvanāya pahātabbā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 8) evamādi pahānakkamo. ‘‘Sīlavisuddhi, cittavisuddhī’’ti (ma. ni. 1.259; paṭi. ma. 3.41) evamādi paṭipattikkamo. ‘‘Kāmāvacarā, rūpāvacarā’’ti (dha. sa. 987) evamādi bhūmikkamo. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā’’ti (dī. ni. 3.145) vā, ‘‘dānakathaṃ, sīlakatha’’nti (dī. ni. 1.298) vā evamādi desanākkamo. Tesu idha uppattikkamo tāva na yujjati, kalalādīnaṃ viya khandhānaṃ pubbāpariyavavatthānena anuppattito. Na pahānakkamo, kusalābyākatānaṃ appahātabbato. Napaṭipattikkamo, akusalānaṃ appaṭipajjanīyato. Na bhūmikkamo, vedanādīnaṃ catubhūmipariyāpannattā. Desanākkamo pana yujjati. Trong các loại ấy, thứ tự sinh khởi (uppattikkamo) là như vầy: ‘Trước tiên là giọt dầu (kalalaṃ), từ giọt dầu là khối thịt (abbudaṃ)’ v.v… Thứ tự đoạn trừ (pahānakkamo) là như vầy: ‘Các pháp cần được đoạn trừ bằng kiến đạo (dassanena pahātabbā), các pháp cần được đoạn trừ bằng tu đạo (bhāvanāya pahātabbā)’ v.v… Thứ tự thực hành (paṭipattikkamo) là như vầy: ‘Giới thanh tịnh (sīlavisuddhi), tâm thanh tịnh (cittavisuddhi)’ v.v… Thứ tự cảnh giới (bhūmikkamo) là như vầy: ‘(Các pháp) thuộc dục giới (kāmāvacarā), (các pháp) thuộc sắc giới (rūpāvacarā)’ v.v… Thứ tự thuyết giảng (desanākkamo) là như vầy: ‘Bốn niệm xứ (cattāro satipaṭṭhānā), bốn chánh cần (cattāro sammappadhānā)’ hoặc ‘bài giảng về bố thí (dānakathaṃ), bài giảng về giới (sīlakathaṃ)’ v.v… Trong các loại ấy, ở đây trước hết thứ tự sinh khởi là không thích hợp, vì các uẩn không sinh khởi theo sự sắp đặt trước sau như giọt dầu v.v… Thứ tự đoạn trừ cũng không thích hợp, vì các uẩn thiện và vô ký không phải là đối tượng cần đoạn trừ. Thứ tự thực hành cũng không thích hợp, vì các uẩn bất thiện không phải là đối tượng để thực hành. Thứ tự cảnh giới cũng không thích hợp, vì thọ v.v… bao gồm trong bốn cảnh giới. Chỉ có thứ tự thuyết giảng là thích hợp. Abhedena hi pañcasu khandhesu attagāhapatitaṃ veneyyajanaṃ samūhaghanavinibbhogadassanena attagāhato mocetukāmo bhagavā hitakāmo [Pg.108] tassa tassa janassa sukhagahaṇatthaṃ cakkhuādīnampi visayabhūtaṃ oḷārikaṃ paṭhamaṃ rūpakkhandhaṃ desesi. Tato iṭṭhāniṭṭharūpasaṃvedanikaṃ vedanaṃ. ‘‘Yaṃ vedayati, taṃ sañjānātī’’ti evaṃ vedanāvisayassa ākāragāhikaṃ saññaṃ. Saññāvasena abhisaṅkhārake saṅkhāre. Tesaṃ vedanādīnaṃ nissayaṃ adhipatibhūtañca nesaṃ viññāṇanti evaṃ tāva kamato vinicchayanayo viññātabbo. Thật vậy, Đức Thế Tôn, với lòng mong muốn giải thoát chúng sanh hữu duyên (veneyyajanaṃ) đã rơi vào sự chấp thủ tự ngã (attagāhapatitaṃ) trong năm uẩn một cách không phân biệt (abhedena), khỏi sự chấp thủ tự ngã (attagāhato) bằng cách chỉ ra sự phân giải khối đặc (samūhaghanavinibbhogadassanena), và với lòng mong muốn lợi ích (hitakāmo) cho chúng sanh ấy, vì mục đích để họ dễ dàng liễu giải (sukhagahaṇatthaṃ), Ngài đã thuyết giảng trước tiên về sắc uẩn (rūpakkhandhaṃ) thô thiển (oḷārikaṃ), là đối tượng của mắt v.v… Kế đó, là thọ (vedanaṃ) cảm nhận sắc khả ý và bất khả ý (iṭṭhāniṭṭharūpasaṃvedanikaṃ). Rồi đến tưởng (saññaṃ), là pháp ghi nhận các tướng trạng (ākāragāhikaṃ) của đối tượng của thọ (vedanāvisayassa), như trong câu ‘Người ta cảm nhận điều gì, người ta tưởng tri điều đó’. Rồi đến các hành (saṅkhāre), là những pháp hữu vi tạo tác (abhisaṅkhārake) tùy thuộc vào tưởng (saññāvasena). Rồi đến thức (viññāṇaṃ), là nền tảng (nissayaṃ) và là chủ thể (adhipatibhūtaṃ) của thọ v.v… Như vậy, trước hết cần phải hiểu phương pháp quyết trạch theo thứ tự. 505. Visesatoti khandhānañca upādānakkhandhānañca visesato. Ko pana nesaṃ viseso, khandhā tāva avisesato vuttā. Upādānakkhandhā sāsavaupādāniyabhāvena visesetvā. Yathāha – 505. Về ‘sự đặc thù’ (visesato), đó là sự đặc thù của các uẩn (khandhānaṃ) và các thủ uẩn (upādānakkhandhānaṃ). Sự đặc thù của chúng là gì? Trước hết, các uẩn được nói đến một cách không đặc thù (avisesato). Các thủ uẩn được nói đến bằng cách làm cho đặc thù (visesetvā) với tính chất hữu lậu và là đối tượng của thủ (sāsavaupādāniyabhāvena). Như đã được nói rằng – ‘‘Pañca ceva vo, bhikkhave, khandhe desessāmi pañcupādānakkhandhe ca, taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, pañcakkhandhā, yaṃkiñci, bhikkhave, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… santike vā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, rūpakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ…pe… santike vā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, viññāṇakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcakkhandhā. Katame ca, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā. Yaṃkiñci, bhikkhave, rūpaṃ…pe… santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, rūpupādānakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ…pe… santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, viññāṇupādānakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā’’ti (saṃ. ni. 3.48). ‘Này các Tỳ khưu, Ta sẽ giảng cho các ông về năm uẩn và năm thủ uẩn, hãy lắng nghe. Này các Tỳ khưu, thế nào là năm uẩn? Này các Tỳ khưu, bất cứ sắc nào, dù quá khứ, vị lai, hay hiện tại … ở gần, này các Tỳ khưu, đây được gọi là sắc uẩn. Bất cứ thọ nào … bất cứ thức nào … ở gần, này các Tỳ khưu, đây được gọi là thức uẩn. Này các Tỳ khưu, những pháp này được gọi là năm uẩn. Này các Tỳ khưu, thế nào là năm thủ uẩn? Này các Tỳ khưu, bất cứ sắc nào … ở gần, là hữu lậu, là đối tượng của thủ, này các Tỳ khưu, đây được gọi là sắc thủ uẩn. Bất cứ thọ nào … bất cứ thức nào … ở gần, là hữu lậu, là đối tượng của thủ, này các Tỳ khưu, đây được gọi là thức thủ uẩn. Này các Tỳ khưu, những pháp này được gọi là năm thủ uẩn’. Ettha ca yathā vedanādayo anāsavāpi atthi, na evaṃ rūpaṃ. Yasmā panassa rāsaṭṭhena khandhabhāvo yujjati, tasmā khandhesu vuttaṃ. Yasmā rāsaṭṭhena ca sāsavaṭṭhena ca upādānakkhandhabhāvo yujjati, tasmā upādānakkhandhesu vuttaṃ. Vedanādayo pana anāsavāva khandhesu vuttā. Sāsavā upādānakkhandhesu. Upādānakkhandhāti cettha upādānagocarā khandhā upādānakkhandhāti evamattho daṭṭhabbo. Idha pana sabbepete ekajjhaṃ katvā khandhāti adhippetā. Và ở đây, giống như thọ v.v… cũng có loại vô lậu (anāsavā), nhưng sắc thì không như vậy (tức không có sắc vô lậu). Tuy nhiên, vì bản chất uẩn của nó là thích hợp theo ý nghĩa là một khối (rāsaṭṭhena), do đó nó được nói đến trong các uẩn. Vì bản chất thủ uẩn của nó là thích hợp theo ý nghĩa là một khối và theo ý nghĩa hữu lậu (sāsavaṭṭhena), do đó nó được nói đến trong các thủ uẩn. Lại nữa, thọ v.v… chỉ khi là vô lậu mới được nói đến trong các uẩn. Khi là hữu lậu, (chúng) được nói đến trong các thủ uẩn. Và ở đây, ‘thủ uẩn’ cần được hiểu theo ý nghĩa là ‘các uẩn là đối tượng của thủ’ (upādānagocarā khandhā). Tuy nhiên, ở đây (trong Thanh Tịnh Đạo), tất cả những pháp này được gộp chung lại và được hiểu là ‘các uẩn’. 506. Anūnādhikatoti kasmā pana bhagavatā pañceva khandhā vuttā anūnā anadhikāti. Sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato attattaniyagāhavatthussa etaparamato aññesañca tadavarodhato. Anekappabhedesu hi saṅkhatadhammesu [Pg.109] sabhāgavasena saṅgayhamānesu rūpampi rūpasabhāgekasaṅgahavasena eko khandho hoti. Vedanā vedanāsabhāgekasaṅgahavasena eko khandho hoti. Esa nayo saññādīsu. Tasmā sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato pañceva vuttā. Etaparamañcetaṃ attattaniyagāhavatthu yadidaṃ rūpādayo pañca. Vuttañhetaṃ ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati rūpaṃ upādāya rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti. Vedanāya, saññāya, saṅkhāresu, viññāṇe sati viññāṇaṃ upādāya viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti (saṃ. ni. 3.207). Tasmā attattaniyagāhavatthussa etaparamatopi pañceva vuttā. Yepi caññe sīlādayo pañca dhammakkhandhā vuttā, tepi saṅkhārakkhandhe pariyāpannattā ettheva avarodhaṃ gacchanti. Tasmā aññesaṃ tadavarodhatopi pañceva vuttāti evaṃ anūnādhikato vinicchayanayo viññātabbo. 506. Về vấn đề không thiếu không thừa: Tại sao Đức Thế Tôn chỉ thuyết năm uẩn, không thiếu không thừa? (Là vì) do sự tổng hợp tất cả các pháp hữu vi vào một nhóm theo phần tương đồng, do đối tượng của sự chấp thủ ngã và ngã sở chỉ giới hạn trong chừng ấy, và do sự bao gồm các pháp khác. Thật vậy, khi các pháp hữu vi có nhiều loại khác nhau được tổng hợp lại theo phần tương đồng, thì sắc, do được tổng hợp vào một nhóm theo phần tương đồng là sắc, trở thành một uẩn. Thọ, do được tổng hợp vào một nhóm theo phần tương đồng là thọ, trở thành một uẩn. Phương pháp này cũng áp dụng cho tưởng, v.v. Do đó, vì sự tổng hợp tất cả các pháp hữu vi theo phần tương đồng, nên chỉ có năm uẩn được thuyết giảng. Và đối tượng của sự chấp thủ ngã và ngã sở này, tức là năm pháp sắc, v.v., chỉ giới hạn trong chừng ấy. Điều này đã được nói: 'Này các Tỳ khưu, khi có sắc, do duyên sắc, do chấp thủ sắc, tà kiến sanh khởi như sau: 'Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi'. Khi có thọ, có tưởng, có các hành, khi có thức, do duyên thức, do chấp thủ thức, tà kiến sanh khởi như sau: 'Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi'.' Do đó, vì đối tượng của sự chấp thủ ngã và ngã sở chỉ giới hạn trong chừng ấy, nên chỉ có năm uẩn được thuyết giảng. Và năm pháp uẩn khác như giới, v.v., đã được thuyết giảng, chúng cũng được bao gồm trong hành uẩn, nên chúng được thu nhiếp vào đây. Do đó, vì sự bao gồm các pháp khác, nên chỉ có năm uẩn được thuyết giảng. Như vậy, cần phải hiểu phương pháp quyết trạch về vấn đề không thiếu không thừa. 507. Upamātoti ettha hi gilānasālupamo rūpupādānakkhandho, gilānupamassa viññāṇupādānakkhandhassa vatthudvārārammaṇavasena nivāsaṭṭhānato. Gelaññupamo vedanupādānakkhandho, ābādhakattā. Gelaññasamuṭṭhānupamo saññupādānakkhandho, kāmasaññādivasena rāgādisampayuttavedanāsabbhāvā. Asappāyasevanupamo saṅkhārupādānakkhandho, vedanāgelaññassa nidānattā. ‘‘Vedanaṃ vedanatthāya abhisaṅkharontī’’ti (saṃ. ni. 3.79) hi vuttaṃ. Tathā ‘‘akusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ kāyaviññāṇaṃ uppannaṃ hoti dukkhasahagata’’nti (dha. sa. 556). Gilānupamo viññāṇupādānakkhandho, vedanāgelaññena aparimuttattā. Apica cārakakāraṇaaparādhakāraṇakārakaaparādhikupamā ete bhājanabhojanabyañjanaparivesakabhuñjakūpamā cāti evaṃ upamāto vinicchayanayo viññātabbo. 507. Về ví dụ: Ở đây, sắc thủ uẩn ví như bệnh xá, vì là nơi ở cho thức thủ uẩn, vốn ví như người bệnh, theo nghĩa là căn, môn và cảnh. Thọ thủ uẩn ví như bệnh tật, vì có tính chất gây đau khổ. Tưởng thủ uẩn ví như nguyên nhân sanh bệnh, vì do duyên dục tưởng, v.v., mà có sự hiện hữu của thọ tương ưng với tham, v.v. Hành thủ uẩn ví như việc dùng những thứ không thích hợp, vì là nguyên nhân của bệnh tật là thọ. Thật vậy, đã được nói: 'Họ tạo tác các hành vì mục đích cảm thọ'. Tương tự: 'Do hành động bất thiện đã làm, đã tích lũy, nên thức thân là quả dị thục sanh khởi, đi kèm với khổ'. Thức thủ uẩn ví như người bệnh, vì không thoát khỏi bệnh tật là thọ. Hơn nữa, chúng (các uẩn) này ví như nhà tù, sự tra tấn, tội lỗi, người tra tấn, và tội nhân; và cũng ví như bát, thức ăn, đồ ăn kèm, người phục vụ, và người ăn. Như vậy, cần phải hiểu phương pháp quyết trạch qua ví dụ. 508. Daṭṭhabbato dvidhāti saṅkhepato vitthārato cāti evaṃ dvidhā daṭṭhabbatopettha vinicchayanayo viññātabbo. Saṅkhepato hi pañcupādānakkhandhā āsīvisūpame (saṃ. ni. 4.238) vuttanayena ukkhittāsikapaccatthikato, bhārasuttavasena (saṃ. ni. 3.22) bhārato, khajjanīyapariyāyavasena (saṃ. ni. 3.79) khādakato, yamakasuttavasena (saṃ. ni. 3.85) aniccadukkhānattasaṅkhatavadhakato daṭṭhabbā. Vitthārato panettha pheṇapiṇḍo viya rūpaṃ daṭṭhabbaṃ, parimaddanāsahanato. Udakapubbuḷaṃ viya [Pg.110] vedanā, muhuttaramaṇīyato. Marīcikā viya saññā, vippalambhanato. Kadalikkhandho viya saṅkhārā, asārakato. Māyā viya viññāṇaṃ, vañcakato. Visesato ca suḷārampi ajjhattikaṃ rūpaṃ asubhanti daṭṭhabbaṃ. Vedanā tīhi dukkhatāhi avinimuttato dukkhāti. Saññāsaṅkhārā avidheyyato anattāti. Viññāṇaṃ udayabbayadhammato aniccanti daṭṭhabbaṃ. 508. Về việc cần được thấy theo hai cách: Ở đây, cần phải hiểu phương pháp quyết trạch cũng theo hai cách cần được thấy, tức là tóm tắt và chi tiết. Tóm tắt, năm thủ uẩn cần được thấy: theo phương pháp đã nói trong kinh Ví Dụ Rắn Độc, là kẻ thù với gươm giơ cao; theo kinh Gánh Nặng, là gánh nặng; theo bài kinh Khajjanīya, là kẻ ăn thịt; theo kinh Song Dụ, là vô thường, khổ, vô ngã, hữu vi, và kẻ sát nhân. Chi tiết, ở đây, sắc cần được thấy như bọt nước, vì không chịu được sự nắn bóp. Thọ như bong bóng nước, vì chỉ dễ chịu trong chốc lát. Tưởng như ảo ảnh, vì có tính lừa dối. Các hành như thân cây chuối, vì không có lõi. Thức như ảo thuật, vì có tính lừa gạt. Đặc biệt, sắc bên trong, dù là vi diệu, cũng cần được thấy là bất tịnh. Thọ, vì không thoát khỏi ba loại khổ, (cần được thấy) là khổ. Tưởng và các hành, vì không thể điều khiển, (cần được thấy) là vô ngã. Thức, vì có pháp sanh diệt, cần được thấy là vô thường. 509. Evaṃ passantassatthasiddhitoti evañca saṅkhepavitthāravasena dvidhā passato yā atthasiddhi hoti, tatopi vinicchayanayo viññātabbo. Seyyathidaṃ – saṅkhepato tāva pañcupādānakkhandhe ukkhittāsikapaccatthikādibhāvena passanto khandhehi na vihaññati. Vitthārato pana rūpādīni pheṇapiṇḍādisadisabhāvena passanto na asāresu sāradassī hoti. 509. Về sự thành tựu lợi ích cho người thấy như vậy: Và phương pháp quyết trạch cũng cần được hiểu từ sự thành tựu lợi ích có được cho người thấy theo hai cách, tóm tắt và chi tiết. Cụ thể là: Trước hết, về mặt tóm tắt, người thấy năm thủ uẩn như là kẻ thù với gươm giơ cao, v.v., thì không bị các uẩn làm tổn hại. Về mặt chi tiết, người thấy sắc, v.v., có bản chất giống như bọt nước, v.v., thì không thấy có lõi trong những thứ không có lõi. Visesato ca ajjhattikarūpaṃ asubhato passanto kabaḷīkārāhāraṃ parijānāti, asubhe subhanti vipallāsaṃ pajahati. Kāmoghaṃ uttarati, kāmayogena visaṃyujjati, kāmāsavena anāsavo hoti, abhijjhākāyaganthaṃ bhindati, kāmupādānaṃ na upādiyati. Và đặc biệt, người thấy sắc bên trong là bất tịnh thì liễu tri đoàn thực, từ bỏ điên đảo tưởng rằng cái bất tịnh là tịnh. Vị ấy vượt qua bộc lưu dục, thoát ly khỏi ách phược dục, trở nên vô lậu đối với dục lậu, phá vỡ thân triền tham ái, không chấp thủ vào dục thủ. Vedanaṃ dukkhato passanto phassāhāraṃ parijānāti, dukkhe sukhanti vipallāsaṃ pajahati, bhavoghaṃ uttarati, bhavayogena visaṃyujjati, bhavāsavena anāsavo hoti, byāpādakāyaganthaṃ bhindati, sīlabbatupādānaṃ na upādiyati. Người thấy thọ là khổ thì liễu tri xúc thực, từ bỏ điên đảo tưởng rằng cái khổ là lạc, vượt qua bộc lưu hữu, thoát ly khỏi ách phược hữu, trở nên vô lậu đối với hữu lậu, phá vỡ thân triền sân hận, không chấp thủ vào giới cấm thủ. Saññaṃ saṅkhāre ca anattato passanto manosañcetanāhāraṃ parijānāti, anattani attāti vipallāsaṃ pajahati, diṭṭhoghaṃ uttarati, diṭṭhiyogena visaṃyujjati, diṭṭhāsavena anāsavo hoti. Idaṃsaccābhinivesakāyaganthaṃ bhindati, attavādupādānaṃ na upādiyati. Người thấy tưởng và các hành là vô ngã thì liễu tri tư niệm thực, từ bỏ điên đảo tưởng rằng cái vô ngã là ngã, vượt qua bộc lưu kiến, thoát ly khỏi ách phược kiến, trở nên vô lậu đối với kiến lậu. Vị ấy phá vỡ thân triền chấp thủ 'chỉ đây là sự thật', không chấp thủ vào ngã luận thủ. Viññāṇaṃ aniccato passanto viññāṇāhāraṃ parijānāti, anicce niccanti vipallāsaṃ pajahati, avijjoghaṃ uttarati, avijjāyogena visaṃyujjati, avijjāsavena anāsavo hoti, sīlabbataparāmāsakāyaganthaṃ bhindati, diṭṭhupādānaṃ na upādiyati. Người thấy thức là vô thường thì liễu tri thức thực, từ bỏ điên đảo tưởng rằng cái vô thường là thường, vượt qua bộc lưu vô minh, thoát ly khỏi ách phược vô minh, trở nên vô lậu đối với vô minh lậu, phá vỡ thân triền giới cấm thủ, không chấp thủ vào kiến thủ. Evaṃ [Pg.111] mahānisaṃsaṃ, vadhakādivasena dassanaṃ yasmā; Tasmā khandhe dhīro, vadhakādivasena passeyyāti. Vì thấy theo cách của kẻ sát nhân, v.v., có lợi ích lớn như vậy; Do đó, bậc trí nên thấy các uẩn theo cách của kẻ sát nhân, v.v. Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge Như vậy, trong bộ Thanh Tịnh Đạo được soạn vì sự hoan hỷ của những người tốt Paññābhāvanādhikāre Trong phần tu tập trí tuệ Khandhaniddeso nāma Gọi là Phần Diễn Giải về Uẩn Cuddasamo paricchedo. Chương thứ mười bốn. 15. Āyatanadhātuniddeso 15. Phần Diễn Giải về Xứ và Giới Āyatanavitthārakathā Luận về sự diễn giải chi tiết các Xứ 510. Āyatanānīti [Pg.112] dvādasāyatanāni – cakkhāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ, manāyatanaṃ, dhammāyatananti. Tattha – 510. Các xứ là mười hai xứ – nhãn xứ, sắc xứ, nhĩ xứ, thanh xứ, tỷ xứ, hương xứ, thiệt xứ, vị xứ, thân xứ, xúc xứ, ý xứ, và pháp xứ. Trong ấy – Attha lakkhaṇa tāvatva, kama saṅkhepa vitthārā; Tathā daṭṭhabbato ceva, viññātabbo vinicchayo. Sự quyết trạch cần được biết rõ về: ý nghĩa, tướng, số lượng nhất định, thứ tự, tóm tắt, và chi tiết; cũng như về phương diện cần được thấy. Tattha visesato tāva cakkhatīti cakkhu, rūpaṃ assādeti vibhāveti cāti attho. Rūpayatīti rūpaṃ, vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho. Suṇātīti sotaṃ. Sappatīti saddo, udāhariyatīti attho. Ghāyatīti ghānaṃ. Gandhayatīti gandho. Attano vatthuṃ sūcayatīti attho. Jīvitaṃ avhayatīti jivhā. Rasanti taṃ sattāti raso, assādentīti attho. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti kāyo. Āyoti uppattideso. Phusiyatīti phoṭṭhabbaṃ. Munātīti mano. Attano lakkhaṇaṃ dhārentīti dhammā. Trong ấy, trước hết về ý nghĩa đặc biệt: ‘Nó thưởng thức’ nên gọi là nhãn (cakkhu); nghĩa là nó thưởng thức sắc hoặc làm cho sắc hiện rõ. ‘Nó biểu hiện’ nên gọi là sắc (rūpa); nghĩa là khi trải qua sự biến đổi của màu sắc, nó biểu lộ trạng thái trong tâm. ‘Nó nghe’ nên gọi là nhĩ (sota). ‘Nó được phát ra’ nên gọi là thanh (sadda); nghĩa là nó được nói lên. ‘Nó ngửi’ nên gọi là tỷ (ghāna). ‘Nó cho biết’ nên gọi là hương (gandha); nghĩa là nó chỉ ra vật chất của chính nó. ‘Nó gọi sự sống’ nên gọi là thiệt (jivhā). ‘Chúng sanh thưởng thức nó’ nên gọi là vị (rasa); nghĩa là họ nếm. ‘Là nơi sanh của các pháp hữu lậu đáng chê trách’ nên gọi là thân (kāyo). Āyo nghĩa là nơi sanh. ‘Nó được xúc chạm’ nên gọi là xúc (phoṭṭhabba). ‘Nó biết’ nên gọi là ý (mano). ‘Chúng mang đặc tính của riêng mình’ nên gọi là pháp (dhammā). 511. Avisesato pana āyatanato, āyānaṃ tananato, āyatassa ca nayanato āyatananti veditabbaṃ. Cakkhurūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādinā kiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti, vāyamantīti vuttaṃ hoti. Te ca āyabhūte dhamme etāni tanonti, vitthārentīti vuttaṃ hoti, idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayanteva, pavattayantīti vuttaṃ hoti. Iti sabbepime dhammā āyatanato, āyānaṃ tananato, āyatassa ca nayanato āyatanaṃ āyatananti vuccanti. 511. Còn về ý nghĩa tổng quát, nên hiểu là xứ (āyatana) vì: là nơi nỗ lực (āyatanato), vì làm bành trướng (tananato) những gì đi đến (āyānaṃ), và vì dẫn dắt (nayanato) cái dài (āyatassa). Thật vậy, trong nhãn và sắc v.v..., các pháp tâm và tâm sở có các cửa và đối tượng tương ứng ấy, do phận sự cảm thọ v.v... của riêng mình mà nỗ lực (āyatanti), tức là khởi sanh, cố gắng, phấn đấu. Và những pháp này làm bành trướng (tanonti), tức là làm khuếch trương, các pháp (tâm và tâm sở) đã sanh khởi ấy. Và chúng dẫn dắt (nayanteva), tức là làm cho tiếp diễn, khổ đau luân hồi này vốn vô cùng dài (āyataṃ) trong vòng luân hồi vô thủy, cho đến khi nào nó chưa chấm dứt. Do đó, tất cả các pháp này được gọi là xứ (āyatana) vì là nơi nỗ lực, vì làm bành trướng những gì đi đến, và vì dẫn dắt cái dài. 512. Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ veditabbaṃ. Tathā hi loke ‘‘issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti [Pg.113] vuccati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākaro. Sāsane pana ‘‘manoramme āyatane sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu (a. ni. 5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu (a. ni. 3.102) kāraṇaṃ. 512. Lại nữa, nên hiểu xứ (āyatana) có nghĩa là nơi ở (nivāsaṭṭhāna), nghĩa là mỏ (nguồn) (ākara), nghĩa là nơi hội họp (samosaraṇaṭṭhāna), nghĩa là nơi sanh trưởng (sañjātidesa), và nghĩa là nguyên nhân (kāraṇa). Thật vậy, ở đời, trong các câu như ‘issarāyatanaṃ vāsudevāyatanaṃ’ (nơi ở của thần Issara, nơi ở của thần Vāsudeva), nơi ở được gọi là āyatana. Trong các câu như ‘suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatanaṃ’ (mỏ vàng, mỏ bạc), mỏ (nguồn) được gọi là āyatana. Trong giáo pháp, trong các câu như ‘manoramme āyatane sevanti naṃ vihaṅgamā’ (trong nơi hội họp khả ái, các loài chim nương tựa vào nó), nơi hội họp được gọi là āyatana. Trong các câu như ‘dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatanaṃ’ (miền Dakkhiṇāpatha là nơi sanh trưởng của bò), nơi sanh trưởng được gọi là āyatana. Trong các câu như ‘tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’ (khi có nguyên nhân, vị ấy đạt đến khả năng chứng ngộ ngay tại đó), nguyên nhân được gọi là āyatana. Cakkhuādīsu cāpi te te cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo ca nesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ. Cakkhādīsu ca te ākiṇṇā tannissitattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayo nesaṃ ākaro. Cakkhādayo ca nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ, tattha tattha vatthudvārārammaṇavasena samosaraṇato. Cakkhādayo ca nesaṃ sañjātideso, tannissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito. Cakkhādayo ca nesaṃ kāraṇaṃ, tesaṃ abhāve abhāvatoti. Iti nivāsaṭṭhānaṭṭhena, ākaraṭṭhena, samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena, sañjātidesaṭṭhena, kāraṇaṭṭhenacāti imehipi kāraṇehi ete dhammā āyatanaṃ āyatananti vuccanti. Và trong nhãn v.v..., các pháp tâm và tâm sở ấy cũng cư ngụ, vì sự hiện hữu của chúng tùy thuộc vào đó; do vậy, nhãn v.v... là nơi ở (nivāsaṭṭhāna) của chúng. Và trong nhãn v.v..., các pháp ấy có rất nhiều, vì chúng nương tựa vào đó và lấy đó làm đối tượng; do vậy, nhãn v.v... là nguồn (ākaro) của chúng. Và nhãn v.v... là nơi hội họp (samosaraṇaṭṭhāna) của chúng, vì chúng hội họp tại đó theo cách là vật, là cửa, và là đối tượng. Và nhãn v.v... là nơi sanh trưởng (sañjātideso) của chúng, vì chúng sanh khởi ngay tại đó do có chúng làm nơi nương và đối tượng. Và nhãn v.v... là nguyên nhân (kāraṇa) của chúng, vì khi không có chúng thì các pháp ấy cũng không có. Do đó, vì những lý do này – nghĩa là nơi ở, nghĩa là nguồn, nghĩa là nơi hội họp, nghĩa là nơi sanh trưởng, và nghĩa là nguyên nhân – các pháp này được gọi là xứ (āyatana). Tasmā yathāvuttena atthena cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ…pe… dhammā ca te āyatanañcāti dhammāyatananti evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayo. Do đó, theo ý nghĩa đã được trình bày, nó là nhãn (cakkhu) và nó là xứ (āyatana), nên gọi là nhãn xứ (cakkhāyatana)... v.v... chúng là các pháp (dhammā) và chúng là xứ (āyatana), nên gọi là pháp xứ (dhammāyatananti). Như vậy, trước hết, sự quyết trạch ở đây cần được biết rõ về mặt ý nghĩa. 513. Lakkhaṇāti cakkhādīnaṃ lakkhaṇatopettha viññātabbo vinicchayo. Tāni ca pana tesaṃ lakkhaṇāni khandhaniddese vuttanayeneva veditabbāni. 513. Về tướng: Sự quyết trạch ở đây cũng cần được biết rõ về tướng của nhãn v.v... Và các tướng ấy của chúng nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong phần Diễn giải về Uẩn. Tāvatvatoti tāvabhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – cakkhādayopi hi dhammā eva, evaṃ sati dhammāyatanamicceva avatvā kasmā dvādasāyatanānīti vuttānīti ce. Chaviññāṇakāyuppattidvārārammaṇavavatthānato idha channaṃ viññāṇakāyānaṃ dvārabhāvena ārammaṇabhāvena ca vavatthānato ayametesaṃ bhedo hotīti dvādasa vuttāni, cakkhuviññāṇavīthipariyāpannassa hi viññāṇakāyassa cakkhāyatanameva uppattidvāraṃ, rūpāyatanameva cārammaṇaṃ, tathā itarāni itaresaṃ. Chaṭṭhassa pana bhavaṅgamanasaṅkhāto manāyatanekadesova uppattidvāraṃ, asādhāraṇameva ca dhammāyatanaṃ ārammaṇanti[Pg.114]. Iti channaṃ viññāṇakāyānaṃ uppattidvārārammaṇavavatthānato dvādasa vuttānīti evamettha tāvatvato viññātabbo vinicchayo. Về số lượng nhất định: là do có số lượng chừng ấy. Điều này được nói đến như sau: Thật vậy, nhãn v.v... cũng chính là các pháp. Nếu vậy, tại sao không chỉ nói là pháp xứ mà lại nói là mười hai xứ? (Đáp:) Do sự phân định cửa và đối tượng cho sự sanh khởi của sáu thân thức. Ở đây, do sự phân định theo phương diện là cửa và là đối tượng của sáu thân thức, nên có sự phân chia này của chúng, vì vậy mười hai xứ được nói đến. Thật vậy, đối với thân thức thuộc lộ trình nhãn thức, nhãn xứ chính là cửa sanh khởi, và sắc xứ chính là đối tượng. Tương tự như vậy, các xứ khác đối với các thân thức khác. Nhưng đối với thân thức thứ sáu, một phần của ý xứ được gọi là tâm hộ kiếp chính là cửa sanh khởi, và pháp xứ là đối tượng riêng biệt. Do đó, vì sự phân định cửa và đối tượng cho sự sanh khởi của sáu thân thức, mười hai xứ được nói đến. Như vậy, sự quyết trạch ở đây cần được biết rõ về mặt số lượng nhất định. 514. Kamatoti idhāpi pubbe vuttesu uppattikkamādīsu desanākkamova yujjati. Ajjhattikesu hi āyatanesu sanidassanasappaṭighavisayattā cakkhāyatanaṃ pākaṭanti paṭhamaṃ desitaṃ, tato anidassanasappaṭighavisayāni sotāyatanādīni. Atha vā dassanānuttariyasavanānuttariyahetubhāvena bahūpakārattā ajjhattikesu cakkhāyatanasotāyatanāni paṭhamaṃ desitāni, tato ghānāyatanādīni tīṇi, pañcannampi gocaravisayattā ante manāyatanaṃ, cakkhāyatanādīnaṃ pana gocarattā tassa tassa antarantarāni bāhiresu rūpāyatanādīni. Apica viññāṇuppattikāraṇavavatthānatopi ayametesaṃ kamo veditabbo. Vuttañhetaṃ ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ…pe… manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇa’’nti (ma. ni. 3.421; saṃ. ni. 2.43). Evaṃ kamatopettha viññātabbo vinicchayo. 514. Về thứ tự, ở đây cũng vậy, trong số các thứ tự như thứ tự sanh khởi v.v... đã được nói đến trước đây, chỉ có thứ tự thuyết giảng là thích hợp. Thật vậy, trong các nội xứ, do có đối tượng là sắc vừa có thể thấy vừa có va chạm, nên nhãn xứ là hiển nhiên, vì thế được thuyết giảng trước tiên; sau đó là nhĩ xứ v.v... có đối tượng không thể thấy nhưng có va chạm. Hoặc là, do có nhiều sự hỗ trợ qua việc là nhân cho sự thấy vô thượng và sự nghe vô thượng, nên trong các nội xứ, nhãn xứ và nhĩ xứ được thuyết giảng trước tiên; sau đó là ba xứ: tỷ xứ v.v...; do là đối tượng hành xứ của cả năm (giác quan), nên ý xứ (được thuyết) ở cuối cùng. Lại nữa, do là hành xứ của nhãn xứ v.v..., nên trong các ngoại xứ, sắc xứ v.v... (được thuyết) ngay sau mỗi xứ tương ứng. Hơn nữa, thứ tự này của chúng cũng nên được hiểu theo sự phân định về nhân sanh khởi của thức. Điều này đã được nói: “Do duyên nhãn và sắc, nhãn thức sanh khởi… do duyên ý và pháp, ý thức sanh khởi”. Như vậy, sự quyết đoán ở đây nên được hiểu theo thứ tự. 515. Saṅkhepavitthārāti saṅkhepato hi manāyatanassa ceva dhammāyatanekadesassa ca nāmena tadavasesānañca āyatanānaṃ rūpena saṅgahitattā dvādasāpi āyatanāni nāmarūpamattameva honti. Vitthārato pana ajjhattikesu tāva cakkhāyatanaṃ jātivasena cakkhupasādamattameva, paccayagatinikāyapuggalabhedato pana anantappabhedaṃ. Tathā sotāyatanādīni cattāri. Manāyatanaṃ kusalākusalavipākakiriyaviññāṇabhedena ekūnanavutippabhedaṃ ekavīsuttarasatappabhedañca. Vatthupaṭipadādibhedato pana anantappabhedaṃ. Rūpasaddagandharasāyatanāni visabhāgapaccayādibhedato anantappabhedāni. Phoṭṭhabbāyatanaṃ pathavīdhātutejodhātuvāyodhātuvasena tippabhedaṃ. Paccayādibhedato anekappabhedaṃ. Dhammāyatanaṃ vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhasukhumarūpanibbānānaṃ sabhāvanānattabhedato anekappabhedanti. Evaṃ saṅkhepavitthārā viññātabbo vinicchayo. 515. Về tóm tắt và chi tiết, thật vậy, về mặt tóm tắt, do ý xứ và một phần của pháp xứ được bao gồm bởi danh, và các xứ còn lại được bao gồm bởi sắc, nên tất cả mười hai xứ chỉ là danh và sắc mà thôi. Còn về mặt chi tiết, trước hết, trong các nội xứ, nhãn xứ về phương diện chủng loại chỉ là sắc thần kinh nhãn mà thôi, nhưng về phương diện sai khác do duyên, thú, bộ loại, và cá nhân thì có vô số sai biệt. Bốn xứ nhĩ xứ v.v... cũng tương tự. Ý xứ có tám mươi chín loại hoặc một trăm hai mươi mốt loại do sự sai khác của các thức thiện, bất thiện, quả, và duy tác. Nhưng về phương diện sai khác do vật, đạo hành v.v... thì có vô số sai biệt. Sắc xứ, thanh xứ, hương xứ, vị xứ có vô số sai biệt do sự sai khác của các duyên không tương đồng v.v... Xúc xứ có ba loại theo địa đại, hỏa đại, và phong đại. Do sự sai khác của duyên v.v... thì có nhiều sai biệt. Pháp xứ có nhiều sai biệt do sự sai khác về tự tánh và tính đa dạng của thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, sắc tế, và Niết-bàn. Như vậy, sự quyết đoán nên được hiểu theo cách tóm tắt và chi tiết. 516. Daṭṭhabbatoti ettha pana sabbāneva saṅkhatāni āyatanāni anāgamanato aniggamanato ca daṭṭhabbāni. Na hi tāni pubbe udayā kutoci āgacchanti, napi uddhaṃ vayā kuhiñci gacchanti, atha kho pubbe udayā appaṭiladdhasabhāvāni[Pg.115], uddhaṃ vayā paribhinnasabhāvāni, pubbantāparantavemajjhe paccayāyattavuttitāya avasāni pavattanti. Tasmā anāgamanato aniggamanato ca daṭṭhabbāni. Tathā nirīhakato abyāpārato ca. Na hi cakkhurūpādīnaṃ evaṃ hoti ‘‘aho vata amhākaṃ sāmaggiyaṃ viññāṇaṃ nāma uppajjeyyā’’ti, na ca tāni viññāṇuppādanatthaṃ dvārabhāvena vatthubhāvena ārammaṇabhāvena vā īhanti, na byāpāramāpajjanti, atha kho dhammatāvesā, yaṃ cakkhurūpādisāmaggiyaṃ cakkhuviññāṇādīni sambhavantīti. Tasmā nirīhakato abyāpārato ca daṭṭhabbāni. Apica ajjhattikāni suññagāmo viya daṭṭhabbāni, dhuvasubhasukhattabhāvavirahitattā. Bāhirāni gāmaghātakacorā viya, ajjhattikānaṃ abhighātakattā. Vuttañhetaṃ ‘‘cakkhu, bhikkhave, haññati manāpāmanāpehi rūpehī’’ti vitthāro. Apica ajjhattikāni cha pāṇakā viya daṭṭhabbāni, bāhirāni tesaṃ gocarā viyāti. Evamettha daṭṭhabbato viññātabbo vinicchayo. 516. Về cách nên được thấy, ở đây, tất cả các xứ hữu vi nên được thấy là không đến và không đi. Thật vậy, chúng không từ đâu đến trước khi sanh khởi, cũng không đi về đâu sau khi hoại diệt. Mà đúng hơn, trước khi sanh khởi, chúng chưa có được tự tánh; sau khi hoại diệt, chúng có tự tánh đã bị phá vỡ. Ở giữa điểm đầu và điểm cuối, chúng diễn tiến do phụ thuộc vào duyên, không có quyền tự chủ. Vì thế, chúng nên được thấy là không đến và không đi. Tương tự, (chúng nên được thấy là) không nỗ lực và không hoạt động. Thật vậy, nhãn và sắc v.v... không có ý nghĩ như vầy: “Ồ, mong sao khi chúng ta gặp nhau, thức sẽ sanh khởi”, và chúng cũng không cố gắng, không tham gia vào hoạt động để làm sanh khởi thức, dù là với vai trò cửa, vật, hay đối tượng. Mà đúng hơn, đây chỉ là một pháp tánh tự nhiên, rằng khi có sự gặp gỡ của nhãn và sắc v.v..., nhãn thức v.v... sanh khởi. Vì thế, chúng nên được thấy là không nỗ lực và không hoạt động. Hơn nữa, các nội xứ nên được thấy như một ngôi làng trống không, vì chúng không có các tánh thường, tịnh, lạc, ngã. Các ngoại xứ (nên được thấy) như những tên cướp phá làng, vì chúng tấn công các nội xứ. Điều này đã được nói: “Này các Tỳ khưu, nhãn bị tổn hại bởi các sắc khả ý và bất khả ý”... phần chi tiết. Hơn nữa, các nội xứ nên được thấy như sáu con vật, các ngoại xứ như là địa hạt của chúng. Như vậy, sự quyết đoán ở đây nên được hiểu theo cách nên được thấy. Idaṃ tāva āyatanānaṃ vitthārakathāmukhaṃ. Đây là phần mở đầu cho bài giảng chi tiết về các xứ. Dhātuvitthārakathā Bài giảng chi tiết về các giới. 517. Tadanantarā pana dhātuyoti aṭṭhārasa dhātuyo – cakkhudhātu, rūpadhātu, cakkhuviññāṇadhātu, sotadhātu, saddadhātu, sotaviññāṇadhātu, ghānadhātu, gandhadhātu, ghānaviññāṇadhātu, jivhādhātu, rasadhātu, jivhāviññāṇadhātu, kāyadhātu, phoṭṭhabbadhātu, kāyaviññāṇadhātu, manodhātu, dhammadhātu, manoviññāṇadhātūti. Tattha – 517. Lại nữa, kế sau đó là các giới. Có mười tám giới: nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới, nhĩ giới, thanh giới, nhĩ thức giới, tỷ giới, hương giới, tỷ thức giới, thiệt giới, vị giới, thiệt thức giới, thân giới, xúc giới, thân thức giới, ý giới, pháp giới, ý thức giới. Trong đó – Atthato lakkhaṇādīhi, kama tāvatvasaṅkhato; Paccayā atha daṭṭhabbā, veditabbo vinicchayo. Sự quyết đoán nên được hiểu: theo ý nghĩa, theo đặc tính v.v...; theo thứ tự, số lượng, và sự đếm; theo duyên; và theo cách nên được thấy. Tattha atthatoti cakkhatīti cakkhu. Rūpayatīti rūpaṃ. Cakkhussa viññāṇaṃ cakkhuviññāṇanti evamādinā tāva nayena cakkhādīnaṃ visesatthato veditabbo vinicchayo. Avisesena pana vidahati, dhīyate, vidhānaṃ, vidhīyate etāya, ettha vā dhīyatīti dhātu. Lokiyā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā suvaṇṇarajatādidhātuyo viya suvaṇṇarajatādiṃ, anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti. Bhārahārehi ca bhāro viya, sattehi [Pg.116] dhīyante, dhāriyantīti attho. Dukkhavidhānamattameva cesā, avasavattanato. Etāhi ca karaṇabhūtāhi saṃsāradukkhaṃ sattehi anuvidhīyati. Tathāvihitañca taṃ etāsveva dhīyati, ṭhapiyatīti attho. Iti cakkhādīsu ekeko dhammo yathāsambhavaṃ vidahati, dhīyatītiādinā atthavasena dhātūti vuccati. Trong đó, về ý nghĩa: vì nó làm hiển lộ, nên gọi là nhãn (cakkhu). Vì nó biểu hiện, nên gọi là sắc (rūpa). Cái biết của nhãn là nhãn thức. Trước hết, sự quyết đoán nên được hiểu theo ý nghĩa đặc thù của nhãn v.v... theo cách như vậy. Còn về ý nghĩa không đặc thù, vì nó sắp đặt (vidahati), vì nó được mang giữ (dhīyate), vì nó là sự sắp đặt (vidhānaṃ), vì các pháp được sắp đặt bởi nó (vidhīyate etāya), hoặc vì các pháp được đặt vào trong nó (ettha vā dhīyati), nên gọi là giới (dhātu). Thật vậy, các giới thuộc về thế gian, sau khi được xác lập với vai trò là nhân, chúng sắp đặt các loại khổ đau đa dạng trong luân hồi, giống như các quặng vàng, bạc v.v... tạo ra vàng, bạc. Và chúng được các chúng sanh mang giữ, giống như gánh nặng được người mang vác mang giữ; đó là ý nghĩa. Và đây chỉ là sự sắp đặt của khổ, vì nó không diễn tiến theo ý muốn. Và bởi các giới này, vốn là công cụ, khổ luân hồi được các chúng sanh sắp đặt theo. Và cái khổ được sắp đặt như vậy lại được đặt vào, được thiết lập trong chính các giới này; đó là ý nghĩa. Như vậy, trong nhãn v.v..., mỗi một pháp, tùy theo sự thích hợp, được gọi là 'giới' theo ý nghĩa "nó sắp đặt", "nó được mang giữ" v.v... 518. Apica yathā titthiyānaṃ attā nāma sabhāvato natthi, na evametā, etā pana attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo. Yathā loke vicittā haritālamanosilādayo selāvayavā dhātuyoti vuccanti, evametāpi dhātuyo viya dhātuyo. Vicittā hete ñāṇañeyyāvayavāti. Yathā vā sarīrasaṅkhātassa samudāyassa avayavabhūtesu rasasoṇitādīsu aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnesu dhātusamaññā, evametesupi pañcakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa avayavesu dhātusamaññā veditabbā. Aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnā hete cakkhādayoti. Apica dhātūti nijjīvamattassevetaṃ adhivacanaṃ. Tathā hi bhagavā ‘‘cha dhāturo ayaṃ bhikkhu puriso’’tiādīsu (ma. ni. 3.344) jīvasaññāsamūhananatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti. 518. Lại nữa, giống như tự ngã được gọi tên của các ngoại đạo là không có theo tự tánh, các pháp này không phải như vậy. Trái lại, các pháp này mang giữ (dhārenti) tự tánh của mình, vì vậy được gọi là các giới (dhātuyo). Giống như ở thế gian, các thành phần của đá đa dạng như hùng hoàng, thư hoàng v.v... được gọi là các khoáng chất (dhātu), cũng vậy, các pháp này giống như các khoáng chất nên được gọi là các giới. Bởi vì các pháp này là những thành phần đa dạng của trí và đối tượng được biết. Hoặc giống như trong tập hợp được gọi là thân thể, ở các thành phần là tinh chất, máu v.v... được phân định bởi các đặc tính khác nhau, có danh xưng là giới, cũng vậy, ở các pháp này là những thành phần của tự thể được gọi là năm uẩn, danh xưng là giới cần được hiểu như vậy. Bởi vì các pháp này là nhãn v.v... được phân định bởi các đặc tính khác nhau. Lại nữa, ‘giới’ này là tên gọi của thực thể chỉ là vô tri vô giác. Thật vậy, trong các bài kinh như: “Này Tỳ khưu, con người này gồm có sáu giới” v.v..., Đức Thế Tôn đã thuyết giảng về giới với mục đích để nhổ lên tri giác về sinh mạng. Tasmā yathāvuttena atthena cakkhu ca taṃ dhātu ca cakkhudhātu…pe… manoviññāṇañca taṃ dhātu ca manoviññāṇadhātūti. Evaṃ tāvettha atthato veditabbo vinicchayo. Do đó, theo ý nghĩa đã được nói, đó là nhãn và đó là giới, nên là nhãn giới... cho đến... đó là ý thức và đó là giới, nên là ý thức giới. Như vậy, trước tiên ở đây sự phân tích cần được hiểu theo ý nghĩa. 519. Lakkhaṇāditoti cakkhādīnaṃ lakkhaṇāditopettha veditabbo vinicchayo. Tāni ca pana nesaṃ lakkhaṇādīni khandhaniddese vuttanayeneva veditabbāni. 519. Về ‘theo tướng v.v...’: Ở đây, sự phân tích cần được hiểu theo tướng v.v... của nhãn v.v... Và các tướng v.v... của chúng cần được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần giải về uẩn. Kamatoti idhāpi pubbe vuttesu uppattikkamādīsu desanākkamova yujjati. So ca panāyaṃ hetuphalānupubbavavatthānavasena vutto. Cakkhudhātu rūpadhātūti idañhi dvayaṃ hetu, cakkhuviññāṇadhātūti phalaṃ. Evaṃ sabbattha. Về ‘theo thứ tự’: Ở đây, trong các thứ tự về sự sanh khởi v.v... đã được nói trước đây, chỉ có thứ tự thuyết giảng là thích hợp. Và thứ tự thuyết giảng này được nói theo cách xác định tuần tự nhân và quả. Thật vậy, hai pháp này là nhãn giới và sắc giới là nhân, nhãn thức giới là quả. Tương tự trong tất cả các trường hợp. 520. Tāvatvatoti [Pg.117] tāvabhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – tesu tesu hi suttābhidhammappadesesu ‘‘ābhādhātu, subhadhātu, ākāsānañcāyatanadhātu, viññāṇañcāyatanadhātu, ākiñcaññāyatanadhātu, nevasaññānāsaññāyatanadhātu, saññāvedayitanirodhadhātu’’ (saṃ. ni. 2.95), ‘‘kāmadhātu, byāpādadhātu, vihiṃsādhātu, nekkhammadhātu, abyāpādadhātu, avihiṃsādhātu’’ (vibha. 182; dī. ni. 3.305; ma. ni. 3.125), ‘‘sukhadhātu, dukkhadhātu, somanassadhātu, domanassadhātu, upekkhādhātu, avijjādhātu’’ (vibha. 180; ma. ni. 3.125), ‘‘ārambhadhātu, nikkamadhātu, parakkamadhātu’’ (saṃ. ni. 5.183), ‘‘hīnadhātu, majjhimadhātu, paṇītadhātu’’ (dī. ni. 3.305), ‘‘pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu (dī. ni. 3.311), ākāsadhātu, viññāṇadhātu’’ (ma. ni. 3.125; vibha. 172), ‘‘saṅkhatadhātu, asaṅkhatadhātu’’ (ma. ni. 3.125), ‘‘anekadhātu nānādhātu loko’’ti (dī. ni. 2.366; ma. ni. 1.148) evamādayo aññāpi dhātuyo dissanti. Evaṃ sati sabbāsaṃ vasena paricchedaṃ akatvā kasmā aṭṭhārasāti ayameva paricchedo katoti ce. Sabhāvato vijjamānānaṃ sabbadhātūnaṃ tadantogadhattā. 520. Về ‘do có chừng ấy’: Tức là do trạng thái có chừng ấy. Điều này được nói đến là: Thật vậy, trong các đoạn Kinh và Vi Diệu Pháp đó đây, các giới khác cũng được thấy, chẳng hạn như: ‘quang giới, tịnh giới, không vô biên xứ giới, thức vô biên xứ giới, vô sở hữu xứ giới, phi tưởng phi phi tưởng xứ giới, diệt thọ tưởng giới’, ‘dục giới, sân giới, hại giới, xuất ly giới, vô sân giới, vô hại giới’, ‘lạc giới, khổ giới, hỷ giới, ưu giới, xả giới, vô minh giới’, ‘cần tinh tấn giới, xuất gia giới, tinh cần giới’, ‘hạ giới, trung giới, thượng giới’, ‘địa giới, thủy giới, hỏa giới, phong giới, không giới, thức giới’, ‘hữu vi giới, vô vi giới’, ‘thế gian có nhiều giới, có nhiều loại giới khác nhau’. Khi là như vậy, nếu có người hỏi: ‘Tại sao sự phân định chỉ được thực hiện là mười tám này mà không thực hiện sự phân định theo tất cả các giới?’ (Câu trả lời là:) Do tất cả các giới đang hiện hữu theo tự tánh đều được bao gồm trong các giới ấy. Rūpadhātuyeva hi ābhādhātu, subhadhātu pana rūpādipaṭibaddhā. Kasmā, subhanimittattā. Subhanimittañhi subhadhātu. Tañca rūpādivinimuttaṃ na vijjati. Kusalavipākārammaṇā vā rūpādayo eva subhadhātūti rūpādimattamevesā. Ākāsānañcāyatanadhātuādīsu cittaṃ manoviññāṇadhātuyeva, sesā dhammadhātu. Saññāvedayitanirodhadhātu pana sabhāvato natthi. Dhātudvayanirodhamattameva hi sā. Thật vậy, quang giới chính là sắc giới. Còn tịnh giới thì liên quan đến sắc v.v... Tại sao? Vì là tịnh tướng. Thật vậy, tịnh tướng là tịnh giới. Và tướng ấy không tồn tại tách rời khỏi sắc v.v... Hoặc, sắc v.v... là đối tượng của quả thiện chính là tịnh giới, do đó tịnh giới này chỉ là sắc v.v... mà thôi. Trong không vô biên xứ giới v.v..., tâm chính là ý thức giới, các pháp còn lại là pháp giới. Còn diệt thọ tưởng giới thì không có theo tự tánh. Thật vậy, nó chỉ là sự diệt tận của hai giới. Kāmadhātu dhammadhātumattaṃ vā hoti. Yathāha – ‘‘tattha katamā kāmadhātu? Kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo’’ti (vibha. 182). Aṭṭhārasāpi vā dhātuyo. Yathāha – ‘‘heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattī deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ, ayaṃ vuccati kāmadhātū’’ti (vibha. 182). Dục giới có khi chỉ là pháp giới. Như có lời dạy: ‘Trong ấy, thế nào là dục giới? Tầm, tứ, tà tư duy liên quan đến dục.’ Hoặc cũng là mười tám giới. Như có lời dạy: ‘Sau khi lấy địa ngục Vô Gián làm giới hạn ở phía dưới, và bao gồm các vị trời ở cõi Tha Hóa Tự Tại ở phía trên, trong khoảng giữa ấy, các uẩn, giới, xứ, sắc, thọ, tưởng, hành, thức nào thuộc về nơi ấy, bao gồm trong nơi ấy, đây được gọi là dục giới.’ Nekkhammadhātu [Pg.118] dhammadhātu eva, ‘‘sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātū’’ti (vibha. 182) vacanato manoviññāṇadhātupi hotiyeva. Byāpādavihiṃsā-abyāpāda-avihiṃsāsukha-dukkha-somanassa-domanassupekkhā-avijjāārambha-nikkama-parakkamadhātuyo dhammadhātuyeva. Xuất ly giới chính là pháp giới. Do có lời dạy: ‘Tất cả các pháp thiện là xuất ly giới,’ nên ý thức giới cũng là (xuất ly giới). Các giới sân, hại, vô sân, vô hại, lạc, khổ, hỷ, ưu, xả, vô minh, cần tinh tấn, xuất gia, tinh cần đều chính là pháp giới. Hīnamajjhimapaṇītadhātuyo aṭṭhārasa dhātumattameva. Hīnā hi cakkhādayo hīnā dhātu, majjhimapaṇītā majjhimā ceva paṇītā ca. Nippariyāyena pana akusalā dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo hīnadhātu, lokiyā kusalābyākatā ubhopi cakkhudhātuādayo ca majjhimadhātu, lokuttarā pana dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo paṇītadhātu. Các giới hạ, trung, và thượng chỉ là mười tám giới. Thật vậy, nhãn v.v... hạ liệt là hạ giới; nhãn v.v... trung bình và ưu việt là trung giới và thượng giới. Tuy nhiên, theo nghĩa đen, pháp giới và ý thức giới bất thiện là hạ giới; cả hai (pháp giới và ý thức giới) thuộc thế gian thiện và vô ký, cùng với nhãn giới v.v... là trung giới; còn pháp giới và ý thức giới siêu thế là thượng giới. Pathavītejovāyodhātuyo phoṭṭhabbadhātuyeva, āpodhātu ākāsadhātu ca dhammadhātuyeva. Viññāṇadhātu cakkhuviññāṇādisattaviññāṇadhātusaṅkhepoyeva. Địa giới, hỏa giới, và phong giới chính là xúc giới. Thủy giới và không giới chính là pháp giới. Thức giới chỉ là sự tóm tắt của bảy thức giới bắt đầu từ nhãn thức. Sattarasa dhātuyo dhammadhātuekadeso ca saṅkhatadhātu, asaṅkhatā pana dhātu dhammadhātuekadesova. Anekadhātunānādhātuloko pana aṭṭhārasa dhātuppabhedamattamevāti. Iti sabhāvato vijjamānānaṃ sabbadhātūnaṃ tadantogadhattā aṭṭhāraseva vuttāti. Mười bảy giới và một phần của pháp giới là hữu vi giới. Còn vô vi giới chỉ là một phần của pháp giới. ‘Thế gian có nhiều giới, có nhiều loại giới khác nhau’ chỉ là sự phân loại của mười tám giới. Như vậy, do tất cả các giới đang hiện hữu theo tự tánh đều được bao gồm trong các giới ấy, nên chỉ có mười tám giới được nói đến. 521. Apica vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññīnaṃ saññāsamūhananatthampi aṭṭhāraseva vuttā. Santi hi sattā vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññino, tesaṃ cakkhusotaghānajivhākāyamanodhātumanoviññāṇadhātubhedena tassa anekataṃ cakkhurūpādipaccayāyattavuttitāya aniccatañca pakāsetvā dīgharattānusayitaṃ jīvasaññaṃ samūhanitukāmena bhagavatā aṭṭhārasa dhātuyo pakāsitā. Kiñca bhiyyo tathā veneyyajjhāsayavasena ca. Ye ca imāya anatisaṅkhepavitthārāya desanāya veneyyasattā, tadajjhāsayavasena ca aṭṭhāraseva pakāsitā. 521. Lại nữa, cũng vì mục đích nhổ bật tà tưởng của những người có tưởng về sinh mạng (jīvasaññīnaṃ) trong thức (viññāṇa) có bản chất nhận biết, nên chỉ có mười tám (giới) được nói đến. Thật vậy, có những chúng sanh có tưởng về sinh mạng trong thức có bản chất nhận biết. Đối với họ, Đức Thế Tôn, với mong muốn nhổ bật tưởng về sinh mạng đã ngủ ngầm từ lâu, đã tuyên thuyết mười tám giới, sau khi đã chỉ rõ tính đa dạng (anekataṃ) của thức ấy qua sự phân biệt thành nhãn thức giới, nhĩ thức giới, tỷ thức giới, thiệt thức giới, thân thức giới, ý giới và ý thức giới, và tính vô thường (aniccataṃ) của nó do sự vận hành phụ thuộc vào các duyên như mắt, sắc, v.v. Hơn nữa, cũng vậy, là do tùy theo khuynh hướng của chúng sanh cần được giáo hóa. Và những chúng sanh nào cần được giáo hóa bằng bài pháp không quá vắn tắt cũng không quá rộng rãi này, thì cũng do tùy theo khuynh hướng của họ mà chỉ có mười tám giới được tuyên thuyết. Saṅkhepavitthāranayena tathā tathā hi,Dhammaṃ pakāsayati esa yathā yathāssa; Saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena,Veneyyasattahadayesu tamo payātīti. Bởi vì, Ngài (Đức Phật) thuyết giảng Pháp theo phương pháp vắn tắt và rộng rãi như thế nào, mà do đó bóng tối (vô minh) trong tâm của chúng sanh cần được giáo hóa, bị phá tan bởi oai lực của Chánh pháp, liền bị tiêu diệt trong khoảnh khắc. Evamettha tāvatvato veditabbo vinicchayo. Như vậy, ở đây, sự quyết trạch cần được hiểu theo phương diện số lượng là có chừng ấy. 522. Saṅkhatoti [Pg.119] cakkhudhātu tāva jātito eko dhammotveva saṅkhaṃ gacchati cakkhupasādavasena, tathā sotaghānajivhākāyarūpasaddagandharasadhātuyo sotappasādādivasena, phoṭṭhabbadhātu pana pathavītejovāyovasena tayo dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Cakkhuviññāṇadhātu kusalākusalavipākavasena dve dhammāti saṅkhaṃ gacchati, tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇadhātuyo. Manodhātu pana pañcadvārāvajjanakusalākusalavipākasampaṭicchanavasena tayo dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Dhammadhātu tiṇṇaṃ arūpakkhandhānaṃ soḷasannaṃ sukhumarūpānaṃ asaṅkhatāya ca dhātuyā vasena vīsati dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Manoviññāṇadhātu sesakusalākusalābyākataviññāṇavasena chasattati dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Evamettha saṅkhatopi veditabbo vinicchayo. 522. Về phương diện được đếm (saṅkhato): Trước hết, nhãn giới (cakkhudhātu), về phương diện chủng loại (jātito), được kể là một pháp duy nhất, tức là nhãn tịnh sắc (cakkhupasāda). Tương tự, các giới nhĩ, tỷ, thiệt, thân, sắc, thanh, hương, vị được kể (là một pháp) theo cách của nhĩ tịnh sắc, v.v. Còn xúc giới (phoṭṭhabbadhātu) thì được kể là ba pháp theo cách của địa đại, hỏa đại, phong đại. Nhãn thức giới được kể là hai pháp theo cách của quả thiện và quả bất thiện. Tương tự đối với các giới nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức. Còn ý giới (manodhātu) được kể là ba pháp theo cách của ngũ môn hướng tâm, quả thiện tiếp thâu và quả bất thiện tiếp thâu. Pháp giới (dhammadhātu) được kể là hai mươi pháp theo cách của ba vô sắc uẩn, mười sáu sắc tế, và vô vi giới. Ý thức giới (manoviññāṇadhātu) được kể là bảy mươi sáu pháp theo cách của các thức còn lại thuộc thiện, bất thiện, và vô ký. Như vậy, ở đây, sự quyết trạch cũng cần được hiểu theo phương diện được đếm. 523. Paccayāti ettha ca cakkhudhātu tāva cakkhuviññāṇadhātuyā vippayuttapurejātaatthiavigatanissayindriyapaccayānaṃ vasena chahi paccayehi paccayo hoti, rūpadhātu purejātaatthiavigatārammaṇapaccayānaṃ vasena catūhi paccayehi paccayo hoti. Evaṃ sotaviññāṇadhātuādīnaṃ sotadhātusaddadhātuādayo. Pañcannaṃ pana nesaṃ āvajjanamanodhātu anantarasamanantaranatthivigatānantarūpanissayavasena pañcahi paccayehi paccayo hoti, tā ca pañcapi sampaṭicchanamanodhātuyā. Tathā sampaṭicchanamanodhātu santīraṇamanoviññāṇadhātuyā, sā ca voṭṭhabbanamanoviññāṇadhātuyā, voṭṭhabbanamanoviññāṇadhātu ca javanamanoviññāṇadhātuyā. Javanamanoviññāṇadhātu pana anantarāya javanamanoviññāṇadhātuyā tehi ceva pañcahi āsevanapaccayena cāti chahi paccayehi paccayo hoti. Esa tāva pañcadvāre nayo. 523. Về phương diện duyên (paccaya): Ở đây, trước hết, nhãn giới (cakkhudhātu) là duyên cho nhãn thức giới (cakkhuviññāṇadhātu) bằng sáu duyên theo cách của các duyên bất tương ưng, sanh trước, hiện hữu, bất ly, y chỉ, và quyền. Sắc giới (rūpadhātu) là duyên (cho nhãn thức giới) bằng bốn duyên theo cách của các duyên sanh trước, hiện hữu, bất ly, và sở duyên. Tương tự, nhĩ giới, thanh giới, v.v., (là duyên) cho nhĩ thức giới, v.v. Còn đối với năm thức ấy, ý giới hướng tâm (āvajjanamanodhātu) là duyên bằng năm duyên theo cách của vô gián, đẳng vô gián, vô hữu, ly khứ, và vô gián y. Và cả năm (thức) ấy (là duyên) cho ý giới tiếp thâu (sampaṭicchanamanodhātu). Tương tự, ý giới tiếp thâu (là duyên) cho ý thức giới suy đạc (santīraṇamanoviññāṇadhātu), và nó (suy đạc) (là duyên) cho ý thức giới xác định (voṭṭhabbanamanoviññāṇadhātu), và ý thức giới xác định (là duyên) cho ý thức giới tốc hành (javanamanoviññāṇadhātu). Còn ý thức giới tốc hành là duyên cho ý thức giới tốc hành kế tiếp bằng sáu duyên, tức là năm duyên ấy và duyên tập hành (āsevanapaccayena). Đó là phương pháp ở ngũ môn. Manodvāre pana bhavaṅgamanoviññāṇadhātu āvajjanamanoviññāṇadhātuyā. Āvajjanamanoviññāṇadhātu ca javanamanoviññāṇadhātuyā purimehi pañcahi paccayehi paccayo hoti. Dhammadhātu pana sattannampi viññāṇadhātūnaṃ sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādīhi bahudhā paccayo hoti. Cakkhudhātuādayo pana ekaccā ca dhammadhātu ekaccāya manoviññāṇadhātuyā ārammaṇapaccayādīhipi paccayā honti. Cakkhuviññāṇadhātuādīnañca na kevalaṃ cakkhurūpādayo paccayā honti, atha kho ālokādayopi. Tenāhu pubbācariyā – Còn ở ý môn, ý thức giới hữu phần (bhavaṅgamanoviññāṇadhātu) là duyên cho ý thức giới hướng tâm (āvajjanamanoviññāṇadhātu). Và ý thức giới hướng tâm là duyên cho ý thức giới tốc hành (javanamanoviññāṇadhātu) bằng năm duyên trước đó. Còn pháp giới (dhammadhātu) là duyên cho cả bảy thức giới bằng nhiều cách qua các duyên như câu sanh, hỗ tương, y chỉ, tương ưng, hiện hữu, bất ly, v.v. Hơn nữa, nhãn giới, v.v., và một số pháp giới là duyên cho một số ý thức giới bằng các duyên như sở duyên, v.v. Và đối với nhãn thức giới, v.v., không chỉ có mắt, sắc, v.v., là duyên, mà còn có cả ánh sáng, v.v. Do đó, các vị cổ sư đã nói: ‘‘Cakkhurūpālokamanasikāre [Pg.120] paṭicca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ. Sotasaddavivaramanasikāre paṭicca uppajjati sotaviññāṇaṃ. Ghānagandhavāyumanasikāre paṭicca uppajjati ghānaviññāṇaṃ. Jivhārasaāpamanasikāre paṭicca uppajjati jivhāviññāṇaṃ. Kāyaphoṭṭhabbapathavīmanasikāre paṭicca uppajjati kāyaviññāṇaṃ. Bhavaṅgamanadhammamanasikāre paṭicca uppajjati manoviññāṇa’’nti. ‘Do duyên mắt, sắc, ánh sáng, và tác ý, nhãn thức sanh khởi. Do duyên tai, tiếng, khoảng không, và tác ý, nhĩ thức sanh khởi. Do duyên mũi, mùi, gió, và tác ý, tỷ thức sanh khởi. Do duyên lưỡi, vị, nước, và tác ý, thiệt thức sanh khởi. Do duyên thân, xúc, đất, và tác ý, thân thức sanh khởi. Do duyên ý hữu phần, pháp, và tác ý, ý thức sanh khởi.’ Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana paccayappabhedo paṭiccasamuppādaniddese āvibhavissatīti evamettha paccayatopi veditabbo vinicchayo. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn chi tiết, sự phân loại các duyên sẽ trở nên rõ ràng trong phần giải về Lý Duyên Khởi. Như vậy, ở đây, sự quyết trạch cũng cần được hiểu theo phương diện duyên. 524. Daṭṭhabbatoti daṭṭhabbatopettha vinicchayo veditabboti attho. Sabbā eva hi saṅkhatadhātuyo pubbantāparantavivittato dhuvasubhasukhattabhāvasuññato paccayāyattavuttito ca daṭṭhabbā. 524. Về phương diện ‘cần được thấy’ (daṭṭhabbato): có nghĩa là sự quyết trạch ở đây cần được biết theo phương diện cần được thấy. Thật vậy, tất cả các giới hữu vi cần được thấy là trống không đối với quá khứ và vị lai, là trống không đối với các trạng thái thường, tịnh, lạc, ngã, và là có sự vận hành phụ thuộc vào duyên. Visesato panettha bheritalaṃ viya cakkhudhātu daṭṭhabbā, daṇḍo viya rūpadhātu, saddo viya cakkhuviññāṇadhātu. Tathā ādāsatalaṃ viya cakkhudhātu, mukhaṃ viya rūpadhātu, mukhanimittaṃ viya cakkhuviññāṇadhātu. Atha vā ucchutilā viya cakkhudhātu, yantacakkayaṭṭhi viya rūpadhātu, ucchurasatelāni viya cakkhuviññāṇadhātu. Tathā adharāraṇī viya cakkhudhātu, uttarāraṇī viya rūpadhātu, aggi viya cakkhuviññāṇadhātu. Esa nayo sotadhātuādīsu. Đặc biệt, ở đây, nhãn giới cần được thấy như mặt trống, sắc giới như dùi trống, nhãn thức giới như tiếng trống. Tương tự, nhãn giới như mặt gương, sắc giới như khuôn mặt, nhãn thức giới như hình ảnh phản chiếu của khuôn mặt. Hoặc, nhãn giới như mía và mè, sắc giới như trục của máy ép, nhãn thức giới như nước mía và dầu mè. Tương tự, nhãn giới như thanh củi dưới, sắc giới như thanh củi trên, nhãn thức giới như lửa. Phương pháp này cũng áp dụng cho nhĩ giới, v.v. Manodhātu pana yathāsambhavato cakkhuviññāṇadhātuādīnaṃ purecarānucarā viya daṭṭhabbā. Còn ý giới, tùy theo trường hợp, cần được thấy như là kẻ đi trước và kẻ đi sau của nhãn thức giới, v.v. Dhammadhātuyā vedanākkhandho sallamiva sūlamiva ca daṭṭhabbo. Saññāsaṅkhārakkhandhā vedanāsallasūlayogāāturā viya, puthujjanānaṃ vā saññā āsādukkhajananato rittamuṭṭhi viya. Ayathābhuccanimittagāhakato vanamigo viya. Saṅkhārā paṭisandhiyaṃ pakkhipanato aṅgārakāsuyaṃ khipanakapurisā viya. Jāti dukkhānubandhato rājapurisānubandhacorā viya. Sabbānatthāvahassa khandhasantānassa hetuto visarukkhabījāni viya. Rūpaṃ nānāvidhupaddavanimittato khuracakkaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Asaṅkhatā pana dhātu amatato santato khemato ca daṭṭhabbā. Kasmā? Sabbānatthāvahassa paṭipakkhabhūtattā. Trong pháp giới, thọ uẩn cần được thấy như mũi tên và như cái cọc nhọn. Tưởng uẩn và hành uẩn, do sự liên kết với thọ là mũi tên và cọc nhọn, (cần được thấy) như những người bệnh. Hoặc đối với phàm phu, tưởng (cần được thấy) như nắm tay rỗng, vì nó tạo ra khổ đau do lòng khao khát; như con nai rừng, vì nó nắm bắt tướng không như thật. Hành (cần được thấy) như những người đàn ông ném (người khác) vào hố than hồng, vì chúng ném vào trong tái sanh; như những tên trộm bị lính của vua truy đuổi, vì bị khổ sanh theo sau; như những hạt giống của cây độc, vì là nguyên nhân của dòng tương tục các uẩn mang lại mọi điều bất hạnh. Sắc (cần được thấy) như bánh xe dao cạo, vì là dấu hiệu của nhiều loại tai họa khác nhau. Còn vô vi giới cần được thấy là bất tử, là tịch tịnh, và là an ổn. Tại sao? Vì là trạng thái đối nghịch với những gì mang lại mọi điều bất hạnh. Manoviññāṇadhātu [Pg.121] ārammaṇesu vavatthānābhāvato araññamakkaṭo viya, duddamanato assakhaḷuṅko viya, yatthakāmanipātito vehāsakkhittadaṇḍo viya, lobhadosādinānappakārakilesavesayogato raṅganaṭo viya daṭṭhabbāti. Ý thức giới cần được thấy như con khỉ trong rừng, vì không có sự ổn định trên các đối tượng; như con ngựa bất kham, vì khó điều phục; như cây gậy được ném lên không trung, vì nó rơi xuống bất cứ đâu nó muốn; như một vũ công trên sân khấu, vì sự liên kết với các hình thái phiền não khác nhau như tham, sân, v.v. Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge Như vậy, trong Thanh Tịnh Đạo, được soạn vì sự hoan hỷ của những người thiện lành Paññābhāvanādhikāre Trong chương về sự tu tập trí tuệ Āyatanadhātuniddeso nāma Tên là Trình Bày Về Xứ và Giới Pannarasamo paricchedo. Chương thứ mười lăm. 16. Indriyasaccaniddeso 16. Trình Bày Về Căn và Đế Indriyavitthārakathā Luận giải chi tiết về các Căn 525. Dhātūnaṃ [Pg.122] anantaraṃ uddiṭṭhāni pana indriyānīti bāvīsatindriyāni – cakkhundriyaṃ sotindriyaṃ ghānindriyaṃ jivhindriyaṃ kāyindriyaṃ manindriyaṃ itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ sukhindriyaṃ dukkhindriyaṃ somanassindriyaṃ domanassindriyaṃ upekkhindriyaṃ saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyanti. Tattha – 525. Lại nữa, các căn được nêu ra ngay sau các giới là hai mươi hai căn: nhãn căn, nhĩ căn, tỷ căn, thiệt căn, thân căn, ý căn, nữ căn, nam căn, mạng căn, lạc căn, khổ căn, hỷ căn, ưu căn, xả căn, tín căn, tấn căn, niệm căn, định căn, tuệ căn, vị tri đương tri căn, dĩ tri căn, và cụ tri căn. Trong đó – Atthato lakkhaṇādīhi, kamato ca vijāniyā; Bhedābhedā tathā kiccā, bhūmito ca vinicchayaṃ. Cần phải biết sự quyết trạch về ý nghĩa, về tướng v.v..., và về thứ tự; cũng như về sự khác biệt và không khác biệt, về phận sự, và về cảnh giới. Tattha cakkhādīnaṃ tāva cakkhatīti cakkhūtiādinā nayena attho pakāsito. Pacchimesu pana tīsu paṭhamaṃ pubbabhāge anaññātaṃ amataṃ padaṃ catusaccadhammaṃ vā jānissāmīti evaṃ paṭipannassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca anaññātaññassāmītindriyanti vuttaṃ. Dutiyaṃ ājānanato indriyaṭṭhasambhavato ca aññindriyaṃ. Tatiyaṃ aññātāvino catūsu saccesu niṭṭhitaññāṇakiccassa khīṇāsavassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca aññātāvindriyaṃ. Trong đó, trước hết, ý nghĩa của nhãn căn v.v... đã được giải thích theo phương pháp “thấy nên gọi là nhãn” v.v... Còn đối với ba căn cuối cùng, căn thứ nhất được gọi là vị tri đương tri căn (anaññātaññassāmītindriya) vì nó khởi lên nơi người đang thực hành với ý nghĩ “Ta sẽ biết pháp Tứ đế, là trạng thái bất tử, chưa từng được biết đến trong giai đoạn trước”, và vì có thể có ý nghĩa của căn. Căn thứ hai (được gọi là) dĩ tri căn (aññindriya) vì biết (lại những gì đã biết) và vì có thể có ý nghĩa của căn. Căn thứ ba (được gọi là) cụ tri căn (aññātāvindriya) vì nó khởi lên nơi bậc lậu tận, người đã hoàn thành phận sự trí tuệ đối với Tứ đế, người đã biết, và vì có thể có ý nghĩa của căn. Ko pana nesaṃ indriyaṭṭho nāmāti? Indaliṅgaṭṭho indriyaṭṭho. Indadesitaṭṭho indriyaṭṭho. Indadiṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho. Indasiṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho. Indajuṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho. So sabbopi idha yathāyogaṃ yujjati. Bhagavā hi sammāsambuddho paramissariyabhāvato indo. Kusalākusalañca kammaṃ, kammesu kassaci issariyābhāvato. Tenevettha kammasañjanitāni tāva indriyāni kusalākusalakammaṃ ulliṅgenti. Tena ca siṭṭhānīti indaliṅgaṭṭhena indasiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Sabbāneva panetāni bhagavatā yathābhūtato pakāsitāni abhisambuddhāni cāti indadesitaṭṭhena indadiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Teneva bhagavatā munindena kānici gocarāsevanāya kānici bhāvanāsevanāya sevitānīti indajuṭṭhaṭṭhenāpi indriyāni. Nhưng ý nghĩa của căn (indriya) đối với chúng là gì? Ý nghĩa của căn là ý nghĩa chỉ dấu của Inda (indaliṅgaṭṭha). Ý nghĩa của căn là ý nghĩa được Inda thuyết giảng (indadesitaṭṭha). Ý nghĩa của căn là ý nghĩa được Inda thấy (indadiṭṭhaṭṭha). Ý nghĩa của căn là ý nghĩa được Inda tạo ra (indasiṭṭhaṭṭha). Ý nghĩa của căn là ý nghĩa được Inda thực hành (indajuṭṭhaṭṭha). Tất cả những ý nghĩa đó đều thích hợp ở đây tùy theo trường hợp. Thật vậy, Đức Thế Tôn, bậc Chánh Đẳng Giác, là Inda do trạng thái tối thượng chủ. Và nghiệp thiện và bất thiện (cũng là Inda), vì không ai có quyền làm chủ đối với các nghiệp. Do đó, ở đây, trước hết các căn do nghiệp tạo ra cho thấy nghiệp thiện và bất thiện. Và chúng được tạo ra bởi nghiệp ấy. Do đó, chúng là các căn theo ý nghĩa chỉ dấu của Inda và ý nghĩa được Inda tạo ra. Hơn nữa, tất cả chúng đã được Đức Thế Tôn tuyên thuyết và giác ngộ như thật. Do đó, chúng là các căn theo ý nghĩa được Inda thuyết giảng và ý nghĩa được Inda thấy. Và chính Đức Thế Tôn, bậc Chúa tể của các bậc Mâu-ni, đã thực hành một số căn bằng cách sử dụng đối tượng và một số bằng cách tu tập. Do đó, chúng cũng là các căn theo ý nghĩa được Inda thực hành. Apica [Pg.123] ādhipaccasaṅkhātena issariyaṭṭhenāpi etāni indriyāni. Cakkhuviññāṇādippavattiyañhi cakkhādīnaṃ siddhaṃ ādhipaccaṃ, tasmiṃ tikkhe tikkhattā mande ca mandattāti. Ayaṃ tāvettha atthato vinicchayo. Hơn nữa, chúng là các căn cũng theo ý nghĩa của sự thống trị, được gọi là quyền làm chủ. Thật vậy, trong sự khởi lên của nhãn thức v.v..., quyền làm chủ của nhãn căn v.v... được xác lập; vì khi nó sắc bén, (thức) cũng sắc bén, và khi nó yếu ớt, (thức) cũng yếu ớt. Đây là sự quyết trạch về mặt ý nghĩa ở đây. Lakkhaṇādīhīti lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānehipi cakkhādīnaṃ vinicchayaṃ vijāniyāti attho. Tāni ca nesaṃ lakkhaṇādīni khandhaniddese vuttāneva. Paññindriyādīni hi cattāri atthato amohoyeva. Sesāni tattha sarūpeneva āgatāni. (Cụm từ) “về tướng v.v...” có nghĩa là: cần phải biết sự quyết trạch về nhãn căn v.v... cũng bằng tướng, vị, sự hiện hữu, và nhân cần thiết. Và các tướng v.v... của chúng đã được nói đến trong phần Trình Bày Về Uẩn. Thật vậy, bốn căn bắt đầu bằng tuệ căn về mặt ý nghĩa chính là vô si. Các căn còn lại đã được đề cập ở đó với chính tự thân của chúng. 526. Kamatoti ayampi desanākkamova. Tattha ajjhattadhamme pariññāya ariyabhūmipaṭilābho hotīti attabhāvapariyāpannāni cakkhundriyādīni paṭhamaṃ desitāni. So pana attabhāvo yaṃ dhammaṃ upādāya itthīti vā purisoti vā saṅkhaṃ gacchati, ayaṃ soti nidassanatthaṃ tato itthindriyaṃ purisindriyañca. So duvidhopi jīvitindriyapaṭibaddhavuttīti ñāpanatthaṃ tato jīvitindriyaṃ. Yāva tassa pavatti, tāva etesaṃ vedayitānaṃ anivatti. Yañca kiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhanti ñāpanatthaṃ tato sukhindriyādīni. Taṃnirodhatthaṃ pana ete dhammā bhāvetabbāti paṭipattidassanatthaṃ tato saddhādīni. Imāya paṭipattiyā esa dhammo paṭhamaṃ attani pātubhavatīti paṭipattiyā amoghabhāvadassanatthaṃ tato anaññātaññassāmītindriyaṃ. Tasseva phalattā tato anantaraṃ bhāvetabbato ca tato aññindriyaṃ. Tato paraṃ bhāvanāya imassa adhigamo, adhigate ca pana imasmiṃ natthi kiñci uttari karaṇīyanti ñāpanatthaṃ ante paramassāsabhūtaṃ aññātāvindriyaṃ desitanti ayamettha kamo. 526. (Cụm từ) “về thứ tự” (có nghĩa là) đây cũng là thứ tự thuyết giảng. Trong đó, vì sự chứng đắc cảnh giới bậc Thánh có được nhờ liễu tri các pháp nội tại, nên các căn thuộc về tự thân, bắt đầu bằng nhãn căn, được thuyết giảng trước tiên. Lại nữa, tự thân ấy, do duyên vào pháp nào mà được gọi là “nữ” hay “nam”, để chỉ ra “đây là pháp ấy”, nên nữ căn và nam căn (được thuyết giảng) sau đó. Cả hai loại ấy đều có sự tồn tại phụ thuộc vào mạng căn, để làm rõ điều này, nên mạng căn (được thuyết giảng) sau đó. Chừng nào mạng căn ấy còn tiếp diễn, chừng đó các cảm thọ này không chấm dứt. Và bất cứ cảm thọ nào, tất cả đều là khổ, để làm rõ điều này, nên các căn bắt đầu bằng lạc căn (được thuyết giảng) sau đó. Lại nữa, để các cảm thọ ấy được đoạn diệt, những pháp này cần phải được tu tập, để chỉ ra sự thực hành, nên các căn bắt đầu bằng tín căn (được thuyết giảng) sau đó. Nhờ sự thực hành này, pháp này (tức vị tri đương tri căn) trước tiên xuất hiện trong tự thân, để chỉ ra rằng sự thực hành không phải là vô ích, nên vị tri đương tri căn (được thuyết giảng) sau đó. Vì là quả của chính căn ấy và vì cần được tu tập ngay sau đó, nên dĩ tri căn (được thuyết giảng) sau đó. Sau đó, nhờ sự tu tập mà chứng đắc được pháp này (tức cụ tri căn), và khi đã chứng đắc pháp này rồi, không còn gì phải làm thêm nữa, để làm rõ điều này, nên cụ tri căn, là sự an ổn tối thượng, được thuyết giảng ở cuối cùng. Đây là thứ tự ở đây. Bhedābhedāti jīvitindriyasseva cettha bhedo. Tañhi rūpajīvitindriyaṃ arūpajīvitindriyanti duvidhaṃ hoti. Sesānaṃ abhedoti evamettha bhedābhedato vinicchayaṃ vijāniyā. Về sự khác biệt và không khác biệt: Trong các quyền này, chỉ có mạng quyền là có sự khác biệt. Vì nó có hai loại: sắc mạng quyền và danh mạng quyền. Các quyền còn lại không có sự khác biệt. Như vậy, ở đây nên biết sự quyết đoán về phương diện khác biệt và không khác biệt. 527. Kiccāti kiṃ indriyānaṃ kiccanti ce. Cakkhundriyassa tāva ‘‘cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ indriyapaccayena paccayo’’ti vacanato yaṃ taṃ indriyapaccayabhāvena sādhetabbaṃ attano tikkhamandādibhāvena cakkhuviññāṇādidhammānaṃ tikkhamandādisaṅkhātaṃ attākārānuvattāpanaṃ, idaṃ kiccaṃ. Evaṃ sotaghānajivhākāyānaṃ. Manindriyassa pana [Pg.124] sahajātadhammānaṃ attano vasavattāpanaṃ. Jīvitindriyassa sahajātadhammānupālanaṃ. Itthindriyapurisindriyānaṃ itthipurisaliṅganimittakuttākappākārānuvidhānaṃ. Sukhadukkhasomanassadomanassindriyānaṃ sahajātadhamme abhibhavitvā yathāsakaṃ oḷārikākārānupāpanaṃ. Upekkhindriyassa santapaṇītamajjhattākārānupāpanaṃ. Saddhādīnaṃ paṭipakkhābhibhavanaṃ sampayuttadhammānañca pasannākārādibhāvasampāpanaṃ. Anaññātaññassāmītindriyassa saṃyojanattayappahānañceva sampayuttānañca tappahānābhimukhabhāvakaraṇaṃ. Aññindriyassa kāmarāgabyāpādāditanukaraṇappahānañceva sahajātānañca attano vasānuvattāpanaṃ. Aññātāvindriyassa sabbakiccesu ussukkappahānañceva amatābhimukhabhāvapaccayatā ca sampayuttānanti evamettha kiccato vinicchayaṃ vijāniyā. 527. Về phận sự: Phận sự của các quyền là gì? Trước hết, đối với nhãn quyền, theo câu: “Nhãn xứ là duyên cho nhãn thức giới và các pháp tương ưng với nó bằng indriyapaccaya (quyền duyên)”, phận sự của nó là làm cho các pháp như nhãn thức v.v... thuận theo trạng thái của chính nó được gọi là sắc bén hay mờ lụt, điều này được thành tựu do năng lực của quyền duyên. Tương tự đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân quyền. Còn đối với ý quyền, phận sự là làm cho các pháp đồng sanh thuận theo quyền lực của chính nó. Đối với mạng quyền, phận sự là bảo hộ các pháp đồng sanh. Đối với nữ quyền và nam quyền, phận sự là sắp đặt các tướng, các dấu hiệu, cử chỉ, dáng vẻ, hình dạng của nữ và nam. Đối với lạc, khổ, hỷ, ưu quyền, phận sự là áp đảo các pháp đồng sanh và làm cho chúng đạt đến trạng thái thô thiển tùy theo mỗi quyền. Đối với xả quyền, phận sự là làm cho (các pháp đồng sanh) đạt đến trạng thái trung lập, an tịnh, vi diệu. Đối với tín quyền v.v..., phận sự là áp đảo các pháp đối nghịch và làm cho các pháp tương ưng đạt đến trạng thái trong sạch v.v... Đối với vị tri đương tri quyền, phận sự là đoạn trừ ba kiết sử và làm cho các pháp tương ưng hướng đến sự đoạn trừ ấy. Đối với cụ tri quyền, phận sự là đoạn trừ bằng cách làm cho suy yếu các pháp như dục ái, sân hận v.v... và làm cho các pháp đồng sanh thuận theo quyền lực của chính nó. Đối với dĩ tri quyền, phận sự là đoạn trừ sự nỗ lực trong mọi công việc và là duyên cho các pháp tương ưng hướng đến trạng thái bất tử. Như vậy, ở đây nên biết sự quyết đoán về phương diện phận sự. 528. Bhūmitoti cakkhusotaghānajivhākāyaitthipurisasukhadukkhadomanassindriyāni cettha kāmāvacarāneva. Manindriyajīvitindriyaupekkhindriyāni saddhāvīriyasatisamādhipaññindriyāni ca catubhūmipariyāpannāni. Somanassindriyaṃ kāmāvacararūpāvacaralokuttaravasena bhūmittayapariyāpannaṃ. Avasāne tīṇi lokuttarānevāti evamettha bhūmitopi vinicchayaṃ vijāneyya. Evaṃ hi vijānanto – 528. Về phương diện cõi: Trong các quyền này, nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, nữ, nam, lạc, khổ, ưu quyền chỉ thuộc Dục giới. Ý quyền, mạng quyền, xả quyền, và tín, tấn, niệm, định, tuệ quyền thuộc bốn cõi. Hỷ quyền thuộc ba cõi do năng lực của Dục giới, Sắc giới, và Siêu thế. Ba quyền cuối cùng chỉ thuộc Siêu thế. Như vậy, ở đây cũng nên biết sự quyết đoán về phương diện cõi. Vì người biết như vậy thì – Saṃvegabahulo bhikkhu, ṭhito indriyasaṃvare; Indriyāni pariññāya, dukkhassantaṃ karissatīti. Vị Tỳ khưu có nhiều sự xúc động, trú trong sự phòng hộ các quyền; sau khi đã liễu tri các quyền, sẽ chấm dứt khổ đau. Idaṃ indriyānaṃ vitthārakathāmukhaṃ. Đây là phần dẫn nhập vào chương giải rộng về các quyền. Saccavitthārakathā Chương giải rộng về các Thánh đế 529. Tadanantarāni pana saccānīti cattāri ariyasaccāni – dukkhaṃ ariyasaccaṃ, dukkhasamudayo ariyasaccaṃ, dukkhanirodho ariyasaccaṃ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccanti. Tattha – 529. Và tiếp theo sau đó, các Thánh đế là bốn Thánh đế – Khổ Thánh đế, Khổ Tập Thánh đế, Khổ Diệt Thánh đế, và Đạo Thánh đế đưa đến Khổ Diệt. Trong đó – Vibhāgato [Pg.125] nibbacana, lakkhaṇādippabhedato; Atthatthuddhārato ceva, anūnādhikato tathā. Về phương diện phân tích, về phương diện từ nguyên, về sự phân biệt trạng thái v.v...; và về phương diện rút ra ý nghĩa và ngữ nghĩa, cũng như về phương diện không thiếu không thừa. Kamato jātiādīnaṃ, nicchayā ñāṇakiccato; Antogadhānaṃ pabhedā, upamāto catukkato. Về phương diện thứ tự, về sự xác định sanh v.v..., về phận sự của trí tuệ; về sự phân biệt các pháp được bao hàm, về phương diện ví dụ, về phương diện bốn pháp. Suññatekavidhādīhi, sabhāgavisabhāgato; Vinicchayo veditabbo, viññunā sāsanakkame. Về phương diện không, về các loại một pháp v.v..., về phương diện đồng phần và dị phần; người có trí nên biết sự quyết đoán trong giáo pháp. Tattha vibhāgatoti dukkhādīnaṃ hi cattāro cattāro atthā vibhattā tathā avitathā anaññathā, ye dukkhādīni abhisamentehi abhisametabbā. Yathāha – ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho, ime cattāro dukkhassa dukkhaṭṭhā tathā avitathā anaññathā. Samudayassa āyūhanaṭṭho nidānaṭṭho saṃyogaṭṭho palibodhaṭṭho. Nirodhassa nissaraṇaṭṭho vivekaṭṭho asaṅkhataṭṭho amataṭṭho. Maggassa niyyānaṭṭho hetuṭṭho dassanaṭṭho adhipateyyaṭṭho. Ime cattāro maggassa maggaṭṭhā tathā avitathā anaññathā’’ti (paṭi. ma. 2.8). Tathā ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho’’ti (paṭi. ma. 2.11) evamādi. Iti evaṃ vibhattānaṃ catunnaṃ catunnaṃ atthānaṃ vasena dukkhādīni veditabbānīti. Ayaṃ tāvettha vibhāgato vinicchayo. Trong đó, về phương diện phân tích: Bốn ý nghĩa của mỗi Thánh đế như Khổ v.v... đã được phân tích là như thật, không sai khác, không khác đi, là những điều cần được các bậc Thánh liễu tri bằng trí tuệ siêu việt đối với Khổ v.v... Như có lời dạy: 'Đối với Khổ, có ý nghĩa áp bức, ý nghĩa bị tạo tác, ý nghĩa thiêu đốt, ý nghĩa biến hoại; bốn ý nghĩa này của Khổ là như thật, không sai khác, không khác đi. Đối với Tập, có ý nghĩa tích tập, ý nghĩa nguyên nhân, ý nghĩa trói buộc, ý nghĩa chướng ngại. Đối với Diệt, có ý nghĩa thoát ly, ý nghĩa viễn ly, ý nghĩa không bị tạo tác, ý nghĩa bất tử. Đối với Đạo, có ý nghĩa xuất ly, ý nghĩa nhân duyên, ý nghĩa thấy, ý nghĩa chủ tể. Bốn ý nghĩa này của Đạo là như thật, không sai khác, không khác đi.' Tương tự, 'Đối với Khổ, có ý nghĩa áp bức, ý nghĩa bị tạo tác, ý nghĩa thiêu đốt, ý nghĩa biến hoại, ý nghĩa cần được liễu tri' v.v... Như vậy, nên biết các Thánh đế như Khổ v.v... qua bốn ý nghĩa đã được phân tích cho mỗi đế. Đây là sự quyết đoán về phương diện phân tích. 530. Nibbacanalakkhaṇādippabhedatoti ettha pana nibbacanato tāva idha du-iti ayaṃ saddo kucchite dissati. Kucchitaṃ hi puttaṃ dupputtoti vadanti. Khaṃ-saddo pana tucche. Tucchaṃ hi ākāsaṃ ‘‘kha’’nti vuccati. Idañca paṭhamasaccaṃ kucchitaṃ anekaupaddavādhiṭṭhānato. Tucchaṃ bālajanaparikappitadhuvasubhasukhattabhāvavirahitato. Tasmā kucchitattā tucchattā ca dukkhanti vuccati. 530. Về sự phân biệt từ nguyên, trạng thái v.v...: Trước hết, về phương diện từ nguyên, ở đây từ 'du' được thấy với nghĩa là đáng khinh miệt. Vì người ta gọi đứa con đáng khinh miệt là 'dupputta' (đứa con xấu). Còn từ 'khaṃ' có nghĩa là trống rỗng. Vì không gian trống rỗng được gọi là 'khaṃ'. Và Thánh đế thứ nhất này đáng khinh miệt vì là nền tảng của nhiều tai họa. Nó trống rỗng vì không có các trạng thái thường, tịnh, lạc, ngã như những kẻ phàm phu tưởng tượng. Do đó, vì đáng khinh miệt và trống rỗng, nó được gọi là 'dukkha'. Saṃ-iti ca ayaṃ saddo ‘‘samāgamo sameta’’ntiādīsu (dī. ni. 2.396; vibha. 199) saṃyogaṃ dīpeti. U-iti ayaṃ ‘‘uppannaṃ udita’’ntiādīsu (dha. sa. 1; mahāva. 84) uppattiṃ. Aya-saddo kāraṇaṃ dīpeti. Idañcāpi dutiyasaccaṃ avasesapaccayasamāyoge sati dukkhassuppattikāraṇaṃ. Iti dukkhassa saṃyoge uppattikāraṇattā dukkhasamudayanti vuccati. Và từ 'saṃ' trong các từ như 'samāgamo' (sự hội họp), 'sameta' (cùng nhau) chỉ sự liên kết. Từ 'u' trong các từ như 'uppannaṃ' (đã sanh), 'uditaṃ' (đã khởi) chỉ sự sanh khởi. Từ 'aya' chỉ nguyên nhân. Và Thánh đế thứ hai này, khi có sự kết hợp với các duyên còn lại, là nguyên nhân cho sự sanh khởi của khổ. Do đó, vì là nguyên nhân cho sự sanh khởi khi có sự liên kết với khổ, nó được gọi là 'dukkhasamudaya'. Tatiyasaccaṃ [Pg.126] pana yasmā ni-saddo abhāvaṃ, rodha-saddo ca cārakaṃ dīpeti. Tasmā abhāvo ettha saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa sabbagatisuññattā, samadhigate vā tasmiṃ saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa abhāvo hoti, tappaṭipakkhattātipi dukkhanirodhanti vuccati. Dukkhassa vā anuppādanirodhapaccayattā dukkhanirodhanti. Còn Thánh đế thứ ba, vì từ 'ni' chỉ sự không có, và từ 'rodha' chỉ nhà tù. Do đó, ở đây (trong Niết-bàn) không có nhà tù khổ được gọi là nhà tù luân hồi, vì nó trống rỗng đối với tất cả các cõi. Hoặc khi đã chứng ngộ pháp ấy, thì không có nhà tù khổ được gọi là nhà tù luân hồi, vì nó là pháp đối nghịch. Do đó, nó cũng được gọi là 'dukkhanirodha'. Hoặc vì là duyên cho sự diệt tận không còn sanh khởi của khổ, nên được gọi là 'dukkhanirodha'. Catutthasaccaṃ pana yasmā etaṃ dukkhanirodhaṃ gacchati ārammaṇavasena tadabhimukhabhūtattā, paṭipadā ca hoti dukkhanirodhappattiyā. Tasmā dukkhanirodhagāminī paṭipadāti vuccati. Lại nữa, vì Thánh đế thứ tư này đi đến sự diệt khổ (dukkhanirodha) do năng lực lấy đó làm đối tượng và do trạng thái hướng về đó, và là con đường để đạt đến sự diệt khổ. Do đó, nó được gọi là con đường đưa đến sự diệt khổ. 531. Yasmā panetāni buddhādayo ariyā paṭivijjhanti, tasmā ariyasaccānīti vuccanti. Yathāha ‘‘cattārimāni, bhikkhave, ariyasaccāni. Katamāni…pe… imāni kho, bhikkhave, cattāri ariyasaccāni. Ariyā imāni paṭivijjhanti, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti. Apica ariyassa saccānītipi ariyasaccāni. Yathāha ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… manussāya tathāgato ariyo, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 5.1098). Atha vā etesaṃ abhisambuddhattā ariyabhāvasiddhitopi ariyasaccāni. Yathāha – ‘‘imesaṃ kho, bhikkhave, catunnaṃ ariyasaccānaṃ yathābhūtaṃ abhisambuddhattā tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ariyoti vuccatī’’ti. Apica kho pana ariyāni saccānītipi ariyasaccāni. Ariyānīti tathāni avitathāni avisaṃvādakānīti attho. Yathāha – ‘‘imāni kho, bhikkhave, cattāri ariyasaccāni tathāni avitathāni anaññathāni, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 5.1097) evamettha nibbacanato vinicchayo veditabbo. 531. Lại nữa, vì các bậc Thánh như chư Phật liễu tri những chân lý này, nên chúng được gọi là Thánh đế. Như có lời dạy: ‘Này các Tỳ khưu, có bốn Thánh đế này. Những gì là bốn… Này các Tỳ khưu, đây là bốn Thánh đế. Các bậc Thánh liễu tri những chân lý này, do đó chúng được gọi là Thánh đế.’ Hơn nữa, chúng là chân lý của bậc Thánh, nên cũng là Thánh đế. Như có lời dạy: ‘Này các Tỳ khưu, trong thế gian có chư Thiên… Như Lai là bậc Thánh giữa chúng sanh… do đó chúng được gọi là Thánh đế.’ Hoặc là, do đã giác ngộ những chân lý này mà thành tựu được trạng thái bậc Thánh, nên chúng là Thánh đế. Như có lời dạy: ‘Này các Tỳ khưu, do đã giác ngộ đúng như thật bốn Thánh đế này, nên Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, được gọi là bậc Thánh.’ Lại nữa, chúng là những chân lý cao thượng, nên cũng là Thánh đế. Cao thượng (ariyāni) có nghĩa là như thật (tathāni), không sai khác (avitathāni), không lừa dối (avisaṃvādakāni). Như có lời dạy: ‘Này các Tỳ khưu, bốn Thánh đế này là như thật, không sai khác, không khác đi, do đó chúng được gọi là Thánh đế.’ Như vậy, ở đây cần phải hiểu sự quyết trạch theo từ nguyên. 532. Kathaṃ lakkhaṇādippabhedato? Ettha hi bādhanalakkhaṇaṃ dukkhasaccaṃ, santāpanarasaṃ, pavattipaccupaṭṭhānaṃ. Pabhavalakkhaṇaṃ samudayasaccaṃ, anupacchedakaraṇarasaṃ, palibodhapaccupaṭṭhānaṃ. Santilakkhaṇaṃ nirodhasaccaṃ, accutirasaṃ, animittapaccupaṭṭhānaṃ. Niyyānalakkhaṇaṃ maggasaccaṃ, kilesappahānarasaṃ, vuṭṭhānapaccupaṭṭhānaṃ. Apica pavattipavattananivattinivattanalakkhaṇāni paṭipāṭiyā. Tathā saṅkhatataṇhā asaṅkhatadassanalakkhaṇāni cāti evamettha lakkhaṇādippabhedato vinicchayo veditabbo. 532. Thế nào là theo sự phân biệt về đặc tính v.v...? Ở đây, Khổ đế có đặc tính áp bức, phận sự thiêu đốt, biểu hiện là sự tiếp diễn. Tập đế có đặc tính là nguồn gốc, phận sự làm cho không gián đoạn, biểu hiện là sự trở ngại. Diệt đế có đặc tính tịch tịnh, phận sự bất động, biểu hiện là vô tướng. Đạo đế có đặc tính xuất ly, phận sự đoạn trừ phiền não, biểu hiện là sự vượt thoát. Hơn nữa, theo thứ tự, chúng có đặc tính là sự tiếp diễn, sự làm cho tiếp diễn, sự chấm dứt, và sự làm cho chấm dứt. Tương tự, chúng cũng có đặc tính là pháp hữu vi, ái, pháp vô vi, và sự thấy. Như vậy, ở đây cần phải hiểu sự quyết trạch theo sự phân biệt về đặc tính v.v... 533. Atthatthuddhārato [Pg.127] cevāti ettha pana atthato tāva ko saccaṭṭhoti ce? Yo paññācakkhunā upaparikkhamānānaṃ māyāva viparīto, marīciva visaṃvādako, titthiyānaṃ attāva anupalabbhasabhāvo ca na hoti, atha kho bādhanappabhavasantiniyyānappakārena tacchāviparītabhūtabhāvena ariyañāṇassa gocaro hotiyeva. Esa aggilakkhaṇaṃ viya, lokapakati viya ca tacchāviparītabhūtabhāvo saccaṭṭhoti veditabbo. Yathāha – ‘‘idaṃ dukkhanti, bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ anaññathameta’’nti (saṃ. ni. 5.1090) vitthāro. Apica – 533. Trong câu ‘Theo ý nghĩa và sự trích dẫn ý nghĩa’, trước hết, về ý nghĩa, nếu hỏi: ‘Ý nghĩa của chân lý là gì?’ (Thì trả lời rằng:) Đó là bản chất không bị đảo lộn như ảo thuật, không lừa dối như ảo ảnh, và không phải là một thực thể không thể tìm thấy như tự ngã của các ngoại đạo đối với những người đang quán xét bằng tuệ nhãn; mà trái lại, nó chính là đối tượng của trí tuệ bậc Thánh, với bản chất chân thật, không sai lầm, hiện hữu thực sự, qua các phương diện áp bức, nguồn gốc, tịch tịnh, và xuất ly. Bản chất chân thật, không sai lầm, hiện hữu thực sự này, giống như đặc tính của lửa hay bản chất tự nhiên của thế gian, cần được hiểu là ý nghĩa của chân lý. Như có lời dạy: ‘Này các Tỳ khưu, đây là khổ, điều này là thật, điều này không sai, điều này không khác đi.’ Cần hiểu chi tiết hơn. Hơn nữa: Nābādhakaṃ yato dukkhaṃ, dukkhā aññaṃ na bādhakaṃ; Bādhakattaniyāmena, tato saccamidaṃ mataṃ. Vì khổ không phải là không áp bức, và ngoài khổ ra không có gì khác áp bức; do đó, theo nguyên tắc xác định về tính chất áp bức, điều này được xem là chân lý. Taṃ vinā nāññato dukkhaṃ, na hoti na ca taṃ tato; Dukkhahetuniyāmena, iti saccaṃ visattikā. Không có ái thì khổ không sanh từ nguyên nhân nào khác, và không phải khổ không sanh từ ái; do đó, theo nguyên tắc xác định về nguyên nhân của khổ, ái là chân lý. Nāññā nibbānato santi, santaṃ na ca na taṃ yato; Santabhāvaniyāmena, tato saccamidaṃ mataṃ. Vì ngoài Nibbāna không có sự tịch tịnh nào khác, và Nibbāna không phải là không tịch tịnh; do đó, theo nguyên tắc xác định về trạng thái tịch tịnh, điều này được xem là chân lý. Maggā aññaṃ na niyyānaṃ, aniyyāno na cāpi so; Tacchaniyyānabhāvattā, iti so saccasammato. Ngoài Đạo ra không có sự xuất ly nào khác, và Đạo cũng không phải là không xuất ly; do đó, vì bản chất là sự xuất ly chân thật, nên Đạo được công nhận là chân lý. Iti tacchāvipallāsa, bhūtabhāvaṃ catūsvapi; Dukkhādīsvavisesena, saccaṭṭhaṃ āhu paṇḍitāti. Như vậy, các bậc hiền trí đã nói rằng bản chất chân thật, không sai lầm, hiện hữu thực sự trong cả bốn pháp như khổ v.v... không có sự phân biệt, chính là ý nghĩa của chân lý. Evaṃ atthato vinicchayo veditabbo. Như vậy, cần phải hiểu sự quyết trạch theo ý nghĩa. 534. Kathaṃ atthuddhārato? Idhāyaṃ sacca-saddo anekesu atthesu dissati. Seyyathidaṃ – ‘‘saccaṃ bhaṇe na kujjheyyā’’tiādīsu (dha. pa. 224) vācāsacce. ‘‘Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā cā’’tiādīsu (jā. 2.21.433) viratisacce. ‘‘Kasmā nu saccāni vadanti nānā pavādiyāse kusalāvadānā’’tiādīsu (su. ni. 891) diṭṭhisacce. ‘‘Ekaṃ hi saccaṃ na dutiya’’ntiādīsu (su. ni. 890) paramatthasacce nibbāne ceva magge ca. ‘‘Catunnaṃ ariyasaccānaṃ kati kusalā’’tiādīsu (vibha. 216) ariyasacce. Svāyamidhāpi ariyasacce vattatīti evamettha atthuddhāratopi vinicchayo veditabbo. 534. Thế nào là theo sự trích dẫn ý nghĩa? Ở đây, từ ‘sacca’ (chân lý) này được thấy trong nhiều ý nghĩa. Chẳng hạn như: trong câu ‘Nên nói lời chân thật, không nên tức giận’ v.v..., nó có nghĩa là chân lý trong lời nói. Trong câu ‘Các Sa-môn và Bà-la-môn an trú trong chân lý’ v.v..., nó có nghĩa là chân lý trong sự chế ngự. Trong câu ‘Tại sao các nhà lý luận, những người tự cho là thông thái, lại nói về những chân lý khác nhau?’ v.v..., nó có nghĩa là chân lý trong kiến giải. Trong câu ‘Chỉ có một chân lý, không có cái thứ hai’ v.v..., nó có nghĩa là chân lý tối hậu, tức là Nibbāna và Đạo. Trong câu ‘Trong bốn Thánh đế, có bao nhiêu là pháp thiện?’ v.v..., nó có nghĩa là Thánh đế. Ở đây, từ này cũng được dùng với nghĩa là Thánh đế. Như vậy, ở đây cần phải hiểu sự quyết trạch theo sự trích dẫn ý nghĩa. 535. Anūnādhikatoti [Pg.128] kasmā pana cattāreva ariyasaccāni vuttāni anūnāni anadhikānīti ce? Aññassāsambhavato aññatarassa ca apaneyyābhāvato. Na hi etehi aññaṃ adhikaṃ vā, etesaṃ vā ekampi apanetabbaṃ sambhoti. Yathāha – ‘‘idha, bhikkhave, āgaccheyya samaṇo vā brāhmaṇo vā ‘netaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Ahametaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ ṭhapetvā aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ paññapessāmī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’tiādi. Yathā cāha – ‘‘yo hi koci, bhikkhave, samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃ vadeyya ‘netaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ yaṃ samaṇena gotamena desitaṃ, ahametaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ paccakkhāya aññaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ paññapessāmī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’tiādi (saṃ. ni. 5.1086). 535. Về việc không thiếu không thừa, nếu hỏi: ‘Tại sao chỉ nói đến bốn Thánh đế, không thiếu không thừa?’ (Thì trả lời rằng:) Vì không thể có một chân lý nào khác, và cũng không thể loại bỏ bất kỳ chân lý nào trong số đó. Thật vậy, không thể có một chân lý nào khác nhiều hơn những chân lý này, và cũng không thể loại bỏ bất kỳ chân lý nào trong số chúng. Như có lời dạy: ‘Này các Tỳ khưu, ở đây, nếu có Sa-môn hay Bà-la-môn nào đến và nói rằng: “Đây không phải là Khổ Thánh đế, có một Khổ Thánh đế khác. Tôi sẽ gạt bỏ Khổ Thánh đế này và thiết lập một Khổ Thánh đế khác,” thì không có cơ sở cho điều đó,’ v.v... Và như có lời dạy: ‘Này các Tỳ khưu, nếu bất kỳ Sa-môn hay Bà-la-môn nào nói như sau: “Đây không phải là Khổ Thánh đế thứ nhất mà Sa-môn Gotama đã thuyết giảng, tôi sẽ bác bỏ Khổ Thánh đế thứ nhất này và thiết lập một Khổ Thánh đế thứ nhất khác,” thì không có cơ sở cho điều đó,’ v.v... Apica pavattimācikkhanto bhagavā sahetukaṃ ācikkhi, nivattiñca saupāyaṃ. Iti pavattinivattitadubhayahetūnaṃ etaparamato cattāreva vuttāni. Tathā pariññeyyapahātabbasacchikātabbabhāvetabbānaṃ, taṇhāvatthutaṇhātaṇhānirodhataṇhānirodhupāyānaṃ, ālayaālayārāmatāālayasamugghātaālayasamugghātupāyānañca vasenāpi cattāreva vuttānīti evamettha anūnādhikato vinicchayo veditabbo. Lại nữa, Đức Thế Tôn khi thuyết giảng về sự tiếp diễn (pavatti) đã thuyết giảng cùng với nguyên nhân của nó, và (khi thuyết giảng) sự chấm dứt (nivatti) thì cùng với phương tiện (để đạt đến). Vì vậy, do sự tiếp diễn, sự chấm dứt, và nguyên nhân của cả hai chỉ có chừng ấy, nên chỉ có bốn điều được nói đến. Tương tự, theo phương diện của những pháp cần được liễu tri, cần được đoạn trừ, cần được chứng ngộ, cần được tu tập; theo phương diện của đối tượng của ái, ái, sự diệt của ái, và phương tiện đưa đến sự diệt của ái; và theo phương diện của nơi chấp thủ, sự ưa thích nơi chấp thủ, sự nhổ bật nơi chấp thủ, và phương tiện để nhổ bật nơi chấp thủ, cũng chỉ có bốn điều được nói đến. Như vậy, ở đây, sự phân tích quyết đoán cần được hiểu là không hơn không kém. 536. Kamatoti ayampi desanākkamova. Ettha ca oḷārikattā, sabbasattasādhāraṇattā ca suviññeyyanti dukkhasaccaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ. Tasseva hetudassanatthaṃ tadanantaraṃ samudayasaccaṃ. Hetunirodhā phalanirodhoti ñāpanatthaṃ tato nirodhasaccaṃ. Tadadhigamupāyadassanatthaṃ ante maggasaccaṃ. Bhavasukhassādagadhitānaṃ vā sattānaṃ saṃvegajananatthaṃ paṭhamaṃ dukkhamāha. Taṃ neva akataṃ āgacchati, na issaranimmānādito hoti, ito pana hotīti ñāpanatthaṃ tadanantaraṃ samudayaṃ. Tato sahetukena dukkhena abhibhūtattā saṃviggamānasānaṃ dukkhanissaraṇagavesīnaṃ nissaraṇadassanena assāsajananatthaṃ nirodhaṃ. Tato nirodhādhigamatthaṃ nirodhasampāpakaṃ magganti evamettha kamato vinicchayo veditabbo. 536. Về thứ tự, đây cũng là thứ tự thuyết giảng. Ở đây, vì thô thiển và vì phổ biến cho tất cả chúng sinh, nên (Khổ đế) dễ hiểu, do đó Khổ đế được nói trước tiên. Để chỉ ra nguyên nhân của chính nó, ngay sau đó là Tập đế. Để làm cho biết rằng 'do nhân diệt nên quả diệt', sau đó là Diệt đế. Để chỉ ra phương tiện chứng đắc điều đó, cuối cùng là Đạo đế. Hoặc là, để làm phát sinh sự xúc động cho các chúng sinh tham đắm vị ngọt của lạc thú trong các cõi hữu, Ngài nói về khổ trước tiên. Để làm cho biết rằng khổ ấy không phải tự nhiên đến, không phải do sự sáng tạo của Thượng đế v.v... mà là do (nguyên nhân) này, ngay sau đó Ngài nói về tập. Sau đó, vì bị áp đảo bởi khổ cùng với nguyên nhân của nó, đối với những người có tâm xúc động, đang tìm kiếm sự thoát khỏi khổ, để làm phát sinh sự an ủi bằng cách chỉ ra con đường thoát ly, Ngài nói về diệt. Sau đó, để chứng đắc sự diệt, Ngài nói về đạo, con đường dẫn đến sự diệt. Như vậy, ở đây, sự phân tích quyết đoán về thứ tự cần được hiểu như thế. 537. Jātiādīnaṃ nicchayāti ye te ariyasaccāni niddisantena bhagavatā ‘‘jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, maraṇampi dukkhaṃ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā, appiyehi sampayogo dukkho, piyehi [Pg.129] vippayogo dukkho, yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ, saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti (vibha. 190) dukkhaniddese dvādasa dhammā, ‘‘yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī. Seyyathidaṃ, kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā’’ti (vibha. 203) samudayaniddese tividhā taṇhā, ‘‘yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo’’ti (vibha. 204) evaṃ nirodhaniddese atthato ekameva nibbānaṃ, ‘‘katamaṃ dukkhanirodhagāminīpaṭipadā ariyasaccaṃ, ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhī’’ti (vibha. 205) evaṃ magganiddese aṭṭha dhammāti iti catunnaṃ saccānaṃ niddese jātiādayo dhammā vuttā, tesaṃ jātiādīnaṃ nicchayāpi ettha vinicchayo veditabbo. 537. Về sự quyết đoán của sanh v.v...: Những pháp nào đã được Đức Thế Tôn, khi chỉ rõ các Thánh đế, nói đến, (ấy là): trong phần giải thích về khổ có mười hai pháp: ‘Sanh là khổ, già là khổ, chết là khổ, sầu, bi, khổ, ưu, não là khổ, gặp gỡ điều không ưa thích là khổ, xa lìa điều ưa thích là khổ, mong cầu mà không được cũng là khổ, tóm lại, năm thủ uẩn là khổ’; trong phần giải thích về tập có ba loại ái: ‘Ái này đưa đến tái sanh, cùng đi với hỷ và tham, tìm cầu hỷ lạc chỗ này chỗ kia. Ấy là, dục ái, hữu ái, phi hữu ái’; trong phần giải thích về diệt, về phương diện ý nghĩa, chỉ là một Niết-bàn: ‘Sự diệt tận không dư tàn của chính ái ấy, sự từ bỏ, sự xả ly, sự giải thoát, sự không còn nơi nương tựa’; và trong phần giải thích về đạo có tám pháp: ‘Thế nào là Thánh đế về con đường đưa đến sự diệt khổ? Chính là Bát Thánh đạo này. Ấy là – chánh kiến… cho đến… chánh định’. Như vậy, trong phần giải thích về bốn đế, các pháp như sanh v.v... đã được nói đến. Sự phân tích quyết đoán ở đây cũng cần được hiểu thông qua sự quyết đoán về sanh v.v... ấy. Dukkhaniddesakathā Luận về phần giải thích Khổ đế Jātiniddeso Phần giải thích về Sanh Seyyathidaṃ, ayañhi jāti-saddo anekattho. Tathā hesa ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’ti (dī. ni. 1.244; pārā. 12) ettha bhave āgato. ‘‘Atthi, visākhe, nigaṇṭhā nāma samaṇajātī’’ti (a. ni. 3.71) ettha nikāye. ‘‘Jāti dvīhi khandhehi saṅgahitā’’ti (dhātu. 71) ettha saṅkhatalakkhaṇe. ‘‘Yaṃ mātukucchismiṃ paṭhamaṃ cittaṃ uppannaṃ, paṭhamaṃ viññāṇaṃ pātubhūtaṃ, tadupādāya sāvassa jātī’’ti (mahāva. 124) ettha paṭisandhiyaṃ. ‘‘Sampatijāto, ānanda, bodhisatto’’ti (ma. ni. 3.207) ettha pasūtiyaṃ. ‘‘Akkhitto anupakuṭṭho jātivādenā’’ti (dī. ni. 1.331) ettha kule. ‘‘Yatohaṃ, bhagini, ariyāya jātiyā jāto’’ti (ma. ni. 2.351) ettha ariyasīle. Ấy là, từ 'jāti' (sanh) này có nhiều nghĩa. Thật vậy, từ này trong câu ‘một sanh, hai sanh’ được dùng với nghĩa là cõi hữu (bhava). Trong câu ‘Này Visākha, có một loại sa-môn tên là Nigantha’ được dùng với nghĩa là bộ phái (nikāya). Trong câu ‘Sanh được bao gồm bởi hai uẩn’ được dùng với nghĩa là đặc tính của pháp hữu vi (saṅkhatalakkhaṇa). Trong câu ‘Tâm đầu tiên khởi lên trong bụng mẹ, thức đầu tiên xuất hiện, do nương vào đó, đó là sanh của người ấy’ được dùng với nghĩa là sự tái tục (paṭisandhi). Trong câu ‘Này Ānanda, Bồ-tát vừa mới đản sanh’ được dùng với nghĩa là sự sinh ra (pasūti). Trong câu ‘không bị chỉ trích, không bị khinh miệt bởi lời nói về dòng dõi’ được dùng với nghĩa là dòng dõi (kula). Trong câu ‘Này chị, từ khi tôi được sanh ra trong dòng dõi Thánh’ được dùng với nghĩa là giới đức của bậc Thánh (ariyasīla). 538. Svāyamidha gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhito paṭṭhāya yāva mātukucchimhā nikkhamanaṃ, tāva pavattesu khandhesu. Itaresaṃ paṭisandhikhandhesvevāti daṭṭhabbo. Ayampi ca pariyāyakathāva. Nippariyāyato pana tattha tattha nibbattamānānaṃ sattānaṃ ye ye khandhā pātubhavanti, tesaṃ tesaṃ paṭhamapātubhāvo jāti nāma. 538. Từ 'jāti' ấy, ở đây (trong phần giải thích về Khổ đế), đối với các chúng sinh thai sanh, (chỉ) các uẩn trong quá trình tiếp diễn từ lúc tái tục cho đến khi ra khỏi bụng mẹ. Đối với các chúng sinh khác, (chỉ) chính các uẩn tái tục. Cần phải hiểu như vậy. Và đây cũng chỉ là cách nói quy ước. Tuy nhiên, theo nghĩa tuyệt đối, đối với các chúng sinh đang sinh ra trong các cõi hữu khác nhau, bất cứ uẩn nào xuất hiện, sự xuất hiện lần đầu tiên của các uẩn ấy được gọi là sanh (jāti). Sā [Pg.130] panesā tattha tattha bhave paṭhamābhinibbattilakkhaṇā, niyyātanarasā, atītabhavato idha ummujjanapaccupaṭṭhānā, dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā vā. Sanh ấy, trong các cõi hữu khác nhau, có đặc tính là sự sinh khởi mới lần đầu tiên; có phận sự là trao gởi; có sự biểu hiện là sự trồi lên ở đây từ cõi hữu quá khứ, hoặc có sự biểu hiện là sự đa dạng của khổ. 539. Kasmā panesā dukkhāti ce? Anekesaṃ dukkhānaṃ vatthubhāvato. Anekāni hi dukkhāni. Seyyathidaṃ – dukkhadukkhaṃ, vipariṇāmadukkhaṃ, saṅkhāradukkhaṃ, paṭicchannadukkhaṃ, appaṭicchannadukkhaṃ, pariyāyadukkhaṃ, nippariyāyadukkhanti. 539. Nếu hỏi: Tại sao sanh này là khổ? Vì là nền tảng của nhiều loại khổ. Thật vậy, có nhiều loại khổ. Ấy là: khổ khổ, hoại khổ, hành khổ, khổ ẩn giấu, khổ không ẩn giấu, khổ quy ước, khổ tuyệt đối. Tattha kāyikacetasikā dukkhā vedanāsabhāvato ca nāmato ca dukkhattā dukkhadukkhanti vuccati. Trong đó, thọ khổ thuộc thân và tâm, do là khổ về tự tánh và về danh xưng, nên được gọi là khổ khổ. Sukhā vedanā vipariṇāmena dukkhuppattihetuto vipariṇāmadukkhaṃ. Thọ lạc, do sự biến hoại, là nguyên nhân phát sinh khổ, nên (gọi là) hoại khổ. Upekkhā vedanā ceva avasesā ca tebhūmakā saṅkhārā udayabbayappaṭipīḷitattā saṅkhāradukkhaṃ. Kaṇṇasūladantasūlarāgajapariḷāhadosajapariḷāhādi kāyikacetasiko ābādho pucchitvā jānitabbato upakkamassa ca apākaṭabhāvato paṭicchannadukkhaṃ nāma. Apākaṭadukkhantipi vuccati. Thọ xả và các hành còn lại thuộc ba cõi, do bị sự sinh diệt bức bách, nên (gọi là) hành khổ. Bệnh tật thuộc thân và tâm như đau tai, đau răng, sự thiêu đốt do tham, sự thiêu đốt do sân v.v..., do phải hỏi mới biết được và do sự tác động không rõ ràng, nên được gọi là khổ ẩn giấu. Cũng được gọi là khổ không rõ ràng. Dvattiṃsakammakāraṇādisamuṭṭhāno ābādho apucchitvāva jānitabbato upakkamassa ca pākaṭabhāvato appaṭicchannadukkhaṃ nāma. Pākaṭadukkhantipi vuccati. Bệnh tật phát sinh từ ba mươi hai loại hành hạ do nghiệp v.v..., do có thể biết được mà không cần hỏi và do sự tác động rõ ràng, nên được gọi là khổ không ẩn giấu. Cũng được gọi là khổ rõ ràng. Ṭhapetvā dukkhadukkhaṃ sesaṃ dukkhasaccavibhaṅge āgataṃ jātiādi sabbampi tassa tassa dukkhassa vatthubhāvato pariyāyadukkhaṃ. Dukkhadukkhaṃ pana nippariyāyadukkhanti vuccati. Ngoại trừ khổ khổ (dukkhadukkha), tất cả những thứ còn lại bắt đầu từ sanh v.v... được đề cập trong Phân Tích về Khổ Đế (Dukkhasaccavibhaṅga), do là nền tảng cho các loại khổ này khổ kia, nên được gọi là khổ quy ước (pariyāyadukkha). Còn khổ khổ (dukkhadukkha) thì được gọi là khổ phi quy ước (nippariyāyadukkha). Tatrāyaṃ jāti yaṃ taṃ bālapaṇḍitasuttādīsu (ma. ni. 3.246 ādayo) bhagavatāpi upamāvasena pakāsitaṃ āpāyikaṃ dukkhaṃ, yañca sugatiyampi manussaloke gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ uppajjati, tassa vatthubhāvato dukkhā. Trong số ấy, sự sanh này là khổ vì nó là nền tảng cho: (1) cái khổ ở cõi dữ (āpāyikaṃ dukkhaṃ) đã được chính Đức Thế Tôn giảng giải bằng ví dụ trong kinh Kẻ Ngu và Bậc Trí (Bālapaṇḍitasutta) v.v...; và (2) cái khổ khởi sanh ngay cả trong cõi lành (sugati), ở thế giới loài người, với các loại khác nhau bắt nguồn từ sự nhập thai (gabbhokkanti). 540. Tatridaṃ gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ – ayaṃ hi satto mātukucchimhi nibbattamāno na uppalapadumapuṇḍarīkādīsu nibbattati, atha kho heṭṭhā āmāsayassa upari pakkāsayassa udarapaṭalapiṭṭhikaṇṭakānaṃ vemajjhe paramasambādhe tibbandhakārenānākuṇapagandhaparibhāvitaparamaduggandhapavanavicarite adhimattajegucche kucchipadese pūtimacchapūtikummāsacandanikādīsu kimi viya nibbattati. So tattha nibbatto dasa māse mātukucchisambhavena usmanā puṭapākaṃ viya paccamāno piṭṭhapiṇḍi viya sediyamāno samiñjanapasāraṇādirahito adhimattaṃ dukkhamanubhotīti, idaṃ tāva gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ. 540. Trong đó, đây là các loại khổ bắt nguồn từ sự nhập thai: Chúng sanh này, khi sanh ra trong bụng mẹ, không phải sanh ra trong hoa sen xanh, sen hồng, hay sen trắng v.v... mà trái lại, nó sanh ra như một con giòi trong một nơi vô cùng ghê tởm, ở vùng bụng, bên dưới dạ dày chứa thức ăn chưa tiêu, bên trên ruột già chứa thức ăn đã tiêu, giữa màng bụng và xương sống, một nơi vô cùng chật hẹp, tối tăm mịt mù, nơi các luồng gió có mùi hôi thối cực độ qua lại, được tẩm ướp bởi mùi hôi của các loại xác chết khác nhau, và trong các thứ như cá thối, cháo thiu, cống rãnh v.v... Chúng sanh ấy, sau khi sanh ra ở đó, trong mười tháng, bị nấu trong hơi nóng phát sanh từ bụng mẹ như thể bị nấu trong túi thuốc, bị hấp như một cục bột, không thể co duỗi, và phải chịu đựng sự đau khổ tột cùng. Đây trước hết là cái khổ bắt nguồn từ sự nhập thai. Yaṃ [Pg.131] pana so mātu sahasā upakkhalanagamananisīdanavuṭṭhānaparivattanādīsu surādhuttahatthagato eḷako viya ahituṇḍikahatthagato sappapotako viya ca ākaḍḍhanaparikaḍḍhanaodhūnananiddhūnanādinā upakkamena adhimattaṃ dukkhamanubhavati, yañca mātu sītūdakapānakāle sītanarakupapanno viya, uṇhayāgubhattādiajjhoharaṇakāle aṅgāravuṭṭhisamparikiṇṇo viya, loṇambilādiajjhoharaṇakāle khārāpaṭicchakādikammakāraṇapatto viya tibbaṃ dukkhamanubhoti, idaṃ gabbhapariharaṇamūlakaṃ dukkhaṃ. Lại nữa, khi người mẹ đột ngột vấp ngã, đi, ngồi, đứng dậy, xoay mình v.v..., chúng sanh ấy phải chịu đựng sự đau khổ tột cùng do bị tác động bởi sự kéo tới, kéo lui, lắc xuống, lắc qua lại, giống như một con cừu non trong tay kẻ say rượu, hay như một con rắn con trong tay người bắt rắn. Và khi người mẹ uống nước lạnh, nó cảm thấy như bị rơi vào địa ngục lạnh; khi người mẹ ăn cháo nóng, cơm nóng v.v..., nó cảm thấy như bị bao phủ bởi một trận mưa than hồng; khi người mẹ ăn đồ mặn, đồ chua v.v..., nó cảm thấy như bị tra tấn bằng cách cạo bằng vỏ sò và rắc nước muối. Cái khổ ghê gớm mà nó phải chịu đựng như vậy, đây là cái khổ bắt nguồn từ việc mang thai. Yaṃ panassa mūḷhagabbhāya mātuyā mittāmaccasuhajjādīhipi adassanārahe dukkhuppattiṭṭhāne chedanaphālanādīhi dukkhaṃ uppajjati, idaṃ gabbhavipattimūlakaṃ dukkhaṃ. Lại nữa, khi người mẹ có thai ngôi ngược, sự đau khổ phát sanh cho chúng sanh ấy do bị cắt, mổ v.v... tại nơi phát sanh đau khổ, một nơi không đáng để bạn bè, bộ trưởng, người thân thiết v.v... nhìn thấy. Đây là cái khổ bắt nguồn từ sự bất thường của thai nhi. Yaṃ vijāyamānāya mātuyā kammajehi vātehi parivattetvā narakapapātaṃ viya atibhayānakaṃ yonimaggaṃ paṭipātiyamānassa paramasambādhena yonimukhena tāḷacchiggaḷena viya nikkaḍḍhiyamānassa mahānāgassa narakasattassa viya ca saṅghātapabbatehi vicuṇṇiyamānassa dukkhaṃ uppajjati, idaṃ vijāyanamūlakaṃ dukkhaṃ. Sự đau khổ phát sanh cho chúng sanh khi bị những cơn gió do nghiệp sanh của người mẹ đang sanh con xoay ngược đầu xuống, đẩy vào đường sanh vô cùng đáng sợ như rơi vào vực thẳm địa ngục, và bị kéo ra qua cửa sanh vô cùng chật hẹp, giống như một con voi lớn bị kéo qua một lỗ khóa, hay như một chúng sanh ở địa ngục bị nghiền nát bởi những ngọn núi va vào nhau. Đây là cái khổ bắt nguồn từ sự sanh. Yaṃ pana jātassa taruṇavaṇasadisasukhumālasarīrassa hatthagahaṇanahāpanadhovanacoḷaparimajjanādikāle sūcimukhakhuradhārāhi vijjhanaphālanasadisaṃ dukkhaṃ uppajjati, idaṃ mātukucchito bahinikkhamanamūlakaṃ dukkhaṃ. Lại nữa, sự đau khổ phát sanh cho đứa trẻ mới sanh, có thân thể mỏng manh như một vết thương mới, vào lúc được cầm tay, tắm rửa, lau chùi bằng vải v.v..., giống như bị đâm bằng mũi kim, bị cắt bằng lưỡi dao cạo. Đây là cái khổ bắt nguồn từ việc ra khỏi bụng mẹ. Yaṃ tato paraṃ pavattiyaṃ attanāva attānaṃ vadhentassa acelakavatādivasena ātāpanaparitāpanānuyogamanuyuttassa, kodhavasena abhuñjantassa, ubbandhantassa ca dukkhaṃ uppajjati, idaṃ attūpakkamamūlakaṃ dukkhaṃ. Yaṃ pana parato vadhabandhanādīni anubhavantassa uppajjati, idaṃ parūpakkamamūlakaṃ dukkhanti. Sau đó, trong quá trình sống, sự đau khổ phát sanh cho người tự hành hạ mình, cho người thực hành khổ hạnh bằng cách phơi mình dưới nắng, hành xác qua các phương pháp như của các tu sĩ lõa thể, cho người không ăn vì tức giận, và cho người treo cổ tự tử. Đây là cái khổ bắt nguồn từ sự tự nỗ lực (tự hành). Lại nữa, sự đau khổ phát sanh cho người phải chịu đựng sự giết chóc, trói buộc v.v... từ người khác. Đây là cái khổ bắt nguồn từ sự nỗ lực của người khác (tha hành). Iti imassa sabbassāpi dukkhassa ayaṃ jāti vatthumeva hoti. Như vậy, sự sanh này chính là nền tảng cho tất cả những khổ đau này. 541. Tenetaṃ vuccati – 541. Do đó, có lời nói rằng – Jāyetha no ce narakesu satto,Tattaggidāhādikamappasayhaṃ; Labhetha dukkhaṃ nu kuhiṃ patiṭṭhaṃ,Iccāha dukkhāti munīdha jātiṃ. Nếu chúng sanh không sanh vào các địa ngục, thì cái khổ không thể chịu đựng được do bị lửa nóng thiêu đốt v.v... sẽ có nền tảng ở đâu? Vì vậy, bậc Mâu-ni ở đây đã nói rằng sanh là khổ. Dukkhaṃ [Pg.132] tiracchesu kasāpatoda-Daṇḍābhighātādibhavaṃ anekaṃ; Yaṃ taṃ kathaṃ tattha bhaveyya jātiṃ,Vinā tahiṃ jāti tatopi dukkhā. Vô số khổ đau trong loài súc sanh, phát sanh từ việc bị đánh đập bằng roi, gậy gộc, v.v...; làm sao cái khổ ấy có thể tồn tại ở đó nếu không có sự sanh vào cõi ấy? Do đó, sanh là khổ. Petesu dukkhaṃ pana khuppipāsā-Vātātapādippabhavaṃ vicittaṃ; Yasmā ajātassa na tattha atthi,Tasmāpi dukkhaṃ muni jātimāha. Lại nữa, cái khổ đa dạng trong cõi ngạ quỷ, phát sanh từ đói, khát, gió, nắng v.v...; vì nó không tồn tại đối với người không sanh vào cõi ấy, do đó bậc Mâu-ni đã nói rằng sanh là khổ. Tibbandhakāre ca asayhasīte,Lokantare yaṃ asuresu dukkhaṃ; Na taṃ bhave tattha na cassa jāti,Yato ayaṃ jāti tatopi dukkhā. Cái khổ trong địa ngục Lokantarika, nơi tối tăm mịt mù và lạnh lẽo không thể chịu đựng, và trong cõi a-tu-la; cái khổ ấy sẽ không tồn tại nếu không có sự sanh vào đó. Do đó, sự sanh này là khổ. Yañcāpi gūthanarake viya mātugabbhe,Satto vasaṃ ciramato bahi nikkhamañca; Pappoti dukkhamatighoramidampi natthi,Jātiṃ vinā itipi jāti ayañhi dukkhā. Và cái khổ vô cùng khủng khiếp mà chúng sanh phải gánh chịu khi sống lâu trong bụng mẹ như trong địa ngục phân, và khi thoát ra khỏi đó; cái khổ này cũng không tồn tại nếu không có sự sanh. Do đó, sự sanh này quả thật là khổ. Kiṃ bhāsitena bahunā nanu yaṃ kuhiñci,Atthīdha kiñcidapi dukkhamidaṃ kadāci; Nevatthi jātivirahena yato mahesi,Dukkhāti sabbapaṭhamaṃ imamāha jātinti. Nói nhiều để làm gì? Quả thật, bất cứ khổ đau nào tồn tại ở bất cứ đâu trên đời này, nó không bao giờ tồn tại nếu không có sự sanh. Do đó, bậc Đại Sĩ đã tuyên bố sự sanh này là khổ trước hết. Ayaṃ tāva jātiyaṃ vinicchayo. Đây trước hết là sự phân tích về sanh. Jarāniddeso Giải Thích về Già 542. Jarāpi dukkhāti ettha duvidhā jarā saṅkhatalakkhaṇañca, khaṇḍiccādisammato santatiyaṃ ekabhavapariyāpannakhandhapurāṇabhāvo ca, sā idha adhippetā. Sā panesā jarā khandhaparipākalakkhaṇā, maraṇūpanayanarasā, yobbanavināsapaccupaṭṭhānā. Dukkhā saṅkhāradukkhabhāvato ceva dukkhavatthuto ca[Pg.133]. Yaṃ hi aṅgapaccaṅgasithilībhāvaindriyavikāravirūpatāyobbanavināsabalūpaghātasatimativippavāsaparaparibhavādianekapaccayaṃ kāyikacetasikadukkhaṃ uppajjati, jarā tassa vatthu. Tenetaṃ vuccati – 542. Trong câu 'Già cũng là khổ' (Jarāpi dukkhā), già có hai loại: (1) đặc tính của pháp hữu vi (saṅkhatalakkhaṇa), và (2) sự cũ đi của các uẩn thuộc về một kiếp sống trong dòng tương tục, được quy ước qua các hiện tượng như răng rụng v.v... (khaṇḍiccādi). Ở đây, loại thứ hai được đề cập đến. Sự già này có đặc tính là sự chín muồi của các uẩn, có phận sự là đưa đến gần cái chết, có biểu hiện là sự hủy hoại của tuổi trẻ. Nó là khổ vì bản chất là hành khổ (saṅkhāradukkha) và là nền tảng của khổ (dukkhavatthu). Thật vậy, cái khổ về thân và tâm phát sanh do nhiều nguyên nhân như sự lỏng lẻo của các chi phần, sự suy yếu của các giác quan, sự xấu xí, sự hủy hoại của tuổi trẻ, sự suy giảm sức lực, sự mất mát của chánh niệm và trí tuệ, sự khinh miệt của người khác v.v...; sự già là nền tảng cho cái khổ ấy. Do đó, có lời nói rằng – ‘‘Aṅgānaṃ sithilībhāvā, indriyānaṃ vikārato; Yobbanassa vināsena, balassa upaghātato. Do các chi phần rã rời, do các giác quan suy yếu; do tuổi trẻ bị hủy hoại, do sức lực bị suy giảm. ‘‘Vippavāsā satādīnaṃ, puttadārehi attano; Apasādanīyato ceva, bhiyyo bālattapattiyā. Do sự mất mát của chánh niệm v.v..., do bị chính con cháu vợ chồng mình khinh miệt; và do trở lại tình trạng như trẻ con. ‘‘Pappoti dukkhaṃ yaṃ macco, kāyikaṃ mānasaṃ tathā; Sabbametaṃ jarāhetu, yasmā tasmā jarā dukhā’’ti. “Người hữu tử phải chịu đựng khổ nào, về thân cũng như về tâm; tất cả khổ ấy đều do sự già làm nhân, vì thế nên sự già là khổ.” Ayaṃ jarāyaṃ vinicchayo. Đây là phần quyết nghị về sự già. Maraṇaniddeso Phần chỉ dẫn về sự chết 543. Maraṇampi dukkhanti etthāpi duvidhaṃ maraṇaṃ saṅkhatalakkhaṇañca, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71). Ekabhavapariyāpannajīvitindriyappabandhavicchedo ca, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘niccaṃ maraṇato bhaya’’nti (su. ni. 581). Taṃ idha adhippetaṃ. Jātipaccayā maraṇaṃ upakkamamaraṇaṃ sarasamaraṇaṃ āyukkhayamaraṇaṃ puññakkhayamaraṇantipi tasseva nāmaṃ. Tayidaṃ cutilakkhaṇaṃ, viyogarasaṃ, gativippavāsapaccupaṭṭhānaṃ. Dukkhassa pana vatthubhāvato dukkhanti veditabbaṃ. Tenetaṃ vuccati – 543. Ở đây, trong câu ‘sự chết cũng là khổ’, sự chết có hai loại: là trạng thái hữu vi, liên quan đến điều ấy đã được nói rằng: ‘sự già và sự chết được nhiếp vào hai uẩn;’ và là sự cắt đứt dòng tương tục của quyền sống được bao gồm trong một kiếp sống, liên quan đến điều ấy đã được nói rằng: ‘luôn có sự sợ hãi từ cái chết.’ Điều ấy được chủ trương ở đây. ‘Cái chết do sanh làm duyên, cái chết do phương tiện, cái chết tự nhiên, cái chết do hết tuổi thọ, cái chết do hết phước’ cũng là tên gọi của chính nó. Cái chết này có sự mệnh chung là tướng, có sự chia lìa là phận sự, có sự rời khỏi cảnh giới là sự hiện khởi. Và nên được biết là khổ vì là nền tảng của khổ. Do đó, điều này được nói đến: ‘‘Pāpassa pāpakammādi-nimittamanupassato; Bhaddassāpasahantassa, viyogaṃ piyavatthukaṃ; Mīyamānassa yaṃ dukkhaṃ, mānasaṃ avisesato. “Đối với người ác đang thấy các tướng như ác nghiệp v.v., đối với người thiện không thể chịu đựng được sự chia lìa đối với vật khả ái, khổ nào về tâm phát sanh cho người đang chết, một cách không phân biệt. Sabbesañcāpi yaṃ sandhi-bandhanacchedanādikaṃ; Vitujjamānamammānaṃ, hoti dukkhaṃ sarīrajaṃ. Và cũng đối với tất cả chúng sanh, khi các yếu huyệt đang bị đâm chích, khổ nào sanh ra từ thân phát sanh, như là sự cắt đứt các khớp nối và dây chằng. Asayhamappatikāraṃ, dukkhassetassidaṃ yato; Maraṇaṃ vatthu tenetaṃ, dukkhamicceva bhāsita’’nti. Không thể chịu đựng, không thể cứu chữa; vì sự chết là nền tảng của khổ này, do đó điều này được nói chính là khổ.” Ayaṃ maraṇe vinicchayo. Đây là phần quyết nghị về sự chết. Sokādiniddesā Phần chỉ dẫn về sầu, v.v. 544. Sokādīsu [Pg.134] soko nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa cittasantāpo. So kiñcāpi atthato domanassameva hoti. Evaṃ santepi antonijjhānalakkhaṇo, cetaso parijjhāpanaraso, anusocanapaccupaṭṭhāno. Dukkho pana dukkhadukkhato dukkhavatthuto ca. Tenetaṃ vuccati – 544. Trong các pháp sầu v.v., sầu là sự nóng nảy của tâm của người bị xúc chạm bởi sự tổn thất quyến thuộc v.v. Sầu ấy, mặc dù về phương diện ý nghĩa chỉ là ưu, dầu là vậy, sầu có sự thiêu đốt bên trong là tướng, có sự làm cho tâm cháy khát là phận sự, có sự sầu muộn theo là sự hiện khởi. Và là khổ vì là khổ khổ và vì là nền tảng của khổ. Do đó, điều này được nói đến: ‘‘Sattānaṃ hadayaṃ soko, visasallaṃva tujjati; Aggitattova nārāco, bhusaṃva dahate puna. “Sầu đâm chích trái tim của chúng sanh như mũi tên tẩm độc; như mũi tên sắt nung đỏ, nó lại thiêu đốt một cách dữ dội. ‘‘Samāvahati ca byādhi-jarāmaraṇabhedanaṃ; Dukkhampi vividhaṃ yasmā, tasmā dukkhoti vuccatī’’ti. Và nó mang đến sự bệnh hoạn, già, chết, và tan vỡ; vì nó cũng mang đến nhiều loại khổ khác nhau, do đó nó được gọi là khổ.” Ayaṃ soke vinicchayo. Đây là phần quyết nghị về sầu. Paridevo Bi 545. Paridevo nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa vacīpalāpo. So lālappanalakkhaṇo, guṇadosakittanaraso, sambhamapaccupaṭṭhāno. Dukkho pana saṅkhāradukkhabhāvato dukkhavatthuto ca. Tenetaṃ vuccati – 545. Bi là lời nói lảm nhảm của người bị xúc chạm bởi sự tổn thất quyến thuộc v.v. Bi ấy có sự than khóc là tướng, có sự kể lể đức và tội là phận sự, có sự hoang mang là sự hiện khởi. Và là khổ vì là hành khổ và vì là nền tảng của khổ. Do đó, điều này được nói đến: ‘‘Yaṃ sokasallavihato paridevamāno,Kaṇṭhoṭṭhatālutalasosajamappasayhaṃ; Bhiyyodhimattamadhigacchatiyeva dukkhaṃ,Dukkhoti tena bhagavā paridevamāhā’’ti. “Vì người đang than khóc, bị mũi tên sầu đả thương, chắc chắn đạt đến khổ tột bậc hơn nữa, không thể chịu đựng, sanh từ sự khô khan của cổ họng, môi, và vòm miệng; do đó, Đức Thế Tôn đã nói bi là khổ.” Ayaṃ parideve vinicchayo. Đây là phần quyết nghị về bi. Dukkhaṃ Khổ 546. Dukkhaṃ nāma kāyikaṃ dukkhaṃ, taṃ kāyapīḷanalakkhaṇaṃ, duppaññānaṃ domanassakaraṇarasaṃ, kāyikābādhapaccupaṭṭhānaṃ. Dukkhaṃ pana dukkhadukkhato mānasadukkhāvahanato ca. Tenetaṃ vuccati – 546. Khổ là khổ thuộc thân. Khổ ấy có sự bức bách thân là tướng, có sự làm cho người thiếu trí tuệ sanh ưu là phận sự, có sự bệnh hoạn thuộc thân là sự hiện khởi. Và là khổ vì là khổ khổ và vì mang đến khổ thuộc tâm. Do đó, điều này được nói đến: ‘‘Pīḷeti kāyikamidaṃ, dukkhañca mānasaṃ bhiyyo; Janayati yasmā tasmā, dukkhanti visesato vutta’’nti. “Khổ thuộc thân này bức bách, và vì nó sanh ra khổ thuộc tâm nhiều hơn nữa, do đó nó được nói một cách đặc biệt là khổ.” Ayaṃ dukkhe vinicchayo. Đây là phần quyết nghị về khổ. Domanassaṃ Ưu 547. Domanassaṃ [Pg.135] nāma mānasaṃ dukkhaṃ. Taṃ cittapīḷanalakkhaṇaṃ, manovighātarasaṃ, mānasabyādhipaccupaṭṭhānaṃ. Dukkhaṃ pana dukkhadukkhato kāyikadukkhāvahanato ca. Cetodukkhasamappitā hi kese pakiriya kandanti, urāni paṭipisanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti, uddhaṃpādaṃ papatanti, satthaṃ āharanti, visaṃ khādanti, rajjuyā ubbandhanti, aggiṃ pavisantīti taṃ nānappakārakaṃ dukkhamanubhavanti. Tenetaṃ vuccati – 547. Ưu là khổ thuộc tâm. Ưu ấy có sự bức bách tâm là tướng, có sự làm tổn hại tâm là phận sự, có sự bệnh hoạn thuộc tâm là sự hiện khởi. Và là khổ vì là khổ khổ và vì mang đến khổ thuộc thân. Thật vậy, những chúng sanh bị khổ tâm chi phối, họ rũ tóc mà khóc lóc, đấm ngực, lăn qua, lộn lại, ngã chổng chân lên trời, lấy khí giới, ăn thuốc độc, thắt cổ bằng dây, đi vào lửa; như vậy họ trải qua nhiều loại khổ khác nhau. Do đó, điều này được nói đến: ‘‘Pīḷeti yato cittaṃ, kāyassa ca pīḷanaṃ samāvahati; Dukkhanti domanassaṃ, vidomanassā tato āhū’’ti. “Vì ưu bức bách tâm và mang đến sự bức bách của thân, do đó các bậc không còn ưu đã nói ưu là khổ.” Ayaṃ domanasse vinicchayo. Đây là phần quyết nghị về ưu. Upāyāso Não 548. Upāyāso nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa adhimattacetodukkhappabhāvito dosoyeva. Saṅkhārakkhandhapariyāpanno eko dhammoti eke. So cittaparidahanalakkhaṇo, nitthunanaraso, visādapaccupaṭṭhāno. Dukkho pana saṅkhāradukkhabhāvato cittaparidahanato kāyavisādanato ca. Tenetaṃ vuccati – 548. Não chính là sân được tạo ra bởi khổ tâm tột bậc của người bị xúc chạm bởi sự tổn thất quyến thuộc v.v. Một số vị nói rằng đó là một pháp được bao gồm trong hành uẩn. Não ấy có sự thiêu đốt tâm là tướng, có sự rên rỉ là phận sự, có sự chán nản là sự hiện khởi. Và là khổ vì là hành khổ, vì thiêu đốt tâm, và vì làm cho thân chán nản. Do đó, điều này được nói đến: ‘‘Cittassa ca paridahanā, kāyassa visādanā ca adhimattaṃ; Yaṃ dukkhamupāyāso, janeti dukkho tato vutto’’ti. “Vì não sanh ra khổ tột bậc do sự thiêu đốt của tâm và sự chán nản của thân, do đó nó được gọi là khổ.” Ayaṃ upāyāse vinicchayo. Đây là phần quyết nghị về não. Ettha ca mandagginā antobhājane pāko viya soko. Tikkhagginā paccamānassa bhājanato bahinikkhamanaṃ viya paridevo. Bahinikkhantāvasesassa nikkhamituṃ appahontassa antobhājaneyeva yāva parikkhayā pāko viya upāyāso daṭṭhabbo. Và ở đây, sầu nên được xem như sự nấu nướng bên trong nồi với lửa nhỏ. Bi nên được xem như sự sôi trào ra khỏi nồi của vật đang được nấu với lửa lớn. Não nên được xem như sự nấu nướng của phần còn lại không thể trào ra, chỉ ở bên trong nồi cho đến khi cạn kiệt. Appiyasampayogo Sự phối hợp với điều không khả ái 549. Appiyasampayogo nāma amanāpehi sattasaṅkhārehi samodhānaṃ. So aniṭṭhasamodhānalakkhaṇo, cittavighātakaraṇaraso, anatthabhāvapaccupaṭṭhāno. Dukkho pana dukkhavatthuto. Tenetaṃ vuccati – 549. Sự phối hợp với điều không khả ái (appiyasampayogo) là sự gặp gỡ với các chúng sanh hữu vi không đáng ưa thích. Điều ấy có trạng thái là sự gặp gỡ với điều không mong muốn, có phận sự là làm cho tâm bị tổn hại, có sự thể hiện là tình trạng bất lợi. Lại nữa, đó là khổ vì là nền tảng của khổ. Do đó, điều này được nói đến: ‘‘Disvāva [Pg.136] appiye dukkhaṃ, paṭhamaṃ hoti cetasi; Tadupakkamasambhūta-mathakāye yato idha. “Bởi vì ở đây, sau khi vừa thấy các điều không khả ái, sự khổ sanh khởi trước tiên ở trong tâm; rồi sau đó, sự khổ được sanh khởi do sự tác động của điều ấy ở trong thân. ‘‘Tato dukkhadvayassāpi, vatthuto so mahesinā; Dukkho vuttoti viññeyyo, appiyehi samāgamo’’ti. Do đó, cần phải được hiểu rằng sự gặp gỡ với các điều không khả ái ấy đã được bậc Ðại Sĩ nói là khổ, vì là nền tảng của cả hai loại khổ.” Ayaṃ appiyasampayoge vinicchayo. Đây là phần luận giải về sự phối hợp với điều không khả ái. Piyavippayogo Sự biệt ly với điều khả ái 550. Piyavippayogo nāma manāpehi sattasaṅkhārehi vinābhāvo. So iṭṭhavatthuviyogalakkhaṇo, sokuppādanaraso, byasanapaccupaṭṭhāno. Dukkho pana sokadukkhassa vatthuto. Tenetaṃ vuccati – 550. Sự biệt ly với điều khả ái (piyavippayogo) là sự chia cách với các chúng sanh hữu vi đáng ưa thích. Điều ấy có trạng thái là sự chia cách với đối tượng mong muốn, có phận sự là làm cho sầu não sanh khởi, có sự thể hiện là sự bất hạnh. Lại nữa, đó là khổ vì là nền tảng của sự khổ sầu. Do đó, điều này được nói đến: ‘‘Ñātidhanādiviyogā,Sokasarasamappitā vitujjanti; Bālā yato tato yaṃ,Dukkhoti mato piyavippayogo’’ti. “Bởi vì các kẻ phàm phu bị mũi tên sầu não đâm phải do sự biệt ly với quyến thuộc, tài sản, v.v... nên bị đau đớn. Do đó, sự biệt ly với điều khả ái này được xem là khổ.” Ayaṃ piyavippayoge vinicchayo. Đây là phần luận giải về sự biệt ly với điều khả ái. Icchitālābho Sự không được điều mong muốn 551. Yampicchaṃ na labhatīti ettha ‘‘aho vata mayaṃ na jātidhammā assāmā’’tiādīsu (dī. ni. 2.398; vibha. 201) alabbhaneyyavatthūsu icchāva yampicchaṃ na labhati, tampi dukkhanti vuttā. Sā alabbhaneyyavatthuicchanalakkhaṇā, tappariyesanarasā, tesaṃ appattipaccupaṭṭhānā. Dukkhā pana dukkhavatthuto. Tenetaṃ vuccati – 551. Ở đây, trong câu: “Sự không được điều mong muốn,” chính sự mong muốn về các sự vật không thể thành tựu, trong các trường hợp như: “Mong sao chúng ta không phải có bản chất bị sanh,” v.v... đã được nói là: “Sự không được điều mong muốn, điều ấy cũng là khổ.” Sự mong muốn ấy có trạng thái là sự mong muốn về sự vật không thể thành tựu, có phận sự là sự tìm cầu điều ấy, có sự thể hiện là sự không thành tựu các điều ấy. Lại nữa, đó là khổ vì là nền tảng của khổ. Do đó, điều này được nói đến: ‘‘Taṃ taṃ patthayamānānaṃ, tassa tassa alābhato; Yaṃ vighātamayaṃ dukkhaṃ, sattānaṃ idha jāyati. “Ở đây, đối với chúng sanh đang mong mỏi điều này điều kia, do không được điều này điều kia, sự khổ nào có tính chất tổn hại được sanh khởi. ‘‘Alabbhaneyyavatthūnaṃ, patthanā tassa kāraṇaṃ; Yasmā tasmā jino dukkhaṃ, icchitālābhamabravī’’ti. Bởi vì sự mong mỏi các sự vật không thể thành tựu là nguyên nhân của sự khổ ấy, do đó bậc Toàn Thắng đã nói sự không được điều mong muốn là khổ.” Ayaṃ icchitālābhe vinicchayo. Đây là phần luận giải về sự không được điều mong muốn. Pañcupādānakkhandhā Năm thủ uẩn 552. Saṃkhittena [Pg.137] pañcupādānakkhandhā dukkhāti ettha pana – 552. Lại nữa, ở đây trong câu: “Nói tóm lại, năm thủ uẩn là khổ” – Jātippabhutikaṃ dukkhaṃ, yaṃ vuttamidha tādinā; Avuttaṃ yañca taṃ sabbaṃ, vinā ete na vijjati. Sự khổ nào bắt đầu bằng sự sanh đã được bậc Như Trạng nói đến ở đây, và sự khổ nào đã không được nói đến, tất cả sự khổ ấy không hiện hữu nếu không có các uẩn này. Yasmā tasmā upādāna-kkhandhā saṅkhepato ime; Dukkhāti vuttā dukkhanta-desakena mahesinā. Bởi vì, do đó các thủ uẩn này đã được bậc Ðại Sĩ, vị thuyết giảng về sự chấm dứt của khổ, nói là khổ một cách tóm tắt. Tathā hi indhanamiva pāvako, lakkhamiva paharaṇāni, gorūpaṃ viya ḍaṃsamakasādayo, khettamiva lāyakā, gāmaṃ viya gāmaghātakā upādānakkhandhapañcakameva jātiādayo nānappakārehi vibādhentā tiṇalatādīni viya bhūmiyaṃ, pupphaphalapallavāni viya rukkhesu upādānakkhandhesuyeva nibbattanti. Upādānakkhandhānañca ādidukkhaṃ jāti, majjhedukkhaṃ jarā, pariyosānadukkhaṃ maraṇaṃ, māraṇantikadukkhābhighātena pariḍayhanadukkhaṃ soko, tadasahanato lālappanadukkhaṃ paridevo, tato dhātukkhobhasaṅkhātaaniṭṭhaphoṭṭhabbasamāyogato kāyassa ābādhanadukkhaṃ dukkhaṃ, tena bādhiyamānānaṃ puthujjanānaṃ tattha paṭighuppattito cetobādhanadukkhaṃ domanassaṃ, sokādivuddhiyā janitavisādānaṃ anutthunanadukkhaṃ upāyāso, manorathavighātappattānaṃ icchāvighātadukkhaṃ icchitālābhoti evaṃ nānappakārato upaparikkhiyamānā upādānakkhandhāva dukkhāti. Yadetaṃ ekamekaṃ dassetvā vuccamānaṃ anekehipi kappehi na sakkā asesato vattuṃ, tasmā taṃ sabbampi dukkhaṃ ekajalabindumhi sakalasamuddajalarasaṃ viya yesu kesuci pañcasu upādānakkhandhesu saṃkhipitvā dassetuṃ ‘‘saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti bhagavā avocāti. Ayaṃ upādānakkhandhesu vinicchayo. Quả vậy, giống như ngọn lửa (thiêu đốt) nhiên liệu, giống như các vũ khí (đánh trúng) mục tiêu, giống như ruồi muỗi, v.v... (làm hại) đàn bò, giống như những người thợ gặt (cắt) cánh đồng, giống như bọn cướp làng (phá hoại) ngôi làng, cũng thế, sự sanh, v.v... trong khi làm tổn hại chính năm thủ uẩn bằng nhiều phương cách khác nhau, đã sanh khởi chỉ ở nơi các thủ uẩn, giống như cỏ và dây leo, v.v... ở trên mặt đất, giống như hoa, quả, và chồi non ở trên các cây. Và sự khổ ban đầu của các thủ uẩn là sự sanh, sự khổ ở giữa là sự già, sự khổ cuối cùng là sự chết. Sự khổ thiêu đốt do bị sự khổ cận tử tác động là sầu (soko). Sự khổ than van do không thể chịu đựng được điều ấy là bi (paridevo). Sau đó, sự khổ gây đau đớn cho thân do sự phối hợp với xúc chạm không mong muốn được gọi là sự xáo trộn của các đại là khổ (dukkhaṃ). Đối với các kẻ phàm phu đang bị điều ấy làm cho đau đớn, sự khổ gây đau đớn cho tâm do sự sanh khởi của sân hận ở trong trường hợp ấy là ưu (domanassaṃ). Sự khổ rên rỉ của những người có sự chán nản được tạo ra do sự gia tăng của sầu não, v.v... là não (upāyāso). Sự khổ do mong muốn bị thất bại của những người đã đạt đến sự thất bại trong nguyện vọng là sự không được điều mong muốn (icchitālābho). Như vậy, khi được xem xét bằng nhiều phương cách khác nhau, chính các thủ uẩn là khổ. Điều này, khi được trình bày và được nói đến từng cái một, thì không thể được nói cho hết được dù cho có nhiều đại kiếp. Do đó, để trình bày tóm tắt tất cả sự khổ ấy ở trong năm thủ uẩn bất kỳ nào đó, giống như (chỉ ra) hương vị của nước toàn thể đại dương ở trong một giọt nước, đức Thế Tôn đã nói: “Nói tóm lại, năm thủ uẩn là khổ.” Đây là phần luận giải về các thủ uẩn. Ayaṃ tāva dukkhaniddese nayo. Trước tiên, đây là phương pháp trong phần giảng về khổ. Samudayaniddesakathā Luận về phần giảng về tập 553. Samudayaniddese pana yāyaṃ taṇhāti yā ayaṃ taṇhā. Ponobbhavikāti punabbhavakaraṇaṃ punobbhavo, punobbhavo sīlametissāti [Pg.138] ponobbhavikā. Nandīrāgena sahagatāti nandīrāgasahagatā, nandīrāgena saddhiṃ atthato ekattameva gatāti vuttaṃ hoti. Tatra tatrābhinandinīti yatra yatra attabhāvo nibbattati, tatra tatrābhinandinī. Seyyathidanti nipāto, tassa sā katamāti ceti attho. Kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhāti imā paṭiccasamuppādaniddese āvibhavissanti. Idha panāyaṃ tividhāpi dukkhasaccassa nibbattakaṭṭhena ekattaṃ upanetvā dukkhasamudayaṃ ariyasaccanti vuttāti veditabbā. 553. Lại nữa, trong phần giảng về tập, yāyaṃ taṇhā là yā ayaṃ taṇhā. Ponobbhavikā: Sự tác thành hữu mới là sự tái hữu (punabbhavo); sự tái hữu là bản chất của ái này, nên (ái) là ponobbhavikā (có tính tái hữu). Nandīrāgena sahagatā là nandīrāgasahagatā (đồng hành với hỷ và tham); đã đi đến sự hợp nhất về ý nghĩa cùng với hỷ và tham, điều này được nói đến. Tatra tatrābhinandinī: Nơi nào nơi nào tự thể sanh khởi, nơi ấy nơi ấy (ái) thường vui thích. Seyyathidaṃ là một bất biến từ, ý nghĩa của nó là: “Nếu hỏi rằng: ‘Ái ấy là gì?’” Dục ái, hữu ái, và phi hữu ái, những ái này sẽ trở nên rõ ràng trong phần giảng về Thập Nhị Duyên Sanh. Lại nữa, ở đây, ái này dù có ba loại cũng cần được hiểu là đã được nói đến là “chân lý cao thượng về sự tập khởi của khổ,” sau khi đã được quy về thành một do ý nghĩa là sự tác thành chân lý về khổ. Ayaṃ samudayaniddese nayo. Đây là phương pháp trong phần giảng về tập. Nirodhaniddesakathā Luận về phần giảng về diệt 554. Dukkhanirodhaniddese yo tassāyeva taṇhāyātiādinā nayena samudayanirodho vutto, so kasmāti ce? Samudayanirodhena dukkhanirodho. Samudayanirodhena hi dukkhaṃ nirujjhati, na aññathā. Tenāha – 554. Trong phần giảng về sự diệt khổ, sự diệt tận của tập đã được nói đến bằng phương pháp bắt đầu bằng: yo tassāyeva taṇhāya. Nếu hỏi: “Tại sao lại như thế?” (Câu trả lời là:) Sự diệt khổ (có được) do sự diệt tận của tập. Quả vậy, khổ được đoạn diệt do sự diệt tận của tập, chứ không phải cách nào khác. Do đó, Ngài đã nói: ‘‘Yathāpi mūle anupaddave daḷhe,Chinnopi rukkho punadeva rūhati; Evampi taṇhānusaye anūhate,Nibbattatī dukkhamidaṃ punappuna’’nti. (dha. pa. 338); “Giống như cây, dầu đã bị đốn, vẫn mọc lên trở lại nếu gốc rễ không bị hư hại và còn vững chắc. Cũng thế, khi các tùy miên ái chưa được nhổ lên, sự khổ này vẫn sanh khởi lại nhiều lần.” Iti yasmā samudayanirodheneva dukkhaṃ nirujjhati, tasmā bhagavā dukkhanirodhaṃ desento samudayanirodheneva desesi. Sīhasamānavuttino hi tathāgatā. Te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca desentā hetumhi paṭipajjanti, na phale. Suvānavuttino pana titthiyā. Te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca desentā attakilamathānuyogadesanādīhi phale paṭipajjanti, na hetumhīti. Evaṃ tāva dukkhanirodhassa samudayanirodhavasena desanāya payojanaṃ veditabbaṃ. Như vậy, vì rằng khổ diệt chỉ do sự diệt của tập đế, do đó Đức Thế Tôn khi thuyết giảng về sự diệt của khổ đã thuyết giảng bằng chính sự diệt của tập đế. Quả vậy, các đấng Như Lai có hạnh như sư tử. Các Ngài khi làm cho khổ diệt và khi thuyết giảng về sự diệt của khổ, các Ngài thực hành nơi nhân, không phải nơi quả. Còn các ngoại đạo thì có hạnh như loài chó. Họ khi làm cho khổ diệt và khi thuyết giảng về sự diệt của khổ, họ thực hành nơi quả bằng cách thuyết giảng về sự thực hành khổ hạnh ép xác v.v..., không phải nơi nhân. Như vậy, trước hết, cần phải hiểu lợi ích của việc thuyết giảng về sự diệt của khổ thông qua sự diệt của tập đế. 555. Ayaṃ panattho – tassāyeva taṇhāyāti tassā ‘‘ponobbhavikā’’ti vatvā kāmataṇhādivasena vibhattataṇhāya. Virāgo vuccati maggo. ‘‘Virāgā vimuccatī’’ti (ma. ni. 1.245; saṃ. ni. 3.14) hi vuttaṃ. Virāgena nirodho virāganirodho. Anusayasamugghātato aseso virāganirodho asesavirāganirodho. Atha vā virāgoti pahānaṃ vuccati, tasmā aseso [Pg.139] virāgo aseso nirodhoti evampettha yojanā daṭṭhabbā. Atthato pana sabbāneva etāni nibbānassa vevacanāni. Paramatthato hi dukkhanirodho ariyasaccanti nibbānaṃ vuccati. Yasmā pana taṃ āgamma taṇhā virajjati ceva nirujjhati ca, tasmā virāgoti ca nirodhoti ca vuccati. Yasmā ca tadeva āgamma tassā cāgādayo honti, kāmaguṇālayesu cettha ekopi ālayo natthi, tasmā ‘‘cāgo paṭinissaggo mutti anālayo’’ti vuccati. 555. Còn đây là ý nghĩa: câu 'của chính ái ấy' có nghĩa là của ái đã được phân loại theo dục ái v.v., sau khi đã nói 'có đặc tính tái sanh'. Đạo được gọi là ly tham (virāga). Quả vậy, đã được nói rằng: 'Do ly tham mà được giải thoát'. Sự diệt do ly tham là ly tham diệt (virāganirodha). Do sự nhổ bật các tùy miên, sự ly tham diệt hoàn toàn là sự ly tham diệt hoàn toàn (asesavirāganirodha). Hoặc là, sự đoạn trừ được gọi là ly tham, do đó, sự ly tham hoàn toàn là sự diệt hoàn toàn, cách kết hợp ở đây nên được hiểu như vậy. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, tất cả những từ này đều là những từ đồng nghĩa của Niết-bàn. Quả vậy, về mặt chân đế, sự diệt khổ thánh đế được gọi là Niết-bàn. Hơn nữa, vì rằng khi y cứ vào đó (Niết-bàn), ái vừa ly tham vừa diệt tận, do đó nó được gọi là ly tham và cũng được gọi là diệt tận. Và vì rằng khi y cứ vào chính đó, sự xả ly v.v... đối với ái ấy xảy ra, và ở đây (trong Niết-bàn) không có một sự chấp thủ nào trong các cảnh dục, do đó nó được gọi là 'sự xả ly, sự từ bỏ, sự giải thoát, sự không chấp thủ'. 556. Tayidaṃ santilakkhaṇaṃ, accutirasaṃ, assāsakaraṇarasaṃ vā, animittapaccupaṭṭhānaṃ, nippapañcapaccupaṭṭhānaṃ vā. 556. Niết-bàn này có đặc tính là tịch tịnh, có phận sự là bất tử, hoặc có phận sự là tạo ra sự an ổn, có sự hiện khởi là vô tướng, hoặc có sự hiện khởi là vô hý luận. Nibbānakathā Bàn về Niết-bàn 557. Nattheva nibbānaṃ, sasavisāṇaṃ viya anupalabbhanīyatoti ce? Na, upāyena upalabbhanīyato. Upalabbhati hi taṃ tadanurūpapaṭipattisaṅkhātena upāyena, cetopariyañāṇena paresaṃ lokuttaracittaṃ viya, tasmā ‘‘anupalabbhanīyato natthī’’ti na vattabbaṃ. Na hi ‘‘yaṃ bālaputhujjanā na upalabhanti, taṃ natthī’’ti vattabbaṃ. 557. Nếu có người nói: 'Niết-bàn hoàn toàn không có, vì không thể đạt được, giống như sừng thỏ?' (Đáp:) Không phải vậy, vì có thể đạt được bằng phương tiện. Quả vậy, nó được đạt đến bằng phương tiện được gọi là sự thực hành tương ứng với nó, giống như tâm siêu thế của người khác được biết bằng tha tâm thông. Do đó, không nên nói: 'Không có vì không thể đạt được'. Quả vậy, không nên nói rằng: 'Cái gì mà kẻ phàm phu ngu dốt không đạt được, cái đó không có'. 558. Apica nibbānaṃ natthīti na vattabbaṃ, kasmā? Paṭipattiyā vañjhabhāvāpajjanato. Asati hi nibbāne sammādiṭṭhipurejavāya sīlādikhandhattayasaṅgahāya sammāpaṭipattiyā vañjhabhāvo āpajjati. Na cāyaṃ vañjhā, nibbānapāpanatoti. Na paṭipattiyā vañjhabhāvāpatti, abhāvapāpakattāti ce. Na, atītānāgatābhāvepi nibbānapattiyā abhāvato. Vattamānānampi abhāvo nibbānanti ce. Na, tesaṃ abhāvāsambhavato, abhāve ca avattamānabhāvāpajjanato, vattamānakkhandhanissitamaggakkhaṇe ca sopādisesanibbānadhātuppattiyā abhāvadosato. Tadā kilesānaṃ avattamānattā na dosoti ce. Na, ariyamaggassa niratthakabhāvāpajjanato. Evañhi sati ariyamaggakkhaṇato pubbepi kilesā na santīti ariyamaggassa niratthakabhāvo āpajjati. Tasmā akāraṇametaṃ. 558. Hơn nữa, không nên nói rằng 'Niết-bàn không có'. Tại sao? Vì sự thực hành sẽ trở thành vô ích. Quả vậy, khi Niết-bàn không có, sự thực hành chân chánh, với chánh kiến đi đầu, được bao gồm trong ba uẩn giới-định-tuệ, sẽ trở thành vô ích. Và sự thực hành này không vô ích, vì nó dẫn đến Niết-bàn. Nếu nói: 'Sự thực hành không trở thành vô ích, vì nó dẫn đến sự không tồn tại'. (Đáp:) Không phải vậy, vì ngay cả khi các uẩn quá khứ và vị lai không tồn tại, sự chứng đắc Niết-bàn vẫn không xảy ra. Nếu nói: 'Sự không tồn tại của cả các uẩn hiện tại là Niết-bàn'. (Đáp:) Không phải vậy, vì sự không tồn tại của chúng là không thể có, và nếu chúng không tồn tại thì chúng sẽ rơi vào tình trạng không phải là hiện tại, và có lỗi là không có sự chứng đắc hữu dư y Niết-bàn giới trong khoảnh khắc đạo nương vào các uẩn hiện tại. Nếu nói: 'Lúc đó, vì các phiền não không hiện hành, nên không có lỗi'. (Đáp:) Không phải vậy, vì thánh đạo sẽ trở nên vô dụng. Quả vậy, nếu như thế, ngay cả trước khoảnh khắc thánh đạo, các phiền não cũng không có mặt, do đó thánh đạo trở nên vô dụng. Do đó, đây không phải là lý do (chính đáng). 559. ‘‘Yo kho, āvuso, rāgakkhayo’’tiādivacanato (saṃ. ni. 4.315) ‘‘khayo nibbāna’’nti ce. Na, arahattassāpi khayamattāpajjanato. Tampi hi [Pg.140] ‘‘yo kho, āvuso, rāgakkhayo’’tiādinā (sa. ni. 4.315) nayena niddiṭṭhaṃ. Kiñca bhiyyo nibbānassa ittarakālādippattidosato. Evañhi sati nibbānaṃ ittarakālaṃ, saṅkhatalakkhaṇaṃ, sammāvāyāmanirapekkhādhigamanīyabhāvañca āpajjati. Saṅkhatalakkhaṇattāyeva ca saṅkhatapariyāpannaṃ, saṅkhatapariyāpannattā rāgādīhi aggīhi ādittaṃ, ādittattā dukkhañcātipi āpajjati. Yasmā khayā paṭṭhāya na bhiyyo pavatti nāma hoti, tassa nibbānabhāvato na dosoti ce. Na, tādisassa khayassa abhāvato. Bhāvepi cassa vuttappakāradosānativattanato, ariyamaggassa ca nibbānabhāvāpajjanato. Ariyamaggo hi dose khīṇeti, tasmā khayoti vuccati. Tato ca paṭṭhāya na bhiyyo dosānaṃ pavattīti. 559. Nếu nói: 'Do lời dạy 'Này hiền giả, sự đoạn tận tham...' v.v., nên sự đoạn tận (khayo) là Niết-bàn'. (Đáp:) Không phải vậy, vì quả A-la-hán cũng sẽ chỉ là sự đoạn tận. Quả vậy, quả vị ấy cũng được chỉ ra bằng phương pháp 'Này hiền giả, sự đoạn tận tham...' v.v. Hơn nữa, còn có lỗi là Niết-bàn sẽ trở thành nhất thời v.v. Quả vậy, nếu như thế, Niết-bàn sẽ trở thành nhất thời, có đặc tính hữu vi, và có thể chứng đắc mà không cần đến chánh tinh tấn. Và chính vì có đặc tính hữu vi, nó sẽ thuộc về pháp hữu vi; vì thuộc về pháp hữu vi, nó sẽ bị các ngọn lửa tham v.v. thiêu đốt; vì bị thiêu đốt, nó cũng sẽ là khổ. Nếu nói: 'Vì kể từ sự đoạn tận ấy, không còn có sự khởi lên nào nữa, do đó việc nó là Niết-bàn không có lỗi'. (Đáp:) Không phải vậy, vì không có sự đoạn tận như vậy. Và ngay cả nếu có, nó cũng không vượt qua được các lỗi đã nói, và thánh đạo cũng sẽ trở thành Niết-bàn. Quả vậy, thánh đạo làm đoạn tận các cấu uế, do đó được gọi là 'sự đoạn tận'. Và kể từ đó, không còn có sự khởi lên của các cấu uế nữa. Anuppattinirodhasaṅkhātassa pana khayassa pariyāyena upanissayattā, yassa upanissayo hoti tadupacārena ‘‘khayo’’ti vuttaṃ. Sarūpeneva kasmā na vuttanti ce. Atisukhumattā. Atisukhumatā cassa bhagavato apposukkabhāvāvahanato, ariyena cakkhunā passitabbato ca siddhāti. Tuy nhiên, vì (Niết-bàn) là duyên y chỉ (upanissaya) một cách gián tiếp cho sự đoạn tận được gọi là sự diệt không còn sanh khởi, nên nó được gọi là 'sự đoạn tận' theo phép ẩn dụ dựa trên cái mà nó là duyên y chỉ. Nếu hỏi: 'Tại sao không gọi bằng chính bản chất của nó?' (Đáp:) Vì nó quá vi tế. Và sự vi tế của nó được chứng minh bởi việc nó đã khiến Đức Thế Tôn có khuynh hướng không muốn thuyết pháp, và bởi việc nó chỉ có thể được thấy bằng con mắt của bậc Thánh. 560. Tayidaṃ maggasamaṅginā pattabbato asādhāraṇaṃ, purimakoṭiyā abhāvato appabhavaṃ. Maggabhāve bhāvato na appabhavanti ce. Na, maggena anuppādanīyato. Pattabbameva hetaṃ maggena, na uppādetabbaṃ. Tasmā appabhavameva. Appabhavattā ajarāmaraṇaṃ. Pabhavajarāmaraṇānaṃ abhāvato niccaṃ. 560. Niết-bàn này, vì chỉ có thể được chứng đắc bởi người có đạo, nên là pháp không phổ thông (asādhāraṇa); vì không có điểm khởi đầu, nên là vô sanh (appabhava). Nếu nói: 'Vì nó tồn tại khi có đạo, nên không phải là vô sanh'. (Đáp:) Không phải vậy, vì nó không được tạo ra bởi đạo. Quả vậy, nó chỉ được chứng đắc bởi đạo, chứ không phải được tạo ra. Do đó, nó thực sự là vô sanh. Vì là vô sanh, nên nó không già, không chết. Vì không có sanh, già, và chết, nên nó là thường hằng (nicca). Nibbānasseva aṇuādīnampi niccabhāvāpattīti ce. Na, hetuno abhāvā. Nibbānassa niccattā te niccāti ce. Na, hetulakkhaṇassa anupapattito. Niccā uppādādīnaṃ abhāvato nibbānaṃ viyāti ce. Na, aṇuādīnaṃ asiddhattā. Nếu nói: 'Giống như Niết-bàn, các nguyên tử (aṇu) v.v. cũng sẽ trở thành thường hằng'. (Đáp:) Không phải vậy, vì không có lý do. Nếu nói: 'Vì Niết-bàn là thường hằng, nên chúng cũng thường hằng'. (Đáp:) Không phải vậy, vì đặc tính của lý do không được thành lập. Nếu nói: 'Chúng thường hằng vì không có sanh v.v., giống như Niết-bàn'. (Đáp:) Không phải vậy, vì các nguyên tử v.v. không được chứng minh là có thật. 561. Yathāvuttayuttisabbhāvato pana idameva niccaṃ, rūpasabhāvātikkamato arūpaṃ. Buddhādīnaṃ niṭṭhāya visesābhāvato ekāva niṭṭhā. Yena bhāvanāya pattaṃ, tassa kilesavūpasamaṃ, upādisesañca upādāya paññāpanīyattā saha upādisesena paññāpiyatīti saupādisesaṃ. Yo cassa samudayappahānena upahatāyatikammaphalassa carimacittato ca uddhaṃ pavattikhandhānaṃ anuppādanato, uppannānañca antaradhānato upādisesābhāvo[Pg.141], taṃ upādāya paññāpanīyato natthi ettha upādisesoti anupādisesaṃ. 561. Mặt khác, do sự hiện hữu của lý lẽ hợp lý đã được nói đến, chính pháp này (Niết-bàn) là thường hằng; do vượt qua bản chất của sắc nên là vô sắc. Do không có sự khác biệt trong sự kết thúc của chư Phật v.v., nên chỉ có một sự kết thúc duy nhất. (Niết-bàn) được người nào đạt đến qua sự tu tập, dựa vào sự lắng dịu phiền não và phần dư của chấp thủ (upādisesa) của người ấy mà có thể được chế định, nên được gọi là Hữu dư y Niết-bàn (saupādisesaṃ) vì được chế định cùng với phần dư của chấp thủ. Và đối với vị ấy, người có quả của nghiệp trong tương lai đã bị phá hủy do đã đoạn trừ tập đế, do sự không sinh khởi của các uẩn tiếp diễn sau tâm cuối cùng (tâm tử), và do sự biến mất của các uẩn đã sinh, có sự không còn phần dư của chấp thủ; dựa vào điều đó mà có thể được chế định, nên được gọi là Vô dư y Niết-bàn (anupādisesaṃ) vì 'ở đây không có phần dư của chấp thủ'. Asithilaparakkamasiddhena ñāṇavisesena adhigamanīyato, sabbaññuvacanato ca paramatthena sabhāvato nibbānaṃ nāvijjamānaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti. Do có thể được chứng ngộ bằng trí tuệ đặc biệt thành tựu nhờ sự nỗ lực không mệt mỏi, và do lời dạy của bậc Toàn Giác, nên về phương diện bản chất theo nghĩa tối hậu, Niết-bàn không phải là không hiện hữu. Điều này đã được nói rằng: 'Này các Tỳ khưu, có cái không sinh, không hữu, không tác, không hữu vi'. Idaṃ dukkhanirodhaniddese vinicchayakathāmukhaṃ. Đây là lời mở đầu cho sự luận giải quyết đoán trong phần giải về Diệt đế. Magganiddesakathā Luận về phần giải về Đạo đế 562. Dukkhanirodhagāminipaṭipadāniddese vuttā pana aṭṭha dhammā kāmaṃ khandhaniddesepi atthato pakāsitāyeva, idha pana nesaṃ ekakkhaṇe pavattamānānaṃ visesāvabodhanatthaṃ vadāma. Saṅkhepato hi catusaccapaṭivedhāya paṭipannassa yogino nibbānārammaṇaṃ avijjānusayasamugghātakaṃ paññācakkhu sammādiṭṭhi. Sā sammā dassanalakkhaṇā, dhātuppakāsanarasā, avijjandhakāraviddhaṃsanapaccupaṭṭhānā. Tathā sampannadiṭṭhino taṃsampayuttaṃ micchāsaṅkappanighātakaṃ cetaso nibbānapadābhiniropanaṃ sammāsaṅkappo. So sammā cittābhiniropanalakkhaṇo, appanāraso, micchāsaṅkappappahānapaccupaṭṭhāno. 562. Mặt khác, tám pháp đã được nói trong phần giải về con đường đưa đến sự diệt khổ, thật ra đã được làm sáng tỏ về mặt ý nghĩa trong phần giải về uẩn rồi; tuy nhiên, ở đây chúng tôi sẽ nói để làm sáng tỏ sự khác biệt của chúng, những pháp đang diễn ra trong cùng một khoảnh khắc. Tóm lại, đối với hành giả đang thực hành để thấu triệt Tứ đế, tuệ nhãn có Niết-bàn làm đối tượng, nhổ bật tùy miên vô minh, chính là chánh kiến. Pháp ấy có tướng là thấy đúng, có phận sự là làm sáng tỏ các giới (bản chất), có sự biểu hiện là phá tan bóng tối vô minh. Đối với người có chánh kiến thành tựu như vậy, sự hướng tâm đến cảnh giới Niết-bàn, tương ưng với chánh kiến ấy và tiêu diệt tà tư duy, chính là chánh tư duy. Pháp ấy có tướng là hướng tâm đúng đắn, có phận sự là áp đặt (tâm vào đối tượng), có sự biểu hiện là đoạn trừ tà tư duy. Tathā passato vitakkayato ca taṃsampayuttāva vacīduccaritasamugghātikā micchāvācāya virati sammāvācā nāma. Sā pariggahalakkhaṇā, viramaṇarasā, micchāvācāppahānapaccupaṭṭhānā. Tathā viramato taṃsampayuttāva micchākammantasamucchedikā pāṇātipātādivirati sammākammanto nāma. So samuṭṭhāpanalakkhaṇo, viramaṇaraso, micchākammantappahānapaccupaṭṭhāno. Yā panassa tesaṃ sammāvācākammantānaṃ visuddhibhūtā taṃsampayuttāva kuhanādiupacchedikā micchājīvavirati, so sammāājīvo nāma. So vodānalakkhaṇo, ñāyājīvapavattiraso, micchājīvappahānapaccupaṭṭhāno. Đối với người đang thấy và đang suy nghĩ như vậy, sự từ bỏ tà ngữ, vốn tương ưng với (chánh tư duy) ấy và nhổ bật lời nói ác, được gọi là chánh ngữ. Pháp ấy có tướng là bao gồm, có phận sự là từ bỏ, có sự biểu hiện là đoạn trừ tà ngữ. Đối với người đang từ bỏ như vậy, sự từ bỏ sát sinh v.v., vốn tương ưng với (sự từ bỏ) ấy và đoạn tuyệt tà nghiệp, được gọi là chánh nghiệp. Pháp ấy có tướng là làm khởi sinh (hành động trong sạch), có phận sự là từ bỏ, có sự biểu hiện là đoạn trừ tà nghiệp. Và đối với người ấy, sự từ bỏ tà mạng, vốn là sự thanh tịnh cho chánh ngữ và chánh nghiệp ấy, tương ưng với chúng và đoạn tuyệt sự lừa dối v.v., được gọi là chánh mạng. Pháp ấy có tướng là làm trong sạch, có phận sự là làm phát sinh sự nuôi mạng hợp lý, có sự biểu hiện là đoạn trừ tà mạng. Athassa yo tassā sammāvācākammantājīvasaṅkhātāya sīlabhūmiyaṃ patiṭṭhitassa tadanurūpo taṃsampayuttova kosajjasamucchedako vīriyārambho, esa sammāvāyāmo nāma. So paggahalakkhaṇo, anuppannaakusalānuppādanādiraso, micchāvāyāmappahānapaccupaṭṭhāno. Tassevaṃ vāyamato taṃsampayuttova micchāsativiniddhunano cetaso asammoso [Pg.142] sammāsati nāma. Sā upaṭṭhānalakkhaṇā, asammussanarasā, micchāsatippahānapaccupaṭṭhānā. Evaṃ anuttarāya satiyā saṃrakkhiyamānacittassa taṃsampayuttāva micchāsamādhividdhaṃsikā cittekaggatā sammāsamādhi nāma. So avikkhepalakkhaṇo, samādhānaraso, micchāsamādhippahānapaccupaṭṭhānoti. Ayaṃ dukkhanirodhagāminipaṭipadāniddese nayo. Evamettha jātiādīnaṃ vinicchayo veditabbo. Khi ấy, đối với người đã an trú trên nền tảng giới được gọi là chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, sự nỗ lực tinh tấn nào phù hợp với điều đó, tương ưng với điều đó, và đoạn tuyệt sự lười biếng, đó được gọi là chánh tinh tấn. Pháp ấy có tướng là nâng đỡ, có phận sự là không cho các pháp bất thiện chưa sinh được sinh khởi v.v., có sự biểu hiện là đoạn trừ tà tinh tấn. Đối với người đang nỗ lực như vậy, sự không quên lãng của tâm, vốn tương ưng với (sự nỗ lực) ấy và rũ bỏ tà niệm, được gọi là chánh niệm. Pháp ấy có tướng là an trú (trên đối tượng), có phận sự là không quên, có sự biểu hiện là đoạn trừ tà niệm. Như vậy, đối với người có tâm được hộ trì bởi niệm vô thượng, sự nhất tâm, vốn tương ưng với (niệm) ấy và phá hủy tà định, được gọi là chánh định. Pháp ấy có tướng là không phân tán, có phận sự là định tĩnh, có sự biểu hiện là đoạn trừ tà định. Đây là phương pháp trong phần giải về con đường đưa đến sự diệt khổ. Như vậy, ở đây, sự luận giải quyết đoán về sinh v.v. cần được hiểu. 563. Ñāṇakiccatoti saccañāṇassa kiccatopi vinicchayo veditabbo. Duvidhaṃ hi saccañāṇaṃ – anubodhañāṇaṃ paṭivedhañāṇañca. Tattha anubodhañāṇaṃ lokiyaṃ anussavādivasena nirodhe magge ca pavattati. Paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ nirodhamārammaṇaṃ katvā kiccato cattāri saccāni paṭivijjhati. Yathāha – ‘‘yo, bhikkhave, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passati, dukkhanirodhampi passati, dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadampi passatī’’ti (saṃ. ni. 5.1100) sabbaṃ vattabbaṃ. Taṃ panassa kiccaṃ ñāṇadassanavisuddhiyaṃ āvibhavissati. 563. Về 'phận sự của trí tuệ': sự luận giải quyết đoán cũng cần được hiểu theo phận sự của trí tuệ về các sự thật. Vì trí tuệ về các sự thật có hai loại: trí tuệ nhận thức theo (anubodhañāṇa) và trí tuệ thâm nhập (paṭivedhañāṇa). Trong đó, trí tuệ nhận thức theo là pháp thế gian, diễn ra đối với Diệt đế và Đạo đế thông qua việc nghe lại v.v. Trí tuệ thâm nhập là pháp siêu thế, lấy Diệt đế làm đối tượng, về mặt phận sự, nó thâm nhập bốn sự thật. Như đã nói: 'Này các Tỳ khưu, người nào thấy khổ, người ấy cũng thấy tập khởi của khổ, cũng thấy sự diệt khổ, cũng thấy con đường đưa đến sự diệt khổ'. Toàn bộ cần được trích dẫn. Nhưng phận sự ấy của nó sẽ trở nên rõ ràng trong phần Tri kiến thanh tịnh. Yaṃ panetaṃ lokiyaṃ, tattha dukkhañāṇaṃ pariyuṭṭhānābhibhavavasena pavattamānaṃ sakkāyadiṭṭhiṃ nivatteti. Samudayañāṇaṃ ucchedadiṭṭhiṃ. Nirodhañāṇaṃ sassatadiṭṭhiṃ. Maggañāṇaṃ akiriyadiṭṭhiṃ. Dukkhañāṇaṃ vā dhuvasubhasukhattabhāvavirahitesu khandhesu dhuvasubhasukhattabhāvasaññāsaṅkhātaṃ phale vippaṭipattiṃ. Samudayañāṇaṃ issarapadhānakālasabhāvādīhi loko pavattatīti akāraṇe kāraṇābhimānappavattaṃ hetumhi vippaṭipattiṃ. Nirodhañāṇaṃ arūpalokalokathūpikādīsu apavaggagāhabhūtaṃ nirodhe vippaṭipattiṃ. Maggañāṇaṃ kāmasukhallikaattakilamathānuyogappabhede avisuddhimagge visuddhimaggagāhavasena pavattaṃ upāye vippaṭipattiṃ nivatteti. Tenetaṃ vuccati – Về trí tuệ thế gian này, trong đó, trí tuệ về khổ, diễn ra theo cách chế ngự sự trói buộc, làm cho thân kiến thoái lui. Trí tuệ về tập đế (làm cho) đoạn kiến (thoái lui). Trí tuệ về diệt đế (làm cho) thường kiến (thoái lui). Trí tuệ về đạo đế (làm cho) vô hành kiến (thoái lui). Hoặc là, trí tuệ về khổ (làm thoái lui) sự nhận thức sai lầm trong quả, được gọi là tưởng về bản chất thường, lạc, ngã, tịnh trong các uẩn vốn không có bản chất thường, lạc, ngã, tịnh. Trí tuệ về tập đế (làm thoái lui) sự nhận thức sai lầm trong nhân, diễn ra với sự ngã mạn coi cái không phải nhân là nhân, như 'thế gian vận hành do Thượng đế, Bản thể, Thời gian, Tự tính v.v.'. Trí tuệ về diệt đế (làm thoái lui) sự nhận thức sai lầm trong diệt đế, trở thành sự chấp thủ giải thoát trong các cõi vô sắc, đỉnh cao của thế gian v.v. Trí tuệ về đạo đế làm cho sự nhận thức sai lầm trong phương tiện thoái lui, vốn diễn ra theo cách chấp thủ đó là con đường thanh tịnh trong con đường không thanh tịnh, trong các loại thực hành đắm mình trong dục lạc và khổ hạnh ép xác. Do đó, điều này được nói: ‘‘Loke lokappabhave, lokatthagame sive ca tadupāye; Sammuyhati tāva naro, na vijānāti yāva saccānī’’ti. Chừng nào con người chưa biết các sự thật, chừng đó còn bị mê lầm về thế gian (Khổ đế), về nguồn gốc của thế gian (Tập đế), về sự chấm dứt của thế gian, điều an lành (Diệt đế), và về phương tiện để đạt được điều đó (Đạo đế). Evamettha ñāṇakiccatopi vinicchayo veditabbo. Như vậy, ở đây, sự luận giải quyết đoán cũng cần được hiểu theo phận sự của trí tuệ. 564. Antogadhānaṃ pabhedāti dukkhasaccasmiṃ hi ṭhapetvā taṇhañceva anāsavadhamme ca sesā sabbadhammā antogadhā. Samudayasacce chattiṃsa taṇhāvicaritāni. Nirodhasaccaṃ asammissaṃ. Maggasacce sammādiṭṭhimukhena vīmaṃsiddhipādapaññindriyapaññābaladhammavicayasambojjhaṅgāni. Sammāsaṅkappāpadesena tayo [Pg.143] nekkhammavitakkādayo. Sammāvācāpadesena cattāri vacīsucaritāni. Sammākammantāpadesena tīṇi kāyasucaritāni. Sammājīvamukhena appicchatā santuṭṭhitā ca. Sabbesaṃyeva vā etesaṃ sammāvācākammantājīvānaṃ ariyakantasīlattā ariyakantasīlassa ca saddhāhatthena paṭiggahetabbattā tesaṃ atthitāya atthibhāvato saddhindriyasaddhābalachandiddhipādā. Sammāvāyāmāpadesena catubbidhasammappadhānavīriyindriyavīriyabalavīriyasambojjhaṅgāni. Sammāsatiapadesena catubbidhasatipaṭṭhānasatindriyasatibalasatisambojjhaṅgāni. Sammāsamādhiapadesena savitakkasavicārādayo tayo samādhī cittasamādhi samādhindriyasamādhibalapītipassaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgāni antogadhānīti evamettha antogadhānaṃ pabhedatopi vinicchayo veditabbo. 564. Về sự phân loại các pháp được bao gồm (antogadhānaṃ pabhedato): Trong Khổ đế, ngoại trừ ái và các pháp vô lậu, tất cả các pháp còn lại đều được bao gồm. Trong Tập đế, ba mươi sáu loại hành tướng của ái được bao gồm. Diệt đế thì không pha tạp. Trong Đạo đế, qua phương diện Chánh kiến, có Trạch như ý túc, Tuệ quyền, Tuệ lực, và Trạch pháp giác chi được bao gồm. Qua sự chỉ dẫn của Chánh tư duy, ba loại tầm là xuất ly tầm, v.v... được bao gồm. Qua sự chỉ dẫn của Chánh ngữ, bốn loại khẩu thiện hành được bao gồm. Qua sự chỉ dẫn của Chánh nghiệp, ba loại thân thiện hành được bao gồm. Qua phương diện Chánh mạng, sự thiểu dục và tri túc được bao gồm. Hoặc là, vì tất cả Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng này là Thánh ái giới, và vì Thánh ái giới ấy cần được tiếp nhận bằng tay tín, và do sự hiện hữu của chúng, nên Tín quyền, Tín lực, và Dục như ý túc được bao gồm. Qua sự chỉ dẫn của Chánh tinh tấn, bốn Chánh cần, Tấn quyền, Tấn lực, và Tinh tấn giác chi được bao gồm. Qua sự chỉ dẫn của Chánh niệm, bốn Niệm xứ, Niệm quyền, Niệm lực, và Niệm giác chi được bao gồm. Qua sự chỉ dẫn của Chánh định, ba loại định bắt đầu với định có tầm có tứ, tâm định, Định quyền, Định lực, Hỷ giác chi, Khinh an giác chi, Định giác chi, và Xả giác chi được bao gồm. Như vậy, ở đây, sự quyết đoán về sự phân loại các pháp được bao gồm cũng cần được hiểu rõ. 565. Upamātoti bhāro viya hi dukkhasaccaṃ daṭṭhabbaṃ, bhārādānamiva samudayasaccaṃ, bhāranikkhepanamiva nirodhasaccaṃ, bhāranikkhepanupāyo viya maggasaccaṃ. Rogo viya ca dukkhasaccaṃ, roganidānamiva samudayasaccaṃ, rogavūpasamo viya nirodhasaccaṃ, bhesajjamiva maggasaccaṃ. Dubbhikkhamiva vā dukkhasaccaṃ, dubbuṭṭhi viya samudayasaccaṃ, subhikkhamiva nirodhasaccaṃ, suvuṭṭhi viya maggasaccaṃ. Apica verī-veramūla-verasamugghāta-verasamugghātupāyehi, visarukkha-rukkhamūla-mūlupaccheda-tadupacchedupāyehi, bhaya-bhayamūla-nibbhaya-tadadhigamupāyehi, orimatīra-mahoghapārimatīra-taṃsampāpakavāyāmehi ca yojetvāpetāni upamāto veditabbānīti evamettha upamāto vinicchayo veditabbo. 565. Về ví dụ (upamāto): Khổ đế cần được thấy như gánh nặng. Tập đế như việc mang lấy gánh nặng. Diệt đế như việc đặt gánh nặng xuống. Đạo đế như phương pháp đặt gánh nặng xuống. Và Khổ đế như bệnh tật. Tập đế như nguyên nhân của bệnh. Diệt đế như sự chấm dứt bệnh. Đạo đế như thuốc chữa bệnh. Hoặc Khổ đế như nạn đói. Tập đế như hạn hán. Diệt đế như sự sung túc. Đạo đế như mưa thuận gió hòa. Hơn nữa, bốn đế này cũng cần được hiểu qua ví dụ bằng cách liên kết chúng với: kẻ thù, gốc rễ của kẻ thù, sự diệt trừ kẻ thù, và phương pháp diệt trừ kẻ thù; cây độc, gốc cây, sự nhổ bật gốc, và phương pháp nhổ bật gốc; sự sợ hãi, gốc rễ của sợ hãi, sự không sợ hãi, và phương pháp đạt đến sự không sợ hãi; và bờ bên này, dòng lũ lớn, bờ bên kia, và sự tinh tấn để đến được bờ bên kia. Như vậy, ở đây, sự quyết đoán qua ví dụ cần được hiểu rõ. 566. Catukkatoti atthi cettha dukkhaṃ na ariyasaccaṃ, atthi ariyasaccaṃ na dukkhaṃ, atthi dukkhañceva ariyasaccañca, atthi neva dukkhaṃ na ariyasaccaṃ. Esa nayo samudayādīsu. Tattha maggasampayuttā dhammā sāmaññaphalāni ca ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti (saṃ. ni. 3.15) vacanato saṅkhāradukkhatāya dukkhaṃ, na ariyasaccaṃ. Nirodho ariyasaccaṃ, na dukkhaṃ. Itaraṃ pana ariyasaccadvayaṃ siyā dukkhaṃ aniccato, na pana yassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena. Sabbākārena pana upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhañceva ariyasaccañca aññatra taṇhāya. Maggasampayuttā dhammā sāmaññaphalāni ca yassa pariññatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena neva dukkhaṃ na ariyasaccaṃ. Evaṃ samudayādīsupi yathāyogaṃ yojetvā catukkatopettha vinicchayo veditabbo. 566. Về bốn pháp (catukkato): Ở đây, có pháp là khổ nhưng không phải là Thánh đế. Có pháp là Thánh đế nhưng không phải là khổ. Có pháp vừa là khổ vừa là Thánh đế. Có pháp không phải là khổ cũng không phải là Thánh đế. Phương pháp này cũng áp dụng cho Tập đế, v.v... Trong đó, các pháp tương ưng với đạo và các quả Sa-môn, do là hành khổ theo lời dạy ‘Phàm cái gì vô thường, cái đó là khổ’, nên chúng là khổ, nhưng không phải là Thánh đế. Diệt đế là Thánh đế, nhưng không phải là khổ. Còn hai Thánh đế kia có thể là khổ vì tính vô thường, nhưng không phải là khổ theo ý nghĩa là đối tượng cần được liễu tri để vì nó mà người ta sống đời phạm hạnh nơi Đức Thế Tôn. Tuy nhiên, về mọi phương diện, năm thủ uẩn, ngoại trừ ái, vừa là khổ vừa là Thánh đế. Các pháp tương ưng với đạo và các quả Sa-môn, theo ý nghĩa là đối tượng cần được liễu tri để vì nó mà người ta sống đời phạm hạnh nơi Đức Thế Tôn, thì chúng không phải là khổ cũng không phải là Thánh đế. Tương tự như vậy, đối với Tập đế, v.v..., sau khi đã liên kết một cách thích hợp, sự quyết đoán về bốn pháp cũng cần được hiểu rõ ở đây. 567. Suññatekavidhādīhītiettha [Pg.144] suññato tāva paramatthena hi sabbāneva saccāni vedakakārakanibbutagamakābhāvato suññānīti veditabbāni. Tenetaṃ vuccati – 567. Trong câu ‘Suññatekavidhādīhi’ (về tánh không, một loại, v.v...), trước hết là về tánh không: Theo nghĩa chân đế, tất cả các đế cần được hiểu là không vì không có người cảm thọ, người hành động, người được tịch tịnh, hay người đi. Do đó, điều này được nói đến: ‘‘Dukkhameva hi, na koci dukkhito; Kārako na, kiriyāva vijjati.Atthi nibbuti, na nibbuto pumā; Maggamatthi, gamako na vijjatī’’ti. ‘Chỉ có khổ mà thôi, không có người chịu khổ; Không có người hành động, chỉ có hành vi hiện hữu. Có sự tịch tịnh, không có người được tịch tịnh; Có con đường, không tìm thấy người đi.’ Atha vā, Hoặc là, Dhuvasubhasukhattasuññaṃ, purimadvayamattasuññamamatapadaṃ; Dhuvasukhaattavirahito, maggoiti suññatā tesu. Hai đế đầu không có thường, tịnh, lạc, ngã; Bất tử vị không có ngã; Đạo không có thường, lạc, ngã. Như vậy, tánh không trong các đế ấy (cần được hiểu). Nirodhasuññāni vā tīṇi, nirodho ca sesattayasuñño. Phalasuñño vā ettha hetu samudaye dukkhassābhāvato, magge ca nirodhassa, na phalena sagabbho pakativādīnaṃ pakati viya. Hetusuññañca phalaṃ dukkhasamudayānaṃ nirodhamaggānañca asamavāyā, na hetusamavetaṃ hetuphalaṃ samavāyavādīnaṃ dviaṇukādi viya. Tenetaṃ vuccati – Hoặc là, ba đế không có Diệt đế, và Diệt đế cũng không có ba đế còn lại. Hoặc là, ở đây, nhân không có quả, vì trong Tập đế không có Khổ đế, và trong Đạo đế không có Diệt đế; nhân không ‘mang thai’ quả, giống như bản thể của các nhà Bản thể luận. Và quả không có nhân vì sự không đồng sanh của Khổ và Tập, của Diệt và Đạo; quả của nhân không cùng tồn tại với nhân, giống như nhị nguyên tử của các nhà Đồng hữu luận. Do đó, điều này được nói đến: ‘‘Tayamidha nirodhasuññaṃ, tayena tenāpi nibbuti suññā; Suñño phalena hetu, phalampi taṃhetunā suñña’’nti. ‘Ở đây, ba đế không có Diệt đế; Niết-bàn cũng không có ba đế kia. Nhân không có quả; quả cũng không có nhân kia.’ Evaṃ tāva suññato vinicchayo veditabbo. Như vậy, trước hết, sự quyết đoán về tánh không cần được hiểu rõ. Ekavidhādivinicchayakathā Luận về sự quyết đoán một loại, v.v... 568. Ekavidhādīhīti sabbameva cettha dukkhaṃ ekavidhaṃ pavattibhāvato. Duvidhaṃ nāmarūpato. Tividhaṃ kāmarūpārūpūpapattibhavabhedato. Catubbidhaṃ catuāhārabhedato. Pañcavidhaṃ pañcupādānakkhandhabhedato. 568. Về một loại, v.v...: Ở đây, tất cả khổ là một loại do bản chất là sự tiếp diễn. Là hai loại do là danh và sắc. Là ba loại do sự phân chia thành sanh hữu ở cõi dục, cõi sắc, và cõi vô sắc. Là bốn loại do sự phân chia thành bốn loại vật thực. Là năm loại do sự phân chia thành năm thủ uẩn. Samudayopi ekavidho pavattakabhāvato. Duvidho diṭṭhisampayuttāsampayuttato. Tividho kāmabhavavibhavataṇhābhedato. Catubbidho catumaggappaheyyato. Pañcavidho rūpābhinandanādibhedato. Chabbidho chataṇhākāyabhedato. Tập đế cũng là một loại do bản chất là tác nhân của sự tiếp diễn. Là hai loại do tương ưng và không tương ưng với tà kiến. Là ba loại do sự phân chia thành dục ái, hữu ái, và phi hữu ái. Là bốn loại do cần được đoạn trừ bởi bốn đạo. Là năm loại do sự phân chia theo sự hoan hỷ trong sắc, v.v... Là sáu loại do sự phân chia thành sáu thân ái. Nirodhopi [Pg.145] ekavidho asaṅkhatadhātubhāvato. Pariyāyena pana duvidho saupādisesaanupādisesabhedato. Tividho bhavattayavūpasamato. Catubbidho catumaggādhigamanīyato. Pañcavidho pañcābhinandanavūpasamato. Chabbidho chataṇhākāyakkhayabhedato. Diệt đế cũng là một loại do bản chất là giới vô vi. Nhưng theo quy ước, là hai loại do sự phân chia thành hữu dư y và vô dư y. Là ba loại do là sự chấm dứt của ba cõi hữu. Là bốn loại do cần được chứng ngộ bởi bốn đạo. Là năm loại do là sự chấm dứt của năm sự hoan hỷ. Là sáu loại do sự phân chia theo sự hủy diệt của sáu thân ái. Maggopi ekavidho bhāvetabbato. Duvidho samathavipassanābhedato, dassanabhāvanābhedato vā. Tividho khandhattayabhedato. Ayañhi sappadesattā nagaraṃ viya rajjena nippadesehi tīhi khandhehi saṅgahito. Yathāha – Đạo đế cũng có một loại theo phương diện cần được tu tập. Có hai loại theo sự phân chia về samatha và vipassanā, hoặc theo sự phân chia về kiến đạo và tu đạo. Có ba loại theo sự phân chia về ba uẩn. Thật vậy, đạo này do có thành phần nên được bao gồm bởi ba uẩn không có thành phần, giống như thành phố được bao gồm bởi quốc độ. Như đã được nói rằng: ‘‘Na kho, āvuso visākha, ariyena aṭṭhaṅgikena maggena tayo khandhā saṅgahitā, tīhi ca kho, āvuso visākha, khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito. Yā cāvuso visākha, sammāvācā, yo ca sammākammanto, yo ca sammāājīvo, ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā. Yo ca sammāvāyāmo, yā ca sammāsati, yo ca sammāsamādhi, ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā. Yā ca sammādiṭṭhi, yo ca sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462). “Này hiền giả Visākha, ba uẩn không được bao gồm bởi Thánh đạo Tám ngành, mà này hiền giả Visākha, Thánh đạo Tám ngành được bao gồm bởi ba uẩn. Này hiền giả Visākha, phàm có chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng nào, các pháp này được bao gồm trong giới uẩn. Phàm có chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định nào, các pháp này được bao gồm trong định uẩn. Phàm có chánh kiến, chánh tư duy nào, các pháp này được bao gồm trong tuệ uẩn.” Ettha hi sammāvācādayo tayo sīlameva, tasmā te sajātito sīlakkhandhena saṅgahitā. Kiñcāpi hi pāḷiyaṃ sīlakkhandheti bhummena niddeso kato, attho pana karaṇavaseneva veditabbo. Sammāvāyāmādīsu pana tīsu samādhi attano dhammatāya ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ na sakkoti, vīriye pana paggahakiccaṃ sādhente satiyā ca apilāpanakiccaṃ sādhentiyā laddhupakāro hutvā sakkoti. Ở đây, ba chi phần chánh ngữ v.v... chính là giới, do đó chúng được bao gồm bởi giới uẩn theo phương diện cùng loại. Mặc dù trong Pāli, sự chỉ định được thực hiện bằng vị trí cách với từ ‘sīlakkhandhe’, nhưng ý nghĩa nên được hiểu theo năng lực của công cụ cách. Hơn nữa, trong ba chi phần chánh tinh tấn v.v..., định không thể tự mình thâm nhập vào đối tượng bằng trạng thái nhất tâm theo bản chất của nó, nhưng khi tinh tấn hoàn thành nhiệm vụ nâng đỡ và niệm hoàn thành nhiệm vụ không trôi nổi, nó có thể làm được sau khi đã nhận được sự hỗ trợ. Tatrāyaṃ upamā – yathā hi nakkhattaṃ kīḷissāmāti uyyānaṃ paviṭṭhesu tīsu sahāyesu eko supupphitaṃ campakarukkhaṃ disvā hatthaṃ ukkhipitvā gahetumpi na sakkuṇeyya. Athassa dutiyo onamitvā piṭṭhiṃ dadeyya, so tassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvāpi kampamāno gahetuṃ na sakkuṇeyya. Athassa itaro aṃsakūṭaṃ upanāmeyya. So ekassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvā ekassa aṃsakūṭaṃ olubbha yathāruci pupphāni ocinitvā piḷandhitvā nakkhattaṃ kīḷeyya. Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Ở đây có ví dụ này: Giống như trong ba người bạn đi vào vườn với ý định ‘chúng ta sẽ vui chơi lễ hội’, một người thấy cây campaka đang nở hoa rực rỡ, giơ tay lên cũng không thể hái được. Khi ấy, người thứ hai cúi xuống đưa lưng cho người ấy. Người kia đứng trên lưng của người nọ, nhưng do run rẩy cũng không thể hái được. Khi ấy, người còn lại đưa vai ra cho người ấy. Người kia đứng trên lưng của một người, vịn vào vai của một người, hái những bông hoa theo ý thích, trang điểm rồi vui chơi lễ hội. Sự thành tựu này nên được hiểu như vậy. Ekato [Pg.146] uyyānaṃ paviṭṭhā tayo sahāyā viya hi ekato jātā sammāvāyāmādayo tayo dhammā. Supupphitacampako viya ārammaṇaṃ. Hatthaṃ ukkhipitvāpi gahetuṃ asakkonto viya attano dhammatāya ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ asakkonto samādhi. Piṭṭhiṃ datvā onatasahāyo viya vāyāmo. Aṃsakūṭaṃ datvā ṭhitasahāyo viya sati. Yathā tesu ekassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvā ekassa aṃsakūṭaṃ olubbha itaro yathāruci pupphaṃ gahetuṃ sakkoti, evameva vīriye paggahakiccaṃ sādhente satiyā ca apilāpanakiccaṃ sādhentiyā laddhupakāro samādhi sakkoti ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ. Tasmā samādhiyevettha sajātito samādhikkhandhena saṅgahito, vāyāmasatiyo pana kiriyato saṅgahitā honti. Thật vậy, ba pháp chánh tinh tấn v.v... cùng sanh khởi giống như ba người bạn cùng đi vào vườn. Đối tượng giống như cây campaka nở hoa rực rỡ. Định, vốn không thể tự mình thâm nhập vào đối tượng bằng trạng thái nhất tâm theo bản chất của nó, giống như người không thể hái được dù đã giơ tay lên. Tinh tấn giống như người bạn cúi xuống đưa lưng. Niệm giống như người bạn đứng đưa vai ra. Giống như trong số họ, người kia đứng trên lưng của một người, vịn vào vai của một người, có thể hái hoa theo ý thích, cũng vậy, khi tinh tấn hoàn thành nhiệm vụ nâng đỡ và niệm hoàn thành nhiệm vụ không trôi nổi, định sau khi nhận được sự hỗ trợ có thể thâm nhập vào đối tượng bằng trạng thái nhất tâm. Do đó, ở đây chỉ có định được bao gồm bởi định uẩn theo phương diện cùng loại, còn tinh tấn và niệm được bao gồm theo phương diện hành động. Sammādiṭṭhisammāsaṅkappesupi paññā attano dhammatāya aniccaṃ dukkhamanattāti ārammaṇaṃ nicchetuṃ na sakkoti. Vitakke pana ākoṭetvā ākoṭetvā dente sakkoti. Kathaṃ? Yathā hi heraññiko kahāpaṇaṃ hatthe ṭhapetvā sabbabhāgesu oloketukāmo samānopi na cakkhutaleneva parivattetuṃ sakkoti. Aṅgulipabbehi pana parivattetvā parivattetvā ito cito ca oloketuṃ sakkoti, evameva na paññā attano dhammatāya aniccādivasena ārammaṇaṃ nicchetuṃ sakkoti. Abhiniropanalakkhaṇena pana āhananapariyāhananarasena vitakkena ākoṭentena viya parivattentena viya ca ādāyādāya dinnameva nicchetuṃ sakkoti. Tasmā idhāpi sammādiṭṭhiyeva sajātito paññākkhandhena saṅgahitā, sammāsaṅkappo pana kiriyavasena saṅgahito hoti. Trong chánh kiến và chánh tư duy cũng vậy, tuệ không thể tự mình xác định đối tượng là vô thường, khổ, vô ngã theo bản chất của nó. Nhưng nó có thể làm được khi tư duy, sau khi gõ đi gõ lại, trao cho nó. Như thế nào? Giống như một người thợ bạc đặt đồng kahāpaṇa trong tay, dù muốn xem xét tất cả các phần, cũng không thể lật nó chỉ bằng con mắt. Nhưng người ấy có thể xem xét từ bên này bên kia sau khi lật đi lật lại bằng các đốt ngón tay. Cũng vậy, tuệ không thể tự mình xác định đối tượng theo phương diện vô thường v.v... theo bản chất của nó. Nhưng nó có thể xác định được đối tượng đã được trao cho sau khi tư duy, với đặc tính hướng tâm đến đối tượng và với vai trò gõ và gõ xung quanh, đã nắm lấy và nắm lấy giống như đang gõ và giống như đang lật. Do đó, ở đây cũng vậy, chỉ có chánh kiến được bao gồm bởi tuệ uẩn theo phương diện cùng loại, còn chánh tư duy được bao gồm theo phương diện hành động. Iti imehi tīhi khandhehi maggo saṅgahaṃ gacchati. Tena vuttaṃ ‘‘tividho khandhattayabhedato’’ti. Catubbidho sotāpattimaggādivaseneva. Như vậy, đạo được bao gồm bởi ba uẩn này. Do đó đã nói rằng: “Có ba loại theo sự phân chia về ba uẩn.” Có bốn loại chỉ theo phương diện Tu-đà-hoàn đạo v.v... Apica sabbāneva saccāni ekavidhāni avitathattā, abhiññeyyattā vā. Duvidhāni lokiyalokuttarato, saṅkhatāsaṅkhatato vā. Tividhāni dassana-bhāvanāhi pahātabbato, appahātabbato ca. Catubbidhāni pariññeyyādibhedatoti evamettha ekavidhādīhi vinicchayo veditabbo. Hơn nữa, tất cả các sự thật có một loại do tính chất không sai lệch, hoặc do tính chất cần được thắng tri. Có hai loại theo phương diện thế gian và siêu thế, hoặc theo phương diện hữu vi và vô vi. Có ba loại theo phương diện cần được đoạn trừ bằng kiến đạo và tu đạo, và không cần được đoạn trừ. Có bốn loại theo sự phân chia về liễu tri v.v... Như vậy, ở đây sự phân tích nên được hiểu theo một loại v.v... 569. Sabhāgavisabhāgatoti [Pg.147] sabbāneva saccāni aññamaññaṃ sabhāgāni avitathato attasuññato dukkarapaṭivedhato ca. Yathāha – 569. Về phương diện tương đồng và bất đồng: tất cả các sự thật đều tương đồng với nhau về tính chất không sai lệch, tính chất không có tự ngã, và tính chất khó thâm nhập. Như đã được nói rằng: ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ānanda, katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā, yo vā dūratova sukhumena tāḷacchiggaḷena asanaṃ atipāteyya poṅkhānupoṅkhaṃ avirādhitaṃ, yo vā satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyāti? Etadeva, bhante, dukkaratarañceva durabhisambhavatarañca, yo vā satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyāti. Tato kho te, ānanda, duppaṭivijjhataraṃ paṭivijjhanti. Ye idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ paṭivijjhanti…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ paṭivijjhantī’’ti (saṃ. ni. 5.1115). “Này Ānanda, ngươi nghĩ thế nào về điều này? Việc nào khó làm hơn hay khó thực hiện hơn: một người từ xa bắn mũi tên xuyên qua một lỗ khóa nhỏ, mũi này nối tiếp mũi kia không trật, hay một người bắn trúng đầu này của một sợi lông đã được chẻ ra một trăm lần bằng đầu kia? Thưa ngài, việc này khó làm hơn và khó thực hiện hơn: một người bắn trúng đầu này của một sợi lông đã được chẻ ra một trăm lần bằng đầu kia. Này Ānanda, những vị nào thâm nhập như thật rằng ‘đây là khổ’... ‘đây là con đường đưa đến sự diệt khổ,’ các vị ấy thâm nhập một điều còn khó thâm nhập hơn thế nữa.” Visabhāgāni salakkhaṇavavatthānato. Purimāni ca dve sabhāgāni duravagāhatthena gambhīrattā lokiyattā sāsavattā ca. Visabhāgāni phalahetubhedato pariññeyyappahātabbato ca. Pacchimānipi dve sabhāgāni gambhīrattena duravagāhattā lokuttarattā anāsavattā ca. Visabhāgāni visayavisayībhedato sacchikātabbabhāvetabbato ca. Paṭhamatatiyāni cāpi sabhāgāni phalāpadesato. Visabhāgāni saṅkhatāsaṅkhatato. Dutiyacatutthāni cāpi sabhāgāni hetuapadesato. Visabhāgāni ekantakusalākusalato. Paṭhamacatutthāni cāpi sabhāgāni saṅkhatato. Visabhāgāni lokiyalokuttarato. Dutiyatatiyāni cāpi sabhāgāni nevasekkhānāsekkhabhāvato. Visabhāgāni sārammaṇānārammaṇato. Chúng dị đồng do sự phân định theo tự tướng. Hai đế trước lại đồng phần do khó thể nhập, do thâm sâu, do thuộc thế gian, và do hữu lậu. Chúng dị đồng do sự khác biệt giữa quả và nhân, và do là pháp cần biến tri và pháp cần đoạn tận. Hai đế sau cũng đồng phần do thâm sâu, do khó thể nhập, do siêu thế, và do vô lậu. Chúng dị đồng do sự khác biệt giữa đối tượng và chủ thể, và do là pháp cần thực chứng và pháp cần tu tập. Đế thứ nhất và thứ ba cũng đồng phần do được chỉ định là quả. Chúng dị đồng do là pháp hữu vi và vô vi. Đế thứ hai và thứ tư cũng đồng phần do được chỉ định là nhân. Chúng dị đồng do là pháp thuần thiện và bất thiện. Đế thứ nhất và thứ tư cũng đồng phần do là pháp hữu vi. Chúng dị đồng do là pháp thế gian và siêu thế. Đế thứ hai và thứ ba cũng đồng phần do không phải là pháp của bậc hữu học và vô học. Chúng dị đồng do là pháp có đối tượng và không có đối tượng. Iti evaṃ pakārehi, nayehi ca vicakkhaṇo; Vijaññā ariyasaccānaṃ, sabhāgavisabhāgatanti. Như vậy, bậc trí tuệ nên biết được tính đồng phần và dị phần của các Thánh đế bằng những phương pháp và những cách thức như thế. Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge Như vậy, trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo) được soạn vì sự hoan hỷ của các bậc thiện nhân Paññābhāvanādhikāre Trong phần Tuệ Tu Tập Indriyasaccaniddeso nāma Chương có tên là Quyền Đế Tường Giải Soḷasamo paricchedo. Chương thứ mười sáu. 17. Paññābhūminiddeso 17. Tuệ Địa Tường Giải Paṭiccasamuppādakathā Luận về Lý Duyên Khởi 570. Idāni [Pg.148] ‘‘khandhāyatanadhātuindriyasaccapaṭiccasamuppādādibhedā dhammā bhūmī’’ti evaṃ vuttesu imissā paññāya bhūmibhūtesu dhammesu yasmā paṭiccasamuppādoceva, ādisaddena saṅgahitā paṭiccasamuppannā dhammā ca avasesā honti, tasmā tesaṃ vaṇṇanākkamo anuppatto. 570. Bây giờ, trong số các pháp đã trở thành địa của tuệ này, đã được nói đến như sau: ‘Các pháp được phân loại thành uẩn, xứ, giới, quyền, đế, lý duyên khởi, v.v... là địa (của tuệ)’, vì lý duyên khởi và các pháp duyên sanh được bao gồm bởi từ ‘v.v...’ vẫn còn lại, do đó, đã đến lượt trình bày về chúng. Tattha avijjādayo tāva dhammā paṭiccasamuppādoti veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā – Trong đó, trước hết, các pháp bắt đầu bằng vô minh cần được biết là lý duyên khởi. Điều này đã được Thế Tôn thuyết rằng: ‘‘Katamo ca, bhikkhave, paṭiccasamuppādo? Avijjāpaccayā, bhikkhave, saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, paṭiccasamuppādo’’ti (saṃ. ni. 2.1). ‘Này các Tỳ khưu, thế nào là lý duyên khởi? Này các Tỳ khưu, do vô minh duyên, các hành sanh khởi; do hành duyên, thức sanh khởi; do thức duyên, danh sắc sanh khởi; do danh sắc duyên, sáu xứ sanh khởi; do sáu xứ duyên, xúc sanh khởi; do xúc duyên, thọ sanh khởi; do thọ duyên, ái sanh khởi; do ái duyên, thủ sanh khởi; do thủ duyên, hữu sanh khởi; do hữu duyên, sanh sanh khởi; do sanh duyên, già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não sanh khởi. Như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khổ uẩn này. Này các Tỳ khưu, đây được gọi là lý duyên khởi.’ Jarāmaraṇādayo pana paṭiccasamuppannā dhammāti veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā – Còn các pháp bắt đầu bằng già, chết cần được biết là các pháp duyên sanh. Điều này đã được Thế Tôn thuyết rằng: ‘‘Katame ca, bhikkhave, paṭiccasamuppannā dhammā? Jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammaṃ. Jāti, bhikkhave…pe… bhavo… upādānaṃ… taṇhā… vedanā… phasso… saḷāyatanaṃ… nāmarūpaṃ… viññāṇaṃ… saṅkhārā… avijjā, bhikkhave, aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Ime vuccanti, bhikkhave, paṭiccasamuppannā dhammā’’ti (saṃ. ni. 2.20). ‘Này các Tỳ khưu, thế nào là các pháp duyên sanh? Này các Tỳ khưu, già và chết là vô thường, hữu vi, duyên sanh, có tính hoại diệt, có tính biến mất, có tính ly tham, có tính đoạn diệt. Này các Tỳ khưu, sanh... hữu... thủ... ái... thọ... xúc... sáu xứ... danh sắc... thức... các hành... Này các Tỳ khưu, vô minh là vô thường, hữu vi, duyên sanh, có tính hoại diệt, có tính biến mất, có tính ly tham, có tính đoạn diệt. Này các Tỳ khưu, những pháp này được gọi là các pháp duyên sanh.’ 571. Ayaṃ panettha saṅkhepo. Paṭiccasamuppādoti paccayadhammā veditabbā. Paṭiccasamuppannā dhammāti tehi tehi paccayehi nibbattadhammā. Kathamidaṃ jānitabbanti [Pg.149] ce? Bhagavato vacanena. Bhagavatā hi paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannadhammadesanāsutte – 571. Đây là phần tóm tắt ở đây. Các pháp làm duyên cần được biết là lý duyên khởi. Các pháp được sanh khởi bởi các duyên ấy cần được biết là các pháp duyên sanh. Nếu hỏi: ‘Làm thế nào để biết được điều này?’ (Đáp:) Do bởi lời dạy của Thế Tôn. Vì rằng, trong kinh thuyết về lý duyên khởi và các pháp duyên sanh, Thế Tôn đã dạy: ‘‘Katamo ca, bhikkhave, paṭiccasamuppādo? Jātipaccayā, bhikkhave, jarāmaraṇaṃ, uppādā vā tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatānaṃ ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā idappaccayatā. Taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti, abhisambujjhitvā abhisametvā ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti, passathāti cāha. Jātipaccayā, bhikkhave, jarāmaraṇaṃ. Bhavapaccayā, bhikkhave, jāti…pe… avijjāpaccayā, bhikkhave, saṅkhārā uppādā vā tathāgatānaṃ…pe… uttānīkaroti passathāti cāha. Avijjāpaccayā, bhikkhave, saṅkhārā. Iti kho, bhikkhave, yā tatra tathatā avitathatā anaññathatā idappaccayatā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, paṭiccasamuppādo’’ti (saṃ. ni. 2.20). ‘Này các Tỳ khưu, thế nào là lý duyên khởi? Này các Tỳ khưu, do sanh duyên, già và chết (sanh khởi). Dù các đấng Như Lai có xuất hiện hay không xuất hiện, yếu tố ấy vẫn tồn tại, đó là pháp trụ tánh, pháp quyết định tánh, y duyên tánh. Đấng Như Lai hoàn toàn giác ngộ, liễu tri điều đó; sau khi hoàn toàn giác ngộ, liễu tri, Ngài tuyên bố, chỉ dạy, trình bày, thiết lập, khai mở, phân tích, làm cho hiển lộ, và nói rằng: ‘Hãy xem!’ Này các Tỳ khưu, do sanh duyên, già và chết (sanh khởi). Này các Tỳ khưu, do hữu duyên, sanh (sanh khởi)... Này các Tỳ khưu, do vô minh duyên, các hành (sanh khởi). Dù các đấng Như Lai có xuất hiện... làm cho hiển lộ, và nói rằng: ‘Hãy xem!’ Này các Tỳ khưu, do vô minh duyên, các hành (sanh khởi). Như vậy, này các Tỳ khưu, cái gì ở đó là như thị tánh, bất ly thị tánh, bất dị thị tánh, y duyên tánh. Này các Tỳ khưu, đây được gọi là lý duyên khởi.’ 572. Evaṃ paṭiccasamuppādaṃ desentena tathatādīhi vevacanehi paccayadhammāva paṭiccasamuppādoti vuttā. Tasmā jarāmaraṇādīnaṃ dhammānaṃ paccayalakkhaṇo paṭiccasamuppādo, dukkhānubandhanaraso, kummaggapaccupaṭṭhānoti veditabbo. 572. Như vậy, khi thuyết giảng về lý duyên khởi, (Thế Tôn) đã dùng các từ đồng nghĩa như ‘như thị tánh’ v.v... để nói rằng chính các pháp làm duyên là lý duyên khởi. Do đó, cần phải hiểu rằng: lý duyên khởi có đặc tính là làm duyên cho các pháp như già, chết, v.v...; có phận sự là nối tiếp khổ; có sự thể hiện là con đường sai lầm. So panāyaṃ tehi tehi paccayehi anūnādhikeheva tassa tassa dhammassa sambhavato tathatāti, sāmaggiṃ upagatesu paccayesu muhuttampi tato nibbattadhammānaṃ asambhavābhāvato avitathatāti, aññadhammapaccayehi aññadhammānuppattito anaññathatāti, yathāvuttānaṃ etesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayato vā paccayasamūhato vā idappaccayatāti vutto. Lại nữa, lý duyên khởi này được gọi là ‘như thị tánh’ vì pháp này hay pháp kia sanh khởi từ chính những duyên ấy, không thiếu không thừa; được gọi là ‘bất ly thị tánh’ vì khi các duyên hòa hợp, không có việc các pháp được sanh ra từ đó lại không sanh khởi dù chỉ trong một khoảnh khắc; được gọi là ‘bất dị thị tánh’ vì không có sự sanh khởi của một pháp khác từ những duyên của một pháp khác; và được gọi là ‘y duyên tánh’ vì là duyên hoặc là tập hợp các duyên của các pháp đã được nói đến như già, chết, v.v... 573. Tatrāyaṃ vacanattho, imesaṃ paccayā idappaccayā. Idappaccayā eva idappaccayatā. Idappaccayānaṃ vā samūho idappaccayatā. Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato pariyesitabbaṃ. 573. Ở đây, ngữ nghĩa là như vầy: Các duyên của những pháp này là ‘idappaccayā’. Chính ‘idappaccayā’ là ‘idappaccayatā’. Hoặc, sự tập hợp của các ‘idappaccayā’ là ‘idappaccayatā’. Về phần quy tắc (ngữ pháp) ở đây, nên tìm hiểu từ các sách văn phạm. 574. Keci pana paṭicca sammā ca titthiyaparikappitapakatipurisādikāraṇanirapekkho uppādo paṭiccasamuppādoti evaṃ uppādamattaṃ paṭiccasamuppādoti vadanti[Pg.150], taṃ na yujjati. Kasmā? Suttābhāvato, suttavirodhato, gambhīranayāsambhavato, saddabhedato ca. ‘‘Uppādamattaṃ paṭiccasamuppādo’’ti hi suttaṃ natthi. Taṃ ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti ca vadantassa padesavihārasuttavirodho āpajjati. Kathaṃ? Bhagavato hi ‘‘atha kho bhagavā rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ paṭiccasamuppādaṃ anulomapaṭilomaṃ manasākāsī’’ti (mahāva. 1) ādivacanato paṭiccasamuppādamanasikāro paṭhamābhisambuddhavihāro, padesavihāro ca tassekadesavihāro. Yathāha ‘‘yena svāhaṃ, bhikkhave, vihārena paṭhamābhisambuddho viharāmi, tassa padesena vihāsi’’nti (saṃ. ni. 5.11). Tatra ca paccayākāradassanena vihāsi, na uppādamattadassanenāti. Yathāha ‘‘so evaṃ pajānāmi micchādiṭṭhipaccayāpi vedayitaṃ sammādiṭṭhipaccayāpi vedayitaṃ micchāsaṅkappapaccayāpi vedayita’’nti (saṃ. ni. 5.11) sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Evaṃ uppādamattaṃ ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti vadantassa padesavihārasuttavirodho āpajjati. Tathā kaccānasuttavirodho. 574. Lại nữa, một số người nói rằng: ‘Do duyên, và một cách chơn chánh, sự sanh khởi không lệ thuộc vào các nguyên nhân như tự tánh (pakati), con người (purisa), v.v. do ngoại đạo quan niệm, chính là lý duyên khởi.’ Như vậy, họ nói rằng chỉ sự sanh khởi đơn thuần là lý duyên khởi. Điều đó không hợp lý. Tại sao? Vì không có kinh điển, vì mâu thuẫn với kinh điển, vì không thể có được pháp sâu xa và các phương pháp, và vì sai ngữ pháp. Thật vậy, không có kinh nào nói rằng: ‘Chỉ sự sanh khởi đơn thuần là lý duyên khởi.’ Và đối với người nói rằng đó là ‘lý duyên khởi’, thì sẽ phát sanh mâu thuẫn với kinh Padesavihāra. Như thế nào? Vì lời dạy ban đầu của Đức Thế Tôn: ‘Bấy giờ, trong canh đầu của đêm, Đức Thế Tôn đã tác ý đến lý duyên khởi theo chiều thuận và chiều nghịch’ (Mahāva. 1), nên sự tác ý đến lý duyên khởi là trú xứ đầu tiên sau khi giác ngộ (paṭhamābhisambuddhavihāro), và trú xứ một phần (padesavihāro) là một phần của trú xứ ấy. Như Ngài đã dạy: ‘Này chư Tỳ khưu, trú xứ nào mà Ta đã an trú khi mới giác ngộ, Ta đã an trú một phần của trú xứ ấy’ (S. ii. 5.11). Và ở đó, Ngài đã an trú bằng cách thấy rõ phương thức của các duyên, chứ không phải bằng cách thấy rõ chỉ sự sanh khởi đơn thuần. Như Ngài đã dạy: ‘Vị ấy biết như vầy: “Cũng có cảm thọ do tà kiến làm duyên, cũng có cảm thọ do chánh kiến làm duyên, cũng có cảm thọ do tà tư duy làm duyên”’ (S. ii. 5.11), toàn bộ nên được giải rộng. Như vậy, đối với người nói rằng chỉ sự sanh khởi đơn thuần là ‘lý duyên khởi’, thì sẽ phát sanh mâu thuẫn với kinh Padesavihāra. Tương tự, cũng có mâu thuẫn với kinh Kaccāna. Kaccānasuttepi hi ‘‘lokasamudayaṃ kho, kaccāna, yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā loke natthitā, sā na hotī’’ti (saṃ. ni. 2.15) anulomapaṭiccasamuppādo lokapaccayato ‘‘lokasamudayo’’ti ucchedadiṭṭhisamugghātatthaṃ pakāsito, na uppādamattaṃ. Na hi uppādamattadassanena ucchedadiṭṭhiyā samugghāto hoti. Paccayānuparamadassanena pana hoti. Paccayānuparame phalānuparamatoti. Evaṃ uppādamattaṃ ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti vadantassa kaccānasuttavirodhopi āpajjati. Thật vậy, trong kinh Kaccāna cũng có nói: ‘Này Kaccāna, đối với người thấy sự tập khởi của thế gian như thật bằng chánh trí tuệ, cái gọi là không có trong thế gian, cái đó không tồn tại’ (S. ii. 2.15). Lý duyên khởi thuận, vì là duyên của thế gian, được tuyên thuyết là ‘sự tập khởi của thế gian’ nhằm mục đích nhổ bật đoạn kiến, chứ không phải chỉ là sự sanh khởi đơn thuần. Thật vậy, không thể nhổ bật đoạn kiến bằng cách thấy chỉ sự sanh khởi đơn thuần. Nhưng có thể nhổ bật được bằng cách thấy sự không gián đoạn của các duyên. Vì khi các duyên không gián đoạn, thì các quả cũng không gián đoạn. Như vậy, đối với người nói rằng chỉ sự sanh khởi đơn thuần là ‘lý duyên khởi’, thì cũng phát sanh mâu thuẫn với kinh Kaccāna. Gambhīranayāsambhavatoti vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā ‘‘gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso cā’’ti (dī. ni. 2.95; saṃ. ni. 2.60). Gambhīrattañca nāma catubbidhaṃ, taṃ parato vaṇṇayissāma. Taṃ uppādamatte natthi. Catubbidhanayapaṭimaṇḍitañcetaṃ paṭiccasamuppādaṃ vaṇṇayanti, tampi nayacatukkaṃ uppādamatte natthīti gambhīranayāsambhavatopi na uppādamattaṃ paṭiccasamuppādo. Về điểm ‘vì không thể có được pháp sâu xa và các phương pháp’, điều này đã được Đức Thế Tôn nói: ‘Này Ānanda, lý duyên khởi này sâu xa, và cũng có vẻ sâu xa’ (D. ii. 95; S. ii. 60). Tính chất sâu xa có bốn loại, chúng tôi sẽ giải thích điều đó ở phần sau. Điều đó không có trong sự sanh khởi đơn thuần. Và các vị (luận sư) giải thích lý duyên khởi này được trang hoàng bởi bốn loại phương pháp, và bốn phương pháp đó cũng không có trong sự sanh khởi đơn thuần. Do đó, cũng vì không thể có được pháp sâu xa và các phương pháp, nên sự sanh khởi đơn thuần không phải là lý duyên khởi. 575. Saddabhedatoti paṭiccasaddo ca panāyaṃ samāne kattari pubbakāle payujjamāno atthasiddhikaro hoti. Seyyathidaṃ, ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (saṃ. ni. 2.43). Idha pana bhāvasādhanena uppādasaddena [Pg.151] saddhiṃ payujjamāno samānassa kattu abhāvato saddabhedaṃ gacchati, na ca kiñci atthaṃ sādhetīti saddabhedatopi na uppādamattaṃ paṭiccasamuppādoti. 575. Về điểm ‘vì sai ngữ pháp’, từ ‘paṭicca’ này, khi được sử dụng với cùng một chủ từ trong thời gian trước (pubbakāla), sẽ làm cho ý nghĩa được thành tựu. Ví như: ‘Do duyên con mắt và các sắc, nhãn thức sanh khởi’ (S. ii. 43). Nhưng ở đây, khi được sử dụng cùng với từ ‘uppāda’ là một danh từ trừu tượng (bhāvasādhana), vì không có cùng một chủ từ, nó trở nên sai ngữ pháp, và không thể hiện được bất kỳ ý nghĩa nào. Do đó, cũng vì sai ngữ pháp, nên sự sanh khởi đơn thuần không phải là lý duyên khởi. Tattha siyā – ‘‘hoti-saddena saddhiṃ yojayissāma ‘paṭiccasamuppādo hotī’ti’’, taṃ na yuttaṃ. Kasmā? Yogābhāvato ceva, uppādassa ca uppādapattidosato. ‘‘Paṭiccasamuppādaṃ vo, bhikkhave, desessāmi. Katamo ca, bhikkhave, paṭiccasamuppādo…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, paṭiccasamuppādo’’ti (saṃ. ni. 2.1). Imesu hi padesu ekenapi saddhiṃ hoti-saddo yogaṃ na gacchati, na ca uppādo hoti. Sace bhaveyya, uppādassāpi uppādo pāpuṇeyyāti. Ở đó, có thể có ý kiến rằng: ‘Chúng tôi sẽ kết hợp với từ hoti thành “paṭiccasamuppādo hoti” (lý duyên khởi xảy ra)’, điều đó không đúng. Tại sao? Vì không có sự kết hợp, và vì lỗi của việc sự sanh khởi lại có một sự sanh khởi khác. Thật vậy, trong những đoạn kinh như: ‘Này chư Tỳ khưu, Ta sẽ thuyết giảng cho các con về lý duyên khởi. Và này chư Tỳ khưu, thế nào là lý duyên khởi?… Này chư Tỳ khưu, đây được gọi là lý duyên khởi’ (S. ii. 1), từ ‘hoti’ không thể kết hợp với bất kỳ đoạn nào, và sự sanh khởi không xảy ra. Nếu nó xảy ra, thì sẽ dẫn đến sự sanh khởi của sự sanh khởi. 576. Yepi maññanti ‘‘idappaccayānaṃ bhāvo idappaccayatā, bhāvo ca nāma yo ākāro avijjādīnaṃ saṅkhārādipātubhāve hetu, so. Tasmiñca saṅkhāravikāre paṭiccasamuppādasaññā’’ti, tesaṃ taṃ na yujjati. Kasmā? Avijjādīnaṃ hetuvacanato. Bhagavatā hi ‘‘tasmātiha, ānanda, eseva hetu, etaṃ nidānaṃ, esa samudayo, esa paccayo jarāmaraṇassa yadidaṃ jāti…pe… saṅkhārānaṃ, yadidaṃ avijjā’’ti (dī. ni. 2.98 ādayo) evaṃ avijjādayova hetūti vuttā, na tesaṃ vikāro. Tasmā ‘‘paṭiccasamuppādoti paccayadhammā veditabbā’’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, taṃ sammā vuttanti veditabbaṃ. 576. Những ai nghĩ rằng: ‘Trạng thái của các duyên này là idappaccayatā (tính duyên này), và trạng thái (bhāva) chính là phương thức nào của vô minh v.v. là nguyên nhân cho sự xuất hiện của các hành v.v. Và trong sự biến đổi của các hành đó có tên gọi là lý duyên khởi’, quan điểm đó của họ không đúng. Tại sao? Vì (kinh) nói vô minh v.v. là nguyên nhân. Thật vậy, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Này Ānanda, do đó, đây chính là nhân, đây là nguồn, đây là tập khởi, đây là duyên của già chết, tức là sanh… của các hành, tức là vô minh’ (D. ii. 98 ff.). Như vậy, chính vô minh v.v. được nói là nguyên nhân, chứ không phải sự biến đổi của chúng. Do đó, điều đã được nói rằng: ‘Nên hiểu các pháp làm duyên là lý duyên khởi’, điều đó nên được hiểu là đã được nói một cách chơn chánh. 577. Yā panettha ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti imāya byañjanacchāyāya uppādoyevāyaṃ vuttoti saññā uppajjati, sā imassa padassa evamatthaṃ gahetvā vūpasametabbā. Bhagavatā hi, 577. Bất kỳ tri giác nào phát sinh ở đây rằng: ‘Bởi bóng dáng của từ ngữ “paṭiccasamuppādo” này, chính sự sanh khởi đã được nói đến’, tri giác đó nên được dập tắt bằng cách nắm bắt ý nghĩa của từ này như sau. Thật vậy, bởi Đức Thế Tôn, Dvedhā tato pavatte, dhammasamūhe yato idaṃ vacanaṃ; Tappaccayo tatoyaṃ, phalopacārena iti vutto. Bởi vì từ ngữ này (paṭiccasamuppāda) được dùng theo hai cách đối với tập hợp các pháp phát sinh từ đó (tức là từ các duyên); do đó, nguyên nhân của chúng này (tức là tập hợp các duyên) được gọi như vậy là do chuyển dụng cho quả. Yo hi ayaṃ paccayatāya pavatto dhammasamūho, tattha paṭiccasamuppādoti idaṃ vacanaṃ dvidhā icchanti. So hi yasmā patīyamāno hitāya sukhāya ca saṃvattati, tasmā paccetumarahanti naṃ paṇḍitāti paṭicco. Uppajjamāno ca saha sammā ca uppajjati, na ekekato, nāpi ahetutoti samuppādo. Evaṃ paṭicco ca so samuppādo cāti paṭiccasamuppādo[Pg.152]. Apica saha uppajjatīti samuppādo, paccayasāmaggiṃ pana paṭicca apaccakkhāyāti evampi paṭiccasamuppādo. Tassa cāyaṃ hetusamūho paccayoti tappaccayattā ayampi, yathā loke semhassa paccayo guḷo semho guḷoti vuccati, yathā ca sāsane sukhappaccayo buddhānaṃ uppādo ‘‘sukho buddhānaṃ uppādo’’ti vuccati, tathā paṭiccasamuppādo icceva phalavohārena vuttoti veditabbo. Quả thật, đối với tập hợp các pháp này sanh khởi do sự tập hợp của các duyên, các bậc hiền trí mong muốn (giải thích) từ 'paṭiccasamuppāda' này theo hai cách. Vì rằng, khi được nhận biết, nó đưa đến lợi ích và an lạc, do đó các bậc hiền trí đáng tin tưởng nó, nên gọi là 'paṭicca'. Và khi sanh khởi, nó sanh khởi cùng nhau và một cách đúng đắn, không phải từng cái một, cũng không phải vô nhân, nên gọi là 'samuppāda'. Như vậy, nó vừa là 'paṭicca' vừa là 'samuppāda', nên gọi là 'paṭiccasamuppāda'. Lại nữa, vì sanh khởi cùng nhau nên là 'samuppāda', nhưng vì duyên vào sự hòa hợp của các duyên mà không từ bỏ, nên cũng gọi là 'paṭiccasamuppāda'. Và tập hợp các nhân này là duyên của nó, do là duyên của nó, nên (tập hợp nhân này) cũng vậy, giống như trong đời, đường phèn là duyên của đờm được gọi là 'đường phèn là đờm', và giống như trong giáo pháp, sự xuất hiện của các vị Phật là duyên của an lạc được nói là 'sự xuất hiện của các vị Phật là an lạc', cũng vậy, (tập hợp nhân này) được gọi là 'paṭiccasamuppāda' bằng cách dùng từ ngữ của quả, nên được hiểu như vậy. 578. Atha vā, 578. Hoặc là, Paṭimukhamitoti vutto, hetusamūho ayaṃ paṭiccoti; Sahite uppādeti ca, iti vutto so samuppādo. Tập hợp nhân này được gọi là 'paṭicca' vì được hướng đến; và nó làm sanh khởi các pháp (quả) cùng nhau, vì vậy nó được gọi là 'samuppāda'. Yo hi esa saṅkhārādīnaṃ pātubhāvāya avijjādiekekahetusīsena niddiṭṭho hetusamūho, so sādhāraṇaphalanipphādakaṭṭhena avekallaṭṭhena ca sāmaggiaṅgānaṃ aññamaññena paṭimukhaṃ ito gatoti katvā paṭiccoti vuccati. Svāyaṃ sahiteyeva aññamaññaṃ avinibbhogavuttidhamme uppādetīti samuppādotipi vutto. Evampi paṭicco ca so samuppādo cāti paṭiccasamuppādo. Quả thật, tập hợp nhân này được chỉ ra với vô minh v.v... là nhân đứng đầu cho sự xuất hiện của các hành v.v..., nó được gọi là 'paṭicca' do (quan niệm) rằng các chi phần của sự hòa hợp (các duyên) đối diện, hướng đến lẫn nhau, vì có đặc tính tạo ra quả chung và vì có đặc tính không thiếu sót. Chính nó cũng được gọi là 'samuppāda' vì nó làm sanh khởi các pháp (quả) có sự vận hành không thể tách rời nhau, chỉ cùng nhau mà thôi. Theo cách này cũng vậy, nó vừa là 'paṭicca' vừa là 'samuppāda', nên gọi là 'paṭiccasamuppāda'. 579. Aparo nayo – 579. Một phương pháp khác – Paccayatā aññoññaṃ, paṭicca yasmā samaṃ saha ca dhamme; Ayamuppādeti tatopi, evamidha bhāsitā muninā. Vì tập hợp duyên này, do duyên vào nhau, làm sanh khởi các pháp (quả) một cách đồng đều và cùng nhau; do đó, bậc Mâu-ni đã thuyết như vậy ở đây. Avijjādisīsena niddiṭṭhapaccayesu hi ye paccayā yaṃ saṅkhārādikaṃ dhammaṃ uppādenti, na te aññamaññaṃ apaṭicca aññamaññavekalle sati uppādetuṃ samatthāti. Tasmā paṭicca samaṃ saha ca na ekekadesaṃ, nāpi pubbāparabhāvena ayaṃ paccayatā dhamme uppādetīti atthānusāravohārakusalena muninā evamidha bhāsitā, paṭiccasamuppādotveva bhāsitāti attho. Quả thật, trong các duyên được chỉ ra với vô minh v.v... là đứng đầu, những duyên nào làm sanh khởi pháp (quả) là các hành v.v..., chúng không có khả năng làm sanh khởi (quả) nếu không duyên vào nhau, khi có sự thiếu sót lẫn nhau. Do đó, tập hợp duyên này làm sanh khởi các pháp (quả) do duyên vào nhau, một cách đồng đều và cùng nhau, không phải từng phần một, cũng không phải theo thứ tự trước sau. Vì vậy, đã được bậc Mâu-ni, bậc thiện xảo trong cách dùng từ ngữ theo đúng chân nghĩa, thuyết như vậy ở đây; ý nghĩa là, đã được thuyết chính là 'paṭiccasamuppāda'. 580. Evaṃ bhāsamānena ca, 580. Và bởi Ngài đã thuyết như vậy, Purimena sassatādīna, mabhāvo pacchimena ca padena; Ucchedādivighāto, dvayena paridīpito ñāyo. Với từ đầu tiên, (chỉ ra) sự không có của thường kiến v.v...; và với từ sau, (chỉ ra) sự phá hủy đoạn kiến v.v...; với cả hai, con đường (trung đạo) được làm sáng tỏ. Purimenāti [Pg.153] paccayasāmaggiparidīpakena paṭiccapadena pavattidhammānaṃ paccayasāmaggiyaṃ āyattavuttittā sassatāhetuvisamahetuvasavattivādappabhedānaṃ sassatādīnaṃ abhāvo paridīpito hoti? Kiṃ hi sassatānaṃ, ahetuādivasena vā pavattānaṃ paccayasāmaggiyāti? Pacchimena ca padenāti dhammānaṃ uppādaparidīpakena samuppādapadena paccayasāmaggiyaṃ dhammānaṃ uppattito vihatā ucchedanatthikaakiriyavādāti ucchedādivighāto paridīpito hoti. Purimapurimapaccayavasena hi punappunaṃ uppajjamānesu dhammesu kuto ucchedo, natthikākiriyavādā cāti. Dvayenāti sakalena paṭiccasamuppādavacanena tassā tassā paccayasāmaggiyā santatiṃ avicchinditvā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sambhavato majjhimā paṭipadā, ‘‘so karoti so paṭisaṃvedeti, añño karoti añño paṭisaṃvedetī’’ti vādappahānaṃ, janapadaniruttiyā anabhiniveso, samaññāya anatidhāvananti ayaṃ ñāyo paridīpito hotīti ayaṃ tāva paṭiccasamuppādoti vacanamattassa attho. Về từ đầu tiên, với từ 'paṭicca' làm sáng tỏ sự hòa hợp của các duyên, do sự vận hành của các pháp trong vòng luân hồi phụ thuộc vào sự hòa hợp của các duyên, nên sự không có của các loại tà kiến như thường kiến, vô nhân kiến, tà nhân kiến, tự tại hóa tác kiến được làm sáng tỏ. Quả thật, có ích lợi gì từ sự hòa hợp của các duyên đối với các pháp thường hằng, hoặc các pháp sanh khởi do vô nhân v.v...? Về từ sau, với từ 'samuppāda' làm sáng tỏ sự sanh khởi của các pháp, do sự sanh khởi của các pháp khi có sự hòa hợp của các duyên, nên đoạn kiến, vô hữu kiến, vô tác kiến bị phá hủy; do đó sự phá hủy đoạn kiến v.v... được làm sáng tỏ. Quả thật, khi các pháp sanh khởi lặp đi lặp lại do các duyên trước trước, làm sao có đoạn kiến, vô hữu kiến và vô tác kiến? Về cả hai từ, với toàn bộ từ 'paṭiccasamuppāda', do sự sanh khởi của các pháp này kia mà không làm gián đoạn dòng tương tục khi có sự hòa hợp của các duyên này kia, nên con đường trung đạo, (bao gồm) sự từ bỏ tà kiến 'người làm cũng là người hưởng, người làm khác người hưởng khác', sự không chấp thủ vào ngôn ngữ địa phương, sự không vượt qua quy ước, con đường đúng đắn này được làm sáng tỏ. Đây trước hết là ý nghĩa của riêng từ 'paṭiccasamuppāda'. 581. Yā panāyaṃ bhagavatā paṭiccasamuppādaṃ desentena ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā nayena nikkhittā tanti, tassā atthasaṃvaṇṇanaṃ karontena vibhajjavādimaṇḍalaṃ otaritvā ācariye anabbhācikkhantena sakasamayaṃ avokkamantena parasamayaṃ anāyūhantena suttaṃ appaṭibāhantena vinayaṃ anulomentena mahāpadese olokentena dhammaṃ dīpentena atthaṃ saṅgāhentena tamevatthaṃ punarāvattetvā aparehipi pariyāyantarehi niddisantena ca yasmā atthasaṃvaṇṇanā kātabbā hoti, pakatiyāpi ca dukkarāva paṭiccasamuppādassa atthasaṃvaṇṇanā. Yathāhu porāṇā – 581. Lại nữa, bản kinh văn này đã được Đức Thế Tôn đặt ra bằng phương pháp bắt đầu với 'do vô minh làm duyên, các hành sanh khởi' khi thuyết về Lý Duyên Khởi. Người làm bản sớ giải ý nghĩa của nó, vì rằng bản sớ giải ý nghĩa phải được thực hiện bằng cách đi vào giới Phân Tích Tông, không vu khống các vị thầy, không vượt qua học thuyết của mình, không công kích học thuyết của người khác, không mâu thuẫn với Kinh, phù hợp với Luật, xem xét các Đại Chứng Cứ (Mahāpadesa), làm sáng tỏ pháp (văn cú), tóm thâu ý nghĩa, và chỉ ra chính ý nghĩa ấy một lần nữa bằng các phương pháp khác. Và tự bản chất, việc sớ giải ý nghĩa của Lý Duyên Khởi là rất khó làm. Như các bậc cổ nhân đã nói – ‘‘Saccaṃ satto paṭisandhi, paccayākārameva ca; Duddasā caturo dhammā, desetuṃ ca sudukkarā’’ti. 'Sự thật (Tứ đế), chúng sanh, sự tái sanh, và chính là Thể Thức Duyên Sanh; bốn pháp này khó thấy, và rất khó để thuyết giảng'. Tasmā aññatra āgamādhigamappattehi na sukarā paṭiccasamuppādassatthavaṇṇanāti paritulayitvā, Do đó, sau khi đã cân nhắc rằng: 'Ngoại trừ những vị đã đạt đến giáo pháp và chứng ngộ, việc sớ giải ý nghĩa của Lý Duyên Khởi không dễ làm', Vattukāmo [Pg.154] ahaṃ ajja, paccayākāravaṇṇanaṃ; Patiṭṭhaṃ nādhigacchāmi, ajjhogāḷhova sāgaraṃ. Hôm nay, tôi, người muốn nói về sự diễn giải Thể Thức Duyên Sanh, không tìm thấy được chỗ đứng, giống như người đã lao mình vào đại dương. Sāsanaṃ panidaṃ nānā, desanānayamaṇḍitaṃ; Pubbācariyamaggo ca, abbocchinno pavattati. Nhưng giáo pháp này, được trang hoàng bởi nhiều phương pháp thuyết giảng, và con đường của các vị thầy xưa, vẫn tiếp diễn không gián đoạn. Yasmā tasmā tadubhayaṃ, sannissāyatthavaṇṇanaṃ; Ārabhissāmi etassa, taṃ suṇātha samāhitā. Vì vậy, do nương tựa vững chắc vào cả hai điều đó, tôi sẽ bắt đầu việc sớ giải ý nghĩa của pháp này. Quý vị hãy lắng nghe điều đó với tâm định tĩnh. Vuttañhetaṃ pubbācariyehi – Điều này đã được các vị thầy xưa nói – ‘‘Yo koci maṃ aṭṭhikatvā suṇeyya,Labhetha pubbāpariyaṃ visesaṃ; Laddhāna pubbāpariyaṃ visesaṃ,Adassanaṃ maccurājassa gacche’’ti. 'Bất cứ ai lắng nghe điều này, xem nó là điều cốt lõi, người ấy sẽ đạt được sự thù thắng trước sau; sau khi đã đạt được sự thù thắng trước sau, người ấy sẽ đi đến nơi không thấy được vua của sự chết'. 582. Iti avijjāpaccayā saṅkhārātiādīsu hi āditoyeva tāva, 582. Do đó, quả thật, trong (các câu) bắt đầu với 'do vô minh làm duyên, các hành sanh khởi', trước hết, ngay từ đầu, Desanābhedato attha, lakkhaṇekavidhādito. Aṅgānañca vavatthānā, viññātabbo vinicchayo. Sự quyết trạch cần được biết theo sự phân biệt của bài thuyết giảng, theo ý nghĩa, đặc tính, một loại v.v..., và theo sự xác định của các chi phần. Tattha desanābhedatoti bhagavato hi vallihārakānaṃ catunnaṃ purisānaṃ valligahaṇaṃ viya ādito vā majjhato vā paṭṭhāya yāva pariyosānaṃ, tathā pariyosānato vā majjhato vā paṭṭhāya yāva ādīti catubbidhā paṭiccasamuppādadesanā. Ở đây, trong câu ‘do sự khác biệt về pháp thoại’ (desanābhedato), lời thuyết giảng về Lý Duyên Khởi của Đức Thế Tôn có bốn loại, ví như cách lấy dây leo của bốn người đi lấy dây leo: hoặc bắt đầu từ gốc hay từ giữa cho đến ngọn, cũng vậy, hoặc bắt đầu từ ngọn hay từ giữa cho đến gốc. Yathā hi vallihārakesu catūsu purisesu eko valliyā mūlameva paṭhamaṃ passati, so taṃ mūle chetvā sabbaṃ ākaḍḍhitvā ādāya kamme upaneti, evaṃ bhagavā ‘‘iti kho, bhikkhave, avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti (ma. ni. 1.402; saṃ. ni. 2.2) ādito paṭṭhāya yāva pariyosānāpi paṭiccasamuppādaṃ deseti. Thật vậy, ví như trong bốn người đi lấy dây leo, có một người trước tiên chỉ thấy gốc của dây leo, người ấy cắt dây leo ở gốc, kéo lấy toàn bộ rồi đem đi sử dụng; cũng vậy, Đức Thế Tôn thuyết giảng Lý Duyên Khởi từ đầu cho đến cuối rằng: ‘Này các Tỳ khưu, do vô minh duyên, các hành sanh khởi… cho đến… do sanh duyên, già-chết (sanh khởi)’. Yathā pana tesu purisesu eko valliyā majjhaṃ paṭhamaṃ passati, so majjhe chinditvā uparibhāgaññeva ākaḍḍhitvā ādāya kamme upaneti, evaṃ bhagavā ‘‘tassa taṃ vedanaṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato [Pg.155] uppajjati nandī. Yā vedanāsu nandī, tadupādānaṃ. Tassupādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jātī’’ti (ma. ni. 1.409; saṃ. ni. 3.5) majjhato paṭṭhāya yāva pariyosānāpi deseti. Lại nữa, ví như trong những người ấy, có một người trước tiên thấy phần giữa của dây leo, người ấy cắt ở giữa, chỉ kéo lấy phần trên rồi đem đi sử dụng; cũng vậy, Đức Thế Tôn thuyết giảng từ giữa cho đến cuối rằng: ‘Đối với người hoan hỷ, tán dương, và chấp giữ cảm thọ ấy, hỷ sanh khởi. Hỷ nào trong các cảm thọ, đó là thủ. Do thủ của người ấy làm duyên, hữu sanh khởi; do hữu làm duyên, sanh (sanh khởi)’. Yathā ca tesu purisesu eko valliyā aggaṃ paṭhamaṃ passati, so agge gahetvā aggānusārena yāva mūlā sabbaṃ ādāya kamme upaneti, evaṃ bhagavā ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇanti iti kho panetaṃ vuttaṃ, jātipaccayā nu kho, bhikkhave, jarāmaraṇaṃ no vā kathaṃ vo ettha hotīti? Jātipaccayā, bhante, jarāmaraṇaṃ. Evaṃ no ettha hoti jātipaccayā jarāmaraṇanti. Bhavapaccayā jāti…pe… avijjāpaccayā saṅkhārāti iti kho panetaṃ vuttaṃ, avijjāpaccayā nu kho, bhikkhave, saṅkhārā no vā kathaṃ vo ettha hotī’’ti (ma. ni. 1.403) pariyosānato paṭṭhāya yāva āditopi paṭiccasamuppādaṃ deseti. Và ví như trong những người ấy, có một người trước tiên thấy ngọn của dây leo, người ấy nắm lấy ngọn, lần theo ngọn lấy toàn bộ cho đến gốc rồi đem đi sử dụng; cũng vậy, Đức Thế Tôn thuyết giảng Lý Duyên Khởi từ cuối cho đến đầu rằng: ‘“Do sanh duyên, già-chết (sanh khởi)”, điều này đã được nói như vậy. Này các Tỳ khưu, do sanh duyên, già-chết có sanh khởi hay không, hay ở đây các ông nghĩ thế nào? – Bạch Thế Tôn, do sanh duyên, già-chết sanh khởi. Ở đây, chúng con nghĩ rằng: “Do sanh duyên, già-chết sanh khởi”. – Do hữu duyên, sanh… cho đến… do vô minh duyên, các hành (sanh khởi), điều này đã được nói như vậy. Này các Tỳ khưu, do vô minh duyên, các hành có sanh khởi hay không, hay ở đây các ông nghĩ thế nào?’. Yathā panetesu purisesu eko valliyā majjhameva paṭhamaṃ passati, so majjhe chinditvā heṭṭhā otaranto yāva mūlā ādāya kamme upaneti, evaṃ bhagavā ‘‘ime ca, bhikkhave, cattāro āhārā kinnidānā, kiṃsamudayā, kiṃjātikā, kiṃpabhavā? Ime cattāro āhārā taṇhānidānā, taṇhāsamudayā, taṇhājātikā, taṇhāpabhavā. Taṇhā kinnidānā… vedanā… phasso… saḷāyatanaṃ… nāmarūpaṃ… viññāṇaṃ… saṅkhārā kinnidānā…pe… saṅkhārā avijjānidānā…pe… avijjāpabhavā’’ti (saṃ. ni. 2.11) majjhato paṭṭhāya yāva ādito deseti. Lại nữa, ví như trong những người này, có một người trước tiên chỉ thấy phần giữa của dây leo, người ấy cắt ở giữa, đi xuống phía dưới lấy cho đến gốc rồi đem đi sử dụng; cũng vậy, Đức Thế Tôn thuyết giảng từ giữa cho đến đầu rằng: ‘Này các Tỳ khưu, bốn loại vật thực này do đâu làm nhân duyên, do đâu tập khởi, do đâu sanh, do đâu phát sanh? Bốn loại vật thực này do ái làm nhân duyên, do ái tập khởi, do ái sanh, do ái phát sanh. Ái do đâu làm nhân duyên?… Thọ… Xúc… Sáu xứ… Danh-sắc… Thức… Các hành do đâu làm nhân duyên?… cho đến… Các hành do vô minh làm nhân duyên… cho đến… do vô minh phát sanh’. 583. Kasmā panevaṃ desetīti? Paṭiccasamuppādassa samantabhaddakattā sayañca desanāvilāsappattattā. Samantabhaddako hi paṭiccasamuppādo, tato tato ñāyapaṭivedhāya saṃvattatiyeva. Desanāvilāsappatto ca bhagavā catuvesārajjapaṭisambhidāyogena catubbidhagambhīrabhāvappattiyā ca. So desanāvilāsappattattā nānānayeheva dhammaṃ deseti. 583. Tại sao Ngài lại thuyết giảng như vậy? Do vì Lý Duyên Khởi là toàn thiện khắp nơi, và do vì chính Ngài đã đạt đến sự vẻ vang trong thuyết pháp. Thật vậy, Lý Duyên Khởi là toàn thiện khắp nơi, từ mỗi phương pháp (giảng dạy) ấy, nó chắc chắn đưa đến sự thông suốt chánh lý. Và Đức Thế Tôn đã đạt đến sự vẻ vang trong thuyết pháp do sự thành tựu bốn Vô sở úy và bốn Phân tích trí, và do sự chứng đạt bốn loại thâm sâu. Vì đã đạt đến sự vẻ vang trong thuyết pháp, Ngài thuyết giảng Chánh pháp bằng nhiều phương pháp khác nhau. Visesato panassa yā ādito paṭṭhāya anulomadesanā, sā pavattikāraṇavibhāgasaṃmūḷhaṃ veneyyajanaṃ samanupassato yathāsakehi kāraṇehi pavattisandassanatthaṃ uppattikkamasandassanatthañca pavattāti viññātabbā. Yā pariyosānato paṭṭhāya paṭilomadesanā, sā ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko [Pg.156] āpanno jāyati ca jīyati ca mīyati ca cavati ca upapajjati cā’’tiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4) nayena kicchāpannaṃ lokaṃ anuvilokayato pubbabhāgapaṭivedhānusārena tassa tassa jarāmaraṇādikassa dukkhassa attanā adhigatakāraṇasandassanatthaṃ. Yā majjhato paṭṭhāya yāva ādi pavattā, sā āhāranidānavavatthāpanānusārena yāva atītaṃ addhānaṃ atiharitvā puna atītaddhato pabhuti hetuphalapaṭipāṭisandassanatthaṃ. Yā pana majjhato paṭṭhāya yāva pariyosānaṃ pavattā, sā paccuppanne addhāne anāgataddhahetusamuṭṭhānato pabhuti anāgataddhasandassanatthaṃ. Tāsu yā pavattikāraṇasammūḷhassa veneyyajanassa yathāsakehi kāraṇehi pavattisandassanatthaṃ uppattikkamasandassanatthañca ādito paṭṭhāya anulomadesanā vuttā, sā idha nikkhittāti veditabbā. Đặc biệt, pháp thoại thuận chiều bắt đầu từ đầu của Ngài nên được hiểu là đã được thuyết giảng nhằm mục đích chỉ ra sự diễn tiến và trình tự sanh khởi, do các nguyên nhân riêng của chúng, khi Ngài quán xét chúng sanh có thể giáo hóa đang bị mê mờ trong việc phân tích nguyên nhân của sự diễn tiến (của vòng luân hồi). Pháp thoại nghịch chiều bắt đầu từ cuối là nhằm mục đích chỉ ra nguyên nhân mà chính Ngài đã chứng ngộ về mỗi loại khổ như già-chết v.v…, theo sự thông suốt trong giai đoạn trước (khi chưa thành đạo), khi Ngài quán xét thế gian đang gặp khổ não theo phương cách: ‘Thế gian này thật đã rơi vào khổ não, vừa sanh, vừa già, vừa chết, vừa từ bỏ (cõi này), vừa tái sanh (vào cõi khác)’. Pháp thoại được thuyết giảng từ giữa cho đến đầu là nhằm mục đích chỉ ra trình tự nhân quả, bắt đầu lại từ thời quá khứ, sau khi đã truy ngược đến thời quá khứ theo sự xác định nhân duyên của vật thực. Còn pháp thoại được thuyết giảng từ giữa cho đến cuối là nhằm mục đích chỉ ra thời vị lai, bắt đầu từ sự sanh khởi của nhân trong thời vị lai ngay trong thời hiện tại. Trong các pháp thoại ấy, pháp thoại thuận chiều bắt đầu từ đầu được nói ra nhằm mục đích chỉ ra sự diễn tiến và trình tự sanh khởi, do các nguyên nhân riêng của chúng, cho chúng sanh có thể giáo hóa đang bị mê mờ về nguyên nhân của sự diễn tiến, pháp thoại ấy được biết là đã được trình bày ở đây. 584. Kasmā panettha avijjā ādito vuttā, kiṃ pakativādīnaṃ pakati viya avijjāpi akāraṇaṃ mūlakāraṇaṃ lokassāti? Na akāraṇaṃ. ‘‘Āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) hi avijjāya kāraṇaṃ vuttaṃ. Atthi pana pariyāyo yena mūlakāraṇaṃ siyā, ko pana soti? Vaṭṭakathāya sīsabhāvo. 584. Tại sao ở đây vô minh được nói ở đầu? Phải chăng vô minh cũng là nguyên nhân gốc rễ không có nhân của thế gian, giống như ‘bản tánh’ (pakati) của các nhà Bản Tánh Luận? – (Đáp:) Không phải là không có nhân. Vì nguyên nhân của vô minh đã được nói đến: ‘Do sự sanh khởi của các lậu hoặc, có sự sanh khởi của vô minh’. Tuy nhiên, có một phương diện mà theo đó nó có thể là nguyên nhân gốc rễ. Phương diện đó là gì? – Đó là vị trí đứng đầu trong bài thuyết giảng về vòng luân hồi. Bhagavā hi vaṭṭakathaṃ kathento dve dhamme sīsaṃ katvā katheti, avijjaṃ vā. Yathāha – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya ‘ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti, evañcetaṃ, bhikkhave, vuccati, atha ca pana paññāyati idappaccayā avijjā’’ti (a. ni. 10.61). Bhavataṇhaṃ vā. Yathāha – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavataṇhāya ‘ito pubbe bhavataṇhā nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti, evañcetaṃ, bhikkhave, vuccati, atha ca pana paññāyati idappaccayā bhavataṇhā’’ti (a. ni. 10.62). Thật vậy, khi thuyết giảng về vòng luân hồi (vaṭṭakatha), Đức Thế Tôn lấy hai pháp làm khởi điểm để thuyết giảng, hoặc là vô minh (avijjā). Như Ngài đã dạy: – ‘Này các Tỳ khưu, khởi điểm ban đầu của vô minh không thể được nhận rõ, rằng: ‘Trước đây vô minh đã không có, rồi sau đó mới sanh khởi.’ Này các Tỳ khưu, điều này được nói như vậy, tuy nhiên, có thể nhận rõ rằng: ‘Vô minh có do duyên này.’ (A. Ni. 10.61). Hoặc là hữu ái (bhavataṇhā). Như Ngài đã dạy: – ‘Này các Tỳ khưu, khởi điểm ban đầu của hữu ái không thể được nhận rõ, rằng: ‘Trước đây hữu ái đã không có, rồi sau đó mới sanh khởi.’ Này các Tỳ khưu, điều này được nói như vậy, tuy nhiên, có thể nhận rõ rằng: ‘Hữu ái có do duyên này.’’ (A. Ni. 10.62). 585. Kasmā pana bhagavā vaṭṭakathaṃ kathento ime dve dhamme sīsaṃ katvā kathetīti? Sugatiduggatigāmino kammassa visesahetubhūtattā. Duggatigāmino hi kammassa visesahetu avijjā. Kasmā? Yasmā avijjābhibhūto puthujjano aggisantāpalaguḷābhighātaparissamābhibhūtā vajjhagāvī tāya parissamāturatāya nirassādampi attano anatthāvahampi ca uṇhodakapānaṃ [Pg.157] viya kilesasantāpato nirassādampi duggatinipātanato ca attano anatthāvahampi pāṇātipātādiṃ anekappakāraṃ duggatigāmikammaṃ ārabhati. Sugatigāmino pana kammassa visesahetu bhavataṇhā. Kasmā? Yasmā bhavataṇhābhibhūto puthujjano sā vuttappakārā gāvī sītūdakataṇhāya saassādaṃ attano parissamavinodanañca sītūdakapānaṃ viya kilesasantāpavirahato saassādaṃ sugatisampāpanena attano duggatidukkhaparissamavinodanañca pāṇātipātā veramaṇiādiṃ anekappakāraṃ sugatigāmikammaṃ ārabhati. 585. Vậy tại sao khi thuyết giảng về vòng luân hồi, Đức Thế Tôn lại lấy hai pháp này làm khởi điểm để thuyết giảng? – Vì chúng là nhân đặc biệt của nghiệp dẫn đến thiện thú và ác thú. Thật vậy, nhân đặc biệt của nghiệp dẫn đến ác thú là vô minh. Tại sao? – Bởi vì phàm phu bị vô minh chi phối, giống như con bò cái sắp bị giết, bị sự đau đớn do nung nóng bằng lửa và đánh đập bằng dùi cui hành hạ, vì quá đau đớn khổ sở nên nó cố uống nước nóng, dù không có vị ngon lại còn mang đến tai hại cho mình; cũng vậy, do bị phiền não thiêu đốt, phàm phu cố gắng tạo tác nhiều loại nghiệp dẫn đến ác thú như sát sanh v.v..., dù không có vị ngon lại còn dẫn đến ác thú và mang đến tai hại cho mình. Còn nhân đặc biệt của nghiệp dẫn đến thiện thú là hữu ái. Tại sao? – Bởi vì phàm phu bị hữu ái chi phối, giống như con bò cái đã nói ở trên, do khát nước lạnh nên nó cố uống nước lạnh, vừa có vị ngon vừa làm dịu đi sự khổ sở của mình; cũng vậy, do không bị phiền não thiêu đốt, phàm phu cố gắng tạo tác nhiều loại nghiệp dẫn đến thiện thú như từ bỏ sát sanh v.v..., vừa có vị ngon do đưa đến thiện thú, vừa làm dịu đi sự đau khổ trong ác thú cho mình. 586. Etesu pana vaṭṭakathāya sīsabhūtesu dhammesu katthaci bhagavā ekadhammamūlikaṃ desanaṃ deseti. Seyyathidaṃ, ‘‘iti kho, bhikkhave, avijjūpanisā saṅkhārā, saṅkhārūpanisaṃ viññāṇa’’ntiādi (saṃ. ni. 2.23). Tathā ‘‘upādāniyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādāna’’ntiādi (saṃ. ni. 2.52). Katthaci ubhayamūlikampi. Seyyathidaṃ, ‘‘avijjānīvaraṇassa, bhikkhave, bālassa taṇhāya sampayuttassa evamayaṃ kāyo samudāgato. Iti ayañceva kāyo bahiddhā ca nāmarūpaṃ itthetaṃ dvayaṃ. Dvayaṃ paṭicca phasso saḷevāyatanāni, yehi phuṭṭho bālo sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedetī’’tiādi (saṃ. ni. 2.19). Tāsu desanāsu ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ayamidha avijjāvasena ekadhammamūlikā desanāti veditabbā. Evaṃ tāvettha desanābhedato viññātabbo vinicchayo. 586. Hơn nữa, trong các pháp làm khởi điểm cho bài thuyết giảng về vòng luân hồi này, ở một số nơi, Đức Thế Tôn thuyết giảng bài pháp lấy một pháp làm gốc rễ. Chẳng hạn như: ‘Này các Tỳ khưu, như vậy, các hành (saṅkhārā) có vô minh làm cận y duyên, thức (viññāṇa) có hành làm cận y duyên,’ v.v... (S. Ni. 2.23). Tương tự: ‘Này các Tỳ khưu, đối với người trú tâm quán vị ngọt trong các pháp bị chấp thủ, ái (taṇhā) tăng trưởng; do duyên ái, thủ (upādāna) sanh khởi,’ v.v... (S. Ni. 2.52). Ở một số nơi, Ngài cũng thuyết giảng bài pháp lấy cả hai pháp làm gốc rễ. Chẳng hạn như: ‘Này các Tỳ khưu, đối với kẻ ngu si bị vô minh che lấp, bị ái trói buộc, thân này đã sanh khởi như vậy. Như vậy, có thân này và có danh sắc ở bên ngoài, đó là một cặp đôi. Do duyên cặp đôi ấy, xúc (phasso) sanh khởi; có sáu xứ (āyatana) mà do chúng, kẻ ngu si khi bị xúc chạm liền cảm thọ lạc và khổ,’ v.v... (S. Ni. 2.19). Trong các bài pháp ấy, bài pháp ‘Do duyên vô minh, các hành sanh khởi’ ở đây nên được hiểu là bài pháp lấy một pháp làm gốc rễ theo phương diện vô minh. Như vậy, trước hết, ở đây nên biết sự phân định này là theo sự khác biệt của các bài pháp. 587. Atthatoti avijjādīnaṃ padānaṃ atthato. Seyyathidaṃ, pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma, aladdhabbanti attho. Taṃ avindiyaṃ vindatīti avijjā. Tabbiparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma, taṃ vindiyaṃ na vindatīti avijjā. Khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ aviditaṃ karotītipi avijjā. Dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotītipi avijjā. Antavirahite saṃsāre sabbayonigatibhavaviññāṇaṭṭhitisattāvāsesu satte javāpetīti avijjā. Paramatthato avijjamānesu itthipurisādīsu javati, vijjamānesupi khandhādīsu na javatīti avijjā. Apica cakkhuviññāṇādīnaṃ [Pg.158] vatthārammaṇānaṃ paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannānañca dhammānaṃ chādanatopi avijjā. 587. Về phương diện ý nghĩa (atthato) là về ý nghĩa của các thuật ngữ như vô minh (avijjā) v.v... Chẳng hạn như, do ý nghĩa không thích hợp để thực hiện, nên thân ác hạnh v.v... được gọi là avindiyaṃ, nghĩa là ‘không nên đạt được.’ Vì nó đạt được (vindati) cái không nên đạt được (avindiyaṃ) ấy, nên gọi là vô minh (avijjā). Ngược lại, thân thiện hạnh v.v... được gọi là vindiyaṃ, vì nó không đạt được (na vindati) cái nên đạt được (vindiyaṃ) ấy, nên gọi là vô minh (avijjā). Cũng vậy, vì nó làm cho (karoti) không biết (aviditaṃ) ý nghĩa về sự tụ tập của các uẩn, ý nghĩa về nơi sanh của các xứ, ý nghĩa về sự trống rỗng của các giới, ý nghĩa về sự làm chủ của các căn, ý nghĩa về sự chân thật của các đế, nên gọi là vô minh (avijjā). Cũng vậy, vì nó làm cho (karoti) không biết (aviditaṃ) bốn loại ý nghĩa được nói theo phương diện bức não v.v... của khổ đế v.v..., nên gọi là vô minh (avijjā). Vì nó khiến cho (javāpeti) các chúng sanh trôi lăn trong vòng luân hồi vô tận, qua tất cả các thai sanh, các cõi, các cảnh giới, các nơi trú của thức, các nơi ở của chúng sanh, nên gọi là vô minh (avijjā). Vì nó vận hành (javati) trong những khái niệm không có thực tính như người nữ, người nam v.v..., và không vận hành (na javati) trong những thực tính hiện hữu như các uẩn v.v..., nên gọi là vô minh (avijjā). Hơn nữa, cũng gọi là vô minh (avijjā) vì nó che đậy (chādanato) các pháp là đối tượng và vật của nhãn thức v.v..., và các pháp là nhân duyên sanh và quả duyên sanh. Yaṃ paṭicca phalameti, so paccayo. Paṭiccāti na vinā apaccakkhatvāti attho. Etīti uppajjati ceva pavattati cāti attho. Apica upakārakaṭṭho paccayaṭṭho. Avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo. Tasmā avijjāpaccayā. Cái gì mà quả nương vào (paṭicca) để đi đến (eti), cái đó là duyên (paccayo). ‘Nương vào’ (paṭicca) có nghĩa là không tách rời, không từ bỏ. ‘Đi đến’ (eti) có nghĩa là vừa sanh khởi, vừa tiếp diễn. Hơn nữa, ý nghĩa của duyên (paccayaṭṭho) là ý nghĩa hỗ trợ (upakārakaṭṭho). Vừa là vô minh (avijjā), vừa là duyên (paccayo), nên gọi là avijjāpaccayo (vô minh duyên). Do đó, (câu ‘avijjāpaccayā saṅkhārā’) có nghĩa là ‘do duyên vô minh’. Saṅkhatamabhisaṅkharontīti saṅkhārā. Apica avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārāti duvidhā saṅkhārā. Tattha puññāpuññāneñjābhisaṅkhārā tayo, kāyavacīcittasaṅkhārā tayoti ime cha avijjāpaccayā saṅkhārā. Te sabbepi lokiyakusalākusalacetanāmattameva honti. Vì chúng tạo tác (abhisaṅkharonti) cái bị tạo tác (saṅkhata), nên gọi là các hành (saṅkhārā). Hơn nữa, các hành có hai loại: các hành do duyên vô minh và các hành được đề cập bằng thuật ngữ ‘hành.’ Trong đó, sáu loại này là các hành do duyên vô minh: ba phước hành, phi phước hành, và bất động hành; và ba thân hành, khẩu hành, và ý hành. Tất cả chúng chỉ là các tư tâm sở thiện và bất thiện thuộc về thế gian. Saṅkhatasaṅkhāro, abhisaṅkhatasaṅkhāro, abhisaṅkharaṇakasaṅkhāro, payogābhisaṅkhāroti ime pana cattāro saṅkhāra-saddena āgatasaṅkhārā. Tattha ‘‘aniccā vata saṅkhārā’’tiādīsu (dī. ni. 2.221, 272; saṃ. ni. 1.186) vuttā sabbepi sappaccayā dhammā saṅkhatasaṅkhārā nāma. Kammanibbattā tebhūmakā rūpārūpadhammā abhisaṅkhatasaṅkhārāti aṭṭhakathāsu vuttā, tepi ‘‘aniccā vata saṅkhārā’’ti (dī. ni. 2.221; 272; saṃ. ni. 1.186) ettheva saṅgahaṃ gacchanti. Visuṃ pana nesaṃ āgataṭṭhānaṃ na paññāyati. Tebhūmikakusalākusalacetanā pana abhisaṅkharaṇakasaṅkhāroti vuccati, tassa ‘‘avijjāgatoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo puññañceva saṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) āgataṭṭhānaṃ paññāyati. Kāyikacetasikaṃ pana vīriyaṃ payogābhisaṅkhāroti vuccati, so ‘‘yāvatikā abhisaṅkhārassa gati, tāvatikā gantvā akkhāhataṃ maññe aṭṭhāsī’’tiādīsu (a. ni. 3.15) āgato. Lại nữa, bốn loại hành này: hành được tạo tác (saṅkhatasaṅkhāra), hành được đặc biệt tạo tác (abhisaṅkhatasaṅkhāra), hành tạo tác (abhisaṅkharaṇakasaṅkhāra), và hành nỗ lực (payogābhisaṅkhāra), là những hành được đề cập đến bằng từ 'hành' (saṅkhāra). Trong đó, tất cả các pháp hữu duyên được nói đến trong các đoạn kinh như “Thật vậy, các hành là vô thường” được gọi là hành được tạo tác (saṅkhatasaṅkhāra). Các pháp sắc và phi sắc trong ba cõi do nghiệp sinh ra được gọi là hành được đặc biệt tạo tác (abhisaṅkhatasaṅkhāra) trong các Chú giải. Tuy nhiên, chúng cũng được bao gồm trong câu “Thật vậy, các hành là vô thường”. Nơi xuất xứ riêng của chúng không được thấy rõ. Lại nữa, tư thiện và bất thiện trong ba cõi được gọi là hành tạo tác (abhisaṅkharaṇakasaṅkhāra); nơi xuất xứ của nó được thấy rõ trong các đoạn kinh như “Này các Tỳ khưu, người này, kẻ này, bị vô minh bao phủ, tạo tác hành phước...”. Lại nữa, tinh tấn thuộc thân và thuộc tâm được gọi là hành nỗ lực (payogābhisaṅkhāra); nó xuất hiện trong các đoạn kinh như “Sức đẩy của sự tạo tác đi được bao xa, nó đi đến đó rồi dừng lại, tôi nghĩ, như thể bị trục xe giữ lại”. Na kevalañca eteyeva, aññepi ‘‘saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjantassa kho, āvuso visākha, bhikkhuno paṭhamaṃ nirujjhati vacīsaṅkhāro, tato kāyasaṅkhāro, tato cittasaṅkhāro’’tiādinā (ma. ni. 1.464) nayena saṅkhāra-saddena āgatā aneke saṅkhārā. Tesu natthi so saṅkhāro, yo saṅkhatasaṅkhārehi saṅgahaṃ na gaccheyya, ito paraṃ saṅkhārapaccayā viññāṇantiādīsu vuttaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Và không chỉ có những loại hành này, mà còn có nhiều loại hành khác được đề cập đến bằng từ 'hành' (saṅkhāra) theo phương pháp trong các đoạn kinh như: “Này hiền giả Visākha, đối với vị Tỳ khưu nhập Diệt thọ tưởng định, trước hết khẩu hành diệt, sau đó thân hành diệt, rồi đến tâm hành diệt”. Trong số đó, không có hành nào mà không được bao gồm trong các hành được tạo tác (saṅkhatasaṅkhāra). Từ đây trở đi, những gì được nói trong các đoạn như “do hành làm duyên, thức sanh” nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày. Avutte [Pg.159] pana vijānātīti viññāṇaṃ. Namatīti nāmaṃ. Ruppatīti rūpaṃ. Āye tanoti āyatañca nayatīti āyatanaṃ. Phusatīti phasso. Vedayatīti vedanā. Paritassatīti taṇhā. Upādiyatīti upādānaṃ. Bhavati bhāvayati cāti bhavo. Jananaṃ jāti. Jiraṇaṃ jarā. Maranti etenāti maraṇaṃ. Socanaṃ soko. Paridevanaṃ paridevo. Dukkhayatīti dukkhaṃ. Uppādaṭṭhitivasena vā dvidhā khaṇatītipi dukkhaṃ. Dummanabhāvo domanassaṃ. Bhuso āyāso upāyāso. Đối với những thuật ngữ chưa được giải thích: Nó biết một cách đặc biệt, nên gọi là thức (viññāṇa). Nó hướng đến, nên gọi là danh (nāma). Nó biến hoại, nên gọi là sắc (rūpa). Nó làm cho (các pháp) sanh khởi lan rộng và dẫn dắt đến sự dài lâu, nên gọi là xứ (āyatana). Nó xúc chạm, nên gọi là xúc (phassa). Nó cảm nhận, nên gọi là thọ (vedanā). Nó khao khát, nên gọi là ái (taṇhā). Nó chấp thủ, nên gọi là thủ (upādāna). Nó hiện hữu và làm cho hiện hữu, nên gọi là hữu (bhava). Sự sanh ra là sanh (jāti). Sự già đi là già (jarā). Chúng sanh chết bởi cái này, nên gọi là chết (maraṇa). Sự sầu muộn là sầu (soka). Sự than khóc là than (parideva). Nó làm cho khổ, nên gọi là khổ (dukkha). Hoặc, nó hủy hoại theo hai cách, tức là sanh và trụ, nên cũng gọi là khổ (dukkha). Trạng thái không vui của tâm là ưu (domanassa). Sự mệt mỏi cùng cực là não (upāyāsa). Sambhavantīti abhinibbattanti. Na kevalañca sokādīheva, atha kho sabbapadehi sambhavanti-saddassa yojanā kātabbā. Itarathā hi ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti vutte kiṃ karontīti na paññāyeyya, sambhavantīti pana yojanāya sati avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo. Tasmā avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantīti paccayapaccayuppannavavatthānaṃ kataṃ hoti. Esa nayo sabbattha. ‘Chúng sanh khởi’ (sambhavanti) có nghĩa là chúng phát sanh (abhinibbattanti). Và sự kết nối của từ ‘chúng sanh khởi’ (sambhavanti) không chỉ nên được thực hiện với các từ như ‘sầu’, mà còn với tất cả các từ. Nếu không, khi nói “do vô minh làm duyên, các hành” (avijjāpaccayā saṅkhārā), sẽ không rõ chúng làm gì. Nhưng khi có sự kết nối với ‘chúng sanh khởi’ (sambhavanti), thì (câu văn có nghĩa là): ‘vô minh’ (avijjā) và ‘nó là duyên’ (sā paccayo), do đó là ‘duyên vô minh’ (avijjāpaccayo). Do đó, ‘do duyên vô minh, các hành sanh khởi’, như vậy sự phân định giữa duyên và pháp do duyên sanh đã được thực hiện. Phương pháp này áp dụng cho tất cả các trường hợp. Evanti niddiṭṭhanayanidassanaṃ. Tena avijjādīheva kāraṇehi, na issaranimmānādīhīti dasseti. Etassāti yathāvuttassa. Kevalassāti asammissassa, sakalassa vā. Dukkhakkhandhassāti dukkhasamūhassa, na sattassa, na sukhasubhādīnaṃ. Samudayoti nibbatti. Hotīti sambhavati. Evamettha atthato viññātabbo vinicchayo. ‘Như vậy’ (evaṃ) là sự chỉ dẫn về phương pháp đã được trình bày. Qua đó, nó cho thấy (sự sanh khởi) là do các nguyên nhân như vô minh, chứ không phải do sự sáng tạo của một vị thần (issara) v.v. ‘Của cái này’ (etassa) có nghĩa là của cái đã được nói đến. ‘Toàn bộ’ (kevalassa) có nghĩa là không pha trộn, hoặc là tất cả. ‘Khối khổ’ (dukkhakkhandhassa) có nghĩa là của tập hợp khổ, không phải của một chúng sanh, không phải của lạc, tịnh v.v. ‘Sự sanh khởi’ (samudayo) có nghĩa là sự phát sanh (nibbatti). ‘Là’ (hoti) có nghĩa là nó xảy ra (sambhavati). Như vậy, ở đây, sự phân định nên được hiểu theo ý nghĩa. 588. Lakkhaṇāditoti avijjādīnaṃ lakkhaṇādito. Seyyathidaṃ – aññāṇalakkhaṇā avijjā, sammohanarasā, chādanapaccupaṭṭhānā, āsavapadaṭṭhānā. Abhisaṅkharaṇalakkhaṇā saṅkhārā, āyūhanarasā, cetanāpaccupaṭṭhānā, avijjāpadaṭṭhānā. Vijānanalakkhaṇaṃ viññāṇaṃ, pubbaṅgamarasaṃ, paṭisandhipaccupaṭṭhānaṃ, saṅkhārapadaṭṭhānaṃ, vatthārammaṇapadaṭṭhānaṃ vā. Namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ, sampayogarasaṃ, avinibbhogapaccupaṭṭhānaṃ, viññāṇapadaṭṭhānaṃ. Ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ, vikiraṇarasaṃ, abyākatapaccupaṭṭhānaṃ, viññāṇapadaṭṭhānaṃ. Āyatanalakkhaṇaṃ saḷāyatanaṃ, dassanādirasaṃ, vatthudvārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, nāmarūpapadaṭṭhānaṃ. Phusanalakkhaṇo phasso, saṅghaṭṭanaraso, saṅgatipaccupaṭṭhāno, saḷāyatanapadaṭṭhāno. Anubhavanalakkhaṇā vedanā, visayarasasambhogarasā, sukhadukkhapaccupaṭṭhānā, phassapadaṭṭhānā. Hetulakkhaṇā taṇhā, abhinandanarasā, atittabhāvapaccupaṭṭhānā, vedanāpadaṭṭhānā. Gahaṇalakkhaṇaṃ [Pg.160] upādānaṃ, amuñcanarasaṃ, taṇhādaḷhattadiṭṭhipaccupaṭṭhānaṃ, taṇhāpadaṭṭhānaṃ. Kammakammaphalalakkhaṇo bhavo, bhāvanabhavanaraso, kusalākusalābyākatapaccupaṭṭhāno, upādānapadaṭṭhāno. Jātiādīnaṃ lakkhaṇādīni saccaniddese vuttanayeneva veditabbāni. Evamettha lakkhaṇāditopi viññātabbo vinicchayo. 588. ‘Theo đặc tính v.v.’ (lakkhaṇādito) có nghĩa là theo đặc tính v.v. của vô minh v.v. Cụ thể là: Vô minh (avijjā) có đặc tính không biết, có phận sự làm cho mê muội, có biểu hiện là che đậy, có nhân cần thiết là các lậu hoặc. Các hành (saṅkhārā) có đặc tính tạo tác, có phận sự nỗ lực, có biểu hiện là tư, có nhân cần thiết là vô minh. Thức (viññāṇa) có đặc tính biết rõ, có phận sự đi trước, có biểu hiện là sự tái sanh, có nhân cần thiết là các hành, hoặc có nhân cần thiết là vật và đối tượng. Danh (nāma) có đặc tính hướng đến, có phận sự tương ưng, có biểu hiện là không thể tách rời, có nhân cần thiết là thức. Sắc (rūpa) có đặc tính biến hoại, có phận sự phân tán, có biểu hiện là vô ký, có nhân cần thiết là thức. Sáu xứ (saḷāyatana) có đặc tính là nơi sanh khởi, có phận sự thấy v.v., có biểu hiện là vật và cửa, có nhân cần thiết là danh sắc. Xúc (phassa) có đặc tính xúc chạm, có phận sự va chạm, có biểu hiện là sự hội tụ, có nhân cần thiết là sáu xứ. Thọ (vedanā) có đặc tính cảm nhận, có phận sự hưởng vị của đối tượng, có biểu hiện là lạc và khổ, có nhân cần thiết là xúc. Ái (taṇhā) có đặc tính là nguyên nhân, có phận sự vui thích, có biểu hiện là không thỏa mãn, có nhân cần thiết là thọ. Thủ (upādāna) có đặc tính nắm giữ, có phận sự không buông bỏ, có biểu hiện là sự kiên cố của ái và tà kiến, có nhân cần thiết là ái. Hữu (bhava) có đặc tính là nghiệp và quả của nghiệp, có phận sự làm cho hiện hữu và hiện hữu, có biểu hiện là thiện, bất thiện và vô ký, có nhân cần thiết là thủ. Các đặc tính v.v. của sanh v.v. nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong phần giải về các chân đế (Saccaniddesa). Như vậy, ở đây, sự phân định cũng nên được hiểu theo đặc tính v.v. 589. Ekavidhāditoti ettha avijjā aññāṇādassanamohādibhāvato ekavidhā. Appaṭipattimicchāpaṭipattito duvidhā. Tathā sasaṅkhārāsaṅkhārato. Vedanattayasampayogato tividhā. Catusaccapaṭivedhato catubbidhā. Gatipañcakādīnavacchādanato pañcavidhā. Dvārārammaṇato pana sabbesupi arūpadhammesu chabbidhatā veditabbā. 589. Trong phần ‘theo một loại v.v.’ (ekavidhādito): Vô minh (avijjā) là một loại theo phương diện là sự không biết, không thấy, si mê v.v. Là hai loại theo phương diện không liễu tri và liễu tri sai lầm. Tương tự, là hai loại theo phương diện có sự xúi giục và không có sự xúi giục. Là ba loại theo phương diện tương ưng với ba loại thọ. Là bốn loại theo phương diện không thâm nhập bốn chân đế. Là năm loại theo phương diện che đậy sự nguy hiểm trong năm cảnh giới. Tuy nhiên, theo phương diện cửa và đối tượng, nên hiểu rằng nó có sáu loại trong tất cả các pháp phi sắc. Saṅkhārā sāsavavipākadhammadhammādibhāvato ekavidhā. Kusalākusalato duvidhā. Tathā parittamahaggatahīnamajjhimamicchattaniyatāniyatato. Tividhā puññābhisaṅkhārādibhāvato. Catubbidhā catuyonisaṃvattanato. Pañcavidhā pañcagatigāmito. Các hành (saṅkhārā) là một loại do bản chất là pháp hữu lậu, pháp quả dị thục, v.v. Là hai loại do là thiện và bất thiện. Tương tự, (là hai loại) do là nhỏ và lớn, thấp và trung bình, tà định và bất định. Là ba loại do bản chất là phước hành, v.v. Là bốn loại do dẫn đến bốn thai sanh. Là năm loại do đi đến năm cõi. Viññāṇaṃ lokiyavipākādibhāvato ekavidhaṃ. Sahetukāhetukādito duvidhaṃ. Bhavattayapariyāpannato, vedanattayasampayogato, ahetukadvihetukatihetukato ca tividhaṃ. Yonigativasena catubbidhaṃ, pañcavidhañca. Thức (viññāṇa) là một loại do bản chất là thức quả thế gian, v.v. Là hai loại do là có nhân và không nhân, v.v. Là ba loại do được bao gồm trong ba cõi, do tương ưng với ba thọ, và do là vô nhân, nhị nhân, tam nhân. Theo cách của thai sanh và cõi, là bốn loại và năm loại. Nāmarūpaṃ viññāṇasannissayato kammapaccayato ca ekavidhaṃ. Sārammaṇanārammaṇato duvidhaṃ. Atītādito tividhaṃ. Yonigativasena catubbidhaṃ, pañcavidhañca. Danh-sắc (nāmarūpa) là một loại do có thức làm nơi nương tựa và do có nghiệp làm duyên. Là hai loại do có đối tượng và không có đối tượng. Là ba loại do là quá khứ, v.v. Theo cách của thai sanh và cõi, là bốn loại và năm loại. Saḷāyatanaṃ sañjātisamosaraṇaṭṭhānato ekavidhaṃ. Bhūtappasādaviññāṇādito duvidhaṃ. Sampattāsampattanobhayagocarato tividhaṃ. Yonigatipariyāpannato catubbidhaṃ pañcavidhañcāti iminā nayena phassādīnampi ekavidhādibhāvo veditabboti evamettha ekavidhāditopi viññātabbo vinicchayo. Sáu xứ (saḷāyatana) là một loại do là nơi sanh khởi, tụ hội, và trú ngụ. Là hai loại do là sắc thần kinh, thức, v.v. Là ba loại do có đối tượng đã đến, chưa đến, và cả hai. Là bốn loại và năm loại do được bao gồm trong thai sanh và cõi. Theo phương pháp này, cũng cần phải biết bản chất một loại, v.v. của xúc, v.v. Như vậy, ở đây, sự quyết định cũng cần được hiểu theo cách một loại, v.v. 590. Aṅgānañca vavatthānāti sokādayo cettha bhavacakkassa avicchedadassanatthaṃ vuttā. Jarāmaraṇabbhāhatassa hi bālassa te sambhavanti. Yathāha [Pg.161] – ‘‘assutavā, bhikkhave, puthujjano sārīrikāya dukkhāya vedanāya phuṭṭho samāno socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati sammohamāpajjatī’’ti (saṃ. ni. 4.252). Yāva ca tesaṃ pavatti, tāva avijjāyāti punapi avijjāpaccayā saṅkhārāti sambandhameva hoti bhavacakkaṃ. Tasmā tesaṃ jarāmaraṇeneva ekasaṅkhepaṃ katvā dvādaseva paṭiccasamuppādaṅgānīti veditabbāni. Evamettha aṅgānaṃ vavatthānatopi viññātabbo vinicchayo. 590. Về sự xác định các chi phần (aṅgānaṃ vavatthāna), ở đây, sầu, v.v. được nói đến nhằm mục đích cho thấy sự không gián đoạn của bánh xe sinh hữu. Quả vậy, đối với kẻ ngu phu bị lão và tử tác động, những điều ấy khởi sanh. Như có lời dạy: ‘Này các Tỳ khưu, kẻ phàm phu ít nghe, khi bị cảm thọ khổ về thân chạm đến, bèn sầu muộn, mệt mỏi, than van, đấm ngực khóc lóc, đi đến mê loạn.’ (Tương Ưng Bộ 4.252). Và chừng nào sự diễn tiến của chúng còn có, chừng đó vô minh còn có. Do đó, lại một lần nữa, ‘do vô minh làm duyên, các hành khởi sanh,’ như vậy bánh xe sinh hữu được nối kết không gián đoạn. Vì thế, cần phải biết rằng các chi phần của lý duyên khởi chỉ có mười hai, bằng cách gộp chung sầu, v.v. thành một nhóm với lão và tử. Như vậy, ở đây, sự quyết định cũng cần được hiểu theo cách xác định các chi phần. Ayaṃ tāvettha saṅkhepakathā. Đây trước hết là lời nói tóm tắt ở đây. Avijjāpaccayāsaṅkhārapadakathā Luận về câu ‘Do vô minh làm duyên, các hành khởi sanh’ 561. Ayaṃ pana vitthāranayo – avijjāti suttantapariyāyena dukkhādīsu catūsu ṭhānesu aññāṇaṃ, abhidhammapariyāyena pubbantādīhi saddhiṃ aṭṭhasu. Vuttañhetaṃ ‘‘tattha katamā avijjā, dukkhe aññāṇaṃ…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ, pubbante aññāṇaṃ, aparante, pubbantāparante, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇa’’nti (dha. sa. 1106). Tattha kiñcāpi ṭhapetvā lokuttaraṃ saccadvayaṃ sesaṭṭhānesu ārammaṇavasena avijjā uppajjati, evaṃ santepi paṭicchādanavaseneva idha adhippetā. Sā hi uppannā dukkhasaccaṃ paṭicchādetvā tiṭṭhati, yāthāvasarasalakkhaṇaṃ paṭivijjhituṃ na deti, tathā samudayaṃ, nirodhaṃ, maggaṃ, pubbantasaṅkhātaṃ atītaṃ khandhapañcakaṃ, aparantasaṅkhātaṃ anāgataṃ khandhapañcakaṃ, pubbantāparantasaṅkhātaṃ tadubhayaṃ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannadhammasaṅkhātaṃ idappaccayatañceva paṭiccasamuppannadhamme ca paṭicchādetvā tiṭṭhati. ‘‘Ayaṃ avijjā, ime saṅkhārā’’ti evaṃ yāthāvasarasalakkhaṇamettha paṭivijjhituṃ na deti. Tasmā dukkhe aññāṇaṃ…pe… idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇanti vuccati. 561. Còn đây là phương pháp chi tiết – Vô minh (avijjā), theo phương pháp Kinh Tạng (suttanta), là sự không biết ở bốn nơi, bắt đầu từ khổ. Theo phương pháp A-tỳ-đàm (abhidhamma), là (sự không biết) ở tám nơi, cùng với tiền biên, v.v. Điều này đã được nói đến: ‘Ở đây, thế nào là vô minh? Là sự không biết về khổ… cho đến… sự không biết về con đường đưa đến sự diệt khổ, sự không biết về tiền biên, sự không biết về hậu biên, sự không biết về tiền biên và hậu biên, sự không biết về các pháp do duyên này mà sanh khởi, các pháp duyên sanh.’ (Pháp Tụ 1106). Ở đây, mặc dù vô minh khởi sanh theo cách lấy đối tượng ở các nơi còn lại, sau khi loại trừ hai đế siêu thế, tuy nhiên, ở đây nó chỉ được chủ trương theo cách che đậy. Quả vậy, khi đã sanh khởi, nó tồn tại bằng cách che đậy chân lý về khổ, không cho phép thấu triệt được đặc tính tự nhiên chân thật của nó. Tương tự, nó tồn tại bằng cách che đậy tập đế, diệt đế, đạo đế, năm uẩn trong quá khứ được gọi là tiền biên, năm uẩn trong tương lai được gọi là hậu biên, cả hai được gọi là tiền biên và hậu biên, và cả duyên này và các pháp duyên sanh được gọi là các pháp do duyên này mà sanh khởi, các pháp duyên sanh. Nó không cho phép thấu triệt đặc tính tự nhiên chân thật ở đây, như là: ‘Đây là vô minh, đây là các hành.’ Do đó, nó được gọi là ‘sự không biết về khổ… cho đến… sự không biết về các pháp do duyên này mà sanh khởi, các pháp duyên sanh.’ 592. Saṅkhārāti puññādayo tayo kāyasaṅkhārādayo tayoti evaṃ pubbe saṅkhepato vuttā cha, vitthārato panettha puññābhisaṅkhāro dānasīlādivasena pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā ceva bhāvanāvasena pavattā pañca rūpāvacarakusalacetanā cāti terasa cetanā honti. Apuññābhisaṅkhāro pāṇātipātādivasena pavattā dvādasa akusalacetanā[Pg.162]. Āneñjābhisaṅkhāro bhāvanāvaseneva pavattā catasso arūpāvacarakusalacetanā cāti tayopi saṅkhārā ekūnatiṃsa cetanā honti. 592. Các hành (saṅkhārā) là sáu loại đã được nói tóm tắt trước đây, tức là ba loại bắt đầu bằng phước hành và ba loại bắt đầu bằng thân hành. Về chi tiết, ở đây, phước hành (puññābhisaṅkhāra) là mười ba tư (cetanā), bao gồm tám tư thiện Dục giới diễn tiến theo cách bố thí, trì giới, v.v., và năm tư thiện Sắc giới diễn tiến theo cách tu tập. Bất phước hành (apuññābhisaṅkhāra) là mười hai tư bất thiện diễn tiến theo cách sát sanh, v.v. Bất động hành (āneñjābhisaṅkhāra) là bốn tư thiện Vô sắc giới diễn tiến chỉ theo cách tu tập. Như vậy, cả ba loại hành này trở thành hai mươi chín tư. Itaresu pana tīsu kāyasañcetanā kāyasaṅkhāro, vacīsañcetanā vacīsaṅkhāro, manosañcetanā cittasaṅkhāro. Ayaṃ tiko kammāyūhanakkhaṇe puññābhisaṅkhārādīnaṃ dvārato pavattidassanatthaṃ vutto. Kāyaviññattiṃ samuṭṭhāpetvā hi kāyadvārato pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā, dvādasa akusalacetanāti samavīsati cetanā kāyasaṅkhāro nāma. Tā eva vacīviññattiṃ samuṭṭhāpetvā vacīdvārato pavattā vacīsaṅkhāro nāma. Abhiññācetanā panettha parato viññāṇassa paccayo na hotīti na gahitā. Yathā ca abhiññācetanā, evaṃ uddhaccacetanāpi na hoti. Tasmā sāpi viññāṇassa paccayabhāve apanetabbā, avijjāpaccayā pana sabbāpetā honti. Ubhopi viññattiyo asamuṭṭhāpetvā manodvāre uppannā pana sabbāpi ekūnatiṃsati cetanā cittasaṅkhāroti. Iti ayaṃ tiko purimattikameva pavisatīti atthato puññābhisaṅkhārādīnaṃyeva vasena avijjāya paccayabhāvo veditabbo. Còn trong ba loại kia, thân tư (kāyasañcetanā) là thân hành (kāyasaṅkhāra), khẩu tư (vacīsañcetanā) là khẩu hành (vacīsaṅkhāra), ý tư (manosañcetanā) là ý hành (cittasaṅkhāra). Bộ ba này được nói đến để cho thấy sự diễn tiến theo các môn của phước hành, v.v. trong khoảnh khắc tạo nghiệp. Quả vậy, hai mươi tư, tức là tám tư thiện Dục giới và mười hai tư bất thiện, diễn tiến từ thân môn sau khi làm sanh khởi thân biểu tri, được gọi là thân hành. Chính những tư ấy, khi diễn tiến từ khẩu môn sau khi làm sanh khởi khẩu biểu tri, được gọi là khẩu hành. Ở đây, tư thắng trí (abhiññācetanā) không được kể đến vì sau này nó không phải là duyên cho thức. Và cũng như tư thắng trí, tư phóng dật (uddhaccacetanā) cũng không phải là duyên. Do đó, nó cũng cần được loại bỏ trong vai trò làm duyên cho thức. Tuy nhiên, tất cả chúng đều là do vô minh làm duyên. Còn tất cả hai mươi chín tư sanh khởi ở ý môn mà không làm sanh khởi cả hai biểu tri, được gọi là ý hành. Như vậy, bộ ba này được bao gồm trong bộ ba trước. Do đó, về mặt ý nghĩa, cần phải hiểu rằng bản chất làm duyên của vô minh là chỉ theo cách của phước hành, v.v. 593. Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ime saṅkhārā avijjā paccayā hontī’’ti? Avijjābhāve bhāvato. Yassa hi dukkhādīsu avijjāsaṅkhātaṃ aññāṇaṃ appahīnaṃ hoti, so dukkhe tāva pubbantādīsu ca aññāṇena saṃsāradukkhaṃ sukhasaññāya gahetvā tasseva hetubhūte tividhepi saṅkhāre ārabhati. Samudaye aññāṇena dukkhahetubhūtepi taṇhāparikkhāre saṅkhāre sukhahetuto maññamāno ārabhati. Nirodhe pana magge ca aññāṇena dukkhassa anirodhabhūtepi gativisese dukkhanirodhasaññī hutvā nirodhassa ca amaggabhūtesupi yaññāmaratapādīsu nirodhamaggasaññī hutvā dukkhanirodhaṃ patthayamāno yaññāmaratapādimukhena tividhepi saṅkhāre ārabhati. 593. Ở đây, có thể có câu hỏi: ‘Làm thế nào để biết được rằng: các hành này có vô minh làm duyên mà sanh khởi?’ (Câu trả lời là:) Do vì có sự hiện hữu (của các hành) khi có vô minh. Thật vậy, người nào chưa đoạn trừ được sự không biết gọi là vô minh về khổ và các sự thật khác, người ấy trước hết, do không biết về khổ, v.v., đã chấp thủ khổ luân hồi với tưởng là lạc, rồi tạo tác cả ba loại hành vốn là nhân của chính cái khổ ấy. Do không biết về tập đế, người ấy tạo tác các hành là vật tùy tùng của ái dục, vốn là nhân của khổ, trong khi lại cho rằng chúng là nhân của lạc. Lại nữa, do không biết về diệt đế và đạo đế, người ấy có tưởng rằng một cảnh giới đặc biệt nào đó là nơi diệt khổ, mặc dù đó không phải là nơi diệt khổ; và có tưởng rằng các pháp như tế tự, khổ hạnh, v.v., là con đường đưa đến sự diệt khổ, mặc dù chúng không phải là con đường đưa đến sự chấm dứt, rồi trong khi mong cầu sự diệt khổ, người ấy đã tạo tác cả ba loại hành qua phương tiện tế tự, khổ hạnh, v.v. Apica so tāya catūsu saccesu appahīnāvijjatāya visesato jātijarārogamaraṇādianekādīnavavokiṇṇampi puññaphalasaṅkhātaṃ dukkhaṃ dukkhato ajānanto tassa adhigamāya kāyavacīcittasaṅkhārabhedaṃ puññābhisaṅkhāraṃ [Pg.163] ārabhati devaccharakāmako viya maruppapātaṃ. Sukhasammatassāpi ca tassa puññaphalassa ante mahāpariḷāhajanikaṃ vipariṇāmadukkhataṃ appassādatañca apassantopi tappaccayaṃ vuttappakārameva puññābhisaṅkhāraṃ ārabhati salabho viya dīpasikhābhinipātaṃ, madhubindugiddho viya ca madhulittasatthadhārālehanaṃ. Kāmupasevanādīsu ca savipākesu ādīnavaṃ apassanto sukhasaññāya ceva kilesābhibhūtatāya ca dvārattayappavattampi apuññābhisaṅkhāraṃ ārabhati, bālo viya gūthakīḷanaṃ, maritukāmo viya ca visakhādanaṃ. Āruppavipākesu cāpi saṅkhāravipariṇāmadukkhataṃ anavabujjhamāno sassatādivipallāsena cittasaṅkhārabhūtaṃ āneñjābhisaṅkhāraṃ ārabhati, disāmūḷho viya pisācanagarābhimukhamaggagamanaṃ. Lại nữa, do vô minh về bốn sự thật chưa được đoạn trừ, người ấy đặc biệt không biết khổ là khổ đối với cái khổ được gọi là quả của phước, mặc dù nó xen lẫn với nhiều hiểm họa như sanh, già, bệnh, chết, v.v., và để đạt được quả ấy, người ấy tạo tác phước hành được phân loại thành thân hành, khẩu hành, và ý hành, giống như người muốn gặp thiên nữ lại đi gieo mình xuống vực thẳm. Và mặc dù quả phước ấy được xem là lạc, nhưng người ấy không thấy được cái khổ do biến hoại gây ra sự thiêu đốt mãnh liệt ở cuối cùng, và không thấy được sự ít ỏi vị ngọt của nó, nên vẫn tạo tác phước hành đã được nói đến, vốn là duyên của quả ấy, giống như con thiêu thân lao vào ngọn lửa đèn, và giống như người tham một giọt mật lại đi liếm lưỡi dao đã được bôi mật. Và trong việc thụ hưởng các dục lạc cùng với quả báo của chúng, người ấy không thấy được sự nguy hại, nên do lạc tưởng và do bị phiền não áp đảo, đã tạo tác cả phi phước hành phát sanh ở ba cửa, giống như đứa trẻ chơi đùa với phân, và giống như người muốn chết lại đi ăn thuốc độc. Và ngay cả trong các quả báo của cõi vô sắc, người ấy không hiểu rõ khổ hành và khổ biến hoại, nên do thường kiến điên đảo, v.v., đã tạo tác bất động hành vốn là ý hành, giống như người lạc đường lại đi vào con đường dẫn đến thành phố của quỷ dạ xoa. Evaṃ yasmā avijjābhāvatova saṅkhārabhāvo, na abhāvato. Tasmā jānitabbametaṃ ‘‘ime saṅkhārā avijjāpaccayā hontī’’ti. Vuttampi cetaṃ ‘‘avidvā, bhikkhave, avijjāgato puññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharoti, apuññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharoti, āneñjābhisaṅkhārampi abhisaṅkharoti. Yato ca kho, bhikkhave, bhikkhuno avijjā pahīnā, vijjā uppannā; so avijjāvirāgā vijjuppādā neva puññābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’ti. Như vậy, vì sự hiện hữu của các hành chỉ do sự hiện hữu của vô minh, chứ không phải do sự không hiện hữu của nó. Do đó, cần phải biết rằng: ‘Các hành này có vô minh làm duyên mà sanh khởi’. Và điều này cũng đã được nói đến: ‘Này các Tỳ khưu, người vô trí, bị vô minh bao phủ, tạo tác cả phước hành, tạo tác cả phi phước hành, tạo tác cả bất động hành. Nhưng này các Tỳ khưu, khi nào vô minh của vị Tỳ khưu đã được đoạn trừ, minh đã sanh khởi; vị ấy do ly tham vô minh, do minh sanh khởi, nên không còn tạo tác phước hành nữa’. Paṭṭhānapaccayakathā Thuyết về các Duyên trong Vô Tỷ Pháp (Paṭṭhāna) 594. Etthāha – gaṇhāma tāva etaṃ avijjā saṅkhārānaṃ paccayoti, idaṃ pana vattabbaṃ katamesaṃ saṅkhārānaṃ kathaṃ paccayo hotīti? Tatridaṃ vuccati, bhagavatā hi ‘‘hetupaccayo, ārammaṇapaccayo, adhipatipaccayo, anantarapaccayo, samanantarapaccayo, sahajātapaccayo, aññamaññapaccayo, nissayapaccayo, upanissayapaccayo, purejātapaccayo, pacchājātapaccayo, āsevanapaccayo, kammapaccayo, vipākapaccayo, āhārapaccayo, indriyapaccayo, jhānapaccayo, maggapaccayo, sampayuttapaccayo, vippayuttapaccayo, atthipaccayo, natthipaccayo, vigatapaccayo, avigatapaccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.paccayuddesa) catuvīsati paccayā vuttā. 594. Ở đây, có người hỏi: ‘Chúng tôi tạm chấp nhận rằng vô minh là duyên cho các hành. Nhưng điều này cần phải được nói rõ: vô minh là duyên cho những hành nào và theo cách nào?’ Về vấn đề này, câu trả lời như sau: Thật vậy, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng hai mươi bốn duyên: ‘Nhân duyên, sở duyên duyên, tăng thượng duyên, vô gián duyên, đẳng vô gián duyên, câu sanh duyên, tương hỗ duyên, y chỉ duyên, cận y duyên, tiền sanh duyên, hậu sanh duyên, tập hành duyên, nghiệp duyên, quả duyên, vật thực duyên, quyền duyên, thiền na duyên, đạo duyên, tương ưng duyên, bất tương ưng duyên, hiện hữu duyên, vô hữu duyên, ly khứ duyên, bất ly khứ duyên’. Tattha [Pg.164] hetu ca so paccayo cāti hetupaccayo, hetu hutvā paccayo, hetubhāvena paccayoti vuttaṃ hoti. Ārammaṇapaccayādīsupi eseva nayo. Trong số đó, ‘vừa là nhân (hetu) vừa là duyên (paccayo)’ nên gọi là nhân duyên (hetupaccayo). Có nghĩa là: là duyên vì nó là nhân; là duyên với tính cách là nhân. Phương pháp này cũng áp dụng tương tự cho sở duyên duyên, v.v. 595. Tattha hetūti vacanāvayavakāraṇamūlānametaṃ adhivacanaṃ. ‘‘Paṭiññā, hetū’’tiādīsu hi loke vacanāvayavo hetūti vuccati. Sāsane pana ‘‘ye dhammā hetuppabhavā’’tiādīsu (mahāva. 60) kāraṇaṃ. ‘‘Tayo kusalahetū, tayo akusalahetū’’tiādīsu (dha. sa. 1059) mūlaṃ hetūti vuccati, taṃ idha adhippetaṃ. Paccayoti ettha pana ayaṃ vacanattho, paṭicca etasmā etīti paccayo. Apaccakkhāya naṃ vattatīti attho. Yo hi dhammo yaṃ dhammaṃ apaccakkhāya tiṭṭhati vā uppajjati vā, so tassa paccayoti vuttaṃ hoti. Lakkhaṇato pana upakārakalakkhaṇo paccayo. Yo hi dhammo yassa dhammassa ṭhitiyā vā uppattiyā vā upakārako hoti, so tassa paccayoti vuccati. Paccayo, hetu, kāraṇaṃ, nidānaṃ, sambhavo, pabhavotiādi atthato ekaṃ, byañjanato nānaṃ. Iti mūlaṭṭhena hetu, upakārakaṭṭhena paccayoti saṅkhepato mūlaṭṭhena upakārako dhammo hetupaccayo. 595. Trong các duyên ấy, ‘hetu’ (nhân) là tên gọi cho thành phần của mệnh đề, cho nguyên nhân, và cho gốc rễ. Thật vậy, trong thế gian, ở những nơi như ‘lập luận (paṭiññā), lý do (hetu)’, v.v., thành phần của mệnh đề được gọi là ‘hetu’. Nhưng trong giáo pháp, ở những nơi như ‘những pháp nào có nhân làm nguồn gốc’, v.v., nguyên nhân được gọi là ‘hetu’. Ở những nơi như ‘ba nhân thiện, ba nhân bất thiện’, v.v., gốc rễ được gọi là ‘hetu’, và ý nghĩa này được dùng ở đây. Còn trong từ ‘paccayo’ (duyên), đây là ngữ nguyên: ‘do duyên vào nó mà sanh khởi’ (paṭicca etasmā eti), nên gọi là ‘paccayo’. Nghĩa là, nó (quả) hiện hành mà không từ bỏ nó (nhân). Thật vậy, pháp nào (quả) tồn tại hoặc sanh khởi mà không từ bỏ một pháp nào đó (nhân), thì pháp đó (nhân) được gọi là ‘paccayo’ (duyên) của pháp kia (quả). Nhưng xét về đặc tính, duyên có đặc tính là hỗ trợ. Thật vậy, pháp nào hỗ trợ cho sự tồn tại hoặc sự sanh khởi của một pháp khác, thì pháp đó được gọi là ‘paccayo’ (duyên) của pháp kia. Các từ như paccayo (duyên), hetu (nhân), kāraṇaṃ (nguyên nhân), nidānaṃ (nhân duyên), sambhavo (nguồn sanh), pabhavo (nguồn gốc), v.v., về mặt ý nghĩa thì là một, chỉ khác nhau về mặt văn tự. Như vậy, nó là ‘nhân’ (hetu) theo nghĩa là gốc rễ, và là ‘duyên’ (paccayo) theo nghĩa là hỗ trợ. Tóm lại, một pháp hỗ trợ theo nghĩa là gốc rễ thì được gọi là nhân duyên (hetupaccayo). So sāliādīnaṃ sālibījādīni viya, maṇipabhādīnaṃ viya ca maṇivaṇṇādayo kusalādīnaṃ kusalādibhāvasādhakoti ācariyānaṃ adhippāyo. Evaṃ sante pana taṃsamuṭṭhānarūpesu hetupaccayatā na sampajjati. Na hi so tesaṃ kusalādibhāvaṃ sādheti, na ca paccayo na hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.1). Ahetukacittānañca vinā etena abyākatabhāvo siddho, sahetukānampi ca yonisomanasikārādipaṭibaddho kusalādibhāvo, na sampayuttahetupaṭibaddho. Yadi ca sampayuttahetūsu sabhāvatova kusalādibhāvo siyā, sampayuttesu hetupaṭibaddho alobho kusalo vā siyā abyākato vā. Yasmā pana ubhayathāpi hoti, tasmā yathā sampayuttesu, evaṃ hetūsupi kusalāditā pariyesitabbā. Quan điểm của các vị A-xà-lê là: Duyên ấy (nhân duyên) làm thành tựu trạng thái thiện v.v... cho các pháp thiện v.v... cũng giống như hạt giống lúa v.v... đối với cây lúa v.v..., và cũng giống như màu sắc của ngọc v.v... đối với ánh sáng của ngọc v.v... Tuy nhiên, nếu là như vậy thì đối với các sắc pháp đồng sanh từ nhân ấy, tánh cách nhân duyên sẽ không thành tựu. Bởi vì nhân ấy không làm thành tựu trạng thái thiện v.v... của các sắc pháp ấy, nhưng không phải là không phải là duyên. Điều này đã được nói đến: ‘Các nhân là duyên cho các pháp tương ưng với nhân và cho các sắc pháp đồng sanh từ nhân ấy bằng nhân duyên’. Và đối với các tâm vô nhân, trạng thái vô ký được thành tựu mà không cần đến nhân này. Ngay cả đối với các pháp hữu nhân, trạng thái thiện v.v... cũng phụ thuộc vào như lý tác ý v.v..., chứ không phụ thuộc vào nhân tương ưng. Và nếu trạng thái thiện v.v... tự nhiên có trong các nhân tương ưng, thì trong các pháp tương ưng, trạng thái phụ thuộc vào nhân (như) vô tham sẽ hoặc là thiện hoặc là vô ký. Tuy nhiên, vì nó xảy ra theo cả hai cách, do đó, cũng như trong các pháp tương ưng, trạng thái thiện v.v... cũng phải được tìm kiếm trong chính các nhân. Kusalādibhāvasādhanavasena [Pg.165] pana hetūnaṃ mūlaṭṭhaṃ agahetvā suppatiṭṭhitabhāvasādhanavasena gayhamāne na kiñci virujjhati. Laddhahetupaccayā hi dhammā virūḷhamūlā viya pādapā thirā honti suppatiṭṭhitā, ahetukā tilabījakādisevālā viya na suppatiṭṭhitā. Iti mūlaṭṭhena upakārakoti suppatiṭṭhitabhāvasādhanena upakārako dhammo hetupaccayoti veditabbo. Tuy nhiên, nếu không nắm giữ ý nghĩa gốc rễ của các nhân theo cách làm thành tựu trạng thái thiện v.v..., mà nắm giữ theo cách làm thành tựu trạng thái vững chắc, thì không có gì mâu thuẫn. Bởi vì các pháp đã nhận được nhân duyên trở nên kiên cố, vững chắc, giống như cây cối có rễ đã phát triển; còn các pháp vô nhân thì không vững chắc, giống như rong rêu cỡ hạt mè. Do đó, câu ‘pháp hỗ trợ bằng ý nghĩa gốc rễ’ nên được hiểu là ‘pháp hỗ trợ bằng cách làm thành tựu trạng thái vững chắc chính là nhân duyên’. 596. Tato paresu ārammaṇabhāvena upakārako dhammo ārammaṇapaccayo. So ‘‘rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā’’ti (paṭṭhā. 1.1.2) ārabhitvāpi ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbha ye ye dhammā uppajjanti cittacetasikā dhammā, te te dhammā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.2) osāpitattā na koci dhammo na hoti. Yathā hi dubbalo puriso daṇḍaṃ vā rajjuṃ vā ālambitvāva uṭṭhahati ceva tiṭṭhati ca, evaṃ cittacetasikā dhammā rūpādiārammaṇaṃ ārabbheva uppajjanti ceva tiṭṭhanti ca. Tasmā sabbepi cittacetasikānaṃ ārammaṇabhūtā dhammā ārammaṇapaccayoti veditabbā. 596. Trong số các duyên sau đó, pháp hỗ trợ bằng cách làm đối tượng (cảnh) được gọi là cảnh duyên. Vì đã được bắt đầu bằng câu ‘sắc xứ (là duyên) cho nhãn thức giới’ và được kết thúc bằng câu ‘bất cứ pháp nào được nương vào, các pháp tâm và tâm sở nào sanh khởi, thì các pháp ấy là duyên cho các pháp ấy bằng cảnh duyên’, nên không có pháp nào là không (phải cảnh duyên). Giống như người yếu đuối phải vịn vào gậy hoặc dây thừng mới đứng dậy và đứng vững được, cũng vậy, các pháp tâm và tâm sở chỉ sanh khởi và tồn tại khi nương vào cảnh sắc v.v... Do đó, tất cả các pháp đã trở thành cảnh cho tâm và tâm sở đều nên được biết là cảnh duyên. 597. Jeṭṭhakaṭṭhena upakārako dhammo adhipatipaccayo, so sahajātārammaṇavasena duvidho. Tattha ‘‘chandādhipati chandasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ adhipatipaccayena paccayo’’tiādivacanato (paṭṭhā. 1.3.3) chandavīriyacittavīmaṃsāsaṅkhātā cattāro dhammā adhipatipaccayoti veditabbā, no ca kho ekato. Yadā hi chandaṃ dhuraṃ chandaṃ jeṭṭhakaṃ katvā cittaṃ pavattati, tadā chandova adhipati, na itare. Esa nayo sesesupi. 597. Pháp hỗ trợ bằng ý nghĩa làm trưởng là trưởng duyên. Duyên này có hai loại theo cách câu sanh và cảnh. Trong đó, từ câu nói ‘dục trưởng là duyên cho các pháp tương ưng với dục và cho các sắc pháp đồng sanh từ đó bằng trưởng duyên’, bốn pháp được gọi là dục, cần, tâm, và thẩm (trí tuệ) nên được biết là trưởng duyên, nhưng chắc chắn không phải cùng một lúc. Bởi vì khi tâm vận hành bằng cách lấy dục làm đầu, lấy dục làm trưởng, thì khi đó chỉ có dục là trưởng, các pháp còn lại thì không. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Yaṃ pana dhammaṃ garuṃ katvā arūpadhammā pavattanti, so nesaṃ ārammaṇādhipati. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ garuṃ katvā ye ye dhammā uppajjanti cittacetasikā dhammā, te te dhammā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ adhipatipaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.3). Hơn nữa, bất cứ pháp nào được các pháp vô sắc xem trọng mà vận hành, pháp đó là cảnh trưởng của chúng. Do đó, đã có lời dạy rằng: ‘Bất cứ pháp nào được xem trọng, các pháp tâm và tâm sở nào sanh khởi, thì các pháp ấy là duyên cho các pháp ấy bằng trưởng duyên’. 598. Anantarabhāvena upakārako dhammo anantarapaccayo. Samanantarabhāvena upakārako dhammo samanantarapaccayo. Idañca paccayadvayaṃ [Pg.166] bahudhā papañcayanti. Ayaṃ panettha sāro, yo hi esa cakkhuviññāṇānantarā manodhātu, manodhātuanantarā manoviññāṇadhātūtiādi cittaniyamo, so yasmā purimapurimacittavaseneva ijjhati, na aññathā, tasmā attano attano anantaraṃ anurūpassa cittuppādassa uppādanasamattho dhammo anantarapaccayo. Tenevāha – ‘‘anantarapaccayoti cakkhuviññāṇadhātu taṃsampayuttakā ca dhammā manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ anantarapaccayena paccayo’’tiādi (paṭṭhā. 1.1.4). Yo anantarapaccayo, sveva samanantarapaccayo. Byañjanamattameva hettha nānaṃ, upacayasantatīsu viya adhivacananiruttidukādīsu viya ca. Atthato pana nānaṃ natthi. 598. Pháp hỗ trợ bằng cách không có khoảng cách là vô gián duyên. Pháp hỗ trợ bằng cách liền kề không có khoảng cách là đẳng vô gián duyên. Cặp duyên này được giải thích theo nhiều cách. Đây là cốt tủy trong đó: trật tự cố định của tâm, chẳng hạn như ‘liền sau nhãn thức là ý giới, liền sau ý giới là ý thức giới’, v.v..., vì nó chỉ thành tựu nhờ năng lực của tâm đi trước, chứ không phải cách nào khác, do đó, pháp có khả năng làm sanh khởi một tâm sanh phù hợp ngay sau chính nó là vô gián duyên. Chính vì thế, Ngài đã nói: ‘Về vô gián duyên, nhãn thức giới và các pháp tương ưng là duyên cho ý giới và các pháp tương ưng của nó bằng vô gián duyên’, v.v... Pháp nào là vô gián duyên, chính pháp đó là đẳng vô gián duyên. Ở đây chỉ có văn tự là khác nhau, giống như trong trường hợp tích lũy và tương tục, hoặc trong các cặp đôi như tăng ngữ và danh từ v.v... Nhưng về mặt ý nghĩa thì không có gì khác biệt. Yampi ‘‘atthānantaratāya anantarapaccayo, kālānantaratāya samanantarapaccayo’’ti ācariyānaṃ mataṃ, taṃ ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanakusalaṃ phalasamāpattiyā samanantarapaccayena paccayo’’tiādīhi (paṭṭhā. 1.1.418) virujjhati. Yampi tattha vadanti ‘‘dhammānaṃ samuṭṭhāpanasamatthatā na parihāyati, bhāvanābalena pana vāritattā dhammā samanantarā nuppajjantī’’ti, tampi kālānantaratāya abhāvameva sādheti. Bhāvanābalena hi tattha kālānantaratā natthīti, mayampi etadeva vadāma. Yasmā ca kālānantaratā natthi, tasmā samanantarapaccayatā na yujjati. Kālānantaratāya hi tesaṃ samanantarapaccayo hotīti laddhi. Tasmā abhinivesaṃ akatvā byañjanamattatovettha nānākaraṇaṃ paccetabbaṃ, na atthato. Kathaṃ? Natthi etesaṃ antaranti hi anantarā. Saṇṭhānābhāvato suṭṭhu anantarāti samanantarā. Quan điểm của các vị A-xà-lê rằng ‘vô gián duyên là do sự kế cận về thực thể, đẳng vô gián duyên là do sự kế cận về thời gian’ cũng mâu thuẫn với các đoạn kinh như ‘đối với người xuất khỏi diệt tận định, thiện vô sắc tưởng vô sắc xứ là duyên cho quả định bằng đẳng vô gián duyên’. Và điều họ nói ở đó rằng ‘khả năng làm sanh khởi các pháp không bị suy giảm, nhưng do bị ngăn cản bởi năng lực của sự tu tập, các pháp không sanh khởi liền kề’ cũng chỉ chứng minh sự không có mặt của sự kế cận về thời gian. Bởi vì do năng lực của sự tu tập, ở đó không có sự kế cận về thời gian. Chúng tôi cũng nói chính điều này. Và vì không có sự kế cận về thời gian, nên tánh cách đẳng vô gián duyên là không hợp lý. Bởi vì học thuyết của họ là đẳng vô gián duyên có được là do sự kế cận về thời gian. Do đó, không nên cố chấp, sự khác biệt ở đây chỉ nên được chấp nhận về mặt văn tự, không phải về mặt ý nghĩa. Như thế nào? Vì không có khoảng cách giữa chúng, nên gọi là anantarā (vô gián). Do không có hình thể, nên chúng liền kề một cách hoàn toàn, do đó gọi là samanantarā (đẳng vô gián). 599. Uppajjamānova saha uppādanabhāvena upakārako dhammo sahajātapaccayo pakāsassa padīpo viya. So arūpakkhandhādivasena chabbidho hoti. Yathāha – ‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ sahajātapaccayena paccayo. Cattāro mahābhūtā aññamaññaṃ, okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññaṃ, cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ, mahābhūtā upādārūpānaṃ, rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānaṃ kiñcikāle sahajātapaccayena paccayo, kiñcikāle na sahajātapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.6). Idaṃ hadayavatthumeva sandhāya vuttaṃ. 599. Pháp trợ sanh bằng cách làm cho (pháp bị sanh) sanh khởi đồng thời với sự sanh khởi của chính nó, được gọi là duyên đồng sanh (sahajātapaccayo), ví như ngọn đèn đối với ánh sáng. Duyên ấy có sáu loại theo cách phân chia về uẩn vô sắc, v.v... Như có lời dạy rằng: 'Bốn uẩn vô sắc là duyên cho nhau bằng duyên đồng sanh. Bốn đại hiển là duyên cho nhau, trong sát-na nhập thai danh và sắc là duyên cho nhau, các pháp tâm và tâm sở là duyên cho các sắc do tâm sanh, các đại hiển là duyên cho các sắc y sinh, các pháp sắc là duyên cho các pháp vô sắc trong một thời điểm nào đó bằng duyên đồng sanh, trong một thời điểm nào đó không phải là duyên bằng duyên đồng sanh'. Điều này được nói đến chỉ nhắm vào vật ý (hadayavatthu). 600. Aññamaññaṃ [Pg.167] uppādanupatthambhanabhāvena upakārako dhammo aññamaññapaccayo aññamaññūpatthambhakaṃ tidaṇḍakaṃ viya. So arūpakkhandhādivasena tividho hoti. Yathāha – ‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññapaccayena paccayo. Cattāro mahābhūtā okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.7). 600. Pháp trợ sanh bằng cách làm cho sanh khởi và nâng đỡ lẫn nhau, được gọi là duyên tương hỗ (aññamaññapaccayo), ví như ba cây gậy chống đỡ lẫn nhau. Duyên ấy có ba loại theo cách phân chia về uẩn vô sắc, v.v... Như có lời dạy rằng: 'Bốn uẩn vô sắc là duyên bằng duyên tương hỗ. Bốn đại hiển, trong sát-na nhập thai danh và sắc là duyên bằng duyên tương hỗ'. 601. Adhiṭṭhānākārena nissayākārena ca upakārako dhammo nissayapaccayo tarucittakammādīnaṃ pathavīpaṭādayo viya. So ‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ nissayapaccayena paccayo’’ti evaṃ sahajāte vuttanayeneva veditabbo. Chaṭṭho panettha koṭṭhāso ‘‘cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā…pe… sota… ghāna… jivhā… kāyāyatanaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ nissayapaccayena paccayo. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ nissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.8) evaṃ vibhatto. 601. Pháp trợ sanh theo cách thức làm nền tảng và theo cách thức làm nơi nương tựa, được gọi là duyên y chỉ (nissayapaccayo), ví như đất, vải, v.v... đối với cây, tranh vẽ, v.v... Duyên ấy nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong duyên đồng sanh rằng: 'Bốn uẩn vô sắc là duyên cho nhau bằng duyên y chỉ'. Ở đây, phần thứ sáu được phân tích như sau: 'Nhãn xứ là duyên cho nhãn thức giới... vân vân... nhĩ... tỷ... thiệt... thân xứ là duyên cho thân thức giới và các pháp tương ưng với nó bằng duyên y chỉ. Sắc nào mà ý giới và ý thức giới nương vào để sanh khởi, sắc ấy là duyên cho ý giới, ý thức giới và các pháp tương ưng với chúng bằng duyên y chỉ'. 602. Upanissayapaccayoti ettha pana ayaṃ tāva vacanattho, tadadhīnavuttitāya attano phalena nissito na paṭikkhittoti nissayo. Yathā pana bhuso āyāso upāyāso, evaṃ bhuso nissayo upanissayo, balavakāraṇassetaṃ adhivacanaṃ. Tasmā balavakāraṇabhāvena upakārako dhammo upanissayapaccayoti veditabbo. 602. Trong từ 'duyên cận y' (upanissayapaccayo), trước hết đây là ngữ nghĩa: do sự hiện hữu phụ thuộc vào nguyên nhân ấy, quả của nó được gọi là 'y chỉ' (nissito) vì nó được nương tựa, không bị từ bỏ. Giống như sự cố gắng (āyāso) mãnh liệt (bhuso) được gọi là 'upāyāso', cũng vậy, sự y chỉ (nissayo) mạnh mẽ (bhuso) được gọi là 'cận y' (upanissayo), đây là một từ đồng nghĩa với 'nguyên nhân mạnh mẽ' (balavakāraṇa). Do đó, pháp trợ sanh bằng cách là một nguyên nhân mạnh mẽ nên được hiểu là duyên cận y. So ārammaṇūpanissayo anantarūpanissayo pakatūpanissayoti tividho hoti. Tattha ‘‘dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ garuṃkatvā paccavekkhati, pubbe suciṇṇāni garuṃkatvā paccavekkhati, jhānā vuṭṭhahitvā jhānaṃ garuṃkatvā paccavekkhati, sekkhā gotrabhuṃ garuṃkatvā paccavekkhanti, vodānaṃ garuṃkatvā paccavekkhanti. Sekkhā maggā vuṭṭhahitvā maggaṃ garuṃkatvā paccavekkhantī’’ti (paṭṭhā. 1.1.423) evamādinā nayena ārammaṇūpanissayo tāva ārammaṇādhipatinā saddhiṃ nānattaṃ akatvāva vibhatto. Tattha yaṃ ārammaṇaṃ garuṃkatvā cittacetasikā uppajjanti, taṃ niyamato tesu ārammaṇesu balavārammaṇaṃ hoti. Iti garukattabbamattaṭṭhena [Pg.168] ārammaṇādhipati, balavakāraṇaṭṭhena ārammaṇūpanissayoti evametesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ. Duyên ấy có ba loại: duyên cảnh cận y (ārammaṇūpanissayo), duyên vô gián cận y (anantarūpanissayo), và duyên thường cận y (pakatūpanissayo). Trong đó, duyên cảnh cận y trước hết được phân tích không có sự khác biệt với duyên cảnh trưởng (ārammaṇādhipati) theo phương pháp bắt đầu bằng: 'Sau khi bố thí, sau khi thọ trì giới, sau khi làm phận sự trai giới, vị ấy xem trọng điều đó mà phản khán; vị ấy xem trọng những thiện hạnh đã làm trong quá khứ mà phản khán; sau khi xuất khỏi thiền, vị ấy xem trọng thiền mà phản khán; các bậc hữu học xem trọng tâm chuyển tộc (gotrabhu) mà phản khán, xem trọng tâm thuần tịnh (vodāna) mà phản khán. Các bậc hữu học sau khi xuất khỏi đạo, xem trọng đạo mà phản khán'. Trong trường hợp đó, đối tượng nào được xem trọng để tâm và tâm sở sanh khởi, đối tượng ấy theo quy luật là đối tượng mạnh mẽ trong số các đối tượng đó. Do đó, theo ý nghĩa chỉ là được xem trọng, nó là duyên cảnh trưởng; theo ý nghĩa là một nguyên nhân mạnh mẽ, nó là duyên cảnh cận y. Như vậy, sự khác biệt của chúng nên được hiểu. Anantarūpanissayopi ‘‘purimā purimā kusalā khandhā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ khandhānaṃ upanissayapaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.9) nayena anantarapaccayena saddhiṃ nānattaṃ akatvāva vibhatto. Mātikānikkhepe pana nesaṃ ‘‘cakkhuviññāṇadhātu taṃsampayuttakā ca dhammā manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ anantarapaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.4) nayena anantarassa, ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ upanissayapaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.9) nayena upanissayassa āgatattā nikkhepe viseso atthi. Sopi atthato ekībhāvameva gacchati. Evaṃ santepi attano attano anantarā anurūpassa cittuppādassa pavattanasamatthatāya anantaratā, purimacittassa pacchimacittuppādane balavatāya anantarūpanissayatā veditabbā. Yathā hi hetupaccayādīsu kiñci dhammaṃ vināpi cittaṃ uppajjati, na evaṃ anantaracittaṃ vinā cittassa uppatti nāma atthi. Tasmā balavapaccayo hoti. Iti attano attano anantarā anurūpacittuppādanavasena anantarapaccayo, balavakāraṇavasena anantarūpanissayoti evametesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ. Duyên vô gián cận y cũng được phân tích không có sự khác biệt với duyên vô gián theo phương pháp bắt đầu bằng: 'Các uẩn thiện đi trước là duyên cho các uẩn thiện đi sau bằng duyên cận y'. Tuy nhiên, trong phần trình bày mẫu đề (mātikā), có sự khác biệt, vì duyên vô gián được trình bày theo phương pháp: 'Nhãn thức giới và các pháp tương ưng là duyên cho ý giới và các pháp tương ưng bằng duyên vô gián', còn duyên cận y được trình bày theo phương pháp: 'Các pháp thiện đi trước là duyên cho các pháp thiện đi sau bằng duyên cận y'. Sự khác biệt đó về mặt ý nghĩa cũng chỉ là một. Mặc dù vậy, nên hiểu rằng đó là tính vô gián (anantaratā) do khả năng làm phát sinh một tâm thích hợp ngay sau chính nó, và là tính vô gián cận y (anantarūpanissayatā) do sức mạnh của tâm đi trước trong việc tạo ra tâm đi sau. Thật vậy, giống như tâm có thể sanh khởi ngay cả khi không có một pháp nào đó trong số các duyên như duyên nhân, v.v..., nhưng không có cái gọi là sự sanh khởi của tâm mà không có tâm vô gián đi trước. Do đó, nó là một duyên mạnh mẽ. Vì vậy, theo cách làm phát sinh một tâm thích hợp ngay sau chính nó, nó là duyên vô gián; theo cách là một nguyên nhân mạnh mẽ, nó là duyên vô gián cận y. Như vậy, sự khác biệt của chúng nên được hiểu. Pakatūpanissayo pana pakato upanissayo pakatūpanissayo. Pakato nāma attano santāne nipphādito vā saddhāsīlādi upasevito vā utubhojanādi. Pakatiyā eva vā upanissayo pakatūpanissayo, ārammaṇānantarehi asammissoti attho. Tassa pakatūpanissayo ‘‘saddhaṃ upanissāya dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti, jhānaṃ uppādeti, vipassanaṃ uppādeti, maggaṃ uppādeti, abhiññaṃ uppādeti, samāpattiṃ uppādeti. Sīlaṃ, sutaṃ, cāgaṃ, paññaṃ upanissāya dānaṃ deti…pe… samāpattiṃ uppādeti. Saddhā, sīlaṃ, sutaṃ, cāgo, paññā saddhāya, sīlassa, sutassa, cāgassa, paññāya, upanissayapaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.423) nayena anekappakārato pabhedo veditabbo. Iti ime saddhādayo pakatā ceva balavakāraṇaṭṭhena upanissayā cāti pakatūpanissayoti. Còn về duyên Thuần Cận Y (pakatūpanissaya), pakato (được làm cho tốt đẹp) upanissayo (nhân mạnh mẽ) là pakatūpanissayo (duyên Thuần Cận Y). Pakato được gọi là tín, giới v.v... đã được làm cho thành tựu trong tự thân, hoặc thời tiết, vật thực v.v... đã được quen dùng. Hoặc upanissayo (nhân mạnh mẽ) chỉ do bản chất (pakatiyā) là pakatūpanissayo, có nghĩa là không pha trộn với duyên cảnh và duyên vô gián. Sự phân loại của duyên Thuần Cận Y ấy nên được hiểu theo nhiều cách khác nhau qua phương pháp bắt đầu bằng: “Nương vào tín, người ấy bố thí, thọ trì giới, thực hành phận sự Uposatha, làm phát sanh thiền, làm phát sanh minh sát, làm phát sanh đạo, làm phát sanh thắng trí, làm phát sanh định. Nương vào giới, văn, thí, tuệ, người ấy bố thí ... làm phát sanh định. Tín, giới, văn, thí, tuệ làm duyên cho tín, giới, văn, thí, tuệ bằng duyên Thuần Cận Y”. Như vậy, các pháp này bắt đầu bằng tín vừa là pakatā (được làm cho tốt đẹp) vừa là upanissayā theo nghĩa là nhân mạnh mẽ, do đó gọi là pakatūpanissayo. 603. Paṭhamataraṃ [Pg.169] uppajjitvā vattamānabhāvena upakārako dhammo purejātapaccayo. So pañcadvāre vatthārammaṇahadayavatthuvasena ekādasavidho hoti. Yathāha – ‘‘cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo. Sota…pe… ghāna, jivhā, kāyāyatanaṃ, rūpa, sadda, gandha, rasa, phoṭṭhabbāyatanaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo. Rūpa, sadda, gandha, rasa, phoṭṭhabbāyatanaṃ manodhātuyā. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo. Manoviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ kiñcikāle purejātapaccayena paccayo. Kiñcikāle na purejātapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.10). 603. Pháp nào sanh khởi trước tiên, rồi trợ giúp bằng trạng thái đang hiện hữu thì được gọi là duyên Tiền Sanh. Duyên ấy có mười một loại trong ngũ môn theo cách phân loại vật, cảnh và tâm vật. Như có lời dạy rằng: “Nhãn xứ làm duyên cho nhãn thức giới và các pháp tương ưng với thức ấy bằng duyên Tiền Sanh. Nhĩ ... Tỷ, thiệt, thân xứ, sắc, thanh, hương, vị, xúc xứ làm duyên cho thân thức giới và các pháp tương ưng với thức ấy bằng duyên Tiền Sanh. Sắc, thanh, hương, vị, xúc xứ làm duyên cho ý giới. Sắc nào mà nương vào đó ý giới và ý thức giới sanh khởi, sắc ấy làm duyên cho ý giới và các pháp tương ưng với thức ấy bằng duyên Tiền Sanh. (Sắc ấy) làm duyên cho ý thức giới và các pháp tương ưng với thức ấy bằng duyên Tiền Sanh trong một vài trường hợp. (Sắc ấy) không làm duyên bằng duyên Tiền Sanh trong một vài trường hợp”. 604. Purejātānaṃ rūpadhammānaṃ upatthambhakattena upakārako arūpadhammo pacchājātapaccayo gijjhapotakasarīrānaṃ āhārāsācetanā viya. Tena vuttaṃ ‘‘pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.11). 604. Pháp vô sắc trợ giúp bằng cách nâng đỡ các pháp sắc đã sanh trước thì được gọi là duyên Hậu Sanh, ví như tư tâm sở khao khát vật thực đối với thân của những con kên kên con. Do đó, có lời dạy rằng: “Các pháp tâm và tâm sở sanh sau làm duyên cho thân sắc này đã sanh trước bằng duyên Hậu Sanh”. 605. Āsevanaṭṭhena anantarānaṃ paguṇabalavabhāvāya upakārako dhammo āsevanapaccayo ganthādīsu purimapurimābhiyogo viya. So kusalākusalakiriyajavanavasena tividho hoti. Yathāha – ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayena paccayo. Purimā purimā akusalā…pe… kiriyābyākatā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kiriyābyākatānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.12). 605. Pháp nào trợ giúp cho các pháp sanh ngay sau được thuần thục và mạnh mẽ bằng cách lặp lại thì được gọi là duyên Trùng Đẳng, ví như sự nỗ lực trước đó đối với kinh điển v.v... Duyên ấy có ba loại theo cách phân loại tâm tốc hành thiện, bất thiện và duy tác. Như có lời dạy rằng: “Các pháp thiện sanh trước làm duyên cho các pháp thiện sanh sau bằng duyên Trùng Đẳng. Các pháp bất thiện sanh trước ... Các pháp duy tác vô ký sanh trước làm duyên cho các pháp duy tác vô ký sanh sau bằng duyên Trùng Đẳng”. 606. Cittapayogasaṅkhātena kiriyabhāvena upakārako dhammo kammapaccayo. So nānakkhaṇikāya ceva kusalākusalacetanāya sahajātāya ca sabbāyapi cetanāya vasena duvidho hoti. Yathāha – ‘‘kusalākusalaṃ kammaṃ vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo. Cetanā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.13). 606. Pháp nào trợ giúp bằng trạng thái hành động được gọi là sự vận dụng của tâm thì được gọi là duyên Nghiệp. Duyên ấy có hai loại theo cách phân loại tư tâm sở thiện và bất thiện có thời điểm khác nhau, và tất cả tư tâm sở đồng sanh. Như có lời dạy rằng: “Nghiệp thiện và bất thiện làm duyên cho các uẩn quả và các sắc do nghiệp tạo bằng duyên Nghiệp. Tư tâm sở làm duyên cho các pháp tương ưng và các sắc do chúng tạo ra bằng duyên Nghiệp”. 607. Nirussāhasantabhāvena [Pg.170] nirussāhasantabhāvāya upakārako vipākadhammo vipākapaccayo. So pavatte taṃsamuṭṭhānānaṃ, paṭisandhiyaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ, sabbattha ca sampayuttadhammānaṃ paccayo hoti. Yathāha –‘‘vipākābyākato eko khandho tiṇṇannaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ vipākapaccayena paccayo…pe… paṭisandhikkhaṇe vipākābyākato eko khandho tiṇṇannaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ. Tayo khandhā ekassa khandhassa. Dve khandhā dvinnaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ vipākapaccayena paccayo. Khandhā vatthussa vipākapaccayena paccayo’’ti. 607. Pháp quả trợ giúp để có được trạng thái tĩnh lặng không cần nỗ lực thì được gọi là duyên Quả. Duyên ấy làm duyên cho các sắc do nó tạo ra trong thời bình nhật, cho các sắc do nghiệp tạo trong thời tái sanh, và cho các pháp tương ưng trong mọi lúc. Như có lời dạy rằng: “Một uẩn quả vô ký làm duyên cho ba uẩn (kia) và các sắc do tâm tạo bằng duyên Quả ... trong sát-na tái sanh, một uẩn quả vô ký làm duyên cho ba uẩn (kia) và các sắc do nghiệp tạo. Ba uẩn làm duyên cho một uẩn. Hai uẩn làm duyên cho hai uẩn và các sắc do nghiệp tạo bằng duyên Quả. Các uẩn làm duyên cho vật (tâm) bằng duyên Quả”. 608. Rūpārūpānaṃ upatthambhakaṭṭhena upakārakā cattāro āhārā āhārapaccayo. Yathāha –‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayo. Arūpino āhārā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.15). Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā āhārā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo’’tipi (paṭṭhā. 1.1.429) vuttaṃ. 608. Bốn loại vật thực trợ giúp bằng cách nâng đỡ các pháp sắc và danh thì được gọi là duyên Vật Thực. Như có lời dạy rằng: “Vật thực đoàn thực làm duyên cho thân sắc này bằng duyên Vật Thực. Các vật thực vô sắc làm duyên cho các pháp tương ưng và các sắc do chúng tạo ra bằng duyên Vật Thực”. Tuy nhiên, trong phần Vấn Đáp, cũng có lời dạy rằng: “Trong sát-na tái sanh, các vật thực quả vô ký làm duyên cho các uẩn tương ưng và các sắc do nghiệp tạo bằng duyên Vật Thực”. 609. Adhipatiyaṭṭhena upakārakā itthindriyapurisindriyavajjā vīsatindriyā indriyapaccayo. Tattha cakkhundriyādayo arūpadhammānaṃyeva, sesā rūpārūpānaṃ paccayā honti. Yathāha – ‘‘cakkhundriyaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā…pe… sota… ghāna… jivhā… kāyindriyaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ indriyapaccayena paccayo. Rūpajīvitindriyaṃ kaṭattārūpānaṃ indriyapaccayena paccayo. Arūpino indriyā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ indriyapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.16). Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā indriyā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ indriyapaccayena paccayo’’tipi (paṭṭhā. 1.1.430) vuttaṃ. 609. Hai mươi quyền, ngoại trừ nữ quyền và nam quyền, là các pháp trợ giúp với nghĩa làm chủ, (được gọi là) duyên quyền. Trong ấy, các pháp như nhãn quyền v.v... chỉ là duyên cho các pháp vô sắc, các pháp còn lại là duyên cho các pháp sắc và vô sắc. Như đã nói: “Nhãn quyền là duyên cho nhãn thức giới… tóm tắt… nhĩ… tỷ… thiệt… thân quyền là duyên cho thân thức giới và các pháp tương ưng với nó bằng duyên quyền. Sắc mạng quyền là duyên cho các sắc do nghiệp tạo ra bằng duyên quyền. Các quyền vô sắc là duyên cho các pháp tương ưng và cho các sắc đồng sanh với chúng bằng duyên quyền.” Hơn nữa, trong Phẩm Vấn Đề cũng đã nói: “Trong sát-na tục sinh, các quyền thuộc quả vô ký là duyên cho các uẩn tương ưng và cho các sắc do nghiệp tạo ra bằng duyên quyền.” 610. Upanijjhāyanaṭṭhena upakārakāni ṭhapetvā dvipañcaviññāṇe sukhadukkhavedanādvayaṃ sabbānipi kusalādibhedāni satta jhānaṅgāni jhānapaccayo. Yathāha –‘‘jhānaṅgāni jhānasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ jhānapaccayena [Pg.171] paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.17). Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatāni jhānaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’tipi (paṭṭhā. 1.1.431) vuttaṃ. 610. Bảy thiền chi có sự phân biệt thiện v.v..., ngoại trừ hai thọ lạc và khổ trong song ngũ thức, là các pháp trợ giúp với nghĩa quán chiếu, (được gọi là) duyên thiền. Như đã nói: “Các thiền chi là duyên cho các pháp tương ưng thiền và cho các sắc đồng sanh với chúng bằng duyên thiền.” Hơn nữa, trong Phẩm Vấn Đề cũng đã nói: “Trong sát-na tục sinh, các thiền chi thuộc quả vô ký là duyên cho các uẩn tương ưng và cho các sắc do nghiệp tạo ra bằng duyên thiền.” 611. Yato tato vā niyyānaṭṭhena upakārakāni kusalādibhedāni dvādasa maggaṅgāni maggapaccayo. Yathāha – ‘‘maggaṅgāni maggasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ maggapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.18). Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatāni maggaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ maggapaccayena paccayo’’tipi (paṭṭhā. 1.1.432) vuttaṃ. Ete pana dvepi jhānamaggapaccayā dvipañcaviññāṇāhetukacittesu na labbhantīti veditabbā. 611. Mười hai đạo chi có sự phân biệt thiện v.v..., là các pháp trợ giúp với nghĩa là phương tiện thoát ly bằng cách này hay cách khác, (được gọi là) duyên đạo. Như đã nói: “Các đạo chi là duyên cho các pháp tương ưng đạo và cho các sắc đồng sanh với chúng bằng duyên đạo.” Hơn nữa, trong Phẩm Vấn Đề cũng đã nói: “Trong sát-na tục sinh, các đạo chi thuộc quả vô ký là duyên cho các uẩn tương ưng và cho các sắc do nghiệp tạo ra bằng duyên đạo.” Hơn nữa, cần phải biết rằng cả hai duyên này, duyên thiền và duyên đạo, không có được trong các tâm song ngũ thức và tâm vô nhân. 612. Ekavatthukaekārammaṇaekuppādekanirodhasaṅkhātena sampayuttabhāvena upakārakā arūpadhammā sampayuttapaccayo. Yathāha – ‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ sampayuttapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.19). 612. Các pháp vô sắc trợ giúp bằng trạng thái tương ưng, được gọi là đồng một vật, đồng một cảnh, đồng sanh, đồng diệt, (được gọi là) duyên tương ưng. Như đã nói: “Bốn uẩn vô sắc là duyên cho nhau bằng duyên tương ưng.” 613. Ekavatthukādibhāvānupagamena upakārakā rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānaṃ, arūpinopi rūpīnaṃ vippayuttapaccayo. So sahajātapacchājātapurejātavasena tividho hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘sahajātā kusalā khandhā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Pacchājātā kusalā khandhā purejātassa imassa kāyassa vippayuttapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.434). Abyākatapadassa pana sahajātavibhaṅge ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā khandhā kaṭattārūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Khandhā vatthussa. Vatthu khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo’’tipi (paṭṭhā. 1.1.434) vuttaṃ. Purejātaṃ pana cakkhundriyādivatthuvaseneva veditabbaṃ. Yathāha – ‘‘purejātaṃ cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa…pe… kāyāyatanaṃ kāyaviññāṇassa vippayuttapaccayena paccayo. Vatthu vipākābyākatānaṃ kiriyābyākatānaṃ khandhānaṃ…pe… vatthu kusalānaṃ khandhānaṃ…pe… vatthu akusalānaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.434). 613. Các pháp sắc trợ giúp cho các pháp vô sắc, và các pháp vô sắc (trợ giúp) cho các pháp sắc, bằng cách không đạt đến trạng thái đồng một vật v.v..., (được gọi là) duyên bất tương ưng. Duyên ấy có ba loại theo cách đồng sanh, hậu sanh, và tiền sanh. Điều này đã được nói: “Các uẩn thiện đồng sanh là duyên cho các sắc do tâm tạo ra bằng duyên bất tương ưng. Các uẩn thiện hậu sanh là duyên cho thân này đã sanh trước bằng duyên bất tương ưng.” Hơn nữa, trong phần phân tích đồng sanh của mục vô ký, cũng đã nói: “Trong sát-na tục sinh, các uẩn thuộc quả vô ký là duyên cho các sắc do nghiệp tạo ra bằng duyên bất tương ưng. Các uẩn là duyên cho vật. Vật là duyên cho các uẩn bằng duyên bất tương ưng.” Hơn nữa, (duyên) tiền sanh cần được hiểu theo cách của các vật như nhãn quyền v.v... Như đã nói: “Nhãn xứ tiền sanh là duyên cho nhãn thức… tóm tắt… thân xứ là duyên cho thân thức bằng duyên bất tương ưng. Vật là duyên cho các uẩn thuộc quả vô ký, thuộc duy tác vô ký… tóm tắt… vật là duyên cho các uẩn thiện… tóm tắt… vật là duyên cho các uẩn bất thiện bằng duyên bất tương ưng.” 614. Paccuppannalakkhaṇena atthibhāvena tādisasseva dhammassa upatthambhakattena upakārako dhammo atthipaccayo. Tassa arūpakkhandhamahābhūtanāmarūpacittacetasikamahābhūtaāyatanavatthuvasena sattadhā mātikā [Pg.172] nikkhittā. Yathāha –‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ atthipaccayena paccayo, cattāro mahābhūtā, okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññaṃ. Cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ. Mahābhūtā upādārūpānaṃ. Cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā…pe… kāyāyatanaṃ…pe… rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ atthipaccayena paccayo. Rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ atthipaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.21). 614. Pháp trợ giúp bằng cách nâng đỡ cho chính pháp như vậy, bằng trạng thái hiện hữu có đặc tính hiện tại, (được gọi là) duyên hiện hữu. Đề mục của duyên ấy được trình bày theo bảy cách: uẩn vô sắc, đại hiển, danh sắc, tâm-sở hữu, đại hiển, xứ, và vật. Như đã nói: “Bốn uẩn vô sắc là duyên cho nhau bằng duyên hiện hữu, bốn đại hiển (là duyên cho nhau), trong sát-na nhập thai, danh và sắc là duyên cho nhau. Các pháp tâm và sở hữu tâm là duyên cho các sắc do tâm tạo ra. Các đại hiển là duyên cho các sắc y sinh. Nhãn xứ là duyên cho nhãn thức giới… tóm tắt… thân xứ… tóm tắt… sắc xứ… tóm tắt… xúc xứ là duyên cho thân thức giới và các pháp tương ưng với nó bằng duyên hiện hữu. Sắc xứ… tóm tắt… xúc xứ là duyên cho ý giới và các pháp tương ưng với nó. Sắc pháp nào mà ý giới và ý thức giới nương vào để sanh khởi, sắc pháp ấy là duyên cho ý giới, ý thức giới và các pháp tương ưng với chúng bằng duyên hiện hữu.” Pañhāvāre pana sahajātaṃ purejātaṃ pacchājātaṃ āhāraṃ indriyantipi nikkhipitvā sahajāte tāva ‘‘eko khandho tiṇṇannaṃ khandhānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ atthipaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.435) nayena niddeso kato, purejāte purejātānaṃ cakkhādīnaṃ vasena niddeso kato. Pacchājāte purejātassa imassa kāyassa pacchājātānaṃ cittacetasikānaṃ paccayavasena niddeso kato. Āhārindriyesu ‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa atthipaccayena paccayo. Rūpajīvitindriyaṃ kaṭattārūpānaṃ atthipaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.435) evaṃ niddeso katoti. Còn trong Pañhāvāra (Vấn đáp phần), sau khi đã sắp đặt (các duyên) là đồng sanh, tiền sanh, hậu sanh, vật thực, và quyền, trước tiên trong (duyên) đồng sanh, sự trình bày chi tiết đã được thực hiện theo phương thức bắt đầu bằng: ‘Một uẩn là duyên cho ba uẩn (kia) và cho các sắc do tâm ấy sanh khởi bằng hiện hữu duyên’. Trong (duyên) tiền sanh, sự trình bày chi tiết đã được thực hiện theo cách của các pháp tiền sanh như nhãn căn v.v... Trong (duyên) hậu sanh, sự trình bày chi tiết đã được thực hiện theo cách làm duyên của các tâm và tâm sở hậu sanh đối với thân sắc này đã sanh trước. Trong (các duyên) vật thực và quyền, sự trình bày chi tiết đã được thực hiện như vầy: ‘Đoàn thực là duyên cho thân này bằng hiện hữu duyên. Sắc mạng quyền là duyên cho các sắc do nghiệp tạo bằng hiện hữu duyên’. 615. Attano anantarā uppajjamānānaṃ arūpadhammānaṃ pavattiokāsadānena upakārakā samanantaraniruddhā arūpadhammā natthipaccayo. Yathāha –‘‘samanantaraniruddhā cittacetasikā dhammā paṭuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ natthipaccayena paccayo’’ti. 615. Các pháp vô sắc vừa diệt ngay trước, là những pháp hỗ trợ bằng cách tạo cơ hội hiện hành cho các pháp vô sắc đang sanh khởi ngay sau chính nó, (được gọi là) vô hữu duyên. Như có lời dạy: ‘Các pháp tâm và tâm sở vừa diệt ngay trước là duyên cho các pháp tâm và tâm sở hiện tại bằng vô hữu duyên’. Te eva vigatabhāvena upakārakattā vigatapaccayo. Yathāha – ‘‘samanantaravigatā cittacetasikā dhammā paṭuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ vigatapaccayena paccayo’’ti. Chính những pháp ấy, do hỗ trợ bằng trạng thái đã qua đi, (được gọi là) ly khứ duyên. Như có lời dạy: ‘Các pháp tâm và tâm sở đã qua đi ngay trước là duyên cho các pháp tâm và tâm sở hiện tại bằng ly khứ duyên’. Atthi paccayadhammā eva ca avigatabhāvena upakārakattā avigatapaccayoti veditabbā. Desanāvilāsena pana tathā vinetabbaveneyyavasena vā ayaṃ duko vutto, ahetukadukaṃ vatvāpi hetuvippayuttaduko viyāti. Và nên biết rằng chính các pháp của hiện hữu duyên, do hỗ trợ bằng trạng thái chưa qua đi, (được gọi là) bất ly khứ duyên. Tuy nhiên, bộ đôi này được thuyết giảng hoặc do vẻ đẹp của bài pháp, hoặc do tùy thuộc vào chúng sanh cần được giáo hóa theo cách như vậy, giống như sau khi đã thuyết bộ đôi vô nhân, bộ đôi bất tương ưng nhân lại được thuyết giảng. Avijjāpaccayāsaṅkhārapadavitthārakathā Thuyết giảng chi tiết về câu ‘Do vô minh duyên, các hành sanh khởi’ 616. Evamimesu [Pg.173] catuvīsatiyā paccayesu ayaṃ avijjā, 616. Như vậy, trong hai mươi bốn duyên này, vô minh này, Paccayo hoti puññānaṃ, duvidhānekadhā pana; Paresaṃ pacchimānaṃ sā, ekadhā paccayo matāti. Là duyên cho các phước (hành) theo hai cách; còn đối với các (hành) khác thì theo nhiều cách; đối với các (hành) sau cùng, vô minh ấy được xem là duyên theo một cách. Tattha puññānaṃ duvidhāti ārammaṇapaccayena ca upanissayapaccayena cāti dvedhā paccayo hoti. Sā hi avijjaṃ khayato vayato sammasanakāle kāmāvacarānaṃ puññābhisaṅkhārānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo hoti. Abhiññācittena samohacittaṃ jānanakāle rūpāvacarānaṃ. Avijjāsamatikkamatthāya pana dānādīni ceva kāmāvacarapuññakiriyavatthūni pūrentassa, rūpāvacarajjhānāni ca uppādentassa dvinnampi tesaṃ upanissayapaccayena paccayo hoti. Tathā avijjāsammūḷhattā kāmabhavarūpabhavasampattiyo patthetvā tāneva puññāni karontassa. Trong đó, (câu) ‘cho các phước (hành) theo hai cách’ có nghĩa là nó là duyên theo hai cách: bằng cảnh duyên và bằng y chỉ duyên. Thật vậy, vào lúc quán xét vô minh theo khía cạnh tiêu diệt, hủy hoại, vô minh ấy là duyên cho các phước hành thuộc Dục giới bằng cảnh duyên. (Nó cũng là cảnh duyên) cho các (phước hành) thuộc Sắc giới vào lúc biết được tâm có si bằng thắng trí tâm. Hơn nữa, đối với người đang thực hành các phước sự vật thuộc Dục giới như bố thí v.v... để vượt qua vô minh, và đối với người đang làm sanh khởi các thiền Sắc giới, (vô minh) là duyên cho cả hai loại phước hành ấy bằng y chỉ duyên. Tương tự, đối với người, do bị vô minh làm cho mê mờ, mong cầu sự thành tựu trong Dục hữu và Sắc hữu rồi thực hiện chính những phước (hành) ấy. Anekadhā pana paresanti apuññābhisaṅkhārānaṃ anekadhā paccayo hoti. Kathaṃ? Esā hi avijjaṃ ārabbha rāgādīnaṃ uppajjanakāle ārammaṇapaccayena, garuṃkatvā assādanakāle ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayehi, avijjāsammūḷhassa anādīnavadassāvino pāṇātipātādīni karontassa upanissayapaccayena, dutiyajavanādīnaṃ anantarasamanantaraanantarūpanissayāsevananatthivigatapaccayehi, yaṃkiñci akusalaṃ karontassa hetu sahajāta aññamañña nissaya sampayutta atthi avigatapaccayehīti anekadhā paccayo hoti. Còn (câu) ‘đối với các (hành) khác thì theo nhiều cách’ có nghĩa là (vô minh) là duyên cho các phi phước hành theo nhiều cách. Như thế nào? Thật vậy, vô minh này, vào lúc tham v.v... sanh khởi do duyên vào vô minh, (là duyên) bằng cảnh duyên; vào lúc thưởng thức sau khi đã xem trọng (vô minh), (là duyên) bằng cảnh trưởng và cảnh y chỉ duyên; đối với người, do bị vô minh làm cho mê mờ và không thấy sự nguy hại, đang thực hiện sát sanh v.v..., (là duyên) bằng y chỉ duyên; đối với các tốc hành tâm thứ hai v.v..., (là duyên) bằng vô gián, đẳng vô gián, vô gián y chỉ, thường cận, vô hữu, và ly khứ duyên; đối với người đang thực hiện bất kỳ việc bất thiện nào, (là duyên) bằng nhân, đồng sanh, hỗ tương, y chỉ, tương ưng, hiện hữu, và bất ly khứ duyên. Như vậy, nó là duyên theo nhiều cách. Pacchimānaṃ sā ekadhā paccayo matāti āneñjābhisaṅkhārānaṃ upanissayapaccayeneva ekadhā paccayo matā. So panassā upanissayabhāvo puññābhisaṅkhāre vuttanayeneva veditabboti. (Câu) ‘đối với các (hành) sau cùng, vô minh ấy được xem là duyên theo một cách’ có nghĩa là nó được xem là duyên cho các bất động hành chỉ theo một cách, tức là chỉ bằng y chỉ duyên. Và trạng thái y chỉ duyên của vô minh ấy nên được hiểu theo cách đã được nói đến trong phần phước hành. 617. Etthāha – kiṃ panāyamekāva avijjā saṅkhārānaṃ paccayo, udāhu aññepi paccayā santīti? Kiṃ panettha, yadi tāva ekāva, ekakāraṇavādo āpajjati. Athaññepi santi, ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ekakāraṇaniddeso nupapajjatīti? Na nupapajjati. Kasmā? Yasmā – 617. Ở đây, có người hỏi: ‘Phải chăng chỉ một mình vô minh này là duyên cho các hành, hay còn có các duyên khác nữa?’ Về vấn đề này, (chúng tôi hỏi lại): ‘Vậy thì sao?’ Nếu trước hết (cho rằng) chỉ có một, thì sẽ rơi vào thuyết nhất nhân. Còn nếu có các (duyên) khác nữa, thì việc chỉ rõ một nhân duy nhất trong câu ‘do vô minh duyên, các hành sanh khởi’ sẽ không hợp lý, phải không? (Đáp:) Không phải là không hợp lý. Tại sao? Bởi vì – Ekaṃ na ekato idha, nānekamanekatopi no ekaṃ; Phalamatthi atthi pana eka-hetuphaladīpane attho. Ở đây, không có một quả nào từ một (nhân), cũng không có nhiều (quả từ một nhân); từ nhiều (nhân) cũng không có một quả. Tuy nhiên, có ý nghĩa trong việc chỉ ra một nhân và một quả. Ekato [Pg.174] hi kāraṇato na idha kiñci ekaṃ phalamatthi, na anekaṃ. Nāpi anekehi kāraṇehi ekaṃ. Anekehi pana kāraṇehi anekameva hoti. Tathā hi anekehi utupathavībījasalilasaṅkhātehi kāraṇehi anekameva rūpagandharasādikaṃ aṅkurasaṅkhātaṃ phalaṃ uppajjamānaṃ dissati. Yaṃ panetaṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti ekekahetuphaladīpanaṃ kataṃ, tattha attho atthi, payojanaṃ vijjati. Thật vậy, ở đây không có bất kỳ quả đơn lẻ nào từ một nhân duy nhất, cũng không có nhiều (quả). Cũng không có một quả từ nhiều nhân duyên. Mà chỉ có nhiều quả từ nhiều nhân duyên. Thật vậy, người ta thấy rằng từ nhiều nhân duyên được gọi là thời tiết, đất, hạt giống, và nước, chỉ có nhiều quả được gọi là mầm, bao gồm sắc, hương, vị v.v... sanh khởi. Tuy nhiên, việc chỉ ra từng nhân và quả một như trong câu ‘do vô minh duyên, các hành sanh khởi; do hành duyên, thức sanh khởi’ đã được thực hiện, trong đó có ý nghĩa, có mục đích. Bhagavā hi katthaci padhānattā, katthaci pākaṭattā, katthaci asādhāraṇattā desanāvilāsassa ca veneyyānañca anurūpato ekameva hetuṃ vā phalaṃ vā dīpeti. ‘‘Phassapaccayā vedanā’’ti hi padhānattā ekameva hetuphalamāha. Phasso hi vedanāya padhānahetu yathāphassaṃ vedanā vavatthānato. Vedanā ca phassassa padhānaphalaṃ yathāvedanaṃ phassavavatthānato. ‘‘Semhasamuṭṭhānā ābādhā’’ti (a. ni. 10.60) pākaṭattā ekaṃ hetumāha. Pākaṭo hi ettha semho, na kammādayo. ‘‘Ye keci, bhikkhave, akusalā dhammā, sabbe te ayonisomanasikāramūlakā’’ti asādhāraṇattā ekaṃ hetumāha. Asādhāraṇo hi ayonisomanasikāro akusalānaṃ, sādhāraṇāni vatthārammaṇādīnīti. Tasmā ayamidha avijjā vijjamānesupi aññesu vatthārammaṇasahajātadhammādīsu saṅkhārakāraṇesu ‘‘assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 2.52) ca ‘‘avijjāsamudayā āsavasamudayo’’ti (ma. ni. 1.104) ca vacanato aññesampi taṇhādīnaṃ saṅkhārahetūnaṃ hetūti padhānattā, ‘‘avidvā, bhikkhave, avijjāgato puññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharotī’’ti pākaṭattā, asādhāraṇattā ca saṅkhārānaṃ hetubhāvena dīpitāti veditabbā. Eteneva ca ekekahetuphaladīpanaparihāravacanena sabbattha ekekahetuphaladīpane payojanaṃ veditabbanti. Thật vậy, Đức Thế Tôn ở một nơi nào đó, do vì tính chất chủ yếu, ở một nơi nào đó, do vì tính chất rõ ràng, ở một nơi nào đó, do vì tính chất không phổ thông, và cũng tùy theo vẻ mỹ diệu của bài pháp và tùy theo (căn cơ của) những chúng sanh cần được giáo hóa, Ngài chỉ trình bày một nhân duy nhất hoặc một quả duy nhất. Ví như trong câu: ‘Do duyên xúc nên có thọ’, vì tính chất chủ yếu, Ngài đã nói đến một nhân và một quả duy nhất. Thật vậy, xúc là nhân chủ yếu của thọ, vì sự xác định của thọ tùy thuộc vào xúc. Và thọ là quả chủ yếu của xúc, vì sự xác định của xúc tùy thuộc vào thọ. Trong câu: ‘Các bệnh tật phát sanh từ đàm’, vì tính chất rõ ràng, Ngài đã nói đến một nhân. Thật vậy, ở đây đàm là rõ ràng, chứ không phải nghiệp, v.v... Trong câu: ‘Này các Tỳ khưu, bất cứ pháp bất thiện nào, tất cả chúng đều có tác ý không như lý làm gốc rễ’, vì tính chất không phổ thông, Ngài đã nói đến một nhân. Thật vậy, tác ý không như lý là nhân không phổ thông của các pháp bất thiện, còn vật, cảnh, v.v... là những nhân phổ thông. Do đó, ở đây, vô minh này, dù cho có sự hiện hữu của các nguyên nhân khác của các hành như vật, cảnh, các pháp đồng sanh, v.v..., được trình bày là nhân của các hành do vì: (1) tính chất chủ yếu, bởi vì theo lời dạy ‘ái tăng trưởng nơi người thấy vị ngọt’ và ‘do vô minh sanh khởi nên các lậu hoặc sanh khởi’, vô minh cũng là nhân của các nhân khác của hành là ái, v.v...; (2) tính chất rõ ràng, theo lời dạy ‘Này các Tỳ khưu, người vô trí, bị vô minh chi phối, tạo tác cả phước hành’; và (3) tính chất không phổ thông. Cần phải hiểu như vậy. Và cũng chính bằng lời giải thích về việc trình bày từng nhân và từng quả này, cần phải hiểu mục đích trong việc trình bày từng nhân và từng quả ở khắp mọi nơi. 618. Etthāha – evaṃ santepi ekantāniṭṭhaphalāya sāvajjāya avijjāya kathaṃ puññāneñjābhisaṅkhārapaccayattaṃ yujjati? Na hi nimbabījato ucchu uppajjatīti. Kathaṃ na yujjissati? Lokasmiñhi – 618. Ở đây, có người hỏi: Dù cho là như vậy, làm thế nào mà vô minh, vốn có quả hoàn toàn không mong muốn và có tội lỗi, lại có thể là duyên cho phước hành và bất động hành được? Vì cây mía không thể mọc lên từ hạt cây sầu đâu. (Đáp:) Tại sao lại không thể được? Vì trong thế gian – Viruddho [Pg.175] cāviruddho ca, sadisāsadiso tathā; Dhammānaṃ paccayo siddho, vipākā eva te ca na. Đối với các pháp, duyên được xác lập có thể là tương phản và không tương phản, tương tự như vậy, có thể là tương tự và không tương tự; nhưng những pháp ấy không phải chỉ là quả dị thục. Dhammānaṃ hi ṭhānasabhāvakiccādiviruddho cāviruddho ca paccayo loke siddho. Purimacittaṃ hi aparacittassa ṭhānaviruddho paccayo, purimasippādisikkhā ca pacchā pavattamānānaṃ sippādikiriyānaṃ. Kammaṃ rūpassa sabhāvaviruddho paccayo, khīrādīni ca dadhiādīnaṃ. Āloko cakkhuviññāṇassa kiccaviruddho, guḷādayo ca āsavādīnaṃ. Cakkhurūpādayo pana cakkhuviññāṇādīnaṃ ṭhānāviruddhā paccayā. Purimajavanādayo pacchimajavanādīnaṃ sabhāvāviruddhā kiccāviruddhā ca. Thật vậy, trong thế gian, duyên của các pháp được xác lập là tương phản và không tương phản về phương diện vị trí, tự tánh, phận sự, v.v... Tâm trước là duyên tương phản về vị trí đối với tâm sau, và việc học các nghề nghiệp v.v... trước đây cũng vậy đối với các hành động nghề nghiệp v.v... diễn ra sau này. Nghiệp là duyên tương phản về tự tánh đối với sắc, và sữa v.v... cũng vậy đối với sữa chua v.v... Ánh sáng là duyên tương phản về phận sự đối với nhãn thức, và đường mật v.v... cũng vậy đối với rượu v.v... Trái lại, nhãn căn, sắc cảnh v.v... là những duyên không tương phản về vị trí đối với nhãn thức v.v... Các tốc hành tâm trước v.v... là những duyên không tương phản về tự tánh và không tương phản về phận sự đối với các tốc hành tâm sau v.v... Yathā ca viruddhāviruddhā paccayā siddhā, evaṃ sadisāsadisāpi. Sadisameva hi utuāhārasaṅkhātaṃ rūpaṃ rūpassa paccayo, sālibījādīni ca sāliphalādīnaṃ. Asadisampi rūpaṃ arūpassa, arūpañca rūpassa paccayo hoti, golomāviloma-visāṇa-dadhitilapiṭṭhādīni ca dubbā-sarabhūtiṇakādīnaṃ. Yesañca dhammānaṃ te viruddhāviruddhasadisāsadisapaccayā, na te dhammā tesaṃ dhammānaṃ vipākā eva. Và cũng như các duyên tương phản và không tương phản được xác lập, cũng vậy, các duyên tương tự và không tương tự cũng được xác lập. Thật vậy, sắc được gọi là thời tiết và vật thực là duyên tương tự đối với sắc, và hạt lúa v.v... đối với quả lúa v.v... Sắc không tương tự cũng là duyên cho phi sắc, và phi sắc cũng là duyên cho sắc; lông bò, lông cừu, sừng, sữa chua, bột mè v.v... cũng là duyên cho các loại cỏ dubbā, cỏ sara, cỏ bhūtiṇaka v.v... Và những pháp nào có các duyên tương phản, không tương phản, tương tự, không tương tự ấy, những pháp ấy không phải chỉ là quả dị thục của các pháp (duyên) kia. Iti ayaṃ avijjā vipākavasena ekantāniṭṭhaphalā, sabhāvavasena ca sāvajjāpi samānā sabbesampi etesaṃ puññābhisaṅkhārādīnaṃ yathānurūpaṃ ṭhānakiccasabhāvaviruddhāviruddhapaccayavasena, sadisāsadisapaccayavasena ca paccayo hotīti veditabbā. So cassā paccayabhāvo ‘‘yassa hi dukkhādīsu avijjāsaṅkhātaṃ aññāṇaṃ appahīnaṃ hoti, so dukkhe tāva pubbantādīsu ca aññāṇena saṃsāradukkhaṃ sukhasaññāya gahetvā tassa hetubhūte tividhepi saṅkhāre ārabhatī’’tiādinā nayena vutto eva. Do đó, cần phải hiểu rằng vô minh này, mặc dù về phương diện quả dị thục thì có quả hoàn toàn không mong muốn, và về phương diện tự tánh thì có tội lỗi, vẫn là duyên cho tất cả các phước hành v.v... này một cách thích hợp, theo cách của duyên tương phản và không tương phản về vị trí, phận sự, tự tánh, và theo cách của duyên tương tự và không tương tự. Và tình trạng làm duyên của nó đã được nói đến bằng phương pháp bắt đầu bằng câu: ‘Thật vậy, người nào chưa từ bỏ sự không biết gọi là vô minh về khổ, v.v..., người đó trước hết do không biết về khổ đế, về quá khứ, v.v..., nắm giữ khổ luân hồi với tưởng là lạc, rồi khởi lên ba loại hành là nhân của khổ ấy’. 619. Apica ayaṃ aññopi pariyāyo – 619. Hơn nữa, cũng có một phương pháp khác này – Cutūpapāte saṃsāre, saṅkhārānañca lakkhaṇe; Yo paṭiccasamuppanna-dhammesu ca vimuyhati. Người nào mê lầm về sự chết và tái sanh, về luân hồi, về đặc tính của các hành, và về các pháp do duyên sanh. Abhisaṅkharoti so ete, saṅkhāre tividhe yato; Avijjā paccayo tesaṃ, tividhānampayaṃ tatoti. Vì người đó tạo tác ba loại hành này, do đó, vô minh này là duyên cho cả ba loại hành ấy. Kathaṃ [Pg.176] pana yo etesu vimuyhati, so tividhepete saṅkhāre karotīti ce. Cutiyā tāva vimūḷho ‘‘sabbattha khandhānaṃ bhedo maraṇa’’nti cutiṃ agaṇhanto ‘‘satto marati, sattassa dehantarasaṅkamana’’ntiādīni vikappeti. Nếu hỏi: ‘Nhưng làm thế nào người mê lầm về những điều này lại tạo ra ba loại hành ấy?’ Trước hết, người mê lầm về sự chết, không hiểu sự chết là ‘sự tan rã của các uẩn ở khắp mọi nơi là sự chết’, lại tưởng tượng sai lầm rằng: ‘chúng sanh chết’, ‘có sự chuyển dịch của chúng sanh sang một thân khác’, v.v... Upapāte vimūḷho ‘‘sabbattha khandhānaṃ pātubhāvo jātī’’ti upapātaṃ agaṇhanto ‘‘satto upapajjati, sattassa navasarīrapātubhāvo’’tiādīni vikappeti. Người mê lầm về sự tái sanh, không hiểu sự tái sanh là ‘sự xuất hiện của các uẩn ở khắp mọi nơi là sự sanh’, lại tưởng tượng sai lầm rằng: ‘chúng sanh tái sanh’, ‘có sự xuất hiện một thân mới của chúng sanh’, v.v... Saṃsāre vimūḷho yo esa, Người mê lầm về luân hồi, cái mà là, ‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca; Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccatī’’ti. – ‘Sự nối tiếp không gián đoạn của các uẩn, và của các giới và xứ, đang diễn ra, được gọi là luân hồi’. Evaṃ vaṇṇito saṃsāro, taṃ evaṃ agaṇhanto ‘‘ayaṃ satto asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchati, parasmā lokā imaṃ lokaṃ āgacchatī’’tiādīni vikappeti. Không hiểu luân hồi được mô tả như vậy, người đó lại tưởng tượng sai lầm rằng: ‘chúng sanh này đi từ thế giới này sang thế giới khác, và đến từ thế giới khác về thế giới này’, v.v... Saṅkhārānaṃ lakkhaṇe vimūḷho saṅkhārānaṃ sabhāvalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇañca agaṇhanto saṅkhāre attato attaniyato dhuvato sukhato subhato vikappeti. Người mê lầm về đặc tính của các hành, không hiểu đặc tính riêng và đặc tính chung của các hành, lại tưởng tượng sai lầm về các hành là tự ngã, là của tự ngã, là thường hằng, là lạc, là tịnh. Paṭiccasamuppannadhammesu vimūḷho avijjādīhi saṅkhārādīnaṃ pavattiṃ agaṇhanto ‘‘attā jānāti vā na jānāti vā, so eva karoti ca kāreti ca. So paṭisandhiyaṃ upapajjati, tassa aṇuissarādayo kalalādibhāvena sarīraṃ saṇṭhapento indriyāni sampādenti. So indriyasampanno phusati, vediyati, taṇhīyati, upādiyati, ghaṭiyati. So puna bhavantare bhavatī’’ti vā, ‘‘sabbe sattā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā’’ti (dī. ni. 1.168) vā vikappeti. Kẻ ngu si mê mờ trong các pháp do duyên sanh, do vô minh v.v... không nắm bắt được sự diễn tiến của các hành v.v... nên suy lường sai lầm rằng: “Tự ngã biết hoặc không biết, chính nó làm và sai khiến làm. Nó sanh khởi trong sự tái sanh, các nguyên tử và đấng Tối Thượng v.v... của nó tạo nên thân thể dưới dạng bào thai v.v... và làm cho các căn được đầy đủ. Nó, được đầy đủ các căn, xúc chạm, cảm thọ, ái luyến, chấp thủ, cố gắng (tạo nghiệp). Nó lại sanh trong kiếp khác”, hoặc “Tất cả chúng sanh đều bị biến đổi theo định mệnh, sự kết hợp và bản chất”. So avijjāya andhīkato evaṃ vikappento yathā nāma andho pathaviyaṃ vicaranto maggampi amaggampi thalampi ninnampi samampi visamampi paṭipajjati, evaṃ puññampi apuññampi āneñjābhisaṅkhārampi abhisaṅkharotīti. Người ấy bị vô minh làm cho mù quáng, trong khi suy lường sai lầm như vậy, ví như người mù đi trên mặt đất, đi vào cả đường đúng lẫn đường sai, cả đất cao lẫn đất trũng, cả chỗ bằng phẳng lẫn chỗ gồ ghề; cũng vậy, người ấy tạo tác cả phước hành, phi phước hành, và bất động hành. Tenetaṃ vuccati – Do đó, điều này được nói rằng – ‘‘Yathāpi [Pg.177] nāma jaccandho, naro apariṇāyako; Ekadā yāti maggena, ummaggenāpi ekadā. “Ví như người mù bẩm sinh, không có người dẫn đường; có lúc đi đúng đường, có lúc cũng đi sai đường.” ‘‘Saṃsāre saṃsaraṃ bālo, tathā apariṇāyako; Karoti ekadā puññaṃ, apuññamapi ekadā. “Cũng vậy, kẻ ngu không người dẫn dắt, lang thang trong vòng luân hồi; có lúc làm phước, có lúc cũng làm điều ác.” ‘‘Yadā ca ñatvā so dhammaṃ, saccāni abhisamessati; Tadā avijjūpasamā, upasanto carissatī’’ti. “Và khi nào người ấy, sau khi biết Pháp, sẽ liễu ngộ các Sự Thật; khi ấy, do vô minh được lắng dịu, người ấy sẽ sống trong an tịnh.” Ayaṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti padasmiṃ vitthārakathā. Đây là lời giải rộng trong câu “vô minh duyên hành”. Saṅkhārapaccayāviññāṇapadavitthārakathā Lời giải rộng về câu Hành Duyên Thức 620. Saṅkhārapaccayā viññāṇapade – viññāṇanti cakkhuviññāṇādi chabbidhaṃ. Tattha cakkhuviññāṇaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākanti duvidhaṃ hoti. Tathā sotaghānajivhākaāyaviññāṇāni. Manoviññāṇaṃ kusalākusalavipākā dve manodhātuyo, tisso ahetukamanoviññāṇadhātuyo, aṭṭha sahetukāni kāmāvacaravipākacittāni, pañca rūpāvacarāni, cattāri arūpāvacarānīti bāvīsatividhaṃ hoti. Iti imehi chahi viññāṇehi sabbānipi bāttiṃsa lokiyavipākaviññāṇāni saṅgahitāni honti. Lokuttarāni pana vaṭṭakathāya na yujjantīti na gahitāni. 620. Trong câu “hành duyên thức” – thức có sáu loại, bắt đầu từ nhãn thức. Trong đó, nhãn thức có hai loại: quả thiện và quả bất thiện. Tương tự đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân thức. Ý thức có hai mươi hai loại: hai ý giới là quả thiện và quả bất thiện, ba ý thức giới vô nhân, tám tâm quả Dục giới hữu nhân, năm tâm quả Sắc giới, bốn tâm quả Vô sắc giới. Như vậy, với sáu loại thức này, tất cả ba mươi hai tâm quả thế gian đều được bao gồm. Còn các tâm siêu thế không được đề cập vì không phù hợp trong cuộc thảo luận về vòng luân hồi. Tattha siyā ‘‘kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ idaṃ vuttappakāraṃ viññāṇaṃ saṅkhārapaccayā hotī’’ti? Upacitakammābhāve vipākābhāvato. Vipākaṃ hetaṃ, vipākañca na upacitakammābhāve uppajjati. Yadi uppajjeyya sabbesaṃ sabbavipākāni uppajjeyyuṃ, na ca uppajjantīti jānitabbametaṃ saṅkhārapaccayā idaṃ viññāṇaṃ hotīti. Ở đây, có thể có câu hỏi: “Làm thế nào để biết rằng thức được nói đến này phát sinh do hành làm duyên?” (Đáp:) Do không có quả khi không có nghiệp đã được tích lũy. Vì đây là quả, và quả không phát sinh khi không có nghiệp đã được tích lũy. Nếu nó có thể phát sinh (mà không cần nghiệp), thì tất cả các quả sẽ phát sinh cho tất cả chúng sinh, nhưng chúng không phát sinh như vậy. Do đó, cần phải biết rằng thức này phát sinh do hành làm duyên. Katarasaṅkhārapaccayā kataraṃ viññāṇanti ce. Kāmāvacarapuññābhisaṅkhārapaccayā tāva kusalavipākāni pañca cakkhuviññāṇādīni, manoviññāṇe ekā manodhātu, dve manoviññāṇadhātuyo, aṭṭha kāmāvacaramahāvipākānīti soḷasa. Yathāha – Nếu hỏi: “Do hành nào làm duyên mà thức nào phát sinh?” Trước hết, do phước hành Dục giới làm duyên, mười sáu (thức) phát sinh: năm (thức) là quả thiện, bắt đầu từ nhãn thức; trong ý thức, có một ý giới, hai ý thức giới, và tám đại quả Dục giới. Như Ngài đã nói: ‘‘Kāmāvacarassa kusalassa kammassa kaṭattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hoti… sota… ghāna… jivhā… kāyaviññāṇaṃ [Pg.178]… vipākā manodhātu uppannā hoti. Somanassasahagatā manoviññāṇadhātu uppannā hoti. Upekkhāsahagatā manoviññāṇadhātu uppannā hoti. Somanassasahagatā ñāṇasampayuttā. Somanassasahagatā ñāṇasampayuttā sasaṅkhārena. Somanassasahagatā ñāṇavippayuttā. Somanassasahagatā ñāṇavippayuttā sasaṅkhārena. Upekkhāsahagatā ñāṇasampayuttā. Upekkhāsahagatā ñāṇasampayuttā sasaṅkhārena. Upekkhāsahagatā ñāṇavippayuttā. Upekkhāsahagatā ñāṇavippayuttā sasaṅkhārenā’’ti (dha. sa. 431, 498). “Do nghiệp thiện Dục giới đã được làm, đã được tích lũy, nên nhãn thức là quả đã sanh khởi… nhĩ… tỷ… thiệt… thân thức… ý giới là quả đã sanh khởi. Ý thức giới câu hành với hỷ đã sanh khởi. Ý thức giới câu hành với xả đã sanh khởi. (Tâm) câu hành với hỷ, tương ưng với trí. (Tâm) câu hành với hỷ, tương ưng với trí, có sự xúi giục. (Tâm) câu hành với hỷ, bất tương ưng với trí. (Tâm) câu hành với hỷ, bất tương ưng với trí, có sự xúi giục. (Tâm) câu hành với xả, tương ưng với trí. (Tâm) câu hành với xả, tương ưng với trí, có sự xúi giục. (Tâm) câu hành với xả, bất tương ưng với trí. (Tâm) câu hành với xả, bất tương ưng với trí, có sự xúi giục.” Rūpāvacarapuññābhisaṅkhārapaccayā pana pañca rūpāvacaravipākāni. Yathāha – Hơn nữa, do phước hành Sắc giới làm duyên, năm quả Sắc giới (phát sinh). Như Ngài đã nói: ‘‘Tasseva rūpāvacarassa kusalassa kammassa kaṭattā upacitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (dha. sa. 499). Evaṃ puññābhisaṅkhārapaccayā ekavīsatividhaṃ viññāṇaṃ hoti. “Do chính nghiệp thiện Sắc giới đó đã được làm, đã được tích lũy, nên (vị ấy) chứng và trú thiền thứ nhất là quả, hoàn toàn ly dục… cho đến… thiền thứ năm.” Như vậy, do phước hành làm duyên, hai mươi mốt loại thức phát sinh. Apuññābhisaṅkhārapaccayā pana akusalavipākāni pañca cakkhuviññāṇādīni, ekā manodhātu, ekā manoviññāṇadhātūti evaṃ sattavidhaṃ viññāṇaṃ hoti. Yathāha – Hơn nữa, do phi phước hành làm duyên, bảy loại thức phát sinh như sau: năm quả bất thiện, bắt đầu từ nhãn thức; một ý giới, và một ý thức giới. Như Ngài đã nói: ‘‘Akusalassa kammassa kaṭattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hoti… sota… ghāna… jivhā… kāyaviññāṇaṃ… vipākā manodhātu vipākā manoviññāṇadhātu uppannā hotī’’ti (dha. sa. 556). “Do nghiệp bất thiện đã được làm, đã được tích lũy, nên nhãn thức là quả đã sanh khởi… nhĩ… tỷ… thiệt… thân thức… ý giới là quả, ý thức giới là quả đã sanh khởi.” Āneñjābhisaṅkhārapaccayā pana cattāri arūpavipākānīti evaṃ catubbidhaṃ viññāṇaṃ hoti. Yathāha – Hơn nữa, do bất động hành làm duyên, bốn quả Vô sắc giới (phát sinh), như vậy có bốn loại thức. Như Ngài đã nói: ‘‘Tasseva arūpāvacarassa kusalassa kammassa kaṭattā upacitattā vipākaṃ sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ…pe… viññāṇañcā…pe… ākiñcaññā…pe… nevasaññānāsaññāyatanasahagataṃ sukhassa ca dukkhassa ca pahānā catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (dha. sa. 501). “Do chính nghiệp thiện Vô sắc giới đó đã được làm, đã được tích lũy, nên (vị ấy) chứng và trú thiền thứ tư là quả, do vượt qua hoàn toàn các sắc tưởng, (tâm) câu hành với tưởng Không vô biên xứ… cho đến… (tâm) câu hành với tưởng Phi tưởng phi phi tưởng xứ, do đã đoạn trừ lạc và khổ.” 621. Evaṃ [Pg.179] yaṃ saṅkhārapaccayā yaṃ viññāṇaṃ hoti, taṃ ñatvā idānissa evaṃ pavatti veditabbā – sabbameva hi idaṃ pavattipaṭisandhivasena dvedhā pavattati. Tattha dve pañcaviññāṇāni, dve manodhātuyo, somanassasahagatā ahetukamanoviññāṇadhātūti imāni terasa pañcavokārabhave pavattiyaññeva pavattanti. Sesāni ekūnavīsati tīsu bhavesu yathānurūpaṃ pavattiyampi paṭisandhiyampi pavattanti. 621. Như vậy, sau khi biết thức nào sanh khởi do hành nào làm duyên, giờ đây nên biết sự diễn tiến của thức ấy như sau: Thật vậy, tất cả thức này diễn tiến theo hai cách là diễn tiến trong dòng sinh hoạt (pavatti) và diễn tiến trong lúc tái sanh (paṭisandhi). Trong đó, hai ngũ song thức, hai ý giới, và ý thức giới vô nhân câu hành với thọ hỷ, mười ba thức này chỉ diễn tiến trong dòng sinh hoạt ở cõi ngũ uẩn. Mười chín thức còn lại, tùy theo sự tương xứng, diễn tiến cả trong dòng sinh hoạt và trong lúc tái sanh ở ba cõi. Kathaṃ? Kusalavipākāni tāva cakkhuviññāṇādīni pañca kusalavipākena akusalavipākena vā nibbattassa yathākkamaṃ paripākaṃ upagatindriyassa cakkhādīnaṃ āpāthagataṃ iṭṭhaṃ iṭṭhamajjhattaṃ vā rūpādiārammaṇaṃ ārabbha cakkhādipasādaṃ nissāya dassanasavanaghāyanasāyanaphusanakiccaṃ sādhayamānāni pavattanti. Tathā akusalavipākāni pañca. Kevalañhi tesaṃ aniṭṭhaṃ aniṭṭhamajjhattaṃ vā ārammaṇaṃ hoti. Ayameva viseso. Dasapi cetāni niyatadvārārammaṇavatthuṭṭhānāni niyatakiccāneva ca bhavanti. Như thế nào? Trước hết, năm thức quả thiện là nhãn thức v.v... sanh khởi, hoàn thành phận sự thấy, nghe, ngửi, nếm, xúc chạm, bằng cách nương vào sắc thần kinh nhãn v.v..., bắt lấy đối tượng sắc v.v... là cảnh khả ái hoặc khả ái trung bình, đã đi vào lộ trình của nhãn căn v.v... của chúng sanh có các căn đã tuần tự thuần thục, đã được sanh ra do quả thiện hoặc quả bất thiện. Năm thức quả bất thiện cũng tương tự. Chỉ có điều đối tượng của chúng là cảnh không khả ái hoặc không khả ái trung bình. Đây chính là sự khác biệt. Và cả mười thức này đều có môn, đối tượng, vật và nơi chốn cố định, và chỉ có phận sự cố định. Tato kusalavipākānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ anantarā kusalavipākā manodhātu tesaṃyeva ārammaṇaṃ ārabbha hadayavatthuṃ nissāya sampaṭicchanakiccaṃ sādhayamānā pavattati. Tathā akusalavipākānaṃ anantarā akusalavipākā. Idañca pana dvayaṃ aniyatadvārārammaṇaṃ niyatavatthuṭṭhānaṃ niyatakiccañca hoti. Sau đó, ngay sau các thức quả thiện là nhãn thức v.v..., ý giới quả thiện sanh khởi, hoàn thành phận sự tiếp thâu, bằng cách nương vào vật ý, bắt lấy chính đối tượng của các thức ấy. Tương tự, ý giới quả bất thiện (sanh khởi) ngay sau các thức quả bất thiện. Hơn nữa, cả hai (ý giới) này có môn và đối tượng không cố định, có vật và nơi chốn cố định, và có phận sự cố định. Somanassasahagatā pana ahetukamanoviññāṇadhātu kusalavipākamanodhātuyā anantarā tassā eva ārammaṇaṃ ārabbha hadayavatthuṃ nissāya santīraṇakiccaṃ sādhayamānā chasu dvāresu balavārammaṇe kāmāvacarasattānaṃ yebhuyyena lobhasampayuttajavanāvasāne bhavaṅgavīthiṃ pacchinditvā javanena gahitārammaṇe tadārammaṇavasena ca sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā pavattatīti majjhimaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ pana tadārammaṇe dve cittavārā āgatā. Idaṃ pana cittaṃ tadārammaṇanti ca piṭṭhibhavaṅganti cāti dve nāmāni labhati. Aniyatadvārārammaṇaṃ niyatavatthukaṃ aniyataṭṭhānakiccañca hotīti. Evaṃ tāva terasa pañcavokārabhave pavattiyaññeva pavattantīti veditabbāni. Hơn nữa, ý thức giới vô nhân câu hành với thọ hỷ, ngay sau ý giới quả thiện, sanh khởi một hoặc hai lần, hoàn thành phận sự quan sát bằng cách nương vào vật ý, bắt lấy chính đối tượng của ý giới ấy; và (sanh khởi) với vai trò là na-duyên trong đối tượng đã được tốc hành tâm bắt lấy, sau khi cắt đứt dòng hữu phần vào cuối của tốc hành tâm tương ưng với tham, phần lớn đối với chúng sanh cõi Dục, trong đối tượng mạnh ở sáu môn, như đã được nói trong Trung Bộ Sớ Giải. Nhưng trong A-tỳ-đàm Sớ Giải, có hai sát-na tâm đến trong (vai trò) na-duyên. Hơn nữa, tâm này có được hai tên là na-duyên và hữu phần sau lưng. Nó có môn và đối tượng không cố định, có vật cố định, và có nơi chốn và phận sự không cố định. Như vậy, trước hết nên biết rằng mười ba thức này chỉ diễn tiến trong dòng sinh hoạt ở cõi ngũ uẩn. Sesesu [Pg.180] ekūnavīsatiyā na kiñci attano anurūpāya paṭisandhiyā na pavattati. Pavattiyaṃ pana kusalākusalavipākā tāva dve ahetukamanoviññāṇadhātuyo pañcadvāre kusalākusalavipākamanodhātūnaṃ anantarā santīraṇakiccaṃ, chasu dvāresu pubbe vuttanayeneva tadārammaṇakiccaṃ, attanā dinnapaṭisandhito uddhaṃ asati bhavaṅgupacchedake cittuppāde bhavaṅgakiccaṃ, ante cutikiccañcāti cattāri kiccāni sādhayamānā niyatavatthukā aniyatadvārārammaṇaṭṭhānakiccā hutvā pavattanti. Trong mười chín thức còn lại, không có thức nào không diễn tiến với phận sự tái sanh tương xứng với chính nó. Hơn nữa, trong dòng sinh hoạt, trước hết, hai ý thức giới vô nhân quả thiện và quả bất thiện sanh khởi, hoàn thành bốn phận sự: phận sự quan sát ngay sau ý giới quả thiện và quả bất thiện ở ngũ môn; phận sự na-duyên ở sáu môn theo cách đã nói trước; phận sự hữu phần sau khi đã được chính nó cho tái sanh, khi không có sự sanh khởi của tâm cắt đứt hữu phần; và phận sự tử vào lúc cuối. (Chúng) có vật cố định, có môn, đối tượng, nơi chốn và phận sự không cố định. Aṭṭha kāmāvacarasahetukacittāni vuttanayeneva chasu dvāresu tadārammaṇakiccaṃ, attanā dinnapaṭisandhito uddhaṃ asati bhavaṅgupacchedake cittuppāde bhavaṅgakiccaṃ, ante cutikiccañcāti tīṇi kiccāni sādhayamānāni niyatavatthukāni aniyatadvārārammaṇaṭṭhānakiccāni hutvā pavattanti. Tám tâm quả Dục giới hữu nhân sanh khởi, hoàn thành ba phận sự theo cách đã nói: phận sự na-duyên ở sáu môn; phận sự hữu phần sau khi đã được chính nó cho tái sanh, khi không có sự sanh khởi của tâm cắt đứt hữu phần; và phận sự tử vào lúc cuối. (Chúng) có vật cố định, có môn, đối tượng, nơi chốn và phận sự không cố định. Pañca rūpāvacarāni cattāri ca āruppāni attanā dinnapaṭisandhito uddhaṃ asati bhavaṅgupacchedake cittuppāde bhavaṅgakiccaṃ, ante cutikiccañcāti kiccadvayaṃ sādhayamānāni pavattanti. Tesu rūpāvacarāni niyatavatthārammaṇāni aniyataṭṭhānakiccāni, itarāni niyatavatthukāni niyatārammaṇāni aniyataṭṭhānakiccāni hutvā pavattantīti evaṃ tāva bāttiṃsavidhampi viññāṇaṃ pavattiyaṃ saṅkhārapaccayā pavattati. Tatrāssa te te saṅkhārā kammapaccayena ca upanissayapaccayena ca paccayā honti. Năm tâm Sắc giới và bốn tâm Vô sắc giới sanh khởi, hoàn thành hai phận sự: phận sự hữu phần sau khi đã được chính nó cho tái sanh, khi không có sự sanh khởi của tâm cắt đứt hữu phần; và phận sự tử vào lúc cuối. Trong đó, các tâm Sắc giới có vật và đối tượng cố định, có nơi chốn và phận sự không cố định. Các tâm còn lại (tâm Vô sắc giới) không có vật cố định, có đối tượng cố định, có nơi chốn và phận sự không cố định. Như vậy, trước hết, ba mươi hai loại thức diễn tiến trong dòng sinh hoạt do hành làm duyên. Ở đó, các hành ấy là duyên cho thức bằng nghiệp duyên và y chỉ duyên. 622. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sesesu ekūnavīsatiyā na kiñci attano anurūpāya paṭisandhiyā na pavattatī’’ti, taṃ atisaṃkhittattā dubbijānaṃ. Tenassa vitthāranayadassanatthaṃ vuccati – kati paṭisandhiyo, kati paṭisandhicittāni, kena kattha paṭisandhi hoti, kiṃ paṭisandhiyā ārammaṇanti? 622. Hơn nữa, điều đã được nói rằng: “Trong mười chín thức còn lại, không có thức nào không diễn tiến với phận sự tái sanh tương xứng với chính nó,” điều đó khó hiểu vì quá cô đọng. Do đó, để trình bày phương pháp chi tiết của nó, câu hỏi được đặt ra: Có bao nhiêu sự tái sanh? Có bao nhiêu tâm tái sanh? Do tâm nào mà có sự tái sanh ở đâu? Đối tượng của sự tái sanh là gì? Asaññapaṭisandhiyā saddhiṃ vīsati paṭisandhiyo. Vuttappakārāneva ekūnavīsati paṭisandhicittāni. Tattha akusalavipākāya ahetukamanoviññāṇadhātuyā apāyesu paṭisandhi hoti. Kusalavipākāya manussaloke jaccandhajātibadhirajātiummattakajātieḷamūganapuṃsakādīnaṃ. Aṭṭhahi sahetukakāmāvacaravipākehi kāmāvacaradevesu ceva manussesu ca puññavantānaṃ paṭisandhi hoti. Pañcahi rūpāvacaravipākehi rūpībrahmaloke. Catūhi arūpāvacaravipākehi arūpaloketi. Yena ca yattha paṭisandhi hoti[Pg.181], sā eva tassa anurūpā paṭisandhi nāma. Saṅkhepato pana paṭisandhiyā tīṇi ārammaṇāni honti atītaṃ paccuppannaṃ navattabbañca. Asaññā paṭisandhi anārammaṇāti. Cùng với sự tái sanh vô tưởng, có hai mươi sự tái sanh. Có mười chín tâm tái sanh như đã được nói. Trong đó, do ý thức giới vô nhân quả bất thiện, có sự tái sanh trong các cõi khổ. Do (ý thức giới vô nhân) quả thiện, có sự tái sanh của những người mù bẩm sinh, điếc bẩm sinh, điên bẩm sinh, câm ngọng bẩm sinh, người bán nam bán nữ, v.v... trong cõi người. Do tám tâm quả Dục giới hữu nhân, có sự tái sanh của những người có phước trong cõi trời Dục giới và trong cõi người. Do năm tâm quả Sắc giới, (có sự tái sanh) trong cõi trời Phạm thiên Sắc giới. Do bốn tâm quả Vô sắc giới, (có sự tái sanh) trong cõi Vô sắc. Và do tâm nào có sự tái sanh ở đâu, đó được gọi là sự tái sanh tương xứng với tâm ấy. Hơn nữa, nói tóm lại, sự tái sanh có ba đối tượng: quá khứ, hiện tại, và không thể nói (tức chế định). Sự tái sanh vô tưởng không có đối tượng. Tattha viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanapaṭisandhīnaṃ atītameva ārammaṇaṃ. Dasannaṃ kāmāvacarānaṃ atītaṃ vā paccuppannaṃ vā. Sesānaṃ navattabbameva. Evaṃ tīsu ārammaṇesu pavattamānā pana paṭisandhi yasmā atītārammaṇassa vā navattabbārammaṇassa vā cuticittassa anantarameva pavattati. Paccuppannārammaṇaṃ pana cuticittaṃ nāma natthi. Tasmā dvīsu ārammaṇesu aññatarārammaṇāya cutiyā anantarā tīsu ārammaṇesu aññatarārammaṇāya paṭisandhiyā sugatiduggativasena pavattanākāro veditabbo. Trong các sự tái sanh ấy, đối tượng của các sự tái sanh ở Thức Vô Biên Xứ và Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ chỉ là quá khứ. Đối tượng của mười sự tái sanh ở cõi Dục hoặc là quá khứ hoặc là hiện tại. Đối tượng của các sự tái sanh còn lại chỉ là pháp không thể nói được (navattabba). Vả lại, như vậy sự tái sanh diễn tiến trong ba loại đối tượng, vì rằng nó chỉ diễn tiến ngay sau khi tâm tử có đối tượng quá khứ hoặc có đối tượng không thể nói được. Vả lại, không có cái gọi là tâm tử có đối tượng hiện tại. Do đó, nên biết phương thức diễn tiến theo cách của thiện thú và ác thú của sự tái sanh có một trong ba loại đối tượng, (xảy ra) ngay sau khi tâm tử có một trong hai loại đối tượng. 623. Seyyathidaṃ – kāmāvacarasugatiyaṃ tāva ṭhitassa pāpakammino puggalassa ‘‘tānissa tasmiṃ samaye olambantī’’tiādivacanato (ma. ni. 3.248) maraṇamañce nipannassa yathūpacitaṃ pāpakammaṃ vā kammanimittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchati. Taṃ ārabbha uppannāya tadārammaṇapariyosānāya javanavīthiyā anantaraṃ bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā cuticittaṃ uppajjati. Tasmiṃ niruddhe tadeva āpāthagataṃ kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārabbha anupacchinnakilesabalavināmitaṃ duggatipariyāpannaṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayaṃ atītārammaṇāya cutiyā anantarā atītārammaṇā paṭisandhi. 623. Ví như sau đây – Trước hết, đối với người có ác nghiệp đang ở trong thiện thú cõi Dục, do lời dạy bắt đầu bằng «Các nghiệp ấy của người đó vào lúc ấy hiện ra lấn át» (Ma. ni. 3.248), trong khi đang nằm trên giường chết, ác nghiệp hoặc nghiệp tướng đã được tích lũy như thế nào thì hiện ra ở ý môn. Ngay sau lộ trình tốc hành tâm có kết thúc là Na-cảnh-tâm, đã sanh lên do bắt lấy đối tượng ấy, tâm tử sanh lên, lấy đối tượng của Hộ kiếp làm đối tượng. Khi tâm ấy đã diệt, bắt lấy chính nghiệp hoặc nghiệp tướng đã hiện ra ấy, tâm tái sanh thuộc về ác thú, bị sức mạnh của phiền não chưa được đoạn trừ làm cho hướng về, sanh lên. Đây là sự tái sanh có đối tượng quá khứ, (xảy ra) ngay sau khi tâm tử có đối tượng quá khứ. Aparassa maraṇasamaye vuttappakārakammavasena narakādīsu aggijālavaṇṇādikaṃ duggatinimittaṃ manodvāre āpāthamāgacchati, tassa dvikkhattuṃ bhavaṅge uppajjitvā niruddhe taṃ ārammaṇaṃ ārabbha ekaṃ āvajjanaṃ, maraṇassa āsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni, dve tadārammaṇānīti tīṇi vīthicittāni uppajjanti. Tato bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā ekaṃ cuticittaṃ. Ettāvatā ekādasa cittakkhaṇā atītā honti. Athassa avasesapañcacittakkhaṇāyuke tasmiññeva ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayaṃ atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇā paṭisandhi. Đối với một người khác, vào lúc lâm chung, do năng lực của loại nghiệp đã được nói đến, ác thú tướng như là màu sắc của ngọn lửa v.v... trong các cõi địa ngục v.v... hiện ra ở ý môn. Đối với người ấy, sau khi Hộ kiếp sanh lên hai lần rồi diệt, bắt lấy đối tượng ấy, một Hướng-tâm, năm Tốc-hành-tâm (do tốc độ bị yếu đi vì sự gần kề của cái chết), và hai Na-cảnh-tâm, như vậy ba loại tâm lộ trình sanh lên. Sau đó, một tâm tử (sanh lên) lấy đối tượng của Hộ kiếp làm đối tượng. Đến chừng ấy, mười một sát-na tâm đã trôi qua. Rồi đối với người ấy, khi tuổi thọ còn lại năm sát-na tâm, tâm tái sanh sanh lên trong chính đối tượng ấy. Đây là sự tái sanh có đối tượng hiện tại, (xảy ra) ngay sau khi tâm tử có đối tượng quá khứ. Aparassa [Pg.182] maraṇasamaye pañcannaṃ dvārānaṃ aññatarasmiṃ rāgādihetubhūtaṃ hīnamārammaṇaṃ āpāthamāgacchati. Tassa yathākkamena uppanne voṭṭhabbanāvasāne maraṇassa āsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni, dve tadārammaṇāni ca uppajjanti. Tato bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā ekaṃ cuticittaṃ. Ettāvatā ca dve bhavaṅgāni, āvajjanaṃ, dassanaṃ, sampaṭicchanaṃ, santīraṇaṃ, voṭṭhabbanaṃ, pañca javanāni, dve tadārammaṇāni, ekaṃ cuticittanti pañcadasa cittakkhaṇā atītā honti. Athāvasesaekacittakkhaṇāyuke tasmiññeva ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayampi atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇā paṭisandhi. Esa tāva atītārammaṇāya sugaticutiyā anantarā atītapaccuppannārammaṇāya duggatipaṭisandhiyā pavattanākāro. Đối với một người khác, vào lúc lâm chung, một đối tượng thấp hèn là nhân của tham v.v... hiện ra ở một trong năm môn. Đối với người ấy, sau khi (lộ trình) kết thúc ở Xác-định-tâm đã sanh lên theo thứ tự, năm Tốc-hành-tâm và hai Na-cảnh-tâm sanh lên do tốc độ bị yếu đi vì sự gần kề của cái chết. Sau đó, một tâm tử (sanh lên) lấy đối tượng của Hộ kiếp làm đối tượng. Và đến chừng ấy, mười lăm sát-na tâm là: hai Hộ-kiếp, Hướng-tâm, Thấy, Tiếp-nhận, Suy-xét, Xác-định, năm Tốc-hành-tâm, hai Na-cảnh-tâm, và một tâm tử, đã trôi qua. Rồi khi tuổi thọ còn lại một sát-na tâm, tâm tái sanh sanh lên trong chính đối tượng ấy. Đây cũng là sự tái sanh có đối tượng hiện tại, (xảy ra) ngay sau khi tâm tử có đối tượng quá khứ. Trước hết, đây là phương thức diễn tiến của sự tái sanh vào ác thú có đối tượng quá khứ và hiện tại, (xảy ra) ngay sau khi tâm tử ở thiện thú có đối tượng quá khứ. 624. Duggatiyaṃ ṭhitassa pana upacitānavajjakammassa vuttanayeneva taṃ anavajjakammaṃ vā kammanimittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchatīti kaṇhapakkhe sukkapakkhaṃ ṭhapetvā sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ atītārammaṇāya duggaticutiyā anantarā atītapaccuppannārammaṇāya sugatipaṭisandhiyā pavattanākāro. 624. Vả lại, đối với người có nghiệp vô tội đã được tích lũy, đang ở trong ác thú, chỉ theo phương pháp đã được nói, nghiệp vô tội ấy hoặc nghiệp tướng ấy hiện ra ở ý môn. Như vậy, bằng cách đặt phần trong sạch vào phần ô uế, tất cả nên được biết chỉ theo phương pháp trước. Đây là phương thức diễn tiến của sự tái sanh vào thiện thú có đối tượng quá khứ và hiện tại, (xảy ra) ngay sau khi tâm tử ở ác thú có đối tượng quá khứ. 625. Sugatiyaṃ ṭhitassa pana upacitānavajjakammassa ‘‘tānissa tasmiṃ samaye olambantī’’tiādivacanato maraṇamañce nipannassa yathūpacitaṃ anavajjakammaṃ vā kammanimittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchati. Tañca kho upacitakāmāvacarānavajjakammasseva. Upacitamahaggatakammassa pana kammanimittameva āpāthamāgacchati. Taṃ ārabbha uppannāya tadārammaṇapariyosānāya suddhāya vā javanavīthiyā anantaraṃ bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā cuticittaṃ uppajjati. Tasmiṃ niruddhe tameva āpāthagataṃ kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārabbha anupacchinnakilesabalavināmitaṃ sugatipariyāpannaṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayaṃ atītārammaṇāya cutiyā anantarā atītārammaṇā vā navattabbārammaṇā vā paṭisandhi. 625. Vả lại, đối với người có nghiệp vô tội đã được tích lũy, đang ở trong thiện thú, do lời dạy bắt đầu bằng «Các nghiệp ấy của người đó vào lúc ấy hiện ra lấn át», trong khi đang nằm trên giường chết, nghiệp vô tội hoặc nghiệp tướng đã được tích lũy như thế nào thì hiện ra ở ý môn. Và điều đó (chỉ xảy ra) đối với người có nghiệp vô tội cõi Dục đã được tích lũy. Vả lại, đối với người có nghiệp đáo đại đã được tích lũy, chỉ có nghiệp tướng hiện ra. Ngay sau lộ trình tốc hành tâm hoặc có kết thúc là Na-cảnh-tâm hoặc thuần túy, đã sanh lên do bắt lấy đối tượng ấy, tâm tử sanh lên, lấy đối tượng của Hộ kiếp làm đối tượng. Khi tâm ấy đã diệt, bắt lấy chính nghiệp hoặc nghiệp tướng đã hiện ra ấy, tâm tái sanh thuộc về thiện thú, bị sức mạnh của phiền não chưa được đoạn trừ làm cho hướng về, sanh lên. Đây là sự tái sanh hoặc có đối tượng quá khứ hoặc có đối tượng không thể nói được, (xảy ra) ngay sau khi tâm tử có đối tượng quá khứ. Aparassa maraṇasamaye kāmāvacaraanavajjakammavasena manussaloke mātukucchivaṇṇasaṅkhātaṃ vā devaloke uyyānavimānakapparukkhādivaṇṇasaṅkhātaṃ vā sugatinimittaṃ manodvāre āpāthamāgacchati, tassa duggatinimitte [Pg.183] dassitānukkameneva cuticittānantaraṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayaṃ atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇā paṭisandhi. Đối với một người khác, vào lúc lâm chung, do năng lực của nghiệp vô tội cõi Dục, thiện thú tướng hoặc được gọi là màu sắc của bụng mẹ trong cõi người, hoặc được gọi là màu sắc của vườn, cung điện, cây như ý v.v... trong cõi trời, hiện ra ở ý môn. Đối với người ấy, tâm tái sanh sanh lên ngay sau tâm tử, chỉ theo thứ tự đã được chỉ ra trong trường hợp ác thú tướng. Đây là sự tái sanh có đối tượng hiện tại, (xảy ra) ngay sau khi tâm tử có đối tượng quá khứ. Aparassa maraṇasamaye ñātakā ‘‘ayaṃ tāta tavatthāya buddhapūjā karīyati cittaṃ pasādehī’’ti vatvā pupphadāmapaṭākādivasena rūpārammaṇaṃ vā, dhammassavanatūriyapūjādivasena saddārammaṇaṃ vā, dhūmavāsagandhādivasena gandhārammaṇaṃ vā, ‘‘idaṃ tāta sāyassu tavatthāya dātabbadeyyadhamma’’nti vatvā madhuphāṇitādivasena rasārammaṇaṃ vā, ‘‘idaṃ tāta phusassu tavatthāya dātabbadeyyadhamma’’nti vatvā cīnapaṭṭasomārapaṭṭādivasena phoṭṭhabbārammaṇaṃ vā pañcadvāre upasaṃharanti, tassa tasmiṃ āpāthagate rūpādiārammaṇe yathākkamena uppannavoṭṭhabbanāvasāne maraṇassa āsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni, dve tadārammaṇāni ca uppajjanti. Tato bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā ekaṃ cuticittaṃ, tadavasāne tasmiññeva ekacittakkhaṇaṭṭhitike ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayampi atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇā paṭisandhi. Đối với một chúng sanh khác, vào lúc lâm chung, các quyến thuộc nói rằng: “Này con, sự cúng dường đức Phật này được thực hiện vì lợi ích của con, hãy làm cho tâm ý trong sạch”, rồi bằng cách dùng tràng hoa, cờ phướn v.v... họ mang đến năm cửa (giác quan) đối tượng sắc; hoặc bằng cách nghe pháp, cúng dường bằng âm nhạc v.v... (họ mang đến) đối tượng thanh; hoặc bằng cách dùng khói hương, hương liệu v.v... (họ mang đến) đối tượng khí; hoặc nói rằng: “Này con, hãy nếm món này, đây là vật phẩm nên dâng cúng vì lợi ích của con”, rồi bằng cách dùng mật ong, đường phèn v.v... (họ mang đến) đối tượng vị; hoặc nói rằng: “Này con, hãy xúc chạm vật này, đây là vật phẩm nên dâng cúng vì lợi ích của con”, rồi bằng cách dùng lụa Trung Hoa, lụa xứ Somāra v.v... (họ mang đến) đối tượng xúc. Đối với chúng sanh ấy, khi đối tượng sắc v.v... đã đi vào tầm nhận thức, vào lúc cuối của tốc hành tâm xác định (voṭṭhabbana) đã sanh khởi theo thứ tự, do sự cận kề của cái chết nên xung lực bị suy yếu, năm tốc hành tâm (javana) và hai tâm ghi nhận đối tượng (tadārammaṇa) sanh khởi. Sau đó, lấy đối tượng của dòng hữu phần (bhavaṅga) làm cảnh, một tâm tử (cuticitta) sanh khởi. Vào lúc cuối của tâm ấy, ngay trên chính đối tượng chỉ tồn tại trong một sát-na tâm, tâm tái sanh (paṭisandhicitta) sanh khởi. Đây cũng là sự tái sanh có đối tượng hiện tại, xảy ra ngay sau khi tâm tử có đối tượng quá khứ. 626. Aparassa pana pathavīkasiṇajjhānādivasena paṭiladdhamahaggatassa sugatiyaṃ ṭhitassa maraṇasamaye kāmāvacarakusalakamma-kammanimitta-gatinimittānaṃ vā aññataraṃ, pathavīkasiṇādikaṃ vā nimittaṃ, mahaggatacittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchati, cakkhusotānaṃ vā aññatarasmiṃ kusaluppattihetubhūtaṃ paṇītamārammaṇaṃ āpāthamāgacchati, tassa yathākkamena uppannavoṭṭhabbanāvasāne maraṇassa āsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni uppajjanti. Mahaggatagatikānaṃ pana tadārammaṇaṃ natthi, tasmā javanānantaraṃyeva bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā ekaṃ cuticittaṃ uppajjati. Tassāvasāne kāmāvacaramahaggatasugatīnaṃ aññatarasugatipariyāpannaṃ yathūpaṭṭhitesu ārammaṇesu aññatarārammaṇaṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayaṃ navattabbārammaṇāya sugaticutiyā anantarā atītapaccuppannanavattabbārammaṇānaṃ aññatarārammaṇā paṭisandhi. 626. Lại nữa, đối với một chúng sanh khác đã chứng đắc đại hành (mahaggata) bằng thiền biến xứ đất v.v..., đang trú trong thiện thú, vào lúc lâm chung, một trong các đối tượng là nghiệp thiện cõi Dục, nghiệp tướng, hoặc thú tướng; hoặc tướng biến xứ đất v.v...; hoặc tâm đại hành sẽ đi vào tầm nhận thức của ý môn. Hoặc một đối tượng thù thắng, là nhân cho thiện pháp sanh khởi, sẽ đi vào tầm nhận thức của một trong nhãn môn hoặc nhĩ môn. Đối với chúng sanh ấy, vào lúc cuối của tốc hành tâm xác định đã sanh khởi theo thứ tự, do sự cận kề của cái chết nên xung lực bị suy yếu, năm tốc hành tâm sanh khởi. Tuy nhiên, đối với những chúng sanh có sanh thú đại hành, không có tâm ghi nhận đối tượng (tadārammaṇa). Do đó, ngay sau tốc hành tâm, lấy đối tượng của dòng hữu phần làm cảnh, một tâm tử sanh khởi. Vào lúc cuối của tâm ấy, một tâm tái sanh sanh khởi, có một trong các đối tượng đã hiện khởi làm cảnh, và thuộc về một trong các thiện thú của cõi Dục hoặc cõi đại hành. Đây là sự tái sanh có một trong các đối tượng quá khứ, hiện tại, hoặc chế định, xảy ra ngay sau khi tâm tử ở thiện thú có đối tượng là chế định. Etenānusārena āruppacutiyāpi anantarā paṭisandhi veditabbā. Ayaṃ atītanavattabbārammaṇāya sugaticutiyā anantarā atītanavattabbapaccuppannārammaṇāya paṭisandhiyā pavattanākāro. Theo phương pháp này, cũng nên hiểu về sự tái sanh xảy ra ngay sau khi tâm tử ở cõi Vô Sắc. Đây là phương thức diễn tiến của sự tái sanh có đối tượng là quá khứ, chế định, hoặc hiện tại, xảy ra ngay sau khi tâm tử ở thiện thú có đối tượng là quá khứ hoặc chế định. 627. Duggatiyaṃ [Pg.184] ṭhitassa pana pāpakammino vuttanayeneva taṃ kammaṃ kammanimittaṃ gatinimittaṃ vā manodvāre. Pañcadvāre vā pana akusaluppatti hetubhūtaṃ ārammaṇaṃ āpāthamāgacchati, athassa yathākkamena cuticittāvasāne duggatipariyāpannaṃ tesu ārammaṇesu aññatarārammaṇaṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayaṃ atītārammaṇāya duggaticutiyā anantarā atītapaccuppannārammaṇāya paṭisandhiyā pavattanākāroti. Ettāvatā ekūnavīsatividhassāpi viññāṇassa paṭisandhivasena pavatti dīpitā hoti. 627. Lại nữa, đối với người có ác nghiệp đang trú trong ác thú, cũng theo phương pháp đã nói, nghiệp ấy, nghiệp tướng, hoặc thú tướng (hiện ra) ở ý môn. Hoặc là, một đối tượng là nhân cho bất thiện pháp sanh khởi sẽ đi vào tầm nhận thức của năm cửa (giác quan). Bấy giờ, đối với người ấy, theo thứ tự, vào lúc cuối của tâm tử, một tâm tái sanh sanh khởi, có một trong các đối tượng ấy làm cảnh, và thuộc về ác thú. Đây là phương thức diễn tiến của sự tái sanh có đối tượng là quá khứ hoặc hiện tại, xảy ra ngay sau khi tâm tử ở ác thú có đối tượng là quá khứ. Cho đến đây, sự diễn tiến của mười chín loại thức theo phương diện tái sanh đã được trình bày. 628. Tayidaṃ sabbampi evaṃ, 628. Tất cả thức quả này, như vậy, Pavattamānaṃ sandhimhi, dvedhā kammena vattati; Missādīhi ca bhedehi, bhedassa duvidhādiko. Khi diễn tiến trong lúc nối liền (tái sanh), do nghiệp mà vận hành theo hai cách; và do các sự phân chia như hỗn hợp v.v..., sự phân chia của nó có từ hai loại trở lên. Idañhi ekūnavīsatividhampi vipākaviññāṇaṃ paṭisandhimhi pavattamānā dvedhā kammena vattati. Yathāsakañhi ekassa janakakammaṃ nānākkhaṇikakammapaccayena ceva upanissayapaccayena ca paccayo hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘kusalākusalaṃ kammaṃ vipākassa upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.423). Evaṃ vattamānassa panassa missādīhi bhedehi duvidhādikopi bhedo veditabbo. Thật vậy, mười chín loại thức quả này, khi diễn tiến trong lúc tái sanh, do nghiệp mà vận hành theo hai cách. Thật vậy, đối với mỗi loại, nghiệp sanh của nó là duyên theo cách dị thời nghiệp duyên (nānākkhaṇikakammapaccaya) và y chỉ duyên (upanissayapaccaya). Điều này đã được nói: “Nghiệp thiện và bất thiện là duyên cho quả của nó bằng y chỉ duyên” (Paṭṭh. 1.1.423). Lại nữa, đối với thức đang diễn tiến như vậy, cũng nên hiểu sự phân chia của nó có từ hai loại trở lên, do các sự phân chia như hỗn hợp v.v... Seyyathidaṃ – idañhi paṭisandhivasena ekadhā pavattamānampi rūpena saha missāmissabhedato duvidhaṃ. Kāmarūpārūpabhavabhedato tividhaṃ. Aṇḍajajalābuja-saṃsedaja-opapātikayonivasena catubbidhaṃ. Gativasena pañcavidhaṃ. Viññāṇaṭṭhitivasena sattavidhaṃ. Sattāvāsavasena aṭṭhavidhaṃ hoti. Cụ thể là – Thật vậy, (thức quả) này, dù diễn tiến theo một cách theo phương diện tái sanh, cũng có hai loại do sự phân chia là hỗn hợp (missa) và không hỗn hợp (amissa) với sắc. Có ba loại do sự phân chia cõi Dục, cõi Sắc, và cõi Vô Sắc. Có bốn loại theo cách sanh từ trứng (noãn sanh), từ thai (thai sanh), từ nơi ẩm thấp (thấp sanh), và hóa sanh. Có năm loại theo cách sanh thú. Có bảy loại theo cách thức trú. Có tám loại theo cách chúng sanh trú. 629. Tattha, 629. Trong đó, Missaṃ dvidhā bhāvabhedā, sabhāvaṃ tattha ca dvidhā; Dve vā tayo vā dasakā, omato ādinā saha. (Thức) hỗn hợp có hai loại do sự phân chia về tính (bhāva), trong đó loại có tính (sabhāva) lại có hai loại. Có hai hoặc ba sắc thập pháp, ở mức tối thiểu, cùng với loại ban đầu. Missaṃ dvidhā bhāvabhedāti yaṃ hetaṃ ettha aññatra arūpabhavā rūpamissaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ uppajjati, taṃ rūpabhave itthindriyapurisindriyasaṅkhātena bhāvena vinā uppattito. Kāmabhave aññatra jātipaṇḍakapaṭisandhiyā bhāvena saha uppattito sa-bhāvaṃ, a-bhāvanti duvidhaṃ hoti. Câu “hỗn hợp có hai loại do sự phân chia về tính” có nghĩa là: ở đây, ngoài cõi Vô Sắc, thức tái sanh nào sanh khởi có hỗn hợp với sắc, thức ấy ở cõi Sắc sanh khởi mà không có tính (bhāva) được gọi là nữ căn và nam căn. Ở cõi Dục, ngoài sự tái sanh của người ái nam ái nữ bẩm sinh, nó sanh khởi cùng với tính. Do đó, nó có hai loại: có tính (sa-bhāva) và không có tính (a-bhāva). Sabhāvaṃ [Pg.185] tattha ca dvidhāti tatthāpi ca yaṃ sa-bhāvaṃ, taṃ itthipurisabhāvānaṃ aññatarena saha uppattito duvidhameva hoti. Câu “trong đó loại có tính lại có hai loại” có nghĩa là: trong hai loại đó, loại nào có tính (sa-bhāva), loại đó do sanh khởi cùng với một trong hai tính là nữ tính hoặc nam tính, nên thực sự có hai loại. Dve vā tayo vā dasakā omato ādinā sahāti yaṃ hetamettha ‘‘missaṃ amissa’’nti duke ādibhūtaṃ rūpamissaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ, tena saha vatthukāyadasakavasena dve vā, vatthukāyabhāvadasakavasena tayo vā dasakā omato uppajjanti, natthi ito paraṃ rūpaparihānīti. Taṃ panetaṃ evaṃ omakaparimāṇaṃ uppajjamānaṃ aṇḍajajalābujanāmikāsu dvīsu yonīsu jātiuṇṇāya ekena aṃsunā uddhaṭasappimaṇḍappamāṇaṃ kalalanti laddhasaṅkhaṃ hutvā uppajjati. Tattha yonīnaṃ gativasena sambhavabhedo veditabbo. “Hai hoặc ba thập pháp, ở mức tối thiểu, cùng với cái ban đầu” có nghĩa là: trong cặp đôi “hỗn hợp và không hỗn hợp”, thức tái sanh hỗn hợp với sắc là cái ban đầu, cùng với thức tái sanh ấy, do năng lực của thập pháp vật và thập pháp thân, có hai thập pháp; hoặc do năng lực của thập pháp vật, thập pháp thân, và thập pháp tính, có ba thập pháp sanh khởi ở mức tối thiểu. Dưới mức này, không có sự suy giảm của sắc. Hơn nữa, khối sắc ấy sanh khởi với số lượng tối thiểu như vậy, trong hai loại thai sanh là noãn sanh và thai sanh, có kích thước bằng một giọt bơ sữa được nhấc lên bằng một sợi lông cừu jātiuṇṇā, và được gọi là kalala (giọt trong), rồi sanh khởi. Ở đây, sự khác biệt về sự hiện hữu của các loại thai sanh tùy theo cảnh giới cần được hiểu rõ. 630. Etāsu hi, 630. Trong các loại ấy, thật vậy, Niraye bhummavajjesu, devesu ca na yoniyo; Tisso purimikā honti, catassopi gatittaye. Trong địa ngục và trong các cõi trời, ngoại trừ chư thiên địa cầu, ba loại thai sanh đầu tiên không hiện hữu; trong ba cảnh giới (còn lại), cả bốn loại đều có. Tattha devesu cāti casaddena yathā niraye ca bhummavajjesu ca devesu, evaṃ nijjhāmataṇhikapetesu ca purimikā tisso yoniyo na santīti veditabbā. Opapātikā eva hi te honti. Sese pana tiracchānapettivisayamanussasaṅkhāte gatittaye pubbe vajjitabhummadevesu ca catassopi yoniyo honti. Tattha, Ở đây, trong câu “và trong các cõi trời”, từ “và” (ca) nên được hiểu là: cũng như trong địa ngục và trong các cõi trời ngoại trừ chư thiên địa cầu, ba loại thai sanh đầu tiên không tồn tại, tương tự như vậy, chúng cũng không tồn tại trong loài ngạ quỷ Nijjhamatanhika. Thật vậy, họ chỉ là loài hóa sanh. Còn lại, trong ba cảnh giới được gọi là bàng sanh, ngạ quỷ, và nhân loại, và trong cõi chư thiên địa cầu đã được loại trừ trước đó, cả bốn loại thai sanh đều hiện hữu. Trong số đó, Tiṃsa nava ceva rūpīsu, sattati ukkaṃsatotha rūpāni; Saṃsedupapātayonisu, atha vā avakaṃsato tiṃsa. Nơi các vị Phạm thiên Sắc giới, có ba mươi và chín sắc pháp; rồi trong các loài thấp sanh và hóa sanh, ở mức tối đa có bảy mươi sắc pháp, hoặc ở mức tối thiểu có ba mươi. Rūpībrahmesu tāva opapātikayonikesu cakkhusotavatthudasakānaṃ jīvitanavakassa cāti catunnaṃ kalāpānaṃ vasena tiṃsa ca nava ca paṭisandhiviññāṇena saha rūpāni uppajjanti. Rūpī brahme pana ṭhapetvā aññesu saṃsedajaopapātikayonikesu ukkaṃsato cakkhusotaghānajivhākāyavatthubhāvadasakānaṃ vasena sattati, tāni ca niccaṃ devesu. Tattha vaṇṇo gandho raso ojā catasso cāpi dhātuyo cakkhupasādo jīvitanti ayaṃ dasarūpaparimāṇo rūpapuñjo cakkhudasako nāma. Evaṃ sesā veditabbā[Pg.186]. Avakaṃsato pana jaccandhabadhiraaghānakanapuṃsakassa jivhākāyavatthudasakānaṃ vasena tiṃsa rūpāni uppajjanti. Ukkaṃsāvakaṃsānaṃ pana antare anurūpato vikappo veditabbo. Trước hết, nơi các vị Phạm thiên Sắc giới thuộc loài hóa sanh, do năng lực của bốn loại kalāpa là thập pháp nhãn, thập pháp nhĩ, thập pháp vật và cửu pháp mạng, ba mươi chín sắc pháp sanh khởi cùng với thức tái sanh. Tuy nhiên, ngoại trừ các vị Phạm thiên Sắc giới, trong các loài thấp sanh và hóa sanh khác, ở mức tối đa, do năng lực của thập pháp nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, vật và tính, có bảy mươi sắc pháp, và chúng luôn hiện hữu nơi chư thiên. Trong đó, khối sắc này có số lượng mười sắc pháp—sắc, hương, vị, vật thực, bốn đại, nhãn tịnh và mạng căn—được gọi là thập pháp nhãn. Các loại còn lại nên được hiểu tương tự. Tuy nhiên, ở mức tối thiểu, đối với người sanh ra đã mù, điếc, không có khứu giác, và không có giới tính, do năng lực của thập pháp thiệt, thân và vật, ba mươi sắc pháp sanh khởi. Hơn nữa, sự phân chia giữa mức tối đa và tối thiểu nên được hiểu một cách tương ứng. 631. Evaṃ viditvā puna, 631. Sau khi đã biết như vậy, lại nữa, Khandhārammaṇagatihetu-vedanāpītivitakkavicārehi; Bhedābhedaviseso, cutisandhīnaṃ pariññeyyo. Sự khác biệt và không khác biệt đặc thù giữa tử và tục sinh nên được liễu tri thông qua uẩn, cảnh, thú, nhân, thọ, hỷ, tầm, và tứ. Yā hesā missāmissato duvidhā paṭisandhi, yā cassā atītānantarā cuti, tāsaṃ imehi khandhādīhi bhedābhedaviseso ñātabboti attho. Ý nghĩa là: sự khác biệt và không khác biệt đặc thù giữa sự tái sanh, vốn có hai loại là hỗn hợp và không hỗn hợp, và cái chết ngay trước đó của nó, nên được biết đến thông qua các yếu tố như uẩn, v.v. Kathaṃ? Kadāci hi catukkhandhāya āruppacutiyā anantarā catukkhandhāva ārammaṇatopi abhinnā paṭisandhi hoti. Kadāci amahaggatabahiddhārammaṇāya mahaggataajjhattārammaṇā. Ayaṃ tāva arūpabhūmīsuyeva nayo. Kadāci pana catukkhandhāya arūpacutiyā anantarā pañcakkhandhā kāmāvacarapaṭisandhi. Kadāci pañcakkhandhāya kāmāvacaracutiyā rūpāvacaracutiyā vā anantarā catukkhandhā arūpapaṭisandhi. Evaṃ atītārammaṇāya cutiyā paccuppannārammaṇā paṭisandhi. Ekaccasugaticutiyā ekaccaduggatipaṭisandhi. Ahetukacutiyā sahetukapaṭisandhi. Duhetukacutiyā tihetukapaṭisandhi. Upekkhāsahagatacutiyā somanassasahagatapaṭisandhi. Appītikacutiyā sappītikapaṭisandhi. Avitakkacutiyā savitakkapaṭisandhi. Avicāracutiyā savicārapaṭisandhi. Avitakkāvicāracutiyā savitakkasavicārapaṭisandhīti tassa tassa viparītato ca yathāyogaṃ yojetabbaṃ. Như thế nào? Thật vậy, đôi khi sau cái chết ở cõi Vô sắc với bốn uẩn là một sự tái sanh cũng với bốn uẩn, không khác biệt ngay cả về đối tượng. Đôi khi, (sau cái chết) với đối tượng bên ngoài không phải là đáo đại, (là sự tái sanh) với đối tượng bên trong là đáo đại. Đây là phương pháp chỉ có trong các cõi Vô sắc. Lại nữa, đôi khi sau cái chết ở cõi Vô sắc với bốn uẩn là sự tái sanh ở cõi Dục với năm uẩn. Đôi khi sau cái chết ở cõi Dục hoặc cõi Sắc với năm uẩn là sự tái sanh ở cõi Vô sắc với bốn uẩn. Tương tự, sau cái chết với đối tượng quá khứ là sự tái sanh với đối tượng hiện tại. Sau cái chết ở một thiện thú là sự tái sanh ở một ác thú. Sau cái chết vô nhân là sự tái sanh hữu nhân. Sau cái chết nhị nhân là sự tái sanh tam nhân. Sau cái chết câu hành với xả là sự tái sanh câu hành với hỷ. Sau cái chết không có hỷ là sự tái sanh có hỷ. Sau cái chết không có tầm là sự tái sanh có tầm. Sau cái chết không có tứ là sự tái sanh có tứ. Sau cái chết không có tầm và tứ là sự tái sanh có tầm và tứ. Và ngược lại của mỗi trường hợp này nên được áp dụng một cách thích hợp. 632. 632. Laddhapaccayamiti dhammamattametaṃ bhavantaramupeti; Nāssa tato saṅkanti, na tato hetuṃ vinā hoti. Khi đã có được duyên, chỉ là pháp này đi đến một kiếp sống khác; không có sự chuyển di của nó từ đó, cũng không phải nó sanh khởi mà không có nhân từ đó. Iti hetaṃ laddhapaccayaṃ rūpārūpadhammamattaṃ uppajjamānaṃ bhavantaramupetīti vuccati, na satto, na jīvo. Tassa ca nāpi atītabhavato idha saṅkanti atthi. Nāpi tato hetuṃ vinā idha pātubhāvo. Tayidaṃ pākaṭena manussacutipaṭisandhikkamena pakāsayissāma. Thật vậy, khi đã có được duyên, chỉ là pháp sắc và danh này đang sanh khởi được gọi là đi đến một kiếp sống khác, chứ không phải một chúng sanh, không phải một sinh mạng. Và đối với nó, không có sự chuyển di từ kiếp quá khứ đến đây. Cũng không có sự xuất hiện ở đây mà không có nhân từ đó. Chúng tôi sẽ làm sáng tỏ điều này qua tiến trình rõ ràng của sự chết và tái sanh của con người. Atītabhavasmiṃ [Pg.187] hi sarasena upakkamena vā samāsannamaraṇassa asayhānaṃ sabbaṅgapaccaṅgasandhibandhanacchedakānaṃ māraṇantikavedanāsatthānaṃ sannipātaṃ asahantassa ātape pakkhittaharitatālapaṇṇamiva kamena upasussamāne sarīre niruddhesu cakkhādīsu indriyesu hadayavatthumatte patiṭṭhitesu kāyindriyamanindriyajīvitindriyesu taṅkhaṇāvasesahadayavatthusannissitaṃ viññāṇaṃ garukasamāsevitāsannapubbakatānaṃ aññataraṃ laddhāvasesapaccayasaṅkhārasaṅkhātaṃ kammaṃ, tadupaṭṭhāpitaṃ vā kammanimittagatinimittasaṅkhātaṃ visayaṃ ārabbha pavattati. Tadevaṃ pavattamānaṃ taṇhāvijjānaṃ appahīnattā avijjāpaṭicchāditādīnave tasmiṃ visaye taṇhā nāmeti, sahajātasaṅkhārā khipanti. Taṃ santativasena taṇhāya nāmiyamānaṃ saṅkhārehi khippamānaṃ orimatīrarukkhavinibaddharajjumālambitvā mātikātikkamako viya purimañca nissayaṃ jahati, aparañca kammasamuṭṭhāpitaṃ nissayaṃ assādayamānaṃ vā anassādayamānaṃ vā ārammaṇādīhiyeva paccayehi pavattatīti. Thật vậy, trong kiếp quá khứ, đối với một người gần chết, dù do tự nhiên hay do ngoại duyên, không thể chịu đựng được sự tấn công của những cảm thọ chết người, không thể chịu đựng được, cắt đứt các mối nối của tất cả các chi lớn nhỏ, khi cơ thể dần khô héo như một chiếc lá cọ xanh đặt dưới nắng, khi các căn như mắt... đã diệt, khi thân căn, ý căn và mạng căn chỉ còn tồn tại nơi ý vật, thì thức nương vào ý vật còn lại trong khoảnh khắc đó, lấy một trong các nghiệp như nghiệp cực trọng, nghiệp thường xuyên, nghiệp cận tử, hay nghiệp đã làm làm đối tượng, hoặc lấy nghiệp tướng hay thú tướng do nghiệp ấy tạo ra làm đối tượng, rồi diễn tiến. Khi nó đang diễn tiến như vậy, do tham ái và vô minh chưa được đoạn trừ, trong đối tượng đó, vốn có những khuyết điểm bị vô minh che lấp, tham ái làm cho nó hướng về, và các hành đồng sanh ném nó đi. Thức ấy, do dòng tương tục, được tham ái hướng đến và bị các hành ném đi, giống như người vượt qua con mương bằng cách nắm lấy sợi dây buộc vào cây ở bờ bên này, nó vừa từ bỏ nơi nương tựa trước đây, vừa diễn tiến chỉ bằng các duyên như đối tượng v.v., dù có hay không có được nơi nương tựa khác do nghiệp tạo ra. Ettha ca purimaṃ cavanato cuti. Pacchimaṃ bhavantarādipaṭisandhānato paṭisandhīti vuccati. Tadetaṃ nāpi purimabhavā idhāgataṃ, nāpi tato kammasaṅkhāranativisayādihetuṃ vinā pātubhūtanti veditabbaṃ. Và ở đây, thức trước được gọi là tử (cuti) do sự chết đi (cavanato). Thức sau được gọi là tái sanh (paṭisandhi) do sự nối liền khởi đầu của kiếp sống khác (bhavantarādipaṭisandhānato). Cần phải biết rằng thức này không phải đi từ kiếp trước đến đây, cũng không phải xuất hiện mà không có các nhân duyên từ kiếp trước như nghiệp, các hành, ái dục, đối tượng v.v. 633. 633. Siyuṃ nidassanānettha, paṭighosādikā atha; Santānabandhato natthi, ekatā nāpi nānatā. Ở đây, các ví dụ có thể là tiếng vang v.v.; Hơn nữa, do sự nối tiếp của dòng tương tục, không có sự đồng nhất, cũng không có sự khác biệt. Ettha cetassa viññāṇassa purimabhavato idha anāgamane, atītabhavapariyāpannahetūti ca uppāde paṭighosa-padīpa-muddā-paṭibimbappakārā dhammā nidassanāni siyuṃ. Yathā hi paṭighosa-padīpa-muddā-chāyā saddādihetukā honti aññatra agantvā evamevaṃ idaṃ cittaṃ. Và ở đây, về việc thức này không đi từ kiếp trước đến đây, và về việc nó sanh khởi do các nhân duyên thuộc về kiếp quá khứ, các pháp loại như tiếng vang, ngọn đèn, dấu ấn, và hình ảnh phản chiếu có thể là những ví dụ. Quả vậy, giống như tiếng vang, ngọn đèn, dấu ấn, và bóng ảnh có nhân duyên từ âm thanh v.v. và sanh khởi mà không đi đến từ nơi khác, tâm này cũng như vậy. Ettha ca santānabandhato natthi ekatā nāpi nānatā. Yadi hi santānabandhe sati ekantamekatā bhaveyya, na khīrato dadhi sambhūtaṃ siyā. Athāpi ekantanānatā bhaveyya, na khīrassādhīno dadhi siyā. Esa nayo sabbahetuhetusamuppannesu. Evañca sati sabbalokavohāralopo [Pg.188] siyā, so ca aniṭṭho. Tasmā ettha na ekantamekatā vā nānatā vā upagantabbāti. Và ở đây, do sự nối tiếp của dòng tương tục, không có sự đồng nhất, cũng không có sự khác biệt. Quả vậy, nếu trong dòng tương tục có sự đồng nhất tuyệt đối, thì sữa chua sẽ không thể được tạo ra từ sữa. Và nếu có sự khác biệt tuyệt đối, thì sữa chua sẽ không phụ thuộc vào sữa. Phương pháp này (áp dụng) cho tất cả những gì sanh khởi từ nhân và quả của nhân. Và nếu như vậy, sẽ có sự hủy hoại tất cả các quy ước của thế gian, và điều đó là không mong muốn. Do đó, ở đây không nên chấp nhận sự đồng nhất tuyệt đối hay sự khác biệt tuyệt đối. 634. Etthāha – nanu evaṃ asaṅkantipātubhāve sati ye imasmiṃ manussattabhāve khandhā, tesaṃ niruddhattā, phalapaccayassa ca kammassa tattha agamanato aññassa aññato ca taṃ phalaṃ siyā, upabhuñjake ca asati kassa taṃ phalaṃ siyā, tasmā na sundaramidaṃ vidhānanti. Tatridaṃ vuccati – 634. Ở đây, có người nói: 'Chẳng phải nếu có sự xuất hiện mà không chuyển di như vậy, thì vì các uẩn trong kiếp người này đã diệt, và vì nghiệp là nhân của quả không đi đến đó (kiếp sau), quả ấy sẽ thuộc về một người khác và do một nguyên nhân khác sao? Và khi không có người hưởng thụ, quả ấy sẽ thuộc về ai? Do đó, cách giải thích này không tốt.' Về điều đó, câu trả lời được đưa ra như sau – Santāne yaṃ phalaṃ etaṃ, nāññassa na ca aññato; Bījānaṃ abhisaṅkhāro, etassatthassa sādhako. Quả nào (sanh khởi) trong một dòng tương tục, quả ấy không thuộc về người khác, cũng không do nguyên nhân khác; Sự vun trồng các hạt giống là bằng chứng cho ý nghĩa này. Ekasantānasmiṃ hi phalaṃ uppajjamānaṃ tattha ekantaekattanānattānaṃ paṭisiddhattā aññassāti vā aññatoti vā na hoti. Etassa ca panatthassa bījānaṃ abhisaṅkhāro sādhako. Ambabījādīnaṃ hi abhisaṅkhāresu katesu tassa bījassa santāne laddhapaccayo kālantare phalaviseso uppajjamāno na aññabījānaṃ, nāpi aññābhisaṅkhārapaccayā uppajjati, na ca tāni bījāni, te abhisaṅkhārā vā phalaṭṭhānaṃ pāpuṇanti, evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. Vijjāsipposadhādīhi cāpi bālasarīre upayuttehi kālantare vuḍḍhasarīrādīsu phaladehi ayamattho veditabbo. Quả vậy, khi một quả sanh khởi trong một dòng tương tục, vì sự đồng nhất và khác biệt tuyệt đối đã bị bác bỏ ở đó, nó không phải là 'của người khác' hay 'từ nguyên nhân khác'. Và sự vun trồng các hạt giống là bằng chứng cho ý nghĩa này. Quả vậy, khi các hạt giống như hạt xoài v.v. được vun trồng, một loại quả đặc biệt, khi đã có đủ duyên, sanh khởi vào một thời điểm khác trong dòng tương tục của hạt giống đó, nó không phải là quả của các hạt giống khác, cũng không sanh khởi do duyên vun trồng các hạt giống khác, và cả những hạt giống đó lẫn sự vun trồng đó cũng không đi đến nơi có quả. Cần phải hiểu sự thành tựu này là như vậy. Ý nghĩa này cũng cần được hiểu thông qua tri thức, kỹ năng, thuốc men v.v. được áp dụng vào cơ thể của một đứa trẻ và cho quả vào một thời điểm khác trong cơ thể của người lớn v.v. Yampi vuttaṃ ‘‘upabhuñjake ca asati kassa taṃ phalaṃ siyā’’ti, tattha, Và về điều đã được nói: 'Khi không có người hưởng thụ, quả ấy sẽ thuộc về ai?', về điều đó, Phalassuppattiyā eva, siddhā bhuñjakasammuti; Phaluppādena rukkhassa, yathā phalati sammuti. Chỉ do sự sanh khởi của quả, quy ước về 'người hưởng thụ' được thành lập; Giống như do sự ra quả của cây, có quy ước rằng 'cây ra quả'. Yathā hi rukkhasaṅkhātānaṃ dhammānaṃ ekadesabhūtassa rukkhaphalassa uppattiyā eva rukkho phalatīti vā phalitoti vā vuccati, tathā devamanussasaṅkhātānaṃ khandhānaṃ ekadesabhūtassa upabhogasaṅkhātassa sukhadukkhaphalassa uppādeneva devo, manusso vā upabhuñjatīti vā, sukhito, dukkhitoti vā vuccati. Tasmā na ettha aññena upabhuñjakena nāma koci attho atthīti. Quả vậy, giống như chỉ do sự sanh khởi của quả cây, vốn là một phần của các pháp được gọi là cây, mà người ta nói rằng 'cây ra quả' hay 'cây đã có quả'; cũng vậy, chỉ do sự sanh khởi của quả khổ và lạc, được gọi là sự hưởng thụ, vốn là một phần của các uẩn được gọi là trời và người, mà người ta nói rằng 'trời' hay 'người' đang hưởng thụ, hoặc 'đang có hạnh phúc', 'đang có đau khổ'. Do đó, ở đây không có lợi ích gì với một thứ gọi là 'người hưởng thụ' khác (với các uẩn). 635. Yopi [Pg.189] vadeyya ‘‘evaṃ santepi ete saṅkhārā vijjamānā vā phalassa paccayā siyuṃ, avijjamānā vā, yadi ca vijjamānā pavattikkhaṇeyeva nesaṃ vipākena bhavitabbaṃ, atha avijjamānā pavattito pubbe pacchā ca niccaṃ phalāvahā siyu’’nti, so evaṃ vattabbo – 635. Và nếu có người nói: 'Dù vậy, các hành này là duyên cho quả của chúng khi chúng đang hiện hữu hay khi chúng không hiện hữu? Nếu chúng hiện hữu, thì quả của chúng phải xảy ra ngay trong khoảnh khắc chúng tồn tại. Còn nếu chúng không hiện hữu, thì chúng sẽ luôn luôn mang lại quả, cả trước và sau khi chúng xảy ra.' Người đó nên được trả lời như sau – Katattā paccayā ete, na ca niccaṃ phalāvahā; Pāṭibhogādikaṃ tattha, veditabbaṃ nidassanaṃ. Do đã được thực hiện, chúng là duyên, và chúng không luôn luôn mang lại quả; Ở đây, ví dụ về sự bảo lãnh v.v. cần được biết. Katattāyeva hi saṅkhārā attano phalassa paccayā honti, na vijjamānattā, avijjamānattā vā. Yathāha – ‘‘kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hotī’’tiādi (dha. sa. 431). Yathārahassa ca attano phalassa paccayā hutvā na puna phalāvahā honti vipākattā. Etassa catthassa vibhāvane idaṃ pāṭibhogādikaṃ nidassanaṃ veditabbaṃ. Yathā hi loke yo kassaci atthassa niyyātanatthaṃ pāṭibhogo hoti, bhaṇḍaṃ vā kiṇāti, iṇaṃ vā gaṇhāti, tassa taṃ kiriyākaraṇamattameva tadatthaniyyātanādimhi paccayo hoti, na kiriyāya vijjamānattaṃ, avijjamānattaṃ vā, na ca tadatthaniyyātanādito parampi dhārakova hoti. Kasmā? Niyyātanādīnaṃ katattā. Evaṃ katattāva saṅkhārāpi attano phalassa paccayā honti, na ca yathārahaṃ phaladānato parampi phalāvahā hontīti. Ettāvatā missāmissavasena dvedhāpi vattamānassa paṭisandhiviññāṇassa saṅkhārapaccayā pavatti dīpitā hoti. Quả vậy, chỉ do đã được thực hiện mà các hành là duyên cho quả của chúng, chứ không phải do sự hiện hữu hay không hiện hữu của chúng. Như có lời dạy: 'Do nghiệp thiện thuộc Dục giới đã được làm, đã được tích lũy, mà quả là nhãn thức sanh khởi' v.v. Và sau khi đã là duyên cho quả tương ứng của chúng, chúng không mang lại quả nữa, vì quả đã chín muồi. Để làm rõ ý nghĩa này, ví dụ về sự bảo lãnh v.v. cần được biết. Quả vậy, trong thế gian, khi một người đứng ra bảo lãnh để trả lại một món tài sản nào đó cho ai đó, hoặc mua hàng hóa, hoặc vay nợ, thì chính hành động đó là duyên cho việc trả lại tài sản đó v.v., chứ không phải sự hiện hữu hay không hiện hữu của hành động. Và sau khi đã trả lại tài sản đó v.v., người ấy không còn là người mang nợ nữa. Tại sao? Vì việc trả lại v.v. đã được thực hiện. Tương tự như vậy, chỉ do đã được thực hiện mà các hành là duyên cho quả của chúng, và sau khi đã cho quả tương ứng, chúng không còn mang lại quả nữa. Bằng chừng ấy, sự diễn tiến của thức tái sanh, vốn diễn ra theo hai cách là hỗn hợp và không hỗn hợp, do duyên là các hành, đã được trình bày. 636. Idāni sabbesveva tesu bāttiṃsavipākaviññāṇesu sammohavighātatthaṃ, 636. Bây giờ, để xua tan sự hoang mang đối với tất cả ba mươi hai loại thức quả đó, Paṭisandhipavattīnaṃ, vasenete bhavādisu; Vijānitabbā saṅkhārā, yathā yesañca paccayā. Các hành này cần được biết, chúng là duyên cho những (thức) nào và là duyên theo cách nào, tùy theo sự tái sanh và sự diễn tiến trong các cõi sống v.v. Tattha tayo bhavā, catasso yoniyo, pañca gatiyo, satta viññāṇaṭṭhitiyo, nava sattāvāsāti ete bhavādayo nāma. Etesu bhavādīsu paṭisandhiyaṃ pavatte ca ete yesaṃ vipākaviññāṇānaṃ paccayā, yathā ca paccayā honti, tathā vijānitabbāti attho. Ở đây, ba cõi, bốn loài sanh, năm đường thú, bảy thức trú, chín chúng sanh trú – những điều này được gọi là 'các cõi sống v.v.'. Ý nghĩa là: cần phải biết các hành này là duyên cho những thức quả nào, và chúng là duyên theo cách nào, trong các cõi sống v.v. này, trong lúc tái sanh và trong lúc diễn tiến. Tattha [Pg.190] puññābhisaṅkhāre tāva kāmāvacaraaṭṭhacetanābhedo puññābhisaṅkhāro avisesena kāmabhave sugatiyaṃ navannaṃ vipākaviññāṇānaṃ paṭisandhiyaṃ nānakkhaṇikakammapaccayena ceva upanissayapaccayena cāti dvedhā paccayo. Rūpāvacarapañcakusalacetanābhedo puññābhisaṅkhāro rūpabhave paṭisandhiyaṃ eva pañcannaṃ. Trong các hành ấy, trước tiên về phước hành, phước hành có sự phân chia là tám tư thiện cõi Dục, một cách không phân biệt, trong cõi Dục ở thiện thú, là duyên cho chín thức dị thục trong lúc tục sinh theo hai cách: bằng dị thời nghiệp duyên và bằng cận y duyên. Phước hành có sự phân chia là năm tư thiện cõi Sắc, trong cõi Sắc, là duyên cho năm (thức dị thục) chỉ trong lúc tục sinh. Vuttappabhedakāmāvacaro pana kāmabhave sugatiyaṃ upekkhāsahagatāhetumanoviññāṇadhātuvajjānaṃ sattannaṃ parittavipākaviññāṇānaṃ vuttanayeneva dvedhā paccayo pavatte, no paṭisandhiyaṃ. Sveva rūpabhave pañcannaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte, no paṭisandhiyaṃ. Kāmabhave pana duggatiyaṃ aṭṭhannampi parittavipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte, no paṭisandhiyaṃ. Tattha niraye mahāmoggallānattherassa narakacārikādīsu iṭṭhārammaṇasamāyoge so paccayo hoti, tiracchānesu pana petamahiddhikesu ca iṭṭhārammaṇaṃ labbhatiyeva. Lại nữa, phước hành cõi Dục có sự phân chia đã được nói, trong cõi Dục ở thiện thú, là duyên theo hai cách đã được nói đối với bảy thức dị thục hạ liệt, ngoại trừ ý thức giới vô nhân câu hành xả, trong thời bình nhật, không phải trong lúc tục sinh. Chính hành ấy, trong cõi Sắc, cũng là duyên như vậy đối với năm thức dị thục trong thời bình nhật, không phải trong lúc tục sinh. Lại nữa, trong cõi Dục ở ác thú, cũng là duyên như vậy đối với cả tám thức dị thục hạ liệt trong thời bình nhật, không phải trong lúc tục sinh. Trong đó, ở địa ngục, trong lúc Trưởng lão Đại Mục-kiền-liên đi kinh hành ở địa ngục v.v., khi có sự gặp gỡ đối tượng khả ái, hành ấy là duyên. Lại nữa, ở loài bàng sanh và loài ngạ quỷ có đại thần lực, đối tượng khả ái chắc chắn có được. Sveva kāmabhave sugatiyaṃ soḷasannampi kusalavipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte ca paṭisandhiyañca. Avisesena pana puññābhisaṅkhāro rūpabhave dasannaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte ca paṭisandhiyañca. Chính hành ấy, trong cõi Dục ở thiện thú, cũng là duyên như vậy đối với cả mười sáu thức dị thục thiện cả trong thời bình nhật và trong lúc tục sinh. Lại nữa, một cách không phân biệt, phước hành trong cõi Sắc cũng là duyên như vậy đối với mười thức dị thục cả trong thời bình nhật và trong lúc tục sinh. Dvādasākusalacetanābhedo apuññābhisaṅkhāro kāmabhave duggatiyaṃ ekassa viññāṇassa tatheva paccayo paṭisandhiyaṃ, no pavatte. Channaṃ pavatte, no paṭisandhiyaṃ. Sattannampi akusalavipākaviññāṇānaṃ pavatte ca paṭisandhiyañca. Phi phước hành có sự phân chia là mười hai tư bất thiện, trong cõi Dục ở ác thú, cũng là duyên như vậy đối với một thức trong lúc tục sinh, không phải trong thời bình nhật. Đối với sáu thức, là duyên trong thời bình nhật, không phải trong lúc tục sinh. Đối với cả bảy thức dị thục bất thiện, là duyên cả trong thời bình nhật và trong lúc tục sinh. Kāmabhave pana sugatiyaṃ tesaṃyeva sattannaṃ tatheva paccayo pavatte, no paṭisandhiyaṃ. Rūpabhave catunnaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte, no paṭisandhiyaṃ. So ca kho kāmāvacare aniṭṭharūpadassanasaddasavanavasena, brahmaloke pana aniṭṭharūpādayo nāma natthi. Tathā kāmāvacaradevalokepi. Lại nữa, trong cõi Dục ở thiện thú, cũng là duyên như vậy đối với chính bảy thức ấy trong thời bình nhật, không phải trong lúc tục sinh. Trong cõi Sắc, cũng là duyên như vậy đối với bốn thức dị thục trong thời bình nhật, không phải trong lúc tục sinh. Và hành ấy (là duyên) trong cõi Dục do năng lực của việc thấy sắc không khả ái và nghe tiếng không khả ái. Lại nữa, trong cõi Phạm thiên, không có cái gọi là sắc không khả ái v.v. Cũng vậy, trong cõi trời Dục giới. Āneñjābhisaṅkhāro arūpabhave catunnaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte ca paṭisandhiyañca. Bất động hành, trong cõi Vô sắc, cũng là duyên như vậy đối với bốn thức dị thục cả trong thời bình nhật và trong lúc tục sinh. Evaṃ [Pg.191] tāva bhavesu paṭisandhipavattīnaṃ vasena ete saṅkhārā yesaṃ paccayā, yathā ca paccayā honti, tathā vijānitabbā. Eteneva nayena yoniādīsupi veditabbā. Như vậy, trước tiên, cần phải biết rằng trong các cõi, do năng lực của tục sinh và bình nhật, các hành này là duyên cho những (thức dị thục) nào, và là duyên theo cách nào. Cũng theo phương pháp này, cần phải biết (điều ấy) trong các thai sanh v.v. 637. Tatridaṃ ādito paṭṭhāya mukhamattapakāsanaṃ – imesu hi saṅkhāresu yasmā puññābhisaṅkhāro tāva dvīsu bhavesu paṭisandhiṃ datvā sabbamattano vipākaṃ janeti. Tathā aṇḍajādīsu catūsu yonīsu, devamanussasaṅkhātāsu dvīsu gatīsu, nānattakāyanānattasaññīnānattakāyaekattasaññī-ekattakāyanānattasaññī-ekattakāyaekattasaññīsaṅkhātāsu catūsu viññāṇaṭṭhitīsu. Asaññasattāvāse panesa rūpamattamevābhisaṅkharotīti catūsuyeva sattāvāsesu ca paṭisandhiṃ datvā sabbamattano vipākaṃ janeti. Tasmā esa etesu dvīsu bhavesu, catūsu yonīsu, dvīsu gatīsu, catūsu viññāṇaṭṭhitīsu, catūsu sattāvāsesu ca ekavīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ vuttanayeneva paccayo hoti yathāsambhavaṃ paṭisandhiyaṃ pavatte ca. 637. Trong đó, đây là sự trình bày sơ lược bắt đầu từ đầu: Vì rằng trong các hành này, trước tiên phước hành, sau khi cho quả tục sinh trong hai cõi, làm phát sanh tất cả quả dị thục của mình. Tương tự, trong bốn thai sanh (noãn sanh v.v.), trong hai thú được gọi là chư thiên và nhân loại, trong bốn thức trú được gọi là thân dị biệt tưởng dị biệt, thân dị biệt tưởng đồng nhất, thân đồng nhất tưởng dị biệt, và thân đồng nhất tưởng đồng nhất. Lại nữa, trong trú xứ của chúng sanh vô tưởng, vì hành này chỉ tạo tác sắc mà thôi, nên sau khi cho quả tục sinh trong chỉ bốn trú xứ của chúng sanh, nó làm phát sanh tất cả quả dị thục của mình. Do đó, hành này, trong hai cõi, bốn thai sanh, hai thú, bốn thức trú, và bốn trú xứ của chúng sanh này, là duyên đối với hai mươi mốt thức dị thục theo phương pháp đã nói, tùy theo khả năng, cả trong lúc tục sinh và trong thời bình nhật. Apuññābhisaṅkhāro pana yasmā ekasmiṃyeva kāmabhave catūsu yonīsu, avasesāsu tīsu gatīsu, nānattakāyaekattasaññīsaṅkhātāya ekissā viññāṇaṭṭhitiyā, tādiseyeva ca ekasmiṃ sattāvāse paṭisandhivasena vipaccati, tasmā esa ekasmiṃ bhave, catūsu yonīsu, tīsu gatīsu, ekissā viññāṇaṭṭhitiyā, ekamhi ca sattāvāse sattannaṃ vipākaviññāṇānaṃ vuttanayeneva paccayo paṭisandhiyaṃ pavatte ca. Lại nữa, phi phước hành, vì nó cho quả do năng lực tục sinh chỉ trong một cõi Dục, trong bốn thai sanh, trong ba thú còn lại, trong một thức trú được gọi là thân dị biệt tưởng đồng nhất, và trong một trú xứ của chúng sanh cũng có tính chất như vậy, do đó, hành này, trong một cõi, bốn thai sanh, ba thú, một thức trú, và một trú xứ của chúng sanh, là duyên đối với bảy thức dị thục theo phương pháp đã nói, cả trong lúc tục sinh và trong thời bình nhật. Āneñjābhisaṅkhāro pana yasmā ekasmiṃyeva arūpabhave, ekissā opapātikayoniyā, ekissā devagatiyā, ākāsānañcāyatanādikāsu tīsu viññāṇaṭṭhitīsu, ākāsānañcāyatanādikesu ca catūsu sattāvāsesu paṭisandhivasena vipaccati, tasmā esa ekasmiṃ bhave, ekissā yoniyā, ekissā gatiyā, tīsu viññāṇaṭṭhitīsu, catūsu sattāvāsesu catunnaṃ viññāṇānaṃ vuttanayeneva paccayo hoti paṭisandhiyaṃ pavatte cāti. Evaṃ, Lại nữa, bất động hành, vì nó cho quả do năng lực tục sinh chỉ trong một cõi Vô sắc, trong một loại hóa sanh, trong một thiên thú, trong ba thức trú bắt đầu từ Không vô biên xứ, và trong bốn trú xứ của chúng sanh bắt đầu từ Không vô biên xứ, do đó, hành này, trong một cõi, một thai sanh, một thú, ba thức trú, và bốn trú xứ của chúng sanh, là duyên đối với bốn thức theo phương pháp đã nói, cả trong lúc tục sinh và trong thời bình nhật. Như vậy, Paṭisandhipavattīnaṃ[Pg.192], vasenete bhavādisu; Vijānitabbā saṅkhārā, yathā yesañca paccayāti. Cần phải biết các hành này, do năng lực của tục sinh và bình nhật trong các cõi v.v., là duyên cho những gì và theo cách nào. Ayaṃ ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti padasmiṃ vitthārakathā. Đây là lời giảng rộng về câu 'hành duyên thức'. Viññāṇapaccayānāmarūpapadavitthārakathā Lời giảng rộng về câu 'thức duyên danh sắc'. 638. Viññāṇapaccayā nāmarūpapade – 638. Trong câu 'thức duyên danh sắc' – Vibhāgā nāmarūpānaṃ, bhavādīsu pavattito; Saṅgahā paccayanayā, viññātabbo vinicchayo. Sự quyết trạch cần được biết từ sự phân loại danh sắc, từ sự diễn tiến trong các cõi v.v., từ sự tổng hợp, và từ phương pháp duyên. Vibhāgā nāmarūpānanti ettha hi nāmanti ārammaṇābhimukhaṃ namanato vedanādayo tayo khandhā, rūpanti cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ. Tesaṃ vibhāgo khandhaniddese vuttoyevāti. Evaṃ tāvettha vibhāgā nāmarūpānaṃ viññātabbo vinicchayo. Ở đây, trong câu 'từ sự phân loại danh sắc', vì rằng 'danh' là ba uẩn bắt đầu bằng thọ uẩn, do chúng hướng về đối tượng; 'sắc' là bốn đại chủng và sắc y sinh từ bốn đại chủng. Sự phân loại chúng đã được nói trong phần giảng về uẩn. Như vậy, trước tiên ở đây, sự quyết trạch cần được biết từ sự phân loại danh sắc. Bhavādīsu pavattitoti ettha ca nāmaṃ ekaṃ sattāvāsaṃ ṭhapetvā sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisesasattāvāsesu pavattati, rūpaṃ dvīsu bhavesu, catūsu yonīsu, pañcasu gatīsu, purimāsu catūsu viññāṇaṭṭhitīsu, pañcasu sattāvāsesu pavattati. Và ở đây, trong sự diễn tiến ở các cõi v.v..., danh, ngoại trừ một chúng sanh trú, diễn tiến trong tất cả các cõi, các thai sanh, các sanh thú, các thức trú, và các chúng sanh trú còn lại; sắc thì diễn tiến trong hai cõi, trong bốn thai sanh, trong năm sanh thú, trong bốn thức trú đầu tiên, và trong năm chúng sanh trú. Evaṃ pavattamāne ca etasmiṃ nāmarūpe yasmā abhāvakagabbhaseyyakānaṃ aṇḍajānañca paṭisandhikkhaṇe vatthukāyadasakavasena rūpato dvesantatisīsāni, tayo ca arūpino khandhā pātubhavanti, tasmā tesaṃ vitthārena rūparūpato vīsati dhammā, tayo ca arūpino khandhāti ete tevīsati dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbā. Aggahitaggahaṇena pana ekasantatisīsato nava rūpadhamme apanetvā cuddasa. Sabhāvakānaṃ bhāvadasakaṃ pakkhipitvā tettiṃsa, tesampi aggahitaggahaṇena santatisīsadvayato aṭṭhārasa rūpadhamme apanetvā pannarasa. Và khi danh-sắc này đang diễn tiến như vậy, bởi vì đối với các chúng sanh thai sanh và noãn sanh không có tính căn, trong sát-na tái sanh, do năng lực của thập pháp sắc vật và thập pháp sắc thân, từ phương diện sắc có hai đầu mối dòng tương tục và ba uẩn vô sắc xuất hiện, do đó, đối với chúng, một cách chi tiết, từ sắc pháp có hai mươi pháp và ba uẩn vô sắc, hai mươi ba pháp này nên được biết là 'danh-sắc do duyên thức'. Còn theo phương pháp chỉ tính cái chưa được tính, từ một đầu mối dòng tương tục, sau khi loại bỏ chín sắc pháp, còn lại mười bốn. Đối với chúng sanh có tính căn, thêm vào thập pháp sắc tính, có ba mươi ba pháp. Đối với chúng này cũng vậy, theo phương pháp chỉ tính cái chưa được tính, từ hai đầu mối dòng tương tục, sau khi loại bỏ mười tám sắc pháp, còn lại mười lăm. Yasmā ca opapātikasattesu brahmakāyikādīnaṃ paṭisandhikkhaṇe cakkhusotavatthudasakānaṃ, jīvitindriyanavakassa ca vasena rūpato cattāri santatisīsāni, tayo ca arūpino khandhā pātubhavanti, tasmā tesaṃ vitthārena rūparūpato ekūnacattālīsa dhammā, tayo ca arūpino khandhāti [Pg.193] ete bācattālīsa dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbā. Aggahitaggahaṇena pana santatisīsattayato sattavīsati dhamme apanetvā pannarasa. Và bởi vì trong các chúng sanh hóa sanh, đối với chúng Phạm thiên v.v..., trong sát-na tái sanh, do năng lực của các thập pháp sắc nhãn, nhĩ, vật và cửu pháp sắc mạng quyền, từ phương diện sắc có bốn đầu mối dòng tương tục và ba uẩn vô sắc xuất hiện, do đó, đối với chúng, một cách chi tiết, từ sắc pháp có ba mươi chín pháp và ba uẩn vô sắc, bốn mươi hai pháp này nên được biết là 'danh-sắc do duyên thức'. Còn theo phương pháp chỉ tính cái chưa được tính, từ ba đầu mối dòng tương tục, sau khi loại bỏ hai mươi bảy pháp, còn lại mười lăm. Kāmabhave pana yasmā sesaopapātikānaṃ, saṃsedajānaṃ vā sabhāvakaparipuṇṇāyatanānaṃ paṭisandhikkhaṇe rūpato satta santatisīsāni, tayo ca arūpino khandhā pātubhavanti, tasmā tesaṃ vitthārena rūparūpato sattati dhammā, tayo ca arūpino khandhāti ete tesattati dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbā. Aggahitaggahaṇena pana rūpasantatisīsachakkato catupaññāsa dhamme apanetvā ekūnavīsati. Esa ukkaṃso. Avakaṃsena pana taṃtaṃrūpasantatisīsavikalānaṃ tassa tassa vasena hāpetvā hāpetvā saṅkhepato vitthārato ca paṭisandhiyaṃ viññāṇapaccayā nāmarūpasaṅkhā veditabbā. Còn trong cõi Dục, bởi vì đối với các chúng sanh hóa sanh còn lại hoặc các chúng sanh thấp sanh có tính căn và đầy đủ các xứ, trong sát-na tái sanh, từ phương diện sắc có bảy đầu mối dòng tương tục và ba uẩn vô sắc xuất hiện, do đó, đối với chúng, một cách chi tiết, từ sắc pháp có bảy mươi pháp và ba uẩn vô sắc, bảy mươi ba pháp này nên được biết là 'danh-sắc do duyên thức'. Còn theo phương pháp chỉ tính cái chưa được tính, từ sáu đầu mối dòng tương tục của sắc, sau khi loại bỏ năm mươi bốn pháp, còn lại mười chín. Đây là mức tối đa. Còn theo mức tối thiểu, đối với các chúng sanh có các đầu mối dòng tương tục của sắc bị khiếm khuyết, tùy theo sự khiếm khuyết đó mà giảm trừ dần, và số lượng danh-sắc do duyên thức trong lúc tái sanh nên được biết một cách tóm tắt và chi tiết. Arūpīnaṃ pana tayova arūpino khandhā. Asaññīnaṃ rūpato jīvitindriyanavakamevāti. Esa tāva paṭisandhiyaṃ nayo. Còn đối với chúng sanh Vô sắc, chỉ có ba uẩn vô sắc. Đối với chúng sanh Vô tưởng, từ phương diện sắc, chỉ có cửu pháp sắc mạng quyền. Đây là phương pháp trong lúc tái sanh. Pavatte pana sabbattha rūpappavattidese paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe paṭisandhicittena saha pavattaututo utusamuṭṭhānaṃ suddhaṭṭhakaṃ pātubhavati. Paṭisandhicittaṃ pana rūpaṃ na samuṭṭhāpeti. Tañhi yathā papāte patitapuriso parassa paccayo hotuṃ na sakkoti, evaṃ vatthudubbalatāya dubbalattā rūpaṃ samuṭṭhāpetuṃ na sakkoti. Paṭisandhicittato pana uddhaṃ paṭhamabhavaṅgato pabhuti cittasamuṭṭhānaṃ suddhaṭṭhakaṃ, saddapātubhāvakāle paṭisandhikkhaṇato uddhaṃ pavattaututo ceva cittato ca saddanavakaṃ, ye pana kabaḷīkārāhārūpajīvino gabbhaseyyakasattā, tesaṃ, Còn trong giai đoạn diễn tiến, ở khắp mọi nơi sắc diễn tiến, trong sát-na trụ của tâm tái sanh, bát pháp sắc thuần túy do thời tiết sanh khởi từ thời tiết diễn tiến cùng với tâm tái sanh, xuất hiện. Nhưng tâm tái sanh không làm sanh khởi sắc. Thật vậy, cũng như người bị rơi xuống vực thẳm không thể là duyên trợ giúp cho người khác, cũng vậy, do vật nương yếu ớt nên tự thân (tâm) cũng yếu ớt, không thể làm sanh khởi sắc. Còn sau tâm tái sanh, kể từ tâm hữu phần đầu tiên, bát pháp sắc thuần túy do tâm sanh khởi; vào lúc âm thanh xuất hiện, sau sát-na tái sanh, cửu pháp sắc âm thanh sanh khởi từ thời tiết và từ tâm đang diễn tiến. Còn đối với những chúng sanh thai sanh sống bằng đoàn thực, ‘‘Yañcassa bhuñjati mātā, annaṃ pānañca bhojanaṃ; Tena so tattha yāpeti, mātukucchigato naro’’ti. – ‘Người mẹ ăn vật thực nào, là cơm và thức uống; Nhờ đó, người con trong bụng mẹ được duy trì sự sống ở nơi ấy.’ Vacanato mātarā ajjhoharitāhārena anugate sarīre, opapātikānaṃ sabbapaṭhamaṃ attano mukhagataṃ kheḷaṃ ajjhoharaṇakāle āhārasamuṭṭhānaṃ suddhaṭṭhakanti idaṃ āhārasamuṭṭhānassa suddhaṭṭhakassa, utucittasamuṭṭhānānañca ukkaṃsato dvinnaṃ navakānaṃ vasena chabbīsatividhaṃ, pubbe ekekacittakkhaṇe [Pg.194] tikkhattuṃ uppajjamānaṃ vuttaṃ kammasamuṭṭhānañca sattatividhanti channavutividhaṃ rūpaṃ, tayo ca arūpino khandhāti samāsato navanavuti dhammā. Yasmā vā saddo aniyato kadācideva pātubhāvato, tasmā duvidhampi taṃ apanetvā ime sattanavuti dhammā yathāsambhavaṃ sabbasattānaṃ viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbaṃ. Tesaṃ hi suttānampi pamattānampi khādantānampi pivantānampi divā ca rattiñca ete viññāṇapaccayā pavattanti. Tañca nesaṃ viññāṇapaccayabhāvaṃ parato vaṇṇayissāma. Do lời dạy này, trong thân thể được thấm nhuần bởi vật thực do người mẹ ăn vào, (bát pháp sắc thuần túy do vật thực sanh khởi). Đối với chúng sanh hóa sanh, vào lúc nuốt nước bọt trong miệng lần đầu tiên, bát pháp sắc thuần túy do vật thực sanh khởi. Như vậy, bát pháp sắc thuần túy này của phần vật thực sanh, và theo năng lực của hai cửu pháp sắc ở mức tối đa của phần thời tiết sanh và tâm sanh, có hai mươi sáu loại. Và sắc do nghiệp sanh được nói ở trước là sanh khởi ba lần trong mỗi sát-na tâm, có bảy mươi loại. Như vậy có chín mươi sáu loại sắc, và ba uẩn vô sắc, tóm lại là chín mươi chín pháp. Hoặc bởi vì âm thanh là không nhất định, chỉ thỉnh thoảng mới xuất hiện, do đó, sau khi loại bỏ cả hai loại âm thanh ấy, chín mươi bảy pháp này, tùy theo khả năng, nên được biết là 'danh-sắc do duyên thức' của tất cả chúng sanh. Thật vậy, đối với chúng, dù đang ngủ, dù đãng trí, dù đang ăn, dù đang uống, cả ngày lẫn đêm, những pháp này diễn tiến do duyên thức. Và chúng ta sẽ giải thích về trạng thái do duyên thức của chúng ở phần sau. Yampanetamettha kammajarūpaṃ, taṃ bhavayonigatiṭhitisattāvāsesu sabbapaṭhamaṃ patiṭṭhahantampi tisamuṭṭhānikarūpena anupatthaddhaṃ na sakkoti saṇṭhātuṃ, nāpi tisamuṭṭhānikaṃ tena anupatthaddhaṃ. Atha kho vātabbhāhatāpi catuddisā vavatthāpitā naḷakalāpiyo viya, ūmivegabbhāhatāpi mahāsamudde katthaci laddhapatiṭṭhā bhinnavāhanikā viya ca aññamaññupatthaddhānevetāni apatamānāni saṇṭhahitvā ekampi vassaṃ dvepi vassāni…pe… vassasatampi yāva tesaṃ sattānaṃ āyukkhayo vā puññakkhayo vā, tāva pavattantīti. Evaṃ bhavādīsu pavattitopettha viññātabbo vinicchayo. Và sắc do nghiệp sanh ở đây, mặc dù được thiết lập trước tiên trong các cõi, thai sanh, sanh thú, thức trú, và chúng sanh trú, nhưng nếu không được sắc do ba nhân sanh hỗ trợ thì không thể tồn tại lâu dài; sắc do ba nhân sanh cũng không thể tồn tại nếu không được sắc do nghiệp sanh ấy hỗ trợ. Mà trái lại, chúng chỉ tồn tại do hỗ trợ lẫn nhau, không bị sụp đổ, giống như những bó sậy được dựng ở bốn phương, dù bị gió thổi vẫn đứng vững, và giống như những chiếc thuyền bè vỡ trên đại dương, dù bị sóng lớn đánh dập, nhưng đã tìm được điểm tựa ở đâu đó và kết lại với nhau. Chúng tồn tại trong một năm, hai năm... một trăm năm, cho đến khi tuổi thọ hoặc nghiệp phước của chúng sanh ấy cạn kiệt, thì chúng vẫn diễn tiến. Như vậy, sự quyết đoán ở đây cũng nên được hiểu qua sự diễn tiến trong các cõi v.v... 639. Saṅgahāti ettha ca yaṃ āruppe pavattipaṭisandhīsu, pañcavokārabhave ca pavattiyaṃ viññāṇapaccayā nāmameva, yañca asaññesu sabbattha, pañcavokārabhave ca pavattiyaṃ viññāṇapaccayā rūpameva, yañca pañcavokārabhave sabbattha viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, taṃ sabbaṃ nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpanti evaṃ ekadesasarūpekasesanayena saṅgahetvā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbaṃ. 639. Và ở đây, trong câu 'do tổng hợp', nên hiểu rằng: Bất cứ danh nào chỉ sanh khởi do duyên thức trong các giai đoạn tục sinh và kiếp sống ở cõi vô sắc, và trong giai đoạn kiếp sống ở cõi ngũ uẩn; và bất cứ sắc nào chỉ sanh khởi do duyên thức ở khắp mọi nơi trong cõi vô tưởng, và trong giai đoạn kiếp sống ở cõi ngũ uẩn; và bất cứ danh sắc nào sanh khởi do duyên thức ở khắp mọi nơi trong cõi ngũ uẩn; tất cả những thứ ấy -- danh, sắc, và danh sắc -- sau khi được tổng hợp lại theo phương pháp 'nhất phần tương tự, nhất phần còn lại' (ekadesasarūpekasesanayena) thành 'danh sắc', nên được hiểu là 'do duyên thức, danh sắc sanh'. Asaññesu viññāṇābhāvā ayuttanti ce, nāyuttaṃ. Idampi, Nếu có người nói rằng: 'Ở cõi vô tưởng, do không có thức, nên (câu nói đó) không hợp lý', (câu trả lời là) điều này cũng không phải là không hợp lý. Nāmarūpassa yaṃ hetu, viññāṇaṃ taṃ dvidhā mataṃ; Vipākamavipākañca, yuttameva yato idaṃ. Thức nào là nhân của danh sắc, thức ấy được xem là có hai loại: quả và không phải quả. Vì thế, điều này quả là hợp lý. Yañhi nāmarūpassa hetu viññāṇaṃ, taṃ vipākāvipākabhedato dvedhā mataṃ. Idañca asaññasattesu kammasamuṭṭhānattā pañcavokārabhave pavattaabhisaṅkhāraviññāṇapaccayā rūpaṃ. Tathā pañcavokāre pavattiyaṃ kusalādicittakkhaṇe kammasamuṭṭhānanti yuttameva idaṃ. Evaṃ saṅgahatopettha viññātabbo vinicchayo. Thật vậy, thức là nhân của danh sắc được xem là có hai loại, phân biệt theo quả và không phải quả. Và sắc này ở chúng sanh vô tưởng, do sanh từ nghiệp, là sắc do duyên hành thức đã khởi lên trong cõi ngũ uẩn. Tương tự, trong cõi ngũ uẩn, vào giai đoạn kiếp sống, trong sát-na của tâm thiện, v.v..., (sắc) sanh từ nghiệp. Do đó, điều này quả là hợp lý. Như vậy, ở đây cũng nên biết sự quyết đoán theo phương pháp tổng hợp. 640. Paccayanayāti [Pg.195] ettha hi, 640. Và ở đây, trong câu 'theo phương pháp duyên', Nāmassa pākaviññāṇaṃ, navadhā hoti paccayo; Vatthurūpassa navadhā, sesarūpassa aṭṭhadhā. Thức quả là duyên cho danh theo chín cách; cho sắc vật chất theo chín cách; cho sắc còn lại theo tám cách. Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ, hoti rūpassa ekadhā; Tadaññaṃ pana viññāṇaṃ, tassa tassa yathārahaṃ. Hành thức là (duyên) cho sắc theo một cách. Còn thức khác ngoài thức ấy (là duyên) cho danh sắc tương ứng tùy theo trường hợp. Yañhetaṃ paṭisandhiyaṃ pavattiyaṃ vā vipākasaṅkhātaṃ nāmaṃ, tassa rūpamissassa vā amissassa vā paṭisandhikaṃ vā aññaṃ vā vipākaviññāṇaṃ sahajātaaññamaññanissayasampayuttavipākāhārindriyaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti. Bất cứ danh nào được gọi là quả, hoặc trong lúc tục sinh hoặc trong kiếp sống, dù có liên hệ với sắc hay không, thức quả hoặc là (thức) tục sinh hoặc là (thức) khác, là duyên cho danh ấy theo chín cách qua các duyên: câu sanh, tương hỗ, y chỉ, tương ưng, quả, vật thực, quyền, hiện hữu, và bất ly. Vatthurūpassa paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākāhārindriyavippayuttaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti. Ṭhapetvā pana vatthurūpaṃ sesarūpassa imesu navasu aññamaññapaccayaṃ apanetvā sesehi aṭṭhahi paccayehi paccayo hoti. Đối với sắc vật chất trong lúc tục sinh, (thức) là duyên theo chín cách qua các duyên: câu sanh, tương hỗ, y chỉ, quả, vật thực, quyền, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Tuy nhiên, ngoại trừ sắc vật chất, đối với sắc còn lại, trong chín duyên này, sau khi loại bỏ duyên tương hỗ, (thức) là duyên qua tám duyên còn lại. Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ pana asaññasattarūpassa vā pañcavokārabhave vā kammajassa rūpassa suttantikapariyāyato upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti. Avasesaṃ paṭhamabhavaṅgato pabhuti sabbampi viññāṇaṃ tassa tassa nāmarūpassa yathārahaṃ paccayo hotīti veditabbaṃ. Vitthārato pana tassa paccayanaye dassiyamāne sabbāpi paṭṭhānakathā vitthāretabbā hotīti na naṃ ārabhāma. Còn hành thức, đối với sắc của chúng sanh vô tưởng hoặc sắc do nghiệp sanh trong cõi ngũ uẩn, chỉ là duyên theo một cách duy nhất qua năng lực cận y, theo phương pháp của Kinh Tạng. Nên biết rằng tất cả các thức còn lại, kể từ tâm hữu phần đầu tiên trở đi, là duyên cho danh sắc tương ứng tùy theo trường hợp. Tuy nhiên, nếu trình bày chi tiết về phương pháp duyên của thức ấy, toàn bộ luận về các hệ (Paṭṭhānakathā) sẽ phải được triển khai, vì vậy chúng tôi không bắt đầu (trình bày) điều đó. Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘paṭisandhināmarūpaṃ viññāṇapaccayā hotī’’ti? Suttato yuttito ca. Sutte hi ‘‘cittānuparivattino dhammā’’tiādinā (dha. sa. dukamātikā 62) nayena bahudhā vedanādīnaṃ viññāṇapaccayatā siddhā. Yuttito pana, Ở đây, có thể có câu hỏi: 'Làm thế nào để biết rằng danh sắc trong lúc tục sinh sanh khởi do duyên thức?' (Câu trả lời là:) Dựa vào Kinh tạng và lý luận. Thật vậy, trong Kinh tạng, theo phương pháp bắt đầu bằng câu 'các pháp tùy chuyển theo tâm', việc thức là duyên cho thọ, v.v... đã được chứng minh bằng nhiều cách. Còn về mặt lý luận, Cittajena hi rūpena, idha diṭṭhena sijjhati; Adiṭṭhassāpi rūpassa, viññāṇaṃ paccayo iti. Thật vậy, nhờ sắc do tâm sanh được thấy ở đây, mà chứng minh được rằng: thức là duyên cho cả sắc không được thấy. Citte hi pasanne appasanne vā tadanurūpāni rūpāni uppajjamānāni diṭṭhāni. Diṭṭhena ca adiṭṭhassa anumānaṃ hotīti iminā idha diṭṭhena cittajarūpena adiṭṭhassāpi paṭisandhirūpassa viññāṇaṃ paccayo hotīti jānitabbametaṃ. Kammasamuṭṭhānassāpi [Pg.196] hi tassa cittasamuṭṭhānasseva viññāṇapaccayatā paṭṭhāne āgatāti. Evaṃ paccayanayatopettha viññātabbo vinicchayoti. Thật vậy, khi tâm hoan hỷ hay không hoan hỷ, các sắc pháp tương ứng được thấy sanh khởi. Và nhờ cái được thấy mà có sự suy luận về cái không được thấy. Do đó, nhờ sắc do tâm sanh được thấy ở đây, nên biết rằng thức là duyên cho cả sắc tục sinh không được thấy. Thật vậy, dù (sắc ấy) sanh từ nghiệp, việc thức là duyên cho nó, giống như (duyên cho) sắc do tâm sanh, đã được nói đến trong bộ Paṭṭhāna. Như vậy, ở đây cũng nên biết sự quyết đoán theo phương pháp duyên. Ayaṃ ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti padasmiṃ vitthārakathā. Đây là phần luận giải chi tiết về câu 'do duyên thức, danh sắc sanh'. Nāmarūpapaccayāsaḷāyatanapadavitthārakathā Luận giải chi tiết về câu 'Do duyên danh sắc, sáu xứ sanh' 641. Nāmarūpapaccayā saḷāyatanapade – 641. Trong câu 'do duyên danh sắc, sáu xứ sanh' – Nāmaṃ khandhattayaṃ rūpaṃ, bhūtavatthādikaṃ mataṃ; Katekasesaṃ taṃ tassa, tādisasseva paccayo. Danh là ba uẩn, sắc được xem là các đại chủng, vật chất, v.v... Danh sắc ấy, sau khi được tổng hợp (katekasesa), là duyên cho sáu xứ ấy, vốn cũng được tổng hợp tương tự. Yañhetaṃ saḷāyatanasseva paccayabhūtaṃ nāmarūpaṃ, tattha nāmanti vedanādikkhandhattayaṃ, rūpaṃ pana sasantatipariyāpannaṃ niyamato cattāri bhūtāni cha vatthūni jīvitindriyanti evaṃ bhūtavatthādikaṃ matanti veditabbaṃ. Taṃ pana nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpanti evaṃ katekasesaṃ chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatananti evaṃ katekasesasseva saḷāyatanassa paccayoti veditabbaṃ. Kasmā? Yasmā āruppe nāmameva paccayo, tañca chaṭṭhāyatanasseva na aññassa. ‘‘Nāmapaccayā chaṭṭhāyatana’’nti (vibha. 322) hi vibhaṅge vuttaṃ. Đối với danh sắc là duyên của sáu xứ, ở đây 'danh' là ba uẩn bắt đầu bằng thọ; còn 'sắc' nên được hiểu là các đại chủng, vật chất, v.v..., tức là bốn đại chủng, sáu vật chất, và mạng quyền, vốn thuộc về dòng tương tục của chính mình. Hơn nữa, nên biết rằng danh sắc ấy, sau khi được tổng hợp (katekasesa) thành 'danh sắc' từ 'danh', 'sắc', và 'danh sắc', là duyên cho sáu xứ, vốn cũng được tổng hợp (katekasesa) thành 'sáu xứ' từ 'xứ thứ sáu' và 'sáu xứ'. Tại sao? Bởi vì trong cõi vô sắc, chỉ có danh là duyên, và nó chỉ là duyên cho xứ thứ sáu chứ không phải cho xứ nào khác. Thật vậy, trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga) có nói: 'Do duyên danh, xứ thứ sáu sanh'. Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘nāmarūpaṃ saḷāyatanassa paccayo’’ti? Nāmarūpabhāve bhāvato. Tassa tassa hi nāmassa rūpassa ca bhāve taṃ taṃ āyatanaṃ hoti, na aññathā. Sā panassa tabbhāvabhāvitā paccayanayasmiṃ yeva āvibhavissati. Tasmā, Ở đây, có thể có câu hỏi: 'Làm thế nào để biết rằng danh sắc là duyên cho sáu xứ?' (Câu trả lời là:) Do sự hiện hữu (của sáu xứ) khi có sự hiện hữu của danh sắc. Thật vậy, khi có danh này hay danh kia và sắc này hay sắc kia, thì xứ này hay xứ kia sanh khởi, không thể khác được. Hơn nữa, sự kiện nó (sáu xứ) sanh khởi do sự hiện hữu của danh sắc sẽ trở nên rõ ràng trong chính phần nói về phương pháp duyên. Do đó, Paṭisandhiyā pavatte vā, hoti yaṃ yassa paccayo; Yathā ca paccayo hoti, tathā neyyaṃ vibhāvinā. Bất cứ (danh sắc) nào là duyên cho (xứ) nào, trong lúc tục sinh hay trong kiếp sống; và nó là duyên theo cách nào, thì người có trí nên hiểu theo cách đó. Tatrāyamatthadīpanā – Đây là phần giải thích ý nghĩa của câu kệ đó – Nāmameva hi āruppe, paṭisandhipavattisu; Paccayo sattadhā chadhā, hoti taṃ avakaṃsato. Thật vậy, trong cõi vô sắc, ở các giai đoạn tục sinh và kiếp sống, chỉ có danh là duyên (cho xứ ấy) theo bảy cách hoặc sáu cách, ở mức tối thiểu. Kathaṃ? Paṭisandhiyaṃ tāva avakaṃsato sahajātaaññamaññanissayasampayuttavipākaatthiavigatapaccayehi sattadhā nāmaṃ chaṭṭhāyatanassa paccayo hoti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti evaṃ [Pg.197] aññathāpi paccayo hoti, tassa vasena ukkaṃsāvakaṃso veditabbo. Như thế nào? Trước hết, trong lúc tục sinh, ở mức tối thiểu, danh là duyên cho xứ thứ sáu theo bảy cách qua các duyên: câu sanh, tương hỗ, y chỉ, tương ưng, quả, hiện hữu, và bất ly. Một số danh ở đây là duyên qua nhân duyên, một số khác qua vật thực duyên. Như vậy, nó cũng là duyên theo cách khác. Tùy theo năng lực của các duyên đó mà nên hiểu mức độ tối đa và tối thiểu. Pavattepi vipākaṃ vuttanayeneva paccayo hoti, itaraṃ pana avakaṃsato vuttappakāresu paccayesu vipākapaccayavajjehi chahi paccayehi paccayo hoti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti evaṃ aññathāpi paccayo hoti, tassa vasena ukkaṃsāvakaṃso veditabbo. Trong thời bình nhật cũng vậy, danh quả là duyên theo phương thức đã được nói. Còn danh khác, tối thiểu, là duyên bằng sáu duyên trong số các loại đã được nói, ngoại trừ dị thục duyên. Một số danh ở đây là duyên bằng nhân duyên, một số là duyên bằng vật thực duyên, như vậy cũng là duyên theo cách khác. Sự tối thắng và tối thiểu nên được hiểu theo năng lực của các duyên ấy. Aññasmimpi bhave nāmaṃ, tatheva paṭisandhiyaṃ; Chaṭṭhassa itaresaṃ taṃ, chahākārehi paccayo. Trong cõi khác cũng vậy, trong lúc tục sinh, danh cũng làm duyên cho xứ thứ sáu như thế ấy. Đối với các xứ khác, danh ấy là duyên bằng sáu cách. Āruppato hi aññasmimpi pañcavokārabhave taṃ vipākanāmaṃ hadayavatthuno sahāyaṃ hutvā chaṭṭhassa manāyatanassa yathā āruppe vuttaṃ, tatheva avakaṃsato sattadhā paccayo hoti. Itaresaṃ pana taṃ pañcannaṃ cakkhāyatanādīnaṃ catumahābhūtasahāyaṃ hutvā sahajātanissayavipākavippayuttaatthiavigatavasena chahākārehi paccayo hoti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti evaṃ aññathāpi paccayo hoti, tassa vasena ukkaṃsāvakaṃso veditabbo. Thật vậy, trong cõi ngũ uẩn khác với cõi vô sắc, danh quả ấy, trở thành bạn đồng hành của sắc ý vật, là duyên cho ý xứ thứ sáu theo bảy cách tối thiểu, giống như đã được nói trong cõi vô sắc. Còn đối với năm xứ khác như nhãn xứ v.v., danh quả ấy, trở thành bạn đồng hành của bốn đại hiển, là duyên bằng sáu cách do năng lực của các duyên câu sanh, y chỉ, dị thục, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Một số danh ở đây là duyên bằng nhân duyên, một số là duyên bằng vật thực duyên, như vậy cũng là duyên theo cách khác. Sự tối thắng và tối thiểu nên được hiểu theo năng lực của các duyên ấy. Pavattepi tathā hoti, pākaṃ pākassa paccayo; Apākaṃ avipākassa, chadhā chaṭṭhassa paccayo. Trong thời bình nhật cũng vậy, danh quả là duyên cho (xứ thứ sáu) là quả như thế ấy. Danh không phải quả là duyên cho xứ thứ sáu không phải quả bằng sáu cách. Pavattepi hi pañcavokārabhave yathā paṭisandhiyaṃ, tatheva vipākanāmaṃ vipākassa chaṭṭhāyatanassa avakaṃsato sattadhā paccayo hoti. Avipākaṃ pana avipākassa chaṭṭhassa avakaṃsatova tato vipākapaccayaṃ apanetvā chadhā paccayo hoti. Vuttanayeneva panettha ukkaṃsāvakaṃso veditabbo. Thật vậy, trong thời bình nhật ở cõi ngũ uẩn, cũng giống như trong lúc tục sinh, danh quả là duyên cho xứ thứ sáu là quả theo bảy cách tối thiểu. Còn danh không phải quả, sau khi loại bỏ dị thục duyên khỏi bảy duyên đó, là duyên cho xứ thứ sáu không phải quả bằng sáu cách, cũng chỉ ở mức tối thiểu. Sự tối thắng và tối thiểu ở đây nên được hiểu theo phương thức đã được nói. Tattheva sesapañcannaṃ, vipākaṃ paccayo bhave; Catudhā avipākampi, evameva pakāsitaṃ. Ngay tại đó (trong thời bình nhật ở cõi ngũ uẩn), danh quả là duyên cho năm xứ còn lại bằng bốn cách. Danh không phải quả cũng được trình bày như thế ấy. Tattheva hi pavatte sesānaṃ cakkhāyatanādīnaṃ pañcannaṃ cakkhupasādādivatthukaṃ itarampi vipākanāmaṃ pacchājātavippayuttaatthiavigatapaccayehi catudhā paccayo hoti. Yathā ca vipākaṃ, avipākampi evameva pakāsitaṃ. Tasmā kusalādibhedampi tesaṃ catudhā paccayo hotīti veditabbaṃ. Evaṃ [Pg.198] tāva nāmameva paṭisandhiyaṃ pavatte vā yassa yassa āyatanassa paccayo hoti, yathā ca paccayo hoti, tathā veditabbaṃ. Thật vậy, ngay tại đó trong thời bình nhật, đối với năm xứ còn lại như nhãn xứ v.v., danh quả có sắc thần kinh nhãn v.v. làm vật nương, cũng như danh quả khác, là duyên bằng bốn cách bởi các duyên hậu sanh, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Và như danh quả, danh không phải quả cũng được trình bày như thế ấy. Do đó, nên biết rằng danh có sự phân chia thiện v.v. cũng là duyên cho chúng bằng bốn cách. Như vậy, trước hết, nên biết rằng chỉ có danh, trong lúc tục sinh hay trong thời bình nhật, là duyên cho xứ nào, và là duyên theo cách nào. Rūpaṃ panettha āruppe, bhave bhavati paccayo; Na ekāyatanassāpi, pañcakkhandhabhave pana. Sắc ở đây, trong cõi vô sắc, không là duyên cho dù chỉ một xứ. Còn trong cõi ngũ uẩn thì... Rūpato sandhiyaṃ vatthu, chadhā chaṭṭhassa paccayo; Bhūtāni catudhā honti, pañcannaṃ avisesato. Trong các loại sắc, vào lúc tục sinh, sắc vật là duyên cho xứ thứ sáu bằng sáu cách. Các đại hiển là duyên cho năm xứ bằng bốn cách một cách không phân biệt. Rūpato hi paṭisandhiyaṃ vatthurūpaṃ chaṭṭhassa manāyatanassa sahajātaaññamaññanissayavippayuttaatthiavigatapaccayehi chadhā paccayo hoti. Cattāri pana bhūtāni avisesato paṭisandhiyaṃ pavatte ca yaṃ yaṃ āyatanaṃ uppajjati, tassa tassa vasena pañcannampi cakkhāyatanādīnaṃ sahajātanissayaatthiavigatapaccayehi catudhā paccayā honti. Thật vậy, trong các loại sắc vào lúc tục sinh, sắc vật là duyên cho ý xứ thứ sáu bằng sáu cách bởi các duyên câu sanh, hỗ tương, y chỉ, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Còn bốn đại hiển, một cách không phân biệt trong lúc tục sinh và trong thời bình nhật, do năng lực của mỗi xứ sanh khởi, cũng là các duyên cho cả năm xứ như nhãn xứ v.v. bằng bốn cách bởi các duyên câu sanh, y chỉ, hiện hữu, và bất ly. Tidhā jīvitametesaṃ, āhāro ca pavattiyaṃ; Tāneva chadhā chaṭṭhassa, vatthu tasseva pañcadhā. Sắc mạng quyền là duyên cho chúng (năm xứ) bằng ba cách, và sắc vật thực (cũng vậy) trong thời bình nhật. Chính chúng (năm xứ) là duyên cho xứ thứ sáu bằng sáu cách. Sắc vật là duyên cho chính xứ ấy bằng năm cách. Etesaṃ pana cakkhādīnaṃ pañcannaṃ paṭisandhiyaṃ pavatte ca atthi avigataindriyavasena rūpajīvitaṃ tidhā paccayo hoti. Āhāro ca atthiavigatāhāravasena tividhā paccayo hoti, so ca kho ye sattā āhārūpajīvino, tesaṃ āhārānugate kāye pavattiyaṃyeva, no paṭisandhiyaṃ. Tāni pana pañca cakkhāyatanādīni chaṭṭhassa cakkhu sotaghānajivhākāyaviññāṇasaṅkhātassa manāyatanassa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena chahākārehi paccayā honti pavatte, no paṭisandhiyaṃ. Ṭhapetvā pana pañcaviññāṇāni tasseva avasesamanāyatanassa vatthurūpaṃ nissayapurejātavippayuttaatthiavigatavasena pañcadhā paccayo hoti pavatteyeva, no paṭisandhiyaṃ. Evaṃ rūpameva paṭisandhiyaṃ pavatte vā yassa yassa āyatanassa paccayo hoti, yathā ca paccayo hoti, tathā veditabbaṃ. Còn đối với năm xứ như nhãn xứ v.v., trong lúc tục sinh và trong thời bình nhật, sắc mạng quyền là duyên bằng ba cách do năng lực của các duyên hiện hữu, bất ly, và quyền. Và sắc vật thực là duyên bằng ba cách do năng lực của các duyên hiện hữu, bất ly, và vật thực; và điều này, đối với những chúng sanh sống nhờ vật thực, chỉ xảy ra trong thời bình nhật trong thân thể được vật thực thẩm thấu, không phải trong lúc tục sinh. Còn năm xứ như nhãn xứ v.v. là các duyên cho ý xứ thứ sáu, được gọi là nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, bằng sáu cách do năng lực của các duyên y chỉ, tiền sanh, quyền, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly, trong thời bình nhật, không phải trong lúc tục sinh. Còn sau khi loại trừ năm thức, sắc vật là duyên cho chính ý xứ còn lại ấy bằng năm cách do năng lực của các duyên y chỉ, tiền sanh, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly, chỉ trong thời bình nhật, không phải trong lúc tục sinh. Như vậy, nên biết rằng chỉ có sắc, trong lúc tục sinh hay trong thời bình nhật, là duyên cho xứ nào, và là duyên theo cách nào. Nāmarūpaṃ panubhayaṃ, hoti yaṃ yassa paccayo; Yathā ca tampi sabbattha, viññātabbaṃ vibhāvinā. Còn cả hai, danh và sắc, là duyên cho xứ nào, và theo cách nào, điều đó cũng nên được người có trí hiểu ở mọi nơi. Seyyathidaṃ[Pg.199]. Paṭisandhiyaṃ tāva pañcavokārabhave khandhattayavatthurūpasaṅkhātaṃ nāmarūpaṃ chaṭṭhāyatanassa sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttavippayuttaatthiavigatapaccayādīhi paccayo hotīti. Idamettha mukhamattaṃ. Vuttanayānusārena pana sakkā sabbaṃ yojetunti na ettha vitthāro dassitoti. Như sau: Trước hết, trong lúc tục sinh ở cõi ngũ uẩn, danh và sắc, được gọi là ba uẩn (danh) và sắc vật, là duyên cho xứ thứ sáu bởi các duyên câu sanh, hỗ tương, y chỉ, dị thục, tương ưng, bất tương ưng, hiện hữu, bất ly, v.v. Đây chỉ là phần giới thiệu ở đây. Tuy nhiên, vì có thể áp dụng cho tất cả theo phương thức đã được nói, nên phần chi tiết không được trình bày ở đây. Ayaṃ ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti padasmiṃ vitthārakathā. Đây là phần trình bày chi tiết về câu 'do danh-sắc làm duyên, sáu xứ (sanh)'. Saḷāyatanapaccayāphassapadavitthārakathā Phần trình bày chi tiết về câu 'do sáu xứ làm duyên, xúc (sanh)'. 642. Saḷāyatanapaccayā phassapade – 642. Trong câu 'do sáu xứ làm duyên, xúc (sanh)' – Saḷeva phassā saṅkhepā, cakkhusamphassaādayo; Viññāṇamiva bāttiṃsa, vitthārena bhavanti te. Một cách tóm tắt, chỉ có sáu loại xúc, là nhãn xúc v.v. Một cách chi tiết, chúng trở thành ba mươi hai loại, giống như thức. Saṅkhepena hi saḷāyatanapaccayā phassoti cakkhusamphasso, sotasamphasso, ghānasamphasso, jivhāsamphasso, kāyasamphasso, manosamphassoti ime cakkhusamphassādayo cha eva phassā bhavanti. Vitthārena pana cakkhusamphassādayo pañca kusalavipākā, pañca akusalavipākāti dasa, sesā bāvīsati-lokiyavipākaviññāṇasampayuttā ca bāvīsatīti evaṃ sabbepi saṅkhārapaccayā vuttaviññāṇamiva bāttiṃsa honti. Thật vậy, nói một cách tóm tắt, trong câu "do duyên sáu xứ nên có xúc" thì có sáu loại xúc này là: nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, và ý xúc. Nhưng nói một cách rộng rãi, năm loại xúc bắt đầu bằng nhãn xúc là năm quả thiện, năm quả bất thiện, thành mười loại; và hai mươi hai loại còn lại tương ưng với hai mươi hai thức quả hiệp thế. Như vậy, tất cả các xúc, giống như thức được nói đến trong câu "do duyên các hành", có ba mươi hai loại. Yaṃ panetassa bāttiṃsavidhassāpi phassassa paccayo saḷāyatanaṃ, tattha, Vả lại, sáu xứ là duyên cho xúc này, dù có ba mươi hai loại, trong đó, Chaṭṭhena saha ajjhattaṃ, cakkhādiṃ bāhirehipi; Saḷāyatanamicchanti, chahi saddhiṃ vicakkhaṇā. Các bậc hiền trí chấp nhận sáu xứ là các xứ nội bắt đầu bằng mắt cùng với xứ thứ sáu (ý xứ); và (cũng chấp nhận sáu xứ là các xứ nội) cùng với sáu xứ ngoại. Tattha ye tāva ‘‘upādiṇṇakapavattikathā aya’’nti sakasantatipariyāpannameva paccayaṃ paccayuppannañca dīpenti, te ‘‘chaṭṭhāyatanapaccayā phasso’’ti (vibha. 322) pāḷianusārato āruppe chaṭṭhāyatanañca, aññattha sabbasaṅgahato saḷāyatanañca phassassa paccayoti ekadesasarūpekasesaṃ katvā chaṭṭhena saha ajjhattaṃ cakkhādiṃ saḷāyatananti icchanti. Tañhi chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatanantveva saṅkhaṃ gacchati. Trong đó, trước hết, những vị nào trình bày duyên và quả của duyên chỉ nằm trong dòng tương tục của chính mình, với ý nghĩ rằng "đây là lời nói về sự diễn tiến của (pháp) hữu chấp thủ", những vị ấy, theo bản văn Pāli "do duyên xứ thứ sáu nên có xúc", với ý nghĩ rằng "ở cõi vô sắc thì xứ thứ sáu, và ở nơi khác do thu nhiếp tất cả nên sáu xứ là duyên cho xúc", sau khi thực hiện phép tỉnh lược đồng dạng một phần, đã chấp nhận rằng các xứ nội bắt đầu bằng mắt cùng với xứ thứ sáu là sáu xứ. Thật vậy, (hợp từ của) "xứ thứ sáu" và "sáu xứ" được gọi là "sáu xứ". Ye pana paccayuppannameva ekasantatipariyāpannaṃ dīpenti, paccayaṃ pana bhinnasantānampi, te yaṃ yaṃ āyatanaṃ phassassa paccayo hoti, taṃ sabbampi [Pg.200] dīpentā bāhirampi pariggahetvā tadeva chaṭṭhena saha ajjhattaṃ bāhirehipi rūpāyatanādīhi saddhiṃ saḷāyatananti icchanti. Tampi hi chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatananti etesaṃ ekasese kate saḷāyatanantveva saṅkhaṃ gacchati. Còn những vị nào chỉ trình bày quả của duyên nằm trong một dòng tương tục, nhưng lại trình bày duyên (nằm) trong dòng tương tục khác, những vị ấy, trong khi trình bày tất cả xứ nào là duyên cho xúc, sau khi bao gồm cả xứ ngoại, đã chấp nhận rằng chính các xứ nội cùng với xứ thứ sáu và cùng với các xứ ngoại bắt đầu bằng sắc xứ là sáu xứ. Thật vậy, cả điều đó nữa, khi phép tỉnh lược được áp dụng cho các từ "xứ thứ sáu", "sáu xứ" (nội), và "sáu xứ" (ngoại), cũng được gọi là "sáu xứ". Etthāha – na sabbāyatanehi eko phasso sambhoti, nāpi ekamhā āyatanā sabbe phassā, ayañca saḷāyatanapaccayā phassoti ekova vutto, so kasmāti. Tatridaṃ vissajjanaṃ – saccametaṃ, sabbehi eko, ekamhā vā sabbe na sambhonti, sambhoti pana anekehi eko. Yathā cakkhusamphasso cakkhāyatanā rūpāyatanā cakkhuviññāṇasaṅkhātā manāyatanā avasesasampayuttadhammāyatanā cāti evaṃ sabbattha yathānurūpaṃ yojetabbaṃ. Tasmā eva hi, Ở đây, có người nói: "Một xúc không sanh khởi từ tất cả các xứ, cũng không phải tất cả các xúc sanh khởi từ một xứ, và ở đây, trong câu 'do duyên sáu xứ nên có xúc', chỉ có một xúc được nói đến. Tại sao lại như vậy?". Ở đây, đây là câu trả lời: "Điều này đúng, một (xúc) không sanh khởi từ tất cả (các xứ), hoặc tất cả (các xúc) không sanh khởi từ một (xứ). Nhưng một (xúc) sanh khởi từ nhiều (xứ). Ví như nhãn xúc sanh khởi từ nhãn xứ, sắc xứ, ý xứ được gọi là nhãn thức, và pháp xứ là các pháp tương ưng còn lại. Như vậy, cần phải áp dụng tương tự cho tất cả các trường hợp một cách thích hợp. Thật vậy, chính vì thế," Ekopanekāyatanappabhavo iti dīpito; Phassoyaṃ ekavacananiddesenīdha tādinā. Ở đây, xúc này, dù chỉ là một, đã được bậc Như Nhiên trình bày bằng cách chỉ định ở số ít là "có nguồn gốc từ nhiều xứ". Ekavacananiddesenāti saḷāyatanapaccayā phassoti iminā ekavacananiddesena anekehi āyatanehi eko phasso hotīti tādinā dīpitoti attho. Āyatanesu pana, "Bằng cách chỉ định ở số ít" có nghĩa là: bằng cách chỉ định ở số ít này "do duyên sáu xứ nên có xúc", bậc Như Nhiên đã trình bày rằng "một xúc sanh khởi từ nhiều xứ". Vả lại, trong các xứ, Chadhā pañca tato ekaṃ, navadhā bāhirāni cha; Yathāsambhavametassa, paccayatte vibhāvaye. Nên trình bày rõ tính cách làm duyên cho xúc này: năm (xứ nội) theo sáu cách, sau đó một (ý xứ) theo chín cách, và sáu xứ ngoại tùy theo khả năng. Tatrāyaṃ vibhāvanā – cakkhāyatanādīni tāva pañca cakkhusamphassādibhedato pañcavidhassa phassassa nissayapurejātindriyavippayuttaatthiavigatavasena chadhā paccayā honti. Tato paraṃ ekaṃ vipākamanāyatanaṃ anekabhedassa vipākamanosamphassassa sahajātaaññamaññanissayavipākāhāraindriyasampayuttaatthiavigatavasena navadhā paccayo hoti. Bāhiresu pana rūpāyatanaṃ cakkhusamphassassa ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena catudhā paccayo hoti. Tathā saddāyatanādīni sotasamphassādīnaṃ. Manosamphassassa pana tāni ca dhammāyatanañca tathā ca [Pg.201] ārammaṇapaccayamatteneva cāti evaṃ bāhirāni cha yathāsambhavametassa paccayatte vibhāvayeti. Ở đây, đây là sự trình bày rõ: Trước hết, năm xứ bắt đầu bằng nhãn xứ là duyên theo sáu cách cho năm loại xúc được phân biệt bắt đầu bằng nhãn xúc, đó là: y chỉ, sanh trước, quyền, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Sau đó, một ý xứ quả là duyên theo chín cách cho ý xúc quả có nhiều loại, đó là: câu sanh, hỗ tương, y chỉ, quả, vật thực, quyền, tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Vả lại, trong các xứ ngoại, sắc xứ là duyên theo bốn cách cho nhãn xúc, đó là: sở duyên, sanh trước, hiện hữu, và bất ly. Tương tự, các xứ bắt đầu bằng thinh xứ đối với các xúc bắt đầu bằng nhĩ xúc. Vả lại, đối với ý xúc, các xứ ấy và pháp xứ cũng là duyên theo bốn cách như vậy và chỉ bằng duyên sở duyên. Như vậy, nên trình bày rõ tính cách làm duyên của sáu xứ ngoại cho xúc này tùy theo khả năng. Ayaṃ ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti padasmiṃ vitthārakathā. Đây là lời giải rộng về câu "do duyên sáu xứ nên có xúc". Phassapaccayāvedanāpadavitthārakathā Lời giải rộng về câu "do duyên xúc nên có thọ" 643. Phassapaccayā vedanāpade – 643. Trong câu "do duyên xúc nên có thọ" – Dvārato vedanā vuttā, cakkhusamphassajādikā; Saḷeva tā pabhedena, ekūnanavutī matā. Các thọ bắt đầu bằng thọ sanh từ nhãn xúc đã được nói đến theo các môn chỉ có sáu loại; chúng, khi phân loại, được xem là tám mươi chín. Etassapi padassa vibhaṅge ‘‘cakkhusamphassajā vedanā. Sota… ghāna… jivhā… kāya… manosamphassajā vedanā’’ti (vibha. 231) evaṃ dvārato saḷeva vedanā vuttā, tā pana pabhedena ekūnanavutiyā cittehi sampayuttattā ekūnanavuti matā. Trong phần Phân Tích của câu này, "thọ sanh từ nhãn xúc... thọ sanh từ ý xúc", như vậy, chỉ có sáu thọ được nói đến theo các môn. Nhưng chúng, khi phân loại, do tương ưng với tám mươi chín tâm nên được xem là tám mươi chín. Vedanāsu panetāsu, idha bāttiṃsa vedanā; Vipākacittayuttāva, adhippetāti bhāsitā. Nhưng trong các thọ này, ở đây được nói rằng chỉ có ba mươi hai thọ tương ưng với tâm quả là được chủ ý đến. Aṭṭhadhā tattha pañcannaṃ, pañcadvāramhi paccayo; Sesānaṃ ekadhā phasso, manodvārepi so tathā. Trong đó, ở năm môn, xúc là duyên cho năm (thọ) theo tám cách; cho các (thọ) còn lại, (xúc là duyên) theo một cách. Ở ý môn, nó cũng như vậy. Tattha hi pañcadvāre cakkhupasādādivatthukānaṃ pañcannaṃ vedanānaṃ cakkhusamphassādiko phasso sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti. Sesānaṃ pana ekekasmiṃ dvāre sampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇavasena pavattānaṃ kāmāvacaravipākavedanānaṃ so cakkhusamphassādiko phasso upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti. Thật vậy, trong đó, ở năm môn, xúc bắt đầu bằng nhãn xúc là duyên theo tám cách cho năm thọ có vật nương là thần kinh nhãn, v.v., đó là: câu sanh, hỗ tương, y chỉ, quả, vật thực, tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Vả lại, đối với các thọ quả cõi dục còn lại diễn tiến ở mỗi môn theo cách tiếp thâu, suy đạc, và đổng lực cảnh, xúc đó, bắt đầu bằng nhãn xúc, chỉ là duyên theo một cách là cận y duyên. Manodvārepi so tathāti manodvārepi hi tadārammaṇavasena pavattānaṃ kāmāvacaravipākavedanānaṃ so sahajātamanosamphassasaṅkhāto phasso tatheva aṭṭhadhā paccayo hoti, paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattānaṃ tebhūmakavipākavedanānampi. Yā pana tā manodvāre tadārammaṇavasena [Pg.202] pavattā kāmāvacaravedanā, tāsaṃ manodvārāvajjanasampayutto manosamphasso upanissayavasena ekadhāva paccayo hotīti. Và ở ý môn cũng vậy. Thật vậy, ở ý môn, đối với các thọ quả Dục giới sanh khởi do năng lực của cảnh dư tàn (tadārammaṇa), xúc ấy được gọi là ý xúc đồng sanh là duyên theo tám cách như thế ấy. Và đối với các thọ quả thuộc ba cõi sanh khởi do năng lực của kiết sanh, hữu phần, và tử cũng vậy. Nhưng những thọ Dục giới nào sanh khởi ở ý môn do năng lực của cảnh dư tàn, đối với các thọ ấy, ý xúc tương ưng với tâm hướng ý môn chỉ là duyên theo một cách do năng lực của y chỉ duyên. Ayaṃ ‘‘phassapaccayā vedanā’’ti padasmiṃ vitthārakathā. Đây là phần tường thuật chi tiết về câu ‘do xúc duyên thọ’. Vedanāpaccayātaṇhāpadavitthārakathā Phần tường thuật chi tiết về câu ‘do thọ duyên ái’. 644. Vedanāpaccayā taṇhāpade – 644. Trong câu ‘do thọ duyên ái’ – Rūpataṇhādibhedena, cha taṇhā idha dīpitā; Ekekā tividhā tattha, pavattākārato matā. Sáu loại ái, với sự phân biệt như sắc ái v.v..., đã được chỉ rõ ở đây. Trong số ấy, mỗi loại được xem là có ba phương diện, tùy theo cách thức sanh khởi. Imasmiṃ hi pade seṭṭhiputto brāhmaṇaputtoti pitito nāmavasena putto viya ‘‘rūpataṇhā. Sadda… gandha… rasa… phoṭṭhabba… dhammataṇhā’’ti (vibha. 232) ārammaṇato nāmavasena vibhaṅge cha taṇhā dīpitā. Thật vậy, trong câu này, cũng giống như một người con được gọi tên theo cha mình, như ‘con trai của trưởng giả’, ‘con trai của Bà-la-môn’, sáu loại ái đã được chỉ rõ trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga) theo tên gọi từ đối tượng của chúng, đó là ‘sắc ái, thanh ái, hương ái, vị ái, xúc ái, và pháp ái’. Tāsu pana taṇhāsu ekekā taṇhā pavattiākārato kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhāti evaṃ tividhā matā. Rūpataṇhāyeva hi yadā cakkhussa āpāthamāgataṃ rūpārammaṇaṃ kāmassādavasena assādayamānā pavattati, tadā kāmataṇhā nāma hoti. Yadā tadevārammaṇaṃ ‘‘dhuvaṃ sassata’’nti pavattāya sassatadiṭṭhiyā saddhiṃ pavattati, tadā bhavataṇhā nāma hoti. Sassatadiṭṭhisahagato hi rāgo bhavataṇhāti vuccati. Yadā pana tadevārammaṇaṃ ‘‘ucchijjati vinassatī’’ti pavattāya ucchedadiṭṭhiyā saddhiṃ pavattati, tadā vibhavataṇhā nāma hoti. Ucchedadiṭṭhisahagato hi rāgo vibhavataṇhāti vuccati. Esa nayo saddataṇhādīsupīti. Etā aṭṭhārasa taṇhā honti. Lại nữa, trong các loại ái ấy, mỗi loại được xem là có ba phương diện tùy theo cách thức sanh khởi, đó là dục ái, hữu ái, và phi hữu ái. Thật vậy, chính sắc ái, khi nó sanh khởi để thưởng thức sắc cảnh đến trong tầm của nhãn căn theo cách thưởng thức dục lạc, lúc đó được gọi là dục ái. Khi nó sanh khởi cùng với thường kiến cho rằng chính đối tượng ấy là ‘bền vững, thường hằng’, lúc đó được gọi là hữu ái. Thật vậy, tham ái đi cùng với thường kiến được gọi là hữu ái. Nhưng khi nó sanh khởi cùng với đoạn kiến cho rằng chính đối tượng ấy sẽ ‘bị đoạn diệt, sẽ bị hủy hoại’, lúc đó được gọi là phi hữu ái. Thật vậy, tham ái đi cùng với đoạn kiến được gọi là phi hữu ái. Phương pháp này cũng áp dụng cho thanh ái v.v... Như vậy, có mười tám loại ái. Tā ajjhattarūpādīsu aṭṭhārasa, bahiddhā aṭṭhārasāti chattiṃsa. Iti atītā chattiṃsa, anāgatā chattiṃsa, paccuppannā chattiṃsāti aṭṭhasataṃ taṇhā honti. Tā puna saṅkheppamāṇā rūpādiārammaṇavasena cha, kāmataṇhādivasena vā tissova taṇhā hontīti veditabbā. Mười tám loại ái ấy, đối với sắc v.v... bên trong là mười tám, và bên ngoài là mười tám, thành ba mươi sáu. Như vậy, ba mươi sáu loại trong quá khứ, ba mươi sáu trong tương lai, và ba mươi sáu trong hiện tại, thành một trăm lẻ tám loại ái. Khi được tóm lược lại, chúng trở thành sáu loại theo đối tượng là sắc v.v..., hoặc chỉ ba loại ái theo dục ái v.v..., cần phải được hiểu như vậy. Yasmā panime sattā puttaṃ assādetvā putte mamattena dhātiyā viya rūpādiārammaṇavasena uppajjamānaṃ vedanaṃ assādetvā vedanāya mamattena [Pg.203] rūpādiārammaṇadāyakānaṃ cittakāra-gandhabba-gandhika-sūda-tantavāyarasāyanavidhāyakavejjādīnaṃ mahāsakkāraṃ karonti. Tasmā sabbāpesā vedanāpaccayā taṇhā hotīti veditabbā. Lại nữa, bởi vì chúng sanh, sau khi thưởng thức đứa con, do lòng quyến luyến đối với đứa con mà trọng thưởng người vú nuôi, cũng vậy, sau khi thưởng thức thọ sanh khởi do năng lực của các đối tượng như sắc v.v..., do lòng quyến luyến đối với thọ, họ trọng thưởng những người cung cấp các đối tượng như sắc v.v...—những họa sĩ, nhạc sĩ, người bán nước hoa, đầu bếp, thợ dệt, thầy thuốc bào chế thuốc trường sinh, v.v... Do đó, cần phải hiểu rằng tất cả ái này đều có thọ làm duyên. Yasmā cettha adhippetā, vipākasukhavedanā; Ekāva ekadhāvesā, tasmā taṇhāya paccayo. Bởi vì ở đây, lạc thọ quả là điều được nói đến; chỉ một mình nó, theo một cách duy nhất, do đó, là duyên cho ái. Ekadhāti upanissayapaccayeneva paccayo hoti. Yasmā vā, ‘Theo một cách’ có nghĩa là nó là duyên chỉ qua y chỉ duyên. Hoặc bởi vì, Dukkhī sukhaṃ patthayati, sukhī bhiyyopi icchati; Upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā. Người khổ mong cầu lạc, người lạc lại muốn nhiều hơn; còn xả, vì bản chất an tịnh, được gọi chính là lạc. Taṇhāya paccayā tasmā, honti tissopi vedanā; Vedanāpaccayā taṇhā, iti vuttā mahesinā. Do đó, cả ba thọ đều là duyên cho ái; ‘Do thọ duyên ái’, vì vậy đã được bậc Đại Sĩ nói lên. Vedanāpaccayā cāpi, yasmā nānusayaṃ vinā; Hoti tasmā na sā hoti, brāhmaṇassa vusīmatoti. Và mặc dù ái có thọ làm duyên, nhưng vì nó không thể sanh khởi nếu không có tùy miên; do đó, nó không sanh khởi nơi vị Bà-la-môn đã hoàn thành phạm hạnh. Ayaṃ ‘‘vedanāpaccayā taṇhā’’ti padasmiṃ vitthārakathā. Đây là phần tường thuật chi tiết về câu ‘do thọ duyên ái’. Taṇhāpaccayāupādānapadavitthārakathā Phần tường thuật chi tiết về câu ‘do ái duyên thủ’. 645. Taṇhāpaccayā upādānapade – 645. Trong câu ‘do ái duyên thủ’ – Upādānāni cattāri, tāni atthavibhāgato; Dhammasaṅkhepavitthārā, kamato ca vibhāvaye. Có bốn loại thủ; cần phải làm sáng tỏ chúng qua việc phân tích ý nghĩa, qua sự tóm lược và chi tiết về các pháp, và theo thứ tự. Tatrāyaṃ vibhāvanā – kāmupādānaṃ, diṭṭhupādānaṃ, sīlabbatupādānaṃ, attavādupādānanti imāni tāvettha cattāri upādānāni. Tesaṃ ayaṃ atthavibhāgo – vatthusaṅkhātaṃ kāmaṃ upādiyatīti kāmupādānaṃ, kāmo ca so upādānañcātipi kāmupādānaṃ. Upādānanti daḷhaggahaṇaṃ. Daḷhattho hettha upasaddo upāyāsaupakaṭṭhādīsu viya. Tathā diṭṭhi ca sā upādānañcāti diṭṭhupādānaṃ. Diṭṭhiṃ upādiyatīti vā diṭṭhupādānaṃ. ‘‘Sassato attā ca loko cā’’tiādīsu (dī. ni. 1.31) hi purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi upādiyati. Tathā sīlabbataṃ upādiyatīti sīlabbatupādānaṃ. Sīlabbatañca taṃ upādānañcātipi sīlabbatupādānaṃ. Gosīlagovatādīni hi ‘‘evaṃ suddhī’’ti abhinivesato sayameva upādānāni. Tathā vadanti etenāti vādo. Upādiyanti [Pg.204] etenāti upādānaṃ. Kiṃ vadanti, upādiyanti vā? Attānaṃ. Attano vādupādānaṃ attavādupādānaṃ. Attavādamattameva vā attāti upādiyanti etenāti attavādupādānaṃ. Ayaṃ tāva tesaṃ atthavibhāgo. Đây là phần giải thích: dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ, và ngã luận thủ — trước hết, đây là bốn loại thủ. Sau đây là phần phân tích ý nghĩa của chúng: Nó chấp thủ dục lạc được gọi là vật chất, nên gọi là dục thủ; hoặc nó vừa là dục vừa là thủ, nên cũng gọi là dục thủ. Thủ có nghĩa là nắm giữ chắc chắn. Ở đây, tiếp đầu ngữ ‘upa’ có nghĩa là chắc chắn, giống như trong các từ ‘upāyāsa’ (khổ não), ‘upakaṭṭha’ (cực kỳ đáng trách). Tương tự, nó vừa là tà kiến vừa là thủ, nên gọi là kiến thủ. Hoặc nó chấp thủ tà kiến, nên gọi là kiến thủ. Thật vậy, trong các quan điểm như ‘tự ngã và thế giới là thường hằng’, tà kiến sau chấp thủ tà kiến trước. Tương tự, nó chấp thủ giới và cấm, nên gọi là giới cấm thủ. Hoặc nó vừa là giới cấm vừa là thủ, nên cũng gọi là giới cấm thủ. Thật vậy, các thực hành như hạnh con bò, hạnh con chó v.v... tự chúng là thủ do sự cố chấp rằng ‘thanh tịnh là do cách này’. Tương tự, ‘họ nói bằng cái này’ nên gọi là luận (vādo). ‘Họ chấp thủ bằng cái này’ nên gọi là thủ (upādānaṃ). Họ nói gì, hoặc chấp thủ gì? Tự ngã. Luận và thủ về tự ngã là ngã luận thủ. Hoặc, ‘họ chấp thủ bằng cái này vào chính học thuyết về tự ngã như là tự ngã’, nên gọi là ngã luận thủ. Đây là phần phân tích ý nghĩa của chúng. Dhammasaṅkhepavitthāre pana kāmupādānaṃ tāva ‘‘tattha katamaṃ kāmupādānaṃ? Yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ, idaṃ vuccati kāmupādāna’’nti (dha. sa. 1220; vibha. 938) āgatattā saṅkhepato taṇhādaḷhattaṃ vuccati. Taṇhādaḷhattaṃ nāma purimataṇhāupanissayapaccayena daḷhasambhūtā uttarataṇhāva. Keci panāhu ‘‘appattavisayapatthanā taṇhā andhakāre corassa hatthappasāraṇaṃ viya, sampattavisayaggahaṇaṃ upādānaṃ tasseva bhaṇḍaggahaṇaṃ viya. Appicchatāsantuṭṭhitāpaṭipakkhā ca te dhammā. Tathā pariyesanārakkhadukkhamūlā’’ti. Sesupādānattayaṃ pana saṅkhepato diṭṭhimattameva. Vả lại, trong phần tóm tắt và chi tiết về các pháp, trước hết, dục thủ (kāmupādānaṃ) được gọi là sự kiên cố của ái (taṇhādaḷhattaṃ) một cách tóm tắt, vì đã được trình bày rằng: «Trong ấy, thế nào là dục thủ? Dục tham, dục ái, dục hỷ, dục ái, dục ái luyến, dục nhiệt não, dục mê say, dục ngốn ngấu nào có trong các dục, đây được gọi là dục thủ». Sự kiên cố của ái (taṇhādaḷhattaṃ) chính là ái về sau đã sanh khởi một cách vững chắc do ái trước làm duyên y chỉ cận y. Tuy nhiên, có một số vị nói rằng: «Sự mong cầu đối tượng chưa đạt được là ái, giống như tên trộm đưa tay ra trong bóng tối; sự nắm giữ đối tượng đã đạt được là thủ, giống như chính tên trộm ấy nắm lấy của cải. Và các pháp ấy là đối nghịch với thiểu dục và tri túc. Tương tự, chúng là gốc rễ của khổ trong việc tìm kiếm và gìn giữ». Còn lại ba loại thủ, nói tóm tắt, chỉ là tà kiến mà thôi. Vitthārato pana pubbe rūpādīsu vuttaaṭṭhasatappabhedāyapi taṇhāya daḷhabhāvo kāmupādānaṃ. Dasavatthukā micchādiṭṭhi diṭṭhupādānaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ diṭṭhupādānaṃ? Natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… sacchikatvā pavedentīti yā evarūpā diṭṭhi…pe… vipariyesaggāho. Idaṃ vuccati diṭṭhupādāna’’nti (dha. sa. 1221; vibha. 938). Sīlabbatehi suddhīti parāmasanaṃ pana sīlabbatupādānaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ sīlabbatupādānaṃ? Sīlena suddhi, vatena suddhi, sīlabbatena suddhīti yā evarūpā diṭṭhi…pe… vipariyesaggāho. Idaṃ vuccati sīlabbatupādāna’’nti (dha. sa. 1222; vibha. 938). Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi attavādupādānaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ attavādupādānaṃ? Idha assutavā puthujjano…pe… sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati…pe… vipariyesaggāho, idaṃ vuccati attavādupādāna’’nti (dha. sa. 1223; vibha. 938). Ayamettha dhammasaṅkhepavitthāro. Vả lại, một cách chi tiết, trạng thái kiên cố của ái, vốn có một trăm lẻ tám loại đã được nói đến trước đây đối với sắc v.v..., là dục thủ. Tà kiến có mười vật là kiến thủ (diṭṭhupādānaṃ). Như có lời dạy: «Trong ấy, thế nào là kiến thủ? Không có (quả của) sự bố thí, không có (quả của) sự cúng dường... cho đến... những vị đã tự mình chứng ngộ và tuyên thuyết. Tà kiến nào có bản chất như vậy... cho đến... sự chấp thủ sai lệch. Đây được gọi là kiến thủ». Vả lại, sự chấp thủ sai lầm rằng ‘có sự thanh tịnh nhờ vào giới và cấm’ là giới cấm thủ (sīlabbatupādānaṃ). Như có lời dạy: «Trong ấy, thế nào là giới cấm thủ? Có sự thanh tịnh nhờ giới, có sự thanh tịnh nhờ cấm, có sự thanh tịnh nhờ giới cấm. Tà kiến nào có bản chất như vậy... cho đến... sự chấp thủ sai lệch. Đây được gọi là giới cấm thủ». Thân kiến có hai mươi vật là ngã luận thủ (attavādupādānaṃ). Như có lời dạy: «Trong ấy, thế nào là ngã luận thủ? Ở đây, kẻ phàm phu ít nghe... cho đến... không được huấn luyện trong chánh pháp của bậc thiện trí... xem sắc là tự ngã... cho đến... sự chấp thủ sai lệch, đây được gọi là ngã luận thủ». Đây là phần tóm tắt và chi tiết về các pháp ở đây. Kamatoti ettha pana tividho kamo uppattikkamo pahānakkamo desanākkamo ca. Tattha anamatagge saṃsāre imassa paṭhamaṃ uppattīti abhāvato kilesānaṃ nippariyāyena uppattikkamo na vuccati. Pariyāyena pana yebhuyyena ekasmiṃ bhave attaggāhapubbaṅgamo sassatucchedābhiniveso, tato ‘‘sassato ayaṃ attā’’ti gaṇhato attavisuddhatthaṃ sīlabbatupādānaṃ, ‘‘ucchijjatī’’ti gaṇhato paralokanirapekkhassa kāmupādānanti [Pg.205] evaṃ paṭhamaṃ attavādupādānaṃ, tato diṭṭhisīlabbatakāmupādānānīti ayametesaṃ ekasmiṃ bhave uppattikkamo. Vả lại, ở đây trong từ ‘tuần tự’ (kamato), có ba loại tuần tự là: tuần tự sanh khởi, tuần tự đoạn trừ, và tuần tự thuyết giảng. Trong đó, trong vòng luân hồi vô thủy, vì không thể nói rằng ‘phiền não này sanh khởi trước tiên’, nên tuần tự sanh khởi của các phiền não không được nói đến một cách trực tiếp. Tuy nhiên, một cách gián tiếp, phần lớn trong một kiếp sống, có sự chuyên chú vào thường kiến và đoạn kiến, vốn được đi trước bởi sự chấp thủ về tự ngã. Sau đó, đối với người chấp giữ rằng ‘tự ngã này là thường hằng’, giới cấm thủ sanh khởi với mục đích thanh lọc tự ngã. Đối với người chấp giữ rằng ‘(tự ngã này) bị đoạn diệt’, là người không quan tâm đến thế giới bên kia, dục thủ sanh khởi. Như vậy, trước tiên ngã luận thủ sanh khởi, sau đó là kiến thủ, giới cấm thủ, và dục thủ. Đây là tuần tự sanh khởi của chúng trong một kiếp sống. Diṭṭhupādānādīni cettha paṭhamaṃ pahīyanti sotāpattimaggavajjhattā. Kāmupādānaṃ pacchā, arahattamaggavajjhattāti ayametesaṃ pahānakkamo. Và ở đây, kiến thủ v.v... được đoạn trừ trước tiên, vì chúng là đối tượng cần được loại bỏ bởi Tu-đà-hoàn đạo. Dục thủ được đoạn trừ sau, vì nó là đối tượng cần được loại bỏ bởi A-la-hán đạo. Đây là tuần tự đoạn trừ của chúng. Mahāvisayattā pana pākaṭattā ca etesu kāmupādānaṃ paṭhamaṃ desitaṃ. Mahāvisayaṃ hi taṃ aṭṭhacittasampayogā, appavisayāni itarāni catucittasampayogā, yebhuyyena ca ālayarāmattā pajāya pākaṭaṃ kāmupādānaṃ, na itarāni. Kāmupādāna vā kāmānaṃ samadhigamatthaṃ kotūhalamaṅgalādibahulo hoti, sāssa diṭṭhīti tadanantaraṃ diṭṭhupādānaṃ, taṃ pabhijjamānaṃ sīlabbataattavādupādānavasena duvidhaṃ hoti. Tasmiṃ dvaye gokiriyaṃ kukkurakiriyaṃ vā disvāpi veditabbato oḷārikanti sīlabbatupādānaṃ paṭhamaṃ desitaṃ. Sukhumattā ante attavādupādānanti ayametesaṃ desanākkamo. Vả lại, trong số các thủ này, dục thủ được thuyết giảng trước tiên vì có phạm vi rộng lớn và vì hiển nhiên. Thật vậy, nó có phạm vi rộng lớn vì tương ưng với tám tâm tham; các thủ còn lại có phạm vi hẹp vì chỉ tương ưng với bốn tâm tương ưng tà kiến. Và phần lớn, do chúng sanh ưa thích sự ái luyến, nên dục thủ là hiển nhiên, còn các thủ khác thì không. Hoặc, người có dục thủ thường hay thực hành các điều hiếu kỳ, điềm lành v.v... để đạt được các dục. Điều đó của người ấy là tà kiến, do đó kiến thủ được thuyết giảng ngay sau đó. Khi kiến thủ ấy được phân chia, nó trở thành hai loại theo cách của giới cấm thủ và ngã luận thủ. Trong hai loại đó, vì giới cấm thủ là thô thiển, có thể được biết ngay cả khi thấy hành vi của con bò hay con chó, nên nó được thuyết giảng trước. Vì ngã luận thủ là vi tế, nên được thuyết giảng sau cùng. Đây là tuần tự thuyết giảng của chúng. Taṇhā ca purimassettha, ekadhā hoti paccayo; Sattadhā aṭṭhadhā vāpi, hoti sesattayassa sā. Và ở đây, ái là duyên theo một cách đối với thủ đầu tiên; đối với ba thủ còn lại, ái ấy là duyên theo bảy cách hoặc cả tám cách. Ettha ca evaṃ desite upādānacatukke purimassa kāmupādānassa kāmataṇhā upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti, taṇhābhinanditesu visayesu uppattito. Sesattayassa pana sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatahetuvasena sattadhā vā, upanissayena saha aṭṭhadhā vāpi paccayo hoti. Yadā ca sā upanissayavasena paccayo hoti, tadā asahajātāva hotīti. Và ở đây, trong bốn loại thủ được thuyết giảng như vậy, dục ái là duyên chỉ theo một cách đối với dục thủ đầu tiên, tức là theo cách y chỉ cận y, vì nó sanh khởi trong các đối tượng được ái luyến bởi ái. Còn đối với ba thủ còn lại, nó là duyên theo bảy cách, tức là theo cách đồng sanh, tương hỗ, y chỉ, tương ưng, hiện hữu, bất ly, và nhân duyên; hoặc cả tám cách cùng với y chỉ cận y. Và khi ái ấy là duyên theo cách y chỉ cận y, khi ấy nó không phải là đồng sanh. Ayaṃ ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti padasmiṃ vitthārakathā. Đây là phần tường thuật chi tiết về câu «do ái làm duyên, thủ sanh khởi». Upādānapaccayābhavapadavitthārakathā Phần tường thuật chi tiết về câu «do thủ làm duyên, hữu sanh khởi» 646. Upādānapaccayā bhavapade – 646. Trong câu «do thủ làm duyên, hữu sanh khởi» – Atthato dhammato ceva, sātthato bhedasaṅgahā; Yaṃ yassa paccayo ceva, viññātabbo vinicchayo. Sự phân tích cần được biết: theo nghĩa, theo pháp, theo mục đích, theo sự phân loại và tổng hợp; và theo cách cái nào là duyên cho cái nào. Tattha [Pg.206] bhavatīti bhavo. So kammabhavo upapattibhavo cāti duvidho hoti. Yathāha – ‘‘bhavo duvidhena atthi kammabhavo, atthi upapattibhavo’’ti (vibha. 234). Tattha kammameva bhavo kammabhavo, tathā upapattiyeva bhavo upapattibhavo. Ettha ca upapatti bhavatīti bhavo. Kammaṃ pana yathā sukhakāraṇattā ‘‘sukho buddhānaṃ uppādo’’ti (dha. pa. 194) vutto, evaṃ bhavakāraṇattā phalavohārena bhavoti veditabbanti. Evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayo. Trong đó, ‘nó trở thành’ (bhavati), vì vậy gọi là ‘hữu’ (bhavo). Hữu ấy có hai loại: nghiệp hữu và sanh hữu. Như có lời dạy: «Hữu có hai loại: có nghiệp hữu, có sanh hữu». Trong đó, chính nghiệp là hữu, nên gọi là nghiệp hữu; tương tự, chính sự tái sanh là hữu, nên gọi là sanh hữu. Và ở đây, sự tái sanh ‘trở thành’ (bhavati), nên gọi là hữu. Còn nghiệp, giống như được nói rằng «sự xuất hiện của các vị Phật là hạnh phúc» vì là nguyên nhân của hạnh phúc, cũng vậy, vì là nguyên nhân của hữu, nên được gọi là ‘hữu’ theo cách dùng từ chỉ kết quả, điều này cần được biết. Như vậy, trước hết, sự phân tích cần được biết theo nghĩa. 647. Dhammato pana kammabhavo tāva saṅkhepato cetanā ceva cetanāsampayuttā ca abhijjhādayo kammasaṅkhātā dhammā. Yathāha – ‘‘tattha katamo kammabhavo? Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro (vibha. 234) parittabhūmako vā mahābhūmako vā, ayaṃ vuccati kammabhavo. Sabbampi bhavagāmikammaṃ kammabhavo’’ti (vibha. 234). Ettha hi puññābhisaṅkhāroti terasa cetanā. Apuññābhisaṅkhāroti dvādasa. Āneñjābhisaṅkhāroti catasso cetanā. Evaṃ parittabhūmako vā mahābhūmako vāti etena tāsaṃyeva cetanānaṃ mandabahuvipākatā vuttā. Sabbampi bhavagāmikammanti iminā pana cetanāsampayuttā abhijjhādayo vuttā. 647. Về phương diện pháp, trước hết, nghiệp hữu (kammabhava) một cách tóm tắt là tư (cetanā) và các pháp được gọi là nghiệp tương ưng với tư như tham ái (abhijjhā) v.v... Như có lời dạy rằng: “Trong ấy, thế nào là nghiệp hữu? Phước hành, phi phước hành, bất động hành, hoặc thuộc cõi nhỏ hoặc thuộc cõi lớn, đây được gọi là nghiệp hữu. Tất cả nghiệp đưa đến hữu cũng là nghiệp hữu”. Ở đây, phước hành là mười ba loại tư. Phi phước hành là mười hai (loại tư). Bất động hành là bốn loại tư. Như vậy, qua câu “hoặc thuộc cõi nhỏ hoặc thuộc cõi lớn”, sự có quả ít hay nhiều của chính những tư ấy đã được nói đến. Còn qua câu “tất cả nghiệp đưa đến hữu”, các pháp tương ưng với tư như tham ái v.v... đã được nói đến. Upapattibhavo pana saṅkhepato kammābhinibbattā khandhā, pabhedato navavidho hoti. Yathāha – ‘‘tattha katamo upapattibhavo? Kāmabhavo rūpabhavo arūpabhavo saññābhavo asaññābhavo nevasaññānāsaññābhavo, ekavokārabhavo catuvokārabhavo pañcavokārabhavo, ayaṃ vuccati upapattibhavo’’ti (vibha. 234). Tattha kāmasaṅkhāto bhavo kāmabhavo. Esa nayo rūpārūpabhavesu. Saññāvataṃ bhavo, saññā vā ettha bhave atthīti saññābhavo. Vipariyāyena asaññābhavo. Oḷārikāya saññāya abhāvā sukhumāya ca bhāvā nevasaññā, nāsaññā asmiṃ bhaveti nevasaññānāsaññābhavo. Ekena rūpakkhandhena vokiṇṇo bhavo ekavokārabhavo. Eko vā vokāro assa bhavassāti ekavokārabhavo. Esa nayo catuvokārapañcavokārabhavesu. Tattha kāmabhavo pañca upādiṇṇakkhandhā. Tathā rūpabhavo. Arūpabhavo cattāro[Pg.207], saññābhavo pañca. Asaññābhavo eko upādiṇṇakkhandho. Nevasaññānāsaññābhavo cattāro. Ekavokārabhavādayo ekacatupañcakkhandhā upādiṇṇakkhandhehīti evamettha dhammatopi viññātabbo vinicchayo. Mặt khác, sinh hữu (upapattibhava) một cách tóm tắt là các uẩn do nghiệp tạo ra; về phương diện phân loại, có chín loại. Như có lời dạy rằng: “Trong ấy, thế nào là sinh hữu? Dục hữu, sắc hữu, vô sắc hữu, tưởng hữu, vô tưởng hữu, phi tưởng phi phi tưởng hữu, nhất uẩn hữu, tứ uẩn hữu, ngũ uẩn hữu, đây được gọi là sinh hữu”. Trong đó, hữu được gọi là dục là dục hữu. Phương pháp này cũng tương tự trong sắc hữu và vô sắc hữu. Hữu của chúng sanh có tưởng, hoặc trong hữu này có tưởng, nên gọi là tưởng hữu. Ngược lại là vô tưởng hữu. Do không có tưởng thô (oḷārikā saññā) và có tưởng vi tế (sukhumā saññā), nên trong hữu này không phải có tưởng, cũng không phải không có tưởng, nên gọi là phi tưởng phi phi tưởng hữu. Hữu được tạo thành bởi một sắc uẩn là nhất uẩn hữu. Hoặc hữu này có một uẩn, nên gọi là nhất uẩn hữu. Phương pháp này cũng tương tự trong tứ uẩn hữu và ngũ uẩn hữu. Trong đó, dục hữu là năm thủ uẩn. Sắc hữu cũng vậy. Vô sắc hữu là bốn (thủ uẩn), tưởng hữu là năm (thủ uẩn). Vô tưởng hữu là một thủ uẩn. Phi tưởng phi phi tưởng hữu là bốn (thủ uẩn). Nhất uẩn hữu v.v... là một, bốn, năm uẩn do các thủ uẩn. Như vậy, ở đây, sự quyết đoán cũng nên được hiểu về phương diện pháp. 648. Sātthatoti yathā ca bhavaniddese, tatheva kāmaṃ saṅkhāraniddesepi puññābhisaṅkhārādayova vuttā, evaṃ santepi purime atītakammavasena idha paṭisandhiyā paccayattā, ime paccuppannakammavasena āyatiṃ paṭisandhiyā paccayattāti punavacanaṃ sātthakameva, pubbe vā ‘‘tattha katamo puññābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā kāmāvacarā’’ti (vibha. 226) evamādinā nayena cetanāva saṅkhārāti vuttā. Idha pana ‘‘sabbampi bhavagāmikamma’’nti (vibha. 234) vacanato cetanāsampayuttāpi. Pubbe ca viññāṇapaccayameva kammaṃ ‘‘saṅkhārā’’ti vuttaṃ. Idāni asaññābhavanibbattakampi. Kiṃ vā bahunā, ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ettha puññābhisaṅkhārādayova kusalākusalā dhammā vuttā. ‘‘Upādānapaccayā bhavo’’ti idha pana upapattibhavassāpi saṅgahitattā kusalākusalābyākatā dhammā vuttā. Tasmā sabbathāpi sātthakamevidaṃ punavacananti evamettha sātthatopi viññātabbo vinicchayo. 648. Về phương diện có ý nghĩa (sātthato): Mặc dù trong phần giải thích về hành (saṅkhāraniddesa), phước hành v.v... đã được nói đến giống như trong phần giải thích về hữu (bhavaniddesa), tuy nhiên, các (hành) trước được nói đến do năng lực của nghiệp quá khứ vì là điều kiện cho sự tái sanh trong hiện tại này; còn các (hành) này được nói đến do năng lực của nghiệp hiện tại vì là điều kiện cho sự tái sanh trong tương lai. Do đó, việc lặp lại là có ý nghĩa. Hoặc, trước đây, theo phương pháp bắt đầu bằng câu “Trong ấy, thế nào là phước hành? Là tư thiện thuộc Dục giới”, chỉ có tư được gọi là hành. Còn ở đây, do có lời dạy “tất cả nghiệp đưa đến hữu”, các pháp tương ưng với tư cũng (được bao gồm). Và trước đây, chỉ có nghiệp là điều kiện cho thức được gọi là “hành”. Bây giờ, nghiệp tạo ra vô tưởng hữu cũng (được bao gồm). Nói nhiều làm gì? Trong câu “vô minh duyên hành”, chỉ có các pháp thiện và bất thiện là phước hành v.v... được nói đến. Còn ở đây, trong câu “thủ duyên hữu”, do sinh hữu cũng được bao gồm, nên các pháp thiện, bất thiện và vô ký đã được nói đến. Do đó, việc lặp lại này hoàn toàn có ý nghĩa về mọi phương diện. Như vậy, ở đây, sự quyết đoán cũng nên được hiểu về phương diện có ý nghĩa. 649. Bhedasaṅgahāti upādānapaccayā bhavassa bhedato ceva saṅgahato ca. Yañhi kāmupādānapaccayā kāmabhavanibbattakaṃ kammaṃ karīyati, so kammabhavo. Tadabhinibbattā khandhā upapattibhavo. Esa nayo rūpārūpabhavesu. Evaṃ kāmupādānapaccayā dve kāmabhavā, tadantogadhā ca saññābhavapañcavokārabhavā, dve rūpabhavā, tadantogadhā ca saññābhavaasaññābhavaekavokārabhavapañcavokārabhavā, dve arūpabhavā, tadantogadhā ca saññābhavanevasaññānāsaññābhavacatuvokārabhavāti saddhiṃ antogadhehi cha bhavā. Yathā ca kāmupādānapaccayā saddhiṃ antogadhehi cha bhavā. Tathā sesupādānapaccayāpīti evaṃ upādānapaccayā bhedato saddhiṃ antogadhehi catuvīsati bhavā. 649. Về phương diện phân loại và tổng hợp (bhedasaṅgahato): (Sự quyết đoán) về hữu do thủ làm duyên theo cách phân loại và tổng hợp. Cụ thể, do dục thủ (kāmupādāna) làm duyên, nghiệp tạo ra dục hữu được thực hiện, đó là nghiệp hữu. Các uẩn do nghiệp hữu đó tạo ra là sinh hữu. Phương pháp này cũng tương tự trong sắc hữu và vô sắc hữu. Như vậy, do dục thủ làm duyên, có hai dục hữu, và tưởng hữu, ngũ uẩn hữu được bao gồm trong đó; có hai sắc hữu, và tưởng hữu, vô tưởng hữu, nhất uẩn hữu, ngũ uẩn hữu được bao gồm trong đó; có hai vô sắc hữu, và tưởng hữu, phi tưởng phi phi tưởng hữu, tứ uẩn hữu được bao gồm trong đó. Như vậy, cùng với các hữu được bao gồm, có sáu hữu. Và như do dục thủ làm duyên có sáu hữu cùng với các hữu được bao gồm, cũng vậy, do các thủ còn lại làm duyên. Như vậy, do thủ làm duyên, về phương diện phân loại, cùng với các hữu được bao gồm, có hai mươi bốn hữu. Saṅgahato pana kammabhavaṃ upapattibhavañca ekato katvā kāmupādānapaccayā saddhiṃ antogadhehi eko kāmabhavo. Tathā rūpārūpabhavāti tayo bhavā. Tathā sesupādānapaccayā pīti. Evaṃ upādānapaccayā saṅgahato saddhiṃ antogadhehi dvādasa bhavā. Apica [Pg.208] avisesena upādānapaccayā kāmabhavūpagaṃ kammaṃ kammabhavo. Tadabhinibbattā khandhā upapattibhavo. Esa nayo rūpārūpabhavesu. Evaṃ upādānapaccayā saddhiṃ antogadhehi dve kāmabhavā, dve rūpabhavā, dve arūpabhavāti aparena pariyāyena saṅgahato cha bhavā. Kammabhavaupapattibhavabhedaṃ vā anupagamma saddhiṃ antogadhehi kāmabhavādivasena tayo bhavā honti. Kāmabhavādibhedampi anupagamma kammabhavaupapattibhavavasena dve bhavā honti. Kammupapattibhedañcāpi anupagamma upādānapaccayā bhavoti bhavavasena ekova bhavo hotīti evamettha upādānapaccayassa bhavassa bhedasaṅgahāpi viññātabbo vinicchayo. Mặt khác, về phương diện tổng hợp, gộp nghiệp hữu và sinh hữu làm một, do dục thủ làm duyên, cùng với các hữu được bao gồm, có một dục hữu. Sắc hữu và vô sắc hữu cũng vậy, như vậy có ba hữu. Do các thủ còn lại làm duyên cũng vậy. Như vậy, do thủ làm duyên, về phương diện tổng hợp, cùng với các hữu được bao gồm, có mười hai hữu. Hơn nữa, không phân biệt (bốn loại thủ), do thủ làm duyên, nghiệp đưa đến dục hữu là nghiệp hữu. Các uẩn do nghiệp đó tạo ra là sinh hữu. Phương pháp này cũng tương tự trong sắc hữu và vô sắc hữu. Như vậy, do thủ làm duyên, cùng với các hữu được bao gồm, có hai dục hữu, hai sắc hữu, hai vô sắc hữu. Như vậy, theo một phương pháp khác, về phương diện tổng hợp, có sáu hữu. Hoặc, không phân biệt nghiệp hữu và sinh hữu, cùng với các hữu được bao gồm, theo cách (phân loại) dục hữu v.v..., có ba hữu. Không phân biệt dục hữu v.v..., theo cách (phân loại) nghiệp hữu và sinh hữu, có hai hữu. Và không phân biệt nghiệp và sinh (hữu), do thủ làm duyên, theo cách (gọi chung là) hữu, chỉ có một hữu duy nhất. Như vậy, ở đây, sự quyết đoán về hữu do thủ làm duyên cũng nên được hiểu theo cách phân loại và tổng hợp. 650. Yaṃ yassa paccayo cevāti yañcettha upādānaṃ yassa paccayo hoti, tatopi viññātabbo vinicchayoti attho. Kiṃ panettha kassa paccayo hoti? Yaṃkiñci yassa kassaci paccayo hotiyeva. Ummattako viya hi puthujjano. So idaṃ yuttaṃ idaṃ ayuttanti avicāretvā yassa kassaci upādānassa vasena yaṃkiñci bhavaṃ patthetvā yaṃkiñci kammaṃ karotiyeva. Tasmā yadekacce sīlabbatupādānena rūpārūpabhavā na hontīti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Sabbena pana sabbo hotīti gahetabbaṃ. 650. Cụm từ "Do cái nào là duyên của cái nào" có nghĩa là: Ở đây, thủ nào là duyên của hữu nào, sự quyết định cũng nên được biết từ đó. Ở đây, cái gì là duyên của cái gì? Bất cứ thủ nào cũng là duyên của bất cứ hữu nào. Vì phàm phu giống như người điên. Người ấy không suy xét rằng "điều này thích hợp, điều này không thích hợp", do năng lực của bất cứ thủ nào, mong cầu bất cứ hữu nào, rồi làm bất cứ nghiệp nào. Do đó, điều mà một số người nói rằng "do giới cấm thủ mà sắc hữu và vô sắc hữu không sanh khởi" thì điều đó không nên được chấp nhận. Trái lại, nên chấp nhận rằng "do tất cả (thủ) mà tất cả (hữu) sanh khởi". Seyyathidaṃ – idhekacco anussavavasena vā diṭṭhānusārena vā ‘‘kāmā nāmete manussaloke ceva khattiyamahāsālakulādīsu, cha kāmāvacaradevaloke ca samiddhā’’ti cintetvā tesaṃ adhigamatthaṃ asaddhammassavanādīhi vañcito ‘‘iminā kammena kāmā sampajjantī’’ti maññamāno kāmupādānavasena kāyaduccaritādīnipi karoti, so duccaritapāripūriyā apāye upapajjati. Sandiṭṭhike vā pana kāme patthayamāno paṭiladdhe ca gopayamāno kāmupādānavasena kāyaduccaritādīni karoti, so duccaritapāripūriyā apāye upapajjati. Tatrāssa upapattihetubhūtaṃ kammaṃ kammabhavo. Kammābhinibbattā khandhā upapattibhavo. Saññābhavapañcavokārabhavā pana tadantogadhā eva. Ví như sau: Ở đây, có người do nghe nói lại hoặc do noi theo điều đã thấy, suy nghĩ rằng: "Những thứ gọi là dục này được sung mãn trong cõi người, trong các gia tộc Sát-đế-lỵ đại phú v.v..., và trong sáu cõi trời dục giới", rồi để thành tựu các dục ấy, bị lừa dối bởi việc nghe phi diệu pháp v.v..., tưởng rằng: "Do nghiệp này mà các dục được thành tựu", rồi do năng lực của dục thủ mà cũng làm các thân ác hành v.v... Người ấy do ác hành được viên mãn nên sanh vào cõi khổ. Hoặc là, người ấy mong cầu các dục trong hiện tại và bảo vệ các dục đã đạt được, do năng lực của dục thủ mà làm các thân ác hành v.v... Người ấy do ác hành được viên mãn nên sanh vào cõi khổ. Trong trường hợp đó, nghiệp của người ấy là nhân sanh khởi được gọi là nghiệp hữu. Các uẩn được sanh ra từ nghiệp là sanh hữu. Còn tưởng hữu và ngũ uẩn hữu thì được bao hàm trong đó. Aparo [Pg.209] pana saddhammassavanādīhi upabrūhitañāṇo ‘‘iminā kammena kāmā sampajjantī’’ti maññamāno kāmupādānavasena kāyasucaritādīni karoti. So sucaritapāripūriyā devesu vā manussesu vā upapajjati. Tatrāssa upapattihetubhūtaṃ kammaṃ kammabhavo. Kammābhinibbattā khandhā upapattibhavo. Saññābhavapañcavokārabhavā pana tadantogadhā eva. Iti kāmupādānaṃ sappabhedassa sāntogadhassa kāmabhavassa paccayo hoti. Lại nữa, một người khác có trí tuệ được tăng trưởng do nghe diệu pháp v.v..., tưởng rằng: "Do nghiệp này mà các dục được thành tựu", do năng lực của dục thủ mà làm các thân thiện hành v.v... Người ấy do thiện hành được viên mãn nên sanh vào cõi trời hoặc cõi người. Trong trường hợp đó, nghiệp của người ấy là nhân sanh khởi được gọi là nghiệp hữu. Các uẩn được sanh ra từ nghiệp là sanh hữu. Còn tưởng hữu và ngũ uẩn hữu thì được bao hàm trong đó. Như vậy, dục thủ là duyên cho dục hữu với các loại sai biệt và với các thành phần bên trong. Aparo ‘‘rūpārūpabhavesu tato samiddhatarā kāmā’’ti sutvā parikappetvā vā kāmupādānavaseneva rūpārūpasamāpattiyo nibbattetvā samāpattibalena rūpārūpabrahmaloke upapajjati. Tatrāssa upapattihetubhūtaṃ kammaṃ kammabhavo. Kammābhinibbattā khandhā upapattibhavo. Saññā-asaññā-nevasaññānāsaññā-eka-catu-pañcavokārabhavā pana tadantogadhā eva. Iti kāmupādānaṃ sappabhedānaṃ sāntogadhānaṃ rūpārūpabhavānampi paccayo hoti. Một người khác, sau khi nghe hoặc suy xét rằng "các dục ở sắc hữu và vô sắc hữu còn sung mãn hơn thế nữa", do năng lực của chính dục thủ mà làm sanh khởi các thiền chứng sắc và vô sắc, rồi do năng lực của thiền chứng mà sanh vào cõi Phạm thiên sắc và vô sắc. Trong trường hợp đó, nghiệp của người ấy là nhân sanh khởi được gọi là nghiệp hữu. Các uẩn được sanh ra từ nghiệp là sanh hữu. Còn tưởng hữu, vô tưởng hữu, phi tưởng phi phi tưởng hữu, nhất uẩn hữu, tứ uẩn hữu, ngũ uẩn hữu thì được bao hàm trong đó. Như vậy, dục thủ cũng là duyên cho sắc hữu và vô sắc hữu với các loại sai biệt và với các thành phần bên trong của chúng. Aparo ‘‘ayaṃ attā nāma kāmāvacarasampattibhave vā rūpārūpabhavānaṃ vā aññatarasmiṃ ucchinne suucchinno hotī’’ti ucchedadiṭṭhiṃ upādāya tadupagaṃ kammaṃ karoti, tassa taṃ kammaṃ kammabhavo. Kammābhinibbattā khandhā upapattibhavo. Saññābhavādayo pana tadantogadhā eva. Iti diṭṭhupādānaṃ sappabhedānaṃ sāntogadhānaṃ tiṇṇampi kāmarūpārūpabhavānaṃ paccayo hoti. Một người khác, chấp thủ đoạn kiến rằng: "Cái gọi là tự ngã này, khi bị đoạn diệt trong một hữu thuộc cõi dục sung mãn hoặc trong một trong các sắc hữu và vô sắc hữu, thì được đoạn diệt hoàn toàn", rồi làm nghiệp dẫn đến cõi ấy. Nghiệp đó của người ấy là nghiệp hữu. Các uẩn được sanh ra từ nghiệp là sanh hữu. Còn tưởng hữu v.v... thì được bao hàm trong đó. Như vậy, kiến thủ là duyên cho cả ba hữu là dục hữu, sắc hữu và vô sắc hữu với các loại sai biệt và với các thành phần bên trong của chúng. Aparo ‘‘ayaṃ attā nāma kāmāvacarasampattibhave vā rūpārūpabhavānaṃ vā aññatarasmiṃ sukhī hoti vigatapariḷāho’’ti attavādupādānena tadupagaṃ kammaṃ karoti, tassa taṃ kammaṃ kammabhavo. Tadabhinibbattā khandhā upapattibhavo. Saññābhavādayo pana tadantogadhā eva. Iti attavādupādānaṃ sappabhedānaṃ sāntogadhānaṃ tiṇṇaṃ bhavānaṃ paccayo hoti. Một người khác, do ngã luận thủ mà cho rằng: "Cái gọi là tự ngã này, trong một hữu thuộc cõi dục sung mãn hoặc trong một trong các sắc hữu và vô sắc hữu, được an lạc, không còn phiền não", rồi làm nghiệp dẫn đến cõi ấy. Nghiệp đó của người ấy là nghiệp hữu. Các uẩn được sanh ra từ nghiệp đó là sanh hữu. Còn tưởng hữu v.v... thì được bao hàm trong đó. Như vậy, ngã luận thủ là duyên cho cả ba hữu với các loại sai biệt và với các thành phần bên trong của chúng. Aparo ‘‘idaṃ sīlabbataṃ nāma kāmāvacarasampattibhave vā rūpārūpabhavānaṃ vā aññatarasmiṃ paripūrentassa sukhaṃ pāripūriṃ gacchatī’’ti sīlabbatupādānavasena tadupagaṃ kammaṃ karoti, tassa taṃ kammaṃ kammabhavo. Tadabhinibbattā khandhā upapattibhavo. Saññābhavādayo pana tadantogadhā eva. Iti sīlabbatupādānaṃ sappabhedānaṃ sāntogadhānaṃ tiṇṇaṃ bhavānaṃ paccayo hoti. Evamettha yaṃ yassa paccayo hoti, tatopi viññātabbo vinicchayo. Một người khác, do năng lực của giới cấm thủ mà cho rằng: "Giới cấm này, đối với người thực hành viên mãn trong một hữu thuộc cõi dục sung mãn hoặc trong một trong các sắc hữu và vô sắc hữu, sẽ dễ dàng đi đến sự viên mãn", rồi làm nghiệp dẫn đến cõi ấy. Nghiệp đó của người ấy là nghiệp hữu. Các uẩn được sanh ra từ nghiệp đó là sanh hữu. Còn tưởng hữu v.v... thì được bao hàm trong đó. Như vậy, giới cấm thủ là duyên cho cả ba hữu với các loại sai biệt và với các thành phần bên trong của chúng. Như vậy, ở đây, sự quyết định cũng nên được biết từ chỗ thủ nào là duyên của hữu nào. Kiṃ panettha [Pg.210] kassa bhavassa kathaṃ paccayo hotīti ce? Nếu hỏi rằng: Ở đây, thủ nào là duyên cho hữu nào, và như thế nào? Rūpārūpabhavānaṃ, upanissayapaccayo upādānaṃ; Sahajātādīhipi taṃ, kāmabhavassāti viññeyyaṃ. Đối với sắc hữu và vô sắc hữu, thủ là y chỉ duyên; Nên biết rằng, đối với dục hữu, nó (thủ) cũng là duyên qua các cách như câu sanh v.v... Rūpārūpabhavānaṃ hi, kāmabhavapariyāpannassa ca kammabhave kusalakammasseva, upapattibhavassa cetaṃ catubbidhampi upādānaṃ upanissayapaccayavasena ekadhāva paccayo hoti. Kāmabhave attanā sampayuttākusalakammabhavassa sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatahetupaccayappabhedehi sahajātādīhi paccayo hoti. Vippayuttassa pana upanissayapaccayenevāti. Thật vậy, đối với sắc hữu và vô sắc hữu, đối với chỉ nghiệp thiện trong nghiệp hữu thuộc dục hữu, và đối với sanh hữu, cả bốn loại thủ này chỉ là duyên theo một cách duy nhất là y chỉ duyên. Trong dục hữu, đối với nghiệp hữu bất thiện tương ưng với chính nó (thủ), nó là duyên qua các cách như câu sanh v.v..., với các loại duyên như câu sanh, tương hỗ, y chỉ, tương ưng, hiện hữu, bất ly, và nhân duyên. Còn đối với (nghiệp hữu bất thiện) bất tương ưng, nó chỉ là duyên qua y chỉ duyên mà thôi. Ayaṃ ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti padasmiṃ vitthārakathā. Đây là phần giảng giải chi tiết về cụm từ "do thủ làm duyên, hữu sanh khởi". Bhavapaccayājātiādivitthārakathā Giảng giải chi tiết về "Do hữu làm duyên, sanh khởi" v.v... 651. Bhavapaccayā jātītiādīsu jātiādīnaṃ vinicchayo saccaniddese vuttanayeneva veditabbo. Bhavoti panettha kammabhavova adhippeto. So hi jātiyā paccayo, na upapattibhavo. So ca pana kammapaccayaupanissayapaccayavasena dvedhā paccayo hotīti. 651. Trong các câu "do hữu làm duyên, sanh khởi" v.v..., sự quyết định về sanh v.v... nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần Trình Bày Về Các Sự Thật (Saccaniddesa). Ở đây, từ "hữu" chỉ có nghĩa là nghiệp hữu. Vì chính nghiệp hữu là duyên cho sanh, chứ không phải sanh hữu. Và nó là duyên theo hai cách: qua nghiệp duyên và y chỉ duyên. Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ bhavo jātiyā paccayoti ce? Bāhirapaccayasamattepi hīnapaṇītatādivisesadassanato. Bāhirānaṃ hi janakajananīsukkasoṇitāhārādīnaṃ paccayānaṃ samattepi sattānaṃ yamakānampi sataṃ hīnapaṇītatādiviseso dissati. So ca na ahetuko sabbadā ca sabbesañca abhāvato, na kammabhavato aññahetuko tadabhinibbattakasattānaṃ ajjhattasantāne aññassa kāraṇassa abhāvatoti kammabhavahetukova. Kammaṃ hi sattānaṃ hīnapaṇītatādivisesassa hetu. Tenāha bhagavā ‘‘kammaṃ satte vibhajati yadidaṃ hīnappaṇītatāyā’’ti (ma. ni. 3.289). Tasmā jānitabbametaṃ ‘‘bhavo jātiyā paccayo’’ti. Ở đây, có thể có câu hỏi: “Làm thế nào để biết được rằng hữu là duyên cho sanh?” Nếu vậy, (câu trả lời là): Do thấy được sự khác biệt như hèn kém và cao sang v.v... dù cho các duyên bên ngoài tương đồng. Thật vậy, dù cho các duyên bên ngoài như cha mẹ, tinh huyết, vật thực v.v... tương đồng, nhưng vẫn thấy có sự khác biệt như hèn kém và cao sang v.v... ngay cả ở những chúng sanh sinh đôi. Và sự khác biệt ấy không phải là vô nhân, vì nó không phải lúc nào cũng có và không phải có ở tất cả chúng sanh. Nó cũng không phải do nhân nào khác ngoài nghiệp hữu (kammabhava), vì trong nội tâm tương tục của các chúng sanh được tạo ra bởi nghiệp hữu ấy không có một nguyên nhân nào khác (tạo ra sự khác biệt). Do đó, nó chỉ có nghiệp hữu làm nhân. Thật vậy, nghiệp là nhân cho sự khác biệt hèn kém và cao sang v.v... của chúng sanh. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy: “Nghiệp phân chia chúng sanh, nghĩa là, theo sự hèn kém và cao sang” (M. iii. 203). Do đó, cần phải biết rằng “hữu là duyên cho sanh”. Yasmā ca asati jātiyā jarāmaraṇaṃ nāma, sokādayo vā dhammā na honti. Jātiyā pana sati jarāmaraṇañceva, jarāmaraṇasaṅkhātadukkhadhammaphuṭṭhassa ca bālajanassa jarāmaraṇābhisambandhā vā tena tena dukkhadhammena phuṭṭhassa [Pg.211] anabhisambandhā vā sokādayo ca dhammā honti. Tasmā ayampi jāti jarāmaraṇassa ceva sokādīnañca paccayo hotīti veditabbā. Sā pana upanissayakoṭiyā ekadhāva paccayo hotīti. Và bởi vì khi không có sanh, thì không có cái gọi là già-chết, hoặc các pháp như sầu v.v... cũng không có. Nhưng khi có sanh, thì có cả già-chết, và đối với kẻ phàm phu bị pháp khổ gọi là già-chết chạm đến, cũng có các pháp như sầu v.v... hoặc có liên quan đến già-chết, hoặc không liên quan, khi bị pháp khổ này hay pháp khổ khác chạm đến. Do đó, sanh này cũng cần được biết là duyên cho cả già-chết và sầu v.v... Nhưng nó chỉ là duyên theo một cách, tức là theo phần y chỉ duyên (upanissayakoṭiyā). Ayaṃ ‘‘bhavapaccayā jātī’’tiādīsu vitthārakathā. Đây là lời giải thích chi tiết về “hữu duyên cho sanh” v.v... Bhavacakkakathā Bàn về Bánh xe Hữu 652. Yasmā panettha sokādayo avasāne vuttā, tasmā yā sā avijjāpaccayā saṅkhārāti evametassa bhavacakkassa ādimhi vuttā, sā, 652. Bởi vì ở đây sầu v.v... được nói ở cuối, do đó, vô minh ấy, cái được nói ở đầu bánh xe hữu này như là “vô minh duyên cho các hành”, Sokādīhi avijjā, siddhā bhavacakkamaviditādimidaṃ; Kārakavedakarahitaṃ, dvādasavidhasuññatāsuññaṃ. Do sầu v.v... mà vô minh được thành tựu. Bánh xe hữu này có khởi đầu không thể biết, không có người làm và người cảm thọ, trống không với tánh không mười hai loại. Satataṃ samitaṃ pavattatīti veditabbaṃ. Cần phải biết rằng nó vận hành thường xuyên, liên tục. Kathaṃ panettha sokādīhi avijjā siddhā, kathamidaṃ bhavacakkaṃ aviditādi, kathaṃ kārakavedakarahitaṃ, kathaṃ dvādasavidhasuññatāsuññanti ce? Ettha hi sokadomanassupāyāsā avijjāya aviyogino, paridevo ca nāma mūḷhassāti tesu tāva siddhesu siddhā hoti avijjā. Apica ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) vuttaṃ. Āsavasamudayā cete sokādayo honti. Nếu hỏi: “Ở đây, làm thế nào vô minh được thành tựu do sầu v.v...? Làm thế nào bánh xe hữu này có khởi đầu không thể biết? Làm thế nào nó không có người làm và người cảm thọ? Làm thế nào nó trống không với tánh không mười hai loại?” (Câu trả lời là): Ở đây, sầu, ưu, và não không thể tách rời khỏi vô minh, và bi (khóc lóc) xảy ra với người si mê. Do đó, khi những điều ấy (sầu, v.v...) được thành tựu, thì trước hết vô minh cũng được thành tựu. Hơn nữa, có lời dạy rằng: “Do sự sanh khởi của các lậu hoặc, có sự sanh khởi của vô minh.” Và những (trạng thái) sầu v.v... này sanh khởi từ sự sanh khởi của các lậu hoặc. Kathaṃ? Vatthukāmaviyoge tāva soko kāmāsavasamudayā hoti. Yathāha – Làm thế nào? Trước hết, khi có sự chia lìa với dục vọng (đối tượng của ham muốn), sầu sanh khởi từ sự sanh khởi của dục lậu. Như có lời dạy: ‘‘Tassa ce kāmayānassa, chandajātassa jantuno; Te kāmā parihāyanti, sallaviddhova ruppatī’’ti. (su. ni. 773); “Nếu đối với chúng sanh đang ham muốn, đã sanh khởi lòng tham ái, mà những dục vọng ấy bị suy giảm, người ấy bị đau khổ như bị mũi tên bắn trúng.” (Sn. 773); Yathā cāha – ‘‘kāmato jāyati soko’’ti. (Dha. pa. 215). Và như có lời dạy: “Từ ái dục, sầu sanh khởi.” (Dhp. 215). Sabbepi cete diṭṭhāsavasamudayā honti. Yathāha – Và tất cả những (trạng thái sầu, v.v...) này sanh khởi từ sự sanh khởi của kiến lậu. Như có lời dạy: ‘‘Tassa ‘ahaṃ rūpaṃ mama rūpa’nti pariyuṭṭhaṭṭhāyino rūpavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti (saṃ. ni. 3.1). “Đối với người thường bị (kiến) ám ảnh rằng ‘ta là sắc, sắc là của ta’, do sự biến đổi và đổi khác của sắc, sầu, bi, khổ, ưu, não sanh khởi.” (S. iii. 1). Yathā ca diṭṭhāsavasamudayā, evaṃ bhavāsavasamudayāpi. Yathāha – Và cũng như (chúng sanh khởi) từ sự sanh khởi của kiến lậu, cũng vậy (chúng sanh khởi) từ sự sanh khởi của hữu lậu. Như có lời dạy: ‘‘Yepi [Pg.212] te devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā, tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā bhayaṃ santāsaṃ saṃvegamāpajjantī’’ti (saṃ. ni. 3.78). Pañca pubbanimittāni disvā maraṇabhayena santajjitānaṃ devānaṃ viya. “Ngay cả những vị trời sống lâu, có sắc đẹp, nhiều hạnh phúc, và ở lâu trong các cung điện cao sang, sau khi nghe Pháp của Như Lai, cũng rơi vào sợ hãi, kinh hoàng, và chấn động.” (S. iii. 85). Giống như các vị trời, sau khi thấy năm tướng báo trước, bị kinh hãi bởi nỗi sợ cái chết. Yathā ca bhavāsavasamudayā, evaṃ avijjāsavasamudayāpi. Yathāha – Và cũng như (chúng sanh khởi) từ sự sanh khởi của hữu lậu, cũng vậy (chúng sanh khởi) từ sự sanh khởi của vô minh lậu. Như có lời dạy: ‘‘Sa kho so, bhikkhave, bālo tividhaṃ diṭṭheva dhamme dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetī’’ti (ma. ni. 3.246). “Này các Tỳ khưu, kẻ phàm phu ấy cảm thọ ba loại khổ và ưu ngay trong hiện tại.” (M. iii. 169). Iti yasmā āsavasamudayā ete dhammā honti, tasmā ete sijjhamānā avijjāya hetubhūte āsave sādhenti. Āsavesu ca siddhesu paccayabhāve bhāvato avijjāpi siddhāva hotīti. Evaṃ tāvettha sokādīhi avijjā siddhā hotīti veditabbā. Như vậy, vì các pháp này sanh khởi từ sự sanh khởi của các lậu hoặc, do đó, khi chúng được thành tựu, chúng xác lập các lậu hoặc là nhân của vô minh. Và khi các lậu hoặc được thành tựu, do sự hiện hữu (của quả) khi có duyên, vô minh cũng được thành tựu. Như vậy, cần phải biết rằng ở đây, trước hết, vô minh được thành tựu do sầu v.v... Yasmā pana evaṃ paccayabhāve bhāvato avijjāya siddhāya puna avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇanti evaṃ hetuphalaparamparāya pariyosānaṃ natthi. Tasmā taṃ hetuphalasambandhavasena pavattaṃ dvādasaṅgaṃ bhavacakkaṃ aviditādīti siddhaṃ hoti. Hơn nữa, vì khi vô minh được thành tựu như vậy do sự hiện hữu (của quả) khi có duyên, (chuỗi) lại tiếp tục: “vô minh duyên cho các hành; hành duyên cho thức”, như vậy không có điểm kết thúc cho chuỗi nhân và quả. Do đó, bánh xe hữu mười hai chi phần ấy, vận hành theo cách liên kết nhân và quả, được thành tựu là có khởi đầu không thể biết. Evaṃ sati avijjāpaccayā saṅkhārāti idaṃ ādimattakathanaṃ virujjhatīti ce. Nayidaṃ ādimattakathanaṃ. Padhānadhammakathanaṃ panetaṃ. Tiṇṇannaṃ hi vaṭṭānaṃ avijjā padhānā. Avijjāggahaṇena hi avasesakilesavaṭṭañca kammādīni ca bālaṃ palibodhenti. Sappasiraggahaṇena sesasappasarīraṃ viya bāhaṃ. Avijjāsamucchede pana kate tehi vimokkho hoti. Sappasiracchede kate palibodhitabāhāvimokkho viya. Yathāha – ‘‘avijjāyatveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho’’tiādi (saṃ. ni. 2.1; mahāva. 1). Iti yaṃ gaṇhato bandho, muccato ca mokkho hoti, tassa padhānadhammassa kathanamidaṃ, na ādimattakathananti. Evamidaṃ bhavacakkaṃ aviditādīti veditabbaṃ. Nếu nói: “Nếu vậy, câu nói ‘vô minh duyên cho các hành’, vốn chỉ nói về một khởi đầu, là mâu thuẫn.” (Câu trả lời là): Đây không phải là câu nói chỉ về một khởi đầu. Mà đây là câu nói về pháp chủ yếu. Vì trong ba vòng luân chuyển, vô minh là chủ yếu. Vì do nắm giữ vô minh, vòng phiền não còn lại và các vòng nghiệp v.v... trói buộc kẻ phàm phu, giống như do nắm đầu rắn, phần thân còn lại của con rắn quấn lấy cánh tay. Nhưng khi vô minh được đoạn trừ hoàn toàn, có sự giải thoát khỏi chúng, giống như khi đầu rắn bị chặt đứt, có sự giải thoát cho cánh tay bị quấn. Như có lời dạy: “Do sự ly tham và đoạn diệt hoàn toàn chính vô minh, có sự đoạn diệt của các hành,” v.v... (S. ii. 1; Mv. 1). Như vậy, đây là câu nói về pháp chủ yếu đó, mà khi nắm giữ nó thì có sự trói buộc, và khi buông bỏ nó thì có sự giải thoát; đây không phải là câu nói chỉ về một khởi đầu. Như vậy, bánh xe hữu này cần được biết là có khởi đầu không thể biết. Tayidaṃ [Pg.213] yasmā avijjādīhi kāraṇehi saṅkhārādīnaṃ pavatti, tasmā tato aññena ‘‘brahmā mahābrahmā seṭṭho sajitā’’ti (dī. ni. 1.42) evaṃ parikappitena brahmādinā vā saṃsārassa kārakena, ‘‘so kho pana me ayaṃ attā vado vedeyyo’’ti evaṃ parikappitena attanā vā sukhadukkhānaṃ vedakena rahitaṃ. Iti kārakavedakarahitanti veditabbaṃ. Vì (bánh xe hữu) này là sự vận hành của các hành v.v... từ các nhân như vô minh v.v..., do đó nó không có một người tạo ra luân hồi nào khác, như Phạm thiên, được tưởng tượng là “Phạm thiên, Đại Phạm thiên, đấng tối cao, đấng sáng tạo” (D. i. 18), và không có một người cảm thọ khổ và lạc, một tự ngã (attā) được tưởng tượng là “tự ngã này của ta là người nói, người cảm thọ”. Như vậy, cần phải biết rằng nó không có người làm và người cảm thọ. Yasmā panettha avijjā udayabbayadhammakattā dhuvabhāvena, saṃkiliṭṭhattā saṃkilesikattā ca subhabhāvena, udayabbayapaṭipīḷitattā sukhabhāvena, paccayāyattavuttittā vasavattanabhūtena attabhāvena ca suññā. Tathā saṅkhārādīnipi aṅgāni. Yasmā vā avijjā na attā, na attano, na attani, na attavatī. Tathā saṅkhārādīnipi aṅgāni. Tasmā dvādasavidhasuññatāsuññametaṃ bhavacakkanti veditabbaṃ. Bởi vì, trong pháp này, vô minh do có đặc tính sanh diệt nên trống không đối với trạng thái thường hằng; do bị phiền não làm cho ô nhiễm và là đối tượng của các pháp làm ô nhiễm nên trống không đối với trạng thái tốt đẹp; do bị sự sanh diệt áp bức nên trống không đối với trạng thái an lạc; và do sự hiện hữu tùy thuộc vào duyên nên trống không đối với trạng thái tự ngã có thể làm chủ theo ý muốn. Các chi phần bắt đầu bằng hành cũng vậy. Hoặc là, bởi vì vô minh không phải là tự ngã, không phải là của tự ngã, không ở trong tự ngã, không có tự ngã. Các chi phần bắt đầu bằng hành cũng vậy. Do đó, cần phải biết rằng vòng luân hồi này trống không với mười hai loại tánh không. 653. Evañca viditvā puna, 653. Và sau khi đã biết như vậy, lại nữa, Tassāvijjātaṇhā, mūlamatītādayo tayo kālā; Dve aṭṭha dve eva ca, sarūpato tesu aṅgāni. Vô minh và ái là gốc rễ của vòng luân hồi ấy; quá khứ v.v... là ba thời; trong các chi phần ấy, về phương diện tự thể, có hai, tám, và chỉ có hai chi phần. Tassa kho panetassa bhavacakkassa avijjā taṇhā cāti dve dhammā mūlanti veditabbā. Tadetaṃ pubbantāharaṇato avijjāmūlaṃ vedanāvasānaṃ, aparantasantānato taṇhāmūlaṃ jarāmaraṇāvasānanti duvidhaṃ hoti. Tattha purimaṃ diṭṭhicaritavasena vuttaṃ, pacchimaṃ taṇhācaritavasena. Diṭṭhicaritānaṃ hi avijjā, taṇhācaritānañca taṇhā saṃsāranāyikā. Ucchedadiṭṭhisamugghātāya vā paṭhamaṃ, phaluppattiyā hetūnaṃ anupacchedappakāsanato, sassatadiṭṭhisamugghātāya dutiyaṃ, uppannānaṃ jarāmaraṇappakāsanato. Gabbhaseyyakavasena vā purimaṃ, anupubbapavattidīpanato, opapātikavasena pacchimaṃ, sahuppattidīpanato. Lại nữa, cần phải biết rằng hai pháp là vô minh và ái là gốc rễ của vòng luân hồi này. Vòng luân hồi này có hai loại: do mang đến từ quá khứ, có vô minh là gốc rễ và thọ là kết thúc; do nối tiếp đến tương lai, có ái là gốc rễ và lão tử là kết thúc. Trong đó, vòng luân hồi trước được nói theo khuynh hướng của người có tà kiến, vòng luân hồi sau được nói theo khuynh hướng của người có ái. Thật vậy, đối với những người có tà kiến, vô minh là yếu tố dẫn dắt trong vòng luân hồi; và đối với những người có ái, ái là yếu tố dẫn dắt trong vòng luân hồi. Hoặc là, vòng luân hồi thứ nhất được nói để đoạn trừ đoạn kiến, vì nó cho thấy sự không gián đoạn của các nhân thông qua sự sanh khởi của quả; vòng luân hồi thứ hai được nói để đoạn trừ thường kiến, vì nó cho thấy sự già và chết của những gì đã sanh khởi. Hoặc là, vòng luân hồi trước được nói theo trường hợp của loài thai sanh, vì nó cho thấy sự diễn tiến tuần tự; vòng luân hồi sau được nói theo trường hợp của loài hóa sanh, vì nó cho thấy sự sanh khởi đồng thời. Atītapaccuppannānāgatā cassa tayo kālā. Tesu pāḷiyaṃ sarūpato āgatavasena ‘‘avijjā, saṅkhārā cā’’ti dve aṅgāni atītakālāni. Viññāṇādīni bhavāvasānāni aṭṭha paccuppannakālāni. Jāti ceva jarāmaraṇañca dve anāgatakālānīti veditabbāni. Và ba thời quá khứ, hiện tại, vị lai là ba thời của vòng luân hồi này. Trong đó, theo cách trình bày về tự thể trong Thánh điển, cần phải biết rằng hai chi phần là vô minh và hành thuộc về thời quá khứ; tám chi phần từ thức đến hữu thuộc về thời hiện tại; và hai chi phần là sanh và lão tử thuộc về thời vị lai. 654. Puna[Pg.214], 654. Lại nữa, ‘‘Hetuphalahetupubbaka-tisandhicatubhedasaṅgahañcetaṃ; Vīsati ākārāraṃ, tivaṭṭamanavaṭṭhitaṃ bhamati’’. “Vòng luân hồi này có ba mối nối bắt đầu bằng nhân và quả, có bốn nhóm, có hai mươi căm xe là các phương diện, có ba vòng luân chuyển, và quay mãi không ngừng”. Itipi veditabbaṃ. Cũng cần phải biết như vậy. Tattha saṅkhārānañca paṭisandhiviññāṇassa ca antarā eko hetuphalasandhi nāma. Vedanāya ca taṇhāya ca antarā eko phalahetusandhi nāma. Bhavassa ca jātiyā ca antarā eko hetuphalasandhīti evamidaṃ hetuphalahetupubbakatisandhīti veditabbaṃ. Trong đó, khoảng giữa hành và thức tái sanh là một mối nối gọi là mối nối nhân-quả. Khoảng giữa thọ và ái là một mối nối gọi là mối nối quả-nhân. Khoảng giữa hữu và sanh là một mối nối nhân-quả. Như vậy, cần phải biết rằng vòng luân hồi này có ba mối nối bắt đầu bằng nhân và quả. Sandhīnaṃ ādipariyosānavavatthitā panassa cattāro saṅgahā honti. Seyyathidaṃ – avijjāsaṅkhārā eko saṅgaho. Viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanā dutiyo. Taṇhupādānabhavā tatiyo. Jātijarāmaraṇaṃ catutthoti. Evamidaṃ catubhedasaṅgahanti veditabbaṃ. Lại nữa, có bốn nhóm của vòng luân hồi này được xác định bởi sự bắt đầu và kết thúc của các mối nối. Cụ thể là: vô minh và hành là một nhóm. Thức, danh sắc, sáu xứ, xúc, thọ là nhóm thứ hai. Ái, thủ, hữu là nhóm thứ ba. Sanh, lão tử là nhóm thứ tư. Như vậy, cần phải biết rằng vòng luân hồi này có bốn nhóm. Atīte hetavo pañca, idāni phalapañcakaṃ; Idāni hetavo pañca, āyatiṃ phalapañcakanti. Năm nhân trong quá khứ, năm quả trong hiện tại; năm nhân trong hiện tại, năm quả trong tương lai. Etehi pana vīsatiyā ākārasaṅkhātehi arehi vīsatiākārāranti veditabbaṃ. Tattha atīte hetavo pañcāti avijjā saṅkhārā cāti ime tāva dve vuttā eva. Yasmā pana avidvā paritassati, paritassito upādiyati, tassupādānapaccayā bhavo. Tasmā taṇhupādānabhavāpi gahitā honti. Tenāha ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavoti ime pañca dhammā purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayā’’ti (paṭi. ma. 1.47). Lại nữa, cần phải biết rằng vòng luân hồi này có hai mươi căm xe là các phương diện được gọi là hai mươi phương diện này. Trong đó, câu 'năm nhân trong quá khứ' trước hết chỉ hai pháp đã được nói đến là vô minh và hành. Tuy nhiên, bởi vì người vô trí khao khát, do khao khát nên chấp thủ, do duyên chấp thủ của người ấy mà có hữu. Do đó, ái, thủ, và hữu cũng được bao gồm. Vì vậy, Ngài đã nói: 'Trong nghiệp hữu quá khứ, si là vô minh, sự cố gắng là hành, sự ham muốn là ái, sự bám víu là thủ, tư tâm sở là hữu. Năm pháp này trong nghiệp hữu quá khứ là duyên cho sự tái sanh ở đời này' (Paṭi. Ma. 1.47). Tattha purimakammabhavasminti purime kammabhave, atītajātiyaṃ kammabhave kariyamāneti attho. Moho avijjāti yo tadā dukkhādīsu moho, yena mūḷho kammaṃ karoti, sā avijjā. Āyūhanā saṅkhārāti taṃ kammaṃ karoto yā purimacetanāyo, yathā ‘‘dānaṃ dassāmī’’ti cittaṃ uppādetvā māsampi saṃvaccharampi dānupakaraṇāni sajjentassa uppannā purimacetanāyo. Paṭiggāhakānaṃ pana hatthe dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpayato cetanā bhavoti vuccati. Ekāvajjanesu vā chasu javanesu cetanā āyūhanā saṅkhārā nāma[Pg.215]. Sattame bhavo. Yā kāci vā pana cetanā bhavo. Sampayuttā āyūhanā saṅkhārā nāma. Nikanti taṇhāti yā kammaṃ karontassa phale upapattibhave nikāmanā patthanā, sā taṇhā nāma. Upagamanaṃ upādānanti yaṃ kammabhavassa paccayabhūtaṃ ‘‘idaṃ katvā asukasmiṃ nāma ṭhāne kāme sevissāmi ucchijjissāmī’’tiādinā nayena pavattaṃ upagamanaṃ gahaṇaṃ parāmasanaṃ, idaṃ upādānaṃ nāma. Cetanā bhavoti āyūhanāvasāne vuttā cetanā bhavoti evamattho veditabbo. Trong đó, 'trong nghiệp hữu quá khứ' có nghĩa là trong nghiệp hữu ở đời trước, khi nghiệp hữu đang được tạo ra trong kiếp quá khứ. 'Si là vô minh' có nghĩa là: vào lúc đó, si mê nào có mặt đối với khổ v.v..., do si mê đó mà người ngu tạo nghiệp, đó là vô minh. 'Sự cố gắng là hành' có nghĩa là: những tư tâm sở trước đó của người đang tạo nghiệp, ví như những tư tâm sở đã sanh khởi của người, sau khi phát sanh tâm 'ta sẽ bố thí', đã chuẩn bị các vật dụng bố thí trong một tháng hay một năm. Còn tư tâm sở của người đang đặt vật cúng dường vào tay người nhận thì được gọi là hữu. Hoặc là, trong sáu tốc hành tâm của một lộ trình tâm, tư tâm sở được gọi là sự cố gắng, là hành; trong tốc hành tâm thứ bảy, (tư tâm sở) là hữu. Hoặc là, bất kỳ tư tâm sở nào cũng là hữu, các pháp tương ưng được gọi là sự cố gắng, là hành. 'Sự ham muốn là ái' có nghĩa là: sự mong muốn, ước nguyện nào có mặt nơi người đang tạo nghiệp đối với quả là sanh hữu, đó được gọi là ái. 'Sự bám víu là thủ' có nghĩa là: sự tiếp cận, nắm giữ, quan niệm sai lầm, vốn là duyên cho nghiệp hữu, diễn tiến theo cách thức như 'sau khi làm việc này, ta sẽ hưởng thụ các dục ở nơi kia' hoặc 'ta sẽ bị đoạn diệt', v.v..., đây được gọi là thủ. 'Tư tâm sở là hữu' có nghĩa là: tư tâm sở được nói ở cuối phần sự cố gắng là hữu. Cần phải hiểu ý nghĩa như vậy. Idāni phalapañcakanti viññāṇādivedanāvasānaṃ pāḷiyaṃ āgatameva. Yathāha – ‘‘idha paṭisandhi viññāṇaṃ, okkanti nāmarūpaṃ, pasādo āyatanaṃ, phuṭṭho phasso, vedayitaṃ vedanā, ime pañca dhammā idhūpapattibhavasmiṃ purekatassa kammassa paccayā’’ti (paṭi. 1.47). Tattha paṭisandhi viññāṇanti yaṃ bhavantarapaṭisandhānavasena uppannattā paṭisandhīti vuccati, taṃ viññāṇaṃ. Okkanti nāmarūpanti yā gabbhe rūpārūpadhammānaṃ okkanti āgantvā pavisanaṃ viya, idaṃ nāmarūpaṃ. Pasādo āyatananti idaṃ cakkhādipañcāyatanavasena vuttaṃ. Phuṭṭho phassoti yo ārammaṇaṃ phuṭṭho phusanto uppanno, ayaṃ phasso. Vedayitaṃ vedanāti yaṃ paṭisandhiviññāṇena vā saḷāyatanapaccayena vā phassena saha uppannaṃ vipākavedayitaṃ, sā vedanāti evamattho veditabbo. Bây giờ, về năm quả, (đó là) các pháp bắt đầu bằng thức và kết thúc bằng thọ, đã được đề cập trong Pāli. Như có lời rằng: ‘Ở đây, sự tái sanh là thức, sự nhập thai là danh sắc, sự trong sáng là xứ, sự xúc chạm là xúc, sự cảm thọ là thọ; năm pháp này trong đời sống hiện tại là do duyên nghiệp đã tạo trong quá khứ’. Trong ấy, ‘sự tái sanh là thức’ có nghĩa là: cái gì được gọi là ‘tái sanh’ do đã sanh khởi theo cách nối liền một kiếp sống khác, cái ấy là thức. ‘Sự nhập thai là danh sắc’ có nghĩa là: sự nhập thai của các pháp sắc và phi sắc trong bào thai, giống như sự đi đến và đi vào, đây là danh sắc. ‘Sự trong sáng là xứ’ có nghĩa là: điều này được nói theo cách của năm xứ bắt đầu bằng mắt. ‘Sự xúc chạm là xúc’ có nghĩa là: cái gì đã xúc chạm đối tượng, sanh khởi trong khi đang xúc chạm, cái ấy là xúc. ‘Sự cảm thọ là thọ’ có nghĩa là: cảm thọ quả nào sanh khởi cùng với thức tái sanh hoặc với xúc do sáu xứ làm duyên, cảm thọ ấy là thọ. Ý nghĩa nên được hiểu như vậy. Idāni hetavo pañcāti taṇhādayo pāḷiyaṃ āgatā taṇhupādānabhavā. Bhave pana gahite tassa pubbabhāgā taṃsampayuttā vā saṅkhārā gahitāva honti. Taṇhupādānaggahaṇena ca taṃsampayuttā, yāya vā mūḷho kammaṃ karoti, sā avijjā gahitāva hotīti. Evaṃ pañca. Tenāha ‘‘idha paripakkattā āyatanānaṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavoti ime pañca dhammā idha kammabhavasmiṃ āyatiṃ paṭisandhiyā paccayā’’ti (paṭi. ma. 1.47). Tattha idha paripakkattā āyatanānanti paripakkāyatanassa kammakaraṇakāle sammoho dassito. Sesaṃ uttānatthameva. Bây giờ, về năm nhân, (đó là) các pháp bắt đầu bằng ái. Trong Pāli, ái, thủ, và hữu đã được đề cập. Tuy nhiên, khi hữu được kể đến, các hành thuộc phần trước của nó hoặc các hành tương ưng với nó cũng được kể đến. Và qua việc kể đến ái và thủ, vô minh tương ưng với chúng, hoặc vô minh mà do đó người ngu si tạo nghiệp, cũng được kể đến. Như vậy là có năm. Do đó, có lời rằng: ‘Ở đây, do sự thuần thục của các xứ, si mê là vô minh, sự cố gắng là các hành, sự ưa thích là ái, sự nắm giữ là thủ, tư tâm sở là hữu; năm pháp này ở đây trong nghiệp hữu là duyên cho sự tái sanh trong tương lai’. Trong ấy, câu ‘Ở đây, do sự thuần thục của các xứ’ cho thấy sự si mê vào lúc tạo nghiệp của người có các xứ đã thuần thục. Phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng. Āyatiṃ phalapañcakanti viññāṇādīni pañca. Tāni jātiggahaṇena vuttāni. Jarāmaraṇaṃ pana tesaṃyeva jarāmaraṇaṃ. Tenāha – ‘‘āyatiṃ paṭisandhi viññāṇaṃ[Pg.216], okkanti nāmarūpaṃ, pasādo āyatanaṃ, phuṭṭho phasso, vedayitaṃ vedanā, ime pañca dhammā āyatiṃ upapattibhavasmiṃ idha katassa kammassa paccayā’’ti (paṭi. ma. 1.47). Evamidaṃ vīsati ākārāraṃ hoti. Về năm quả trong tương lai, (đó là) năm pháp bắt đầu bằng thức. Chúng được nói đến qua việc kể đến sanh. Còn già-chết là sự già-chết của chính chúng. Do đó, có lời rằng: ‘Trong tương lai, sự tái sanh là thức, sự nhập thai là danh sắc, sự trong sáng là xứ, sự xúc chạm là xúc, sự cảm thọ là thọ; năm pháp này trong tương lai, trong đời sống sanh khởi, là do duyên nghiệp đã tạo ở đây (trong hiện tại)’. Như vậy, vòng hữu sanh này có hai mươi khía cạnh (căm xe). Tivaṭṭamanavaṭṭhitaṃ bhamatīti ettha pana saṅkhārabhavā kammavaṭṭaṃ, avijjātaṇhupādānāni kilesavaṭṭaṃ, viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanā vipākavaṭṭanti imehi tīhi vaṭṭehi tivaṭṭamidaṃ bhavacakkaṃ yāva kilesavaṭṭaṃ na upacchijjati, tāva anupacchinnapaccayattā anavaṭṭhitaṃ punappunaṃ parivattanato bhamatiyevāti veditabbaṃ. Về câu ‘(Vòng hữu sanh) quay tròn với ba vòng luân chuyển, không dừng lại’, ở đây, các hành và hữu là nghiệp luân; vô minh, ái, và thủ là phiền não luân; thức, danh sắc, sáu xứ, xúc, và thọ là quả luân. Do ba vòng luân chuyển này, vòng hữu sanh này có ba vòng luân chuyển. Chừng nào phiền não luân chưa được đoạn trừ, chừng đó, do các duyên chưa được đoạn trừ, nó không dừng lại, và do sự quay vòng lặp đi lặp lại, nó chắc chắn vẫn quay tròn. Điều này nên được hiểu như vậy. 655. Tayidamevaṃ bhamamānaṃ, 655. Vòng hữu sanh ấy, đang quay tròn như vậy, Saccappabhavato kiccā, vāraṇā upamāhi ca; Gambhīranayabhedā ca, viññātabbaṃ yathārahaṃ. (Nên được hiểu) theo nguồn gốc từ các sự thật, theo phận sự, theo sự ngăn cản, và qua các ví dụ; và theo sự phân tích các phương pháp sâu sắc, nên được hiểu biết một cách tương xứng. Tattha yasmā kusalākusalaṃ kammaṃ avisesena samudayasaccanti saccavibhaṅge vuttaṃ, tasmā avijjāpaccayā saṅkhārāti avijjāya saṅkhārā dutiyasaccappabhavaṃ dutiyasaccaṃ. Saṅkhārehi viññāṇaṃ dutiyasaccappabhavaṃ paṭhamasaccaṃ. Viññāṇādīhi [Pg.217] nāmarūpādīni vipākavedanāpariyosānāni paṭhamasaccappabhavaṃ paṭhamasaccaṃ. Vedanāya taṇhā paṭhamasaccappabhavaṃ dutiyasaccaṃ. Taṇhāya upādānaṃ dutiyasaccappabhavaṃ dutiyasaccaṃ. Upādānato bhavo dutiyasaccappabhavaṃ paṭhamadutiyasaccadvayaṃ. Bhavato jāti dutiyasaccappabhavaṃ paṭhamasaccaṃ. Jātiyā jarāmaraṇaṃ paṭhamasaccappabhavaṃ paṭhamasaccanti evaṃ tāvidaṃ saccappabhavato viññātabbaṃ yathārahaṃ. Trong đó, vì nghiệp thiện và bất thiện, không phân biệt, được gọi là sự thật về nguồn gốc (Tập đế) trong sách Phân Tích Sự Thật (Saccavibhaṅga), do đó, trong câu ‘do vô minh làm duyên, các hành sanh khởi’, các hành từ vô minh là sự thật thứ hai (Tập đế) có nguồn gốc từ sự thật thứ hai. Thức từ các hành là sự thật thứ nhất (Khổ đế) có nguồn gốc từ sự thật thứ hai. Từ thức v.v..., các pháp danh sắc v.v... cho đến quả thọ là sự thật thứ nhất có nguồn gốc từ sự thật thứ nhất. Ái từ thọ là sự thật thứ hai có nguồn gốc từ sự thật thứ nhất. Thủ từ ái là sự thật thứ hai có nguồn gốc từ sự thật thứ hai. Hữu từ thủ là cặp đôi sự thật thứ nhất và thứ hai có nguồn gốc từ sự thật thứ hai. Sanh từ hữu là sự thật thứ nhất có nguồn gốc từ sự thật thứ hai. Già-chết từ sanh là sự thật thứ nhất có nguồn gốc từ sự thật thứ nhất. Như vậy, trước hết, vòng hữu sanh này nên được hiểu biết một cách tương xứng theo nguồn gốc từ các sự thật. 656. Yasmā panettha avijjā vatthūsu ca satte sammoheti, paccayo ca hoti saṅkhārānaṃ pātubhāvāya. Tathā saṅkhārā saṅkhatañca abhisaṅkharonti, paccayā ca honti viññāṇassa. Viññāṇampi vatthuñca paṭivijānāti, paccayo ca hoti nāmarūpassa. Nāmarūpampi aññamaññañca upatthambheti, paccayo ca hoti saḷāyatanassa. Saḷāyatanampi savisaye ca pavattati, paccayo ca hoti phassassa. Phassopi ārammaṇañca phusati, paccayo ca hoti vedanāya. Vedanāpi ārammaṇarasañca anubhavati, paccayo ca hoti taṇhāya. Taṇhāpi rajjanīye ca dhamme rajjati, paccayo ca hoti upādānassa. Upādānampi upādāniye ca dhamme upādiyati, paccayo ca hoti bhavassa. Bhavopi nānāgatīsu ca vikkhipati, paccayo ca hoti jātiyā. Jātipi khandhe ca janeti tesaṃ abhinibbattibhāvena pavattattā, paccayo ca hoti jarāmaraṇassa. Jarāmaraṇampi khandhānaṃ pākabhedabhāvañca adhitiṭṭhati, paccayo ca hoti bhavantarapātubhāvāya sokādīnaṃ adhiṭṭhānattā. Tasmā sabbapadesu dvedhā pavattikiccatopi idaṃ viññātabbaṃ yathārahaṃ. 656. Bởi vì ở đây, vô minh làm cho chúng sanh si mê đối với các sự vật, và là duyên cho sự phát sanh của các hành. Tương tự, các hành tạo tác cái hữu vi, và là duyên cho thức. Thức cũng nhận biết đối tượng, và là duyên cho danh sắc. Danh sắc cũng hỗ trợ lẫn nhau, và là duyên cho sáu xứ. Sáu xứ cũng hoạt động trong đối tượng của mình, và là duyên cho xúc. Xúc cũng tiếp xúc với đối tượng, và là duyên cho thọ. Thọ cũng trải nghiệm vị của đối tượng, và là duyên cho ái. Ái cũng tham đắm trong các pháp đáng tham đắm, và là duyên cho thủ. Thủ cũng bám víu vào các pháp đáng bám víu, và là duyên cho hữu. Hữu cũng ném vào các cõi khác nhau, và là duyên cho sanh. Sanh cũng tạo ra các uẩn do diễn tiến bằng cách hiện hữu mới của chúng, và là duyên cho già-chết. Già-chết cũng chi phối sự chín muồi và tan rã của các uẩn, và là duyên cho sự phát sanh của kiếp sống khác do là nền tảng cho sầu, v.v... Do đó, vòng hữu sanh này cũng nên được hiểu biết một cách tương xứng theo phận sự diễn tiến theo hai cách trong tất cả các chi phần. 657. Yasmā cettha avijjāpaccayā saṅkhārāti idaṃ kārakadassananivāraṇaṃ. Saṅkhārapaccayā viññāṇanti attasaṅkantidassananivāraṇaṃ. Viññāṇapaccayā nāmarūpanti ‘‘attā’’tiparikappitavatthubhedadassanato ghanasaññānivāraṇaṃ. Nāmarūpapaccayā saḷāyatanantiādi attā passati…pe… vijānāti, phusati, vedayati, taṇhiyati, upādiyati, bhavati, jāyati, jīyati, mīyatītievamādidassananivāraṇaṃ. Tasmā micchādassananivāraṇatopetaṃ bhavacakkaṃ viññātabbaṃ yathārahaṃ. 657. Lại nữa, vì rằng ở đây, câu nói ‘do vô minh duyên cho các hành’ là sự ngăn ngừa tà kiến về tác giả. Câu nói ‘do các hành duyên cho thức’ là sự ngăn ngừa tà kiến về sự chuyển di của tự ngã. Câu nói ‘do thức duyên cho danh sắc’ là sự ngăn ngừa tưởng về sự kiên cố do vì nó cho thấy sự phân chia các vật được tưởng tượng là ‘tự ngã’. Câu nói ‘do danh sắc duyên cho sáu xứ’ v.v… là sự ngăn ngừa các tà kiến như ‘tự ngã thấy… biết, xúc chạm, cảm thọ, ái luyến, chấp thủ, hiện hữu, sanh, già, chết’. Do đó, vòng luân hồi này cũng cần được hiểu biết một cách thích đáng theo phương diện ngăn ngừa các tà kiến. 658. Yasmā [Pg.218] panettha salakkhaṇasāmaññalakkhaṇavasena dhammānaṃ adassanato andho viya avijjā. Andhassa upakkhalanaṃ viya avijjāpaccayā saṅkhārā. Upakkhalitassa patanaṃ viya saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ. Patitassa gaṇḍapātubhāvo viya viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ. Gaṇḍabhedapīḷakā viya nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ. Gaṇḍapīḷakāghaṭṭanaṃ viya saḷāyatanapaccayā phasso. Ghaṭṭanadukkhaṃ viya phassapaccayā vedanā, dukkhassa paṭikārābhilāso viya vedanāpaccayā taṇhā. Paṭikārābhilāsena asappāyaggahaṇaṃ viya taṇhāpaccayā upādānaṃ. Upādiṇṇaasappāyālepanaṃ viya upādānapaccayā bhavo. Asappāyālepanena gaṇḍavikārapātubhāvo viya bhavapaccayā jāti. Gaṇḍavikārato gaṇḍabhedo viya jātipaccayā jarāmaraṇaṃ. Yasmā vā panettha avijjā appaṭipattimicchāpaṭipattibhāvena satte abhibhavati paṭalaṃ viya akkhīni. Tadabhibhūto ca bālo punabbhavikehi saṅkhārehi attānaṃ veṭheti kosakārakimi viya kosappadesehi. Saṅkhārapariggahitaṃ viññāṇaṃ gatīsu patiṭṭhaṃ labhati pariṇāyakapariggahito viya rājakumāro rajje. Upapattinimittaparikappanato viññāṇaṃ paṭisandhiyaṃ anekappakāraṃ nāmarūpaṃ abhinibbatteti māyākāro viya māyaṃ. Nāmarūpe patiṭṭhitaṃ saḷāyatanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti subhūmiyaṃ patiṭṭhito vanappagumbo viya. Āyatanaghaṭṭanato phasso jāyati araṇisahitābhimanthanato aggi viya. Phassena phuṭṭhassa vedanā pātubhavati agginā phuṭṭhassa dāho viya. Vedayamānassa taṇhā pavaḍḍhati loṇūdakaṃ pivato pipāsā viya. Tasito bhavesu abhilāsaṃ karoti pipāsito viya pānīye. Tadassupādānaṃ, upādānena bhavaṃ upādiyati āmisalobhena maccho baḷisaṃ viya. Bhave sati jāti hoti bīje sati aṅkuro viya. Jātassa avassaṃ jarāmaraṇaṃ uppannassa rukkhassa patanaṃ viya. Tasmā evaṃ upamāhipetaṃ bhavacakkaṃ viññātabbaṃ yathārahaṃ. 658. Lại nữa, vì rằng ở đây, do không thấy các pháp theo phương diện tự tướng và cộng tướng, vô minh giống như người mù. Do vô minh duyên, các hành giống như sự vấp ngã của người mù. Do các hành duyên, thức giống như sự té ngã của người đã vấp. Do thức duyên, danh sắc giống như sự xuất hiện khối u của người đã té. Do danh sắc duyên, sáu xứ giống như mụn nhọt sắp vỡ của khối u. Do sáu xứ duyên, xúc giống như sự va chạm vào mụn nhọt của khối u. Do xúc duyên, thọ giống như sự đau đớn do va chạm. Do thọ duyên, ái giống như sự mong muốn chữa trị nỗi đau. Do ái duyên, thủ giống như việc nắm lấy phương thuốc không thích hợp vì mong muốn chữa trị. Do thủ duyên, hữu giống như việc bôi thuốc không thích hợp đã được nắm lấy. Do hữu duyên, sanh giống như sự xuất hiện biến chứng của khối u do bôi thuốc không thích hợp. Do sanh duyên, già-chết giống như sự vỡ của khối u do biến chứng. Hoặc, vì rằng ở đây, vô minh bao trùm chúng sanh bằng tình trạng không thực hành và tà thực hành, giống như màng mỏng che mắt. Và kẻ ngu bị vô minh ấy bao trùm đã tự quấn mình bằng các hành tái sanh, giống như con tằm làm kén tự quấn mình bằng các phần của cái kén. Thức được các hành nắm giữ thì được đứng vững trong các cõi, giống như vị hoàng tử được vị nhiếp chính bảo hộ thì được đứng vững trong vương quốc. Do sự tưởng tượng về tướng tái sanh, thức tạo ra danh sắc có nhiều loại khác nhau trong lúc tái sanh, giống như nhà ảo thuật tạo ra ảo ảnh. Sáu xứ được đứng vững trong danh sắc thì đạt đến sự tăng trưởng, phát triển, lớn mạnh, giống như bụi cây trong rừng được đứng vững trên đất tốt. Do sự va chạm của các xứ, xúc sanh khởi, giống như lửa sanh khởi do sự cọ xát của hai thanh củi. Đối với người bị xúc chạm, thọ khởi sanh, giống như sự nóng bức đối với người bị lửa chạm. Đối với người đang cảm thọ, ái tăng trưởng, giống như cơn khát tăng lên đối với người uống nước muối. Người khao khát thì mong muốn trong các cõi, giống như người khát nước mong muốn nước uống. Đó là thủ của người ấy. Do thủ, người ấy nắm lấy hữu, giống như con cá vì tham mồi mà đớp lưỡi câu. Khi có hữu, sanh hiện hữu, giống như khi có hạt giống thì có mầm non. Đối với người đã sanh, già-chết là điều tất yếu, giống như sự ngã đổ của cây đã mọc. Do đó, vòng luân hồi này cũng cần được hiểu biết một cách thích đáng qua các ví dụ như vậy. 659. Yasmā ca bhagavatā atthatopi dhammatopi desanatopi paṭivedhatopi gambhīrabhāvaṃ sandhāya ‘‘gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso cā’’ti (dī. ni. 2.95; saṃ. ni. 2.60) vuttaṃ, tasmā gambhīrabhedatopetaṃ bhavacakkaṃ viññātabbaṃ yathārahaṃ. 659. Và vì rằng, Thế Tôn đã nhắm đến tính chất thâm sâu của pháp Duyên khởi về phương diện ý nghĩa, về phương diện pháp, về phương diện thuyết giảng, và về phương diện chứng ngộ mà nói rằng: ‘Này Ānanda, pháp Duyên khởi này thâm sâu và cũng hiện ra là thâm sâu’, do đó, vòng luân hồi này cũng cần được hiểu biết một cách thích đáng theo các phương diện thâm sâu. Tattha [Pg.219] yasmā na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti, na ca jātiṃ vinā aññato hoti, itthañca jātito samudāgacchatīti evaṃ jātipaccayasamudāgataṭṭhassa duravabodhanīyato jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho gambhīro. Tathā jātiyā bhavapaccaya…pe… saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho gambhīro. Tasmā idaṃ bhavacakkaṃ atthagambhīranti ayaṃ tāvettha atthagambhīratā. Hetuphalañhi atthoti vuccati. Yathāha – ‘‘hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 720). Trong đó, vì rằng không phải già-chết không do sanh mà có, và cũng không phải do nguyên nhân nào khác ngoài sanh mà có, và nó phát sanh từ sanh theo cách này; như vậy, do vì ý nghĩa của sự đồng phát sanh do sanh làm duyên là khó liễu tri, nên ý nghĩa của sự đồng phát sanh được sanh ra do sanh làm duyên của già-chết là thâm sâu. Tương tự, ý nghĩa của sự đồng phát sanh được sanh ra do hữu làm duyên của sanh… cho đến… ý nghĩa của sự đồng phát sanh được sanh ra do vô minh làm duyên của các hành là thâm sâu. Do đó, vòng luân hồi này là thâm sâu về ý nghĩa. Đây trước hết là sự thâm sâu về ý nghĩa ở đây. Quả thật, quả của nhân được gọi là ý nghĩa (attha). Như có lời dạy: ‘Trí tuệ về quả của nhân là Nghĩa vô ngại giải’. Yasmā pana yenākārena yadavatthā ca avijjā tesaṃ tesaṃ saṅkhārānaṃ paccayo hoti, tassa duravabodhanīyato avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho gambhīro. Tathā saṅkhārānaṃ…pe… jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho gambhīro, tasmā idaṃ bhavacakkaṃ dhammagambhīranti ayamettha dhammagambhīratā. Hetuno hi dhammoti nāmaṃ. Yathāha – ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti (vibha. 720). Lại nữa, vì rằng, do phương diện nào và trong trạng thái nào mà vô minh là duyên cho các hành này hay các hành kia, điều đó khó liễu tri, nên ý nghĩa duyên của vô minh đối với các hành là thâm sâu. Tương tự, ý nghĩa duyên của các hành… cho đến… ý nghĩa duyên của sanh đối với già-chết là thâm sâu. Do đó, vòng luân hồi này là thâm sâu về pháp. Đây là sự thâm sâu về pháp ở đây. Quả thật, pháp (dhamma) là tên gọi của nhân. Như có lời dạy: ‘Trí tuệ về nhân là Pháp vô ngại giải’. Yasmā cassa tena tena kāraṇena tathā tathā pavattetabbattā desanāpi gambhīrā, na tattha sabbaññutaññāṇato aññaṃ ñāṇaṃ patiṭṭhaṃ labhati. Tathāhetaṃ katthaci sutte anulomato, katthaci paṭilomato, katthaci anulomapaṭilomato, katthaci vemajjhato paṭṭhāya anulomato vā paṭilomato vā, katthaci tisandhicatusaṅkhepaṃ, katthaci dvisandhitisaṅkhepaṃ, katthaci ekasandhidvisaṅkhepaṃ desitaṃ, tasmā idaṃ bhavacakkaṃ desanāgambhīranti ayaṃ desanāgambhīratā. Và vì rằng, do vòng luân hồi này phải được thuyết giảng theo cách này hay cách khác vì lý do này hay lý do khác, nên sự thuyết giảng cũng thâm sâu; ở đó, không có trí tuệ nào khác ngoài Nhất thiết trí có thể đứng vững được. Thật vậy, pháp này trong một số kinh được thuyết giảng theo chiều thuận, trong một số kinh theo chiều nghịch, trong một số kinh theo chiều thuận và nghịch, trong một số kinh bắt đầu từ khoảng giữa rồi theo chiều thuận hoặc chiều nghịch; trong một số kinh được thuyết giảng với ba mối nối và bốn phần tóm lược, trong một số kinh với hai mối nối và ba phần tóm lược, trong một số kinh với một mối nối và hai phần tóm lược. Do đó, vòng luân hồi này là thâm sâu về thuyết giảng. Đây là sự thâm sâu về thuyết giảng. Yasmā cettha yo so avijjādīnaṃ sabhāvo, yena paṭividdhena avijjādayo sammā salakkhaṇato paṭividdhā honti, so duppariyogāhattā gambhīro, tasmā idaṃ bhavacakkaṃ paṭivedhagambhīraṃ. Tathā hettha avijjāya aññāṇādassanasaccāsampaṭivedhaṭṭho gambhīro, saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇāyūhanasarāgavirāgaṭṭho, viññāṇassa suññataabyāpāraasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭho, nāmarūpassa ekuppādavinibbhogāvinibbhoganamanaruppanaṭṭho, saḷāyatanassa adhipatilokadvārakhettavisayibhāvaṭṭho, phassassa phusanasaṅghaṭṭanasaṅgatisannipātaṭṭho[Pg.220], vedanāya ārammaṇarasānubhavanasukhadukkhamajjhattabhāvanijjīvavedayitaṭṭho. Taṇhāya abhinanditajjhosānasaritālatānadītaṇhāsamuddaduppūraṭṭho, upādānassa ādānaggahaṇābhinivesaparāmāsaduratikkamaṭṭho, bhavassa āyūhanābhisaṅkharaṇayonigatiṭhitinivāsesukhipanaṭṭho, jātiyā jāti sañjāti okkanti nibbatti pātubhāvaṭṭho, jarāmaraṇassa khayavayabhedavipariṇāmaṭṭho gambhīroti ayamettha paṭivedhagambhīratā. Lại nữa, vì trong vòng hữu luân này, có tự tánh của vô minh v.v... mà do sự thâm nhập tự tánh ấy, vô minh v.v... được thâm nhập một cách chơn chánh theo tự tướng của chúng, tự tánh ấy vì khó thâm nhập nên gọi là thâm sâu. Do đó, vòng hữu luân này là thâm sâu về phương diện thâm nhập. Như vầy: Ở đây, đối với vô minh, ý nghĩa không biết, không thấy, không thâm nhập chân lý là thâm sâu. Đối với các hành, ý nghĩa tạo tác, nỗ lực, có tham, ly tham là thâm sâu. Đối với thức, ý nghĩa tánh không, vô tác, không chuyển di, sự xuất hiện của tái sanh là thâm sâu. Đối với danh sắc, ý nghĩa đồng sanh, có thể phân ly, không thể phân ly, có khuynh hướng, có biến hoại là thâm sâu. Đối với sáu xứ, ý nghĩa làm chủ, là thế gian, là cửa, là lãnh vực, là đối tượng là thâm sâu. Đối với xúc, ý nghĩa chạm, va chạm, hội họp, tụ họp là thâm sâu. Đối với thọ, ý nghĩa cảm nhận vị của đối tượng, là lạc, khổ, trung tính, không có sinh mạng, là sự cảm nhận là thâm sâu. Đối với ái, ý nghĩa hoan hỷ, ngấu nghiến, trôi chảy, như dây leo, như sông, là biển ái, khó lấp đầy là thâm sâu. Đối với thủ, ý nghĩa nắm giữ, chấp chặt, kiên trì cố chấp, chấp thủ sai lầm, khó vượt qua là thâm sâu. Đối với hữu, ý nghĩa nỗ lực, tạo tác, ném vào các thai sanh, thú sanh, thức trú, chúng sanh trú là thâm sâu. Đối với sanh, ý nghĩa sanh, sanh khởi, nhập thai, phát sanh, hiện hữu là thâm sâu. Đối với lão tử, ý nghĩa tiêu hao, hủy hoại, tan rã, biến hoại là thâm sâu. Như vậy, đây là sự thâm sâu về phương diện thâm nhập ở trong vòng hữu luân này. 660. Yasmā panettha ekattanayo, nānattanayo, abyāpāranayo, evaṃdhammatānayoti cattāro atthanayā honti, tasmā nayabhedatopetaṃ bhavacakkaṃ viññātabbaṃ yathārahaṃ. 660. Lại nữa, vì trong vòng hữu luân này có bốn ý nghĩa phương pháp là: phương pháp đồng nhất, phương pháp dị biệt, phương pháp vô tác, phương pháp như thị pháp tánh. Do đó, vòng hữu luân này cũng cần được hiểu biết tùy theo sự phân biệt các phương pháp. Tattha avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇanti evaṃ bījassa aṅkurādibhāvena rukkhabhāvappatti viya santānānupacchedo ekattanayo nāma. Yaṃ sammā passanto hetuphalasambandhena santānassa anupacchedāvabodhato ucchedadiṭṭhiṃ pajahati. Micchā passanto hetuphalasambandhena pavattamānassa santānānupacchedassa ekattagahaṇato sassatadiṭṭhiṃ upādiyati. Trong ấy, ‘do vô minh duyên, các hành sanh; do hành duyên, thức sanh’, như vậy, giống như hạt giống trở thành cây qua các giai đoạn mầm v.v..., sự không gián đoạn của dòng tương tục được gọi là phương pháp đồng nhất. Người thấy đúng phương pháp này, do liễu tri sự không gián đoạn của dòng tương tục qua mối quan hệ nhân quả, nên từ bỏ đoạn kiến. Người thấy sai, do chấp lấy sự đồng nhất của dòng tương tục không gián đoạn đang diễn tiến qua mối quan hệ nhân quả, nên chấp thủ thường kiến. Avijjādīnaṃ pana yathāsakaṃlakkhaṇavavatthānaṃ nānattanayo nāma. Yaṃ sammā passanto navanavānaṃ uppādadassanato sassatadiṭṭhiṃ pajahati. Micchā passanto ekasantānapatitassa bhinnasantānasseva nānattaggahaṇato ucchedadiṭṭhiṃ upādiyati. Lại nữa, sự phân định các đặc tính riêng của vô minh v.v... được gọi là phương pháp dị biệt. Người thấy đúng phương pháp này, do thấy sự sanh khởi của các pháp luôn mới mẻ, nên từ bỏ thường kiến. Người thấy sai, do chấp lấy sự dị biệt của các pháp thuộc cùng một dòng tương tục như thể chúng thuộc các dòng tương tục khác nhau, nên chấp thủ đoạn kiến. Avijjāya saṅkhārā mayā uppādetabbā, saṅkhārānaṃ vā viññāṇaṃ amhehīti evamādibyāpārābhāvo abyāpāranayo nāma. Yaṃ sammā passanto kārakassa abhāvāvabodhato attadiṭṭhiṃ pajahati. Micchā passanto yo asatipi byāpāre avijjādīnaṃ sabhāvaniyamasiddho hetubhāvo, tassa aggahaṇato akiriyadiṭṭhiṃ upādiyati. Sự không có tác ý như: ‘Các hành phải được ta (vô minh) làm cho sanh khởi’, hoặc ‘Thức phải được chúng ta (các hành) làm cho sanh khởi’, v.v... được gọi là phương pháp vô tác. Người thấy đúng phương pháp này, do liễu tri sự không có một tác giả, nên từ bỏ ngã kiến. Người thấy sai, do không nắm bắt được trạng thái làm nhân, vốn được thành tựu bởi định luật tự nhiên của vô minh v.v..., mặc dù không có tác ý, nên chấp thủ vô hành kiến. Avijjādīhi pana kāraṇehi saṅkhārādīnaṃyeva sambhavo khīrādīhi dadhiādīnaṃ viya, na aññesanti ayaṃ evaṃdhammatānayo nāma. Yaṃ sammā passanto paccayānurūpato phalāvabodhā ahetukadiṭṭhiṃ akiriyadiṭṭhiñca pajahati. Micchā passanto paccayānurūpaṃ phalappavattiṃ aggahetvā yato kutoci [Pg.221] yassa kassaci asambhavaggahaṇato ahetukadiṭṭhiñceva niyatavādañca upādiyatīti evamidaṃ bhavacakkaṃ, Lại nữa, từ các nguyên nhân là vô minh v.v..., chỉ có các hành v.v... sanh khởi, giống như từ sữa v.v... chỉ có sữa chua v.v... sanh khởi, chứ không phải các thứ khác – phương pháp này được gọi là phương pháp như thị pháp tánh. Người thấy đúng phương pháp này, do liễu tri quả tương ứng với duyên, nên từ bỏ vô nhân kiến và vô hành kiến. Người thấy sai, do không nắm bắt được sự diễn tiến của quả tương ứng với duyên, và do chấp thủ rằng bất cứ cái gì cũng không thể sanh khởi từ bất cứ cái gì, nên chấp thủ cả vô nhân kiến và định mệnh thuyết. Như vậy, vòng hữu luân này, Saccappabhavato kiccā, vāraṇāupamāhi ca; Gambhīranayabhedā ca, viññātabbaṃ yathārahaṃ. Do nguồn gốc từ chân lý, do phận sự, do sự ngăn cản và các ví dụ, và do sự phân biệt các phương pháp thâm sâu, cần được hiểu biết một cách thích hợp. 661. Idañhi atigambhīrato agādhaṃ. Nānānayagahanato duratiyānaṃ. Ñāṇāsinā samādhipavarasilāyaṃ sunisitena, 661. Thật vậy, pháp này do quá thâm sâu nên không có đáy. Do rậm rạp với nhiều phương pháp khác nhau nên khó vượt qua. Với thanh gươm trí tuệ, được mài sắc bén trên tảng đá định tuyệt vời, Bhavacakkamapadāletvā, asanivicakkamiva niccanimmathanaṃ; Saṃsārabhayamatīto, na koci supinantarepyatthi. Nếu không phá vỡ vòng hữu luân, vốn luôn nghiền nát như bánh xe sấm sét, không một ai, ngay cả trong giấc mơ, có thể vượt qua nỗi sợ hãi của luân hồi. Vuttampi hetaṃ bhagavatā – ‘‘gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca. Etassa cānanda, dhammassa ananubodhā appaṭivedhā evamayaṃ pajā tantākulakajātā kulāgaṇṭhikajātā muñjapabbajabhūtā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattatī’’ti (mahāva. 95; saṃ. ni. 2.60). Tasmā attano vā paresaṃ vā hitāya ca sukhāya ca paṭipanno avasesakiccāni pahāya, Điều này đã được Đức Thế Tôn nói: ‘Này Ānanda, pháp Duyên khởi này sâu sắc và có vẻ sâu sắc. Này Ānanda, chính vì không hiểu, không thâm nhập pháp này mà chúng sanh này trở nên rối ren như một cuộn chỉ, rối như một tổ chim, giống như cỏ muñja và cỏ babbaja, không vượt qua được cõi khổ, ác thú, đọa xứ, và vòng luân hồi’. Do đó, người thực hành vì lợi ích và hạnh phúc của mình hay của người khác, sau khi từ bỏ các công việc còn lại, Gambhīre paccayākārappabhede idha paṇḍito; Yathā gādhaṃ labhethevamanuyuñje sadā satoti. Bậc trí ở đây, trong sự phân biệt sâu sắc về các phương diện của duyên khởi, nên luôn luôn chánh niệm nỗ lực theo cách mà họ có thể tìm thấy một chỗ đứng vững chắc. Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge Như vậy, trong bộ Visuddhimagga được soạn vì sự hoan hỷ của những người thiện lành, Paññābhāvanādhikāre trong chương về Tu tập Trí tuệ, Paññābhūminiddeso nāma chương có tên là Trình bày về Nền tảng của Trí tuệ, Sattarasamo paricchedo. là chương thứ mười bảy. 18. Diṭṭhivisuddhiniddeso 18. Trình bày về Kiến Thanh Tịnh Nāmarūpapariggahakathā Luận về sự Thấu triệt Danh Sắc 662. Idāni [Pg.222] yā ‘‘imesu bhūmibhūtesu dhammesu uggahaparipucchāvasena ñāṇaparicayaṃ katvā ‘sīlavisuddhi ceva cittavisuddhi cā’ti dve mūlabhūtā visuddhiyo sampādetabbā’’ti vuttā. Tattha sīlavisuddhi nāma suparisuddhaṃ pātimokkhasaṃvarādicatubbidhaṃ sīlaṃ, tañca sīlaniddese vitthāritameva. Cittavisuddhi nāma saupacārā aṭṭha samāpattiyo, tāpi cittasīsena vuttasamādhiniddese sabbākārena vitthāritā eva. Tasmā tā tattha vitthāritanayeneva veditabbā. 662. Bây giờ, về điều đã được nói: ‘Sau khi đã làm quen với trí tuệ bằng cách học hỏi và tra vấn về những pháp này, vốn là nền tảng, hai thanh tịnh căn bản là Giới thanh tịnh và Tâm thanh tịnh cần được hoàn thiện’. Trong đó, Giới thanh tịnh là bốn loại giới, bắt đầu bằng sự thu thúc trong giới bổn, đã được thanh lọc hoàn toàn; và điều đó đã được trình bày chi tiết trong chương Trình bày về Giới. Tâm thanh tịnh là tám thiền chứng cùng với cận hành định; những điều đó cũng đã được trình bày chi tiết về mọi mặt trong chương Trình bày về Định, được nói đến dưới tiêu đề tâm. Do đó, chúng cần được hiểu theo cách đã được trình bày chi tiết ở đó. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘diṭṭhivisuddhi, kaṅkhāvitaraṇavisuddhi, maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, paṭipadāñāṇadassanavisuddhi, ñāṇadassanavisuddhīti imā pana pañca visuddhiyo sarīra’’nti, tattha nāmarūpānaṃ yāthāvadassanaṃ diṭṭhivisuddhi nāma. Còn về điều đã được nói: ‘Năm thanh tịnh này là thân thể (của tuệ): Kiến thanh tịnh, Đoạn nghi thanh tịnh, Đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh, Hành đạo tri kiến thanh tịnh, và Tri kiến thanh tịnh’. Trong đó, sự thấy đúng như thật về danh và sắc được gọi là Kiến thanh tịnh. 663. Taṃ sampādetukāmena samathayānikena tāva ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ avasesarūpārūpāvacarajjhānānaṃ aññatarato vuṭṭhāya vitakkādīni jhānaṅgāni, taṃsampayuttā ca dhammā lakkhaṇarasādivasena pariggahetabbā. Pariggahetvā sabbampetaṃ ārammaṇābhimukhaṃ namanato namanaṭṭhena nāmanti vavatthapetabbaṃ. 663. Vị hành giả theo tịnh chỉ thừa muốn thành tựu điều ấy, trước tiên, sau khi xuất khỏi một trong các thiền sắc giới và vô sắc giới còn lại, ngoại trừ phi tưởng phi phi tưởng xứ, cần phải nắm bắt các thiền chi như tầm v.v., và các pháp tương ưng với chúng theo phương diện tướng, vị v.v. Sau khi đã nắm bắt, cần phải xác định rằng: "Tất cả pháp này, vì có sự hướng về đối tượng, với ý nghĩa là hướng về, nên gọi là danh." Tato yathā nāma puriso antogehe sappaṃ disvā taṃ anubandhamāno tassa āsayaṃ passati, evameva ayampi yogāvacaro taṃ nāmaṃ upaparikkhanto ‘‘idaṃ nāmaṃ kiṃ nissāya pavattatī’’ti pariyesamāno tassa nissayaṃ hadayarūpaṃ passati. Tato hadayarūpassa nissayabhūtāni, bhūtanissitāni ca sesupādāyarūpānīti rūpaṃ pariggaṇhāti. So sabbampetaṃ ruppanato rūpanti vavatthapeti. Tato namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ, ruppanalakkhaṇaṃ rūpanti saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthapeti. Kế đó, ví như một người kia thấy con rắn trong nhà, khi đi theo dấu vết của nó, người ấy thấy được hang ổ của nó; cũng vậy, vị hành giả này khi xem xét danh ấy, trong khi tìm kiếm rằng "danh này nương vào đâu mà hiện hành?", vị ấy thấy được sắc ý vật là nơi nương tựa của nó. Kế đó, vị ấy nắm bắt sắc pháp, (nghĩa là) các đại chủng là nơi nương tựa của sắc ý vật, và các sắc y sinh còn lại nương vào các đại chủng. Vị ấy xác định rằng: "Tất cả pháp này, vì bị biến hoại, nên gọi là sắc." Kế đó, vị ấy xác định danh và sắc một cách tóm tắt rằng: "Danh có trạng thái hướng về, sắc có trạng thái biến hoại." 664. Suddhavipassanāyāniko pana ayameva vā samathayāniko catudhātuvavatthāne vuttānaṃ tesaṃ tesaṃ dhātupariggahamukhānaṃ aññataramukhavasena saṅkhepato vā vitthārato vā catasso dhātuyo pariggaṇhāti. Athassa yāthāvasarasalakkhaṇato āvibhūtāsu dhātūsu kammasamuṭṭhānamhi [Pg.223] tāva kese ‘‘catasso dhātuyo, vaṇṇo, gandho, raso, ojā, jīvitaṃ, kāyappasādo’’ti evaṃ kāyadasakavasena dasa rūpāni, tattheva bhāvassa atthitāya bhāvadasakavasena dasa, tattheva āhārasamuṭṭhānaṃ ojaṭṭhamakaṃ, utusamuṭṭhānaṃ, cittasamuṭṭhānanti aparānipi catuvīsatīti evaṃ catusamuṭṭhānesu catuvīsatikoṭṭhāsesu catucattālīsa catucattālīsa rūpāni, sedo, assu, kheḷo, siṅghāṇikāti imesu pana catūsu utucittasamuṭṭhānesu dvinnaṃ ojaṭṭhamakānaṃ vasena soḷasa soḷasa rūpāni, udariyaṃ, karīsaṃ, pubbo, muttanti imesu catūsu utusamuṭṭhānesu utusamuṭṭhānasseva ojaṭṭhamakassa vasena aṭṭha aṭṭha rūpāni pākaṭāni hontīti. Esa tāva dvattiṃsākāre nayo. 664. Còn vị hành giả theo thuần quán thừa, hoặc chính vị hành giả theo tịnh chỉ thừa này, nắm bắt bốn đại một cách tóm tắt hay chi tiết theo một trong các phương pháp nắm bắt tứ đại đã được nói trong chương Phân tích Tứ đại. Khi ấy, lúc các đại đã hiện rõ đến vị ấy theo đúng tự tướng của chúng, thì trước tiên, trong phần tóc do nghiệp sanh, có mười sắc pháp theo cách của thập pháp thân là: "bốn đại, sắc, khí, vị, vật thực, mạng quyền, và thân tịnh sắc"; tại đó, do có tính căn, có mười sắc pháp theo cách của thập pháp tính; tại đó, có sắc bát pháp vật thực sanh, thời tiết sanh, và tâm sanh, như vậy là hai mươi bốn sắc pháp khác nữa. Như vậy, trong hai mươi bốn thể trược do bốn nhân sanh, mỗi thể trược có bốn mươi bốn sắc pháp hiện rõ. Còn trong bốn thể trược này là mồ hôi, nước mắt, nước miếng, nước mũi, do thời tiết và tâm sanh, mỗi thể trược có mười sáu sắc pháp hiện rõ theo cách của hai nhóm sắc bát pháp. Trong bốn thể trược này là thức ăn chưa tiêu, phân, mủ, nước tiểu, chỉ do thời tiết sanh, mỗi thể trược có tám sắc pháp hiện rõ theo cách của nhóm sắc bát pháp do thời tiết sanh. Trước tiên, đó là phương pháp trong ba mươi hai thể trược. Ye pana imasmiṃ dvattiṃsākāre āvibhūte apare dasa ākārā āvibhavanti. Tattha asitādiparipācake tāva kammaje tejokoṭṭhāsamhi ojaṭṭhamakañceva jīvitañcāti nava rūpāni, tathā cittaje assāsapassāsakoṭṭhāsepi ojaṭṭhamakañceva saddo cāti nava, sesesu catusamuṭṭhānesu aṭṭhasu jīvitanavakañceva tīṇi ca ojaṭṭhamakānīti tettiṃsa rūpāni pākaṭāni honti. Và khi ba mươi hai thể trược này đã hiện rõ, mười thể trược khác cũng hiện rõ. Trong đó, trước tiên, trong phần hỏa giới do nghiệp sanh có chức năng tiêu hóa thức ăn đã ăn v.v., có chín sắc pháp hiện rõ, là sắc bát pháp và mạng quyền. Cũng vậy, trong phần hơi thở vô hơi thở ra do tâm sanh, cũng có chín sắc pháp, là sắc bát pháp và âm thanh. Trong tám phần còn lại do bốn nhân sanh, có ba mươi ba sắc pháp hiện rõ, là sắc cửu pháp mạng quyền và ba nhóm sắc bát pháp. Tassevaṃ vitthārato dvācattālīsākāravasena imesu bhūtupādāyarūpesu pākaṭesu jātesu vatthudvāravasena pañca cakkhudasakādayo, hadayavatthudasakañcāti aparānipi saṭṭhirūpāni pākaṭāni honti. So sabbānipi tāni ruppanalakkhaṇena ekato katvā ‘‘etaṃ rūpa’’nti passati. Khi các sắc đại chủng và sắc y sinh này đã hiện rõ đến vị ấy một cách chi tiết theo cách của bốn mươi hai thể trược như vậy, thì theo cách của vật và môn, năm nhóm thập pháp nhãn v.v., và nhóm thập pháp ý vật, tức là sáu mươi sắc pháp khác nữa cũng hiện rõ. Vị ấy, sau khi hợp nhất tất cả các sắc pháp ấy lại bằng trạng thái biến hoại, thấy rằng: "Đây là sắc." Tassevaṃ pariggahitarūpassa dvāravasena arūpadhammā pākaṭā honti. Seyyathidaṃ – dvepañcaviññāṇāni, tisso manodhātuyo, aṭṭhasaṭṭhi manoviññāṇadhātuyoti ekāsīti lokiyacittāni, avisesena ca tehi cittehi sahajāto phasso, vedanā, saññā, cetanā, jīvitaṃ, cittaṭṭhiti, manasikāroti ime satta satta cetasikāti. Lokuttaracittāni pana neva suddhavipassakassa, na samathayānikassa pariggahaṃ gacchanti anadhigatattāti. So sabbepi te arūpadhamme namanalakkhaṇena ekato katvā ‘‘etaṃ nāma’’nti passati. Evameko catudhātuvavatthānamukhena vitthārato nāmarūpaṃ vavatthapeti. Đối với vị ấy, người đã nắm bắt sắc pháp như vậy, các pháp vô sắc trở nên hiện rõ theo cách của các môn. Đó là: hai nhóm ngũ song thức, ba ý giới, sáu mươi tám ý thức giới, tức là tám mươi mốt tâm hiệp thế; và không phân biệt, bảy sở hữu tâm này đồng sanh với các tâm ấy: xúc, thọ, tưởng, tư, mạng quyền, nhất tâm, tác ý. Còn các tâm siêu thế thì không đi vào sự nắm bắt của vị hành giả thuần quán cũng như của vị hành giả tịnh chỉ thừa, vì chúng chưa được chứng đắc. Vị ấy, sau khi hợp nhất tất cả các pháp vô sắc ấy lại bằng trạng thái hướng về, thấy rằng: "Đây là danh." Như vậy, một vị hành giả xác định danh và sắc một cách chi tiết theo phương pháp phân tích tứ đại. 665. Aparo [Pg.224] aṭṭhārasadhātuvasena. Kathaṃ? Idha bhikkhu atthi imasmiṃ attabhāve cakkhudhātu…pe… manoviññāṇadhātūti dhātuyo āvajjitvā yaṃ loko setakaṇhamaṇḍalavicittaṃ āyatavitthataṃ akkhikūpake nhārusuttakena ābaddhaṃ maṃsapiṇḍaṃ ‘‘cakkhū’’ti sañjānāti, taṃ aggahetvā khandhaniddese upādārūpesu vuttappakāraṃ cakkhupasādaṃ ‘‘cakkhudhātū’’ti vavatthapeti. 665. Vị khác (xác định danh sắc) theo cách của mười tám giới. Như thế nào? Ở đây, vị tỳ khưu sau khi hướng tâm đến các giới rằng: "Trong tự thân này có nhãn giới... cho đến... có ý thức giới", vị ấy không nắm lấy khối thịt mà thế gian nhận biết là 'mắt', có nhiều màu sắc với tròng trắng và tròng đen, dài và rộng, được buộc bằng các sợi gân trong hốc mắt, mà xác định nhãn tịnh sắc, loại đã được nói đến trong các sắc y sinh ở phần giải về uẩn, là 'nhãn giới'. Yāni panassa nissayabhūtā catasso dhātuyo, parivārakāni cattāri vaṇṇa-gandha-rasa-ojā-rūpāni, anupālakaṃ jīvitindriyanti nava sahajātarūpāni, tattheva ṭhitāni kāyadasakabhāvadasakavasena vīsati kammajarūpāni, āhārasamuṭṭhānādīnaṃ tiṇṇaṃ ojaṭṭhamakānaṃ vasena catuvīsati anupādinnarūpānīti evaṃ sesāni tepaṇṇāsa rūpāni honti, na tāni ca ‘‘cakkhudhātū’’ti vavatthapeti. Esa nayo sotadhātuādīsupi. Kāyadhātuyaṃ pana avasesāni tecattālīsa rūpāni honti. Keci pana utucittasamuṭṭhānāni saddena saha nava nava katvā pañcacattālīsāti vadanti. Còn chín sắc pháp đồng sanh là: bốn đại chủng làm nơi nương tựa của nó, bốn sắc pháp tùy tùng là sắc, khí, vị, vật thực, và mạng quyền bảo hộ; hai mươi sắc pháp do nghiệp sanh nằm tại đó theo cách của thập pháp thân và thập pháp tính; hai mươi bốn sắc pháp vô chấp thủ theo cách của ba nhóm sắc bát pháp bắt đầu bằng nhóm do vật thực sanh; như vậy có năm mươi ba sắc pháp còn lại, vị ấy cũng không xác định chúng là 'nhãn giới'. Đây cũng là phương pháp trong nhĩ giới v.v. Tuy nhiên, trong thân giới, các sắc pháp còn lại là bốn mươi ba. Nhưng một số vị nói là bốn mươi lăm, bằng cách tính các sắc pháp do thời tiết và tâm sanh mỗi nhóm có chín, cùng với âm thanh. Iti ime pañca pasādā, tesañca visayā rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā pañcāti dasa rūpāni dasa dhātuyo honti. Avasesarūpāni dhammadhātuyeva honti. Cakkhuṃ pana nissāya rūpaṃ ārabbha pavattaṃ cittaṃ cakkhuviññāṇadhātu nāmāti evaṃ dvepañcaviññāṇāni pañca viññāṇadhātuyo honti. Tīṇi manodhātucittāni ekā manodhātu, aṭṭhasaṭṭhi manoviññāṇadhātucittāni manoviññāṇadhātūti sabbānipi ekāsīti lokiyacittāni satta viññāṇadhātuyo. Taṃsampayuttā phassādayo dhammadhātūti evamettha aḍḍhekādasa dhātuyo rūpaṃ, aḍḍhaṭṭhamā dhātuyo nāmanti evameko aṭṭhārasadhātuvasena nāmarūpaṃ vavatthapeti. Như vậy, năm sắc thần kinh này, và năm đối tượng của chúng là sắc, thanh, hương, vị, xúc, thành mười sắc pháp này là mười giới. Các sắc pháp còn lại chính là pháp giới. Lại nữa, tâm sanh khởi nương vào mắt và bắt đối tượng sắc được gọi là nhãn thức giới. Tương tự như vậy, hai bộ năm thức là năm thức giới. Ba tâm ý giới là một ý giới, sáu mươi tám tâm ý thức giới là ý thức giới. Như vậy, tất cả tám mươi mốt tâm hiệp thế là bảy thức giới. Các pháp [tâm sở] như xúc v.v... tương ưng với chúng là pháp giới. Như vậy, ở đây mười giới rưỡi là sắc, bảy giới rưỡi là danh. Như vậy, một vị [hành giả] xác định danh và sắc theo cách mười tám giới. 666. Aparo dvādasāyatanavasena. Kathaṃ? Cakkhudhātuyaṃ vuttanayeneva ṭhapetvā tepaṇṇāsa rūpāni cakkhupasādamattaṃ ‘‘cakkhāyatana’’nti vavatthapeti. Tattha vuttanayeneva ca sotaghānajivhākāyadhātuyo ‘‘sotaghānajivhākāyāyatanānī’’ti, tesaṃ visayabhūte pañcadhamme ‘‘rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbāyatanānī’’ti, lokiyasattaviññāṇadhātuyo ‘‘manāyatana’’nti, taṃsampayuttā phassādayo sesarūpañca ‘‘dhammāyatana’’nti evamettha [Pg.225] aḍḍhekādasa āyatanāni rūpaṃ, diyaḍḍhaāyatanāni nāmanti evameko dvādasāyatanavasena nāmarūpaṃ vavatthapeti. 666. Vị khác [xác định] theo cách mười hai xứ. Thế nào? Theo phương pháp đã nói trong nhãn giới, sau khi loại trừ năm mươi ba sắc pháp, vị ấy xác định chỉ riêng sắc thần kinh nhãn là ‘nhãn xứ’. Và cũng theo phương pháp đã nói ở đó, vị ấy xác định nhĩ, tỷ, thiệt, thân giới là ‘nhĩ, tỷ, thiệt, thân xứ’; năm pháp là đối tượng của chúng là ‘sắc, thanh, hương, vị, xúc xứ’; bảy thức giới hiệp thế là ‘ý xứ’; các pháp [tâm sở] như xúc v.v... tương ưng với chúng và các sắc pháp còn lại là ‘pháp xứ’. Như vậy, ở đây mười xứ rưỡi là sắc, một xứ rưỡi là danh. Như vậy, một vị [hành giả] xác định danh và sắc theo cách mười hai xứ. 667. Aparo tato saṃkhittataraṃ khandhavasena vavatthapeti. Kathaṃ? Idha bhikkhu imasmiṃ sarīre catusamuṭṭhānā catasso dhātuyo, taṃnissito vaṇṇo, gandho, raso, ojā, cakkhupasādādayo pañca pasādā, vatthurūpaṃ, bhāvo, jīvitindriyaṃ, dvisamuṭṭhāno saddoti imāni sattarasa rūpāni sammasanupagāni nipphannāni rūparūpāni. Kāyaviññatti, vacīviññatti, ākāsadhātu, rūpassa lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santati, jaratā, aniccatāti imāni pana dasa rūpāni na sammasanupagāni, ākāravikāraantaraparicchedamattakāni, na nipphannarūpāni, na rūparūpāni. Apica kho rūpānaṃ ākāravikāraantaraparicchedamattato rūpanti saṅkhaṃ gatāni. Iti sabbāni petāni sattavīsati rūpāni rūpakkhandho, ekāsītiyā lokiyacittehi saddhiṃ uppannā vedanā vedanākkhandho, taṃsampayuttā saññā saññākkhandho, saṅkhārā saṅkhārakkhandho, viññāṇaṃ viññāṇakkhandhoti. Iti rūpakkhandho rūpaṃ, cattāro arūpino khandhā nāmanti evameko pañcakkhandhavasena nāmarūpaṃ vavatthapeti. 667. Vị khác xác định [danh và sắc] theo cách các uẩn, một cách tóm tắt hơn nữa. Thế nào? Ở đây, vị tỳ khưu [xác định] trong thân này: bốn đại hiển do bốn nhân sanh; sắc, hương, vị, vật thực nương vào chúng; năm sắc thần kinh như nhãn thần kinh v.v...; sắc ý vật; sắc tính; sắc mạng quyền; và thanh do hai nhân sanh -- mười bảy sắc pháp này là những sắc pháp có thể quán xét, là sắc pháp được tạo thành, là sắc pháp chân thực. Còn mười sắc pháp này: thân biểu tri, khẩu biểu tri, hư không giới, sắc khinh, sắc nhu, sắc thích nghiệp, sắc tập, sắc tục, sắc lão, sắc vô thường -- thì không phải là những sắc pháp có thể quán xét, chúng chỉ là trạng thái, sự biến đổi, và sự phân cách làm giới hạn; chúng không phải là sắc pháp được tạo thành, không phải là sắc pháp chân thực. Tuy nhiên, chúng được kể là ‘sắc’ vì chúng chỉ là trạng thái, sự biến đổi, và sự phân cách làm giới hạn của các sắc pháp. Như vậy, tất cả hai mươi bảy sắc pháp này là sắc uẩn. Thọ sanh khởi cùng với tám mươi mốt tâm hiệp thế là thọ uẩn. Tưởng tương ưng với chúng là tưởng uẩn. Các hành là hành uẩn. Thức là thức uẩn. Như vậy, sắc uẩn là sắc, bốn vô sắc uẩn là danh. Như vậy, một vị [hành giả] xác định danh và sắc theo cách năm uẩn. 668. Aparo ‘‘yaṃkiñci rūpaṃ sabbaṃ rūpaṃ cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti (ma. ni. 1.347; a. ni. 11.17) evaṃ saṃkhitteneva imasmiṃ attabhāve rūpaṃ pariggahetvā, tathā manāyatanañceva dhammāyatanekadesañca nāmanti pariggahetvā ‘‘iti idañca nāmaṃ idañca rūpaṃ, idaṃ vuccati nāmarūpa’’nti saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthapeti. 668. Vị khác, sau khi đã nắm bắt sắc trong tự thân này một cách vắn tắt rằng: ‘Bất cứ sắc nào, tất cả sắc ấy là bốn đại hiển và sắc do bốn đại hiển tạo thành’, và sau khi đã nắm bắt ý xứ và một phần pháp xứ là danh, vị ấy xác định danh và sắc một cách tóm tắt rằng: ‘Như vậy, đây là danh và đây là sắc; đây được gọi là danh-sắc’. 669. Sace panassa tena tena mukhena rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ pariggaṇhato sukhumattā arūpaṃ na upaṭṭhāti, tena dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva punappunaṃ sammasitabbaṃ manasikātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ. Yathā yathā hissa rūpaṃ suvikkhālitaṃ hoti nijjaṭaṃ suparisuddhaṃ, tathā tathā tadārammaṇā arūpadhammā sayameva pākaṭā honti. 669. Nhưng nếu, trong khi vị ấy đang nắm bắt pháp vô sắc sau khi đã nắm bắt sắc theo những cách thức ấy, pháp vô sắc không hiện khởi do tính chất vi tế của nó, thì vị ấy không nên từ bỏ gánh nặng (nhiệm vụ) mà nên quán xét, tác ý, nắm bắt, và xác định chính sắc pháp ấy lập đi lập lại. Vì rằng, khi nào và trong chừng mực nào sắc pháp của vị ấy trở nên được rửa sạch, không còn rối rắm, và hoàn toàn thanh tịnh, thì khi ấy và trong chừng mực ấy, các pháp vô sắc lấy sắc ấy làm đối tượng sẽ tự chúng trở nên rõ ràng. Yathā hi cakkhumato purisassa aparisuddhe ādāse mukhanimittaṃ olokentassa nimittaṃ na paññāyati, so ‘‘nimittaṃ na paññāyatī’’ti na ādāsaṃ [Pg.226] chaḍḍeti, atha kho naṃ punappunaṃ parimajjati. Tassa parisuddhe ādāse nimittaṃ sayameva pākaṭaṃ hoti. Yathā ca telatthiko tilapiṭṭhaṃ doṇiyaṃ ākiritvā udakena paripphosetvā ekavāraṃ dvevāraṃ pīḷanamattena tele anikkhamante na tilapiṭṭhaṃ chaḍḍeti, atha kho naṃ punappunaṃ uṇhodakena paripphosetvā madditvā pīḷeti. Tassevaṃ karoto vippasannaṃ tilatelaṃ nikkhamati. Yathā vā pana udakaṃ pasādetukāmo katakaṭṭhiṃ gahetvā antoghaṭe hatthaṃ otāretvā ekadvevāre ghaṃsanamattena udake avippasīdante na katakaṭṭhiṃ chaḍḍeti, atha kho naṃ punappunaṃ ghaṃsati. Tassevaṃ karontassa kalalakaddamaṃ sannisīdati. Udakaṃ acchaṃ hoti vippasannaṃ, evamevaṃ tena bhikkhunā dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva punappunaṃ sammasitabbaṃ manasikātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ. Ví như một người có mắt nhìn hình ảnh khuôn mặt mình trong một tấm gương không trong sạch, hình ảnh ấy không hiện rõ. Người ấy không vứt bỏ tấm gương vì ‘hình ảnh không hiện rõ’, mà lau chùi nó lập đi lập lại. Khi tấm gương đã trong sạch, hình ảnh tự nó trở nên rõ ràng. Hoặc ví như một người muốn có dầu, sau khi đổ bột mè vào cối, rắc nước lên, và chỉ ép một hai lần mà dầu không chảy ra, người ấy không vứt bỏ bột mè, mà rắc nước nóng lên, nhào nặn, và ép nó lập đi lập lại. Khi người ấy làm như vậy, dầu mè trong sẽ chảy ra. Hoặc ví như một người muốn làm trong nước, lấy một hạt lọc nước (katakaṭṭhi), nhúng tay vào trong bình, và chỉ chà xát một hai lần mà nước không trong, người ấy không vứt bỏ hạt lọc nước, mà chà xát nó lập đi lập lại. Khi người ấy làm như vậy, bùn và cặn lắng xuống. Nước trở nên trong và không vẩn đục. Cũng vậy, vị tỳ khưu ấy không nên từ bỏ gánh nặng (nhiệm vụ) mà nên quán xét, tác ý, nắm bắt, và xác định chính sắc pháp ấy lập đi lập lại. Yathā yathā hissa rūpaṃ suvikkhālitaṃ hoti nijjaṭaṃ suparisuddhaṃ, tathā tathā tappaccanīkakilesā sannisīdanti, kaddamupari udakaṃ viya cittaṃ pasannaṃ hoti. Tadārammaṇā arūpadhammā sayameva pākaṭā honti. Evaṃ aññāhipi ucchucoragoṇadadhimacchādīhi upamāhi ayamattho pakāsetabbo. Vì rằng, khi nào và trong chừng mực nào sắc pháp của vị ấy trở nên được rửa sạch, không còn rối rắm, và hoàn toàn thanh tịnh, thì khi ấy và trong chừng mực ấy, các phiền não đối nghịch với pháp ấy lắng xuống, tâm trở nên trong sáng như nước ở trên lớp bùn. Các pháp vô sắc lấy sắc ấy làm đối tượng sẽ tự chúng trở nên rõ ràng. Ý nghĩa này cũng cần được làm sáng tỏ bằng các ví dụ khác như mía, tên trộm, con bò, sữa đông, con cá, v.v... Arūpadhammānaṃ upaṭṭhānākārakathā Luận về cách thức hiện khởi của các pháp vô sắc. 670. Evaṃ suvisuddharūpapariggahassa panassa arūpadhammā tīhi ākārehi upaṭṭhahanti phassavasena vā vedanāvasena vā viññāṇavasena vā. Kathaṃ? Ekassa tāva ‘‘pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’tiādinā nayena dhātuyo pariggaṇhantassa paṭhamābhinipāto phasso, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, saddhiṃ phassena cetanā saṅkhārakkhandho, cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Tathā ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā…pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti (visuddhi. 1.307) paṭhamābhinipāto phasso, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho…pe… cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ arūpadhammā phassavasena upaṭṭhahanti. 670. Đối với vị đã nắm bắt sắc một cách hoàn toàn trong sạch, các pháp vô sắc hiện khởi theo ba phương diện: hoặc do năng lực của xúc, hoặc do năng lực của thọ, hoặc do năng lực của thức. Như thế nào? Trước hết, đối với một vị đang nắm bắt các đại theo phương pháp bắt đầu bằng "địa đại có đặc tính cứng rắn", sự va chạm đầu tiên là xúc; thọ tương ưng với nó là thọ uẩn; tưởng là tưởng uẩn; tư cùng với xúc là hành uẩn; tâm là thức uẩn, (các pháp ấy) hiện khởi như vậy. Tương tự như vậy, (khi nắm bắt) "trong tóc, địa đại có đặc tính cứng rắn... cho đến... trong hơi thở ra vào, địa đại có đặc tính cứng rắn", sự va chạm đầu tiên là xúc; thọ tương ưng với nó là thọ uẩn... cho đến... tâm là thức uẩn, (các pháp ấy) hiện khởi như vậy. Như vậy, các pháp vô sắc hiện khởi do năng lực của xúc. Ekassa ‘‘pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti tadārammaṇarasānubhavanakavedanā vedanākkhandho, taṃsampayuttā saññā saññākkhandho, taṃsampayutto phasso [Pg.227] ca cetanā ca saṅkhārakkhandho, taṃsampayuttaṃ cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Tathā ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā …pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti tadārammaṇarasānubhavanakavedanā vedanākkhandho…pe… taṃsampayuttaṃ cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ vedanāvasena arūpadhammā upaṭṭhahanti. Đối với một vị (khác), (khi nắm bắt) "địa đại có đặc tính cứng rắn", thọ là sự cảm nhận vị của đối tượng ấy, chính là thọ uẩn; tưởng tương ưng với nó là tưởng uẩn; xúc và tư tương ưng với nó là hành uẩn; tâm tương ưng với nó là thức uẩn, (các pháp ấy) hiện khởi như vậy. Tương tự như vậy, (khi nắm bắt) "trong tóc, địa đại có đặc tính cứng rắn... cho đến... trong hơi thở ra vào, địa đại có đặc tính cứng rắn", thọ là sự cảm nhận vị của đối tượng ấy, chính là thọ uẩn... cho đến... tâm tương ưng với nó là thức uẩn, (các pháp ấy) hiện khởi như vậy. Như vậy, các pháp vô sắc hiện khởi do năng lực của thọ. Aparassa ‘‘pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti ārammaṇapaṭivijānanaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandhoti upaṭṭhāti. Tathā ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā…pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti ārammaṇapaṭivijānanaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ viññāṇavasena arūpadhammā upaṭṭhahanti. Đối với một vị khác nữa, (khi nắm bắt) "địa đại có đặc tính cứng rắn", thức là sự nhận biết đối tượng, chính là thức uẩn; thọ tương ưng với nó là thọ uẩn; tưởng là tưởng uẩn; xúc và tư là hành uẩn, (các pháp ấy) hiện khởi như vậy. Tương tự như vậy, (khi nắm bắt) "trong tóc, địa đại có đặc tính cứng rắn... cho đến... trong hơi thở ra vào, địa đại có đặc tính cứng rắn", thức là sự nhận biết đối tượng, chính là thức uẩn; thọ tương ưng với nó là thọ uẩn; tưởng là tưởng uẩn; xúc và tư là hành uẩn, (các pháp ấy) hiện khởi như vậy. Như vậy, các pháp vô sắc hiện khởi do năng lực của thức. Eteneva upāyena ‘‘kammasamuṭṭhāne kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’tiādinā nayena dvācattālīsāya dhātukoṭṭhāsesu catunnaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ vasena, sesesu ca cakkhudhātuādīsu rūpapariggahamukhesu sabbaṃ nayabhedaṃ anugantvā yojanā kātabbā. Chính bằng phương pháp này, theo phương pháp bắt đầu bằng "trong tóc do nghiệp sanh, địa đại có đặc tính cứng rắn", trong bốn mươi hai thể trược của đại, do năng lực của bốn đại, và trong các pháp còn lại là những cửa ngõ để nắm bắt sắc như nhãn đại v.v., nên áp dụng theo tuần tự tất cả các phương pháp khác nhau. 671. Yasmā ca evaṃ suvisuddharūpapariggahasseva tassa arūpadhammā tīhākārehi pākaṭā honti. Tasmā suvisuddharūpapariggaheneva arūpapariggahāya yogo kātabbo, na itarena. Sace hi ekasmiṃ vā rūpadhamme upaṭṭhite dvīsu vā rūpaṃ pahāya arūpapariggahaṃ ārabhati kammaṭṭhānato parihāyati, pathavīkasiṇabhāvanāya vuttappakārā pabbateyyā gāvī viya. Suvisuddharūpapariggahassa pana arūpapariggahāya yogaṃ karoto kammaṭṭhānaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti. 671. Và bởi vì chỉ đối với vị đã nắm bắt sắc một cách hoàn toàn trong sạch, các pháp vô sắc mới trở nên hiển lộ theo ba phương diện. Do đó, chỉ với sự nắm bắt sắc hoàn toàn trong sạch mới nên thực hành việc nắm bắt pháp vô sắc, không phải cách khác. Thật vậy, nếu khi một hoặc hai pháp sắc hiện khởi, vị ấy từ bỏ sắc và bắt đầu nắm bắt pháp vô sắc, vị ấy sẽ từ bỏ đề mục thiền, giống như con bò núi thuộc loại đã được nói đến trong phần tu tập địa biến xứ. Trái lại, đối với vị thực hành việc nắm bắt pháp vô sắc sau khi đã nắm bắt sắc một cách hoàn toàn trong sạch, đề mục thiền sẽ được tăng trưởng, phát triển và quảng đại. So evaṃ phassādīnaṃ vasena upaṭṭhite cattāro arūpino khandhe nāmanti, tesaṃ ārammaṇabhūtāni cattāri mahābhūtāni, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ rūpanti vavatthapeti. Iti aṭṭhārasa dhātuyo dvādasāyatanāni pañcakkhandhāti sabbepi tebhūmake dhamme khaggena samuggaṃ vivaramāno [Pg.228] viya yamakatālakandaṃ phālayamāno viya ca nāmañca rūpañcāti dvedhā vavatthapeti. Nāmarūpamattato uddhaṃ añño satto vā puggalo vā devo vā brahmā vā natthīti niṭṭhaṃ gacchati. Vị ấy, sau khi bốn uẩn vô sắc đã hiện khởi do năng lực của xúc v.v., xác định chúng là "danh"; vị ấy xác định bốn đại làm đối tượng của chúng và sắc y sinh từ bốn đại là "sắc". Như vậy, vị ấy xác định tất cả các pháp trong ba cõi — mười tám giới, mười hai xứ, năm uẩn — thành hai phần là "danh" và "sắc", giống như người dùng gươm mở tráp, hay như người chẻ đôi mầm cây thốt nốt song sinh. Vị ấy đi đến kết luận rằng ngoài danh và sắc đơn thuần, không có chúng sanh, cá nhân, chư thiên hay phạm thiên nào khác. Sambahulasuttantasaṃsandanā Đối chiếu với nhiều kinh 672. So evaṃ yāthāvasarasato nāmarūpaṃ vavatthapetvā suṭṭhutaraṃ ‘‘satto puggalo’’ti imissā lokasamaññāya pahānatthāya sattasammohassa samatikkamatthāya asammohabhūmiyaṃ cittaṃ ṭhapanatthāya sambahulasuttantavasena ‘‘nāmarūpamattamevidaṃ, na satto, na puggalo atthī’’ti etamatthaṃ saṃsandetvā vavatthapeti. Vuttañhetaṃ – 672. Vị ấy, sau khi đã xác định danh và sắc theo đúng bản chất của chúng, để từ bỏ một cách tốt đẹp hơn nữa quy ước thế gian "chúng sanh, cá nhân", để vượt qua sự si mê về chúng sanh, để đặt tâm vào cảnh giới không si mê, vị ấy đối chiếu và xác định ý nghĩa này qua nhiều kinh điển rằng: "Đây chỉ là danh và sắc, không có chúng sanh, không có cá nhân". Điều này đã được nói: ‘‘Yathāpi aṅgasambhārā, hoti saddo ratho iti; Evaṃ khandhesu santesu, hoti sattoti sammutī’’ti. (saṃ. ni. 1.171); "Cũng như do sự kết hợp của các bộ phận, mà có tên gọi là 'xe'; Cũng vậy, khi các uẩn có mặt, có quy ước gọi là 'chúng sanh'." Aparampi vuttaṃ, ‘‘seyyathāpi, āvuso, kaṭṭhañca paṭicca valliñca paṭicca mattikañca paṭicca tiṇañca paṭicca ākāso parivārito agārantveva saṅkhaṃ gacchati, evameva kho, āvuso, aṭṭhiñca paṭicca nhāruñca paṭicca maṃsañca paṭicca cammañca paṭicca ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti (ma. ni. 1.306). Lại nữa, điều này cũng đã được nói: "Ví như, này chư hiền, do duyên gỗ, do duyên dây leo, do duyên đất sét, do duyên cỏ, một khoảng không gian được bao bọc, được gọi là 'nhà'; cũng vậy, này chư hiền, do duyên xương, do duyên gân, do duyên thịt, do duyên da, một khoảng không gian được bao bọc, được gọi là 'sắc'." Aparampi vuttaṃ – Lại nữa, điều này cũng đã được nói: ‘‘Dukkhameva hi sambhoti, dukkhaṃ tiṭṭhati veti ca; Nāññatra dukkhā sambhoti, nāññaṃ dukkhā nirujjhatī’’ti. (saṃ. ni. 1.171); "Chỉ có khổ sanh khởi, khổ tồn tại và hoại diệt; Không có gì khác ngoài khổ sanh khởi, không có gì khác ngoài khổ đoạn diệt." Upamāhi nāmarūpavibhāvanā Làm rõ danh sắc bằng các ví dụ 673. Evaṃ anekasatehi suttantehi nāmarūpameva dīpitaṃ, na satto na puggalo. Tasmā yathā akkhacakkapañjaraīsādīsu aṅgasambhāresu ekenākārena saṇṭhitesu rathoti vohāramattaṃ hoti, paramatthato ekekasmiṃ aṅge upaparikkhiyamāne ratho nāma natthi. Yathā ca kaṭṭhādīsu gehasambhāresu ekenākārena ākāsaṃ parivāretvā ṭhitesu gehanti vohāramattaṃ hoti, paramatthato gehaṃ nāma natthi. Yathā ca aṅguliaṅguṭṭhādīsu ekenākārena ṭhitesu muṭṭhīti vohāramattaṃ hoti. Doṇitantiādīsu vīṇāti. Hatthiassādīsu senāti. Pākāragehagopurādīsu [Pg.229] nagaranti. Khandhasākhāpalāsādīsu ekenākārena ṭhitesu rukkhoti vohāramattaṃ hoti, paramatthato ekekasmiṃ avayave upaparikkhiyamāne rukkho nāma natthi. Evamevaṃ pañcasu upādānakkhandhesu sati ‘‘satto, puggalo’’ti vohāramattaṃ hoti, paramatthato ekekasmiṃ dhamme upaparikkhiyamāne ‘‘asmīti vā ahanti vā’’ti gāhassa vatthubhūto satto nāma natthi. Paramatthato pana nāmarūpamattameva atthīti. Evaṃ passato hi dassanaṃ yathābhūtadassanaṃ nāma hoti. 673. Như vậy, trong hàng trăm kinh điển, chỉ có danh và sắc được chỉ ra, chứ không phải là một chúng sanh hay một cá nhân. Do đó, cũng như khi các bộ phận như trục xe, bánh xe, thùng xe, càng xe, v.v... được sắp đặt theo một hình thức nhất định, thì có tên gọi quy ước là 'cỗ xe', nhưng xét theo chân đế, khi xem xét từng bộ phận riêng lẻ, thì không có cái gì gọi là cỗ xe. Và cũng như khi các vật liệu xây dựng như gỗ, v.v... được sắp đặt theo một hình thức nhất định để bao bọc một khoảng không, thì có tên gọi quy ước là 'ngôi nhà', nhưng xét theo chân đế, thì không có cái gì gọi là ngôi nhà. Và cũng như khi các ngón tay, ngón cái, v.v... được sắp đặt theo một hình thức nhất định, thì có tên gọi quy ước là 'nắm tay'. Đối với thùng đàn, dây đàn, v.v... thì gọi là 'đàn'. Đối với voi, ngựa, v.v... thì gọi là 'quân đội'. Đối với thành quách, nhà cửa, cổng thành, v.v... thì gọi là 'thành phố'. Khi thân cây, cành cây, lá cây, v.v... được sắp đặt theo một hình thức nhất định, thì có tên gọi quy ước là 'cây', nhưng xét theo chân đế, khi xem xét từng bộ phận riêng lẻ, thì không có cái gì gọi là cây. Cũng vậy, khi có năm thủ uẩn, thì có tên gọi quy ước là 'chúng sanh', 'cá nhân', nhưng xét theo chân đế, khi xem xét từng pháp riêng lẻ, thì không có chúng sanh nào làm đối tượng cho sự chấp thủ 'tôi là' hay 'tôi'. Mà xét theo chân đế, chỉ có danh và sắc mà thôi. Cái thấy của người thấy như vậy được gọi là chánh kiến như thật. 674. Yo panetaṃ yathābhūtadassanaṃ pahāya ‘‘satto atthī’’ti gaṇhāti. So tassa vināsaṃ anujāneyya avināsaṃ vā. Avināsaṃ anujānanto sassate patati. Vināsaṃ anujānanto ucchede patati. Kasmā? Khīranvayassa dadhino viya tadanvayassa aññassa abhāvato. So ‘‘sassato satto’’ti gaṇhanto olīyati nāma. ‘‘Ucchijjatī’’ti gaṇhanto atidhāvati nāma. Tenāha bhagavā – 674. Vị nào từ bỏ chánh kiến như thật này và chấp rằng 'có một chúng sanh', vị ấy phải thừa nhận sự hoại diệt hoặc sự không hoại diệt của nó. Nếu thừa nhận sự không hoại diệt, vị ấy rơi vào thường kiến. Nếu thừa nhận sự hoại diệt, vị ấy rơi vào đoạn kiến. Tại sao vậy? Vì cũng như sữa đông là sản phẩm kế tiếp của sữa, không có một thực thể nào khác kế tiếp (chúng sanh) ấy. Vị nào chấp rằng 'chúng sanh là thường hằng' thì được gọi là bị thụt lùi. Vị nào chấp rằng 'nó bị đoạn diệt' thì được gọi là đi quá đà. Do đó, Đức Thế Tôn đã dạy rằng – ‘‘Dvīhi, bhikkhave, diṭṭhigatehi pariyuṭṭhitā devamanussā olīyanti eke, atidhāvanti eke, cakkhumanto ca passanti. Này các Tỳ khưu, bị hai loại tà kiến này chi phối, chư thiên và loài người, một số thì bị thụt lùi, một số thì đi quá đà, chỉ những người có mắt (trí tuệ) mới thấy được. ‘‘Kathañca, bhikkhave, olīyanti eke? Bhavārāmā, bhikkhave, devamanussā bhavaratā bhavasamuditā. Tesaṃ bhavanirodhāya dhamme desiyamāne cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati. Evaṃ kho, bhikkhave, olīyanti eke. Và này các Tỳ khưu, thế nào là một số bị thụt lùi? Này các Tỳ khưu, chư thiên và loài người thích thú trong sự hiện hữu, vui thích trong sự hiện hữu, hoan hỷ trong sự hiện hữu. Khi Pháp được thuyết giảng cho họ về sự đoạn diệt của hiện hữu, tâm của họ không hướng vào, không tịnh tín, không an trú, không quyết đoán. Này các Tỳ khưu, như vậy là một số bị thụt lùi. ‘‘Kathañca, bhikkhave, atidhāvanti eke? Bhaveneva kho paneke aṭṭīyamānā harāyamānā jigucchamānā vibhavaṃ abhinandanti, yato kira bho ayaṃ attā kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃmaraṇā, etaṃ santaṃ, etaṃ paṇītaṃ, etaṃ yāthāvanti. Evaṃ kho, bhikkhave, atidhāvanti eke. Và này các Tỳ khưu, thế nào là một số đi quá đà? Một số người, vì bị bức bách, xấu hổ, và chán ghét chính sự hiện hữu, nên họ hoan hỷ trong sự phi hữu, (cho rằng): 'Thưa ngài, bởi vì tự ngã này, sau khi thân hoại, sẽ bị đoạn diệt, bị hủy hoại, không còn tồn tại sau khi chết, điều này là an tịnh, điều này là cao thượng, điều này là chân thật'. Này các Tỳ khưu, như vậy là một số đi quá đà. ‘‘Kathañca, bhikkhave, cakkhumanto passanti? Idha, bhikkhave, bhikkhu bhūtaṃ bhūtato passati, bhūtaṃ bhūtato disvā bhūtassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, cakkhumanto passantī’’ti (itivu. 49). Và này các Tỳ khưu, thế nào là những người có mắt thấy được? Ở đây, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu thấy cái đã hiện hữu đúng như nó đã hiện hữu. Sau khi thấy cái đã hiện hữu đúng như nó đã hiện hữu, vị ấy thực hành để nhàm chán, ly tham, và đoạn diệt cái đã hiện hữu. Này các Tỳ khưu, như vậy là những người có mắt thấy được. 675. Tasmā [Pg.230] yathā dāruyantaṃ suññaṃ nijjīvaṃ nirīhakaṃ, atha ca pana dārurajjukasamāyogavasena gacchatipi tiṭṭhatipi. Saīhakaṃ sabyāpāraṃ viya khāyati, evamidaṃ nāmarūpampi suññaṃ nijjīvaṃ nirīhakaṃ, atha ca pana aññamaññasamāyogavasena gacchatipi tiṭṭhatipi. Saīhakaṃ sabyāpāraṃ viya khāyatīti daṭṭhabbaṃ. Tenāhu porāṇā – 675. Do đó, cần phải hiểu rằng: cũng như một con rối gỗ là trống không, không có sự sống, không có nỗ lực, nhưng nhờ sự kết hợp của gỗ và dây mà nó đi lại và đứng yên, và có vẻ như có nỗ lực, có hoạt động; cũng vậy, danh và sắc này cũng trống không, không có sự sống, không có nỗ lực, nhưng nhờ sự kết hợp lẫn nhau mà nó đi lại và đứng yên, và có vẻ như có nỗ lực, có hoạt động. Do đó, các bậc cổ nhân đã nói: ‘‘Nāmañca rūpañca idhatthi saccato,Na hettha satto manujo ca vijjati; Suññaṃ idaṃ yantamivābhisaṅkhataṃ,Dukkhassa puñjo tiṇakaṭṭhasādiso’’ti. Ở đây, thật sự có danh và sắc, nhưng không tìm thấy chúng sanh hay con người nào. Cái này trống không, được tạo tác như một cỗ máy, là một khối khổ đau, tương tự như cỏ và gỗ. Na kevalañcetaṃ dāruyantupamāya, aññāhipi naḷakalāpīādīhi upamāhi vibhāvetabbaṃ – yathā hi dvīsu naḷakalāpīsu aññamaññaṃ nissāya ṭhapitāsu ekā ekissā upatthambho hoti, ekissā patamānāya itarāpi patati, evamevaṃ pañcavokārabhave nāmarūpaṃ aññamaññaṃ nissāya pavattati, ekaṃ ekassa upatthambho hoti. Maraṇavasena ekasmiṃ patamāne itarampi patati. Tenāhu porāṇā – Điều này không chỉ cần được làm sáng tỏ bằng ví dụ về con rối gỗ, mà còn bằng các ví dụ khác như bó sậy, v.v... Ví như khi hai bó sậy được dựng lên nương tựa vào nhau, bó này là vật chống đỡ cho bó kia, khi một bó ngã xuống thì bó kia cũng ngã xuống; cũng vậy, trong cõi năm uẩn, danh và sắc tồn tại nương tựa vào nhau, cái này là vật chống đỡ cho cái kia. Khi một cái ngã xuống do cái chết, cái kia cũng ngã xuống. Do đó, các bậc cổ nhân đã nói: ‘‘Yamakaṃ nāmarūpañca, ubho aññoññanissitā; Ekasmiṃ bhijjamānasmiṃ, ubho bhijjanti paccayā’’ti. Danh và sắc là một cặp, cả hai nương tựa lẫn nhau. Khi một cái bị tan vỡ, cả hai, vì là duyên của nhau, đều tan vỡ. 676. Yathā ca daṇḍābhihataṃ bheriṃ nissāya sadde pavattamāne aññā bherī, añño saddo, bherisaddā asammissā, bherī saddena suññā, saddo bheriyā suñño, evamevaṃ vatthudvārārammaṇasaṅkhātaṃ rūpaṃ nissāya nāme pavattamāne aññaṃ rūpaṃ, aññaṃ nāmaṃ, nāmarūpā asammissā, nāmaṃ rūpena suññaṃ, rūpaṃ nāmena suññaṃ, apica kho bheriṃ paṭicca saddo viya rūpaṃ paṭicca nāmaṃ pavattati. Tenāhu porāṇā – 676. Và cũng như khi âm thanh phát sinh nương vào cái trống được đánh bằng dùi, trống là một, âm thanh là một; trống và âm thanh không trộn lẫn; trống thì trống không đối với âm thanh, âm thanh thì trống không đối với trống. Cũng vậy, khi danh phát sinh nương vào sắc, được gọi là vật, căn và cảnh, thì sắc là một, danh là một; danh và sắc không trộn lẫn; danh thì trống không đối với sắc, sắc thì trống không đối với danh. Tuy nhiên, cũng như âm thanh phát sinh duyên vào cái trống, danh cũng tồn tại duyên vào sắc. Do đó, các bậc cổ nhân đã nói: ‘‘Na cakkhuto jāyare phassapañcamā,Na rūpato no ca ubhinnamantarā; Hetuṃ paṭiccappabhavanti saṅkhatā,Yathāpi saddo pahaṭāya bheriyā. Các pháp hữu vi với xúc là thứ năm không sanh từ mắt, không sanh từ sắc, cũng không từ khoảng giữa cả hai. Các pháp hữu vi ấy sanh khởi duyên vào nhân, cũng như âm thanh từ cái trống được đánh. ‘‘Na [Pg.231] sotato jāyare phassapañcamā,Na saddato no ca ubhinnamantarā…pe…. Các pháp hữu vi với xúc là thứ năm không sanh từ tai, không sanh từ âm thanh, cũng không từ khoảng giữa cả hai... v.v... ‘‘Na ghānato jāyare phassapañcamā,Na gandhato no ca ubhinnamantarā…pe…. Các pháp hữu vi với xúc là thứ năm không sanh từ mũi, không sanh từ hương, cũng không từ khoảng giữa cả hai... v.v... ‘‘Na jivhāto jāyare phassapañcamā,Na rasato no ca ubhinnamantarā…pe…. Các pháp hữu vi với xúc là thứ năm không sanh từ lưỡi, không sanh từ vị, cũng không từ khoảng giữa cả hai... v.v... ‘‘Na kāyato jāyare phassapañcamā,Na phassato no ca ubhinnamantarā…pe…. Các pháp hữu vi với xúc là thứ năm không sanh từ thân, không sanh từ xúc chạm, cũng không từ khoảng giữa cả hai... v.v... ‘‘Na vatthurūpā pabhavanti saṅkhatā,Na cāpi dhammāyatanehi niggatā; Hetuṃ paṭiccappabhavanti saṅkhatā,Yathāpi saddo pahaṭāya bheriyā’’ti. Các pháp hữu vi không sanh khởi từ sắc vật chất, cũng không xuất phát từ pháp xứ. Các pháp hữu vi ấy sanh khởi duyên vào nhân, cũng như âm thanh từ cái trống được đánh. 677. Apicettha nāmaṃ nittejaṃ na sakena tejena pavattituṃ sakkoti, na khādati, na pivati, na byāharati, na iriyāpathaṃ kappeti. Rūpampi nittejaṃ na sakena tejena pavattituṃ sakkoti. Na hi tassā khāditukāmatā, nāpi pivitukāmatā, na byāharitukāmatā, na iriyāpathaṃ kappetukāmatā, atha kho nāmaṃ nissāya rūpaṃ pavattati, rūpaṃ nissāya nāmaṃ pavattati, nāmassa khāditukāmatāya pivitukāmatāya byāharitukāmatāya iriyāpathaṃ kappetukāmatāya sati rūpaṃ khādati, pivati, byāharati, iriyāpathaṃ kappeti. 677. Lại nữa, ở đây danh không có năng lực, không thể tự mình vận hành; nó không ăn, không uống, không nói năng, không tạo ra oai nghi. Sắc cũng không có năng lực, không thể tự mình vận hành. Vì nó không có ý muốn ăn, không có ý muốn uống, không có ý muốn nói năng, không có ý muốn tạo ra oai nghi. Nhưng sắc vận hành là do nương vào danh, danh vận hành là do nương vào sắc. Khi danh có ý muốn ăn, muốn uống, muốn nói năng, muốn tạo ra oai nghi, thì sắc ăn, uống, nói năng, tạo ra oai nghi. Imassa panatthassa vibhāvanatthāya imaṃ upamaṃ udāharanti – yathā jaccandho ca pīṭhasappī ca disāpakkamitukāmā assu, jaccandho pīṭhasappiṃ evamāha ‘‘ahaṃ kho bhaṇe, sakkomi pādehi pādakaraṇīyaṃ kātuṃ, natthi ca me cakkhūni yehi samavisamaṃ passeyya’’nti. Pīṭhasappīpi jaccandhaṃ evamāha ‘‘ahaṃ kho bhaṇe, sakkomi cakkhunā cakkhukaraṇīyaṃ kātuṃ, natthi ca me pādāni yehi abhikkameyyaṃ vā paṭikkameyyaṃ vā’’ti. So tuṭṭhahaṭṭho jaccandho pīṭhasappiṃ aṃsakūṭaṃ āropesi. Pīṭhasappī jaccandhassa aṃsakūṭe nisīditvā evamāha ‘‘vāmaṃ muñca dakkhiṇaṃ gaṇha, dakkhiṇaṃ muñca vāmaṃ gaṇhā’’ti. Tattha jaccandhopi nittejo [Pg.232] dubbalo na sakena tejena sakena balena gacchati, pīṭhasappīpi nittejo dubbalo na sakena tejena sakena balena gacchati, na ca tesaṃ aññamaññaṃ nissāya gamanaṃ nappavattati, evamevaṃ nāmampi nittejaṃ na sakena tejena uppajjati, na tāsu tāsu kiriyāsu pavattati. Rūpampi nittejaṃ na sakena tejena uppajjati, na tāsu tāsu kiriyāsu pavattati, na ca tesaṃ aññamaññaṃ nissāya uppatti vā pavatti vā na hoti. Tenetaṃ vuccati – Để làm sáng tỏ ý nghĩa này, người ta nêu lên ví dụ sau đây: Ví như có một người mù bẩm sinh và một người què muốn đi đến một nơi nào đó. Người mù nói với người què rằng: ‘Này bạn, tôi có thể làm công việc của đôi chân bằng đôi chân, nhưng tôi không có mắt để thấy được chỗ bằng phẳng và không bằng phẳng.’ Người què cũng nói với người mù rằng: ‘Này bạn, tôi có thể làm công việc của đôi mắt bằng đôi mắt, nhưng tôi không có chân để đi tới hoặc đi lui.’ Người mù vui mừng hoan hỷ, cho người què ngồi lên vai mình. Người què ngồi trên vai người mù và nói rằng: ‘Hãy bỏ bên trái, đi bên phải; hãy bỏ bên phải, đi bên trái.’ Ở đây, người mù không có năng lực, yếu ớt, không thể tự mình đi bằng năng lực của mình, bằng sức của mình. Người què cũng không có năng lực, yếu ớt, không thể tự mình đi bằng năng lực của mình, bằng sức của mình. Nhưng không phải là việc đi lại không diễn ra khi họ nương tựa vào nhau. Cũng vậy, danh cũng không có năng lực, không thể tự mình sanh khởi, không thể vận hành trong các hành động này nọ. Sắc cũng không có năng lực, không thể tự mình sanh khởi, không thể vận hành trong các hành động này nọ. Nhưng không phải là sự sanh khởi hay sự vận hành không xảy ra khi chúng nương tựa vào nhau. Do đó, có lời nói rằng: ‘‘Na sakena balena jāyare,Nopi sakena balena tiṭṭhare; Paradhammavasānuvattino,Jāyare saṅkhatā attadubbalā. “Không sanh bằng sức của mình, Cũng không tồn tại bằng sức của mình; Các pháp hữu vi, tự thân yếu ớt, Sanh khởi, tùy thuộc vào các pháp khác. ‘‘Parapaccayato ca jāyare,Paraārammaṇato samuṭṭhitā; Ārammaṇapaccayehi ca,Paradhammehi cime pabhāvitā. “Chúng sanh khởi từ duyên của pháp khác, Phát sanh từ đối tượng là pháp khác; Và do các duyên đối tượng, Chúng được tạo ra bởi các pháp khác. ‘‘Yathāpi nāvaṃ nissāya, manussā yanti aṇṇave; Evameva rūpaṃ nissāya, nāmakāyo pavattati. “Ví như nương vào thuyền, Người ta đi lại trên biển khơi; Cũng vậy, nương vào sắc, Thân danh được vận hành. ‘‘Yathā ca manusse nissāya, nāvā gacchati aṇṇave; Evameva nāmaṃ nissāya, rūpakāyo pavattati. “Và ví như nương vào người, Thuyền đi lại trên biển khơi; Cũng vậy, nương vào danh, Thân sắc được vận hành. ‘‘Ubho nissāya gacchanti, manussā nāvā ca aṇṇave; Evaṃ nāmañca rūpañca, ubho aññoññanissitā’’ti. “Cả hai cùng đi nương tựa nhau, Người và thuyền trên biển khơi; Cũng vậy, danh và sắc, Cả hai nương tựa lẫn nhau.” Evaṃ nānānayehi nāmarūpaṃ vavatthāpayato sattasaññaṃ abhibhavitvā asammohabhūmiyaṃ ṭhitaṃ nāmarūpānaṃ yāthāvadassanaṃ diṭṭhivisuddhīti veditabbaṃ. Nāmarūpavavatthānantipi saṅkhāraparicchedotipi etasseva adhivacanaṃ. Như vậy, đối với người xác định danh và sắc bằng nhiều phương pháp, sự thấy đúng như thật về danh và sắc, sau khi đã vượt qua tưởng về chúng sanh và đứng vững trên nền tảng không si mê, cần được biết là Kiến thanh tịnh (diṭṭhivisuddhi). Sự xác định danh sắc (Nāmarūpavavatthāna) và Sự phân biệt các hành (saṅkhārapariccheda) cũng là những tên gọi khác của chính pháp này. Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge Như vậy, trong bộ Thanh Tịnh Đạo được soạn vì sự hoan hỷ của những người tốt, Paññābhāvanādhikāre thuộc phần Tu Tập Trí Tuệ, Diṭṭhivisuddhiniddeso nāma chương có tên là Kiến Thanh Tịnh Giải Thích, Aṭṭhārasamo paricchedo. là chương thứ mười tám. 19. Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddeso 19. Đoạn Tận Nghi Thanh Tịnh Giải Thích Paccayapariggahakathā Luận về sự nắm bắt các duyên 678. Etasseva [Pg.233] pana nāmarūpassa paccayapariggahaṇena tīsu addhāsu kaṅkhaṃ vitaritvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ kaṅkhāvitaraṇavisuddhi nāma. 678. Trí tuệ đứng vững sau khi đã vượt qua sự hoài nghi trong ba thời bằng cách nắm bắt các duyên của chính danh và sắc này, được gọi là Đoạn Tận Nghi Thanh Tịnh. Taṃ sampādetukāmo bhikkhu yathā nāma kusalo bhisakko rogaṃ disvā tassa samuṭṭhānaṃ pariyesati. Yathā vā pana anukampako puriso daharaṃ kumāraṃ mandaṃ uttānaseyyakaṃ rathikāya nipannaṃ disvā ‘‘kassa nu kho ayaṃ puttako’’ti tassa mātāpitaro āvajjati, evameva tassa nāmarūpassa hetupaccayapariyesanaṃ āpajjati. Vị tỳ khưu muốn thành tựu pháp ấy, cũng như một y sĩ tài giỏi sau khi thấy bệnh liền tìm kiếm nguyên nhân của nó; hoặc như một người có lòng trắc ẩn, khi thấy một đứa bé non nớt còn nằm ngửa đang nằm trên đường, liền suy nghĩ đến cha mẹ nó rằng: ‘Đứa bé này là con của ai nhỉ?’, cũng vậy, vị ấy bắt tay vào việc tìm kiếm nhân và duyên của danh và sắc ấy. So āditova iti paṭisañcikkhati ‘‘na tāvidhaṃ nāmarūpaṃ ahetukaṃ, sabbattha sabbadā sabbesañca ekasadisabhāvāpattito, na issarādihetukaṃ, nāmarūpato uddhaṃ issarādīnaṃ abhāvato. Yepi nāmarūpamattameva issarādayoti vadanti, tesaṃ issarādisaṅkhātanāmarūpassa ahetukabhāvappattito. Tasmā bhavitabbamassa hetupaccayehi, ke nu kho te’’ti. Vị ấy ngay từ đầu đã suy xét như sau: ‘Danh và sắc này không phải là không có nhân, vì nếu không nó sẽ trở nên giống hệt nhau ở mọi nơi, mọi lúc, và đối với mọi người. Nó cũng không có nhân là Thượng đế (Issara) v.v..., vì không có Thượng đế v.v... nào ở ngoài danh và sắc. Ngay cả đối với những người nói rằng chính danh và sắc là Thượng đế v.v..., thì danh và sắc được gọi là Thượng đế v.v... của họ cũng sẽ trở thành không có nhân. Do đó, nó phải có nhân và duyên. Vậy chúng là gì?’ 679. So evaṃ nāmarūpassa hetupaccaye āvajjetvā imassa tāva rūpakāyassa evaṃ hetupaccaye pariggaṇhāti – ‘‘ayaṃ kāyo nibbattamāno neva uppalapadumapuṇḍarīkasogandhikādīnaṃ abbhantare nibbattati, na maṇimuttāhārādīnaṃ, atha kho āmāsayapakkāsayānaṃ antare udarapaṭalaṃ pacchato piṭṭhikaṇṭakaṃ purato katvā antaantaguṇaparivārito sayampi duggandhajegucchapaṭikkūlo duggandhajegucchapaṭikkūle paramasambādhe okāse pūtimacchapūtikummāsaoḷigallacandanikādīsu kimiva nibbattati. Tassevaṃ nibbattamānassa ‘avijjā taṇhā upādānaṃ kamma’nti ime cattāro dhammā nibbattakattā hetu, āhāro upatthambhakattā paccayoti pañca dhammā hetupaccayā honti. Tesupi avijjādayo tayo imassa kāyassa mātā viya dārakassa upanissayā honti. Kammaṃ pitā viya puttassa janakaṃ[Pg.234]. Āhāro dhāti viya dārakassa sandhārako’’ti. Evaṃ rūpakāyassa paccayapariggahaṃ katvā, puna ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 2.43) nayena nāmakāyassa paccayapariggahaṃ karoti. 679. Vị ấy, sau khi suy xét về nhân và duyên của danh sắc như vậy, trước hết nắm bắt nhân và duyên của sắc thân này như sau: "Thân này, khi được sinh ra, không phải sinh ra bên trong các loài hoa như sen xanh, sen hồng, sen trắng, sen thơm, v.v., cũng không phải bên trong ngọc, chuỗi ngọc trai, v.v., mà trái lại, nó sinh ra ở giữa dạ dày chứa thức ăn mới và dạ dày chứa thức ăn cũ, với màng bụng ở phía sau và xương sống ở phía trước, được ruột non và ruột già bao quanh, tự thân nó có mùi hôi, đáng ghê tởm, đáng kinh tởm, sinh ra trong một nơi có mùi hôi, đáng ghê tởm, đáng kinh tởm, vô cùng chật hẹp, giống như con giòi trong cá thối, cháo thiu, cống rãnh, vũng nước bẩn, v.v. Đối với thân được sinh ra như vậy, bốn pháp này là 'vô minh, ái, thủ, nghiệp' là nhân vì có vai trò tạo ra; vật thực là duyên vì có vai trò nâng đỡ. Như vậy, năm pháp này là nhân và duyên. Trong số đó, ba pháp vô minh v.v. là y chỉ duyên (upanissaya) cho thân này giống như người mẹ đối với đứa con. Nghiệp là tác nhân sinh thành giống như người cha đối với con trai. Vật thực là tác nhân duy trì giống như vú nuôi đối với đứa trẻ." Sau khi thực hiện việc nắm bắt duyên của sắc thân như vậy, vị ấy lại thực hiện việc nắm bắt duyên của danh thân theo phương pháp bắt đầu bằng "Do duyên con mắt và các sắc, nhãn thức khởi sinh"... So evaṃ paccayato nāmarūpassa pavattiṃ disvā yathā idaṃ etarahi, evaṃ atītepi addhāne paccayato pavattittha, anāgatepi paccayato pavattissatīti samanupassati. Vị ấy, sau khi thấy được sự diễn tiến của danh sắc là do duyên như vậy, liền quán xét rằng: "Giống như danh sắc này trong hiện tại là do duyên mà diễn tiến, cũng vậy, trong thời quá khứ nó đã diễn tiến do duyên, và trong thời vị lai nó cũng sẽ diễn tiến do duyên." 680. Tassevaṃ samanupassato yā sā pubbantaṃ ārabbha ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ, na nu kho ahosiṃ atītamaddhānaṃ, kiṃ nu kho ahosiṃ atītamaddhānaṃ, kathaṃ nu kho ahosiṃ atītamaddhānaṃ, kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’nti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) pañcavidhā vicikicchā vuttā, yāpi aparantaṃ ārabbha ‘‘bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, na nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṃ, kiṃ nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṃ, kathaṃ nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṃ, kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhāna’’nti pañcavidhā vicikicchā vuttā, yāpi paccuppannaṃ ārabbha ‘‘etarahi vā pana paccuppannaṃ addhānaṃ ajjhattaṃ kathaṃkathī hoti – ahaṃ nu khosmi, no nu khosmi, kiṃ nu khosmi, kathaṃ nu khosmi, ayaṃ nu kho satto kuto āgato, so kuhiṃ gāmī bhavissatī’’ti (ma. ni. 1.18) chabbidhā vicikicchā vuttā, sā sabbāpi pahīyati. 680. Đối với vị ấy đang quán xét như vậy, năm loại hoài nghi liên quan đến quá khứ đã được nói đến: "Trong thời quá khứ, ta có thật sự đã hiện hữu chăng? Trong thời quá khứ, ta có thật sự đã không hiện hữu chăng? Trong thời quá khứ, ta đã là gì? Trong thời quá khứ, ta đã như thế nào? Trong thời quá khứ, từ cái gì ta đã trở thành cái gì?", và năm loại hoài nghi liên quan đến tương lai đã được nói đến: "Trong thời vị lai, ta có thật sự sẽ hiện hữu chăng? Trong thời vị lai, ta có thật sự sẽ không hiện hữu chăng? Trong thời vị lai, ta sẽ là gì? Trong thời vị lai, ta sẽ như thế nào? Trong thời vị lai, từ cái gì ta sẽ trở thành cái gì?", và sáu loại hoài nghi liên quan đến hiện tại đã được nói đến: "Hay ngay trong hiện tại này, vị ấy có sự hoài nghi về tự thân: 'Ta có thật sự hiện hữu chăng? Ta có thật sự không hiện hữu chăng? Ta là gì? Ta như thế nào? Chúng sinh này từ đâu đến? Nó sẽ đi về đâu?'", tất cả những hoài nghi ấy đều được từ bỏ. 681. Aparo sādhāraṇāsādhāraṇavasena duvidhaṃ nāmassa paccayaṃ passati, kammādivasena catubbidhaṃ rūpassa. Duvidho hi nāmassa paccayo sādhāraṇo asādhāraṇo ca. Tattha cakkhādīni cha dvārāni, rūpādīni cha ārammaṇāni nāmassa sādhāraṇo paccayo, kusalādibhedato sabbappakārassāpi tato pavattito. Manasikārādiko asādhāraṇo. Yoniso manasikārasaddhammassavanādiko hi kusalasseva hoti, viparīto akusalassa, kammādiko vipākassa, bhavaṅgādiko kiriyassāti. 681. Một vị khác thấy duyên của danh có hai loại theo cách chung và không chung, và duyên của sắc có bốn loại theo cách do nghiệp v.v. Thật vậy, duyên của danh có hai loại: chung và không chung. Trong đó, sáu căn như mắt v.v. và sáu trần như sắc v.v. là duyên chung của danh, vì tất cả các loại danh với sự phân biệt thiện v.v. đều diễn tiến từ đó. Tác ý v.v. là duyên không chung. Thật vậy, như lý tác ý, nghe diệu pháp v.v. chỉ dành cho danh thiện; điều ngược lại dành cho danh bất thiện; nghiệp v.v. dành cho danh quả; hữu phần v.v. dành cho danh duy tác. Rūpassa pana kammaṃ cittaṃ utu āhāroti ayaṃ kammādiko catubbidho paccayo. Tattha kammaṃ atītameva kammasamuṭṭhānassa rūpassa paccayo hoti[Pg.235]. Cittaṃ cittasamuṭṭhānassa uppajjamānaṃ. Utuāhārā utuāhārasamuṭṭhānassa ṭhitikkhaṇe paccayā hontīti. Evameveko nāmarūpassa paccayapariggahaṃ karoti. Còn đối với sắc, bốn loại duyên này là nghiệp, tâm, thời tiết, và vật thực. Trong đó, nghiệp chỉ ở quá khứ là duyên cho sắc do nghiệp sinh. Tâm, khi đang sinh khởi, là duyên cho sắc do tâm sinh. Thời tiết và vật thực là duyên cho sắc do thời tiết sinh và sắc do vật thực sinh trong sát-na trụ. Như vậy, một vị (hành giả) thực hiện việc nắm bắt duyên của danh sắc. So evaṃ paccayato nāmarūpassa pavattiṃ disvā yathā idaṃ etarahi, evaṃ atītepi addhāne paccayato pavattittha, anāgatepi paccayato pavattissatīti samanupassati. Tassevaṃ samanupassato vuttanayeneva tīsupi addhāsu vicikicchā pahīyati. Vị ấy, sau khi thấy được sự diễn tiến của danh sắc là do duyên như vậy, liền quán xét rằng: "Giống như danh sắc này trong hiện tại là do duyên mà diễn tiến, cũng vậy, trong thời quá khứ nó đã diễn tiến do duyên, và trong thời vị lai nó cũng sẽ diễn tiến do duyên." Đối với vị ấy đang quán xét như vậy, hoài nghi trong cả ba thời đều được từ bỏ theo phương pháp đã được nói đến. 682. Aparo tesaṃyeva nāmarūpasaṅkhātānaṃ saṅkhārānaṃ jarāpattiṃ jiṇṇānañca bhaṅgaṃ disvā idaṃ saṅkhārānaṃ jarāmaraṇaṃ nāma jātiyā sati hoti, jāti bhave sati, bhavo upādāne sati, upādānaṃ taṇhāya sati, taṇhā vedanāya sati, vedanā phasse sati, phasso saḷāyatane sati, saḷāyatanaṃ nāmarūpe sati, nāmarūpaṃ viññāṇe sati, viññāṇaṃ saṅkhāresu sati, saṅkhārā avijjāya satīti evaṃ paṭilomapaṭiccasamuppādavasena nāmarūpassa paccayapariggahaṃ karoti. Athassa vuttanayeneva vicikicchā pahīyati. 682. Một vị khác, sau khi thấy sự già đi của chính các hành được gọi là danh sắc ấy và sự tan rã của những gì đã già, liền thực hiện việc nắm bắt duyên của danh sắc theo cách của pháp Duyên Khởi theo chiều ngược như sau: "Cái gọi là già và chết của các hành này có khi có sinh, sinh có khi có hữu, hữu có khi có thủ, thủ có khi có ái, ái có khi có thọ, thọ có khi có xúc, xúc có khi có sáu xứ, sáu xứ có khi có danh sắc, danh sắc có khi có thức, thức có khi có các hành, các hành có khi có vô minh." Bấy giờ, hoài nghi của vị ấy được từ bỏ theo phương pháp đã được nói đến. 683. Aparo ‘‘iti kho avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti (saṃ. ni. 2.2) pubbe vitthāretvā dassitaanulomapaṭiccasamuppādavaseneva nāmarūpassa paccayapariggahaṃ karoti. Athassa vuttanayeneva kaṅkhā pahīyati. 683. Một vị khác thực hiện việc nắm bắt duyên của danh sắc chỉ theo cách của pháp Duyên Khởi theo chiều xuôi đã được trình bày chi tiết trước đây: "Như vậy, do vô minh duyên, các hành sinh khởi"... Bấy giờ, sự hoài nghi của vị ấy được từ bỏ theo phương pháp đã được nói đến. 684. Aparo ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavoti ime pañca dhammā purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayā, idha paṭisandhi viññāṇaṃ, okkanti nāmarūpaṃ, pasādo āyatanaṃ, phuṭṭho phasso, vedayitaṃ vedanāti ime pañca dhammā idhūpapattibhavasmiṃ purekatassa kammassa paccayā. Idha paripakkattā āyatanānaṃ moho avijjā…pe… cetanā bhavoti ime pañca dhammā idha kammabhavasmiṃ āyatiṃ paṭisandhiyā paccayā’’ti (paṭi. ma. 1.47) evaṃ kammavaṭṭavipākavaṭṭavasena nāmarūpassa paccayapariggahaṃ karoti. 684. Vị khác thì nắm bắt duyên của danh và sắc theo chiều hướng luân hồi của nghiệp và luân hồi của quả dị thục như vầy: ‘Trong hữu nghiệp quá khứ, si mê là vô minh, sự cố gắng tạo tác là các hành, sự ưa thích là ái, sự chấp nắm là thủ, tư tâm là hữu. Năm pháp này đã được hoàn tất trong hữu nghiệp quá khứ là duyên cho sự tái sanh trong đời này. Trong đời này, sự tái sanh là thức, sự đi vào là danh sắc, sự trong sáng là xứ, sự xúc chạm là xúc, sự cảm thọ là thọ. Năm pháp này trong hữu sanh khởi ở đây là quả của nghiệp đã được tạo trong quá khứ. Trong đời này, do sự chín muồi của các xứ, si mê là vô minh … cho đến … tư tâm là hữu. Năm pháp này đã được hoàn tất trong hữu nghiệp ở đây là duyên cho sự tái sanh trong tương lai’ (Paṭi. Ma. 1.47). 685. Tattha catubbidhaṃ kammaṃ – diṭṭhadhammavedanīyaṃ, upapajjavedanīyaṃ, aparāpariyavedanīyaṃ, ahosikammanti. Tesu ekajavanavīthiyaṃ sattasu cittesu kusalā [Pg.236] vā akusalā vā paṭhamajavanacetanā diṭṭhidhammavedanīyakammaṃ nāma. Taṃ imasmiññeva attabhāve vipākaṃ deti. Tathā asakkontaṃ pana ‘‘ahosikammaṃ nāhosi kammavipāko, na bhavissati kammavipāko, natthi kammavipāko’’ti (paṭi. ma. 1.234) imassa tikassa vasena ahosikammaṃ nāma hoti. Atthasādhikā pana sattamajavanacetanā upapajjavedanīyakammaṃ nāma. Taṃ anantare attabhāve vipākaṃ deti. Tathā asakkontaṃ vuttanayeneva ahosikammaṃ nāma hoti. Ubhinnaṃ antare pañca javanacetanā aparāpariyavedanīyakammaṃ nāma. Taṃ anāgate yadā okāsaṃ labhati, tadā vipākaṃ deti. Sati saṃsārappavattiyā ahosikammaṃ nāma na hoti. 685. Ở đây, nghiệp có bốn loại: hiện báo nghiệp, sanh báo nghiệp, hậu báo nghiệp, và vô hiệu nghiệp. Trong các loại ấy, trong một lộ trình tốc hành tâm, trong bảy tâm (tốc hành), tư tâm của tốc hành tâm đầu tiên, hoặc thiện hoặc bất thiện, được gọi là hiện báo nghiệp. Nghiệp ấy cho quả trong chính tự thân này. Nhưng khi không thể (cho quả) như vậy, nó trở thành vô hiệu nghiệp theo cách của tam đề này: ‘Đã có nghiệp, đã không có quả của nghiệp, sẽ không có quả của nghiệp, không có quả của nghiệp’ (Paṭi. Ma. 1.234). Còn tư tâm của tốc hành tâm thứ bảy, là tư tâm hoàn thành mục đích, được gọi là sanh báo nghiệp. Nghiệp ấy cho quả trong tự thân kế tiếp. Khi không thể (cho quả) như vậy, nó trở thành vô hiệu nghiệp theo phương cách đã được nói đến. Năm tư tâm tốc hành ở giữa hai (tư tâm) kia được gọi là hậu báo nghiệp. Nghiệp ấy cho quả trong tương lai khi nào có được cơ hội. Khi sự diễn tiến của luân hồi còn hiện hữu, nó không trở thành vô hiệu nghiệp. 686. Aparampi catubbidhaṃ kammaṃ – yaṃ garukaṃ, yaṃ bahulaṃ, yadāsannaṃ, kaṭattā vā pana kammanti. Tattha kusalaṃ vā hotu akusalaṃ vā, garukāgarukesu yaṃ garukaṃ mātughātādikammaṃ vā mahaggatakammaṃ vā, tadeva paṭhamaṃ vipaccati. Tathā bahulābahulesupi yaṃ bahulaṃ hoti susīlyaṃ vā dussīlyaṃ vā, tadeva paṭhamaṃ vipaccati. Yadāsannaṃ nāma maraṇakāle anussaritakammaṃ. Yañhi āsannamaraṇo anussarituṃ sakkoti, teneva upapajjati. Etehi pana tīhi muttaṃ punappunaṃ laddhāsevanaṃ kaṭattā vā pana kammaṃ nāma hoti, tesaṃ abhāve taṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati. 686. Lại nữa, nghiệp có bốn loại: nghiệp nặng, nghiệp thường làm, nghiệp cận tử, và nghiệp đã tạo. Trong các loại ấy, hoặc là thiện hoặc là bất thiện, trong các nghiệp nặng và không nặng, nghiệp nào là nặng, hoặc là nghiệp giết mẹ v.v..., hoặc là nghiệp đáo đại, chính nghiệp ấy chín muồi trước tiên. Tương tự, trong các nghiệp thường làm và không thường làm, nghiệp nào là thường làm, hoặc là thiện giới hoặc là ác giới, chính nghiệp ấy chín muồi trước tiên. Nghiệp cận tử là nghiệp được nhớ đến vào lúc lâm chung. Bởi vì người sắp chết có thể nhớ đến nghiệp nào, vị ấy sanh khởi do nghiệp ấy. Ngoài ba loại này, nghiệp đã được thực hành lập đi lập lại được gọi là nghiệp đã tạo. Do sự vắng mặt của ba loại kia, nghiệp này lôi kéo sự tái sanh. 687. Aparampi catubbidhaṃ kammaṃ – janakaṃ, upatthambhakaṃ, upapīḷakaṃ, upaghātakanti. Tattha janakaṃ nāma kusalampi hoti akusalampi. Taṃ paṭisandhiyampi pavattepi rūpārūpavipākakkhandhe janeti. Upatthambhakaṃ pana vipākaṃ janetuṃ na sakkoti, aññena kammena dinnāya paṭisandhiyā janite vipāke uppajjamānakasukhadukkhaṃ upatthambheti, addhānaṃ pavatteti. Upapīḷakaṃ aññena kammena dinnāya paṭisandhiyā janite vipāke uppajjamānakasukhadukkhaṃ pīḷeti bādhati, addhānaṃ pavattituṃ na deti. Upaghātakaṃ pana sayaṃ kusalampi akusalampi samānaṃ aññaṃ dubbalakammaṃ ghātetvā tassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti. Evaṃ pana kammena kate okāse taṃ vipākaṃ uppannaṃ nāma vuccati. 687. Lại nữa, nghiệp có bốn loại: nghiệp sanh thành, nghiệp nâng đỡ, nghiệp bức não, và nghiệp đoạn tuyệt. Trong các loại ấy, nghiệp sanh thành có thể là thiện hoặc bất thiện. Nghiệp ấy sanh ra các uẩn dị thục sắc và vô sắc cả trong lúc tái sanh lẫn trong lúc bình nhật. Còn nghiệp nâng đỡ thì không thể sanh ra quả dị thục; trong sự tái sanh đã được cho bởi nghiệp khác, trong quả dị thục đã được sanh ra, nó nâng đỡ lạc và khổ đang sanh khởi, làm cho chúng diễn tiến trong thời gian dài. Nghiệp bức não, trong sự tái sanh đã được cho bởi nghiệp khác, trong quả dị thục đã được sanh ra, nó bức não, làm tổn hại lạc và khổ đang sanh khởi, không cho chúng diễn tiến trong thời gian dài. Còn nghiệp đoạn tuyệt, tự nó là thiện hoặc bất thiện, sau khi tiêu diệt nghiệp yếu hơn khác, sau khi ngăn cản quả dị thục của nghiệp ấy, nó tạo ra cơ hội cho quả dị thục của chính nó. Khi cơ hội đã được tạo ra bởi nghiệp như vậy, quả dị thục ấy được gọi là đã sanh khởi. Iti [Pg.237] imesaṃ dvādasannaṃ kammānaṃ kammantarañceva vipākantarañca buddhānaṃ kammavipākañāṇasseva yāthāvasarasato pākaṭaṃ hoti, asādhāraṇaṃ sāvakehi. Vipassakena pana kammantarañca vipākantarañca ekadesato jānitabbaṃ. Tasmā ayaṃ mukhamattadassanena kammaviseso pakāsitoti. Như vậy, sự khác biệt của nghiệp và sự khác biệt của quả dị thục của mười hai loại nghiệp này chỉ trở nên hiển nhiên đúng theo thực chất đối với nghiệp báo trí của các vị Phật, không chung với các vị Thinh văn. Tuy nhiên, vị hành giả tu tập minh sát cần phải biết một phần về sự khác biệt của nghiệp và sự khác biệt của quả dị thục. Do đó, sự đặc thù của nghiệp này đã được trình bày ở đây bằng cách chỉ cho thấy phần mở đầu. 688. Iti imaṃ dvādasavidhaṃ kammaṃ kammavaṭṭe pakkhipitvā evaṃ eko kammavaṭṭavipākavaṭṭavasena nāmarūpassa paccayapariggahaṃ karoti. So evaṃ kammavaṭṭavipākavaṭṭavasena paccayato nāmarūpassa pavattiṃ disvā ‘‘yathā idaṃ etarahi, evaṃ atītepi addhāne kammavaṭṭavipākavaṭṭavasena paccayato pavattittha, anāgatepi kammavaṭṭavipākavaṭṭavaseneva paccayato pavattissatī’’ti. Iti kammañceva kammavipāko ca, kammavaṭṭañca vipākavaṭṭañca, kammapavattañca vipākapavattañca, kammasantati ca vipākasantati ca, kiriyā ca kiriyāphalañca. 688. Như vậy, sau khi đặt mười hai loại nghiệp này vào trong luân hồi của nghiệp, một vị (hành giả) thực hiện việc nắm bắt duyên của danh và sắc theo chiều hướng luân hồi của nghiệp và luân hồi của quả dị thục. Vị ấy, sau khi thấy được sự diễn tiến của danh và sắc từ duyên theo chiều hướng luân hồi của nghiệp và luân hồi của quả dị thục, (thấy rằng): ‘Như thế nào trong hiện tại, cũng như vậy trong thời quá khứ, nó đã diễn tiến từ duyên theo chiều hướng luân hồi của nghiệp và luân hồi của quả dị thục; và trong tương lai, nó cũng sẽ diễn tiến từ duyên theo chiều hướng luân hồi của nghiệp và luân hồi của quả dị thục.’ Như vậy, chỉ có nghiệp và quả của nghiệp, luân hồi của nghiệp và luân hồi của quả dị thục, sự diễn tiến của nghiệp và sự diễn tiến của quả dị thục, sự tương tục của nghiệp và sự tương tục của quả dị thục, hành động và quả của hành động. Kammā vipākā vattanti, vipāko kammasambhavo; Kammā punabbhavo hoti, evaṃ loko pavattatīti. – Từ nghiệp, các quả dị thục diễn tiến; quả dị thục có nguồn sanh từ nghiệp. Từ nghiệp, lại có hữu mới; thế gian diễn tiến như vậy. Samanupassati. Tassevaṃ samanupassato yā sā pubbantādayo ārabbha ‘‘ahosiṃ nu kho aha’’ntiādinā nayena vuttā soḷasavidhā vicikicchā, sā sabbā pahīyati. Sabbabhavayonigatiṭṭhitinivāsesu hetuphalasambandhavasena pavattamānaṃ nāmarūpamattameva khāyati. So neva kāraṇato uddhaṃ kārakaṃ passati, na vipākappavattito uddhaṃ vipākapaṭisaṃvedakaṃ. Kāraṇe pana sati ‘‘kārako’’ti, vipākappavattiyā sati ‘‘paṭisaṃvedako’’ti samaññāmattena paṇḍitā voharanticcevassa sammappaññāya sudiṭṭhaṃ hoti. Vị ấy quán xét. Đối với vị ấy đang quán xét như vậy, mười sáu loại hoài nghi đã được nói đến theo phương cách bắt đầu bằng ‘Phải chăng ta đã có mặt (trong quá khứ)?’ liên quan đến quá khứ v.v..., tất cả (hoài nghi) ấy đều được đoạn trừ. Trong tất cả các cõi hữu, các loài sanh, các nẻo đường, các trú xứ của thức, và các nơi ở của chúng sanh, chỉ có danh và sắc đang diễn tiến theo chiều hướng liên hệ nhân quả là được hiển bày. Vị ấy không thấy người làm nào ngoài nguyên nhân, không thấy người cảm thọ quả nào ngoài sự diễn tiến của quả dị thục. Nhưng vị ấy thấy rõ bằng chánh trí tuệ rằng: ‘Khi có nguyên nhân, các bậc hiền trí nói đến (khái niệm) ‘người làm’ chỉ bằng sự quy ước; và khi có sự diễn tiến của quả dị thục, (họ nói đến) ‘người cảm thọ’.’ 689. Tenāhu porāṇā – 689. Do đó, các bậc cổ nhân đã nói rằng: ‘‘Kammassa kārako natthi, vipākassa ca vedako; Suddhadhammā pavattanti, evetaṃ sammadassanaṃ. Không có người tạo tác của nghiệp, và không có người cảm thọ của quả; chỉ có các pháp thuần túy đang diễn tiến, đây chính là chánh kiến. ‘‘Evaṃ kamme vipāke ca, vattamāne sahetuke; Bījarukkhādikānaṃva, pubbā koṭi na nāyati; Anāgatepi saṃsāre, appavattaṃ na dissati. Như vậy, khi nghiệp và quả đang diễn tiến cùng với nhân của chúng, cũng giống như hạt giống và cây cối, điểm khởi đầu không thể được biết đến. Và trong vòng luân hồi ở tương lai, sự không diễn tiến cũng không được thấy. ‘‘Etamatthaṃ [Pg.238] anaññāya, titthiyā asayaṃvasī; Sattasaññaṃ gahetvāna, sassatucchedadassino; Dvāsaṭṭhidiṭṭhiṃ gaṇhanti, aññamaññavirodhitā. Không hiểu rõ ý nghĩa này, các người ngoại đạo không tự chủ, nắm giữ tưởng về chúng sanh, trở thành những người có thường kiến và đoạn kiến; họ chấp thủ sáu mươi hai tà kiến, mâu thuẫn lẫn nhau. ‘‘Diṭṭhibandhanabaddhā te, taṇhāsotena vuyhare; Taṇhāsotena vuyhantā, na te dukkhā pamuccare. Họ bị trói buộc bởi xiềng xích của tà kiến, bị cuốn trôi bởi dòng ái dục. Bị cuốn trôi bởi dòng ái dục, họ không thể giải thoát khỏi khổ đau. ‘‘Evametaṃ abhiññāya, bhikkhu buddhassa sāvako; Gambhīraṃ nipuṇaṃ suññaṃ, paccayaṃ paṭivijjhati. Vị Tỳ khưu, đệ tử của Đức Phật, sau khi thắng tri điều này như vậy, thâm nhập vào duyên, là pháp sâu xa, vi tế, và tánh không. ‘‘Kammaṃ natthi vipākamhi, pāko kamme na vijjati; Aññamaññaṃ ubho suññā, na ca kammaṃ vinā phalaṃ. Nghiệp không có trong quả, quả cũng không tồn tại trong nghiệp. Cả hai đều không có trong nhau, nhưng không có nghiệp thì không có quả. ‘‘Yathā na sūriye aggi, na maṇimhi na gomaye; Na tesaṃ bahi so atthi, sambhārehi ca jāyati. Cũng như lửa không có trong mặt trời, không trong ngọc ma-ni, không trong phân bò khô; nó cũng không có ở bên ngoài những thứ ấy, nhưng nó được sinh ra từ các duyên hợp thành. ‘‘Tathā na anto kammassa, vipāko upalabbhati; Bahiddhāpi na kammassa, na kammaṃ tattha vijjati. Cũng vậy, quả không được tìm thấy bên trong nghiệp, cũng không ở bên ngoài nghiệp; và nghiệp cũng không tồn tại trong quả ấy. ‘‘Phalena suññaṃ taṃ kammaṃ, phalaṃ kamme na vijjati; Kammañca kho upādāya, tato nibbattate phalaṃ. Nghiệp ấy thì không có quả, và quả không tồn tại trong nghiệp; nhưng nương vào nghiệp mà quả được sinh khởi từ đó. ‘‘Na hettha devo brahmā vā, saṃsārassatthikārako; Suddhadhammā pavattanti, hetusambhārapaccayā’’ti. Ở đây không có vị trời hay Phạm thiên nào là người tạo ra vòng luân hồi; chỉ có các pháp thuần túy đang diễn tiến, do duyên từ sự kết hợp của các nhân. 690. Tassevaṃ kammavaṭṭavipākavaṭṭavasena nāmarūpassa paccayapariggahaṃ katvā tīsu addhāsu pahīnavicikicchassa sabbe atītānāgatapaccuppannadhammā cutipaṭisandhivasena viditā honti, sāssa hoti ñātapariññā. 690. Đối với vị ấy, sau khi đã thực hiện sự nắm bắt các duyên của danh và sắc theo cách của vòng nghiệp và vòng quả, và đã đoạn trừ hoài nghi trong ba thời, tất cả các pháp quá khứ, vị lai, và hiện tại trở nên được biết rõ thông qua tử và tái sanh. Đó là liễu tri (ñātapariññā) của vị ấy. So evaṃ pajānāti – ye atīte kammapaccayā nibbattā khandhā, te tattheva niruddhā, atītakammapaccayā pana imasmiṃ bhave aññe nibbattā, atītabhavato imaṃ bhavaṃ āgato ekadhammopi natthi, imasmimpi bhave kammapaccayena nibbattā khandhā nirujjhissanti, punabbhave aññe nibbattissanti, imamhā bhavā punabbhavaṃ ekadhammopi na gamissati. Apica kho yathā na ācariyamukhato sajjhāyo antevāsikassa mukhaṃ pavisati, na ca tappaccayā tassa [Pg.239] mukhe sajjhāyo na vattati, na dūtena mantodakaṃ pītaṃ rogino udaraṃ pavisati, na ca tassa tappaccayā rogo na vūpasammati, na mukhe maṇḍanavidhānaṃ ādāsatalādīsu mukhanimittaṃ gacchati, na ca tattha tappaccayā maṇḍanavidhānaṃ na paññāyati, na ekissā vaṭṭiyā dīpasikhā aññaṃ vaṭṭiṃ saṅkamati, na ca tattha tappaccayā dīpasikhā na nibbattati, evameva na atītabhavato imaṃ bhavaṃ, ito vā punabbhavaṃ koci dhammo saṅkamati, na ca atītabhave khandhāyatanadhātupaccayā idha, idha vā khandhāyatanadhātupaccayā punabbhave khandhāyatanadhātuyo na nibbattantīti. Vị ấy hiểu biết như vầy: những uẩn nào đã sinh khởi do duyên nghiệp trong quá khứ, chúng đã diệt ngay tại đó. Nhưng do duyên nghiệp quá khứ, các uẩn khác đã sinh khởi trong kiếp này. Không có một pháp nào đã đi từ kiếp quá khứ đến kiếp này. Và trong kiếp này, các uẩn sinh khởi do duyên nghiệp sẽ diệt, và trong kiếp sau, các uẩn khác sẽ sinh khởi. Không có một pháp nào sẽ đi từ kiếp này đến kiếp sau. Hơn nữa, cũng như bài đọc tụng từ miệng thầy không đi vào miệng học trò, nhưng không phải là do duyên đó mà bài đọc tụng không diễn ra trong miệng học trò; cũng như nước chú do người đưa tin uống không đi vào bụng người bệnh, nhưng không phải là do duyên đó mà bệnh của người ấy không thuyên giảm; cũng như cách trang điểm trên mặt không đi đến hình ảnh của mặt trong gương, nhưng không phải là do duyên đó mà cách trang điểm không hiện ra ở đó; cũng như ngọn lửa từ một bấc đèn không chuyển sang bấc đèn khác, nhưng không phải là do duyên đó mà ngọn lửa không sinh khởi ở đó; cũng vậy, không có pháp nào chuyển từ kiếp quá khứ đến kiếp này, hay từ đây đến kiếp sau, nhưng không phải là do duyên các uẩn, xứ, và giới trong kiếp quá khứ mà các uẩn, xứ, và giới không sinh khởi ở đây, và không phải là do duyên các uẩn, xứ, và giới ở đây mà các uẩn, xứ, và giới không sinh khởi trong kiếp sau. Yatheva cakkhuviññāṇaṃ, manodhātuanantaraṃ; Na ceva āgataṃ nāpi, na nibbattaṃ anantaraṃ. Cũng như nhãn thức, ngay sau ý giới, không phải đã đến từ đó, cũng không phải là không sinh khởi ngay sau đó. Tatheva paṭisandhimhi, vattate cittasantati; Purimaṃ bhijjate cittaṃ, pacchimaṃ jāyate tato. Cũng vậy, trong lúc tái sanh, dòng tâm thức diễn tiến; tâm trước bị phá vỡ, tâm sau được sinh ra từ đó. Tesaṃ antarikā natthi, vīci tesaṃ na vijjati; Na cito gacchati kiñci, paṭisandhi ca jāyatīti. Không có khoảng cách giữa chúng, không có kẽ hở nào được tìm thấy; không có gì đi từ đây, và sự tái sanh được sinh ra. 691. Evaṃ cutipaṭisandhivasena viditasabbadhammassa sabbākārena nāmarūpassa paccayapariggahañāṇaṃ thāmagataṃ hoti, soḷasavidhā kaṅkhā suṭṭhutaraṃ pahīyati. Na kevalañca sā eva, ‘‘satthari kaṅkhatī’’ti (dha. sa. 1008) ādinayappavattā aṭṭhavidhāpi kaṅkhā pahīyatiyeva, dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni vikkhambhanti. Evaṃ nānānayehi nāmarūpapaccayapariggahaṇena tīsu addhāsu kaṅkhaṃ vitaritvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ kaṅkhāvitaraṇavisuddhīti veditabbaṃ. Dhammaṭṭhitiñāṇantipi yathābhūtañāṇantipi sammādassanantipi etassevādhivacanaṃ. Vuttañhetaṃ – 691. Như vậy, đối với người đã biết tất cả các pháp thông qua tử và tái sanh, trí tuệ nắm bắt các duyên của danh và sắc trở nên vững mạnh về mọi phương diện, mười sáu loại hoài nghi được đoạn trừ một cách tốt đẹp hơn. Không chỉ có vậy, tám loại hoài nghi bắt đầu bằng 'hoài nghi về Bậc Đạo Sư' cũng được đoạn trừ, và sáu mươi hai tà kiến bị trấn áp. Trí tuệ đứng vững sau khi đã vượt qua hoài nghi trong ba thời bằng cách nắm bắt các duyên của danh và sắc theo nhiều phương pháp như vậy, cần được biết là Độ Tịnh do Vượt Qua Hoài Nghi (Kaṅkhāvitaraṇavisuddhi). Pháp Trụ Trí (Dhammaṭṭhitiñāṇa), Như Thực Tri Kiến (Yathābhūtañāṇa), và Chánh Kiến (Sammādassana) cũng là những tên gọi khác của trí tuệ này. Điều này đã được nói rằng – ‘‘Avijjā paccayo, saṅkhārā paccayasamuppannā. Ubhopete dhammā paccayasamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.46). 'Vô minh là duyên, các hành là pháp do duyên sanh. Cả hai pháp này đều là pháp do duyên sanh.' Trí tuệ trong sự nắm bắt các duyên như vậy là Pháp Trụ Trí (dhammaṭṭhitiñāṇa). ‘‘Aniccato manasikaronto katame dhamme yathābhūtaṃ jānāti passati, kathaṃ sammādassanaṃ hoti, kathaṃ tadanvayena sabbe saṅkhārā aniccato sudiṭṭhā honti, kattha kaṅkhā pahīyati? Dukkhato…pe… anattato manasikaronto katame dhamme yathābhūtaṃ jānāti passati…pe… kattha kaṅkhā pahīyatīti? Khi tác ý đến vô thường, vị ấy biết và thấy các pháp nào đúng như thật? Chánh kiến có được như thế nào? Làm thế nào, theo đó, tất cả các hành được thấy rõ là vô thường? Hoài nghi được đoạn trừ ở đâu? Khi tác ý đến khổ... đến vô ngã, vị ấy biết và thấy các pháp nào đúng như thật?... Hoài nghi được đoạn trừ ở đâu? ‘‘Aniccato [Pg.240] manasikaronto nimittaṃ yathābhūtaṃ jānāti passati, tena vuccati sammādassanaṃ. Evaṃ tadanvayena sabbe saṅkhārā aniccato sudiṭṭhā honti. Ettha kaṅkhā pahīyati. Dukkhato manasikaronto pavattaṃ yathābhūtaṃ jānāti passati…pe… anattato manasikaronto nimittañca pavattañca yathābhūtaṃ jānāti passati, tena vuccati sammādassanaṃ. Evaṃ tadanvayena sabbe dhammā anattato sudiṭṭhā honti. Ettha kaṅkhā pahīyati. Khi tác ý đến vô thường, vị ấy biết và thấy tướng (nimitta) đúng như thật, do đó được gọi là chánh kiến. Như vậy, theo đó, tất cả các hành được thấy rõ là vô thường. Ở đây, hoài nghi được đoạn trừ. Khi tác ý đến khổ, vị ấy biết và thấy sự diễn tiến (pavatta) đúng như thật... Khi tác ý đến vô ngã, vị ấy biết và thấy tướng và sự diễn tiến đúng như thật, do đó được gọi là chánh kiến. Như vậy, theo đó, tất cả các pháp được thấy rõ là vô ngã. Ở đây, hoài nghi được đoạn trừ. ‘‘Yañca yathābhūtañāṇaṃ yañca sammādassanaṃ yā ca kaṅkhāvitaraṇā, ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca, udāhu ekatthā byañjanameva nānanti? Yañca yathābhūtañāṇaṃ yañca sammādassanaṃ yā ca kaṅkhāvitaraṇā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227). «Cái gọi là tuệ như thật, cái gọi là chánh kiến, và sự vượt qua hoài nghi, các pháp này khác nhau về nghĩa và khác nhau về văn tự, hay là cùng một nghĩa, chỉ có văn tự là khác nhau? Cái gọi là tuệ như thật, cái gọi là chánh kiến, và sự vượt qua hoài nghi, các pháp này cùng một nghĩa, chỉ có văn tự là khác nhau» (Paṭi. Ma. 1.227). Iminā pana ñāṇena samannāgato vipassako buddhasāsane laddhassāso laddhapatiṭṭho niyatagatiko cūḷasotāpanno nāma hoti. Và vị hành giả tuệ quán đã thành tựu trí tuệ này, trong giáo pháp của Đức Phật, đã được an ổn, đã được vững chãi, có sanh thú nhất định, được gọi là tiểu Tu-đà-hoàn. Tasmā bhikkhu sadā sato, nāmarūpassa sabbaso; Paccaye pariggaṇheyya, kaṅkhāvitaraṇatthikoti. Do vậy, vị Tỳ khưu, với mong muốn vượt qua hoài nghi, hãy luôn chánh niệm và thấu triệt các duyên của danh sắc một cách toàn diện. Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge Như vậy, trong bộ Thanh Tịnh Đạo được soạn vì sự hoan hỷ của hàng thiện nhân, Paññābhāvanādhikāre Trong phần Tuệ Tu, Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddeso nāma Chương có tên là Biện Giải về Đoạn Nghi Thanh Tịnh Ekūnavīsatimo paricchedo. Là chương thứ mười chín. 20. Maggāmaggañāṇadassanavisuddhiniddeso 20. Biện Giải về Đạo Phi Đạo Tri Kiến Thanh Tịnh Sammasanañāṇakathā Luận về Biến Tri Tuệ 692. Ayaṃ [Pg.241] maggo, ayaṃ na maggoti evaṃ maggañca amaggañca ñatvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ pana maggāmaggañāṇadassanavisuddhi nāma. 692. Trí tuệ được xác lập do biết được rằng: ‘Đây là đạo, đây không phải là đạo,’ thì được gọi là Đạo Phi Đạo Tri Kiến Thanh Tịnh. Taṃ sampādetukāmena kalāpasammasanasaṅkhātāya nayavipassanāya tāva yogo karaṇīyo. Kasmā? Āraddhavipassakassa obhāsādisambhave maggāmaggañāṇasambhavato. Āraddhavipassakassa hi obhāsādīsu sambhūtesu maggāmaggañāṇaṃ hoti, vipassanāya ca kalāpasammasanaṃ ādi. Tasmā etaṃ kaṅkhāvitaraṇānantaraṃ uddiṭṭhaṃ. Apica yasmā tīraṇapariññāya vattamānāya maggāmaggañāṇaṃ uppajjati, tīraṇapariññā ca ñātapariññānantarā, tasmāpi taṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhiṃ sampādetukāmena kalāpasammasane tāva yogo kātabbo. Người muốn thành tựu tuệ ấy, trước tiên nên thực hành tuệ quán theo phương pháp được gọi là biến tri theo nhóm. Tại sao? Vì đối với hành giả đã khởi sự tuệ quán, khi ánh sáng v.v... phát sanh, đạo phi đạo tuệ có thể sanh khởi. Quả vậy, đối với hành giả đã khởi sự tuệ quán, khi ánh sáng v.v... đã sanh khởi, đạo phi đạo tuệ sanh khởi, và biến tri theo nhóm là khởi đầu của tuệ quán. Do đó, điều này được chỉ ra ngay sau Đoạn nghi thanh tịnh. Hơn nữa, vì đạo phi đạo tuệ sanh khởi khi thẩm sát biến tri đang diễn tiến, và thẩm sát biến tri thì liền sau liễu tri biến tri, do đó người muốn thành tựu Đạo Phi Đạo Tri Kiến Thanh Tịnh ấy cũng nên trước tiên thực hành biến tri theo nhóm. 693. Tatrāyaṃ vinicchayo – tisso hi lokiyapariññā ñātapariññā tīraṇapariññā pahānapariññā ca. Yā sandhāya vuttaṃ ‘‘abhiññāpaññā ñātaṭṭhe ñāṇaṃ. Pariññāpaññā tīraṇaṭṭhe ñāṇaṃ. Pahānapaññā pariccāgaṭṭhe ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.75). Tattha ‘‘ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ, vedayitalakkhaṇā vedanā’’ti evaṃ tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ paccattalakkhaṇasallakkhaṇavasena pavattā paññā ñātapariññā nāma. ‘‘Rūpaṃ aniccaṃ, vedanā aniccā’’tiādinā nayena tesaṃyeva dhammānaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ āropetvā pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanā paññā tīraṇapariññā nāma. Tesuyeva pana dhammesu niccasaññādipajahanavasena pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanā paññā pahānapariññā nāma. 693. Ở đây, sự quyết trạch là như sau: có ba loại biến tri thuộc về thế gian là liễu tri biến tri, thẩm sát biến tri, và đoạn trừ biến tri. Liên quan đến điều này, đã được nói rằng: «Thắng trí tuệ là trí tuệ về phương diện đã biết. Biến tri tuệ là trí tuệ về phương diện thẩm sát. Đoạn trừ tuệ là trí tuệ về phương diện từ bỏ» (Paṭi. Ma. 1.75). Trong đó, trí tuệ vận hành theo cách ghi nhận các đặc tính riêng của các pháp này kia, như: ‘Sắc có đặc tính bị biến hoại, thọ có đặc tính cảm thọ,’ được gọi là liễu tri biến tri. Trí tuệ tuệ quán có đặc tính làm đối tượng, vận hành bằng cách áp đặt đặc tính chung lên chính các pháp ấy theo phương pháp bắt đầu bằng: ‘Sắc là vô thường, thọ là vô thường,’ được gọi là thẩm sát biến tri. Và trí tuệ tuệ quán có đặc tính làm đối tượng, vận hành theo cách đoạn trừ thường tưởng v.v... trong chính các pháp ấy, được gọi là đoạn trừ biến tri. Tattha saṅkhāraparicchedato paṭṭhāya yāva paccayapariggahā ñātapariññāya bhūmi. Etasmiṃ hi antare dhammānaṃ paccattalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Kalāpasammasanato pana paṭṭhāya yāva udayabbayānupassanā tīraṇapariññāya bhūmi. Etasmiṃ hi antare sāmaññalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Bhaṅgānupassanaṃ ādiṃ katvā upari pahānapariññāya bhūmi[Pg.242]. Tato paṭṭhāya hi aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati, dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ, anattato anupassanto attasaññaṃ, nibbindanto nandiṃ, virajjanto rāgaṃ, nirodhento samudayaṃ, paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatīti (paṭi. ma. 1.52) evaṃ niccasaññādipahānasādhikānaṃ sattannaṃ anupassanānaṃ ādhipaccaṃ. Iti imāsu tīsu pariññāsu saṅkhāraparicchedassa ceva paccayapariggahassa ca sādhitattā iminā yoginā ñātapariññāva adhigatā hoti, itarā ca adhigantabbā. Tena vuttaṃ ‘‘yasmā tīraṇapariññāya vattamānāya maggāmaggañāṇaṃ uppajjati, tīraṇapariññā ca ñātapariññānantarā, tasmāpi taṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhiṃ sampādetukāmena kalāpasammasane tāva yogo kātabbo’’ti. Trong đó, bắt đầu từ sự phân biệt các hành cho đến sự thấu triệt các duyên là địa phận của liễu tri biến tri. Quả vậy, trong giai đoạn này, sự thâm nhập các đặc tính riêng của các pháp là chủ yếu. Còn bắt đầu từ biến tri theo nhóm cho đến tùy quán sanh diệt là địa phận của thẩm sát biến tri. Quả vậy, trong giai đoạn này, sự thâm nhập các đặc tính chung là chủ yếu. Bắt đầu từ tùy quán hoại diệt trở lên là địa phận của đoạn trừ biến tri. Quả vậy, từ đó trở đi, bảy loại tùy quán có khả năng đoạn trừ thường tưởng v.v... là chủ yếu, như đã nói: «Khi tùy quán là vô thường, vị ấy đoạn trừ thường tưởng; khi tùy quán là khổ, vị ấy đoạn trừ lạc tưởng; khi tùy quán là vô ngã, vị ấy đoạn trừ ngã tưởng; khi nhàm chán, vị ấy đoạn trừ hỷ lạc; khi ly tham, vị ấy đoạn trừ tham ái; khi đoạn diệt, vị ấy đoạn trừ tập khởi; khi từ bỏ, vị ấy đoạn trừ chấp thủ» (Paṭi. Ma. 1.52). Như vậy, trong ba loại biến tri này, vì đã thành tựu sự phân biệt các hành và sự thấu triệt các duyên, nên hành giả này mới chỉ chứng đắc liễu tri biến tri, còn các loại kia thì cần phải chứng đắc. Do đó đã nói rằng: «vì đạo phi đạo tuệ sanh khởi khi thẩm sát biến tri đang diễn tiến, và thẩm sát biến tri thì liền sau liễu tri biến tri, do đó người muốn thành tựu Đạo Phi Đạo Tri Kiến Thanh Tịnh ấy cũng nên trước tiên thực hành biến tri theo nhóm». 694. Tatrāyaṃ pāḷi – 694. Về điều này, đây là Pāḷi: ‘‘Kathaṃ atītānāgatapaccuppannānaṃ dhammānaṃ saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ? Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ aniccato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Dukkhato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Anattato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ…pe… anattato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. «Thế nào là trí tuệ trong sự quyết trạch sau khi đã tóm tắt các pháp quá khứ, vị lai, và hiện tại, là tuệ trong sự biến tri? Bất cứ sắc nào, hoặc quá khứ, vị lai, hay hiện tại, hoặc bên trong... cho đến... hoặc ở xa hay ở gần, vị ấy quyết trạch tất cả sắc là vô thường, đó là một sự biến tri. Vị ấy quyết trạch là khổ, đó là một sự biến tri. Vị ấy quyết trạch là vô ngã, đó là một sự biến tri. Bất cứ thọ nào... cho đến... bất cứ thức nào... cho đến... vị ấy quyết trạch là vô ngã, đó là một sự biến tri. ‘‘Cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Dukkhato anattato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. «Mắt... cho đến... già và chết, hoặc quá khứ, vị lai, hay hiện tại, vị ấy quyết trạch là vô thường, đó là một sự biến tri. Vị ấy quyết trạch là khổ, là vô ngã, đó là một sự biến tri. ‘‘Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhena, anattā asārakaṭṭhenāti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ. Vedanaṃ… viññāṇaṃ… cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ…pe… sammasane ñāṇaṃ. «Trí tuệ trong sự quyết trạch sau khi đã tóm tắt rằng: ‘Sắc, hoặc quá khứ, vị lai, hay hiện tại, là vô thường theo nghĩa bị hủy diệt, là khổ theo nghĩa đáng sợ hãi, là vô ngã theo nghĩa không có cốt lõi,’ là tuệ trong sự biến tri. Thọ... thức... mắt... cho đến... già và chết... cho đến... là tuệ trong sự biến tri. ‘‘Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ. Vedanaṃ… viññāṇaṃ… cakkhuṃ… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ…pe… nirodhadhammanti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ. «Trí tuệ trong sự quyết trạch sau khi đã tóm tắt rằng: ‘Sắc, hoặc quá khứ, vị lai, hay hiện tại, là vô thường, là pháp hữu vi, là pháp do duyên sanh, có tính chất hủy diệt, có tính chất biến mất, có tính chất ly tham, có tính chất đoạn diệt,’ là tuệ trong sự biến tri. Thọ... thức... mắt... già và chết, hoặc quá khứ, vị lai, hay hiện tại, là vô thường, là pháp hữu vi... cho đến... có tính chất đoạn diệt,’ là tuệ trong sự biến tri. ‘‘Jātipaccayā [Pg.243] jarāmaraṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ, anāgatampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ. Bhavapaccayā jāti…pe… avijjāpaccayā saṅkhārā, asati avijjāya natthi saṅkhārāti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ, anāgatampi addhānaṃ avijjāpaccayā saṅkhārā, asati avijjāya natthi saṅkhārāti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ. ‘Do duyên sanh có lão tử, khi không có sanh thì không có lão tử,’ trí tuệ trong sự xác định sau khi đã tóm tắt (như vậy) là trí trong sự thẩm sát. Cả trong thời quá khứ, cả trong thời vị lai, ‘do duyên sanh có lão tử, khi không có sanh thì không có lão tử,’ trí tuệ trong sự xác định sau khi đã tóm tắt (như vậy) là trí trong sự thẩm sát. Do duyên hữu có sanh… cho đến… do duyên vô minh có các hành, khi không có vô minh thì không có các hành,’ trí tuệ trong sự xác định sau khi đã tóm tắt (như vậy) là trí trong sự thẩm sát. Cả trong thời quá khứ, cả trong thời vị lai, ‘do duyên vô minh có các hành, khi không có vô minh thì không có các hành,’ trí tuệ trong sự xác định sau khi đã tóm tắt (như vậy) là trí trong sự thẩm sát. ‘‘Taṃ ñātaṭṭhena ñāṇaṃ. Pajānanaṭṭhena paññā. Tena vuccati atītānāgatapaccuppannānaṃ dhammānaṃ saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.48). ‘Nó là trí (ñāṇa) theo ý nghĩa biết rõ. Là tuệ (paññā) theo ý nghĩa liễu tri. Do đó, được nói rằng: ‘Trí tuệ trong sự xác định sau khi đã tóm tắt các pháp quá khứ, vị lai, và hiện tại là trí trong sự thẩm sát.’’ Ettha ca cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇanti iminā peyyālena dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattā dhammā, pañcakkhandhā, cha dvārāni, cha ārammaṇāni, cha viññāṇāni, cha phassā, cha vedanā, cha saññā, cha cetanā, cha taṇhā, cha vitakkā, cha vicārā, cha dhātuyo, dasa kasiṇāni, dvattiṃsakoṭṭhāsā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, bāvīsati indriyāni, tisso dhātuyo, nava bhavā, cattāri jhānāni, catasso appamaññā, catasso samāpattiyo, dvādasa paṭiccasamuppādaṅgānīti ime dhammarāsayo saṃkhittāti veditabbā. Và ở đây, cần phải hiểu rằng qua sự tỉnh lược (peyyāla) này: ‘mắt… cho đến… lão tử,’ các nhóm pháp này đã được tóm tắt: các pháp diễn ra ở các căn môn cùng với các căn môn và đối tượng, năm uẩn, sáu căn môn, sáu đối tượng, sáu thức, sáu xúc, sáu thọ, sáu tưởng, sáu tư, sáu ái, sáu tầm, sáu tứ, sáu giới, mười biến xứ, ba mươi hai thể trược, mười hai xứ, mười tám giới, hai mươi hai quyền, ba giới, chín hữu, bốn thiền, bốn vô lượng tâm, bốn chứng đắc, mười hai chi phần duyên khởi. Vuttaṃ hetaṃ abhiññeyyaniddese – Thật vậy, điều này đã được nói trong phần giải về các pháp cần thắng tri: ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyyaṃ. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ abhiññeyyaṃ? Cakkhu, bhikkhave, abhiññeyyaṃ. Rūpā… cakkhuviññāṇaṃ… cakkhusamphasso… yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, tampi abhiññeyyaṃ. Sotaṃ…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, tampi abhiññeyyaṃ. ‘Này các Tỳ khưu, tất cả là pháp cần thắng tri. Và này các Tỳ khưu, tất cả là pháp cần thắng tri là gì? Này các Tỳ khưu, mắt là pháp cần thắng tri. Các sắc… nhãn thức… nhãn xúc… và bất cứ cảm thọ nào khởi lên do duyên nhãn xúc, dù là lạc, khổ, hay bất khổ bất lạc, cảm thọ ấy cũng là pháp cần thắng tri. Tai… cho đến… và bất cứ cảm thọ nào khởi lên do duyên ý xúc, dù là lạc, khổ, hay bất khổ bất lạc, cảm thọ ấy cũng là pháp cần thắng tri. ‘‘Rūpaṃ…pe… viññāṇaṃ… cakkhu…pe… mano… rūpā…pe… dhammā… cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ… cakkhusamphasso…pe… manosamphasso…. ‘Sắc… cho đến… thức… mắt… cho đến… ý… các sắc… cho đến… các pháp… nhãn thức… cho đến… ý thức… nhãn xúc… cho đến… ý xúc…. ‘‘Cakkhusamphassajā [Pg.244] vedanā…pe… manosamphassajā vedanā… rūpasaññā…pe… dhammasaññā… rūpasañcetanā…pe… dhammasañcetanā… rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā… rūpavitakko…pe… dhammavitakko… rūpavicāro…pe… dhammavicāro…. ‘Thọ sanh từ nhãn xúc… cho đến… thọ sanh từ ý xúc… sắc tưởng… cho đến… pháp tưởng… sắc tư… cho đến… pháp tư… sắc ái… cho đến… pháp ái… sắc tầm… cho đến… pháp tầm… sắc tứ… cho đến… pháp tứ…. ‘‘Pathavīdhātu…pe… viññāṇadhātu… pathavīkasiṇaṃ…pe… viññāṇakasiṇaṃ… kesā…pe… muttaṃ… matthaluṅgaṃ…. ‘Địa đại… cho đến… thức đại… biến xứ đất… cho đến… biến xứ thức… tóc… cho đến… nước tiểu… óc…. ‘‘Cakkhāyatanaṃ…pe… dhammāyatanaṃ… cakkhudhātu…pe… manodhātu… manoviññāṇadhātu… cakkhundriyaṃ…pe… aññātāvindriyaṃ…. ‘Nhãn xứ… cho đến… pháp xứ… nhãn giới… cho đến… ý giới… ý thức giới… nhãn quyền… cho đến… cụ tri quyền…. ‘‘Kāmadhātu… rūpadhātu… arūpadhātu… kāmabhavo… rūpabhavo… arūpabhavo… saññābhavo… asaññābhavo… nevasaññānāsaññābhavo… ekavokārabhavo… catuvokārabhavo… pañcavokārabhavo…. ‘Dục giới… sắc giới… vô sắc giới… dục hữu… sắc hữu… vô sắc hữu… tưởng hữu… vô tưởng hữu… phi tưởng phi phi tưởng hữu… nhất uẩn hữu… tứ uẩn hữu… ngũ uẩn hữu…. ‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ… mettācetovimutti…pe… upekkhācetovimutti… ākāsānañcāyatanasamāpatti…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti… avijjā abhiññeyyā…pe… jarāmaraṇaṃ abhiññeyya’’nti (paṭi. ma. 1.3; saṃ. ni. 4.46). ‘Thiền thứ nhất… cho đến… thiền thứ tư… từ tâm giải thoát… cho đến… xả tâm giải thoát… không vô biên xứ định… cho đến… phi tưởng phi phi tưởng xứ định… vô minh là pháp cần thắng tri… cho đến… lão tử là pháp cần thắng tri.’ Taṃ tattha evaṃ vitthārena vuttattā idha sabbaṃ peyyālena saṃkhittaṃ. Evaṃ saṃkhitte panettha ye lokuttarā dhammā āgatā, te asammasanupagattā imasmiṃ adhikāre na gahetabbā. Yepi ca sammasanupagā, tesu ye yassa pākaṭā honti sukhena pariggahaṃ gacchanti, tesu tena sammasanaṃ ārabhitabbaṃ. Do điều ấy đã được nói một cách chi tiết ở nơi ấy như vậy, nên ở đây tất cả được tóm tắt bằng sự tỉnh lược. Trong phần tóm tắt như vậy, những pháp siêu thế nào đã được đề cập đến, vì không thuộc đối tượng thẩm sát, nên không được nắm lấy trong chương này. Và cả những pháp thuộc đối tượng thẩm sát, trong số đó, những pháp nào trở nên rõ ràng đối với vị nào, dễ dàng được nắm bắt, thì vị ấy nên bắt đầu sự thẩm sát đối với những pháp ấy. 695. Tatrāyaṃ khandhavasena ārabbhavidhānayojanā – yaṃkiñci rūpaṃ…pe… sabbaṃ rūpaṃ aniccato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Dukkhato anattato vavatthapeti, ekaṃ sammasananti. Ettāvatā ayaṃ bhikkhu ‘‘yaṃkiñci rūpa’’nti evaṃ aniyamaniddiṭṭhaṃ sabbampi rūpaṃ atītattikena ceva catūhi ca ajjhattādidukehīti ekādasahi okāsehi paricchinditvā sabbaṃ rūpaṃ aniccato vavatthapeti, aniccanti sammasati. 695. Trong đó, đây là cách áp dụng phương pháp bắt đầu theo uẩn: ‘Bất cứ sắc nào… cho đến… vị ấy xác định tất cả sắc là vô thường, đó là một sự thẩm sát. Vị ấy xác định là khổ, là vô ngã, đó là một sự thẩm sát.’ Bằng chừng ấy, vị Tỳ khưu này, sau khi đã phân định tất cả sắc được chỉ định một cách không xác định là ‘bất cứ sắc nào’ bằng mười một phương diện, tức là tam đề thời gian và bốn cặp pháp như trong-ngoài v.v…, vị ấy xác định tất cả sắc là vô thường, thẩm sát rằng ‘vô thường’. Kathaṃ[Pg.245]? Parato vuttanayena. Vuttañhetaṃ – ‘‘rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhenā’’ti (paṭi. ma. 1.48). Như thế nào? Theo phương pháp được nói sau đây. Thật vậy, điều này đã được nói: ‘Sắc quá khứ, vị lai, và hiện tại là vô thường theo ý nghĩa hủy diệt.’ Tasmā esa yaṃ atītaṃ rūpaṃ, taṃ yasmā atīteyeva khīṇaṃ, nayimaṃ bhavaṃ sampattanti aniccaṃ khayaṭṭhena. Do đó, vị ấy (thẩm sát rằng): Sắc nào đã là quá khứ, vì nó đã bị hủy diệt ngay trong quá khứ, không đi đến kiếp sống này, nên nó là vô thường theo ý nghĩa hủy diệt. Yaṃ anāgataṃ anantarabhave nibbattissati, tampi tattheva khīyissati, na tato paraṃ bhavaṃ gamissatīti aniccaṃ khayaṭṭhena. Sắc nào là vị lai sẽ sanh khởi trong kiếp sống kế tiếp, sắc ấy cũng sẽ bị hủy diệt ngay tại đó, không đi đến kiếp sống xa hơn. (Do đó, vị ấy thẩm sát rằng) nó là vô thường theo ý nghĩa hủy diệt. Yaṃ paccuppannaṃ rūpaṃ, tampi idheva khīyati, na ito gacchatīti aniccaṃ khayaṭṭhena. Sắc nào là hiện tại, sắc ấy cũng bị hủy diệt ngay tại đây, không đi từ nơi đây (đến nơi khác). (Do đó, vị ấy thẩm sát rằng) nó là vô thường theo ý nghĩa hủy diệt. Yaṃ ajjhattaṃ, tampi ajjhattameva khīyati, na bahiddhābhāvaṃ gacchatīti aniccaṃ khayaṭṭhena. Sắc nào là bên trong, sắc ấy cũng bị hủy diệt ngay bên trong, không trở thành bên ngoài. (Do đó, vị ấy thẩm sát rằng) nó là vô thường theo ý nghĩa hủy diệt. Yaṃ bahiddhā…pe… oḷārikaṃ…pe… sukhumaṃ…pe… hīnaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… dūre…pe… santike, tampi tattheva khīyati, na dūrabhāvaṃ gacchatīti aniccaṃ khayaṭṭhenāti sammasati. Sắc nào là bên ngoài… cho đến… thô… cho đến… tế… cho đến… hạ liệt… cho đến… cao thượng… cho đến… xa… cho đến… gần, sắc ấy cũng bị hủy diệt ngay tại đó, không trở thành xa. Vị ấy thẩm sát rằng (nó) là vô thường theo ý nghĩa hủy diệt. Idaṃ sabbampi ‘‘aniccaṃ khayaṭṭhenā’’ti etassa vasena ekaṃ sammasanaṃ. Bhedato pana ekādasavidhaṃ hoti. Tất cả điều này, theo cách (quán) ‘vô thường theo ý nghĩa hủy diệt,’ là một sự thẩm sát. Nhưng xét về phương diện phân loại, nó trở thành mười một loại. Sabbameva ca taṃ dukkhaṃ bhayaṭṭhena. Bhayaṭṭhenāti sappaṭibhayatāya. Yañhi aniccaṃ, taṃ bhayāvahaṃ hoti sīhopamasutte (saṃ. ni. 3.78; a. ni. 4.33) devānaṃ viya. Iti idampi ‘‘dukkhaṃ bhayaṭṭhenā’’ti etassa vasena ekaṃ sammasanaṃ. Bhedato pana ekādasavidhaṃ hoti. Và tất cả cái ấy là khổ theo nghĩa đáng sợ. Theo nghĩa đáng sợ là do có sự nguy hiểm. Quả vậy, pháp nào vô thường, pháp ấy mang đến sự đáng sợ, giống như trường hợp của chư thiên trong kinh Sīhopama. Như vậy, sự thẩm sát này cũng là một sự thẩm sát do năng lực của cách quán này là: “Khổ theo nghĩa đáng sợ.” Nhưng về phương diện chi tiết thì có mười một loại. Yathā ca dukkhaṃ, evaṃ sabbampi taṃ anattā asārakaṭṭhena. Asārakaṭṭhenāti ‘‘attā nivāsī kārako vedako sayaṃvasī’’ti evaṃ parikappitassa attasārassa abhāvena. Yañhi aniccaṃ, dukkhaṃ, taṃ attanopi aniccataṃ vā udayabbayapīḷanaṃ vā vāretuṃ na sakkoti, kuto tassa kārakādibhāvo. Tenāha – ‘‘rūpañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa. Nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyyā’’tiādi (saṃ. ni. 3.59). Iti idampi ‘‘anattā asārakaṭṭhenā’’ti [Pg.246] etassa vasena ekaṃ sammasanaṃ. Bhedato pana ekādasavidhaṃ hoti. Esa nayo vedanādīsu. Và cũng giống như khổ, tất cả cái ấy là vô ngã theo nghĩa không có cốt lõi. Theo nghĩa không có cốt lõi là do không có cốt lõi tự ngã đã được tưởng định rằng: “Tự ngã là kẻ thường trú, là tác giả, là người cảm thọ, là người tự chủ.” Quả vậy, pháp nào vô thường, khổ, pháp ấy không thể ngăn cản được sự vô thường hoặc sự bức bách của sanh diệt đối với chính nó, thì làm sao có được trạng thái tác giả v.v... của pháp ấy? Do đó, Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, nếu sắc này là tự ngã, thì sắc này đã không dẫn đến khổ não,” v.v... Như vậy, sự thẩm sát này cũng là một sự thẩm sát do năng lực của cách quán này là: “Vô ngã theo nghĩa không có cốt lõi.” Nhưng về phương diện chi tiết thì có mười một loại. Phương pháp này cũng tương tự trong các uẩn thọ v.v... 696. Yaṃ pana aniccaṃ, taṃ yasmā niyamato saṅkhatādibhedaṃ hoti. Tenassa pariyāyadassanatthaṃ, nānākārehi vā manasikārappavattidassanatthaṃ ‘‘rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhamma’’nti puna pāḷi vuttā. Esa nayo vedanādīsūti. 696. Lại nữa, pháp nào vô thường, vì pháp ấy chắc chắn có các chi tiết như là hữu vi v.v... Do đó, để chỉ rõ các từ đồng nghĩa của nó, hoặc để chỉ rõ sự khởi lên của tác ý theo nhiều cách khác nhau, đoạn Pāḷi đã được nói lại rằng: “Sắc thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại là vô thường, là pháp hữu vi, là pháp do duyên sanh, có bản chất tiêu hoại, có bản chất biến hoại, có bản chất ly tham, có bản chất đoạn diệt.” Phương pháp này cũng tương tự trong các uẩn thọ v.v... Cattārīsākāraanupassanākathā Luận về sự tùy quán theo bốn mươi phương diện 697. So tasseva pañcasu khandhesu aniccadukkhānattasammasanassa thirabhāvatthāya, yaṃ taṃ bhagavatā ‘‘katamehi cattārīsāya ākārehi anulomikaṃ khantiṃ paṭilabhati, katamehi cattārīsāya ākārehi sammattaniyāmaṃ okkamatī’’ti etassa vibhaṅge – 697. Vị ấy, vì mục đích làm cho vững chắc sự thẩm sát về vô thường, khổ, vô ngã trong năm uẩn ấy, trong phần phân tích về điều này đã được đức Thế Tôn (nói): “Do bốn mươi phương diện nào, vị ấy chứng được tùy thuận nhẫn? Do bốn mươi phương diện nào, vị ấy đi vào chánh tánh quyết định?” ‘‘Pañcakkhandhe aniccato, dukkhato, rogato, gaṇḍato, sallato, aghato, ābādhato, parato, palokato, ītito, upaddavato, bhayato, upasaggato, calato, pabhaṅguto, addhuvato, atāṇato, aleṇato, asaraṇato, rittato, tucchato, suññato, anattato, ādīnavato, vipariṇāmadhammato, asārakato, aghamūlato, vadhakato, vibhavato, sāsavato, saṅkhatato, mārāmisato, jātidhammato, jarādhammato, byādhidhammato, maraṇadhammato, sokadhammato, paridevadhammato, upāyāsadhammato, saṃkilesikadhammato’’ti (paṭi. ma. 3.37) – (Thấy) năm uẩn như là vô thường, như là khổ, như là bệnh, như là ung nhọt, như là mũi tên, như là điều bất hạnh, như là khổ não, như là cái khác, như là cái hoại diệt, như là tai ương, như là tai họa, như là điều đáng sợ, như là hiểm họa, như là cái dao động, như là cái tan rã, như là cái không bền vững, như là không có nơi che chở, như là không có nơi ẩn náu, như là không có nơi nương tựa, như là cái trống rỗng, như là cái rỗng không, như là cái không, như là vô ngã, như là sự nguy hại, như là có bản chất biến đổi, như là không có cốt lõi, như là gốc rễ của bất hạnh, như là kẻ sát nhân, như là sự hoại diệt, như là cái có lậu hoặc, như là cái hữu vi, như là mồi của ma, như là có bản chất sanh, như là có bản chất già, như là có bản chất bệnh, như là có bản chất chết, như là có bản chất sầu, như là có bản chất bi, như là có bản chất não, như là có bản chất ô nhiễm. Cattārīsāya ākārehi, Do bốn mươi phương diện, ‘‘Pañcakkhandhe aniccato passanto anulomikaṃ khantiṃ paṭilabhati. Pañcannaṃ khandhānaṃ nirodho niccaṃ nibbānanti passanto sammattaniyāmaṃ okkamatī’’tiādinā (paṭi. ma. 3.38) nayena, theo phương pháp v.v... rằng: “Khi thấy năm uẩn là vô thường, vị ấy chứng được tùy thuận nhẫn. Khi thấy sự đoạn diệt của năm uẩn là thường hằng, là Níp-bàn, vị ấy đi vào chánh tánh quyết định.” Anulomañāṇaṃ vibhajantena pabhedato aniccādisammasanaṃ vuttaṃ. Tassāpi vasena ime pañcakkhandhe sammasati. Sự thẩm sát về vô thường v.v... đã được nói đến một cách chi tiết bởi Ngài, đấng đã phân tích về tùy thuận trí. Vị ấy thẩm sát năm uẩn này cũng do năng lực của sự thẩm sát ấy. 698. Kathaṃ[Pg.247]? So hi ekekaṃ khandhaṃ anaccantikatāya, ādiantavantatāya ca aniccato. Uppādavayapaṭipīḷanatāya, dukkhavatthutāya ca dukkhato. Paccayayāpanīyatāya, rogamūlatāya ca rogato. Dukkhatāsūlayogitāya, kilesāsucipaggharaṇatāya, uppādajarābhaṅgehi uddhumātaparipakkapabhinnatāya ca gaṇḍato. Pīḷājanakatāya, antotudanatāya, dunnīharaṇīyatāya ca sallato. Vigarahaṇīyatāya, avaḍḍhiāvahanatāya, aghavatthutāya ca aghato. Aseribhāvajanakatāya, ābādhapadaṭṭhānatāya ca ābādhato. Avasatāya, avidheyyatāya ca parato. Byādhijarāmaraṇehi palujjanatāya palokato. Anekabyasanāvahanatāya ītito. Aviditānaṃyeva vipulānaṃ anatthānaṃ āvahanato, sabbupaddavavatthutāya ca upaddavato. Sabbabhayānaṃ ākaratāya, dukkhavūpasamasaṅkhātassa paramassāsassa paṭipakkhabhūtatāya ca bhayato. Anekehi anatthehi anubaddhatāya, dosūpasaṭṭhatāya, upasaggo viya anadhivāsanārahatāya ca upasaggato. Byādhijarāmaraṇehi ceva lābhālābhādīhi ca lokadhammehi pacalitatāya calato. Upakkamena ceva sarasena ca pabhaṅgupagamanasīlatāya pabhaṅguto. Sabbāvatthanipātitāya, thirabhāvassa ca abhāvatāya addhuvato. Atāyanatāya ceva, alabbhaneyyakhematāya ca atāṇato. Allīyituṃ anarahatāya, allīnānampi ca leṇakiccākāritāya aleṇato. Nissitānaṃ bhayasārakattābhāvena asaraṇato. Yathāparikappitehi dhuvasubhasukhattabhāvehi rittatāya rittato. Rittatāyeva tucchato appakattā vā, appakampi hi loke tucchanti vuccati. Sāmi-nivāsi-kāraka-vedakādhiṭṭhāyakavirahitatāya suññato. Sayañca assāmikabhāvāditāya anattato. Pavattidukkhatāya, dukkhassa ca ādīnavatāya ādīnavato, atha vā ādīnaṃ vāti gacchati pavattatīti ādīnavo, kapaṇamanussassetaṃ adhivacanaṃ, khandhāpi ca kapaṇāyevāti ādīnavasadisatāya ādīnavato. Jarāya ceva maraṇena cāti dvedhā pariṇāmapakatitāya vipariṇāmadhammato. Dubbalatāya, pheggu viya sukhabhañjanīyatāya ca asārakato. Aghahetutāya aghamūlato. Mittamukhasapatto [Pg.248] viya vissāsaghātitāya vadhakato. Vigatabhavatāya, vibhavasambhūtatāya ca vibhavato. Āsavapadaṭṭhānatāya sāsavato. Hetupaccayehi abhisaṅkhatatāya saṅkhatato. Maccumārakilesamārānaṃ āmisabhūtatāya mārāmisato. Jāti-jarā-byādhimaraṇapakatitāya jāti-jarā-byādhi-maraṇadhammato. Soka-parideva-upāyāsahetutāya soka-paridevaupāyāsadhammato. Taṇhādiṭṭhiduccaritasaṃkilesānaṃ visayadhammatāya saṃkilesikadhammatoti evaṃ pabhedato vuttassa aniccādisammasanassa vasena sammasati. 698. Như thế nào? Vị ấy quán xét mỗi uẩn là vô thường (aniccato) do vì không phải là cứu cánh (anaccantikatāya), và do vì có khởi đầu và kết thúc (ādiantavantatāya). Là khổ (dukkhato) do vì bị sự sanh và diệt bức bách (uppādavayapaṭipīḷanatāya), và do vì là nền tảng của khổ (dukkhavatthutāya). Là bệnh (rogato) do vì được duy trì bởi các duyên (paccayayāpanīyatāya), và do vì là gốc rễ của bệnh tật (rogamūlatāya). Là ung nhọt (gaṇḍato) do vì liên quan đến mũi nhọn của khổ (dukkhatāsūlayogitāya), do vì làm chảy ra các thứ bất tịnh của phiền não (kilesāsucipaggharaṇatāya), và do vì bị sưng phồng, chín muồi, và vỡ lở bởi sự sanh, già, và hoại (uppādajarābhaṅgehi uddhumātaparipakkapabhinnatāya). Là mũi tên (sallato) do vì gây ra sự đau đớn (pīḷājanakatāya), do vì đâm thọc bên trong (antotudanatāya), và do vì khó nhổ ra (dunnīharaṇīyatāya). Là điều ác (aghato) do vì đáng bị chê trách (vigarahaṇīyatāya), do vì mang lại sự không tăng trưởng (avaḍḍhiāvahanatāya), và do vì là nền tảng của điều ác (aghavatthutāya). Là bệnh hoạn (ābādhato) do vì tạo ra tình trạng không tự chủ (aseribhāvajanakatāya), và do vì là cơ sở của bệnh tật (ābādhapadaṭṭhānatāya). Là cái khác (parato) do vì không tuân theo ý muốn (avasatāya), và do vì không thể điều khiển (avidheyyatāya). Là cái dễ vỡ (palokato) do vì bị tan rã bởi bệnh, già, và chết (byādhijarāmaraṇehi palujjanatāya). Là tai họa (ītito) do vì mang lại nhiều tai ương (anekabyasanāvahanatāya). Là hiểm họa (upaddavato) do vì mang lại những điều bất lợi to lớn chưa từng biết (aviditānaṃyeva vipulānaṃ anatthānaṃ āvahanato), và do vì là nền tảng của mọi tai ương (sabbupaddavavatthutāya). Là điều đáng sợ (bhayato) do vì là nguồn gốc của mọi sự sợ hãi (sabbabhayānaṃ ākaratāya), và do vì là đối nghịch với sự an ổn tối thượng được gọi là sự lắng dịu của khổ (dukkhavūpasamasaṅkhātassa paramassāsassa paṭipakkhabhūtatāya). Là sự phiền nhiễu (upasaggato) do vì bị đeo bám bởi nhiều điều bất lợi (anekehi anatthehi anubaddhatāya), do vì bị các lỗi lầm xâm nhập (dosūpasaṭṭhatāya), và do vì không đáng để chấp nhận như một tai ương (upasaggo viya anadhivāsanārahatāya). Là cái dao động (calato) do vì bị rung chuyển bởi bệnh, già, chết, và bởi các pháp thế gian như được và mất (byādhijarāmaraṇehi ceva lābhālābhādīhi ca lokadhammehi pacalitatāya). Là cái dễ hư hoại (pabhaṅguto) do vì có tính chất đi đến sự tan vỡ bởi sự tác động và bởi tự tánh của nó (upakkamena ceva sarasena ca pabhaṅgupagamanasīlatāya). Là cái không bền vững (addhuvato) do vì bị sụp đổ trong mọi trạng thái (sabbāvatthanipātitāya), và do vì không có trạng thái kiên cố (thirabhāvassa ca abhāvatāya). Là không có sự bảo vệ (atāṇato) do vì không che chở (atāyanatāya), và do vì không thể đạt được sự an ổn (alabbhaneyyakhematāya). Là không có nơi ẩn náu (aleṇato) do vì không đáng để ẩn náu (allīyituṃ anarahatāya), và do vì không thực hiện được chức năng ẩn náu cho những ai đã ẩn náu (allīnānampi ca leṇakiccākāritāya). Là không có nơi nương tựa (asaraṇato) do vì không có khả năng xua tan nỗi sợ hãi cho những người nương tựa (nissitānaṃ bhayasārakattābhāvena). Là rỗng không (rittato) do vì trống rỗng các trạng thái thường, tốt đẹp, vui vẻ, tự ngã như được tưởng tượng (yathāparikappitehi dhuvasubhasukhattabhāvehi rittatāya). Là trống không (tucchato) chính do vì sự rỗng không (rittatāyeva), hoặc do vì sự nhỏ nhoi (appakattā vā), vì trong đời, cái nhỏ nhoi cũng được gọi là trống không (appakampi hi loke tucchanti vuccati). Là trống không (suññato) do vì không có người làm chủ, người ở, người làm, người cảm thọ, người điều khiển (sāmi-nivāsi-kāraka-vedakādhiṭṭhāyakavirahitatāya). Là vô ngã (anattato) do vì tự nó không có tính chất làm chủ v.v... (sayañca assāmikabhāvāditāya). Là sự nguy hại (ādīnavato) do vì sự khổ của kiếp sống (pavattidukkhatāya), và do vì khổ là sự nguy hại (dukkhassa ca ādīnavatāya); hoặc là, ‘ādīnaṃ vāti’ có nghĩa là đi đến, diễn tiến, nên gọi là ādīnavo, đây là từ đồng nghĩa với người khốn khổ, và các uẩn cũng chính là khốn khổ, nên là sự nguy hại do vì giống như người khốn khổ (ādīnavasadisatāya). Là pháp có sự biến đổi (vipariṇāmadhammato) do vì có bản chất biến đổi theo hai cách là già và chết (jarāya ceva maraṇena cāti dvedhā pariṇāmapakatitāya). Là không có lõi cây (asārakato) do vì sự yếu ớt (dubbalatāya), và do vì dễ bị bẻ gãy như cây mục (pheggu viya sukhabhañjanīyatāya). Là gốc rễ của điều ác (aghamūlato) do vì là nguyên nhân của điều ác (aghahetutāya). Là kẻ sát nhân (vadhakato) do vì giết chết người tin tưởng nó như kẻ thù đội lốt bạn (mittamukhasapatto viya vissāsaghātitāya). Là sự hoại diệt (vibhavato) do vì không có sự tồn tại (vigatabhavatāya), và do vì được sanh ra từ sự hoại diệt (vibhavasambhūtatāya). Là có lậu hoặc (sāsavato) do vì là cơ sở của các lậu hoặc (āsavapadaṭṭhānatāya). Là pháp hữu vi (saṅkhatato) do vì được tạo tác bởi các nhân và duyên (hetupaccayehi abhisaṅkhatatāya). Là mồi của ma (mārāmisato) do vì là miếng mồi của tử ma và phiền não ma (maccumārakilesamārānaṃ āmisabhūtatāya). Là pháp có sự sanh, già, bệnh, chết (jāti-jarā-byādhi-maraṇadhammato) do vì có bản chất sanh, già, bệnh, chết (jāti-jarā-byādhimaraṇapakatitāya). Là pháp có sầu, bi, não (soka-paridevaupāyāsadhammato) do vì là nguyên nhân của sầu, bi, não (soka-parideva-upāyāsahetutāya). Là pháp ô nhiễm (saṃkilesikadhammato) do vì là đối tượng của các pháp ô nhiễm như tham, tà kiến, và ác hạnh (taṇhādiṭṭhiduccaritasaṃkilesānaṃ visayadhammatāya). Vị ấy quán xét như vậy bằng cách quán xét vô thường v.v... đã được nói đến một cách chi tiết như thế. Ettha hi aniccato, palokato, calato, pabhaṅguto, addhuvato, vipariṇāmadhammato, asārakato, vibhavato, saṅkhatato, maraṇadhammatoti ekekasmiṃ khandhe dasa dasa katvā paññāsa aniccānupassanāni. Parato, rittato, tucchato, suññato, anattatoti ekekasmiṃ khandhe pañca pañca katvā pañcavīsati anattānupassanāni. Sesāni dukkhato, rogatotiādīni ekekasmiṃ khandhe pañcavīsati pañcavīsati katvā pañcavīsatisataṃ dukkhānupassanānīti. Ở đây, ‘là vô thường,’ ‘là cái dễ vỡ,’ ‘là cái dao động,’ ‘là cái dễ hư hoại,’ ‘là cái không bền vững,’ ‘là pháp có sự biến đổi,’ ‘là không có lõi cây,’ ‘là sự hoại diệt,’ ‘là pháp hữu vi,’ ‘là pháp có sự chết;’ bằng cách áp dụng mười pháp này cho mỗi uẩn, có năm mươi pháp tùy quán vô thường. ‘Là cái khác,’ ‘là rỗng không,’ ‘là trống không,’ ‘là trống không,’ ‘là vô ngã;’ bằng cách áp dụng năm pháp này cho mỗi uẩn, có hai mươi lăm pháp tùy quán vô ngã. Các pháp còn lại, bắt đầu bằng ‘là khổ,’ ‘là bệnh;’ bằng cách áp dụng hai mươi lăm pháp này cho mỗi uẩn, có một trăm hai mươi lăm pháp tùy quán khổ. Iccassa iminā dvisatabhedena aniccādisammasanena pañcakkhandhe sammasato taṃ nayavipassanāsaṅkhātaṃ aniccadukkhānattasammasanaṃ thiraṃ hoti. Idaṃ tāvettha pāḷinayānusārena sammasanārambhavidhānaṃ. Như vậy, đối với vị đang quán xét năm uẩn bằng cách quán xét vô thường v.v... theo hai trăm loại này, tuệ quán xét vô thường, khổ, vô ngã được gọi là ‘minh sát theo phương pháp’ (nayavipassanā) ấy trở nên vững chắc. Đây là phương pháp bắt đầu quán xét theo phương pháp của Pāli. Indriyatikkhakāraṇanavakakathā Bàn về chín nguyên nhân làm cho các quyền trở nên sắc bén 699. Yassa pana evaṃ nayavipassanāya yogaṃ karotopi nayavipassanā na sampajjati, tena ‘‘navahākārehi indriyāni tikkhāni bhavanti – uppannuppannānaṃ saṅkhārānaṃ khayameva passati, tattha ca sakkaccakiriyāya sampādeti, sātaccakiriyāya sampādeti, sappāyakiriyāya sampādeti, samādhissa ca nimittaggāhena, bojjhaṅgānañca anupavattanatāya, kāye ca jīvite ca anapekkhataṃ upaṭṭhāpeti, tattha ca abhibhuyya nekkhammena, antarā ca abyosānenā’’ti evaṃ vuttānaṃ navannaṃ ākārānaṃ vasena indriyāni tikkhāni katvā pathavīkasiṇaniddese vuttanayena satta asappāyāni vajjetvā satta sappāyāni sevamānena kālena rūpaṃ sammasitabbaṃ, kālena arūpaṃ. Rūpaṃ sammasantena rūpassa nibbatti passitabbā. 699. Vị nào, dù đã thực hành minh sát theo phương pháp như vậy mà minh sát theo phương pháp vẫn không thành tựu, vị ấy nên làm cho các quyền trở nên sắc bén bằng chín cách thức đã được nói đến như sau: ‘Các quyền trở nên sắc bén qua chín cách: (1) chỉ thấy sự đoạn diệt của các pháp hữu vi đã sanh khởi; (2) và ở đó, thành tựu bằng cách thực hành một cách tôn trọng; (3) thành tựu bằng cách thực hành một cách liên tục; (4) thành tựu bằng cách thực hành một cách thích hợp; (5) bằng cách nắm giữ tướng của định; (6) bằng cách tùy thuận các giác chi; (7) thiết lập sự không luyến tiếc thân và mạng; (8) và ở đó, vượt qua (khổ) bằng sự nỗ lực xuất ly; (9) và bằng cách không dừng lại ở giữa chừng.’ Sau khi đã làm cho các quyền trở nên sắc bén bằng chín cách thức này, vị ấy nên tránh bảy điều không thích hợp và thực hành bảy điều thích hợp theo phương pháp đã được nói trong phần chú giải về đề mục đất (pathavīkasiṇaniddesa), rồi tùy thời quán xét sắc, tùy thời quán xét danh. Khi quán xét sắc, vị ấy phải thấy được sự phát sanh của sắc. Rūpanibbattipassanākārakathā Bàn về cách thức thấy sự phát sanh của sắc 700. Seyyathidaṃ [Pg.249] – idaṃ rūpaṃ nāma kammādivasena catūhi kāraṇehi nibbattati. Tattha sabbesaṃ sattānaṃ rūpaṃ nibbattamānaṃ paṭhamaṃ kammato nibbattati. Paṭisandhikkhaṇeyeva hi gabbhaseyyakānaṃ tāva tisantativasena vatthu-kāya-bhāvadasakasaṅkhātāni tiṃsa rūpāni nibbattanti, tāni ca kho paṭisandhicittassa uppādakkhaṇeyeva. Yathā ca uppādakkhaṇe, tathā ṭhitikkhaṇepi bhaṅgakkhaṇepi. 700. Tức là, sắc pháp này sanh khởi do bốn nguyên nhân với nghiệp là đứng đầu. Trong đó, sắc của tất cả chúng sanh khi đang sanh khởi, trước tiên sanh khởi từ nghiệp. Thật vậy, ngay trong sát-na tái tục, đối với các chúng sanh thai sanh, ba mươi sắc pháp được gọi là thập pháp sắc ý vật, thập pháp sắc thân, và thập pháp sắc tính sanh khởi do năng lực của ba dòng (kalāpa). Và chúng (sanh khởi) ngay trong sát-na sanh của tâm tái tục. Và như trong sát-na sanh, cũng vậy trong sát-na trụ và sát-na diệt. Tattha rūpaṃ dandhanirodhaṃ garuparivatti, cittaṃ khippanirodhaṃ lahuparivatti. Tenāha – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ yathayidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.48). Rūpe dharanteyeva hi soḷasavāre bhavaṅgacittaṃ uppajjitvā nirujjhati. Cittassa uppādakkhaṇopi ṭhitikkhaṇopi bhaṅgakkhaṇopi ekasadisā. Rūpassa pana uppādabhaṅgakkhaṇāyeva lahukā, tehi sadisā. Ṭhitikkhaṇo pana mahā, yāva soḷasa cittāni uppajjitvā nirujjhanti, tāva vattati. Paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ ṭhānappattaṃ purejātaṃ vatthuṃ nissāya dutiyaṃ bhavaṅgaṃ uppajjati. Tena saddhiṃ uppannaṃ ṭhānappattaṃ purejātaṃ vatthuṃ nissāya tatiyaṃ bhavaṅgaṃ uppajjati. Iminā nayena yāvatāyukaṃ cittappavatti veditabbā. Āsannamaraṇassa pana ekameva ṭhānappattaṃ purejātaṃ vatthuṃ nissāya soḷasa cittāni uppajjanti. Trong đó, sắc diệt chậm, biến chuyển nặng nề; tâm diệt nhanh, biến chuyển nhẹ nhàng. Vì thế, Ngài đã nói: "Này các Tỳ khưu, Ta không thấy một pháp nào khác biến chuyển nhanh như vậy, này các Tỳ khưu, như tâm này". Thật vậy, trong khi sắc vẫn còn tồn tại, tâm hữu phần sanh lên và diệt đi mười sáu lần. Sát-na sanh, sát-na trụ, và sát-na diệt của tâm là tương đương nhau. Nhưng đối với sắc, chỉ có sát-na sanh và sát-na diệt là nhanh, tương đương với các sát-na ấy (của tâm). Còn sát-na trụ thì dài, nó kéo dài cho đến khi mười sáu tâm sanh lên và diệt đi. Nương vào sắc ý vật sanh trước, đã đạt đến giai đoạn trụ, sanh lên trong sát-na sanh của tâm tái tục, tâm hữu phần thứ hai sanh khởi. Nương vào sắc ý vật sanh trước, đã đạt đến giai đoạn trụ, sanh lên cùng với tâm ấy, tâm hữu phần thứ ba sanh khởi. Theo phương pháp này, sự diễn tiến của tâm cần được hiểu cho đến hết tuổi thọ. Nhưng đối với người sắp chết, nương vào chỉ một sắc ý vật sanh trước đã đạt đến giai đoạn trụ, mười sáu tâm sanh khởi. Paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ rūpaṃ paṭisandhicittato uddhaṃ soḷasamena cittena saddhiṃ nirujjhati. Ṭhānakkhaṇe uppannaṃ sattarasamassa uppādakkhaṇena saddhiṃ nirujjhati. Bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ sattarasamassa ṭhānakkhaṇaṃ patvā nirujjhati. Yāva pavatti nāma atthi, evameva pavattati. Opapātikānampi sattasantativasena sattati rūpāni evameva pavattanti. Sắc sanh khởi trong sát-na sanh của tâm tái tục diệt cùng với tâm thứ mười sáu kể từ sau tâm tái tục. Sắc sanh khởi trong sát-na trụ diệt cùng với sát-na sanh của tâm thứ mười bảy. Sắc sanh khởi trong sát-na diệt, sau khi đạt đến sát-na trụ của tâm thứ mười bảy, thì diệt. Chừng nào còn có sự diễn tiến, nó diễn tiến đúng như vậy. Đối với các chúng sanh hóa sanh, bảy mươi sắc pháp cũng diễn tiến như vậy do năng lực của bảy dòng (kalāpa). 701. Tattha kammaṃ, kammasamuṭṭhānaṃ, kammapaccayaṃ, kammapaccayacittasamuṭṭhānaṃ, kammapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ, kammapaccayautusamuṭṭhānanti esa vibhāgo veditabbo. Tattha kammaṃ nāma kusalākusalacetanā. Kammasamuṭṭhānaṃ nāma vipākakkhandhā ca, cakkhudasakādi samasattatirūpañca. Kammapaccayaṃ nāma tadeva, kammaṃ hi kammasamuṭṭhānassa upatthambhakapaccayopi hoti. Kammapaccayacittasamuṭṭhānaṃ nāma vipākacittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ. Kammapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ nāma kammasamuṭṭhānarūpesu [Pg.250] ṭhānappattā ojā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi ojā ṭhānaṃ patvā aññanti evaṃ catasso vā pañca vā pavattiyo ghaṭeti. Kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma kammajatejodhātu ṭhānappattā utusamuṭṭhānaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi utu aññaṃ ojaṭṭhamakanti evaṃ catasso vā pañca vā pavattiyo ghaṭeti. Evaṃ tāva kammajarūpassa nibbatti passitabbā. 701. Trong đó, sự phân chia này cần được hiểu: nghiệp, do nghiệp sanh, do nghiệp trợ, do tâm được nghiệp trợ sanh, do vật thực được nghiệp trợ sanh, do thời tiết được nghiệp trợ sanh. Trong đó, nghiệp là tư thiện và bất thiện. Do nghiệp sanh là các uẩn quả và bảy mươi sắc pháp như thập pháp sắc nhãn v.v... Do nghiệp trợ cũng chính là những pháp ấy, vì nghiệp cũng là duyên trợ giúp cho các pháp do nghiệp sanh. Do tâm được nghiệp trợ sanh là sắc do tâm quả sanh. Do vật thực được nghiệp trợ sanh là: trong các sắc do nghiệp sanh, vật thực đã đạt đến giai đoạn trụ làm sanh khởi một bát pháp sắc vật thực khác; trong đó, vật thực lại đạt đến giai đoạn trụ làm sanh khởi một (bát pháp sắc) khác, cứ như vậy tạo ra bốn hoặc năm dòng diễn tiến. Do thời tiết được nghiệp trợ sanh là: giới nóng do nghiệp sanh, khi đạt đến giai đoạn trụ, làm sanh khởi một bát pháp sắc vật thực do thời tiết sanh; trong đó, thời tiết lại làm sanh khởi một bát pháp sắc khác, cứ như vậy tạo ra bốn hoặc năm dòng diễn tiến. Như vậy, trước hết sự sanh khởi của sắc do nghiệp cần được thấy. 702. Cittajesupi cittaṃ, cittasamuṭṭhānaṃ, cittapaccayaṃ, cittapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ, cittapaccayautusamuṭṭhānanti esa vibhāgo veditabbo. Tattha cittaṃ nāma ekūnanavuticittāni. 702. Trong các pháp do tâm sanh, sự phân chia này cũng cần được hiểu: tâm, do tâm sanh, do tâm trợ, do vật thực được tâm trợ sanh, do thời tiết được tâm trợ sanh. Trong đó, tâm là tám mươi chín tâm. Tesu dvattiṃsa cittāni, chabbīsekūnavīsati; Soḷasa rūpiriyāpathaviññattijanakā matā. Trong số ấy, ba mươi hai tâm, hai mươi sáu, mười chín, và mười sáu (tâm) được xem là những tâm sanh ra sắc, oai nghi, và biểu tri. Kāmāvacarato hi aṭṭha kusalāni, dvādasākusalāni, manodhātuvajjā dasa kiriyā, kusalakiriyato dve abhiññācittānīti dvattiṃsa cittāni rūpaṃ, iriyāpathaṃ, viññattiñca janenti. Vipākavajjāni sesadasarūpāvacarāni, aṭṭha arūpāvacarāni, aṭṭha lokuttaracittānīti chabbīsati cittāni rūpaṃ, iriyāpathañca janayanti, na viññattiṃ. Kāmāvacare dasa bhavaṅgacittāni, rūpāvacare pañca, tisso manodhātuyo, ekā vipākāhetukamanoviññāṇadhātusomanassasahagatāti ekūnavīsati cittāni rūpameva janayanti, na iriyāpathaṃ, na viññattiṃ. Dvepañcaviññāṇāni, sabbasattānaṃ paṭisandhicittaṃ, khīṇāsavānaṃ cuticittaṃ, cattāri āruppavipākānīti soḷasa cittāni neva rūpaṃ janayanti, na iriyāpathaṃ, na viññattiṃ. Yāni cettha rūpaṃ janenti, tāni na ṭhitikkhaṇe, bhaṅgakkhaṇe vā, tadā hi cittaṃ dubbalaṃ hoti. Uppādakkhaṇe pana balavaṃ, tasmā taṃ tadā purejātaṃ vatthuṃ nissāya rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Thật vậy, từ cõi Dục, tám tâm thiện, mười hai tâm bất thiện, mười tâm duy tác trừ ý giới, hai tâm thần thông từ (tâm) thiện và duy tác, (tổng cộng) ba mươi hai tâm này sanh ra sắc, oai nghi, và biểu tri. Mười tâm Sắc giới còn lại trừ (tâm) quả, tám tâm Vô sắc giới, tám tâm Siêu thế, (tổng cộng) hai mươi sáu tâm này sanh ra sắc và oai nghi, nhưng không sanh ra biểu tri. Mười tâm hữu phần cõi Dục, năm (tâm hữu phần) cõi Sắc, ba ý giới, một ý thức giới quả vô nhân câu hành hỷ, (tổng cộng) mười chín tâm này chỉ sanh ra sắc, không sanh ra oai nghi, không sanh ra biểu tri. Mười ngũ song thức, tâm tái tục của tất cả chúng sanh, tâm tử của bậc Lậu tận, bốn tâm quả Vô sắc, (tổng cộng) mười sáu tâm này không sanh ra sắc, không sanh ra oai nghi, không sanh ra biểu tri. Trong số những tâm sanh ra sắc này, chúng không sanh (sắc) trong sát-na trụ hay sát-na diệt, vì khi đó tâm yếu. Nhưng trong sát-na sanh, tâm mạnh, do đó khi đó nó nương vào sắc ý vật sanh trước mà làm sanh khởi sắc. Cittasamuṭṭhānaṃ nāma tayo arūpino khandhā, ‘‘saddanavakaṃ, kāyaviññatti, vacīviññatti, ākāsadhātu, lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santatī’’ti sattarasavidhaṃ rūpañca. Cittapaccayaṃ nāma ‘‘pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassā’’ti (paṭṭhā. 1.1.11) evaṃ vuttaṃ catusamuṭṭhānarūpaṃ. Cittapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ nāma cittasamuṭṭhānarūpesu ṭhānappattā [Pg.251] ojā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, evaṃ dve tisso pavattiyo ghaṭeti. Cittapaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma cittasamuṭṭhāno utu ṭhānappatto aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, evaṃ dve tisso pavattiyo ghaṭeti. Evaṃ cittajarūpassa nibbatti passitabbā. Sắc do tâm sanh (cittasamuṭṭhāna) là ba uẩn vô sắc, và mười bảy loại sắc là: ‘sắc cửu âm thanh, thân biểu tri, khẩu biểu tri, hư không giới, khinh khoái, nhu nhuyến, thích nghiệp, tăng trưởng, tương tục’. Sắc do tâm duyên (cittapaccaya) là sắc do bốn nhân sanh đã được nói như vầy: ‘Các pháp tâm và tâm sở sanh sau là duyên cho thân này đã sanh trước’. Sắc do tâm duyên vật thực sanh (cittapaccayaāhārasamuṭṭhāna) là vật thực tố (ojā) đã đạt đến trạng thái trụ trong các sắc do tâm sanh, làm sanh khởi một sắc bát vật thực tố (ojaṭṭhamaka) khác, như vậy tạo ra hai hoặc ba lần diễn tiến. Sắc do tâm duyên thời tiết sanh (cittapaccayautusamuṭṭhāna) là thời tiết (utu) do tâm sanh, khi đã đạt đến trạng thái trụ, làm sanh khởi một sắc bát vật thực tố khác, như vậy tạo ra hai hoặc ba lần diễn tiến. Sự sanh khởi của sắc do tâm sanh cần được thấy như vậy. 703. Āhārajesupi āhāro, āhārasamuṭṭhānaṃ, āhārapaccayaṃ, āhārapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ, āhārapaccayautusamuṭṭhānanti esa vibhāgo veditabbo. Tattha āhāro nāma kabaḷīkāro āhāro. Āhārasamuṭṭhānaṃ nāma upādiṇṇaṃ kammajarūpaṃ paccayaṃ labhitvā tattha patiṭṭhāya ṭhānappattāya ojāya samuṭṭhāpitaṃ ojaṭṭhamakaṃ, ākāsadhātu, lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santatīti cuddasavidhaṃ rūpaṃ. Āhārapaccayaṃ nāma ‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.15) evaṃ vuttaṃ catusamuṭṭhānarūpaṃ. Āhārapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ nāma āhārasamuṭṭhānesu rūpesu ṭhānappattā ojā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi ojā aññanti evaṃ dasadvādasavāre pavattiṃ ghaṭeti. Ekadivasaṃ paribhuttāhāro sattāhampi upatthambheti. Dibbā pana ojā ekamāsaṃ dvemāsampi upatthambheti. Mātarā paribhuttāhāropi dārakassa sarīraṃ pharitvā rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Sarīre makkhitāhāropi rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Kammajāhāro upādiṇṇakāhāro nāma. Sopi ṭhānappatto rūpaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi ojā aññaṃ samuṭṭhāpetīti evaṃ catasso vā pañca vā pavattiyo ghaṭeti. Āhārapaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma āhārasamuṭṭhānā tejodhātu ṭhānappattā utusamuṭṭhānaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti. Tatrāyaṃ āhāro āhārasamuṭṭhānānaṃ janako hutvā paccayo hoti, sesānaṃ nissayāhāraatthiavigatavasenāti evaṃ āhārajarūpassa nibbatti passitabbā. 703. Đối với các pháp do vật thực sanh, sự phân chia này cần được hiểu: vật thực, sắc do vật thực sanh, sắc do vật thực duyên, sắc do vật thực duyên vật thực sanh, và sắc do vật thực duyên thời tiết sanh. Trong đó, vật thực là đoàn thực. Sắc do vật thực sanh là mười bốn loại sắc được sanh khởi bởi vật thực tố đã đạt đến trạng thái trụ, sau khi đã được thành lập trong đó và nhận được sắc do nghiệp được chấp thủ làm duyên, đó là: sắc bát vật thực tố, hư không giới, khinh khoái, nhu nhuyến, thích nghiệp, tăng trưởng, và tương tục. Sắc do vật thực duyên là sắc do bốn nhân sanh đã được nói như vầy: ‘Đoàn thực là duyên cho thân này bằng vật thực duyên’. Sắc do vật thực duyên vật thực sanh là vật thực tố đã đạt đến trạng thái trụ trong các sắc do vật thực sanh, làm sanh khởi một sắc bát vật thực tố khác, và trong đó vật thực tố lại làm sanh khởi một sắc khác, như vậy tạo ra sự diễn tiến mười hoặc mười hai lần. Vật thực đã ăn trong một ngày cũng có thể nâng đỡ trong bảy ngày. Còn vật thực tố của chư thiên có thể nâng đỡ trong một tháng hoặc hai tháng. Vật thực do người mẹ ăn cũng lan tỏa khắp cơ thể đứa trẻ và làm sanh khởi sắc. Vật thực được thoa trên cơ thể cũng làm sanh khởi sắc. Vật thực do nghiệp sanh được gọi là vật thực được chấp thủ. Nó cũng, khi đạt đến trạng thái trụ, làm sanh khởi sắc, và trong đó vật thực tố lại làm sanh khởi một sắc khác, như vậy tạo ra bốn hoặc năm lần diễn tiến. Sắc do vật thực duyên thời tiết sanh là hỏa giới do vật thực sanh, khi đã đạt đến trạng thái trụ, làm sanh khởi sắc bát vật thực tố do thời tiết sanh. Ở đây, vật thực này, bằng cách là nhân sanh khởi cho các sắc do vật thực sanh, trở thành một duyên; đối với các sắc còn lại, nó là duyên theo cách y chỉ, vật thực, hiện hữu, và bất ly. Sự sanh khởi của sắc do vật thực sanh cần được thấy như vậy. 704. Utujesupi utu, utusamuṭṭhānaṃ, utupaccayaṃ, utupaccayautusamuṭṭhānaṃ, utupaccayaāhārasamuṭṭhānanti esa vibhāgo veditabbo. Tattha utu nāma catusamuṭṭhānā tejodhātu, uṇhautu sītautūti evaṃ panesa duvidho hoti. Utusamuṭṭhānaṃ nāma catusamuṭṭhāno utu upādiṇṇakaṃ paccayaṃ labhitvā ṭhānappatto sarīre rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Taṃ saddanavakaṃ, ākāsadhātu[Pg.252], lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santatīti pannarasavidhaṃ hoti. Utupaccayaṃ nāma utu catusamuṭṭhānikarūpānaṃ pavattiyā ca vināsassa ca paccayo hoti. Utupaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma utusamuṭṭhānā tejodhātu ṭhānappattā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi utu aññanti evaṃ dīghampi addhānaṃ anupādiṇṇapakkhe ṭhatvāpi utusamuṭṭhānaṃ pavattatiyeva. Utupaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ nāma utusamuṭṭhānā ṭhānappattā ojā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi ojā aññanti evaṃ dasadvādasavāre pavattiṃ ghaṭeti. Tatrāyaṃ utu utusamuṭṭhānānaṃ janako hutvā paccayo hoti, sesānaṃ nissayaatthiavigatavasenāti evaṃ utujarūpassa nibbatti passitabbā. Evañhi rūpassa nibbattiṃ passanto kālena rūpaṃ sammasati nāma. 704. Đối với các pháp do thời tiết sanh, sự phân chia này cần được hiểu: thời tiết, sắc do thời tiết sanh, sắc do thời tiết duyên, sắc do thời tiết duyên thời tiết sanh, và sắc do thời tiết duyên vật thực sanh. Trong đó, thời tiết là hỏa giới do bốn nhân sanh; và nó có hai loại là thời tiết nóng và thời tiết lạnh. Sắc do thời tiết sanh là thời tiết do bốn nhân sanh, sau khi nhận được (sắc) được chấp thủ làm duyên, khi đạt đến trạng thái trụ, làm sanh khởi sắc trong cơ thể. Sắc ấy có mười lăm loại: sắc cửu âm thanh, hư không giới, khinh khoái, nhu nhuyến, thích nghiệp, tăng trưởng, và tương tục. Sắc do thời tiết duyên là thời tiết là duyên cho sự diễn tiến và sự hoại diệt của các sắc do bốn nhân sanh. Sắc do thời tiết duyên thời tiết sanh là hỏa giới do thời tiết sanh, khi đã đạt đến trạng thái trụ, làm sanh khởi một sắc bát vật thực tố khác, và trong đó thời tiết lại làm sanh khởi một sắc khác, như vậy sắc do thời tiết sanh vẫn tiếp tục diễn tiến ngay cả trong một thời gian dài, ngay cả khi tồn tại trong phần vô chấp thủ. Sắc do thời tiết duyên vật thực sanh là vật thực tố do thời tiết sanh, khi đã đạt đến trạng thái trụ, làm sanh khởi một sắc bát vật thực tố khác, và trong đó vật thực tố lại làm sanh khởi một sắc khác, như vậy tạo ra sự diễn tiến mười hoặc mười hai lần. Ở đây, thời tiết này, bằng cách là nhân sanh khởi cho các sắc do thời tiết sanh, trở thành một duyên; đối với các sắc còn lại, nó là duyên theo cách y chỉ, hiện hữu, và bất ly. Sự sanh khởi của sắc do thời tiết sanh cần được thấy như vậy. Thật vậy, người thấy sự sanh khởi của sắc như vậy được gọi là người quán xét sắc vào đúng thời điểm. Arūpanibbattipassanākārakathā Thuyết về cách thức thấy sự sanh khởi của vô sắc (danh) 705. Yathā ca rūpaṃ sammasantena rūpassa, evaṃ arūpaṃ sammasantenapi arūpassa nibbatti passitabbā. Sā ca kho ekāsīti lokiyacittuppādavaseneva. 705. Và như người quán xét sắc cần phải thấy sự sanh khởi của sắc, cũng vậy, người quán xét vô sắc (danh) cũng cần phải thấy sự sanh khởi của vô sắc (danh). Và sự sanh khởi ấy (cần được thấy) chỉ theo cách của tám mươi mốt tâm và tâm sở hiệp thế. Seyyathidaṃ – idañhi arūpaṃ nāma purimabhave āyūhitakammavasena paṭisandhiyaṃ tāva ekūnavīsaticittuppādappabhedaṃ nibbattati. Nibbattanākāro panassa paṭiccasamuppādaniddese vuttanayeneva veditabbo. Tadeva paṭisandhicittassa anantaracittato paṭṭhāya bhavaṅgavasena, āyupariyosāne cutivasena. Yaṃ tattha kāmāvacaraṃ, taṃ chasu dvāresu balavārammaṇe tadārammaṇavasena. Cụ thể là: Vô sắc (danh) này, do năng lực của nghiệp đã được tạo tác trong kiếp trước, trước hết sanh khởi với mười chín loại tâm và tâm sở khác nhau vào lúc tái sanh. Cách thức sanh khởi của nó cần được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần giải về duyên khởi. Chính nó (danh), bắt đầu từ tâm ngay sau tâm tái sanh, (sanh khởi) theo cách của hữu phần, và vào cuối đời, (sanh khởi) theo cách của tâm tử. Trong số đó, tâm nào thuộc dục giới, tâm đó (sanh khởi) theo cách của tâm na cảnh đối với đối tượng mạnh mẽ ở sáu môn. Pavatte pana asambhinnattā cakkhussa āpāthagatattā rūpānaṃ ālokasannissitaṃ manasikārahetukaṃ cakkhuviññāṇaṃ nibbattati saddhiṃ sampayuttadhammehi. Cakkhupasādassa hi ṭhitikkhaṇe ṭhitippattameva rūpaṃ cakkhuṃ ghaṭṭeti. Tasmiṃ ghaṭṭite dvikkhattuṃ bhavaṅgaṃ uppajjitvā nirujjhati. Tato tasmiṃyeva ārammaṇe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjati. Tadanantaraṃ tadeva rūpaṃ passamānaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākaṃ vā cakkhuviññāṇaṃ. Tato tadeva rūpaṃ sampaṭicchamānā vipākamanodhātu. Tato tadeva rūpaṃ santīrayamānā vipākāhetukamanoviññāṇadhātu. Tato tadeva rūpaṃ vavatthāpayamānā kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatā[Pg.253]. Tato paraṃ kāmāvacarakusalākusalakiriyacittesu ekaṃ vā upekkhāsahagatāhetukaṃ cittaṃ pañca satta vā javanāni. Tato kāmāvacarasattānaṃ ekādasasu tadārammaṇacittesu javanānurūpaṃ yaṃkiñci tadārammaṇanti. Esa nayo sesadvāresupi. Manodvāre pana mahaggatacittānipi uppajjantīti. Evaṃ chasu dvāresu arūpassa nibbatti passitabbā. Evañhi arūpassa nibbattiṃ passanto kālena arūpaṃ sammasati nāma. Còn trong thời bình nhật, do nhãn quan không bị hư hoại, do sắc trần đi vào tầm nhận thức, nương vào ánh sáng, có tác ý làm nhân, nhãn thức sanh khởi cùng với các pháp tương ưng. Thật vậy, trong sát-na trụ của nhãn tịnh sắc, sắc trần vừa đạt đến sát-na trụ mới va chạm vào nhãn quan. Khi có sự va chạm ấy, hộ kiếp sanh khởi hai lần rồi diệt. Sau đó, trên chính đối tượng ấy, ý giới duy tác sanh khởi thực hiện phận sự hướng môn. Kế đó, nhãn thức quả thiện hoặc quả bất thiện thấy chính sắc trần ấy. Sau đó, ý giới quả tiếp thâu chính sắc trần ấy. Sau đó, ý thức giới quả vô nhân suy đạc chính sắc trần ấy. Sau đó, ý thức giới duy tác vô nhân câu hành với xả xác định chính sắc trần ấy. Sau đó, một trong các tâm thiện, bất thiện, duy tác cõi Dục, hoặc tâm vô nhân câu hành với xả, năm hoặc bảy sát-na tốc hành. Sau đó, đối với chúng sanh cõi Dục, trong mười một tâm Na-cảnh, tâm Na-cảnh nào đó tương ứng với tốc hành sanh khởi. Phương pháp này cũng tương tự trong các môn còn lại. Tuy nhiên, ở ý môn, các tâm đáo đại cũng sanh khởi. Như vậy, sự sanh khởi của danh cần được thấy trong sáu môn. Thật vậy, người thấy sự sanh khởi của danh như thế, được gọi là có lúc quán xét danh. Evaṃ kālena rūpaṃ kālena arūpaṃ sammasitvāpi tilakkhaṇaṃ āropetvā anukkamena paṭipajjamāno eko paññābhāvanaṃ sampādeti. Như vậy, có người sau khi quán xét có lúc sắc, có lúc danh, rồi áp đặt tam tướng, tuần tự thực hành, thành tựu được sự tu tiến về trí tuệ. Rūpasattakasammasanakathā Luận về Bảy Cách Quán Xét Sắc Pháp 706. Aparo rūpasattakaarūpasattakavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasati. Tattha ādānanikkhepanato, vayovuḍḍhatthaṅgamato, āhāramayato, utumayato, kammajato, cittasamuṭṭhānato, dhammatārūpatoti imehi ākārehi āropetvā sammasanto rūpasattakavasena āropetvā sammasati nāma. Tenāhu porāṇā – 706. Một người khác quán xét các pháp hữu vi bằng cách áp đặt tam tướng theo phương pháp bảy cách quán sắc và bảy cách quán danh. Trong đó, người quán xét bằng cách áp đặt (tam tướng) theo các phương diện sau đây: do sự nắm giữ và buông bỏ, do sự tăng trưởng và hoại diệt theo tuổi tác, do sắc được tạo bởi vật thực, do sắc được tạo bởi thời tiết, do sắc sanh từ nghiệp, do sắc sanh từ tâm, và do sắc pháp tự nhiên, được gọi là người quán xét bằng cách áp đặt (tam tướng) theo phương pháp bảy cách quán sắc. Do đó, các bậc cổ nhân đã nói: ‘‘Ādānanikkhepanato, vayovuḍḍhatthagāmito; Āhārato ca ututo, kammato cāpi cittato; Dhammatārūpato satta, vitthārena vipassatī’’ti. “Do sự nắm giữ và buông bỏ, do sự tăng trưởng và hoại diệt theo tuổi tác; do vật thực và thời tiết, do nghiệp và cũng do tâm; do sắc pháp tự nhiên, vị ấy tuệ quán một cách rộng rãi bảy phương diện này.” Tattha ādānanti paṭisandhi. Nikkhepananti cuti. Iti yogāvacaro imehi ādānanikkhepehi ekaṃ vassasataṃ paricchinditvā saṅkhāresu tilakkhaṇaṃ āropeti. Kathaṃ? Etthantare sabbe saṅkhārā aniccā. Kasmā? Uppādavayavattito, vipariṇāmato, tāvakālikato, niccapaṭikkhepato ca. Yasmā pana uppannā saṅkhārā ṭhitiṃ pāpuṇanti, ṭhitiyaṃ jarāya kilamanti, jaraṃ patvā avassaṃ bhijjanti, tasmā abhiṇhasampaṭipīḷanato, dukkhamato dukkhavatthuto, sukhapaṭikkhepato ca dukkhā. Yasmā ca ‘‘uppannā saṅkhārā ṭhitiṃ mā pāpuṇantu, ṭhānappattā mā jīrantu, jarappattā mā bhijjantū’’ti imesu tīsu [Pg.254] ṭhānesu kassaci vasavattibhāvo natthi, suññā tena vasavattanākārena, tasmā suññato, assāmikato, avasavattito, attapaṭikkhepato ca anattāti. Trong đó, sự nắm giữ là sự tái sanh. Sự buông bỏ là sự chết. Như vậy, hành giả sau khi phân định một trăm năm bằng sự nắm giữ và buông bỏ này, liền áp đặt tam tướng vào các pháp hữu vi. Bằng cách nào? Trong khoảng thời gian đó, tất cả các pháp hữu vi là vô thường. Tại sao? Vì chúng phải chịu sự sanh và diệt, vì sự biến đổi, vì tính tạm thời, và vì sự phủ nhận cái thường còn. Và bởi vì các pháp hữu vi đã sanh, đạt đến trạng thái trụ, trong lúc trụ chúng bị sự già nua làm cho mệt mỏi, sau khi đạt đến sự già nua chúng chắc chắn bị hoại diệt, do đó, vì sự bức bách không ngừng, vì sự khổ, vì là nền tảng của khổ, và vì sự phủ nhận cái an lạc, nên chúng là khổ. Và bởi vì trong ba trường hợp này: “Mong rằng các pháp hữu vi đã sanh đừng đạt đến trạng thái trụ, mong rằng các pháp đã đạt đến trạng thái trụ đừng già đi, mong rằng các pháp đã đạt đến sự già nua đừng bị hoại diệt,” không có sự làm chủ của bất cứ ai, chúng trống rỗng đối với phương diện làm chủ ấy, do đó, vì trống rỗng, vì vô chủ, vì không thể làm chủ, và vì sự phủ nhận tự ngã, nên chúng là vô ngã. 707. Evaṃ ādānanikkhepanavasena vassasataparicchinne rūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā tato paraṃ vayovuḍḍhatthaṅgamato āropeti. Tattha vayovuḍḍhatthaṅgamo nāma vayavasena vuḍḍhassa vaḍḍhitassa rūpassa atthaṅgamo. Tassa vasena tilakkhaṇaṃ āropetīti attho. 707. Như vậy, sau khi áp đặt tam tướng vào sắc pháp được phân định trong một trăm năm theo phương pháp nắm giữ và buông bỏ, sau đó vị ấy áp đặt (tam tướng) do sự tăng trưởng và hoại diệt theo tuổi tác. Trong đó, sự tăng trưởng và hoại diệt theo tuổi tác có nghĩa là sự hoại diệt của sắc pháp đã tăng trưởng, đã phát triển, theo tuổi tác. Ý nghĩa là vị ấy áp đặt tam tướng theo phương pháp đó. Kathaṃ? So tameva vassasataṃ paṭhamavayena majjhimavayena pacchimavayenāti tīhi vayehi paricchindati. Tattha ādito tettiṃsa vassāni paṭhamavayo nāma. Tato catuttiṃsa majjhimavayo nāma. Tato tettiṃsa pacchimavayo nāmāti. Iti imehi tīhi vayehi paricchinditvā, ‘‘paṭhamavaye pavattaṃ rūpaṃ majjhimavayaṃ appatvā tattheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā. Majjhimavaye pavattarūpampi pacchimavayaṃ appatvā tattheva nirujjhati, tasmā tampi aniccaṃ dukkhamanattā. Pacchimavaye tettiṃsa vassāni pavattarūpampi maraṇato paraṃ gamanasamatthaṃ nāma natthi, tasmā tampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti. Bằng cách nào? Vị ấy phân định chính một trăm năm ấy bằng ba giai đoạn tuổi tác: tuổi đầu, tuổi giữa, và tuổi cuối. Trong đó, ba mươi ba năm đầu được gọi là tuổi đầu. Ba mươi bốn năm kế tiếp được gọi là tuổi giữa. Ba mươi ba năm sau đó được gọi là tuổi cuối. Như vậy, sau khi phân định bằng ba giai đoạn tuổi tác này, vị ấy áp đặt tam tướng: “Sắc pháp đã diễn ra trong tuổi đầu, không đạt đến tuổi giữa mà diệt ngay tại đó, do đó nó là vô thường. Cái gì vô thường, cái đó là khổ. Cái gì khổ, cái đó là vô ngã. Sắc pháp đã diễn ra trong tuổi giữa cũng không đạt đến tuổi cuối mà diệt ngay tại đó, do đó nó cũng là vô thường, khổ, vô ngã. Sắc pháp đã diễn ra trong ba mươi ba năm ở tuổi cuối cũng không có khả năng tồn tại sau khi chết, do đó nó cũng là vô thường, khổ, vô ngã.” 708. Evaṃ paṭhamavayādivasena vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropetvā puna ‘‘mandadasakaṃ, khiḍḍādasakaṃ, vaṇṇadasakaṃ, baladasakaṃ, paññādasakaṃ, hānidasakaṃ, pabbhāradasakaṃ, vaṅkadasakaṃ, momūhadasakaṃ, sayanadasaka’’nti imesaṃ dasannaṃ dasakānaṃ vasena vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropeti. 708. Như vậy, sau khi áp đặt tam tướng do sự tăng trưởng và hoại diệt theo tuổi tác theo phương pháp tuổi đầu v.v..., vị ấy lại áp đặt tam tướng do sự tăng trưởng và hoại diệt theo tuổi tác theo phương pháp của mười thập niên này: “thập niên u tối, thập niên vui chơi, thập niên sắc đẹp, thập niên sức mạnh, thập niên trí tuệ, thập niên suy tàn, thập niên lưng còng, thập niên cong queo, thập niên mê muội, thập niên nằm liệt.” Tattha dasakesu tāva vassasatajīvino puggalassa paṭhamāni dasa vassāni mandadasakaṃ nāma, tadā hi so mando hoti capalo kumārako. Tato parāni dasa khiḍḍādasakaṃ nāma, tadā hi so khiḍḍāratibahulo hoti. Tato parāni dasa vaṇṇadasakaṃ nāma, tadā hissa vaṇṇāyatanaṃ vepullaṃ pāpuṇāti. Tato parāni dasa baladasakaṃ nāma, tadā hissa balañca thāmo ca vepullaṃ pāpuṇāti. Tato parāni dasa paññādasakaṃ nāma, tadā hissa paññā suppatiṭṭhitā hoti, pakatiyā kira dubbalapaññassāpi [Pg.255] tasmiṃ kāle appamattakā paññā uppajjatiyeva. Tato parāni dasa hānidasakaṃ nāma, tadā hissa khiḍḍārativaṇṇabalapaññā parihāyanti. Tato parāni dasa pabbhāradasakaṃ nāma, tadā hissa attabhāvo purato pabbhāro hoti. Tato parāni dasa vaṅkadasakaṃ nāma, tadā hissa attabhāvo naṅgalakoṭi viya vaṅko hoti. Tato parāni dasa momūhadasakaṃ nāma. Tadā hi so momūho hoti, kataṃ kataṃ pamussati. Tato parāni dasa sayanadasakaṃ nāma, vassasatiko hi sayanabahulova hoti. Trong các thập niên ấy, trước hết, đối với người sống trăm tuổi, mười năm đầu tiên được gọi là thập niên khờ khạo, vì khi ấy người ấy khờ khạo, lăng xăng, chỉ là một đứa trẻ. Mười năm kế tiếp được gọi là thập niên vui chơi, vì khi ấy người ấy có nhiều sự vui chơi và thích thú. Mười năm kế tiếp được gọi là thập niên sắc đẹp, vì khi ấy sắc xứ của người ấy đạt đến sự sung mãn. Mười năm kế tiếp được gọi là thập niên sức mạnh, vì khi ấy sức mạnh và thể lực của người ấy đạt đến sự sung mãn. Mười năm kế tiếp được gọi là thập niên trí tuệ, vì khi ấy trí tuệ của người ấy được thiết lập vững vàng; nghe nói, ngay cả người có trí tuệ yếu kém tự nhiên, trong thời gian đó một chút trí tuệ cũng vẫn sanh khởi. Mười năm kế tiếp được gọi là thập niên suy giảm, vì khi ấy sự vui chơi, thích thú, sắc đẹp, sức mạnh và trí tuệ của người ấy bị suy giảm. Mười năm kế tiếp được gọi là thập niên cúi về phía trước, vì khi ấy thân thể của người ấy cúi về phía trước. Mười năm kế tiếp được gọi là thập niên cong vẹo, vì khi ấy thân thể của người ấy bị cong như đầu lưỡi cày. Mười năm kế tiếp được gọi là thập niên mê muội, vì khi ấy người ấy trở nên mê muội, quên những việc đã làm. Mười năm kế tiếp được gọi là thập niên nằm liệt, vì người trăm tuổi quả thật có nhiều sự nằm. Tatrāyaṃ yogī etesaṃ dasakānaṃ vasena vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropetuṃ iti paṭisañcikkhati – ‘‘paṭhamadasake pavattarūpaṃ dutiyadasakaṃ appatvā tattheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā. Dutiyadasake…pe… navamadasake pavattarūpaṃ dasamadasakaṃ appatvā tattheva nirujjhati. Dasamadasake pavattarūpaṃ punabbhavaṃ appatvā idheva nirujjhati, tasmā tampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti. Ở đây, vị hành giả này, để áp đặt tam tướng lên sự tàn lụi của tuổi già theo các thập niên này, suy xét như sau: 'Sắc pháp đã sanh khởi trong thập niên thứ nhất, không đạt đến thập niên thứ hai, đã diệt ngay tại đó. Do đó, nó là vô thường, khổ, vô ngã. Trong thập niên thứ hai... (v.v.)... Sắc pháp đã sanh khởi trong thập niên thứ chín, không đạt đến thập niên thứ mười, đã diệt ngay tại đó. Sắc pháp đã sanh khởi trong thập niên thứ mười, không đạt đến đời sống mới, đã diệt ngay tại đây. Do đó, nó cũng là vô thường, khổ, vô ngã.' Vị ấy áp đặt tam tướng như vậy. 709. Evaṃ dasakavasena vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropetvā puna tadeva vassasataṃ pañcapañcavassavasena vīsatikoṭṭhāse katvā vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropeti. Kathaṃ? So hi iti paṭisañcikkhati – ‘‘paṭhame vassapañcake pavattarūpaṃ dutiyaṃ vassapañcakaṃ appatvā tattheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā. Dutiye vassapañcake pavattarūpaṃ tatiyaṃ…pe… ekūnavīsatime vassapañcake pavattarūpaṃ vīsatimaṃ vassapañcakaṃ appatvā tattheva nirujjhati. Vīsatime vassapañcake pavattarūpaṃ maraṇato paraṃ gamanasamatthaṃ nāma natthi, tasmā tampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti. 709. Sau khi đã áp đặt tam tướng lên sự tàn lụi của tuổi già theo các thập niên như vậy, vị ấy lại chia một trăm năm ấy thành hai mươi phần theo từng năm năm một, rồi áp đặt tam tướng lên sự tàn lụi của tuổi già. Bằng cách nào? Vị ấy suy xét như sau: 'Sắc pháp đã sanh khởi trong năm năm đầu tiên, không đạt đến năm năm thứ hai, đã diệt ngay tại đó. Do đó, nó là vô thường, khổ, vô ngã. Sắc pháp đã sanh khởi trong năm năm thứ hai... (v.v.)... Sắc pháp đã sanh khởi trong năm năm thứ mười chín, không đạt đến năm năm thứ hai mươi, đã diệt ngay tại đó. Sắc pháp đã sanh khởi trong năm năm thứ hai mươi, sau khi chết không có khả năng đi tiếp nữa. Do đó, nó cũng là vô thường, khổ, vô ngã.' Evaṃ vīsatikoṭṭhāsavasena vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropetvā puna pañcavīsati koṭṭhāse katvā catunnaṃ catunnaṃ vassānaṃ vasena āropeti. Tato tettiṃsa koṭṭhāse katvā tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vassānaṃ vasena, paññāsa koṭṭhāse katvā dvinnaṃ dvinnaṃ vassānaṃ vasena, sataṃ koṭṭhāse katvā ekekavassavasena. Tato ekaṃ vassaṃ tayo [Pg.256] koṭṭhāse katvā vassānahemantagimhesu tīsu utūsu ekekautuvasena tasmiṃ vayovuḍḍhatthaṅgamarūpe tilakkhaṇaṃ āropeti. Sau khi đã áp đặt tam tướng lên sự tàn lụi của tuổi già theo hai mươi phần như vậy, vị ấy lại chia thành hai mươi lăm phần theo từng bốn năm một rồi áp đặt. Kế đó, chia thành ba mươi ba phần theo từng ba năm một, chia thành năm mươi phần theo từng hai năm một, chia thành một trăm phần theo từng năm một. Kế đó, chia một năm thành ba phần, rồi áp đặt tam tướng lên sắc pháp tàn lụi của tuổi già ấy theo từng mùa một trong ba mùa: mùa mưa, mùa lạnh, và mùa nóng. Kathaṃ? ‘‘Vassāne catumāsaṃ pavattarūpaṃ hemantaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ. Hemante pavattarūpaṃ gimhaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ. Gimhe pavattarūpaṃ puna vassānaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā’’ti. Evaṃ āropetvā puna ekaṃ vassaṃ cha koṭṭhāse katvā – ‘‘vassāne dvemāsaṃ pavattarūpaṃ saradaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ. Sarade pavattarūpaṃ hemantaṃ. Hemante pavattarūpaṃ sisiraṃ. Sisire pavattarūpaṃ vasantaṃ. Vasante pavattarūpaṃ gimhaṃ. Gimhe pavattarūpaṃ puna vassānaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ, tasmā aniccaṃ dukkhamanattā’’ti evaṃ tasmiṃ vayovuḍḍhatthaṅgamarūpe tilakkhaṇaṃ āropeti. Bằng cách nào? 'Sắc pháp đã sanh khởi trong bốn tháng mùa mưa, không đạt đến mùa lạnh, đã diệt ngay tại đó. Sắc pháp đã sanh khởi trong mùa lạnh, không đạt đến mùa nóng, đã diệt ngay tại đó. Sắc pháp đã sanh khởi trong mùa nóng, không đạt đến mùa mưa trở lại, đã diệt ngay tại đó. Do đó, nó là vô thường, khổ, vô ngã.' Sau khi áp đặt như vậy, vị ấy lại chia một năm thành sáu phần: 'Sắc pháp đã sanh khởi trong hai tháng mùa mưa (vassāna), không đạt đến mùa thu (sarada), đã diệt ngay tại đó. Sắc pháp trong mùa thu (không đạt đến) mùa lạnh. Sắc pháp trong mùa lạnh (không đạt đến) cuối mùa lạnh (sisira). Sắc pháp trong cuối mùa lạnh (không đạt đến) mùa xuân (vasanta). Sắc pháp trong mùa xuân (không đạt đến) mùa nóng (gimha). Sắc pháp trong mùa nóng, không đạt đến mùa mưa trở lại, đã diệt ngay tại đó. Do đó, nó là vô thường, khổ, vô ngã.' Vị ấy áp đặt tam tướng lên sắc pháp tàn lụi của tuổi già ấy như vậy. Evaṃ āropetvā tato kāḷajuṇhavasena – ‘‘kāḷe pavattarūpaṃ juṇhaṃ appatvā. Juṇhe pavattarūpaṃ kāḷaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ, tasmā aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti. Tato rattindivavasena – ‘‘rattiṃ pavattarūpaṃ divasaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ. Divasaṃ pavattarūpampi rattiṃ appatvā tattheva niruddhaṃ, tasmā aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti. Tato tadeva rattindivaṃ pubbaṇhādivasena cha koṭṭhāse katvā – ‘‘pubbaṇhe pavattarūpaṃ majjhanhaṃ appatvā. Majjhanhe pavattarūpaṃ sāyanhaṃ. Sāyanhe pavattarūpaṃ paṭhamayāmaṃ. Paṭhamayāme pavattarūpaṃ majjhimayāmaṃ. Majjhimayāme pavattarūpaṃ pacchimayāmaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ. Pacchimayāme pavattarūpaṃ puna pubbaṇhaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ, tasmā aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti. Sau khi áp đặt như vậy, kế đó (áp đặt) theo hắc nguyệt và bạch nguyệt: 'Sắc pháp đã sanh khởi trong hắc nguyệt, không đạt đến bạch nguyệt. Sắc pháp đã sanh khởi trong bạch nguyệt, không đạt đến hắc nguyệt, đã diệt ngay tại đó. Do đó, nó là vô thường, khổ, vô ngã.' Vị ấy áp đặt tam tướng như vậy. Kế đó, (áp đặt) theo đêm và ngày: 'Sắc pháp đã sanh khởi trong đêm, không đạt đến ngày, đã diệt ngay tại đó. Sắc pháp đã sanh khởi trong ngày cũng không đạt đến đêm, đã diệt ngay tại đó. Do đó, nó là vô thường, khổ, vô ngã.' Vị ấy áp đặt tam tướng như vậy. Kế đó, chia chính đêm và ngày ấy thành sáu phần theo buổi sáng v.v...: 'Sắc pháp đã sanh khởi trong buổi sáng, không đạt đến buổi trưa. Sắc pháp trong buổi trưa (không đạt đến) buổi chiều. Sắc pháp trong buổi chiều (không đạt đến) canh đầu. Sắc pháp trong canh đầu (không đạt đến) canh giữa. Sắc pháp trong canh giữa, không đạt đến canh cuối, đã diệt ngay tại đó. Sắc pháp trong canh cuối, không đạt đến buổi sáng trở lại, đã diệt ngay tại đó. Do đó, nó là vô thường, khổ, vô ngã.' Vị ấy áp đặt tam tướng như vậy. 710. Evaṃ āropetvā puna tasmiṃyeva rūpe abhikkamapaṭikkamaālokanavilokanasamiñjanapasāraṇavasena – ‘‘abhikkame pavattarūpaṃ paṭikkamaṃ appatvā tattheva nirujjhati. Paṭikkame pavattarūpaṃ ālokanaṃ. Ālokane pavattarūpaṃ vilokanaṃ. Vilokane pavattarūpaṃ samiñjanaṃ. Samiñjane pavattarūpaṃ pasāraṇaṃ appatvā tattheva nirujjhati. Tasmā aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti. 710. Sau khi áp đặt như vậy, vị ấy lại áp đặt tam tướng vào chính sắc pháp ấy qua các động tác đi tới, đi lui, nhìn thẳng, nhìn nghiêng, co lại, duỗi ra: "Sắc pháp khởi lên trong lúc đi tới, không đi đến được lúc đi lui mà đã diệt ngay tại đó. Sắc pháp khởi lên trong lúc đi lui (không đi đến được lúc) nhìn thẳng. Sắc pháp khởi lên trong lúc nhìn thẳng (không đi đến được lúc) nhìn nghiêng. Sắc pháp khởi lên trong lúc nhìn nghiêng (không đi đến được lúc) co lại. Sắc pháp khởi lên trong lúc co lại, không đi đến được lúc duỗi ra mà đã diệt ngay tại đó. Do đó, nó là vô thường, khổ, vô ngã." Tato ekapadavāraṃ uddharaṇa atiharaṇavītiharaṇavossajjanasannikkhepanasannirumbhanavasena cha koṭṭhāse karoti. Kế đó, vị ấy chia một bước chân thành sáu phần: nhấc lên, đưa tới, dời qua, hạ xuống, đặt xuống, và ấn xuống. Tattha [Pg.257] uddharaṇaṃ nāma pādassa bhūmito ukkhipanaṃ. Atiharaṇaṃ nāma purato haraṇaṃ. Vītiharaṇaṃ nāma khāṇukaṇṭakadīghajātiādīsu kiñcideva disvā ito cito ca pādasañcāraṇaṃ. Vossajjanaṃ nāma pādassa heṭṭhā oropanaṃ. Sannikkhepanaṃ nāma pathavītale ṭhapanaṃ. Sannirumbhanaṃ nāma puna pāduddharaṇakāle pādassa pathaviyā saddhiṃ abhinippīḷanaṃ. Tattha uddharaṇe pathavīdhātu āpodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo. Tathā atiharaṇavītiharaṇesu. Vossajjane tejodhātu vāyodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo. Tathā sannikkhepanasannirumbhanesu. Evaṃ cha koṭṭhāse katvā tesaṃ vasena tasmiṃ vayovuḍḍhatthaṅgamarūpe tilakkhaṇaṃ āropeti. Trong đó, nhấc lên (uddharaṇa) là nhấc chân lên khỏi mặt đất. Đưa tới (atiharaṇa) là đưa về phía trước. Dời qua (vītiharaṇa) là khi thấy một vật gì đó như gốc cây, gai nhọn, loài rắn v.v., rồi di chuyển chân qua bên này hay bên kia. Hạ xuống (vossajjana) là hạ chân xuống dưới. Đặt xuống (sannikkhepana) là đặt trên mặt đất. Ấn xuống (sannirumbhana) là vào lúc nhấc chân kia lên lại, thì ấn chân (trước) xuống cùng với mặt đất. Trong các động tác ấy, khi nhấc lên, hai đại là địa đại và thủy đại thì yếu và kém; hai đại còn lại thì mạnh và vượt trội. Tương tự như vậy trong lúc đưa tới và dời qua. Khi hạ xuống, hai đại là hỏa đại và phong đại thì yếu và kém; hai đại còn lại thì mạnh và vượt trội. Tương tự như vậy trong lúc đặt xuống và ấn xuống. Sau khi chia thành sáu phần như vậy, vị ấy áp đặt tam tướng vào sắc pháp đang già đi và hoại diệt ấy dựa trên các phần đó. Kathaṃ? So iti paṭisañcikkhati – ‘‘yā uddharaṇe pavattā dhātuyo, yāni ca tadupādāyarūpāni, sabbe te dhammā atiharaṇaṃ appatvā ettheva nirujjhanti, tasmā aniccā dukkhā anattā. Tathā atiharaṇe pavattā vītiharaṇaṃ. Vītiharaṇe pavattā vossajjanaṃ. Vossajjane pavattā sannikkhepanaṃ. Sannikkhepane pavattā sannirumbhanaṃ appatvā ettheva nirujjhanti. Iti tattha tattha uppannā itaraṃ itaraṃ koṭṭhāsaṃ appatvā tattha tattheva pabbaṃ pabbaṃ sandhi sandhi odhi odhi hutvā tattakapāle pakkhittatilā viya taṭataṭāyantā saṅkhārā bhijjanti. Tasmā aniccā dukkhā anattā’’ti. Tassevaṃ pabbapabbagate saṅkhāre vipassato rūpasammasanaṃ sukhumaṃ hoti. Bằng cách nào? Vị ấy suy xét như sau: "Những đại nào khởi lên trong lúc nhấc chân, và những sắc y sinh nào của chúng, tất cả các pháp ấy không đi đến được lúc đưa tới mà đã diệt ngay tại đây, do đó chúng là vô thường, khổ, vô ngã. Tương tự, các pháp khởi lên trong lúc đưa tới (không đi đến được lúc) dời qua. Các pháp khởi lên trong lúc dời qua (không đi đến được lúc) hạ xuống. Các pháp khởi lên trong lúc hạ xuống (không đi đến được lúc) đặt xuống. Các pháp khởi lên trong lúc đặt xuống, không đi đến được lúc ấn xuống mà đã diệt ngay tại đây. Như vậy, các pháp hành khởi lên ở từng nơi, không đi đến được phần khác, mà ngay tại nơi đó, từng đốt, từng khớp, từng giới hạn, chúng vỡ tan ra như hạt mè được bỏ vào chảo nóng kêu lách tách. Do đó, chúng là vô thường, khổ, vô ngã." Khi vị ấy quán các pháp hành đã được chia thành từng đốt như vậy, sự thẩm sát sắc pháp của vị ấy trở nên vi tế. 711. Sukhumatte ca panassa idaṃ opammaṃ. Eko kira dārutiṇukkādīsu kataparicayo adiṭṭhapubbapadīpo paccantavāsiko nagaramāgamma antarāpaṇe jalamānaṃ padīpaṃ disvā ekaṃ purisaṃ pucchi ambho ‘‘kiṃ nāmetaṃ evaṃ manāpa’’nti? Tamenaṃ so āha ‘‘kimettha manāpaṃ, padīpo nāmesa telakkhayena vaṭṭikkhayena ca gatamaggopissa na paññāyissatī’’ti. Tamañño evamāha ‘‘idaṃ oḷārikaṃ, imissā hi vaṭṭiyā anupubbena ḍayhamānāya tatiyabhāge tatiyabhāge jālā itarītaraṃ padesaṃ appatvāva nirujjhissatī’’ti. Tamañño evamāha ‘‘idampi oḷārikaṃ, imissā hi aṅgulaṅgulantare aḍḍhaṅgulaḍḍhaṅgulantare [Pg.258] tantumhi tantumhi aṃsumhi aṃsumhi jālā itarītaraṃ aṃsuṃ appatvāva nirujjhissati. Aṃsuṃ pana muñcitvā na sakkā jālaṃ paññāpetu’’nti. 711. Và đây là ví dụ về sự vi tế của nó. Tương truyền, có một người dân vùng biên địa, quen dùng đuốc gỗ, đuốc cỏ v.v., chưa từng thấy đèn dầu, đến thành phố và thấy một ngọn đèn đang cháy trong chợ, bèn hỏi một người đàn ông: "Này bạn, vật đẹp đẽ này tên là gì vậy?" Người kia trả lời anh ta: "Có gì đẹp ở đây? Cái này gọi là đèn, khi hết dầu, hết bấc, đường đi của nó cũng sẽ không còn thấy nữa." Một người khác lại nói với người ấy: "Điều đó còn thô thiển. Khi tim đèn này cháy dần, ở mỗi một phần ba, ngọn lửa sẽ diệt đi mà không đến được phần khác." Một người khác nữa lại nói với người ấy: "Điều đó cũng còn thô thiển. Ở mỗi khoảng một lóng tay, nửa lóng tay, mỗi sợi chỉ, mỗi sợi tơ của tim đèn này, ngọn lửa sẽ diệt đi mà không đến được sợi tơ khác. Ngoài sợi tơ ra, không thể chỉ ra ngọn lửa được." Tattha ‘‘telakkhayena vaṭṭikkhayena ca padīpassa gatamaggopi na paññāyissatī’’ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino ādānanikkhepanato vassasatena paricchinnarūpe tilakkhaṇāropanaṃ. ‘‘Vaṭṭiyā tatiyabhāge tatiyabhāge jālā itarītaraṃ padesaṃ appatvāva nirujjhissatī’’ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino vassasatassa tatiyakoṭṭhāsaparicchinne vayovuḍḍhatthaṅgamarūpe tilakkhaṇāropanaṃ. ‘‘Aṅgulaṅgulantare jālā itarītaraṃ appatvāva nirujjhissatī’’ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino dasavassa pañcavassa catuvassa tivassa dvivassa ekavassa paricchinne rūpe tilakkhaṇāropanaṃ. ‘‘Aḍḍhaṅgulaḍḍhaṅgulantare jālā itarītaraṃ appatvāva nirujjhissatī’’ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino ekekautuvasena ekaṃ vassaṃ tidhā, chadhā ca vibhajitvā catumāsa-dvimāsaparicchinne rūpe tilakkhaṇāropanaṃ. ‘‘Tantumhi tantumhi jālā itarītaraṃ appatvāva nirujjhissatī’’ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino kāḷajuṇhavasena, rattindivavasena, ekarattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā pubbaṇhādivasena ca paricchinne rūpe tilakkhaṇāropanaṃ. ‘‘Aṃsumhi aṃsumhi jālā itarītaraṃ appatvāva nirujjhissatī’’ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino abhikkamādivasena ceva uddharaṇādīsu ca ekekakoṭṭhāsavasena paricchinne rūpe tilakkhaṇāropananti. Trong đó, sự áp đặt tam tướng của hành giả vào sắc pháp được giới hạn bởi một trăm năm, từ lúc thụ thai đến lúc chết, giống như trí tuệ của người đàn ông (thứ nhất) nói: "Khi hết dầu, hết bấc, đường đi của ngọn đèn cũng sẽ không còn thấy nữa". Sự áp đặt tam tướng của hành giả vào sắc pháp già đi và hoại diệt, được giới hạn bởi một phần ba của một trăm năm, giống như trí tuệ của người đàn ông (thứ hai) nói: "Ở mỗi một phần ba của tim đèn, ngọn lửa sẽ diệt đi mà không đến được phần khác". Sự áp đặt tam tướng của hành giả vào sắc pháp được giới hạn bởi mười năm, năm năm, bốn năm, ba năm, hai năm, một năm, giống như trí tuệ của người đàn ông (thứ ba) nói: "Ở mỗi khoảng một lóng tay, ngọn lửa sẽ diệt đi mà không đến được phần khác". Sự áp đặt tam tướng của hành giả vào sắc pháp được giới hạn bởi bốn tháng, hai tháng, sau khi chia một năm thành ba hoặc sáu phần theo từng mùa, giống như trí tuệ của người đàn ông (thứ tư) nói: "Ở mỗi khoảng nửa lóng tay, ngọn lửa sẽ diệt đi mà không đến được phần khác". Sự áp đặt tam tướng của hành giả vào sắc pháp được giới hạn theo tuần trăng (tối và sáng), theo ngày và đêm, và theo buổi sáng v.v., sau khi chia một ngày đêm thành sáu phần, giống như trí tuệ của người đàn ông (thứ năm) nói: "Ở mỗi sợi chỉ, ngọn lửa sẽ diệt đi mà không đến được sợi chỉ khác". Sự áp đặt tam tướng của hành giả vào sắc pháp được giới hạn theo các động tác đi tới v.v., và theo từng phần trong các động tác nhấc lên v.v., giống như trí tuệ của người đàn ông (thứ sáu) nói: "Ở mỗi sợi tơ, ngọn lửa sẽ diệt đi mà không đến được sợi tơ khác". 712. So evaṃ nānākārehi vayovuḍḍhatthaṅgamarūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā puna tadeva rūpaṃ visaṅkharitvā āhāramayādivasena cattāro koṭṭhāse katvā ekekakoṭṭhāse tilakkhaṇaṃ āropeti. Tatrāssa āhāramayaṃ rūpaṃ chātasuhitavasena pākaṭaṃ hoti. Chātakāle samuṭṭhitaṃ rūpaṃ hi jhattaṃ hoti kilantaṃ, jhāmakhāṇuko viya, aṅgārapacchiyaṃ nilīnakāko viya ca dubbaṇṇaṃ dussaṇṭhitaṃ. Suhitakāle samuṭṭhitaṃ dhātaṃ pīṇitaṃ mudu siniddhaṃ phassavantaṃ hoti. So taṃ pariggahetvā ‘‘chātakāle [Pg.259] pavattarūpaṃ suhitakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati. Suhitakāle samuṭṭhitampi chātakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā’’ti evaṃ tattha tilakkhaṇaṃ āropeti. 712. Vị ấy, sau khi đã áp đặt tam tướng lên sắc đang tăng trưởng và hoại diệt theo tuổi tác bằng nhiều cách như vậy, lại phân tích chính sắc ấy, chia làm bốn phần theo sắc do vật thực tạo v.v..., rồi áp đặt tam tướng lên mỗi phần. Trong ấy, sắc do vật thực tạo trở nên rõ ràng đối với vị ấy qua trạng thái đói và no. Thật vậy, sắc khởi lên vào lúc đói thì khô héo, mệt mỏi, xấu xí, hình dạng khó coi, giống như khúc củi cháy dở, như con quạ núp trong giỏ than. Sắc khởi lên vào lúc no thì được nuôi dưỡng, đầy đặn, mềm mại, trơn láng, và có xúc chạm tốt. Vị ấy sau khi nắm bắt sắc ấy, liền áp đặt tam tướng lên đó như sau: "Sắc diễn tiến vào lúc đói, không đi đến lúc no, đã diệt ngay tại đây. Sắc khởi lên vào lúc no cũng không đi đến lúc đói, đã diệt ngay tại đây. Vì vậy, nó là vô thường, khổ, vô ngã." 713. Utumayaṃ sītuṇhavasena pākaṭaṃ hoti. Uṇhakāle samuṭṭhitaṃ rūpaṃ hi jhattaṃ hoti kilantaṃ dubbaṇṇaṃ. Sītautunā samuṭṭhitaṃ rūpaṃ dhātaṃ pīṇitaṃ siniddhaṃ hoti. So taṃ pariggahetvā ‘‘uṇhakāle pavattarūpaṃ sītakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati. Sītakāle pavattarūpaṃ uṇhakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā’’ti evaṃ tattha tilakkhaṇaṃ āropeti. 713. Sắc do thời tiết tạo trở nên rõ ràng qua trạng thái lạnh và nóng. Thật vậy, sắc khởi lên vào lúc nóng thì khô héo, mệt mỏi, xấu xí. Sắc khởi lên do thời tiết lạnh thì được nuôi dưỡng, đầy đặn, trơn láng. Vị ấy sau khi nắm bắt sắc ấy, liền áp đặt tam tướng lên đó như sau: "Sắc diễn tiến vào lúc nóng, không đi đến lúc lạnh, đã diệt ngay tại đây. Sắc diễn tiến vào lúc lạnh, không đi đến lúc nóng, đã diệt ngay tại đây. Vì vậy, nó là vô thường, khổ, vô ngã." 714. Kammajaṃ āyatanadvāravasena pākaṭaṃ hoti. Cakkhudvārasmiṃ hi cakkhukāyabhāvadasakavasena tiṃsa kammajarūpāni, upatthambhakāni pana tesaṃ utucittāhārasamuṭṭhānāni catuvīsatīti catupaṇṇāsa honti. Tathā sotaghānajivhādvāresu. Kāyadvāre kāyabhāvadasakavasena ceva utusamuṭṭhānādivasena ca catucattālīsa. Manodvāre hadayavatthukāyabhāvadasakavasena ceva utusamuṭṭhānādivasena ca catupaṇṇāsameva. 714. Sắc do nghiệp tạo trở nên rõ ràng qua các xứ và môn. Thật vậy, ở nhãn môn, có ba mươi sắc do nghiệp tạo qua thập pháp nhãn, thập pháp thân, và thập pháp tính; và hai mươi bốn sắc do thời tiết, tâm, vật thực tạo ra để hỗ trợ chúng, như vậy là có năm mươi bốn sắc. Tương tự ở nhĩ môn, tỷ môn, và thiệt môn. Ở thân môn, có bốn mươi bốn sắc qua thập pháp thân, thập pháp tính và do thời tiết tạo ra v.v... Ở ý môn, cũng có năm mươi bốn sắc qua thập pháp ý vật, thập pháp thân, thập pháp tính và do thời tiết tạo ra v.v... So sabbampi taṃ rūpaṃ pariggahetvā ‘‘cakkhudvāre pavattarūpaṃ sotadvāraṃ appatvā ettheva nirujjhati. Sotadvāre pavattarūpaṃ ghānadvāraṃ. Ghānadvāre pavattarūpaṃ jivhādvāraṃ. Jivhādvāre pavattarūpaṃ kāyadvāraṃ. Kāyadvāre pavattarūpaṃ manodvāraṃ appatvā ettheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā’’ti evaṃ tattha tilakkhaṇaṃ āropeti. Vị ấy sau khi nắm bắt tất cả sắc ấy, liền áp đặt tam tướng lên đó như sau: "Sắc diễn tiến ở nhãn môn, không đi đến nhĩ môn, đã diệt ngay tại đây. Sắc diễn tiến ở nhĩ môn (không đi đến) tỷ môn. Sắc diễn tiến ở tỷ môn (không đi đến) thiệt môn. Sắc diễn tiến ở thiệt môn (không đi đến) thân môn. Sắc diễn tiến ở thân môn, không đi đến ý môn, đã diệt ngay tại đây. Vì vậy, nó là vô thường, khổ, vô ngã." 715. Cittasamuṭṭhānaṃ somanassitadomanassitavasena pākaṭaṃ hoti, somanassitakāle uppannaṃ hi rūpaṃ siniddhaṃ mudu pīṇitaṃ phassavantaṃ hoti. Domanassitakāle uppannaṃ jhattaṃ kilantaṃ dubbaṇṇaṃ hoti. So taṃ pariggahetvā ‘‘somanassitakāle pavattarūpaṃ domanassitakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati. Domanassitakāle pavattarūpaṃ somanassitakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā’’ti evaṃ tattha tilakkhaṇaṃ āropeti. 715. Sắc do tâm tạo trở nên rõ ràng qua trạng thái hoan hỷ và ưu phiền. Thật vậy, sắc sinh khởi vào lúc hoan hỷ thì trơn láng, mềm mại, đầy đặn, và có xúc chạm tốt. Sắc sinh khởi vào lúc ưu phiền thì khô héo, mệt mỏi, xấu xí. Vị ấy sau khi nắm bắt sắc ấy, liền áp đặt tam tướng lên đó như sau: "Sắc diễn tiến vào lúc hoan hỷ, không đi đến lúc ưu phiền, đã diệt ngay tại đây. Sắc diễn tiến vào lúc ưu phiền, không đi đến lúc hoan hỷ, đã diệt ngay tại đây. Vì vậy, nó là vô thường, khổ, vô ngã." Tassevaṃ [Pg.260] cittasamuṭṭhānarūpaṃ pariggahetvā tattha tilakkhaṇaṃ āropayato ayamattho pākaṭo hoti – Đối với vị ấy, khi đã nắm bắt sắc do tâm tạo và áp đặt tam tướng lên đó như vậy, ý nghĩa này trở nên rõ ràng: Jīvitaṃ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā; Ekacittasamāyuttā, lahuso vattate khaṇo. Mạng sống và tự thể, cùng lạc và khổ đơn thuần; chúng tương ưng với một tâm duy nhất, khoảnh khắc trôi qua nhanh chóng. Cullāsīti sahassāni, kappaṃ tiṭṭhanti ye marū; Na tveva tepi tiṭṭhanti, dvīhi cittehi samohitā. Những vị trời sống đến tám mươi bốn ngàn kiếp, ngay cả họ cũng không tồn tại được với hai tâm hợp lại. Ye niruddhā marantassa, tiṭṭhamānassa vā idha; Sabbeva sadisā khandhā, gatā appaṭisandhikā. Các uẩn đã diệt của người đang chết, hay của người đang sống ở đây; tất cả các uẩn đều giống nhau, đã qua đi không còn tái tục. Anantarā ca ye bhaggā, ye ca bhaggā anāgate; Tadantarā niruddhānaṃ, vesamaṃ natthi lakkhaṇe. Những gì đã hoại diệt ngay trước đó, và những gì sẽ hoại diệt trong tương lai; không có sự khác biệt về đặc tính của những gì đã diệt ở giữa chúng. Anibbattena na jāto, paccuppannena jīvati; Cittabhaṅgā mato loko, paññatti paramatthiyā. Chúng sinh không sinh ra với tâm chưa sinh, mà sống với tâm hiện tại. Khi tâm hoại diệt, thế gian được xem là chết; chế định có giá trị như chân đế. Anidhānagatā bhaggā, puñjo natthi anāgate; Nibbattā yepi tiṭṭhanti, āragge sāsapūpamā. Những gì đã hoại diệt không đi vào kho chứa, không có sự tích tụ trong tương lai; ngay cả những gì đã sinh và đang tồn tại cũng giống như hạt cải trên đầu mũi kim. Nibbattānañca dhammānaṃ, bhaṅgo nesaṃ purakkhato; Palokadhammā tiṭṭhanti, purāṇehi amissitā. Đối với các pháp đã sinh, sự hoại diệt của chúng ở ngay phía trước; chúng tồn tại với bản chất tan rã, không pha trộn với những gì đã qua. Adassanato āyanti, bhaggā gacchantudassanaṃ; Vijjuppādova ākāse, uppajjanti vayanti cāti. (mahāni. 10); Chúng đến từ nơi không thấy, và khi hoại diệt, chúng đi đến nơi không thấy. Giống như tia chớp trên bầu trời, chúng sinh lên rồi diệt đi. 716. Evaṃ āhāramayādīsu tilakkhaṇaṃ āropetvā puna dhammatārūpe tilakkhaṇaṃ āropeti. Dhammatārūpaṃ nāma bahiddhā anindriyabaddhaṃ ayalohatipusīsasuvaṇṇarajatamuttāmaṇiveḷuriyasaṅkhasilāpavāḷalohitaṅgamasāragallabhūmipāsāṇapabbatatiṇarukkhalatādibhedaṃ vivaṭṭakappato paṭṭhāya uppajjanakarūpaṃ. Tadassa asokaṅkurādivasena pākaṭaṃ hoti. 716. Sau khi đã áp đặt tam tướng lên sắc do vật thực tạo v.v... như vậy, vị ấy lại áp đặt tam tướng lên sắc pháp tánh. Sắc pháp tánh là sắc bên ngoài, không liên quan đến quyền, bao gồm các loại như sắt, đồng, thiếc, chì, vàng, bạc, ngọc trai, ngọc bích, lưu ly, ốc xà cừ, thạch anh, san hô, hồng ngọc, mã não, đất, đá, núi, cỏ, cây, dây leo v.v..., là sắc sinh khởi từ kiếp khai trở đi. Sắc ấy trở nên rõ ràng đối với vị ấy qua chồi non của cây a-soka v.v... Asokaṅkuraṃ hi āditova tanurattaṃ hoti, tato dvīhatīhaccayena ghanarattaṃ, puna dvīhatīhaccayena mandarattaṃ, tato taruṇapallavavaṇṇaṃ, tato [Pg.261] pariṇatapallavavaṇṇaṃ, tato haritapaṇṇavaṇṇaṃ. Tato nīlapaṇṇavaṇṇaṃ. Tato nīlapaṇṇavaṇṇakālato paṭṭhāya sabhāgarūpasantatimanuppabandhāpayamānaṃ saṃvaccharamattena paṇḍupalāsaṃ hutvā vaṇṭato chijjitvā patati. Thật vậy, chồi non của cây a-soka lúc đầu có màu đỏ nhạt, sau hai ba ngày thì có màu đỏ sậm, rồi sau hai ba ngày nữa thì có màu đỏ tươi, sau đó có màu của lá non, rồi màu của lá già, rồi màu lá xanh lục, rồi màu lá xanh lam. Từ lúc có màu lá xanh lam trở đi, nó duy trì một dòng sắc tương tự liên tục, sau khoảng một năm thì trở thành lá úa vàng, rồi lìa khỏi cuống và rơi xuống. So taṃ pariggahetvā ‘‘tanurattakāle pavattarūpaṃ ghanarattakālaṃ appatvā nirujjhati. Ghanarattakāle pavattarūpaṃ mandarattakālaṃ. Mandarattakāle pavattarūpaṃ taruṇapallavavaṇṇakālaṃ. Taruṇapallavavaṇṇakāle pavattaṃ pariṇatapallavavaṇṇakālaṃ. Pariṇatapallavavaṇṇakāle pavattaṃ haritapaṇṇavaṇṇakālaṃ. Haritapaṇṇakāle pavattaṃ nīlapaṇṇavaṇṇakālaṃ. Nīlapaṇṇavaṇṇakāle pavattaṃ paṇḍupalāsakālaṃ. Paṇḍupalāsakāle pavattaṃ vaṇṭato chijjitvā patanakālaṃ appatvāva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti, evaṃ tattha tilakkhaṇaṃ āropetvā iminā nayena sabbampi dhammatārūpaṃ sammasati. Vị ấy sau khi nắm bắt (sắc) ấy, áp đặt tam tướng rằng: “Sắc sanh khởi trong thời kỳ màu đỏ nhạt diệt đi trước khi đến thời kỳ màu đỏ đậm. Sắc sanh khởi trong thời kỳ màu đỏ đậm (diệt đi trước khi đến) thời kỳ màu đỏ lợt. Sắc sanh khởi trong thời kỳ màu đỏ lợt (diệt đi trước khi đến) thời kỳ màu lá non. Sắc sanh khởi trong thời kỳ màu lá non (diệt đi trước khi đến) thời kỳ màu lá già. Sắc sanh khởi trong thời kỳ màu lá già (diệt đi trước khi đến) thời kỳ màu lá xanh. Sắc sanh khởi trong thời kỳ màu lá xanh (diệt đi trước khi đến) thời kỳ màu lá sẫm. Sắc sanh khởi trong thời kỳ màu lá sẫm (diệt đi trước khi đến) thời kỳ màu lá úa vàng. Sắc sanh khởi trong thời kỳ màu lá úa vàng diệt đi trước cả khi đến thời kỳ rụng khỏi cuống; do đó, nó là vô thường, khổ, vô ngã”. Sau khi áp đặt tam tướng ở đó như vậy, vị ấy quán xét tất cả sắc pháp tánh theo phương pháp này. Evaṃ tāva rūpasattakavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasati. Như vậy, trước tiên vị ấy quán xét các pháp hành sau khi đã áp đặt tam tướng bằng phương thức bảy loại sắc. Arūpasattakasammasanakathā Luận về quán xét bảy loại phi sắc. 717. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘arūpasattakavasenā’’ti, tattha ayaṃ mātikā – kalāpato, yamakato, khaṇikato, paṭipāṭito, diṭṭhiugghāṭanato, mānasamugghāṭanato, nikantipariyādānatoti. 717. Về điều đã được nói “bằng phương thức bảy loại phi sắc”, đây là đề mục: theo từng nhóm (kalāpato), theo từng cặp (yamakato), theo từng sát-na (khaṇikato), theo thứ tự (paṭipāṭito), bằng cách nhổ lên tà kiến (diṭṭhiugghāṭanato), bằng cách nhổ bật lên ngã mạn (mānasamugghāṭanato), bằng cách đoạn trừ ái luyến (nikantipariyādānato). Tattha kalāpatoti phassapañcamakā dhammā. Kathaṃ kalāpato sammasatīti? Idha bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘‘ye ime ‘kesā aniccā dukkhā anattā’ti sammasane uppannā phassapañcamakā dhammā, ye ca ‘lomā…pe… matthaluṅgaṃ aniccaṃ dukkhamanattā’ti sammasane uppannā phassapañcamakā dhammā, sabbe te itarītaraṃ appatvā pabbaṃpabbaṃ odhiodhi hutvā tattakapāle pakkhittatilā viya taṭataṭāyantā vinaṭṭhā, tasmā aniccā dukkhā anattā’’ti. Ayaṃ tāva visuddhikathāyaṃ nayo. Trong đó, “theo từng nhóm” là các pháp có xúc là thứ năm. Vị ấy quán xét theo từng nhóm như thế nào? Ở đây, vị tỳ khưu suy xét như vầy: “Những pháp có xúc là thứ năm này đã sanh khởi trong lúc quán xét ‘tóc là vô thường, khổ, vô ngã’, và những pháp có xúc là thứ năm đã sanh khởi trong lúc quán xét ‘lông… cho đến… óc trong đầu là vô thường, khổ, vô ngã’, tất cả chúng, không đi từ cái này đến cái khác, đã trở thành từng phần, từng giới hạn, rồi bị hủy hoại, nổ lách tách như hạt mè được bỏ vào chảo nóng; do đó, chúng là vô thường, khổ, vô ngã”. Đây là phương pháp trong Visuddhikathā (Thanh Tịnh Luận). Ariyavaṃsakathāyaṃ pana ‘‘heṭṭhā rūpasattake sattasu ṭhānesu ‘rūpaṃ aniccaṃ dukkhamanattā’ti pavattaṃ cittaṃ aparena cittena ‘aniccaṃ dukkhamanattā’ti sammasanto ‘kalāpato [Pg.262] sammasatī’ti’’ vuttaṃ, taṃ yuttataraṃ. Tasmā sesānipi teneva nayena vibhajissāma. Tuy nhiên, trong Ariyavaṃsakathā (Thánh Chủng Luận) có nói rằng: “Khi quán xét bằng một tâm khác rằng ‘(tâm này cũng) là vô thường, khổ, vô ngã’ đối với tâm đã sanh khởi (quán xét) ‘sắc là vô thường, khổ, vô ngã’ trong bảy trường hợp thuộc bảy loại sắc ở phần dưới, thì được gọi là ‘quán xét theo từng nhóm’”. Điều đó hợp lý hơn. Do đó, chúng tôi sẽ phân tích các phần còn lại theo phương pháp ấy. 718. Yamakatoti idha bhikkhu ādānanikkheparūpaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasitvā tampi cittaṃ aparena cittena ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasati. Vayovuḍḍhatthaṅgamarūpaṃ, āhāramayaṃ, utumayaṃ, kammajaṃ, cittasamuṭṭhānaṃ, dhammatārūpaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasitvā tampi cittaṃ aparena cittena ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasati. Evaṃ yamakato sammasati nāma. 718. “Theo từng cặp” là: Ở đây, vị tỳ khưu sau khi quán xét sắc thủ-xả là “vô thường, khổ, vô ngã”, lại quán xét chính tâm ấy bằng một tâm khác là “vô thường, khổ, vô ngã”. Sau khi quán xét sắc tăng trưởng-suy tàn theo tuổi tác, sắc do vật thực sanh, sắc do thời tiết sanh, sắc do nghiệp sanh, sắc do tâm sanh, sắc pháp tánh là “vô thường, khổ, vô ngã”, vị ấy lại quán xét chính tâm ấy bằng một tâm khác là “vô thường, khổ, vô ngã”. Như vậy gọi là quán xét theo từng cặp. 719. Khaṇikatoti idha bhikkhu ādānanikkheparūpaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasitvā taṃ paṭhamacittaṃ dutiyacittena, dutiyaṃ tatiyena, tatiyaṃ catutthena, catutthaṃ pañcamena ‘‘etampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasati. Vayovuḍḍhatthaṅgamarūpaṃ, āhāramayaṃ, utumayaṃ, kammajaṃ, cittasamuṭṭhānaṃ, dhammatārūpaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasitvā taṃ paṭhamacittaṃ dutiyacittena, dutiyaṃ tatiyena, tatiyaṃ catutthena, catutthaṃ pañcamena ‘‘etampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasati. Evaṃ rūpapariggāhakacittato paṭṭhāya cattāri cattāri cittāni sammasanto khaṇikato sammasati nāma. 719. “Theo từng sát-na” là: Ở đây, vị tỳ khưu sau khi quán xét sắc thủ-xả là “vô thường, khổ, vô ngã”, vị ấy quán xét tâm thứ nhất ấy bằng tâm thứ hai, tâm thứ hai bằng tâm thứ ba, tâm thứ ba bằng tâm thứ tư, tâm thứ tư bằng tâm thứ năm rằng “tâm này cũng là vô thường, khổ, vô ngã”. Sau khi quán xét sắc tăng trưởng-suy tàn theo tuổi tác, sắc do vật thực sanh, sắc do thời tiết sanh, sắc do nghiệp sanh, sắc do tâm sanh, sắc pháp tánh là “vô thường, khổ, vô ngã”, vị ấy quán xét tâm thứ nhất ấy bằng tâm thứ hai, tâm thứ hai bằng tâm thứ ba, tâm thứ ba bằng tâm thứ tư, tâm thứ tư bằng tâm thứ năm rằng “tâm này cũng là vô thường, khổ, vô ngã”. Như vậy, khi quán xét bốn tâm (kế tiếp) bắt đầu từ tâm nắm bắt sắc, thì gọi là quán xét theo từng sát-na. 720. Paṭipāṭitoti ādānanikkheparūpaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasitvā taṃ paṭhamacittaṃ dutiyacittena, dutiyaṃ tatiyena, tatiyaṃ catutthena…pe… dasamaṃ ekādasamena ‘‘etampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasati. Vayovuḍḍhatthaṅgamarūpaṃ, āhāramayaṃ, utumayaṃ, kammajaṃ, cittasamuṭṭhānaṃ, dhammatārūpaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasitvā taṃ paṭhamacittaṃ dutiyacittena, dutiyaṃ tatiyena, tatiyaṃ catutthena…pe… dasamaṃ ekādasamena ‘‘etampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti evaṃ vipassanā paṭipāṭiyā sakalampi divasabhāgaṃ sammasituṃ vaṭṭeyya. Yāva dasamacittasammasanā pana rūpakammaṭṭhānampi arūpakammaṭṭhānampi paguṇaṃ hoti. Tasmā dasameyeva ṭhapetabbanti vuttaṃ. Evaṃ sammasanto paṭipāṭito sammasati nāma. 720. “Theo thứ tự” là: Sau khi quán xét sắc thủ-xả là “vô thường, khổ, vô ngã”, vị ấy quán xét tâm thứ nhất ấy bằng tâm thứ hai, tâm thứ hai bằng tâm thứ ba, tâm thứ ba bằng tâm thứ tư… cho đến… tâm thứ mười bằng tâm thứ mười một rằng “tâm này cũng là vô thường, khổ, vô ngã”. Sau khi quán xét sắc tăng trưởng-suy tàn theo tuổi tác, sắc do vật thực sanh, sắc do thời tiết sanh, sắc do nghiệp sanh, sắc do tâm sanh, sắc pháp tánh là “vô thường, khổ, vô ngã”, vị ấy quán xét tâm thứ nhất ấy bằng tâm thứ hai, tâm thứ hai bằng tâm thứ ba, tâm thứ ba bằng tâm thứ tư… cho đến… tâm thứ mười bằng tâm thứ mười một rằng “tâm này cũng là vô thường, khổ, vô ngã”. Như vậy, theo thứ tự của tuệ quán, có thể quán xét suốt cả ngày. Tuy nhiên, cho đến khi quán xét tâm thứ mười thì cả đề mục sắc và đề mục phi sắc đều trở nên thuần thục. Do đó, có lời dạy rằng nên dừng lại ở tâm thứ mười. Khi quán xét như vậy, gọi là quán xét theo thứ tự. 721. Diṭṭhiugghāṭanato mānaugghāṭanato nikantipariyādānatoti imesu tīsu visuṃ sammasananayo nāma natthi. Yaṃ panetaṃ heṭṭhā [Pg.263] rūpaṃ, idha ca arūpaṃ pariggahitaṃ, taṃ passanto rūpārūpato uddhaṃ aññaṃ sattaṃ nāma na passati. Sattassa adassanato paṭṭhāya sattasaññā ugghāṭitā hoti. Sattasaññaṃ ugghāṭitacittena saṅkhāre pariggaṇhato diṭṭhi nuppajjati. Diṭṭhiyā anuppajjamānāya diṭṭhi ugghāṭitā nāma hoti. Diṭṭhiugghāṭitacittena saṅkhāre pariggaṇhato māno nuppajjati. Māne anuppajjante māno samugghāṭito nāma hoti. Mānasamugghāṭitacittena saṅkhāre pariggaṇhato taṇhā nuppajjati. Taṇhāya anuppajjantiyā nikanti pariyādiṇṇā nāma hotīti idaṃ tāva visuddhikathāyaṃ vuttaṃ. 721. Trong ba đề mục này: “bằng cách nhổ lên tà kiến”, “bằng cách nhổ bật lên ngã mạn”, và “bằng cách đoạn trừ ái luyến”, không có phương pháp quán xét riêng biệt. Khi vị ấy thấy sắc ở phần dưới và phi sắc ở đây đã được nắm bắt, vị ấy không thấy một chúng sanh nào khác ngoài sắc và phi sắc. Kể từ khi không thấy chúng sanh, tưởng về chúng sanh được nhổ lên. Đối với người nắm bắt các pháp hành với tâm đã nhổ lên tưởng về chúng sanh, tà kiến không sanh khởi. Khi tà kiến không sanh khởi, thì gọi là “tà kiến đã được nhổ lên”. Đối với người nắm bắt các pháp hành với tâm đã nhổ lên tà kiến, ngã mạn không sanh khởi. Khi ngã mạn không sanh khởi, thì gọi là “ngã mạn đã được nhổ bật lên”. Đối với người nắm bắt các pháp hành với tâm đã nhổ bật lên ngã mạn, ái dục không sanh khởi. Khi ái dục không sanh khởi, thì gọi là “ái luyến đã được đoạn trừ”. Đây là điều được nói trong Visuddhikathā. Ariyavaṃsakathāyaṃ pana ‘‘diṭṭhiugghāṭanato mānasamugghāṭanato nikantipariyādānato’’ti mātikaṃ ṭhapetvā ayaṃ nayo dassito. Còn trong Ariyavaṃsakathā (Thánh Chủng Luận), sau khi lập đề mục là ‘do sự nhổ bật tà kiến, do sự nhổ bật ngã mạn, do sự đoạn tận ái luyến’, phương pháp này đã được chỉ ra. ‘‘Ahaṃ vipassāmi, mama vipassanā’’ti gaṇhato hi diṭṭhisamugghāṭanaṃ nāma na hoti. ‘‘Saṅkhārāva saṅkhāre vipassanti sammasanti vavatthapenti pariggaṇhanti paricchindantī’’ti gaṇhato pana diṭṭhiugghāṭanaṃ nāma hoti. Thật vậy, đối với người chấp thủ rằng: ‘Ta tuệ quán, tuệ quán của ta’, thì sự nhổ bật tà kiến không xảy ra. Nhưng đối với người chấp nhận rằng: ‘Chính các hành đang tuệ quán các hành, đang thẩm sát, đang xác định, đang nắm bắt, đang phân định’, thì sự nhổ bật tà kiến xảy ra. ‘‘Suṭṭhu vipassāmi, manāpaṃ vipassāmī’’ti gaṇhato mānasamugghāṭo nāma na hoti. ‘‘Saṅkhārāva saṅkhāre vipassanti sammasanti vavatthapenti pariggaṇhanti paricchindantī’’ti gaṇhato pana mānasamugghāṭo nāma hoti. Đối với người chấp thủ rằng: ‘Ta tuệ quán giỏi, ta tuệ quán một cách hài lòng’, thì sự nhổ bật ngã mạn không xảy ra. Nhưng đối với người chấp nhận rằng: ‘Chính các hành đang tuệ quán các hành, đang thẩm sát, đang xác định, đang nắm bắt, đang phân định’, thì sự nhổ bật ngã mạn xảy ra. ‘‘Vipassituṃ sakkomī’’ti vipassanaṃ assādentassa nikantipariyādānaṃ nāma na hoti. ‘‘Saṅkhārāva saṅkhāre vipassanti sammasanti vavatthapenti pariggaṇhanti paricchindantī’’ti gaṇhato pana nikantipariyādānaṃ nāma hoti. Đối với người thưởng thức tuệ quán rằng: ‘Ta có thể tuệ quán’, thì sự đoạn tận ái luyến không xảy ra. Nhưng đối với người chấp nhận rằng: ‘Chính các hành đang tuệ quán các hành, đang thẩm sát, đang xác định, đang nắm bắt, đang phân định’, thì sự đoạn tận ái luyến xảy ra. Sace saṅkhārā attā bhaveyyuṃ, attāti gahetuṃ vaṭṭeyyuṃ, anattā ca pana attāti gahitā, tasmā te avasavattanaṭṭhena anattā, hutvā abhāvaṭṭhena aniccā, uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhāti passato diṭṭhiugghāṭanaṃ nāma hoti. Nếu các hành là tự ngã, thì đáng được chấp nhận là tự ngã. Nhưng chúng là vô ngã mà lại bị chấp là tự ngã. Do đó, đối với người thấy rằng: ‘Chúng là vô ngã vì không thể điều khiển; là vô thường vì sau khi có lại không còn; là khổ vì bị sự sanh diệt bức bách’, thì sự nhổ bật tà kiến xảy ra. Sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ, niccāti gahetuṃ vaṭṭeyyuṃ, aniccā ca pana niccāti gahitā, tasmā te hutvā abhāvaṭṭhena aniccā, uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhā, avasavattanaṭṭhena anattāti passato mānasamugghāṭo nāma hoti. Nếu các hành là thường, thì đáng được chấp nhận là thường. Nhưng chúng là vô thường mà lại bị chấp là thường. Do đó, đối với người thấy rằng: ‘Chúng là vô thường vì sau khi có lại không còn; là khổ vì bị sự sanh diệt bức bách; là vô ngã vì không thể điều khiển’, thì sự nhổ bật ngã mạn xảy ra. Sace [Pg.264] saṅkhārā sukhā bhaveyyuṃ, sukhāti gahetuṃ vaṭṭeyyuṃ, dukkhā ca pana sukhāti gahitā, tasmā te uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhā, hutvā abhāvaṭṭhena aniccā, avasavattanaṭṭhena anattāti passato nikantipariyādānaṃ nāma hoti. Nếu các hành là lạc, thì đáng được chấp nhận là lạc. Nhưng chúng là khổ mà lại bị chấp là lạc. Do đó, đối với người thấy rằng: ‘Chúng là khổ vì bị sự sanh diệt bức bách; là vô thường vì sau khi có lại không còn; là vô ngã vì không thể điều khiển’, thì sự đoạn tận ái luyến xảy ra. Evaṃ saṅkhāre anattato passantassa diṭṭhisamugghāṭanaṃ nāma hoti. Aniccato passantassa mānasamugghāṭanaṃ nāma hoti. Dukkhato passantassa nikantipariyādānaṃ nāma hoti. Iti ayaṃ vipassanā attano attano ṭhāneyeva tiṭṭhatīti. Như vậy, đối với người thấy các hành là vô ngã, sự nhổ bật tà kiến xảy ra. Đối với người thấy là vô thường, sự nhổ bật ngã mạn xảy ra. Đối với người thấy là khổ, sự đoạn tận ái luyến xảy ra. Như thế, tuệ quán này đứng vững ở ngay vị trí của chính nó. Evaṃ arūpasattakavasenāpi tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasati. Ettāvatā panassa rūpakammaṭṭhānampi arūpakammaṭṭhānampi paguṇaṃ hoti. Như vậy, vị ấy thẩm sát các hành bằng cách áp đặt tam tướng theo bảy cách thẩm sát danh. Đến chừng ấy, đề mục sắc và đề mục danh của vị ấy trở nên thuần thục. 722. So evaṃ paguṇarūpārūpakammaṭṭhāno yā upari bhaṅgānupassanato paṭṭhāya pahānapariññāvasena sabbākārato pattabbā aṭṭhārasa mahāvipassanā, tāsaṃ idheva tāva ekadesaṃ paṭivijjhanto tappaṭipakkhe dhamme pajahati. 722. Vị ấy, với đề mục sắc và danh đã thuần thục như vậy, trong khi đang thông suốt một phần của mười tám đại tuệ quán—những pháp cần được chứng đạt về mọi phương diện bằng đoạn biến tri, bắt đầu từ quán diệt trở lên—ngay tại đây, vị ấy đoạn trừ các pháp đối nghịch. Aṭṭhārasa mahāvipassanā nāma aniccānupassanādikā paññā. Yāsu aniccānupassanaṃ bhāvento niccasaññaṃ pajahati, dukkhānupassanaṃ bhāvento sukhasaññaṃ pajahati, anattānupassanaṃ bhāvento attasaññaṃ pajahati, nibbidānupassanaṃ bhāvento nandiṃ pajahati, virāgānupassanaṃ bhāvento rāgaṃ pajahati, nirodhānupassanaṃ bhāvento samudayaṃ pajahati, paṭinissaggānupassanaṃ bhāvento ādānaṃ pajahati, khayānupassanaṃ bhāvento ghanasaññaṃ pajahati, vayānupassanaṃ bhāvento āyūhanaṃ pajahati, vipariṇāmānupassanaṃ bhāvento dhuvasaññaṃ pajahati, animittānupassanaṃ bhāvento nimittaṃ pajahati, appaṇihitānupassanaṃ bhāvento paṇidhiṃ pajahati, suññatānupassanaṃ bhāvento abhinivesaṃ pajahati, adhipaññādhammavipassanaṃ bhāvento sārādānābhinivesaṃ pajahati, yathābhūtañāṇadassanaṃ bhāvento sammohābhinivesaṃ pajahati, ādīnavānupassanaṃ bhāvento ālayābhinivesaṃ pajahati, paṭisaṅkhānupassanaṃ bhāvento appaṭisaṅkhaṃ pajahati, vivaṭṭānupassanaṃ bhāvento saṃyogābhinivesaṃ pajahati. Mười tám đại tuệ quán là các trí tuệ bắt đầu bằng quán vô thường. Trong đó, khi tu tiến quán vô thường, vị ấy đoạn trừ tưởng về thường; tu tiến quán khổ, đoạn trừ tưởng về lạc; tu tiến quán vô ngã, đoạn trừ tưởng về ngã; tu tiến quán yếm ly, đoạn trừ hỷ lạc; tu tiến quán ly tham, đoạn trừ tham; tu tiến quán diệt, đoạn trừ tập; tu tiến quán từ bỏ, đoạn trừ chấp thủ; tu tiến quán hủy hoại, đoạn trừ tưởng về sự kiên cố; tu tiến quán biến hoại, đoạn trừ sự cố gắng tạo tác; tu tiến quán biến đổi, đoạn trừ tưởng về sự bền vững; tu tiến quán vô tướng, đoạn trừ tướng; tu tiến quán vô nguyện, đoạn trừ nguyện vọng; tu tiến quán không, đoạn trừ sự cố chấp; tu tiến quán pháp với tuệ cao, đoạn trừ sự cố chấp vào việc nắm giữ cốt lõi; tu tiến tri kiến như thật, đoạn trừ sự cố chấp do si mê; tu tiến quán sự nguy hại, đoạn trừ sự cố chấp vào nơi nương tựa; tu tiến quán thẩm sát, đoạn trừ sự không thẩm sát; tu tiến quán xoay chiều, đoạn trừ sự cố chấp vào các kiết sử. Tāsu [Pg.265] yasmā iminā aniccādilakkhaṇattayavasena saṅkhārā diṭṭhā, tasmā anicca-dukkha-anattānupassanā paṭividdhā honti. Yasmā ca ‘‘yā ca aniccānupassanā yā ca animittānupassanā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nānaṃ’’. Tathā ‘‘yā ca dukkhānupassanā yā ca appaṇihitānupassanā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nānaṃ’’. ‘‘Yā ca anattānupassanā yā ca suññatānupassanā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227) vuttaṃ. Tasmā tāpi paṭividdhā honti. Trong số các tuệ quán ấy, vì các hành đã được thấy bởi vị này theo tam tướng bắt đầu bằng vô thường, do đó các quán vô thường, khổ, vô ngã đã được thông suốt. Và vì đã được nói rằng: ‘Pháp nào là quán vô thường, pháp nào là quán vô tướng, hai pháp này có cùng một nghĩa, chỉ khác văn tự’. Tương tự: ‘Pháp nào là quán khổ, pháp nào là quán vô nguyện, hai pháp này có cùng một nghĩa, chỉ khác văn tự’. ‘Pháp nào là quán vô ngã, pháp nào là quán không, hai pháp này có cùng một nghĩa, chỉ khác văn tự’. Do đó, các tuệ quán ấy cũng đã được thông suốt. Adhipaññādhammavipassanā pana sabbāpi vipassanā. Yathābhūtañāṇadassanaṃ kaṅkhāvitaraṇavisuddhiyā eva saṅgahitaṃ. Iti idampi dvayaṃ paṭividdhameva hoti. Sesesu vipassanāñāṇesu kiñci paṭividdhaṃ, kiñci appaṭividdhaṃ, tesaṃ vibhāgaṃ parato āvikarissāma. Hơn nữa, quán pháp với tuệ cao chính là toàn bộ tuệ quán. Tri kiến như thật đã được bao gồm trong đoạn nghi thanh tịnh. Như vậy, hai pháp này cũng đã được thông suốt. Trong các tuệ trí còn lại, có cái đã được thông suốt, có cái chưa được thông suốt. Chúng tôi sẽ làm rõ sự phân tích về chúng ở phần sau. Yadeva hi paṭividdhaṃ, taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘evaṃ paguṇarūpārūpakammaṭṭhāno yā upari bhaṅgānupassanato paṭṭhāya pahānapariññāvasena sabbākārato pattabbā aṭṭhārasa mahāvipassanā. Tāsaṃ idheva tāva ekadesaṃ paṭivijjhanto tappaṭipakkhe dhamme pajahatī’’ti. Thật vậy, chính là nhắm đến những gì đã được thông suốt mà điều này đã được nói: ‘Vị ấy, với đề mục sắc và danh đã thuần thục như vậy, trong khi đang thông suốt một phần của mười tám đại tuệ quán—những pháp cần được chứng đạt về mọi phương diện bằng đoạn biến tri, bắt đầu từ quán diệt trở lên—ngay tại đây, vị ấy đoạn trừ các pháp đối nghịch’. Udayabbayañāṇakathā Luận về Tuệ Sanh Diệt 723. So evaṃ aniccānupassanādipaṭipakkhānaṃ niccasaññādīnaṃ pahānena visuddhañāṇo sammasanañāṇassa pāraṃ gantvā, yaṃ taṃ sammasanañāṇānantaraṃ ‘‘paccuppannānaṃ dhammānaṃ vipariṇāmānupassane paññā udayabbayānupassane ñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.6) udayabbayānupassanaṃ vuttaṃ, tassa adhigamāya yogaṃ ārabhati. Ārabhamāno ca saṅkhepato tāva ārabhati. Tatrāyaṃ pāḷi – 723. Vị ấy, với trí tuệ đã được thanh lọc nhờ đoạn trừ các tưởng về thường v.v... là những pháp đối nghịch với quán vô thường v.v..., sau khi đi đến bờ kia của thẩm sát trí, liền khởi sự thực hành để chứng đắc tuệ quán sanh diệt (udayabbayānupassanā) đã được nói đến ngay sau thẩm sát trí rằng: ‘Trí tuệ trong sự quán xét sự biến hoại của các pháp hiện tại là tuệ quán sanh diệt.’ Và khi khởi sự, trước tiên vị ấy thực hành một cách tóm tắt. Đây là đoạn Pāḷi: ‘‘Kathaṃ paccuppannānaṃ dhammānaṃ vipariṇāmānupassane paññā udayabbayānupassane ñāṇaṃ? Jātaṃ rūpaṃ paccuppannaṃ, tassa nibbattilakkhaṇaṃ udayo, vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo, anupassanā ñāṇaṃ. Jātā vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ… jātaṃ cakkhu…pe… jāto bhavo paccuppanno, tassa nibbattilakkhaṇaṃ udayo, vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo, anupassanā ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.49). ‘Thế nào là trí tuệ trong sự quán xét sự biến hoại của các pháp hiện tại là tuệ quán sanh diệt? Sắc đã sanh là pháp hiện tại, tướng trạng sanh khởi của nó là sanh (udaya), tướng trạng biến hoại là diệt (vaya), sự quán xét là trí. Thọ đã sanh... tưởng... các hành... thức... mắt đã sanh... cho đến... hữu đã sanh là pháp hiện tại, tướng trạng sanh khởi của nó là sanh, tướng trạng biến hoại là diệt, sự quán xét là trí.’ So [Pg.266] iminā pāḷinayena jātassa nāmarūpassa nibbattilakkhaṇaṃ jātiṃ uppādaṃ abhinavākāraṃ ‘‘udayo’’ti, vipariṇāmalakkhaṇaṃ khayaṃ bhaṅgaṃ ‘‘vayo’’ti samanupassati. So evaṃ pajānāti ‘‘imassa nāmarūpassa uppattito pubbe anuppannassa rāsi vā nicayo vā natthi, uppajjamānassāpi rāsito vā nicayato vā āgamanaṃ nāma natthi, nirujjhamānassāpi disāvidisāgamanaṃ nāma natthi, niruddhassāpi ekasmiṃ ṭhāne rāsito nicayato nidhānato avaṭṭhānaṃ nāma natthi. Yathā pana vīṇāya vādiyamānāya uppannasaddassa neva uppattito pubbe sannicayo atthi, na uppajjamāno sannicayato āgato, na nirujjhamānassa disāvidisāgamanaṃ atthi, na niruddho katthaci sannicito tiṭṭhati, atha kho vīṇañca upavīṇañca purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca ahutvā sambhoti, hutvā paṭiveti. Evaṃ sabbepi rūpārūpino dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’’ti. Vị ấy, theo phương pháp Pāḷi này, quán xét tướng trạng sanh khởi, sự sanh, sự khởi lên, trạng thái mới mẻ của danh sắc đã sanh là ‘sanh’; và quán xét tướng trạng biến hoại, sự tiêu mất, sự tan rã là ‘diệt’. Vị ấy tuệ tri như vầy: ‘Đối với danh sắc này, trước khi sanh khởi, lúc chưa sanh, không có sự chất đống hay tích tụ nào. Ngay cả khi đang sanh, cũng không có sự đi đến từ một đống hay một nơi tích tụ nào. Ngay cả khi đang diệt, cũng không có sự đi đến một phương hướng hay phương phụ nào. Ngay cả khi đã diệt, cũng không có sự tồn tại ở một nơi nào dưới dạng một đống, một nơi tích tụ, hay một kho chứa nào. Giống như âm thanh phát ra khi đàn tỳ-bà được gảy, trước khi phát sanh, không có sự tích tụ nào; khi đang phát sanh, nó không đến từ một nơi tích tụ nào; khi đang tiêu tan, nó không đi đến một phương hướng hay phương phụ nào; khi đã tiêu tan, nó không tồn tại ở bất cứ nơi nào như một sự tích tụ. Mà đúng hơn, do duyên cây đàn, miếng gảy đàn, và sự cố gắng thích hợp của người gảy, âm thanh từ không có liền có, có rồi lại biến mất. Cũng vậy, tất cả các pháp sắc và phi sắc, từ không có liền có, có rồi lại biến mất.’ 724. Evaṃ saṅkhepato udayabbayamanasikāraṃ katvā puna yāni etasseva udayabbayañāṇassa vibhaṅge – 724. Sau khi đã tác ý về sanh diệt một cách tóm tắt như vậy, lại nữa, trong phần phân tích về chính tuệ quán sanh diệt này – ‘‘Avijjāsamudayā rūpasamudayoti paccayasamudayaṭṭhena rūpakkhandhassa udayaṃ passati. Taṇhāsamudayā… kammasamudayā… āhārasamudayā rūpasamudayoti paccayasamudayaṭṭhena rūpakkhandhassa udayaṃ passati. Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passati. Rūpakkhandhassa udayaṃ passanto imāni pañca lakkhaṇāni passati. ‘Do vô minh sanh nên sắc sanh,’ vị ấy thấy sự sanh khởi của sắc uẩn theo nghĩa do nhân sanh. ‘Do ái sanh... do nghiệp sanh... do vật thực sanh nên sắc sanh,’ vị ấy thấy sự sanh khởi của sắc uẩn theo nghĩa do nhân sanh. Khi thấy tướng trạng sanh khởi, vị ấy cũng thấy sự sanh khởi của sắc uẩn. Khi thấy sự sanh khởi của sắc uẩn, vị ấy thấy năm tướng trạng này. ‘‘Avijjānirodhā rūpanirodhoti paccayanirodhaṭṭhena rūpakkhandhassa vayaṃ passati. Taṇhānirodhā… kammanirodhā… āhāranirodhā rūpanirodhoti paccayanirodhaṭṭhena rūpakkhandhassa vayaṃ passati. Vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa vayaṃ passati. Rūpakkhandhassa vayaṃ passantopi imāni pañca lakkhaṇāni passati’’ (paṭi. ma. 1.50). ‘Do vô minh diệt nên sắc diệt,’ vị ấy thấy sự hoại diệt của sắc uẩn theo nghĩa do nhân diệt. ‘Do ái diệt... do nghiệp diệt... do vật thực diệt nên sắc diệt,’ vị ấy thấy sự hoại diệt của sắc uẩn theo nghĩa do nhân diệt. Khi thấy tướng trạng biến hoại, vị ấy cũng thấy sự hoại diệt của sắc uẩn. Khi thấy sự hoại diệt của sắc uẩn, vị ấy cũng thấy năm tướng trạng này.’ Tathā ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati. Taṇhāsamudayā… kammasamudayā… phassasamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati. Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa [Pg.267] udayaṃ passati. Vedanākkhandhassa udayaṃ passanto imāni pañca lakkhaṇāni passati. Avijjānirodhā… taṇhānirodhā… kammanirodhā… phassanirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati. Vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa vayaṃ passati. Vedanākkhandhassa vayaṃ passanto imāni pañca lakkhaṇāni passati’’ (paṭi. ma. 1.50). Tương tự, ‘Do vô minh sanh nên thọ sanh,’ vị ấy thấy sự sanh khởi của thọ uẩn theo nghĩa do nhân sanh. ‘Do ái sanh... do nghiệp sanh... do xúc sanh nên thọ sanh,’ vị ấy thấy sự sanh khởi của thọ uẩn theo nghĩa do nhân sanh. Khi thấy tướng trạng sanh khởi, vị ấy cũng thấy sự sanh khởi của thọ uẩn. Khi thấy sự sanh khởi của thọ uẩn, vị ấy thấy năm tướng trạng này. ‘Do vô minh diệt... do ái diệt... do nghiệp diệt... do xúc diệt nên thọ diệt,’ vị ấy thấy sự hoại diệt của thọ uẩn theo nghĩa do nhân diệt. Khi thấy tướng trạng biến hoại, vị ấy cũng thấy sự hoại diệt của thọ uẩn. Khi thấy sự hoại diệt của thọ uẩn, vị ấy thấy năm tướng trạng này.’ Vedanākkhandhassa viya ca saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhānaṃ. Ayaṃ pana viseso, viññāṇakkhandhassa phassaṭṭhāne ‘‘nāmarūpasamudayā, nāmarūpanirodhā’’ti – Cũng như đối với thọ uẩn, cũng vậy đối với tưởng uẩn, hành uẩn, và thức uẩn. Tuy nhiên, có sự khác biệt này: đối với thức uẩn, ở chỗ của xúc là ‘do danh sắc sanh, do danh sắc diệt’ – Evaṃ ekekassa khandhassa udayabbayadassane dasa dasa katvā paññāsa lakkhaṇāni vuttāni. Tesaṃ vasena evampi rūpassa udayo evampi rūpassa vayo, evampi rūpaṃ udeti, evampi rūpaṃ vetīti paccayato ceva khaṇato ca vitthārena manasikāraṃ karoti. Như vậy, trong sự thấy sanh diệt của mỗi uẩn, tính thành mười cho mỗi uẩn, năm mươi tướng trạng đã được nói đến. Dựa vào những tướng trạng ấy, vị ấy tác ý một cách chi tiết cả về phương diện nhân duyên lẫn phương diện sát-na rằng: ‘Sự sanh của sắc là như thế này, sự diệt của sắc là như thế này; sắc sanh lên như thế này, sắc hoại diệt như thế này.’ 725. Tassevaṃ manasikaroto ‘‘iti kirime dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’’ti ñāṇaṃ visadataraṃ hoti. Tassevaṃ paccayato ceva khaṇato ca dvedhā udayabbayaṃ passato saccapaṭiccasamuppādanayalakkhaṇabhedā pākaṭā honti. 725. Đối với vị ấy đang tác ý như vậy, trí tuệ rằng: ‘Quả thật, các pháp này từ không có liền có, có rồi lại biến mất’ trở nên trong sáng hơn. Đối với vị ấy đang thấy sự sanh diệt theo hai cách là theo nhân duyên và theo sát-na như vậy, các sự khác biệt về Tứ đế, về Duyên khởi, về phương pháp, và về tướng trạng trở nên hiển lộ. 726. Yañhi so avijjādisamudayā khandhānaṃ samudayaṃ, avijjādinirodhā ca khandhānaṃ nirodhaṃ passati, idamassa paccayato udayabbayadassanaṃ. Yaṃ pana nibbattilakkhaṇavipariṇāmalakkhaṇāni passanto khandhānaṃ udayabbayaṃ passati, idamassa khaṇato udayabbayadassanaṃ, uppattikkhaṇeyeva hi nibbattilakkhaṇaṃ. Bhaṅgakkhaṇe ca vipariṇāmalakkhaṇaṃ. 726. Việc vị ấy thấy sự sanh khởi của các uẩn do sự sanh khởi của vô minh v.v..., và sự đoạn diệt của các uẩn do sự đoạn diệt của vô minh v.v..., đây là sự thấy sanh diệt của vị ấy theo phương diện nhân duyên. Còn việc vị ấy thấy sự sanh diệt của các uẩn trong khi thấy các tướng trạng sanh khởi và biến hoại, đây là sự thấy sanh diệt của vị ấy theo phương diện sát-na. Vì quả thật, tướng trạng sanh khởi chỉ có trong sát-na sanh. Và tướng trạng biến hoại chỉ có trong sát-na diệt. 727. Iccassevaṃ paccayato ceva khaṇato ca dvedhā udayabbayaṃ passato paccayato udayadassanena samudayasaccaṃ pākaṭaṃ hoti janakāvabodhato. Khaṇato udayadassanena dukkhasaccaṃ pākaṭaṃ hoti jātidukkhāvabodhato. Paccayato vayadassanena nirodhasaccaṃ pākaṭaṃ hoti paccayānuppādena paccayavataṃ anuppādāvabodhato. Khaṇato vayadassanena dukkhasaccameva pākaṭaṃ hoti maraṇadukkhāvabodhato. Yañcassa [Pg.268] udayabbayadassanaṃ, maggovāyaṃ lokikoti maggasaccaṃ pākaṭaṃ hoti tatra sammohavighātato. 727. Như vậy, đối với vị đang thấy sự sanh diệt theo hai cách là theo duyên và theo sát-na: Do thấy sự sanh theo duyên, Tập đế trở nên rõ ràng, vì liễu tri được nhân sanh khởi. Do thấy sự sanh theo sát-na, Khổ đế trở nên rõ ràng, vì liễu tri được khổ sanh. Do thấy sự diệt theo duyên, Diệt đế trở nên rõ ràng, vì liễu tri được sự không sanh khởi của các pháp hữu duyên do duyên không sanh khởi. Do thấy sự diệt theo sát-na, chính Khổ đế trở nên rõ ràng, vì liễu tri được khổ chết. Và cái thấy sanh diệt của vị ấy, đây là đạo thế gian, nên Đạo đế trở nên rõ ràng, vì đã phá tan si mê ở trong đó. 728. Paccayato cassa udayadassanena anulomo paṭiccasamuppādo pākaṭo hoti, ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.404; saṃ. ni. 2.21; udā. 1) avabodhato. Paccayato vayadassanena paṭilomo paṭiccasamuppādo pākaṭo hoti, ‘‘imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti (ma. ni. 1.406; saṃ. ni. 2.21; udā. 2) avabodhato. Khaṇato pana udayabbayadassanena paṭiccasamuppannā dhammā pākaṭā honti saṅkhatalakkhaṇāvabodhato. Udayabbayavanto hi saṅkhatā, te ca paṭiccasamuppannāti. 728. Và đối với vị ấy, do thấy sự sanh theo duyên, pháp Duyên khởi thuận chiều trở nên rõ ràng, vì liễu tri được rằng: “Khi cái này có, cái kia có”. Do thấy sự diệt theo duyên, pháp Duyên khởi ngược chiều trở nên rõ ràng, vì liễu tri được rằng: “Do cái này diệt, cái kia diệt”. Lại nữa, do thấy sự sanh diệt theo sát-na, các pháp do duyên sanh trở nên rõ ràng, vì liễu tri được tướng hữu vi. Quả vậy, các pháp có sanh và diệt là pháp hữu vi, và chúng là pháp do duyên sanh. 729. Paccayato cassa udayadassanena ekattanayo pākaṭo hoti hetuphalasambandhena santānassa anupacchedāvabodhato. Atha suṭṭhutaraṃ ucchedadiṭṭhiṃ pajahati. Khaṇato udayadassanena nānattanayo pākaṭo hoti navanavānaṃ uppādāvabodhato. Atha suṭṭhutaraṃ sassatadiṭṭhiṃ pajahati. Paccayato cassa udayabbayadassanena abyāpāranayo pākaṭo hoti dhammānaṃ avasavattibhāvāvabodhato. Atha suṭṭhutaraṃ attadiṭṭhiṃ pajahati. Paccayato pana udayadassanena evaṃdhammatānayo pākaṭo hoti paccayānurūpena phalassa uppādāvabodhato. Atha suṭṭhutaraṃ akiriyadiṭṭhiṃ pajahati. 729. Và đối với vị ấy, do thấy sự sanh theo duyên, pháp nhất thể trở nên rõ ràng, vì liễu tri được sự không gián đoạn của dòng tương tục qua sự liên hệ giữa nhân và quả. Khi ấy, vị ấy từ bỏ đoạn kiến một cách tốt đẹp hơn. Do thấy sự sanh theo sát-na, pháp dị biệt trở nên rõ ràng, vì liễu tri được sự sanh khởi của các pháp luôn luôn mới. Khi ấy, vị ấy từ bỏ thường kiến một cách tốt đẹp hơn. Và đối với vị ấy, do thấy sự sanh diệt theo duyên, pháp vô tác trở nên rõ ràng, vì liễu tri được trạng thái không chịu sự chi phối của các pháp. Khi ấy, vị ấy từ bỏ ngã kiến một cách tốt đẹp hơn. Lại nữa, do thấy sự sanh theo duyên, pháp như thị trở nên rõ ràng, vì liễu tri được sự sanh khởi của quả tương ứng với duyên. Khi ấy, vị ấy từ bỏ vô hành kiến một cách tốt đẹp hơn. 730. Paccayato cassa udayadassanena anattalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti dhammānaṃ nirīhakattapaccayapaṭibaddhavuttitāvabodhato. Khaṇato udayabbayadassanena aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti hutvā abhāvāvabodhato, pubbantāparantavivekāvabodhato ca. Dukkhalakkhaṇampi pākaṭaṃ hoti udayabbayehi paṭipīḷanāvabodhato. Sabhāvalakkhaṇampi pākaṭaṃ hoti udayabbayaparicchinnāvabodhato. Sabhāvalakkhaṇe saṅkhatalakkhaṇassa tāvakālikattampi pākaṭaṃ hoti udayakkhaṇe vayassa, vayakkhaṇe ca udayassa abhāvāvabodhatoti. 730. Và đối với vị ấy, do thấy sự sanh theo duyên, tướng vô ngã trở nên rõ ràng, vì liễu tri được rằng các pháp không có sự nỗ lực và sự vận hành của chúng bị ràng buộc bởi duyên. Do thấy sự sanh diệt theo sát-na, tướng vô thường trở nên rõ ràng, vì liễu tri được sự không hiện hữu sau khi đã có, và vì liễu tri được sự trống rỗng ở quá khứ và vị lai. Tướng khổ cũng trở nên rõ ràng, vì liễu tri được sự bức bách bởi sanh và diệt. Tướng tự tánh cũng trở nên rõ ràng, vì liễu tri được sự giới hạn bởi sanh và diệt. Trong tướng tự tánh, tính nhất thời của tướng hữu vi cũng trở nên rõ ràng, vì liễu tri được sự không có mặt của diệt trong sát-na sanh, và sự không có mặt của sanh trong sát-na diệt. 731. Tassevaṃ pākaṭībhūtasaccapaṭiccasamuppādanayalakkhaṇabhedassa ‘‘evaṃ kira nāmime dhammā anuppannapubbā uppajjanti, uppannā nirujjhantī’’ti niccanavāva hutvā saṅkhārā [Pg.269] upaṭṭhahanti. Na kevalañca niccanavā, sūriyuggamane ussāvabindu viya udakabubbuḷo viya udake daṇḍarāji viya āragge sāsapo viya vijjuppādo viya ca parittaṭṭhāyino. Māyāmarīcisupinantaalātacakkagandhabbanagarapheṇakadaliādayo viya assārā nissārāti cāpi upaṭṭhahanti. 731. Đối với vị ấy, người đã làm cho các sự phân biệt về đế, duyên khởi, phương pháp, và tướng trạng trở nên rõ ràng như vậy, các pháp hành hiện khởi như thể luôn luôn mới mẻ rằng: “Ồ, các pháp này, trước kia chưa từng sanh, nay sanh khởi; đã sanh khởi rồi, chúng lại diệt đi”. Không chỉ luôn luôn mới mẻ, mà chúng còn tồn tại trong một thời gian ngắn, như giọt sương lúc mặt trời mọc, như bong bóng nước, như vạch kẻ trên nước, như hạt cải trên đầu mũi dùi, như tia chớp. Và chúng cũng hiện khởi như không có lõi cây, không có thực chất, giống như ảo thuật, ảo ảnh, giấc mộng, vòng lửa của đuốc quay, thành của càn-thát-bà, bọt nước, thân cây chuối, v.v. Ettāvatānena ‘‘vayadhammameva uppajjati, uppannañca vayaṃ upetī’’ti iminā ākārena samapaññāsa lakkhaṇāni paṭivijjhitvā ṭhitaṃ udayabbayānupassanaṃ nāma taruṇavipassanāñāṇaṃ adhigataṃ hoti, yassādhigamā āraddhavipassakoti saṅkhaṃ gacchati. Do chừng ấy, vị ấy đã thấu triệt năm mươi tướng trạng theo cách thức này: “Chỉ có pháp có bản chất hoại diệt mới sanh khởi, và cái đã sanh khởi thì đi đến hoại diệt”, và đã chứng đắc tuệ minh sát non trẻ gọi là tuệ quán sanh diệt. Do sự chứng đắc ấy, vị ấy được kể là người đã khởi sự minh sát. Vipassanupakkilesakathā Luận về các tùy phiền não của minh sát 732. Athassa imāya taruṇavipassanāya āraddhavipassakassa dasa vipassanupakkilesā uppajjanti. Vipassanupakkilesā hi paṭivedhappattassa ariyasāvakassa ceva vippaṭipannakassa ca nikkhittakammaṭṭhānassa kusītapuggalassa nuppajjanti. Sammāpaṭipannakassa pana yuttapayuttassa āraddhavipassakassa kulaputtassa uppajjantiyeva. 732. Khi ấy, đối với vị đã khởi sự minh sát bằng tuệ minh sát non trẻ này, mười tùy phiền não của minh sát sanh khởi. Quả vậy, các tùy phiền não của minh sát không sanh khởi đối với bậc Thánh đệ tử đã chứng ngộ, đối với người thực hành sai lạc, đối với người đã từ bỏ đề mục thiền, và đối với người lười biếng. Nhưng chúng chỉ sanh khởi đối với thiện nam tử đang thực hành đúng đắn, chuyên cần nỗ lực, và đã khởi sự minh sát. Katame pana te dasa upakkilesāti? Obhāso, ñāṇaṃ, pīti, passaddhi, sukhaṃ, adhimokkho, paggaho, upaṭṭhānaṃ, upekkhā, nikantīti. Vuttañhetaṃ – Mười tùy phiền não ấy là gì? Là hào quang, trí tuệ, hỷ, khinh an, lạc, thắng giải, sách tấn, hiện khởi, xả, và ái nhiễm. Điều này đã được nói rằng: ‘‘Kathaṃ dhammuddhaccaviggahitamānasaṃ hoti? Aniccato manasikaroto obhāso uppajjati, ‘obhāso dhammo’ti obhāsaṃ āvajjati, tato vikkhepo uddhaccaṃ. Tena uddhaccena viggahitamānaso aniccato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Dukkhato… anattato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti’’. “Thế nào là tâm bị trạo cử về pháp chi phối? Khi tác ý về vô thường, hào quang sanh khởi. Vị ấy hướng tâm đến hào quang rằng: ‘Hào quang là pháp’. Từ đó, sự phân tán là trạo cử. Với tâm bị trạo cử ấy chi phối, vị ấy không biết như thật sự hiện khởi của vô thường. ...sự hiện khởi của khổ... sự hiện khởi của vô ngã, vị ấy không biết như thật.” Tathā ‘‘aniccato manasikaroto ñāṇaṃ uppajjati…pe… pīti… passaddhi… sukhaṃ… adhimokkho… paggaho… upaṭṭhānaṃ… upekkhā… nikanti uppajjati, ‘nikanti dhammo’ti nikantiṃ āvajjati, tato vikkhepo uddhaccaṃ. Tena uddhaccena viggahitamānaso aniccato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Dukkhato… anattato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānātī’’ti (paṭi. ma. 2.6). Tương tự, “Khi tác ý về vô thường, trí tuệ sanh khởi... (v.v.)... hỷ... khinh an... lạc... thắng giải... sách tấn... hiện khởi... xả... ái nhiễm sanh khởi. Vị ấy hướng tâm đến ái nhiễm rằng: ‘Ái nhiễm là pháp’. Từ đó, sự phân tán là trạo cử. Với tâm bị trạo cử ấy chi phối, vị ấy không biết như thật sự hiện khởi của vô thường. ...sự hiện khởi của khổ... sự hiện khởi của vô ngã, vị ấy không biết như thật.” 733. Tattha [Pg.270] obhāsoti vipassanobhāso. Tasmiṃ uppanne yogāvacaro ‘‘na vata me ito pubbe evarūpo obhāso uppannapubbo, addhā maggappattosmi phalapattosmī’’ti amaggameva ‘‘maggo’’ti, aphalameva ca ‘‘phala’’nti gaṇhāti. Tassa amaggaṃ ‘‘maggo’’ti aphalaṃ ‘‘phala’’nti gaṇhato vipassanāvīthi ukkantā nāma hoti. So attano mūlakammaṭṭhānaṃ vissajjetvā obhāsameva assādento nisīdati. 733. Trong đó, quang minh (obhāsa) là quang minh của tuệ quán (vipassanā). Khi quang minh ấy sanh khởi, vị hành giả nghĩ rằng: 'Quả thật, trước đây quang minh như thế này chưa từng sanh khởi nơi ta, chắc chắn ta đã đắc Đạo, đã đắc Quả'. Vị ấy nhận lầm phi đạo là đạo, phi quả là quả. Đối với vị ấy, khi nhận lầm phi đạo là đạo, phi quả là quả, thì con đường tuệ quán được gọi là đã đi lệch hướng. Vị ấy từ bỏ đề mục thiền căn bản của mình và chỉ ngồi đó thưởng thức quang minh. So kho panāyaṃ obhāso kassaci bhikkhuno pallaṅkaṭṭhānamattameva obhāsento uppajjati. Kassaci antogabbhaṃ. Kassaci bahigabbhampi. Kassaci sakalavihāraṃ, gāvutaṃ, aḍḍhayojanaṃ, yojanaṃ, dviyojanaṃ, tiyojanaṃ…pe… kassaci pathavītalato yāva akaniṭṭhabrahmalokā ekālokaṃ kurumāno. Bhagavato pana dasasahassilokadhātuṃ obhāsento udapādi. Lại nữa, quang minh này đối với một số vị Tỳ khưu, sanh khởi chỉ chiếu sáng nơi ngồi kiết-già. Đối với một số vị, bên trong phòng. Đối với một số vị, cả bên ngoài phòng. Đối với một số vị, toàn bộ ngôi tịnh xá, một gāvuta, nửa do-tuần, một do-tuần, hai do-tuần, ba do-tuần... Đối với một số vị, nó sanh khởi tạo thành một vùng sáng duy nhất từ mặt đất cho đến cõi trời Sắc Cứu Cánh. Còn đối với Đức Thế Tôn, nó đã sanh khởi chiếu sáng mười ngàn thế giới. Evaṃ vemattatāya cassa idaṃ vatthu – cittalapabbate kira dvikuṭṭagehassa anto dve therā nisīdiṃsu. Taṃdivasañca kāḷapakkhuposatho hoti, meghapaṭalacchannā disā, rattibhāge caturaṅgasamannāgataṃ tamaṃ pavattati. Atheko thero āha – ‘‘bhante, mayhaṃ idāni cetiyaṅgaṇamhi sīhāsane pañcavaṇṇāni kusumāni paññāyantī’’ti. Taṃ itaro āha – ‘‘anacchariyaṃ, āvuso, kathesi, mayhaṃ panetarahi mahāsamuddamhi yojanaṭṭhāne macchakacchapā paññāyantī’’ti. Về sự khác biệt này, có câu chuyện như sau: Tương truyền, tại núi Cittala, hai vị Trưởng lão đang ngồi bên trong một ngôi nhà hai gian. Hôm ấy là ngày Bố-tát vào hắc nguyệt, các phương trời bị mây che phủ, vào ban đêm, bóng tối dày đặc bốn phần hiện hữu. Bấy giờ, một vị Trưởng lão nói: 'Thưa Đại đức, bây giờ đối với con, những bông hoa năm màu trên pháp tọa ở sân tháp đang hiện ra'. Vị kia nói: 'Này hiền giả, điều hiền giả nói không có gì lạ. Còn đối với tôi, bây giờ cá và rùa ở một nơi cách cả do-tuần trong đại dương đang hiện ra'. Ayaṃ pana vipassanupakkileso yebhuyyena samathavipassanālābhino uppajjati. So samāpattivikkhambhitānaṃ kilesānaṃ asamudācārato ‘‘arahā aha’’nti cittaṃ uppādeti uccavālikavāsī mahānāgatthero viya haṃkanakavāsī mahādattatthero viya cittalapabbate niṅkapeṇṇakapadhānagharavāsī cūḷasumanatthero viya ca. Phiền não phụ của tuệ quán này phần lớn sanh khởi nơi người đắc cả Chỉ và Quán. Vị ấy, do các phiền não đã được chế ngự bằng thiền định không khởi lên, nên sanh tâm nghĩ rằng 'Ta là bậc A-la-hán', giống như Trưởng lão Mahānāga trú ở Uccavālika, giống như Trưởng lão Mahādatta trú ở Haṃkanaka, và giống như Trưởng lão Cūḷasumana trú tại thiền đường Niṅkapeṇṇaka ở núi Cittala. Tatridaṃ ekavatthuparidīpanaṃ – talaṅgaravāsī dhammadinnatthero kira nāma eko pabhinnapaṭisambhido mahākhīṇāsavo mahato bhikkhusaṅghassa ovādadāyako [Pg.271] ahosi. So ekadivasaṃ attano divāṭṭhāne nisīditvā ‘‘kinnu kho amhākaṃ ācariyassa uccavālikavāsīmahānāgattherassa samaṇabhāvakiccaṃ matthakaṃ pattaṃ, no’’ti āvajjanto puthujjanabhāvamevassa disvā ‘‘mayi agacchante puthujjanakālakiriyameva karissatī’’ti ca ñatvā iddhiyā vehāsaṃ uppatitvā divāṭṭhāne nisinnassa therassa samīpe orohitvā vanditvā vattaṃ dassetvā ekamantaṃ nisīdi. ‘‘Kiṃ, āvuso dhammadinna, akāle āgatosī’’ti ca vutte ‘‘pañhaṃ, bhante, pucchituṃ āgatomhī’’ti āha. Tato ‘‘pucchāvuso, jānamānā kathayissāmā’’ti vutte pañhasahassaṃ pucchi. Đây là một câu chuyện minh họa: Tương truyền, có một vị Đại Trưởng lão A-la-hán tên là Dhammadinna, trú tại Talaṅgara, đã chứng đắc Vô ngại giải, là người ban lời giáo huấn cho một Tăng chúng đông đảo. Một hôm, khi đang ngồi ở nơi nghỉ ban ngày, ngài suy xét: 'Phận sự Sa-môn của thầy chúng ta, Trưởng lão Mahānāga trú ở Uccavālika, đã viên mãn hay chưa?'. Thấy vị ấy vẫn còn là phàm phu, và biết rằng: 'Nếu ta không đến, ngài sẽ mệnh chung như một phàm phu', ngài dùng thần thông bay lên không trung, đáp xuống gần vị Trưởng lão đang ngồi ở nơi nghỉ ban ngày, đảnh lễ, làm phận sự rồi ngồi xuống một bên. Khi được hỏi: 'Này hiền giả Dhammadinna, tại sao hiền giả lại đến vào lúc phi thời?', ngài đáp: 'Thưa Đại đức, con đến để hỏi một vấn đề'. Bấy giờ, khi được nói: 'Này hiền giả, hãy hỏi đi, nếu biết ta sẽ trả lời', ngài đã hỏi một ngàn câu hỏi. Thero pucchitapucchitaṃ asajjamānova kathesi. Tato ‘‘atitikkhaṃ vo, bhante, ñāṇaṃ, kadā tumhehi ayaṃ dhammo adhigato’’ti vutte ‘‘ito saṭṭhivassakāle, āvuso’’ti āha. Samādhimpi, bhante, vaḷañjethāti, na yidaṃ, āvuso, bhāriyanti. Tena hi, bhante, ekaṃ hatthiṃ māpethāti. Thero sabbasetaṃ hatthiṃ māpesi. Idāni, bhante, yathā ayaṃ hatthī añcitakaṇṇo pasāritanaṅguṭṭho soṇḍaṃ mukhe pakkhipitvā bheravaṃ koñcanādaṃ karonto tumhākaṃ abhimukho āgacchati, tathā naṃ karothāti. Thero tathā katvā vegena āgacchato hatthissa bheravaṃ ākāraṃ disvā uṭṭhāya palāyituṃ āraddho. Tamenaṃ khīṇāsavatthero hatthaṃ pasāretvā cīvarakaṇṇe gahetvā ‘‘bhante, khīṇāsavassa sārajjaṃ nāma hotī’’ti āha. Vị Trưởng lão đã trả lời tất cả các câu hỏi mà không ngập ngừng. Bấy giờ, vị ấy được hỏi: 'Thưa Đại đức, trí tuệ của ngài thật sắc bén. Ngài đã chứng đắc pháp này từ khi nào?'. Vị ấy đáp: 'Này hiền giả, cách đây sáu mươi năm'. 'Thưa Đại đức, ngài có thực hành thiền định không?'. 'Này hiền giả, việc đó không nặng nhọc'. 'Vậy thì, thưa Đại đức, xin ngài hãy hóa hiện một con voi'. Vị Trưởng lão hóa hiện một con voi toàn thân màu trắng. 'Thưa Đại đức, bây giờ xin ngài hãy làm cho con voi này cụp tai, vểnh đuôi, cho vòi vào miệng, rống lên một tiếng kinh hoàng và xông thẳng về phía ngài'. Vị Trưởng lão làm như vậy, và khi thấy hình dạng đáng sợ của con voi đang lao tới với tốc độ nhanh, ngài đứng dậy định bỏ chạy. Vị Trưởng lão A-la-hán đưa tay ra, nắm lấy góc y và nói: 'Thưa Đại đức, một vị A-la-hán mà cũng có sự sợ hãi sao?'. So tamhi kāle attano puthujjanabhāvaṃ ñatvā ‘‘avassayo me, āvuso, dhammadinna hohī’’ti vatvā pādamūle ukkuṭikaṃ nisīdi. ‘‘Bhante, tumhākaṃ avassayo bhavissāmiccevāhaṃ āgato, mā cintayitthā’’ti kammaṭṭhānaṃ kathesi. Thero kammaṭṭhānaṃ gahetvā caṅkamaṃ āruyha tatiye padavāre aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇi. Thero kira dosacarito ahosi. Evarūpā bhikkhū obhāse kampanti. Bấy giờ, vị ấy biết mình còn là phàm phu, liền nói: 'Này hiền giả Dhammadinna, xin hãy là chỗ nương tựa cho tôi', rồi ngồi xổm xuống dưới chân. Vị kia nói: 'Thưa Đại đức, con đến chính là để làm chỗ nương tựa cho ngài, xin ngài đừng lo lắng', rồi giảng đề mục thiền. Vị Trưởng lão nhận lấy đề mục thiền, đi kinh hành, và vào bước chân thứ ba, ngài đã đạt đến quả vị cao nhất, quả A-la-hán. Tương truyền, vị Trưởng lão có sân hạnh. Những vị Tỳ khưu như vậy thường bị dao động bởi quang minh. 734. Ñāṇanti vipassanāñāṇaṃ. Tassa kira rūpārūpadhamme tulayantassa tīrentassa vissaṭṭhaindavajiramiva avihatavegaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ ativisadaṃ ñāṇaṃ uppajjati. 734. Trí (ñāṇa) là trí tuệ quán (vipassanāñāṇa). Tương truyền, khi vị ấy đang cân nhắc, thẩm sát các pháp sắc và phi sắc, một trí tuệ sắc bén, dũng mãnh, vô cùng trong sáng, có tốc độ không bị cản trở như kim cang chử của trời Đế Thích được phóng ra, sẽ sanh khởi. Pītīti [Pg.272] vipassanāpīti. Tassa kira tasmiṃ samaye khuddakāpīti, khaṇikāpīti, okkantikāpīti, ubbegāpīti, pharaṇāpītīti ayaṃ pañcavidhā pīti sakalasarīraṃ pūrayamānā uppajjati. Hỷ (pīti) là hỷ của tuệ quán (vipassanāpīti). Tương truyền, vào lúc đó, năm loại hỷ này: tiểu hỷ (khuddakāpīti), sát-na hỷ (khaṇikāpīti), ba-lãng hỷ (okkantikāpīti), thượng-thăng hỷ (ubbegāpīti), và biến-mãn hỷ (pharaṇāpīti), sanh khởi tràn ngập toàn thân vị ấy. Passaddhīti vipassanāpassaddhi. Tassa kira tasmiṃ samaye rattiṭṭhāne vā divāṭṭhāne vā nisinnassa kāyacittānaṃ neva daratho, na gāravaṃ, na kakkhaḷatā, na akammaññatā, na gelaññaṃ, na vaṅkatā hoti, atha kho panassa kāyacittāni passaddhāni lahūni mudūni kammaññāni suvisadāni ujukāniyeva honti. So imehi passaddhādīhi anuggahitakāyacitto tasmiṃ samaye amānusiṃ nāma ratiṃ anubhavati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – An tịnh (passaddhi) là sự an tịnh của tuệ quán (vipassanāpassaddhi). Tương truyền, vào lúc đó, khi vị ấy đang ngồi ở nơi nghỉ ban đêm hay ban ngày, thân và tâm không có sự bứt rứt, không nặng nề, không cứng nhắc, không khó sử dụng, không bệnh hoạn, không cong vẹo; mà trái lại, thân và tâm trở nên an tịnh, nhẹ nhàng, mềm mại, dễ sử dụng, rất trong sáng và ngay thẳng. Vị ấy, với thân và tâm được hỗ trợ bởi sự an tịnh v.v..., vào lúc đó cảm nhận được một niềm vui phi nhân. Về điều này, có lời dạy rằng: ‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno; Amānusī rati hoti, sammā dhammaṃ vipassato. Đối với vị Tỳ khưu đã vào ngôi nhà trống, có tâm an tịnh, thấy rõ chánh pháp, một niềm vui phi nhân sẽ phát sinh. ‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 373-374); ‘Khi nào và khi nào hành giả quán xét sự sanh và diệt của các uẩn, vị ấy đạt được hỷ và hoan hỷ. Đối với những người hiểu biết, điều ấy chính là bất tử’. Evamassa imaṃ amānusiṃ ratiṃ sādhayamānā lahutādisampayuttā passaddhi uppajjati. Như vậy, đối với vị ấy đang thực hiện sự hoan hỷ phi phàm này, khinh an tương ưng với sự nhẹ nhàng v.v... sanh khởi lên. Sukhanti vipassanāsukhaṃ. Tassa kira tasmiṃ samaye sakalasarīraṃ abhisandayamānaṃ atipaṇītaṃ sukhaṃ uppajjati. Lạc (sukha) chính là lạc của tuệ quán (vipassanā). Tương truyền rằng vào lúc ấy, một niềm lạc vô cùng vi diệu sanh khởi nơi vị ấy, thấm nhuần toàn thân. Adhimokkhoti saddhā. Vipassanāsampayuttāyeva hissa cittacetasikānaṃ atisayapasādabhūtā balavatī saddhā uppajjati. Thắng giải (adhimokkha) chính là tín (saddhā). Nơi vị ấy, một đức tin mãnh liệt sanh khởi, vốn là sự trong sạch tột bậc của tâm và tâm sở, và chỉ tương ưng với tuệ quán. Paggahoti vīriyaṃ. Vipassanāsampayuttameva hissa asithilaṃ anaccāraddhaṃ supaggahitaṃ vīriyaṃ uppajjati. Sách tấn (paggaha) chính là tinh tấn (vīriya). Nơi vị ấy, một sự tinh tấn được sách tấn tốt đẹp, không quá chùng, không quá căng, và chỉ tương ưng với tuệ quán, sanh khởi lên. Upaṭṭhānanti sati. Vipassanāsampayuttāyeva hissa supaṭṭhitā supatiṭṭhitā nikhātā acalā pabbatarājasadisā sati uppajjati. So yaṃ yaṃ ṭhānaṃ āvajjati samannāharati manasikaroti paccavekkhati, taṃ taṃ ṭhānamassa okkhanditvā pakkhanditvā dibbacakkhuno paraloko viya satiyā upaṭṭhāti. An trú (upaṭṭhāna) chính là niệm (sati). Nơi vị ấy, một niệm được an trú tốt đẹp, được thiết lập tốt đẹp, vững chắc, không lay động, giống như vua núi, và chỉ tương ưng với tuệ quán, sanh khởi lên. Bất cứ đối tượng nào vị ấy hướng đến, xem xét, tác ý, quán chiếu, đối tượng ấy liền hiện ra trong niệm của vị ấy, nhảy vào, lao vào, giống như một thế giới khác hiện ra đối với người có thiên nhãn. Upekkhāti [Pg.273] vipassanupekkhā ceva āvajjanupekkhā ca. Tasmiṃ hissa samaye sabbasaṅkhāresu majjhattabhūtā vipassanupekkhāpi balavatī uppajjati. Manodvāre āvajjanupekkhāpi. Sā hissa taṃ taṃ ṭhānaṃ āvajjantassa vissaṭṭhaindavajiramiva pattapuṭe pakkhitta tattanārāco viya ca sūrā tikhiṇā hutvā vahati. Xả (upekkhā) chính là xả trong tuệ quán (vipassanupekkhā) và xả trong sự hướng tâm (āvajjanupekkhā). Vào lúc ấy, nơi vị ấy, xả trong tuệ quán, là trạng thái trung lập đối với tất cả các pháp hành, cũng sanh khởi một cách mãnh liệt. Xả trong sự hướng tâm ở ý môn cũng vậy. Đối với vị ấy đang hướng đến đối tượng này hay đối tượng khác, xả ấy vận hành một cách dũng mãnh và sắc bén, giống như cây kim cang của trời Đế Thích được phóng ra, hay như mũi tên nóng sắc bén được bắn vào mục tiêu bằng lá. Nikantīti vipassanānikanti. Evaṃ obhāsādipaṭimaṇḍitāya hissa vipassanāya ālayaṃ kurumānā sukhumā santākārā nikanti uppajjati. Yā nikanti kilesoti pariggahetumpi na sakkā hoti. Ái nhiễm (nikanti) chính là ái nhiễm trong tuệ quán. Như vậy, nơi vị ấy đang có sự luyến ái đối với tuệ quán được trang hoàng bởi hào quang v.v..., một sự ái nhiễm vi tế, có hình tướng tĩnh lặng sanh khởi. Sự ái nhiễm ấy đến nỗi không thể được nhận biết là một phiền não. Yathā ca obhāse, evaṃ etesupi aññatarasmiṃ uppanne yogāvacaro ‘‘na vata me ito pubbe evarūpaṃ ñāṇaṃ uppannapubbaṃ, evarūpā pīti, passaddhi, sukhaṃ, adhimokkho, paggaho, upaṭṭhānaṃ, upekkhā, nikanti uppannapubbā, addhā maggappattosmi phalappattosmī’’ti amaggameva ‘‘maggo’’ti aphalameva ca ‘‘phala’’nti gaṇhāti. Tassa amaggaṃ ‘‘maggo’’ti aphalaṃ ‘‘phala’’nti gaṇhato vipassanāvīthi ukkantā nāma hoti. So attano mūlakammaṭṭhānaṃ vissajjetvā nikantimeva assādento nisīdatīti. Cũng như đối với hào quang, cũng vậy, khi một trong những pháp này sanh khởi, hành giả nghĩ rằng: ‘Chắc chắn trước đây, trí tuệ như thế này chưa từng sanh khởi nơi ta, hỷ, khinh an, lạc, thắng giải, sách tấn, an trú, xả, ái nhiễm như thế này chưa từng sanh khởi. Chắc chắn ta đã đắc Đạo, đã đắc Quả.’ Vị ấy nhận lầm phi đạo là Đạo, và phi quả là Quả. Đối với vị ấy, người nhận lầm phi đạo là Đạo và phi quả là Quả, lộ trình tuệ quán được gọi là đã đi lệch hướng. Vị ấy từ bỏ đề mục thiền định căn bản của mình và ngồi đó chỉ thưởng thức sự ái nhiễm. 735. Ettha ca obhāsādayo upakkilesavatthutāya upakkilesāti vuttā, na akusalattā. Nikanti pana upakkileso ceva upakkilesavatthu ca. Vatthuvaseneva cete dasa. Gāhavasena pana samatiṃsa honti. Kathaṃ? ‘‘Mama obhāso uppanno’’ti gaṇhato hi diṭṭhigāho hoti, ‘‘manāpo vata obhāso uppanno’’ti gaṇhato mānagāho, obhāsaṃ assādayato taṇhāgāho, iti obhāse diṭṭhimānataṇhāvasena tayo gāhā. Tathā sesesupīti evaṃ gāhavasena samatiṃsa upakkilesā honti. Tesaṃ vasena akusalo abyatto yogāvacaro obhāsādīsu kampati vikkhipati. Obhāsādīsu ekekaṃ ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti (ma. ni. 1.241) samanupassati. Tenāhu porāṇā – 735. Ở đây, hào quang v.v... được gọi là tùy phiền não (upakkilesa) vì chúng là đối tượng của tùy phiền não, chứ không phải vì chúng là bất thiện. Còn ái nhiễm (nikanti) vừa là tùy phiền não, vừa là đối tượng của tùy phiền não. Theo phương diện đối tượng, có mười pháp này. Nhưng theo phương diện chấp thủ (gāha), chúng trở thành ba mươi. Như thế nào? Khi chấp rằng: ‘Hào quang đã sanh khởi nơi ta,’ đó là tà kiến chấp thủ (diṭṭhigāha). Khi chấp rằng: ‘Ồ, hào quang khả ái đã sanh khởi,’ đó là mạn chấp thủ (mānagāha). Khi thưởng thức hào quang, đó là ái chấp thủ (taṇhāgāha). Như vậy, đối với hào quang có ba loại chấp thủ theo phương diện tà kiến, ngã mạn và tham ái. Tương tự như vậy đối với các pháp còn lại. Do đó, theo phương diện chấp thủ, có ba mươi tùy phiền não. Do năng lực của chúng, hành giả không thiện xảo, không thông thạo bị dao động và phân tán trong hào quang v.v... Vị ấy xem xét mỗi một pháp trong hào quang v.v... rằng: ‘Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi.’ Vì thế, các bậc cổ sư đã nói: ‘‘Obhāse ceva ñāṇe ca, pītiyā ca vikampati; Passaddhiyā sukhe ceva, yehi cittaṃ pavedhati. ‘Vị ấy dao động trong hào quang và trong trí tuệ, và trong hỷ; trong khinh an và trong lạc, những pháp làm cho tâm rung động. ‘‘Adhimokkhe [Pg.274] ca paggāhe, upaṭṭhāne ca kampati; Upekkhāvajjanāyañca, upekkhāya nikantiyā’’ti. (paṭi. ma. 2.7); ‘Vị ấy dao động trong thắng giải và sách tấn, và trong an trú; trong xả hướng tâm, trong xả (tuệ quán) và trong ái nhiễm’. Maggāmaggavavatthānakathā Luận về sự xác định Đạo và Phi Đạo 736. Kusalo pana paṇḍito byatto buddhisampanno yogāvacaro obhāsādīsu uppannesu ‘‘ayaṃ kho me obhāso uppanno, so kho panāyaṃ anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno khayadhammo vayadhammo virāgadhammo nirodhadhammo’’ti iti vā taṃ paññāya paricchindati upaparikkhati. Atha vā panassa evaṃ hoti, ‘‘sace obhāso attā bhaveyya, ‘attā’ti gahetuṃ vaṭṭeyya. Anattā ca panāyaṃ ‘attā’ti gahito. Tasmā so avasavattanaṭṭhena anattā, hutvā abhāvaṭṭhena anicco, uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkho’’ti sabbaṃ arūpasattake vuttanayena vitthāretabbaṃ. Yathā ca obhāse, evaṃ sesesupi. 736. Nhưng hành giả thiện xảo, bậc trí, thông thạo, có trí tuệ, khi hào quang v.v... sanh khởi, vị ấy phân định và thẩm sát nó bằng trí tuệ rằng: ‘Hào quang này đã sanh khởi nơi ta. Nhưng nó là vô thường, là pháp hữu vi, do duyên sanh, có bản chất hủy diệt, có bản chất biến mất, có bản chất ly tham, có bản chất đoạn diệt.’ Hoặc vị ấy nghĩ rằng: ‘Nếu hào quang là tự ngã, thì có thể chấp nó là ‘tự ngã’. Nhưng cái này là vô ngã lại bị chấp là ‘tự ngã’. Do đó, nó là vô ngã theo nghĩa không tuân theo ý muốn; là vô thường theo nghĩa không còn tồn tại sau khi đã hiện hữu; là khổ theo nghĩa bị bức bách bởi sự sanh và diệt.’ Tất cả nên được trình bày chi tiết theo phương pháp đã nói trong bảy pháp quán về vô sắc. Như đối với hào quang, cũng vậy đối với các pháp còn lại. So evaṃ upaparikkhitvā obhāsaṃ ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti (ma. ni. 1.241) samanupassati. Ñāṇaṃ…pe… nikantiṃ ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti (ma. ni. 1.241) samanupassati. Evaṃ samanupassanto obhāsādīsu na kampati na vedhati. Tenāhu porāṇā – Sau khi thẩm sát như vậy, vị ấy quán xét hào quang rằng: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi.’ Vị ấy quán xét trí tuệ... cho đến... ái nhiễm rằng: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi.’ Khi quán xét như vậy, vị ấy không dao động, không rung động trước hào quang v.v... Vì thế, các bậc cổ sư đã nói: ‘‘Imāni dasa ṭhānāni, paññāyassa pariccitā; Dhammuddhaccakusalo hoti, na ca vikkhepaṃ gacchatī’’ti. (paṭi. ma. 2.7); ‘Vị nào đã thấu triệt mười trạng thái này bằng trí tuệ, vị ấy thiện xảo về trạo cử đối với các pháp (dhammuddhacca), và không đi đến tán loạn’. So evaṃ vikkhepaṃ agacchanto taṃ samatiṃsavidhaṃ upakkilesajaṭaṃ vijaṭetvā obhāsādayo dhammā na maggo. Upakkilesavimuttaṃ pana vīthipaṭipannaṃ vipassanāñāṇaṃ maggoti maggañca amaggañca vavatthapeti. Tassevaṃ ‘‘ayaṃ maggo, ayaṃ na maggo’’ti maggañca amaggañca ñatvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhīti veditabbaṃ. Như vậy, không đi đến tán loạn, vị ấy gỡ rối đám rối tùy phiền não ba mươi loại ấy và xác định đạo và phi đạo rằng: ‘Các pháp như hào quang v.v... không phải là đạo. Trí tuệ quán đã đi vào lộ trình, thoát khỏi các tùy phiền não, mới là đạo.’ Như vậy, trí tuệ được thiết lập sau khi biết đạo và phi đạo rằng ‘Đây là đạo, đây không phải là đạo’ cần được hiểu là Đạo Phi Đạo Tri Kiến Thanh Tịnh (maggāmaggañāṇadassanavisuddhi). Ettāvatā ca pana tena tiṇṇaṃ saccānaṃ vavatthānaṃ kataṃ hoti. Kathaṃ? Diṭṭhivisuddhiyaṃ tāva nāmarūpassa vavatthāpanena dukkhasaccassa vavatthānaṃ kataṃ. Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiyaṃ paccayapariggahaṇena samudayasaccassa vavatthānaṃ. Imissaṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhiyaṃ sammāmaggassa avadhāraṇena maggasaccassa vavatthānaṃ [Pg.275] katanti, evaṃ lokiyeneva tāva ñāṇena tiṇṇaṃ saccānaṃ vavatthānaṃ kataṃ hoti. Và với chừng ấy (công phu), vị ấy đã xác định được ba Thánh đế. Bằng cách nào? Trước hết, trong Kiến thanh tịnh (Diṭṭhivisuddhi), nhờ xác định danh và sắc, vị ấy đã xác định được Khổ đế. Trong Đoạn nghi thanh tịnh (Kaṅkhāvitaraṇavisuddhi), nhờ nắm bắt các duyên, vị ấy đã xác định được Tập đế. Trong Đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh (Maggāmaggañāṇadassanavisuddhi) này, nhờ xác quyết chánh đạo, vị ấy đã xác định được Đạo đế. Như vậy, ngay cả với trí tuệ thế gian, vị ấy đã xác định được ba Thánh đế. Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge Như vậy, trong bộ Thanh Tịnh Đạo được soạn vì sự hoan hỷ của những người thiện lành, Paññābhāvanādhikāre thuộc chương Tu Tập Trí Tuệ, Maggāmaggañāṇadassanavisuddhiniddeso nāma chương có tên là Giảng Về Đạo Phi Đạo Tri Kiến Thanh Tịnh, Vīsatimo paricchedo. là chương thứ hai mươi. 21. Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddeso 21. Giảng Về Đạo Tri Kiến Thanh Tịnh Upakkilesavimuttaudayabbayañāṇakathā Luận Về Trí Sanh Diệt Thoát Khỏi Tùy Phiền Não 737. Aṭṭhannaṃ [Pg.276] pana ñāṇānaṃ vasena sikhāppattā vipassanā, navamañca saccānulomikañāṇanti ayaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhi nāma. Aṭṭhannanti cettha upakkilesavimuttaṃ vīthipaṭipannavipassanāsaṅkhātaṃ udayabbayānupassanāñāṇaṃ, bhaṅgānupassanāñāṇaṃ, bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ, ādīnavānupassanāñāṇaṃ, nibbidānupassanāñāṇaṃ, muñcitukamyatāñāṇaṃ, paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ, saṅkhārupekkhāñāṇanti imāni aṭṭha ñāṇāni veditabbāni. Navamaṃ saccānulomikañāṇanti anulomassetaṃ adhivacanaṃ. Tasmā taṃ sampādetukāmena upakkilesavimuttaṃ udayabbayañāṇaṃ ādiṃ katvā etesu ñāṇesu yogo karaṇīyo. 737. Tuệ quán đã đạt đến đỉnh điểm qua tám loại trí, và thứ chín là trí thuận thứ chân lý (saccānulomikañāṇa), đây được gọi là Đạo tri kiến thanh tịnh (paṭipadāñāṇadassanavisuddhi). Ở đây, 'tám loại trí' cần được hiểu là tám trí này: trí tuệ quán sanh diệt (udayabbayānupassanāñāṇa) đã thoát khỏi tùy phiền não, được gọi là 'tuệ quán đã đi vào chánh đạo'; trí tuệ quán tan hoại (bhaṅgānupassanāñāṇa); trí hiện khởi sự kinh sợ (bhayatupaṭṭhānañāṇa); trí tuệ quán sự nguy hại (ādīnavānupassanāñāṇa); trí tuệ quán sự nhàm chán (nibbidānupassanāñāṇa); trí muốn thoát ly (muñcitukamyatāñāṇa); trí tuệ quán thẩm sát (paṭisaṅkhānupassanāñāṇa); và trí xả đối với các hành (saṅkhārupekkhāñāṇa). 'Trí thứ chín thuận thứ chân lý' là tên gọi khác của trí thuận thứ (anulomañāṇa). Do đó, người muốn thành tựu thanh tịnh ấy cần phải nỗ lực trong các trí này, bắt đầu từ trí sanh diệt đã thoát khỏi tùy phiền não. 738. Puna udayabbayañāṇe yogo kimatthiyoti ce? Lakkhaṇasallakkhaṇattho. Udayabbayañāṇaṃ hi heṭṭhā dasahi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ hutvā yāthāvasarasato tilakkhaṇaṃ sallakkhetuṃ nāsakkhi. Upakkilesavimuttaṃ pana sakkoti. Tasmā lakkhaṇasallakkhaṇatthamettha puna yogo karaṇīyo. 738. Nếu hỏi: 'Nỗ lực trở lại trong trí sanh diệt là để làm gì?' Là để ghi nhận rõ các tướng. Thật vậy, trước đây trí sanh diệt, vì bị ô nhiễm bởi mười tùy phiền não, đã không thể ghi nhận rõ ba tướng (tam tướng) theo đúng thực tính của chúng. Nhưng khi đã thoát khỏi tùy phiền não thì có thể. Do đó, ở đây cần phải nỗ lực trở lại để ghi nhận rõ các tướng. 739. Lakkhaṇāni pana kissa amanasikārā kena paṭicchannattā na upaṭṭhahanti? Aniccalakkhaṇaṃ tāva udayabbayānaṃ amanasikārā santatiyā paṭicchannattā na upaṭṭhāti. Dukkhalakkhaṇaṃ abhiṇhasampaṭipīḷanassa amanasikārā iriyāpathehi paṭicchannattā na upaṭṭhāti. Anattalakkhaṇaṃ nānādhātuvinibbhogassa amanasikārā ghanena paṭicchannattā na upaṭṭhāti. Udayabbayampana pariggahetvā santatiyā vikopitāya aniccalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti. Abhiṇhasampaṭipīḷanaṃ manasikatvā iriyāpathe ugghāṭite dukkhalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti. Nānādhātuyo vinibbhujitvā ghanavinibbhoge kate anattalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti. 739. Vậy các tướng, do không tác ý đến điều gì và bị điều gì che lấp nên không hiện khởi? Trước hết, tướng vô thường, do không tác ý đến sự sanh và diệt, và bị tính liên tục (santati) che lấp nên không hiện khởi. Tướng khổ, do không tác ý đến sự bức bách thường xuyên, và bị các oai nghi che lấp nên không hiện khởi. Tướng vô ngã, do không tác ý đến sự phân chia các giới khác nhau, và bị tính đồng khối (ghana) che lấp nên không hiện khởi. Nhưng khi đã nắm bắt được sanh và diệt, phá vỡ được tính liên tục, thì tướng vô thường hiện khởi đúng theo thực tính của nó. Khi đã tác ý đến sự bức bách thường xuyên, vạch trần được các oai nghi, thì tướng khổ hiện khởi đúng theo thực tính của nó. Khi đã phân tích các giới khác nhau, phá vỡ được tính đồng khối, thì tướng vô ngã hiện khởi đúng theo thực tính của nó. 740. Ettha ca aniccaṃ, aniccalakkhaṇaṃ, dukkhaṃ, dukkhalakkhaṇaṃ, anattā, anattalakkhaṇanti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Tattha aniccanti khandhapañcakaṃ. Kasmā? Uppādavayaññathattabhāvā[Pg.277], hutvā abhāvato vā. Uppādavayaññathattaṃ aniccalakkhaṇaṃ hutvā abhāvasaṅkhāto vā ākāravikāro. 740. Ở đây, cần phải hiểu sự phân biệt này: cái vô thường và tướng vô thường; cái khổ và tướng khổ; cái vô ngã và tướng vô ngã. Trong đó, 'cái vô thường' chính là năm uẩn. Tại sao? Vì chúng có sự sanh, diệt và biến đổi khác đi; hoặc vì sau khi có, chúng lại không có. Sự sanh, diệt và biến đổi khác đi là tướng vô thường; hoặc sự biến đổi trạng thái được gọi là 'sau khi có lại không có'. ‘‘Yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti (saṃ. ni. 3.15) vacanato pana tadeva khandhapañcakaṃ dukkhaṃ. Kasmā? Abhiṇhapaṭipīḷanā, abhiṇhapaṭipīḷanākāro dukkhalakkhaṇaṃ. Theo lời dạy: 'Cái gì vô thường, cái đó là khổ', chính năm uẩn ấy là khổ. Tại sao? Vì sự bức bách thường xuyên. Trạng thái bức bách thường xuyên là tướng khổ. ‘‘Yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15) pana vacanato tadeva khandhapañcakaṃ anattā. Kasmā? Avasavattanato, avasavattanākāro anattalakkhaṇaṃ. Theo lời dạy: 'Cái gì là khổ, cái đó là vô ngã', chính năm uẩn ấy là vô ngã. Tại sao? Vì không thể điều khiển theo ý muốn. Trạng thái không thể điều khiển theo ý muốn là tướng vô ngã. Tayidaṃ sabbampi ayaṃ yogāvacaro upakkilesavimuttena vīthipaṭipannavipassanāsaṅkhātena udayabbayānupassanāñāṇena yāthāvasarasato sallakkheti. Vị hành giả này ghi nhận rõ tất cả những điều đó đúng theo thực tính của chúng bằng trí tuệ quán sanh diệt, một trí tuệ đã thoát khỏi tùy phiền não và được gọi là 'tuệ quán đã đi vào chánh đạo'. Upakkilesavimuttaudayabbayañāṇaṃ niṭṭhitaṃ. Dứt Trí Sanh Diệt Thoát Khỏi Tùy Phiền Não. Bhaṅgānupassanāñāṇakathā Luận Về Trí Tuệ Quán Tan Hoại 741. Tassevaṃ sallakkhetvā punappunaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti rūpārūpadhamme tulayato tīrayato taṃ ñāṇaṃ tikkhaṃ hutvā vahati, saṅkhārā lahuṃ upaṭṭhahanti, ñāṇe tikkhe vahante saṅkhāresu lahuṃ upaṭṭhahantesu uppādaṃ vā ṭhitiṃ vā pavattaṃ vā nimittaṃ vā na sampāpuṇāti. Khayavayabhedanirodheyeva sati santiṭṭhati. Tassa ‘‘evaṃ uppajjitvā evaṃ nāma saṅkhāragataṃ nirujjhatī’’ti passato etasmiṃ ṭhāne bhaṅgānupassanaṃ nāma vipassanāñāṇaṃ uppajjati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – 741. Đối với vị ấy, sau khi đã ghi nhận rõ như vậy và liên tục cân nhắc, phán đoán các pháp sắc và phi sắc là 'vô thường, khổ, vô ngã', trí tuệ ấy trở nên sắc bén và tiến triển. Các hành hiện khởi nhanh chóng. Khi trí tuệ tiến triển sắc bén và các hành hiện khởi nhanh chóng, nó không còn nắm bắt sự sanh, sự trụ, sự diễn tiến, hay tướng nữa. Niệm chỉ an trú vào sự diệt, tức là sự hủy hoại, sự tan biến, sự chấm dứt. Đối với vị ấy, người thấy rằng 'tập hợp các hành sau khi sanh khởi như vậy, liền diệt đi như vậy', tại thời điểm này, trí tuệ minh sát có tên là tuệ quán tan hoại (bhaṅgānupassanaṃ) sanh khởi. Về điều này, có lời dạy rằng: ‘‘Kathaṃ ārammaṇapaṭisaṅkhā bhaṅgānupassane paññā vipassane ñāṇaṃ? Rūpārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjati, taṃ ārammaṇaṃ paṭisaṅkhā tassa cittassa bhaṅgaṃ anupassati. Anupassatīti kathaṃ anupassati? Aniccato anupassati no niccato, dukkhato anupassati no sukhato, anattato anupassati no attato, nibbindati no nandati, virajjati no rajjati, nirodheti no samudeti, paṭinissajjati no ādiyati. 'Thế nào là trí tuệ trong tuệ quán tan hoại, là trí trong minh sát, một sự thẩm sát đối tượng? Tâm có sắc làm đối tượng sanh lên rồi hoại diệt. Vị ấy thẩm sát đối tượng đó và quán chiếu sự tan hoại của tâm ấy. 'Quán chiếu' - quán chiếu như thế nào? Quán chiếu là vô thường, không phải là thường; quán chiếu là khổ, không phải là lạc; quán chiếu là vô ngã, không phải là ngã; nhàm chán, không hoan hỷ; ly tham, không tham ái; làm cho diệt, không làm cho sanh; từ bỏ, không chấp thủ.' ‘‘Aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati. Dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ, anattato anupassanto attasaññaṃ, nibbindanto [Pg.278] nandiṃ, virajjanto rāgaṃ, nirodhento samudayaṃ paṭinissajjanto ādānaṃ pajahati. 'Khi quán chiếu là vô thường, vị ấy từ bỏ tưởng về thường. Khi quán chiếu là khổ, vị ấy từ bỏ tưởng về lạc. Khi quán chiếu là vô ngã, vị ấy từ bỏ tưởng về ngã. Khi nhàm chán, vị ấy từ bỏ sự hoan hỷ. Khi ly tham, vị ấy từ bỏ tham ái. Khi làm cho diệt, vị ấy từ bỏ sự sanh khởi. Khi từ bỏ, vị ấy từ bỏ sự chấp thủ.' ‘‘Vedanārammaṇatā…pe… saññārammaṇatā… saṅkhārārammaṇatā… viññāṇārammaṇatā… cakkhārammaṇatā…pe… jarāmaraṇārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjati…pe… paṭinissajjanto ādānaṃ pajahati. “Tâm có thọ làm đối tượng... (tương tự)... tâm có tưởng làm đối tượng... tâm có các hành làm đối tượng... tâm có thức làm đối tượng... tâm có mắt làm đối tượng... (tương tự)... tâm có già chết làm đối tượng, sau khi sanh lên liền bị hoại diệt... (tương tự)... người đang từ bỏ thì đoạn trừ sự chấp thủ.” ‘‘Vatthusaṅkamanā ceva, paññāya ca vivaṭṭanā; Āvajjanābalañceva, paṭisaṅkhāvipassanā. “Sự chuyển đổi đối tượng, và sự xoay chuyển của trí tuệ; và năng lực của sự hướng tâm, (đó là) tuệ quán sát thẩm tường.” ‘‘Ārammaṇaanvayena, ubho ekavavatthanā; Nirodhe adhimuttatā, vayalakkhaṇavipassanā. “Do sự tùy quán đối tượng, sự xác định cả hai là một; sự hướng tâm đến sự diệt, (đó là) tuệ quán tướng hoại diệt.” ‘‘Ārammaṇañca paṭisaṅkhā, bhaṅgañca anupassati; Suññato ca upaṭṭhānaṃ, adhipaññāvipassanā. “Vừa thẩm tường đối tượng, vừa tùy quán sự hoại diệt; và sự hiện khởi về tánh không, (đó là) tuệ quán tăng thượng tuệ.” ‘‘Kusalo tīsu anupassanāsu, catasso ca vipassanāsu; Tayo upaṭṭhāne kusalatā, nānādiṭṭhīsu na kampatī’’ti. “Người thiện xảo trong ba tùy quán, và trong bốn tuệ quán; do thiện xảo trong ba sự hiện khởi, nên không bị lay động bởi các tà kiến khác nhau.” ‘‘Taṃ ñātaṭṭhena ñāṇaṃ, pajānanaṭṭhena paññā, tena vuccati ‘ārammaṇapaṭisaṅkhā bhaṅgānupassane paññā vipassane ñāṇa’’’nti (paṭi. ma. 1.51-52). “Điều ấy là trí (ñāṇa) vì có ý nghĩa là biết, là tuệ (paññā) vì có ý nghĩa là hiểu rõ. Do đó, có lời dạy rằng: ‘Trí tuệ trong việc tùy quán sự hoại diệt sau khi đã thẩm tường đối tượng là trí trong tuệ quán’.” 742. Tattha ārammaṇapaṭisaṅkhāti yaṃkiñci ārammaṇaṃ paṭisaṅkhāya jānitvā, khayato vayato disvāti attho. Bhaṅgānupassane paññāti tassa, ārammaṇaṃ khayato vayato paṭisaṅkhāya uppannassa ñāṇassa bhaṅgaṃ anupassane yā paññā, idaṃ vipassane ñāṇanti vuttaṃ. Taṃ kathaṃ hotīti ayaṃ tāva kathetukamyatāpucchāya attho. Tato yathā taṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘rūpārammaṇatā’’tiādi vuttaṃ. 742. Ở đây, ‘thẩm tường đối tượng’ có nghĩa là: sau khi đã thẩm tường, đã biết, đã thấy bất cứ đối tượng nào về phương diện tiêu hoại, về phương diện biến hoại. ‘Trí tuệ trong việc tùy quán sự hoại diệt’ có nghĩa là: trí tuệ nào tùy quán sự hoại diệt của trí đã sanh lên do việc thẩm tường đối tượng về phương diện tiêu hoại, về phương diện biến hoại, điều này được gọi là ‘trí trong tuệ quán’. ‘Điều ấy xảy ra như thế nào?’ đây là ý nghĩa của câu hỏi do muốn trình bày. Sau đó, để chỉ ra điều ấy xảy ra như thế nào, câu ‘có sắc làm đối tượng’... đã được nói đến. Tattha rūpārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjatīti rūpārammaṇaṃ cittaṃ uppajjitvā bhijjati. Atha vā rūpārammaṇabhāve cittaṃ uppajjitvā bhijjatīti attho. Taṃ ārammaṇaṃ paṭisaṅkhāti taṃ rūpārammaṇaṃ paṭisaṅkhāya jānitvā, khayato vayato disvāti attho. Tassa cittassa bhaṅgaṃ anupassatīti yena cittena taṃ rūpārammaṇaṃ khayato vayato diṭṭhaṃ, tassa cittassa aparena cittena bhaṅgaṃ anupassatīti attho. Tenāhu porāṇā ‘‘ñātañca ñāṇañca ubhopi vipassatī’’ti. Ở đây, ‘tâm có sắc làm đối tượng, sau khi sanh lên liền bị hoại diệt’ có nghĩa là tâm có sắc làm đối tượng, sau khi sanh lên liền bị hoại diệt. Hoặc có nghĩa là: trong trạng thái có sắc làm đối tượng, tâm sau khi sanh lên liền bị hoại diệt. ‘Thẩm tường đối tượng ấy’ có nghĩa là: sau khi đã thẩm tường, đã biết, đã thấy đối tượng sắc ấy về phương diện tiêu hoại, về phương diện biến hoại. ‘Tùy quán sự hoại diệt của tâm ấy’ có nghĩa là: bằng tâm khác, vị ấy tùy quán sự hoại diệt của tâm mà nhờ tâm ấy đối tượng sắc đã được thấy về phương diện tiêu hoại, về phương diện biến hoại. Do đó, các vị xưa đã nói: ‘Vị ấy quán sát cả đối tượng được biết và cả trí tuệ’. Ettha [Pg.279] ca anupassatīti anu anu passati, anekehi ākārehi punappunaṃ passatīti attho. Tenāha – ‘‘anupassatīti kathaṃ anupassati. Aniccato anupassatī’’tiādi. Và ở đây, ‘tùy quán’ (anupassati) có nghĩa là quán sát lập đi lập lại (anu anu passati), quán sát nhiều lần bằng nhiều phương diện. Do đó, có lời dạy rằng: “‘Tùy quán’, thế nào là tùy quán? Tùy quán là vô thường’... và các câu tương tự. Tattha yasmā bhaṅgo nāma aniccatāya paramā koṭi, tasmā so bhaṅgānupassako yogāvacaro sabbaṃ saṅkhāragataṃ aniccato anupassati, no niccato. Tato aniccassa dukkhattā, dukkhassa ca anattattā tadeva dukkhato anupassati, no sukhato. Anattato anupassati no attato. Ở đây, vì sự hoại diệt là đỉnh cao của sự vô thường, do đó vị hành giả tùy quán sự hoại diệt ấy tùy quán tất cả các pháp hữu vi là vô thường, không phải là thường. Sau đó, vì cái vô thường là khổ, và cái khổ là vô ngã, vị ấy tùy quán chính điều ấy là khổ, không phải là lạc; tùy quán là vô ngã, không phải là ngã. Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhamanattā, na taṃ abhinanditabbaṃ. Yañca anabhinanditabbaṃ, na tattha rajjitabbaṃ. Tasmā etasmiṃ bhaṅgānupassanānusārena ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti diṭṭhe saṅkhāragate nibbindati, no nandati. Virajjati, no rajjati. So evaṃ arajjanto lokikeneva tāva ñāṇena rāgaṃ nirodheti, no samudeti. Samudayaṃ na karotīti attho. Hơn nữa, vì cái gì vô thường, khổ, vô ngã thì không nên hoan hỷ. Và cái gì không nên hoan hỷ thì không nên tham ái ở nơi đó. Do đó, đối với pháp hữu vi đã được thấy là ‘vô thường, khổ, vô ngã’ theo sự tùy quán hoại diệt này, vị ấy nhàm chán, không hoan hỷ. Vị ấy ly tham, không tham ái. Vị ấy không tham ái như vậy, trước hết, ngay cả bằng trí thế gian, cũng làm cho tham ái được đoạn diệt, không làm cho sanh khởi. Có nghĩa là: không tạo ra sự sanh khởi. Atha vā so evaṃ viratto yathā diṭṭhaṃ saṅkhāragataṃ, tathā adiṭṭhampi anvayañāṇavasena nirodheti, no samudeti. Nirodhatova manasikaroti. Nirodhamevassa passati, no samudayanti attho. Hoặc là, vị ấy đã ly tham như vậy, cũng như đối với pháp hữu vi đã được thấy, vị ấy cũng làm cho pháp hữu vi chưa được thấy được đoạn diệt bằng trí suy luận, không làm cho sanh khởi. Vị ấy chỉ tác ý đến sự diệt. Vị ấy chỉ thấy sự diệt của nó, không thấy sự sanh khởi, đó là ý nghĩa. So evaṃ paṭipanno paṭinissajjati, no ādiyati. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ayampi aniccādianupassanā tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato, saṅkhatadosadassanena ca tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cāti vuccati. Tasmā tāya samannāgato bhikkhu yathāvuttena nayena kilese pariccajati, nibbāne ca pakkhandati. Nāpi nibbattanavasena kilese ādiyati, na adosadassitāvasena saṅkhatārammaṇaṃ. Tena vuccati ‘‘paṭinissajjati no ādiyatī’’ti. Vị ấy thực hành như vậy, từ bỏ, không chấp thủ. Điều gì đã được nói? Tuệ quán vô thường v.v... này cũng được gọi là ‘sự từ bỏ do xả ly’ (pariccāgapaṭinissagga) và ‘sự từ bỏ do hướng đến’ (pakkhandanapaṭinissagga), vì từ bỏ các phiền não cùng với các hành uẩn bằng cách đoạn trừ nhất thời, và vì hướng đến Nibbāna, là pháp đối nghịch với chúng, do thấy được sự nguy hại trong các pháp hữu vi và có tâm hướng về đó. Do đó, vị tỳ khưu thành tựu tuệ quán ấy, theo phương cách đã nói, từ bỏ các phiền não và hướng đến Nibbāna. Vị ấy không chấp thủ các phiền não bằng cách làm cho sanh khởi, cũng không chấp thủ đối tượng hữu vi do không thấy sự nguy hại. Do đó, có lời dạy rằng: ‘Vị ấy từ bỏ, không chấp thủ’. 743. Idānissa tehi ñāṇehi yesaṃ dhammānaṃ pahānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha nandinti sappītikaṃ taṇhaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. 743. Bây giờ, để chỉ ra sự đoạn trừ các pháp nào xảy ra cho vị ấy nhờ các trí tuệ ấy, câu ‘trong khi tùy quán là vô thường, vị ấy đoạn trừ tưởng về thường’... đã được nói đến. Ở đây, ‘hoan hỷ’ (nandi) là ái đi kèm với hỷ. Phần còn lại cũng theo phương cách đã được nói. 744. Gāthāsu [Pg.280] pana vatthusaṅkamanāti rūpassa bhaṅgaṃ disvā puna yena cittena bhaṅgo diṭṭho, tassāpi bhaṅgadassanavasena purimavatthuto aññavatthusaṅkamanā. Paññāya ca vivaṭṭanāti udayaṃ pahāya vaye santiṭṭhanā. Āvajjanābalañcevāti rūpassa bhaṅgaṃ disvā puna bhaṅgārammaṇassa cittassa bhaṅgadassanatthaṃ anantarameva āvajjanasamatthatā. Paṭisaṅkhāvipassanāti esā ārammaṇapaṭisaṅkhābhaṅgānupassanā nāma. 744. Còn trong các câu kệ, ‘sự chuyển đổi đối tượng’ là sự chuyển đổi từ đối tượng trước sang đối tượng khác, bằng cách thấy được sự hoại diệt của chính tâm mà nhờ tâm ấy sự hoại diệt của sắc đã được thấy, sau khi đã thấy sự hoại diệt của sắc. ‘Và sự xoay chuyển của trí tuệ’ là từ bỏ sự sanh khởi và an trú trong sự hoại diệt. ‘Và năng lực của sự hướng tâm’ là khả năng hướng tâm ngay lập tức để thấy sự hoại diệt của tâm có sự hoại diệt làm đối tượng, sau khi đã thấy sự hoại diệt của sắc. ‘Tuệ quán sát thẩm tường’ chính là pháp được gọi là tùy quán sự hoại diệt sau khi thẩm tường đối tượng. 745. Ārammaṇaanvayena ubho ekavavatthanāti paccakkhato diṭṭhassa ārammaṇassa anvayena anugamanena yathā idaṃ, tathā atītepi saṅkhāragataṃ bhijjittha, anāgatepi bhijjissatīti evaṃ ubhinnaṃ ekasabhāveneva vavatthāpananti attho. 745. “‘Do sự tùy quán đối tượng, sự xác định cả hai là một’ có nghĩa là: do sự tùy quán, do sự theo dõi đối tượng đã được thấy một cách trực tiếp, sự xác định cả hai (pháp đã thấy và chưa thấy) chỉ bằng một bản chất duy nhất như vầy: ‘Cũng như pháp này, các pháp hữu vi trong quá khứ cũng đã hoại diệt, và trong tương lai cũng sẽ hoại diệt’.” Vuttampi cetaṃ porāṇehi – Điều này cũng đã được các vị xưa nói rằng: ‘‘Saṃvijjamānamhi visuddhadassano,Tadanvayaṃ neti atītanāgate; Sabbepi saṅkhāragatā palokino,Ussāvabindū sūriyeva uggate’’ti. “‘Người có cái thấy thanh tịnh về pháp hiện tại, suy luận điều tương tự cho quá khứ và tương lai: Tất cả các pháp hữu vi đều có tính hoại diệt, giống như những giọt sương khi mặt trời mọc lên’.” Nirodhe adhimuttatāti evaṃ ubhinnaṃ bhaṅgavasena ekavavatthānaṃ katvā tasmiññeva bhaṅgasaṅkhāte nirodhe adhimuttatā taggarutā tanninnatā tappoṇatā tappabbhāratāti attho. Vayalakkhaṇavipassanāti esā vayalakkhaṇavipassanā nāmāti vuttaṃ hoti. Sự quyết đoán nơi sự diệt (nirodhe adhimuttatā) có nghĩa là: sau khi đã xác định cả hai (đối tượng thấy được và không thấy được) là một theo phương diện hoại diệt, có sự quyết đoán, sự xem trọng, sự hướng đến, sự xuôi theo, sự nghiêng về chính sự diệt ấy, được gọi là sự hoại diệt. Tuệ quán tướng hoại diệt (vayalakkhaṇavipassanā) có nghĩa là: đây được gọi là tuệ quán tướng hoại diệt. 746. Ārammaṇañca paṭisaṅkhāti purimañca rūpādiārammaṇaṃ jānitvā. Bhaṅgañca anupassatīti tassārammaṇassa bhaṅgaṃ disvā tadārammaṇassa cittassa bhaṅgaṃ anupassati. Suññato ca upaṭṭhānanti tassevaṃ bhaṅgaṃ anupassato ‘‘saṅkhārāva bhijjanti, tesaṃ bhedo maraṇaṃ, na añño koci atthī’’ti suññato upaṭṭhānaṃ ijjhati. 746. Và thẩm xét đối tượng (ārammaṇañca paṭisaṅkhā) là sau khi đã biết đối tượng sắc... đã có trước. Và tùy quán sự hoại diệt (bhaṅgañca anupassati) là sau khi thấy sự hoại diệt của đối tượng ấy, vị ấy tùy quán sự hoại diệt của tâm có đối tượng ấy. Và sự hiện khởi như là tánh không (suññato ca upaṭṭhānaṃ) là đối với vị đang tùy quán sự hoại diệt như vậy, sự hiện khởi như là tánh không được thành tựu rằng: ‘Chỉ có các hành bị hoại diệt, sự tan vỡ của chúng là sự chết, không có ai khác (chết).’ Tenāhu [Pg.281] porāṇā – Do đó, các vị cổ sư đã nói: ‘‘Khandhā nirujjhanti na catthi añño,Khandhāna bhedo maraṇanti vuccati; Tesaṃ khayaṃ passati appamatto,Maṇiṃva vijjhaṃ vajirena yoniso’’ti. ‘Các uẩn diệt đi, không có ai khác, sự tan vỡ của các uẩn được gọi là sự chết; người không dể duôi, một cách như lý, thấy được sự đoạn tận của chúng, như (người thợ) dùng kim cương để khoan ngọc.’ Adhipaññāvipassanāti yā ca ārammaṇapaṭisaṅkhā yā ca bhaṅgānupassanā yañca suññato upaṭṭhānaṃ, ayaṃ adhipaññāvipassanā nāmāti vuttaṃ hoti. Tuệ quán tăng thượng tuệ (adhipaññāvipassanā) có nghĩa là: sự thẩm xét đối tượng, sự tùy quán hoại diệt, và sự hiện khởi như là tánh không, đây được gọi là tuệ quán tăng thượng tuệ. 747. Kusalo tīsu anupassanāsūti aniccānupassanādīsu tīsu cheko bhikkhu. Catasso ca vipassanāsūti nibbidādīsu ca catūsu vipassanāsu. Tayo upaṭṭhāne kusalatāti khayato vayato suññatoti imasmiñca tividhe upaṭṭhāne kusalatāya. Nānādiṭṭhīsu na kampatīti sassatadiṭṭhiādīsu nānappakārāsu diṭṭhīsu na vedhati. 747. Bậc thiện xảo trong ba tùy quán (kusalo tīsu anupassanāsu) là vị tỳ khưu thiện xảo trong ba pháp, bắt đầu là tùy quán vô thường. Và trong bốn tuệ quán (catasso ca vipassanāsu) là trong bốn tuệ quán, bắt đầu là yểm ly. Do thiện xảo trong ba sự hiện khởi (tayo upaṭṭhāne kusalatā) là do thiện xảo trong sự hiện khởi theo ba cách này: như là sự đoạn tận, như là sự hoại diệt, như là tánh không. Không bị lay động trong các tà kiến khác nhau (nānādiṭṭhīsu na kampati) là không bị rung chuyển trong các loại tà kiến khác nhau, bắt đầu là thường kiến. 748. So evaṃ avedhamāno ‘‘aniruddhameva nirujjhati, abhinnameva bhijjatī’’ti pavattamanasikāro dubbalabhājanassa viya bhijjamānassa, sukhumarajasseva vippakiriyamānassa, tilānaṃ viya bhajjiyamānānaṃ sabbasaṅkhārānaṃ uppādaṭṭhitipavattanimittaṃ vissajjetvā bhedameva passati. So yathā nāma cakkhumā puriso pokkharaṇītīre vā nadītīre vā ṭhito thūlaphusitake deve vassante udakapiṭṭhe mahantamahantāni udakabubbuḷakāni uppajjitvā uppajjitvā sīghaṃ sīghaṃ bhijjamānāni passeyya, evameva sabbe saṅkhārā bhijjanti bhijjantīti passati. Evarūpaṃ hi yogāvacaraṃ sandhāya vuttaṃ bhagavatā – 748. Vị ấy, không bị rung chuyển như vậy, có tác ý khởi lên rằng: ‘Cái chưa diệt thì diệt, cái chưa vỡ thì vỡ,’ sau khi từ bỏ tướng sanh, trụ, và diễn tiến của tất cả các hành, vị ấy chỉ thấy sự tan vỡ, giống như (sự tan vỡ) của một vật dụng mỏng manh đang bị vỡ, giống như (sự phân tán) của hạt bụi mịn đang bị tung bay, giống như (sự nổ) của hạt mè đang được rang. Vị ấy thấy rằng: ‘Tất cả các hành đều hoại diệt, đều hoại diệt,’ giống như một người có mắt đứng trên bờ ao hay bờ sông, khi trời mưa hạt to, thấy những bong bóng nước rất lớn trên mặt nước sanh lên, sanh lên rồi vỡ đi, vỡ đi một cách nhanh chóng. Thật vậy, chính nhằm vào vị hành giả như vậy mà Đức Thế Tôn đã nói: ‘‘Yathā bubbuḷakaṃ passe, yathā passe marīcikaṃ; Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti. (dha. pa. 170); ‘Hãy nhìn như bọt nước, hãy nhìn như ảo ảnh; người nhìn đời như vậy, thần chết không thấy được.’ 749. Tassevaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā bhijjanti bhijjantī’’ti abhiṇhaṃ passato aṭṭhānisaṃsaparivāraṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ balappattaṃ hoti. Tatrime aṭṭhānisaṃsā – bhavadiṭṭhippahānaṃ, jīvitanikantipariccāgo, sadāyuttapayuttatā, visuddhājīvitā, ussukkappahānaṃ, vigatabhayatā, khantisoraccapaṭilābho, aratiratisahanatāti. 749. Đối với vị thường xuyên thấy rằng: ‘Tất cả các hành đều hoại diệt, đều hoại diệt,’ tuệ tùy quán hoại diệt, với tám lợi ích làm tùy tùng, trở nên có năng lực. Ở đây, tám lợi ích này là: đoạn trừ hữu kiến, từ bỏ sự tham muốn mạng sống, luôn luôn chuyên cần nỗ lực, mạng sống trong sạch, đoạn trừ sự lo lắng, không còn sợ hãi, thành tựu sự kham nhẫn và nhu hòa, và khắc phục được sự bất mãn và sự ưa thích. Tenāhu [Pg.282] porāṇā – Do đó, các vị cổ sư đã nói: ‘‘Imāni aṭṭhagguṇamuttamāni,Disvā tahiṃ sammasate punappunaṃ; Ādittacelassirasūpamo muni,Bhaṅgānupassī amatassa pattiyā’’ti. ‘Bậc ẩn sĩ, người tùy quán sự hoại diệt, sau khi thấy tám phẩm chất tối thượng này, hãy thẩm xét lại nhiều lần để đạt đến bất tử, giống như người có y phục hay đầu bị cháy.’ Bhaṅgānupassanāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ. Dứt điểm về Tuệ Tùy Quán Hoại Diệt. Bhayatupaṭṭhānañāṇakathā Luận về Tuệ Hiện Khởi Như Sự Hãi Hùng. 750. Tassevaṃ sabbasaṅkhārānaṃ khayavayabhedanirodhārammaṇaṃ bhaṅgānupassanaṃ āsevantassa bhāventassa bahulīkarontassa sabbabhavayonigatiṭhitisattāvāsesu pabhedakā saṅkhārā sukhena jīvitukāmassa bhīrukapurisassa sīhabyagghadīpiacchataracchayakkharakkhasacaṇḍagoṇacaṇḍakukkurapabhinnamadacaṇḍahatthighoraāsīvisaasanivicakkasusānaraṇabhūmijalitaaṅgārakāsuādayo viya mahābhayaṃ hutvā upaṭṭhahanti. Tassa ‘‘atītā saṅkhārā niruddhā, paccuppannā nirujjhanti, anāgate nibbattanakasaṅkhārāpi evameva nirujjhissantī’’ti passato etasmiṃ ṭhāne bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ nāma uppajjati. 750. Đối với vị hành giả thực hành, tu tập, và làm cho sung mãn tuệ tùy quán hoại diệt, có đối tượng là sự đoạn tận, hoại diệt, tan vỡ, và chấm dứt của tất cả các hành, thì các hành đang tan vỡ trong tất cả các cõi hữu, các loài sanh, các cảnh giới, các thức trú, và các chúng sanh trú, hiện khởi như một sự hãi hùng lớn lao, giống như sư tử, cọp, beo, gấu, linh cẩu, dạ xoa, la sát, bò mộng hung dữ, chó dữ, voi dữ đang say, rắn độc, sét đánh, nghĩa địa, chiến trường, hố than cháy rực, v.v... đối với một người nhút nhát muốn sống an lạc. Đối với vị ấy, khi thấy rằng: ‘Các hành trong quá khứ đã diệt, các hành trong hiện tại đang diệt, và các hành sẽ sanh khởi trong tương lai cũng sẽ diệt như vậy,’ tại thời điểm đó, tuệ được gọi là tuệ hiện khởi như sự hãi hùng sanh khởi. Tatrāyaṃ upamā – ekissā kira itthiyā tayo puttā rājaparādhikā, tesaṃ rājā sīsacchedaṃ āṇāpesi. Sā puttehi saddhiṃ āghātanaṃ agamāsi. Athassā jeṭṭhaputtassa sīsaṃ chinditvā majjhimassa chindituṃ ārabhiṃsu. Sā jeṭṭhassa sīsaṃ chinnaṃ majjhimassa ca chijjamānaṃ disvā kaniṭṭhamhi ālayaṃ vissajji ‘‘ayampi etesaññeva sadiso bhavissatī’’ti. Tattha tassā itthiyā jeṭṭhaputtassa chinnasīsadassanaṃ viya yogino atītasaṅkhārānaṃ nirodhadassanaṃ, majjhimassa chijjamānasīsadassanaṃ viya paccuppannānaṃ nirodhadassanaṃ, ‘‘ayampi etesaññeva sadiso bhavissatī’’ti kaniṭṭhaputtamhi ālayavissajjanaṃ viya ‘‘anāgatepi nibbattanakasaṅkhārā bhijjissantī’’ti anāgatānaṃ nirodhadassanaṃ. Tassevaṃ passato etasmiṃ ṭhāne uppajjati bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ. Ở đây có ví dụ này: Tương truyền, một người phụ nữ có ba người con trai phạm tội với vua, và vua đã ra lệnh chém đầu họ. Bà ta cùng các con trai đi đến nơi hành quyết. Sau khi họ chém đầu người con cả, họ bắt đầu chém đầu người con thứ. Khi thấy đầu người con cả đã bị chém và đầu người con thứ đang bị chém, bà ta từ bỏ mọi quyến luyến đối với người con út, (nghĩ rằng): ‘Người này cũng sẽ giống như những người kia.’ Ở đây, việc người phụ nữ thấy đầu người con cả đã bị chém giống như việc hành giả thấy sự diệt của các hành trong quá khứ. Việc thấy đầu người con thứ đang bị chém giống như việc thấy sự diệt của các hành trong hiện tại. Việc từ bỏ quyến luyến đối với người con út, (nghĩ rằng): ‘Người này cũng sẽ giống như những người kia,’ giống như việc thấy sự diệt của các hành trong tương lai, (nghĩ rằng): ‘Các hành sẽ sanh khởi trong tương lai cũng sẽ bị hoại diệt.’ Đối với vị thấy như vậy, tại thời điểm đó, tuệ hiện khởi như sự hãi hùng sanh khởi. Aparāpi upamā – ekā kira pūtipajā itthī dasa dārake vijāyi. Tesu nava matā, eko hatthagato marati, aparo kucchiyaṃ. Sā nava dārake [Pg.283] mate dasamañca mīyamānaṃ disvā kucchigate ālayaṃ vissajji ‘‘ayampi etesaññeva sadiso bhavissatī’’ti. Tattha tassā itthiyā navannaṃ dārakānaṃ maraṇānussaraṇaṃ viya yogino atītasaṅkhārānaṃ nirodhadassanaṃ, hatthagatassa mīyamānabhāvadassanaṃ viya yogino paccuppannānaṃ nirodhadassanaṃ, kucchigate ālayavissajjanaṃ viya anāgatānaṃ nirodhadassanaṃ. Tassevaṃ passato etasmiṃ khaṇe uppajjati bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ. Lại một ví dụ khác – nghe nói có một người phụ nữ sinh con ra là chết, đã sinh mười đứa con. Trong số đó, chín đứa đã chết, một đứa đang chết trên tay, và một đứa khác còn trong bụng. Bà ấy thấy chín đứa con đã chết và đứa thứ mười đang chết, liền từ bỏ luyến ái đối với đứa con trong bụng, nghĩ rằng: ‘Đứa này rồi cũng sẽ giống như những đứa kia’. Ở đây, việc người phụ nữ ấy tưởng nhớ đến cái chết của chín đứa con cũng giống như việc hành giả thấy sự diệt của các hành trong quá khứ. Việc thấy tình trạng đang chết của đứa con trên tay cũng giống như việc hành giả thấy sự diệt của các hành trong hiện tại. Việc từ bỏ luyến ái đối với đứa con trong bụng cũng giống như việc hành giả thấy sự diệt của các hành trong tương lai. Đối với vị đang thấy như vậy, trong khoảnh khắc ấy, trí tuệ về sự hiện khởi như là điều đáng sợ (bhayatupaṭṭhānañāṇa) phát sinh. 751. Bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ pana bhāyati na bhāyatīti? Na bhāyati. Tañhi atītā saṅkhārā niruddhā, paccuppannā nirujjhanti, anāgatā nirujjhissantīti tīraṇamattameva hoti. Tasmā yathā nāma cakkhumā puriso nagaradvāre tisso aṅgārakāsuyo olokayamāno sayaṃ na bhāyati, kevalaṃ hissa ‘‘ye ye ettha nipatissanti, sabbe anappakaṃ dukkhamanubhavissantī’’ti tīraṇamattameva hoti. Yathā vā pana cakkhumā puriso khadirasūlaṃ ayosūlaṃ suvaṇṇasūlanti paṭipāṭiyā ṭhapitaṃ sūlattayaṃ olokayamāno sayaṃ na bhāyati, kevalaṃ hissa ‘‘ye ye imesu sūlesu nipatissanti, sabbe anappakaṃ dukkhamanubhavissantī’’ti tīraṇamattameva hoti, evameva bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ sayaṃ na bhāyati, kevalaṃ hissa aṅgārakāsuttayasadisesu, sūlattayasadisesu ca tīsu bhavesu ‘‘atītā saṅkhārā niruddhā, paccuppannā nirujjhanti, anāgatā nirujjhissantī’’ti tīraṇamattameva hoti. Yasmā panassa kevalaṃ sabbabhavayonigatiṭhitinivāsagatā saṅkhārā byasanāpannā sappaṭibhayā hutvā bhayato upaṭṭhahanti, tasmā bhayatupaṭṭhānanti vuccati. 751. Vậy trí tuệ về sự hiện khởi như là điều đáng sợ có sợ hãi hay không? Không sợ hãi. Trí ấy chỉ đơn thuần là sự thẩm xét rằng: ‘Các hành trong quá khứ đã diệt, các hành trong hiện tại đang diệt, các hành trong tương lai sẽ diệt’. Do đó, ví như một người có mắt nhìn ba hố than hồng ở cổng thành, tự mình không sợ hãi, mà đối với người ấy chỉ đơn thuần có sự thẩm xét rằng: ‘Bất cứ ai rơi vào đây, tất cả sẽ phải chịu đựng khổ đau không nhỏ’. Hoặc ví như một người có mắt nhìn ba cây cọc—cọc gỗ khadira, cọc sắt, cọc vàng—được dựng lên theo thứ tự, tự mình không sợ hãi, mà đối với người ấy chỉ đơn thuần có sự thẩm xét rằng: ‘Bất cứ ai rơi vào những cây cọc này, tất cả sẽ phải chịu đựng khổ đau không nhỏ’. Cũng vậy, trí tuệ về sự hiện khởi như là điều đáng sợ tự nó không sợ hãi, mà đối với trí ấy chỉ đơn thuần có sự thẩm xét về ba cõi hữu, vốn giống như ba hố than hồng và ba cây cọc, rằng: ‘Các hành trong quá khứ đã diệt, các hành trong hiện tại đang diệt, các hành trong tương lai sẽ diệt’. Tuy nhiên, vì đối với trí ấy, các hành thuộc tất cả các cõi hữu, các loài sanh, các đường thú, các trú xứ, các nơi ở, sau khi đã lâm vào hoại diệt và đầy nguy hiểm, chỉ hiện khởi như là điều đáng sợ, nên nó được gọi là ‘sự hiện khởi như là điều đáng sợ’ (bhayatupaṭṭhāna). Evaṃ bhayato upaṭṭhāne panassa ayaṃ pāḷi – Khi các pháp hiện khởi như là điều đáng sợ như vậy, đây là đoạn Pāli: ‘‘Aniccato manasikaroto kiṃ bhayato upaṭṭhāti? Dukkhato. Anattato manasikaroto kiṃ bhayato upaṭṭhātīti? Aniccato manasikaroto nimittaṃ bhayato upaṭṭhāti. Dukkhato manasikaroto pavattaṃ bhayato upaṭṭhāti. Anattato manasikaroto nimittañca pavattañca bhayato upaṭṭhātī’’ti (paṭi. ma. 1.227). ‘Đối với người tác ý về vô thường, cái gì hiện khởi như là điều đáng sợ? Đối với người tác ý về khổ, cái gì hiện khởi như là điều đáng sợ? Đối với người tác ý về vô ngã, cái gì hiện khởi như là điều đáng sợ?’ ‘Đối với người tác ý về vô thường, tướng (nimitta) hiện khởi như là điều đáng sợ. Đối với người tác ý về khổ, sự diễn tiến (pavatta) hiện khởi như là điều đáng sợ. Đối với người tác ý về vô ngã, cả tướng và sự diễn tiến đều hiện khởi như là điều đáng sợ’ (Paṭi. ma. 1.227). Tattha [Pg.284] nimittanti saṅkhāranimittaṃ. Atītānāgatapaccuppannānaṃ saṅkhārānamevetaṃ adhivacanaṃ. Aniccato manasikaronto hi saṅkhārānaṃ maraṇameva passati, tenassa nimittaṃ bhayato upaṭṭhāti. Pavattanti rūpārūpabhavapavatti. Dukkhato manasikaronto hi sukhasammatāyapi pavattiyā abhiṇhapaṭipīḷanabhāvameva passati, tenassa pavattaṃ bhayato upaṭṭhāti. Anattato manasikaronto pana ubhayampetaṃ suññagāmaṃ viya marīcigandhabbanagarādīni viya ca rittaṃ tucchaṃ suññaṃ assāmikaṃ apariṇāyakaṃ passati. Tenassa nimittañca pavattañca ubhayaṃ bhayato upaṭṭhātīti. Ở đây, ‘tướng’ (nimitta) là tướng của các hành (saṅkhāranimitta). Đây chính là tên gọi cho các hành trong quá khứ, tương lai và hiện tại. Thật vậy, người tác ý về vô thường chỉ thấy sự chết của các hành, do đó đối với vị ấy, tướng hiện khởi như là điều đáng sợ. ‘Sự diễn tiến’ (pavatta) là sự diễn tiến của cõi sắc và cõi vô sắc. Thật vậy, người tác ý về khổ chỉ thấy tình trạng bị bức bách thường xuyên ngay cả trong sự diễn tiến được cho là an lạc, do đó đối với vị ấy, sự diễn tiến hiện khởi như là điều đáng sợ. Còn người tác ý về vô ngã thì thấy cả hai điều này là trống rỗng, rỗng tuếch, không có thực chất, không có chủ sở hữu, không có người lãnh đạo, giống như một ngôi làng bỏ hoang, như ảo ảnh, thành phố của càn-thát-bà, v.v. Do đó, đối với vị ấy, cả tướng và sự diễn tiến đều hiện khởi như là điều đáng sợ. Bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ niṭṭhitaṃ. Dứt điểm về Trí Tuệ về Sự Hiện Khởi Như Là Điều Đáng Sợ. Ādīnavānupassanāñāṇakathā Luận về Trí Tuệ Quán Thấy Sự Nguy Hiểm 752. Tassa taṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ āsevantassa bhāventassa bahulīkarontassa sabbabhavayonigatiṭhitisattāvāsesu neva tāṇaṃ, na leṇaṃ, na gati, nappaṭisaraṇaṃ paññāyati. Sabbabhavayonigatiṭhitinivāsagatesu saṅkhāresu ekasaṅkhārepi patthanā vā parāmāso vā na hoti. Tayo bhavā vītaccikaṅgārapuṇṇaaṅgārakāsuyo viya, cattāro mahābhūtā ghoravisaāsīvisā viya, pañcakkhandhā ukkhittāsikavadhakā viya, cha ajjhattikāyatanāni suññagāmo viya, cha bāhirāyatanāni gāmaghātakacorā viya, satta viññāṇaṭṭhitiyo, nava ca sattāvāsā ekādasahi aggīhi ādittā sampajjalitā sajotibhūtā viya ca, sabbe saṅkhārā gaṇḍabhūtā rogabhūtā sallabhūtā aghabhūtā ābādhabhūtā viya ca nirassādā nirasā mahāādīnavarāsibhūtā hutvā upaṭṭhahanti. 752. Đối với hành giả thực hành, phát triển, và làm cho sung mãn trí tuệ về sự hiện khởi như là điều đáng sợ ấy, trong tất cả các cõi hữu, các loài sanh, các đường thú, các trú xứ, các nơi ở của chúng sanh, vị ấy không nhận thấy có nơi nương tựa, không có nơi ẩn náu, không có nơi đi đến, không có nơi trú ẩn. Trong các hành thuộc tất cả các cõi hữu, các loài sanh, các đường thú, các trú xứ, các nơi ở, không có sự mong cầu hay chấp thủ dù chỉ đối với một hành nào. Ba cõi hữu hiện khởi như những hố than đầy than hồng không khói; bốn đại hiển như những con rắn độc có nọc kịch độc; năm uẩn như những đao phủ thủ với gươm đã giương lên; sáu nội xứ như một ngôi làng bỏ hoang; sáu ngoại xứ như những tên cướp phá làng; bảy thức trú và chín chúng sanh trú như đang bốc cháy, rực cháy, và thành một khối lửa với mười một ngọn lửa; và tất cả các hành hiện khởi như một khối u, như bệnh tật, như mũi tên, như điều bất hạnh, như chứng bệnh, không có vị ngọt, không có cốt lõi, trở thành một khối nguy hiểm to lớn. Kathaṃ? Sukhena jīvitukāmassa bhīrukapurisassa ramaṇīyākārasaṇṭhitampi savāḷakamiva vanagahanaṃ, sasaddūlā viya guhā, sagāharakkhasaṃ viya udakaṃ, samussitakhaggā viya paccatthikā, savisaṃ viya bhojanaṃ, sacoro viya maggo, ādittamiva agāraṃ, uyyuttasenā viya raṇabhūmi. Yathā hi so puriso etāni savāḷakavanagahanādīni āgamma bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto samantato ādīnavameva passati, evamevāyaṃ yogāvacaro [Pg.285] bhaṅgānupassanāvasena sabbasaṅkhāresu bhayato upaṭṭhitesu samantato nirasaṃ nirassādaṃ ādīnavameva passati. Tassevaṃ passato ādīnavañāṇaṃ nāma uppannaṃ hoti. Yaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ – Thế nào? Đối với một người nhút nhát muốn sống an lạc, ngay cả một nơi có hình tướng khả ái cũng hiện ra như một khu rừng rậm có dã thú, như một hang động có cọp, như vùng nước có cá sấu và quỷ dạ-xoa, như kẻ thù với gươm đã giương lên, như thức ăn có độc, như con đường có trộm cướp, như ngôi nhà đang cháy, như chiến trường với quân đội đang dàn trận. Ví như người ấy, khi đến những nơi như khu rừng rậm có dã thú này, trở nên sợ hãi, kinh hãi, lông tóc dựng đứng, và chỉ thấy sự nguy hiểm khắp nơi; cũng vậy, vị hành giả này, khi tất cả các hành hiện khởi như là điều đáng sợ do năng lực của quán sự hoại diệt (bhaṅgānupassanā), chỉ thấy khắp nơi sự vô vị, không có cốt lõi, chỉ thấy sự nguy hiểm. Đối với vị đang thấy như vậy, trí tuệ có tên là trí tuệ về sự nguy hiểm (ādīnavañāṇa) phát sinh. Nhắm đến điều này, lời sau đây đã được nói – ‘‘Kathaṃ bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ? Uppādo bhayanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Pavattaṃ bhayanti… nimittaṃ bhayanti… āyūhanā bhayanti… paṭisandhi bhayanti… gati bhayanti… nibbatti bhayanti… upapatti bhayanti… jāti bhayanti… jarā bhayanti… byādhi bhayanti… maraṇaṃ bhayanti… soko bhayanti… paridevo bhayanti… upāyāso bhayanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Anuppādo khemanti santipade ñāṇaṃ. Appavattaṃ…pe… anupāyāso khemanti santipade ñāṇaṃ. Uppādo bhayaṃ, anuppādo khemanti santipade ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso bhayaṃ, anupāyāso khemanti santipade ñāṇaṃ. “Thế nào là trí tuệ trong sự hiện khởi như là điều đáng sợ là trí về sự nguy hại? Trí tuệ trong sự hiện khởi như là điều đáng sợ rằng ‘sự sanh khởi là đáng sợ’ là trí về sự nguy hại. ‘Sự diễn tiến là đáng sợ’... ‘tướng là đáng sợ’... ‘sự tạo tác là đáng sợ’... ‘sự tái sanh là đáng sợ’... ‘cảnh giới là đáng sợ’... ‘sự thành tựu là đáng sợ’... ‘sự hóa sanh là đáng sợ’... ‘sanh là đáng sợ’... ‘già là đáng sợ’... ‘bệnh là đáng sợ’... ‘chết là đáng sợ’... ‘sầu là đáng sợ’... ‘bi là đáng sợ’... ‘não là đáng sợ,’ trí tuệ trong sự hiện khởi như là điều đáng sợ là trí về sự nguy hại. Trí rằng ‘sự không sanh khởi là an ổn’ là trí về trạng thái an tịnh. ‘Sự không diễn tiến’... cho đến... ‘sự không phiền não là an ổn’ là trí về trạng thái an tịnh. Trí rằng ‘sự sanh khởi là đáng sợ, sự không sanh khởi là an ổn’ là trí về trạng thái an tịnh. ‘Sự diễn tiến’... cho đến... ‘sự phiền não là đáng sợ, sự không phiền não là an ổn’ là trí về trạng thái an tịnh. ‘‘Uppādo dukkhanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso dukkhanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Anuppādo sukhanti santipade ñāṇaṃ. Appavattaṃ…pe… anupāyāso sukhanti santipade ñāṇaṃ. Uppādo dukkhaṃ, anuppādo sukhanti santipade ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso dukkhaṃ, anupāyāso sukhanti santipade ñāṇaṃ. “Trí tuệ trong sự hiện khởi như là điều đáng sợ rằng ‘sự sanh khởi là khổ’ là trí về sự nguy hại. ‘Sự diễn tiến’... cho đến... ‘sự phiền não là khổ,’ trí tuệ trong sự hiện khởi như là điều đáng sợ là trí về sự nguy hại. Trí rằng ‘sự không sanh khởi là lạc’ là trí về trạng thái an tịnh. ‘Sự không diễn tiến’... cho đến... ‘sự không phiền não là lạc’ là trí về trạng thái an tịnh. Trí rằng ‘sự sanh khởi là khổ, sự không sanh khởi là lạc’ là trí về trạng thái an tịnh. ‘Sự diễn tiến’... cho đến... ‘sự phiền não là khổ, sự không phiền não là lạc’ là trí về trạng thái an tịnh. ‘‘Uppādo sāmisanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso sāmisanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Anuppādo nirāmisanti santipade ñāṇaṃ. Appavattaṃ…pe… anupāyāso nirāmisanti santipade ñāṇaṃ. Uppādo sāmisaṃ, anuppādo nirāmisanti santipade ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso sāmisaṃ, anupāyāso nirāmisanti santipade ñāṇaṃ. “Trí tuệ trong sự hiện khởi như là điều đáng sợ rằng ‘sự sanh khởi là có vật thực’ là trí về sự nguy hại. ‘Sự diễn tiến’... cho đến... ‘sự phiền não là có vật thực,’ trí tuệ trong sự hiện khởi như là điều đáng sợ là trí về sự nguy hại. Trí rằng ‘sự không sanh khởi là không có vật thực’ là trí về trạng thái an tịnh. ‘Sự không diễn tiến’... cho đến... ‘sự không phiền não là không có vật thực’ là trí về trạng thái an tịnh. Trí rằng ‘sự sanh khởi là có vật thực, sự không sanh khởi là không có vật thực’ là trí về trạng thái an tịnh. ‘Sự diễn tiến’... cho đến... ‘sự phiền não là có vật thực, sự không phiền não là không có vật thực’ là trí về trạng thái an tịnh. Uppādo [Pg.286] ‘‘saṅkhārāti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso saṅkhārāti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Anuppādo nibbānanti santipade ñāṇaṃ. Appavattaṃ…pe… anupāyāso nibbānanti santipade ñāṇaṃ. Uppādo saṅkhārā, anuppādo nibbānanti santipade ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso saṅkhārā, anupāyāso nibbānanti santipade ñāṇaṃ. “Trí tuệ trong sự hiện khởi như là điều đáng sợ rằng ‘sự sanh khởi là các pháp hữu vi’ là trí về sự nguy hại. ‘Sự diễn tiến’... cho đến... ‘sự phiền não là các pháp hữu vi,’ trí tuệ trong sự hiện khởi như là điều đáng sợ là trí về sự nguy hại. Trí rằng ‘sự không sanh khởi là Niết Bàn’ là trí về trạng thái an tịnh. ‘Sự không diễn tiến’... cho đến... ‘sự không phiền não là Niết Bàn’ là trí về trạng thái an tịnh. Trí rằng ‘sự sanh khởi là các pháp hữu vi, sự không sanh khởi là Niết Bàn’ là trí về trạng thái an tịnh. ‘Sự diễn tiến’... cho đến... ‘sự phiền não là các pháp hữu vi, sự không phiền não là Niết Bàn’ là trí về trạng thái an tịnh. ‘‘Uppādañca pavattañca, nimittaṃ dukkhanti passati; Āyūhanaṃ paṭisandhiṃ, ñāṇaṃ ādīnave idaṃ. “Vị ấy thấy sự sanh khởi, sự diễn tiến, và tướng là khổ; sự tạo tác và sự tái sanh, đây là trí về sự nguy hại. ‘‘Anuppādaṃ appavattaṃ, animittaṃ sukhanti ca; Anāyūhanā appaṭisandhi, ñāṇaṃ santipade idaṃ. “Và thấy sự không sanh khởi, sự không diễn tiến, và vô tướng là lạc; sự không tạo tác, sự không tái sanh, đây là trí về trạng thái an tịnh. ‘‘Idaṃ ādīnave ñāṇaṃ, pañcaṭhānesu jāyati; Pañcaṭhāne santipade, dasa ñāṇe pajānāti; Dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatā, nānādiṭṭhīsu na kampatī’’ti. “Trí về sự nguy hại này sanh khởi ở năm trường hợp; ở năm trường hợp là trạng thái an tịnh, vị ấy biết được mười loại trí. Do sự thiện xảo ở hai loại trí, vị ấy không bị lay động bởi các tà kiến khác nhau.” ‘‘Taṃ ñātaṭṭhena ñāṇaṃ. Pajānanaṭṭhena paññā. Tena vuccati ‘‘bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.53). “Ấy là trí (ñāṇa) vì có ý nghĩa là biết. Là tuệ (paññā) vì có ý nghĩa là biết rõ. Do đó, được nói rằng: ‘Trí tuệ trong sự hiện khởi như là điều đáng sợ là trí về sự nguy hại.’” 753. Tattha uppādoti purimakammapaccayā idha uppatti. Pavattanti tathā uppannassa pavatti. Nimittanti sabbampi saṅkhāranimittaṃ. Āyūhanāti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ. Paṭisandhīti āyatiṃ uppatti. Gatīti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti. Nibbattīti khandhānaṃ nibbattanaṃ. Upapattīti ‘‘samāpannassa vā upapannassa vā’’ti (dha. sa. 1289, 1291) evaṃ vuttā vipākappavatti. Jātīti jarādīnaṃ paccayabhūtā bhavapaccayā jāti. Jarāmaraṇādayo pākaṭā eva. Ettha ca uppādādayo pañceva ādīnavañāṇassa vatthuvasena vuttā. Sesā tesaṃ vevacanavasena. Nibbatti jātīti idañhi dvayaṃ uppādassa ceva paṭisandhiyā ca vevacanaṃ. Gati upapattīti idaṃ dvayaṃ pavattassa. Jarādayo nimittassāti. Tenāha – 753. Ở đây, ‘sự sanh khởi’ là sự phát sanh ở đời này do nghiệp quá khứ làm duyên. ‘Sự diễn tiến’ là sự tiếp diễn của cái đã sanh khởi như vậy. ‘Tướng’ là tất cả tướng trạng hữu vi. ‘Sự tạo tác’ là nghiệp làm nhân cho sự tái sanh trong tương lai. ‘Sự tái sanh’ là sự phát sanh trong tương lai. ‘Cảnh giới’ là cảnh giới mà sự tái sanh ấy xảy ra. ‘Sự thành tựu’ là sự phát sanh của các uẩn. ‘Sự hóa sanh’ là sự tiếp diễn của quả dị thục đã được nói đến như vầy: ‘của vị đã nhập định hoặc của vị đã hóa sanh.’ ‘Sanh’ là sự sanh do hữu làm duyên, là nhân cho già, v.v... Già, chết, v.v... thì đã rõ ràng. Và ở đây, chỉ có năm pháp bắt đầu bằng sự sanh khởi được nói đến về phương diện đối tượng của trí về sự nguy hại. Các pháp còn lại (được nói đến) về phương diện từ đồng nghĩa của chúng. Thật vậy, hai từ ‘sự thành tựu’ và ‘sanh’ này là từ đồng nghĩa của ‘sự sanh khởi’ và ‘sự tái sanh.’ Hai từ ‘cảnh giới’ và ‘sự hóa sanh’ này là từ đồng nghĩa của ‘sự diễn tiến.’ Già, v.v... là từ đồng nghĩa của ‘tướng.’ Do đó, ngài đã nói: ‘‘Uppādañca pavattañca, nimittaṃ dukkhanti passati; Āyūhanaṃ paṭisandhiṃ, ñāṇaṃ ādīnave ida’’nti ca.‘‘Idaṃ ādīnave ñāṇaṃ, pañcaṭhānesu jāyatī’’ti ca. “‘Vị ấy thấy sự sanh khởi, sự diễn tiến, và tướng là khổ; sự tạo tác và sự tái sanh, đây là trí về sự nguy hại.’ và ‘Trí về sự nguy hại này sanh khởi ở năm trường hợp.’” Anuppādo [Pg.287] khemanti santipade ñāṇantiādi pana ādīnavañāṇassa paṭipakkhañāṇadassanatthaṃ vuttaṃ. Bhayatupaṭṭhānena vā ādīnavaṃ disvā ubbiggahadayānaṃ abhayampi atthi khemaṃ nirādīnavanti assāsajananatthampi etaṃ vuttaṃ. Yasmā vā panassa uppādādayo bhayato sūpaṭṭhitā honti, tassa tappaṭipakkhaninnaṃ cittaṃ hoti, tasmā bhayatupaṭṭhānavasena siddhassa ādīnavañāṇassa ānisaṃsadassanatthampetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Còn (đoạn) bắt đầu bằng ‘Trí rằng sự không sanh khởi là an ổn là trí về trạng thái an tịnh’ được nói ra nhằm mục đích chỉ ra trí đối nghịch với trí về sự nguy hại. Hoặc, điều này cũng được nói ra nhằm mục đích tạo ra sự an ủi cho những người có tâm lo sợ sau khi thấy sự nguy hại bằng sự hiện khởi như là điều đáng sợ, rằng: ‘Cũng có trạng thái không đáng sợ, an ổn, không có sự nguy hại.’ Hoặc, nên được hiểu rằng điều này cũng được nói ra nhằm mục đích chỉ ra lợi ích của trí về sự nguy hại đã được thành tựu theo cách hiện khởi như là điều đáng sợ, bởi vì đối với vị ấy, các pháp bắt đầu bằng sự sanh khởi đã hiện khởi rõ ràng là đáng sợ, và tâm của vị ấy hướng về cái đối nghịch với chúng. Ettha ca yaṃ bhayaṃ, taṃ yasmā niyamato dukkhaṃ. Taṃ vaṭṭāmisalokāmisakilesāmisehi avippamuttattā sāmisameva. Yañca sāmisaṃ, taṃ saṅkhāramattameva. Tasmā ‘‘uppādo dukkhanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Evaṃ santepi bhayākārena dukkhākārena sāmisākārenāti evaṃ ākāranānattato pavattivasenevettha nānattaṃ veditabbaṃ. Và ở đây, cái gì là đáng sợ, vì nó chắc chắn là khổ. Do không thoát khỏi vật thực của vòng luân hồi, vật thực của thế gian, vật thực của phiền não, nên nó chính là có vật thực. Và cái gì có vật thực, nó chỉ là pháp hữu vi. Do đó, đã được nói (đoạn) bắt đầu bằng: ‘Trí tuệ trong sự hiện khởi như là điều đáng sợ rằng sự sanh khởi là khổ là trí về sự nguy hại.’ Mặc dù là vậy, sự khác biệt ở đây nên được hiểu là chỉ do sự diễn tiến theo sự đa dạng về phương diện, như là: theo phương diện đáng sợ, theo phương diện khổ, theo phương diện có vật thực. Dasañāṇe pajānātīti ādīnavañāṇaṃ pajānanto uppādādivatthukāni pañca, anuppādādivatthukāni pañcāti dasa ñāṇāni pajānāti paṭivijjhati sacchikaroti. Dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatāti ādīnavañāṇassa ceva santipadañāṇassa cāti imesaṃ dvinnaṃ kusalatāya. Nānādiṭṭhīsu na kampatīti paramadiṭṭhadhammanibbānādivasena pavattāsu diṭṭhīsu na vedhati. Sesamettha uttānamevāti. ‘Vị ấy biết được mười loại trí’ có nghĩa là: trong khi biết trí về sự nguy hại, vị ấy biết, thâm nhập, và chứng ngộ mười loại trí: năm loại có đối tượng là sự sanh khởi, v.v... và năm loại có đối tượng là sự không sanh khởi, v.v... ‘Do sự thiện xảo ở hai loại trí’ có nghĩa là: do sự thiện xảo ở hai loại trí này, tức là trí về sự nguy hại và trí về trạng thái an tịnh. ‘Vị ấy không bị lay động bởi các tà kiến khác nhau’ có nghĩa là: vị ấy không run sợ trước các tà kiến phát sanh theo cách thức của Niết Bàn tối thượng ngay trong hiện tại, v.v... Phần còn lại ở đây thì đã rõ ràng. Ādīnavānupassanāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ. Dứt phần trí tuệ quán xét sự nguy hại. Nibbidānupassanāñāṇakathā Luận về Trí Tuệ Quán Sát Sự Nhàm Chán 754. So evaṃ sabbasaṅkhāre ādīnavato passanto sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsagate sabhedake saṅkhāragate nibbindati ukkaṇṭhati nābhiramati. 754. Vị ấy, khi thấy tất cả các pháp hữu vi là nguy hiểm như vậy, bèn nhàm chán, chán ngán, không còn ưa thích trong toàn bộ các pháp hữu vi, vốn có tính chất tan hoại, thuộc về tất cả các cõi hữu, các loài sanh, các thú, các trú xứ của thức, và các trú xứ của chúng sanh. Seyyathāpi nāma, cittakūṭapabbatapādābhirato suvaṇṇarājahaṃso asucimhi caṇḍālagāmadvāraāvāṭe nābhiramati, sattasu mahāsaresuyeva abhiramati, evameva ayampi yogīrājahaṃso suparidiṭṭhādīnave sabhedake saṅkhāragate nābhiramati. Bhāvanārāmatāya pana bhāvanāratiyā samannāgatattā sattasu anupassanāsuyeva ramati. Ví như con thiên nga chúa vàng son, vốn ưa thích chân núi Cittakūṭa, không ưa thích vũng nước bẩn thỉu ở cổng làng của người hạ tiện, mà chỉ ưa thích bảy hồ lớn. Cũng vậy, vị hành giả, con thiên nga chúa này, không ưa thích trong toàn bộ các pháp hữu vi, vốn có tính chất tan hoại, đã được thấy rõ sự nguy hiểm. Nhưng do có sự ưa thích trong thiền định, do đã thành tựu sự hoan hỷ trong thiền định, nên vị ấy chỉ hoan hỷ trong bảy pháp quán mà thôi. Yathā [Pg.288] ca suvaṇṇapañjare pakkhitto sīho migarājā nābhiramati, tiyojanasahassavitthate pana himavanteyeva ramati, evamayaṃ yogīsīho tividhe sugatibhavepi nābhiramati, tīsu pana anupassanāsuyeva ramati. Và như con sư tử, vua của các loài thú, bị nhốt trong lồng vàng không ưa thích, mà chỉ hoan hỷ trong rừng Himavanta rộng ba ngàn do tuần. Cũng vậy, vị hành giả, con sư tử này, không ưa thích ngay cả trong ba loại thiện thú, mà chỉ hoan hỷ trong ba pháp quán mà thôi. Yathā ca sabbaseto sattapatiṭṭho iddhimā vehāsaṅgamo chaddanto nāgarājā nagaramajjhe nābhiramati, himavati chaddantadahagahaneyeva abhiramati, evamayaṃ yogīvaravāraṇo sabbasmimpi saṅkhāragate nābhiramati, anuppādo khemantiādinā nayena diṭṭhe santipadeyeva abhiramati, tanninnatappoṇatappabbhāramānaso hotīti. Và như voi chúa Chaddanta, toàn thân màu trắng, đứng vững trên bảy điểm, có thần thông, đi được trên hư không, không ưa thích giữa thành phố, mà chỉ ưa thích trong bụi rậm của hồ Chaddanta ở Himavanta. Cũng vậy, vị hành giả, con voi chúa cao quý này, không ưa thích trong bất cứ pháp hữu vi nào, mà chỉ ưa thích trong trạng thái tịch tịnh đã được thấy bằng phương pháp bắt đầu với câu “Không sanh là an ổn”, và có tâm trí hướng về, xuôi về, nghiêng về trạng thái ấy. Nibbidānupassanāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ. (Phần) Trí Tuệ Quán Sát Sự Nhàm Chán đã hoàn tất. 755. Taṃ panetaṃ purimena ñāṇadvayena atthato ekaṃ. Tenāhu porāṇā – 755. Tuy nhiên, trí tuệ này về phương diện ý nghĩa là một với hai trí tuệ trước đó. Do đó, các vị cổ sư đã nói rằng: ‘‘Bhayatupaṭṭhānaṃ ekameva tīṇi nāmāni labhati, sabbasaṅkhāre bhayato addasāti bhayatupaṭṭhānaṃ nāma jātaṃ. Tesuyeva saṅkhāresu ādīnavaṃ uppādetīti ādīnavānupassanā nāma jātaṃ. Tesuyeva saṅkhāresu nibbindamānaṃ uppannanti nibbidānupassanā nāma jāta’’nti. “Trí tuệ về sự hiện khởi của kinh sợ chỉ là một mà có được ba tên gọi. Vì đã thấy tất cả các pháp hữu vi là đáng kinh sợ, nên nó được gọi là ‘trí tuệ về sự hiện khởi của kinh sợ’. Vì nó làm phát sanh sự nguy hiểm trong chính các pháp hữu vi ấy, nên nó được gọi là ‘trí tuệ quán sát sự nguy hiểm’. Vì nó phát sanh trong khi nhàm chán chính các pháp hữu vi ấy, nên nó được gọi là ‘trí tuệ quán sát sự nhàm chán’.” Pāḷiyampi vuttaṃ – ‘‘yā ca bhayatupaṭṭhāne paññā, yañca ādīnave ñāṇaṃ, yā ca nibbidā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227). Trong Thánh điển Pāḷi cũng có nói: “Tuệ trong sự hiện khởi của kinh sợ, trí trong sự nguy hiểm, và sự nhàm chán, các pháp này có cùng một ý nghĩa, chỉ có văn tự là khác nhau.” (Paṭi. ma. 1.227). Muñcitukamyatāñāṇakathā Luận về Trí Tuệ Mong Muốn Giải Thoát 756. Iminā pana nibbidāñāṇena imassa kulaputtassa nibbindantassa ukkaṇṭhantassa anabhiramantassa sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsagatesu sabhedakesu saṅkhāresu ekasaṅkhārepi cittaṃ na sajjati, na laggati, na bajjhati, sabbasmā saṅkhāragatā muccitukāmaṃ nissaritukāmaṃ hoti. Yathā kiṃ? Yathā nāma jālabbhantaragato maccho, sappamukhagato maṇḍūko, pañjarapakkhitto vanakukkuṭo, daḷhapāsavasagato migo, ahituṇḍikahatthagato sappo, mahāpaṅkapakkhando kuñjaro, supaṇṇamukhagato [Pg.289] nāgarājā, rāhumukhappaviṭṭho cando, sapattaparivārito purisoti evamādayo tato tato muccitukāmā nissaritukāmāva honti, evaṃ tassa yogino cittaṃ sabbasmā saṅkhāragatā muccitukāmaṃ nissaritukāmaṃ hoti. Athassa evaṃ sabbasaṅkhāresu vigatālayassa sabbasmā saṅkhāragatā muccitukāmassa uppajjati muñcitukamyatā ñāṇanti. 756. Nhờ trí tuệ nhàm chán này, tâm của người thiện nam tử đang nhàm chán, chán ngán, không ưa thích, không còn dính mắc, không còn bám víu, không còn bị trói buộc vào bất cứ một pháp hữu vi nào trong các pháp hữu vi có tính chất tan hoại, thuộc về tất cả các cõi hữu, các loài sanh, các thú, các trú xứ của thức, và các trú xứ của chúng sanh; tâm chỉ muốn được giải thoát, muốn được thoát ra khỏi toàn bộ các pháp hữu vi. Giống như gì? Ví như con cá lọt vào trong lưới, con ếch lọt vào miệng rắn, con gà rừng bị nhốt trong lồng, con nai bị sa vào bẫy chắc chắn, con rắn lọt vào tay người bắt rắn, con voi bị sa lầy trong vũng bùn lớn, vua rồng lọt vào miệng chim garuḍa, mặt trăng lọt vào miệng Rāhu, người bị kẻ thù bao vây, và những trường hợp tương tự khác, họ chỉ muốn được giải thoát, muốn được thoát ra khỏi những tình cảnh ấy. Cũng vậy, tâm của vị hành giả ấy chỉ muốn được giải thoát, muốn được thoát ra khỏi toàn bộ các pháp hữu vi. Bấy giờ, đối với vị ấy, người không còn luyến ái trong tất cả các pháp hữu vi và muốn được giải thoát khỏi toàn bộ các pháp hữu vi, trí tuệ mong muốn giải thoát liền phát sanh. Muñcitukamyatāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ. (Phần) Trí Tuệ Mong Muốn Giải Thoát đã hoàn tất. Paṭisaṅkhānupassanāñāṇakathā Luận về Trí Tuệ Quán Sát Sự Suy Xét Lại 757. So evaṃ sabbabhavayonigatiṭṭhitinivāsagatehi sabhedakehi saṅkhārehi muccitukāmo sabbasmā saṅkhāragatā muccituṃ puna te evaṃ saṅkhāre paṭisaṅkhānupassanāñāṇena tilakkhaṇaṃ āropetvā pariggaṇhāti. 757. Vị ấy, do muốn được giải thoát khỏi các pháp hữu vi có tính chất tan hoại, thuộc về tất cả các cõi hữu, các loài sanh, các thú, các trú xứ, và các nơi ở, để được giải thoát khỏi toàn bộ các pháp hữu vi, nên lại nắm bắt các pháp hữu vi ấy bằng cách áp đặt tam tướng lên chúng với trí tuệ quán sát sự suy xét lại. So sabbasaṅkhāre anaccantikato, tāvakālikato, uppādavayaparicchinnato, palokato, calato, pabhaṅguto, addhuvato, vipariṇāmadhammato, assārakato, vibhavato, saṅkhatato, maraṇadhammatotiādīhi kāraṇehi aniccāti passati. Vị ấy thấy tất cả các pháp hữu vi là vô thường vì những lý do như: vì chúng không vĩnh viễn, vì chúng chỉ là tạm thời, vì chúng bị giới hạn bởi sanh và diệt, vì chúng tan rã, vì chúng biến động, vì chúng mong manh, vì chúng không bền vững, vì chúng có bản chất biến đổi, vì chúng không có lõi cứng, vì chúng đi đến hoại diệt, vì chúng là pháp hữu vi, vì chúng có bản chất phải chết. Abhiṇhapaṭipīḷanato, dukkhamato, dukkhavatthuto, rogato, gaṇḍato, sallato, aghato, ābādhato, ītito, upaddavato, bhayato, upasaggato, atāṇato, aleṇato, asaraṇato, ādīnavato, aghamūlato, vadhakato, sāsavato, mārāmisato, jātidhammato, jarādhammato, byādhidhammato, sokadhammato, paridevadhammato, upāyāsadhammato, saṃkilesikadhammatotiādīhi kāraṇehi dukkhāti passati. Vị ấy thấy (các pháp hữu vi) là khổ vì những lý do như: vì chúng liên tục bức bách, vì chúng đau khổ, vì chúng là nền tảng của khổ, vì chúng là bệnh tật, vì chúng là ung nhọt, vì chúng là mũi tên, vì chúng là điều bất hạnh, vì chúng là phiền não, vì chúng là tai ương, vì chúng là tai họa, vì chúng là sự kinh sợ, vì chúng là sự nguy hiểm, vì chúng không che chở, vì chúng không ẩn náu, vì chúng không nương tựa, vì chúng là sự nguy hiểm, vì chúng là gốc rễ của bất hạnh, vì chúng là kẻ sát nhân, vì chúng là đối tượng của lậu hoặc, vì chúng là mồi của ma vương, vì chúng có bản chất phải sanh, vì chúng có bản chất phải già, vì chúng có bản chất phải bệnh, vì chúng có bản chất phải sầu, vì chúng có bản chất phải bi, vì chúng có bản chất phải não, vì chúng có bản chất ô nhiễm. Ajaññato, duggandhato, jegucchato, paṭikkūlato, amaṇḍanārahato, virūpato, bībhacchatotiādīhi kāraṇehi dukkhalakkhaṇassa parivārabhūtato asubhato passati. Vị ấy thấy (các pháp hữu vi) là bất tịnh, vì chúng là tùy thuộc của tướng khổ, do những lý do như: vì chúng không cao quý, vì chúng có mùi hôi, vì chúng đáng ghê tởm, vì chúng đáng chán ghét, vì chúng không đáng được trang điểm, vì chúng xấu xí, vì chúng kinh tởm. Parato, rittato, tucchato, suññato, assāmikato, anissarato, avasavattitotiādīhi kāraṇehi anattato passati. Vị ấy thấy (các pháp hữu vi) là vô ngã vì những lý do như: vì chúng là cái khác, vì chúng rỗng không, vì chúng trống rỗng, vì chúng là không, vì chúng không có chủ, vì chúng không có quyền, vì chúng không tự chủ. 758. Evañhi [Pg.290] passatānena tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhārā pariggahitā nāma honti. Kasmā panāyamete evaṃ pariggaṇhātīti? Muñcanassa upāyasampādanatthaṃ. 758. Khi thấy như vậy, các pháp hữu vi được gọi là đã được vị ấy nắm bắt bằng cách áp đặt tam tướng. Nhưng tại sao vị ấy lại nắm bắt chúng như vậy? Để hoàn thiện phương tiện giải thoát. Tatrāyaṃ upamā – eko kira puriso ‘‘macche gahessāmī’’ti macchakhippaṃ gahetvā udake oḍḍāpesi so khippamukhena hatthaṃ otāretvā antoudake sappaṃ gīvāya gahetvā ‘‘maccho me gahito’’ti attamano ahosi. So ‘‘mahā vata mayā maccho laddho’’ti ukkhipitvā passanto sovatthikattayadassanena sappoti sañjānitvā bhīto ādīnavaṃ disvā gahaṇe nibbinno muñcitukāmo hutvā muñcanassa upāyaṃ karonto agganaṅguṭṭhato paṭṭhāya hatthaṃ nibbeṭhetvā bāhuṃ ukkhipitvā uparisīse dve tayo vāre āvijjhitvā sappaṃ dubbalaṃ katvā ‘‘gaccha duṭṭha sappā’’ti nissajjitvā vegena taḷākapāḷiṃ āruyha ‘‘mahantassa vata bho sappassa mukhato muttomhī’’ti āgatamaggaṃ olokayamāno aṭṭhāsi. Ở đây có ví dụ này: Tương truyền, có một người đàn ông nghĩ rằng: ‘Ta sẽ bắt cá’, rồi lấy một cái đó bắt cá (macchakhippa) đặt xuống nước. Người ấy thò tay vào miệng đó, tóm lấy cổ một con rắn ở trong nước và vui mừng nghĩ rằng: ‘Ta đã bắt được cá rồi’. Người ấy nhấc lên và nhìn, nghĩ rằng: ‘Ồ, ta đã bắt được một con cá lớn!’, nhưng khi thấy ba vằn ở cổ (sovatthikattaya), ông ta nhận ra đó là một con rắn. Ông ta hoảng sợ, thấy được sự nguy hiểm, nhàm chán với việc nắm giữ, muốn buông ra, và tìm cách để buông nó ra. Bắt đầu từ phía đuôi, ông ta gỡ tay ra, giơ cánh tay lên, quay hai ba vòng trên đầu, làm cho con rắn yếu đi, rồi ném nó đi và nói: ‘Hãy đi đi, con rắn độc kia!’. Ông ta nhanh chóng trèo lên bờ ao, đứng nhìn lại con đường đã đi qua và nghĩ: ‘Ôi, ta đã thoát khỏi miệng của một con rắn lớn!’. Tattha tassa purisassa ‘‘maccho’’ti sappaṃ gīvāya gahetvā tuṭṭhakālo viya imassāpi yogino āditova attabhāvaṃ paṭilabhitvā tuṭṭhakālo, tassa khippamukhato sīsaṃ nīharitvā sovatthikattayadassanaṃ viya imassa ghanavinibbhogaṃ katvā saṅkhāresu tilakkhaṇadassanaṃ, tassa bhītakālo viya imassa bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ. Tato ādīnavadassanaṃ viya ādīnavānupassanāñāṇaṃ, gahaṇe nibbindanaṃ viya nibbidānupassanāñāṇaṃ. Sappaṃ muñcitukāmatā viya muñcitukamyatāñāṇaṃ, muñcanassa upāyakaraṇaṃ viya paṭisaṅkhānupassanāñāṇena saṅkhāresu tilakkhaṇāropanaṃ. Yathā hi so puriso sappaṃ āvijjhitvā dubbalaṃ katvā nivattetvā ḍaṃsituṃ asamatthabhāvaṃ pāpetvā sumuttaṃ muñcati, evamayaṃ yogāvacaro tilakkhaṇāropanena saṅkhāre āvijjhitvā dubbale katvā puna niccasukhasubhaattākārena upaṭṭhātuṃ asamatthataṃ pāpetvā sumuttaṃ muñcati. Tena vuttaṃ ‘‘muñcanassa upāyasampādanatthaṃ evaṃ pariggaṇhātī’’ti. Ở đây, cũng giống như khoảnh khắc vui mừng của người đàn ông kia khi tóm cổ con rắn và nghĩ rằng ‘đó là cá’, thì cũng là khoảnh khắc vui mừng của vị hành giả này khi từ đầu đã thủ đắc được tự thể (attabhāva). Cũng giống như việc người kia lôi đầu con rắn ra khỏi miệng đó và thấy ba vằn, thì cũng là việc vị này phá vỡ được khối đặc (ghana), và thấy được ba tướng trong các pháp hữu vi. Cũng giống như khoảnh khắc sợ hãi của người kia, thì cũng là trí tuệ về sự hiện khởi của kinh sợ (bhayatupaṭṭhānañāṇa) của vị này. Sau đó, cũng giống như việc thấy sự nguy hiểm, thì là trí tuệ quán xét về sự nguy hiểm (ādīnavānupassanāñāṇa). Cũng giống như việc nhàm chán trong việc nắm giữ, thì là trí tuệ quán xét về sự nhàm chán (nibbidānupassanāñāṇa). Cũng giống như việc muốn buông con rắn, thì là trí tuệ về lòng mong muốn giải thoát (muñcitukamyatāñāṇa). Cũng giống như việc tìm cách để buông, thì là việc áp đặt ba tướng vào các pháp hữu vi bằng trí tuệ quán xét về sự thẩm sát (paṭisaṅkhānupassanāñāṇa). Quả vậy, cũng như người đàn ông kia quay con rắn, làm nó yếu đi, khiến nó không thể quay lại cắn, rồi buông nó ra một cách khéo léo; cũng vậy, vị hành giả này, bằng cách áp đặt ba tướng, đã ‘quay’ các pháp hữu vi, làm chúng yếu đi, khiến chúng không thể tái hiện dưới dạng thường, lạc, tịnh, ngã, rồi buông chúng ra một cách khéo léo. Do đó, đã được nói rằng: ‘Vị ấy liễu tri như vậy để hoàn thành phương tiện giải thoát’. 759. Ettāvatā tassa uppannaṃ hoti paṭisaṅkhāñāṇaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – 759. Đến chừng ấy, trí thẩm sát (paṭisaṅkhāñāṇa) đã khởi sanh nơi vị ấy. Về điều này, có lời dạy rằng – ‘‘Aniccato [Pg.291] manasikaroto kiṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjati? Dukkhato. Anattato manasikaroto kiṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjati? Aniccato manasikaroto nimittaṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjati. Dukkhato manasikaroto pavattaṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjati. Anattato manasikaroto nimittañca pavattañca paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjatī’’ti (paṭi. ma. 1.227). ‘Khi tác ý về vô thường, trí thẩm sát nào khởi sanh? (Trí thẩm sát) về khổ. Khi tác ý về vô ngã, trí thẩm sát nào khởi sanh? Khi tác ý về vô thường, trí thẩm sát về tướng (nimitta) khởi sanh. Khi tác ý về khổ, trí thẩm sát về sự diễn tiến (pavatta) khởi sanh. Khi tác ý về vô ngã, trí thẩm sát về cả tướng lẫn sự diễn tiến khởi sanh’ (Paṭi. Ma. i. 227). Ettha ca nimittaṃ paṭisaṅkhāti saṅkhāranimittaṃ ‘‘addhuvaṃ tāvakālika’’nti aniccalakkhaṇavasena jānitvā. Kāmañca na paṭhamaṃ jānitvā pacchā ñāṇaṃ uppajjati, vohāravasena pana ‘‘manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇa’’ntiādīni (ma. ni. 3.421) viya evaṃ vuccati. Ekattanayena vā purimañca pacchimañca ekaṃ katvā evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iminā nayena itarasmimpi padadvaye attho veditabboti. Ở đây, ‘thẩm sát về tướng’ có nghĩa là sau khi đã biết tướng của các pháp hữu vi (saṅkhāranimitta) là ‘bất định, tạm thời’ theo phương diện tướng vô thường. Mặc dù không phải là biết trước rồi trí tuệ mới khởi sanh sau, nhưng điều này được nói theo cách dùng từ thông thường (vohāra), giống như trong các câu như: ‘do duyên ý và pháp mà ý thức khởi sanh’ (M. iii. 281). Hoặc, nên hiểu rằng điều này được nói bằng cách hợp nhất cái trước và cái sau thành một. Theo phương pháp này, ý nghĩa trong hai cụm từ còn lại cũng nên được hiểu như vậy. Paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ. Dứt phần trí tuệ quán xét về sự thẩm sát. Saṅkhārupekkhāñāṇakathā Luận về trí tuệ xả hành. 760. So evaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇena ‘‘sabbe saṅkhārā suññā’’ti pariggahetvā puna ‘‘suññamidaṃ attena vā attaniyena vā’’ti (ma. ni. 3.69) dvikoṭikaṃ suññataṃ pariggaṇhāti. So evaṃ neva attānaṃ, na paraṃ kiñci attano parikkhārabhāve ṭhitaṃ disvā puna ‘‘nāhaṃ kvacani, kassaci kiñcanatasmiṃ, na ca mama kvacani, kismiñci kiñcanatatthī’’ti yā ettha catukoṭikā suññatā kathitā, taṃ pariggaṇhāti. 760. Vị ấy, sau khi đã liễu tri bằng trí tuệ quán xét về sự thẩm sát rằng ‘tất cả các pháp hữu vi đều là không’, lại liễu tri tánh không hai phương diện: ‘cái này không có tự ngã hay thuộc về tự ngã’ (M. iii. 109). Vị ấy, do không thấy tự ngã, cũng không thấy bất cứ cái gì khác thuộc về sở hữu của mình, lại liễu tri tánh không bốn phương diện đã được nói đến ở đây: ‘Ta không ở đâu cả, không là cái gì của ai cả; và cũng không có cái gì của ta ở đâu cả, trong bất cứ cái gì’. Kathaṃ? Ayañhi nāhaṃ kvacanīti kvaci attānaṃ na passati. Kassaci kiñcanatasminti attano attānaṃ kassaci parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ na passati. Bhātiṭṭhānevā bhātaraṃ, sahāyaṭṭhāne vā sahāyaṃ, parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāraṃ maññitvā upanetabbaṃ na passatīti attho. Na ca mama kvacanīti ettha mama-saddaṃ tāva ṭhapetvā na ca kvacanīti parassa ca attānaṃ kvaci napassatīti [Pg.292] ayamattho. Idāni mama-saddaṃ āharitvā mama kismiñci kiñcanatatthīti so parassa attā mama kismiñci kiñcanabhāve atthīti na passatīti. Attano bhātiṭṭhāne vā bhātaraṃ, sahāyaṭṭhāne vā sahāyaṃ parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāranti kismiñci ṭhāne parassa attānaṃ iminā kiñcanabhāvena upanetabbaṃ na passatīti attho. Evamayaṃ yasmā neva katthaci attānaṃ passati, na taṃ parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ passati, na parassa attānaṃ passati, na parassa attānaṃ attano kiñcanabhāve upanetabbaṃ passati. Tasmānena catukoṭikā suññatā pariggahitā hotīti. Như thế nào? Vị này, với câu ‘Ta không ở đâu cả’ (nāhaṃ kvacani), có nghĩa là không thấy tự ngã ở bất cứ đâu. Với câu ‘không là cái gì của ai cả’ (kassaci kiñcanatasmiṃ), có nghĩa là không thấy tự ngã của mình có thể được xem như là một cái gì đó của người khác. Nghĩa là, không thấy nó có thể được xem như là anh em ở vị trí của anh em, là bạn bè ở vị trí của bạn bè, hay là vật sở hữu ở vị trí của vật sở hữu. Trong câu ‘và cũng không có cái gì của ta ở đâu cả’ (na ca mama kvacani), trước hết hãy tạm gác từ ‘của ta’ (mama), thì câu ‘và cũng không ở đâu cả’ (na ca kvacani) có nghĩa là không thấy tự ngã của người khác ở bất cứ đâu. Bây giờ, lấy lại từ ‘của ta’ (mama), với câu ‘của ta trong bất cứ cái gì, không có cái gì’ (mama kismiñci kiñcanatatthīti), có nghĩa là không thấy rằng tự ngã của người khác tồn tại như là một cái gì đó của mình. Nghĩa là, không thấy tự ngã của người khác có thể được xem như là anh em ở vị trí anh em của mình, là bạn bè ở vị trí bạn bè, hay là vật sở hữu ở vị trí vật sở hữu. Như vậy, bởi vì vị này không thấy tự ngã ở bất cứ đâu, không thấy nó có thể được xem như là một cái gì đó của người khác, không thấy tự ngã của người khác, và không thấy tự ngã của người khác có thể được xem như là một cái gì đó của mình. Do đó, tánh không bốn phương diện đã được vị ấy liễu tri. 761. Evaṃ catukoṭikaṃ suññataṃ pariggahetvā puna chahākārehi suññataṃ pariggaṇhāti. Kathaṃ? Cakkhu suññaṃ attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā…pe… mano suñño. Rūpā suññā…pe… dhammā suññā. Cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ. Cakkhusamphassoti evaṃ yāva jarāmaraṇā nayo netabbo. 761. Sau khi đã liễu tri tánh không bốn phương diện như vậy, vị ấy lại liễu tri tánh không theo sáu phương diện. Như thế nào? Mắt là không, không có tự ngã hay thuộc về tự ngã, không thường còn, không bền vững, không vĩnh cửu, hay không có bản chất biến đổi… cho đến… ý là không. Các sắc là không… cho đến… các pháp là không. Nhãn thức… cho đến… ý thức. Nhãn xúc… theo cách này, phương pháp nên được áp dụng cho đến già và chết. 762. Evaṃ chahākārehi suññataṃ pariggahetvā puna aṭṭhahākārehi pariggaṇhāti. Seyyathidaṃ – rūpaṃ asāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā dhuvasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ… cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ asāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā dhuvasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Yathā naḷo asāro nissāro sārāpagato. Yathā eraṇḍo… yathā udumbaro… yathā setavaccho… yathā pāḷibhaddako… yathā pheṇapiṇḍo… yathā udakabubbuḷaṃ… yathā marīci… yathā kadalikkhandho… yathā māyā asārā nissārā sārāpagatā, evameva rūpaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ asāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā…pe… avipariṇāmadhammena vāti (cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 88). 762. Sau khi đã nắm bắt tánh không theo sáu phương diện như vậy, vị ấy lại nắm bắt theo tám phương diện. Đó là: Sắc là không có lõi cây, không có tinh chất, đã lìa xa lõi cây, hoặc về phương diện lõi cây thường còn, hoặc về phương diện lõi cây bền vững, hoặc về phương diện lõi cây an lạc, hoặc về phương diện lõi cây tự ngã, hoặc về phương diện thường còn, hoặc về phương diện bền vững, hoặc về phương diện vĩnh cửu, hoặc về phương diện không có bản chất biến đổi. Thọ... Tưởng... Các hành... Thức... Mắt... cho đến... Già-chết là không có lõi cây, không có tinh chất, đã lìa xa lõi cây, hoặc về phương diện lõi cây thường còn, hoặc về phương diện lõi cây bền vững, hoặc về phương diện lõi cây an lạc, hoặc về phương diện lõi cây tự ngã, hoặc về phương diện thường còn, hoặc về phương diện bền vững, hoặc về phương diện vĩnh cửu, hoặc về phương diện không có bản chất biến đổi. Giống như cây sậy là không có lõi cây, không có tinh chất, đã lìa xa lõi cây. Giống như cây thầu dầu... giống như cây sung... giống như cây khế trắng... giống như cây vông... giống như đống bọt nước... giống như bong bóng nước... giống như ảo ảnh... giống như thân chuối... giống như ảo thuật là không có lõi cây, không có tinh chất, đã lìa xa lõi cây, cũng vậy, sắc... cho đến... già-chết là không có lõi cây, không có tinh chất, đã lìa xa lõi cây, hoặc về phương diện... cho đến... hoặc về phương diện không có bản chất biến đổi. 763. So [Pg.293] evaṃ aṭṭhahākārehi suññataṃ pariggahetvā puna dasahākārehi pariggaṇhāti, rūpaṃ rittato passati. Tucchato… suññato… anattato… anissariyato… akāmakāriyato… alabbhanīyato… avasavattakato… parato… vivittato passati. Vedanaṃ…pe… viññāṇaṃ rittato…pe… vivittato passatīti. 763. Vị ấy sau khi đã nắm bắt tánh không theo tám phương diện như vậy, lại nắm bắt theo mười phương diện, thấy sắc là trống rỗng. Là hư ảo... là không... là vô ngã... là không có quyền làm chủ... là không thể làm theo ý muốn... là không thể đạt được... là không tuân theo sự điều khiển... là của người khác... thấy là tách biệt. Thọ... cho đến... Thức là trống rỗng... cho đến... thấy là tách biệt. 764. Evaṃ dasahākārehi suññataṃ pariggahetvā puna dvādasahākārehi pariggaṇhāti. Seyyathidaṃ – rūpaṃ na satto, na jīvo, na naro, na māṇavo, na itthī, na puriso, na attā, na attaniyaṃ. Nāhaṃ, na mama, na aññassa, na kassaci. Vedanā…pe… viññāṇaṃ na kassacīti (cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 88). 764. Sau khi đã nắm bắt tánh không theo mười phương diện như vậy, lại nắm bắt theo mười hai phương diện. Đó là: Sắc không phải là chúng sanh, không phải là sinh mạng, không phải là người, không phải là thanh niên, không phải là phụ nữ, không phải là đàn ông, không phải là tự ngã, không phải là sở hữu của tự ngã. Không phải là tôi, không phải là của tôi, không phải là của người khác, không phải là của bất kỳ ai. Thọ... cho đến... Thức không phải là của bất kỳ ai. 765. Evaṃ dvādasahākārehi suññataṃ pariggaṇhitvā puna tīraṇapariññāvasena dvācattālīsāya ākārehi suññataṃ pariggaṇhāti, rūpaṃ aniccato… dukkhato… rogato… gaṇḍato… sallato… aghato… ābādhato… parato… palokato… ītito… upaddavato… bhayato… upasaggato… calato… pabhaṅguto… addhuvato… atāṇato… aleṇato… asaraṇato… asaraṇībhūtato… rittato… tucchato… suññato… anattato… anassādato… ādīnavato… vipariṇāmadhammato… assārakato… aghamūlato… vadhakato… vibhavato… sāsavato… saṅkhatato… mārāmisato… jātidhammato… jarādhammato… byādhidhammato… maraṇadhammato… sokaparidevadukkhadomanassaupāyāsadhammato… samudayato… atthaṅgamato… anassādato … ādīnavato… nissaraṇato passati. Vedanaṃ…pe… viññāṇaṃ aniccato…pe… nissaraṇato passati. 765. Sau khi đã nắm bắt tánh không theo mười hai phương diện như vậy, lại nắm bắt tánh không theo bốn mươi hai phương diện bằng thẩm sát biến tri, thấy sắc là vô thường... là khổ... là bệnh... là khối u... là mũi tên... là điều xấu... là bệnh hoạn... là của người khác... là hoại diệt... là tai ương... là tai họa... là đáng sợ... là chướng ngại... là dao động... là dễ vỡ... là không bền vững... là không che chở... là không nơi ẩn náu... là không nơi nương tựa... là không thành nơi nương tựa... là trống rỗng... là hư ảo... là không... là vô ngã... là không đáng hưởng thụ... là sự nguy hại... là có bản chất biến đổi... là không có lõi cây... là gốc rễ của điều xấu... là kẻ sát nhân... là không có sự thịnh vượng... là đối tượng của các lậu hoặc... là pháp hữu vi... là mồi của ma vương... là có bản chất sanh... là có bản chất già... là có bản chất bệnh... là có bản chất chết... là có bản chất sầu, bi, khổ, ưu, não... thấy theo sự sanh khởi... theo sự đoạn diệt... theo vị ngọt... theo sự nguy hại... theo sự xuất ly. Thọ... cho đến... Thức là vô thường... cho đến... thấy theo sự xuất ly. Vuttampi cetaṃ – ‘‘rūpaṃ aniccato…pe… nissaraṇato passanto suññato lokaṃ avekkhati. Vedanaṃ…pe… viññāṇaṃ aniccato…pe… nissaraṇato passanto suññato lokaṃ avekkhati’’. Điều này cũng đã được nói: "Người thấy sắc là vô thường... cho đến... theo sự xuất ly, là người quán xét thế gian là không. Người thấy thọ... cho đến... thức là vô thường... cho đến... theo sự xuất ly, là người quán xét thế gian là không." ‘‘Suññato lokaṃ avekkhassu, mogharāja sadā sato; Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā; Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti. (su. ni. 1125; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 88); "Này Mogharāja, hãy luôn chánh niệm, quán xét thế gian là không; nhổ bỏ tà kiến về tự ngã, như vậy có thể vượt qua cái chết. Người quán xét thế gian như vậy, tử thần sẽ không thấy." 766. Evaṃ [Pg.294] suññato disvā tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre pariggaṇhanto bhayañca nandiñca vippahāya saṅkhāresu udāsīno ahosi majjhatto, ahanti vā mamanti vā na gaṇhāti vissaṭṭhabhariyo viya puriso. 766. Thấy là không như vậy, áp dụng tam tướng, khi nắm bắt các hành, vị ấy từ bỏ cả sợ hãi và hoan hỷ, trở nên thờ ơ, trung lập đối với các hành, không còn chấp thủ 'tôi' hay 'của tôi', giống như người đàn ông đã từ bỏ vợ. Yathā nāma purisassa bhariyā bhaveyya iṭṭhā kantā manāpā, so tāya vinā muhuttampi adhivāsetuṃ na sakkuṇeyya, ativiya naṃ mamāyeyya, so taṃ itthiṃ aññena purisena saddhiṃ ṭhitaṃ vā nisinnaṃ vā kathentiṃ vā hasantiṃ vā disvā kupito assa anattamano, adhimattaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeyya. So aparena samayena tassā itthiyā dosaṃ disvā muñcitukāmo hutvā taṃ vissajjeyya, na naṃ mamāti gaṇheyya. Tato paṭṭhāya taṃ yenakenaci saddhiṃ yaṃkiñci kurumānaṃ disvāpi neva kuppeyya, na domanassaṃ āpajjeyya, aññadatthu udāsīnova bhaveyya majjhatto. Evamevāyaṃ sabbasaṅkhārehi muñcitukāmo hutvā paṭisaṅkhānupassanāya saṅkhāre pariggaṇhanto ahaṃ mamāti gahetabbaṃ adisvā bhayañca nandiñca vippahāya sabbasaṅkhāresu udāsīno hoti majjhatto. Ví như một người đàn ông có người vợ đáng yêu, đáng mến, đáng quý. Anh ta không thể sống thiếu cô ấy dù chỉ một khoảnh khắc, và vô cùng yêu quý cô ấy. Khi thấy người phụ nữ ấy đứng, ngồi, nói chuyện hay cười đùa với người đàn ông khác, anh ta sẽ tức giận, không vui, và cảm thấy vô cùng ưu phiền. Về sau, khi thấy lỗi lầm của người phụ nữ ấy, anh ta muốn giải thoát nên đã từ bỏ cô, không còn xem cô là 'của tôi'. Từ đó trở đi, dù thấy cô ấy làm bất cứ điều gì với bất kỳ ai, anh ta cũng không tức giận, không ưu phiền, mà chỉ thờ ơ, trung lập. Cũng vậy, vị hành giả này, muốn giải thoát khỏi tất cả các hành, khi nắm bắt các hành bằng tuệ quán xét, không thấy có gì để chấp thủ là 'tôi' hay 'của tôi', nên từ bỏ cả sợ hãi và hoan hỷ, trở nên thờ ơ, trung lập đối với tất cả các hành. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati, upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti. Đối với vị ấy, khi biết như vậy, thấy như vậy, tâm co lại, rút lại, quay lại, không trải ra trong ba cõi, bốn loài sanh, năm đường thú, bảy thức trú, chín chúng sanh trú; sự xả hoặc sự nhàm chán được thiết lập vững chắc. Seyyathāpi nāma padumapalāse īsakapoṇe udakaphusitāni patilīyanti patikuṭanti pativattanti na sampasāriyanti, evameva…pe… seyyathāpi nāma kukkuṭapattaṃ vā nahārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati (a. ni. 7.49), evameva tassa tīsu bhavesu cittaṃ…pe… upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti. Iccassa saṅkhārupekkhāñāṇaṃ nāma uppannaṃ hoti. Ví như những giọt nước trên lá sen hơi nghiêng, chúng co lại, rút lại, quay lại, không trải ra, cũng vậy... cho đến... Ví như lông gà hay miếng gân bị ném vào lửa, chúng co lại, rút lại, quay lại, không trải ra, cũng vậy, tâm của vị ấy trong ba cõi... cho đến... sự xả hoặc sự nhàm chán được thiết lập vững chắc. Như vậy, tuệ hành xả được gọi là đã sanh khởi nơi vị ấy. 767. Taṃ panetaṃ sace santipadaṃ nibbānaṃ santato passati, sabbaṃ saṅkhārappavattaṃ vissajjetvā nibbānameva pakkhandati. No ce nibbānaṃ santato [Pg.295] passati, punappunaṃ saṅkhārārammaṇameva hutvā pavattati sāmuddikānaṃ disākāko viya. Sāmuddikā kira vāṇijakā nāvaṃ ārohantā disākākaṃ nāma gaṇhanti, te yadā nāvā vātakkhittā videsaṃ pakkhandati, tīraṃ na paññāyati, tadā disākākaṃ vissajjenti. So kūpakayaṭṭhito ākāsaṃ laṅghitvā sabbā disā ca vidisā ca anugantvā sace tīraṃ passati, tadabhimukhova gacchati. No ce passati, punappunaṃ āgantvā kūpakayaṭṭhiṃyeva allīyati. Evameva sace saṅkhārupekkhāñāṇaṃ santipadaṃ nibbānaṃ santato passati, sabbaṃ saṅkhārappavattaṃ vissajjetvā nibbānameva pakkhandati. No ce passati, punappunaṃ saṅkhārārammaṇameva hutvā pavattati. 767. Tuệ này (tức tuệ xả hành), nếu thấy được Níp-bàn, trạng thái tịch tịnh, là tịch tịnh, nó sẽ từ bỏ tất cả diễn tiến của các hành và lao thẳng vào Níp-bàn. Nếu không thấy được Níp-bàn là tịch tịnh, nó cứ tiếp tục khởi lên, lấy các hành làm đối tượng, lặp đi lặp lại, giống như con quạ dò phương hướng của những người đi biển. Tương truyền, các thương nhân đi biển khi lên tàu thường mang theo một con quạ gọi là quạ dò phương hướng. Khi tàu của họ bị gió thổi dạt đến một vùng xa lạ, không còn thấy bờ, họ thả con quạ dò phương hướng ra. Con quạ ấy từ cột buồm bay vút lên không trung, bay lượn khắp các phương chính và phương phụ, nếu thấy bờ, nó bay thẳng về hướng đó. Nếu không thấy, nó bay trở lại nhiều lần và đậu lại trên cột buồm. Cũng vậy, nếu tuệ xả hành thấy được Níp-bàn, trạng thái tịch tịnh, là tịch tịnh, nó sẽ từ bỏ tất cả diễn tiến của các hành và lao thẳng vào Níp-bàn. Nếu không thấy, nó cứ tiếp tục khởi lên, lấy các hành làm đối tượng, lặp đi lặp lại. Tadidaṃ suppagge piṭṭhaṃ vaṭṭayamānaṃ viya. Nibbaṭṭitakappāsaṃ vihanamānaṃ viya nānappakārato saṅkhāre pariggahetvā bhayañca nandiñca pahāya saṅkhāravicinane majjhattaṃ hutvā tividhānupassanāvasena tiṭṭhati. Evaṃ tiṭṭhamānaṃ tividhavimokkhamukhabhāvaṃ āpajjitvā sattaariyapuggalavibhāgāya paccayo hoti. Tuệ này, giống như bột được sàng trên nia, giống như bông đã loại hột được chải, sau khi đã nắm bắt các hành bằng nhiều cách khác nhau, từ bỏ cả sự sợ hãi lẫn sự vui thích, trở nên trung lập trong việc thẩm xét các hành, nó an trú bằng năng lực của ba loại tùy quán. Khi an trú như vậy, nó đạt đến trạng thái của ba cửa giải thoát và trở thành duyên để phân loại bảy bậc Thánh nhân. 768. Tatridaṃ tividhānupassanāvasena pavattanato tiṇṇaṃ indriyānaṃ ādhipateyyavasena tividhavimokkhamukhabhāvaṃ āpajjati nāma. Tisso hi anupassanā tīṇi vimokkhamukhānīti vuccanti. Yathāha – 768. Ở đây, do diễn tiến bằng năng lực của ba loại tùy quán, bằng năng lực làm chủ của ba quyền, tuệ này được gọi là đạt đến trạng thái của ba cửa giải thoát. Quả vậy, ba loại tùy quán được gọi là ba cửa giải thoát. Như có lời dạy rằng: ‘‘Tīṇi kho panimāni vimokkhamukhāni lokaniyyānāya saṃvattanti, sabbasaṅkhāre paricchedaparivaṭumato samanupassanatāya, animittāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāya, sabbasaṅkhāresu manosamuttejanatāya, appaṇihitāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāya, sabbadhamme parato samanupassanatāya, suññatāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāya, imāni tīṇi vimokkhamukhāni lokaniyyānāya saṃvattantī’’ti (paṭi. ma. 1.219). “Này, có ba cửa giải thoát này đưa đến sự xuất ly khỏi thế gian: do việc tùy quán tất cả các hành như là có sự phân định và giới hạn, và do tâm lao vào vô tướng giới; do việc khích lệ tâm đối với tất cả các hành, và do tâm lao vào vô nguyện giới; do việc tùy quán tất cả các pháp như là tha thể, và do tâm lao vào không tánh giới. Ba cửa giải thoát này đưa đến sự xuất ly khỏi thế gian.” Tattha paricchedaparivaṭumatoti udayabbayavasena paricchedato ceva parivaṭumato ca. Aniccānupassanaṃ hi ‘‘udayato pubbe saṅkhārā natthī’’ti paricchinditvā tesaṃ gatiṃ samannesamānaṃ ‘‘vayato paraṃ na gacchanti, ettheva antaradhāyantī’’ti parivaṭumato samanupassati. Manosamuttejanatāyāti cittasaṃvejanatāya[Pg.296]. Dukkhānupassanena hi saṅkhāresu cittaṃ saṃvejeti. Parato samanupassanatāyāti ‘‘nāhaṃ, na mamā’’ti evaṃ anattato samanupassanatāya. Iti imāni tīṇi padāni aniccānupassanādīnaṃ vasena vuttānīti veditabbāni. Teneva tadanantare pañhavissajjane vuttaṃ – ‘‘aniccato manasikaroto khayato saṅkhārā upaṭṭhahanti. Dukkhato manasikaroto bhayato saṅkhārā upaṭṭhahanti. Anattato manasikaroto suññato saṅkhārā upaṭṭhahantī’’ti (paṭi. ma. 1.219). Ở đây, “như là có sự phân định và giới hạn” nghĩa là có sự phân định và giới hạn bằng phương diện sanh và diệt. Quả vậy, vô thường tùy quán, sau khi phân định rằng “trước khi sanh, các hành không có”, và trong khi tìm kiếm nơi đến của chúng, nó tùy quán như là có giới hạn rằng “chúng không đi xa hơn sự diệt, chúng biến mất ngay tại đây”. “Do việc khích lệ tâm” nghĩa là do việc làm cho tâm xúc động. Quả vậy, nhờ khổ tùy quán, tâm trở nên xúc động đối với các hành. “Do việc tùy quán như là tha thể” nghĩa là do việc tùy quán theo phương diện vô ngã rằng “không phải là tôi, không phải của tôi”. Như vậy, cần phải hiểu rằng ba thuật ngữ này được nói theo năng lực của vô thường tùy quán, v.v... Chính vì thế, trong phần giải đáp câu hỏi ngay sau đó, có nói rằng: “Đối với người tác ý đến vô thường, các hành hiện khởi như là sự hủy diệt. Đối với người tác ý đến khổ, các hành hiện khởi như là điều đáng sợ. Đối với người tác ý đến vô ngã, các hành hiện khởi như là trống không.” 769. Katame pana te vimokkhā, yesaṃ imāni anupassanāni mukhānīti? Animitto, appaṇihito, suññatoti ete tayo. Vuttaṃ hetaṃ ‘‘aniccato manasikaronto adhimokkhabahulo animittaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati. Dukkhato manasikaronto passaddhibahulo appaṇihitaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati. Anattato manasikaronto vedabahulo suññatavimokkhaṃ paṭilabhatī’’ti (paṭi. ma. 1.223). 769. Vậy, những giải thoát nào mà các tùy quán này là cửa ngõ? Đó là ba giải thoát này: vô tướng, vô nguyện, và không tánh. Quả vậy, điều này đã được nói: “Người tác ý đến vô thường, có nhiều thắng giải, chứng đắc vô tướng giải thoát. Người tác ý đến khổ, có nhiều khinh an, chứng đắc vô nguyện giải thoát. Người tác ý đến vô ngã, có nhiều trí tuệ, chứng đắc không tánh giải thoát.” Ettha ca animitto vimokkhoti animittākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto ariyamaggo. So hi animittāya dhātuyā uppannattā animitto. Kilesehi ca vimuttattā vimokkho. Eteneva nayena appaṇihitākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto appaṇihito. Suññatākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto suññatoti veditabbo. Ở đây, vô tướng giải thoát là Thánh đạo đã khởi lên, lấy Níp-bàn làm đối tượng theo phương diện vô tướng. Quả vậy, đạo ấy là vô tướng vì đã sanh khởi trong vô tướng giới; và là giải thoát vì đã giải thoát khỏi các phiền não. Theo phương pháp này, (Thánh đạo) đã khởi lên, lấy Níp-bàn làm đối tượng theo phương diện vô nguyện, là vô nguyện. (Thánh đạo) đã khởi lên, lấy Níp-bàn làm đối tượng theo phương diện không tánh, cần được hiểu là không tánh. 770. Yaṃ pana abhidhamme ‘‘yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appaṇihitaṃ suññata’’nti (dha. sa. 343 ādayo) evaṃ vimokkhadvayameva vuttaṃ, taṃ nippariyāyato vipassanāgamanaṃ sandhāya. Vipassanāñāṇaṃ hi kiñcāpi paṭisambhidāmagge – 770. Còn việc trong tạng Vi Diệu Pháp chỉ nói đến hai loại giải thoát, như trong câu: “Vào lúc nào, vị ấy tu tập thiền siêu thế, có tính cách xuất ly, đưa đến sự tiêu giảm, để đoạn trừ các tà kiến, để chứng đắc địa vị thứ nhất... ly dục... chứng và trú thiền thứ nhất, là vô nguyện, là không tánh,” điều đó là nói đến con đường minh sát một cách không sai khác. Quả vậy, tuệ minh sát, mặc dù trong Vô Ngại Giải Đạo – ‘‘Aniccānupassanāñāṇaṃ niccato abhinivesaṃ muñcatīti suññato vimokkho. Dukkhānupassanāñāṇaṃ sukhato abhinivesaṃ. Anattānupassanāñāṇaṃ attato abhinivesaṃ muñcatīti [Pg.297] suññato vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.229) evaṃ abhinivesaṃ muñcanavasena suññato vimokkhoti ca, …được gọi là không tánh giải thoát bằng năng lực từ bỏ sự cố chấp, như trong câu: “Tuệ vô thường tùy quán từ bỏ sự cố chấp vào thường, nên là không tánh giải thoát. Tuệ khổ tùy quán (từ bỏ sự cố chấp) vào lạc. Tuệ vô ngã tùy quán từ bỏ sự cố chấp vào ngã, nên là không tánh giải thoát,” và… ‘‘Aniccānupassanāñāṇaṃ niccato nimittaṃ muñcatīti animitto vimokkho. Dukkhānupassanāñāṇaṃ sukhato nimittaṃ, anattānupassanāñāṇaṃ attato nimittaṃ muñcatīti animitto vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.229) evaṃ nimittaṃ muñcanavasena animitto vimokkhoti ca, …được gọi là vô tướng giải thoát bằng năng lực từ bỏ tướng, như trong câu: “Tuệ vô thường tùy quán từ bỏ tướng thường, nên là vô tướng giải thoát. Tuệ khổ tùy quán (từ bỏ) tướng lạc, tuệ vô ngã tùy quán từ bỏ tướng ngã, nên là vô tướng giải thoát,” và… ‘‘Aniccānupassanāñāṇaṃ niccato paṇidhiṃ muñcatīti appaṇihito vimokkho. Dukkhānupassanāñāṇaṃ sukhato paṇidhiṃ. Anattānupassanāñāṇaṃ attato paṇidhiṃ muñcatīti appaṇihito vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.229) evaṃ paṇidhiṃ muñcanavasena appaṇihito vimokkhoti ca – “‘Tuệ quán vô thường từ bỏ sự mong cầu đối với cái thường, nên gọi là giải thoát vô nguyện. Tuệ quán khổ (từ bỏ) sự mong cầu đối với cái lạc. Tuệ quán vô ngã từ bỏ sự mong cầu đối với cái ngã, nên gọi là giải thoát vô nguyện.’ (Paṭi. Ma. 1.229) Như vậy, do năng lực từ bỏ sự mong cầu nên được gọi là giải thoát vô nguyện, và – Vuttaṃ. Tathāpi taṃ saṅkhāranimittassa avijahanato na nippariyāyena animittaṃ. Nippariyāyena pana suññatañceva appaṇihitañca. Tassa ca āgamanavasena ariyamaggakkhaṇe vimokkho uddhaṭo. Tasmā appaṇihitaṃ suññatanti vimokkhadvayameva vuttanti veditabbaṃ. Ayaṃ tāvettha vimokkhakathā. Đã được nói như vậy. Tuy nhiên, tuệ ấy vì không từ bỏ tướng các hành nên không phải là vô tướng một cách tuyệt đối. Nhưng một cách tuyệt đối thì (tuệ ấy) là không và vô nguyện. Và do năng lực của sự đến của tuệ ấy, trong sát-na Thánh đạo, sự giải thoát đã được nêu lên. Do đó, nên biết rằng chỉ có hai loại giải thoát là vô nguyện và không được nói đến (trong A-tỳ-đàm). Đây là luận về giải thoát ở đây. 771. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sattaariyapuggalavibhāgāya paccayo hotī’’ti, tattha saddhānusārī, saddhāvimutto, kāyasakkhi, ubhatobhāgavimutto, dhammānusārī, diṭṭhippatto, paññāvimuttoti ime tāva satta ariyapuggalā, tesaṃ vibhāgāya idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ paccayo hoti. 771. Về điều đã được nói: ‘Là duyên để phân chia bảy hạng Thánh nhân,’ ở đây, Tùy Tín Hành, Tín Giải Thoát, Thân Chứng, Câu Phần Giải Thoát, Tùy Pháp Hành, Kiến Đáo, và Tuệ Giải Thoát, đây là bảy vị Thánh nhân. Tuệ xả hành này là duyên để phân chia các vị ấy. 772. Yo hi aniccato manasikaronto adhimokkhabahulo saddhindriyaṃ paṭilabhati, so sotāpattimaggakkhaṇe saddhānusārī hoti. Sesesu sattasu ṭhānesu saddhāvimutto. 772. Thật vậy, vị nào trong khi tác ý theo phương diện vô thường, có nhiều thắng giải, đắc được tín quyền, vị ấy trong sát-na Dự lưu đạo là Tùy Tín Hành. Trong bảy trường hợp còn lại, vị ấy là Tín Giải Thoát. 773. Yo pana dukkhato manasikaronto passaddhibahulo samādhindriyaṃ paṭilabhati, so sabbattha kāyasakkhi nāma hoti. Arūpajjhānaṃ pana patvā aggaphalappatto ubhatobhāgavimutto nāma hoti. 773. Còn vị nào trong khi tác ý theo phương diện khổ, có nhiều khinh an, đắc được định quyền, vị ấy ở mọi nơi được gọi là Thân Chứng. Nhưng sau khi đã đạt được thiền vô sắc và đắc được quả vị cao nhất, vị ấy được gọi là Câu Phần Giải Thoát. 774. Yo [Pg.298] pana anattato manasikaronto vedabahulo paññindriyaṃ paṭilabhati, so sotāpattimaggakkhaṇe dhammānusārī hoti. Chasu ṭhānesu diṭṭhippatto aggaphale paññāvimuttoti. 774. Còn vị nào trong khi tác ý theo phương diện vô ngã, có nhiều trí tuệ, đắc được tuệ quyền, vị ấy trong sát-na Dự lưu đạo là Tùy Pháp Hành. Trong sáu trường hợp (còn lại), vị ấy là Kiến Đáo, và trong quả vị cao nhất là Tuệ Giải Thoát. 775. Vuttaṃ hetaṃ – 775. Thật vậy, điều này đã được nói: ‘‘Aniccato manasikaroto saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Saddhindriyassa adhimattattā sotāpattimaggaṃ paṭilabhati, tena vuccati saddhānusārī’’ti. “‘Đối với người tác ý theo phương diện vô thường, tín quyền trở nên vượt trội. Do tín quyền vượt trội, vị ấy đắc được Dự lưu đạo, do đó được gọi là Tùy Tín Hành.’” Tathā ‘‘aniccato manasikaroto saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhindriyassa adhimattattā sotāpattiphalaṃ sacchikataṃ hoti, tena vuccati saddhāvimutto’’tiādi (paṭi. ma. 1.221). Tương tự: ‘Đối với người tác ý theo phương diện vô thường, tín quyền trở nên vượt trội, do tín quyền vượt trội, Dự lưu quả được chứng ngộ, do đó được gọi là Tín Giải Thoát,’ v.v... (Paṭi. Ma. 1.221). 776. Aparampi vuttaṃ – 776. Lại nữa, cũng đã được nói: ‘‘Saddahanto vimuttoti saddhāvimutto. Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti kāyasakkhi. Diṭṭhantaṃ pattoti diṭṭhippatto. Saddahanto vimuccatīti saddhāvimutto. Jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti kāyasakkhi. ‘Dukkhā saṅkhārā, sukho nirodho’ti ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phusitaṃ paññāyāti diṭṭhippatto’’ti (paṭi. ma. 1.221). “‘Giải thoát do có lòng tin, nên là Tín Giải Thoát. Chứng ngộ điều đã được xúc chạm, nên là Thân Chứng. Đạt đến điều đã được thấy, nên là Kiến Đáo. Giải thoát do có lòng tin, nên là Tín Giải Thoát. Xúc chạm thiền xúc trước, sau đó chứng ngộ Niết-bàn là sự diệt, nên là Thân Chứng. ‘Các hành là khổ, sự diệt là lạc’ đã được biết, được thấy, được hiểu rõ, được chứng ngộ, được xúc chạm bằng trí tuệ, nên là Kiến Đáo.’ (Paṭi. Ma. 1.221). 777. Itaresu pana catūsu saddhaṃ anusarati, saddhāya vā anusarati gacchatīti saddhānusārī. Tathā paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ anusarati, dhammena vā anusaratīti dhammānusārī. Arūpajjhānena ceva ariyamaggena cāti ubhatobhāgena vimuttoti ubhatobhāgavimutto. Pajānanto vimuttoti paññāvimuttoti evaṃ vacanattho veditabboti. 777. Còn trong bốn trường hợp khác, vị ấy đi theo lòng tin, hoặc đi thuận theo lòng tin, nên là Tùy Tín Hành. Tương tự, vị ấy đi theo pháp được gọi là trí tuệ, hoặc đi thuận theo pháp, nên là Tùy Pháp Hành. Vị ấy giải thoát bằng cả hai phần là thiền vô sắc và Thánh đạo, nên là Câu Phần Giải Thoát. Vị ấy giải thoát do biết rõ, nên là Tuệ Giải Thoát. Nên biết ý nghĩa của từ ngữ như vậy. Saṅkhārupekkhāñāṇaṃ. Tuệ xả hành. 778. Taṃ panetaṃ purimena ñāṇadvayena atthato ekaṃ. Tenāhu porāṇā – ‘‘idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ ekameva tīṇi nāmāni labhati, heṭṭhā [Pg.299] muñcitukamyatāñāṇaṃ nāma jātaṃ, majjhe paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ nāma, ante ca sikhāppattaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ nāma’’. 778. Tuệ này về mặt ý nghĩa là một với hai tuệ trước. Do đó, các vị cổ sư đã nói: ‘Tuệ xả hành này chỉ là một mà nhận được ba tên gọi: ở phần dưới, nó có tên là tuệ muốn thoát ly; ở phần giữa, tên là tuệ quán xét lại; và ở phần cuối, khi đạt đến đỉnh cao, tên là tuệ xả hành.’ 779. Pāḷiyampi vuttaṃ – 779. Trong Thánh điển cũng đã được nói: ‘‘Kathaṃ muñcitukamyatā-paṭisaṅkhā-santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ? Uppādaṃ muñcitukamyatā-paṭisaṅkhā-santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… nimittaṃ…pe… upāyāsaṃ muñcitukamyatāpaṭisaṅkhā-santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ. Uppādo dukkhanti…pe… bhayanti…pe… sāmisanti…pe… uppādo saṅkhārāti…pe… upāyāso saṅkhārāti muñcitukamyatā-paṭisaṅkhā-santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.54). “‘Thế nào là trí tuệ muốn thoát ly, quán xét lại, và an trú là trí trong sự xả đối với các hành? Trí tuệ muốn thoát ly, quán xét lại, và an trú đối với sự sinh khởi là trí trong sự xả đối với các hành. Đối với sự diễn tiến... đối với tướng... đối với sự phiền não, trí tuệ muốn thoát ly, quán xét lại, và an trú là trí trong sự xả đối với các hành. (Thấy rằng) ‘Sự sinh khởi là khổ’... ‘là đáng sợ’... ‘là có mồi’... ‘sự sinh khởi là các hành’... ‘sự phiền não là các hành,’ trí tuệ muốn thoát ly, quán xét lại, và an trú là trí trong sự xả đối với các hành.’ (Paṭi. Ma. 1.54). 780. Tattha muñcitukamyatā ca sā paṭisaṅkhā ca santiṭṭhanā cāti muñcitukamyatā-paṭisaṅkhā-santiṭṭhanā. Iti pubbabhāge nibbidāñāṇena nibbinnassa uppādādīni pariccajitukāmatā muñcitukāmatā. Muñcanassa upāyakaraṇatthaṃ majjhe paṭisaṅkhānaṃ paṭisaṅkhā. Muñcitvā avasāne ajjhupekkhanaṃ santiṭṭhanā. Yaṃ sandhāya ‘‘uppādo saṅkhārā, te saṅkhāre ajjhupekkhatīti saṅkhārupekkhā’’tiādi (paṭi. ma. 1.54) vuttaṃ. Evaṃ ekamevidaṃ ñāṇaṃ. 780. Ở đây, ‘muốn thoát ly, quán xét lại, và an trú’ là (sự kết hợp của) sự muốn thoát ly, sự quán xét lại, và sự an trú. Như vậy, ở giai đoạn đầu, sự muốn từ bỏ các pháp như sự sinh khởi v.v... của người đã nhàm chán bằng tuệ nhàm chán là sự muốn thoát ly. Ở giai đoạn giữa, sự quán xét lại để tạo ra phương tiện cho sự từ bỏ là sự quán xét lại. Sau khi đã từ bỏ, ở giai đoạn cuối, sự xả là sự an trú. Nhắm đến điều này, đã được nói rằng: ‘Sự sinh khởi là các hành, vị ấy xả đối với các hành ấy, nên là xả hành,’ v.v... (Paṭi. Ma. 1.54). Như vậy, tuệ này chỉ là một. 781. Apica imāyapi pāḷiyā idaṃ ekamevāti veditabbaṃ. Vuttaṃ hetaṃ – ‘‘yā ca muñcitukamyatā, yā ca paṭisaṅkhānupassanā, yā ca saṅkhārupekkhā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227). 781. Hơn nữa, qua đoạn Thánh điển này cũng nên biết rằng đây chỉ là một. Thật vậy, đã được nói: ‘Sự muốn thoát ly, sự quán xét lại, và sự xả hành, các pháp này có cùng một ý nghĩa, chỉ có văn tự là khác nhau.’ (Paṭi. Ma. 1.227). 782. Evaṃ adhigatasaṅkhārupekkhassa pana imassa kulaputtassa vipassanā sikhāppattā vuṭṭhānagāminī hoti. Sikhāppattā vipassanāti vā vuṭṭhānagāminīti vā saṅkhārupekkhādiñāṇattayasseva etaṃ nāmaṃ. Sā hi sikhaṃ uttamabhāvaṃ pattattā sikhāppattā. Vuṭṭhānaṃ gacchatīti vuṭṭhānagāminī. Vuṭṭhānaṃ vuccati bahiddhānimittabhūtato abhiniviṭṭhavatthuto ceva ajjhattapavattato ca vuṭṭhahanato maggo, taṃ gacchatīti vuṭṭhānagāminī, maggena saddhiṃ ghaṭiyatīti attho. 782. Lại nữa, tuệ quán của thiện nam tử này, người đã chứng đắc tuệ xả hành, được gọi là đạt đến đỉnh cao (sikhāppattā) và dẫn đến xuất khởi (vuṭṭhānagāminī). Tuệ quán đạt đến đỉnh cao hay dẫn đến xuất khởi, đây là tên gọi của ba loại tuệ bắt đầu bằng tuệ xả hành. Thật vậy, nó được gọi là đạt đến đỉnh cao vì đã đạt đến đỉnh cao, trạng thái tối thượng. Nó được gọi là dẫn đến xuất khởi vì nó đi đến sự xuất khởi. Sự xuất khởi (vuṭṭhāna) được gọi là đạo lộ, vì nó vượt thoát khỏi đối tượng đã được chú tâm vốn là tướng bên ngoài, và cũng vượt thoát khỏi dòng chảy bên trong. Nó đi đến đạo lộ ấy nên được gọi là dẫn đến xuất khởi, nghĩa là nó kết hợp với đạo lộ. 783. Tatrāyaṃ abhinivesavuṭṭhānānaṃ āvibhāvatthāya mātikā – ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattā vuṭṭhāti, ajjhattaṃ abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti[Pg.300], bahiddhā abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti, bahiddhā abhinivisitvā ajjhattā vuṭṭhāti, rūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti, rūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti, arūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti, arūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti, ekappahārena pañcahi khandhehi vuṭṭhāti, aniccato abhinivisitvā aniccato vuṭṭhāti, aniccato abhinivisitvā dukkhato, anattato vuṭṭhāti, dukkhato abhinivisitvā dukkhato, aniccato, anattato vuṭṭhāti, anattato abhinivisitvā anattato, aniccato, dukkhato vuṭṭhāti. 783. Ở đây, đây là đề mục (mātikā) để làm rõ sự chú tâm và sự xuất khởi: Sau khi chú tâm vào nội phần, xuất khởi từ nội phần. Sau khi chú tâm vào nội phần, xuất khởi từ ngoại phần. Sau khi chú tâm vào ngoại phần, xuất khởi từ ngoại phần. Sau khi chú tâm vào ngoại phần, xuất khởi từ nội phần. Sau khi chú tâm vào sắc, xuất khởi từ sắc. Sau khi chú tâm vào sắc, xuất khởi từ vô sắc. Sau khi chú tâm vào vô sắc, xuất khởi từ vô sắc. Sau khi chú tâm vào vô sắc, xuất khởi từ sắc. Xuất khởi khỏi năm uẩn bằng một lần. Sau khi chú tâm theo phương diện vô thường, xuất khởi theo phương diện vô thường. Sau khi chú tâm theo phương diện vô thường, xuất khởi theo phương diện khổ, vô ngã. Sau khi chú tâm theo phương diện khổ, xuất khởi theo phương diện khổ, vô thường, vô ngã. Sau khi chú tâm theo phương diện vô ngã, xuất khởi theo phương diện vô ngã, vô thường, khổ. 784. Kathaṃ? Idhekacco āditova ajjhattasaṅkhāresu abhinivisati, abhinivisitvā te passati. Yasmā pana na suddhaajjhattadassanamatteneva maggavuṭṭhānaṃ hoti, bahiddhāpi daṭṭhabbameva, tasmā parassa khandhepi anupādiṇṇasaṅkhārepi aniccaṃ dukkhamanattāti passati. So kālena ajjhattaṃ sammasati, kālena bahiddhā. Tassevaṃ sammasato ajjhattaṃ sammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati. Ayaṃ ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattā vuṭṭhāti nāma. 784. Như thế nào? Ở đây, có người ngay từ đầu đã chú tâm vào các hành nội phần, sau khi chú tâm, vị ấy thấy chúng. Tuy nhiên, vì sự xuất khởi của đạo lộ không xảy ra chỉ bằng việc thấy các pháp thuần túy nội phần, nên các pháp ngoại phần cũng phải được thấy. Do đó, vị ấy thấy các uẩn của người khác và các hành vô chấp thủ (anupādiṇṇa) là vô thường, khổ, vô ngã. Vị ấy có lúc xem xét nội phần, có lúc xem xét ngoại phần. Khi vị ấy đang xem xét như vậy, vào lúc xem xét nội phần, tuệ quán kết hợp với đạo lộ. Vị này được gọi là người sau khi chú tâm vào nội phần, xuất khởi từ nội phần. Sace panassa bahiddhā sammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati, ayaṃ ajjhattaṃ abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti nāma. Esa nayo bahiddhā abhinivisitvā bahiddhā ca ajjhattā ca vuṭṭhānepi. Nhưng nếu vào lúc xem xét ngoại phần, tuệ quán của vị ấy kết hợp với đạo lộ, vị này được gọi là người sau khi chú tâm vào nội phần, xuất khởi từ ngoại phần. Phương pháp này cũng tương tự trong trường hợp sau khi chú tâm vào ngoại phần, xuất khởi từ ngoại phần và từ nội phần. 785. Aparo āditova rūpe abhinivisati, abhinivisitvā bhūtarūpañca upādārūpañca rāsiṃ katvā passati. Yasmā pana na suddharūpadassanamatteneva vuṭṭhānaṃ hoti, arūpampi daṭṭhabbameva. Tasmā taṃ rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ vedanaṃ saññaṃ saṅkhāre viññāṇañca ‘‘idaṃ arūpa’’nti arūpaṃ passati. So kālena rūpaṃ sammasati, kālena arūpaṃ. Tassevaṃ sammasato rūpasammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati, ayaṃ rūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti nāma. 785. Một người khác ngay từ đầu đã chú tâm vào sắc, sau khi chú tâm, vị ấy thấy sắc tứ đại và sắc y sinh được gộp lại thành một khối. Tuy nhiên, vì sự xuất khởi không xảy ra chỉ bằng việc thấy sắc thuần túy, nên vô sắc cũng phải được thấy. Do đó, lấy sắc ấy làm đối tượng, vị ấy thấy thọ, tưởng, các hành, và thức đã khởi lên là ‘đây là vô sắc’. Vị ấy có lúc xem xét sắc, có lúc xem xét vô sắc. Khi vị ấy đang xem xét như vậy, vào lúc xem xét sắc, tuệ quán kết hợp với đạo lộ, vị này được gọi là người sau khi chú tâm vào sắc, xuất khởi từ sắc. Sace panassa arūpasammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati, ayaṃ arūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti nāma. Esa nayo arūpe abhinivisitvā arūpā ca rūpā ca vuṭṭhānepi. Nhưng nếu vào lúc xem xét vô sắc, tuệ quán của vị ấy kết hợp với đạo lộ, vị này được gọi là người sau khi chú tâm vào sắc, xuất khởi từ vô sắc. Phương pháp này cũng tương tự trong trường hợp sau khi chú tâm vào vô sắc, xuất khởi từ vô sắc và từ sắc. 786. ‘‘Yaṃkiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti (dī. ni. 1.298) evaṃ abhinivisitvā evameva vuṭṭhānakāle pana ekappahārena pañcahi khandhehi vuṭṭhāti nāma. 786. Nhưng vào lúc xuất khởi, sau khi đã chú tâm rằng: ‘Bất cứ cái gì có pháp sanh khởi, tất cả cái đó đều có pháp đoạn diệt,’ vị ấy được gọi là người xuất khởi khỏi năm uẩn bằng một lần. 787. Eko [Pg.301] āditova aniccato saṅkhāre sammasati. Yasmā pana na aniccato sammasanamatteneva vuṭṭhānaṃ hoti, dukkhatopi anattatopi sammasitabbameva, tasmā dukkhatopi anattatopi sammasati. Tassevaṃ paṭipannassa aniccato sammasanakāle vuṭṭhānaṃ hoti, ayaṃ aniccato abhinivisitvā aniccato vuṭṭhāti nāma. 787. Có người ngay từ đầu đã xem xét các hành theo phương diện vô thường. Tuy nhiên, vì sự xuất khởi không xảy ra chỉ bằng việc xem xét theo phương diện vô thường, nên cũng phải xem xét theo phương diện khổ và vô ngã. Do đó, vị ấy xem xét theo phương diện khổ và vô ngã. Đối với vị đã thực hành như vậy, sự xuất khởi xảy ra vào lúc xem xét theo phương diện vô thường. Vị này được gọi là người sau khi chú tâm theo phương diện vô thường, xuất khởi theo phương diện vô thường. Sace panassa dukkhato anattato sammasanakāle vuṭṭhānaṃ hoti, ayaṃ aniccato abhinivisitvā dukkhato, anattato vuṭṭhāti nāma. Esa nayo dukkhato anattato abhinivisitvā sesavuṭṭhānesupi. Nhưng nếu sự xuất khởi xảy ra cho vị ấy vào lúc xem xét theo phương diện khổ, vô ngã, vị này được gọi là người sau khi chú tâm theo phương diện vô thường, xuất khởi theo phương diện khổ, vô ngã. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp xuất khởi còn lại, sau khi đã chú tâm theo phương diện khổ và vô ngã. 788. Ettha ca yopi aniccato abhiniviṭṭho, yopi dukkhato, yopi anattato, vuṭṭhānakāle ca aniccato vuṭṭhānaṃ hoti. Tayopi janā adhimokkhabahulā honti, saddhindriyaṃ paṭilabhanti, animittavimokkhena vimuccanti, paṭhamamaggakkhaṇe saddhānusārino honti, sattasu ṭhānesu saddhāvimuttā. Sace pana dukkhato vuṭṭhānaṃ hoti, tayopi janā passaddhibahulā honti, samādhindriyaṃ paṭilabhanti, appaṇihitavimokkhena vimuccanti, sabbattha kāyasakkhino honti. Yassa panettha arūpajjhānaṃ pādakaṃ, so aggaphale ubhatobhāgavimutto hoti. Atha nesaṃ anattato vuṭṭhānaṃ hoti, tayopi janā vedabahulā honti, paññindriyaṃ paṭilabhanti, suññatavimokkhena vimuccanti, paṭhamamaggakkhaṇe dhammānusārino honti, chasu ṭhānesu diṭṭhippattā aggaphale paññāvimuttāti. 788. Ở đây, người đã chú tâm theo phương diện vô thường, người đã chú tâm theo phương diện khổ, và người đã chú tâm theo phương diện vô ngã, nếu vào lúc xuất khởi, sự xuất khởi xảy ra theo phương diện vô thường, thì cả ba người này đều có nhiều thắng giải, đắc được tín quyền, giải thoát bằng vô tướng giải thoát, trong sát-na đạo đầu tiên là những vị Tùy tín hành, trong bảy trường hợp là những vị Tín giải thoát. Nhưng nếu sự xuất khởi xảy ra theo phương diện khổ, cả ba người này đều có nhiều khinh an, đắc được định quyền, giải thoát bằng vô nguyện giải thoát, trong mọi trường hợp là những vị Thân chứng. Trong số này, người nào có thiền vô sắc làm nền tảng, vị ấy ở quả vị cao nhất là bậc Câu phần giải thoát. Lại nữa, nếu sự xuất khởi của họ xảy ra theo phương diện vô ngã, cả ba người này đều có nhiều trí tuệ, đắc được tuệ quyền, giải thoát bằng không tánh giải thoát, trong sát-na đạo đầu tiên là những vị Tùy pháp hành, trong sáu trường hợp là những vị Kiến đáo, ở quả vị cao nhất là bậc Tuệ giải thoát. 789. Idāni saddhiṃ purimapacchimañāṇehi imissā vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya āvibhāvatthaṃ dvādasa upamā veditabbā. Tāsaṃ idaṃ uddānaṃ – 789. Bây giờ, để làm rõ tuệ quán dẫn đến xuất khởi này cùng với các tuệ trước và sau, mười hai ví dụ cần được biết. Đây là phần tóm tắt của chúng: ‘‘Vaggulī kaṇhasappo ca, gharaṃ go yakkhi dārako; Khuddaṃ pipāsaṃ sītuṇhaṃ, andhakāraṃ visena cā’’ti. “Con dơi và con rắn hổ mang, ngôi nhà, con bò, nữ dạ xoa, đứa trẻ; cơn đói, cơn khát, lạnh và nóng, bóng tối, và chất độc.” Imā ca upamā bhayatupaṭṭhānato pabhuti yattha katthaci ñāṇe ṭhatvā āharituṃ vaṭṭeyyuṃ. Imasmiṃ pana ṭhāne āhariyamānāsu bhayatupaṭṭhānato yāva phalañāṇaṃ sabbaṃ pākaṭaṃ hoti, tasmā idheva āharitabbāti vuttā. Những ví dụ này có thể được nêu ra bắt đầu từ tuệ hiện khởi sự sợ hãi (bhayatupaṭṭhāna) trở đi, đứng ở bất cứ tuệ nào. Tuy nhiên, khi được nêu ra ở đây, tất cả mọi thứ từ tuệ hiện khởi sự sợ hãi cho đến tuệ quả đều trở nên rõ ràng, do đó có lời dạy rằng chúng nên được nêu ra chính ở đây. 790. Vaggulīti [Pg.302] ekā kira vaggulī ‘‘ettha pupphaṃ vā phalaṃ vā labhissāmī’’ti pañcasākhe madhukarukkhe nilīyitvā ekaṃ sākhaṃ parāmasitvā na tattha kiñci pupphaṃ phalaṃ vā gayhupagaṃ addasa. Yathā ca ekaṃ, evaṃ dutiyaṃ, tatiyaṃ, catutthaṃ. Pañcamampi sākhaṃ parāmasitvā nāddasa. Sā ‘‘aphalo vatāyaṃ rukkho, natthettha kiñci gayhupaga’’nti tasmiṃ rukkhe ālayaṃ vissajjetvā ujukāya sākhāya āruyha viṭapantarena sīsaṃ nīharitvā uddhaṃ ulloketvā ākāse uppatitvā aññasmiṃ phalarukkhe nilīyati. 790. Về con dơi: Tương truyền, có một con dơi nghĩ rằng: 'Ở đây ta sẽ tìm được hoa hoặc quả', rồi đậu vào một cây mật có năm cành. Sau khi xem xét một cành, nó không thấy có hoa hay quả nào đáng lấy. Cũng như cành thứ nhất, nó xem xét cành thứ hai, thứ ba, thứ tư. Xem xét cả cành thứ năm, nó cũng không thấy gì. Con dơi ấy nghĩ: 'Cây này thật không có quả, ở đây chẳng có gì đáng lấy cả', rồi từ bỏ sự luyến ái đối với cây ấy, leo lên một cành thẳng, đưa đầu ra khỏi kẽ cành, nhìn lên trên, bay vút lên không trung rồi đậu vào một cây có quả khác. Tattha vagguli viya yogāvacaro daṭṭhabbo, pañcasākho madhukarukkho viya pañcupādānakkhandhā, tattha vagguliyā nilīyanaṃ viya yogino khandhapañcake abhiniveso, tassā ekekaṃ sākhaṃ parāmasitvā kiñci gayhupagaṃ adisvā avasesasākhāparāmasanaṃ viya yogino rūpakkhandhaṃ sammasitvā tattha kiñci gayhupagaṃ adisvā avasesakkhandhasammasanaṃ, tassā ‘‘aphalo vatāyaṃ rukkho’’ti rukkhe ālayavissajjanaṃ viya yogino pañcasupi khandhesu aniccalakkhaṇādidassanavasena nibbinnassa muñcitukamyatādiñāṇattayaṃ, tassā ujukāya sākhāya upari ārohanaṃ viya yogino anulomaṃ, sīsaṃ nīharitvā uddhaṃ ullokanaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ, ākāse uppatanaṃ viya maggañāṇaṃ, aññasmiṃ phalarukkhe nilīyanaṃ viya phalañāṇaṃ. Ở đây, hành giả được xem như con dơi, năm thủ uẩn được xem như cây mật có năm cành. Việc con dơi đậu vào cây ấy được xem như sự chuyên chú của hành giả vào năm uẩn. Việc nó xem xét từng cành một, không thấy gì đáng lấy rồi xem xét các cành còn lại được xem như việc hành giả sau khi quán xét sắc uẩn, không thấy gì đáng chấp thủ rồi quán xét các uẩn còn lại. Việc nó từ bỏ luyến ái đối với cây vì cho rằng 'cây này không có quả' được xem như ba tuệ của hành giả đã nhàm chán do thấy được tướng vô thường v.v... trong cả năm uẩn, bắt đầu bằng tuệ dục thoát (muñcitukamyatā). Việc nó leo lên cành thẳng được xem như tuệ thuận thứ (anuloma) của hành giả. Việc đưa đầu ra và nhìn lên được xem như tuệ chuyển tộc (gotrabhu). Việc bay lên không trung được xem như tuệ đạo (magga). Việc đậu vào một cây có quả khác được xem như tuệ quả (phala). 791. Kaṇhasappupamā paṭisaṅkhāñāṇe vuttāva. Upamāsaṃsandane panettha sappavissajjanaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ, muñcitvā āgatamaggaṃ olokentassa ṭhānaṃ viya maggañāṇaṃ, gantvā abhayaṭṭhāne ṭhānaṃ viya phalañāṇanti ayaṃ viseso. 791. Ví dụ về con rắn đen đã được nói đến trong phần tuệ thẩm sát (paṭisaṅkhāñāṇa). Ở đây, trong sự nối kết ví dụ, điểm khác biệt là: việc thả con rắn ra được xem như tuệ chuyển tộc (gotrabhu); sau khi thả, việc đứng nhìn lại con đường đã đi qua được xem như tuệ đạo (magga); việc đi đến và đứng ở nơi an ổn được xem như tuệ quả (phala). 792. Gharanti gharasāmike kira sāyaṃ bhuñjitvā sayanaṃ āruyha niddaṃ okkante gharaṃ ādittaṃ, so pabujjhitvā aggiṃ disvā ‘‘bhīto sādhu vatassa sace aḍayhamāno nikkhameyya’’nti olokayamāno maggaṃ disvā nikkhamitvā vegena khemaṭṭhānaṃ gantvā ṭhito. Tattha gharasāmikassa bhuñjitvā sayanaṃ āruyha niddokkamanaṃ viya bālaputhujjanassa khandhapañcake ‘‘ahaṃ mamā’’ti gahaṇaṃ. Pabujjhitvā aggiṃ disvā bhītakālo viya sammāpaṭipadaṃ paṭipajjitvā lakkhaṇaṃ disvā bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ, nikkhamanamaggaṃ olokanaṃ viya muñcitukamyatāñāṇaṃ[Pg.303], maggadassanaṃ viya anulomaṃ, nikkhamanaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ, vegena gamanaṃ viya maggañāṇaṃ, khemaṭṭhāne ṭhānaṃ viya phalañāṇaṃ. 792. Về ngôi nhà: Tương truyền, khi người chủ nhà ăn tối xong, lên giường và chìm vào giấc ngủ thì ngôi nhà bốc cháy. Người ấy thức dậy, thấy lửa, sợ hãi và trong khi tìm kiếm lối thoát với ý nghĩ 'Lành thay, nếu ta có thể thoát ra mà không bị cháy', đã thấy được con đường, thoát ra ngoài, nhanh chóng đi đến nơi an ổn và đứng lại. Ở đây, việc người chủ nhà ăn xong, lên giường và ngủ được xem như sự chấp thủ của kẻ phàm phu vào năm uẩn là 'ta' và 'của ta'. Thời điểm thức dậy, thấy lửa và sợ hãi được xem như tuệ hiện khởi sự sợ hãi (bhayatupaṭṭhāna) khi hành giả thực hành đúng chánh đạo và thấy được các tướng. Việc tìm kiếm lối thoát được xem như tuệ dục thoát (muñcitukamyatā). Việc thấy được lối thoát được xem như tuệ thuận thứ (anuloma). Việc thoát ra được xem như tuệ chuyển tộc (gotrabhu). Việc đi nhanh chóng được xem như tuệ đạo (magga). Việc đứng ở nơi an ổn được xem như tuệ quả (phala). 793. Goti ekassa kira kassakassa rattibhāge niddaṃ okkantassa vajaṃ bhinditvā goṇā palātā, so paccūsasamaye tattha gantvā olokento tesaṃ palātabhāvaṃ ñatvā anupadaṃ gantvā rañño goṇe addasa. Te ‘‘mayhaṃ goṇā’’ti sallakkhetvā āharanto pabhātakāle ‘‘na ime mayhaṃ goṇā, rañño goṇā’’ti sañjānitvā ‘‘yāva maṃ ‘coro aya’nti gahetvā rājapurisā na anayabyasanaṃ pāpenti, tāvadeva palāyissāmī’’ti bhīto goṇe pahāya vegena palāyitvā nibbhayaṭṭhāne aṭṭhāsi. Tattha ‘‘mayhaṃ goṇā’’ti rājagoṇānaṃ gahaṇaṃ viya bālaputhujjanassa ‘‘ahaṃ mamā’’ti khandhānaṃ gahaṇaṃ, pabhāte ‘‘rājagoṇā’’ti sañjānanaṃ viya yogino tilakkhaṇavasena khandhānaṃ ‘‘aniccā dukkhā anattā’’ti sañjānanaṃ, bhītakālo viya bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ, vissajjitvā gantukāmatā viya muñcitukamyatā, vissajjanaṃ viya gotrabhu, palāyanaṃ viya maggo, palāyitvā abhayadese ṭhānaṃ viya phalaṃ. 793. Về con bò: Tương truyền, bò của một người nông dân đã phá rào và trốn đi trong khi ông ta đang ngủ vào ban đêm. Vào lúc rạng đông, ông ta đến đó, thấy chúng đã trốn thoát, bèn lần theo dấu vết và thấy đàn bò của nhà vua. Nghĩ rằng 'Đây là bò của ta', ông ta lùa chúng đi. Đến khi trời sáng, ông ta nhận ra 'Đây không phải bò của ta, đây là bò của nhà vua'. Sợ hãi rằng 'Trước khi quân lính của nhà vua bắt ta và gây ra tai họa vì cho rằng 'kẻ này là tên trộm', ta phải trốn đi', ông ta bỏ lại đàn bò, nhanh chóng chạy trốn và đứng ở một nơi an toàn. Ở đây, việc bắt đàn bò của nhà vua và cho là 'bò của ta' được xem như sự chấp thủ của kẻ phàm phu vào các uẩn là 'ta' và 'của ta'. Việc nhận ra 'đây là bò của nhà vua' vào lúc trời sáng được xem như sự nhận biết của hành giả rằng các uẩn là 'vô thường, khổ, vô ngã' thông qua ba tướng. Thời điểm sợ hãi được xem như tuệ hiện khởi sự sợ hãi (bhayatupaṭṭhāna). Ý muốn từ bỏ và ra đi được xem như tuệ dục thoát (muñcitukamyatā). Việc từ bỏ được xem như tuệ chuyển tộc (gotrabhu). Việc chạy trốn được xem như đạo (magga). Việc chạy trốn và đứng ở nơi an ổn được xem như quả (phala). 794. Yakkhīti eko kira puriso yakkhiniyā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi, sā rattibhāge ‘‘sutto aya’’nti mantvā āmakasusānaṃ gantvā manussamaṃsaṃ khādati. So ‘‘kuhiṃ esā gacchatī’’ti anubandhitvā manussamaṃsaṃ khādamānaṃ disvā tassā amanussibhāvaṃ ñatvā ‘‘yāva maṃ na khādati, tāva palāyissāmī’’ti bhīto vegena palāyitvā khemaṭṭhāne aṭṭhāsi. Tattha yakkhiniyā saddhiṃ saṃvāso viya khandhānaṃ ‘‘ahaṃ mamā’’ti gahaṇaṃ, susāne manussamaṃsaṃ khādamānaṃ disvā ‘‘yakkhinī aya’’nti jānanaṃ viya khandhānaṃ tilakkhaṇaṃ disvā aniccādibhāvajānanaṃ, bhītakālo viya bhayatupaṭṭhānaṃ, palāyitukāmatā viya muñcitukamyatā, susānavijahanaṃ viya gotrabhu, vegena palāyanaṃ viya maggo, abhayadese ṭhānaṃ viya phalaṃ. 794. Về nữ dạ xoa: Tương truyền, một người đàn ông chung sống với một nữ dạ xoa. Vào ban đêm, cô ta nghĩ 'người này đã ngủ' rồi đi đến nghĩa địa và ăn thịt người. Người đàn ông theo dõi để biết 'cô ta đi đâu', thấy cô ta đang ăn thịt người, nhận ra bản chất phi nhân của cô ta, và sợ hãi nghĩ rằng 'ta phải trốn đi trước khi cô ta ăn thịt ta', rồi nhanh chóng chạy trốn và đứng ở một nơi an ổn. Ở đây, việc chung sống với nữ dạ xoa được xem như sự chấp thủ vào các uẩn là 'ta' và 'của ta'. Việc thấy cô ta ăn thịt người ở nghĩa địa và biết rằng 'đây là một nữ dạ xoa' được xem như việc thấy ba tướng của các uẩn và biết được bản chất vô thường v.v... của chúng. Thời điểm sợ hãi được xem như tuệ hiện khởi sự sợ hãi (bhayatupaṭṭhāna). Ý muốn chạy trốn được xem như tuệ dục thoát (muñcitukamyatā). Việc từ bỏ nghĩa địa được xem như tuệ chuyển tộc (gotrabhu). Việc chạy nhanh được xem như đạo (magga). Việc đứng ở nơi an ổn được xem như quả (phala). 795. Dārakoti ekā kira puttagiddhinī itthī, sā uparipāsāde nisinnāva antaravīthiyaṃ dārakasaddaṃ sutvā ‘‘putto nu kho me kenaci viheṭhiyatī’’ti vegasā gantvā ‘‘attano putto’’ti saññāya paraputtaṃ aggahesi. Sā ‘‘paraputto aya’’nti sañjānitvā ottappamānā ito cito [Pg.304] ca oloketvā ‘‘mā heva maṃ koci ‘dārakacorī aya’nti vadeyyā’’ti dārakaṃ tattheva oropetvā puna vegasā pāsādaṃ āruyha nisīdi. Tattha attano puttasaññāya paraputtassa gahaṇaṃ viya ‘‘ahaṃ mamā’’ti pañcakkhandhagahaṇaṃ, ‘‘paraputto aya’’nti sañjānanaṃ viya tilakkhaṇavasena ‘‘nāhaṃ, na mamā’’ti sañjānanaṃ, ottappanaṃ viya bhayatupaṭṭhānaṃ, ito cito ca olokanaṃ viya muñcitukamyatāñāṇaṃ, tattheva dārakassa oropanaṃ viya anulomaṃ, oropetvā antaravīthiyaṃ ṭhitakālo viya gotrabhu, pāsādārūhanaṃ viya maggo, āruyha nisīdanaṃ viya phalaṃ. 795. Về ví dụ đứa trẻ: Tương truyền có một người phụ nữ rất thương con. Khi đang ngồi trên lầu cao, bà nghe tiếng trẻ con khóc ở ngoài đường và nghĩ rằng: “Phải chăng con của ta đang bị ai đó làm hại?” rồi vội vã đi xuống, với tưởng rằng “đó là con của mình” nên đã bế lấy con của người khác. Khi nhận ra rằng: “Đây là con của người khác,” bà cảm thấy hổ thẹn, nhìn trước nhìn sau và nghĩ rằng: “Mong rằng không có ai nói ta là ‘kẻ bắt cóc trẻ con’,” rồi đặt đứa bé xuống ngay tại chỗ, lại vội vã đi lên lầu và ngồi xuống. Ở đây, việc bế con của người khác với tưởng là con của mình cũng giống như việc chấp thủ năm uẩn là “ta, của ta.” Việc nhận ra “đây là con của người khác” cũng giống như việc nhận ra “không phải ta, không phải của ta” bằng phương tiện tam tướng. Sự hổ thẹn cũng giống như tuệ quán về sự đáng sợ (bhayatupaṭṭhāna). Việc nhìn trước nhìn sau cũng giống như dục thoát trí (muñcitukamyatāñāṇa). Việc đặt đứa bé xuống ngay tại chỗ cũng giống như thuận thứ trí (anuloma). Khoảnh khắc đứng lại trên đường sau khi đã đặt đứa bé xuống cũng giống như chuyển tộc trí (gotrabhu). Việc đi lên lầu cũng giống như Đạo. Việc ngồi xuống sau khi đã đi lên cũng giống như Quả. 796. Khuddaṃ pipāsaṃ sītuṇhaṃ, andhakāraṃ visena cāti imā pana cha upamā vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya ṭhitassa lokuttaradhammābhimukhaninnapoṇapabbhārabhāvadassanatthaṃ vuttā. Yathā hi khuddāya abhibhūto sujighacchito puriso sādurasaṃ bhojanaṃ pattheti, evamevāyaṃ saṃsāravaṭṭajighacchāya phuṭṭho yogāvacaro amatarasaṃ kāyagatāsatibhojanaṃ pattheti. 796. “Cái đói, cái khát, lạnh và nóng, bóng tối và chất độc,” sáu ví dụ này được nói đến nhằm mục đích chỉ ra trạng thái hướng về, nghiêng về, xuôi về các pháp siêu thế của vị hành giả đang an trú trong tuệ minh sát đưa đến xuất khởi. Ví như người bị cơn đói hành hạ, vô cùng đói khát, mong mỏi có được món ăn ngon ngọt; cũng vậy, vị hành giả này, bị cái đói của vòng luân hồi sinh tử tác động, mong mỏi có được món ăn là niệm thân hành, vốn có hương vị bất tử. Yathā ca pipāsito puriso parisussamānakaṇṭhamukho anekaṅgasambhāraṃ pānakaṃ pattheti, evamevāyaṃ saṃsāravaṭṭapipāsāya phuṭṭho yogāvacaro ariyaṃ aṭṭhaṅgikamaggapānakaṃ pattheti. Và ví như người khát nước, cổ họng và miệng khô khốc, mong mỏi có được thức uống được pha chế từ nhiều thành phần; cũng vậy, vị hành giả này, bị cái khát của vòng luân hồi sinh tử tác động, mong mỏi có được thức uống là Thánh đạo Tám ngành. Yathā pana sītasamphuṭṭho puriso uṇhaṃ pattheti, evamevāyaṃ saṃsāravaṭṭe taṇhāsinehasītena phuṭṭho yogāvacaro kilesasantāpakaṃ maggatejaṃ pattheti. Lại nữa, ví như người bị cái lạnh tác động mong mỏi sự ấm áp; cũng vậy, vị hành giả này, bị cái lạnh của ái nhiễm trong vòng luân hồi sinh tử tác động, mong mỏi có được ngọn lửa của Đạo, thứ thiêu đốt các phiền não. Yathā ca uṇhasamphuṭṭho puriso sītaṃ pattheti, evamevāyaṃ saṃsāravaṭṭe ekādasaggisantāpasantatto yogāvacaro ekādasaggivūpasamaṃ nibbānaṃ pattheti. Và ví như người bị cái nóng tác động mong mỏi sự mát mẻ; cũng vậy, vị hành giả này, bị thiêu đốt bởi sức nóng của mười một ngọn lửa trong vòng luân hồi sinh tử, mong mỏi có được Nibbāna, sự dập tắt của mười một ngọn lửa. Yathā pana andhakārapareto puriso ālokaṃ pattheti, evamevāyaṃ avijjandhakārena onaddhapariyonaddho yogāvacaro ñāṇālokaṃ maggabhāvanaṃ pattheti. Lại nữa, ví như người bị bóng tối bao trùm mong mỏi ánh sáng; cũng vậy, vị hành giả này, bị bóng tối của vô minh trói buộc và bao phủ, mong mỏi sự tu tập Đạo, là ánh sáng của trí tuệ. Yathā ca visasamphuṭṭho puriso visaghātanaṃ bhesajjaṃ pattheti, evamevāyaṃ kilesavisasamphuṭṭho yogāvacaro kilesavisanimmathanaṃ amatosadhaṃ nibbānaṃ pattheti. Tena vuttaṃ – ‘‘tassevaṃ jānato evaṃ passato [Pg.305] tīsu bhavesu…pe… navasu sattāvāsesu cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati. Upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti. Seyyathāpi nāma padumapalāse īsakapoṇe’’ti sabbaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ. Và ví như người bị trúng độc mong mỏi có được thuốc giải độc; cũng vậy, vị hành giả này, bị trúng độc phiền não, mong mỏi có được Nibbāna, là liều thuốc bất tử trừ diệt độc phiền não. Do đó, có lời dạy rằng: “Đối với vị ấy, khi biết như vậy, thấy như vậy, tâm co rút, thối lui, quay về, không duỗi ra khỏi ba cõi… (v.v.)… chín chúng sanh trú. Hoặc xả, hoặc sự nhàm chán được thiết lập. Ví như trên lá sen hơi nghiêng…” Tất cả nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở trước. 797. Ettāvatā ca panesa patilīnacaro nāma hoti, yaṃ sandhāya vuttaṃ – 797. Và với chừng ấy, vị này được gọi là người thực hành với tâm co rút (patilīnacaro). Nhắm đến điều này, có lời dạy rằng: ‘‘Patilīnacarassa bhikkhuno,Bhajamānassa vivittamāsanaṃ; Sāmaggiyamāhu tassa taṃ,Yo attānaṃ bhavane na dassaye’’ti. (su. ni. 816; mahāni. 45); “Đối với vị Tỳ khưu thực hành với tâm co rút, thường lui tới chỗ ở vắng lặng; người ta nói rằng điều đó là thích hợp cho vị ấy, người không biểu hiện tự thân trong các cõi hữu.” Evamidaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ yogino patilīnacarabhāvaṃ niyametvā uttari ariyamaggassāpi bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgapaṭipadāvimokkhavisesaṃ niyameti. Keci hi therā bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgānaṃ visesaṃ pādakajjhānaṃ niyametīti vadanti. Keci vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentīti vadanti. Keci puggalajjhāsayo niyametīti vadanti. Tesampi vādesu ayaṃ pubbabhāgavuṭṭhānagāminivipassanāva niyametīti veditabbā. Như vậy, tuệ xả về các hành này, sau khi đã xác định trạng thái thực hành với tâm co rút của hành giả, còn xác định thêm những đặc tính riêng của Thánh đạo như: giác chi, đạo chi, thiền chi, đạo lộ và giải thoát. Một số vị trưởng lão nói rằng đặc tính riêng của giác chi, đạo chi, và thiền chi được xác định bởi thiền nền tảng. Một số vị nói rằng chúng được xác định bởi các uẩn là đối tượng của minh sát. Một số vị nói rằng chúng được xác định bởi thiên hướng của cá nhân. Trong các quan điểm ấy, nên hiểu rằng chính tuệ minh sát thuộc phần đầu đưa đến xuất khởi này xác định các điều đó. 798. Tatrāyaṃ anupubbikathā – vipassanāniyamena hi sukkhavipassakassa uppannamaggopi, samāpattilābhino jhānaṃ pādakaṃ akatvā uppannamaggopi, paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā uppāditamaggopi paṭhamajjhānikāva honti. Sabbesu satta bojjhaṅgāni aṭṭha maggaṅgāni pañca jhānaṅgāni honti. Tesaṃ hi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hutvā vuṭṭhānakāle saṅkhārupekkhābhāvaṃ patvā somanassasahagatā hoti. Pañcakanaye dutiyatatiyacatutthajjhānāni pādakāni katvā uppāditamaggesu yathākkameneva jhānaṃ caturaṅgikaṃ tivaṅgikaṃ duvaṅgikañca hoti. Sabbesu pana satta maggaṅgāni honti. Catutthe cha bojjhaṅgāni. Ayaṃ viseso pādakajjhānaniyamena ceva vipassanāniyamena ca hoti. Tesampi hi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hoti. Vuṭṭhānagāminī somanassasahagatāva. Pañcamajjhānaṃ [Pg.306] pādakaṃ katvā nibbattitamagge pana upekkhācittekaggatāvasena dve jhānaṅgāni bojjhaṅgamaggaṅgāni cha satta ceva. Ayampi viseso ubhayaniyamavasena hoti. Imasmiṃ hi naye pubbabhāgavipassanā somanassasahagatā vā upekkhāsahagatā vā hoti. Vuṭṭhānagāminī upekkhāsahagatāva. Arūpajjhānāni pādakaṃ katvā uppāditamaggepi eseva nayo. Evaṃ pādakajjhānato vuṭṭhāya yekeci saṅkhāre sammasitvā nibbattitamaggassa āsannapadese vuṭṭhitasamāpatti attano sadisabhāvaṃ karoti bhūmivaṇṇo viya godhāvaṇṇassa. 798. Ở đây, đây là lời trình bày tuần tự: Thật vậy, theo định pháp của tuệ quán, đạo sanh khởi nơi vị thuần quán, đạo sanh khởi nơi vị đắc thiền định nhưng không lấy thiền làm nền tảng, và đạo được tạo ra sau khi lấy thiền thứ nhất làm nền tảng và quán xét các hành tạp, đều thuộc về thiền thứ nhất. Trong tất cả các đạo ấy, có bảy giác chi, tám đạo chi, và năm thiền chi. Thật vậy, tuệ quán phần đầu của các vị ấy, dù là câu hành với hỷ hay câu hành với xả, sau khi đã đạt đến trạng thái hành xả vào lúc xuất khởi, thì trở thành câu hành với hỷ. Theo hệ thống ngũ thiền, trong các đạo được tạo ra sau khi lấy thiền thứ hai, thứ ba, thứ tư làm nền tảng, thiền tuần tự có bốn chi, ba chi, và hai chi. Tuy nhiên, trong tất cả các đạo này có bảy đạo chi. Trong đạo của thiền thứ tư có sáu giác chi. Sự khác biệt này là do định pháp của thiền nền tảng và do định pháp của tuệ quán. Thật vậy, tuệ quán phần đầu của các vị ấy cũng có thể câu hành với hỷ hoặc câu hành với xả. Tuệ quán dẫn đến xuất khởi thì chỉ câu hành với hỷ. Tuy nhiên, trong đạo được thành tựu sau khi lấy thiền thứ năm làm nền tảng, do năng lực của xả và nhất tâm, có hai thiền chi, sáu giác chi và bảy đạo chi. Sự khác biệt này cũng do năng lực của cả hai định pháp. Thật vậy, trong trường hợp này, tuệ quán phần đầu câu hành với hỷ hoặc câu hành với xả. Tuệ quán dẫn đến xuất khởi chỉ câu hành với xả. Trong đạo được tạo ra sau khi lấy các thiền vô sắc làm nền tảng cũng theo phương pháp này. Như vậy, sau khi xuất khỏi thiền nền tảng, định chứng đã xuất khởi ở nơi gần làm cho đạo được thành tựu sau khi quán xét bất kỳ hành nào trở nên tương tự với chính nó, giống như màu của đất đối với màu của con kỳ đà. 799. Dutiyattheravāde pana yato yato samāpattito vuṭṭhāya ye ye samāpattidhamme sammasitvā maggo nibbattito hoti, taṃtaṃsamāpattisadisova hoti. Tatrāpi ca vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo. 799. Tuy nhiên, theo quan điểm của vị trưởng lão thứ hai, sau khi xuất khỏi định chứng nào, và quán xét các pháp của định chứng nào để đạo được thành tựu, thì đạo ấy trở nên tương tự với chính định chứng ấy. Và ở đây cũng vậy, định pháp của tuệ quán cần được hiểu theo phương pháp đã được nói đến. 800. Tatiyattheravāde attano attano ajjhāsayānurūpena yaṃ yaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā ye ye jhānadhamme sammasitvā maggo nibbattito, taṃtaṃjhānasadisova hoti. Pādakajjhānaṃ pana sammasitajjhānaṃ vā vinā ajjhāsayamatteneva taṃ na ijjhati. Svāyamattho nandakovādasuttena (ma. ni. 3.398 ādayo) dīpetabbo. Etthāpi ca vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo. Evaṃ tāva saṅkhārupekkhā bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgāni niyametīti veditabbā. 800. Theo quan điểm của vị trưởng lão thứ ba, tùy theo khuynh hướng của mỗi người, sau khi lấy thiền nào làm nền tảng và quán xét các pháp của thiền nào để đạo được thành tựu, thì đạo ấy trở nên tương tự với chính thiền ấy. Tuy nhiên, nếu không có thiền nền tảng hoặc thiền được quán xét, điều đó không thể thành tựu chỉ bằng khuynh hướng đơn thuần. Ý nghĩa này cần được làm sáng tỏ bằng kinh Nandakovāda. Và ở đây cũng vậy, định pháp của tuệ quán cần được hiểu theo phương pháp đã được nói đến. Như vậy, trước hết cần phải hiểu rằng tuệ hành xả xác định các giác chi, đạo chi, và thiền chi. 801. Sace panāyaṃ ādito kilese vikkhambhayamānā dukkhena sappayogena sasaṅkhārena vikkhambhetuṃ asakkhi, dukkhāpaṭipadā nāma hoti. Vipariyāyena sukhāpaṭipadā. Kilese pana vikkhambhetvā vipassanāparivāsaṃ maggapātubhāvaṃ saṇikaṃ kurumānā dandhābhiññā nāma hoti. Vipariyāyena khippābhiññā. Iti ayaṃ saṅkhārupekkhā āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano attano maggassa nāmaṃ deti. Tena maggo cattāri nāmāni labhati. 801. Còn nếu tuệ hành xả này, ngay từ đầu khi đang chế ngự các phiền não, đã phải chế ngự với sự khó khăn, với sự nỗ lực, với sự cố gắng, thì được gọi là khổ hạnh đạo. Ngược lại là lạc hạnh đạo. Còn sau khi đã chế ngự các phiền não, nếu làm cho sự xuất hiện của đạo trở nên chậm chạp trong khi đang trú trong tuệ quán, thì được gọi là độn thắng trí. Ngược lại là lợi thắng trí. Như vậy, tuệ hành xả này, đứng ở vị trí nguồn gốc, đã đặt tên cho đạo của chính nó. Do đó, đạo nhận được bốn tên gọi. Sā [Pg.307] panāyaṃ paṭipadā kassaci bhikkhuno nānā hoti, kassaci catūsupi maggesu ekāva. Buddhānaṃ pana cattāropi maggā sukhāpaṭipadā khippābhiññāva ahesuṃ. Tathā dhammasenāpatissa. Mahāmoggallānattherassa pana paṭhamamaggo sukhāpaṭipado khippābhiñño ahosi. Upari tayo dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā. Yathā ca paṭipadā, evaṃ adhipatayopi kassaci bhikkhuno catūsu maggesu nānā honti. Kassaci catūsupi ekāva. Evaṃ saṅkhārupekkhā paṭipadāvisesaṃ niyameti. Yathā pana vimokkhavisesaṃ niyameti, taṃ pubbe vuttameva. Hạnh đạo này đối với một số vị tỳ-khưu thì khác nhau, đối với một số vị thì chỉ là một trong cả bốn đạo. Nhưng đối với các vị Phật, cả bốn đạo đều là lạc hạnh đạo và lợi thắng trí. Đối với vị Tướng quân Chánh pháp cũng vậy. Nhưng đối với trưởng lão Mahāmoggallāna, đạo đầu tiên là lạc hạnh đạo và lợi thắng trí. Ba đạo cao hơn là khổ hạnh đạo và độn thắng trí. Giống như hạnh đạo, các pháp chủ cũng vậy, đối với một số vị tỳ-khưu thì khác nhau trong bốn đạo. Đối với một số vị thì chỉ là một trong cả bốn. Như vậy, tuệ hành xả xác định sự khác biệt của hạnh đạo. Còn về cách nó xác định sự khác biệt của giải thoát, điều đó đã được nói ở trước. 802. Apica maggo nāma pañcahi kāraṇehi nāmaṃ labhati sarasena vā paccanīkena vā saguṇena vā ārammaṇena vā āgamanena vā. Sace hi saṅkhārupekkhā aniccato saṅkhāre sammasitvā vuṭṭhāti, animittavimokkhena vimuccati. Sace dukkhato sammasitvā vuṭṭhāti, appaṇihitavimokkhena vimuccati. Sace anattato sammasitvā vuṭṭhāti, suññatavimokkhena vimuccati. Idaṃ sarasato nāmaṃ nāma. 802. Hơn nữa, đạo có được tên gọi do năm nguyên nhân: do tự tánh, do đối nghịch, do tự đức, do đối tượng, hoặc do nguồn gốc. Thật vậy, nếu tuệ hành xả xuất khởi sau khi quán xét các hành là vô thường, vị ấy được giải thoát bằng vô tướng giải thoát. Nếu xuất khởi sau khi quán xét là khổ, vị ấy được giải thoát bằng vô nguyện giải thoát. Nếu xuất khởi sau khi quán xét là vô ngã, vị ấy được giải thoát bằng không tánh giải thoát. Đây được gọi là tên gọi do tự tánh. Yasmā panesa aniccānupassanāya saṅkhārānaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā niccanimittadhuvanimittasassatanimittāni pajahanto āgato, tasmā animitto. Dukkhānupassanāya pana sukhasaññaṃ pahāya paṇidhiṃ patthanaṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihito. Anattānupassanāya attasattapuggalasaññaṃ pahāya saṅkhārānaṃ suññato diṭṭhattā suññatoti idaṃ paccanīkato nāmaṃ nāma. Bởi vì đạo này, do tuệ quán vô thường, đã phá vỡ sự đặc khối của các hành và đã đến trong khi từ bỏ tướng thường, tướng bền vững, tướng trường tồn, cho nên được gọi là vô tướng. Còn do tuệ quán khổ, đã đến sau khi từ bỏ lạc tưởng và làm khô cạn sự mong cầu, ước nguyện, nên được gọi là vô nguyện. Do tuệ quán vô ngã, đã từ bỏ tưởng về ngã, chúng sanh, con người, và do đã thấy các hành là trống không, nên được gọi là không tánh. Đây được gọi là tên gọi do đối nghịch. Rāgādīhi panesa suññattā suññato, rūpanimittādīnaṃ rāganimittādīnaññeva vā abhāvena animitto, rāgapaṇidhiādīnaṃ abhāvato appaṇihitoti idamassa saguṇato nāmaṃ. Đạo này trống không khỏi tham ái v.v..., nên được gọi là không tánh; do không có sắc tướng v.v... hoặc không có tướng tham ái v.v..., nên được gọi là vô tướng; do không có sự mong cầu tham ái v.v..., nên được gọi là vô nguyện. Đây là tên gọi của nó do tự đức. Svāyaṃ suññaṃ animittaṃ appaṇihitañca nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotītipi suññato animitto appaṇihitoti vuccati. Idamassa ārammaṇato nāmaṃ. Và đạo này lấy Niết-bàn, vốn là không, vô tướng, và vô nguyện, làm đối tượng, nên cũng được gọi là không tánh, vô tướng, và vô nguyện. Đây là tên gọi của nó do đối tượng. 803. Āgamanaṃ pana duvidhaṃ vipassanāgamanaṃ maggāgamanañca. Tattha magge vipassanāgamanaṃ labhati, phale maggāgamanaṃ. Anattānupassanā hi suññatā nāma, suññatavipassanāya maggo suññato, aniccānupassanā animittā nāma[Pg.308], animittavipassanāya maggo animitto. Idaṃ pana nāmaṃ na abhidhammapariyāyena labbhati, suttantapariyāyena labbhati. Tatra hi gotrabhuñāṇaṃ animittaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā animittanāmakaṃ hutvā sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā maggassa nāmaṃ detīti vadanti. Tena maggo animittoti vutto. Maggāgamanena pana phalaṃ animittanti yujjatiyeva. Dukkhānupassanā saṅkhāresu paṇidhiṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihitā nāma, appaṇihitavipassanāya maggo appaṇihito, appaṇihitamaggassa phalaṃ appaṇihitaṃ. Evaṃ vipassanā attano nāmaṃ maggassa deti, maggo phalassāti idaṃ āgamanato nāmaṃ. Evamayaṃ saṅkhārupekkhā vimokkhavisesaṃ niyametīti. 803. Lại nữa, sự xuất phát (āgamana) có hai loại: xuất phát từ tuệ quán và xuất phát từ đạo. Trong đó, ở đạo, ta có sự xuất phát từ tuệ quán; ở quả, ta có sự xuất phát từ đạo. Thật vậy, vô ngã tùy quán được gọi là không tánh, đạo của tuệ quán không tánh là đạo không. Vô thường tùy quán được gọi là vô tướng, đạo của tuệ quán vô tướng là đạo vô tướng. Tuy nhiên, tên gọi này không có được theo phương pháp A-tỳ-đàm, mà có được theo phương pháp Kinh tạng. Vì trong đó, người ta nói rằng: trí chuyển tộc, sau khi lấy Niết-bàn vô tướng làm đối tượng, tự nó mang tên vô tướng, rồi đứng vào vị trí của nguồn gốc mà đặt tên cho đạo. Do đó, đạo được gọi là vô tướng. Và quả thật là hợp lý khi nói rằng quả là vô tướng do xuất phát từ đạo. Khổ tùy quán, vì đã đến sau khi làm khô cạn lòng mong mỏi trong các hành, nên được gọi là vô nguyện. Đạo của tuệ quán vô nguyện là đạo vô nguyện, quả của đạo vô nguyện là (quả) vô nguyện. Như vậy, tuệ quán đặt tên của mình cho đạo, đạo (đặt tên) cho quả. Đây là tên gọi theo nguồn gốc xuất phát. Như thế, tuệ xả hành này xác định sự đặc thù của giải thoát. Saṅkhārupekkhāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ. Dứt phần Trí Xả Hành. Anulomañāṇakathā Luận về Trí Thuận Thứ 804. Tassa taṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ āsevantassa bhāventassa bahulīkarontassa adhimokkhasaddhā balavatarā nibbattati, vīriyaṃ supaggahitaṃ hoti, sati sūpaṭṭhitā, cittaṃ susamāhitaṃ, tikkhatarā saṅkhārupekkhā uppajjati. Tassa ‘‘dāni maggo uppajjissatī’’ti saṅkhārupekkhā saṅkhāre aniccāti vā dukkhāti vā anattāti vā sammasitvā bhavaṅgaṃ otarati. Bhavaṅgānantaraṃ saṅkhārupekkhāya katanayeneva saṅkhāre aniccāti vā dukkhāti vā anattāti vā ārammaṇaṃ kurumānaṃ uppajjati manodvārāvajjanaṃ. Tato bhavaṅgaṃ āvaṭṭetvā uppannassa tassa kiriyacittassānantaraṃ avīcikaṃ cittasantatiṃ anuppabandhamānaṃ tatheva saṅkhāre ārammaṇaṃ katvā uppajjati paṭhamaṃ javanacittaṃ, yaṃ parikammanti vuccati. Tadanantaraṃ tatheva saṅkhāre ārammaṇaṃ katvā uppajjati dutiyaṃ javanacittaṃ, yaṃ upacāranti vuccati. Tadanantarampi tatheva saṅkhāre ārammaṇaṃ katvā uppajjati tatiyaṃ javanacittaṃ, yaṃ anulomanti vuccati. Idaṃ nesaṃ pāṭiyekkaṃ nāmaṃ. 804. Đối với vị ấy, khi thực hành, tu tập, và làm cho sung mãn trí xả hành ấy, tín giải trở nên mạnh mẽ hơn, tinh tấn được khéo sách tấn, chánh niệm được khéo an trú, tâm được khéo định tĩnh, và tuệ xả hành khởi lên sắc bén hơn. Đối với vị ấy, vào lúc ‘bây giờ đạo sẽ khởi lên’, tuệ xả hành sau khi quán xét các hành là vô thường, hoặc khổ, hoặc vô ngã, liền chìm vào hữu phần. Ngay sau hữu phần, tâm hướng môn ý khởi lên, lấy các hành làm đối tượng theo đúng phương cách đã được tuệ xả hành thực hiện, (quán xét) là vô thường, hoặc khổ, hoặc vô ngã. Sau đó, ngay sau tâm duy tác ấy đã khởi lên do xoay khỏi hữu phần, tâm tốc hành thứ nhất khởi lên, tiếp nối dòng tâm không gián đoạn, cũng lấy các hành làm đối tượng như vậy; tâm này được gọi là chuẩn bị. Ngay sau đó, tâm tốc hành thứ hai khởi lên, cũng lấy các hành làm đối tượng như vậy; tâm này được gọi là cận hành. Và ngay sau đó nữa, tâm tốc hành thứ ba khởi lên, cũng lấy các hành làm đối tượng như vậy; tâm này được gọi là thuận thứ. Đây là tên gọi riêng của chúng. Avisesena pana tividhampetaṃ āsevanantipi parikammantipi upacārantipi anulomantipi vattuṃ vaṭṭati. Kissānulomaṃ? Purimabhāgapacchimabhāgānaṃ. Tañhi purimānaṃ aṭṭhannaṃ vipassanāñāṇānaṃ tathakiccatāya ca anulometi, upari ca sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ. Tañhi aniccalakkhaṇādivasena saṅkhāre ārabbha [Pg.309] pavattattā, ‘‘udayabbayavantānaṃyeva vata dhammānaṃ udayabbayañāṇaṃ uppādavaye addasā’’ti ca, ‘‘bhaṅgavantānaṃyeva vata bhaṅgānupassanaṃ bhaṅgaṃ addasā’’ti ca, ‘‘sabhayaṃyeva vata bhayatupaṭṭhānassa bhayato upaṭṭhita’’nti ca, ‘‘sādīnaveyeva vata ādīnavānupassanaṃ ādīnavaṃ addasā’’ti ca, ‘‘nibbinditabbeyeva vata nibbidāñāṇaṃ nibbinna’’nti ca, ‘‘muñcitabbamhiyeva vata muñcitukamyatāñāṇaṃ muñcitukāmaṃ jāta’’nti ca, ‘‘paṭisaṅkhātabbaṃyeva vata paṭisaṅkhāñāṇena paṭisaṅkhāta’’nti ca, ‘‘upekkhitabbaṃyeva vata saṅkhārupekkhāya upekkhita’’nti ca atthato vadamānaṃ viya imesañca aṭṭhannaṃ ñāṇānaṃ tathakiccatāya anulometi, upari ca sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ tāya paṭipattiyā pattabbattā. Tuy nhiên, một cách không phân biệt, cả ba tâm này cũng có thể được gọi là thuần thục, hoặc chuẩn bị, hoặc cận hành, hoặc thuận thứ. Thuận thứ với cái gì? Với các phần trước và các phần sau. Thật vậy, nó thuận theo đúng phận sự của tám tuệ quán đi trước, và thuận theo ba mươi bảy phẩm trợ đạo ở trên. Bởi vì nó khởi lên liên quan đến các hành theo phương diện tướng vô thường v.v., nên nó giống như đang nói lên về mặt ý nghĩa rằng: ‘Quả thật, trí sanh diệt đã thấy sự sanh và diệt của chính các pháp có sanh và diệt’, và ‘Quả thật, tuệ quán về sự tan hoại đã thấy sự tan hoại của chính các pháp có sự tan hoại’, và ‘Quả thật, đối với trí hiện khởi như điều đáng sợ, chính các pháp đáng sợ đã hiện khởi là đáng sợ’, và ‘Quả thật, tuệ quán về sự nguy hại đã thấy sự nguy hại trong chính các pháp có nguy hại’, và ‘Quả thật, trí nhàm chán đã nhàm chán trong chính các pháp đáng nhàm chán’, và ‘Quả thật, trí muốn giải thoát đã trở nên muốn giải thoát khỏi chính các pháp cần được giải thoát’, và ‘Quả thật, trí thẩm sát đã thẩm sát chính các pháp cần được thẩm sát’, và ‘Quả thật, tuệ xả hành đã xả trong chính các pháp cần được xả’. Nó thuận theo đúng phận sự của tám trí tuệ này, và thuận theo ba mươi bảy phẩm trợ đạo ở trên, vì chúng sẽ được chứng đắc bằng chính pháp hành đó. Yathā hi dhammiko rājā vinicchayaṭṭhāne nisinno vohārikamahāmattānaṃ vinicchayaṃ sutvā agatigamanaṃ pahāya majjhatto hutvā ‘‘evaṃ hotū’’ti anumodamāno tesañca vinicchayassa anulometi, porāṇassa ca rājadhammassa, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Rājā viya hi anulomañāṇaṃ, aṭṭha vohārikamahāmattā viya aṭṭha ñāṇāni, porāṇo rājadhammo viya sattatiṃsa bodhipakkhiyā. Tattha yathā rājā ‘‘evaṃ hotū’’ti vadamāno vohārikānañca vinicchayassa, rājadhammassa ca anulometi, evamidaṃ aniccādivasena saṅkhāre ārabbha uppajjamānaṃ aṭṭhannañca ñāṇānaṃ tathakiccatāya anulometi, upari ca sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ. Teneva saccānulomikañāṇanti vuccatīti. Ví như một vị vua đức độ, khi ngự tại nơi xử án, sau khi nghe phán quyết của các vị đại thần xét xử, từ bỏ việc đi theo thiên vị, giữ thái độ trung lập, hoan hỷ rằng ‘Hãy như vậy đi’, ngài vừa thuận theo phán quyết của họ, vừa thuận theo vương pháp cổ xưa. Sự thành tựu này cần được hiểu như vậy. Trí thuận thứ ví như vị vua, tám trí tuệ ví như tám vị đại thần xét xử, ba mươi bảy phẩm trợ đạo ví như vương pháp cổ xưa. Trong đó, cũng như vị vua khi nói ‘Hãy như vậy đi’ là thuận theo phán quyết của các vị xét xử và thuận theo vương pháp, cũng vậy, trí này, khi khởi lên liên quan đến các hành theo phương diện vô thường v.v., vừa thuận theo đúng phận sự của tám trí tuệ, vừa thuận theo ba mươi bảy phẩm trợ đạo ở trên. Chính vì thế, nó được gọi là trí thuận thứ chân đế. Anulomañāṇaṃ niṭṭhitaṃ. Dứt phần Trí Thuận Thứ. Vuṭṭhānagāminīvipassanākathā Luận về Tuệ Quán Dẫn đến Xuất Khởi 805. Idañca pana anulomañāṇaṃ saṅkhārārammaṇāya vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya pariyosānaṃ hoti. Sabbena sabbaṃ pana gotrabhuñāṇaṃ vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya pariyosānaṃ. Idāni tassāyeva vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya asammohatthaṃ ayaṃ suttasaṃsandanā veditabbā. 805. Và trí thuận thứ này là điểm kết thúc của tuệ quán dẫn đến xuất khởi có các hành làm đối tượng. Tuy nhiên, xét về mọi phương diện, trí chuyển tộc mới là điểm kết thúc của tuệ quán dẫn đến xuất khởi. Bây giờ, để không bị nhầm lẫn về chính tuệ quán dẫn đến xuất khởi ấy, cần phải biết sự đối chiếu kinh văn này. Seyyathidaṃ [Pg.310] – Như sau: Ayañhi vuṭṭhānagāminī vipassanā saḷāyatanavibhaṅgasutte ‘‘atammayataṃ, bhikkhave, nissāya atammayataṃ āgamma yāyaṃ upekkhā ekattā ekattasitā, taṃ pajahatha taṃ samatikkamathā’’ti (ma. ni. 3.310) evaṃ atammayatāti vuttā. Thật vậy, tuệ quán dẫn đến xuất khởi này, trong kinh Phân Biệt Sáu Xứ, đã được gọi là ‘bất tươngưng’ như sau: ‘Này các Tỳ khưu, hãy nương vào sự bất tươngưng, hãy y cứ vào sự bất tươngưng, mà xả này vốn là nhất thể, y cứ vào nhất thể, hãy từ bỏ nó, hãy vượt qua nó’. Alagaddasuttante ‘‘nibbindaṃ virajjati, virāgā vimuccatī’’ti (ma. ni. 1.245) evaṃ nibbidāti vuttā. Trong kinh Alagaddasutta, nó được gọi là yếm ly (nibbidā) như sau: “Do yếm ly nên ly tham, do ly tham nên giải thoát.” Susimasuttante ‘‘pubbe kho, susima, dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, pacchā nibbāne ñāṇa’’nti (saṃ. ni. 2.70) evaṃ dhammaṭṭhitiñāṇanti vuttā. Trong kinh Susimasutta, nó được gọi là pháp trụ trí (dhammaṭṭhitiñāṇa) như sau: “Này Susima, trước là pháp trụ trí, sau là trí về Niết-bàn.” Poṭṭhapādasuttante ‘‘saññā kho, poṭṭhapāda, paṭhamaṃ uppajjati, pacchā ñāṇa’’nti (dī. ni. 1.416) evaṃ saññagganti vuttā. Trong kinh Poṭṭhapāda, nó được gọi là tưởng tột đỉnh (saññagga) như sau: “Này Poṭṭhapāda, trước hết tưởng sanh khởi, sau đó trí sanh khởi.” Dasuttarasuttante ‘‘paṭipadāñāṇadassanavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅga’’nti (dī. ni. 3.359) evaṃ pārisuddhipadhāniyaṅganti vuttā. Trong kinh Dasuttara, nó được gọi là thanh tịnh cần yếu chi (pārisuddhipadhāniyaṅga) như sau: “Tri kiến thanh tịnh về đạo là một thanh tịnh cần yếu chi.” Paṭisambhidāmagge ‘‘yā ca muñcitukamyatā yā ca paṭisaṅkhānupassanā yā ca saṅkhārupekkhā, ime dhammā ekatthā byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227) evaṃ tīhi nāmehi vuttā. Trong Vô Ngại Giải Đạo, nó được gọi bằng ba tên như sau: “Dục thoát, quán tùy thẩm, và hành xả, các pháp này có cùng một nghĩa, chỉ khác nhau về văn tự.” Paṭṭhāne ‘‘anulomaṃ gotrabhussa, anulomaṃ vodānassā’’ti (paṭṭhā. 1.1.417) evaṃ tīhi nāmehi vuttā. Trong bộ Vị Trí, nó được gọi bằng ba tên như sau: “Thuận thứ cho chuyển tộc, thuận thứ cho thanh tịnh.” Rathavinītasuttante ‘‘kiṃ panāvuso, paṭipadāñāṇadassanavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti (ma. ni. 1.257) evaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti vuttā. Trong kinh Rathavinīta, nó được gọi là tri kiến thanh tịnh về đạo (paṭipadāñāṇadassanavisuddhi) như sau: “Thưa hiền giả, có phải phạm hạnh được sống dưới đức Thế Tôn là vì mục đích tri kiến thanh tịnh về đạo chăng?” Itinekehi [Pg.311] nāmehi, kittitā yā mahesinā; Vuṭṭhānagāminī santā, parisuddhā vipassanā. Tuệ quán xuất khởi, tịch tịnh, và thanh tịnh, đã được bậc Đại Sĩ tán dương bằng nhiều tên gọi như vậy. Vuṭṭhātukāmo saṃsāra-dukkhapaṅkā mahabbhayā; Kareyya satataṃ tattha, yogaṃ paṇḍitajātikoti. Bậc thiện trí muốn thoát ra khỏi vũng lầy khổ luân hồi đầy kinh hãi, hãy luôn luôn nỗ lực ở nơi tuệ quán ấy. Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge Trong bộ Thanh Tịnh Đạo, được soạn vì sự hoan hỷ của các bậc thiện nhân, Paññābhāvanādhikāre thuộc phần Tu Tập Tuệ, Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddeso nāma chương có tên là Giảng Về Tri Kiến Thanh Tịnh Về Đạo, Ekavīsatimo paricchedo. là chương thứ hai mươi mốt. 22. Ñāṇadassanavisuddhiniddeso 22. Giảng Về Tri Kiến Thanh Tịnh Paṭhamamaggañāṇakathā Luận Về Trí Của Đạo Thứ Nhất 806. Ito [Pg.312] paraṃ gotrabhuñāṇaṃ hoti, taṃ maggassa āvajjanaṭṭhāniyattā neva paṭipadāñāṇadassanavisuddhiṃ na ñāṇadassanavisuddhiṃ bhajati, antarā abbohārikameva hoti. Vipassanāsote patitattā pana vipassanāti saṅkhaṃ gacchati. Sotāpattimaggo sakadāgāmimaggo anāgāmimaggo arahattamaggoti imesu pana catūsu maggesu ñāṇaṃ ñāṇadassanavisuddhi nāma. 806. Sau đó, chuyển tộc trí (gotrabhuñāṇa) sanh khởi. Vì nó ở vị trí hướng tâm cho đạo, nên nó không thuộc về tri kiến thanh tịnh về đạo, cũng không thuộc về tri kiến thanh tịnh; nó chỉ là một trạng thái không thể định danh ở khoảng giữa. Tuy nhiên, vì nó nằm trong dòng tuệ quán, nên nó được kể là tuệ quán. Trí trong bốn đạo này, tức là Dự lưu đạo, Nhất lai đạo, Bất lai đạo, và A-la-hán đạo, được gọi là tri kiến thanh tịnh. Tattha paṭhamamaggañāṇaṃ tāva sampādetukāmena aññaṃ kiñci kātabbaṃ nāma natthi. Yañhi anena kātabbaṃ siyā, taṃ anulomāvasānaṃ vipassanaṃ uppādentena katameva. Evaṃ uppannaanulomañāṇassa panassa tehi tīhipi anulomañāṇehi attano balānurūpena thūlathūle saccapaṭicchādake tamamhi antaradhāpite sabbasaṅkhāragatesu cittaṃ na pakkhandati, na santiṭṭhati, nādhimuccati, na sajjati, na laggati, na bajjhati. Padumapalāsato udakaṃ viya patilīyati patikuṭati pativattati. Sabbaṃ nimittārammaṇampi sabbaṃ pavattārammaṇampi palibodhato upaṭṭhāti. Athassa sabbasmiṃ nimittapavattārammaṇe palibodhato upaṭṭhite anulomañāṇassa āsevanante animittaṃ appavattaṃ visaṅkhāraṃ nirodhaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ kurumānaṃ puthujjanagottaṃ puthujjanasaṅkhaṃ puthujjanabhūmiṃ atikkamamānaṃ ariyagottaṃ ariyasaṅkhaṃ ariyabhūmiṃ okkamamānaṃ nibbānārammaṇe paṭhamāvaṭṭanapaṭhamābhogapaṭhamasamannāhārabhūtaṃ maggassa anantarasamanantarāsevanaupanissayanatthivigatavasena chahi ākārehi paccayabhāvaṃ sādhayamānaṃ sikhāppattaṃ vipassanāya muddhabhūtaṃ apunarāvaṭṭakaṃ uppajjati gotrabhuñāṇaṃ. Trong đó, người muốn thành tựu trí của đạo thứ nhất không còn phải làm gì khác nữa. Vì bất cứ điều gì cần phải làm, vị ấy đã làm xong khi làm sanh khởi tuệ quán mà đỉnh điểm là thuận thứ trí. Khi thuận thứ trí đã sanh khởi như vậy, và khi bóng tối thô thiển che lấp các chân lý đã được xua tan bởi ba thuận thứ trí ấy tùy theo năng lực của chúng, tâm của vị ấy không còn đi vào, không an trú, không quyết đoán, không dính mắc, không bám víu, không bị trói buộc vào tất cả các hành. Nó co lại, rút lui, quay đi như giọt nước trên lá sen. Tất cả tướng làm đối tượng và tất cả sự hiện hành làm đối tượng đều hiện khởi như một chướng ngại. Bấy giờ, khi tất cả tướng và sự hiện hành làm đối tượng hiện khởi như một chướng ngại, vào lúc kết thúc sự thuần thục của thuận thứ trí, chuyển tộc trí sanh khởi. Trí này lấy Vô tướng, Vô hiện hành, Vô vi, Diệt, Niết-bàn làm đối tượng; vượt qua dòng dõi phàm phu, danh xưng phàm phu, địa vị phàm phu; bước vào dòng dõi bậc Thánh, danh xưng bậc Thánh, địa vị bậc Thánh; là sự quay hướng đầu tiên, sự hướng tâm đầu tiên, sự chú ý đầu tiên đến đối tượng Niết-bàn; là trí đã đạt đến đỉnh cao, là phần đầu của tuệ quán, không còn quay trở lại, và thành tựu vai trò làm duyên cho đạo theo sáu cách: vô gián, đẳng vô gián, thuần thục, y chỉ, bất ly, và ly khứ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – Về điều này, có lời dạy rằng: ‘‘Kathaṃ bahiddhā vuṭṭhānavivaṭṭane paññā gotrabhuñāṇaṃ? Uppādaṃ abhibhuyyatīti gotrabhu. Pavattaṃ…pe… upāyāsaṃ abhibhuyyatīti gotrabhu. Bahiddhā saṅkhāranimittaṃ abhibhuyyatīti gotrabhu. Anuppādaṃ pakkhandatīti gotrabhu. Appavattaṃ…pe… anupāyāsaṃ nirodhaṃ nibbānaṃ pakkhandatīti [Pg.313] gotrabhu. Uppādaṃ abhibhuyyitvā anuppādaṃ pakkhandatīti gotrabhū’’ti (paṭi. ma. 1.59) sabbaṃ vitthāretabbaṃ. “Thế nào là trí trong sự xuất khởi và chuyển hướng khỏi ngoại cảnh được gọi là chuyển tộc trí? Nó chế ngự sự sanh khởi, nên gọi là chuyển tộc. Nó chế ngự sự hiện hành... nó chế ngự sự phiền não, nên gọi là chuyển tộc. Nó chế ngự tướng các hành bên ngoài, nên gọi là chuyển tộc. Nó đi vào sự không sanh khởi, nên gọi là chuyển tộc. Nó đi vào sự không hiện hành... sự không phiền não, sự diệt, Niết-bàn, nên gọi là chuyển tộc. Sau khi chế ngự sự sanh khởi, nó đi vào sự không sanh khởi, nên gọi là chuyển tộc.” Tất cả nên được hiểu một cách chi tiết. 807. Tatrāyaṃ ekāvajjanena ekavīthiyaṃ pavattamānānampi anulomagotrabhūnaṃ nānārammaṇe pavattanākāradīpikā upamā – yathā hi mahāmātikaṃ laṅghitvā paratīre patiṭṭhātukāmo puriso vegena dhāvitvā mātikāya orimatīre rukkhasākhāya bandhitvā olambitaṃ rajjuṃ vā yaṭṭhiṃ vā gahetvā ullaṅghitvā paratīraninnapoṇapabbhārakāyo hutvā paratīrassa uparibhāgaṃ patto taṃ muñcitvā vedhamāno paratīre patitvā saṇikaṃ patiṭṭhāti, evamevāyaṃ yogāvacaropi bhavayonigatiṭṭhitinivāsānaṃ paratīrabhūte nibbāne patiṭṭhātukāmo udayabbayānupassanādinā vegena dhāvitvā attabhāvarukkhasākhāya bandhitvā olambitaṃ rūparajjuṃ vā vedanādīsu aññataradaṇḍaṃ vā aniccanti vā dukkhanti vā anattāti vāti anulomāvajjanena gahetvā taṃ amuñcamānova paṭhamena anulomacittena ullaṅghitvā dutiyena paratīraninnapoṇapabbhārakāyo viya nibbānaninnapoṇapabbhāramānaso hutvā tatiyena paratīrassa uparibhāgaṃ patto viya idāni pattabbassa nibbānassa āsanno hutvā tassa cittassa nirodhena taṃ saṅkhārārammaṇaṃ muñcitvā gotrabhucittena visaṅkhāre paratīrabhūte nibbāne patati. Ekārammaṇe pana aladdhāsevanatāya vedhamāno so puriso viya na tāva suppatiṭṭhito hoti, tato maggañāṇena patiṭṭhātīti. 807. Ở đây, đây là ví dụ để làm sáng tỏ cách thức sanh khởi trên các đối tượng khác nhau của trí thuận thứ và trí chuyển tộc, mặc dù chúng đang diễn tiến trong cùng một lộ trình tâm với cùng một sự hướng tâm. Ví như một người muốn nhảy qua một con mương lớn để đứng vững ở bờ bên kia, sau khi chạy nhanh, người ấy nắm lấy sợi dây hoặc cây gậy được cột vào cành cây ở bờ bên này và buông thõng xuống, rồi nhảy qua, với thân hình nghiêng, cúi, hướng về bờ bên kia, khi đã đến phần trên của bờ bên kia, người ấy buông vật đó ra, trong khi còn run rẩy, rơi xuống bờ bên kia và dần dần đứng vững. Tương tự như vậy, vị hành giả này cũng muốn đứng vững trong Niết-bàn, là bờ bên kia của các cõi hữu, các loài sanh, các cảnh giới, các nơi trú của thức, và các trú xứ của chúng sanh, sau khi "chạy nhanh" bằng tuệ quán sanh diệt v.v..., vị ấy "nắm lấy" sợi dây sắc pháp hoặc cây gậy của một trong các uẩn như thọ v.v... được cột và buông thõng từ cành cây của thân thể, bằng sự hướng tâm của trí thuận thứ với (sự quán xét) là "vô thường", hoặc "khổ", hoặc "vô ngã". Không buông đối tượng ấy ra, vị ấy "nhảy qua" bằng tâm thuận thứ thứ nhất; với tâm thuận thứ thứ hai, vị ấy có tâm ý nghiêng, cúi, hướng về Niết-bàn giống như người kia có thân hình nghiêng, cúi, hướng về bờ bên kia; với tâm thuận thứ thứ ba, vị ấy trở nên gần kề với Niết-bàn sắp được chứng đạt, giống như người kia đã đến phần trên của bờ bên kia. Rồi với sự diệt của tâm ấy, vị ấy buông đối tượng hành ấy ra và bằng tâm chuyển tộc, rơi vào Niết-bàn, là vô vi và là bờ bên kia. Tuy nhiên, do chưa có được sự thuần thục trên cùng một đối tượng, vị ấy vẫn chưa được an lập vững chắc, giống như người kia còn đang run rẩy; sau đó, vị ấy được an lập vững chắc bằng trí tuệ đạo. 808. Tattha anulomaṃ saccapaṭicchādakaṃ kilesatamaṃ vinodetuṃ sakkoti, na nibbānamārammaṇaṃ kātuṃ. Gotrabhu nibbānameva ārammaṇaṃ kātuṃ sakkoti, na saccapaṭicchādakaṃ tamaṃ vinodetuṃ. Tatrāyaṃ upamā – eko kira cakkhumā puriso ‘‘nakkhattayogaṃ jānissāmī’’ti rattibhāge nikkhamitvā candaṃ passituṃ uddhaṃ ullokesi, tassa valāhakehi paṭicchannattā cando na paññāyittha. Atheko vāto uṭṭhahitvā thūlathūle valāhake viddhaṃseti. Aparo majjhime, aparo sukhumeti. Tato so puriso vigatavalāhake nabhe candaṃ disvā nakkhattayogaṃ aññāsi. 808. Trong hai trí ấy, trí thuận thứ có thể loại trừ bóng tối phiền não che lấp chân lý, nhưng không thể lấy Niết-bàn làm đối tượng. Trí chuyển tộc chỉ có thể lấy Niết-bàn làm đối tượng, nhưng không thể loại trừ bóng tối che lấp chân lý. Ở đây có ví dụ này: Tương truyền, một người có mắt sáng, với ý định 'Ta sẽ biết sự hội của các vì sao', vào ban đêm đi ra ngoài và ngước nhìn lên để xem mặt trăng. Do bị mây che phủ, người ấy không thấy được mặt trăng. Bấy giờ, một cơn gió nổi lên thổi tan những đám mây dày đặc. Một cơn gió khác thổi tan những đám mây vừa phải, một cơn gió khác nữa thổi tan những đám mây mỏng. Sau đó, người ấy thấy mặt trăng trên bầu trời không còn mây và biết được sự hội của các vì sao. Tattha [Pg.314] tayo valāhakā viya saccapaṭicchādakathūlamajjhimasukhumaṃ kilesandhakāraṃ, tayo vātā viya tīṇi anulomacittāni, cakkhumā puriso viya gotrabhuñāṇaṃ, cando viya nibbānaṃ, ekekassa vātassa yathākkamena valāhakaviddhaṃsanaṃ viya ekekassa anulomacittassa saccapaṭicchādakatamavinodanaṃ, vigatavalāhake nabhe tassa purisassa visuddhacandadassanaṃ viya vigate saccapaṭicchādake tame gotrabhuñāṇassa visuddhanibbānadassanaṃ. Trong ví dụ ấy, bóng tối phiền não thô, trung bình, và vi tế che lấp chân lý được ví như ba đám mây; ba tâm thuận thứ được ví như ba cơn gió; trí chuyển tộc được ví như người có mắt sáng; Niết-bàn được ví như mặt trăng. Việc mỗi tâm thuận thứ loại trừ bóng tối che lấp chân lý được ví như việc mỗi cơn gió lần lượt thổi tan đám mây. Việc trí chuyển tộc thấy được Niết-bàn thanh tịnh khi bóng tối che lấp chân lý đã được loại trừ được ví như việc người ấy thấy được mặt trăng trong sáng trên bầu trời không còn mây. Yatheva hi tayo vātā candapaṭicchādake valāhakeyeva viddhaṃsetuṃ sakkonti, na candaṃ daṭṭhuṃ, evaṃ anulomāni saccapaṭicchādakaṃ tamaññeva vinodetuṃ sakkonti, na nibbānaṃ daṭṭhuṃ. Yathā so puriso candameva daṭṭhuṃ sakkoti, na valāhake viddhaṃsetuṃ, evaṃ gotrabhuñāṇaṃ nibbānameva daṭṭhuṃ sakkoti, na kilesatamaṃ vinodetuṃ. Teneva cetaṃ maggassa āvajjananti vuccati. Tañhi anāvajjanampi samānaṃ āvajjanaṭṭhāne ṭhatvā ‘‘evaṃ nibbattāhī’’ti maggassa saññaṃ datvā viya nirujjhati. Maggopi tena dinnasaññaṃ amuñcitvāva avīcisantativasena taṃ ñāṇaṃ anuppabandhamāno anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ nibbijjhamānova padālayamānova nibbattati. Quả vậy, cũng như ba cơn gió chỉ có thể thổi tan những đám mây che mặt trăng, chứ không thể thấy mặt trăng, cũng vậy, các trí thuận thứ chỉ có thể loại trừ bóng tối che lấp chân lý, chứ không thể thấy Niết-bàn. Cũng như người ấy chỉ có thể thấy mặt trăng, chứ không thể thổi tan những đám mây, cũng vậy, trí chuyển tộc chỉ có thể thấy Niết-bàn, chứ không thể loại trừ bóng tối phiền não. Chính vì thế, trí này được gọi là 'sự hướng tâm của đạo'. Thật vậy, mặc dù không phải là một tâm hướng, nhưng nó đứng ở vị trí của một tâm hướng và diệt đi giống như cho đạo một tín hiệu rằng: 'Hãy sanh khởi như thế này'. Đạo cũng vậy, không từ bỏ tín hiệu được cho bởi trí ấy, tiếp nối theo trí ấy bằng dòng tương tục không gián đoạn, sanh khởi trong khi đang xuyên thủng và phá vỡ khối tham, khối sân, khối si chưa từng được xuyên thủng, chưa từng được phá vỡ trước đây. 809. Tatrāyaṃ upamā – eko kira issāso aṭṭhausabhamatte padese phalakasataṃ ṭhapāpetvā vatthena mukhaṃ veṭhetvā saraṃ sannahitvā cakkayante aṭṭhāsi. Añño puriso cakkayantaṃ āvijjhitvā yadā issāsassa phalakaṃ abhimukhaṃ hoti, tadā tattha daṇḍakena saññaṃ deti. Issāso daṇḍakasaññaṃ amuñcitvāva saraṃ khipitvā phalakasataṃ nibbijjhati. Tattha daṇḍakasaññaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ, issāso viya maggañāṇaṃ. Issāsassa daṇḍakasaññaṃ amuñcitvāva phalakasatanibbijjhanaṃ viya maggañāṇassa gotrabhuñāṇena dinnasaññaṃ amuñcitvāva nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā anibbiddhapubbānaṃ apadālitapubbānaṃ lobhadosamohakkhandhānaṃ nibbijjhanapadālanaṃ. 809. Ở đây có ví dụ này: Tương truyền, một cung thủ cho đặt một trăm tấm ván ở một nơi cách xa tám usabha, rồi bịt mặt bằng vải, lắp tên vào cung và đứng trên một cái máy xoay. Một người khác xoay cái máy, và khi tấm ván ở phía trước mặt cung thủ, người ấy dùng gậy ra hiệu. Cung thủ, không bỏ lỡ tín hiệu của cây gậy, liền bắn tên và xuyên thủng một trăm tấm ván. Trong ví dụ ấy, tín hiệu của cây gậy được ví như trí chuyển tộc; cung thủ được ví như trí tuệ đạo. Việc trí tuệ đạo lấy Niết-bàn làm đối tượng và xuyên thủng, phá vỡ các khối tham, sân, si chưa từng được xuyên thủng, chưa từng được phá vỡ trước đây, mà không từ bỏ tín hiệu được cho bởi trí chuyển tộc, được ví như việc cung thủ xuyên thủng một trăm tấm ván mà không bỏ lỡ tín hiệu của cây gậy. 810. Na kevalañcesa maggo lobhakkhandhādīnaṃ nibbijjhanameva karoti, apica kho anamataggasaṃsāravaṭṭadukkhasamuddaṃ soseti, sabbaapāyadvārāni pidahati, sattannaṃ ariyadhanānaṃ sammukhībhāvaṃ karoti, aṭṭhaṅgikaṃ micchāmaggaṃ pajahati, sabbaverabhayāni vūpasameti, sammāsambuddhassa orasaputtabhāvaṃ upaneti[Pg.315], aññesañca anekasatānaṃ ānisaṃsānaṃ paṭilābhāya saṃvattatīti evaṃ anekānisaṃsadāyakena sotāpattimaggena sampayuttaṃ ñāṇaṃ sotāpattimagge ñāṇanti. 810. Và đạo này không chỉ thực hiện việc xuyên thủng các khối tham v.v..., mà còn làm khô cạn biển khổ của vòng luân hồi vô thủy, đóng lại tất cả các cửa vào cõi khổ, làm cho bảy Thánh tài sản hiện tiền, từ bỏ tà đạo tám ngành, làm lắng dịu mọi oán thù và sợ hãi, đưa đến địa vị là người con đích thực của bậc Chánh Đẳng Giác, và dẫn đến sự thành tựu của hàng trăm lợi ích khác nữa. Như vậy, trí tuệ tương ưng với đạo Tu-đà-hoàn, là đạo mang lại nhiều lợi ích như thế, được gọi là trí tuệ trong đạo Tu-đà-hoàn. Paṭhamamaggañāṇaṃ niṭṭhitaṃ. Dứt điểm về trí tuệ đạo thứ nhất. Sotāpannapuggalakathā Luận về hạng người Tu-đà-hoàn 811. Imassa pana ñāṇassa anantaraṃ tasseva vipākabhūtāni dve tīṇi vā phalacittāni uppajjanti. Anantaravipākattāyeva hi lokuttarakusalānaṃ ‘‘samādhimānantarikaññamāhū’’ti (khu. pā. 6.5) ca ‘‘dandhaṃ ānantarikaṃ pāpuṇāti āsavānaṃ khayāyā’’ti (a. ni. 4.162) ca ādi vuttaṃ. Keci pana ekaṃ dve tīṇi cattāri vā phalacittānīti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. 811. Và ngay sau trí tuệ này, hai hoặc ba tâm quả, là quả dị thục của chính trí tuệ ấy, sanh khởi. Thật vậy, chính vì các thiện pháp siêu thế cho quả không gián đoạn mà có lời dạy rằng: ‘Họ gọi định ấy là (pháp) cho quả không gián đoạn’ và ‘Người ấy chậm chạp đạt đến (đạo) không gián đoạn để đoạn tận các lậu hoặc’, v.v... Tuy nhiên, một số vị thầy nói rằng: ‘Một, hai, ba, hoặc bốn tâm quả sanh khởi’, nhưng điều đó không nên chấp nhận. Anulomassa hi āsevanante gotrabhuñāṇaṃ uppajjati. Tasmā sabbantimena paricchedena dvīhi anulomacittehi bhavitabbaṃ. Na hi ekaṃ āsevanapaccayaṃ labhati, sattacittaparamā ca ekāvajjanavīthi. Tasmā yassa dve anulomāni, tassa tatiyaṃ gotrabhu catutthaṃ maggacittaṃ tīṇi phalacittāni honti. Yassa tīṇi anulomāni, tassa catutthaṃ gotrabhu pañcamaṃ maggacittaṃ dve phalacittāni honti. Tena vuttaṃ ‘‘dve tīṇi vā phalacittāni uppajjantī’’ti. Thật vậy, vào lúc kết thúc sự thuần thục của thuận thứ, trí chuyển tộc sanh khởi. Do đó, theo phân định tối thiểu, phải có hai tâm thuận thứ. Vì một tâm không thể có được duyên thuần thục, và một lộ trình với một tâm hướng có tối đa là bảy tâm. Do đó, đối với người có hai tâm thuận thứ, tâm thứ ba là chuyển tộc, tâm thứ tư là tâm đạo, và có ba tâm quả. Đối với người có ba tâm thuận thứ, tâm thứ tư là chuyển tộc, tâm thứ năm là tâm đạo, và có hai tâm quả. Vì thế, có lời nói rằng: ‘Hai hoặc ba tâm quả sanh khởi’. Keci pana yassa cattāri anulomāni, tassa pañcamaṃ gotrabhu chaṭṭhaṃ maggacittaṃ ekaṃ phalacittanti vadanti, taṃ pana yasmā catutthaṃ pañcamaṃ vā appeti, na tato paraṃ āsannabhavaṅgattāti paṭikkhittaṃ. Tasmā na sārato paccetabbaṃ. Tuy nhiên, một số vị thầy nói rằng, đối với người có bốn tâm thuận thứ, tâm thứ năm là chuyển tộc, tâm thứ sáu là tâm đạo, và một tâm quả. Nhưng điều đó đã bị bác bỏ vì ‘an chỉ sanh khởi ở (tốc hành tâm) thứ tư hoặc thứ năm, không sanh khởi sau đó do gần kề với hữu phần’. Do đó, không nên tin tưởng vào điều đó như là cốt tủy. 812. Ettāvatā ca panesa sotāpanno nāma dutiyo ariyapuggalo hoti. Bhusaṃ pamattopi hutvā sattakkhattuṃ devesu ca manussesu ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantassa karaṇasamattho hoti. Phalapariyosāne panassa cittaṃ bhavaṅgaṃ otarati, tato bhavaṅgaṃ upacchinditvā maggapaccavekkhaṇatthāya uppajjati manodvārāvajjanaṃ, tasmiṃ niruddhe paṭipāṭiyā satta maggapaccavekkhaṇajavanānīti. Puna bhavaṅgaṃ otaritvā teneva nayena [Pg.316] phalādīnaṃ paccavekkhaṇatthāya āvajjanādīni uppajjanti. Yesaṃ uppattiyā esa maggaṃ paccavekkhati, phalaṃ paccavekkhati, pahīnakilese paccavekkhati, avasiṭṭhakilese paccavekkhati, nibbānaṃ paccavekkhati. 812. Và chỉ với chừng ấy, vị này trở thành bậc Thánh thứ hai, gọi là vị Dự lưu. Dù có phóng dật đến đâu, sau khi trôi lăn, luân hồi bảy lần giữa chư thiên và loài người, vị ấy có khả năng chấm dứt khổ đau. Vào lúc kết thúc (tâm) quả, tâm của vị ấy chìm vào hữu phần. Sau đó, sau khi cắt đứt hữu phần, tâm hướng ý môn sanh khởi với mục đích phản khán đạo. Khi tâm ấy diệt, tuần tự có bảy tốc hành tâm phản khán đạo. Lại chìm vào hữu phần, theo cách thức ấy, các tâm hướng, v.v... sanh khởi với mục đích phản khán quả, v.v... Do sự sanh khởi của các tâm này, vị ấy phản khán đạo, phản khán quả, phản khán các phiền não đã được đoạn trừ, phản khán các phiền não còn sót lại, phản khán Niết-bàn. So hi ‘‘iminā vatāhaṃ maggena āgato’’ti maggaṃ paccavekkhati, tato ‘‘ayaṃ me ānisaṃso laddho’’ti phalaṃ paccavekkhati. Tato ‘‘ime nāma me kilesā pahīnā’’ti pahīnakilese paccavekkhati. Tato ‘‘ime nāma me kilesā avasiṭṭhā’’ti uparimaggattayavajjhe kilese paccavekkhati. Avasāne ca ‘‘ayaṃ me dhammo ārammaṇato paṭividdho’’ti amataṃ nibbānaṃ paccavekkhati. Iti sotāpannassa ariyasāvakassa pañca paccavekkhaṇāni honti. Yathā ca sotāpannassa, evaṃ sakadāgāmianāgāmīnampi. Arahato pana avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ nāma natthīti. Evaṃ sabbānipi ekūnavīsati paccavekkhaṇāni nāma. Vị ấy phản khán đạo rằng: ‘Ta đã đến bằng con đường này’. Sau đó, vị ấy phản khán quả rằng: ‘Lợi ích này đã được ta chứng đắc’. Sau đó, vị ấy phản khán các phiền não đã đoạn trừ rằng: ‘Những phiền não này đã được ta đoạn trừ’. Sau đó, vị ấy phản khán các phiền não cần được đoạn trừ bởi ba đạo cao hơn rằng: ‘Những phiền não này còn sót lại nơi ta’. Và cuối cùng, vị ấy phản khán Niết-bàn bất tử rằng: ‘Pháp này đã được ta thấu triệt về phương diện đối tượng’. Như vậy, vị Thánh đệ tử Dự lưu có năm sự phản khán. Giống như vị Dự lưu, các vị Nhất lai và Bất lai cũng vậy. Nhưng đối với vị A-la-hán, không có sự phản khán các phiền não còn sót lại. Như vậy, tất cả được gọi là mười chín sự phản khán. Ukkaṭṭhaparicchedoyeva ceso. Pahīnāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇañhi sekkhānampi hoti vā na vā. Tassa hi paccavekkhaṇassa abhāveneva mahānāmo bhagavantaṃ pucchi ‘‘kosu nāma me dhammo ajjhattaṃ appahīno, yena me ekadā lobhadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantī’’ti (ma. ni. 1.175) sabbaṃ vitthārato veditabbaṃ. Và đây chỉ là sự phân định tối đa. Vì sự phản khán các phiền não đã đoạn trừ và còn sót lại có thể có hoặc không có ngay cả đối với các bậc hữu học. Thật vậy, chính vì không có sự phản khán ấy mà Mahānāma đã hỏi Đức Thế Tôn: ‘Bạch Thế Tôn, pháp nào trong nội tâm con chưa được đoạn trừ, mà do đó, đôi khi các pháp tham ái vẫn xâm chiếm và tồn tại trong tâm con?’. Tất cả nên được hiểu một cách chi tiết. Dutiyamaggañāṇakathā Luận về Trí Tuệ Đạo Thứ Hai 813. Evaṃ paccavekkhitvā pana so sotāpanno ariyasāvako tasmiññeva vā āsane nisinno, aparena vā samayena kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvāya dutiyāya bhūmiyā pattiyā yogaṃ karoti. So indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā tadeva rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇabhedaṃ saṅkhāragataṃ aniccaṃ dukkhamanattāti ñāṇena parimaddati, parivatteti, vipassanāvīthiṃ ogāhati. Tassevaṃ paṭipannassa vuttanayeneva saṅkhārupekkhāvasāne ekāvajjanena anulomagotrabhuñāṇesu uppannesu gotrabhuanantaraṃ sakadāgāmimaggo uppajjati. Tena sampayuttaṃ ñāṇaṃ sakadāgāmimagge ñāṇanti. 813. Sau khi phản khán như vậy, vị Thánh đệ tử Dự lưu ấy, hoặc đang ngồi trên chính chỗ ngồi đó, hoặc vào một lúc khác, nỗ lực để đạt đến tầng mức thứ hai, để làm suy yếu dục ái và sân hận. Vị ấy, sau khi hợp nhất các quyền, lực, và giác chi, dùng trí tuệ nghiền nát, xoay chuyển chính tập hợp các hành ấy, được phân chia thành sắc, thọ, tưởng, hành, và thức, là vô thường, khổ, vô ngã, và đi vào lộ trình minh sát. Đối với vị đang thực hành như vậy, theo cách đã nói, vào lúc kết thúc trí xả về các hành, sau khi các trí thuận thứ và chuyển tộc sanh khởi với một tâm hướng, ngay sau trí chuyển tộc, đạo Nhất lai sanh khởi. Trí tuệ tương ưng với đạo ấy là trí tuệ trong đạo Nhất lai. Dutiyañāṇaṃ niṭṭhitaṃ. Trí Tuệ Thứ Hai Kết Thúc. Tatiyamaggañāṇakathā Luận về Đệ Tam Đạo Trí 814. Imassāpi [Pg.317] ñāṇassa anantaraṃ vuttanayeneva phalacittāni veditabbāni. Ettāvatā cesa sakadāgāmī nāma catuttho ariyapuggalo hoti sakiṃdeva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantakaraṇasamattho. Tato paraṃ paccavekkhaṇaṃ vuttanayameva. Ngay sau trí tuệ này, các tâm quả cũng nên được hiểu theo cách đã nói. Chỉ với chừng ấy, vị này trở thành bậc Thánh thứ tư, gọi là vị Nhất lai, có khả năng chấm dứt khổ đau sau khi trở lại thế gian này chỉ một lần. Sau đó, sự phản khán diễn ra theo cách đã nói. Evaṃ paccavekkhitvā ca so sakadāgāmī ariyasāvako tasmiññeva vā āsane nisinno aparena vā samayena kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesappahānāya tatiyāya bhūmiyā pattiyā yogaṃ karoti, so indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā tadeva saṅkhāragataṃ aniccaṃ dukkhamanattāti ñāṇena parimaddati, parivatteti, vipassanāvīthiṃ ogāhati. Tassevaṃ paṭipannassa vuttanayeneva saṅkhārupekkhāvasāne ekāvajjanena anulomagotrabhuñāṇesu uppannesu gotrabhuanantaraṃ anāgāmimaggo uppajjati, tena sampayuttaṃ ñāṇaṃ anāgāmimagge ñāṇanti. 814. Và sau khi phản khán như vậy, vị Thánh đệ tử Nhất lai ấy, hoặc đang ngồi trên chính chỗ ngồi đó, hoặc vào một lúc khác, nỗ lực để đạt đến tầng mức thứ ba, để đoạn trừ hoàn toàn dục ái và sân hận. Vị ấy, sau khi hợp nhất các quyền, lực, và giác chi, dùng trí tuệ nghiền nát, xoay chuyển chính tập hợp các hành ấy là vô thường, khổ, vô ngã, và đi vào lộ trình minh sát. Đối với vị đang thực hành như vậy, theo cách đã nói, vào lúc kết thúc trí xả về các hành, sau khi các trí thuận thứ và chuyển tộc sanh khởi với một tâm hướng, ngay sau trí chuyển tộc, đạo Bất lai sanh khởi. Trí tuệ tương ưng với đạo ấy là trí tuệ trong đạo Bất lai. Tatiyañāṇaṃ niṭṭhitaṃ. Trí Tuệ Thứ Ba Kết Thúc. Catutthamaggañāṇakathā Luận về Đệ Tứ Đạo Trí 815. Imassapi ñāṇassa anantaraṃ vuttanayeneva phalacittāni veditabbāni. Ettāvatā cesa anāgāmī nāma chaṭṭho ariyapuggalo hoti opapātiko tatthaparinibbāyī anāvattidhammo paṭisandhivasena imaṃ lokaṃ puna anāgantā. Tato paraṃ paccavekkhaṇaṃ vuttanayameva. 815. Ngay sau trí tuệ này, các tâm quả cũng cần được biết đến theo phương cách đã được nói đến. Với chừng ấy, vị này trở thành bậc Thánh nhân thứ sáu tên là Bất Lai (Anāgāmī), là vị hóa sanh, sẽ nhập Niết-bàn tại nơi ấy, có pháp không trở lại, không còn trở lại thế gian này do bởi tái sanh. Sau đó, sự quán xét lại (paccavekkhaṇa) cũng giống như cách đã được nói đến. Evaṃ paccavekkhitvā ca so anāgāmī ariyasāvako tasmiññeva vā āsane nisinno, aparena vā samayena rūpārūparāgamānauddhaccaavijjānaṃ anavasesappahānāya catutthāya bhūmiyā pattiyā yogaṃ karoti, so indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā tadeva saṅkhāragataṃ aniccaṃ dukkhamanattāti ñāṇena parimaddati, parivatteti, vipassanāvīthiṃ ogāhati. Tassevaṃ paṭipannassa vuttanayeneva saṅkhārupekkhāvasāne ekāvajjanena anulomagotrabhuñāṇesu [Pg.318] uppannesu gotrabhuanantaraṃ arahattamaggo uppajjati, tena sampayuttaṃ ñāṇaṃ arahattamagge ñāṇanti. Và sau khi đã quán xét như vậy, vị Thánh đệ tử Bất Lai ấy, hoặc đang ngồi trên chính chỗ ngồi ấy, hoặc vào một lúc khác, nỗ lực để chứng đạt tầng mức thứ tư nhằm đoạn tận không còn dư tàn ái sắc, ái vô sắc, mạn, trạo cử, và vô minh. Vị ấy, sau khi hợp nhất các quyền, lực, và giác chi, dùng trí tuệ nghiền nát, lật qua lật lại chính các pháp hữu vi ấy là vô thường, khổ, vô ngã, và đi vào lộ trình minh sát. Đối với vị đang thực hành như vậy, theo phương cách đã được nói đến, vào lúc cuối của tâm xả đối với các hành, với một tâm hướng duy nhất, sau khi các trí thuận thứ và chuyển tộc đã sanh khởi, ngay sau trí chuyển tộc, đạo A-la-hán sanh khởi. Trí tuệ tương ưng với đạo ấy là trí trong đạo A-la-hán. Catutthañāṇaṃ niṭṭhitaṃ. Dứt điểm trí tuệ thứ tư. Arahantapuggalakathā Luận về bậc A-la-hán. 816. Imassapi ñāṇassa anantaraṃ vuttanayeneva phalacittāni veditabbāni. Ettāvatā cesa arahā nāma aṭṭhamo ariyapuggalo hoti mahākhīṇāsavo antimadehadhārī ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammādaññā vimutto sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyoti. 816. Ngay sau trí tuệ này, các tâm quả cũng cần được biết đến theo phương cách đã được nói đến. Với chừng ấy, vị này trở thành bậc Thánh nhân thứ tám tên là A-la-hán, là bậc đại lậu tận, người mang thân cuối cùng, đã đặt gánh nặng xuống, đã đạt được mục đích của mình, đã đoạn tận các kiết sử hữu, được giải thoát nhờ chánh trí, là bậc đáng thọ nhận cúng dường cao tột của thế gian cùng với chư thiên. Iti yaṃ taṃ vuttaṃ ‘‘sotāpattimaggo sakadāgāmimaggo anāgāmimaggo arahattamaggoti imesu pana catūsu maggesu ñāṇaṃ ñāṇadassanavisuddhi nāmā’’ti, taṃ imāni iminā anukkamena pattabbāni cattāri ñāṇāni sandhāya vuttaṃ. Như vậy, điều đã được nói rằng: ‘Trí tuệ trong bốn đạo này, tức là đạo Dự lưu, đạo Nhất lai, đạo Bất lai, và đạo A-la-hán, được gọi là Tri kiến thanh tịnh,’ điều ấy được nói ra là nhắm đến bốn trí tuệ này cần được chứng đạt theo thứ tự này. Bodhipakkhiyakathā Luận về các pháp trợ Bồ-đề. 817. Idāni imissāyeva catuñāṇāya ñāṇadassanavisuddhiyā ānubhāvavijānanatthaṃ – 817. Bây giờ, nhằm mục đích biết rõ oai lực của chính Tri kiến thanh tịnh gồm bốn trí tuệ này – Paripuṇṇabodhipakkhiya, bhāvo vuṭṭhānabalasamāyogo; Ye yena pahātabbā, dhammā tesaṃ pahānañca. Trạng thái viên mãn các pháp trợ Bồ-đề, sự xuất khởi và hợp thành với năng lực; và sự đoạn trừ các pháp cần được đoạn trừ bởi trí tuệ nào. Kiccāni pariññādīni, yāni vuttāni abhisamayakāle; Tāni ca yathāsabhāvena, jānitabbāni sabbānīti. Và tất cả các phận sự, bắt đầu với sự liễu tri, đã được nói đến vào lúc thông đạt; tất cả những điều ấy cần được biết đến đúng theo tự tánh của chúng. 818. Tattha paripuṇṇabodhipakkhiya, bhāvoti bodhipakkhiyānaṃ paripuṇṇabhāvo. Cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti hi ime sattatiṃsa dhammā bujjhanaṭṭhena bodhoti laddhanāmassa ariyamaggassa pakkhe bhavattā bodhipakkhiyā nāma. Pakkhe bhavattāti upakārabhāve ṭhitattā. 818. Trong đó, ‘trạng thái viên mãn các pháp trợ Bồ-đề’ là trạng thái viên mãn của các pháp trợ Bồ-đề. Thật vậy, ba mươi bảy pháp này: bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm quyền, năm lực, bảy giác chi, và Thánh đạo tám ngành, được gọi là các pháp trợ Bồ-đề (bodhipakkhiyā) vì chúng hiện hữu về phía (pakkhe) của Thánh đạo, vốn được mệnh danh là ‘Bồ-đề’ (bodhi) theo nghĩa là giác ngộ. ‘Hiện hữu về phía’ có nghĩa là đứng trong trạng thái hỗ trợ. 819. Tesu [Pg.319] tesu ārammaṇesu okkhanditvā pakkhanditvā upaṭṭhānato paṭṭhānaṃ. Satiyeva paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Kāyavedanācittadhammesu panassā asubha-dukkha-anicca-anattākāragahaṇavasena subha-sukha-nicca-atta-saññāpahānakiccasādhanavasena ca pavattito catudhā bhedo hoti. Tasmā cattāro satipaṭṭhānāti vuccanti. 819. Do sự an trú bằng cách đi vào, thâm nhập vào các đối tượng khác nhau, nên gọi là xứ (paṭṭhāna). Chính niệm là xứ, nên gọi là niệm xứ (satipaṭṭhāna). Và vì nó diễn tiến theo bốn cách, bằng cách hoàn thành phận sự đoạn trừ các tưởng về tịnh, lạc, thường, ngã, thông qua việc nắm bắt các phương diện bất tịnh, khổ, vô thường, vô ngã trong thân, thọ, tâm, và pháp, nên có sự phân chia làm bốn. Do đó, chúng được gọi là ‘bốn niệm xứ’. 820. Padahanti etenāti padhānaṃ. Sobhanaṃ padhānaṃ sammappadhānaṃ. Sammā vā padahanti etenāti sammappadhānaṃ. Sobhanaṃ vā taṃ kilesavirūpattavirahato padhānañca hitasukhanipphādakattena seṭṭhabhāvāvahanato padhānabhāvakāraṇato cāti sammappadhānaṃ. Vīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Tayidaṃ uppannānuppannānaṃ akusalānaṃ pahānānuppattikiccaṃ anuppannuppannānañca kusalānaṃ uppattiṭṭhitikiccaṃ sādhayatīti catubbidhaṃ hoti, tasmā cattāro sammappadhānāti vuccanti. 820. Họ nỗ lực với pháp này, nên gọi là cần (padhāna). Sự nỗ lực đúng đắn là chánh cần (sammappadhāna). Hoặc, họ nỗ lực một cách đúng đắn với pháp này, nên gọi là chánh cần. Hoặc, nó là ‘chánh’ (sammā) vì không có sự xấu xa của phiền não, và là ‘cần’ (padhāna, chủ yếu) vì nó tạo ra lợi ích và hạnh phúc, mang lại trạng thái cao tột, và là nguyên nhân của sự ưu việt; do đó gọi là chánh cần. Đây là một từ đồng nghĩa với tinh tấn (vīriya). Và pháp này, vì nó hoàn thành phận sự đoạn trừ các pháp bất thiện đã sanh và không cho các pháp bất thiện chưa sanh được sanh khởi, cùng phận sự làm sanh khởi các pháp thiện chưa sanh và duy trì các pháp thiện đã sanh, nên nó có bốn loại. Do đó, chúng được gọi là ‘bốn chánh cần’. 821. Pubbe vuttena ijjhanaṭṭhena iddhi. Tassā sampayuttāya pubbaṅgamaṭṭhena phalabhūtāya pubbabhāgakāraṇaṭṭhena ca iddhiyā pādoti iddhipādo. So chandādivasena catubbidho hoti, tasmā cattāro iddhipādāti vuccanti. Yathāha – ‘‘cattāro iddhipādā chandiddhipādo cittiddhipādo vīriyiddhipādo vīmaṃsiddhipādo’’ti (vibha. 457). Ime lokuttarāva. Lokiyā pana ‘‘chandañce bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhiṃ, labhati cittassa ekaggataṃ. Ayaṃ vuccati chandasamādhī’’tiādivacanato (vibha. 432) chandādiadhipativasena paṭiladdhadhammāpi honti. 821. Thần thông (iddhi) có nghĩa là sự thành tựu, như đã nói trước đây. Nó là như ý túc (iddhipāda) vì là nền tảng (pāda) cho sự thành tựu (iddhi) ấy, hoặc theo nghĩa là đi trước các pháp tương ưng, hoặc theo nghĩa là nguyên nhân phần trước cho sự thành tựu là kết quả của nó. Nó có bốn loại tùy theo dục, v.v. Do đó, chúng được gọi là ‘bốn như ý túc’. Như có lời dạy: ‘Có bốn như ý túc: dục như ý túc, tâm như ý túc, tinh tấn như ý túc, và thẩm như ý túc’. Những pháp này chỉ là siêu thế. Nhưng các pháp hiệp thế cũng có, là những pháp đạt được qua sự chi phối của dục, v.v., từ lời dạy: ‘Này Tỳ khưu, nếu vị ấy lấy dục làm chủ đạo mà đắc định, đắc nhất tâm. Đây được gọi là dục định’, v.v. 822. Assaddhiyakosajjapamādavikkhepasammohānaṃ abhibhavanato abhibhavanasaṅkhātena adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ. Assaddhiyādīhi ca anabhibhavanīyato akampiyaṭṭhena balaṃ. Tadubhayampi saddhādivasena pañcavidhaṃ hoti, tasmā pañcindriyāni pañca balānīti vuccanti. 822. Vì nó chế ngự được sự vô tín, lười biếng, phóng dật, trạo cử, và si mê, nên nó là ‘quyền’ (indriya) theo nghĩa là chủ tể, được đặc trưng bởi sự chế ngự. Và vì nó không thể bị lay chuyển, theo nghĩa là không bị chế ngự bởi vô tín, v.v., nên nó là ‘lực’ (bala). Cả hai pháp này đều có năm loại tùy theo tín, v.v. Do đó, chúng được gọi là ‘năm quyền’ và ‘năm lực’. 823. Bujjhanakasattassa pana aṅgabhāvena satiādayo satta bojjhaṅgā. Niyyānikaṭṭhena ca sammādiṭṭhiādayo aṭṭha maggaṅgā honti. Tena vuttaṃ ‘‘satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti. 823. Còn bảy pháp bắt đầu với niệm là ‘giác chi’ (bojjhaṅgā) vì chúng là các chi phần (aṅga) của chúng sanh đang giác ngộ (bujjhanakasattassa). Và tám pháp bắt đầu với chánh kiến là ‘đạo chi’ (maggaṅgā) theo nghĩa là đưa đến sự xuất ly (niyyānikaṭṭhena). Do đó, có lời nói rằng: ‘bảy giác chi và Thánh đạo tám ngành’. 824. Iti [Pg.320] ime sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā pubbabhāge lokiyavipassanāya vattamānāya cuddasavidhena kāyaṃ pariggaṇhato ca kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, navavidhena vedanaṃ pariggaṇhato ca vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, soḷasavidhena cittaṃ pariggaṇhato ca cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, pañcavidhena dhamme pariggaṇhato ca dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Imasmiṃ attabhāve anuppannapubbaṃ parassa uppannaṃ akusalaṃ disvā ‘‘yathā paṭipannassetaṃ uppannaṃ, na tathā paṭipajjissāmi evaṃ me etaṃ nuppajjissatī’’ti, tassa anuppādāya vāyamanakāle paṭhamaṃ sammappadhānaṃ. Attano samudācārappattaṃ akusalaṃ disvā tassa pahānāya vāyamanakāle dutiyaṃ. Imasmiṃ attabhāve anuppannapubbaṃ jhānaṃ vā vipassanaṃ vā uppādetuṃ vāyamantassa tatiyaṃ. Uppannaṃ yathā na parihāyati, evaṃ punappunaṃ uppādentassa catutthaṃ sammappadhānaṃ. Chandaṃ dhuraṃ katvā kusaluppādanakāle chandiddhipādo. Micchāvācāya viramaṇakāle sammāvācāti evaṃ nānācittesu labbhanti. Imesaṃ pana catunnaṃ ñāṇānaṃ uppattikāle ekacitte labbhanti. Phalakkhaṇe ṭhapetvā cattāro sammappadhāne avasesā tettiṃsa labbhanti. 824. Như vậy, ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề này, trong giai đoạn đầu khi tuệ quán thế gian đang diễn tiến, niệm xứ tùy quán thân được thành tựu nơi người đang nắm bắt thân theo mười bốn cách; niệm xứ tùy quán thọ được thành tựu nơi người đang nắm bắt thọ theo chín cách; niệm xứ tùy quán tâm được thành tựu nơi người đang nắm bắt tâm theo mười sáu cách; niệm xứ tùy quán pháp được thành tựu nơi người đang nắm bắt các pháp theo năm cách. Khi thấy một pháp bất thiện đã sanh khởi nơi người khác mà chưa từng sanh khởi trong kiếp sống này của mình, và nỗ lực để pháp ấy không sanh khởi, với suy nghĩ: “Pháp ấy đã sanh khởi nơi người kia do thực hành như thế nào, ta sẽ không thực hành như vậy, như thế pháp ấy sẽ không sanh khởi nơi ta,” vào lúc ấy, chánh cần thứ nhất được thành tựu. Khi thấy một pháp bất thiện đã biểu hiện nơi mình và nỗ lực để đoạn trừ nó, vào lúc ấy, chánh cần thứ hai được thành tựu. Khi nỗ lực để làm sanh khởi thiền hoặc tuệ quán chưa từng sanh khởi trong kiếp sống này, chánh cần thứ ba được thành tựu. Khi làm cho pháp đã sanh khởi được sanh khởi lại nhiều lần để không bị suy giảm, chánh cần thứ tư được thành tựu. Khi lấy dục làm đầu để sanh khởi thiện pháp, dục như ý túc được thành tựu. Khi từ bỏ tà ngữ, chánh ngữ được thành tựu. Như vậy, chúng được thành tựu trong các tâm khác nhau. Nhưng vào lúc sanh khởi của bốn loại trí này, chúng được thành tựu trong một tâm duy nhất. Trong sát-na quả, ngoại trừ bốn chánh cần, ba mươi ba pháp còn lại được thành tựu. 825. Evaṃ ekacitte labbhamānesu cetesu ekāva nibbānārammaṇā sati kāyādīsu subhasaññādippahānakiccasādhanavasena cattāro satipaṭṭhānāti vuccati. Ekameva ca vīriyaṃ anuppannānaṃ anuppādādikiccasādhanavasena cattāro sammappadhānāti vuccati. Sesesu pana hāpanavaḍḍhanaṃ natthi. 825. Như vậy, trong khi các pháp này được thành tựu trong một tâm duy nhất, chỉ một niệm duy nhất có Niết-bàn làm đối tượng được gọi là ‘bốn niệm xứ’ do năng lực hoàn thành phận sự đoạn trừ tưởng về sự tốt đẹp v.v... trong thân v.v... Và chỉ một tinh tấn duy nhất được gọi là ‘bốn chánh cần’ do năng lực hoàn thành phận sự không cho các pháp (bất thiện) chưa sanh được sanh khởi v.v... Còn đối với các pháp còn lại thì không có sự giảm hay tăng. 826. Apica tesu – 826. Lại nữa, trong các pháp ấy – Nava ekavidhā eko, dvedhātha catu pañcadhā; Aṭṭhadhā navadhā ceva, iti chaddhā bhavanti te. Chín pháp là một loại, một pháp hai loại, rồi bốn, năm loại; Tám loại và chín loại, như vậy chúng có sáu phần. Nava ekavidhāti chando, cittaṃ, pīti, passaddhi, upekkhā, saṅkappo, vācā, kammanto, ājīvoti ime nava chandiddhipādādivasena ekavidhāva honti, na aññaṃ koṭṭhāsaṃ bhajanti. Eko dvedhāti saddhā indriya, balavasena dvedhā ṭhitā. Atha catu pañcadhāti athañño eko catudhā, añño pañcadhā ṭhitoti attho. Tattha samādhi eko indriya, bala, bojjhaṅga, maggaṅgavasena catudhā ṭhito. Paññā tesañca catunnaṃ iddhipādakoṭṭhāsassa ca [Pg.321] vasena pañcadhā. Aṭṭhadhā navadhā cevāti aparo eko aṭṭhadhā, eko navadhā ṭhitoti attho. Catusatipaṭṭhāna, indriya, bala, bojjhaṅga, maggaṅgavasena sati aṭṭhadhā ṭhitā. Catusammappadhāna, iddhipāda, indriya, bala, bojjhaṅga, maggaṅgavasena vīriyaṃ navadhāti. Evaṃ – ‘Chín pháp là một loại’ nghĩa là: dục, tâm, hỷ, khinh an, xả, tầm, ngữ, nghiệp, mạng – chín pháp này chỉ là một loại theo phương diện dục như ý túc v.v..., chúng không thuộc về phần nào khác. ‘Một pháp hai loại’ nghĩa là: tín tồn tại theo hai cách, do năng lực của quyền và lực. ‘Rồi bốn, năm loại’ nghĩa là: rồi một pháp khác tồn tại theo bốn cách, một pháp khác tồn tại theo năm cách. Trong đó, một pháp là định tồn tại theo bốn cách, do năng lực của quyền, lực, giác chi, và đạo chi. Tuệ tồn tại theo năm cách, do năng lực của bốn pháp ấy và phần như ý túc. ‘Tám loại và chín loại’ nghĩa là: một pháp khác tồn tại theo tám cách, một pháp khác tồn tại theo chín cách. Niệm tồn tại theo tám cách, do năng lực của bốn niệm xứ, quyền, lực, giác chi, và đạo chi. Tinh tấn tồn tại theo chín cách, do năng lực của bốn chánh cần, như ý túc, quyền, lực, giác chi, và đạo chi. Như vậy – Cuddaseva asambhinnā, hontete bodhipakkhiyā; Koṭṭhāsato sattavidhā, sattatiṃsappabhedato. Mười bốn pháp trợ Bồ-đề này, khi không pha trộn, là như vậy; Theo từng phần, chúng có bảy loại, và ba mươi bảy theo sự phân chia. Sakiccanipphādanato, sarūpena ca vuttito; Sabbeva ariyamaggassa, sambhave sambhavanti teti. Do hoàn thành phận sự riêng, và do được nói đến theo tự thể; Tất cả chúng đều sanh khởi, khi Thánh đạo sanh khởi. Evaṃ tāvettha paripuṇṇabodhipakkhiyabhāvo jānitabbo. Như vậy, trước hết, trạng thái các pháp trợ Bồ-đề được viên mãn ở đây cần được biết đến. Vuṭṭhānabalasamāyogakathā Luận về sự xuất khởi và sự hợp thành của năng lực 827. Vuṭṭhānabalasamāyogoti vuṭṭhānañceva balasamāyogo ca. Lokiyavipassanā hi nimittārammaṇattā ceva pavattikāraṇassa ca samudayassa asamucchindanato neva nimittā na pavattā vuṭṭhāti. Gotrabhuñāṇaṃ samudayassa asamucchindanato pavattā na vuṭṭhāti. Nibbānārammaṇato pana nimittā vuṭṭhātīti ekato vuṭṭhānaṃ hoti. Tenāha ‘‘bahiddhāvuṭṭhānavivaṭṭane paññā gotrabhuñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.10). Tathā ‘‘uppādā vivaṭṭitvā anuppādaṃ pakkhandatīti gotrabhu, pavattā vivaṭṭitvā’’ti (paṭi. ma. 1.59) sabbaṃ veditabbaṃ. Imāni pana cattāripi ñāṇāni animittārammaṇattā nimittato vuṭṭhahanti, samudayassa samucchindanato pavattā vuṭṭhahantīti dubhato vuṭṭhānāni honti. 827. ‘Sự xuất khởi và sự hợp thành của năng lực’ là sự xuất khởi và sự hợp thành của năng lực. Tuệ quán thế gian, vì có tướng làm đối tượng và vì không đoạn trừ được tập khởi là nguyên nhân của sự tiếp diễn, nên không xuất khởi khỏi tướng cũng không xuất khởi khỏi sự tiếp diễn. Chuyển tộc trí, vì không đoạn trừ được tập khởi, nên không xuất khởi khỏi sự tiếp diễn. Nhưng vì có Niết-bàn làm đối tượng, nó xuất khởi khỏi tướng, do đó là sự xuất khởi một phía. Vì vậy, có lời dạy rằng: “Trí tuệ trong sự xuất khởi và chuyển hướng khỏi ngoại cảnh là chuyển tộc trí.” Tương tự, tất cả cần được hiểu theo câu: “Chuyển tộc là vì chuyển hướng khỏi sự sanh khởi và đi vào sự không sanh khởi, chuyển hướng khỏi sự tiếp diễn...” Nhưng bốn loại trí này, vì có vô tướng làm đối tượng, nên chúng xuất khởi khỏi tướng; vì đoạn trừ được tập khởi, nên chúng xuất khởi khỏi sự tiếp diễn, do đó là sự xuất khởi từ cả hai phía. Tena vuttaṃ – Do đó, có lời dạy rằng – ‘‘Kathaṃ dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā magge ñāṇaṃ? “Thế nào là trí tuệ trong đạo, là trí trong sự xuất khởi và chuyển hướng khỏi cả hai phía?” ‘‘Sotāpattimaggakkhaṇe dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiyā vuṭṭhāti, tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti, bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti. Tena vuccati dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā magge ñāṇaṃ. Abhiniropanaṭṭhena sammāsaṅkappo micchāsaṅkappā…pe… pariggahaṭṭhena sammāvācā micchāvācāya. Samuṭṭhānaṭṭhena sammākammanto. Vodānaṭṭhena sammāājīvo. Paggahaṭṭhena sammāvāyāmo[Pg.322]. Upaṭṭhānaṭṭhena sammāsati. Avikkhepaṭṭhena sammāsamādhi micchāsamādhito vuṭṭhāti, tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti, bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti. Tena vuccati ‘dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā magge ñāṇa’nti. “Trong sát-na của đạo Tu-đà-hoàn, chánh kiến, với ý nghĩa là thấy, xuất khởi khỏi tà kiến, xuất khởi khỏi các phiền não và các uẩn đi kèm theo đó, và xuất khởi khỏi tất cả các tướng bên ngoài. Do đó, được gọi là ‘trí tuệ trong đạo, là trí trong sự xuất khởi và chuyển hướng khỏi cả hai phía’. Chánh tư duy, với ý nghĩa là hướng tâm đến… (v.v.)… Chánh ngữ, với ý nghĩa là thâu nhiếp. Chánh nghiệp, với ý nghĩa là khởi nghiệp. Chánh mạng, với ý nghĩa là thanh lọc. Chánh tinh tấn, với ý nghĩa là nỗ lực. Chánh niệm, với ý nghĩa là an trú. Chánh định, với ý nghĩa là không tán loạn, xuất khởi khỏi tà định, xuất khởi khỏi các phiền não và các uẩn đi kèm theo đó, và xuất khởi khỏi tất cả các tướng bên ngoài. Do đó, được gọi là ‘trí tuệ trong đạo, là trí trong sự xuất khởi và chuyển hướng khỏi cả hai phía’.” ‘‘Sakadāgāmimaggakkhaṇe dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi…pe… avikkhepaṭṭhena sammāsamādhi oḷārikā kāmarāgasaṃyojanā paṭighasaṃyojanā oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā vuṭṭhāti…pe…. “Trong sát-na của đạo Tư-đà-hàm, chánh kiến, với ý nghĩa là thấy… (v.v.)… chánh định, với ý nghĩa là không tán loạn, xuất khởi khỏi kiết sử dục ái và kiết sử sân thuộc loại thô, khỏi tùy miên dục ái và tùy miên sân thuộc loại thô… (v.v.)….” ‘‘Anāgāmimaggakkhaṇe dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi…pe… avikkhepaṭṭhena sammāsamādhi anusahagatā kāmarāgasaṃyojanā paṭighasaṃyojanā anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā vuṭṭhāti…pe…. “Trong sát-na Bất Lai đạo, chánh kiến do có ý nghĩa thấy... (cho đến)... chánh định do có ý nghĩa không phóng dật, vượt thoát khỏi ái dục kiết sử và sân kiết sử loại vi tế, vượt thoát khỏi tùy miên ái dục và tùy miên sân hận loại vi tế... (cho đến)...” ‘‘Arahattamaggakkhaṇe dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi…pe… avikkhepaṭṭhena sammāsamādhi rūparāgā arūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā avijjānusayā vuṭṭhāti, tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti, bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti. Tena vuccati ‘dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā magge ñāṇa’’’nti (paṭi. ma. 1.61). “Trong sát-na A-la-hán đạo, chánh kiến do có ý nghĩa thấy... (cho đến)... chánh định do có ý nghĩa không phóng dật, vượt thoát khỏi sắc ái, vô sắc ái, mạn, trạo cử, vô minh, mạn tùy miên, hữu ái tùy miên, vô minh tùy miên; vượt thoát khỏi các phiền não đi theo sau chúng và vượt thoát khỏi các uẩn; và vượt thoát khỏi tất cả các tướng ở bên ngoài. Do đó, có lời dạy rằng: ‘Trí tuệ trong sự xuất khởi và xoay khỏi từ cả hai phương diện được gọi là đạo trí.’” 828. Lokiyānañca aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ bhāvanākāle samathabalaṃ adhikaṃ hoti. Aniccānupassanādīnaṃ bhāvanākāle vipassanābalaṃ. Ariyamaggakkhaṇe pana yuganaddhā te dhammā pavattanti aññamaññaṃ anativattanaṭṭhena. Tasmā imesu catūsupi ñāṇesu ubhayabalasamāyogo hoti. Yathāha – 828. Và trong khi tu tập tám thiền chứng thế gian, chỉ lực là trội hơn. Trong khi tu tập các pháp quán vô thường v.v..., quán lực là trội hơn. Tuy nhiên, trong sát-na Thánh đạo, các pháp ấy (chỉ và quán) vận hành song hành với nhau do có ý nghĩa không vượt qua nhau. Do đó, trong cả bốn loại trí này, có sự hợp nhất của cả hai lực. Như có lời dạy rằng: ‘‘Uddhaccasahagatakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhahato cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi nirodhagocaro, avijjāsahagatakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhahato anupassanaṭṭhena vipassanā nirodhagocarā. Iti vuṭṭhānaṭṭhena samathavipassanā ekarasā [Pg.323] honti, yuganaddhā honti, aññamaññaṃ nātivattantīti. Tena vuccati vuṭṭhānaṭṭhena samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (paṭi. ma. 2.5). “Đối với người vượt thoát khỏi các phiền não đi kèm với trạo cử và vượt thoát khỏi các uẩn, định, tức là sự nhất tâm, không phóng dật, có sự diệt làm đối tượng. Đối với người vượt thoát khỏi các phiền não đi kèm với vô minh và vượt thoát khỏi các uẩn, minh sát, do có ý nghĩa tùy quán, có sự diệt làm đối tượng. Như vậy, do có ý nghĩa vượt thoát, chỉ và quán có cùng một phận sự, vận hành song hành, không vượt qua nhau. Do đó, có lời dạy rằng: ‘Vị ấy tu tập chỉ và quán song hành với nhau do có ý nghĩa vượt thoát.’” Evamettha vuṭṭhānabalasamāyogo veditabbo. Như vậy, ở đây nên hiểu về sự hợp nhất của lực xuất khởi. Pahātabbadhammapahānakathā Luận về sự đoạn trừ các pháp cần được đoạn trừ 829. Ye yena pahātabbā dhammā, tesaṃ pahānañcāti imesu pana catūsu ñāṇesu ye dhammā yena ñāṇena pahātabbā, tesaṃ pahānañca jānitabbaṃ. Etāni hi yathāyogaṃ saṃyojanakilesamicchattalokadhammamacchariyavipallāsaganthaagatiāsavaoghayoganīvaraṇaparāmāsaupādānaanusayamalaakusalakammapathacittuppādasaṅkhātānaṃ dhammānaṃ pahānakarāni. 829. Những pháp nào cần được đoạn trừ bằng trí tuệ nào, và sự đoạn trừ các pháp ấy: trong bốn loại trí này, nên biết những pháp nào cần được đoạn trừ bằng trí tuệ nào, và sự đoạn trừ các pháp ấy. Thật vậy, các trí tuệ này, tùy theo trường hợp, thực hiện việc đoạn trừ các pháp được gọi là: kiết sử, phiền não, tà tánh, pháp thế gian, xan tham, điên đảo, triền phược, thiên vị, lậu hoặc, bộc lưu, ách phược, triền cái, cố chấp, thủ, tùy miên, cấu uế, bất thiện nghiệp đạo, và bất thiện tâm. Tattha saṃyojanānīti khandhehi khandhānaṃ phalena kammassa dukkhena vā sattānaṃ saṃyojakattā rūparāgādayo dasa dhammā vuccanti. Yāvañhi te, tāva etesaṃ anuparamoti. Tatrāpi rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjāti ime pañca uddhaṃnibbattanakakhandhādisaṃyojakattā uddhaṃbhāgiyasaṃyojanāni nāma. Sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso kāmarāgo paṭighoti ime pañca adhonibbattanakakhandhādisaṃyojakattā adhobhāgiyasaṃyojanāni nāma. Trong các pháp ấy, ‘kiết sử’: do vì trói buộc các uẩn với các uẩn, quả với nghiệp, hoặc chúng sanh với khổ đau, nên mười pháp bắt đầu bằng sắc ái được gọi như vậy. Thật vậy, khi nào chúng còn tồn tại, khi ấy sự chấm dứt các pháp này không có. Trong số đó, năm pháp này: sắc ái, vô sắc ái, mạn, trạo cử, và vô minh, được gọi là ‘thượng phần kiết sử’ do vì trói buộc vào các uẩn v.v... được sanh khởi ở cõi trên. Năm pháp này: thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, ái dục, và sân hận, được gọi là ‘hạ phần kiết sử’ do vì trói buộc vào các uẩn v.v... được sanh khởi ở cõi dưới. Kilesāti sayaṃ saṃkiliṭṭhattā sampayuttadhammānañca saṃkilesikattā lobho doso moho māno diṭṭhi vicikicchā thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime dasa dhammā. ‘Phiền não’: do vì tự thân chúng bị ô nhiễm và làm ô nhiễm các pháp tương ưng, nên mười pháp này (được gọi là phiền não): tham, sân, si, mạn, kiến, nghi, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý. Micchattāti micchāpavattanato micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvācā micchākammanto micchāājīvo micchāvāyāmo micchāsati micchāsamādhīti ime aṭṭha dhammā. Micchāvimuttimicchāñāṇehi vā saddhiṃ dasa. ‘Tà tánh’: do vì vận hành một cách sai lầm, nên tám pháp này (được gọi là tà tánh): tà kiến, tà tư duy, tà ngữ, tà nghiệp, tà mạng, tà tinh tấn, tà niệm, và tà định. Hoặc là mười pháp cùng với tà giải thoát và tà trí. Lokadhammāti lokappavattiyā sati anuparamadhammakattā lābho alābho yaso ayaso sukhaṃ dukkhaṃ nindā pasaṃsāti ime aṭṭha. Idha pana kāraṇopacārena lābhādivatthukassa anunayassa alābhādivatthukassa paṭighassa cetaṃ lokadhammaggahaṇena gahaṇaṃ katanti veditabbaṃ. ‘Pháp thế gian’: do vì là các pháp không chấm dứt khi thế gian còn vận hành, nên có tám pháp này: được, mất, danh, không danh, lạc, khổ, chê, khen. Tuy nhiên, ở đây nên hiểu rằng, do cách dùng ẩn dụ từ nguyên nhân, việc đề cập đến ‘pháp thế gian’ là để chỉ sự quyến luyến có được lợi v.v... làm đối tượng, và sự sân hận có sự mất mát v.v... làm đối tượng. Macchariyānīti [Pg.324] āvāsamacchariyaṃ kulamacchariyaṃ lābhamacchariyaṃ dhammamacchariyaṃ vaṇṇamacchariyanti imāsu āvāsādīsu aññesaṃ sādhāraṇabhāvaṃ asahanākārena pavattāni pañca macchariyāni. ‘Xan tham’: là năm loại xan tham vận hành dưới hình thức không thể kham nhẫn tình trạng chung đụng với người khác trong các vấn đề về trú xứ v.v...: xan tham về trú xứ, xan tham về gia đình (thí chủ), xan tham về lợi lộc, xan tham về Pháp, và xan tham về dung sắc (lời tán dương). Vipallāsāti aniccadukkhaanattaasubhesuyeva vatthūsu ‘‘niccaṃ sukhaṃ attā subha’’nti evaṃ pavatto saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāsoti ime tayo. ‘Điên đảo’: là ba loại này, vốn vận hành theo cách (cho rằng) ‘thường, lạc, ngã, tịnh’ đối với các sự vật vốn là vô thường, khổ, vô ngã, và bất tịnh: tưởng điên đảo, tâm điên đảo, và kiến điên đảo. Ganthāti nāmakāyassa ceva rūpakāyassa ca ganthanato abhijjhādayo cattāro. Tathā hi te abhijjhā kāyagantho, byāpādo kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṃsaccābhiniveso kāyagantho icceva vuttā. ‘Triền phược’: do vì trói buộc thân danh và thân sắc, nên có bốn pháp bắt đầu bằng tham ái. Thật vậy, chúng được gọi là: tham thân phược, sân thân phược, giới cấm thủ thân phược, và thân phược do chấp thủ ‘chỉ đây là sự thật’. Agatīti chandadosamohabhayehi akattabbakaraṇassa, kattabbākaraṇassa ca adhivacanaṃ. Tañhi ariyehi agantabbattā agatīti vuccati. ‘Thiên vị’: là tên gọi cho việc làm điều không nên làm và không làm điều nên làm do dục, sân, si, và sợ. Thật vậy, vì đó là con đường không nên đi theo đối với các bậc Thánh, nên nó được gọi là ‘thiên vị’ (con đường sai lạc). Āsavāti ārammaṇavasena āgotrabhuto, ābhavaggato ca savanā, asaṃvutehi vā dvārehi ghaṭachiddehi udakaṃ viya savanato niccapaggharaṇaṭṭhena saṃsāradukkhassa vā savanato kāmarāgabhavarāgamicchādiṭṭhiavijjānametaṃ adhivacanaṃ. ‘Lậu hoặc’: là tên gọi của ái dục, hữu ái, tà kiến, và vô minh, do vì chúng tuôn chảy (savanā) theo đối tượng cho đến tận tâm chuyển tộc và cho đến tận cõi hữu đảnh; hoặc do vì chúng rỉ chảy (savanato) ra từ các căn môn không được phòng hộ giống như nước rỉ ra từ các lổ hổng của một cái bình, theo ý nghĩa là thường xuyên tuôn chảy; hoặc do vì chúng làm cho khổ đau của luân hồi tuôn chảy (savanato). Bhavasāgare ākaḍḍhanaṭṭhena duruttaraṇaṭṭhena ca oghātipi, ārammaṇaviyogassa ceva dukkhaviyogassa ca appadānato yogātipi tesaññeva adhivacanaṃ. Do có ý nghĩa kéo lôi vào biển hữu và do có ý nghĩa khó vượt qua, chúng cũng được gọi là ‘bộc lưu’. Do vì không cho phép sự tách rời khỏi đối tượng và sự tách rời khỏi khổ đau, chúng cũng được gọi là ‘ách phược’. Đây cũng là tên gọi của chính các pháp ấy. Nīvaraṇānīti cittassa āvaraṇanīvaraṇapaṭicchādanaṭṭhena kāmacchandādayo pañca. ‘Triền cái’: do có ý nghĩa che đậy, ngăn che, và bao phủ tâm, nên năm pháp bắt đầu bằng tham dục được gọi như vậy. Parāmāsoti tassa tassa dhammassa sabhāvaṃ atikkamma parato abhūtaṃ sabhāvaṃ āmasanākārena pavattanato micchādiṭṭhiyā etaṃ adhivacanaṃ. ‘Cố chấp’: đây là tên gọi của tà kiến, do vì nó vận hành theo cách thức chạm đến một tự tánh không có thật ở bên ngoài, sau khi đã vượt qua tự tánh chân thật của mỗi pháp. Upādānānīti sabbākārena paṭiccasamuppādaniddese vuttāni kāmupādānādīni cattāri. ‘Thủ’: là bốn pháp bắt đầu bằng dục thủ, đã được giảng giải về mọi phương diện trong phần giải thích về Duyên khởi. Anusayāti thāmagataṭṭhena kāmarāgānusayo, paṭigha, māna, diṭṭhi, vicikicchā, bhavarāga, avijjānusayoti evaṃ vuttā kāmarāgādayo satta[Pg.325]. Te hi thāmagatattā punappunaṃ kāmarāgādīnaṃ uppattihetubhāvena anusentiyevāti anusayā. Tùy miên (Anusaya) là bảy pháp như tham dục tùy miên (kāmarāgānusayo), sân tùy miên (paṭigha), mạn tùy miên (māna), kiến tùy miên (diṭṭhi), nghi tùy miên (vicikicchā), hữu ái tùy miên (bhavarāga), vô minh tùy miên (avijjānusayo) được nói đến như vậy theo nghĩa là có năng lực tiềm tàng. Thật vậy, do vì có năng lực tiềm tàng, chúng tiềm ẩn như là nhân cho sự sanh khởi của tham dục v.v... lập đi lập lại, vì thế được gọi là tùy miên. Malāti telañjanakalalaṃ viya sayañca asuddhattā, aññesañca asuddhabhāvakaraṇato lobhadosamohā tayo. Cấu uế (Mala) là ba pháp: tham, sân, si; vì tự thân chúng bất tịnh như dầu nhờn và bùn nhơ, và vì chúng làm cho các pháp khác trở nên bất tịnh. Akusalakammapathāti akusalakammabhāvena ceva duggatīnañca pathabhāvena pāṇātipāto adinnādānaṃ kāmesumicchācāro musāvādo pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpo abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhīti ime dasa. Bất thiện nghiệp đạo (Akusalakammapatha) là mười pháp này: sát sanh, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói đôi chiều, nói lời thô ác, nói lời vô ích, tham lam, sân hận, và tà kiến; (chúng được gọi như vậy) vì vừa là hành động bất thiện, vừa là con đường dẫn đến các khổ cảnh. Akusalacittuppādāti lobhamūlā aṭṭha dosamūlā dve mohamūlā dveti ime dvādasa. Bất thiện tâm sanh (Akusalacittuppāda) là mười hai tâm này: tám tâm căn tham, hai tâm căn sân, và hai tâm căn si. 830. Iti etesaṃ saṃyojanādīnaṃ dhammānaṃ etāni yathāyogaṃ pahānakarāni. Kathaṃ? Saṃyojanesu tāva sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso apāyagamanīyā ca kāmarāgapaṭighāti ete pañca dhammā paṭhamañāṇavajjhā, sesā kāmarāgapaṭighā oḷārikā dutiyañāṇavajjhā, sukhumā tatiyañāṇavajjhā, rūparāgādayo pañcapi catutthañāṇavajjhā eva. Paratopi ca yattha yattha evasaddena niyamaṃ na karissāma. Tattha tattha yaṃ yaṃ ‘‘upariñāṇavajjho’’ti vakkhāma, so so purimañāṇehi hatāpāyagamanīyādibhāvova hutvā upariñāṇavajjho hotīti veditabbo. 830. Như vậy, các pháp này (tức bốn Thánh đạo tuệ) có công năng đoạn trừ các pháp như kiết sử v.v... một cách tương ứng. Bằng cách nào? Trước hết, trong các kiết sử, năm pháp này: thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, cùng với tham dục và sân hận có khả năng dẫn đến khổ cảnh, là những pháp bị đoạn trừ bởi tuệ đầu tiên (Sơ đạo). Phần tham dục và sân hận thô còn lại bị đoạn trừ bởi tuệ thứ hai (Nhị đạo). Phần vi tế bị đoạn trừ bởi tuệ thứ ba (Tam đạo). Cả năm pháp bắt đầu bằng sắc ái đều bị đoạn trừ chỉ bởi tuệ thứ tư (Tứ đạo). Hơn nữa, ở bất cứ nơi nào về sau mà chúng tôi không dùng từ 'chỉ' (eva) để xác định, thì ở nơi đó, bất cứ pháp nào chúng tôi nói là 'bị đoạn trừ bởi tuệ cao hơn', cần phải hiểu rằng pháp ấy trở thành đối tượng bị đoạn trừ bởi tuệ cao hơn sau khi các phần có khả năng dẫn đến khổ cảnh v.v... của nó đã bị các tuệ trước đó diệt trừ. Kilesesu diṭṭhivicikicchā paṭhamañāṇavajjhā, doso tatiyañāṇavajjho, lobhamohamānathinauddhaccaahirikaanottappāni catutthañāṇavajjhāni. Trong các phiền não, tà kiến và hoài nghi bị đoạn trừ bởi tuệ đầu tiên. Sân bị đoạn trừ bởi tuệ thứ ba. Tham, si, mạn, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý bị đoạn trừ bởi tuệ thứ tư. Micchattesu micchādiṭṭhi musāvādo micchākammanto micchāājīvoti ime paṭhamañāṇavajjhā, micchāsaṅkappo pisuṇavācā pharusavācāti ime tatiyañāṇavajjhā, cetanāyeva cettha vācāti veditabbā. Samphappalāpamicchāvāyāmasatisamādhivimuttiñāṇāni catutthañāṇavajjhāni. Trong các tà pháp (micchatta), tà kiến, nói dối, tà nghiệp, và tà mạng là những pháp bị đoạn trừ bởi tuệ đầu tiên. Tà tư duy, nói đôi chiều, và nói lời thô ác là những pháp bị đoạn trừ bởi tuệ thứ ba; ở đây, cần hiểu rằng chính tư tâm (cetanā) là lời nói (vācā). Nói lời vô ích, tà tinh tấn, tà niệm, tà định, tà giải thoát, và tà trí bị đoạn trừ bởi tuệ thứ tư. Lokadhammesu paṭigho tatiyañāṇavajjho, anunayo catutthañāṇavajjho, yase ca pasaṃsāya ca anunayo catutthañāṇavajjhoti eke. Macchariyāni paṭhamañāṇavajjhāneva. Trong các pháp thế gian, sân (paṭigha) bị đoạn trừ bởi tuệ thứ ba. Thuận ái (anunayo) bị đoạn trừ bởi tuệ thứ tư. Một số vị cho rằng thuận ái đối với danh vọng và tán thán bị đoạn trừ bởi tuệ thứ tư. Các loại bỏn xẻn chỉ bị đoạn trừ bởi tuệ đầu tiên. Vipallāsesu [Pg.326] anicce niccaṃ, anattani attāti ca saññācittadiṭṭhivipallāsā, dukkhe sukhaṃ, asubhe subhanti diṭṭhivipallāso cāti ime paṭhamañāṇavajjhā, asubhe subhanti saññācittavipallāsā tatiyañāṇavajjhā, dukkhe sukhanti saññācittavipallāsā catutthañāṇavajjhā. Trong các điên đảo (vipallāsa), các tưởng điên đảo, tâm điên đảo, và kiến điên đảo về 'vô thường cho là thường', và 'vô ngã cho là ngã'; cùng với kiến điên đảo về 'khổ cho là lạc', và 'bất tịnh cho là tịnh' — những pháp này bị đoạn trừ bởi tuệ đầu tiên. Tưởng điên đảo và tâm điên đảo về 'bất tịnh cho là tịnh' bị đoạn trừ bởi tuệ thứ ba. Tưởng điên đảo và tâm điên đảo về 'khổ cho là lạc' bị đoạn trừ bởi tuệ thứ tư. Ganthesu sīlabbataparāmasaidaṃsaccābhinivesakāyaganthā paṭhamañāṇavajjhā, byāpādakāyagantho tatiyañāṇavajjho, itaro catutthañāṇavajjho. Trong các thân triền (gantha), giới cấm thủ thân triền và 'chỉ đây là sự thật' chấp thủ thân triền bị đoạn trừ bởi tuệ đầu tiên. Sân thân triền bị đoạn trừ bởi tuệ thứ ba. Thân triền còn lại (tham thân triền) bị đoạn trừ bởi tuệ thứ tư. Agati paṭhamañāṇavajjhāva. Thiên vị (agati) chỉ bị đoạn trừ bởi tuệ đầu tiên. Āsavesu diṭṭhāsavo paṭhamañāṇavajjho, kāmāsavo tatiyañāṇavajjho, itare dve catutthañāṇavajjhā. Oghayogesupi eseva nayo. Trong các lậu hoặc (āsava), kiến lậu bị đoạn trừ bởi tuệ đầu tiên. Dục lậu bị đoạn trừ bởi tuệ thứ ba. Hai lậu hoặc còn lại (hữu lậu và vô minh lậu) bị đoạn trừ bởi tuệ thứ tư. Phương pháp này cũng tương tự đối với bộc lưu (ogha) và ách (yoga). Nīvaraṇesu vicikicchānīvaraṇaṃ paṭhamañāṇavajjhaṃ, kāmacchando byāpādo kukkuccanti tīṇi tatiyañāṇavajjhāni, thinamiddhauddhaccāni catutthañāṇavajjhāni. Trong các triền cái (nīvaraṇa), nghi triền cái bị đoạn trừ bởi tuệ đầu tiên. Ba triền cái: tham dục, sân hận, và hối quá bị đoạn trừ bởi tuệ thứ ba. Hôn trầm-thụy miên và trạo cử bị đoạn trừ bởi tuệ thứ tư. Parāmāso paṭhamañāṇavajjhova. Chấp thủ (Parāmāsa) chỉ bị đoạn trừ bởi tuệ đầu tiên. Upādānesu sabbesampi lokiyadhammānaṃ vatthukāmavasena kāmāti āgatattā rūpārūparāgopi kāmupādāne patati, tasmā taṃ catutthañāṇavajjhaṃ, sesāni paṭhamañāṇavajjhāni. Trong các thủ (upādāna), vì tất cả các pháp thế gian được gọi là 'dục' theo nghĩa là đối tượng của dục vọng, nên sắc ái và vô sắc ái cũng thuộc về dục thủ. Do đó, dục thủ bị đoạn trừ bởi tuệ thứ tư. Ba thủ còn lại bị đoạn trừ bởi tuệ đầu tiên. Anusayesu diṭṭhivicikicchānusayā paṭhamañāṇavajjhāva, kāmarāgapaṭighānusayā tatiyañāṇavajjhā, mānabhavarāgāvijjānusayā catutthañāṇavajjhā. Trong các tùy miên (anusaya), kiến tùy miên và nghi tùy miên chỉ bị đoạn trừ bởi tuệ đầu tiên. Tham dục tùy miên và sân tùy miên bị đoạn trừ bởi tuệ thứ ba. Mạn tùy miên, hữu ái tùy miên, và vô minh tùy miên bị đoạn trừ bởi tuệ thứ tư. Malesu dosamalaṃ tatiyañāṇavajjhaṃ, itarāni catutthañāṇavajjhāni. Trong các cấu uế (mala), sân cấu uế bị đoạn trừ bởi tuệ thứ ba. Các cấu uế còn lại (tham và si) bị đoạn trừ bởi tuệ thứ tư. Akusalakammapathesu pāṇātipāto adinnādānaṃ micchācāro musāvādo micchādiṭṭhīti ime paṭhamañāṇavajjhā, pisuṇavācā pharusavācā byāpādoti tayo tatiyañāṇavajjhā, samphappalāpābhijjhā catutthañāṇavajjhā. Trong các bất thiện nghiệp đạo, năm pháp này: sát sanh, trộm cắp, tà dâm, nói dối, và tà kiến bị đoạn trừ bởi tuệ đầu tiên. Ba pháp: nói đôi chiều, nói lời thô ác, và sân hận bị đoạn trừ bởi tuệ thứ ba. Nói lời vô ích và tham lam bị đoạn trừ bởi tuệ thứ tư. Akusalacittuppādesu cattāro diṭṭhigatasampayuttā vicikicchāsampayutto cāti pañca paṭhamañāṇavajjhāva, dve paṭighasampayuttā tatiyañāṇavajjhā, sesā catutthañāṇavajjhāti. Trong các bất thiện tâm sanh, năm tâm này: bốn tâm tương ưng tà kiến và một tâm tương ưng hoài nghi, chỉ bị đoạn trừ bởi tuệ đầu tiên. Hai tâm tương ưng sân hận bị đoạn trừ bởi tuệ thứ ba. Các tâm còn lại bị đoạn trừ bởi tuệ thứ tư. Yañca yena vajjhaṃ, taṃ tena pahātabbaṃ nāma. Tena vuttaṃ ‘‘iti etesaṃ saṃyojanādīnaṃ dhammānaṃ etāni yathāyogaṃ pahānakarānī’’ti. Và pháp nào bị đoạn trừ bởi tuệ nào, thì pháp ấy được gọi là đối tượng cần phải đoạn trừ (pahātabba) bởi tuệ ấy. Do đó, đã có lời nói rằng: 'Như vậy, các pháp này (tức bốn Thánh đạo tuệ) có công năng đoạn trừ các pháp như kiết sử v.v... một cách tương ứng'. 831. Kiṃ [Pg.327] panetāni ete dhamme atītānāgate pajahanti udāhu paccuppanneti. Kiṃ panettha yadi tāva atītānāgate, aphalo vāyāmo āpajjati. Kasmā? Pahātabbānaṃ natthitāya. Atha paccuppanne, tathāpi aphalo, vāyāmena saddhiṃ pahātabbānaṃ atthitāya, saṃkilesikā ca maggabhāvanā āpajjati, vippayuttatā vā kilesānaṃ, na ca paccuppannakileso cittavippayutto nāma atthīti. Nāyaṃ āveṇikā codanā. Pāḷiyaṃyeva hi ‘‘svāyaṃ kilese pajahati, atīte kilese pajahati, anāgate kilese pajahati, paccuppanne kilese pajahatī’’ti vatvā, puna ‘‘hañci atīte kilese pajahati, tenahi khīṇaṃ khepeti, niruddhaṃ nirodheti, vigataṃ vigameti, atthaṅgataṃ atthaṅgameti. Atītaṃ yaṃ natthi, taṃ pajahatī’’ti (paṭi. ma. 3.21) ca vatvā, ‘‘na atīte kilese pajahatī’’ti paṭikkhittaṃ. 831. Vậy thì, các tuệ này đoạn trừ các pháp ấy trong quá khứ, tương lai hay trong hiện tại? Vấn đề ở đây là gì? Nếu chúng đoạn trừ các pháp trong quá khứ và tương lai, thì sự nỗ lực trở thành vô ích. Tại sao? Vì các pháp cần đoạn trừ không tồn tại. Còn nếu trong hiện tại, thì sự nỗ lực cũng vẫn vô ích, vì các pháp cần đoạn trừ tồn tại cùng với sự nỗ lực, và sự tu tập đạo lộ sẽ trở thành ô nhiễm, hoặc là các phiền não sẽ trở thành không tương ưng (với tâm). Mà không có cái gọi là phiền não hiện tại lại không tương ưng với tâm. Đây không phải là một sự chất vấn riêng biệt. Vì ngay trong Chánh tạng (Pāḷi), sau khi nói: 'Vị ấy đoạn trừ các phiền não, vị ấy đoạn trừ các phiền não quá khứ, vị ấy đoạn trừ các phiền não tương lai, hay vị ấy đoạn trừ các phiền não hiện tại?', rồi lại nói: 'Nếu vị ấy đoạn trừ các phiền não quá khứ, thì vị ấy hủy diệt cái đã bị hủy diệt, làm cho chấm dứt cái đã chấm dứt, loại bỏ cái đã được loại bỏ, làm cho biến mất cái đã biến mất. Vị ấy đoạn trừ cái quá khứ không tồn tại', và sau đó đã bác bỏ rằng: 'Không phải vị ấy đoạn trừ các phiền não quá khứ'. Tathā ‘‘hañci anāgate kilese pajahati, tenahi ajātaṃ pajahati, anibbattaṃ pajahati, anuppannaṃ pajahati, apātubhūtaṃ pajahati. Anāgataṃ yaṃ natthi, taṃ pajahatī’’ti ca vatvā, ‘‘na anāgate kilese pajahatī’’ti paṭikkhittaṃ. Tương tự như vậy, sau khi đã nói rằng: “Nếu vị ấy đoạn trừ các phiền não vị lai, thì khi ấy vị ấy đoạn trừ cái chưa sanh, đoạn trừ cái chưa khởi, đoạn trừ cái chưa phát sanh, đoạn trừ cái chưa hiển lộ. Cái gì là vị lai, cái ấy không có, vị ấy đoạn trừ cái ấy,” rồi đã bác bỏ rằng: “Vị ấy không đoạn trừ các phiền não vị lai.” Tathā ‘‘hañci paccuppanne kilese pajahati, tenahi ratto rāgaṃ pajahati. Duṭṭho dosaṃ, mūḷho mohaṃ, vinibaddho mānaṃ, parāmaṭṭho diṭṭhiṃ, vikkhepagato uddhaccaṃ, aniṭṭhaṅgato vicikicchaṃ, thāmagato anusayaṃ pajahati. Kaṇhasukkā dhammā yuganaddhāva vattanti. Saṃkilesikā maggabhāvanā hotī’’ti ca vatvā, ‘‘na atīte kilese pajahati, na anāgate, na paccuppanne kilese pajahatī’’ti sabbaṃ paṭikkhipitvā, ‘‘tenahi natthi maggabhāvanā, natthi phalasacchikiriyā, natthi kilesappahānaṃ, natthi dhammābhisamayo’’ti pañhāpariyosāne ‘‘na hi natthi maggabhāvanā…pe… natthi dhammābhisamayo’’ti paṭijānitvā ‘‘yathā kathaṃ viyā’’ti vutte idaṃ vuttaṃ – Tương tự như vậy, sau khi đã nói rằng: “Nếu vị ấy đoạn trừ các phiền não hiện tại, thì khi ấy người có tham ái đoạn trừ tham ái, người có sân hận đoạn trừ sân hận, người có si mê đoạn trừ si mê, người có trói buộc đoạn trừ mạn, người có chấp thủ đoạn trừ tà kiến, người có phóng dật đoạn trừ trạo cử, người có hoài nghi đoạn trừ hoài nghi, người có năng lực đoạn trừ tùy miên. Các pháp đen và trắng sẽ diễn tiến như được cột chung một ách. Sự tu tập đạo lộ sẽ bị ô nhiễm,” rồi đã bác bỏ tất cả rằng: “Vị ấy không đoạn trừ các phiền não quá khứ, không đoạn trừ các phiền não vị lai, không đoạn trừ các phiền não hiện tại,” và ở cuối câu hỏi: “Vậy thì, không có sự tu tập đạo lộ, không có sự chứng ngộ quả, không có sự đoạn trừ phiền não, không có sự liễu tri các pháp hay sao?” đã thừa nhận rằng: “Không phải là không có sự tu tập đạo lộ... cho đến... không có sự liễu tri các pháp,” và khi được hỏi: “Vậy thì như thế nào?” điều này đã được nói – ‘‘Seyyathāpi taruṇo rukkho ajātaphalo, tamenaṃ puriso mūle chindeyya, ye tassa rukkhassa ajātaphalā, te ajātāyeva na jāyanti, anibbattāyeva na nibbattanti, anuppannāyeva na uppajjanti, apātubhūtāyeva na pātubhavanti, evameva [Pg.328] uppādo hetu uppādo paccayo kilesānaṃ nibbattiyāti uppāde ādīnavaṃ disvā anuppāde cittaṃ pakkhandati, anuppāde cittassa pakkhandattā ye āyūhanapaccayā kilesā nibbatteyyuṃ, te ajātāyeva na jāyanti…pe… apātubhūtāyeva na pātubhavanti, evaṃ hetunirodhā dukkhanirodho. Pavattaṃ hetu…pe… nimittaṃ hetu…pe… āyūhanā hetu…pe… anāyūhane cittassa pakkhandattā ye āyūhanapaccayā kilesā nibbatteyyuṃ, te ajātāyeva…pe… apātubhūtāyeva na pātubhavanti, evaṃ hetunirodhā dukkhanirodho. Evaṃ atthi maggabhāvanā, atthi phalasacchikiriyā, atthi kilesappahānaṃ, atthi dhammābhisamayo’’ti (paṭi. ma. 3.21). “Ví như có một cây non chưa ra quả, một người nào đó chặt nó ở gốc. Những quả chưa sanh của cây ấy, do chưa sanh nên sẽ không sanh, do chưa khởi nên sẽ không khởi, do chưa phát sanh nên sẽ không phát sanh, do chưa hiển lộ nên sẽ không hiển lộ. Tương tự như vậy, sự phát sanh là nhân, sự phát sanh là duyên cho sự khởi lên của các phiền não. Sau khi thấy sự nguy hại trong sự phát sanh, tâm hướng đến trạng thái không phát sanh. Do tâm hướng đến trạng thái không phát sanh, các phiền não nào có thể khởi lên do duyên là sự tích lũy, chúng do chưa sanh nên sẽ không sanh... cho đến... do chưa hiển lộ nên sẽ không hiển lộ. Như vậy, do nhân diệt nên khổ diệt. Sự diễn tiến là nhân... cho đến... tướng là nhân... cho đến... sự tích lũy là nhân... cho đến... do tâm hướng đến trạng thái không tích lũy, các phiền não nào có thể khởi lên do duyên là sự tích lũy, chúng do chưa sanh nên... cho đến... do chưa hiển lộ nên sẽ không hiển lộ. Như vậy, do nhân diệt nên khổ diệt. Như vậy, có sự tu tập đạo lộ, có sự chứng ngộ quả, có sự đoạn trừ phiền não, có sự liễu tri các pháp.” 832. Etena kiṃ dīpitaṃ hoti? Bhūmiladdhānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ dīpitaṃ hoti. Bhūmiladdhā pana kiṃ atītānāgatā udāhu paccuppannāti. Bhūmiladdhuppannā eva nāma te. 832. Qua điều này, điều gì được chỉ rõ? Sự đoạn trừ các phiền não đã có được địa bàn được chỉ rõ. Lại nữa, các phiền não đã có được địa bàn là quá khứ, vị lai, hay là hiện tại? Chúng được gọi là đã phát sanh do có được địa bàn. 833. Uppannaṃ hi vattamānabhūtāpagatokāsakatabhūmiladdhavasena anekappabhedaṃ. Tattha sabbampi uppādajarābhaṅgasamaṅgisaṅkhātaṃ vattamānuppannaṃ nāma. Ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhaṃ anubhūtāpagatasaṅkhātaṃ kusalākusalaṃ uppādādittayaṃ anuppatvā niruddhaṃ bhūtāpagatasaṅkhātaṃ sesasaṅkhatañca bhūtāpagatuppannaṃ nāma. ‘‘Yānissa tāni pubbekatāni kammānī’’ti (ma. ni. 3.248) evamādinā nayena vuttaṃ kammaṃ atītampi samānaṃ aññaṃ vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassokāsaṃ katvā ṭhitattā tathā katokāsañca vipākaṃ anuppannampi samānaṃ evaṃ kate okāse ekantena uppajjanato okāsakatuppannaṃ nāma. Tāsu tāsu bhūmīsu asamūhataṃ akusalaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma. 833. Thật vậy, ‘đã phát sanh’ có nhiều loại khác nhau theo các phương diện: hiện tại, đã qua, đã có cơ hội, và đã có được địa bàn. Trong đó, tất cả những gì được gọi là có đủ sanh, lão, và diệt được gọi là ‘đã phát sanh trong hiện tại’. Pháp thiện và bất thiện được gọi là ‘đã qua sau khi được kinh nghiệm’, đã diệt sau khi kinh nghiệm vị của đối tượng; và các pháp hữu vi còn lại được gọi là ‘đã qua sau khi đã là’, đã diệt sau khi trải qua ba giai đoạn sanh v.v... được gọi là ‘đã phát sanh và đã qua’. Nghiệp được nói đến theo phương pháp bắt đầu bằng: “Những nghiệp nào của vị ấy đã được làm trước đây,” mặc dù đã là quá khứ, nhưng do nó ngăn cản quả của nghiệp khác và tạo cơ hội cho quả của chính nó, và do quả đã được tạo cơ hội như vậy, mặc dù chưa phát sanh, nhưng khi cơ hội đã được tạo ra như thế thì chắc chắn sẽ phát sanh, nên được gọi là ‘đã phát sanh do có cơ hội’. Pháp bất thiện chưa được nhổ bật trong các cõi địa này hay cõi địa khác được gọi là ‘đã phát sanh do có được địa bàn’. 834. Ettha ca bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ. Bhūmīti hi vipassanāya ārammaṇabhūtā tebhūmakā pañcakkhandhā. Bhūmiladdhaṃ nāma tesu khandhesu uppattirahaṃ kilesajātaṃ. Tenahi sā bhūmi laddhā nāma hotīti tasmā bhūmiladdhanti vuccati, sā ca kho na ārammaṇavasena. Ārammaṇavasena [Pg.329] hi sabbepi atītānāgate pariññātepi ca khīṇāsavānaṃ khandhe ārabbha kilesā uppajjanti mahākaccānauppalavaṇṇādīnaṃ khandhe ārabbha soreyyaseṭṭhi nandamāṇavakādīnaṃ viya. Yadi ca taṃ bhūmiladdhaṃ nāma siyā, tassa appaheyyato na koci bhavamūlaṃ pajaheyya. Vatthuvasena pana bhūmiladdhaṃ veditabbaṃ. Yattha yattha hi vipassanāya apariññātā khandhā uppajjanti, tattha tattha uppādato pabhuti tesu vaṭṭamūlaṃ kilesajātaṃ anuseti. Taṃ appahīnaṭṭhena bhūmiladdhanti veditabbaṃ. 834. Và ở đây, sự khác biệt giữa ‘địa bàn’ và ‘đã có được địa bàn’ cần được hiểu rõ. ‘Địa bàn’ chính là năm uẩn trong ba cõi, là đối tượng của thiền minh sát. ‘Đã có được địa bàn’ là tập hợp phiền não có khả năng phát sanh trong các uẩn ấy. Do đó, địa bàn ấy được gọi là đã được chúng chiếm hữu, vì vậy nó được gọi là ‘đã có được địa bàn’. Và điều này không phải theo phương diện đối tượng. Vì theo phương diện đối tượng, các phiền não phát sanh khi lấy cả các uẩn trong quá khứ, vị lai, và cả các uẩn đã được liễu tri của các bậc lậu tận làm đối tượng, giống như trường hợp của gia chủ Soreyya, thanh niên Nanda v.v... đối với các uẩn của ngài Mahākaccāna, ngài Uppalavaṇṇā v.v... Và nếu điều đó được gọi là ‘đã có được địa bàn’, thì do nó không thể bị đoạn trừ, sẽ không ai có thể đoạn trừ được gốc rễ của sự hiện hữu. Tuy nhiên, ‘đã có được địa bàn’ cần được hiểu theo phương diện vật nền tảng. Vì ở đâu mà các uẩn chưa được liễu tri bởi thiền minh sát phát sanh, thì ở đó, kể từ lúc phát sanh, tập hợp phiền não là gốc rễ của vòng luân hồi sẽ nằm ngầm. Do ý nghĩa chưa được đoạn trừ, nó cần được hiểu là ‘đã có được địa bàn’. 835. Tattha ca yassa yesu khandhesu appahīnaṭṭhena anusayitā kilesā, tassa te eva khandhā tesaṃ kilesānaṃ vatthu, na aññesaṃ santakā khandhā. Atītakkhandhesu ca appahīnānusayitānaṃ kilesānaṃ atītakkhandhāva vatthu, na itare. Esa nayo anāgatādīsu. Tathā kāmāvacarakkhandhesu appahīnānusayitānaṃ kilesānaṃ kāmāvacarakkhandhāva vatthu, na itare. Esa nayo rūpārūpāvacaresu. Sotāpannādīsu pana yassa yassa ariyapuggalassa khandhesu taṃ taṃ vaṭṭamūlaṃ kilesajātaṃ tena tena maggena pahīnaṃ, tassa tassa te te khandhā pahīnānaṃ tesaṃ tesaṃ vaṭṭamūlakilesānaṃ avatthuto bhūmīti saṅkhaṃ na labhanti. Puthujjanassa sabbasova vaṭṭamūlakilesānaṃ appahīnattā yaṃkiñci kariyamānaṃ kammaṃ kusalaṃ akusalaṃ vā hoti. Iccassa kammakilesapaccayā vaṭṭaṃ vaṭṭati. Tassetaṃ vaṭṭamūlaṃ rūpakkhandheyeva, na vedanākkhandhādīsu. Viññāṇakkhandheyeva vā, na rūpakkhandhādīsūti na vattabbaṃ. Kasmā? Avisesena pañcasupi khandhesu anusayitattā. 835. Và ở đây, đối với người nào mà các phiền não còn tùy miên do chưa được đoạn trừ trong các uẩn nào, thì chính các uẩn ấy là vật nền (vatthu) cho các phiền não ấy, chứ không phải các uẩn thuộc về người khác. Và đối với các phiền não còn tùy miên chưa được đoạn trừ trong các uẩn quá khứ, thì chính các uẩn quá khứ là vật nền, chứ không phải các uẩn khác. Phương pháp này cũng áp dụng cho các uẩn vị lai v.v... Tương tự, đối với các phiền não còn tùy miên chưa được đoạn trừ trong các uẩn cõi Dục, thì chính các uẩn cõi Dục là vật nền, chứ không phải các uẩn khác. Phương pháp này cũng áp dụng cho các uẩn cõi Sắc và cõi Vô Sắc. Tuy nhiên, đối với các bậc Dự Lưu v.v..., đối với vị Thánh nhân nào mà tập hợp phiền não là gốc rễ của luân hồi (vaṭṭa) trong các uẩn đã được đoạn trừ bằng đạo lộ (magga) tương ứng, thì đối với vị ấy, các uẩn ấy không được gọi là 'đất' (bhūmi) vì không còn là vật nền cho các phiền não gốc rễ luân hồi đã được đoạn trừ ấy. Đối với phàm phu, do các phiền não gốc rễ luân hồi hoàn toàn chưa được đoạn trừ, nên bất cứ nghiệp nào được tạo tác, dù thiện hay bất thiện, đều phát sinh. Do đó, đối với người này, vòng luân hồi (vaṭṭa) vận hành do duyên nghiệp và phiền não. Không thể nói rằng gốc rễ luân hồi này chỉ có trong sắc uẩn, không có trong thọ uẩn v.v...; hoặc chỉ có trong thức uẩn, không có trong sắc uẩn v.v... Tại sao? Vì chúng tùy miên trong cả năm uẩn không có sự phân biệt. 836. Kathaṃ? Pathavīrasādi viya rukkhe. Yathā hi mahārukkhe pathavītalaṃ adhiṭṭhāya pathavīrasañca āporasañca nissāya tappaccayā mūlakhandhasākhapasākhapallavapalāsapupphaphalehi vaḍḍhitvā nabhaṃ pūretvā yāva kappāvasānā bījaparamparāya rukkhapaveṇiṃ santānayamāne ṭhite taṃ pathavīrasādi mūleyeva, na khandhādīsu…pe… phaleyeva vā, na mūlādīsūti na vattabbaṃ. Kasmā? Avisesena sabbesu mūlādīsu anugatattāti. 836. Thế nào? Giống như địa vị (rasa) v.v... trong cây. Ví như một cây đại thụ đứng vững trên mặt đất, nương vào địa vị và thủy vị, do duyên ấy mà tăng trưởng với rễ, thân, cành, nhánh, chồi, lá, hoa, quả, vươn cao đầy trời, và trong khi tồn tại để tiếp nối dòng giống cây cối qua các thế hệ hạt giống cho đến cuối kiếp, không thể nói rằng địa vị ấy v.v... chỉ có ở rễ, không có ở thân v.v...; hay chỉ có ở quả, không có ở rễ v.v... Tại sao? Vì nó thấm nhuần khắp tất cả các bộ phận từ rễ trở đi không có sự phân biệt. Yathā pana tasseva rukkhassa pupphaphalādīsu nibbinno koci puriso catūsu disāsu maṇḍūkakaṇṭakaṃ nāma visakaṇṭakaṃ ākoṭeyya, atha so [Pg.330] rukkho tena visasamphassena phuṭṭho pathavīrasaāporasānaṃ pariyādiṇṇattā appasavanadhammataṃ āgamma puna santānaṃ nibbattetuṃ na sakkuṇeyya, evameva khandhapavattiyaṃ nibbinno kulaputto tassa purisassa catūsu disāsu rukkhe visayojanaṃ viya attano santāne catumaggabhāvanaṃ ārabhati. Athassa so khandhasantāno tena catumaggavisasamphassena sabbaso vaṭṭamūlakakilesānaṃ pariyādiṇṇattā kiriyabhāvamattaupagatakāyakammādisabbakammappabhedo hutvā āyatiṃ punabbhavānabhinibbattanadhammataṃ āgamma bhavantarasantānaṃ nibbattetuṃ na sakkoti. Kevalaṃ carimaviññāṇanirodhena nirindhano viya jātavedo anupādāno parinibbāyati, evaṃ bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ. Lại nữa, ví như có người nhàm chán hoa, quả v.v... của chính cây ấy, bèn đóng một loại gai độc tên là maṇḍūkakaṇṭaka (gai cóc) vào bốn phía. Khi ấy, cây đó bị sự xúc chạm của chất độc ấy, do địa vị và thủy vị bị cạn kiệt, trở nên không thể sinh sôi và không thể tạo ra dòng giống mới. Cũng vậy, người thiện nam tử nhàm chán sự diễn tiến của các uẩn, bắt đầu tu tập Tứ Đạo trong dòng tương tục của mình, giống như người kia tẩm độc vào cây ở bốn phía. Khi ấy, dòng tương tục các uẩn của vị ấy, do sự xúc chạm của chất độc Tứ Đạo, vì các phiền não gốc rễ luân hồi đã hoàn toàn bị cạn kiệt, nên mọi loại nghiệp như thân nghiệp v.v... chỉ còn là hành động đơn thuần (duy tác), trở nên không có tính chất tái sinh trong tương lai, và không thể tạo ra dòng tương tục trong kiếp sống khác. Chỉ đơn thuần với sự diệt của thức cuối cùng, vị ấy tịch diệt không còn dư y (parinibbāna), giống như ngọn lửa hết nhiên liệu. Như vậy, cần phải hiểu rõ sự khác biệt giữa 'đất' (bhūmi) và phiền não 'có được trên đất' (bhūmiladdha). 837. Apica aparampi samudācāraārammaṇādhiggahitaavikkhambhitaasamūhatavasena catubbidhaṃ uppannaṃ. Tattha vattamānuppannameva samudācāruppannaṃ. Cakkhādīnaṃ pana āpāthagate ārammaṇe pubbabhāge anuppajjamānampi kilesajātaṃ ārammaṇassa adhiggahitattā eva aparabhāge ekantena uppattito ārammaṇādhiggahituppannanti vuccati, kalyāṇigāme piṇḍāya carato mahātissattherassa visabhāgarūpadassanena uppannakilesajātaṃ viya. Samathavipassanānaṃ aññataravasena avikkhambhitaṃ kilesajātaṃ cittasantatimanārūḷhampi uppattinivārakassa hetuno abhāvā avikkhambhituppannaṃ nāma. Samathavipassanāvasena pana vikkhambhitampi ariyamaggena asamūhatattā uppattidhammataṃ anatītatāya asamūhatuppannanti vuccati, ākāsena gacchantassa aṭṭhasamāpattilābhino therassa kusumitarukkhe upavane pupphāni uccinantassa madhurena sarena gāyato mātugāmassa gītasavanena uppannakilesajātaṃ viya. Tividhampi cetaṃ ārammaṇādhiggahitāvikkhambhitaasamūhatuppannaṃ bhūmiladdheneva saṅgahaṃ gacchatīti veditabbaṃ. 837. Lại nữa, 'đã sanh khởi' (uppanna) còn có bốn loại khác theo phương diện: biểu hiện (samudācāra), do đối tượng đã được nắm bắt (ārammaṇādhiggahita), chưa được chế ngự (avikkhambhita), và chưa được nhổ bật gốc (asamūhata). Trong đó, 'đã sanh khởi trong hiện tại' (vattamānuppanna) chính là 'đã sanh khởi do biểu hiện' (samudācāruppanna). Còn đối với đối tượng đã đi vào tầm hoạt động của mắt v.v..., tập hợp phiền não dù chưa sanh khởi ở giai đoạn đầu, nhưng do đối tượng đã được nắm bắt nên chắc chắn sẽ sanh khởi ở giai đoạn sau, do đó được gọi là 'đã sanh khởi do đối tượng đã được nắm bắt' (ārammaṇādhiggahituppanna), giống như tập hợp phiền não đã sanh khởi nơi Trưởng lão Mahātissa khi ngài đi khất thực trong làng Kalyāṇi và nhìn thấy một hình sắc khác phái. Tập hợp phiền não chưa được chế ngự bằng một trong hai phương pháp là chỉ (samatha) hoặc quán (vipassanā), dù chưa trỗi dậy trong dòng tâm thức, nhưng do không có nhân duyên ngăn cản sự sanh khởi của nó, nên được gọi là 'đã sanh khởi do chưa được chế ngự' (avikkhambhituppanna). Còn phiền não dù đã được chế ngự bằng chỉ hoặc quán, nhưng do chưa được nhổ bật gốc bằng Thánh đạo, nên vì chưa vượt qua được tính chất có thể sanh khởi, được gọi là 'đã sanh khởi do chưa được nhổ bật gốc' (asamūhatuppanna), giống như tập hợp phiền não đã sanh khởi nơi vị Trưởng lão đắc Tám tầng thiền định, đang bay trên không, khi nghe tiếng hát của một người phụ nữ đang hái hoa trong khu vườn có cây cối trổ hoa và hát với giọng ngọt ngào. Và cần phải hiểu rằng cả ba loại này: 'đã sanh khởi do đối tượng đã được nắm bắt', 'do chưa được chế ngự', và 'do chưa được nhổ bật gốc', đều được bao gồm trong loại 'có được trên đất' (bhūmiladdha). 838. Iccetasmiṃ vuttappabhede uppanne yadetaṃ vattamānabhūtāpagatokāsakatasamudācārasaṅkhātaṃ catubbidhaṃ uppannaṃ, taṃ amaggavajjhattā kenacipi ñāṇena pahātabbaṃ na hoti. Yaṃ panetaṃ bhūmiladdhārammaṇādhiggahitaavikkhambhitaasamūhatasaṅkhātaṃ uppannaṃ, tassa taṃ uppannabhāvaṃ vināsayamānaṃ yasmā taṃ taṃ lokiyalokuttarañāṇaṃ uppajjati, tasmā taṃ sabbampi pahātabbaṃ hotīti. Evamettha ye yena pahātabbā dhammā, tesaṃ pahānañca jānitabbaṃ. 838. Như vậy, trong các loại 'đã sanh khởi' đã được nói đến, bốn loại được gọi là: hiện tại (vattamāna), đã qua (bhūtāpagata), được tạo cơ hội (okāsakata), và biểu hiện (samudācāra), thì chúng không phải là đối tượng cần được đoạn trừ bằng bất cứ trí tuệ nào, vì chúng không phải là đối tượng của đạo. Còn bốn loại được gọi là: có được trên đất (bhūmiladdha), do đối tượng đã được nắm bắt (ārammaṇādhiggahita), chưa được chế ngự (avikkhambhita), và chưa được nhổ bật gốc (asamūhata), vì trí tuệ thế gian và siêu thế tương ứng sanh khởi để hủy diệt trạng thái 'đã sanh khởi' của chúng, cho nên tất cả chúng đều là đối tượng cần được đoạn trừ. Như vậy, ở đây cần phải biết những pháp nào cần được đoạn trừ bằng trí tuệ nào, và sự đoạn trừ các pháp ấy. Pariññādikiccakathā Luận về các phận sự như biến tri 839. 839. Kiccāni [Pg.331] pariññādīni, yāni vuttāni abhisamayakāle; Tāni ca yathāsabhāvena, jānitabbāni sabbānīti. Các phận sự, bắt đầu là biến tri, đã được nói đến vào lúc liễu ngộ; và tất cả chúng cần phải được biết đúng theo tự tánh của chúng. Saccābhisamayakālaṃ hi etesu catūsu ñāṇesu ekekassa ekakkhaṇe pariññā pahānaṃ sacchikiriyā bhāvanāti etāni pariññādīni cattāri kiccāni vuttāni, tāni yathāsabhāvena jānitabbāni. Vuttaṃ hetaṃ porāṇehi – Thật vậy, vào lúc liễu ngộ các chân lý, đối với mỗi một trong bốn loại trí tuệ này, trong một sát-na duy nhất, bốn phận sự bắt đầu bằng biến tri đã được nói đến, đó là: biến tri (pariññā), đoạn trừ (pahāna), chứng ngộ (sacchikiriyā), và tu tập (bhāvanā). Chúng cần được biết đúng theo tự tánh. Vì điều này đã được các bậc cổ nhân nói rằng – ‘‘Yathā padīpo apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇe cattāri kiccāni karoti, vaṭṭiṃ jhāpeti, andhakāraṃ vidhamati, ālokaṃ parividaṃseti, sinehaṃ pariyādiyati, evameva maggañāṇaṃ apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇe cattāri saccāni abhisameti, dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisameti, samudayaṃ pahānābhisamayena abhisameti, maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti, nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena abhisameti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Nirodhaṃ ārammaṇaṃ karitvā cattāripi saccāni pāpuṇāti passati paṭivijjhatī’’ti. “Ví như ngọn đèn trong cùng một khoảnh khắc, không trước không sau, thực hiện bốn phận sự: đốt cháy tim đèn, xua tan bóng tối, hiển thị ánh sáng, và làm tiêu cạn dầu. Cũng thế ấy, tuệ đạo trong cùng một khoảnh khắc, không trước không sau, liễu ngộ bốn chân lý: liễu ngộ khổ đế bằng sự liễu ngộ qua liễu tri, liễu ngộ tập đế bằng sự liễu ngộ qua đoạn tận, liễu ngộ đạo đế bằng sự liễu ngộ qua tu tập, liễu ngộ diệt đế bằng sự liễu ngộ qua chứng ngộ. Điều này có nghĩa là gì? Có nghĩa là, lấy Diệt đế làm đối tượng, vị ấy đạt đến, thấy, và thâm nhập cả bốn chân lý.” Vuttampi cetaṃ ‘‘yo, bhikkhave, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passati, dukkhanirodhampi passati, dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadampi passatī’’ti (saṃ. ni. 5.1100) sabbaṃ veditabbaṃ. Và điều này đã được nói đến: ‘Này các Tỳ khưu, vị nào thấy khổ, vị ấy cũng thấy sự tập khởi của khổ, cũng thấy sự đoạn diệt của khổ, cũng thấy con đường đưa đến sự đoạn diệt của khổ.’ Toàn bộ (kinh văn) nên được hiểu như vậy. Aparampi vuttaṃ ‘‘maggasamaṅgissa ñāṇaṃ, dukkhepetaṃ ñāṇaṃ, dukkhasamudayepetaṃ ñāṇaṃ, dukkhanirodhepetaṃ ñāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapetaṃ ñāṇa’’nti (vibha. 794; paṭi. ma. 1.109). Lại nữa, đã được nói rằng: ‘Trí tuệ của người đã thành tựu đạo, trí tuệ này cũng ở trong khổ, trí tuệ này cũng ở trong sự tập khởi của khổ, trí tuệ này cũng ở trong sự đoạn diệt của khổ, trí tuệ này cũng ở trong con đường đưa đến sự đoạn diệt của khổ.’” Tattha yathā padīpo vaṭṭiṃ jhāpeti, evaṃ maggañāṇaṃ dukkhaṃ parijānāti. Yathā andhakāraṃ vidhamati, evaṃ samudayaṃ pajahati. Yathā ālokaṃ parividaṃseti, evaṃ sahajātādipaccayatāya sammāsaṅkappādidhammasaṅkhātaṃ maggaṃ bhāveti. Yathā sinehaṃ pariyādiyati, evaṃ kilesapariyādānaṃ nirodhaṃ sacchikarotīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Ở đây, ví như ngọn đèn đốt cháy tim đèn, cũng thế ấy tuệ đạo liễu tri khổ. Ví như (ngọn đèn) xua tan bóng tối, cũng thế ấy (tuệ đạo) đoạn tận tập khởi. Ví như (ngọn đèn) hiển thị ánh sáng, cũng thế ấy (tuệ đạo) tu tập đạo đế, được gọi là tập hợp các pháp như chánh tư duy v.v., bằng năng lực của các duyên như đồng sanh. Ví như (ngọn đèn) làm tiêu cạn dầu, cũng thế ấy (tuệ đạo) chứng ngộ sự diệt, là sự cạn kiệt của các phiền não. Sự tương ứng của ví dụ nên được hiểu như vậy. 840. Aparo nayo – yathā sūriyo udayanto apubbaṃ acarimaṃ saha pātubhāvā cattāri kiccāni karoti, rūpagatāni obhāseti, andhakāraṃ [Pg.332] vidhamati, ālokaṃ dasseti, sītaṃ paṭippassambheti, evameva maggañāṇaṃ…pe… nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena abhisameti. Idhāpi yathā sūriyo rūpagatāni obhāseti, evaṃ maggañāṇaṃ dukkhaṃ parijānāti. Yathā andhakāraṃ vidhamati, evaṃ samudayaṃ pajahati. Yathā ālokaṃ dasseti, evaṃ sahajātādipaccayatāya maggaṃ bhāveti. Yathā sītaṃ paṭippassambheti, evaṃ kilesapaṭippassaddhiṃ nirodhaṃ sacchikarotīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. 840. Một phương pháp khác: Ví như mặt trời khi mọc lên, đồng thời với sự xuất hiện, không trước không sau, thực hiện bốn phận sự: làm sáng tỏ các sắc pháp, xua tan bóng tối, hiển thị ánh sáng, và làm lắng dịu cái lạnh. Cũng thế ấy, tuệ đạo... (như trên)... liễu ngộ diệt đế bằng sự liễu ngộ qua chứng ngộ. Ở đây cũng vậy, ví như mặt trời làm sáng tỏ các sắc pháp, cũng thế ấy tuệ đạo liễu tri khổ. Ví như (mặt trời) xua tan bóng tối, cũng thế ấy (tuệ đạo) đoạn tận tập khởi. Ví như (mặt trời) hiển thị ánh sáng, cũng thế ấy (tuệ đạo) tu tập đạo đế bằng năng lực của các duyên như đồng sanh. Ví như (mặt trời) làm lắng dịu cái lạnh, cũng thế ấy (tuệ đạo) chứng ngộ sự diệt, là sự lắng dịu của các phiền não. Sự tương ứng của ví dụ nên được hiểu như vậy. 841. Aparo nayo – yathā nāvā apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇe cattāri kiccāni karoti, orimatīraṃ pajahati, sotaṃ chindati, bhaṇḍaṃ vahati, pārimatīraṃ appeti, evameva maggañāṇaṃ…pe… nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena abhisameti. Etthāpi yathā nāvā orimatīraṃ pajahati, evaṃ maggañāṇaṃ dukkhaṃ parijānāti. Yathā sotaṃ chindati, evaṃ samudayaṃ pajahati. Yathā bhaṇḍaṃ vahati, evaṃ sahajātādipaccayatāya maggaṃ bhāveti. Yathā pārimatīraṃ appeti, evaṃ pārimatīrabhūtaṃ nirodhaṃ sacchikarotīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. 841. Một phương pháp khác: Ví như chiếc thuyền trong cùng một khoảnh khắc, không trước không sau, thực hiện bốn phận sự: rời bỏ bờ bên này, cắt ngang dòng nước, chuyên chở hàng hóa, và đạt đến bờ bên kia. Cũng thế ấy, tuệ đạo... (như trên)... liễu ngộ diệt đế bằng sự liễu ngộ qua chứng ngộ. Ở đây cũng vậy, ví như chiếc thuyền rời bỏ bờ bên này, cũng thế ấy tuệ đạo liễu tri khổ. Ví như (chiếc thuyền) cắt ngang dòng nước, cũng thế ấy (tuệ đạo) đoạn tận tập khởi. Ví như (chiếc thuyền) chuyên chở hàng hóa, cũng thế ấy (tuệ đạo) tu tập đạo đế bằng năng lực của các duyên như đồng sanh. Ví như (chiếc thuyền) đạt đến bờ bên kia, cũng thế ấy (tuệ đạo) chứng ngộ sự diệt, vốn là bờ bên kia. Sự tương ứng của ví dụ nên được hiểu như vậy. 842. Evaṃ saccābhisamayakālasmiṃ ekakkhaṇe catunnaṃ kiccānaṃ vasena pavattañāṇassa panassa soḷasahākārehi tathaṭṭhena cattāri kiccāni ekapaṭivedhāni honti. Yathāha – 842. Như vậy, vào lúc liễu ngộ các chân lý, đối với trí tuệ này vốn vận hành theo bốn phận sự trong cùng một khoảnh khắc, bốn phận sự ấy trở thành được thâm nhập đồng thời theo nghĩa chân thật với mười sáu hành tướng. Như đã được nói: ‘‘Kathaṃ tathaṭṭhena cattāri kiccāni ekapaṭivedhāni? Soḷasahi ākārehi tathaṭṭhena cattāri kiccāni ekapaṭivedhāni. Dukkhassa pīḷanaṭṭho, saṅkhataṭṭho, santāpaṭṭho, vipariṇāmaṭṭho, tathaṭṭho. Samudayassa āyūhanaṭṭho, nidānaṭṭho, saṃyogaṭṭho, palibodhaṭṭho, tathaṭṭho. Nirodhassa nissaraṇaṭṭho, vivekaṭṭho, asaṅkhataṭṭho, amataṭṭho, tathaṭṭho. Maggassa niyyānaṭṭho, hetuṭṭho, dassanaṭṭho, adhipateyyaṭṭho, tathaṭṭho. Imehi soḷasahi ākārehi tathaṭṭhena cattāri saccāni ekasaṅgahitāni. Yaṃ ekasaṅgahitaṃ, taṃ ekattaṃ. Yaṃ ekattaṃ, taṃ ekena ñāṇena paṭivijjhatīti cattāri saccāni ekapaṭivedhānī’’ti (paṭi. ma. 2.11). “Làm thế nào bốn phận sự được thâm nhập đồng thời theo nghĩa chân thật? Bốn phận sự được thâm nhập đồng thời theo nghĩa chân thật với mười sáu hành tướng. Của Khổ đế: nghĩa là bức bách, nghĩa là hữu vi, nghĩa là thiêu đốt, nghĩa là biến hoại, là nghĩa chân thật. Của Tập đế: nghĩa là tích tập, nghĩa là nguyên nhân, nghĩa là trói buộc, nghĩa là chướng ngại, là nghĩa chân thật. Của Diệt đế: nghĩa là xuất ly, nghĩa là viễn ly, nghĩa là vô vi, nghĩa là bất tử, là nghĩa chân thật. Của Đạo đế: nghĩa là xuất hành, nghĩa là nhân duyên, nghĩa là thấy, nghĩa là chủ tể, là nghĩa chân thật. Với mười sáu hành tướng này, bốn chân lý được bao gồm làm một theo nghĩa chân thật. Cái gì được bao gồm làm một, cái đó là một. Cái gì là một, cái đó được thâm nhập bằng một trí tuệ. Như vậy, bốn chân lý được thâm nhập đồng thời.” 843. Tattha [Pg.333] siyā yadā dukkhādīnaṃ aññepi rogagaṇḍādayo atthā atthi, atha kasmā cattāroyeva vuttāti. Ettha vadāma, aññasaccadassanavasena āvibhāvato. ‘‘Tattha katamaṃ dukkhe ñāṇaṃ? Dukkhaṃ ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā’’tiādinā (vibha. 794; paṭi. ma. 1.109) hi nayena ekekasaccārammaṇavasenāpi saccañāṇaṃ vuttaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, dukkhaṃ passati, samudayampi so passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1100) nayena ekaṃ saccaṃ ārammaṇaṃ katvā sesesupi kiccanipphattivasenāpi vuttaṃ. 843. Ở đây, có thể có câu hỏi rằng: ‘Khi khổ v.v. còn có những ý nghĩa khác như bệnh tật, ung nhọt, tại sao chỉ nói đến bốn ý nghĩa?’ Về điều này, chúng tôi trả lời: ‘Vì chúng trở nên hiển lộ do năng lực của việc thấy các chân lý khác.’ Thật vậy, tuệ về chân lý cũng được nói đến theo phương pháp lấy từng chân lý làm đối tượng, như trong câu: ‘Ở đây, thế nào là trí tuệ về khổ? Trí tuệ, sự hiểu biết phát sinh liên quan đến khổ...’ Và cũng được nói đến do năng lực hoàn thành phận sự đối với các chân lý còn lại sau khi đã lấy một chân lý làm đối tượng, theo phương pháp: ‘Này các Tỳ khưu, vị nào thấy khổ, vị ấy cũng thấy tập khởi...’ Tattha yadā ekekaṃ saccaṃ ārammaṇaṃ karoti, tadā samudayadassanena tāva sabhāvato pīḷanalakkhaṇassāpi dukkhassa, yasmā taṃ āyūhanalakkhaṇena samudayena āyūhitaṃ saṅkhataṃ rāsikataṃ, tasmāssa so saṅkhataṭṭho āvibhavati. Yasmā pana maggo kilesasantāpaharo susītalo, tasmāssa maggassa dassanena santāpaṭṭho āvibhavati āyasmato nandassa accharādassanena sundariyā anabhirūpabhāvo viya. Avipariṇāmadhammassa pana nirodhassa dassanenassa vipariṇāmaṭṭho āvibhavatīti vattabbamevettha natthi. Ở đây, khi vị ấy lấy từng chân lý làm đối tượng, thì trước hết, do thấy Tập đế, ý nghĩa ‘hữu vi’ của Khổ đế, vốn có đặc tính bức bách tự nhiên, trở nên hiển lộ; bởi vì khổ ấy được tích tập, được tạo tác, được chất đống bởi Tập đế, vốn có đặc tính tích tập. Hơn nữa, vì Đạo đế là sự dập tắt thiêu đốt của phiền não, rất mát mẻ, nên do thấy Đạo đế ấy, ý nghĩa ‘thiêu đốt’ của khổ trở nên hiển lộ, giống như sự không xinh đẹp của nàng Sundarī trở nên hiển lộ đối với Tôn giả Nanda khi ngài thấy các tiên nữ. Hơn nữa, do thấy Diệt đế, vốn có pháp không biến hoại, ý nghĩa ‘biến hoại’ của khổ trở nên hiển lộ, điều này không cần phải nói ở đây. Tathā sabhāvato āyūhanalakkhaṇassāpi samudayassa, dukkhadassanena nidānaṭṭho āvibhavati asappāyabhojanato uppannabyādhidassanena bhojanassa byādhinidānabhāvo viya. Visaṃyogabhūtassa nirodhassa dassanena saṃyogaṭṭho. Niyyānabhūtassa ca maggassa dassanena palibodhaṭṭhoti. Tương tự như vậy, đối với Tập đế, vốn có đặc tính là sự tích tập (āyūhana), khi thấy Khổ đế, ý nghĩa về nguyên nhân (nidāna) trở nên hiển lộ, giống như khi thấy bệnh tật phát sinh từ thức ăn không thích hợp, thì tình trạng thức ăn là nguyên nhân của bệnh tật trở nên rõ ràng. Khi thấy Diệt đế, vốn là sự chấm dứt liên kết (visaṃyoga), ý nghĩa về sự liên kết (saṃyoga) trở nên hiển lộ. Và khi thấy Đạo đế, vốn là con đường xuất ly (niyyāna), ý nghĩa về sự chướng ngại (palibodha) trở nên hiển lộ. Tathā nissaraṇalakkhaṇassāpi nirodhassa, avivekabhūtassa samudayassa dassanena vivekaṭṭho āvibhavati. Maggadassanena asaṅkhataṭṭho, iminā hi anamataggasaṃsāre maggo nadiṭṭhapubbo, sopi ca sappaccayattā saṅkhatoyevāti appaccayadhammassa asaṅkhatabhāvo ativiya pākaṭo hoti. Dukkhadassanena panassa amataṭṭho āvibhavati, dukkhaṃ hi visaṃ, amataṃ nibbānanti. Tương tự như vậy, đối với Diệt đế, vốn có đặc tính là sự xuất ly (nissaraṇa), khi thấy Tập đế, vốn là pháp không ly tịch (aviveka), ý nghĩa về sự ly tịch (viveka) trở nên hiển lộ. Khi thấy Đạo đế, ý nghĩa vô vi (asaṅkhata) trở nên hiển lộ; vì rằng trong vòng luân hồi vô thủy này, vị ấy chưa từng thấy đạo, và đạo ấy cũng do có nhân duyên nên chính là pháp hữu vi (saṅkhata), do đó, trạng thái vô vi của pháp vô duyên (appaccaya-dhamma) trở nên vô cùng rõ rệt. Lại nữa, khi thấy Khổ đế, ý nghĩa bất tử (amata) của Diệt đế trở nên hiển lộ, vì khổ là chất độc, còn Niết-bàn là sự bất tử. Tathā niyyānalakkhaṇassāpi maggassa, samudayadassanena ‘‘nāyaṃ hetu nibbānassa pattiyā, ayaṃ hetū’’ti hetuṭṭho āvibhavati. Nirodhadassanena dassanaṭṭho, paramasukhumāni rūpāni passato ‘‘vippasannaṃ vata me [Pg.334] cakkhū’’nti cakkhussa vippasannabhāvo viya. Dukkhadassanena adhipateyyaṭṭho, anekarogāturakapaṇajanadassanena issarajanassa uḷārabhāvo viyāti evamettha salakkhaṇavasena ekekassa, aññasaccadassanavasena ca itaresaṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ āvibhāvato ekekassa cattāro cattāro atthā vuttā. Maggakkhaṇe pana sabbe cete atthā ekeneva dukkhādīsu catukiccena ñāṇena paṭivedhaṃ gacchantīti. Ye pana nānābhisamayaṃ icchanti, tesaṃ uttaraṃ abhidhamme kathāvatthusmiṃ vuttameva. Tương tự như vậy, đối với Đạo đế, vốn có đặc tính là con đường xuất ly (niyyāna), khi thấy Tập đế, ý nghĩa về nhân (hetu) trở nên hiển lộ rằng: ‘Đây không phải là nhân để chứng đạt Niết-bàn, đây mới là nhân.’ Khi thấy Diệt đế, ý nghĩa về sự thấy (dassana) trở nên hiển lộ, giống như người thấy được các sắc pháp cực kỳ vi tế, tình trạng trong sáng của con mắt trở nên rõ ràng: ‘Ồ, mắt của ta thật trong sáng!’ Khi thấy Khổ đế, ý nghĩa về quyền bá chủ (adhipateyya) trở nên hiển lộ, giống như khi thấy người khốn khổ bị nhiều bệnh tật hành hạ, tình trạng cao quý của người có quyền thế trở nên rõ ràng. Như vậy, ở đây, do năng lực của tự tướng (salakkhaṇa) của mỗi đế, và do năng lực thấy các đế khác mà ba ý nghĩa còn lại của mỗi đế trở nên hiển lộ, nên mỗi đế được nói là có bốn ý nghĩa. Tuy nhiên, trong khoảnh khắc của đạo, tất cả các ý nghĩa này đều được thâm nhập bởi một tuệ duy nhất có bốn phận sự đối với khổ, v.v. Còn những vị nào chủ trương sự liễu ngộ riêng biệt (nānābhisamaya), câu trả lời cho họ đã được nói đến trong bộ Kathāvatthu (Những điểm tranh luận) của Tạng Diệu Pháp. Pariññādippabhedakathā Luận về sự phân loại của liễu tri và các pháp khác 844. Idāni yāni tāni pariññādīni cattāri kiccāni vuttāni, tesu – 844. Bây giờ, về bốn phận sự là liễu tri, v.v., đã được nói đến, trong ấy – Tividhā hoti pariññā, tathā pahānampi sacchikiriyāpi; Dve bhāvanā abhimatā, vinicchayo tattha ñātabbo. Liễu tri có ba loại, đoạn trừ và chứng ngộ cũng vậy; Tu tập được xem là có hai, sự phân định trong đó cần được biết. 845. Tividhā hoti pariññāti ñātapariññā tīraṇapariññā pahānapariññāti evaṃ pariññā tividhā hoti. Tattha ‘‘abhiññāpaññā ñātaṭṭhena ñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.20) evaṃ uddisitvā ‘‘ye ye dhammā abhiññātā honti, te te dhammā ñātā hontī’’ti (paṭi. ma. 1.75) evaṃ saṅkhepato, ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyyaṃ. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ abhiññeyyaṃ? Cakkhuṃ, bhikkhave, abhiññeyya’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.2) nayena vitthārato vuttā ñātapariññā nāma. Tassā sappaccayanāmarūpābhijānanā āveṇikā bhūmi. 845. ‘Liễu tri có ba loại’ là: tri biến tri (ñātapariññā), thẩm sát tri (tīraṇapariññā), và đoạn tận tri (pahānapariññā); như vậy liễu tri có ba loại. Trong ấy, sau khi đã nêu lên rằng: ‘Tuệ thắng tri (abhiññā) là trí tuệ theo ý nghĩa biết rõ (ñāta)’ và đã được nói một cách tóm tắt rằng: ‘Những pháp nào được thắng tri, những pháp ấy được biết rõ,’ và một cách chi tiết theo phương pháp: ‘Này các Tỳ khưu, tất cả cần được thắng tri. Và này các Tỳ khưu, cái gì là tất cả cần được thắng tri? Này các Tỳ khưu, con mắt cần được thắng tri,’ v.v., thì đó được gọi là tri biến tri. Lãnh vực riêng của nó là cho đến tuệ nhận biết danh-sắc cùng với các duyên. 846. ‘‘Pariññāpaññā tīraṇaṭṭhena ñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.21) evaṃ uddisitvā pana ‘‘ye ye dhammā pariññātā honti, te te dhammā tīritā hontī’’ti (paṭi. ma. 1.75) evaṃ saṅkhepato, ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, pariññeyyaṃ. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ pariññeyyaṃ? Cakkhuṃ, bhikkhave, pariññeyya’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.21) nayena vitthārato vuttā tīraṇapariññā nāma. Tassā kalāpasammasanato paṭṭhāya aniccaṃ dukkhamanattāti tīraṇavasena pavattamānāya yāva anulomā āveṇikā bhūmi. 846. Lại nữa, sau khi đã nêu lên rằng: ‘Tuệ liễu tri (pariññā) là trí tuệ theo ý nghĩa thẩm sát (tīraṇa)’ và đã được nói một cách tóm tắt rằng: ‘Những pháp nào được liễu tri, những pháp ấy được thẩm sát,’ và một cách chi tiết theo phương pháp: ‘Này các Tỳ khưu, tất cả cần được liễu tri. Và này các Tỳ khưu, cái gì là tất cả cần được liễu tri? Này các Tỳ khưu, con mắt cần được liễu tri,’ v.v., thì đó được gọi là thẩm sát tri. Lãnh vực riêng của tuệ này, vốn tiến hành theo cách thẩm sát là vô thường, khổ, vô ngã, là từ tuệ tổng hợp quán (kalāpa-sammasana) cho đến tuệ thuận thứ (anuloma). 847. ‘‘Pahānapaññā pariccāgaṭṭhena ñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.22) evaṃ pana uddisitvā ‘‘ye ye dhammā pahīnā honti, te te dhammā pariccattā hontī’’ti (paṭi. ma. 1.75) evaṃ vitthārato [Pg.335] vuttā ‘‘aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatī’’tiādinayappavattā pahānapariññā. Tassā bhaṅgānupassanato paṭṭhāya yāva maggañāṇā bhūmi, ayaṃ idha adhippetā. 847. Lại nữa, sau khi đã nêu lên rằng: ‘Tuệ đoạn trừ (pahāna) là trí tuệ theo ý nghĩa từ bỏ (pariccāga)’ và đã được nói một cách chi tiết rằng: ‘Những pháp nào được đoạn trừ, những pháp ấy được từ bỏ,’ thì đó là đoạn tận tri, vốn tiến hành theo phương pháp: ‘Với sự tùy quán vô thường, vị ấy đoạn trừ thường tưởng,’ v.v. Lãnh vực của tuệ này là từ tuệ tùy quán sự hoại diệt (bhaṅgānupassanā) cho đến tuệ đạo (maggañāṇa). Đây là loại liễu tri được đề cập ở đây. Yasmā vā ñātatīraṇapariññāyopi tadatthāyeva, yasmā ca ye dhamme pajahati, te niyamato ñātā ceva tīritā ca honti, tasmā pariññāttayampi iminā pariyāyena maggañāṇassa kiccanti veditabbaṃ. Hoặc là, vì tri biến tri và thẩm sát tri cũng chỉ nhằm mục đích ấy (đoạn tận tri), và vì những pháp nào được đoạn trừ thì chắc chắn đã được biết rõ và thẩm sát, do đó, theo phương pháp này, cần phải hiểu rằng cả ba loại liễu tri đều là phận sự của tuệ đạo. 848. Tathā pahānampīti pahānampi hi vikkhambhanappahānaṃ tadaṅgappahānaṃ samucchedappahānanti pariññā viya tividhameva hoti. Tattha yaṃ sasevāle udake pakkhittena ghaṭena sevālassa viya tena tena lokiyasamādhinā nīvaraṇādīnaṃ paccanīkadhammānaṃ vikkhambhanaṃ, idaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Pāḷiyaṃ pana ‘‘vikkhambhanappahānañca nīvaraṇānaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ bhāvayato’’ti (paṭi. ma. 1.24) nīvaraṇānaññeva vikkhambhanaṃ vuttaṃ, taṃ pākaṭattā vuttanti veditabbaṃ. Nīvaraṇāni hi jhānassa pubbabhāgepi pacchābhāgepi na sahasā cittaṃ ajjhottharanti, vitakkādayo appitakkhaṇeyeva. Tasmā nīvaraṇānaṃ vikkhambhanaṃ pākaṭaṃ. 848. ‘Đoạn trừ cũng vậy’ có nghĩa là sự đoạn trừ cũng có ba loại giống như liễu tri: trấn phục đoạn (vikkhambhanappahāna), sát-na đoạn (tadaṅgappahāna), và tuyệt trừ đoạn (samucchedappahāna). Trong đó, sự trấn áp các pháp đối nghịch như các triền cái bằng các định thế gian tương ứng, giống như rong rêu bị rẽ ra bởi một cái bình được ném vào nước có rong rêu, được gọi là trấn phục đoạn. Tuy nhiên, trong Pāli, chỉ có sự trấn áp các triền cái được nói đến: ‘Trấn phục đoạn là sự đoạn trừ các triền cái của người tu tập thiền thứ nhất.’ Điều này cần được hiểu là được nói đến vì nó rõ ràng. Thật vậy, các triền cái không đột ngột xâm chiếm tâm trí cả ở giai đoạn trước và sau khi nhập thiền, trong khi tầm và các pháp khác (chỉ bị đoạn trừ) ngay trong khoảnh khắc an chỉ định. Do đó, sự trấn áp các triền cái là rõ ràng. 849. Yaṃ pana rattibhāge samujjalitena padīpena andhakārassa viya tena tena vipassanāya avayavabhūtena ñāṇaṅgena paṭipakkhavaseneva tassa tassa pahātabbadhammassa pahānaṃ, idaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma. Seyyathidaṃ – nāmarūpaparicchedena tāva sakkāyadiṭṭhiyā. Paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhiyā ceva kaṅkhāmalassa ca. Kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ mamā’’ti samūhagāhassa. Maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya. Udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā. Vayadassanena sassatadiṭṭhiyā. Bhayatupaṭṭhānena sabhaye abhayasaññāya. Ādīnavadassanena assādasaññāya. Nibbidānupassanena abhiratisaññāya. Muñcitukamyatāya amuñcitukāmabhāvassa. Paṭisaṅkhānena appaṭisaṅkhānassa. Upekkhāya anupekkhanassa. Anulomena saccapaṭilomagāhassa pahānaṃ. 849. Lại nữa, sự đoạn trừ pháp cần phải đoạn trừ này hay pháp cần phải đoạn trừ kia chỉ bằng năng lực đối trị bởi chi phần trí tuệ này hay chi phần trí tuệ kia vốn là thành phần của minh sát, giống như sự xua tan bóng tối bằng ngọn đèn được thắp sáng vào ban đêm, sự đoạn trừ này được gọi là đoạn trừ theo từng chi phần (tadaṅgappahāna). Ví như: Trước hết, đoạn trừ thân kiến bằng trí phân biệt danh sắc. Đoạn trừ vô nhân kiến, dị nhân kiến và cấu uế hoài nghi bằng trí xác định duyên. Đoạn trừ sự chấp thủ theo khối là ‘tôi’, ‘của tôi’ bằng trí tổng hợp theo nhóm. Đoạn trừ tưởng về đạo trong cái không phải là đạo bằng trí phân biệt đạo và phi đạo. Đoạn trừ đoạn kiến bằng trí thấy sự sanh khởi. Đoạn trừ thường kiến bằng trí thấy sự diệt tận. Đoạn trừ tưởng không đáng sợ trong cái đáng sợ bằng trí hiện khởi như sự đáng sợ. Đoạn trừ tưởng về vị ngọt bằng trí thấy sự nguy hại. Đoạn trừ tưởng về sự hoan hỷ bằng tuệ quán yếm ly. Đoạn trừ trạng thái không muốn giải thoát bằng trí muốn giải thoát. Đoạn trừ sự không thẩm xét bằng trí thẩm xét. Đoạn trừ sự không xả bằng trí xả. Đoạn trừ sự chấp thủ trái ngược với chân đế bằng trí thuận thứ. Yaṃ vā pana aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu aniccānupassanāya niccasaññāya. Dukkhānupassanāya sukhasaññāya. Anattānupassanāya attasaññāya. Nibbidānupassanāya nandiyā. Virāgānupassanāya rāgassa. Nirodhānupassanāya [Pg.336] samudayassa. Paṭinissaggānupassanāya ādānassa. Khayānupassanāya ghanasaññāya. Vayānupassanāya āyūhanassa. Vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññāya. Animittānupassanāya nimittassa. Appaṇihitānupassanāya paṇidhiyā. Suññatānupassanāya abhinivesassa. Adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesassa. Yathābhūtañāṇadassanena sammohābhinivesassa. Ādīnavānupassanāya ālayābhinivesassa. Paṭisaṅkhānupassanāya appaṭisaṅkhāya. Vivaṭṭānupassanāya saṃyogābhinivesassa pahānaṃ. Idampi tadaṅgappahānameva. Hoặc là, trong mười tám pháp đại minh sát, sự đoạn trừ thường tưởng bằng tuệ quán vô thường. Đoạn trừ lạc tưởng bằng tuệ quán khổ. Đoạn trừ ngã tưởng bằng tuệ quán vô ngã. Đoạn trừ sự hoan hỷ bằng tuệ quán yếm ly. Đoạn trừ tham ái bằng tuệ quán ly tham. Đoạn trừ sự tập khởi bằng tuệ quán đoạn diệt. Đoạn trừ sự chấp thủ bằng tuệ quán từ bỏ. Đoạn trừ khối tưởng bằng tuệ quán về sự tiêu hoại. Đoạn trừ sự tích lũy bằng tuệ quán về sự hủy hoại. Đoạn trừ tưởng về sự bền vững bằng tuệ quán về sự biến hoại. Đoạn trừ tướng bằng tuệ quán vô tướng. Đoạn trừ sự mong cầu bằng tuệ quán vô nguyện. Đoạn trừ sự cố chấp bằng tuệ quán không. Đoạn trừ sự cố chấp cho rằng có cốt lõi bằng tuệ quán về pháp với thắng trí. Đoạn trừ sự cố chấp do si mê bằng trí thấy biết như thật. Đoạn trừ sự cố chấp luyến ái bằng tuệ quán về sự nguy hại. Đoạn trừ sự không thẩm xét bằng tuệ quán thẩm xét. Đoạn trừ sự cố chấp trói buộc bằng tuệ quán hướng đến sự thoát ly. Đây cũng chính là sự đoạn trừ theo từng chi phần. 850. Tattha yathā aniccānupassanādīhi sattahi niccasaññādīnaṃ pahānaṃ hoti, taṃ bhaṅgānupassane vuttameva. 850. Trong các pháp ấy, cách thức đoạn trừ thường tưởng v.v... bằng bảy tuệ quán bắt đầu bằng tuệ quán vô thường đã được nói đến trong phần tuệ quán về sự hoại diệt. Khayānupassanāti pana ghanavinibbhogaṃ katvā aniccaṃ khayaṭṭhenāti evaṃ khayaṃ passato ñāṇaṃ. Tena ghanasaññāya pahānaṃ hoti. Còn tuệ quán về sự tiêu hoại là trí của người thấy sự tiêu hoại như vầy: ‘Là vô thường theo nghĩa tiêu hoại’ sau khi đã phá vỡ khối đặc. Nhờ trí ấy, sự đoạn trừ khối tưởng được thành tựu. Vayānupassanāti – Tuệ quán về sự hủy hoại là – Ārammaṇānvayena, ubho ekavavatthānā; Nirodhe adhimuttatā, vayalakkhaṇavipassanāti. – ‘Do sự tùy quán đối tượng, do sự xác định cả hai là một, do sự hướng tâm đến đoạn diệt, đó là minh sát về tướng hoại diệt.’ – Evaṃ vuttā paccakkhato ceva anvayato ca saṅkhārānaṃ bhaṅgaṃ disvā tasmiññeva bhaṅgasaṅkhāte nirodhe adhimuttatā, tāya āyūhanassa pahānaṃ hoti. Yesaṃ hi atthāya āyūheyya, ‘‘te evaṃ vayadhammā’’ti vipassato āyūhane cittaṃ na namati. Như đã được nói, đó là sự hướng tâm đến sự đoạn diệt được gọi là sự hoại diệt, sau khi thấy sự hoại diệt của các pháp hữu vi bằng cách trực tiếp và bằng cách suy luận. Nhờ tuệ quán ấy, sự đoạn trừ sự tích lũy được thành tựu. Thật vậy, đối với người đang thực hành minh sát rằng: ‘Các pháp hữu vi ấy, vì lợi ích của chúng mà người ta nỗ lực, lại có bản chất hoại diệt như vậy,’ tâm của vị ấy không còn hướng đến sự tích lũy nữa. Vipariṇāmānupassanāti rūpasattakādivasena taṃ taṃ paricchedaṃ atikkamma aññathāpavattidassanaṃ. Uppannassa vā jarāya ceva maraṇena ca dvīhākārehi vipariṇāmadassanaṃ, tāya dhuvasaññāya pahānaṃ hoti. Tuệ quán về sự biến hoại là sự thấy biết sự diễn tiến một cách khác sau khi đã vượt qua giới hạn này hay giới hạn kia theo cách của bảy loại sắc v.v... Hoặc là sự thấy biết sự biến hoại của pháp đã sanh khởi theo hai phương diện: già và chết. Nhờ tuệ quán ấy, sự đoạn trừ tưởng về sự bền vững được thành tựu. Animittānupassanāti aniccānupassanāva, tāya niccanimittassa pahānaṃ hoti. Tuệ quán vô tướng chính là tuệ quán vô thường, nhờ tuệ quán ấy, sự đoạn trừ tướng thường hằng được thành tựu. Appaṇihitānupassanāti dukkhānupassanāva, tāya sukhapaṇidhisukhapatthanāpahānaṃ hoti. Tuệ quán vô nguyện chính là tuệ quán khổ, nhờ tuệ quán ấy, sự đoạn trừ sự mong cầu hạnh phúc và ước muốn hạnh phúc được thành tựu. Suññatānupassanāti anattānupassanāva, tāya ‘‘atthi attā’’ti abhinivesassa pahānaṃ hoti. Tuệ quán không chính là tuệ quán vô ngã, nhờ tuệ quán ấy, sự đoạn trừ sự cố chấp rằng ‘có một tự ngã’ được thành tựu. Adhipaññādhammavipassanāti [Pg.337] – Tuệ quán về pháp với thắng trí là – ‘‘Ārammaṇañca paṭisaṅkhā, bhaṅgañca anupassati; Suññato ca upaṭṭhānaṃ, adhipaññā vipassanā’’ti. – ‘Vị ấy thẩm xét đối tượng, và tùy quán sự hoại diệt; và sự hiện khởi là không, đó là minh sát với thắng trí.’ – Evaṃ vuttā rūpādiārammaṇaṃ jānitvā tassa ca ārammaṇassa tadārammaṇassa ca cittassa bhaṅgaṃ disvā ‘‘saṅkhārāva bhijjanti, saṅkhārānaṃ maraṇaṃ, na añño koci atthī’’ti bhaṅgavasena suññataṃ gahetvā pavattā vipassanā. Sā adhipaññā ca dhammesu ca vipassanāti katvā adhipaññādhammavipassanāti vuccati, tāya niccasārābhāvassa ca attasārābhāvassa ca suṭṭhu diṭṭhattā sārādānābhinivesassa pahānaṃ hoti. Như đã được nói, đó là minh sát được tiến hành bằng cách nắm bắt tính không theo phương diện hoại diệt, sau khi đã biết đối tượng là sắc v.v..., và thấy sự hoại diệt của đối tượng ấy và của tâm có đối tượng ấy, với ý nghĩ rằng: ‘Chỉ có các pháp hữu vi bị tan rã, đó là cái chết của các pháp hữu vi, không có ai khác.’ Tuệ quán ấy được gọi là tuệ quán về pháp với thắng trí vì nó vừa là thắng trí, vừa là minh sát về các pháp. Nhờ tuệ quán ấy, do đã thấy rõ sự không có cốt lõi thường hằng và sự không có cốt lõi tự ngã, nên sự đoạn trừ sự cố chấp cho rằng có cốt lõi được thành tựu. Yathābhūtañāṇadassananti sappaccayanāmarūpapariggaho, tena ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādivasena ceva, ‘‘issarato loko sambhotī’’tiādivasena ca pavattassa sammohābhinivesassa pahānaṃ hoti. Trí thấy biết như thật là trí xác định danh sắc cùng với các duyên của nó. Nhờ trí ấy, sự đoạn trừ sự cố chấp do si mê, vốn khởi lên theo cách như: ‘Phải chăng ta đã có mặt trong quá khứ?’ v.v... và theo cách như: ‘Thế gian này sanh khởi từ một đấng sáng tạo (Issara)’ v.v... được thành tựu. Ādīnavānupassanāti bhayatupaṭṭhānavasena uppannaṃ sabbabhavādīsu ādīnavadassanañāṇaṃ, tena ‘‘kiñci allīyitabbaṃ na dissatī’’ti ālayābhinivesassa pahānaṃ hoti. Tuệ quán về sự nguy hại là trí thấy biết sự nguy hại trong tất cả các cõi hữu v.v..., vốn sanh khởi do năng lực của trí hiện khởi như sự đáng sợ. Nhờ trí ấy, do ‘không thấy có bất cứ điều gì đáng để bám víu,’ nên sự đoạn trừ sự cố chấp luyến ái được thành tựu. Paṭisaṅkhānupassanāti muñcanassa upāyakaraṇaṃ paṭisaṅkhāñāṇaṃ, tena appaṭisaṅkhāya pahānaṃ hoti. Tuệ quán thẩm xét là trí thẩm xét tạo ra phương tiện để giải thoát. Nhờ trí ấy, sự đoạn trừ sự không thẩm xét được thành tựu. Vivaṭṭānupassanāti saṅkhārupekkhā ceva anulomañca. Tadā hissa cittaṃ īsakapoṇe padumapalāse udakabindu viya sabbasmā saṅkhāragatā patilīyati, patikuṭati, pativattatīti vuttaṃ. Tasmā tāya saṃyogābhinivesassa pahānaṃ hoti, kāmasaṃyogādikassa kilesābhinivesassa kilesappavattiyā pahānaṃ hotīti attho. Evaṃ vitthārato tadaṅgappahānaṃ veditabbaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘tadaṅgappahānañca diṭṭhigatānaṃ nibbedhabhāgiyaṃ samādhiṃ bhāvayato’’ti (paṭi. ma. 1.24) saṅkhepeneva vuttaṃ. Tuệ quán hướng đến sự thoát ly chính là trí xả đối với các pháp hữu vi và trí thuận thứ. Thật vậy, vào lúc ấy, tâm của vị ấy được nói là co lại, rút lui, quay về khỏi tất cả các pháp hữu vi, giống như giọt nước trên lá sen hơi nghiêng. Do đó, nhờ tuệ quán ấy, sự đoạn trừ sự cố chấp trói buộc được thành tựu. Nghĩa là, sự đoạn trừ sự cố chấp phiền não như dục triền v.v..., tức là sự khởi lên của phiền não, được thành tựu. Như vậy, sự đoạn trừ theo từng chi phần cần được hiểu một cách chi tiết. Tuy nhiên, trong Thánh điển (Paṭisambhidāmagga), điều này chỉ được nói một cách ngắn gọn: ‘Sự đoạn trừ theo từng chi phần là sự đoạn trừ các tà kiến của người đang tu tập định thuộc phần thâm nhập.’ 851. Yaṃ pana asanivicakkābhihatassa rukkhassa viya ariyamaggañāṇena saṃyojanādīnaṃ dhammānaṃ yathā na puna pavatti, evaṃ pahānaṃ, idaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘samucchedappahānañca lokuttaraṃ khayagāmimaggaṃ bhāvayato’’ti (paṭi. ma. 1.24)[Pg.338]. Iti imesu tīsu pahānesu samucchedappahānameva idha adhippetaṃ. Yasmā pana tassa yogino pubbabhāge vikkhambhanatadaṅgappahānānipi tadatthāneva, tasmā pahānattayampi iminā pariyāyena maggañāṇassa kiccanti veditabbaṃ. Paṭirājānaṃ vadhitvā rajjaṃ pattena hi yampi tato pubbe kataṃ, sabbaṃ ‘‘idañcidañca raññā kata’’ntiyeva vuccati. 851. Lại nữa, sự đoạn trừ các pháp như kiết sử bằng trí tuệ Thánh đạo, khiến chúng không thể khởi lên lại, giống như cây bị sét đánh không thể mọc lại, được gọi là đoạn tận trừ. Về điều này, có nói rằng: 'Đoạn tận trừ là của người tu tập đạo đưa đến sự đoạn tận, là siêu thế'. Như vậy, trong ba loại đoạn trừ này, ở đây chỉ muốn nói đến đoạn tận trừ. Tuy nhiên, vì đối với hành giả ấy, trong giai đoạn trước, sự trấn phục trừ và sát na trừ cũng đều vì mục đích ấy, do đó, cần hiểu rằng cả ba loại đoạn trừ, theo phương diện này, đều là phận sự của trí tuệ đạo. Thật vậy, khi một người giết vua địch và lên ngôi, tất cả những gì người ấy đã làm trước đó cũng đều được gọi là 'việc này việc kia đã được vua làm'. 852. Sacchikiriyāpīti lokiyasacchikiriyā lokuttarasacchikiriyāti dvedhā bhinnāpi lokuttarāya dassanabhāvanāvasena bhedato tividhā hoti. Tattha ‘‘paṭhamassa jhānassa lābhīmhi, vasīmhi, paṭhamajjhānaṃ sacchikataṃ mayā’’tiādinā (pārā. 203-204) nayena āgatā paṭhamajjhānādīnaṃ phassanā lokiyasacchikiriyā nāma. Phassanāti adhigantvā ‘‘idaṃ mayā adhigata’’nti paccakkhato ñāṇaphassena phusanā. Imameva hi atthaṃ sandhāya ‘‘sacchikiriyā paññā phassanaṭṭhe ñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.24) uddisitvā ‘‘ye ye dhammā sacchikatā honti, te te dhammā phassitā hontī’’ti (paṭi. ma. 1.75) sacchikiriyaniddeso vutto. 852. Sự chứng ngộ cũng vậy, dù được chia làm hai là chứng ngộ thế gian và chứng ngộ siêu thế, nhưng do chứng ngộ siêu thế lại được chia theo phương diện kiến và tu, nên có ba loại. Trong đó, sự tiếp xúc với các pháp như sơ thiền, được trình bày theo cách như 'Ta đã đắc, đã thuần thục sơ thiền; sơ thiền đã được ta chứng ngộ', được gọi là chứng ngộ thế gian. Tiếp xúc nghĩa là, sau khi đã chứng đắc, tiếp xúc bằng sự tiếp xúc của trí tuệ một cách trực tiếp rằng 'Điều này đã được ta chứng đắc'. Thật vậy, chính vì ý nghĩa này mà sau khi nêu lên 'Trí tuệ chứng ngộ là trí trong ý nghĩa tiếp xúc', phần giải thích về sự chứng ngộ đã được thuyết giảng rằng 'Những pháp nào đã được chứng ngộ, những pháp ấy đã được tiếp xúc'. Apica attano santāne anuppādetvāpi ye dhammā kevalaṃ aparappaccayena ñāṇena ñātā, te sacchikatā honti. Teneva hi ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, sacchikātabbaṃ. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ sacchikātabbaṃ? Cakkhu, bhikkhave, sacchikātabba’’ntiādi (paṭi. ma. 1.29) vuttaṃ. Hơn nữa, ngay cả khi không làm phát sinh trong dòng tâm của mình, những pháp nào được biết chỉ bằng trí tuệ không do duyên từ người khác, những pháp ấy được gọi là đã được chứng ngộ. Chính vì vậy, có nói rằng: 'Này các Tỳ khưu, tất cả đều cần được chứng ngộ. Và này các Tỳ khưu, tất cả những gì cần được chứng ngộ là gì? Này các Tỳ khưu, con mắt cần được chứng ngộ...'. Aparampi vuttaṃ ‘‘rūpaṃ passanto sacchikaroti. Vedanaṃ…pe… viññāṇaṃ passanto sacchikaroti. Cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ…pe… amatogadhaṃ nibbānaṃ passanto sacchikarotīti. Ye ye dhammā sacchikatā honti, te te dhammā phassitā hontī’’ti (paṭi. ma. 1.29). Lại nữa, có nói rằng: 'Thấy sắc, người ấy chứng ngộ. Thấy thọ... thấy thức, người ấy chứng ngộ. Mắt... già chết... thấy Niết-bàn, nơi đi vào bất tử, người ấy chứng ngộ. Những pháp nào đã được chứng ngộ, những pháp ấy đã được tiếp xúc'. Paṭhamamaggakkhaṇe pana nibbānadassanaṃ dassanasacchikiriyā. Sesamaggakkhaṇesu bhāvanāsacchikiriyāti. Sā duvidhāpi idha adhippetā. Tasmā dassanabhāvanāvasena nibbānassa sacchikiriyā imassa ñāṇassa kiccanti veditabbaṃ. Lại nữa, trong sát na đạo đầu tiên, sự thấy Niết-bàn là chứng ngộ bằng kiến. Trong các sát na đạo còn lại, là chứng ngộ bằng tu. Cả hai loại này đều được muốn nói đến ở đây. Do đó, cần hiểu rằng sự chứng ngộ Niết-bàn theo phương diện kiến và tu là phận sự của trí tuệ này. 853. Dve [Pg.339] bhāvanā abhimatāti bhāvanā pana lokiyabhāvanā lokuttarabhāvanāti dveyeva abhimatā. Tattha lokiyānaṃ sīlasamādhipaññānaṃ uppādanaṃ, tāhi ca santānavāsanaṃ lokiyabhāvanā. Lokuttarānaṃ uppādanaṃ, tāhi ca santānavāsanaṃ lokuttarabhāvanā. Tāsu idha lokuttarā adhippetā. Lokuttarāni hi sīlādīni catubbidhampetaṃ ñāṇaṃ uppādeti. Tesaṃ sahajātapaccayāditāya tehi ca santānaṃ vāsetīti lokuttarabhāvanāvassa kiccanti. 853. Về sự tu tập, chỉ muốn nói đến hai loại: tu tập thế gian và tu tập siêu thế. Trong đó, sự làm phát sinh giới, định, tuệ thế gian, và sự ướp tẩm dòng tâm bằng chúng, là tu tập thế gian. Sự làm phát sinh các pháp siêu thế, và sự ướp tẩm dòng tâm bằng chúng, là tu tập siêu thế. Trong hai loại đó, ở đây muốn nói đến tu tập siêu thế. Thật vậy, trí tuệ này trong cả bốn (đạo) làm phát sinh giới v.v. siêu thế, vì chúng là đồng sanh duyên v.v., và nó cũng ướp tẩm dòng tâm bằng chúng, nên tu tập siêu thế là phận sự của nó. Evaṃ – Như vậy – Kiccāni pariññādīni, yāni vuttāni abhisamayakāle; Tāni ca yathāsabhāvena, jānitabbāni sabbānīti. Các phận sự như liễu tri, đã được nói đến trong lúc chứng ngộ; tất cả chúng cũng cần được biết đúng theo thực tánh. Ettāvatā ca – Và với chừng ấy – ‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvaya’’nti. – 'Người có trí, trú trong giới, nên tu tập tâm và tuệ'. Evaṃ sarūpeneva ābhatāya paññābhāvanāya vidhānadassanatthaṃ yaṃ vuttaṃ ‘‘mūlabhūtā dve visuddhiyo sampādetvā sarīrabhūtā pañca visuddhiyo sampādentena bhāvetabbā’’ti, taṃ vitthāritaṃ hoti. Kathaṃ bhāvetabbāti ayañca pañho vissajjitoti. Như vậy, để chỉ ra phương pháp tu tập tuệ đã được trình bày bằng chính hình thức của nó, điều đã được nói rằng 'cần được tu tập bởi người đã hoàn thành hai thanh tịnh làm nền tảng và đang hoàn thành năm thanh tịnh làm thân', điều đó đã được giải thích chi tiết. Và câu hỏi 'Tu tập như thế nào?' cũng đã được giải đáp. Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge Như vậy, trong bộ Thanh Tịnh Đạo được soạn vì sự hoan hỷ của thiện nhân, Paññābhāvanādhikāre trong phần về Tu Tập Tuệ, Ñāṇadassanavisuddhiniddeso nāma phần giải thích về Tri Kiến Thanh Tịnh, Bāvīsatimo paricchedo. là chương thứ hai mươi hai. 23. Paññābhāvanānisaṃsaniddeso 23. Giải thích về lợi ích của việc tu tập tuệ Ānisaṃsapakāsanā Trình bày về lợi ích 854. Yaṃ [Pg.340] pana vuttaṃ ‘‘paññābhāvanāya ko ānisaṃso’’ti, tattha vadāma. Ayañhi paññābhāvanā nāma anekasatānisaṃsā. Tassā dīghenāpi addhunā na sukaraṃ vitthārato ānisaṃsaṃ pakāsetuṃ. Saṅkhepato panassā nānākilesaviddhaṃsanaṃ, ariyaphalarasānubhavanaṃ, nirodhasamāpattisamāpajjanasamatthatā, āhuneyyabhāvādisiddhīti ayamānisaṃso veditabbo. 854. Về điều đã được nói 'Tu tập tuệ có lợi ích gì?', chúng tôi xin trả lời. Sự tu tập tuệ này có hàng trăm lợi ích. Thật khó để trình bày chi tiết lợi ích của nó dù trong một thời gian dài. Tóm lại, lợi ích của nó cần được hiểu là: sự hủy diệt các loại phiền não khác nhau, sự hưởng thụ vị của Thánh quả, khả năng nhập diệt thọ tưởng định, và sự thành tựu các trạng thái như là người đáng được cúng dường. Nānākilesaviddhaṃsanakathā Trình bày về sự hủy diệt các loại phiền não 855. Tattha yaṃ nāmarūpaparicchedato paṭṭhāya sakkāyadiṭṭhādīnaṃ vasena nānākilesaviddhaṃsanaṃ vuttaṃ, ayaṃ lokikāya paññābhāvanāya ānisaṃso. Yaṃ ariyamaggakkhaṇe saṃyojanādīnaṃ vasena nānākilesaviddhaṃsanaṃ vuttaṃ, ayaṃ lokuttarāya paññābhāvanāya ānisaṃsoti veditabbo. 855. Trong đó, sự hủy diệt các loại phiền não theo phương diện thân kiến v.v., bắt đầu từ (trí) phân biệt danh sắc, đã được nói đến; đây là lợi ích của việc tu tập tuệ thế gian. Sự hủy diệt các loại phiền não theo phương diện kiết sử v.v., trong sát na Thánh đạo, đã được nói đến; đây cần được hiểu là lợi ích của việc tu tập tuệ siêu thế. Bhīmavegānupatitā, asanīva siluccaye; Vāyuvegasamuṭṭhito, araññamiva pāvako. Như sấm sét với tốc độ kinh hoàng, rơi xuống đỉnh núi đá; như lửa rừng nổi lên do sức gió. Andhakāraṃ viya ravi, satejujjalamaṇḍalo; Dīgharattānupatitaṃ, sabbānatthavidhāyakaṃ. Như mặt trời với vầng hào quang rực rỡ (hủy diệt) bóng tối; (mạng lưới phiền não) đã theo đuổi từ lâu, tạo ra mọi điều bất hạnh. Kilesajālaṃ paññā hi, viddhaṃsayati bhāvitā; Sandiṭṭhikamato jaññā, ānisaṃsamimaṃ idha. Thật vậy, trí tuệ được tu tập hủy diệt mạng lưới phiền não. Do đó, hãy biết lợi ích hiện tại này ở đây. Phalasamāpattikathā Trình bày về quả định 856. Ariyaphalarasānubhavananti na kevalañca kilesaviddhaṃsanaññeva, ariyaphalarasānubhavanampi paññābhāvanāya ānisaṃso. Ariyaphalanti hi sotāpattiphalādi sāmaññaphalaṃ vuccati. Tassa dvīhākārehi rasānubhavanaṃ hoti. Maggavīthiyañca phalasamāpattivasena ca pavattiyaṃ. Tatrāssa maggavīthiyaṃ pavatti dassitāyeva. 856. “Sự hưởng vị Thánh quả” không chỉ đơn thuần là sự hủy diệt phiền não, mà sự hưởng vị Thánh quả cũng là quả báu của sự tu tiến về trí tuệ. Thật vậy, Thánh quả được gọi là quả Sa-môn như quả Dự lưu, v.v... Sự hưởng vị ấy có hai cách: trong lộ trình đạo và trong sự chứng nhập quả. Trong đó, sự diễn tiến của quả ấy trong lộ trình đạo đã được trình bày rồi. 857. Apica [Pg.341] ye ‘‘saṃyojanappahānamattameva phalaṃ nāma, na koci añño dhammo atthī’’ti vadanti, tesaṃ anunayatthaṃ idaṃ suttampi dassetabbaṃ – ‘‘kathaṃ payogapaṭippassaddhipaññā phale ñāṇaṃ? Sotāpattimaggakkhaṇe dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiyā vuṭṭhāti, tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti, bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti. Tampayogapaṭippassaddhattā uppajjati sammādiṭṭhi, maggassetaṃ phala’’nti (paṭi. ma. 1.63) vitthāretabbaṃ. 857. Lại nữa, đối với những vị nói rằng: “Quả chỉ là sự đoạn trừ các kiết sử, không có pháp nào khác,” để thuyết phục các vị ấy, nên trình bày cả kinh này: “Thế nào là trí tuệ về sự lắng dịu của nỗ lực là trí trong quả? Trong sát-na của đạo Dự lưu, do ý nghĩa thấy, chánh kiến vượt khỏi tà kiến, vượt khỏi các phiền não và các uẩn đi theo sau nó, và vượt khỏi tất cả các tướng ở bên ngoài. Do sự lắng dịu của nỗ lực ấy mà chánh kiến sanh khởi. Đây là quả của đạo.” (Cần được) giải rộng ra. ‘‘Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, ime dhammā appamāṇārammaṇā’’ (dha. sa. 1422). ‘‘Mahaggato dhammo appamāṇassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.62) evamādīnipi cettha sādhakāni. “Bốn đạo là không thuộc tam giới, và bốn quả Sa-môn, các pháp này có đối tượng là vô lượng.” “Pháp đại hành là duyên cho pháp vô lượng bằng vô gián duyên.” Những (trích dẫn) như vậy cũng là bằng chứng ở đây. 858. Phalasamāpattiyaṃ pavattidassanatthaṃ panassa idaṃ pañhākammaṃ – kā phalasamāpatti, ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjanti, kasmā samāpajjanti, kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānaṃ, kiṃ phalassa anantaraṃ, kassa ca phalaṃ anantaranti? 858. Và để trình bày sự diễn tiến trong sự nhập quả, đây là phần vấn nạn: Nhập quả là gì? Ai nhập được, ai không nhập được? Tại sao nhập? Sự nhập diễn ra thế nào, sự an trú thế nào, sự xuất thế nào? Cái gì kế sau quả, và quả kế sau cái gì? 859. Tattha kā phalasamāpattīti yā ariyaphalassa nirodhe appanā. 859. Trong đó, (câu hỏi) “Nhập quả là gì?” (Đáp:) Đó là sự an chỉ của Thánh quả trong sự diệt. 860. Ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjantīti sabbepi puthujjanā na samāpajjanti. Kasmā? Anadhigatattā. Ariyā pana sabbepi samāpajjanti. Kasmā? Adhigatattā. Uparimā pana heṭṭhimaṃ na samāpajjanti, puggalantarabhāvupagamanena paṭippassaddhattā. Heṭṭhimā ca uparimaṃ, anadhigatattā. Attano attanoyeva pana phalaṃ samāpajjantīti idamettha sanniṭṭhānaṃ. 860. (Câu hỏi) “Ai nhập được, ai không nhập được?” Tất cả phàm phu đều không nhập được. Tại sao? Vì chưa chứng đắc. Còn các bậc Thánh thì tất cả đều nhập được. Tại sao? Vì đã chứng đắc. Tuy nhiên, các bậc ở trên không nhập (quả) ở dưới, vì (quả dưới) đã được lắng dịu do đã đi đến trạng thái của một hạng người khác. Còn các bậc ở dưới (không nhập quả) ở trên, vì chưa chứng đắc. Chỉ nhập được quả của chính mình mà thôi. Đây là kết luận ở đây. Keci pana ‘‘sotāpannasakadāgāminopi na samāpajjanti. Uparimā dveyeva samāpajjantī’’ti vadanti. Idañca tesaṃ kāraṇaṃ, ete hi samādhismiṃ paripūrakārinoti. Taṃ puthujjanassāpi attanā paṭiladdhalokiyasamādhisamāpajjanato akāraṇameva. Kiñcettha kāraṇākāraṇacintāya. Nanu pāḷiyaṃyeva vuttaṃ – ‘‘katame dasa gotrabhudhammā vipassanāvasena uppajjanti? Sotāpattimaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ…pe… upāyāsaṃ bahiddhā saṅkhāranimittaṃ abhibhuyyatīti gotrabhu. Sotāpattiphalasamāpattatthāya sakadāgāmimaggaṃ [Pg.342] …pe… arahattaphalasamāpattatthāya… suññatavihārasamāpattatthāya… animittavihārasamāpattatthāya uppādaṃ…pe… bahiddhā saṅkhāranimittaṃ abhibhuyyatīti gotrabhū’’ti (paṭi. ma. 1.60). Tasmā sabbepi ariyā attano attano phalaṃ samāpajjantīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Các vị Dự lưu và Nhất lai cũng không nhập được. Chỉ có hai bậc ở trên mới nhập được.” Và đây là lý do của họ: “Vì các vị này là những người viên mãn trong định.” Điều đó không phải là lý do, vì ngay cả phàm phu cũng có thể nhập định thế gian mà chính mình đã chứng đắc. Ở đây, có ích gì trong việc suy xét lý do và không phải lý do? Chẳng phải đã được nói trong chính Thánh điển Pāli sao: “Thế nào là mười pháp chuyển tộc sanh khởi do năng lực của minh sát? Vì mục đích chứng đắc đạo Dự lưu, (trí) vượt qua sự sanh, sự diễn tiến... sự phiền não, tướng của các hành ở bên ngoài, nên gọi là chuyển tộc. Vì mục đích nhập quả Dự lưu... đạo Nhất lai... vì mục đích nhập quả A-la-hán... vì mục đích nhập không tánh trú... vì mục đích nhập vô tướng trú, (trí) vượt qua sự sanh... tướng của các hành ở bên ngoài, nên gọi là chuyển tộc.” Do đó, nên đi đến kết luận ở đây rằng tất cả các bậc Thánh đều nhập quả của chính mình. 861. Kasmā samāpajjantīti diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ. Yathā hi rājā rajjasukhaṃ, devatā dibbasukhaṃ anubhavanti, evaṃ ariyā ‘‘ariyaṃ lokuttarasukhaṃ anubhavissāmā’’ti addhānapparicchedaṃ katvā icchiticchitakkhaṇe phalasamāpattiṃ samāpajjanti. 861. (Câu hỏi) “Tại sao nhập?” (Đáp:) Vì mục đích hiện tại lạc trú. Ví như vị vua hưởng lạc thú của vương quyền, chư thiên hưởng lạc thú của cõi trời, cũng vậy, các bậc Thánh, sau khi đã định một khoảng thời gian, (nghĩ rằng) “Chúng ta sẽ hưởng lạc thú Thánh, siêu thế,” liền nhập quả vào những sát-na mong muốn. 862. Kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānanti dvīhi tāva ākārehi assā samāpajjanaṃ hoti – nibbānato aññassa ārammaṇassa amanasikārā nibbānassa ca manasikārā. Yathāha – ‘‘dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā samāpattiyā sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro’’ti (ma. ni. 1.458). 862. (Câu hỏi) “Sự nhập diễn ra thế nào, sự an trú thế nào, sự xuất thế nào?” Trước hết, sự nhập của nó diễn ra theo hai cách: do không tác ý đến đối tượng nào khác ngoài Niết-bàn, và do tác ý đến Niết-bàn. Như đã nói: “Này chư hiền, có hai duyên này để chứng nhập vô tướng tâm giải thoát: không tác ý đến tất cả các tướng, và tác ý đến vô tướng giới.” 863. Ayampanettha samāpajjanakkamo. Phalasamāpattatthikena hi ariyasāvakena rahogatena paṭisallīnena udayabbayādivasena saṅkhārā vipassitabbā. Tassa pavattānupubbavipassanassa saṅkhārārammaṇagotrabhuñāṇānantarā phalasamāpattivasena nirodhe cittaṃ appeti. Phalasamāpattininnatāya cettha sekkhassāpi phalameva uppajjati, na maggo. 863. Và đây là thứ tự nhập định ở đây. Vị Thánh đệ tử muốn nhập quả, sau khi đi đến nơi vắng vẻ, độc cư, cần phải quán các hành theo cách sanh diệt, v.v... Đối với vị ấy, người có minh sát tuần tự diễn tiến, ngay sau trí chuyển tộc có các hành làm đối tượng, tâm an chỉ vào sự diệt do năng lực của sự nhập quả. Ở đây, do tâm hướng về nhập quả, nên đối với cả bậc hữu học, chỉ có quả sanh khởi, chứ không phải đạo. Ye pana vadanti ‘‘sotāpanno ‘phalasamāpattiṃ samāpajjissāmī’ti vipassanaṃ paṭṭhapetvā sakadāgāmī hoti. Sakadāgāmī ca anāgāmī’’ti, te vattabbā ‘‘evaṃ sati anāgāmī arahā bhavissati, arahā paccekabuddho, paccekabuddho ca buddho. Tasmā na kiñci etaṃ, pāḷivaseneva ca paṭikkhitta’’ntipi na gahetabbaṃ. Idameva pana gahetabbaṃ – sekkhassāpi phalameva uppajjati, na maggo. Phalañcassa sace anena paṭhamajjhāniko maggo adhigato hoti. Paṭhamajjhānikameva uppajjati. Sace dutiyādīsu aññatarajjhāniko, dutiyādīsu aññatarajjhānikamevāti. Evaṃ tāvassā samāpajjanaṃ hoti. Còn những vị nói rằng: “Vị Dự lưu, sau khi thiết lập minh sát với ý nghĩ ‘Ta sẽ nhập quả,’ liền trở thành vị Nhất lai. Và vị Nhất lai (trở thành) vị Bất lai,” các vị ấy nên được nói rằng: “Nếu vậy, vị Bất lai sẽ trở thành vị A-la-hán, vị A-la-hán (trở thành) vị Độc Giác Phật, và vị Độc Giác Phật (trở thành) vị Phật.” Do đó, (quan điểm) này không là gì cả, và đã bị bác bỏ bởi chính Thánh điển Pāli, nên cũng không được chấp nhận. Chỉ nên chấp nhận điều này: đối với cả bậc hữu học, chỉ có quả sanh khởi, chứ không phải đạo. Và quả của vị ấy, nếu vị ấy đã chứng đắc đạo thuộc sơ thiền, thì (quả) thuộc sơ thiền cũng sanh khởi. Nếu (đạo) thuộc một trong các thiền thứ hai, v.v..., thì (quả) cũng thuộc một trong các thiền thứ hai, v.v... Như vậy, trước hết là sự nhập của nó. 864. ‘‘Tayo [Pg.343] kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro, pubbe ca abhisaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.458) vacanato panassā tīhākārehi ṭhānaṃ hoti. Tattha pubbe ca abhisaṅkhāroti samāpattito pubbe kālaparicchedo. ‘‘Asukasmiṃ nāma kāle vuṭṭhahissāmī’’ti paricchinnattā hissā yāva so kālo nāgacchati, tāva ṭhānaṃ hoti. Evamassā ṭhānaṃ hotīti. 864. “Này chư hiền, có ba duyên cho sự an trú của Vô tướng tâm giải thoát: không tác ý tất cả các tướng, tác ý đến vô tướng giới, và sự chuẩn bị trước”. Do đó, sự an trú của thiền chứng ấy xảy ra theo ba cách. Trong đó, “sự chuẩn bị trước” là sự xác định thời gian trước khi nhập định. Vì đã xác định rằng: “Ta sẽ xuất khỏi định vào thời điểm nhất định”, nên sự an trú của thiền chứng ấy kéo dài cho đến khi thời điểm đó đến. Như vậy là sự an trú của thiền chứng ấy. 865. ‘‘Dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā vuṭṭhānāya sabbanimittānañca manasikāro, animittāya ca dhātuyā amanasikāro’’ti (ma. ni. 1.458) vacanato panassā dvīhākārehi vuṭṭhānaṃ hoti. Tattha sabbanimittānanti rūpanimittavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇanimittānaṃ. Kāmañca na sabbānevetāni ekato manasikaroti sabbasaṅgāhikavasena panetaṃ vuttaṃ. Tasmā yaṃ bhavaṅgassa ārammaṇaṃ hoti, taṃ manasikaroto phalasamāpattivuṭṭhānaṃ hotīti evamassā vuṭṭhānaṃ veditabbaṃ. 865. “Này chư hiền, có hai duyên để xuất khỏi Vô tướng tâm giải thoát: tác ý đến tất cả các tướng, và không tác ý đến vô tướng giới”. Do đó, sự xuất khỏi thiền chứng ấy xảy ra theo hai cách. Trong đó, “tất cả các tướng” là tướng của sắc, thọ, tưởng, hành, và thức. Dù rằng vị ấy không tác ý đến tất cả các tướng này cùng một lúc, nhưng điều này được nói theo nghĩa bao trùm tất cả. Do đó, khi vị ấy tác ý đến đối tượng nào là đối tượng của tâm hữu phần, thì sự xuất khỏi thiền quả chứng xảy ra. Như vậy, cần phải hiểu về sự xuất khỏi thiền chứng ấy. 866. Kiṃ phalassa anantaraṃ, kassa ca phalaṃ anantaranti phalassa tāva phalameva vā anantaraṃ hoti, bhavaṅgaṃ vā. Phalaṃ pana atthi maggānantaraṃ, atthi phalānantaraṃ, atthi gotrabhuanantaraṃ, atthi nevasaññānāsaññāyatanānantaraṃ. Tattha maggavīthiyaṃ maggānantaraṃ, purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ phalānantaraṃ. Phalasamāpattīsu purimaṃ purimaṃ gotrabhuanantaraṃ. Gotrabhūti cettha anulomaṃ veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ paṭṭhāne – ‘‘arahato anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo. Sekkhānaṃ anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417). Yena phalena nirodhā vuṭṭhānaṃ hoti, taṃ nevasaññānāsaññāyatanānantaranti. Tattha ṭhapetvā maggavīthiyaṃ uppannaṃ phalaṃ avasesaṃ sabbaṃ phalasamāpattivasena pavattaṃ nāma. Evametaṃ maggavīthiyaṃ phalasamāpattiyaṃ vā uppajjanavasena, 866. Cái gì kế sau quả? Và quả kế sau cái gì? Trước hết, cái kế sau quả có thể là chính quả, hoặc là hữu phần. Còn quả thì có khi kế sau đạo, có khi kế sau quả, có khi kế sau chuyển tộc, có khi kế sau phi tưởng phi phi tưởng xứ. Trong đó, trong lộ trình đạo, quả kế sau đạo. Quả sau kế sau quả trước. Trong các thiền quả chứng, quả đầu tiên kế sau chuyển tộc. Và ở đây, chuyển tộc cần được hiểu là thuận thứ. Điều này đã được nói trong tạng Vô Tỷ Pháp: “Thuận thứ của bậc A-la-hán là duyên cho thiền quả chứng theo vô gián duyên. Thuận thứ của bậc hữu học là duyên cho thiền quả chứng theo vô gián duyên”. Quả mà nhờ đó xuất khỏi diệt định thì kế sau phi tưởng phi phi tưởng xứ. Trong đó, ngoại trừ quả sanh khởi trong lộ trình đạo, tất cả các quả còn lại được gọi là diễn tiến theo cách của thiền quả chứng. Như vậy, theo cách sanh khởi trong lộ trình đạo hoặc trong thiền quả chứng, Paṭippassaddhadarathaṃ, amatārammaṇaṃ subhaṃ; Vantalokāmisaṃ santaṃ, sāmaññaphalamuttamaṃ. Quả Sa-môn tối thượng, đã làm lắng dịu phiền não, có Niết-bàn bất tử làm đối tượng, tốt đẹp; đã từ bỏ mồi nhử thế gian, tịch tịnh. Ojavantena sucinā, sukhena abhisanditaṃ; Yena sātātisātena, amatena madhuṃ viya. được thấm nhuần bởi lạc thọ trong sạch, đầy tinh túy; với vị ngọt vượt trội, như mật ong với thuốc trường sinh. Taṃ [Pg.344] sukhaṃ tassa ariyassa, rasabhūtamanuttaraṃ; Phalassa paññaṃ bhāvetvā, yasmā vindati paṇḍito. Lạc thọ ấy của bậc Thánh, là hương vị vô thượng của quả, mà bậc trí tuệ có được do tu tập trí tuệ. Tasmā ariyaphalassetaṃ, rasānubhavanaṃ idha; Vipassanābhāvanāya, ānisaṃsoti vuccati. Do đó, sự hưởng thụ hương vị của Thánh quả này ở đây được gọi là quả báu của sự tu tập minh sát. Nirodhasamāpattikathā Luận về Diệt Tận Định 867. Nirodhasamāpattisamāpajjanasamatthatāti na kevalañca ariyaphalarasānubhavanaṃyeva, ayaṃ pana nirodhasamāpattiyā samāpajjanasamatthatāpi imissā paññābhāvanāya ānisaṃsoti veditabbo. 867. Khả năng nhập Diệt Tận Định. Không chỉ sự hưởng thụ hương vị của Thánh quả, mà cả khả năng nhập Diệt Tận Định này cũng cần được hiểu là quả báu của sự tu tập trí tuệ này. Tatridaṃ nirodhasamāpattiyā vibhāvanatthaṃ pañhākammaṃ – kā nirodhasamāpatti, ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjanti, kattha samāpajjanti, kasmā samāpajjanti, kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānaṃ, vuṭṭhitassa kiṃninnaṃ cittaṃ hoti, matassa ca samāpannassa ca ko viseso, nirodhasamāpatti kiṃ saṅkhatā asaṅkhatā lokiyā lokuttarā nipphannā anipphannāti? Ở đây, để làm rõ về Diệt Tận Định, có những câu hỏi sau: Diệt Tận Định là gì? Ai nhập định ấy, ai không nhập? Nhập ở đâu? Tại sao nhập? Nhập như thế nào? An trú như thế nào? Xuất như thế nào? Tâm của người đã xuất định hướng về đâu? Sự khác biệt giữa người chết và người nhập định là gì? Diệt Tận Định là pháp hữu vi hay vô vi, hiệp thế hay siêu thế, đã thành tựu hay chưa thành tựu? 868. Tattha kā nirodhasamāpattīti yā anupubbanirodhavasena cittacetasikānaṃ dhammānaṃ appavatti. Ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjantīti sabbepi puthujjanā, sotāpannā, sakadāgāmino, sukkhavipassakā ca anāgāmino, arahanto na samāpajjanti. Aṭṭhasamāpattilābhino pana anāgāmino, khīṇāsavā ca samāpajjanti. ‘‘Dvīhi balehi samannāgatattā, tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā, soḷasahi ñāṇacariyāhi, navahi samādhicariyāhi vasībhāvatā paññā nirodhasamāpattiyā ñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.34) hi vuttaṃ. Ayañca sampadā ṭhapetvā aṭṭhasamāpattilābhino anāgāmikhīṇāsave aññesaṃ natthi. Tasmā teyeva samāpajjanti, na aññe. 868. Trong đó, Diệt Tận Định là gì? Đó là sự không diễn tiến của các pháp tâm và tâm sở theo cách diệt tuần tự. Ai nhập định ấy, ai không nhập? Tất cả phàm phu, bậc Dự lưu, Nhất lai, và các bậc Bất lai, A-la-hán thuần quán đều không nhập được. Nhưng các bậc Bất lai và Lậu tận đã đắc tám thiền chứng thì nhập được. Vì đã được nói rằng: “Trí tuệ trong Diệt Tận Định là trí tuệ do thành tựu hai lực, do sự lắng dịu của ba hành, do mười sáu trí hành, do chín định hành, và do sự thuần thục”. Sự thành tựu này không có ở những vị khác ngoại trừ các bậc Bất lai và Lậu tận đã đắc tám thiền chứng. Do đó, chỉ có các vị ấy nhập được, không phải những vị khác. 869. Katamāni panettha dve balāni…pe… katamā vasībhāvatāti? Na ettha kiñci amhehi vattabbaṃ atthi. Sabbamidaṃ etassa uddesassa niddese vuttameva. Yathāha – 869. Ở đây, hai lực là gì?... cho đến... sự thuần thục là gì? Về điều này, chúng tôi không cần phải nói gì thêm. Tất cả điều này đã được nói trong phần giải thích của đề mục ấy. Như đã nói: ‘‘Dvīhi [Pg.345] balehīti dve balāni samathabalaṃ vipassanābalaṃ. Katamaṃ samathabalaṃ? Nekkhammavasena cittassa ekaggatā avikkhepo samathabalaṃ. Abyāpādavasena… ālokasaññāvasena… avikkhepavasena…pe… paṭinissaggānupassiassāsavasena… paṭinissaggānupassipassāsavasena cittassa ekaggatā avikkhepo samathabalanti. Kenaṭṭhena samathabalaṃ? Paṭhamajjhānena nīvaraṇe na kampatīti samathabalaṃ. Dutiyajjhānena vitakkavicāre…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññāya na kampatīti samathabalaṃ. Uddhacce ca uddhaccasahagatakilese ca khandhe ca na kampati na calati na vedhatīti samathabalaṃ. Idaṃ samathabalaṃ. “Bởi hai lực” là hai lực: chỉ lực và quán lực. Chỉ lực là gì? Sự nhất tâm, không phân tán của tâm do xuất ly là chỉ lực. Do vô sân… do quang tưởng… do không phân tán… cho đến… do thở vào quán từ bỏ… do thở ra quán từ bỏ, sự nhất tâm, không phân tán của tâm là chỉ lực. Do ý nghĩa nào mà gọi là chỉ lực? Do sơ thiền, không bị lay động bởi các triền cái, nên gọi là chỉ lực. Do nhị thiền, không bị lay động bởi tầm và tứ… cho đến… do thiền chứng phi tưởng phi phi tưởng xứ, không bị lay động bởi tưởng vô sở hữu xứ, nên gọi là chỉ lực. Không bị lay động, không bị chao đảo, không bị rung chuyển bởi trạo cử, bởi các phiền não đi cùng với trạo cử, và bởi các uẩn, nên gọi là chỉ lực. Đây là chỉ lực. ‘‘Katamaṃ vipassanābalaṃ? Aniccānupassanā vipassanābalaṃ. Dukkhānupassanā… anattānupassanā… nibbidānupassanā… virāgānupassanā… nirodhānupassanā… paṭinissaggānupassanā vipassanābalaṃ. Rūpe aniccānupassanā…pe… rūpe paṭinissaggānupassanā vipassanābalaṃ. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe… cakkhusmiṃ…pe… jarāmaraṇe aniccānupassanā. Jarāmaraṇe paṭinissaggānupassanā vipassanābalanti. Kenaṭṭhena vipassanābalaṃ? Aniccānupassanāya niccasaññāya na kampatīti vipassanābalaṃ. Dukkhānupassanāya sukhasaññāya na kampatīti… anattānupassanāya attasaññāya na kampatīti… nibbidānupassanāya nandiyā na kampatīti… virāgānupassanāya rāge na kampatīti… nirodhānupassanāya samudaye na kampatīti… paṭinissaggānupassanāya ādāne na kampatīti vipassanābalaṃ. Avijjāya ca avijjāsahagatakilese ca khandhe ca na kampati na calati na vedhatīti vipassanābalaṃ. Idaṃ vipassanābalaṃ. “Thế nào là tuệ quán lực? Quán vô thường là tuệ quán lực. Quán khổ… quán vô ngã… quán yếm ly… quán ly tham… quán đoạn diệt… quán từ bỏ là tuệ quán lực. Quán vô thường trong sắc… tóm tắt… quán từ bỏ trong sắc là tuệ quán lực. Trong thọ… trong tưởng… trong các hành… trong thức… trong mắt… tóm tắt… quán vô thường trong già-chết. Quán từ bỏ trong già-chết là tuệ quán lực. Do ý nghĩa nào là tuệ quán lực? Do quán vô thường, vị ấy không bị dao động bởi tưởng về thường, nên gọi là tuệ quán lực. Do quán khổ, vị ấy không bị dao động bởi tưởng về lạc… do quán vô ngã, vị ấy không bị dao động bởi tưởng về ngã… do quán yếm ly, vị ấy không bị dao động bởi sự hoan hỷ… do quán ly tham, vị ấy không bị dao động bởi tham ái… do quán đoạn diệt, vị ấy không bị dao động bởi sự tập khởi… do quán từ bỏ, vị ấy không bị dao động bởi sự chấp thủ, nên gọi là tuệ quán lực. Vị ấy không bị dao động, không bị lay chuyển, không bị rung động bởi vô minh, bởi các phiền não đồng sanh với vô minh, và bởi các uẩn, nên gọi là tuệ quán lực. Đây là tuệ quán lực.” ‘‘Tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyāti katamesaṃ tiṇṇannaṃ saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā? Dutiyajjhānaṃ samāpannassa vitakkavicārā vacīsaṅkhārā paṭippassaddhā honti. Catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa assāsapassāsā kāyasaṅkhārā paṭippassaddhā honti. Saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa saññā ca vedanā ca cittasaṅkhārā paṭippassaddhā honti. Imesaṃ tiṇṇannaṃ saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā. “Và do sự an tịnh của ba loại hành, thế nào là do sự an tịnh của ba loại hành? Đối với vị đã chứng đắc Nhị thiền, tầm và tứ là khẩu hành được an tịnh. Đối với vị đã chứng đắc Tứ thiền, hơi thở vô hơi thở ra là thân hành được an tịnh. Đối với vị đã chứng đắc Diệt Thọ Tưởng Định, tưởng và thọ là tâm hành được an tịnh. Do sự an tịnh của ba loại hành này.” ‘‘Soḷasahi [Pg.346] ñāṇacariyāhīti katamāhi soḷasahi ñāṇacariyāhi? Aniccānupassanā ñāṇacariyā. Dukkhā… anattā… nibbidā… virāgā… nirodhā… paṭinissaggā… vivaṭṭānupassanā ñāṇacariyā. Sotāpattimaggo ñāṇacariyā. Sotāpattiphalasamāpatti ñāṇacariyā. Sakadāgāmimaggo…pe… arahattaphalasamāpatti ñāṇacariyā. Imāhi soḷasahi ñāṇacariyāhi. “Do mười sáu tuệ hạnh, thế nào là do mười sáu tuệ hạnh? Quán vô thường là tuệ hạnh. Quán khổ… vô ngã… yếm ly… ly tham… đoạn diệt… từ bỏ… quán xoay chiều là tuệ hạnh. Đạo Tu-đà-hoàn là tuệ hạnh. Quả định Tu-đà-hoàn là tuệ hạnh. Đạo Tư-đà-hàm… tóm tắt… Quả định A-la-hán là tuệ hạnh. Do mười sáu tuệ hạnh này.” ‘‘Navahi samādhicariyāhīti katamāhi navahi samādhicariyāhi? Paṭhamajjhānaṃ samādhicariyā. Dutiyajjhānaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti samādhicariyā. Paṭhamajjhānapaṭilābhatthāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilābhatthāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca. Imāhi navahi samādhicariyāhi. “Do chín định hạnh, thế nào là do chín định hạnh? Sơ thiền là định hạnh. Nhị thiền… tóm tắt… Phi tưởng phi phi tưởng xứ định là định hạnh. Để chứng đắc Sơ thiền, có tầm, tứ, hỷ, lạc, và nhất tâm của tâm… tóm tắt… để chứng đắc Phi tưởng phi phi tưởng xứ định, có tầm, tứ, hỷ, lạc, và nhất tâm của tâm. Do chín định hạnh này.” ‘‘Vasīti pañca vasiyo – āvajjanavasī, samāpajjanavasī, adhiṭṭhānavasī, vuṭṭhānavasī, paccavekkhaṇavasī. Paṭhamajjhānaṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ āvajjati, āvajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti āvajjanavasī. Paṭhamajjhānaṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjati, samāpajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti samāpajjanavasī…pe… adhiṭṭhāti adhiṭṭhāne…pe… vuṭṭhāti vuṭṭhāne…pe… paccavekkhati paccavekkhaṇāya dandhāyitattaṃ natthīti paccavekkhaṇavasī. Dutiyaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ āvajjati …pe… paccavekkhati. Paccavekkhaṇāya dandhāyitattaṃ natthīti paccavekkhaṇavasī. Imā pañca vasiyo’’ti (paṭi. ma. 1.83). “Thuần thục, có năm sự thuần thục – hướng tâm thuần thục, nhập định thuần thục, quyết định thuần thục, xuất định thuần thục, phản khán thuần thục. Vị ấy hướng tâm đến Sơ thiền ở bất cứ nơi nào mong muốn, bất cứ khi nào mong muốn, trong bất cứ thời gian nào mong muốn; không có sự chậm chạp trong việc hướng tâm, nên gọi là hướng tâm thuần thục. Vị ấy nhập Sơ thiền ở bất cứ nơi nào mong muốn, bất cứ khi nào mong muốn, trong bất cứ thời gian nào mong muốn; không có sự chậm chạp trong việc nhập định, nên gọi là nhập định thuần thục… tóm tắt… quyết định trong việc quyết định… tóm tắt… xuất khỏi trong việc xuất định… tóm tắt… phản khán; không có sự chậm chạp trong việc phản khán, nên gọi là phản khán thuần thục. Đối với Nhị thiền… tóm tắt… Phi tưởng phi phi tưởng xứ định, vị ấy hướng tâm ở bất cứ nơi nào mong muốn, bất cứ khi nào mong muốn, trong bất cứ thời gian nào mong muốn… tóm tắt… phản khán. Không có sự chậm chạp trong việc phản khán, nên gọi là phản khán thuần thục. Đây là năm sự thuần thục.” 870. Ettha ca ‘‘soḷasahi ñāṇacariyāhī’’ti ukkaṭṭhaniddeso esa. Anāgāmino pana cuddasahi ñāṇacariyāhi hoti. Yadi evaṃ sakadāgāmino dvādasahi sotāpannassa ca dasahi kiṃ na hotīti? Na hoti, samādhipāribandhikassa pañca kāmaguṇikarāgassa appahīnattā. Tesaṃ hi so appahīno. Tasmā samathabalaṃ na paripuṇṇaṃ hoti, tasmiṃ aparipūre dvīhi balehi samāpajjitabbaṃ nirodhasamāpattiṃ balavekallena samāpajjituṃ na sakkonti. Anāgāmissa pana so pahīno, tasmā esa paripuṇṇabalo [Pg.347] hoti. Paripuṇṇabalattā sakkoti. Tenāha bhagavā – ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanakusalaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417). Idañhi paṭṭhāne mahāpakaraṇe anāgāminova nirodhā vuṭṭhānaṃ sandhāya vuttanti. 870. Ở đây, câu ‘do mười sáu tuệ hạnh’ là sự trình bày ở mức độ cao nhất. Còn đối với vị Bất lai, sự việc xảy ra với mười bốn tuệ hạnh. Nếu vậy, tại sao không xảy ra với mười hai (tuệ hạnh) đối với vị Nhất lai và mười (tuệ hạnh) đối với vị Dự lưu? Không xảy ra, vì chưa đoạn trừ được tham ái trong năm dục trưởng dưỡng, là điều chướng ngại cho định. Quả vậy, đối với các vị ấy, điều đó chưa được đoạn trừ. Do đó, định lực không được viên mãn, khi định lực không viên mãn, các vị ấy không thể chứng đắc Diệt tận định, là định phải được chứng đắc bằng hai lực. Còn đối với vị Bất lai, điều đó đã được đoạn trừ, do đó vị này có lực viên mãn. Do có lực viên mãn nên có thể (chứng đắc). Vì thế, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Đối với người xuất khỏi Diệt tận định, tâm thiện Phi tưởng phi phi tưởng xứ là duyên cho quả định bằng Vô gián duyên.’ Quả vậy, điều này được nói trong Đại Tạng, trong bộ Vị Trí, là nhắm đến sự xuất khỏi Diệt tận định của vị Bất lai.” 871. Kattha samāpajjantīti pañcavokārabhave. Kasmā? Anupubbasamāpattisabbhāvato. Catuvokārabhave pana paṭhamajjhānādīnaṃ uppatti natthi. Tasmā na sakkā tattha samāpajjitunti. Keci pana ‘‘vatthussa abhāvā’’ti vadanti. 871. “Họ chứng đắc ở đâu? (Họ chứng đắc) trong cõi ngũ uẩn. Tại sao? Vì có sự tồn tại của các định chứng tuần tự. Còn trong cõi tứ uẩn, sự sanh khởi của Sơ thiền v.v... là không có. Do đó, không thể chứng đắc ở đó. Nhưng một số vị nói: ‘Vì không có sắc y chỉ.’” 872. Kasmā samāpajjantīti saṅkhārānaṃ pavattibhede ukkaṇṭhitvā diṭṭheva dhamme acittakā hutvā ‘‘nirodhaṃ nibbānaṃ patvā sukhaṃ viharissāmā’’ti samāpajjanti. 872. “Tại sao họ chứng đắc? Do nhàm chán đối với các loại diễn biến của các hành, trở thành người không có tâm trong hiện tại, họ chứng đắc với ý nghĩ: ‘Chúng ta sẽ sống an lạc sau khi đạt đến Niết-bàn là sự đoạn diệt.’” 873. Kathañcassā samāpajjanaṃ hotīti samathavipassanāvasena ussakkitvā katapubbakiccassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodhayato, evamassa samāpajjanaṃ hoti. Yo hi samathavaseneva ussakkati, so nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati. Yo pana vipassanāvaseneva ussakkati, so phalasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati. Yo pana ubhayavaseneva ussakkitvā pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodheti, so taṃ samāpajjatīti ayamettha saṅkhepo. 873. Việc nhập thiền ấy xảy ra như thế nào? Đối với người đã nỗ lực tuần tự theo năng lực của chỉ và quán, đã làm xong các tiền sự, khi đang làm cho phi tưởng phi phi tưởng xứ diệt, việc nhập thiền ấy xảy ra như vậy. Thật vậy, người nào nỗ lực tuần tự chỉ bằng năng lực của chỉ, vị ấy đạt đến và an trú trong thiền chứng phi tưởng phi phi tưởng xứ. Còn người nào nỗ lực tuần tự chỉ bằng năng lực của quán, vị ấy đạt đến và an trú trong thiền chứng quả. Còn người nào nỗ lực tuần tự bằng năng lực của cả hai, đã làm xong các tiền sự, và làm cho phi tưởng phi phi tưởng xứ diệt, vị ấy nhập vào thiền chứng ấy. Đây là phần tóm tắt ở đây. 874. Ayaṃ pana vitthāro – idha bhikkhu nirodhaṃ samāpajjitukāmo katabhattakicco sudhotahatthapādo vivitte okāse supaññattamhi āsane nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā, so paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre aniccato dukkhato anattato vipassati. 874. Còn đây là phần chi tiết: Ở đây, vị tỳ khưu muốn nhập diệt thọ tưởng định, sau khi đã thọ thực xong, đã rửa sạch tay chân, ngồi kiết-già ở một nơi thanh vắng, trên chỗ ngồi đã được soạn sẵn, giữ thân ngay thẳng, an lập chánh niệm trước mặt. Vị ấy nhập sơ thiền, sau khi xuất thiền, quán các pháp hành trong đó là vô thường, là khổ, là vô ngã. Vipassanā panesā tividhā hoti – saṅkhāraparigaṇhanakavipassanā, phalasamāpattivipassanā, nirodhasamāpattivipassanāti. Tattha saṅkhāraparigaṇhanakavipassanā mandā vā hotu tikkhā vā, maggassa padaṭṭhānaṃ hotiyeva. Phalasamāpattivipassanā [Pg.348] tikkhāva vaṭṭati maggabhāvanāsadisā. Nirodhasamāpattivipassanā pana nātimandanātitikkhā vaṭṭati. Tasmā esa nātimandāya nātitikkhāya vipassanāya te saṅkhāre vipassati. Phép quán này có ba loại: quán tổng quát các pháp hành, quán để nhập quả định, và quán để nhập diệt thọ tưởng định. Trong đó, phép quán tổng quát các pháp hành, dù chậm hay nhanh, đều là nhân gần của đạo. Phép quán để nhập quả định thì phải nhanh, tương tự như việc tu tập đạo. Còn phép quán để nhập diệt thọ tưởng định thì phải không quá chậm cũng không quá nhanh. Do đó, vị này quán các pháp hành ấy bằng phép quán không quá chậm, không quá nhanh. Tato dutiyaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati. Tato tatiyaṃ jhānaṃ…pe… tato viññāṇañcāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati. Tathā ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya catubbidhaṃ pubbakiccaṃ karoti – nānābaddhaavikopanaṃ, saṅghapaṭimānanaṃ, satthupakkosanaṃ, addhānaparicchedanti. Sau đó, vị ấy nhập nhị thiền, sau khi xuất thiền, quán các pháp hành trong đó cũng như vậy. Sau đó, tam thiền... (v.v.)... sau đó, vị ấy nhập thức vô biên xứ, sau khi xuất thiền, quán các pháp hành trong đó cũng như vậy. Tương tự, sau khi nhập vô sở hữu xứ và xuất thiền, vị ấy làm bốn tiền sự: sự không hư hoại các vật không dính liền, sự chờ đợi của Tăng chúng, sự triệu tập của bậc Đạo sư, và sự giới hạn thời gian. 875. Tattha nānābaddhaavikopananti yaṃ iminā bhikkhunā saddhiṃ ekābaddhaṃ na hoti, nānābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ pattacīvaraṃ vā mañcapīṭhaṃ vā nivāsagehaṃ vā aññaṃ vā pana kiñci parikkhārajātaṃ, taṃ yathā na vikuppati, aggiudakavātacoraundūrādīnaṃ vasena na vinassati, evaṃ adhiṭṭhātabbaṃ. 875. Trong đó, "sự không hư hoại các vật không dính liền" có nghĩa là: Bất cứ vật dụng nào không dính liền với vị tỳ khưu này, mà là vật riêng biệt, như y bát, hoặc giường ghế, hoặc trú xứ, hoặc bất kỳ loại vật dụng nào khác, cần phải được chú nguyện để chúng không bị hư hoại, không bị hủy hoại bởi lửa, nước, gió, kẻ trộm, chuột, v.v. Tatridaṃ adhiṭṭhānavidhānaṃ ‘‘idañca idañca imasmiṃ sattāhabbhantare mā agginā jhāyatu, mā udakena vuyhatu, mā vātena viddhaṃsatu, mā corehi hariyatu, mā undūrādīhi khajjatū’’ti. Evaṃ adhiṭṭhite taṃ sattāhaṃ tassa na koci parissayo hoti. Ở đây, đây là phương pháp chú nguyện: "Mong rằng vật này và vật này, trong vòng bảy ngày, không bị lửa thiêu, không bị nước cuốn trôi, không bị gió phá hủy, không bị kẻ trộm lấy đi, không bị chuột v.v. gặm nhấm." Khi đã được chú nguyện như vậy, trong bảy ngày ấy, không có nguy hiểm nào xảy đến cho vật ấy. Anadhiṭṭhahato pana aggiādīhi vinassati mahānāgattherassa viya. Thero kira mātuupāsikāya gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Upāsikā yāguṃ datvā āsanasālāya nisīdāpesi. Thero nirodhaṃ samāpajjitvā nisīdi. Tasmiṃ nisinne āsanasālāya agginā gahitāya sesabhikkhū attano attano nisinnāsanaṃ gahetvā palāyiṃsu. Gāmavāsikā sannipatitvā theraṃ disvā ‘‘alasasamaṇo’’ti āhaṃsu. Aggi tiṇaveṇukaṭṭhāni jhāpetvā theraṃ parikkhipitvā aṭṭhāsi. Manussā ghaṭehi udakaṃ āharitvā nibbāpetvā chārikaṃ apanetvā paribhaṇḍaṃ katvā pupphāni vikiritvā namassamānā aṭṭhaṃsu. Thero paricchinnakālavasena vuṭṭhāya te disvā ‘‘pākaṭomhi jāto’’ti vehāsaṃ uppatitvā piyaṅgudīpaṃ agamāsi. Idaṃ nānābaddhaavikopanaṃ nāma. Còn đối với người không chú nguyện, vật dụng bị hủy hoại bởi lửa v.v., giống như trường hợp của trưởng lão Mahānāga. Tương truyền, vị trưởng lão đã vào làng của bà mẹ là nữ cận sự để khất thực. Nữ cận sự đã dâng cháo và mời ngài ngồi trong nhà nghỉ. Vị trưởng lão đã ngồi xuống, nhập diệt thọ tưởng định. Trong khi ngài đang ngồi, nhà nghỉ bị cháy, các vị tỳ khưu khác đã lấy tọa cụ của mình và bỏ chạy. Dân làng tụ tập lại, thấy vị trưởng lão, họ nói: "Vị sa-môn lười biếng." Ngọn lửa sau khi thiêu rụi cỏ, tre, gỗ, đã bao quanh vị trưởng lão rồi dừng lại. Người ta lấy ghè mang nước đến dập lửa, dọn dẹp tro tàn, làm sạch nền đất, rải hoa và đứng đảnh lễ. Vị trưởng lão, sau khi xuất định theo thời gian đã định, thấy họ và nghĩ rằng: "Ta đã bị lộ," rồi bay lên không trung và đi đến đảo Piyaṅgu. Đây gọi là sự không hư hoại các vật không dính liền. Yaṃ ekābaddhaṃ hoti nivāsanapāvuraṇaṃ vā nisinnāsanaṃ vā, tattha visuṃ adhiṭṭhānakiccaṃ natthi. Samāpattivaseneva naṃ rakkhati āyasmato sañjīvassa viya[Pg.349]. Vuttampi cetaṃ ‘‘āyasmato sañjīvassa samādhivipphārā iddhi, āyasmato sāriputtassa samādhivipphārā iddhī’’ti. Đối với vật dính liền với thân, như nội y và ngoại y, hoặc tọa cụ, thì không cần phải chú nguyện riêng. Nó được bảo vệ bởi năng lực của thiền chứng, giống như trường hợp của Tôn giả Sañjīva. Điều này cũng đã được nói: "Thần thông do định lực lan tỏa của Tôn giả Sañjīva, thần thông do định lực lan tỏa của Tôn giả Sāriputta." 876. Saṅghapaṭimānananti saṅghassa paṭimānanaṃ udikkhanaṃ. Yāva eso bhikkhu āgacchati, tāva saṅghakammassa akaraṇanti attho. Ettha ca na paṭimānanaṃ etassa pubbakiccaṃ, paṭimānanāvajjanaṃ pana pubbakiccaṃ. Tasmā evaṃ āvajjitabbaṃ ‘‘sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne saṅgho uttikammādīsu kiñcideva kammaṃ kattukāmo hoti, yāva maṃ koci bhikkhu āgantvā na pakkosati, tāvadeva vuṭṭhahissāmī’’ti. Evaṃ katvā samāpanno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhātiyeva. 876. "Sự chờ đợi của Tăng chúng" có nghĩa là sự chờ đợi, sự trông ngóng của Tăng chúng. Nghĩa là, chừng nào vị tỳ khưu này chưa đến, thì Tăng sự chưa được thực hiện. Và ở đây, sự chờ đợi không phải là tiền sự của vị này, mà sự tác ý đến việc chờ đợi mới là tiền sự. Do đó, cần phải tác ý như sau: "Nếu trong khi ta đang ngồi nhập diệt thọ tưởng định trong bảy ngày, Tăng chúng muốn thực hiện bất kỳ Tăng sự nào như bạch nhị yết-ma v.v., ta sẽ xuất định ngay trước khi có vị tỳ khưu nào đến gọi." Thật vậy, người đã nhập định sau khi làm như vậy, sẽ xuất định vào đúng thời điểm đó. Yo pana evaṃ na karoti, saṅgho ca sannipatitvā taṃ apassanto ‘‘asuko bhikkhu kuhi’’nti ‘‘nirodhasamāpanno’’ti vutte saṅgho kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘gaccha naṃ saṅghassa vacanena pakkosāhī’’ti. Athassa tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā ‘‘saṅgho taṃ āvuso paṭimānetī’’ti vuttamatteva vuṭṭhānaṃ hoti. Evaṃ garukā hi saṅghassa āṇā nāma. Tasmā taṃ āvajjitvā yathā sayameva vuṭṭhāti, evaṃ samāpajjitabbaṃ. Còn người nào không làm như vậy, và Tăng chúng sau khi tụ họp, không thấy vị ấy, hỏi: "Vị tỳ khưu kia ở đâu?" Khi được trả lời: "Đã nhập diệt thọ tưởng định," Tăng chúng cử một vị tỳ khưu đi: "Hãy đi, hãy nhân danh Tăng chúng gọi vị ấy." Bấy giờ, khi vị tỳ khưu ấy đứng trong tầm nghe và vừa nói: "Thưa hiền giả, Tăng chúng đang chờ ngài," thì việc xuất định liền xảy ra. Mệnh lệnh của Tăng chúng thật là trọng đại như vậy. Do đó, cần phải tác ý đến điều đó và nhập định theo cách để có thể tự mình xuất định. 877. Satthupakkosananti idhāpi satthupakkosanāvajjanameva imassa kiccaṃ. Tasmā tampi evaṃ āvajjitabbaṃ ‘‘sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne satthā otiṇṇavatthusmiṃ sikkhāpadaṃ vā paññapeti, tathārūpāya vā atthuppattiyā dhammaṃ deseti, yāva maṃ koci āgantvā na pakkosati, tāvadeva vuṭṭhahissāmī’’ti. Evaṃ katvā nisinno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhātiyeva. 877. Sự triệu tập của Bậc Đạo Sư: Ở đây, việc tác ý đến sự triệu tập của Bậc Đạo Sư là phận sự của vị này. Do đó, điều ấy cũng nên được tác ý như sau: ‘Nếu trong khi ta đang nhập Diệt thọ tưởng định trong bảy ngày mà Bậc Đạo Sư, do có sự việc xảy ra, chế định một học giới, hoặc thuyết pháp do một nhân duyên tương tự, ta sẽ xuất định ngay trước khi có người đến gọi ta.’ Vị đã làm như vậy và đang ngồi (trong định) thì sẽ xuất định vào đúng thời điểm ấy. Yo pana evaṃ na karoti, satthā ca saṅghe sannipatite taṃ apassanto ‘‘asuko bhikkhu kuhi’’nti ‘‘nirodhasamāpanno’’ti vutte kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘gaccha naṃ mama vacanena pakkosā’’ti. Athassa tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā ‘‘satthā āyasmantaṃ āmantetī’’ti vuttamatteva vuṭṭhānaṃ hoti. Evaṃ garukaṃ hi satthupakkosanaṃ, tasmā taṃ āvajjitvā yathā sayameva vuṭṭhāti, evaṃ samāpajjitabbaṃ. Còn vị nào không làm như vậy, và khi Tăng chúng hội họp, Bậc Đạo Sư không thấy vị ấy, Ngài hỏi: ‘Vị tỳ khưu tên là... ở đâu?’ Khi được trả lời: ‘Vị ấy đang nhập Diệt định,’ Ngài phái một vị tỳ khưu đi: ‘Hãy đi và nhân danh ta gọi vị ấy đến.’ Bấy giờ, khi vị tỳ khưu ấy đứng trong tầm nghe được và vừa nói: ‘Thưa hiền giả, Bậc Đạo Sư cho gọi ngài,’ thì vị kia liền xuất định. Sự triệu tập của Bậc Đạo Sư thật trọng đại như vậy. Do đó, nên tác ý đến điều ấy để có thể tự mình xuất định, rồi hãy nhập định. 878. Addhānaparicchedoti jīvitaddhānassa paricchedo. Iminā bhikkhunā addhānaparicchede sukusalena bhavitabbaṃ. Attano ‘‘āyusaṅkhārā sattāhaṃ [Pg.350] pavattissanti na pavattissantī’’ti āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ. Sace hi sattāhabbhantare nirujjhanake āyusaṅkhāre anāvajjitvāva samāpajjati, nāssa nirodhasamāpatti maraṇaṃ paṭibāhituṃ sakkoti. Antonirodhe maraṇassa natthitāya antarāva samāpattito vuṭṭhāti. Tasmā etaṃ āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ. Avasesaṃ hi anāvajjitumpi vaṭṭati. Idaṃ pana āvajjitabbamevāti vuttaṃ. 878. Sự xác định thời hạn là sự xác định thời hạn của mạng sống. Vị tỳ khưu này phải khéo léo trong việc xác định thời hạn. Phải tác ý rằng: ‘Mạng hành của ta sẽ tồn tại trong bảy ngày hay không?’ rồi mới nhập định. Vì nếu nhập định mà không tác ý đến mạng hành sẽ chấm dứt trong vòng bảy ngày, thì sự nhập Diệt định của vị ấy không thể ngăn cản được cái chết. Do không có cái chết trong khi đang nhập Diệt định, vị ấy phải xuất khỏi định giữa chừng. Do đó, phải tác ý đến điều này rồi mới nhập định. Thật vậy, có lời nói rằng: ‘Các việc còn lại có thể không cần tác ý đến, nhưng điều này thì nhất định phải tác ý.’ 879. So evaṃ ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya imaṃ pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati. Athekaṃ vā dve vā cittavāre atikkamitvā acittako hoti, nirodhaṃ phusati. Kasmā panassa dvinnaṃ cittānaṃ uparicittāni na pavattantīti? Nirodhassa payogattā. Idañhi imassa bhikkhuno dve samathavipassanādhamme yuganaddhe katvā aṭṭha samāpattiārohanaṃ anupubbanirodhassa payogo, na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāti nirodhassa payogattā dvinnaṃ cittānaṃ upari na pavattanti. 879. Vị ấy, sau khi nhập Vô sở hữu xứ, xuất khỏi định, làm các phận sự chuẩn bị này rồi nhập Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Bấy giờ, sau khi một hoặc hai sát-na tâm trôi qua, vị ấy trở thành vô tâm, chứng đạt Diệt định. Tại sao các tâm sau hai tâm ấy không khởi lên? Vì đó là sự nỗ lực hướng đến Diệt định. Thật vậy, việc vị tỳ khưu này, sau khi hợp nhất hai pháp chỉ và quán, đi lên tám tầng định chứng, là sự nỗ lực để tuần tự diệt trừ, chứ không phải để nhập Phi tưởng phi phi tưởng xứ định. Vì là sự nỗ lực hướng đến Diệt định, nên các tâm không khởi lên sau hai tâm ấy. Yo pana bhikkhu ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya idaṃ pubbakiccaṃ akatvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati, so parato acittako bhavituṃ na sakkoti, paṭinivattitvā puna ākiñcaññāyataneyeva patiṭṭhāti. Maggaṃ agatapubbapurisūpamā cettha vattabbā – Còn vị tỳ khưu nào, sau khi xuất khỏi Vô sở hữu xứ, không làm các phận sự chuẩn bị này mà nhập Phi tưởng phi phi tưởng xứ, vị ấy không thể trở thành vô tâm sau đó, mà quay trở lại và an trú trong Vô sở hữu xứ. Ở đây, nên nêu lên ví dụ về người chưa từng đi trên con đường. Eko kira puriso ekaṃ maggaṃ agatapubbo antarā udakakandaraṃ vā gambhīraṃ udakacikkhallaṃ atikkamitvā ṭhapitaṃ caṇḍātapasantattapāsāṇaṃ vā āgamma taṃ nivāsanapāvuraṇaṃ asaṇṭhapetvāva kandaraṃ orūḷho parikkhāratemanabhayena punadeva tīre patiṭṭhāti. Pāsāṇaṃ akkamitvāpi santattapādo punadeva orabhāge patiṭṭhāti. Tattha yathā so puriso asaṇṭhapitanivāsanapāvuraṇattā kandaraṃ otiṇṇamattova, tattapāsāṇaṃ akkantamatto eva ca paṭinivattitvā oratova patiṭṭhāti, evaṃ yogāvacaropi pubbakiccassa akatattā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannamattova paṭinivattitvā ākiñcaññāyatane patiṭṭhāti. Tương truyền, có một người chưa từng đi trên một con đường nọ, đến một khe suối hoặc một vũng bùn lầy sâu, và bên kia là một phiến đá bị nung nóng bởi ánh nắng gay gắt; không sửa soạn y phục, vừa bước xuống khe suối, vì sợ vật dụng bị ướt, liền quay trở lại bờ. Hoặc vừa đặt chân lên phiến đá, vì chân bị bỏng, cũng liền quay trở lại bờ bên này. Ở đó, cũng như người ấy, vì không sửa soạn y phục, nên vừa mới bước xuống khe suối, hoặc vừa mới đặt chân lên phiến đá nóng, liền quay trở lại và đứng ở bờ bên này; cũng vậy, vị hành giả, do không làm các phận sự chuẩn bị, nên vừa mới nhập Phi tưởng phi phi tưởng xứ, liền quay trở lại và an trú trong Vô sở hữu xứ. Yathā pana pubbepi taṃ maggaṃ gatapubbapuriso taṃ ṭhānaṃ āgamma ekaṃ sāṭakaṃ daḷhaṃ nivāsetvā aparaṃ hatthena gahetvā kandaraṃ uttaritvā tattapāsāṇaṃ [Pg.351] vā akkantamattakameva karitvā parato gacchati, evamevaṃ katapubbakicco bhikkhu nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvāva parato acittako hutvā nirodhaṃ phusitvā viharati. Nhưng cũng như người đã từng đi trên con đường ấy trước đây, khi đến nơi đó, mặc một tấm y cho chắc chắn, tay cầm tấm y kia, vượt qua khe suối, và chỉ vừa đặt chân lên phiến đá nóng là đi qua bờ bên kia; cũng vậy, vị tỳ khưu đã làm các phận sự chuẩn bị, sau khi nhập Phi tưởng phi phi tưởng xứ, liền trở thành vô tâm, chứng đạt Diệt định và an trú. 880. Kathaṃ ṭhānanti evaṃ samāpannāya panassā kālaparicchedavasena ceva antarāāyukkhayasaṅghapaṭimānanasatthupakkosanābhāvena ca ṭhānaṃ hoti. 880. An trú như thế nào? Sự an trú trong định đã nhập như vậy xảy ra do sự xác định thời gian, và do không có sự chấm dứt mạng sống, sự chờ đợi của Tăng chúng, và sự triệu tập của Bậc Đạo Sư ở giữa chừng. 881. Kathaṃ vuṭṭhānanti anāgāmissa anāgāmiphaluppattiyā, arahato arahattaphaluppattiyāti evaṃ dvedhā vuṭṭhānaṃ hoti. 881. Xuất định như thế nào? Sự xuất định xảy ra theo hai cách: đối với vị Bất lai là do sự khởi lên của Bất lai quả, đối với vị A-la-hán là do sự khởi lên của A-la-hán quả. 882. Vuṭṭhitassa kiṃninnaṃ cittaṃ hotīti nibbānaninnaṃ. Vuttaṃ hetaṃ ‘‘saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitassa kho, āvuso visākha, bhikkhuno vivekaninnaṃ cittaṃ hoti vivekapoṇaṃ vivekapabbhāra’’nti (ma. ni. 1.464). 882. Tâm của người đã xuất định hướng về đâu? Hướng về Niết-bàn. Điều này đã được nói: ‘Này hiền giả Visākha, tâm của vị tỳ khưu đã xuất khỏi Diệt thọ tưởng định thì hướng về viễn ly, xuôi về viễn ly, nghiêng về viễn ly.’ 883. Matassa ca samāpannassa ca ko visesoti ayampi attho sutte vuttoyeva. Yathāha – ‘‘yvāyaṃ, āvuso, mato kālaṅkato, tassa kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, vacīsaṅkhārā… cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, āyu parikkhīṇo, usmā vūpasantā, indriyāni paribhinnāni. Yo cāyaṃ bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno, tassapi kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, vacīsaṅkhārā… cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, āyu aparikkhīṇo, usmā avūpasantā, indriyāni aparibhinnānī’’ti (ma. ni. 1.457). 883. Sự khác biệt giữa người đã chết và người đã nhập định là gì? Ý nghĩa này cũng đã được nói trong kinh. Như có lời rằng: ‘Này hiền giả, đối với người đã chết, đã mệnh chung, thân hành của người ấy đã được đình chỉ, lắng dịu; khẩu hành... tâm hành đã được đình chỉ, lắng dịu; mạng sống đã cạn kiệt; hơi ấm đã tan biến; các căn đã bị hủy hoại. Còn đối với vị tỳ khưu đã nhập Diệt thọ tưởng định, thân hành của vị ấy cũng đã được đình chỉ, lắng dịu; khẩu hành... tâm hành đã được đình chỉ, lắng dịu; nhưng mạng sống chưa cạn kiệt; hơi ấm chưa tan biến; các căn chưa bị hủy hoại.’ 884. Nirodhasamāpatti saṅkhatātiādipucchāyaṃ pana saṅkhatātipi asaṅkhatātipi lokiyātipi lokuttarātipi na vattabbā. Kasmā? Sabhāvato natthitāya. Yasmā panassā samāpajjantassa vasena samāpannā nāma hoti, tasmā nipphannāti vattuṃ vaṭṭati, no anipphannā. 884. Về câu hỏi "Diệt tận định là pháp hữu vi chăng?", v.v..., không thể nói là pháp hữu vi, cũng không thể nói là pháp vô vi, không thể nói là pháp thế gian, cũng không thể nói là pháp siêu thế. Tại sao? Vì nó không có tự tánh. Nhưng vì nó được gọi là 'đã chứng đắc' (samāpannā) do năng lực của người chứng đắc, do đó, có thể nói là 'đã thành tựu' (nipphannā), chứ không phải là 'chưa thành tựu' (anipphannā). Iti santaṃ samāpattiṃ, imaṃ ariyanisevitaṃ; Diṭṭheva dhamme nibbānamitisaṅkhaṃ upāgataṃ; Bhāvetvā ariyaṃ paññaṃ, samāpajjanti paṇḍitā. Như vậy, các bậc hiền trí, sau khi đã tu tập tuệ thánh, chứng đắc thiền định tịch tịnh này, vốn được các bậc Thánh lui tới, và được mệnh danh là Niết-bàn trong hiện tại. Yasmā tasmā imissāpi, samāpattisamatthatā; Ariyamaggesu paññāya, ānisaṃsoti vuccatīti. Do đó, khả năng chứng đắc thiền định này cũng được gọi là một lợi ích của tuệ trong các Thánh đạo. Āhuneyyabhāvādisiddhikathā Luận về sự thành tựu phẩm cách đáng được cúng dường, v.v... 885. Āhuneyyabhāvādisiddhīti [Pg.352] na kevalañca nirodhasamāpattiyā samāpajjanasamatthatāva, ayaṃ pana āhuneyyabhāvādisiddhipi imissā lokuttarapaññābhāvanāya ānisaṃsoti veditabbo. Avisesena hi catubbidhāyapi etissā bhāvitattā bhāvitapañño puggalo sadevakassa lokassa āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalīkaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. 885. Sự thành tựu phẩm cách đáng được cúng dường, v.v...: Cần phải hiểu rằng không chỉ khả năng chứng đắc Diệt tận định, mà chính sự thành tựu phẩm cách đáng được cúng dường, v.v... này cũng là một lợi ích của việc tu tập tuệ siêu thế. Thật vậy, do đã tu tập tuệ này (trong cả bốn phương diện) một cách không phân biệt, người có tuệ đã tu tập trở thành bậc đáng được cúng dường (āhuneyyo), đáng được tiếp đãi (pāhuneyyo), đáng nhận lễ vật (dakkhiṇeyyo), đáng được chắp tay cung kính (añjalīkaraṇīyo), là ruộng phước vô thượng cho thế gian cùng với chư thiên. 886. Visesato panettha paṭhamamaggapaññaṃ tāva bhāvetvā mandāya vipassanāya āgato mudindriyopi sattakkhattuparamo nāma hoti, sattasugatibhave saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Majjhimāya vipassanāya āgato majjhimindriyo kolaṃkolo nāma hoti, dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Tikkhāya vipassanāya āgato tikkhindriyo ekabījī nāma hoti, ekaññeva mānusakaṃ bhavaṃ nibbattetvā dukkhassantaṃ karoti. 886. Đặc biệt, ở đây, người đã tu tập tuệ của đạo đầu, đến với tuệ quán yếu ớt và có các căn chậm lụt, được gọi là bậc Thất lai (sattakkhattuparamo); vị ấy sau khi luân hồi trong bảy cõi thiện thú sẽ chấm dứt khổ đau. Người đến với tuệ quán trung bình và có các căn trung bình, được gọi là bậc Gia-gia (kolaṃkolo); vị ấy sau khi luân hồi qua hai hoặc ba gia đình sẽ chấm dứt khổ đau. Người đến với tuệ quán sắc bén và có các căn sắc bén, được gọi là bậc Nhất chủng (ekabījī); vị ấy sau khi tái sanh chỉ một lần trong cõi người sẽ chấm dứt khổ đau. 887. Dutiyamaggapaññaṃ bhāvetvā sakadāgāmī nāma hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. 887. Sau khi tu tập tuệ của đạo thứ hai, vị ấy trở thành bậc Nhất lai (sakadāgāmī); vị ấy chỉ trở lại thế gian này một lần nữa rồi chấm dứt khổ đau. 888. Tatiyamaggapaññaṃ bhāvetvā anāgāmī nāma hoti. So indriyavemattatāvasena antarāparinibbāyī, upahaccaparinibbāyī, asaṅkhāraparinibbāyī, sasaṅkhāraparinibbāyī, uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti pañcadhā. Idha vihāyaniṭṭho hoti. Tattha antarāparinibbāyīti yattha katthaci suddhāvāsabhave upapajjitvā āyuvemajjhaṃ appatvāva parinibbāyati. Upahaccaparinibbāyīti āyuvemajjhaṃ atikkamitvā parinibbāyati. Asaṅkhāraparinibbāyīti asaṅkhārena appayogena uparimaggaṃ nibbatteti. Sasaṅkhāraparinibbāyīti sasaṅkhārena sappayogena uparimaggaṃ nibbatteti. Uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti yatthupapanno, tato uddhaṃ yāva akaniṭṭhabhavā āruyha tattha parinibbāyati. 888. Sau khi tu tập tuệ của đạo thứ ba, vị ấy trở thành bậc Bất lai (anāgāmī). Do sự khác biệt về các căn, vị ấy có năm loại: Trung gian Bát-niết-bàn (antarāparinibbāyī), Tổn hại Bát-niết-bàn (upahaccaparinibbāyī), Vô hành Bát-niết-bàn (asaṅkhāraparinibbāyī), Hữu hành Bát-niết-bàn (sasaṅkhāraparinibbāyī), và Thượng lưu đến Sắc Cứu Cánh (uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī). Vị ấy chấm dứt (sự tái sanh) bằng cách từ bỏ cõi này. Trong đó, bậc Trung gian Bát-niết-bàn là người sau khi sanh vào một cõi Tịnh Cư nào đó, sẽ nhập Bát-niết-bàn trước khi đến nửa tuổi thọ. Bậc Tổn hại Bát-niết-bàn là người nhập Bát-niết-bàn sau khi đã vượt qua nửa tuổi thọ. Bậc Vô hành Bát-niết-bàn là người chứng đắc đạo cao hơn mà không cần nỗ lực. Bậc Hữu hành Bát-niết-bàn là người chứng đắc đạo cao hơn với sự nỗ lực. Bậc Thượng lưu đến Sắc Cứu Cánh là người, từ cõi đã sanh, đi lên cho đến cõi Sắc Cứu Cánh và nhập Bát-niết-bàn tại đó. 889. Catutthamaggapaññaṃ bhāvetvā koci saddhāvimutto hoti, koci paññāvimutto hoti, koci ubhatobhāgavimutto hoti, koci tevijjo, koci chaḷabhiñño, koci paṭisambhidappabhedappatto mahākhīṇāsavo. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘maggakkhaṇe panesa taṃ jaṭaṃ vijaṭeti nāma[Pg.353]. Phalakkhaṇe vijaṭitajaṭo sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyo hotī’’ti. 889. Sau khi tu tập tuệ của đạo thứ tư, có vị trở thành bậc Tín giải thoát (saddhāvimutto), có vị trở thành bậc Tuệ giải thoát (paññāvimutto), có vị trở thành bậc Câu phần giải thoát (ubhatobhāgavimutto), có vị là bậc Tam minh (tevijjo), có vị là bậc Lục thông (chaḷabhiñño), có vị là bậc Đại Lậu tận đã đạt đến các loại Vô ngại giải (paṭisambhidappabhedappatto). Về điều này, có lời dạy rằng: "Trong khoảnh khắc của đạo, vị ấy được gọi là đang gỡ rối đám rối ấy. Trong khoảnh khắc của quả, vị ấy đã gỡ rối xong, trở thành bậc đáng nhận lễ vật tối thượng của thế gian cùng với chư thiên." Evaṃ anekānisaṃsā, ariyapaññāya bhāvanā; Yasmā tasmā kareyyātha, ratiṃ tattha vicakkhaṇo. Như vậy, việc tu tập tuệ thánh có nhiều lợi ích. Do đó, người có trí tuệ nên hoan hỷ trong việc tu tập ấy. 890. Ettāvatā ca – 890. Và như thế – Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ; Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭanti. – "Người trí trú trong giới luật, tu tập tâm và tuệ, vị tỳ-khưu nhiệt tâm, thận trọng, vị ấy gỡ rối được đám rối này." – Imissā gāthāya sīlasamādhipaññāmukhena desite visuddhimagge sānisaṃsā paññābhāvanā paridīpitā hotīti. Trong Thanh Tịnh Đạo, được thuyết giảng qua giới, định, và tuệ của bài kệ này, việc tu tập tuệ cùng với các lợi ích của nó đã được trình bày. Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge Như vậy, trong bộ Thanh Tịnh Đạo được soạn vì sự hoan hỷ của các bậc thiện nhân, Paññābhāvanādhikāre thuộc chương về Tu Tập Tuệ, Paññābhāvanānisaṃsaniddeso nāma phần có tên là Trình Bày Về Lợi Ích Của Việc Tu Tập Tuệ, Tevīsatimo paricchedo. là chương thứ hai mươi ba. Nigamanakathā Lời kết 891. Ettāvatā [Pg.354] ca – 891. Và như thế – ‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ; Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti. – "Người trí trú trong giới luật, tu tập tâm và tuệ, vị tỳ-khưu nhiệt tâm, thận trọng, vị ấy gỡ rối được đám rối này." – Imaṃ gāthaṃ nikkhipitvā yadavocumha – Sau khi đã nêu lên bài kệ này, chúng tôi đã nói rằng – ‘‘Imissā dāni gāthāya, kathitāya mahesinā; Vaṇṇayanto yathābhūtaṃ, atthaṃ sīlādibhedanaṃ. "Nay, tôi sẽ giải thích như thật ý nghĩa của bài kệ này, do bậc Đại Sĩ thuyết giảng, với các phân mục về giới, v.v..." ‘‘Sudullabhaṃ labhitvāna, pabbajjaṃ jinasāsane; Sīlādisaṅgahaṃ khemaṃ, ujuṃ maggaṃ visuddhiyā. "Sau khi đã được xuất gia, một điều rất khó được, trong giáo pháp của bậc Chiến Thắng, (để chỉ rõ) con đường an ổn, ngay thẳng dẫn đến thanh tịnh, bao gồm giới, v.v..." ‘‘Yathābhūtaṃ ajānantā, suddhikāmāpi ye idha; Visuddhiṃ nādhigacchanti, vāyamantāpi yogino. "Những hành giả ở đây, dù mong cầu sự thanh tịnh, nhưng vì không biết như thật (con đường ấy), nên dù có nỗ lực cũng không đạt được sự thanh tịnh." ‘‘Tesaṃ pāmojjakaraṇaṃ, suvisuddhavinicchayaṃ; Mahāvihāravāsīnaṃ, desanānayanissitaṃ. "Để làm cho họ hoan hỷ, (tôi sẽ trình bày) con đường với những quyết định hoàn toàn thanh tịnh, dựa theo phương pháp giảng dạy của các vị trú tại Đại Tự (Mahāvihāra)." ‘‘Visuddhimaggaṃ bhāsissaṃ, taṃ me sakkacca bhāsato; Visuddhikāmā sabbepi, nisāmayatha sādhavo’’ti. "Tôi sẽ nói về Thanh Tịnh Đạo; trong khi tôi kính cẩn trình bày, mong tất cả các bậc thiện nhân mong cầu sự thanh tịnh hãy lắng nghe." Svāyaṃ bhāsito hoti. Con đường ấy nay đã được trình bày. 892. Tattha ca – 892. Và trong đó – Tesaṃ sīlādibhedānaṃ, atthānaṃ yo vinicchayo; Pañcannampi nikāyānaṃ, vutto aṭṭhakathānaye. Quyết định về ý nghĩa của các phân mục về giới, v.v... đã được nêu ra theo phương pháp của các bộ Chú giải về năm bộ Nikāya. Samāharitvā taṃ sabbaṃ, yebhuyyena sanicchayo; Sabbasaṅkaradosehi, mutto yasmā pakāsito. Bởi vì, sau khi đã tổng hợp tất cả những điều đó, phần lớn đã được trình bày cùng với quyết định, thoát khỏi mọi lỗi lầm do sự hỗn tạp. Tasmā visuddhikāmehi, suddhapaññehi yogihi; Visuddhimagge etasmiṃ, karaṇīyova ādaroti. Do vậy, những hành giả có trí tuệ thanh tịnh, mong cầu sự thanh tịnh, nên hết lòng kính trọng Thanh Tịnh Đạo này. 893. 893. Vibhajjavādiseṭṭhānaṃ[Pg.355], theriyānaṃ yasassinaṃ; Mahāvihāravāsīnaṃ, vaṃsajassa vibhāvino. Là người kế thừa dòng dõi của các bậc Trưởng lão danh tiếng trú tại Đại Tự, những bậc tối thắng của Phân Biệt Thuyết Bộ, một bậc trí tuệ sáng suốt. Bhadantasaṅghapālassa, sucisallekhavuttino; Vinayācārayuttassa, yuttassa paṭipattiyaṃ. Của ngài Trưởng lão Saṅghapāla, người có đời sống thanh tịnh và khổ hạnh, người thành tựu giới luật và oai nghi, người chuyên tâm vào sự thực hành. Khantisoraccamettādi-guṇabhūsitacetaso; Ajjhesanaṃ gahetvāna, karontena imaṃ mayā. Người có tâm được trang nghiêm bằng các đức hạnh như nhẫn nại, nhu hòa, từ ái; sau khi chấp nhận lời thỉnh cầu của ngài, Saddhammaṭṭhitikāmena, yo patto puññasañcayo; Tassa tejena sabbepi, sukhamedhantu pāṇino. Do mong muốn cho Chánh pháp được trường tồn, với bao nhiêu công đức đã được tôi tích tập (qua việc này), nguyện nhờ oai lực ấy, tất cả chúng sanh được tăng trưởng an lạc. 894. 894. Visuddhimaggo eso ca, antarāyaṃ vinā idha; Niṭṭhito aṭṭhapaññāsa-bhāṇavārāya pāḷiyā. Và Thanh Tịnh Đạo này, với phần Pāḷi gồm năm mươi tám tụng phẩm, đã được hoàn tất tại đây không gặp trở ngại. Yathā tatheva lokassa, sabbe kalyāṇanissitā; Anantarāyā ijjhantu, sīghaṃ sīghaṃ manorathāti. Cũng như vậy, nguyện cho tất cả những ước nguyện của thế gian, những gì nương vào thiện pháp, được thành tựu nhanh chóng, nhanh chóng, không gặp trở ngại. 895. Parama visuddha saddhā buddhi vīriya paṭimaṇḍitena sīlācārajjava maddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamaya samayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattibhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā chaḷabhiññāpaṭisambhidādi bhedaguṇapaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme appaṭihatabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena mudantakhedakavattabbena kato visuddhimaggo nāma. 895. Tác phẩm tên là Thanh Tịnh Đạo này đã được soạn bởi vị Trưởng lão, người được các bậc thầy đặt tên là Buddhaghosa, người được gọi là cư sĩ ở Morandakheṭaka, người có trí tuệ rộng lớn và thanh tịnh, người là vật trang sức cho dòng dõi của các vị Trưởng lão trú tại Đại Tự, những ngọn đèn của dòng dõi Trưởng Lão, những vị có trí tuệ không bị ngăn ngại trong các pháp thượng nhân được trang nghiêm bằng các phẩm chất khác nhau như sáu thắng trí, bốn vô ngại giải, v.v.; một đại thi sĩ, một nhà biện luận tài ba, người nói điều hợp lý và tự tại, người sở hữu vẻ duyên dáng của lời nói ngọt ngào và cao quý, phát xuất dễ dàng do sự thành tựu của các cơ quan phát âm; một nhà ngữ pháp vĩ đại, người có oai lực của trí tuệ không bị ngăn ngại trong giáo pháp của Bậc Đạo Sư, trong các loại kinh điển Tam Tạng cùng với các bộ Chú giải; người có sự thông minh sắc bén, người có khả năng thâm nhập vào các khu rừng rậm của học thuyết của mình và các học thuyết khác; người hội đủ tập hợp các đức hạnh như giới, hạnh, chân thật, nhu hòa, v.v.; người được trang nghiêm bằng tín, tuệ, và tấn vô cùng thanh tịnh. 896. 896. Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ; Dassento kulaputtānaṃ, nayaṃ sīlādisuddhiyā. Mong rằng (tác phẩm này) tồn tại lâu dài trên thế gian, chỉ ra cho các thiện nam tử, những người tìm cầu sự giải thoát khỏi thế gian, con đường thanh tịnh về giới, v.v. Yāva [Pg.356] buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino; Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti. Chừng nào danh hiệu 'Phật' của bậc Đại Sĩ, bậc Tối Thắng trong đời, bậc có tâm thanh tịnh, bậc Như Thường, vẫn còn lưu truyền trên thế gian. Iti sādhujanapāmojjatthāya katā visuddhimaggakathā, Như vậy, luận về Thanh Tịnh Đạo, được soạn vì sự hoan hỷ của những người thiện, Pāḷigaṇanāya pana sā aṭṭhapaññāsabhāṇavārā hotīti. Và theo cách tính của Pāḷi, nó có năm mươi tám tụng phẩm. Visuddhimaggapakaraṇaṃ niṭṭhitaṃ. Luận Thanh Tịnh Đạo đến đây là hoàn tất. | |||