Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!

Visuddhimagga-mahāṭīkā

විසුද්ධිමග්ග මහාටීකාව

(Paṭhamo bhāgo)

(පළමු කොටස)

Ganthārambhakathā

ග්‍රන්ථාරම්භ කථාව

Saddhammaraṃsimālī [Pg.1] yo, vineyyakamalākare;

Vibodhesi mahāmoha-tamaṃ hantvāna sabbaso.

යම් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් සද්ධර්මය නමැති රශ්මි මාලාවෙන් යුක්තව, විනෙයජන නමැති පියුම් විලෙහි මහා මෝහය නමැති අඳුර සර්වප්‍රකාරයෙන් දුරුකොට ඒ පියුම් විල විකසිත කළ සේක් ද,

Ñāṇātisayabimbaṃ taṃ, visuddhakaruṇāruṇaṃ;

Vanditvā nirupaklesaṃ, buddhādiccaṃ mahodayaṃ.

උතුම් වූ ප්‍රඥා මණ්ඩලයක් ඇත්තා වූ ද, පිරිසිදු කරුණාව නමැති අරුණාලෝකය ඇත්තා වූ ද, කෙලෙස් රහිත වූ ද, සර්වඥතාඥානය නමැති මහෝදය පර්වතයට නැඟී බැබළෙන්නා වූ ද ඒ බුද්ධ දිවාකරයාණන් වහන්සේ වැඳ,

Lokālokakaraṃ dhammaṃ, guṇarasmisamujjalaṃ;

Ariyasaṅghañca samphullaṃ, visuddhakamalākaraṃ.

ලෝකයට ආලෝකය ලබා දෙන, ගුණ රශ්මීන්ගෙන් බැබළෙන ශ්‍රී සද්ධර්මය ද, මනාව පිපී ගිය පිරිසිදු පියුම් විලක් බඳු වූ ආර්ය මහා සංඝරත්නය ද වැඳ,

Vandanājanitaṃ puññaṃ, iti yaṃ ratanattaye;

Hatantarāyo sabbattha, hutvāhaṃ tassa tejasā.

මෙසේ තෙරුවන් විෂයෙහි නමස්කාර කිරීමෙන් මා විසින් යම් පිනක් රැස් කරන ලද ද, ඒ පිනේ තේජසින් සියලු තන්හි අන්තරායන් දුරු වූයේ මම,

Sampannasīlācārena, dhīmatā sucivuttinā;

Ajjhesito dāṭhānāgattherena thiracetasā.

පිරිපුන් ශීලයෙන් හා ආචාරයෙන් යුක්ත වූ, ප්‍රඥාවන්ත වූ, පිරිසිදු පැවැත්මක් ඇති, ස්ථිර සිත් ඇති දාඨානාග තෙරුන් වහන්සේ විසින් කරන ලද ආරාධනයෙන්,

Visuddhacarito nātho, yaṃ visuddhimanuttaraṃ;

Patvā desesi karuṇāsamussāhitamānaso.

පිරිසිදු චරිතයක් ඇති ලෝකනාථ බුදුරජාණන් වහන්සේ යම් උත්තරීතර වූ පිරිසිදු නිවනකට පැමිණ, මහා කරුණාවෙන් පෙළඹුණු සිත් ඇතිව යම් ධර්මයක් දේශනා කළ සේක් ද,

Tassā adhigamūpāyo, visuddhanayamaṇḍito;

Visuddhimaggo yo vutto, suvisuddhapadakkamo.

ඒ නිවන අවබෝධ කරගැනීමේ උපක්‍රමය වූ ද, පිරිසිදු ක්‍රමවේදයන්ගෙන් සැරසී ඇත්තා වූ ද, ඉතා පිරිසිදු පද පිළිවෙළක් ඇතිව යම් 'විසුද්ධිමග්ග'යක් වදාරන ලද්දේ ද,

Suvisuddhaṃ asaṃkiṇṇaṃ, nipuṇatthavinicchayaṃ;

Mahāvihāravāsīnaṃ, samayaṃ avilomayaṃ.

මහා විහාරවාසී තෙරුන් වහන්සේලාගේ දර්ශනයට විරුද්ධ නොවන පරිදි, ඉතා පිරිසිදු වූ ද, පරවාදයන්ගෙන් මිශ්‍ර නොවූ ද, සියුම් අර්ථ විනිශ්චයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද,

Tassa [Pg.2] nissāya porāṇaṃ, kathāmaggaṃ anākulaṃ;

Tantinayānugaṃ suddhaṃ, karissāmatthavaṇṇanaṃ.

එම විසුද්ධිමග්ගයෙහි පැරණි වූ ද, අවුල් රහිත වූ ද අටුවා ක්‍රමය ඇසුරු කොට, පාලි ක්‍රමයට අනුකූල වූ පිරිසිදු අර්ථ වර්ණනාවක් කරන්නෙමි.

Iti ākaṅkhamānassa, saddhammassa ciraṭṭhitiṃ;

Vibhajantassa tassatthaṃ, nisāmayatha sādhavoti.

මෙසේ සද්ධර්මයේ චිරස්ථිතිය පතා එහි අර්ථ විග්‍රහ කරන මාගෙන්, පින්වත් සත්පුරුෂයෝ එය අසා දැනගනිත්වා!

Nidānādikathāvaṇṇanā

නිදානාදි කථා වර්ණනාව

1. Svāyaṃ visuddhimaggo yaṃ suttapadaṃ nissāya paṭṭhapīyati, taṃ tāva nikkhipitvā tassa nidānādiniddhāraṇamukhena nānappakārato atthaṃ saṃvaṇṇetuṃ ‘‘sīle patiṭṭhāyā’’tiādi āraddhaṃ. Dhammaṃ saṃvaṇṇentena hi ādito tassa nidānaṃ vattabbaṃ, tato payojanaṃ piṇḍattho padattho sambandho adhippāyo codanā sodhanaṃ vattabbaṃ. Tathā ceva ācariyena paṭipannaṃ. Ettha hi bhagavantaṃ kirātiādi desanāya nidānapayojananiddhāraṇaṃ, visuddhimaggaṃ bhāsissantiādi piṇḍatthaniddhāraṇaṃ, sīle ṭhatvātiādi padatthasambandhādhippāyavibhāvanā, kiṃ sīlantiādi codanā, tato paraṃ sodhanaṃ, samādhipaññākathāsupi eseva nayo. Kasmā panettha vissajjanagāthā ādimhi nikkhittā, na pucchāgāthā. Pucchāpubbikā hi vissajjanāti? Vuccate – tadatthassa maṅgalabhāvato, sāsanassa ādikalyāṇādibhāvavibhāvanato, bhayādiupaddavanivāraṇena antarāyavidhamanato, upari saṃvaṇṇetabbadhammasaṅgahato cāti veditabbaṃ.

1. මෙම විසුද්ධිමග්ග ග්‍රන්ථය යම් සූත්‍ර පදයක් ඇසුරින් ආරම්භ කරන්නේ ද, එම සූත්‍ර පදය මුලින් තබා එහි නිදානය ආදිය ප්‍රකාශ කිරීම පෙරදැරිව නානාප්‍රකාරයෙන් අර්ථ වර්ණනා කරනු පිණිස ‘සීලේ පතිට්ඨාය’ යනාදී වචන ආරම්භ කරන ලදී. ධර්මය වර්ණනා කරන්නා විසින් ආරම්භයේ දී එහි නිදානය පැවසිය යුතුය, ඉන්පසු ප්‍රයෝජනය, පිණ්ඩත්ථය, පදත්ථය, සම්බන්ධය, අදහස, චෝදනාව හා සෝධනය පැවසිය යුතුය. ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ද එලෙසම පිළිපදින ලදී. මෙහි ‘භගවන්තං කිර’ යනාදී වචන දේශනාවේ නිදානය හා ප්‍රයෝජනය දැක්වීමයි. ‘විසුද්ධිමග්ගං භාසිස්සන්ති’ යනාදිය පිණ්ඩත්ථය දැක්වීමයි. ‘සීලේ ඨත්වා’ යනාදිය පදත්ථ, සම්බන්ධ හා අදහස් පැහැදිලි කිරීමයි. ‘කිං සීලං’ යනාදිය චෝදනා වන අතර ඉන්පසු එන්නේ සෝධනයයි. සමාධි හා ප්‍රඥා කථාවන්හි දී ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි ආරම්භයේ දී පිළිතුරු ගාථාව තැබුවේ මන්ද? ප්‍රශ්න ගාථාව නොතැබුවේ මන්ද? පිළිතුරක් යනු ප්‍රශ්නයක් පෙරදැරිව එන්නක් නොවේද? ඊට පිළිතුරු දෙනු ලැබේ - එම ගාථාවේ අර්ථය මංගල සම්මත බැවින් ද, ශාසනයේ ආදිකල්‍යාණාදී භාවය ප්‍රකට කරන බැවින් ද, භය ආදී උපද්‍රව දුරු කිරීමෙන් අන්තරායන් විධ්වංසනය කරන බැවින් ද, ඉදිරියට වර්ණනා කළ යුතු ධර්මයන් එහි සංග්‍රහ වී ඇති බැවින් ද (විස්සජ්ජන ගාථාව මුලින් තැබූ බව) දත යුතුය.

Etthāha – kasmā panāyaṃ visuddhimaggakathā vatthupubbikā āraddhā, na satthuthomanāpubbikāti? Vuccate – visuṃ asaṃvaṇṇanādibhāvato. Sumaṅgalavilāsinīādayo viya hi dīghanikāyādīnaṃ nāyaṃ visuṃ saṃvaṇṇanā, na pakaraṇantaraṃ vā abhidhammāvatārasumatāvatārādi viya. Tāsaṃyeva pana sumaṅgalavilāsinīādīnaṃ visesabhūtā. Tenevāha ‘‘majjhe visuddhimaggo’’tiādi (dī. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā; ma. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.ganthārambhakathā; a. ni. aṭṭha. 1.1.ganthārambhakathā). Atha vā thomanāpubbikāpi cāyaṃ kathā na vatthupubbikāvāti daṭṭhabbaṃ. Sāsane hi vatthukittanaṃ na loke viya kevalaṃ hoti, sāsanasampattikittanattā pana satthu aviparītadhammadesanābhāvavibhāvanena satthuguṇasaṃkittanaṃ ulliṅgantameva pavattati. Tathā hi vakkhati ‘‘ettāvatā tisso sikkhā’’tiādi. Sotāpannādibhāvassa ca kāraṇanti ettha hi ādi-saddena sabbasakadāgāmianāgāmino [Pg.3] viya sabbepi arahanto saṅgayhanti vibhāgassa anuddhaṭattā. Tena tiṇṇampi bodhisattānaṃ nibbedhabhāgiyā sīlādayo idha ‘‘sīle patiṭṭhāyā’’tiādivacanena saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Tiṇṇampi hi nesaṃ carimabhave visesato saṃsārabhayikkhaṇaṃ, yathāsakaṃ sīle patiṭṭhāya samathavipassanaṃ ussukkāpetvā taṇhājaṭāvijaṭanapaṭipatti ca samānāti. Atha vā ‘‘so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti sādhāraṇavacanena sātisayaṃ, niratisayañca taṇhājaṭāvijaṭanaṃ gahitaṃ. Tattha yaṃ niratisayaṃ savāsanappahānatāya. Tena satthu pahānasampadā kittitā hoti, tannimittā ñāṇasampadā ca. Tadubhayena nānantarikatāya ānubhāvasampadādayopīti. Evampi thomanāpubbikāyaṃ kathāti veditabbaṃ. Atha vā thomanāpubbikā evāyaṃ kathāti daṭṭhabbaṃ, ‘‘sabbadhammesu appaṭihatañāṇacāro’’tiādinā satthu thomanaṃ purakkhatvā saṃvaṇṇanāya āraddhattā. Sā panāyaṃ yasmā pucchantassa ajjhāsayānurūpaṃ byākaraṇasamatthatāya vibhāvanavasena pavattitā, āciṇṇañcetaṃ ācariyassa yadidaṃ saṃvaṇṇetabbadhammānukūlaṃ saṃvaṇṇanārambhe satthu abhitthavanaṃ. Tasmā iminā kāraṇena evamettha thomanā pavattitāti. Thomanākārassa vuccamānassa kāraṇaṃ uddharantena paṭhamaṃ vissajjanagāthaṃ nikkhipitvā tassā nidānacodanāmukhena pucchāgāthaṃ sarūpato ca atthato ca dassetvā tassā pucchāya aviparītabyākaraṇasamatthabhāvāvajotanaṃ bhagavato thomanaṃ purakkhatvā yathādhippetadhammasaṃvaṇṇanā katā. Tenāha ‘‘sīle patiṭṭhāyā’’tiādi. Tattha gāthāya attho parato āvi bhavissati.

මෙහි දී මෙසේ අසයි: "විසුද්ධිමග්ග කථාව වර්ණනා කළ යුතු කරුණ පෙරදැරිව ආරම්භ කළේ මන්ද? ශාස්තෘ ස්තූතිය පෙරදැරිව ආරම්භ නොකළේ මන්ද?" පිළිතුර මෙයයි: මෙය වෙන් වූ ස්වාධීන වර්ණනාවක් නොවන බැවිනි. සුමංගලවිලාසිනිය ආදී අටුවාවන් මෙන් දීඝනිකාය ආදිය සඳහා වූ වෙන් වූ වර්ණනාවක් මෙය නොවේ. අභිධම්මාවතාර, සුමතාවතාර ආදිය මෙන් වෙනත් ස්වාධීන ග්‍රන්ථයක් ද නොවේ. එනමුත් එය සුමංගලවිලාසිනිය ආදී අටුවාවන්හිම විශේෂ කොටසකි. එබැවිනුයි "මධ්‍යයෙහි විසුද්ධිමග්ගය වේ" යනාදිය වදාරන ලද්දේ. නැතහොත්, මෙම කථාව වස්තුව පෙරදැරිව පමණක් නොව, ශාස්තෘ ස්තූතිය ද පෙරදැරිව පවතින බව දත යුතුය. ශාසනයෙහි වර්ණනා කරුණ ප්‍රකාශ කිරීම ලෝකයෙහි මෙන් කථා වස්තුවක් පමණක් නොවේ. ශාසන සම්පත්තිය වර්ණනා කිරීමෙන්, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අවිපරීත ධර්ම දේශනා භාවය ප්‍රකට වන බැවින් එය ශාස්තෘ ගුණ කීර්තනයක් ලෙසම පවතී. එලෙසම "මෙපමණකින් ශික්ෂා තුනක් වේ" යනාදිය පවසනු ඇත. සෝතාපන්න ආදී භාවයට හේතුව යන මෙහි, 'ආදි' ශබ්දයෙන් සියලු සකෘදාගාමී, අනාගාමී මෙන්ම සියලු අර්හතුන් වහන්සේලා ද ඇතුළත් වේ. එබැවින් බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා තිදෙනාගේම කෙලෙස් බිඳලීමට සමර්ථ වූ ශීලාදිය මෙහි "සීලේ පතිට්ඨාය" යනාදී වචනයෙන් සංග්‍රහ වී ඇති බව දත යුතුය. ඔවුන් තිදෙනාගේම අවසන් භවයෙහි විශේෂයෙන් සංසාර භය දැකීම ද, තමන්ට අදාළ ශීලයෙහි පිහිටා සමථ විපස්සනා වඩා තණ්හා ජටාව ලිහීමේ පිළිවෙත ද සමාන වේ. නැතහොත්, "ඔහු මේ අවුල ලිහන්නේය" යන පොදු වචනයෙන් සාතිශය හා නිරතිශය තණ්හා ජටාව ලිහීම අර්ථවත් වේ. එහි වාසනා සහිතව ප්‍රහාණය කරන බැවින් නිරතිශය ලිහීමක් ඇත්තේ ද, එයින් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ප්‍රහාණ සම්පත්තිය හා ඥාණ සම්පත්තිය කියැවේ. එම දෙකේ නොබිඳුණු බව නිසා ආනුභාව සම්පත්තිය ද කියැවේ. මෙසේ ද මෙය ශාස්තෘ ස්තූතිය පෙරදැරි වූවක් බව දත යුතුය. නැතහොත්, "සියලු ධර්මයන්හි අවිරුද්ධ ඥාණචාරයක් ඇත්තා වූ" යනාදී ශාස්තෘ ස්තූතිය මුල් කරගෙනම මෙම වර්ණනාව ඇරඹූ බැවින්, මෙය ස්තූතියම පෙරදැරි කරගත්තකි. එය විමසන්නාගේ අදහසට අනුකූලව පිළිතුරු දීමේ සමර්ථ බව ප්‍රකට කිරීම සඳහා පවත්වන ලදී. වර්ණනා කරන ග්‍රන්ථයට අනුකූලව ශාස්තෘන් වහන්සේට ස්තූති කිරීම ආචාර්යයන් වහන්සේගේ සිරිතකි. එබැවින් මෙහි ස්තූතිය පවත්වන ලදී. ස්තූති ස්වරූපය දැක්වීමට ප්‍රථමයෙන් විස්සජ්ජන ගාථාව තබා, එහි නිදාන හා චෝදනා මුඛයෙන් පුච්ඡා ගාථාව ස්වරූපයෙන් හා අර්ථයෙන් දක්වා, එම ප්‍රශ්නයට නිවැරදිව පිළිතුරු දීමට ඇති සමර්ථ බව පෙන්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කරන ස්තූතිය පෙරදැරිව මෙම ධර්ම වර්ණනාව කරන ලදී. ඒ නිසා "සීලේ පතිට්ඨාය" යනාදිය පවසන ලදී. එහි ගාථාවේ අර්ථය ඉදිරියට පැහැදිලි වනු ඇත.

Itītiādīsu itīti ayaṃ iti-saddo hetu parisamāpanādipadatthavipariyāyapakārāvadhāraṇanidassanādianekatthappabhedo. Tathā hesa ‘‘ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpa’nti vuccatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.79) hetumhi āgato. ‘‘Tasmātiha me, bhikkhave, dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā ‘kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’’tiādīsu (ma. ni. 1.29) parisamāpane. ‘‘Iti vā iti evarūpā naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu (dī. ni. 1.197) ādiatthe. ‘‘Māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ [Pg.4] nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo’’tiādīsu (mahāni. 73, 75) padatthavipariyāye. ‘‘Iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito. Saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito’’tiādīsu (ma. ni. 3.124) pakāre. ‘‘Atthi idappaccayā jarāmaraṇanti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ, kiṃpaccayā jarāmaraṇanti iti ce vadeyya, jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīya’’ntiādīsu (dī. ni. 2.96) avadhāraṇe, sanniṭṭhāneti attho. ‘‘Atthīti kho, kaccāna, ayameko anto, natthīti kho, kaccāna, ayaṃ dutiyo anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15; 3.90) nidassane. Idhāpi nidassane daṭṭhabbo, pakāretipi vattuṃ vaṭṭateva. Paṭhamo pana iti-saddo parisamāpane daṭṭhabbo. Hīti avadhāraṇe. Idanti āsannapaccakkhavacanaṃ yathādhigatassa suttapadassa abhimukhīkaraṇato.

"ඉති" යනාදී තැන්හි එන මේ "ඉති" යන ශබ්දය හේතුව, අවසානය, ආදිය, පදයන්ගේ අර්ථය වෙනස් වීම (පර්යාය), ආකාරය, නියමය සහ නිදර්ශනය ආදී බොහෝ අර්ථ ප්‍රභේදයන්හි වැටේ. එනම්, "මහණෙනි, යමක් රුප්පනය (වෙනස්) වේද, එබැවින් එය රූපය යැයි කියනු ලැබේ (රුප්පතීති...)" යනාදී තැන්හි එය හේතු අර්ථයේ යෙදී ඇත. "මහණෙනි, එබැවින් ඔබලා ධර්මයට දායාද වන්න, ආමිසයට දායාද නොවන්න. මට ඔබ කෙරෙහි 'මගේ ශ්‍රාවකයෝ කෙසේ නම් ධර්ම දායාදයන් වන්නාහුද, ආමිස දායාදයන් නොවන්නාහුද' යැයි (තස්මාතිහ මේ...)" යනාදී තැන්හි එය අවසානය (නිමා කිරීම) යන අර්ථයේ යෙදී ඇත. "ඉති වා ඉති (මේ ආකාරයෙන් හෝ මේ ආකාරයෙන්) මෙබඳු වූ නැටුම්, ගැයුම්, වැයුම් ආදී විසුළු දස්නෙන් වැළකුණේ වෙයි" යනාදී තැන්හි එය "ආදිය" යන අර්ථයේ යෙදී ඇත. "මාගණ්ඩිය යනු ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේ සංඛ්‍යාවකි, සම්මුතියකි, පනවන ලද්දකි, ව්‍යවහාරයකි, නාමයකි..." යනාදී තැන්හි එය පදවල අර්ථය වෙනස් වීම (පර්යාය) යන අර්ථයේ යෙදී ඇත. "මහණෙනි, මේ ආකාරයෙන් අඥානයා බිය සහිතය, පණ්ඩිතයා බිය රහිතය..." යනාදී තැන්හි එය ආකාරය යන අර්ථයේ යෙදී ඇත. "ආනන්දය, මේ ප්‍රත්‍යය නිසා ජරා මරණ ඇද්දැයි ඇසූ විට, ඇතැයි කිව යුතුය..." යනාදී තැන්හි එය නියමය හෝ තීරණය යන අර්ථයේ යෙදේ. "කච්චානය, 'ඇත' යනු එක් අන්තයකි, 'නැත' යනු දෙවන අන්තයකි" යනාදී තැන්හි එය නිදර්ශනය (පෙන්වා දීම) යන අර්ථයේ යෙදී ඇත. මෙහි ද (ඉති හිදං වුත්තං යන්නෙහි ද) එය නිදර්ශන අර්ථයෙන්ම දත යුතුය, නැතහොත් ආකාර අර්ථයෙන් යැයි කීම ද සුදුසුමය. නමුත් පළමු "ඉති" ශබ්දය (ජටන්ති යන්නෙහි එන) අවසාන කිරීමේ අර්ථයෙන් දත යුතුය. "හි" ශබ්දය නියම කිරීමේ අර්ථයේය. "ඉදං" යන පදය නුදුරු වූ හෝ ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ දෙය හඟවන අතර, එය තමාට ලැබුණා වූ සූත්‍ර පදය ඉදිරිපත් කිරීමක් වැනිය.

Vuttanti ayaṃ vutta-saddo saupasaggo, anupasaggo ca vappanavāpasamīkaraṇakesohāraṇajīvitavuttipamuttabhāvapāvacanapavattitaajjhesanakathanādīsu dissati. Tathā hi ayaṃ –

"වුත්තං" යන මෙහි එන "වුත්ත" ශබ්දය උපසර්ග සහිතව හෝ රහිතව වැපිරීම, වැපිරූ පස සමතලා කිරීම, කෙස් බෑම, දිවි පැවැත්ම, ගිලිහීම, දේශනාවක් පැවැත්වීම, ආරාධනය සහ ප්‍රකාශ කිරීම ආදී අර්ථයන්හි යෙදෙන බව පෙනේ. එය මෙසේය -

‘‘Gāvo tassa pajāyanti, khette vuttaṃ virūhati;

Vuttānaṃ phalamasnāti, yo mittānaṃ na dubbhatī’’ti. –

"යමෙක් මිතුරන්ට ද්‍රෝහි නොවන්නේද, ඔහුගේ ගවයෝ බෝ වෙති, කුඹුරේ වපුරන ලද්ද (වුත්තං) මැනවින් වැඩේ, ඔහු වපුරන ලද දෙයෙහි (වුත්තානං) ඵල අනුභව කරයි."

Ādīsu (jā. 2.22.19) vappane āgato. ‘‘No ca kho paṭivutta’’ntiādīsu (pārā. 289) aṭṭhadantakādīhi vāpasamīkaraṇe. ‘‘Kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro’’tiādīsu (ma. ni. 2.426) kesohāraṇe. ‘‘Pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharatī’’tiādīsu (cūḷava. 332) jīvitavuttiyaṃ. ‘‘Seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā’’tiādīsu (ma. ni. 3.59; pārā. 92; pāci. 666; mahāva. 129) bandhanato pamuttabhāve. ‘‘Yesamidaṃ etarahi porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihita’’ntiādīsu (dī. ni. 1.285; ma. ni. 2.427; mahāva. 300) pāvacanabhāvena pavattite. Loke pana ‘‘vutto guṇo vutto pārāyano’’tiādīsu ajjhesane. ‘‘Vuttaṃ kho [Pg.5] panetaṃ bhagavatā ‘dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha, mā āmisadāyādā’ti’’ādīsu (ma. ni. 1.30) kathane. Idhāpi kathane eva daṭṭhabbo. Tasmā ‘‘iti hi evameva idaṃ suttaṃ desita’’nti yathānikkhittaṃ gāthaṃ desitabhāvena nidasseti. Tassā vā desitākāraṃ avadhāreti.

ඉහත ගාථාවේ එය වැපිරීම යන අර්ථයේ යෙදී ඇත. "නො ච ඛො පටිවුත්තං" යනාදී තැන්හි අටදත් නගුලෙන් පස සමතලා කිරීම යන අර්ථයේ යෙදේ. "හිස බාන ලද (වුත්තසිරො) තරුණ මාණවකයා" යනාදී තැන්හි කෙස් බෑම යන අර්ථයේ යෙදේ. "අනුන් දෙන දෙයින් ජීවත් වන (පරදත්තවුත්තො)" යනාදී තැන්හි ජීවනෝපාය යන අර්ථයේ යෙදේ. "නටුවෙන් ගිලිහී ගිය (පවුත්තො) පඬු පතක් මෙන්" යනාදී තැන්හි බැඳීමෙන් නිදහස් වීම හෙවත් ගිලිහීම යන අර්ථයේ යෙදේ. "පැරණි මන්ත්‍ර පද ගායනා කරන ලද, දේශනා කරන ලද (පවුත්තං)" යනාදී තැන්හි දේශනාවක් ලෙස පැවැත්වීම යන අර්ථයේ යෙදේ. ලෝක ව්‍යවහාරයේදී "ගුණය ප්‍රකාශ කරන ලදී (වුත්තො ගුණො)" යනාදියේදී ආරාධනය යන අර්ථයේ යෙදේ. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී (වුත්තං ඛො පනෙතං භගවතා)" යනාදී තැන්හි ප්‍රකාශ කිරීම හෝ දේශනා කිරීම යන අර්ථයේ යෙදේ. මෙහි ද (ඉති හිදං වුත්තං යන්නෙහි ද) දේශනා කිරීම යන අර්ථයෙන්ම දත යුතුය. එබැවින් "මේ ආකාරයෙන්ම මේ සූත්‍රය දේශනා කරන ලදී" යනුවෙන් දේශනා කරන ලද ආකාරයටම එම ගාථාව පෙන්වා දෙයි. එසේත් නැතිනම් එම ගාථාව දේශනා කළ ආකාරය තහවුරු කරයි.

Kasmāti hetumhi nissakkaṃ. Panāti vacanālaṅkāramattaṃ. Ubhayenāpi kāraṇaṃ pucchati. Etanti yathāvuttaṃ suttapadaṃ paccāmasati. Vuttanti pucchānimittaṃ. Tadatthassa attano buddhiyaṃ viparivattamānataṃ upādāya ‘‘ida’’nti vatvā puna bhagavatā bhāsitākāraṃ sandhāya ‘‘eta’’nti vuttaṃ. Sakalena panānena vacanena desanāya nidānaṃ jotitaṃ hoti. Parato tassā desakadesakālapaṭiggāhake vibhāvetuṃ ‘‘bhagavantaṃ kirā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kirāti anussavanatthe nipāto. Tena vuccamānassatthassa anu anu suyyamānataṃ dīpeti. Rattibhāgeti rattiyā ekasmiṃ koṭṭhāse, majjhimayāmeti adhippāyo. Vessavaṇādayo viya apākaṭanāmadheyyattā aññataro. Devo eva devaputto. Saṃsayasamugghāṭatthanti vicikicchāsallasamuddharaṇatthaṃ pucchīti yojanā. ‘‘Saṃsayasamugghāṭattha’’nti ca iminā pañcasu pucchāsu ayaṃ vimaticchedanāpucchāti dasseti. Yena atthena taṇhā ‘‘jaṭā’’ti vuttā, tameva atthaṃ dassetuṃ ‘‘jāliniyā’’tiādi vuttaṃ. Sā hi aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedo attano avayavabhūto eva jālo etissā atthīti ‘‘jālinī’’ti vuccati.

"කස්මා" යනු හේතුව විමසන පඤ්චමී විභක්ති පදයකි. "පන" යන්න වාක්‍ය අලංකාරයක් පමණි. මේ පද දෙකෙන්ම විමසන්නේ හේතුවයි. "එතං" යන්නෙන් ඉහත කී සූත්‍ර පදය හඳුන්වයි. "වුත්තං" යන්නෙන් ප්‍රශ්නයට මුල් වූ හේතුව ගැන විමසයි. එම අර්ථය තමාගේ බුද්ධියට නැවත නැවත එන බැවින් "ඉදං" යැයි කියා නැවතත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ ආකාරය අරමුණු කරගෙන "එතං" යැයි පවසන ලදී. මේ සමස්ත වාක්‍යයෙන්ම දේශනාවට මුල් වූ හේතුව (නිදානය) පැහැදිලි වෙයි. ඉන්පසුව දේශකයා, ස්ථානය, කාලය සහ ශ්‍රවණය කරන්නා හඳුන්වා දීමට "භගවන්තං කිර" යනාදිය පවසන ලදී. එහි "කිර" යනු අනුශ්‍රව අර්ථයේ (අසන්නට ලැබුණු පරිදි) වැටෙන නිපාතයකි. එයින් කියැවෙන අර්ථය නැවත නැවත අසන්නට ලැබුණු බව හඟවයි. "රත්තිභාගේ" යනු රාත්‍රියේ එක් කොටසක හෙවත් මධ්‍යම යාමයේ යනු අදහසයි. වෛශ්‍රවණ ආදීන් මෙන් ප්‍රකට නාමයක් නැති බැවින් "අඤ්ඤතරො" (එක්තරා) යැයි කියන ලදී. දේවපුත්‍රයෙක් යනු දෙවියෙක්මය. "සංසයසමුග්ඝාටත්ථං" යනු සැකය නමැති හී උදුරා දැමීම පිණිස විමසන ලදී යන යෙදුමයි. ප්‍රශ්න පහක් අතරින් මෙය සැක දුරු කිරීම සඳහා අසන ලද ප්‍රශ්නයක් (විමතිච්ඡේදන පෘච්ඡා) බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි. තෘෂ්ණාව "ජටා" (පැටලුම) යනුවෙන් හඳුන්වන්නේ කුමන අර්ථයකින්ද යන්න පෙන්වා දීමට "ජාලිනිය" යනාදිය වදාරන ලදී. එකසිය අටක් වූ තෘෂ්ණා විචරිත ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුතු වූ, තමාගේම කොටසක් වූ දැලක් (ජාලයක්) ඇයට ඇති බැවින් ඈ "ජාලිනී" නම් වේ.

Idānissā jaṭākārena pavattiṃ dassetuṃ ‘‘sā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha rūpādīsu ārammaṇesūti tassā pavattiṭṭhānamāha, rūpādichaḷārammaṇavinimuttassa taṇhāvisayassa abhāvato. Heṭṭhupariyavasenāti kadāci rūpārammaṇe kadāci yāva dhammārammaṇe kadāci dhammārammaṇe kadāci yāva rūpārammaṇeti evaṃ heṭṭhā, upari ca pavattivasena. Desanākkamena cettha heṭṭhupariyatā daṭṭhabbā. Kadāci kāmabhave kadāci rūpabhave kadāci arūpabhave kadāci vā arūpabhave…pe… kadāci kāmabhaveti evamettha heṭṭhupariyavasena pavatti veditabbā. Sabbasaṅkhārānaṃ khaṇe khaṇe bhijjanasabhāvattā aparāparuppatti ettha saṃsibbananti āha ‘‘punappunaṃ uppajjanato’’ti. ‘‘Saṃsibbanaṭṭhenā’’ti idaṃ yena sambandhena jaṭā viyāti jaṭāti [Pg.6] jaṭātaṇhānaṃ upamūpameyyatā, taṃdassanaṃ. Ayaṃ hettha attho – yathā jālino veḷugumbassa sākhā, kosasañcayādayo ca attanā attano avayavehi saṃsibbitā vinaddhā ‘‘jaṭā’’ti vuccanti, evaṃ taṇhāpi saṃsibbanasabhāvenāti, ‘‘saṃsibbitaṭṭhenā’’ti vā pāṭho, attanāva attano saṃsibbitabhāvenāti attho. Ayaṃ hi taṇhā kosakārakimi viya attanāva attānampi saṃsibbantī pavattati. Tenāha bhagavā ‘‘rūpataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisatī’’tiādi (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.86; vibha. 203). Ime sattā ‘‘mama ida’’nti pariggahitaṃ vatthuṃ attanibbisesaṃ maññamānā abbhantarimaṃ karonti. Abbhantarattho ca antosaddoti sakaparikkhāre uppajjamānāpi taṇhā ‘‘antojaṭā’’ti vuttā. Pabbajitassa pattādi, gahaṭṭhassa hatthiādi sakaparikkhāro.

දැන් එම තණ්හාව ජටාවක (පැටලීමක) ස්වරූපයෙන් පවතින ආකාරය දැක්වීම සඳහා "සා හී" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "රූප ආදී අරමුණු කෙරෙහි" යන්නෙන් ඇයගේ (තණ්හාවේ) පැවැත්ම සිදුවන ස්ථානය පවසයි. මන්දයත් රූප ආදී සවැදෑරුම් අරමුණුවලින් තොරවූ තණ්හාවට විෂය වූ ක්ෂේත්‍රයක් නොමැති බැවිනි. "යට සහ උඩ වශයෙන්" යනු ඇතැම් විට රූප අරමුණෙහි පටන් ධර්ම අරමුණ දක්වා ද, ඇතැම් විට ධර්ම අරමුණෙහි පටන් රූප අරමුණ දක්වා ද මෙලෙස යට සහ උඩ වශයෙන් පැවතීමයි. දේශනා අනුපිළිවෙළින් මෙහි යට-උඩ බව දත යුතුය. ඇතැම් විට කාම භවයෙහි ද, ඇතැම් විට රූප භවයෙහි ද, ඇතැම් විට අරූප භවයෙහි ද, නැතහොත් අරූප භවයේ සිට කාම භවය දක්වා ද මෙලෙස යට සහ උඩ වශයෙන් පැවැත්ම දත යුතුය. සියලු සංස්කාරයන් ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය බිඳී යන ස්වභාවය ඇති බැවින්, නැවත නැවත ඉපදීම මෙහි "මසා බන්ධනය කිරීමක්" (සංසිබ්බන) ලෙස සලකා "නැවත නැවත උපදින බැවින්" යැයි පවසන ලදී. "මසා බන්ධනය කරන අර්ථයෙන්" යන්නෙන් යම් සබඳතාවක් නිසා ජටාවක් වැනි වේ ද, එබැවින් ජටාව සහ තණ්හාව අතර ඇති උපමා-උපමේය බව දක්වයි. මෙහි අර්ථය නම් - දැල් සහිත උණ පඳුරක අතු රිකිලි සහ පටපණු කෝෂ සමූහයන් ආදිය තමන්ගේම කොටස්වලින් එකිනෙක වෙලී බැඳී පවතින බැවින් "ජටාව" යැයි කියනු ලැබේ ද, එමෙන්ම තණ්හාව ද මසා බන්ධනය කරන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් "ජටාව" යැයි කියනු ලැබේ. "සංසිබ්බිතට්ඨේන" (මසන ලද අර්ථයෙන්) යනු ද පාඨයකි; එවිට තමා විසින්ම තමා මසා බන්ධනය කරගත් බව අර්ථයයි. සැබවින්ම මෙම තණ්හාව ද පටපණුවෙකු මෙන් තමා විසින්ම තමා වෙළාගනිමින් පවතියි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ලෝකයෙහි රූප තණ්හාව ප්‍රිය ස්වභාවයකි, මධුර ස්වභාවයකි; මෙම තණ්හාව උපදින්නේ මෙහිමය, පවතින්නේ මෙහිමය" යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. මෙම සත්ත්වයෝ "මෙය මගේය" කියා ගන්නා ලද වස්තුව තමාගෙන් වෙන් කළ නොහැකි දෙයක් ලෙස සලකා තමා සතු කර ගනිති (අභ්‍යන්තරයට පමුණුවති). "අන්තෝ" යන වචනය අභ්‍යන්තර යන අර්ථය දෙයි. තමාගේ පරිෂ්කාරයන් කෙරෙහි උපදින තණ්හාව ද "අන්තෝ ජටා" (ඇතුළත ජටාව) ලෙස හඳුන්වන ලදී. පැවිද්දෙකුගේ පාත්‍රය ආදිය ද, ගිහියෙකුගේ ඇතා අශ්වයා ආදිය ද තමාගේ පරිෂ්කාර (භාණ්ඩ) නම් වේ.

‘‘Attā’’ti bhavati ettha abhimānoti attabhāvo, upādānakkhandhapañcakaṃ. Sarīranti keci. Mama attabhāvo sundaro, asukassa viya mama attabhāvo bhaveyyāti vā ādinā sakaattabhāvādīsu taṇhāya uppajjamānākāro veditabbo. Attano cakkhādīni ajjhattikāyatanāni. Attano, paresañca rūpādīni bāhirāyatanāni. Paresaṃ sabbāni vā, saparasantatipariyāpannāni vā cakkhādīni ajjhattikāyatanāni. Tathā rūpādīni bāhirāyatanāni. Parittamahaggatabhavesu pavattiyāpi taṇhāya antojaṭābahijaṭābhāvo veditabbo. Kāmabhavo hi kassacipi kilesassa avikkhambhitattā kathañcipi avimutto ajjhattaggahaṇassa visesapaccayoti ‘‘ajjhattaṃ, anto’’ti ca vuccati. Tabbipariyāyato rūpārūpabhavo ‘‘bahiddhā, bahī’’ti ca. Tenāha bhagavā ‘‘ajjhattasaṃyojano puggalo, bahiddhāsaṃyojano puggalo’’ti (a. ni. 2.37). Visayabhedena, pavattiākārabhedena ca anekabhedabhinnampi taṇhaṃ jaṭābhāvasāmaññena ekanti gahetvā ‘‘tāya evaṃ uppajjamānāya jaṭāyā’’ti vuttaṃ. Sā pana ‘‘pajā’’ti vuttasattasantānapariyāpannā eva hutvā punappunaṃ taṃ jaṭentī vinandhantī pavattatīti āha ‘‘jaṭāya jaṭitā pajā’’ti. Tathā hi paramatthato yadipi avayavabyatirekena samudāyo natthi, ekadeso pana samudāyo nāma na hotīti avayavato samudāyaṃ bhinnaṃ katvā upamūpameyyaṃ dassento ‘‘yathā nāma [Pg.7] veḷujaṭādīhi…pe… saṃsibbitā’’ti āha. Imaṃ jaṭanti sambandho. Tīsu dhātūsu ekampi asesetvā saṃsibbanena tedhātukaṃ jaṭetvā ṭhitaṃ. Tenassā mahāvisayataṃ, vijaṭanassa ca sudukkarabhāvamāha. ‘‘Vijaṭetuṃ ko samattho’’ti iminā ‘‘vijaṭaye’’ti padaṃ sattiatthaṃ, na vidhiādiatthanti dasseti.

මෙහි "මම" යන අභිමානය උපදින බැවින් උපාදානස්කන්ධ පහ "අත්තභාවය" නම් වේ. ඇතැම්හු මෙය ශරීරය යැයි පවසති. "මාගේ අත්තභාවය ලස්සනයි, අසවලාගේ මෙන් මාගේ අත්තභාවය වේවා" යනාදී වශයෙන් තමාගේ අත්තභාවය ආදියෙහි තණ්හාව උපදින ආකාරය දත යුතුය. තමාගේ ඇස ආදිය ආධ්‍යාත්මික ආයතනයෝ වෙති. තමාගේ සහ අන් අයගේ රූප ආදිය බාහිර ආයතනයෝ වෙති. නැතහොත් අන් අයගේ සියල්ල හෝ තමාගේ සහ අන් අයගේ සන්තතිවලට ඇතුළත් ඇස ආදිය ආධ්‍යාත්මික ආයතනයෝ වෙති. එමෙන්ම රූප ආදිය බාහිර ආයතනයෝ වෙති. කාම භව සහ මහග්ගත භවයන්හි පැවැත්මේදී ද තණ්හාවෙහි ඇතුළත ජටාව සහ පිටත ජටාව බව දත යුතුය. සැබවින්ම කාම භවයෙහි කිසිදු කෙලෙසක් යටපත් කොට නැති බැවින් ද, කිසිසේත් එයින් නිදහස් වී නැති බැවින් ද, ආධ්‍යාත්මික වශයෙන් දැඩිව අල්ලා ගැනීමට (අජ්ඣත්තග්ගහණ) විශේෂ හේතුවක් වන බැවින් එය "ආධ්‍යාත්මික" (අජ්ඣත්ත) හෝ "ඇතුළත" (අන්තෝ) යැයි කියනු ලැබේ. එයට විරුද්ධ වූ රූප සහ අරූප භවයන් "බාහිර" (බහිද්ධා) හෝ "පිටත" (බහි) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ආධ්‍යාත්මික සංයෝජන ඇති පුද්ගලයා, බාහිර සංයෝජන ඇති පුද්ගලයා" යැයි වදාළ සේක. අරමුණු භේදයෙන් සහ පැවැත්මේ ආකාරයෙන් විවිධ වූවත්, ජටාවක ස්වභාවය හා සමාන බැවින් තණ්හාව එකක් ලෙස ගෙන "එසේ උපදින්නා වූ ඒ ජටාවෙන්" යැයි පවසන ලදී. එම තණ්හාව "ප්‍රජාව" නම් වූ සත්ත්ව සන්තතියට ඇතුළත් වී නැවත නැවතත් එම සත්ත්වයා වෙළාගනිමින් පවතින බැවින් "ජටාවෙන් වෙළන ලද ප්‍රජාව" යැයි පවසන ලදී. පරමාර්ථ වශයෙන් අවයවයන්ගෙන් තොර වූ සමූහයක් (සමුදායයක්) නැති වුවද, එක් කොටසක් පමණක් සමූහය නම් නොවන බැවින්, කොටස්වලින් සමූහය වෙන් කොට දක්වමින් උපමා-උපමේය දැක්වීම සඳහා "උණ පඳුරක ජටාව මෙන්... වෙළන ලදී" යැයි වදාළහ. "මෙම ජටාව" යන්න මෙසේ සම්බන්ධ වේ. ධාතු තුනෙහි එකක්වත් ඉතිරි නොකර වෙළා ගැනීමෙන් තෛභූමික ලෝකයම ජටාවක් කොට පවතියි. මෙයින් තණ්හාවෙහි පවතින මහා විෂය පථය ද, එය ලිහා දැමීමේ (වර්ජනය කිරීමේ) අතිශය දුෂ්කර බව ද පවසයි. "ලිහා දැමීමට කවරෙක් සමත් ද?" යන්නෙන් "විජටයේ" යන පදය ශක්තිය හෝ සමත්කම යන අර්ථයෙහි මිස විධි අර්ථයෙහි (නියෝගයක් ලෙස) නොවන බව දක්වයි.

Evaṃ ‘‘antojaṭā’’tiādinā puṭṭho pana assa devaputtassa imaṃ gāthamāhāti sambandho. ‘‘Edisova imaṃ pañhaṃ vissajjeyyā’’ti satthāraṃ guṇato dassento ‘‘sabbadhammesu appaṭihatañāṇacāro’’tiādimāha. Tattha sabbadhammesūti atītādibhedabhinnesu sabbesu ñeyyadhammesu. Appaṭihatañāṇacāroti anavasesañeyyāvaraṇappahānena nissaṅgacārattā navihatañāṇapavattiko. Etena tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāvibhāvanena ādito tiṇṇaṃ āveṇikadhammānaṃ gahaṇeneva tadekalakkhaṇatāya tadavinābhāvato ca bhagavato sesāveṇikadhammānampi gahitabhāvo veditabbo. Dibbanti kāmaguṇādīhi kīḷanti laḷanti, tesu vā viharanti, vijayasamatthatāyogena paccatthike vijetuṃ icchanti, issariyadhanādisakkāradānaggahaṇaṃ, taṃtaṃatthānusāsanañca karontā voharanti, puññātisayayogānubhāvappattāya jutiyā jotanti, yathādhippetañca visayaṃ appaṭighātena gacchanti, yathicchitanipphādane ca sakkontīti devā. Atha vā devanīyā taṃtaṃbyasananittharaṇatthikehi saraṇaṃ parāyaṇanti gamanīyā, abhitthavanīyā vā, sobhāvisesayogena kamanīyāti vā devā. Te tividhā – sammutidevā upapattidevā visuddhidevāti. Bhagavā pana niratisayāya abhiññākīḷāya uttamehi dibbabrahmaariyavihārehi saparasantānagatapañcavidhamāravijayicchānipphattiyā cittissariyasattadhanādisammāpaṭipatti aveccapasādasakkāradānaggahaṇasaṅkhātena, dhammasabhāvapuggalajjhāsayānurūpānusāsanīsaṅkhātena ca vohārātisayena paramāya paññāsarīrappabhāsaṅkhātāya jutiyā, anaññasādhāraṇāya ñāṇasarīragatiyā, māravijayasabbasabbaññuguṇaparahitanipphādanesu appaṭihatāya sattiyā ca samannāgatattā sadevakena lokena ‘‘saraṇa’’nti gamanīyato, abhitthavanīyato, bhattivasena kamanīyato ca sabbe te deve tehi guṇehi abhibhuyya ṭhitattā tesaṃ devānaṃ seṭṭho uttamo devoti devadevo. Sabbadevehi [Pg.8] pūjanīyataro devoti vā, visuddhidevabhāvassa vā sabbaññuguṇālaṅkārassa vā adhigatattā aññesaṃ devānaṃ atisayena devoti devadevo.

මේ අන්දමට "අන්තෝජටා" යනාදී වශයෙන් විමසන ලදුව, ඒ දේවපුත්‍රයා හට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ගාථාව වදාළ සේකැයි සම්බන්ධය දත යුතුයි. "මෙවැනි උත්තමයෙකුම මෙම ප්‍රශ්නය විසඳන්නේය" යනුවෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණ ප්‍රකට කරනු පිණිස "සබ්බධම්මේසු අප්පටිහතඤාණචාරෝ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සබ්බධම්මේසු' යනු අතීත ආදී ප්‍රභේදවලින් යුත් සියලු ඤෙය්‍ය ධර්මයන්හි ය. 'අප්පටිහතඤාණචාරෝ' යනු සියලු ඤෙය්‍යාවරණ ධර්මයන් ප්‍රහීණ කළ බැවින්, කිසිදු ඇලීමකින් තොරව (නිස්සංගව) පවත්නා වූ, කිසිවකින් වැළැක්විය නොහැකි ඥාන ප්‍රවෘත්තියක් ඇති බවයි. මෙලෙස කාලත්‍රයෙහිම අවිරුද්ධ වූ ඥානය ඇති බව ප්‍රකාශ කිරීමෙන්, ආරම්භයේදීම ආවේණික ධර්ම තුනක් ගනු ලැබූ අතර, එම ලක්ෂණවලින් යුක්ත බැවින් හා ඒවායින් තොරව නොපවත්නා බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සෙසු ආවේණික ධර්මයන් ද ගන්නා ලද බව දත යුතුය. කාමගුණයන්ගෙන් ක්‍රීඩා කරන, ඒවායෙහි ඇලී වසන, ජයග්‍රහණය කිරීමේ ශක්තියෙන් යුක්තව සතුරන් පරදවන්නට කැමති වන, ඓශ්වර්යය හා ධනය ආදී සත්කාරයන් දීම හා ලැබීම කරන්නා වූ ද, ඒ ඒ අර්ථයන් අනුශාසනා කරමින් ව්‍යවහාර කරන්නා වූ ද, මහත් වූ පින් ඇති බැවින් ආනුභාව සම්පන්න තේජසින් බබළන්නා වූ ද, අභිමත පරිදි ඕනෑම තැනක බාධාවකින් තොරව ගමන් කරන්නා වූ ද, අභිමත අර්ථයන් සිද්ධ කර ගැනීමට සමර්ථ වන්නා වූ ද නිසා 'දේව' නම් වෙති. එසේත් නැතිනම්, ඒ ඒ විපත්වලින් එතෙර වීමට කැමති අය විසින් සරණ යැ යුතු බැවින් හෝ පරමායනය (පිහිට) කොට පැමිණිය යුතු බැවින් 'දේවනීය' නම් වෙති; ප්‍රශංසා කළ යුතු බැවින් හෝ විශේෂ වූ ශෝභාවෙන් යුක්ත නිසා ප්‍රිය කළ යුතු බැවින් 'දේව' නම් වෙති. ඒ දෙවිවරු සම්මුති දේව, උප්පත්ති දේව සහ විසුද්ධි දේව යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි අසමසම වූ අභිඥා ක්‍රීඩාවෙන් යුක්ත බැවින් ද, උත්තම වූ දිබ්බ-බ්‍රහ්ම-අරිය විහරණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ද, ස්වකීය සන්තානයේ හා පර සන්තානයේ පඤ්චවිධ මාරයන් ජයගැනීමේ කැමැත්ත සම්පූර්ණ කළ බැවින් ද, සිතෙහි ඓශ්වර්යය, සප්ත ආර්ය ධන ආදී සම්‍යක් ප්‍රතිපත්තිය, අචල ප්‍රසාදය හා සත්කාර දීම-ලැබීම යන උතුම් ව්‍යවහාරයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ද, ධර්ම ස්වභාවයට හා පුද්ගල අභිලාෂයන්ට අනුකූල අනුශාසනා නමැති උතුම් ව්‍යවහාරයෙන් යුක්ත බැවින් ද, පරම වූ ප්‍රඥා ශරීරයේ ප්‍රභාව නමැති තේජසින් යුක්ත බැවින් ද, අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන ඥාන ශරීරයේ ගමන් (ඥාන ගති) ඇති බැවින් ද, මාර පරාජය, සියලු සර්වඥ ගුණයන් හා පරහිත සාධනයන්හි බාධා රහිත ශක්තියෙන් යුක්ත බැවින් ද, දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින් "සරණ" යැයි සේවනය කළ යුතු බැවින් ද, ප්‍රශංසා කළ යුතු බැවින් ද, භක්තියෙන් ප්‍රිය කළ යුතු බැවින් ද, ඒ සියලු දෙවිවරුන් තම ගුණයෙන් අභිබවා සිටින බැවින් ඒ දෙවිවරුන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, උත්තම වූ දෙවියෙකු වන හෙයින් 'දේවදේව' නම් වන සේක. සියලු දෙවිවරුන්ට වඩා පිදිය යුතු දෙවියෙකු වන බැවින් හෝ විසුද්ධි දේවභාවයට, සර්වඥතා ගුණ නමැති ආභරණයට පැමිණි බැවින් අන් දෙවිවරුන්ට වඩා අතිශයින් උතුම් දෙවියෙකු වන හෙයින් 'දේවදේව' නම් වන සේක.

Aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sakkānaṃ, mahābrahmānañca guṇābhibhavanato adhiko atisayo atirekataro vā sakko brahmā cāti sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā. Ñāṇappahānadesanāvisesesu sadevake loke kenaci avikkhambhanīyaṭṭhānatāya kutocipi utrastābhāvato catūhi vesārajjehi visāradoti catuvesārajjavisārado. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhāti tatra vata maṃ samaṇo vā…pe… vesārajjappatto viharāmī’’ti (ma. ni. 1.150; a. ni. 4.8). Ṭhānāṭhānañāṇādīhi dasahi ñāṇabalehi samannāgatattā dasabaladharo. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘idha tathāgato ṭhānañca ṭhānato, aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādi (a. ni. 10.21; vibha. 809). Yaṃ kiñci ñeyyaṃ nāma, tattha sabbattheva anāvaṭañāṇatāya anāvaraṇañāṇo. Tañca sabbaṃ samantato sabbākārato hatthatale āmalakaṃ viya paccakkhato dassanasamatthena ñāṇacakkhunā samannāgatattā samantacakkhu, sabbaññūti attho. Imehi pana dvīhi padehi pacchimāni dve asādhāraṇañāṇāni gahitāni. Bhāgyavantatādīhi kāraṇehi bhagavā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato buddhānussatiniddese (visuddhi. 1.123 ādayo) vitthārato āgamissati.

අපරිමාණ වූ ලෝකධාතුන්හි වසන්නා වූ අපරිමාණ වූ ශක්‍රයන්ගේ ද මහා බ්‍රහ්මයන්ගේ ද ගුණ අභිබවා සිටින බැවින්, ඔහුන්ට වඩා අධික වූ, අතිශය වූ, අතිරේක වූ ශක්‍රයෙකු හා බ්‍රහ්මයෙකු වන බැවින් 'ශක්‍රයන්ට අතිශක්‍ර' (සක්කානං අතිසක්කෝ) සහ 'බ්‍රහ්මයන්ට අතිබ්‍රහ්ම' (බ්‍රහ්මානං අතිබ්‍රහ්මා) නම් වන සේක. ඥාන, ප්‍රහාණ සහ දේශනා විශේෂයන්හි දෙවියන් සහිත ලෝකයා අතර කිසිවෙකු විසින් සසල කළ නොහැකි තත්ත්වයක සිටින බැවින් ද, කිසිදු තැනකදී තැතිගැනීමක් නොමැති බැවින් ද, සිවු විශාරද ඥානයන්ගෙන් විශාරද (භය රහිත) වන බැවින් 'චතුවෙසාරජ්ජවිසාරද' නම් වන සේක. එය අරභයා මෙසේ වදාරන ලදී: "සම්මා සම්බුද්ධ යැයි ප්‍රතිඥා දෙන ඔබ වහන්සේට මෙම ධර්මයන් අවබෝධ නැතැයි කියා කිසියම් ශ්‍රමණයෙකු හෝ...පෙ... මා වෙත චෝදනා කිරීමට කරුණක් මම නොදකිමි. එබැවින් මම ක්ෂේමයට ද, නිර්භය භාවයට ද, විශාරද භාවයට ද පැමිණ වෙසෙමි" (ම.නි. 1.150). ඨානාඨාන ඥානය ආදී දස වැදෑරුම් ඥාන බලයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'දසබලධර' නම් වන සේක. එය අරභයා මෙසේ වදාරන ලදී: "මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ කරුණ (හේතුව) කරුණ ලෙස ද, අකරුණ අකරුණ ලෙස ද තත්ත්වාකාරයෙන් දන්නා සේක" (අ.නි. 10.21). දත යුතු වූ (ඤෙය්‍ය) යම්තාක් ධර්ම ඇද්ද, ඒ සියල්ලෙහිම ආවරණයක් රහිත ඥානය ඇති බැවින් 'අනාවරණඤාණ' නම් වන සේක. ඒ සියල්ල හාත්පසින්ම, සියලු ආකාරයෙන් අල්ලේ තබාගත් නෙල්ලි ගෙඩියක් මෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂව දැකීමට සමර්ථ වූ ඥාන ඇසින් (සර්වඥතා ඥානයෙන්) යුක්ත බැවින් 'සමන්තචක්ඛු' හෙවත් සර්වඥ නම් වන සේක. මෙම පද දෙකෙන් අවසාන අසාධාරණ ඥාන දෙක ගන්නා ලදී. භාග්‍යවන්ත භාවය ආදී කරුණු නිසා 'භගවා' නම් වන සේක. මෙහි යමක් කිව යුතු ද, එය මතු බුද්ධානුස්සති නිද්දේසයේදී විස්තරාත්මකව පැමිණෙන්නේය.

Ettha ca ‘‘sabbadhammesu appaṭihatañāṇacāro’’ti iminā tiyaddhāruḷhānaṃ pucchānaṃ bhagavato byākaraṇasamatthatāya dassitāya kiṃ devatānampi pucchaṃ byākātuṃ samattho bhagavāti āsaṅkāya tannivattanatthaṃ ‘‘devadevo’’ti vuttaṃ. Devānaṃ atidevo sakko devānamindo devatānaṃ pañhaṃ vissajjeti, ‘‘tato imassa ko viseso’’ti cintentānaṃ tannivattanatthaṃ ‘‘sakkānaṃ atisakko’’ti vuttaṃ. Sakkenapi pucchitamatthaṃ sanaṅkumārādayo brahmāno vissajjenti, ‘‘tato imassa ko atisayo’’ti cintentānaṃ tannivattanatthaṃ ‘‘brahmānaṃ atibrahmā’’ti vuttaṃ. Ayaṃ cassa viseso catuvesārajjadasabalañāṇehi pākaṭo jātoti dassanatthaṃ ‘‘catu…pe… [Pg.9] dharo’’ti vuttaṃ. Imāni ca ñāṇāni imassa ñāṇadvayassa adhigamena saheva siddhānīti dassanatthaṃ ‘‘anāvaraṇañāṇo samantacakkhū’’ti vuttaṃ. Tayidaṃ ñāṇadvayaṃ puññañāṇasambhārūpacayasiddhāya bhaggadosatāya siddhanti dassento ‘‘bhagavā’’ti avocāti. Evametesaṃ padānaṃ gahaṇe payojanaṃ, anupubbi ca veditabbā. Yaṃ panetaṃ pacchimaṃ anāvaraṇañāṇaṃ sabbaññutaññāṇanti ñāṇadvayaṃ, taṃ atthato abhinnaṃ. Ekameva hi taṃ ñāṇaṃ visayapavattimukhena aññehi asādhāraṇabhāvadassanatthaṃ dvidhā katvā vuttaṃ. Anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutidhammārammaṇatāya sabbaññutaññāṇaṃ, tatthāvaraṇābhāvato nissaṅgacāramupādāya ‘‘anāvaraṇañāṇa’’ntipi vuttaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato buddhānussatiniddese (visuddhi. 1.123 ādayo) vakkhāma.

තවද මෙහි "සබ්බධම්මේසු අප්පටිහතඤාණචාරෝ" යන මෙයින් කාලත්‍රයට අයත් ප්‍රශ්න විසඳීමට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතු සමර්ථකම දක්වන ලදී. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙවියන්ගේ ප්‍රශ්න විසඳීමටත් සමර්ථ ද?" යනුවෙන් ඇති විය හැකි සැකය දුරු කරනු පිණිස "දේවදේවෝ" යැයි වදාළ සේක. දෙවියන්ට වඩා උතුම් වූ දෙවියන්ගේ අධිපති ශක්‍රයා දෙවියන්ගේ ප්‍රශ්න විසඳයි. "එයට වඩා මෙහි ඇති විශේෂය කුමක්ද?" යැයි සිතන්නන්ගේ සැකය දුරු කරනු පිණිස "සක්කානං අතිසක්කෝ" යැයි වදාළ සේක. ශක්‍රයා විසින් අසන ලද කරුණු ද සනංකුමාර ආදී බ්‍රහ්මයෝ විසඳති. "එයට වඩා මෙහි ඇති අතිශය භාවය කුමක්ද?" යැයි සිතන්නන් උදෙසා "බ්‍රහ්මානං අතිබ්‍රහ්මා" යැයි වදාළ සේක. උන්වහන්සේගේ මෙම විශේෂත්වය සිවු විශාරද ඥාන හා දසබල ඥානයන්ගෙන් ප්‍රකට වූ බව දැක්වීමට "චතු...පෙ... ධරෝ" යැයි වදාළ සේක. මෙම ඥානයන් ද (අවසාන) ඥාන දෙක ලැබීමත් සමඟම සිද්ධ වන බව දැක්වීමට "අනාවරණඤාණෝ සමන්තචක්ඛූ" යැයි වදාළ සේක. මෙම ඥාන යුගලය පුණ්‍ය ඥාන සම්භාරයන් රැස් කිරීමෙන් හා දෝෂයන් දුරු කිරීමෙන් සිද්ධ වූවක් බව දක්වමින් "භගවා" යැයි වදාළ සේක. මෙසේ මෙම පදයන් යෙදීමේ ප්‍රයෝජනය හා අනුපිළිවෙළ දත යුතුය. අනාවරණ ඥානය හා සර්වඥතා ඥානය යන ඥාන දෙක අර්ථය අතින් අභින්න වේ (එකක්ම වේ). එක් ඥානයක්ම අරමුණු කෙරෙහි පවතින ආකාරය අනුව අන්‍යයන්ට අසාධාරණ බව දැක්වීම පිණිස දෙවැදෑරුම් කොට වදාරන ලදී. ශේෂයක් නොමැතිව සියලු සංඛත, අසංඛත සහ සම්මුති ධර්මයන් අරමුණු කරන බැවින් 'සර්වඥතා ඥානය' නම් වේ. එහි කිසිදු බාධාවක් (ආවරණයක්) නොමැතිව නිදහසේ හැසිරෙන බැවින් (නිස්සංගචාර) 'අනාවරණ ඥානය' යැයි ද කියනු ලැබේ. මෙහි තවදුරටත් කිව යුතු දේ මතු බුද්ධානුස්සති නිද්දේසයේදී පවසන්නෙමු.

2. Mahante sīlakkhandhādike esī gavesīti mahesi, bhagavā. Tena mahesinā. Vaṇṇayantoti vivaranto vitthārento. Yathābhūtanti aviparītaṃ. Sīlādibhedananti sīlasamādhipaññādivibhāgaṃ. Sudullabhanti aṭṭhakkhaṇavajjitena navamena khaṇena laddhabbattā suṭṭhu dullabhaṃ. Sīlādisaṅgahanti sīlādikkhandhattayasaṅgahaṃ. Ariyamaggo hi tīhi khandhehi saṅgahito sappadesattā nagaraṃ viya rajjena, na tayo khandhā ariyamaggena nippadesattā. Vuttañhetaṃ ‘‘na kho, āvuso visākha, ariyena aṭṭhaṅgikena maggena tayo khandhā saṅgahitā; tīhi ca kho, āvuso visākha, khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito’’ti (ma. ni. 1.462). Kilesacorehi aparipanthanīyatāya khemaṃ. Antadvayaparivajjanato, māyādikāyavaṅkādippahānato ca ujuṃ. Sabbesaṃ saṃkilesadhammānaṃ māraṇavasena gamanato pavattanato, nibbānassa magganato, nibbānatthikehi maggitabbato ca maggaṃ. Visuddhiyāti nibbānāya, visuddhibhāvāya vā, arahattāyāti attho.

2. ශීල ස්කන්ධය ආදී මහත් වූ ගුණධර්මයන් සෙවූ බැවින් හා සොයා ගිය බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහේසි' නම් වන සේක. ඒ මහේසි නම් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් (ප්‍රකාශ කරන ලද). 'වණ්ණයන්තෝ' යනු විවෘත කරමින් හා විස්තර කරමින් යන්නයි. 'යථාභූතං' යනු විකෘති නොවූ (සත්‍ය වූ) පරිද්දෙනි. 'සීලාදිබේදනං' යනු ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා ආදී වශයෙන් බෙදීමයි. 'සුදුල්ලභං' යනු අකර්මණ්‍ය වූ අෂ්ටක්ෂණයන්ගෙන් තොර වූ, නවවැනි (සද්ධර්ම ශ්‍රවණාදී) ක්ෂණයෙහි ලැබිය යුතු බැවින් ඉතා දුර්ලභ වූ යන්නයි. 'සීලාදිසංගහං' යනු ශීලාදි ස්කන්ධත්‍රයෙහි ඇතුළත් කිරීමයි. ආර්ය මාර්ගය වනාහි ස්කන්ධ තුනකින් සංග්‍රහ වී ඇත්තේ, ප්‍රදේශයක් (අවයවයක්) රාජ්‍යයකට (අවයවීයට) ඇතුළත් වන්නාක් මෙනි. එහෙත් ස්කන්ධ තුන ආර්ය මාර්ගයට ඇතුළත් නොවේ. මේ බව 'ඇවැත් විසාඛයෙනි, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයට ස්කන්ධ තුන ඇතුළත් නොවේ; එහෙත් ස්කන්ධ තුනට ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ඇතුළත් වේ' යනුවෙන් ධම්මදින්නා තෙරණින් වහන්සේ ප්‍රකාශ කළ සේක. ක්ලේශ නැමති සොර සතුරන්ගෙන් උපද්‍රව රහිත බැවින් 'ඛේම' (නිර්භය) වේ. අන්ත දෙකෙන් වෙන් වූ බැවින් හා මායා ආදී කාය වංකයන් දුරු කරන බැවින් 'උජු' (සෘජු) වේ. සියලු කෙලෙස් නසන බැවින් ද, නිර්වාණය සොයන බැවින් ද, නිර්වාණය පතන්නවුන් විසින් සෙවිය යුතු බැවින් ද 'මග්ග' (මාර්ගය) නම් වේ. 'විසුද්ධියා' යනු නිර්වාණය සඳහා, හෙවත් පිරිසිදු භාවය සඳහා, එසේත් නැතහොත් අර්හත්වය සඳහා යනු අර්ථයයි.

Yathābhūtaṃ ajānantāti evaṃ sīlavisuddhiādivisuddhiparamparāya adhigantabbo evarūpo evaṃkiccako evamatthoti yāthāvato anavabujjhantā. Sakalasaṃkilesato, saṃsārato ca suddhiṃ vimuttiṃ kāmenti patthentīti suddhikāmā. Api-saddo sambhāvane. Tena na kevalaṃ sīlamattena parituṭṭhā, atha kho visuddhikāmāpi samānāti dasseti. Idhāti imasmiṃ sāsane. Bhāvanāya yuttapayuttatāya yogino vāyamantāpi visuddhiṃ [Pg.10] uddissa payogaṃ parakkamaṃ karontāpi upāyassa anadhigatattā visuddhiṃ nādhigacchantīti yojanā. Tesanti yogīnaṃ. Kāmañcāyaṃ visuddhimaggo samantabhaddakattā savanadhāraṇaparicayādipasutānaṃ sabbesampi pāmojjakaro, yogīnaṃ pana sātisayaṃ pamodahetūti āha ‘‘tesaṃ pāmojjakaraṇa’’nti. Bāhirakanikāyantaraladdhīhi asammissatāya suṭṭhu visuddhavinicchayattā suvisuddhavinicchayaṃ. Mahāvihāravāsīnanti attano apassayabhūtaṃ nikāyaṃ dasseti. Desanānayanissitanti dhammasaṃvaṇṇanānayasannissitaṃ. Ettha ca ‘‘tesaṃ pāmojjakaraṇa’’ntiādinā sabbasaṃkilesamalavisuddhatāya visuddhiṃ nibbānaṃ patthentānaṃ yogīnaṃ ekaṃsena tadāvahattā pāmojjakaro ñāṇuttarehi sammāpaṭipannehi adhiṭṭhitattā suṭṭhu sammā visuddhavinicchayo mahāvihāravāsīnaṃ kathāmaggoti dasseti. Sakkaccaṃ me bhāsato sakkaccaṃ nisāmayathāti yojetabbaṃ.

තත්ත්වය නිවැරදිව නොදන්නා වූ (අජානන්තා) යනු, මෙසේ ශීල විසුද්ධිය ආදී පිරිසිදු වීමේ අනුපිළිවෙළින් අවබෝධ කරගත යුතු වූ, මෙබඳු ස්වරූප ඇති, මෙබඳු කාර්යයක් ඇති, මෙබඳු අර්ථයක් ඇති මාර්ගය නිවැරදිව වටහා නොගෙන, සියලු කෙලෙස්වලින් හා සංසාරයෙන් මිදීම නැමති පිරිසිදු බව පතන අයයි. මෙහි 'අපි' ශබ්දය ප්‍රශංසාර්ථයෙහි යෙදේ. එයින් හුදෙක් ශීල මාත්‍රයකින් පමණක් සතුටු නොවී, පිරිසිදු බව පතන්නවුන් ද වන බව දක්වයි. 'ඉධ' යනු මේ බුදු සසුනෙහි ය. භාවනාවෙහි නිරත යෝගීන් වීර්ය කළත්, නිවැරදි උපාය (මඟ) හමු නොවීමෙන් පිරිසිදු බව (නිවන) නොලබන බව මෙහි සම්බන්ධයයි. 'තේසං' යනු එම යෝගීන්ට ය. මේ විසුද්ධිමග්ගය සෑම අතින්ම යහපත් බැවින් ශ්‍රවණය කරන, ධාරණය කරන හා ප්‍රගුණ කරන සැමටම ප්‍රීතිය ගෙන දුන්නත්, විශේෂයෙන් යෝගීන්ට අතිශය ප්‍රීතියක් ගෙන දෙන බැවින් 'තේසං පාමොජ්ජකරණං' යැයි පැවසීය. මහා විහාරවාසීන්ගේ පිරිසිදු නිගමනයන් අනුව යන්නෙන් තමන් වහන්සේ ඇසුරු කළ නිකාය පෙන්වා දෙයි. දේශනා ක්‍රමය ඇසුරු කළ යන්නෙන් ධර්ම සංවර්ණනා (අටුවා) ක්‍රමය ඇසුරු කළ බව කියැවේ. මෙහිදී 'තේසං පාමොජ්ජකරණං' යනාදියෙන්, සියලු කෙලෙස් මලයන්ගෙන් පිරිසිදු වූ නිවන පතන යෝගීන්ට ඒකාන්තයෙන්ම එය ලබා දෙන බැවින් ප්‍රීතිය ඇති කරන, උසස් ඥානය ඇති උතුමන් විසින් මැනවින් ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරන ලද මහා විහාරවාසී කථා මාර්ගය ගෞරවයෙන් ප්‍රකාශ කරන මාගෙන් එය ගෞරවයෙන් අසත්වා යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

Ettha ca ‘‘imissā dāni gāthāyā’’ti iminā visuddhimaggabhāsanassa nissayaṃ, ‘‘kathitāya mahesinā’’ti iminā tassa pamāṇabhāvaṃ, ‘‘yathābhūtaṃ atthaṃ sīlādibhedana’’nti iminā aviparītapiṇḍatthaṃ, ‘‘sudullabhaṃ…pe… yogino’’ti iminā nimittaṃ, ‘‘tesaṃ pāmojjakaraṇa’’nti iminā payojanaṃ, ‘‘vaṇṇayanto atthaṃ, suvisuddhavinicchayaṃ mahāvihāravāsīnaṃ desanānayanissitaṃ, sakkacca’’nti ca iminā karaṇappakāraṃ dassetvā ‘‘visuddhikāmā sabbepi, nisāmayatha sādhavo’’ti iminā tattha sakkaccasavane sādhujane niyojeti. Sādhukaṃ savanapaṭibaddhā hi sāsanasampatti.

මෙහි 'ඉමිස්සා දානි ගාථායා' යන්නෙන් විසුද්ධිමග්ගය දේශනා කිරීමට පාදක වූ නිශ්‍රය ද, 'කථිතාය මහේසිනා' යන්නෙන් එහි ප්‍රාමාණික බව (විශ්වසනීයත්වය) ද, 'යථාභූතං අත්ථං සීලාදිබේදනං' යන්නෙන් අවිපරීත වූ සමස්ත අර්ථය ද, 'සුදුල්ලභං... යෝගිනෝ' යන්නෙන් ඒ සඳහා හේතුව (නිමිත්ත) ද, 'තේසං පාමොජ්ජකරණං' යන්නෙන් ප්‍රයෝජනය ද, 'වණ්ණයන්තෝ අත්ථං...' ආදී පදවලින් ග්‍රන්ථය සම්පාදනය කළ ආකාරය ද දක්වා, 'විසුද්ධිකාමා සබ්බේපි, නිසාමයථ සාධවෝ' යනුවෙන් එම ග්‍රන්ථය ගෞරවයෙන් ශ්‍රවණය කිරීමට සත්පුරුෂයන් උනන්දු කරවයි. මක්නිසාද යත්, ශාසනයේ සම්පූර්ණත්වය මැනවින් ශ්‍රවණය කිරීම මත පදනම් වන බැවිනි.

3. Vacanatthavibhāvanena paveditavisuddhimaggasāmaññatthassa visuddhimaggakathā vuccamānā abhiruciṃ uppādetīti padatthato visuddhimaggaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tattha visuddhī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha tatthāti yadidaṃ ‘‘visuddhimaggaṃ bhāsissa’’nti ettha visuddhimaggapadaṃ vuttaṃ, tattha. Sabbamalavirahitanti sabbehi rāgādimalehi, sabbehi saṃkilesamalehi ca virahitaṃ vivittaṃ. Tato eva accantaparisuddhaṃ, sabbadā sabbathā ca visuddhanti attho. Yathāvuttaṃ visuddhiṃ maggati gavesati adhigacchati etenāti visuddhimaggo. Tenāha ‘‘maggoti adhigamūpāyo vuccatī’’ti. Visuddhimaggoti ca nippariyāyena lokuttaramaggo veditabbo, tadupāyattā pana pubbabhāgamaggo, tannissayo kathāpabandho ca tathā vuccati.

3. වචනාර්ථ විවරණය කිරීමෙන් පෙන්වා දෙන ලද විසුද්ධිමග්ග යන නාමයේ සාමාන්‍ය අර්ථය ඇති විසුද්ධිමග්ග කථාව ප්‍රකාශ කරන කල්හි (ශ්‍රාවකයන් තුළ) රුචියක් ඇති කරන බැවින්, පද අර්ථ වශයෙන් විසුද්ධිමග්ගය විවරණය කරනු පිණිස 'තත්ථ විසුද්ධි' යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි 'තත්ථ' යනු 'විසුද්ධිමග්ගං භාසිස්සං' යනුවෙන් යම් විසුද්ධිමග්ග පදයක් පවසන ලද ද, ඒ පදයෙහි යන්නයි. 'සබ්බමලවිරහිතං' යනු සියලු රාගාදී මලයන්ගෙන් හා සියලු උපක්ලේෂයන්ගෙන් තොර වූ හෙවත් වෙන් වූ යන්නයි. එබැවින් අතිශයින් පිරිසිදු වූ, සැමවිටම, සෑම අයුරින්ම පිරිසිදු වූ යන අර්ථයයි. යම් මාර්ගයකින් කියන ලද ඒ පිරිසිදු බව (නිවන) සොයයි ද, ගවේෂණය කරයි ද, ලබයි ද, එය විසුද්ධිමග්ගයයි. එබැවින් 'මග්ග' යනු ලඟා වීමේ උපක්‍රමය යැයි කියන ලදී. සෘජු අර්ථයෙන් (නිප්පරියාය වශයෙන්) විසුද්ධිමග්ගය යනු ලෝකෝත්තර මාර්ගය ලෙස වටහා ගත යුතුය; එහෙත් ඒ සඳහා උපකාරක වන බැවින් පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව (ලෞකික මාර්ගය) සහ එය ඇසුරු කළ ග්‍රන්ථ විග්‍රහය ද එම නමින්ම හඳුන්වනු ලැබේ.

Svāyaṃ [Pg.11] visuddhimaggo satthārā desanāvilāsato, veneyyajjhāsayato ca nānānayehi desito, tesu ayameko nayo gahitoti dassetuṃ ‘‘so panāya’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha katthacīti kismiñci sutte. Vipassanāmattavasenevāti avadhāraṇena samathaṃ nivatteti. So hi tassā paṭiyogī, na sīlādi. Matta-saddena ca visesanivattiatthena savisesaṃ samādhiṃ nivatteti. So upacārappanābhedo vipassanāyānikassa desanāti katvā na samādhimattaṃ. Na hi khaṇikasamādhiṃ vinā vipassanā sambhavati. Vipassanāti ca tividhāpi anupassanā veditabbā, na aniccānupassanāva. Na hi aniccadassanamattena saccābhisamayo sambhavati. Yaṃ pana gāthāyaṃ aniccalakkhaṇasseva gahaṇaṃ kataṃ, taṃ yassa tadeva suṭṭhutaraṃ pākaṭaṃ hutvā upaṭṭhāti, tādisassa vasena. Sopi hi itaraṃ lakkhaṇadvayaṃ vibhūtataraṃ katvā sammasitvā visesaṃ adhigacchati, na aniccalakkhaṇameva.

ඒ විසුද්ධිමග්ගය ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් දේශනා විලාසය අනුව ද, විනෙය ජනයාගේ අදහස් (අජ්ඣාසය) අනුව ද විවිධ ක්‍රමවලින් දේශනා කරන ලදී. ඒ අතරින් මෙහි එක් ක්‍රමයක් ගන්නා ලද බව දක්වනු පිණිස 'සෝ පනායං' යනාදිය පැවසීය. එහි 'කත්ථචි' යනු යම් සූත්‍රයක යන්නයි. 'විපස්සනාමත්තවසේනේව' යනුවෙන් (ඒව පදයෙන්) සමථය බැහැර කරයි. මක්නිසාද යත්, සමථය වනාහි විපස්සනාවට ප්‍රතිපක්ෂව (ප්‍රතිභාගීව) යෙදෙන අංගයක් වන බැවිනි; ශීලාදී ධර්මයන් එසේ නොවේ. 'මත්ත' ශබ්දයෙන් විශේෂිත වූ (උපචාර, අප්පනා) සමාධිය බැහැර කරයි. එය විපස්සනා යානිකයා උදෙසා කළ දේශනාවක් බැවින් එසේ කළත් සාමාන්‍ය සමාධිය බැහැර නොකරයි. මක්නිසාද යත්, ක්ෂණික සමාධියෙන් තොරව විදර්ශනාව ඇති විය නොහැකි බැවිනි. 'විපස්සනා' යන පදයෙන් (අනිච්ච, දුක්ඛ, අනත්ත යන) ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවම ගත යුතු අතර, අනිත්‍යානුපස්සනාව පමණක්ම නොවේ. මක්නිසාද යත් හුදෙක් අනිත්‍ය දැකීමෙන් පමණක් සත්‍යාවබෝධය සිදු නොවන බැවිනි. ගාථාවෙහි අනිත්‍ය ලක්ෂණය පමණක් සඳහන් කර ඇත්තේ, යමෙකුට එම ලක්ෂණය ඉතා හොඳින් ප්‍රකටව වැටහෙන්නේ නම් ඔහු උදෙසා ය. ඔහු ද අනෙක් ලක්ෂණ දෙක මැනවින් ප්‍රකට කරගෙන විමසා බලා විශේෂ අවබෝධය ලබයි මිස, අනිත්‍ය ලක්ෂණය පමණක් විමසීමෙන් එය සිදු නොවේ.

Sabbe saṅkhārāti sabbe tebhūmakasaṅkhārā, te hi sammasanīyā. Aniccāti na niccā addhuvā ittarā khaṇabhaṅgurāti. Paññāyāti vipassanāpaññāya. Passati sammasati. Atha pacchā udayabbayañāṇādīnaṃ uppattiyā uttarakālaṃ. Nibbindati dukkheti tasmiṃyeva aniccākārato diṭṭhe ‘‘sabbe saṅkhārā’’ti vutte tebhūmake khandhapañcakasaṅkhāte dukkhe nibbindati nibbidāñāṇaṃ paṭilabhati. Esa maggo visuddhiyāti esa nibbidānupassanāsaṅkhāto virāgādīnaṃ kāraṇabhūto nibbānassa adhigamūpāyo.

“සියලු සංස්කාරයෝ” යනු තුන් භූමියෙහිම පවතින සියලු සංස්කාරයෝය. ඒවා විදර්ශනා ඥානයෙන් පිරික්සිය යුතු සංස්කාරයෝ වෙති. “අනිත්‍ය” යනු නිත්‍ය නොවන, ස්ථිර නොවන, තාවකාලික වූ සහ ක්ෂණයකින් බිඳී යන ස්වභාවයයි. “ප්‍රඥාවෙන්” යනු විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙනි. (එයින්) බලයි, පිරික්සයි. ඉන්පසු උදයබ්බය ඥානය ආදී ඥානයන්ගේ හටගැනීමෙන් පසු කාලයෙහි, “දුකෙහි කලකිරෙයි” යනු අනිත්‍ය ලක්ෂණයෙන් දකිනා ලද, “සියලු සංස්කාරයෝ” යැයි පවසන ලද ත්‍රිභූමික පඤ්චස්කන්ධ සංඛ්‍යාත වූ එම දුකෙහිම කලකිරෙයි; නිර්වේද ඥානය (කලකිරීමේ ඥානය) ලබයි. “මෙය විශුද්ධියට මාර්ගයයි” යනු නිර්වේදානුපස්සනාව යැයි කියනු ලබන, විරාගය ආදියට හේතු වූ, නිවන අවබෝධ කරගැනීමේ උපාය මාර්ගයයි.

Jhānapaññāvasenāti samathavipassanāvasena. Jhānanti cettha vipassanāya pādakabhūtaṃ jhānaṃ adhippetaṃ. Yamhīti yasmiṃ puggale. Jhānañca paññā cāti etthāyamattho – yo puggalo jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā taṃ ussukkāpeti. Sa ve nibbānasantiketi so byattaṃ nibbānassa samīpe ekantato nibbānaṃ adhigacchatīti.

“ධ්‍යාන හා ප්‍රඥා බලයෙන්” යනු සමථ හා විදර්ශනා බලයෙනි. මෙහි “ධ්‍යානය” යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ විදර්ශනාවට පදනම (පාදක) වන ධ්‍යානයයි. “යම් කෙනෙකු තුළ” යනු යම් පුද්ගලයෙකු තුළය. “ධ්‍යානය හා ප්‍රඥාව” යන්නෙහි අර්ථය මෙයයි - යම් පුද්ගලයෙක් ධ්‍යානය පාදක කරගෙන විදර්ශනාව ආරම්භ කොට එය උත්සාහයෙන් වර්ධනය කරයිද, “ඔහු ඒකාන්තයෙන් නිවනට සමීපය” යනු ඔහු පැහැදිලිවම නිවන ආසන්නයෙහි සිටියි, ඒකාන්තයෙන්ම නිවන අවබෝධ කරගනියි යන්නයි.

Kammanti maggacetanā. Sā hi apacayagāmitāya sattānaṃ suddhiṃ āvahati. Vijjāti sammādiṭṭhi. Sīlanti sammāvācākammantā. Jīvitamuttamanti sammāājīvo. Dhammoti avasesā cattāro ariyamaggadhammā. Atha vā kammanti sammākammantassa gahaṇaṃ. ‘‘Yā cāvuso visākha, sammādiṭṭhi, yo ca [Pg.12] sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) vacanato. Vijjāti sammādiṭṭhisammāsaṅkappānaṃ gahaṇaṃ. Dhammoti samādhi ‘‘evaṃdhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu (saṃ. ni. 5.378) viya. Taggahaṇeneva ‘‘yo cāvuso visākha, sammāvāyāmo, yā ca sammāsati, yo ca sammāsamādhi, ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā’’ti vacanato sammāvāyāmasatīnampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Sīlanti sammāvācājīvānaṃ. Jīvitamuttamanti evarūpassa ariyapuggalassa jīvitaṃ uttamaṃ jīvitanti evamettha aṭṭhaṅgiko ariyamaggo vuttoti veditabbo.

“කර්මය” යනු මාර්ග චේතනාවයි. සැබවින්ම එම මාර්ග චේතනාව කෙලෙස් ක්ෂය කිරීමට පවතින බැවින් සත්ත්වයන්ට පාරිශුද්ධිය (නිවන) ලබා දෙයි. “විද්‍යාව” යනු සම්මා දිට්ඨියයි. “ශීලය” යනු සම්මා වාචා හා සම්මා කම්මන්තයි. “උත්තම ජීවිතය” යනු සම්මා ආජීවයයි. “ධර්මය” යනු ඉතිරි ආර්ය මාර්ගාංග හතරයි. නැතහොත්, “කර්මය” යන්නෙන් සම්මා කම්මන්තය ගැනේ. “ඇවැත්නි විශාඛය, යම් සම්මා දිට්ඨියක් හා යම් සම්මා සංකල්පයක් ඇද්ද, මේ ධර්මයන් ප්‍රඥා ස්කන්ධයට ඇතුළත් වේ” යන දේශනාවට අනුව “විද්‍යාව” යනු සම්මා දිට්ඨිය හා සම්මා සංකල්පයයි. “ධර්මය” යනු “භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා මෙබඳු ධර්ම (සමාධි) ඇතිව සිටියහ” යනාදී තැන්වල මෙන් සමාධියයි. එම සමාධිය ගැනීමෙන්ම “ඇවැත්නි විශාඛය, යම් සම්මා වායාමයක්, සම්මා සතියක් හා සම්මා සමාධියක් ඇද්ද, මේ ධර්මයන් සමාධි ස්කන්ධයට ඇතුළත් වේ” යන දේශනාවට අනුව සම්මා වායාමය හා සම්මා සතියද ගැනෙන බව දත යුතුයි. “ශීලය” යනු සම්මා වාචා හා සම්මා ආජීවයයි. “උත්තම ජීවිතය” යනු මෙබඳු ආර්ය පුද්ගලයෙකුගේ ජීවිතය උතුම් ජීවිතයක් වන බැවිනි. මෙසේ මෙහි අෂ්ටාංගික ආර්ය මාර්ගය දක්වන ලද බව දත යුතුය.

Sīlādivasenāti sīlasamādhipaññāvīriyavasena. Sabbadāti samādānato pabhuti sabbakālaṃ. Sīlasampannoti catupārisuddhisīlasampadāya sampanno samannāgato. Paññavāti lokiyalokuttarāya paññāya samannāgato. Susamāhitoti taṃsampayuttena samādhinā suṭṭhu samāhito. Āraddhavīriyoti akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya paggahitavīriyo. Pahitattoti nibbānaṃ patipesitattatāya kāye ca jīvite ca nirapekkhacitto. Oghanti kāmoghādicatubbidhampi oghaṃ, saṃsāramahoghameva vā.

“ශීලාදී වසයෙන්” යනු ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා හා වීර්යය යන ගුණාංගයන්ගේ බලයෙනි. “සෑම කල්හිම” යනු ශීලාදිය සමාදන් වූ තැන් සිට සෑම කල්හිම යන්නයි. “ශීලයෙන් සම්පන්න වූ” යනු චතුපාරිශුද්ධි ශීල සංඛ්‍යාත සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. “ප්‍රඥාවන්ත” යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. “මැනවින් සමාහිත වූ” යනු එම ප්‍රඥාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සමාධියෙන් මැනවින් තැන්පත් වූ සිතක් ඇති බවයි. “වීර්යය ආරම්භ කළ” යනු අකුසල ධර්මයන් ප්‍රහාණය කිරීමට හා කුසල ධර්මයන් උපදවා ගැනීමට දැඩි වීර්යයක් දරන්නායි. “පහිතත්ත” (නිවනට මෙහෙයවූ සිත් ඇති) යනු නිවන අරමුණු කොට සිත යොමු කළ බැවින් කය කෙරෙහි හෝ ජීවිතය කෙරෙහි කිසිදු අපේක්ෂාවක් නැති සිත් ඇති බවයි. “ඕඝය” යනු කාමෝඝාදී සිව්වැදෑරුම් ඕඝයන් හෝ සංසාර නැමැති මහා ජල ප්‍රවාහයයි.

Ekāyanoti ekamaggo. Maggapariyāyo hi idha ayana-saddo, tasmā ekapathabhūto ayaṃ, bhikkhave, maggo, na dvedhāpathabhūtoti attho. Ekaṃ vā nibbānaṃ ayati gacchatīti ekāyano, ekena vā gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya vivekaṭṭhena ayitabbo paṭipajjitabboti ekāyano, ayanti tenāti vā ayano, ekassa seṭṭhassa bhagavato ayanoti ekāyano, tena uppāditattā, ekasmiṃ vā imasmiṃyeva dhammavinaye ayanoti ekāyano. Sattānaṃ visuddhiyāti rāgādimalehi, abhijjhāvisamalobhādiupakkilesehi ca sattānaṃ visuddhatthāya visujjhanatthāya. Yadidanti nipāto, ye imeti attho. Pubbe saraṇalakkhaṇena maggaṭṭhena ca maggoti vuttasseva kāyādivisayabhedena catubbidhattā ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti vuttaṃ. Sammappadhānādīsūti ettha ādi-saddena appamādābhiratiādīnaṃ saṅgaho veditabbo[Pg.13]. Appamādābhiratiādivasenāpi hi katthaci visuddhimaggo desito. Yathāha –

“ඒකායන” යනු එකම මාර්ගයයි. සැබවින්ම මෙහි “අයන” ශබ්දය මාර්ගයට පර්යාය වචනයකි. එබැවින් මහණෙනි, මේ මාර්ගය එක් මාවතක් වූවකි, දෙමංසලක් නොවේ යනු අර්ථයයි. නැතහොත් එක් වූ (උතුම් වූ) නිවනට යන බැවින් ඒකායන නම් වේ. නැතහොත් පිරිස් සමඟ ගැවසීම හැර දමා විවේකීව තනිවම (එකලාව) යා යුතු බැවින් ඒකායන නම් වේ. නැතහොත් මෙයින් නිවනට යති යන අර්ථයෙන් ද 'අයන' නම් වේ. නැතහොත් අසහාය වූ උතුම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මග බැවින් ඒකායන නම් වේ; උන්වහන්සේ විසින්ම මෙය උපදවන ලද බැවිනි. නැතහොත් මෙම ශාසනයෙහි (ධර්ම විනයෙහි) පමණක් ඇති මග බැවින් ඒකායන නම් වේ. “සත්ත්වයන්ගේ පිරිසිදු වීම පිණිස” යනු රාගාදී මලකඩවලින්ද, අභිධ්‍යා විෂම ලෝභාදී උපක්ලේශයන්ගෙන්ද සත්ත්වයන් පිරිසිදු වීම සඳහාය. “යදිදං” යනු නිපාතයකි, “යම් මේ (සතිපට්ඨාන)” යන්න මෙහි අර්ථයයි. මීට පෙර සිහිපත් කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් හා මාර්ග අර්ථයෙන් “මාර්ගය” යැයි ඒක වචනයෙන් පවසන ලද ධර්මයම, කායාදී අරමුණු භේදයෙන් සිව්වැදෑරුම් වන බැවින් “සතර සතිපට්ඨානයෝ” යැයි පවසන ලදී. “සම්මප්පධාන ආදියෙහි” යන්නෙහි “ආදි” ශබ්දයෙන් අප්‍රමාදයෙහි ඇලීම ආදී ධර්මයන්ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ඇතැම් සූත්‍රවල අප්‍රමාදයෙහි ඇලීම ආදී වශයෙන්ද විශුද්ධි මාර්ගය දේශනා කර ඇත. ඒ මෙසේය -

‘‘Appamādarato bhikkhu, pamāde bhayadassi vā;

Abhabbo parihānāya, nibbānasseva santike’’ti. (dha. pa. 32);

“අප්‍රමාදයෙහි (සතිපට්ඨාන භාවනාවෙහි) ඇලුනු, ප්‍රමාදයෙහි බිය දකින්නා වූ මහණ තෙමේ පිරිහීමට පත් නොවේ; ඔහු නිවනටම සමීපයෙහි සිටියි.”

4. Tatrāti tassaṃ gāthāyaṃ. Upari vuccamānā gāthāya vitthārasaṃvaṇṇanā niddesapaṭiniddesaṭṭhāniyā, tato saṃkhittatarā atthavaṇṇanā uddesaṭṭhāniyāti āha ‘‘ayaṃ saṅkhepavaṇṇanā’’ti. Yathāuddiṭṭhassa hi atthassa niddesapaṭiniddesā sukarā, subodhā ca hontīti. Sīle patiṭṭhāyāti ettha sīleti kusalasīle. Yadipi ‘‘katame ca, thapati, akusalā sīlā’’tiādīsu akusalā dhammāpi sīlanti āgatā. Vuccamānāya pana cittapaññābhāvanāya adhiṭṭhānāyogyatāya kiriyasīlānampi asambhavo, kuto itaresanti kusalasīlamevettha adhippetaṃ. Sīlaṃ paripūrayamānotiādīsu paripūrayamānoti paripālento, parivaḍḍhento vā, sabbabhāgehi saṃvaranto, avītikkamanto cāti attho. Tathābhūto hi taṃ avijahanto tattha patiṭṭhito nāma hoti. ‘‘Sīle’’ti hi idaṃ ādhāre bhummaṃ. Patiṭṭhāyāti duvidhā patiṭṭhā nissayūpanissayabhedato. Tattha upanissayapatiṭṭhā lokiyā, itarā lokuttarā abhinditvā gahaṇe. Bhinditvā pana gahaṇe yathā lokiyacittuppādesu sahajātānaṃ, purimapacchimānañca vasena nissayūpanissayapatiṭṭhā sambhavati, evaṃ lokuttaresu heṭṭhimamaggaphalasīlavasena upanissayapatiṭṭhāpi sambhavati. ‘‘Patiṭṭhāyā’’ti ca padassa yadā upanissayapatiṭṭhā adhippetā, tadā ‘‘saddhaṃ upanissāyā’’tiādīsu (paṭṭhā. 1.1.423) viya purimakālakiriyāvasena attho veditabbo. Tenāha ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti (ma. ni. 3.431). Yadā pana nissayapatiṭṭhā adhippetā, tadā ‘‘cakkhuñca paṭiccā’’tiādīsu (ma. ni. 1.204; 3.421; saṃ. ni. 4.60) viya samānakālakiriyāvasena attho veditabbo. Sammāvācādayo hi attanā sampayuttānaṃ sammādiṭṭhiādīnaṃ sahajātavaseneva nissayapaccayā hontīti.

4. ‘තත්‍රාති’ යනු ඒ ගාථාවෙහිය. මතු දැක්වෙන ගාථාවෙහි විස්තර වර්ණනාව නිද්දේස හා පටිනිද්දේස වශයෙන් පවතින අතර, ඊට වඩා කෙටි වූ අර්ථ වර්ණනාව උද්දේසයෙහි පිහිටයි; එබැවින් ‘මෙය සංක්ෂේප වර්ණනාවයි’ කීහ. උද්දේශයෙහි දක්වන ලද අර්ථය විස්තර කිරීම හා නැවත විස්තර කිරීම පහසු වූ ද, අවබෝධයට ලෙහෙසි වූ ද බැවිනි. ‘සීලේ පතිට්ඨායා’ යන්නෙහි ‘සීල’ යනු කුසල සීලයයි. ‘වඩු කාර්මිකයෙනි, අකුසල සීලයන් කවරේද?’ යනාදී තැන්හි අකුසල ධර්මයන් ද සීල නමින් දක්වා ඇතත්, මෙහි විස්තර කෙරෙන චිත්ත හා ප්‍රඥා භාවනාවන්හි පිහිට වීමට ඒවා නුසුදුසු බැවින් ද, ක්‍රියා සීලයන් පවා මෙහි ඇති නොවන බැවින් ද, අනෙක් අකුසල සීලයන් ගැන කුමන කථා ද? එබැවින් මෙහි අදහස් කරන්නේ කුසල සීලයම වේ. ‘සීලං පරිපූරයමානෝ’ යනාදී තැන්හි ‘පරිපූරයමානෝ’ යනු (සීලය) ආරක්ෂා කරන්නා වූ හෝ වර්ධනය කරන්නා වූ, සියලු අයුරින් සංවර වන්නා වූ හා ඉක්මවා නොයන්නා වූ තැනැත්තා යනු අර්ථයයි. එබඳු තැනැත්තා ඒ සීලය අත් නොහැර එහි පිහිටියේ නම් වෙයි. ‘සීලේ’ යනු ආධාර අර්ථයෙහි යෙදුණු සප්තමී විභක්තියයි. ‘පතිට්ඨායා’ යන්නෙහි පිහිටීම නිශ්‍රය හා උපනිශ්‍රය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ලෞකික (සීලය) උපනිශ්‍රය පිහිටීම වන අතර, ලෝකෝත්තර (සීලය) අනෙක් නිශ්‍රය පිහිටීමයි. වෙන් කර දක්වන කල්හි, ලෞකික චිත්තෝත්පාදයන්හි සහජාත හා පූර්ව-අපර වශයෙන් නිශ්‍රය-උපනිශ්‍රය පිහිටීම යම් සේ පවතී ද, එසේම ලෝකෝත්තර මාර්ගයන්හි ද යටත් මඟ පලයන්හි සීලයේ බලයෙන් උපනිශ්‍රය පිහිටීම ද පවතී. ‘පතිට්ඨායා’ යන පදයෙන් උපනිශ්‍රය පිහිටීම අදහස් කරන විට, ‘ශ්‍රද්ධාව නිශ්‍රය කරගෙන’ යන්නෙහි මෙන් පූර්වකාල ක්‍රියා වශයෙන් අර්ථය ගත යුතුය. එබැවින් ‘ඔහුගේ කාය කර්මය, වාග් කර්මය හා ආජීවය කලින්ම ඉතා පිරිසිදු වේ’ යයි කීහ. යම් හෙයකින් නිශ්‍රය පිහිටීම අදහස් වේ නම්, ‘චක්ඛුංච පටිච්ච’ (ඇස ඇසුරු කරගෙන) යනාදී තැන්හි මෙන් සමානකාල ක්‍රියාවක් ලෙස අර්ථය දත යුතුය. සම්මා වාචා ආදිය තමන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සම්මා දිට්ඨි ආදියට සහජාත වශයෙන්ම නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වන බැවිනි.

Narati [Pg.14] netīti naro, puriso. Yathā hi paṭhamapakatibhūto satto, itarāya pakatiyā seṭṭhaṭṭhena puri ucce ṭhāne seti pavattatīti ‘‘puriso’’ti vuccati, evaṃ nayanaṭṭhena ‘‘naro’’ti vuccati. Puttabhātubhūtopi hi puggalo mātujeṭṭhabhaginīnaṃ netuṭṭhāne tiṭṭhati, pageva itaro itarāsaṃ. Narena yogato, narassa ayanti vā nārī, itthī. Sāpi cettha kāmaṃ taṇhājaṭāvijaṭanasamatthatā atthi, padhānameva pana sattaṃ dassento ‘‘naro’’ti āha yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti (dī. ni. 1.157, 255). Aṭṭhakathāyaṃ pana avibhāgena puggalapariyāyo ayanti dassetuṃ ‘‘naroti satto’’ti vuttaṃ. Sapaññoti vipākabhūtāya saha paññāya pavattatīti sapañño. Tāya hi ādito paṭṭhāya santānavasena bahulaṃ pavattamānāya ayaṃ satto savisesaṃ ‘‘sapañño’’ti vattabbataṃ arahati. Vipākapaññāpi hi santānavisesanena bhāvanāpaññuppattiyā upanissayo hoti ahetukadvihetukānaṃ tadabhāvato. Sampajaññasaṅkhātāya ca taṃtaṃkiccakārikāya paññāya vasena ‘‘sapañño’’ti vattuṃ vaṭṭati. Aṭṭhakathāyaṃ pana nipaka-saddena pārihārikapaññā gayhatīti vipākapaññāvasenevettha attho vutto. Kammajatihetukapaṭisandhipaññāyāti kammajāya tihetukapaṭisandhiyaṃ paññāyāti evaṃ tihetuka-saddo paṭisandhi-saddena sambandhitabbo, na paññā-saddena. Na hi paññā tihetukā atthi. Paṭisandhito pabhuti pavattamānā paññā ‘‘paṭisandhiyaṃ paññā’’ti vuttā taṃmūlakattā, na paṭisandhikkhaṇe pavattā eva.

මෙහෙයවන බැවින් ‘නර’ නම් වේ, එනම් පුරුෂයාය. යම් සේ ප්‍රථම ප්‍රකෘති වූ සත්වයා, අන්‍ය ප්‍රකෘතීන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් උසස් ස්ථානයෙහි සිටින බැවින් ‘පුරුෂ’ යයි කියනු ලැබේ ද, එසේම මෙහෙයවීමේ අර්ථයෙන් ‘නර’ යයි කියනු ලැබේ. පුතෙකු හෝ සහෝදරයෙකු වූ පුද්ගලයෙකු වුව ද මව හෝ වැඩිමහල් සහෝදරිය ඉදිරියෙහි පෙරමුණ ගන්නා (මෙහෙයවන) ස්ථානයෙහි සිටියි, අන්‍යයන් ගැන කියනුම කිම? පුරුෂයා හා සම්බන්ධ බැවින් හෝ පුරුෂයාට අයත් බැවින් ‘නාරී’ (ස්ත්‍රිය) යයි කියනු ලැබේ. ඇය කෙරෙහි ද තෘෂ්ණා ජටාව ලිහීමේ හැකියාව ඇත්ත වශයෙන්ම පවතී, එසේ වුව ද ප්‍රධාන සත්වයා දැක්වීමට ‘දෙවි මිනිසුන්ට ශාස්තෘ වූ’ යන්නෙහි මෙන් ‘නර’ යයි වදාළහ. අටුවාවෙහි නම් බෙදීමක් රහිතව පුද්ගල පර්යාය නාමයක් ලෙස දැක්වීමට ‘නර යනු සත්වයාය’ යි වදාළහ. ‘සපඤ්ඤෝ’ යනු විපාක වූ ප්‍රඥාව සහිතව පවතින බැවින් සපඤ්ඤ නම් වේ. පිළිසිඳ ගැනීමේ සිට සන්තතිය වශයෙන් බහුලව පවතින ඒ ප්‍රඥාව නිසා මේ සත්වයා සුවිශේෂී ලෙස ‘ප්‍රඥාවන්තයෙකැයි’ කීමට සුදුසු වේ. අහේතුක හා ද්විහේතුක පුද්ගලයන්ට එම ප්‍රඥාව නොමැති බැවින්, විපාක ප්‍රඥාව ද සන්තතියේ සුවිශේෂී භාවය නිසා භාවනා ප්‍රඥාව ඉපදීමට උපනිශ්‍රය වෙයි. සම්පජඤ්ඤය යයි කියනු ලබන ඒ ඒ කටයුතු සිදුකරන ප්‍රඥාව නිසා ද ‘සපඤ්ඤ’ යයි කීම සුදුසුය. අටුවාවෙහි ‘නිපක’ ශබ්දයෙන් පාරිහාරික ප්‍රඥාව (පාලනය කරන ප්‍රඥාව) ගැනෙන බැවින් මෙහි විපාක ප්‍රඥාව අනුවම අර්ථය දක්වන ලදී. ‘කම්මජතිහේතුක පටිසන්ධි පඤ්ඤායා’ යනු කර්මයෙන් හටගත් තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධියෙහි පවතින ප්‍රඥාවෙන් යනුවෙන් මෙහි ‘තිහේතුක’ ශබ්දය ‘ප්‍රතිසන්ධි’ ශබ්දය සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය, ‘ප්‍රඥා’ ශබ්දය සමඟ නොවේ. තිහේතුක ප්‍රඥාවක් නැති බැවිනි. ප්‍රතිසන්ධියේ සිට පවතින ප්‍රඥාව ප්‍රතිසන්ධි ප්‍රඥාව මූලික කරගෙන පවතින බැවින් ‘ප්‍රතිසන්ධියෙහි ප්‍රඥාව’ යයි කියන ලදී, එය ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහිම පවතින ප්‍රඥාව පමණක් නොවේ.

Cinteti ārammaṇaṃ upanijjhāyatīti cittaṃ, samādhi. So hi sātisayaṃ upanijjhānakicco. Na hi vitakkādayo vinā samādhinā tamatthaṃ sādhenti, samādhi pana tehi vināpi sādhetīti. Paguṇabalavabhāvāpādanena paccayehi citaṃ, tathā santānaṃ cinotītipi cittaṃ, samādhi. Paṭhamajjhānādivasena cittavicittatāya, iddhividhādicittakaraṇena ca samādhi cittanti vināpi paropadesenassa cittapariyāyo labbhateva. Aṭṭhakathāyaṃ pana citta-saddo viññāṇe niruḷhoti katvā vuttaṃ ‘‘cittasīsena hettha samādhi niddiṭṭho’’ti. Yathāsabhāvaṃ pakārehi jānātīti paññā. Sā yadipi kusalādibhedato bahuvidhā. ‘‘Bhāvaya’’nti pana vacanato bhāvetabbā idhādhippetāti taṃ dassetuṃ ‘‘vipassana’’nti vuttaṃ. ‘‘Bhāvaya’’nti ca idaṃ paccekaṃ [Pg.15] yojetabbaṃ ‘‘cittañca bhāvayaṃ, paññañca bhāvaya’’nti. Tayidaṃ dvayaṃ kiṃ lokiyaṃ, udāhu lokuttaranti? Lokuttaranti daṭṭhabbaṃ ukkaṭṭhaniddesato. Taṃ hi bhāvayamāno ariyamaggakkhaṇe taṇhājaṭaṃ samucchedavasena vijaṭetīti vuccati, na lokiyaṃ. Nānantariyabhāvena panettha lokiyāpi gahitāva honti lokiyasamathavipassanāya vinā tadabhāvato. Samathayānikassa hi upacārappanāppabhedaṃ samādhiṃ itarassa khaṇikasamādhiṃ, ubhayesampi vimokkhamukhattayaṃ vinā na kadācipi lokuttarādhigamo sambhavati. Tenāha ‘‘samādhiñceva vipassanañca bhāvayamāno’’ti. Tattha yadā lokiyā samathavipassanā adhippetā, tadā ‘‘bhāvaya’’nti idaṃ bhāvanākiriyāya hetubhāvakathanaṃ, bhāvanāhetūti attho. Taṃbhāvanāhetukā hi vijaṭanakiriyāti. Yadā pana lokuttarā adhippetā, tadā kevalaṃ vattamānabhāvaniddeso. Tadubhayabhāvanāsamakālameva hi taṇhājaṭāvijaṭanaṃ.

අරමුණ සිතන බැවින් ද, ළඟින් මෙනෙහි කරන බැවින් ද ‘චිත්ත’ නම් වේ, එනම් සමාධියයි. එය සුවිශේෂී ලෙස ළඟින් මෙනෙහි කිරීමේ (ධ්‍යාන) කෘත්‍යය සිදු කරයි. විතර්ක ආදිය සමාධියෙන් තොරව ඒ අර්ථය සිදු නොකරයි, සමාධිය ඒ අන්‍යයන් රහිතව වුව ද එය සිදු කරන බැවිනි. මනා පුහුණුවෙන් හා බලවත් බවට පැමිණවීමෙන් ප්‍රත්‍යයන් විසින් රැස් කරන ලද බැවින් හෝ, සන්තතිය රැස් කරන බැවින් ද ‘චිත්ත’ හෙවත් සමාධියයි. ප්‍රථම ධ්‍යානාදිය අනුව චිත්තයේ විචිත්‍ර බව නිසා ද, ඉද්ධිවිධ ආදී විචිත්‍ර ක්‍රියාවන් සිදු කරන බැවින් ද සමාධියට ‘චිත්ත’ යන නාමය අන්‍යයන්ගේ උපදෙස් රහිතවම ලැබෙයි. අටුවාවෙහි නම් ‘චිත්ත’ ශබ්දය විඤ්ඤාණයෙහි රූඪ (ප්‍රකට) බැවින් ‘මෙහි චිත්ත ශීර්ෂයෙන් (ප්‍රධානත්වයෙන්) සමාධිය දක්වන ලදී’ යයි වදාළහ. ස්වභාවය අනුව නොයෙක් ආකාරයෙන් දන්නා බැවින් ‘ප්‍රඥාව’ නම් වේ. එය කුසලාදී වශයෙන් නානාවිධ වුව ද, ‘භාවයං’ (වඩමින්) යන වචනය නිසා මෙහි වර්ධනය කළ යුතු ප්‍රඥාව අදහස් කරන බැවින් ‘විපස්සනා’ යයි කියන ලදී. ‘භාවයං’ යන්න ‘සිත ද වඩමින්, ප්‍රඥාව ද වඩමින්’ ලෙස එක් එක් පදයට සම්බන්ධ කළ යුතුය. මේ දෙක ලෞකික ද ලෝකෝත්තර ද? උත්කෘෂ්ට දේශනාව අනුව මෙය ලෝකෝත්තර යයි දත යුතුය. එය වඩන තැනැත්තා ආර්ය මාර්ග ක්ෂණයෙහි තෘෂ්ණා ජටාව සමුච්ඡේද වශයෙන් ලිහා දමන බැවිනි, ලෞකික භාවනාවෙන් එසේ නොවේ. එහෙත් ලෞකික සමථ විපස්සනා රහිතව ලෝකෝත්තර දහම් ඇති නොවන බැවින්, වෙන් කළ නොහැකි ලෙස ලෞකික ධර්මයන් ද මෙහි ඇතුළත් වේ. සමථයානිකයාට උපචාර-අප්පනා සමාධීන් ද, අනෙකාට (විපස්සනායානිකයාට) ක්ෂණික සමාධිය ද, දෙදෙනාටම විමෝක්ෂ මුඛ තුන ද රහිතව කිසි කලෙකත් ලෝකෝත්තර අවබෝධයක් ඇති නොවේ. එබැවින් ‘සමාධිය හා විපස්සනාව වඩමින්’ යයි අටුවාචාරීන් වදාළහ. එහි ලෞකික සමථ විපස්සනා අදහස් කරන විට, ‘භාවයං’ යනු භාවනා ක්‍රියාවේ හේතු භාවය දැක්වීමකි, එනම් ‘භාවනාව හේතුවෙන්’ යන්නයි. ජටාව ලිහීමේ ක්‍රියාව ඒ භාවනාව හේතුවෙන් සිදුවන බැවිනි. ලෝකෝත්තර භාවනාව අදහස් කරන විට එය වර්තමාන කාලය දැක්වීමක් පමණි. ඒ ලෝකෝත්තර භාවනා දෙක සිදුවන කාලයෙහිම තෘෂ්ණා ජටාව ලිහී යන බැවිනි.

‘‘Ātāpī nipako’’ti idaṃ yathāvuttabhāvanāya upakārakadhammakittanaṃ. Kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantassa hi vīriyaṃ sati sampajaññanti ime tayo dhammā bahūpakārā. Vīriyūpatthaddhañhi kammaṭṭhānaṃ satisampajaññānupālitaṃ na paripatati, upari ca visesaṃ āvahati. Patiṭṭhāsiddhiyā cettha saddhāsiddhi, saddhūpanissayattā sīlassa, vīriyādisiddhiyā ca. Na hi saddheyyavatthuṃ asaddahantassa yathāvuttavīriyādayo sambhavanti, tathā samādhipi. Yathā hi hetubhāvato vīriyādīhi saddhāsiddhi, evaṃ phalabhāvato tehi samādhisiddhi. Vīriyādīsu hi sampajjamānesu samādhi sampannova hoti asamāhitassa tadabhāvato. Kathaṃ panettha satisiddhi? Nipakaggahaṇato. Tikkhavisadabhāvappattā hi sati ‘‘nepakka’’nti vuccati. Yathāha ‘‘paramena satinepakkena samannāgato’’ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘nepakkaṃ paññā’’ti ayamattho dassito. Taggahaṇeneva satipi gahitāva hoti. Na hi sativirahitā paññā atthīti. Apare pana ‘‘sapañño’’ti imināva pārihārikapaññāpi gayhatīti ‘‘nipako’’ti padassa ‘‘sato’’ti atthaṃ vadanti. Yadipi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpanaṃ, taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva. Ātappasaddo viya pana ātāpasaddo vīriyeyeva [Pg.16] niruḷhoti āha ‘‘ātāpīti vīriyavā’’ti. Atha vā paṭipakkhappahāne sampayuttadhammānaṃ abbhussahanavasena pavattamānassa vīriyassa sātisayaṃ tadātāpananti vīriyameva tathā vuccati, na aññe dhammā. Ātāpīti cāyamīkāro pasaṃsāya, atisayassa vā dīpako. Vīriyavāti vā-saddopi tadattho eva daṭṭhabbo. Tena sammappadhānasamaṅgitā vuttā hoti. Tenāha ‘‘kilesānaṃ ātāpanaparitāpanaṭṭhenā’’ti. Ātāpanaggahaṇena cettha ārambha dhātumāha ādito vīriyārambhoti katvā, paritāpanaggahaṇena nikkamaparakkamadhātuyo sabbaso paṭipakkhato nikkhantataṃ, uparūpari visesappattiñca upādāya. Nipayati visoseti paṭipakkhaṃ, tato vā attānaṃ nipāti rakkhatīti nipako, sampajāno. Kammaṭṭhānassa pariharaṇe niyuttāti pārihārikā.

''ආතාපී නිපකෝ'' යන මෙයින් අදහස් කරන්නේ ඉහත සඳහන් කළ භාවනාවට උපකාරක වන ධර්මයන් ප්‍රකාශ කිරීමයි. මන්ද යත්, කමටහන් වඩන තැනැත්තාට වීර්යය, සිහිය සහ සම්පජඤ්ඤය යන මේ ධර්ම තුන බෙහෙවින් උපකාරී වන බැවිනි. වීර්යයෙන් යුතුව දරන්නා වූ ද, සිහිය හා නුවණින් ආරක්ෂා කරන්නා වූ ද කමටහන පිරිහෙන්නේ නැත; තවද එය උසස් වූ විශේෂාධිගමයන් (සමාධි ආදිය) ඇති කරයි. මෙහි ශීලය නැමති පදනම පිහිටුවා ගැනීමෙන් ශ්‍රද්ධාව ද සම්පූර්ණ වේ. මන්ද ශීලයට ශ්‍රද්ධාව උපනිශ්‍රය වන බැවිනි. එමෙන්ම වීර්යය ආදිය සම්පූර්ණ වීමෙන් ද ශ්‍රද්ධාව සිද්ධ වේ. මක්නිසාද යත්, විශ්වාස කළ යුතු කරුණු කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාවක් නැති තැනැත්තාට ඉහත කී වීර්යය ආදිය ඇති නොවන බැවිනි. සමාධිය ද එසේමය. හේතු භාවය නිසා වීර්යය ආදියෙන් ශ්‍රද්ධාව සිද්ධ වන්නාක් මෙන්ම, ඵල භාවය නිසා එම වීර්යය ආදියෙන් සමාධිය ද සිද්ධ වේ. වීර්යය ආදිය සම්පූර්ණ වන විට සමාධිය ද සම්පූර්ණ වන්නේමය; මන්ද සමාධියක් නැති තැනැත්තාට ඒ වීර්යය ආදිය ද (නියම ලෙස) නොපිහිටන බැවිනි. මෙහි සිහිය (සති) සම්පූර්ණ වන්නේ කෙසේද? 'නිපක' යන වචනය යෙදීමෙනි. තියුණු වූත් පිරිසිදු වූත් ස්වභාවයට පත් වූ සිහිය 'නෛපක්‍ය' (නෙපක්ක) යැයි කියනු ලැබේ. "උතුම් වූ සති-නෛපක්‍යයෙන් යුක්ත වූයේ" යැයි වදාළේ එබැවිනි. අටුවාවෙහි පවසා ඇත්තේ "නෛපක්‍යය යනු ප්‍රඥාව" බවයි. එය ගැනීමෙන් සිහිය ද ගන්නා ලද්දේම වේ. මන්ද සිහියෙන් තොර ප්‍රඥාවක් නොමැති බැවිනි. වෙනත් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ "සපඤ්ඤෝ" (ප්‍රඥාවන්තයා) යන මෙයින්ම කමටහන් පරිරක්ෂණය කරන ප්‍රඥාව ගැනෙන බැවින්, "නිපකෝ" යන වචනයෙන් "සිහියෙන් යුක්ත තැනැත්තා" යන අර්ථය කියවෙන බවයි. කෙලෙසුන් නැසීම 'ආතාපන' (තැවීම) නම් වේ. එය සම්මා දිට්ඨිය ආදී අනෙකුත් මාර්ගාංගයන්හි ද පවතී. එහෙත් 'ආතප්ප' ශබ්දය මෙන්ම 'ආතාප' ශබ්දය ද වීර්යය කෙරෙහිම රූඪව පවතින බැවින් "ආතාපී යනු වීර්යය ඇති තැනැත්තා" යැයි පවසන ලදී. නැතහොත්, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් (කෙලෙසුන්) ප්‍රහාණය කිරීමේදී සහසම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් උනන්දු කරවීමේ ස්වභාවයෙන් යුත් වීර්යයටම 'ආතාප' යැයි විශේෂයෙන් කියනු ලැබේ; අනෙක් ධර්මයන්ට එසේ නොකියනු ලැබේ. 'ආතාපී' යන්නෙහි ඇති 'ඊ' ප්‍රත්‍යය ප්‍රශංසාව හෝ අතිශයත්වය හඟවයි. 'වීරියවා' යන්නෙහි 'වා' ශබ්දය ද ඒ අර්ථයම ලබා දෙයි. එයින් සම්මප්පධාන වීර්යයෙන් යුක්ත බව කියවේ. එබැවින් "කෙලෙසුන් තවන්නා වූ ද පෙළන්නා වූ ද අර්ථයෙන් ආතාපී නම් වේ" යැයි කියන ලදී. මෙහි 'ආතාපන' යන්නෙන් ආරම්භ ධාතුව හෙවත් මුලින් පටන් ගන්නා වූ වීර්යය අදහස් වේ. 'පරිතාපන' යන්නෙන් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ප්‍රතිපක්ෂයන්ගෙන් මිදීම වූ නික්කම ධාතුව හා පරක්කම ධාතුව ද, අනුපිළිවෙළින් උසස් විශේෂාධිගමයන් කරා පැමිණීම ද අදහස් වේ. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් වියළා දමන බැවින් හෝ, එම ප්‍රතිපක්ෂයන්ගෙන් තමා ආරක්ෂා කරගන්නා බැවින් 'නිපක' හෙවත් සම්පජාන (නුවණැති) නම් වේ. කමටහන රැක ගැනීමෙහි (පරිහරණයෙහි) යෙදී සිටින බැවින් 'පාරිහාරික' නම් වේ.

Abhikkamādīni sabbakiccāni sātthakasampajaññādivasena paricchijja netīti sabbakiccapariṇāyikā. Kammaṭṭhānassa vā uggaho paripucchā bhāvanārambho manasikāravidhi, tattha ca sakkaccakāritā sātaccakāritā sappāyakāritā nimittakusalatā pahitattatā antarāasaṅkoco indriyasamattapaṭipādanā vīriyasamatāpādanaṃ vīriyasamatāyojananti evamādīnaṃ sabbesaṃ kiccānaṃ pariṇāyikā sabbakiccapariṇāyikā. Bhayaṃ ikkhatīti bhikkhūti sādhāraṇato bhikkhulakkhaṇakathanena paṭipattiyāva bhikkhubhāvo, na bhikkhakabhinnapaṭadharādibhāvenāti dasseti. Evaṃ hi katakiccānaṃ sāmaṇerādīnaṃ, paṭipannānañca apabbajitānampi saṅgaho kato hoti. Idha pana paṭipajjanakavasena attho veditabbo. Bhindati pāpake akusale dhammeti vā bhikkhu. So imaṃ vijaṭayeti yo naro sappañño sīle patiṭṭhāya ātāpī nipako cittaṃ paññañca bhāvayanti vutto, so bhikkhu imaṃ taṇhājaṭaṃ vijaṭayeti sambandho. Idāni tampi vijaṭanaṃ veḷugumbavijaṭanena upametvā dassetuṃ gāthāya yathāvutte sīlādidhamme ‘‘iminā ca sīlenā’’tiādinā paccāmasati. Tattha yasmā yogāvacarasantānagatā nānākkhaṇikā missakā sīlādidhammā gāthāya gahitā, tasmā te ekaccaṃ gaṇhanto ‘‘chahi dhammehi samannāgato’’ti āha. Na hi te cha dhammā ekasmiṃ santāne ekasmiṃ khaṇe [Pg.17] labbhanti. Yasmā ca puggalādhiṭṭhānena gāthā bhāsitā, tasmā puggalādhiṭṭhānameva upamaṃ dassento ‘‘seyyathāpi nāma puriso’’tiādimāha. Tattha sunisitanti suṭṭhu nisitaṃ, ativiya tikhiṇanti attho. Satthassa nisānasilāyaṃ nisitatarabhāvakaraṇaṃ, bāhubalena cassa ukkhipananti ubhayampetaṃ atthāpannaṃ katvā upamā vuttāti tadubhayaṃ upameyye dassento ‘‘samādhisilāyaṃ sunisitaṃ…pe… paññāhatthena ukkhipitvā’’ti āha. Samādhiguṇena hi paññāya tikkhabhāvo. Tenāha bhagavā ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 4.99; 5.1071; netti. 40; mi. pa. 2.1.14). Vīriyañcassā upatthambhakaṃ paggaṇhanato. Vijaṭeyyāti vijaṭetuṃ sakkuṇeyya. Vuṭṭhānagāminivipassanāya hi vattamānāya yogāvacaro taṇhājaṭaṃ vijaṭetuṃ samattho nāma. Vijaṭanaṃ cettha samucchedavasena pahānanti āha ‘‘sañchindeyya sampadāleyyā’’ti. Dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo, aggo ca so dakkhiṇeyyo cāti aggadakkhiṇeyyo, aggā vā dakkhiṇā aggadakkhiṇā, taṃ arahatīti aggadakkhiṇeyyo.

ඉදිරියට යෑම ආදී සියලු කටයුතු සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය ආදියේ වසයෙන් පිරිසිඳ පවත්වන බැවින් (ප්‍රඥාව) 'සියලු කටයුතු මෙහෙයවන්නී' (සබ්බකිච්චපරිණායිකා) නම් වේ. නැතහොත්, කමටහන් උගෙනීම, විචාරීම, භාවනාව ආරම්භ කිරීම, මෙනෙහි කිරීමේ ක්‍රමය සහ එහිදී ගෞරවයෙන් කිරීම, නිරන්තරයෙන් කිරීම, සප්පාය දේ කිරීම, නිමිත්තෙහි දක්ෂ බව, නිවනට යොමු කළ සිත් ඇති බව, අතරමගදී පසුබට නොවීම, ඉන්ද්‍රියයන් සමාන මට්ටමක පැවැත්වීම, වීර්යය සමව පැවැත්වීම සහ වීර්යය සමථය හා යෙදීම යන මේ සියලු කටයුතු මෙහෙයවන බැවින් 'සියලු කටයුතු මෙහෙයවන්නී' නම් වේ. "සංසාර බිය දකින්නේ භික්ෂු නම් වේ" යැයි පොදු වූ භික්ෂු ලක්ෂණය ප්‍රකාශ කිරීමෙන්, භික්ෂු භාවය රඳා පවතින්නේ පිළිවෙත් පිරීම මතම මිස, සිඟා කෑමෙන් හෝ වැරහැලි හැඳීමෙන් පමණක් නොවන බව පෙන්වා දෙයි. මෙසේ පැවසීමෙන්, රහත් සාමණේරයන් වහන්සේලා ද පිළිවෙත් පුරන ගිහියන් ද මෙහි ඇතුළත් වේ. එහෙත් මෙහිදී අර්ථය ගත යුත්තේ පිළිවෙත් පුරන්නා වූ තැනැත්තා යන වසයෙනි. නැතහොත් පාපී අකුසල ධර්මයන් බිඳ දමන හෙයින් භික්ෂු නම් වේ. යම් ප්‍රඥාවන්ත මනුෂ්‍යයෙක් ශීලයෙහි පිහිටා, කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් හා නුවණින් යුක්තව සමාධිය සහ ප්‍රඥාව වඩන්නේ යැයි කියන ලද්දේ ද, ඒ භික්ෂුව මේ තණ්හා ජටාව නිරවුල් කරන්නේය යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. දැන් ඒ නිරවුල් කිරීම ද උණ පඳුරක් නිරවුල් කිරීම හා උපමා කොට දැක්වීම පිණිස ගාථාවෙහි සඳහන් කළ ශීලාදී ධර්මයන් "මෙම ශීලයෙන් ද..." යනුවෙන් නැවත පරාමර්ශනය කරයි. එහි යෝගාවචරයාගේ සන්තානයෙහි විවිධ අවස්ථාවල හටගන්නා වූ ශීලාදී ධර්මයන් ගාථාවට ඇතුළත් කර ඇති බැවින්, ඒවා එකට ගොනු කරමින් "ධර්ම සයකින් යුක්ත වූ" යැයි පවසන ලදී. මන්ද එම ධර්ම හයම එකම සන්තතියක එකම ක්ෂණයක පහළ නොවන බැවිනි. තවද, ගාථාව පුද්ගලාධිෂ්ඨානයෙන් දේශනා කර ඇති බැවින්, පුද්ගලාධිෂ්ඨාන උපමාවක් දක්වමින් "යම් සේ පුරුෂයෙක්..." යනාදිය පැවසීය. එහි 'සුනිසිත' යනු මනාව මුවහත් කරන ලද, අතිශයින් තියුණු යන අර්ථයයි. කඩුවක් මුවහත් ගලක ලා වඩාත් මුවහත් කිරීමත්, බාහු බලයෙන් එය එසවීමත් යන මේ කරුණු දෙකම අර්ථ වසයෙන් ගෙන උපමාව පවසා ඇත. එය උපමේයයෙහි දක්වමින් "සමාධි නැමති මුවහත් ගලෙහි මනාව මුවහත් කරන ලද... ප්‍රඥාව නැමති හස්තයෙන් ඔසවා..." යැයි පවසන ලදී. මන්ද සමාධි ගුණය නිසා ප්‍රඥාව තියුණු වේ. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "සමාහිත වූ තැනැත්තා තත් වූ පරිදි දනී" යැයි වදාළ සේක. වීර්යය ද එයට උපස්ථම්භක වන්නේ එය මතු කරලන බැවිනි. 'විජටෙය්‍ය' යනු නිරවුල් කිරීමට සමත් වන්නේය යන්නයි. වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව පවතින කල්හි යෝගාවචරයා තණ්හා ජටාව නිරවුල් කිරීමට සමත් වූවෙක් නම් වේ. මෙහි නිරවුල් කිරීම යනු සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය කිරීමයි. එහෙයින් "සිඳ දමන්නේය, විනාශ කරන්නේය" යැයි පවසන ලදී. දක්ෂිණාවට (පූජාවට) සුදුසු බැවින් 'දක්ඛිණෙය්‍ය' නම් වේ. ඔහු උතුම් ද වේ, දක්ෂිණාවට සුදුසු ද වේ, එබැවින් 'අග්ගදක්ඛිණෙය්‍ය' නම් වේ. නැතහොත් උතුම් වූ දක්ෂිණාව 'අග්ග දක්ඛිණා' නම් වේ, එය ලැබීමට සුදුසු බැවින් 'අග්ගදක්ඛිණෙය්‍ය' නම් වේ.

5. Tatrāti tassaṃ gāthāyaṃ. Ayanti ‘‘naro’’ti ca ‘‘bhikkhū’’ti ca vutto yogāvacaro. Puna tatrāti tassaṃ paññāyaṃ. Assāti bhikkhuno. Kattari cetaṃ sāmivacanaṃ, anenāti attho. Karaṇīyaṃ natthi visesādhānassa tihetukapaṭisandhipaññāya abhāvato. Tenāha ‘‘purimakammānubhāveneva hissa sā siddhā’’ti. Tenāti yoginā. Bhāvanāyaṃ satatapavattitavīriyatāya sātaccakārinā. Paññāvasenāti yathāvuttanepakkasaṅkhātapaññāvasena. Yaṃ kiñci kattabbaṃ, tassa sabbassa sampajānavaseneva karaṇasīlo, tattha vā sampajānakāro etassa atthi, sampajānassa vā asammohassa kārako uppādakoti sampajānakārī, tena sampajānakārinā. Atrāti assaṃ gāthāyaṃ. Sīlādisampādane vīriyassa tesaṃ aṅgabhāvato taṃ visuṃ aggahetvā ‘‘sīlasamādhipaññāmukhenā’’ti vuttaṃ.

5. එහි යනු එම ගාථාවෙහි ය. 'අයං' යනු 'නර' කියා ද 'භික්ඛු' කියා ද කියන ලද යෝගාවචරයා ය. නැවත 'තත්‍ර' යනු එම ප්‍රඥාවෙහි ය. 'අස්ස' යනු භික්ෂුවට ය. මෙය කර්තෘ අර්ථයෙහි යෙදුණු සාමී වචනයකි (ෂෂ්ඨී විභක්තියකි). 'මොහු විසින්' යනු මෙහි අර්ථයයි. තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ප්‍රඥාවෙහි සුවිශේෂී ගුණයක් අමුතුවෙන් ඇති කිරීමට කළ යුත්තක් නැත, මන්ද යත් එහි (එවැනි) අඩුවක් නොමැති බැවිනි. එහෙයින් 'පෙර කර්ම අනුභාවයෙන්ම ඔහුට එම ප්‍රඥාව සිද්ධ වූවාය' යි (අටුවාචාරීන් වහන්සේ) පැවසූහ. 'තේන' යනු යෝගාවචරයා විසිනි. භාවනාවෙහි නිරන්තරයෙන් පවත්වන ලද වීර්යය ඇති බැවින් සතතකාරී (නිරන්තරයෙන් කටයුතු කරන) තැනැත්තා විසිනි. 'පඤ්ඤාවසේන' යනු ඉහත සඳහන් කළ 'නේපක්ක' සංඛ්‍යාත ප්‍රඥාවගේ වසයෙනි. කළ යුතු යම් කිසි කටයුත්තක් වේ ද, ඒ සියල්ලම සම්පජඤ්ඤය හෙවත් ප්‍රඥාවන්ත විමසීමෙන්ම කරන ස්වභාවය ඇත්තේය, එසේත් නැතහොත් එහි මොහුට සම්පජානකාරී බව ඇත, නැතහොත් සම්පජඤ්ඤය හෙවත් අසම්මෝහය (මුළා නොවීම) ඇති කරන්නා වූ හෙයින් 'සම්පජානකාරී' නම් වේ. ඒ සම්පජානකාරී තැනැත්තා විසිනි. 'අත්‍ර' යනු මෙම ගාථාවෙහි ය. ශීලාදිය සම්පූර්ණ කිරීමෙහිලා වීර්යය ද අංගයක් වන බැවින්, එය වෙන් කොට නොගෙන 'සීල සමාධි පඤ්ඤා මුඛයෙන්' යයි පවසන ලදී.

‘‘Visuddhimaggaṃ dassetī’’ti avibhāgato desanāya piṇḍatthaṃ vatvā puna taṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘ettāvatā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ettāvatāti ettakāya desanāya. Sikkhāti sikkhitabbaṭṭhena sikkhā. Sikkhanaṃ cettha āsevanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sīlādidhammehi saṃvaraṇādivasena āsevanto te sikkhatīti [Pg.18] vuccati. Sāsananti paṭipattisāsanaṃ. Upanissayo balavakāraṇaṃ. Vajjanaṃ anupagamanaṃ. Sevanā bhāvanā. Paṭipakkhoti pahāyakapaṭipakkho. Yadipi gāthāyaṃ ‘‘sīle’’ti sāmaññato vuttaṃ, na ‘‘adhisīle’’ti. Taṃ pana taṇhājaṭāvijaṭanassa patiṭṭhābhūtaṃ adhippetanti āha ‘‘sīlena adhisīlasikkhā pakāsitā’’ti. Bhavagāmi hi sīlaṃ sīlameva, vibhavagāmi sīlaṃ adhisīlasikkhā. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhatīti. Esa nayo sesasikkhāsupi.

'විසුද්ධි මාර්ගය පෙන්වයි' යයි විභාග කිරීමකින් තොරව දේශනාවේ පිණ්ඩ අර්ථය පවසා, නැවත එය විභාග වශයෙන් බෙදා පෙන්වනු පිණිස 'එත්තාවතා' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'එත්තාවතා' යනු මෙපමණ වූ දේශනාවෙනි. 'සික්ඛා' යනු හික්මිය යුතු (පුහුණු විය යුතු) අර්ථයෙන් ශික්ෂාවයි. මෙහි 'සික්ඛන' යන්න ආසේවනය (නිරන්තර ප්‍රගුණ කිරීම) ලෙස දත යුතුය. සංවරය ආදී වශයෙන් ශීලාදී ධර්මයන් ප්‍රගුණ කරන තැනැත්තා 'හික්මෙයි' (සික්ඛති) යයි කියනු ලැබේ. 'සාසන' යනු ප්‍රතිපත්ති ශාසනයයි. 'උපනිස්සය' යනු බලවත් හේතුවයි. 'වජ්ජන' යනු ළඟා නොවීම (මගහැරීම) යි. 'සේවනා' යනු භාවනාවයි. 'පටිපක්ඛ' යනු ප්‍රහාණය කරන්නා වූ ප්‍රතිපක්ෂයයි. ගාථාවෙහි සාමාන්‍ය වශයෙන් 'සීලය' යයි පැවසුවද, 'අධිශීලය' යයි වෙන් කොට නොපැවසුවද, එය තෘෂ්ණා නැමති පැටලුම නිරවුල් කිරීමට පදනම වන බැවින් 'සීලයෙන් අධිශීල ශික්ෂාව ප්‍රකාශ කරන ලදී' යයි පවසන ලදී. මන්දයත්, භවය කරා පමුණුවන ශීලය සාමාන්‍ය ශීලයම වන අතර, විභවය (නිවන) කරා පමුණුවන ශීලය අධිශීල ශික්ෂාවයි. සාමාන්‍යයෙන් පවසන දෙය විශේෂ අර්ථයක පිහිටයි. සෙසු ශික්ෂාවන්හිදී ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

Sīlenāti adhisīlasikkhābhūtena sīlena. Taṃ hi anaññasādhāraṇatāya sāsanassa ādikalyāṇataṃ pakāseti, na yamaniyamādimattaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sīlañca suvisuddhaṃ, sabbapāpassa akaraṇa’’nti ca. Kusalānanti maggakusalānaṃ. Kusalānanti vā anavajjānaṃ. Tena ariyaphaladhammānampi saṅgaho siddho hoti. Sabbapāpassa akaraṇanti sabbassāpi sāvajjassa akiriyā anajjhāpajjanaṃ. Etena cārittavārittabhedassa sabbassa sīlassa gahaṇaṃ kataṃ hoti. Kattabbākaraṇampi hi sāvajjamevāti. Ādivacanatoti gāthāyaṃ vuttasamādhipaññānaṃ ādimhi vacanato. Ādibhāvo cassa tammūlakattā uttarimanussadhammānaṃ. Ādīnaṃ vā vacanaṃ ādivacanaṃ. Ādisaddena cettha ‘‘sīlaṃ samādhi paññā ca, vimutti ca anuttarā’’ti (dī. ni. 2.186) evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sīlassa visuddhattā vippaṭisārādihetūnaṃ dūrīkaraṇato avippaṭisārādiguṇāvahaṃ. ‘‘Avippaṭisārādiguṇāvahattā’’ti etena na kevalaṃ sīlassa kalyāṇatāva vibhāvitā, atha kho ādibhāvopīti daṭṭhabbaṃ. Tathā hissa sutte (pari. 366) avippaṭisārādīnaṃ vimuttiñāṇapariyosānānaṃ paramparapaccayatā vuttā. Samādhināti adhicittasikkhābhūtena samādhinā. Sakalaṃ sāsanaṃ saṅgahetvā pavattāya gāthāya ādipadena ādimhi paṭipajjitabbassa sīlassa, tatiyapadena pariyosāne paṭipajjitabbāya paññāya gahitattā majjhe paṭipajjitabbo samādhi pārisesato dutiyapadena gayhatīti ‘‘kusalassa upasampadātiādivacanato hi samādhi sāsanassa majjhe’’ti vuttaṃ, na kusalasaddassa samādhipariyāyattā. Pubbūpanissayavato hi samāhitatādiaṭṭhaṅgasamannāgamena abhinīhārakkhamatā samādhissa iddhividhādiguṇāvahattaṃ, aggamaggapaññāya adhigatāya yadatthaṃ pabbajati, taṃ pariyositanti paññā sāsanassa [Pg.19] pariyosānaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘sikkhānisaṃsamidaṃ, bhikkhave, brahmacariyaṃ vussati saddhādhipateyyaṃ paññuttaraṃ vimuttisāra’’nti (a. ni. 4.245). Sakaṃ cittaṃ sacittaṃ, sacittassa sabbaso kilesānaṃ samucchindanena visodhanaṃ sacittapariyodāpanaṃ. Evaṃ pana paññākicce matthakappatte uttari karaṇīyābhāvato sāsanassa paññuttaratā veditabbā. Tādibhāvāvahanatoti yādiso iṭṭhesu, lābhādīsu ca anunayābhāvato, tādiso aniṭṭhesu, alābhādīsu ca paṭighābhāvato. Tato eva vā yādiso anāpāthagatesu iṭṭhāniṭṭhesu, tādiso āpāthagatesupīti tādī. Tassa bhāvo tādibhāvo, tassa āvahanato. Vātenāti vātahetu. Na samīratīti na calati. Na samiñjantīti na phandanti, kuto calananti adhippāyo.

'සීලේන' යනු අධිශීල ශික්ෂාව වූ ශීලයෙනි. එය අන්‍ය ශාසනයන්ට සාධාරණ නොවන බැවින්, ශාසනයේ ආදි කල්‍යාණ (මුල යහපත්) බව ප්‍රකාශ කරයි; එය යම-නියම මාත්‍රයක් පමණක් නොවේ. එහෙයින් 'සීලය ඉතා පිරිසිදුය' සහ 'සියලු පව් නොකිරීමය' යයි පවසන ලදී. 'කුසලානං' යනු මාර්ග කුසල් වලටය. නැතහොත් නිර්දෝෂී ධර්මයන්ටය. එයින් ආර්ය ඵල ධර්මයන්ගේ ද සංග්‍රහය සිද්ධ වේ. 'සබ්බපාපස්ස අකරණං' යනු සියලුම සාවද්‍ය කටයුතු නොකිරීම හා ඒවාට නොපැමිණීමයි. මෙයින් චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර වශයෙන් බෙදෙන සියලු ශීලයන් ග්‍රහණය කරන ලද්දේ වෙයි. මන්දයත්, කළ යුතු දේ නොකිරීම ද වරදක්ම වන බැවිනි. 'ආදිවචනතෝ' යනු ගාථාවෙහි පැවසූ සමාධි-ප්‍රඥා වලට පෙර (ශීලය) පවසන බැවිනි. උත්තරීමනුස්ස ධර්මයන්ට ශීලය මූලික වන බැවින් එහි ආදිභාවය (පළමු බව) වේ. නැතහොත් 'ආදි' යනාදී වචනයන් පැවසීම ආදිවචන නම් වේ. මෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'සීලය, සමාධිය, ප්‍රඥාව සහ අනුත්තර විමුක්තිය' යනාදිය ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ශීලයේ පිරිසිදු බව නිසා පසුතැවීම් ආදී හේතූන් දුරු කරන බැවින් එය නොපසුතැවීම ආදී ගුණ ගෙන දෙයි. 'අවිපිළිසර ආදී ගුණ ගෙන දෙන බැවින්' යන මෙයින් කේවලව ශීලයේ යහපත් බව පමණක් නොව, එහි ආදිභාවය (පදනම වීම) ද ප්‍රකාශ කර ඇති බව දත යුතුය. එසේම සූත්‍රයෙහි විමුක්ති ඥානය අවසානය කොට ඇති අවිපිළිසර ආදියෙහි අනුපිළිවෙළින් ප්‍රත්‍ය වන බව පවසන ලදී. 'සමාධිනා' යනු අධිචිත්ත ශික්ෂාව වූ සමාධියෙනි. මුළු ශාසනයම ඇතුළත් කොට පවත්නා ගාථාවේ පළමු පදයෙන් මුලදී පිළිපැදිය යුතු ශීලය ද, තෙවන පදයෙන් පර්යවසානයේ පිළිපැදිය යුතු ප්‍රඥාව ද ගත් බැවින්, මැදදී පිළිපැදිය යුතු සමාධිය ඉතිරි ක්‍රමය අනුව දෙවන පදයෙන් ගනු ලැබේ. එබැවින් 'කුසලස්ස උපසම්පදා' යනාදි වචනයෙන් සමාධිය ශාසනයේ මධ්‍යය යයි පැවසේ. එය 'කුසල' ශබ්දය සමාධියට පර්යාය පදයක් වන බැවින් නොවේ. පෙර කළ උපනිශ්‍රය ඇති තැනැත්තාට සමාධිමත් බව ආදී අංග අටකින් යුක්ත වීමෙන් ඉර්ධි ආදියට යෝග්‍ය වීම, සමාධිය ඉර්ධිවිධ ආදී ගුණයන් ගෙන දීම පිණිස වේ. අග්‍ර මාර්ග ප්‍රඥාව ලැබූ පසු යම් අර්ථයක් සඳහා මහණ වේ ද එය අවසන් වන බැවින් ප්‍රඥාව ශාසනයේ පර්යවසානයයි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි, මේ බ්‍රහ්මචර්යාව ශික්ෂාව අනුසස් කොට ඇති, ශ්‍රද්ධාව අධිපති කොට ඇති, ප්‍රඥාව උත්තරීතර කොට ඇති, විමුක්තිය සාර කොට ඇති එකකි' යයි වදාළ සේක. තමාගේ සිත 'සචිත්ත' නම් වේ. තමාගේ සිත සියලු ක්ලේශයන් සහමුලින් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් පිරිසිදු කිරීම 'සචිත්තපරියෝදාපන' නම් වේ. ප්‍රඥා කෘත්‍යය මුදුනට පැමිණි විට ඉන් මත්තෙහි කළ යුත්තක් නොමැති බැවින් ශාසනයේ ප්‍රඥාව උත්තරීතර බව දත යුතුය. 'තාදී' බව ගෙන දෙන බැවිනි. එනම් ඉෂ්ට අරමුණු වලදී හා ලාභාදියේදී ඇලීමක් නැති සේම, අනිෂ්ට අරමුණු වලදී හා අලාභාදියේදී ගැටීමක් ද නැත. එබැවින් හමු වූ හෝ හමු නොවූ ඉෂ්ටානිෂ්ට අරමුණු වලදී එකම ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් 'තාදී' නම් වේ. එවැනි රහතන් වහන්සේගේ ස්වභාවය 'තාදීභාවය' යි. 'වාතේන' යනු සුළඟ හේතුවෙනි. 'න සමීරති' යනු නොසැලෙයි. 'න සමිඤ්ජන්ති' යනු කම්පනය නොවේ. එහි කොයින් සැලීමක් ද යනු අදහසයි.

Tathāti yathā sīlādayo adhisīlasikkhādīnaṃ pakāsakā, tathā tevijjatādīnaṃ upanissayassāti tesaṃ pakāsanākārūpasaṃhārattho tathā-saddo. Yasmā sīlaṃ visujjhamānaṃ satisampajaññabalena, kammassakatañāṇabalena ca saṃkilesamalato visujjhati pāripūriñca gacchati, tasmā sīlasampadā sijjhamānā upanissayasampattibhāvena satibalaṃ, ñāṇabalañca paccupaṭṭhapetīti tassā vijjattayūpanissayatā veditabbā sabhāgahetusampādanato. Satinepakkena hi pubbenivāsavijjāsiddhi, sampajaññena sabbakiccesu sudiṭṭhakāritāparicayena cutūpapātañāṇānubandhāya dutiyavijjāsiddhi, vītikkamābhāvena saṃkilesappahānasabbhāvato vivaṭṭūpanissayatāvasena ajjhāsayasuddhiyā tatiyavijjāsiddhi. Puretaraṃ siddhānaṃ samādhipaññānaṃ pāripūriṃ vinā sīlassa āsavakkhayañāṇūpanissayatā sukkhavipassakakhīṇāsavehi dīpetabbā. Samādhipaññā viya abhiññāpaṭisambhidānaṃ sīlaṃ na sabhāgahetūti katvā vuttaṃ ‘‘na tato para’’nti. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 4.99; netti. 40; mi. pa. 2.1.14) vacanato samādhisampadā chaḷabhiññatāya upanissayo. Paññā viya paṭisambhidānaṃ samādhi na sabhāgahetūti vuttaṃ ‘‘na tato para’’nti. ‘‘Yogā ve jāyate bhūrī’’ti (dha. pa. 282) vacanato pubbayogena, garuvāsadesabhāsākaosallauggahaparipucchādīhi ca paribhāvitā paññāsampatti paṭisambhidāpabhedassa upanissayo [Pg.20] paccekabodhisammāsambodhiyopi paññāsampattisannissayāti paññāya anadhigantabbassa visesassa abhāvato, tassā ca paṭisambhidāpabhedassa ekantikakāraṇato heṭṭhā viya ‘‘na tato para’’nti avatvā ‘‘na aññena kāraṇenā’’ti vuttaṃ.

'තථා' යනු යම් සේ සීලාදීහු අධිසීල ශික්‍ෂාදීන් ප්‍රකාශ කරන්නෝ වෙත් ද, එසේම ත්‍රිවිද්‍යාදීන් සඳහා උපනිශ්‍රය (ප්‍රධාන හේතුව) වන බව ප්‍රකාශ කිරීම යන අර්ථයෙන් 'තථා' යන ශබ්දය යෙදී ඇත. යම් හෙයකින් සිල්වත් බව පිරිසිදු වන කල්හි, සිහිය හා නුවණින් ද, කර්මස්වකතා ඥානයෙන් ද යුක්තව කෙලෙස් මලින් පිරිසිදු වී පූර්ණත්වයට පත් වේ ද, එබැවින් සීල සම්පත්තිය සම්පූර්ණ වන කල්හි එය උපනිශ්‍රය සම්පත්තියක් බවට පත්ව සිහි බලය හා ඥාන බලය ඇති කරයි. එහෙයින් සීලයෙහි ත්‍රිවිද්‍යාවන්ට උපනිශ්‍රය වන බව සභාග හේතූන් සම්පාදනය කිරීමෙන් දත යුතුය. එනම්, සිහියෙහි මෝරා යාමෙන් (සති නේපක්කේන) පූර්වේනිවාසානුස්මෘති විද්‍යාව සිද්ධ වේ. සම්පජඤ්ඤය හෙවත් සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් සියලු කටයුතුවලදී මැනවින් විමසා බලා කටයුතු කිරීමේ පුහුණුව මගින් චුතූපපාත ඥානය හා සම්බන්ධ වූ දෙවන විද්‍යාව සිද්ධ වේ. වීතික්කම හෙවත් වැරදි හැසිරීම් නොමැති බැවින් සංක්ලේෂයන් ප්‍රහීණ වී ඇති හෙයින් හා විවට්ටය (නිවන) උපනිශ්‍රය කරගන්නා වූ අභ්‍යන්තර පාරිශුද්ධිය හේතුවෙන් තෙවන විද්‍යාව (ආසවක්ඛය ඥානය) සිද්ධ වේ. සමාධි ප්‍රඥාවන්ගේ පූර්ණත්වය ලැබීමට පෙර සිද්ධ වන්නා වූ සීලයෙහි ආසවක්ඛය ඥානයට ඇති උපනිශ්‍රය භාවය ශුෂ්ක විපස්සක රහතන් වහන්සේලා ඇසුරින් දත යුතුය. අභිඥා හා පටිසම්භිදාවන් සඳහා සමාධි ප්‍රඥාවන් සභාග හේතු වන්නා සේ සීලය සභාග හේතුවක් නොවන බව සලකා "එයින් මතු නැත" (න තතෝ පරං) යැයි වදාරන ලදී. "සමාහිත තැනැත්තා තත්ත්වාකාරයෙන් දකියි" යන වචනයට අනුව සමාධි සම්පත්තිය ෂඩභිඥා ලැබීමට උපනිශ්‍රය වේ. ප්‍රඥාව පටිසම්භිදාවන්ට සභාග හේතුවක් වන්නා සේ සමාධිය සභාග හේතුවක් නොවන බැවින් "එයින් මතු නැත" යැයි වදාරන ලදී. "යෝගයෙන් (භාවනාවෙන්) ප්‍රඥාව හටගනී" යන වචනයට අනුව, පූර්ව යෝගය (පෙර භවයන්හි කළ අභ්‍යාසය) මගින් ද, ගුරු ඇසුර, දේශ භාෂා කෞශල්‍යය, ඉගෙනීම හා ප්‍රශ්න විචාරීම ආදියෙන් ද දියුණු කරන ලද ප්‍රඥා සම්පත්තිය පටිසම්භිදා ප්‍රභේදයන්ට උපනිශ්‍රය වේ. පසේබුදු බව හා සම්මා සම්බුදු බව ද ප්‍රඥා සම්පත්තිය මතම රඳා පවතී. මෙසේ ප්‍රඥාවෙන් ලැබිය නොහැකි අන්‍ය විශේෂ ගුණයක් නොමැති බැවින් ද, එය පටිසම්භිදා ප්‍රභේදයන් ලැබීමට ඒකාන්ත හේතුව වන බැවින් ද, පෙර සීල සමාධි වාරයන්හි දී මෙන් "එයින් මතු නැත" යි නොකියා "අන් කිසිදු හේතුවක් නිසා නොවේ" (න අඤ්ඤේන කාරණේන) යැයි වදාරන ලදී.

Ettha ca ‘‘sīlasampattiñhi nissāyā’’ti vuttattā yassa samādhivijambhanabhūtā anavasesā cha abhiññā na ijjhanti, tassa ukkaṭṭhaparicchedavasena na samādhisampadā atthīti. Satipi vijjānaṃ abhiññekadesabhāve sīlasampattisamudāgatā eva tisso vijjā gahitā. Yathā hi paññāsampattisamudāgatā catasso paṭisambhidā upanissayasampannassa maggeneva ijjhanti, maggakkhaṇe eva tāsaṃ paṭilabhitabbato, evaṃ sīlasampattisamudāgatā tisso vijjā samādhisampattisamudāgatā ca cha abhiññā upanissayasampannassa maggeneva ijjhantīti maggādhigameneva tāsaṃ adhigamo veditabbo. Paccekabuddhānaṃ, sammāsambuddhānañca paccekabodhisammāsambodhisamadhigamasadisā hi imesaṃ ariyānaṃ ime visesādhigamāti. Vinayasuttābhidhammesu sammāpaṭipattiyā tevijjatādīnaṃ upanissayatāpi yathāvuttavidhinā veditabbā.

මෙහි "සීල සම්පත්තිය නිසාම" යැයි වදාරන ලද බැවින්, යමෙකුට සමාධියෙහි විහිදීමක් වූ සියලු ෂඩභිඥාවන්ම සිද්ධ නොවේ ද, ඔහුට උත්කෘෂ්ට මට්ටමෙන් සමාධි සම්පත්තියක් නැත. විද්‍යාවන් අභිඥාවන්ගේ කොටසක් වුවද, මෙහිදී සීල සම්පත්තියෙන් උපදින විද්‍යා තුනම ගන්නා ලදී. යම් සේ ප්‍රඥා සම්පත්තියෙන් උපදින පටිසම්භිදා සතර උපනිශ්‍රය සම්පන්න පුද්ගලයාට මාර්ගය මගින්ම සිද්ධ වේ ද (මන්ද, ඒවා මාර්ග ක්ෂණයෙහිම ලැබිය යුතු බැවිනි), එසේම සීල සම්පත්තියෙන් උපදින විද්‍යා තුන හා සමාධි සම්පත්තියෙන් උපදින අභිඥා සය ද උපනිශ්‍රය සම්පන්න තැනැත්තාට මාර්ගය මගින්ම සිද්ධ වේ. එහෙයින් එම ගුණාංගයන්ගේ අධිගමය මාර්ගාවබෝධයත් සමගම සිදුවන බව දත යුතුය. මන්ද, මෙම ආර්යයන්ගේ විශේෂ අධිගමයන් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ හා සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ පසේබුදු බව හා සම්මා සම්බුදු බව ලැබීම හා සමාන බැවිනි. විනය, සූත්‍ර හා අභිධර්මයෙහි නිසි පරිදි පිළිපැදීම මගින් ත්‍රිවිද්‍යාදීන් සඳහා උපනිශ්‍රය වන ආකාරය ද ඉහත කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

Sampannasīlassa kāmasevanābhāvato sīlena paṭhamantavivajjanaṃ vuttaṃ. Yebhuyyena hi sattā kāmahetu pāṇātipātādivasenāpi asuddhapayogā honti. Jhānasukhalābhino kāyakilamathassa sambhavo eva natthīti samādhinā dutiyantavivajjanaṃ vuttaṃ jhānasamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭakāyattā. Paññāyāti maggapaññāya. Ukkaṭṭhaniddesena hi ekaṃsato ariyamaggova majjhimā paṭipatti nāma. Evaṃ santepi lokiyapaññāvasenapi antadvayavivajjanaṃ vibhāvetabbaṃ.

සම්පූර්ණ සීලයෙන් යුක්ත තැනැත්තා කාම සේවනයෙහි නොයෙදෙන බැවින් සීලය මගින් පළමු අන්තය (කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය) දුරු කිරීම වදාරන ලදී. මන්ද බොහෝ සත්ත්වයෝ කාමයන් හේතුවෙන් ප්‍රාණඝාතාදිය කරමින් අශුද්ධ වූ ක්‍රියාවල නිරත වෙති. දැහැනින් ලබන සුවය (ධ්‍යාන සුඛය) ලබන්නාට ශරීරය පෙළීමක් (කායකීලමථයක්) සිදු නොවන බැවින් සමාධිය මගින් දෙවන අන්තය (අත්තකිලමථානුයෝගය) දුරු කිරීම වදාරන ලදී. මන්ද සමාධිය නිසා උපන් ප්‍රණීත රූපයන්ගෙන් ඔහුගේ කය පිරී පවතින බැවිනි. "ප්‍රඥාවෙන්" යනු මාර්ග ප්‍රඥාවෙනි. උත්කෘෂ්ට ලෙස දැක්වීමේදී ඒකාන්තයෙන්ම ආර්ය මාර්ගයම මැදුම් පිළිවෙත (මජ්ඣිමා පටිපදාව) නමි. එසේ වුවද ලෞකික ප්‍රඥාව මගින් ද අන්ත දෙක දුරු කිරීම විස්තර කළ යුතුය.

Sīlaṃ taṃsamaṅgino kāmasugatīsuyeva nibbattāpanato catūhi apāyehi vimuttiyā kāraṇanti āha ‘‘sīlena apāyasamatikkamanupāyo pakāsito hotī’’ti. Na hi pāṇātipātādipaṭivirati duggatiparikilesaṃ āvahati. Samādhi taṃsamaṅgino mahaggatabhūmiyaṃyeva nibbattāpanena sakalakāmabhavato vimocetīti vuttaṃ ‘‘samādhinā kāmadhātusamatikkamanupāyo pakāsito hotī’’ti. Na hi kāmāvacarakammassa anubalappadāyīnaṃ kāmacchandādīnaṃ vikkhambhakaṃ jhānaṃ kāmadhātuparikilesāvahaṃ hoti. Na cettha upacārajjhānaṃ nidassetabbaṃ, appanāsamādhissa [Pg.21] adhippetattā. Nāpi ‘‘sīleneva atikkamitabbassa apāyabhavassa samādhinā atikkamitabbatā’’ti vacanokāso. Sugatibhavampi atikkamantassa duggatisamatikkamane kā kathāti. Sabbabhavasamatikkamanupāyoti kāmabhavādīnaṃ navannampi bhavānaṃ samatikkamanupāyo sīlasamādhīhi atikkantāpi bhavā anatikkantā eva, kāraṇassa apahīnattā. Paññāya panassa suppahīnattā te samatikkantā eva.

සීලය, එයින් යුක්ත තැනැත්තා කාම සුගති භූමිවලම උපදවන බැවින් සතර අපායෙන් මිදීමේ හේතුව වේ යැයි "සීලය මගින් අපායෙන් එතෙර වීමේ උපාය ප්‍රකාශ කරන ලදී" යනුවෙන් වදාරන ලදී. මන්ද, ප්‍රාණඝාතාදියෙන් වැළකීම දුගතියේ දුක් කරදර ඇති නොකරන බැවිනි. සමාධිය, එයින් යුක්ත තැනැත්තා මහග්ගත භූමිවලම (රූප/අරූප භවවල) උපදවන බැවින් සියලු කාම භවයෙන් නිදහස් කරයි යන අදහසින් "සමාධිය මගින් කාම ධාතුවෙන් එතෙර වීමේ උපාය ප්‍රකාශ කරන ලදී" යැයි වදාරන ලදී. මන්ද කාමාවචර කර්මයන්ට බලය දෙන කාමච්ඡන්දාදීන් යටපත් කරන්නා වූ ධ්‍යානය කාම ධාතුවෙහි දුක් කරදර ගෙන නොදෙන බැවිනි. මෙහිදී උපචාර සමාධිය නොගත යුතුය, මන්ද මෙහි අදහස අර්පණා සමාධියයි. සීලයෙන්ම ඉක්මවිය යුතු අපාය භවය සමාධියෙන් ද ඉක්මවිය හැකි යැයි කීමෙහි දෝෂයක් නැත. සුගති භවය පවා ඉක්මවා යන්නාට දුගතියෙන් එතෙර වීම ගැන කවර කතාද? "සියලු භවයන්ගෙන් එතෙර වීමේ උපාය" යනු කාම භව ආදී වූ නවවිධ භවයන්ගෙන්ම එතෙර වීමේ උපායයි. සීල සමාධි දෙකෙන් භවයන් අභිබවා ගියද, ඒවාට හේතු වූ කෙලෙස් ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් සැබවින්ම එතෙර වූවා නොවේ. නමුත් ප්‍රඥාව මගින් හේතූන් මැනවින් ප්‍රහීණ කළ බැවින් සැබවින්ම එතෙර වූවා නම් වේ.

Tadaṅgappahānavasenāti dīpālokeneva tamassa puññakiriyavatthugatena tena tena kusalaṅgena tassa tassa akusalaṅgassa pahānavasena. Samādhinā vikkhambhanappahānavasenāti upacārappanābhedena samādhinā pavattinivāraṇena ghaṭappahāreneva jalatale sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānavasena. Paññāyāti ariyamaggapaññāya. Samucchedappahānavasenāti catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano santāne ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā (dha. sa. 277) vuttassa samudayapakkhiyassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattisaṅkhātasamucchindanappahānavasena.

'තදංග ප්‍රහාණයෙන්' යනු පහන් ආලෝකයෙන් අඳුර දුරු කරන්නාක් මෙන්, පින්කම්වලට සම්බන්ධ වූ ඒ ඒ කුසල් අංගයන් මගින් ඒ ඒ අකුසල් අංගයන් ප්‍රහීණ කිරීමයි. 'සමාධිය මගින් විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන්' යනු කළයකින් පහර දීමෙන් ජලය මතුපිට ඇති සෙවල ඉවත් කරන්නාක් මෙන්, උපචාර හා අර්පණා වශයෙන් වූ සමාධියෙන් කෙලෙස් පැවතීම වැළැක්වීම මගින් ඒ ඒ නීවරණාදී ධර්මයන් ප්‍රහීණ කිරීමයි. 'ප්‍රඥාවෙන්' යනු ආර්ය මාර්ග ප්‍රඥාවෙනි. 'සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන්' යනු සිව්වැදෑරුම් ආර්ය මාර්ගයන් වැඩීම හේතුවෙන් ඒ ඒ මාර්ග ලාභියාගේ සන්තානයෙහි "දෘෂ්ටිගතයන් ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද, සමුදය පක්ෂයට අයත් කෙලෙස් සමූහයා නැවත කිසිදා හට නොගන්නා ලෙස සහමුලින්ම සිඳලීමේ ප්‍රහාණය මගිනි.

Kilesānaṃ vītikkamapaṭipakkhoti saṃkilesadhammānaṃ, kammakilesānaṃ vā yo kāyavacīdvāresu vītikkamo ajjhācāro, tassa paṭipakkho sīlena pakāsito hoti, avītikkamasabhāvattā sīlassa. Okāsādānavasena kilesānaṃ citte kusalappavattiṃ pariyādiyitvā uṭṭhānaṃ pariyuṭṭhānaṃ. Taṃ samādhi vikkhambhetīti āha ‘‘samādhinā pariyuṭṭhānapaṭipakkho pakāsito hotī’’ti, samādhissa pariyuṭṭhānappahāyakattā. Appahīnabhāvena santāne anu anu sayanato kāraṇalābhe uppattirahā anusayā, te pana anurūpaṃ kāraṇaṃ laddhā uppajjanārahā thāmagatā kāmarāgādayo satta kilesā veditabbā. Te ariyamaggapaññāya sabbaso pahīyantīti āha ‘‘paññāya anusayapaṭipakkho pakāsito hotī’’ti.

ක්ලේශයන්ගේ ඉක්මවා යාමට ප්‍රතිපක්ෂය යනු (කෙලෙසීම් ස්වභාවය ඇති ධර්මයන්ගේ හෝ අකුසල කර්ම නමැති ක්ලේශයන්ගේ) කාය වාග් ද්වාරයන්හි සිදුවන යම් ඉක්මවා යාමක් (අධිකාචාරයක්) ඇද්ද, ඊට ප්‍රතිපක්ෂය ශීලය මගින් ප්‍රකාශ කරන ලදී. එය ශීලයේ නොයික්මවන ස්වභාවය නිසාය. අවකාශයක් ලැබීමෙන් සිතෙහි කුසල් පැවැත්ම මැඩ පවත්වා ක්ලේශයන්ගේ නැගී සිටීම 'පරියුට්ඨාන' (පර්යුත්ථාන) නම් වේ. එය සමාධිය විසින් යටපත් කරනු ලබන හෙයින් 'සමාධියෙන් පරියුට්ඨාන ප්‍රතිපක්ෂය ප්‍රකාශ කරන ලදී' යි පවසන ලදී. මන්දයත් සමාධිය පරියුට්ඨාන ක්ලේශයන් ප්‍රහාණය කරන බැවිනි. ප්‍රහාණය නොකළ බැවින් සන්තතියෙහි නැවත නැවත සයනය කරන හෙයින්ද, හේතු ලැබූ විට උපදින බැවින්ද 'අනුසය' නම් වේ. අනුරූප හේතු ලැබී ඉපදීමට සුදුසු වූ, බලවත් වූ කාමරාගාදී සප්ත ක්ලේශයෝ අනුසය ලෙස දත යුතුය. ඒවා ආර්ය මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් සහමුලින්ම ප්‍රහාණය වන බැවින් 'ප්‍රඥාවෙන් අනුසය ප්‍රතිපක්ෂය ප්‍රකාශ කරන ලදී' යි පවසන ලදී.

Kāyaduccaritādi duṭṭhu caritaṃ, kilesehi vā dūsitaṃ caritanti duccaritaṃ, tameva yattha uppannaṃ, taṃ santānaṃ saṃkileseti vibādhati, upatāpeti cāti saṃkileso, tassa visodhanaṃ sīlena tadaṅgavasena pahānaṃ vītikkamapaṭipakkhattā sīlassa. Taṇhāsaṃkilesassa visodhanaṃ vikkhambhanavasena [Pg.22] pahānaṃ pariyuṭṭhānapaṭipakkhattā samādhissa, taṇhāya cassa ujuvipaccanikabhāvato. Diṭṭhisaṃkilesassa visodhanaṃ samucchedavasena pahānaṃ anusayapaṭipakkhattā paññāya, diṭṭhigatānañca ayāthāvagāhīnaṃ yāthāvagāhiniyā paññāya ujuvipaccanikabhāvato.

කාය දුශ්චරිතාදිය නරක හැසිරීම් බැවින් හෝ ක්ලේශයන්ගෙන් දූෂිත හැසිරීම් බැවින් 'දුශ්චරිත' නම් වේ. එය යම් සන්තතියක උපදීද, ඒ සන්තතිය කෙලෙස් සහිත කරයි, පීඩා කරයි, තවයි. එබැවින් 'සංකිලේස' නම් වේ. එය ශීලය මගින් තදංග වශයෙන් ප්‍රහාණය කිරීම (පිරිසිදු කිරීම) සිදු වේ. ඒ ශීලය ඉක්මවා යාමට (වීතික්කම) ප්‍රතිපක්ෂ බැවිනි. තණ්හා සංකිලේසය (කෙලෙසීම) යටපත් කිරීම් (විෂ්කම්භන) වශයෙන් ප්‍රහාණය කිරීම සමාධිය මගින් සිදු වේ. ඒ පරියුට්ඨානයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් හා තණ්හාවට සෘජු විරුද්ධ ධර්මයක් බැවිනි. දෘෂ්ටි සංකිලේසය සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය කිරීම ප්‍රඥාව මගින් සිදු වේ. ඒ අනුසයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් හා මිථ්‍යා දෘෂ්ටීන් අතහැර ප්‍රඥාවෙන් යථාර්ථය දැකීම ඊට සෘජුවම විරුද්ධ වන බැවිනි.

Kāraṇanti upanissayapaccayo. Sīlesu paripūrakārīti maggabrahmacariyassa ādibhūtattā ādibrahmacariyakānaṃ pārājikasaṅghādisesasaṅkhātānaṃ mahāsīlasikkhāpadānaṃ avītikkamanato khuddānukhuddakānaṃ āpajjane sahasāva tehi vuṭṭhānena sīlesu yaṃ kattabbaṃ, taṃ paripūraṃ samatthaṃ karotīti sīlesu paripūrakārī. Tathā sakadāgāmīti ‘‘sīlesu paripūrakārī’’ti etaṃ upasaṃharati tathā-saddena. Ete hi dve ariyā samādhipāripanthikānaṃ kāmarāgabyāpādānaṃ paññāpāripanthikassa saccapaṭicchādakamohassa sabbaso asamūhatattā samādhiṃ, paññañca bhāventāpi samādhipaññāsu yaṃ kattabbaṃ, taṃ mattaso pamāṇena padesamattameva karontīti samādhismiṃ, paññāya ca mattaso kārino ‘‘sīlesu paripūrakārino’’icceva vuccanti. Anāgāmī pana kāmarāgabyāpādānaṃ samucchinnattā samādhismiṃ paripūrakārī. Arahā sabbaso sammohassa susamūhatattā paññāya paripūrakārī.

හේතුව යනු උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයයි. 'ශීලයන්හි පරිපූර්ණව පිළිපදින්නා' යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට ආදිකාලීන බැවින් ආදිබ්‍රහ්මචරියක නම් වූ පාරාජිකා, සංඝාදිසේස සංඛ්‍යාත මහා ශීල ශික්ෂාපද නොයික්මවන බැවින්ද, සුළු අනුසුළු ශික්ෂාපදයන්හි යම් ඇවතක් සිදු වූයේ නම් වහාම ඉන් නැගී සිටින (පිරිසිදු වන) බැවින්ද, ශීලයන්හි යමක් කළ යුතුද එය සම්පූර්ණ කරන හෙයින් ඔහු 'ශීලයන්හි පරිපූර්ණව පිළිපදින්නෙකි'. 'එසේම සකෘදාගාමී තැනැත්තා' යන තැන 'එසේම' (තථා) යන වචනයෙන් 'ශීලයන්හි පරිපූර්ණව පිළපදින්නා' යන අර්ථයම මෙහිද යෙදේ. මන්දයත්, මේ ආර්යයන් දෙදෙනාම (සෝතාපන්න සහ සකෘදාගාමී) සමාධියට බාධා පමුණුවන කාමරාග, ව්‍යාපාදයන් සහ ප්‍රඥාවට බාධා පමුණුවන සත්‍යය වසා තබන මෝහය සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කර නොමැති බැවින්, සමාධිය සහ ප්‍රඥාව වැඩුවද සමාධි ප්‍රඥාවන්හි කළ යුතු දේ ප්‍රමාණයෙන් ස්වල්පයක් පමණක් කරන බැවින් ඔවුන් 'සමාධියෙහි සහ ප්‍රඥාවෙහි පමණ දැන පිළිපදින්නෝ' යැයිද, 'ශීලයෙහි පමණක් පරිපූර්ණව පිළිපදින්නෝ' යැයිද කියනු ලැබේ. අනාගාමී තැනැත්තා කාමරාග, ව්‍යාපාදයන් මැනවින් සිඳලූ බැවින් සමාධියෙහි පරිපූර්ණව පිළිපදින්නෙකි. රහතන් වහන්සේ සකලවිධ මෝහය සහමුලින්ම උදුරා දැමූ බැවින් ප්‍රඥාවෙහි පරිපූර්ණව පිළිපදින්නෙකි.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā (a. ni. 3.87) –

ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක (අංගුත්තර නිකාය):

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ mattaso kārī, paññāya mattaso kārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni, tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni, tattha dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu…pe… so tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti. Sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī [Pg.23] hoti, samādhismiṃ paripūrakārī, paññāya mattaso kārī. So yāni tāni…pe… sikkhati sikkhāpadesu. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ…pe… anāvattidhammo tasmā lokā. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ paripūrakārī, paññāya paripūrakārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni…pe… sikkhati sikkhāpadesu. So āsavānaṃ khayā…pe… upasampajja viharatī’’ti.

“මහණෙනි, මෙහි මහණ තෙමේ ශීලයන්හි පරිපූර්ණව පිළිපදින්නෙක් වෙයි. සමාධියෙහි පමණ දැන පිළිපදින්නෙක් වෙයි. ප්‍රඥාවෙහි පමණ දැන පිළිපදින්නෙක් වෙයි. ඔහු යම් ඒ සුළු අනුසුළු ශික්ෂාපද ඇද්ද, ඒවාට ඇවැත් වීමටත් ඉන් නැගී සිටීමටත් (පිරිසිදු වීමටත්) පුළුවන. ඒ මන්ද යත්? මහණෙනි, මේ සම්බන්ධයෙන් (සුළු අනුසුළු ඇවැත් පිළිබඳව) ඔහුට ඒ සඳහා නොහැකියාවක් ඇති බව මා වදාළේ නැත. එහෙත් යම් ඒ ආදිබ්‍රහ්මචරියක වූ, බ්‍රහ්මචර්යාවට අනුරූප වූ ශික්ෂාපද ඇද්ද, එහි ඔහු ස්ථිර වූ ශීලයකින් හා පිහිටි ශීලයකින් යුක්තව ශික්ෂාපදයන් සමාදන්ව හික්මෙයි. ඔහු සංයෝජන තුනක් ක්ෂය කිරීමෙන් සෝතාපන්න වෙයි, අපායෙහි නොවැටෙන ස්වභාවය ඇත්තෙක් වෙයි, නිවන පිහිට කොට ඇත්තෙක් වෙයි. මහණෙනි, මෙහි තවත් මහණෙක්...පෙ... ඔහු සංයෝජන තුනක් ක්ෂය කිරීමෙන් හා රාග දෝස මෝහයන්ගේ තුනී වීමෙන් සකෘදාගාමී වෙයි. එක් වරක් පමණක් මේ ලෝකයට පැමිණ දුක් කෙළවර කරයි. මහණෙනි, මෙහි තවත් මහණෙක් ශීලයෙහි පරිපූර්ණව පිළිපදින්නෙක් වෙයි, සමාධියෙහි පරිපූර්ණව පිළිපදින්නෙක් වෙයි, ප්‍රඥාවෙහි පමණ දැන පිළිපදින්නෙක් වෙයි. ඔහු යම් ඒ...පෙ... ශික්ෂාපදයන්හි හික්මෙයි. ඔහු පඤ්ච ඕරම්භාගිය සංයෝජනයන් ක්ෂය කිරීමෙන්...පෙ... ඒ ලෝකයෙන් නැවත නොඑන ස්වභාවය ඇත්තෙක් වෙයි. මහණෙනි, මෙහි තවත් මහණෙක් ශීලයෙහි පරිපූර්ණ වෙයි, සමාධියෙහි පරිපූර්ණ වෙයි, ප්‍රඥාවෙහි පරිපූර්ණ වෙයි. ඔහු යම් ඒ...පෙ... ශික්ෂාපදයන්හි හික්මෙයි. ඔහු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීමෙන්...පෙ... රහත් බවට පැමිණ වාසය කරයි.”

‘‘Katha’’nti pucchitvā sikkhādike vibhajitvā vuttamevatthaṃ nigametuṃ ‘‘eva’’ntiādi vuttaṃ. Tattha aññe cāti tayo vivekā, tīṇi kusalamūlāni, tīṇi vimokkhamukhāni, tīṇi indriyānīti evamādayo, sikkhattikādīhi aññe ca guṇattikā. Evarūpāti yādisakā sikkhattikādayo idha sīlādīhi pakāsitā honti, edisā.

“'කෙසේද' යැයි විමසා ශික්ෂා ආදිය බෙදා වෙන් කර දක්වා, පවසන ලද අර්ථයම නිගමනය කරනු පිණිස 'මෙසේ' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'අන්‍ය වූද' යන්නෙන් විවේක තුන, කුසල මූල තුන, විමොක්ඛ මුඛ තුන, ඉන්ද්‍රිය තුන යනාදී ශික්ෂා තිකයන්ට අමතර වූ මෙවැනි ගුණ තිකයන් දත යුතුය. 'මෙවැනි' යන්නෙන් යම්බඳු ශික්ෂා තික ආදිය මෙහි ශීල ආදියෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේද, එවැනි දේ අදහස් කෙරේ.”

Ettha hi vivaṭṭasannissitassa sīlassa idhādhippetattā sīlena kāyaviveko pakāsito hoti, samādhinā cittaviveko, paññāya upadhiviveko. Tathā sīlena adoso kusalamūlaṃ pakāsitaṃ hoti, titikkhappadhānatāya, aparūpaghātasabhāvatāya ca sīlassa. Samādhinā alobho kusalamūlaṃ, lobhapaṭipakkhato, alobhapadhānatāya ca samādhissa. Paññāya pana amohoyeva. Sīlena ca animittavimokkhamukhaṃ pakāsitaṃ hoti. Adosappadhānaṃ hi sīlasampadaṃ nissāya dose ādīnavadassino aniccānupassanā sukheneva ijjhati, aniccānupassanā ca animittavimokkhamukhaṃ. Samādhinā appaṇihitavimokkhamukhaṃ. Paññāya suññatavimokkhamukhaṃ. Alobhappadhānaṃ hi kāmanissaraṇaṃ samādhisampadaṃ nissāya kāmesu ādīnavadassino dukkhānupassanā sukheneva ijjhati, dukkhānupassanā ca appaṇihitavimokkhamukhaṃ. Paññāsampadaṃ nissāya anattānupassanā sukheneva ijjhati, anattānupassanā ca suññatavimokkhamukhaṃ. Tathā sīlena anaññātaññassāmītindriyaṃ pakāsitaṃ hoti. Taṃ hi sīlesu paripūrakārino aṭṭhamakassa indriyaṃ. Samādhinā aññindriyaṃ. Taṃ hi ukkaṃsagataṃ samādhismiṃ paripūrakārino anāgāmino, aggamaggaṭṭhassa ca indriyaṃ. Paññāya aññātāvindriyaṃ pakāsitaṃ hoti. Taduppattiyā hi arahā paññāya paripūrakārīti. Iminā nayena aññe ca evarūpā guṇattikā sīlādīhi pakāsetabbā.

මෙහිදී, නිර්වාණය ඇසුරු කොට පවත්නා වූ සීලය මෙහි අදහස් කරන ලද බැවින්, සීලය මගින් කාය විවේකය ප්‍රකාශ කර ඇත; සමාධිය මගින් චිත්ත විවේකය ද, ප්‍රඥාව මගින් උපධි විවේකය ද ප්‍රකාශ කර ඇත. එසේම, ඉවසීම ප්‍රධාන කොට ඇති බැවින් සහ අන්‍යන්ට හිංසා නොකිරීමේ ස්වභාවය ඇති බැවින්, සීලය මගින් අදෝස කුසල මූලය ප්‍රකාශ කර ඇත. සමාධිය ලෝභයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් සහ අලෝභය ප්‍රධාන කොට පවත්නා බැවින්, සමාධිය මගින් අලෝභ කුසල මූලය ප්‍රකාශිතය. ප්‍රඥාව වනාහි අමෝහයම වේ. තවද සීලය මගින් අනිමිත්ත විමොක්ඛ මුඛය ප්‍රකාශ කර ඇත. අදෝසය ප්‍රධාන කොට ඇති සීල සම්පත්තිය නිසා ද්වේෂයෙහි ආදීනව දක්නා වූ තැනැත්තාට අනිච්චානුපස්සනාව පහසුවෙන් සිද්ධ වේ; අනිච්චානුපස්සනාව වනාහි අනිමිත්ත විමොක්ඛ මුඛයයි. සමාධිය මගින් අප්පණිහිත විමොක්ඛ මුඛය ද, ප්‍රඥාව මගින් සුඤ්ඤත විමොක්ඛ මුඛය ද ප්‍රකාශිතය. අලෝභය ප්‍රධාන කොට ඇති, කාමයන්ගෙන් නික්මීම වූ සමාධි සම්පත්තිය නිසා කාමයන්හි ආදීනව දක්නා වූ තැනැත්තාට දුක්ඛානුපස්සනාව පහසුවෙන් සිද්ධ වේ; දුක්ඛානුපස්සනාව වනාහි අප්පණිහිත විමොක්ඛ මුඛයයි. ප්‍රඥා සම්පත්තිය නිසා අනත්තානුපස්සනාව පහසුවෙන් සිද්ධ වේ; අනත්තානුපස්සනාව වනාහි සුඤ්ඤත විමොක්ඛ මුඛයයි. එමෙන්ම සීලය මගින් අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රිය ප්‍රකාශ කර ඇත. එය වනාහි සීලයන්හි පාරමිතාවට පත් වූ, අටවැනි පුද්ගලයා වන සෝතාපන්න තැනැත්තාගේ ඉන්ද්‍රියයි. සමාධිය මගින් අඤ්ඤින්ද්‍රිය ප්‍රකාශිතය. එය උත්කෘෂ්ටත්වයට පත් වූ, සමාධියෙහි පාරමිතාවට පත් වූ අනාගාමී තැනැත්තාගේ ද අර්හත් මාර්ගස්ථ තැනැත්තාගේ ද ඉන්ද්‍රියයි. ප්‍රඥාව මගින් අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය ප්‍රකාශ කර ඇත. එහි උත්පත්තියෙන් රහතන් වහන්සේ ප්‍රඥාවෙහි පාරමිතාවට පත් වූවෙක් වෙති. මෙලෙසම මෙවැනි වූ අනෙකුත් ගුණත්‍රිකයන් ද සීලාදියෙන් ප්‍රකාශ කළ යුතු වන්නේය.

1. Sīlaniddesavaṇṇanā

1. සීලනිද්දේස වණ්ණනාව

Sīlasarūpādikathāvaṇṇanā

සීල ස්වරූප පිළිබඳ කථා වණ්ණනාව

6. Evanti [Pg.24] vuttappakārena. Anekaguṇasaṅgāhakenāti adhisīlasikkhādīnaṃ, aññesañca anekesaṃ guṇānaṃ saṅgāhakena. Sīlasamādhipaññāmukhenāti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādīsu (dha. pa. 277; theragā. 676; netti. 5) viya vipassanāmattādimukhena saṅkhepato adesetvā sīlasamādhipaññāmukhena desitopi, sattatiṃsāyapi vā bodhipakkhiyadhammānaṃ visuddhimaggantogadhattā tattha sīlasamādhipaññā mukhaṃ pamukhaṃ katvā desitopi. Etena sīlasamādhipaññāsu avasesabodhipakkhiyadhammānaṃ sabhāvato, upakārato ca antogadhabhāvo dīpitoti veditabbaṃ. Atisaṅkhepadesitoyeva hoti sabhāvavibhāgādito avibhāvitattā. Nālanti na pariyattaṃ na samatthaṃ. Sabbesanti nātisaṅkhepanātivitthārarucīnampi, vipañcitaññuneyyānampi vā. Saṅkhepadesanā hi saṃkhittarucīnaṃ, ugghaṭitaññūnaṃyeva ca upakārāya hoti, na panitaresaṃ. Assa visuddhimaggassa. Pucchanaṭṭhena pañhā, kiriyā karaṇaṃ kammaṃ, pañhāva kammaṃ pañhākammaṃ, pucchanapayogo.

6. ‘එවං’ යනු ඉහත දක්වන ලද ආකාරයටයි. ‘අනෙක ගුණ සංගාහක’ යනු අධිසීල ශික්ෂා ආදී වූ ද, වෙනත් වූ ද බොහෝ ගුණ සමූහයක් ඇතුළත් කර ගත්තා වූ යන්නයි. ‘සීල සමාධි ප්‍රඥා මුඛයෙන්’ යන්නෙහි අදහස: ‘සබ්බේ සංඛාරා අනිච්චා’ යනාදියෙහි මෙන් විදර්ශනා මාත්‍රය පමණක් මුල් කොට ගෙන සංක්ෂේපයෙන් දේශනා නොකර, සීල-සමාධි-ප්‍රඥා යන මුඛ්‍ය ද්වාරයන්ගෙන් දේශනා කරන ලද්දේ වුවද, සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් ද විසුද්ධි මාර්ගයට ඇතුළත් වන බැවින්, එහිදී සීල-සමාධි-ප්‍රඥාව මූලික කරගෙන දේශනා කරන ලද්දකි. මෙයින් සීල-සමාධි-ප්‍රඥා යන ධර්මයන් තුළ ඉතිරි බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් ද ස්වභාවය අනුව සහ උපකාරී වන ආකාරය අනුව ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ස්වභාව විභාග ආදිය පැහැදිලි නොකරන ලද බැවින් එය ඉතා සංක්ෂේප දේශනාවක්ම වේ. ‘නාලං’ යනු ප්‍රමාණවත් නොවේ, දක්ෂ නොවේ යන්නයි. ‘සබ්බේසං’ යනු ඉතා කෙටි වූ හෝ ඉතා විස්තර වූ දේශනාවන්ට රුචි නොවන මැදහත් රුචියක් ඇති පුද්ගලයන්ට ද, විපඤ්චිතඤ්ඤූ සහ නෙය්‍ය පුද්ගලයන්ට ද යන අදහසයි. සංක්ෂේප දේශනාව වනාහි සංක්ෂේපයට රුචි ඇති පුද්ගලයන්ට සහ උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන්ට පමණක් උපකාරී වේ, අන්‍යයන්ට එසේ නොවේ. ‘අස්ස විසුද්ධිමග්ගස්ස’ යනු මෙම විසුද්ධි මාර්ගයේ යන්නයි. විමසන අර්ථයෙන් ‘පඤ්ඤා’ නම් වේ, කිරීම යන අර්ථයෙන් ‘කම්ම’ නම් වේ; ප්‍රශ්න කිරීමම කෘත්‍යය වූ බැවින් ‘පඤ්ඤාකම්ම’ නම් වේ, එනම් ප්‍රශ්න කිරීමේ පයෝගයයි.

Kiṃ sīlanti sarūpapucchā. Kenaṭṭhena sīlanti kena atthena sīlanti vuccati, ‘‘sīla’’nti padaṃ kaṃ abhidheyyaṃ nissāya pavattanti attho. Tayidaṃ sīlaṃ sabhāvato, kiccato, upaṭṭhānākārato, āsannakāraṇato ca kathaṃ jānitabbanti āha ‘‘kānassa lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānī’’ti. Paṭipatti nāma diṭṭhānisaṃse eva hotīti āha ‘‘kimānisaṃsa’’nti. Katividhanti pabhedapucchā. Vibhāgavantānaṃ hi sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanamukheneva hotīti. Vodānaṃ visuddhi. Sā ca saṃkilesamalavimutti. Taṃ icchantena yasmā upāyakosallatthinā anupāyakosallaṃ viya saṃkileso jānitabboti āha ‘‘ko cassa saṃkileso’’ti.

සීලය යනු කුමක්ද (කිං සීලං) යනු එහි ස්වරූපය පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි. කිනම් අර්ථයකින් සීලය (කේනට්ඨේන සීලං) යැයි කියනු ලැබේ ද යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සීල යන පදය කිනම් අර්ථයක් ඇසුරු කොට පවත්නේ ද යන්නයි. එම සීලය එහි ලක්ෂණ, රස (කෘත්‍ය), ප්‍රත්‍යුපස්ථාන (පෙනී සිටින ආකාරය) සහ පදට්ඨාන (ආසන්න හේතුව) අනුව කෙසේ දත යුතු ද යන්න ‘කානස්ස ලක්ඛණ රස පච්චුපට්ඨාන පදට්ඨානානි’ යන්නෙන් විමසයි. පිළිවෙත් පිරීම වනාහි එහි ආනිසංස දක්නා විටම සිදුවන බැවින් ‘කිමානිසංසං’ යන්නෙන් එහි ආනිසංස විමසයි. ‘කතිවිධං’ යනු එහි ප්‍රභේද පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි. විවිධ ප්‍රභේද ඇති ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය පැහැදිලි කිරීම සිදුවන්නේ ප්‍රභේද දැක්වීම මගිනි. ‘වෝදානං’ යනු පිරිසිදු බවයි. එය කෙලෙස් මලින් මිදීමයි. එය කැමති වන්නා වූ, උපාය කෝෂල්‍යය සොයන්නා වූ තැනැත්තා විසින් අනුපාය කෝෂල්‍යය වැනි වූ සංකිලේසය (කිලිටි බව) දත යුතු බැවින් ‘කෝ චස්ස සංකිලේසෝ’ යැයි පවසන ලදී.

Tatrāti tasmiṃ, tassa vā pañhākammassa. Vissajjananti vivaraṇaṃ. Pucchito hi attho avibhāvitattā nigūḷho muṭṭhiyaṃ kato viya tiṭṭhati. Tassa vivaraṇaṃ vissajjanaṃ vibhūtabhāvakāraṇato. Pāṇātipātādīhīti ettha [Pg.25] pāṇoti vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Tassa saraseneva patanasabhāvassa antare eva ativa pātanaṃ atipāto, saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghaṃ pātananti attho, atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātanaṃ atipāto, pāṇaghāto. Ādisaddena adinnādānādiṃ saṅgaṇhāti. Tehi pāṇātipātādīhi dussīlyakammehi. Viramantassāti samādānavirativasena, sampattavirativasena ca oramantassa. Vattapaṭipattinti upajjhāyavattādivattakaraṇaṃ. Cetanādayo dhammāti saṅkhepato vuttamatthaṃ pāḷivasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha cetayatīti cetanā, attanā sampayuttadhammehi saddhiṃ ārammaṇe abhisandahatīti attho. Cetanāya anukūlavaseneva hi taṃsampayuttā dhammā ārammaṇe pavattanti. Cetanā kāmaṃ kusalattikasādhāraṇā, idha pana sīlacetanā adhippetāti katvā ‘‘kusalā’’ti veditabbā. Cetasi niyuttaṃ cetasikaṃ, cittasampayuttanti attho. Cetanāya satipi cetasikatte ‘‘cetanā sīla’’nti visuṃ gahitattā tadaññameva viratianabhijjhādikaṃ cetasikaṃ sīlaṃ daṭṭhabbaṃ gobalībaddañāyena. Saṃvaraṇaṃ saṃvaro. Yathā akusalā dhammā citte na otaranti, tathā pidahanaṃ. Avītikkamo vītikkamassa paṭipakkhabhūtā avītikkamavasena pavattacittacetasikā. Tattha cetanā sīlaṃ nāmātiādi yathāvuttassa suttapadassa vivaraṇaṃ. Viramantassa cetanāti viratisampayuttaṃ padhānabhūtaṃ cetanamāha. Pūrentassa cetanāti vattapaṭipattiāyūhinī. Viramantassa viratīti viratiyā padhānabhāvaṃ gahetvā vuttaṃ.

‘තත්‍ර’ යනු එම ප්‍රශ්න කෘත්‍යයෙහි හෝ එහි යන්නයි. ‘විස්සජ්ජනං’ යනු විවෘත කර දැක්වීමයි. විමසන ලද අර්ථය පැහැදිලි නොකරන තාක් එය මිට මොළවන ලද අතක් තුළ සැඟවුණු වස්තුවක් මෙන් අප්‍රකටව පවතී. එය ප්‍රකට කිරීම විස්සජ්ජනය නම් වේ. ‘පාණාතිපාතාදීහි’ යන්නෙහි ‘පාණ’ යනු ව්‍යවහාරිකව සත්වයා වන අතර පරමාර්ථ වශයෙන් ජීවිතේන්ද්‍රියයි. එහි ස්වභාවයෙන්ම සිදුවන බිඳ වැටීමට පෙර අකාලයේ බිඳ දැමීම ‘අතිපාත’ නම් වේ; එනම් ක්‍රමයෙන් බිඳ වැටීමට ඉඩ නොදී වහා බිඳ දැමීමයි. එසේත් නැතිනම් ආයුධ ආදියෙන් මැඬ පවත්වා බිඳ දැමීම ‘අතිපාත’ හෙවත් ප්‍රාණඝාතයයි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් අදින්නාදානය ආදිය ද ඇතුළත් වේ. ‘තේහි’ යනු එම ප්‍රාණඝාතය ආදී වූ දුශ්ශීල ක්‍රියාවන්ගෙනි. ‘විරමන්තස්ස’ යනු සමාදාන විරතිය සහ සම්පත්ත විරතිය වශයෙන් වළකින්නා වූ තැනැත්තාගේ යන්නයි. ‘වත්තපටිපත්තිං’ යනු උපාධ්‍යාය වත් පිළිවෙත් ආදිය පිරීමයි. ‘චේතනාදයෝ ධම්මා’ යනුවෙන් සංක්ෂේපයෙන් පවසන ලද අර්ථය පාළි ක්‍රමයට බෙදා දැක්වීමට ‘වුත්තඤ්හේතං’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි සිත මෙහෙයවන බැවින් ‘චේතනා’ නම් වේ, එය තමා සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අරමුණෙහි සම්බන්ධ කරවයි. චේතනාවට අනුකූලවම ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අරමුණෙහි පවතී. චේතනාව සාමාන්‍යයෙන් කුසල තිකයට අයත් වුවද, මෙහිදී අදහස් කළේ සීල චේතනාව බැවින් එය ‘කුසල’ ලෙස දත යුතුය. සිතෙහි යෙදුණු බැවින් ‘චේතසික’ නම් වේ, එනම් සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ යන්නයි. චේතනාව ද චේතසිකයක් වුවත්, ‘චේතනාව සීලය’ යැයි වෙන් කර ගත් බැවින්, ඉන් අන්‍ය වූ විරති, අනභිජ්ඣා ආදී චේතසිකයන් චේතසික සීලය ලෙස ‘ගෝබලීබද්ද’ න්‍යායෙන් (ගවයා සහ වෘෂභයා යන න්‍යාය) දත යුතුය. ‘සංවරණං’ යනු සංවරයයි. අකුසල ධර්මයන් සිතට ඇතුළු නොවන සේ වැළැක්වීමයි. ‘අවීතික්කමෝ’ යනු ඉක්මවා නොයෑමයි, එනම් වීතික්කමයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ, නොඉක්මවා පවත්නා වූ චිත්ත චේතසිකයන්ය. එහි ‘චේතනා සීලං නාම’ යනාදිය ඉහත දැක්වූ සූත්‍ර පදයන්ගේ විවරණයයි. ‘විරමන්තස්ස චේතනා’ යන්නෙන් විරතිය හා සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රධාන චේතනාව පවසයි. ‘පූරන්තස්ස චේතනා’ යනු වත් පිළිවෙත් පිරීමෙහි උත්සාහවත් වන චේතනාවයි. ‘විරමන්තස්ස විරති’ යනු විරතියෙහි ප්‍රධානත්වය ගෙන පවසන ලද්දකි.

Ettha hi yadā ‘‘tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā kusalaṃ kāyakamma’’ntiādi (kathā. 539) vacanato pāṇātipātādīnaṃ paṭipakkhabhūtā tabbirativisiṭṭhā cetanā tathāpavattā padhānabhāvena pāṇātipātādipaṭiviratisādhikā hoti, tadā taṃsampayuttā viratianabhijjhādayo ca cetanāpakkhikā vā, abbohārikā vāti imamatthaṃ sandhāya cetanāsīlaṃ vuttaṃ. Yadā pana pāṇātipātādīhi saṅkocaṃ āpajjantassa tato viramaṇākārena pavattamānā cetanāvisiṭṭhā virati, anabhijjhādayo ca tattha tattha padhānabhāvena kiccasādhikā honti, tadā taṃsampayuttā cetanā viratiādipakkhikā [Pg.26] vā hoti, abbohārikā vāti imamatthaṃ sandhāya cetasikasīlaṃ vuttaṃ.

මෙහිලා, “මහණෙනි, කුසල් කායකර්මය තෙවැදෑරුම් කායසංචේතනාවකි” යනාදී (කථා. 539) වචනයට අනුව, ප්‍රාණාඝාතය ආදියට ප්‍රතිපක්ෂ වූ, එම විරතියෙන් විශිෂ්ට වූ චේතනාව ප්‍රධාන වශයෙන් ප්‍රාණාඝාත ආදියෙන් වැළකීම සිදු කරන්නේ ද, එකල්හි එම චේතනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ විරතිය හා අභිජ්ඣා රහිත බව ආදිය චේතනා පක්ෂයට අයත් වන බැවින් හෝ ව්‍යවහාරයට නොපැමිණෙන බැවින්, මෙම අර්ථය අරභයා ‘චේතනා සීලය’ යයි කියන ලදී. යම් කලක ප්‍රාණාඝාතය ආදියෙන් වැළකෙන්නා හට එයින් වැළකීමේ ආකාරයෙන් පවතින, චේතනාවට වඩා විශිෂ්ට වූ විරතිය හා අභිජ්ඣා රහිත බව ආදිය ඒ ඒ කටයුත්තෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් කෘත්‍යය සාධනය කරයි ද, එකල්හි ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ චේතනාව විරති ආදී පක්ෂයට අයත් වන බැවින් හෝ ව්‍යවහාරයට නොපැමිණෙන බැවින්, මෙම අර්ථය අරභයා ‘චෛතසික සීලය’ යයි කියන ලදී.

Idāni sutte āgatanayena kusalakammapathavasena cetanācetasikasīlāni vibhajitvā dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Pajahantassāti samādānavasena ‘‘ito paṭṭhāya na karissāmī’’ti sampattavatthukānipi anajjhācaraṇena pajahantassa. Satta kammapathacetanāti pāṇātipātādipahānasādhikā paṭipāṭiyā satta kusalakammapathacetanā. Abhijjhādivasena yaṃ paradāragamanādi karīyati, tassa pahāyakā anabhijjhādayo sīlanti āha ‘‘cetasikaṃ sīlaṃ nāma anabhijjhā…pe… sammādiṭṭhidhammā’’ti. Yathā hi abhijjhābyāpādavasena micchācārapāṇātipātādayo karīyanti, evaṃ micchādiṭṭhivasenāpi te puttamukhadassanādiatthaṃ karīyanti. Tesañca pajahanakā anabhijjhādayoti. Pātimokkhasaṃvaro cārittavārittavibhāgaṃ vinayapariyāpannaṃ sikkhāpadasīlaṃ. Satisaṃvaro manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ ārakkhā, sā ca tathāpavattā satiyeva. Ñāṇasaṃvaro paññā. Khantisaṃvaro adhivāsanā, sā ca tathāpavattā adosapadhānā khandhā, adoso eva vā. Vīriyasaṃvaro kāmavitakkādīnaṃ vinodanavasena pavattaṃ vīriyaṃ. Pātimokkhasaṃvarasatisaṃvarādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati.

දැන් සූත්‍රයෙහි සඳහන් වන පරිදි කුසල කර්මපථයන් වශයෙන් චේතනා සීලය හා චෛතසික සීලය බෙදා දැක්වීම පිණිස ‘අපිච’ (තවද) යනාදිය කියන ලදී. ‘පජහන්තස්ස’ යනු සමාදානය වශයෙන් “මෙතැන් පටන් මම මෙය නොකරමි” යයි ද, තමා ඉදිරියට පැමිණි වස්තූන් කෙරෙහි වුවද වරදෙහි නොහැසිරීමෙන් (වළකින්නා වූ) අත්හරින්නාහුගේ ය. ‘සප්ත කර්මපථ චේතනා’ යනු ප්‍රාණාඝාතය ආදිය අත්හැරීම සාධනය කරන්නා වූ, අනුපිළිවෙළින් වූ සප්ත කුසල කර්මපථ චේතනාවන් ය. අභිජ්ඣාව ආදිය හේතුවෙන් යම් පරදාර සේවනය ආදියක් කරනු ලබයි ද, එය අත්හරින්නා වූ අභිජ්ඣා රහිත බව ආදිය සීලය යයි දැක්වීම පිණිස “චෛතසික සීලය නම් අභිජ්ඣාව...පෙ... සම්මා දිට්ඨි ධර්මයෝ ය” යි වදාළ සේක. යම් සේ අභිජ්ඣා හා ව්‍යාපාද හේතුවෙන් කාමමිච්ඡාචාර හා ප්‍රාණාඝාත ආදිය කරනු ලැබෙයි ද, එලෙසින්ම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය හේතුවෙන් ද පුත්‍ර මුඛ දර්ශනය වැනි අභිමතාර්ථයන් පිණිස ඒවා කරනු ලැබේ. ඒවා අත්හරින්නා වූ ධර්මයෝ අභිජ්ඣා රහිත බව ආදියයි. ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරය යනු චාරිත්‍ර හා වාරිත්‍ර වශයෙන් බෙදෙන, විනයට ඇතුළත් වූ ශික්ෂාපද සීලයයි. සති සංවරය යනු මනස සවැන්න කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන් ආරක්ෂා කිරීමයි; එය එලෙසින් පවත්නා වූ ස්මෘතිය ම වේ. ඥාන සංවරය යනු ප්‍රඥාවයි. ක්ෂාන්ති සංවරය යනු ඉවසීමයි; එය එසේ පවත්නා අදෝෂය ප්‍රධාන කොට ඇති ස්කන්ධයෝ ය, නැතහොත් අදෝෂය ම වේ. වීර්ය සංවරය යනු කාම විතර්ක ආදිය දුරු කිරීමේ ස්වරූපයෙන් පවත්නා වීර්යයයි. ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරය, සති සංවරය ආදියෙහි යමක් කිව යුතු ද, එය මත්තෙහි පැහැදිලි වනු ඇත.

Sotānīti taṇhādiṭṭhiavijjāduccaritaavasiṭṭhakilesasotāni. ‘‘Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī’’ti vatvā ‘‘paññāyete pidhiyyare’’ti vacanena sotānaṃ saṃvaro pidahanaṃ samucchedanaṃ ñāṇanti viññāyati.

‘සෝතානි’ යනු තණ්හාව, දෘෂ්ටිය, අවිද්‍යාව, දුශ්චරිතය සහ ඉතිරි කෙලෙස් නමැති සැඩපහරවල් ය. “සැඩපහරවල් සංවර කිරීම මම පවසමි” යි වදාරා, “ඒවා ප්‍රඥාවෙන් වසනු ලැබේ” යන වචනයෙන් සැඩපහරවල් සංවර කිරීම යනු ඒවා වැසීම හෙවත් සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහීණය කරන ඥානය බව දත යුතු ය.

Idamatthikataṃ manasi katvā yena ñāṇena yoniso paccavekkhitvā paccayā paṭisevīyanti. Taṃ paccayapaṭisevanampi ñāṇasabhāvattā ettheva ñāṇasaṃvare eva samodhānaṃ saṅgahaṃ gacchati. Khamati adhivāsetīti khamo. Uppannanti tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe jātaṃ nibbattaṃ. Kāmavitakkanti kāmūpasaṃhitaṃ vitakkaṃ. Nādhivāsetīti cittaṃ āropetvā abbhantare na vāseti. Ājīvapārisuddhipīti buddhapaṭikuṭṭhaṃ micchājīvaṃ pahāya anavajjena paccayapariyesanena sijjhanakaṃ ājīvapārisuddhisīlampi ettheva vīriyasaṃvare eva samodhānaṃ gacchati vīriyasādhanattā. Ettha ca yathā ñāṇaṃ taṇhādisotānaṃ pavattinivāraṇato pidahanaṭṭhena saṃvaraṇato saṃvaro ca, parato pavattanakaguṇānaṃ ādhārādibhāvato sīlanaṭṭhena sīlaṃ[Pg.27], evaṃ khanti anadhivāsanena uppajjanakakilesānaṃ adhivāsanena saṃvaraṇato saṃvaro ca, khamanahetu uppajjanakaguṇānaṃ ādhārādibhāvato sīlanaṭṭhena sīlaṃ, vīriyaṃ vinodetabbānaṃ pāpadhammānaṃ vinodanena saṃvaraṇato saṃvaro ca, vinodanahetu uppajjanakaguṇānaṃ ādhārādibhāvato sīlanaṭṭhena sīlanti veditabbaṃ. Yathā pana pātimokkhasīlādi tassa tassa pāpadhammassa pavattituṃ appadānavasena saṃvaraṇaṃ pidahanaṃ, taṃ upādāya saṃvaro, evaṃ asamādinnasīlassa āgatavatthuto viramaṇampīti āha ‘‘yā ca pāpabhīrukānaṃ…pe… saṃvarasīlanti veditabba’’nti. Na vītikkamati etenāti avītikkamo. Tathāpavatto kusalacittuppādo.

“මෙම ප්‍රයෝජනය සඳහා මෙය වේ” යයි මෙනෙහි කොට යම් ඥානයකින් නුවණින් විමසා ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝග කරනු ලැබේ ද, එම ප්‍රත්‍ය පරිභෝගය ද ඥාන ස්වභාවයක් ඇති බැවින් මෙහිම එනම් ඥාන සංවරයෙහි ම ඇතුළත් වේ. ඉවසන බැවින් ‘කම’ (ඉවසීම) නම් වේ. ‘උප්පන්නං’ යනු ඒ ඒ අරමුණු කෙරෙහි හටගත් හෙවත් උපන් යන්නයි. ‘කාමවිතක්කං’ යනු කාම ගුණයන් හා සම්බන්ධ වූ විතර්කයයි. ‘නාධිවාසේති’ යනු සිතට නංවාගෙන අභ්‍යන්තරයෙහි රඳවා නොගැනීමයි. ‘ආජීව පාරිශුද්ධිය ද’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පිළිකුල් කොට ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද මිථ්‍යා ආජීවය අත්හැර නිවැරදි ලෙස ප්‍රත්‍ය සෙවීමෙන් සිද්ධ වන්නා වූ ආජීව පාරිශුද්ධි සීලය ද වීර්යයෙන් සාධනය වන බැවින් මෙහි වීර්ය සංවරයෙහි ම ඇතුළත් වේ. මෙහි තවදුරටත්, යම් සේ ඥානය යනු තණ්හාදී සැඩපහරවල පැවැත්ම වැළැක්වීමෙන් හා වැසීමේ අර්ථයෙන් සංවරයක් වන අතර, පසුව ඇති වන්නා වූ ගුණධර්මයන්ට පදනම වන බැවින් සීල ලක්ෂණයෙන් සීලයක් ද වේ ද, එලෙසින් ම ක්ෂාන්තිය යනු නොඉවසීම නිසා උපදින කෙලෙස් ඉවසීමෙන් (දමනයෙන්) සංවර කරන බැවින් සංවරයක් වන අතර, ඉවසීම හේතුවෙන් උපදින ගුණධර්මයන්ට පදනම වන බැවින් සීල ලක්ෂණයෙන් සීලයක් ද වේ. වීර්යය යනු දුරු කළ යුතු පාප ධර්මයන් දුරු කිරීමෙන් සංවර කරන බැවින් සංවරයක් වන අතර, දුරු කිරීම හේතුවෙන් උපදින ගුණධර්මයන්ට පදනම වන බැවින් සීල ලක්ෂණයෙන් සීලයක් ද වන බව දත යුතු ය. යම් සේ ප්‍රාතිමෝක්ෂ සීලය ආදිය ඒ ඒ පාප ධර්මයන්ට පැවැත්මට ඉඩ නොදීමේ අර්ථයෙන් සංවරය හා වැසීම ද, එය ඇසුරු කොට සංවරය වේ ද, එසේ ම සමාදන් නොවූ සීලයක් ඇත්තා හට ද තමා ඉදිරියට පැමිණි වස්තූන්ගෙන් වැළකීම ද (සංවරයකි). එබැවින් “පව්වලට බිය වූවන්ගේ යම් වැළකීමක් වේ ද...පෙ... එය සංවර සීලය යයි දත යුතු ය” යි වදාළ සේක. මෙයින් කෙලෙස් ඉක්මවා නොයන බැවින් ‘අවීතික්කම’ නම් වේ. එසේ පවත්නා වූ කුසල චිත්තෝත්පාදය (මෙහි අදහස් වේ).

7. Avasesesu pana pañhesu. Samādhānaṃ saṇṭhapanaṃ. Dussīlyavasena hi pavattā kāyakammādayo sampati, āyatiñca ahitadukkhāvahā, na sammā ṭhapitāti asaṇṭhapitā vippakiṇṇā visaṭā ca nāma honti, susīlyavasena pana pavattā tabbipariyāyato saṇṭhapitā avippakiṇṇā avisaṭā ca nāma honti yathā taṃ okkhittacakkhutā abāhuppacālanādi. Tenāha ‘‘kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho’’ti. Etena samādhikiccato sīlanaṃ viseseti. Tassa hi samādhānaṃ sampayuttadhammānaṃ avikkhepahetutā. Idaṃ kāyakammādīnaṃ saṇṭhapanaṃ saṃyamanaṃ. Upadhāraṇaṃ adhiṭṭhānaṃ mūlabhāvo. Tathā hissa ādicaraṇādibhāvo vutto. Tena pathavīdhātukiccato sīlanaṃ visesitaṃ hoti. Sā hi sahajātarūpadhammānaṃ sandhāraṇavasena pavattati. Idaṃ pana anavajjadhammānaṃ mūlādhiṭṭhānabhāvena. Tenāha ‘‘kusalānaṃ dhammāna’’ntiādi. Tattha kusaladhammā nāma sapubbabhāgā mahaggatānuttarā dhammā. Aññe pana ācariyā. Siraṭṭhoti yathā sirasi chinne sabbo attabhāvo vinassati, evaṃ sīle bhinne sabbaṃ guṇasarīraṃ vinassati. Tasmā tassa uttamaṅgaṭṭho sīlaṭṭho. ‘‘Siro sīsa’’nti vā vattabbe niruttinayena ‘‘sīla’’nti vuttanti adhippāyo. Sītalaṭṭho pariḷāhavūpasamanaṭṭho. Tena ta-kārassa lopaṃ katvā niruttinayeneva ‘‘sīla’’nti vuttanti dasseti. Tathā hidaṃ payogasampāditaṃ sabbakilesapariḷāhavūpasamakaraṃ hoti. Evamādināti [Pg.28] ādi-saddena sayanti akusalā etasmiṃ sati apaviṭṭhā hontīti sīlaṃ, supanti vā tena vihatussāhāni sabbaduccaritānīti sīlaṃ, sabbesaṃ vā kusaladhammānaṃ pavesārahasālāti sīlanti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

7. ඉතිරි ප්‍රශ්න සම්බන්ධයෙන්; 'සමාධාන' යනු මනා කොට තැන්පත් කිරීම හෙවත් පිහිටුවීමයි. දුශ්ශීලභාවය (අකුසල්) හේතුවෙන් පවතින කාය කර්ම ආදිය වර්තමාන හා අනාගත කාලයන්හි අහිත පිණිස හා දුක් පිණිස හේතු වන බැවින්, ඒවා මනා කොට පිහිටුවා නැත. එබැවින් ඒවා අසංවිධිතව විසිරී ගිය දේවල් ලෙස හැඳින්වේ. එහෙත් සුශීලභාවය (සිල්වත් බව) නිසා පවතින ක්‍රියාවන් ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධව මනා කොට තැන්පත් වූ, විසිරී නොගිය ක්‍රියා ලෙස හැඳින්වේ. එය යටහත් පහත් බැල්මෙන් යුක්ත වීම හා දෑත් ආදිය අනවශ්‍ය ලෙස නොසැලවීම වැනි ය. එබැවින් 'කාය කර්මාදියෙහි යහපත් ශීලය නිසා ඇති වන විසිරී නොගිය ස්වභාවය ශීලයේ අර්ථයයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙයින් සමාධියෙහි කෘත්‍යයට වඩා ශීලයේ 'සීලන' ස්වභාවය වෙනස් කොට දක්වයි. සමාධියෙහි 'සමාධාන' යනු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් නොවිසිරී පැවතීමට හේතුවීමයි. මේ (ශීලය) වනාහි කාය කර්මාදිය මනා කොට පිහිටුවීම, හික්මවීම, දරා ගැනීම, අධිෂ්ඨානය හා මුල් පදනම ද වේ. එසේම එහි (ශීලයේ) ආරම්භක හැසිරීම් ස්වභාවය ද දක්වන ලදී. එමගින් පඨවි ධාතුවෙහි කෘත්‍යයට වඩා ශීලයෙහි 'සීලන' අර්ථය සුවිශේෂී වේ. පඨවි ධාතුව සහජාත රූප ධර්මයන් දරා සිටීමේ ස්වභාවයෙන් පවතියි. එහෙත් මේ ශීලය වනාහි අනිවද්‍ය (වැරදි රහිත) කුසල් ධර්මයන්ගේ මූලික පදනම ලෙස පවතියි. එබැවින් 'කුසල ධර්මයන්ගේ' යනාදිය වදාලහ. එහි කුසල ධර්ම නම් පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවන් හා සම්බුද්ධ මහෝත්තර ධර්මයන් ය. අන්‍ය වූ ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ 'ශීර්ෂ' (හිස) යන අර්ථයෙන් ශීලය නම් වන බවයි. හිස සිඳුණු කළ මුළු ශරීරයම විනාශ වන්නා සේ, ශීලය බිඳුණු කළ සියලු ගුණ සමූහයම විනාශ වේ. එබැවින් ශීලයට ශීර්ෂ (උත්තමාංග) අර්ථය ඇත. 'ශිර' හෝ 'ශීර්ෂ' යනුවෙන් පැවසිය යුතු තැන නිරුක්ති ක්‍රමයට 'ශීල' යනුවෙන් වදාල බව ඔවුන්ගේ අදහසයි. එසේම කෙලෙස් දැවිල්ල නිවන අර්ථයෙන් 'සීතල' අර්ථය ද මෙහි ඇත. එහි 'ත' අක්ෂරය ලෝප කොට නිරුක්ති ක්‍රමයෙන්ම 'ශීල' යනුවෙන් වදාල බව දක්වයි. සැබවින්ම වීර්යයෙන් සම්පූර්ණ කළ මේ ශීලය සියලු කෙලෙස් දැවිල්ල නිවාලයි. 'එවමාදිනා' යනුවෙන් දක්වන ලද 'ආදි' ශබ්දයෙන්; මේ ශීලය ඇති කල්හි අකුසල් ධර්මයන් පසෙක ලා සැතපෙන බැවින් ද, ශීලය නිසා සියලු දුශ්චරිතයන්ගේ උත්සාහය නැසී සැතපෙන බැවින් ද, සියලු කුසල ධර්මයන්ට ඇතුළු වීමට සුදුසු ශාලාවක් වැනි බැවින් ද 'ශීල' නම් වන බව දත යුතුය.

8. ‘‘Sīlanaṭṭhena sīla’’nti pubbe saddatthuddhārena pakāsitopi bhāvattho evāti āha ‘‘sīlanaṃ lakkhaṇaṃ tassā’’ti. Na hi tassa cetanādibhedabhinnassa anavasesato saṅgāhako tato añño attho atthi, yo lakkhaṇabhāvena vucceyya. Nanu ca anekabhedasaṅgāhakaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ nāma siyā, na visesalakkhaṇanti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘sanidassanattaṃ rūpassa, yathā bhinnassanekadhā’’ti.

8. 'සීලන අර්ථයෙන් ශීලය නම් වේ' යනුවෙන් කලින් ශබ්දාර්ථ උද්ධරණය මගින් ප්‍රකාශ කළ ද, එය ශීලයේ ස්වභාවික ලක්ෂණයම බව හැඟවීමට 'එහි ලක්ෂණය සීලනයයි' යනුවෙන් වදාලහ. චේතනා ආදී ප්‍රභේදවලින් යුත් ඒ ශීලය ශේෂයක් නොමැතිව ඇතුළත් කර ගන්නා වෙනත් අර්ථයක් ලක්ෂණයක් ලෙස දැක්විය නොහැකි බැවිනි. 'නේක ප්‍රභේදයන් ඇතුළත් කර ගන්නා ලක්ෂණය සාමාන්‍ය ලක්ෂණයක් විය යුතු අතර එය විශේෂ ලක්ෂණයක් විය නොහැකි නොවේද?' යන විමසුම සලකා 'නිල් ආදී වශයෙන් නේක ප්‍රභේද ඇති රූපයේ සනිදර්ශන බව (පෙනෙන බව) මෙන්' යනාදිය වදාලහ.

Yathā hi nīlādivasena anekabhedabhinnassāpi rūpāyatanassa sanidassanattaṃ visesalakkhaṇaṃ tadaññadhammāsādhāraṇato. Na aniccatādi viya, ruppanaṃ viya vā sāmaññalakkhaṇaṃ, evamidhāpi daṭṭhabbaṃ. Kiṃ panetaṃ sanidassanattaṃ nāma? Daṭṭhabbatā cakkhuviññāṇassa gocarabhāvo. Tassa pana rūpāyatanato anaññattepi aññehi dhammehi rūpāyatanaṃ visesetuṃ aññaṃ viya katvā saha nidassanena sanidassananti vuccati. Dhammasabhāvasāmaññena hi ekībhūtesu dhammesu yo nānattakaro sabhāvo, so aññaṃ viya katvā upacarituṃ yutto. Evaṃ hi atthavisesāvabodho hotīti. Atha vā ‘‘saha nidassanenā’’ti ettha tabbhāvattho saha-saddo yathā nandirāgasahagatāti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 14; paṭi. ma. 2.30).

නිල් ආදී වශයෙන් විවිධ ප්‍රභේද ඇති වුවද රූප ආයතනයෙහි 'සනිදර්ශන' (පෙනෙන සුලු) ස්වභාවය වෙනත් ධර්මයන්ට සාධාරණ නොවන බැවින් එය විශේෂ ලක්ෂණයකි. එය අනිත්‍යතාව වැනි සාමාන්‍ය ලක්ෂණයක් හෝ රුප්පන (වෙනස් වන) ලක්ෂණය වැනි දෙයක් නොවේ. මෙහිදී ද එලෙසම දත යුතුය. මේ 'සනිදර්ශන' බව යනු කුමක්ද? එය දර්ශනය විය හැකි බව හෙවත් චක්ඛු විඤ්ඤාණයට විෂය වන බවයි. එය රූප ආයතනයෙන් අන්‍ය දෙයක් නොවන මුත්, අනෙක් ධර්මයන්ගෙන් රූප ආයතනය වෙන් කොට දැක්වීම සඳහා දර්ශනය වීම හා සමග පවතින බැවින් 'සනිදර්ශන' යැයි කියනු ලැබේ. ධර්ම ස්වභාවයන්ගේ සාමාන්‍ය බව නිසා එක් වූ ධර්මයන් අතර යම් සුවිශේෂී වෙනසක් ඇති කරන ස්වභාවයක් වේ ද, එය අන්‍ය දෙයක් ලෙස උපචාර (සංකේත) ලෙස හැඳින්වීම සුදුසුය. එවිට අර්ථයෙහි විශේෂත්වය වටහා ගත හැකිය. එසේත් නැතිනම් 'සහ නිදස්සනේන' යන මෙහි 'සහ' ශබ්දය 'නන්දිරාග සහගත' යන්නෙහි මෙන් එම ස්වභාවය හා එක්ව පවතින යන අර්ථය ලබා දෙයි.

Dussīlyaviddhaṃsanarasanti kāyikaasaṃvarādibhedassa dussīlyassa vidhamanakiccaṃ. Anavajjarasanti agārayhasampattikaṃ agarahitabbabhāvena sampajjanakaṃ, avajjapaṭipakkhabhāvena vā sampajjanakaṃ. Lakkhaṇādīsūti lakkhaṇarasādīsu vuccamānesu kiccameva, sampatti vā rasoti vuccati, na rasāyatanarasādīti adhippāyo. Keci pana ‘‘kiccamevā’’ti avadhāraṇaṃ tassa itararasato balavabhāvadassanatthanti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, kiccameva, sampatti eva vā rasoti imassa atthassa adhippetattā.

'දුශ්ශීල්‍ය විද්ධංසන රස' යනු කායික අසංවරය ආදී වූ දුශ්ශීලභාවය විනාශ කිරීමේ කෘත්‍යයයි. 'අනවජ්ජ රස' යනු නින්දා නොකටයුතු සම්පත්තිය හෙවත් වරදක් නැති බව නැමැති සම්පත්තිය ලැබීමයි. ලක්ෂණ ආදිය දක්වන කල්හි, ශීලයේ රසය ලෙස එහි කෘත්‍යය හෝ සම්පත්තිය හෝ හඳුන්වනු ලැබේ මිස රසායතනයෙහි (දිවට දැනෙන) රසය අදහස් නොකරන බව අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් 'කෘත්‍යයමයි' (කිච්චමේව) යනුවෙන් අවධාරණය කිරීමෙන් එහි අනෙක් රසයන්ට වඩා බලවත් බව පෙන්වන බව පවසති. එහෙත් එය ඔවුන්ගේ මතය පමණි; අටුවාචාරීන් අදහස් කළේ කෘත්‍යය හෝ සම්පත්තිය යන දෙකම රසය වන බවයි.

Soceyyapaccupaṭṭhānanti [Pg.29] kāyādīhi sucibhāvena paccupaṭṭhāti. Gahaṇabhāvanti gahetabbabhāvaṃ. Tena upaṭṭhānākāraṭṭhena paccupaṭṭhānaṃ vuttaṃ, phalaṭṭhena pana avippaṭisārapaccupaṭṭhānaṃ, samādhipaccupaṭṭhānaṃ vā. Sīlaṃ hi sampatiyeva avippaṭisāraṃ paccupaṭṭhāpeti, paramparāya samādhiṃ. Imassa pana ānisaṃsaphalassa ānisaṃsakathāyaṃ vakkhamānattā idha aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Keci pana phalassa anicchitattā idha aggahaṇanti vadanti, tadayuttaṃ phalassa anekavidhattā, lokiyādisīlassāpi vibhajiyamānattā. Tathā hi vakkhati ‘‘nissitānissitavasenā’’tiādi (visuddhi. 1.10). Yathā pathavīdhātuyā kammādi dūrakāraṇaṃ, sesabhūtattayaṃ āsannakāraṇaṃ, yathā ca vatthassa tantavāyaturivemasalākādi dūrakāraṇaṃ, tantavo āsannakāraṇaṃ, evaṃ sīlassa saddhammassavanādi dūrakāraṇaṃ, hiriottappamassa āsannakāraṇanti dassento āha ‘‘hirottappañca panā’’tiādi. Hirottappe hītiādi tassa āsannakāraṇabhāvasādhanaṃ. Tattha uppajjati samādānavasena, tiṭṭhati avītikkamavasenāti veditabbaṃ.

'සෝචෙය්‍ය පච්චුපට්ඨාන' යනු කය ආදියෙහි පිරිසිදු බවින් යුක්තව වැටහීමයි. 'ගහණභාව' යනු දරාගත යුතු බවයි. පෙනී සිටින ආකාරයෙහි අර්ථයෙන් (වැටහීම) පච්චුපට්ඨානය දක්වන ලදී. ඵලයක් ලෙස ගත් කල, විපිළිසර නොවීම (සිතේ ප්‍රසන්න බව) හෝ සමාධිය පච්චුපට්ඨානය ලෙස හැඳින්වේ. ශීලය වහාම විපිළිසර නොවීම ඇති කරන අතර අනුපිළිවෙළින් සමාධිය ඇති කරයි. එහෙත් මෙම ආනිශංස ඵලය ඉදිරියේදී ආනිශංස කථාවේදී විස්තර කරන බැවින් මෙහිදී එය සඳහන් නොකළ බව දත යුතුය. ඇතැම් අය ඵලයක් ලෙස ඇති වන පච්චුපට්ඨානය මෙහි අදහස් නොකරන බව පවසතත් එය අයෝග්‍යය; ඵලය විවිධ වන බැවින් හා ලෞකික ආදී වශයෙන් ශීලය බෙදා දක්වන බැවිනි. ඉදිරියට 'නිස්සිත අනිස්සිත' වශයෙන් එය දක්වනු ඇත. පඨවි ධාතුවට කර්මය ආදිය දූර හේතුවක් (දුරින් පවතින හේතුවක්) වන අතර ඉතිරි භූත රූප තුන ආසන්න හේතුව වන්නා සේ ද, රෙද්දකට වයන්නා හා උපකරණ දූර හේතු වන අතර නූල් ආසන්න හේතුව වන්නා සේ ද; ශීලයට සද්ධර්ම ශ්‍රවණය ආදිය දූර හේතුවක් වන අතර හිරි-ඔතප් දෙක ආසන්න හේතුව (පදට්ඨානය) වන බව දැක්වීමට 'හිරොත්තප්පඤ්ච පන' යනාදිය වදාලහ. හිරි-ඔතප් ශීලයේ පදට්ඨානය වන බව එමගින් තහවුරු වේ. එහි ශීලය සමාදානය (සමාදන් වීම) මගින් උපදී, ඉක්මවා නොයෑම (අවීතික්කම) මගින් පවතී යැයි දත යුතුය.

Sīlānisaṃsakathāvaṇṇanā

ශීලානිශංස කථා වර්ණනාවයි.

9. Avippaṭisārādīti ettha vippaṭisārapaṭipakkho kusalacittuppādo avippaṭisāro. So pana visesato ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me suparisuddhaṃ sīla’’nti attano sīlassa paccavekkhaṇavasena pavattoti veditabbo. Ādi-saddena pāmojjabhogasampattikittisaddādiṃ saṅgaṇhāti. Avippaṭisāratthānīti avippaṭisārappayojanāni. Kusalānīti anavajjāni. Avippaṭisārānisaṃsānīti avippaṭisāruddayāni. Etena avippaṭisāro nāma sīlassa uddayamattaṃ, saṃvaḍḍhitassa rukkhassa chāyāpupphasadisaṃ. Añño eva panānena nipphādetabbo samādhiādiguṇoti dasseti.

9. මෙහි ‘අවිප්පටිසාර’ යනු පසුතැවිල්ලට ප්‍රතිපක්ෂ වූ කුසල් සිත් ඉපදීමයි. එය විශේෂයෙන්ම ‘මා හට ලාභයකි, මා හට ඉතා යහපත් දෙයක් ලැබුණි, මගේ ශීලය ඉතා පිරිසිදු ය’ යනුවෙන් තම ශීලය පිළිබඳව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමේ (නැවත නැවත සිතා බැලීමේ) ආකාරයෙන් පවතින බව දත යුතුය. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ප්‍රමෝදය, භෝග සම්පත් හා කීර්ති රාවය ආදිය ද ඇතුළත් වේ. ‘අවිප්පටිසාරත්ථානී’ යනු පසුතැවිල්ලක් නැතිවීම ප්‍රයෝජන කොට ඇති දේය. ‘කුසලානි’ යනු නිවැරදි (අනවද්‍ය) දේවල්ය. ‘අවිප්පටිසාරානිසංසානි’ යනු පසුතැවිල්ලක් නැතිවීම විපාක කොට ඇති දේය. මෙයින් අවිප්පටිසාරය යනු ශීලයේ අනුසසක් පමණක් බවත්, එය වැඩුණු වෘක්ෂයක සෙවණ සහ මල් වැනි බවත් පෙන්වයි. ඒ මඟින් නිපදවාගත යුතු අනෙක් ගුණය සමාධිය ආදිය බව මෙයින් පෙන්වයි.

Sīlavato sīlasampadāyāti parisuddhaṃ paripuṇṇaṃ katvā sīlassa sampādanena sīlavato, tāya eva sīlasampadāya. Appamādādhikaraṇanti appamādakāraṇā. Bhogakkhandhanti bhogarāsiṃ. Kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchatīti ‘‘itipi sīlavā, itipi kalyāṇadhammo’’ti sundaro thutighoso uṭṭhahati, lokaṃ pattharati. Visāradoti attani kiñci garahitabbaṃ [Pg.30] upavaditabbaṃ apassanto vigatasārajjo nibbhayo. Amaṅkubhūtoti avilakkho. Asammūḷhoti ‘‘akataṃ vata me kalyāṇa’’ntiādinā (ma. ni. 3.248) vippaṭisārābhāvato, kusalakammādīnaṃyeva ca tadā upaṭṭhānato amūḷho pasannamānaso eva kālaṃkaroti. Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā, jīvitindriyassa upacchedā. Paraṃ maraṇāti cutito uddhaṃ. Sugatinti sundaraṃ gatiṃ. Tena manussagatipi saṅgayhati. Sagganti devagatiṃ. Sā hi rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo, lokiyati ettha uḷāraṃ puññaphalanti lokoti ca vuccati.

‘සීලවතෝ සීලසම්පදාය’ යනු ශීලය පිරිසිදුව හා සම්පූර්ණව ඉටු කිරීමෙන්, සිල්වතාගේ එම ශීල සම්පත්තිය නිසා යන්නයි. ‘අප්පමාදාධිකරණං’ යනු නොපමාව කටයුතු කිරීම හේතුවෙනි. ‘භෝගක්ඛන්ධං’ යනු සම්පත් රැසකි. ‘කල්‍යාණෝ කිත්තිසද්දෝ අබ්භුග්ගච්ඡති’ යනු ‘මේ ආකාරයෙන් සිල්වත්ය, මේ ආකාරයෙන් යහපත් ගතිගුණ ඇත්තෙකි’ යනුවෙන් මනහර ප්‍රශංසා හඬ නැඟෙන බවත්, එය ලොව පුරා පැතිරෙන බවත්ය. ‘විසාරදෝ’ යනු තමා තුළ කිසිදු දොසක් හෝ උපවාදයක් නොදකිමින්, බියෙන් හා චකිතයෙන් තොර වීමයි. ‘අමංකුභූතෝ’ යනු මලානික නොවූ මුහුණින් යුක්ත වීමයි. ‘අසම්මූළ්හෝ’ යනු ‘මා විසින් යහපත් ක්‍රියාවන් නොකරන ලද්දේය’ යනාදී වශයෙන් පසුතැවිල්ලක් නැති වීමෙන් ද, එකල කුසල් කර්මයන්ම මතුවන බැවින් ද මුළා නොවී, පැහැදුණු සිතින් යුක්තව කලුරිය කිරීමයි. ‘කායස්ස භේදා’ යනු උපාදින්නක ස්කන්ධයන් අත්හැරීම හෙවත් ජීවිතින්ද්‍රිය සිඳී යාමයි. ‘පරං මරණා’ යනු චුත වීමෙන් පසුවය. ‘සුගතිං’ යනු යහපත් ගතියයි; මෙයින් මනුෂ්‍ය ලෝකය ද ගැනේ. ‘සග්ගං’ යනු දේව ලෝකයයි. රූප ආදී විෂයයන්ගෙන් ඉතා උසස් බැවින් එය ‘සග්ග’ වන අතර, එහි මහත් වූ පින් පල දක්නට ලැබෙන බැවින් ‘ලෝක’ යැයි ද කියනු ලැබේ.

Ākaṅkheyya ceti yadi iccheyya. Piyo ca assanti piyāyitabbo piyacakkhūhi passitabbo pemaniyo bhaveyyanti attho. Manāpoti sabrahmacārīnaṃ manavaḍḍhanako, tesaṃ vā manena pattabbo, mettacittena pharitabboti vuttaṃ hoti. Garūti garuṭṭhāniyo pāsāṇachattasadiso. Bhāvanīyoti ‘‘addhā ayamāyasmā jānaṃ jānāti, passaṃ passatī’’ti sambhāvanīyo. Sīlesvevassa paripūrakārīti catupārisuddhisīlesu eva paripūrakārī assa, anūnakārī paripūraṇākārena samannāgato bhaveyya. ‘‘Ādinā nayenā’’ti etena ‘‘ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgārāna’’nti (ma. ni. 1.65) evamādike sīlathomanasuttāgate sattarasa sīlānisaṃse saṅgaṇhāti.

‘ආකංඛෙය්‍ය ච’ යනු ඉදින් කැමති වන්නේ නම් යන්නයි. ‘පියෝ ච අස්ස’ යනු ප්‍රිය විය යුතු, ප්‍රිය දෑසින් බැලිය යුතු, ප්‍රේම කළ යුතු කෙනෙකු විය යුතු යන අර්ථයයි. ‘මනාපෝ’ යනු සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ සිත වඩවන්නා වූ හෝ ඔවුන්ගේ සිතින් පැමිණිය යුතු, මෙත් සිතින් පැතිරිය යුතු යන්නයි. ‘ගරූ’ යනු ගුරු තැනෙහි තැබිය යුතු හෙවත් ගරු කළ යුතු කෙනෙකු වීමයි. ‘භාවනීයෝ’ යනු ‘මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම දන්නා ලද්ද දන්නේය, දක්නා ලද්ද දක්නේය’ යනුවෙන් ගෞරව සම්භාවනා ලැබිය යුතු තැනැත්තාය. ‘සීලේස්වේවස්ස පරිපූරකාරී’ යනු සතර සංවර ශීලයෙහිම පූර්ණව පිළිපදින්නෙකු විය යුතුය, අඩුවක් නැතිව ඒ අයුරින්ම කටයුතු කරන්නෙකු විය යුතුය යන්නයි. ‘ආදිනා නයේන’ යන්නෙන් ‘තමා තුළ සිතේ සන්සුන් බව ඇති කරන, ධ්‍යානයන්ගෙන් බැහැර නොවූ, විදර්ශනාවෙන් යුක්තව ශුන්‍යාගාරයන් ඇසුරු කරන්නා වූ’ යනාදී වශයෙන් ශීල ප්‍රශංසා සූත්‍රවල සඳහන් දාහතක් වූ ශීල ආනිසංසයන් ඇතුළත් වේ.

Idāni na kevalamime eva avippaṭisārādayo, atha kho aññepi bahū sīlānisaṃsā vijjantīti te dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha sāsaneti imasmiṃ sakalalokiyalokuttaraguṇāvahe satthusāsane. Ācārakulaputtānaṃ yaṃ sīlaṃ vinā patiṭṭhā avaṭṭhānaṃ natthi, tassa evaṃ mahānubhāvassa sīlassa ānisaṃsānaṃ paricchedaṃ parimāṇaṃ ko vade ko vattuṃ sakkuṇeyyāti attho. Etena sabbesaṃyeva lokiyalokuttarānaṃ guṇānaṃ sīlameva mūlabhūtanti dassetvā tato parampi malavisodhanena, pariḷāhavūpasamanena, sucigandhavāyanena, sagganibbānādhigamūpāyabhāvena, sobhālaṅkārasādhanatāya bhayavidhamanena, kittipāmojjajanena ca sīlasadisaṃ aññaṃ sattānaṃ hitasukhāvahaṃ natthīti dassento ‘‘na gaṅgā’’tiādikā gāthā abhāsi.

දැන්, මේ අවිප්පටිසාර ආදී ආනිසංස පමණක් නොව, තවත් බොහෝ ශීල ආනිසංස පවතින බව පෙන්වීමට ‘අපි ච’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි ‘සාසනේ’ යනු සියලු ලෞකික ලෝකෝත්තර ගුණයන් දායාද කරන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මෙම ශාසනයෙහි යන්නයි. යහපත් ආචාර ධර්ම ඇති කුලපුත්‍රයන්ට ශීලය රහිතව පිහිටක් නොමැති අතර, එවන් මහානුභාව සම්පන්න ශීලයේ ආනිසංසයන්හි ප්‍රමාණය කවුරුන් නම් පවසා නිම කරන්නද යන අර්ථයයි. මෙයින් සියලුම ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ගුණයන්ට ශීලයම මූලික වන බව පෙන්වා, ඉන් පසුව ද කෙලෙස් කිලුටු සේදීමෙන්, දාහය සංසිඳුවීමෙන්, පිරිසිදු සුවඳ හැමීමෙන්, ස්වර්ග මෝක්ෂ සාධනයට උපකාරී වීමෙන්, අලංකාරවත් බව හා බිය දුරු කිරීමෙන් සහ කීර්තිය හා ප්‍රමෝදය ඇති කිරීමෙන් ශීලයට සමාන වූ වෙනත් හිතසුව පිණිස පවතින ධර්මයක් සත්ත්වයන්ට නොමැති බව පෙන්වමින් ‘න ගංගා’ යනාදී ගාථාවන් වදාළ සේක.

Tattha [Pg.31] sarabhūti ekā nadī, ‘‘yaṃ loke sarabhū’’ti vadanti. Ninnagā vāciravatīti ‘‘aciravatī’’ti evaṃnāmikā nadī, vāti sabbattha vā-saddo aniyamattho. Tena avuttā godhāvarīcandabhāgādikā saṅgaṇhāti. Pāṇanaṭṭhena pāṇīnaṃ sattānaṃ yaṃ malaṃ sīlajalaṃ visodhayati, taṃ malaṃ visodhetuṃ na sakkuṇanti gaṅgādayo nadiyoti paṭhamagāthāya na-kāraṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Hārāti muttāhārā. Maṇayoti veḷuriyādimaṇayo. Ariyanti visuddhaṃ. Sīlasamuṭṭhāno kittisaddo gandho manoharabhāvato, disāsu abhibyāpanato ca ‘‘sīlagandho’’ti vutto. So hi paṭivātepi pavattati. Tenāha bhagavā ‘‘satañca gandho paṭivātametī’’ti (dha. pa. 54; a. ni. 3.80; mi. pa. 5.4.1). Dosānaṃ balaṃ nāma vatthujjhācāro, taṃ tesaṃ kātuṃ adentaṃ sīlaṃ dosānaṃ balaṃ ghātetīti veditabbaṃ.

එහි ‘සරභූ’ යනු ලෝකයෙහි හඳුන්වන එක්තරා ගංගාවකි. ‘නින්නගා වාචිරවතී’ යනු අචිරවතී නම් වූ නදියයි. මෙහි ‘වා’ ශබ්දය හැම තැනකම විකල්ප අර්ථයෙහි යෙදේ. එයින් මෙහි සඳහන් නොකළ ගෝධාවරී, චන්දභාගා ආදී ගංගා ද ඇතුළත් වේ. ශීල නමැති ජලය සත්ත්වයන්ගේ යම් කිලුටක් සෝදා හරින්නේ ද, එම කිලුට සෝදා හැරීමට ගංගා ආදී නදීන් සමර්ථ නොවන බව පළමු ගාථාවේ ‘න’ යන්න සම්බන්ධ කරමින් දත යුතුය. ‘හාරා’ යනු මුතු හාරයන්ය. ‘මණයෝ’ යනු වෛදූර්ය ආදී මැණික් වර්ගයි. ‘අරියං’ යනු පිරිසිදු බවයි. ශීලයෙන් හටගත් කීර්ති නමැති සුවඳ, සිත ඇදගන්නා සුළු බැවින් හා දසත පැතිරෙන බැවින් ‘සීල ගන්ධ’ යැයි කියනු ලැබේ. එය උඩු සුළඟට පවා හමයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘සත්පුරුෂයන්ගේ සුවඳ උඩු සුළඟට පවා යන්නේය’ යැයි වදාළ සේක. දෝෂයන්ගේ බලය යනු වැරදි ක්‍රියාවල යෙදීමයි; එබඳු වැරදි කිරීමට ඉඩ නොදෙමින් ශීලය විසින් දෝෂයන්ගේ බලය නසන බව දත යුතුය.

Sīlappabhedakathāvaṇṇanā

ශීල ප්‍රභේද කථාවේ විස්තරයයි.

10. ‘‘Katividha’’nti ettha vidha-saddo koṭṭhāsapariyāyo ‘‘ekavidhena rūpasaṅgaho’’tiādīsu viya, pakārattho vā, katippakāraṃ kittakā sīlassa pakārabhedāti attho. Sīlanalakkhaṇenāti sīlanasaṅkhātena sabhāvena.

10. මෙහි ‘කතිවිධ’ යන්නෙහි ‘විධ’ ශබ්දය ‘එක් ආකාරයකින් රූප සංග්‍රහය’ යනාදී තැන්වල මෙන් කොටස් හෝ ආකාර යන අර්ථයෙහි යෙදේ. එනම් ශීලයේ ප්‍රභේද කොපමණද යන අර්ථයයි. ‘සීලන ලක්ඛණේන’ යනු සීලන නම් වූ ස්වභාවයෙනි.

Caranti tena sīlesu paripūrakāritaṃ upagacchantīti carittaṃ, carittameva cārittaṃ. Vāritato tena attānaṃ tāyanti rakkhantīti vārittaṃ. Adhiko samācāro abhisamācāro, tattha niyuttaṃ, so vā payojanaṃ etassāti ābhisamācārikaṃ. Ādi brahmacariyassāti ādibrahmacariyaṃ, tadeva ādibrahmacariyakaṃ. Viramati etāya, sayaṃ vā viramati, viramaṇaṃ vā virati, na viratīti avirati. Nissayatīti nissitaṃ, na nissitanti anissitaṃ. Pariyanto etassa atthīti pariyantaṃ, kālena pariyantaṃ kālapariyantaṃ, yathāparicchinno vā kālo pariyanto etassāti kālapariyantaṃ. Yāva pāṇanaṃ jīvanaṃ koṭi etassāti āpāṇakoṭikaṃ. Attano paccayehi loke niyuttaṃ, tattha vā viditanti lokiyaṃ. Lokaṃ uttaratīti lokuttaraṃ.

ශීලයන්හි පරිපූර්ණ බව ඇති කරමින් හැසිරෙන බැවින් එය ‘චාරිත්‍ර’ (චරිත්ත) නම් වේ; චරිත්ත යනුම චාරිත්තයි. තහනම් කරන ලද දෙයින් තමන්ව ආරක්ෂා කර ගන්නා බැවින් එය ‘වාරිත්‍ර’ (වාරිත්ත) නම් වේ. උසස් වූ හැසිරීම ‘අභිසමාචාර’ වන අතර, එහි යෙදීම හෝ එය ප්‍රයෝජනය කර ගැනීම ‘ආභිසමාචාරික’ නම් වේ. උතුම් හැසිරීමේ (බ්‍රහ්මචර්යාවේ) ආරම්භය ‘ආදිබ්‍රහ්මචර්ය’ වන අතර, එයම ‘ආදිබ්‍රහ්මචර්යක’ නම් වේ. මෙයින් වෙන් වන බැවින් හෝ තමාම වෙන් වන බැවින් ‘විරති’ නම් වේ; ‘විරති’ නොවන්නේ ‘අවිරති’ වේ. ඇසුරු කරන බැවින් ‘නිස්සිත’ වන අතර, ඇසුරු නොකරන්නේ ‘අනිස්සිත’ වේ. සීමාවක් ඇති බැවින් ‘පරියන්ත’ වේ; කාලය අනුව සීමා සහිත වීම ‘කාලපරියන්ත’ වන අතර, ජීවිතය පවතින තුරු සීමාව පවතින්නේ නම් ‘ආපාණකෝටික’ නම් වේ. ලෝකයෙහි තමන්ගේ ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව පවතින්නේ ‘ලෞකික’ වන අතර, ලෝකයෙන් එතෙර වන්නේ ‘ලෝකෝත්තර’ නම් වේ.

Paccayato, phalato ca majjhimapaṇītehi nihīnaṃ, tesaṃ vā guṇehi parihīnanti hīnaṃ. Attano paccayehi padhānabhāvaṃ nītanti paṇītaṃ. Ubhinnameva vemajjhe [Pg.32] bhavaṃ majjhimaṃ. Attādhipatito āgataṃ attādhipateyyaṃ. Sesapadadvayepi eseva nayo. Taṇhāya, diṭṭhiyā vā parāmaṭṭhaṃ padhaṃsitanti parāmaṭṭhaṃ. Tappaṭikkhepato aparāmaṭṭhaṃ. Paṭippassaddhakilesaṃ paṭippassaddhaṃ. Sikkhāsu jātaṃ, sekkhassa idanti vā sekkhaṃ. Pariniṭṭhitasikkhākiccatāya asekkhadhammapariyāpannaṃ asekkhaṃ. Tadubhayapaṭikkhepena nevasekkhanāsekkhaṃ. Hānaṃ bhajati, hānabhāgo vā etassa atthīti hānabhāgiyaṃ. Sesesupi eseva nayo. Appaparimāṇattā pariyantavantaṃ, pārisuddhivantañca sīlaṃ pariyantapārisuddhisīlaṃ. Anappaparimāṇattā apariyantaṃ, pārisuddhivantañca sīlaṃ apariyantapārisuddhisīlaṃ. Sabbaso puṇṇaṃ, pārisuddhivantañca sīlaṃ paripuṇṇapārisuddhisīlaṃ.

ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ද, ප්‍රතිඵලයන්ගෙන් ද මධ්‍යම සහ ප්‍රණීත සීලයන්ට වඩා හීන වූ හෙයින් හෝ එම සීලයන්ගේ ගුණයන්ගෙන් පිරිහුණු බැවින් 'හීන' (නීච) නම් වේ. තමාගේම ප්‍රත්‍යයන් මගින් ප්‍රධාන (උසස්) ස්වභාවයට පත් කරන ලද බැවින් 'ප්‍රණීත' (උත්කෘෂ්ට) නම් වේ. ඒ දෙක අතර මැද පවතින සීලය 'මධ්‍යම' නම් වේ. තමාම අධිපති කොට ගෙන ඇති වූ සීලය 'අත්තාධිපතෙය්‍ය' (තමා අධිපති කොට ඇති) සීලයයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද (ලෝකාධිපතෙය්‍ය, ධම්මාධිපතෙය්‍ය) ක්‍රමය මෙයම වේ. තණ්හාවෙන් හෝ දෘෂ්ටියෙන් පරාමර්ශනය කරන ලද (ග්‍රහණය කරන ලද) හෙයින් 'පරාමට්ඨ' නම් වේ. එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් 'අපරාමට්ඨ' නම් වේ. කෙලෙසුන් සන්සිඳුණු බැවින් 'පටිප්පස්සද්ධ' නම් වේ. හික්මීමෙහි උපන් හෙයින් හෝ ශෛක්ෂ (සෙක්ඛ) පුද්ගලයාට අයත් බැවින් 'සෙක්ඛ' නම් වේ. හික්මිය යුතු කටයුතු අවසන් කළ බැවින් අශෛක්ෂ (අසෙක්ඛ) ධර්මයන්ට ඇතුළත් වූ සීලය 'අසෙක්ඛ' නම් වේ. ඒ දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් 'නෙවසෙක්ඛනාසෙක්ඛ' නම් වේ. පිරිහීමට පත්වන බැවින් හෝ පිරිහෙන කොටසක් මෙයට ඇති බැවින් 'හානභාගිය' නම් වේ. සෙසු පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. ස්වල්ප ප්‍රමාණයක් ඇති බැවින් සීමා සහිත වූ ද, පිරිසිදු බවින් යුක්ත වූ ද සීලය 'පරියන්තපාරිසුද්ධිසීල' නම් වේ. අප්‍රමාණ වූ බැවින් සීමා රහිත වූ ද, පිරිසිදු බවින් යුක්ත වූ ද සීලය 'අපරියන්තපාරිසුද්ධිසීල' නම් වේ. සෑම අයුරින්ම සම්පූර්ණ වූ ද, පිරිසිදු බවින් යුක්ත වූ ද සීලය 'පරිපුණ්ණපාරිසුද්ධිසීල' නම් වේ.

11. Vuttanayenāti ‘‘sīlanaṭṭhena sīla’’ntiādinā (visuddhi. 1.7) heṭṭhā vuttena nayena. Idaṃ kattabbanti paññattasikkhāpadapūraṇanti idaṃ ābhisamācārikaṃ kattabbaṃ paṭipajjitabbanti evaṃ paññattassa sikkhāpadasīlassa pūraṇaṃ. Sikkhāpadasīlaṃ hi pūrento sikkhāpadampi pūreti pāleti nāma. Sikkhā eva vā sikkhitabbato, paṭipajjitabbato ca sikkhāpadaṃ. Tassa pūraṇantipi yojetabbaṃ. Idaṃ na kattabbanti paṭikkhittassa akaraṇanti idaṃ duccaritaṃ na kattabbanti bhagavatā paṭikkhittassa akaraṇaṃ viramaṇaṃ. Caranti tasminti tasmiṃ sīle taṃsamaṅgino carantīti sīlassa adhikaraṇataṃ vibhāvento tesaṃ pavattiṭṭhānabhāvaṃ dasseti. Tenāha ‘‘sīlesu paripūrakāritāya pavattantī’’ti. Vāritanti idaṃ na kattabbanti paṭikkhittaṃ akappiyaṃ. Tāyantīti akaraṇeneva tāyanti. Tenāti vārittasīlamāha. Vāreti vā satthā ettha, etena vāti vāritaṃ, sikkhāpadaṃ. Taṃ avikopento tāyanti tenāti vārittaṃ. Saddhāvīriyasādhananti saddhāya, uṭṭhānavīriyena ca sādhetabbaṃ. Na hi asaddho, kusīto ca vattapaṭipattiṃ paripūreti, saddho eva satthārā paṭikkhitte aṇumattepi vajje bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesūti āha ‘‘saddhāsādhanaṃ vāritta’’nti.

11. 'කියන ලද ක්‍රමයෙන්' යනු 'සීලන අර්ථයෙන් සීලය' යනාදී වශයෙන් පහත දක්වන ලද ක්‍රමයයි. 'මෙය කටයුතුය' යනුවෙන් පනවන ලද ශික්ෂාපද පිරීම යනු අභිසමාචාරික වශයෙන් කළ යුතු පිළිවෙත් පිරීමයි. ශික්ෂාපද සීලය පුරන්නා වූ තැනැත්තා ශික්ෂාපද ද පුරන්නේය, රකින්නේය. ඉගෙන ගත යුතු බැවින් ද පිළිපැදිය යුතු බැවින් ද ශික්ෂාවම 'ශික්ෂාපදය' නම් වේ. එහි පිරීම යන්න මෙහිලා යොදාගත යුතුය. 'මෙය නොකටයුතුය' යනුවෙන් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්ද නොකිරීම යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය දුශ්චරිතයකි, නොකටයුතුය යනුවෙන් වළක්වන ලද්ද නොකිරීම හෙවත් ඉන් වැළකීමයි. එහි හැසිරෙති යනු එම සීලයෙහි එම ගුණයෙන් යුක්ත පුද්ගලයන් හැසිරෙන බවයි. සීලය අධිකරණය (පැවැත්මට ආධාරකයක්) බව පවසමින් ඔවුන්ගේ පැවැත්මට හේතු වූ ස්ථානය දක්වයි. එබැවින් 'සීලයෙහි පරිපූර්ණ ක්‍රියා ඇතිව පවතිති' යි කීහ. 'වාරිත' යනු මෙය නොකටයුතුය කියා පැනවූ අකැප දෙයයි. 'රකිති' යනු නොකිරීමෙන්ම රකිති. 'එයින්' යන්නෙන් වාරිත්ත සීලය පවසයි. එසේත් නැතහොත් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙහිදී වළක්වන (වාරේති) බැවින් ද, මෙයින් වළක්වන බැවින් ද ශික්ෂාපදය 'වාරිත' නම් වේ. එය නොවිකෘති කරමින් එයින් රකින බැවින් 'වාරිත්ත' නම් වේ. 'ශ්‍රද්ධා වීර්යයෙන් සාධනය කටයුතුය' යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් හා උත්සාහ වීර්යයෙන් සම්පූර්ණ කළ යුතුය. ශ්‍රද්ධාවක් නැති, අලස පුද්ගලයෙක් වත් පිළිවෙත් සම්පූර්ණ නොකරයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් පැනවූ කුඩා වැරදිවල පවා බිය දක්නා සුලු, ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයාම ශික්ෂාපදයන්හි සමාදන්ව හික්මෙන්නේ යැයි පවසමින් 'ශ්‍රද්ධාවෙන් සාධනය කළ යුත්තේ වාරිත්ත සීලයයි' යනුවෙන් කීහ.

Adhisīlasikkhāpariyāpannattā abhivisiṭṭho samācāroti abhisamācāroti āha ‘‘uttamasamācāro’’ti. Abhisamācārova ābhisamācārikaṃ, yathā venayikoti (a. ni. 8.11; pārā. 8) adhippāyo. Abhisamācāro ukkaṭṭhaniddesato [Pg.33] maggasīlaṃ, phalasīlañca, taṃ ārabbha uddissa tadatthaṃ tappayojanaṃ paññattaṃ ābhisamācārikaṃ. Suparisuddhāni tīṇi kāyakammāni, cattāri vacīkammāni, suparisuddho ājīvoti idaṃ ājīvaṭṭhamakaṃ. Tattha kāmaṃ ājīvahetukato sattavidhaduccaritato virati sammāājīvoti sopi sattavidho hoti, sammājīvatāsāmaññena pana taṃ ekaṃ katvā vuttaṃ. Atha vā tividhakuhanavatthusannissayato micchājīvato viratiṃ ekajjhaṃ katvā vutto ‘‘ājīvo suparisuddho’’ti. Seṭṭhacariyabhāvato maggo eva brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ, tassa. Ādibhāvabhūtanti ādimhi bhāvetabbataṃ nipphādetabbataṃ bhūtaṃ pattaṃ ādibhāvabhūtaṃ. Kiñcāpi desanānukkamena sammādiṭṭhi ādi, paṭipattikkamena pana ājīvaṭṭhamakasīlaṃ ādīti. Tassa sampattiyāti ābhisamācārikassa sampajjanena paripūraṇena ādibrahmacariyakaṃ sampajjati. Yo hi lahukānipi appasāvajjāni parivajjeti, so garukāni mahāsāvajjāni bahvādīnavāni parivajjessatīti vattabbameva natthīti. Suttaṃ pana etamatthaṃ byatirekavasena vibhāveti. Tattha dhammanti sīlaṃ. Taṃ hi upariguṇavisesānaṃ dhāraṇaṭṭhena dhammoti vuccati.

අධිසීල ශික්ෂාවට ඇතුළත් වූ බැවින් අතිවිශිෂ්ට වූ ආචාරය (හැසිරීම) 'අභිසමාචාර' නම් වේ. එබැවින් 'උත්තම ආචාරය' යි කීහ. අභිසමාචාරයම 'ආභිසමාචාරික' නම් වේ. එය 'වෛනයික' (විනයට අයත්) යන පදය මෙනි. උසස් ලෙස දැක්වීමේදී අභිසමාචාරය යනු මාර්ග සීලය හා ඵල සීලයයි. එය අරමුණු කොට, එය උදෙසා, ඒ වෙනුවෙන් පනවන ලද්ද 'ආභිසමාචාරික' නම් වේ. මනාව පිරිසිදු වූ කාය කර්ම තුන, වචී කර්ම හතර සහ මනාව පිරිසිදු වූ ආජීවය යන මෙයට 'ආජීවට්ඨමක සීලය' යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී ආජීවය හේතු කොට ගෙන සිදුවන සත් වැදෑරුම් දුශ්චරිතයෙන් වැළකීම සම්මා ආජීවය වන බැවින් එය ද සත් වැදෑරුම් වේ. සම්මා ආජීවය යන පොදු ලක්ෂණය නිසා එය එකක් ලෙස දක්වන ලදී. එසේත් නැතහොත් තෙවැදෑරුම් කුහන වස්තු (මුළා කිරීම්) නිශ්‍රය කොට ඇති මිථ්‍යා ආජීවයෙන් වැළකීම එක්කොට 'ආජීවය මනාව පිරිසිදුය' යි කියන ලදී. ශ්‍රේෂ්ඨ හැසිරීමක් වන බැවින් මාර්ගයම 'බ්‍රහ්මචර්යාව' නම් වේ. එය 'මග්ගබ්‍රහ්මචරිය' නම් වේ. එහි 'ආදිභාවභූත' යනු ආරම්භයේදී වැඩිය යුතු, නිපදවිය යුතු තත්ත්වයට පැමිණීමයි. දේශනා අනුපිළිවෙළට අනුව සම්මා දිට්ඨිය ආරම්භය වුවද, පිළිවෙත් පිරීමේ අනුපිළිවෙළට අනුව ආජීවට්ඨමක සීලය ආරම්භයයි. එහි (ආභිසමාචාරික සීලයේ) සම්පත්තියෙන් හෙවත් පරිපූර්ණත්වයෙන් ආදිබ්‍රහ්මචරියක සීලය සම්පූර්ණ වේ. යමෙක් කුඩා වූත්, ස්වල්ප වූත් වරදවල් වළක්වයි ද, ඔහු මහත් වූ, බොහෝ ආදීනව ඇති බරපතළ වරදවල් වළක්වන බව කිව යුතුම නැත. සූත්‍රයෙහි මෙය ප්‍රතිපක්ෂ (විරුද්ධ) ක්‍රමය මගින් පැහැදිලි කරයි. එහි 'ධම්ම' යනු සීලයයි. ඉහළ ගුණ විශේෂයන් දරා සිටින අර්ථයෙන් එයට 'ධම්ම' යැයි කියනු ලැබේ.

Viratisīlassa itarasīlena satipi sampayogādike asammissakatādassanatthaṃ ‘‘veramaṇimatta’’nti vuttaṃ.

විරති සීලය අනෙකුත් සීලයන් සමග යෙදීම ආදිය පැවතිය ද, ඒවා සමග මිශ්‍ර නොවන බව දැක්වීම සඳහා 'වැළකීම පමණක්' (වේරමණීමත්ත) යැයි කියන ලදී.

‘‘Nissitānissitavasenā’’ti ettha labbhamānanissayaṃ tāva dassetuṃ ‘‘nissayo’’tiādi vuttaṃ. Tattha taṇhācaritena nissayitabbato taṇhāva taṇhānissayo. Tathā diṭṭhinissayo. Diṭṭhicarito hi asatipi diṭṭhiyā taṇhāvirahe diṭṭhinissitova pavattati. Devoti catumahārājasakkasuyāmādipākaṭadevamāha. Devaññataroti apākaṭaṃ. Taṇhaṃ eva nissitanti taṇhānissitaṃ. Taṇhāya nissitanti ca keci vadanti. Tesaṃ ‘‘dve nissayā’’tiādinā virujjhati. Suddhidiṭṭhiyāti ‘‘iti saṃsārasuddhi bhavissatī’’ti evaṃ pavattadiṭṭhiyā, lokuttaraṃ sīlanti adhippāyo. Tassevāti lokuttarasseva sambhārabhūtaṃ kāraṇabhūtaṃ, vivaṭṭūpanissayanti attho.

'නිශ්‍රිත සහ අනිශ්‍රිත වශයෙන්' යන්නෙහි මුලින්ම ලැබිය හැකි නිශ්‍රය (ඇසුර) පෙන්වීමට 'නිශ්‍රය' යනාදිය කියන ලදී. එහි තණ්හා චරිතය ඇත්තා විසින් ඇසුරු කළ යුතු බැවින් තණ්හාවම 'තණ්හා නිශ්‍රය' නම් වේ. දිට්ඨි නිශ්‍රය ද එසේමය. දෘෂ්ටි චරිතය ඇත්තා තණ්හාවෙන් තොර වුවත් දෘෂ්ටිය නිශ්‍රය කොට පවතී. 'දේව' යන්නෙන් සතර වරම් දෙවිවරු, සක් දෙවිඳු, යාම දිව්‍යරාජයා ආදී ප්‍රකට දෙවිවරුන් අදහස් වේ. 'අන්‍යතර දේව' යන්නෙන් අප්‍රකට දෙවිවරුන් අදහස් වේ. තණ්හාවම ඇසුරු කළ බැවින් 'තණ්හා නිශ්‍රිත' නම් වේ. තණ්හාව නිසා ඇසුරු කරන ලද සීලය යැයි ද ඇතැම්හු පවසති. ඔවුන්ගේ මතය 'නිශ්‍රය දෙකකි' යනාදී අටුවා පාඨ සමග ගැටේ. 'සද්ධි දිට්ඨියා' යනු 'මෙසේ සංසාරයෙන් පිරිසිදු වීම (මිදීම) සිදුවනු ඇත' යනුවෙන් පවතින දෘෂ්ටියයි. 'ලෝකුත්තර සීලය' යනු එහි අදහසයි. 'එයටම' (තස්සෙව) යනු ලෝකෝත්තර සීලයටම උපකාරක වූ, හේතු වූ, වෘත්තය (සංසාරය) නැති කිරීමට උපකාරී වන (විවට්ටූපනිස්සය) යන්න අර්ථයයි.

Kālaparicchedaṃ katvāti ‘‘imañca rattiṃ, imañca diva’’ntiādinā (a. ni. 8.41) viya kālavasena paricchedaṃ katvā. Kālaparicchedaṃ akatvā samādinnampi antarāvicchinnaṃ [Pg.34] sampattavirativasena yāvajīvaṃ pavattitampi āpāṇakoṭikaṃ na hotīti dassetuṃ ‘‘yāvajīvaṃ samādiyitvā tatheva pavattita’’nti vuttaṃ.

'කාලය සීමා කොට' යනු 'මේ රාත්‍රිය මුළුල්ලේ සහ මේ දහවල මුළුල්ලේ' යනාදී වශයෙන් කාලය අනුව සීමා කිරීමයි. කාල සීමාවක් නොකර සමාදන් වූවත්, අතරමැදදී කැඩී බිඳී යන සීලය හෝ අහඹු ලෙස සිදුවන වැළකීමක් (සම්පත්ත විරති) මගින් ජීවිතාන්තය දක්වා පැවතුණ ද, එය 'ආපාණකෝටික' (දිවි හිමියෙන් රකින) සීලයක් නොවන බව පෙන්වීමට 'දිවි හිමියෙන් සමාදන්ව එලෙසම පවත්වන ලද්ද' යැයි කියන ලදී.

Lābhayasañātiaṅgajīvitavasenāti lābhayasānaṃ anuppannānaṃ uppādanavasena, uppannānaṃ rakkhaṇavasena ceva vaḍḍhanavasena ca ñātiaṅgajīvitānaṃ avināsanavasena. Kiṃ so vītikkamissatīti yo vītikkamāya cittampi na uppādeti, so kāyavācāhi vītikkamissatīti kiṃ idaṃ, natthetanti attho. Paṭikkhepe hi ayaṃ kiṃ-saddo.

"ලාභ, යසස, නෑයන්, අඟපසඟ සහ ජීවිතය යන කරුණු නිසා" යනු - නූපන් ලාභ හා යසස උපදවා ගැනීමේ අනුහසින් ද, උපන් ලාභ හා යසස ආරක්ෂා කරගැනීමේ හා වර්ධනය කරගැනීමේ අනුහසින් ද, නෑයන්ගේත් ශරීර අවයවයන්ගේත් ජීවිතයේත් විනාශයක් නොවීම නිසා ද යනුයි. "ඔහු කෙසේ නම් (සීලය) ඉක්මවා යන්නේ ද?" යන්නෙහි අර්ථය නම්, යමෙක් වරදක් කිරීම සඳහා සිතක් පවා උපදවා නොගන්නේ ද, ඔහු කයින් හෝ වචනයෙන් වරදක් කරන්නේ ය යන මෙබඳු දෙයක් සිදු නොවන බවයි. මෙහි "කිං" (කුමක්ද) යන ශබ්දය පවතිනුයේ ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ අර්ථයෙහි ය.

Ārammaṇabhāvena vaṇo viya āsave kāmāsavādike paggharatīti sampayogabhāvābhāvepi sahāsavehīti sāsavaṃ. Tebhūmakadhammajātanti sīlaṃ tappariyāpannanti āha ‘‘sāsavaṃ sīlaṃ lokiya’’nti. Bhavavisesā sampattibhavā. Vinayoti vinayapariyatti, tattha vā āgatasikkhāpadāni. Pāmojjaṃ taruṇapīti. Yathābhūtañāṇadassanaṃ sapaccayanāmarūpadassanaṃ, tadadhiṭṭhānā vā taruṇavipassanā. Nibbidāti nibbidāñāṇaṃ. Tena balavavipassanamāha. Virāgo maggo. Vimutti arahattaphalaṃ. Vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇā. Kathāti vinayakathā. Mantanāti vinayavicāraṇā. Upanisāti yathāvuttakāraṇaparamparāsaṅkhāto upanissayo. Lokuttaraṃ maggaphalacittasampayuttaṃ ājīvaṭṭhamakasīlaṃ. Tattha maggasīlaṃ bhavanissaraṇāvahaṃ hoti, paccavekkhaṇañāṇassa ca bhūmi, phalasīlaṃ pana paccavekkhaṇāñāṇasseva bhūmi.

තුවාලයකින් සැරව වැගිරෙන්නාක් මෙන්, අරමුණු වශයෙන් කාමාසව ආදී ආසවයන් වැගිරෙන බැවින්, සම්ප්‍රයෝගයක් නොමැති වුව ද ආසවයන් හා සමග පවත්නා බැවින් "සාසව" නම් වේ. ත්‍රෛභූමක ධර්ම සමූහයට අයත් එම සීලය ද සාසව ධර්මයෙහි ඇතුළත් වන බැවින් "සාසව සීලය ලෞකිකයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී. "භව විශේෂ" යනු සම්පත්ති භවයන් ය. "විනය" යනු විනය පර්යාප්තියයි, නොහොත් එහි දැක්වෙන ශික්ෂාපදයන් ය. "පාමොජ්ජ" යනු තරුණ ප්‍රීතියයි. "යථාභූත ඤාණදස්සන" යනු ප්‍රත්‍ය සහිත නාමරූප දැකීමයි, නොහොත් එය පදනම් කරගත් තරුණ විදර්ශනාවයි. "නිබ්බිදා" යනු නිබ්බිදා ඤාණයයි. එයින් බලවත් විදර්ශනාව කියැවේ. "විරාග" යනු මාර්ගයයි. "විමුක්ති" යනු අර්හත් ඵලයයි. "විමුක්ති ඤාණදස්සන" යනු පච්චවෙක්ඛණ ඤාණයයි. "කථා" යනු විනය කථාවයි. "මන්තනා" යනු විනය විචාරණයයි. "උපනිසා" යනු ඉහත කී කරුණු පරම්පරාව ලෙස හැඳින්වෙන උපනිශ්‍රයයි. "ලෝකෝත්තර" යනු මාර්ග හා ඵල සිත් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ආජීවට්ඨමක සීලයයි. එහි මාර්ග සීලය භවයෙන් එතෙර වීමට හේතු වන අතර පච්චවෙක්ඛණ ඤාණයට අරමුණු භූමියක් ද වේ. ඵල සීලය වනාහි පච්චවෙක්ඛණ ඤාණයට ම අරමුණු භූමියක් වේ.

12. Hīnādhimuttivasena chandādīnampi hīnatā. Paṇītādhimuttivasena paṇītatā. Tadubhayavemajjhatāvasena majjhimatā. Yatheva hi kammaṃ āyūhanavasena hīnādibhedabhinnaṃ hoti, evaṃ chandādayopi pavattiākāravasena. So ca nesaṃ pavattiākāro adhimuttibhedenāti daṭṭhabbaṃ. Yasakāmatāyāti kittisilokābhiratiyā, parivāricchāya vā. ‘‘Kathaṃ nāma mādiso īdisaṃ kareyyā’’ti pāpajigucchāya ariyabhāvaṃ nissāya. Anupakkiliṭṭhanti attukkaṃsanaparavambhanāhi, aññehi ca upakkilesehi anupakkiliṭṭhaṃ. Bhavabhogatthāyāti bhavasampattiatthañceva bhogasampattiatthañca. Attano vimokkhatthāya pavattitanti sāvakapaccekabodhisattasīlamāha. Sabbasattānaṃ vimokkhatthāyāti sabbasattānaṃ saṃsārabandhanato [Pg.35] vimocanatthāya. Pāramitāsīlaṃ mahābodhisattasīlaṃ. Yā karuṇūpāyakosallapariggahitā mahābodhiṃ ārabbha pavattā paramukkaṃsagatasoceyyasallekhā desakālasattādivikapparahitā sīlapāramitā.

12. හීන අධිමුක්තිය (අඩු තීරණය) හේතුවෙන් ඡන්දය ආදිය ද හීන වේ. ප්‍රණීත අධිමුක්තිය හේතුවෙන් ඒවා ද ප්‍රණීත වේ. ඒ දෙකෙහි මධ්‍යම ස්වභාවය නිසා මධ්‍යම සීලය වේ. කර්මය වනාහි රැස්කිරීමේ ස්වභාවය අනුව හීන ආදී වශයෙන් බෙදෙන්නාක් මෙන්, ඡන්දය ආදී ධර්මයන් ද පවතින ආකාරය අනුව බෙදේ. ඔවුන්ගේ ඒ පැවැත්මේ ආකාරය අධිමුක්තියේ (අදහසේ) වෙනස අනුව සිදුවන බව දත යුතුය. "යසකාමතාව" යනු කීර්තියට හා ප්‍රශංසාවට ඇති ඇලුම හෝ පිරිවර සෙවීමේ කැමැත්තයි. "මා වැනි අයෙක් මෙබඳු පාපයක් කරන්නේ කෙසේද?" යනුවෙන් පව් පිළිකුල් කරමින් ආර්ය භාවය පිහිට කොට ගැනීමයි. "අනුපක්කිලිට්ඨ" (නොකිලිටි) යනු තමා උසස් කොට සැලකීම හා අනුන් පහත් කොට සැලකීම ආදී උපක්ලේශයන්ගෙන් නොකිලිටි වීමයි. "භව භෝග අත්ථාය" යනු භව සම්පත්තිය හා භෝග සම්පත්තිය පිණිසයි. "තමාගේ විමුක්තිය සඳහා" යන්නෙන් ශ්‍රාවක හා පසේබුදු බෝධිසත්වයන්ගේ සීලය කියැවේ. "සකල සත්වයන්ගේ විමුක්තිය සඳහා" යනු සියලු සත්වයන් සංසාර බන්ධනයෙන් මුදවාලීම පිණිසයි. "පාරමිතා සීලය" යනු මහා බෝධිසත්වයන්ගේ සීලයයි. කරුණාවෙන් හා උපාය කෞශල්‍යයෙන් යුක්ත වූ, මහා බෝධිය අරමුණු කොට පවත්නා වූ, අතිශය උසස් වූ පිරිසිදු බව හා කෙලෙස් සූරා දැමීම ඇති, දේශ කාල සත්ව ආදී භේදයන්ගෙන් තොර වූ සීලය සීල පාරමිතාවයි.

Ananurūpanti asāruppaṃ. Attā eva garu adhipati etassāti attagaru, lajjādhiko. Attādhipatito āgataṃ attādhipateyyaṃ. Loko adhipati garu etassāti lokādhipati, ottappādhiko. Dhammo nāmāyaṃ mahānubhāvo ekantaniyyāniko, so ca paṭipattiyāva pūjetabbo. Tasmā ‘‘naṃ sīlasampadāya pūjessāmī’’ti evaṃ dhammamahattaṃ pūjetukāmena.

"අනනුරූප" යනු නොගැලපෙන බවයි. තමාම ගරු කොට අධිපති කොට ඇත්තේ "අත්තගරු" පුද්ගලයා ය, ඔහු ලැජ්ජාව අධික අයෙකි. ආත්ම අධිපත්‍යයෙන් පැමිණි සීලය "අත්තාධිපතෙය්‍ය" නම් වේ. ලෝකය අධිපති කොට ගරු කොට ඇත්තේ "ලෝකාධිපති" පුද්ගලයා ය, ඔහු ඔත්තප්පය (භය) අධික අයෙකි. "ධර්මය නම් මහානුභාව සම්පන්නයි, ඒකාන්තයෙන් ම සසරින් එතෙර කරවන්නකි", එම ධර්මය පිළිවෙතින් ම පිදිය යුතුය. එබැවින් "එම ධර්මය සීල සම්පත්තියෙන් පුදමි" යි මෙසේ ධර්මයේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය පිදීමට කැමති වීම (ධම්මාධිපතෙය්‍ය සීලයයි).

Parāmaṭṭhattāti parābhavavasena āmaṭṭhattā. Taṇhādiṭṭhiyo hi ‘‘imināhaṃ sīlena devo vā bhavissāmi devaññataro vā, iminā me sīlena saṃsārasuddhi bhavissatī’’ti pavattassa sīlaṃ parāmasantiyo taṃ parābhavaṃ pāpenti maggassa anupanissayabhāvakaraṇato. Puthujjanakalyāṇakassāti puthujjanesu kalyāṇakassa. So hi puthujjanova hutvā kalyāṇehi sīlādīhi samannāgato. Parāmasanakilesānaṃ vikkhambhanato, samucchindanato ca tehi na parāmaṭṭhanti aparāmaṭṭhaṃ. Tassa tassa kilesadarathassa paṭippassambhanato vūpasamanato paṭippassaddhaṃ.

"පරාමට්ඨ" යනු විනාශය අතින් ස්පර්ශ වූ (කෙලෙසුන්ට හසු වූ) බවයි. තණ්හාව හා දිට්ඨිය විසින්, "මම මේ සීලයෙන් දෙවියෙක් හෝ අන්‍ය දෙවි කෙනෙක් වන්නෙමි, මේ සීලයෙන් මගේ සංසාර ශුද්ධිය සිදුවන්නේය" යනුවෙන් පවතින පුද්ගලයාගේ සීලය වැරදි ලෙස ගැනීමෙන් එම සීලය විනාශයට පත් කරයි. මන්ද යත් එය මාර්ගයට උපනිශ්‍රය නොවන බවට පත් කරන බැවිනි. "පෘථග්ජන කල්‍යාණකයාගේ" යනු පෘථග්ජනයන් අතර යහපත් ගුණ ඇති තැනැත්තාගේ යන්නයි. ඔහු පෘථග්ජනයෙකු ම වී සිටියදී යහපත් වූ සීලාදියෙන් යුක්ත වේ. පරාමර්ශනය කරන (සීලය විනාශ කරන) කෙලෙසුන් යටපත් කිරීමෙන් හා සහමුලින් සිඳලීමෙන් ඒ කෙලෙසුන් විසින් පරාමර්ශනය නොකරන ලද බැවින් "අපරාමට්ඨ" නම් වේ. ඒ ඒ කෙලෙස් දැවිලි සන්සිඳුවන හා ව්‍යුපසමනය කරන බැවින් "පටිප්පස්සද්ධ" නම් වේ.

Katapaṭikammanti vuṭṭhānadesanāhi yathādhammaṃ katapaṭikāraṃ. Evaṃ hi taṃ sīlaṃ paṭipākatikameva hoti. Tenāha ‘‘taṃ visuddha’’nti. ‘‘Katapaṭikamma’’nti iminā ca ‘‘na punevaṃ karissa’’nti adhiṭṭhānampi saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Acchamaṃsaṃ nu kho, sūkaramaṃsaṃ nu kho’’tiādinā vatthumhi vā, ‘‘pācittiyaṃ nu kho, dukkaṭaṃ nu kho’’tiādinā āpattiyā vā, ‘‘mayā taṃ vatthu vītikkantaṃ nu kho, na nu kho vītikkanta’’ntiādinā ajjhācāre vā vematikassa saṃsayāpannassa. Visodhetabbaṃ yathādhammaṃ paṭikammena. Vimati eva vematikaṃ, tasmiṃ vematike sati, vimatiyā uppannāyāti attho. Vimati paṭivinetabbāti sayaṃ vā taṃ vatthuṃ vicāretvā, vinayadhare vā pucchitvā kaṅkhā vinodetabbā. Nikkaṅkhena pana kappiyaṃ ce kātabbaṃ, akappiyaṃ ce chaḍḍetabbaṃ. Tenāha ‘‘iccassa phāsu bhavissatī’’ti.

"කතපටිකම්ම" යනු ඇවැත්වලින් නැගී සිටීම හා දේශනා කිරීම් මගින් ධර්මානුකූලව කරන ලද පිළියම් ඇති බවයි. එසේ පිළියම් කළ විට එම සීලය නැවත ප්‍රකෘති තත්ත්වයට ම පත් වේ. එබැවින් "එය පිරිසිදුයි" යන්න වදාරන ලදී. "කතපටිකම්ම" යන්නෙන් "නැවත මෙසේ නොකරමි" යන අධිෂ්ඨානය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. "වලස් මස් ද? ඌරු මස් ද?" යනාදී වශයෙන් වස්තුව පිළිබඳව හෝ, "පාචිත්තියක් ද? දුක්කටයක් ද?" යනාදී වශයෙන් ඇවැත්ත පිළිබඳව හෝ, "මා අතින් එය උල්ලංඝනය වූයේ ද? නොවූයේ ද?" යනාදී වශයෙන් පැවැත්ම පිළිබඳව හෝ සැක ඇති තැනැත්තා විසින් ධර්මානුකූල පිළියම් මගින් එය පිරිසිදු කරගත යුතුය. විමතිය යනුම සැකයයි. එම සැකය පවතින කල්හි, සැකයක් උපන් කල්හි යනු අර්ථයයි. සැකය දුරු කළ යුතුය. එනම් තමා විසින්ම එම කරුණ විමසා බලා හෝ විනයධරයන්ගෙන් විමසා හෝ සැකය පලවා හැරිය යුතුය. සැක නැති තැනැත්තා විසින් එය කැප නම් කළ යුතුය, අකැප නම් අත්හළ යුතුය. එබැවින් "එය ඔහුට පහසුව පිණිස වන්නේය" යන්න වදාරන ලදී.

‘‘Catūhi [Pg.36] ariyamaggehī’’tiādinā maggaphalapariyāpannaṃ sīlaṃ maggaphalasampayuttaṃ vuttaṃ. Samudāyesu pavattavohārā avayavesupi pavattantīti. Sesanti sabbaṃ lokiyasīlaṃ.

"සතර ආර්ය මාර්ගයන්ගෙන්" යනාදී පාඨයෙන් මාර්ග හා ඵලයන්ට අයත් සීලය "මාර්ග ඵල සම්ප්‍රයුක්ත සීලය" යැයි කියන ලදී. සමූහයක් විෂයෙහි පවතින ව්‍යවහාරයන් එහි කොටස් සඳහා ද පවතී. "ශේෂ" යනු සියලු ලෞකික සීලයන් ය.

Pakatipīti sabhāvopi. Sukhasīlo sakhilo sukhasaṃvāso. Tena pariyāyenāti pakatiatthavācakatthena. Ekaccaṃ abyākataṃ sīlaṃ idhādhippetasīlena ekasaṅgahanti akusalassevāyujjamānataṃ dassetuṃ ‘‘tattha akusala’’ntiādi vuttaṃ. Tathā hi sekkhattikaṃ idha gahitaṃ, idha na upanītaṃ kusalattikanti adhippāyo. Vuttanayenevāti vutteneva nayena kusalattikaṃ aggahetvā hīnattikādīnaṃ pañcannaṃ tikānaṃ vasena assa sīlassa tividhatā veditabbā.

"පකති" යනු ස්වභාවය ද වේ. "සුඛසීල" යනු ප්‍රියශීලී වූ, සුහද වූ, පහසුවෙන් එක්ව වාසය කළ හැකි තැනැත්තායි. "ඒ ක්‍රමයෙන්" යනු ප්‍රකෘති අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවිනි. ඇතැම් අව්‍යාකෘත සීලයන් මෙහි අදහස් කරන සීලය හා එකම ගණනය කිරීමකට අයත් වේ. අකුසල සීලයන්ගේ නොගැලපෙන බව පෙන්වීම සඳහා "එහි අකුසල" යනාදිය වදාරන ලදී. එලෙසම මෙහි ශෛක්ෂ තිකය ගන්නා ලද අතර, කුසල තිකය මෙහි ඉදිරිපත් නොකළ බව අදහසයි. පැවසූ ක්‍රමයෙන් ම, කුසල තිකය නොගෙන හීන තිකය ආදී තික පහක් මගින් එම සීලයේ ත්‍රිවිධත්වය දත යුතුය.

13. Yodhāti yo idha. Vatthuvītikkameti āpattiyā vatthuno vītikkamane ajjhācāre. Kāmasaṅkappādayo nava mahāvitakkā micchāsaṅkappā. Evarūpassāti edisassa. Tassa hi sīlavante anupasaṅkamitvā dussīle sevantassa tato eva tesaṃ diṭṭhānugatiṃ āpajjanena paṇṇattivītikkame adosadassāvino micchāsaṅkappabahulatāya manacchaṭṭhāni indriyāni arakkhato sīlaṃ ekaṃseneva hānabhāgiyaṃ hoti, na ṭhitibhāgiyaṃ, kuto visesādibhāgiyatā. Sīlasampattiyāti sīlapāripūriyā catupārisuddhisīlena. Aghaṭantassa uttarīti uttari visesādhigamāya avāyamantassa. Ṭhitibhāgiyaṃ sīlaṃ bhavati asamādhisaṃvattaniyattā. Sampādite hi samādhismiṃ sīlassa samādhisaṃvattaniyatā nicchiyati. Samādhatthāyāti samathavasena samādhānatthāya. Nibbidanti vipassanaṃ. Balavavipassanādassanatthaṃ nibbidāgahaṇaṃ tāvatāpi sīlassa nibbedhabhāgiyabhāvasiddhito.

13. 'යෝධ' යනු 'යෝ ඉධ' (යමෙක් මේ ශාසනයෙහි) යන්නයි. 'වත්ථුවීතික්කමේ' යනු ඇවැත් වස්තුව ඉක්මවා යෑමෙහි හෙවත් අතිචාරයෙහි යන්නයි. කාම සංකල්ප ආදී වූ නව මහා විතර්කයන් මිච්ඡා සංකල්ප නම් වේ. 'ඒවරූපස්ස' යනු එවැනි ස්වභාවයක් ඇති තැනැත්තාට යන්නයි. සිල්වතුන් ඇසුරු නොකර, දුශ්ශීලයන් ඇසුරු කරන ඔහුට, ඔවුන්ගේ දෘෂ්ටානුගතියට (දකින දේ අනුගමනය කිරීමට) පැමිණීම නිසා, පැනවීම් ඉක්මවා යෑමෙහි වරදක් නොදකිමින් මිච්ඡා සංකල්ප බහුල වීමෙන්, සයවැන්න මනස වූ ඉන්ද්‍රියයන් ආරක්ෂා නොකරන බැවින් ඔහුගේ සීලය ඒකාන්තයෙන්ම පිරිහීමට (හානභාගීය) පත්වෙයි. එය පවතින මට්ටමක හෝ රැඳී පවතින්නේ (ඨිතිභාගීය) නැත. එසේ නම් විශේෂත්වයට පත්වීමක් (විසේසභාගීය) ගැන කුමන කතාද? 'සීලසම්පත්තියා' යනු චතුපාරිසුද්ධි සීලයෙන් සීලය පරිපූර්ණ කිරීමයි. 'අඝටන්තස්ස උත්තරී' යනු ඉන් මත්තෙහි විශේෂ අධිගමනයන් (මඟඵල) සඳහා උත්සාහ නොකරන්නාට යන්නයි. සමාධිය ඇති කිරීමට හේතු නොවන බැවින් සීලය ඨිතිභාගීය (පවතින මට්ටමේ රැඳී පවතින සීලයක්) වෙයි. සමාධිය සම්පූර්ණ වූ විට සීලය සමාධිය පිණිස පවතින බව නිශ්චය කරනු ලැබේ. 'සමාධත්ථාය' යනු සමථය මගින් සිත සමාහිත කර ගැනීම පිණිසයි. 'නිබ්බිදා' යනු විපස්සනාවයි. බලවත් විපස්සනාව පෙන්වීම සඳහා 'නිබ්බිදා' යන පදය ගනු ලැබේ. ඒ තාක් දුරට සීලය කෙලෙස් විනිවිද දකින ස්වභාවය (නිබ්බේධභාගීය) පිණිස සිද්ධ වන බැවිනි.

Yāni ca sikkhāpadāni nesaṃ rakkhitabbānīti sambandho, tāni pana asādhāraṇapaññattito aññāni. Nesanti ‘‘rakkhitabbānī’’ti padaṃ apekkhitvā kattari sāmivacanaṃ, tehi bhikkhūhīti attho. Sati vā ussāheti ussakkitvā sīlāni rakkhituṃ ussāhe sati. Dasāti sāmaṇerehi rakkhitabbasīlamāha ghaṭikārādīnaṃ viya. Aṭṭhāti naccādimālādiveramaṇiṃ ekaṃ katvā sabbapacchimavajjāni aṭṭha.

ඔවුන් විසින් රැකිය යුතු යම් ශික්ෂා පද කෙනෙක් ඇද්ද යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ඒවා අසාධාරණ පැනවීම්වලින් බැහැර වූ අනෙකුත් ශික්ෂා පද වේ. 'නේසං' යනු 'රක්ඛිතබ්බානි' යන පදය අපේක්ෂාවෙන් කර්තෘ අර්ථයෙහි යෙදුණු සාමි වචනයකි (ෂෂ්ඨී විභක්තියකි). 'එම භික්ෂූන් විසින්' යනු එහි අර්ථයයි. 'සති වා උස්සාහේ' යනු පීඩනයක් ඇතිව හෝ සීලයන් රැකීමට උත්සාහයක් ඇති කල්හි යන්නයි. 'දස' යන්නෙන් ඝටීකාර ආදීන්ගේ සීලය මෙන් සාමණේරයන් විසින් රැකිය යුතු දස සීලය පවසයි. 'අට්ඨ' යනු නැටුම් ගැයුම් සහ මල්ගඳ විලවුන් ආදියෙන් වැළකීම එකක් ලෙස ගෙන, අවසාන ශික්ෂා පදය හැර ඉතිරි අටයි.

Avītikkamoti [Pg.37] pañcannaṃ sīlānaṃ avītikkamo. Pakatisīlanti sabhāvasīlaṃ. Tatrūpapattiniyataṃ hi sīlaṃ uttarakurukānaṃ. Mariyādācārittanti tassa tassa sāvajjassa akaraṇe mariyādabhūtaṃ, tattha tattha kulādīsu pubbapurisehi ṭhapitaṃ cārittaṃ. Kuladesapāsaṇḍadhammo hi ‘‘ācārasīla’’nti adhippetaṃ. Tattha kuladhammo tāva brāhmaṇādīnaṃ amajjapānādi, desadhammo ekaccajanapadavāsīnaṃ ahiṃsanādi, pāsaṇḍadhammo titthiyānaṃ yamaniyamādi. Titthiyamataṃ hi diṭṭhipāsena, taṇhāpāsena ca ḍeti pavattati, pāsaṃ vā bādhaṃ ariyavinayassa ḍetīti ‘‘pāsaṇḍa’’nti vuccati. ‘‘Pakatiyā sīlavatī hotī’’ti (dī. ni. 2.20) vacanato bodhisattamātu pañcasikkhāpadasīlaṃ paripuṇṇameva. Idaṃ pana ukkaṃsagataṃ bodhisattapitaripi cittuppādamattenapi asaṃkiliṭṭhaṃ ‘‘dhammatāsīla’’nti vuttaṃ. Kāmaguṇūpasaṃhitanti kāmakoṭṭhāsesu assādūpasaṃhitaṃ kāmassādagadhitaṃ. Dhammatāsīlanti dhammatāya kāraṇaniyāmena āgataṃ sīlaṃ. Sīlapāramiṃ hi paramukkaṃsaṃ pāpetvā kucchigatassa mahābodhisattassa sīlatejena guṇānubhāvena bodhisattamātu saraseneva paramasallekhappattaṃ sīlaṃ hoti. Mahākassapādīnanti ādi-saddena bhaddādike saṅgaṇhāti. Te kira suciraṃ kālaṃ suparisuddhasīlā eva hutvā āgatā. Tenāha ‘‘suddhasattāna’’nti. Tāsu tāsu jātīsūti sīlavarājamahiṃsarājādijātīsu. Pubbe purimajātiyaṃ siddho hetu etassāti pubbahetukasīlaṃ. Idaṃ pana pakatisīlādisamādānena vinā avītikkamalakkhaṇaṃ sampattaviratisaṅgahaṃ daṭṭhabbaṃ.

'අවීතික්කමෝ' යනු පංචසීලය ඉක්මවා නොයෑමයි. 'පකතිසීල' යනු ස්වභාවික සීලයයි. උත්තරකුරු වැසියන්ගේ සීලය එහි උපතින්ම නියත වූවකි. 'මරියාදාචාරිත්ත' යනු ඒ ඒ වරදවල් නොකිරීමෙහි සීමාවක් බඳු වූ, ඒ ඒ කුල ආදියෙහි පූර්ව පුරුෂයන් විසින් පනවන ලද චාරිත්‍රයයි. කුල ධර්ම, දේශ ධර්ම සහ පාෂණ්ඩ ධර්මයන් 'ආචාර සීල' යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. එහි කුල ධර්මය යනු බ්‍රාහ්මණයන් ආදීන්ගේ මත්පැන් පානයෙන් වැළකීම ආදියයි. දේශ ධර්මය යනු ඇතැම් ජනපදවාසීන්ගේ අහිංසාව ආදියයි. පාෂණ්ඩ ධර්මය යනු තීර්ථකයන්ගේ යම-නියම ආදී පිළිවෙත්ය. තීර්ථකයන්ගේ මතය දෘෂ්ටි නමැති මලපුඩුවෙන් සහ තණ්හා නමැති මලපුඩුවෙන් බැඳී පවතින බැවින් හෝ ආර්ය විනයට බාධාවක් (පාසයක්) පමුණුවන බැවින් 'පාෂණ්ඩ' යැයි කියනු ලැබේ. 'ස්වභාවයෙන්ම සිල්වත් වන්නීය' යන වචනයට අනුව බෝධිසත්ව මෑණියන්ගේ පංච ශීලය පරිපූර්ණ වූවක්මය. සිතෙහි හටගැනීමකින් පවා කිලුටු නොවන, උත්කෘෂ්ටත්වයට පත් බෝධිසත්ව පියාණන්ගේ ද මෙම සීලය 'ධම්මතා සීලය' යැයි කියනු ලැබේ. 'කාමගුණූපසංහිත' යනු කාම කොටස්වල ආස්වාදය හා බැඳුණු හෙවත් කාම ආස්වාදයෙන් වෙළුණු යන්නයි. 'ධම්මතා සීල' යනු ධර්මතාවයේ හෙවත් කරුණු අනුව සිදුවන නියමය පරිදි පැමිණි සීලයයි. සීල පාරමිතාව පරම උත්කෘෂ්ටත්වයට පත් කර, කුසෙහි පිළිසිඳ ගත් මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ සීල තේජසින් හා ගුණානුභාවයෙන් බෝධිසත්ව මෑණියන්ට ඉබේම ඉතා උසස් කෙලෙස් තවන සුළු සීලයක් ඇති වෙයි. 'මහා කස්සපාදීනං' යන්නෙහි 'ආදී' ශබ්දයෙන් භද්දා කාපිලානී ආදී තෙරණියන් ද ඇතුළත් වේ. ඔවුන් බොහෝ කලක් ඉතා පිරිසිදු සිල් ඇත්තන්ම වී පැමිණි බව කියවේ. එබැවින් 'ශුද්ධ සත්වයන්ගේ' යැයි පවසන ලදී. 'තාසු තාසු ජාතීසු' යනු සීලව රාජ, මහිංස රාජ ආදී ආත්මභාවයන්හි යන්නයි. පෙර ආත්මයන්හි මෙයට හේතුව සිද්ධ වී තිබීම 'පුබ්බහේතුක සීලය' නම් වේ. මෙය පකති සීලය ආදී වශයෙන් සමාදන් වීමෙන් තොරව, වරද ඉක්මවා නොයන ලක්ෂණය ඇති, සම්පත්ත විරතියෙහි ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

Yaṃ bhagavatā evaṃ vuttaṃ sīlanti sambandho. Idhāti vakkhamānasīlaparipūrakassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpanaṃ, aññasāsanassa ca tathābhāvapaṭisedhanaṃ. Vuttaṃ hetaṃ ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo…pe… suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’’ti (dī. ni. 2.214; ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241). Bhikkhūti tassa sīlassa paripūrakapuggalaparidīpanaṃ. Pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti idamassa pātimokkhasīle patiṭṭhitabhāvaparidīpanaṃ. Viharatīti idamassa tadanurūpavihārasamaṅgibhāvaparidīpanaṃ. Ācāragocarasampannoti idaṃ pātimokkhasaṃvarassa, upariadhigantabbaguṇānañca upakārakadhammaparidīpanaṃ. Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti idaṃ pātimokkhato acavanabhāvaparidīpanaṃ. Samādāyāti sikkhāpadānaṃ anavasesato ādānaparidīpanaṃ. Sikkhatīti sikkhāya samaṅgibhāvaparidīpanaṃ[Pg.38]. Sikkhāpadesūti sikkhitabbadhammaparidīpanaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ යම් සීලයක් වදාරන ලද ද යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'ඉධ' (මෙහි) යන පදයෙන් ඉදිරියට කියනු ලබන සීලය සම්පූර්ණ කරන්නා වූ පුද්ගලයාට පිහිටක් වූ ශාසනය පෙන්වන අතර, අන්‍ය ශාසනයන්හි එවැනි ස්වභාවයක් නොමැති බව ප්‍රතික්ෂේප කරයි. 'මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහිම ශ්‍රමණයා ඇත... අන්‍ය වූ පරප්පවාදයන් සැබෑ ශ්‍රමණයන්ගෙන් හිස්ය' යන්න ඒ පිළිබඳව වදාරන ලද්දකි. 'භික්ඛු' යන්නෙන් එම සීලය සම්පූර්ණ කරන්නා වූ පුද්ගලයා දක්වයි. 'පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතෝ' යන්නෙන් ඔහු පාතිමොක්ඛ සීලයෙහි පිහිටි බව දක්වයි. 'විහරති' යන්නෙන් ඔහුට එම සීලයට අනුරූප වූ විහරණයෙන් යුක්ත බව දක්වයි. 'ආචාරගෝචරසම්පන්නෝ' යන්නෙන් පාතිමොක්ඛ සංවරයට මෙන්ම මතු අවබෝධ කරගත යුතු ගුණධර්මයන්ට උපකාරී වන ධර්මයන් දක්වයි. 'අණුමත්තේසු වජ්ජේසු භයදස්සාවී' යන්නෙන් පාතිමොක්ඛ සීලයෙන් පිරිහෙන්නේ නැති ස්වභාවය පෙන්වයි. 'සමාදාය' යන්නෙන් ශික්ෂා පදයන් අතපසු නොකර සම්පූර්ණයෙන්ම සමාදන් වීම පෙන්වයි. 'සික්ඛති' යන්නෙන් ශික්ෂණයෙහි යෙදී සිටින බව පෙන්වයි. 'සික්ඛාපදේසු' යන්නෙන් හික්මිය යුතු ධර්මයන් පෙන්වයි. මෙහි ලා තවත් කිව යුතු යමක් වේ නම් එය ඉදිරියේදී පැහැදිලි වනු ඇත.

Soti pātimokkhasaṃvarasīle patiṭṭhitabhikkhu. Tena yādisassa indriyasaṃvarasīlaṃ icchitabbaṃ, taṃ dasseti. Cakkhunāti yato so saṃvaro, taṃ dasseti. Rūpanti yattha so saṃvaro, taṃ dasseti. Disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhīti saṃvarassa upāyaṃ dasseti. Yatvādhikaraṇa…pe… anvāssaveyyunti saṃvarassa paṭipakkhaṃ tattha ādīnavaṃ dasseti. Saṃvarāya paṭipajjatīti pageva satiyā upaṭṭhapetabbataṃ dasseti. Rakkhati cakkhundriyanti satiyā upaṭṭhāpanameva cakkhundriyassa ārakkhāti dasseti. Cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatīti tathābhūtā satiyevettha saṃvaroti dasseti. Vītikkamassa vasenāti sambandho. Channaṃ sikkhāpadānanti ‘‘ājīvahetu ājīvakāraṇā asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapatī’’tiādinā āgatānaṃ channaṃ pārājikādipaṭisaṃyuttānaṃ sikkhāpadānaṃ. Sāmantajappanādinā tividhena kuhanavatthunā vimhāpanaṃ kuhanā. Attānaṃ, dāyakaṃ vā ukkhipitvā yathā so kiñci dadāti, evaṃ kathanaṃ lapanā. Nimittaṃ vuccati paccayadānasaññuppādakaṃ kāyavacīkammaṃ, tena nimittena carati, nimittaṃ vā karotīti nemittiko, tassa bhāvo nemittikatā. Gandhādayo viya lābhāya paresaṃ akkosanādinā nipisatīti nippeso, nippesova nippesiko, tassa bhāvo nippesikatā. Mahicchatāya attanā laddhalābhena parato lābhapariyesanā lābhena lābhaṃ nijigīsanatā. Evamādīnanti ādi-saddena anuppiyabhāṇitācāṭukamyatādiṃ saṅgaṇhāti. Paṭisaṅkhānena paccavekkhaṇāya parisuddho asaṃkiliṭṭho paṭisaṅkhānaparisuddho. Cattāro paccayā paribhuñjīyanti etenāti catupaccayaparibhogo, tathāpavattā anavajjacetanā.

‘සො’ (ඒ) යන්නෙන් පාතිමොක්ඛ සංවර සීලයෙහි පිහිටි භික්ෂුව අදහස් කෙරේ. ඒ පදයෙන්, යම්බඳු භික්ෂුවකට ඉන්ද්‍රිය සංවර සීලය අවශ්‍ය වන්නේ ද, එම භික්ෂුව දක්වයි. ‘චක්ඛුනා’ (ඇසින්) යන්නෙන්, යම් ඉන්ද්‍රියයක් නිසා ඒ සංවරය ඇති වේ ද, එම ඉන්ද්‍රිය දක්වයි. ‘රූපං’ (රූපයක්) යන්නෙන්, යම් අරමුණක ඒ සංවරය ඇති වේ ද, එම අරමුණ දක්වයි. ‘දැක නිමිති නොගනී, අනුව්‍යඤ්ජන නොගනී’ යන්නෙන් සංවරය ඇති කරගන්නා උපාය දක්වයි. ‘යම් (ඉන්ද්‍රියයක්) හේතු කොටගෙන... (අකුසල්) අනුව ලුහුබඳින්නේ ද’ යන්නෙන් සංවරයේ ප්‍රතිපක්ෂ වූ අසංවරයත්, එහි ඇති ආදීනවයත් දක්වයි. ‘සංවරය පිණිස පිළිපදියි’ යන්නෙන් පළමුවෙන්ම සිහිය පිහිටුවිය යුතු බව දක්වයි. ‘චක්ඛුන්ද්‍රිය රකියි’ යන්නෙන් සිහිය පිහිටුවීමම චක්ඛුන්ද්‍රියයේ ආරක්ෂාව බව දක්වයි. ‘චක්ඛුන්ද්‍රියෙහි සංවරයට පැමිණෙයි’ යන්නෙන් එබඳු වූ සිහියම මෙහි සංවරය බව දක්වයි. ‘වීතික්කමස්ස වසේන’ (ඇතිවීම යන අර්ථයෙන්) යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘ඡන්නං සික්ඛාපදානං’ යනු ‘ආජීවිකා හේතුවෙන්, ආජීවිකා කරුණෙන් නැති වූ අභූත වූ උත්තරීමනුස්සධර්ම ප්‍රකාශ කරයි’ යනාදී වශයෙන් ආවා වූ, පාරාජිකා ආදිය හා සම්බන්ධ වූ ශික්ෂාපද හයයි. සාමන්තජප්පනාදී (ළඟ සිට කථා කිරීම් ආදී) තෙවැදෑරුම් කුහන වස්තුවෙන් (අන්‍යයන්) මවිතයට පත් කිරීම ‘කුහනා’ නම් වේ. තමා හෝ දායකයා උසස් කොට දක්වා, ඔහු යමක් දෙන ආකාරයෙන් කථා කිරීම ‘ලපනා’ නම් වේ. ප්‍රත්‍ය ලබා දීමේ සංඥාව ඇති කරන කාය කර්මය හා වචී කර්මය ‘නිමිත්ත’ යැයි කියනු ලැබේ; ඒ නිමිත්තෙන් හැසිරෙයි ද, නිමිත්තක් කෙරෙයි ද, එය ‘නෙමිත්තික’ නම් වේ, එහි ස්වභාවය ‘නෙමිත්තිකතා’ නම් වේ. සුවඳ විලවුන් ආදිය අඹරන්නාක් මෙන්, ලාභය පිණිස අනුන්ට ආක්‍රෝශ කිරීම් ආදියෙන් පෙළා කථා කිරීම ‘නිප්පේස’ නම් වේ, නිප්පේසයම ‘නිප්පේසික’ නම් වේ, එහි ස්වභාවය ‘නිප්පේසිකතා’ නම් වේ. අධික ආශාව නිසා තමා ලත් ලාභයෙන් අනුන්ගෙන් ලාභ සෙවීම ‘ලාභේන ලාභං නිජිගීසනතා’ නම් වේ. ‘ඒවමාදීනං’ යන මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් අනුප්‍රියභාණිතය (ප්‍රිය වචන පමණක් කීම), චාටුකම්‍යතාව (තමා පහත් කොට චාටු බස් කීම) ආදිය සංග්‍රහ වේ. නුවණින් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් පිරිසිදු වූ, කෙලෙස් රහිත වූ පරිභෝගය ‘පටිසංඛාන පාරිසුද්ධි’ නම් වේ. මෙයින් සතර ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝග කරනු ලබන බැවින් ‘චතුපච්චය පරිභෝග’ නම් වේ, එසේ පවත්නා වූ නිවැරදි චේතනාව (එම සීලය) වේ.

Pātimokkhasaṃvarasīlavaṇṇanā

පාතිමොක්ඛ සංවර සීල වර්ණනාව

14. Tatrāti tesu pātimokkhasaṃvarādīsu. Ādito paṭṭhāyāti ‘‘idha bhikkhū’’tiādinā (vibha. 508; dī. ni. 1.194) āgatadesanāya ādito pabhuti. Vinicchayakathāti tattha saṃsayavidhamanena vinicchayāvahā kathā. Paṭhamassa atthassa [Pg.39] sabbasādhāraṇattā asādhāraṇaṃ pabbajitāveṇikaṃ pariyāyaṃ dassento ‘‘chinnabhinnapaṭadharāditāya vā’’ti āha. Evaṃ hissa paripuṇṇapātimokkhasaṃvarayogyatā dassitā hoti. Bhinnapaṭadharādibhāvo ca nāma daliddassāpi niggahitassa hotīti tato visesetuṃ ‘‘saddhāpabbajito’’ti vatvā paṭipattiyā yogyabhāvadassanatthaṃ ‘‘kulaputto’’ti vuttaṃ. Ācārakulaputto vā hi paṭipajjituṃ sakkoti jātikulaputto vā. Sikkhāpadasīlanti cārittavārittappabhedaṃ sikkhāpadavasena paññattaṃ sīlaṃ. Yoti aniyamaniddeso yo koci puggalo. Nanti vinayapariyāpannaṃ sīlaṃ. Tanti puggalaṃ. Mokkheti sahakārikāraṇabhāvato. Apāye bhavāni āpāyikāni. Ādi-saddena tadaññaṃ sabbasaṃsāradukkhaṃ saṅgaṇhāti. Saṃvaraṇaṃ kāyavacīdvārānaṃ pidahanaṃ. Yena te saṃvutā pihitā honti, so saṃvaro. Yasmā pana so sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ avītikkamo vītikkamapaṭipakkhoti katvā, tasmā vuttaṃ ‘‘kāyikavācasikassa avītikkamassetaṃ nāma’’nti. Pātimokkhasaṃvarena saṃvutoti pātimokkhasaṃvarena pihitakāyavacīdvāro. Tathābhūto ca yasmā taṃ upeto tena ca samaṅgī nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘upagato samannāgatoti attho’’ti.

14. ‘තත්‍ර’ යනු ඒ පාතිමොක්ඛ සංවරය ආදියෙහි යන්නයි. ‘ආදිතො පට්ඨාය’ යනු ‘ඉධ භික්ඛු’ යනාදී වශයෙන් පැමිණි දේශනාවෙහි ආරම්භයේ සිට යන්නයි. ‘විනිච්ඡයකථා’ යනු එහි සැක දුරු කිරීමෙන් නිශ්චය ගෙන දෙන කතාවයි. පළමු අර්ථය (භය දැකීම) සැමට පොදු බැවින්, ගිහියන්ට සාධාරණ නොවන, පැවිද්දන්ටම ආවේණික වූ ක්‍රමය දක්වනු පිණිස ‘සිඳුණු බිඳුණු වස්ත්‍ර දැරීම ආදියෙන් හෝ’ යැයි වදාළහ. මෙසේ දැක්වීමෙන් ඔහුගේ පරිපූර්ණ පාතිමොක්ඛ සංවරයට ඇති යෝග්‍යතාව දක්වන ලදී. සිඳුණු බිඳුණු වස්ත්‍ර දැරීම ආදිය අසරණ වූ හෝ පිරිහුණු දුප්පතෙකුට වුව ද විය හැකි බැවින්, ඔහුගෙන් වෙන් කර දැක්වීමට ‘ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ’ යැයි පවසා, පිළිවෙතෙහි යෝග්‍ය බව දැක්වීමට ‘කුලපුත්‍ර’ යැයි වදාරන ලදී. මන්ද යත්, ආචාර සම්පන්න කුලපුත්‍රයා හෝ ජාති සම්පන්න කුලපුත්‍රයා පිළිවෙත් පිරීමට සමර්ථ වන බැවිනි. ‘සික්ඛාපදසීල’ යනු චාරිත්‍ර හා වාරිත්‍ර වශයෙන් බෙදුණු, ශික්ෂාපද වශයෙන් පනවන ලද සීලයයි. ‘යො’ (යමෙක්) යනු විශේෂ නොකළ නිර්දේශයකි, එනම් යම්කිසි පුද්ගලයෙකි. ‘නං’ යනු විනයට ඇතුළත් වූ සීලයයි. ‘තං’ යනු ඒ පුද්ගලයායි. සහකාරී හේතුවක් වන බැවින් (සසර දුකින්) මුදවයි (මොක්ඛේති). අපායෙහි හටගන්නා වූ දුක් ‘ආපායික’ නම් වේ. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් එයින් අන්‍ය වූ සියලු සංසාර දුක් සංග්‍රහ වේ. ‘සංවරණ’ යනු කාය ද්වාර හා වචී ද්වාර වැසීමයි. යමකින් ඒවා වැසී පවතී ද, එය ‘සංවරය’ වේ. යම් හෙයකින් එය ආපත්ති ස්කන්ධ සත ඉක්මවා නොයෑමක් (අවීතික්කම) හා ඉක්මවා යෑමට ප්‍රතිපක්ෂයක් වේ ද, එබැවින් ‘කායික හා වාචසික අවීතික්කමයට මෙය නමකි’ යැයි වදාරන ලදී. ‘පාතිමොක්ඛ සංවරයෙන් සංවුත වූයේ’ යනු පාතිමොක්ඛ සංවරයෙන් වසන ලද කාය වචී ද්වාර ඇත්තෙකි. එබඳු වූ තැනැත්තා යම් හෙයකින් ඒ සීලයට පැමිණියේ, එයින් යුක්ත වූවෙක් වේ ද, එබැවින් ‘පැමිණි, යුක්ත වූ යන අර්ථයයි’ වදාරන ලදී.

Aparo nayo – kilesānaṃ balavabhāvato, pāpakiriyāya sukarabhāvato, puññakiriyāya ca dukkarabhāvato bahukkhattuṃ apāyesu patanasīloti pātī, puthujjano. Aniccatāya vā bhavādīsu kammavegakkhitto ghaṭiyantaṃ viya anavaṭṭhānena paribbhamanato gamanasīloti pātī, maraṇavasena vā tamhi tamhi sattanikāye attabhāvassa pātanasīloti pātī, sattasantāno, cittameva vā. Taṃ pātinaṃ saṃsāradukkhato mokkhetīti pātimokkhaṃ. Cittassa hi vimokkhena satto ‘‘vimutto’’ti vuccati. Vuttaṃ hi ‘‘cittavodānā visujjhantī’’ti, ‘‘anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti (mahāva. 28) ca. Atha vā avijjādinā hetunā saṃsāre patati gacchati pavattatīti pātī, ‘‘avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarata’’nti (saṃ. ni. 2.124) hi vuttaṃ. Tassa pātino sattassa taṇhādisaṃkilesattayato mokkho etenāti pātimokkhaṃ[Pg.40]. ‘‘Kaṇṭhekāḷo’’tiādīnaṃ viyassa samāsasiddhi veditabbā. Atha vā pāteti vinipāteti dukkheti pāti, cittaṃ. Vuttaṃ hi ‘‘cittena nīyati loko, cittena parikassatī’’ti (saṃ. ni. 1.62). Tassa pātino mokkho etenāti pātimokkhaṃ, patati vā etena apāyadukkhe, saṃsāradukkhe cāti pātī, taṇhādisaṃkileso. Vuttaṃ hi ‘‘taṇhā janeti purisaṃ (saṃ. ni. 1.55-57), taṇhādutiyo puriso’’ti (itivu. 15, 105; a. ni. 4.9; mahāni. 191; cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa) ca ādi. Tato pātito mokkhoti pātimokkhaṃ. Atha vā patati etthāti pātīni, cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Vuttaṃ hi ‘‘chasu loko samuppanno, chasu kubbati santhava’’nti (saṃ. ni. 1.70; su. ni. 171). Tato chaajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātato pātito mokkhoti pātimokkhaṃ. Atha vā pāto vinipāto assa atthīti pātī, saṃsāro. Tato mokkhoti pātimokkhaṃ, atha vā sabbalokādhipatibhāvato dhammissaro bhagavā ‘‘patī’’ti vuccati. Muccati etenāti mokkho, patino mokkho tena paññattattāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkhaṃ. Sabbaguṇānaṃ vā mūlabhāvato uttamaṭṭhena pati ca so yathāvuttenatthena mokkho cāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkhaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pātimokkhanti mukhametaṃ pamukhameta’’nti (mahāva. 135) vitthāro.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - කෙලෙසුන්ගේ ප්‍රබල බව නිසාත්, පව් කිරීමට පහසු බව නිසාත්, පින් කිරීමට අපහසු බව නිසාත් බොහෝ වාරයක් අපායෙහි වැටෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් 'පාතී' (pātī) නම් වේ. ඔහු පෘථග්ජනයා ය. එසේත් නැතහොත්, අනිත්‍ය ස්වභාවය නිසා භවයන්හි කර්ම වේගයෙන් විසි කරන ලදුව, දිය අදින රෝදයක් මෙන් නොසන්සුන්ව සැරිසරන ස්වභාවය ඇති බැවින් 'පාතී' නම් වේ. මරණය හේතුවෙන් ඒ ඒ සත්ව නිකායන්හි ආත්මභාවය හෙළන (වැටෙන) ස්වභාවය ඇති බැවින් 'පාතී' නම් වේ; එනම් සත්ව සන්තතිය හෝ සිතම වේ. ඒ 'පාතී' වූ සත්වයා හෝ සිත සංසාර දුකින් මුදවන බැවින් 'පාතිමොක්ඛ' (Pātimokkha) නම් වේ. සිතේ මිදීමෙන් සත්වයා 'මිදුණු අයෙකැ'යි කියනු ලැබේ. 'සිත පිරිසිදු වීමෙන් සත්වයෝ පිරිසිදු වෙති' යනාදී වශයෙන් ද, 'උපාදානයෙන් තොරව ආසවයන්ගෙන් සිත මිදුණි' යනාදී වශයෙන් ද වදාරන ලද්දේ එබැවිනි. තවද, අවිද්‍යාව ආදී හේතූන් නිසා සංසාරයෙහි වැටෙන, පවතින බැවින් 'පාතී' නම් වේ. 'අවිද්‍යාව නීවරණය කොට ඇති, තණ්හාව සංයෝජනය කොට ඇති සත්වයෝ සංසාරයෙහි සැරිසරති' යි වදාරන ලද්දේ එබැවිනි. ඒ 'පාතී' වූ සත්වයා තණ්හාදී තෙවැදෑරුම් සංක්ලේෂයන්ගෙන් මුදවන බැවින් 'පාතිමොක්ඛ' නම් වේ. 'කණ්ඨේකාල' (Kaṇṭhekāḷo) ආදී පදයන්ගේ මෙන් මෙහි සමාස සිද්ධිය දත යුතුය. එසේත් නැතහොත්, සත්වයා දුකට හෝ විනාශයට පත්කරන බැවින් 'පාතී' නම් වේ; එනම් සිතයි. 'ලෝකය සිත විසින් මෙහෙයවනු ලැබේ, සිත විසින් අදිනු ලැබේ' යයි වදාරන ලදී. ඒ 'පාතී' වූ සිත මුදවන බැවින් 'පාතිමොක්ඛ' නම් වේ. නැතහොත්, යමෙකු මෙයින් (කෙලෙස් නිසා) අපාය දුකෙහි හා සංසාර දුකෙහි වැටේ ද, එබැවින් 'පාතී' නම් වේ; එනම් තණ්හාදී සංක්ලේෂයෝ ය. 'තණ්හාව පුරුෂයා උපදවයි', 'තණ්හාව දෙවැනියා කොට ඇති පුරුෂයා සැරිසරයි' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. ඒ 'පාතී' වූ සංක්ලේෂයන්ගෙන් මුදවන බැවින් 'පාතිමොක්ඛ' නම් වේ. එසේත් නැතහොත්, සත්වයා මෙහි වැටෙන බැවින් අධ්‍යාත්මික හා බාහිර ආයතන සය 'පාතී' නම් වේ. 'ලෝකය ආයතන සයෙහි උපන්නේය, ආයතන සයෙහි ඇලීම කරයි' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. ඒ ආයතන සංඛ්‍යාත 'පාතී' කෙරෙන් මුදවන බැවින් 'පාතිමොක්ඛ' නම් වේ. නැතහොත්, වැටීමක් (පාත) හෝ විනාශයක් ඇති බැවින් සංසාරය 'පාතී' නම් වේ. එයින් මුදවන බැවින් 'පාතිමොක්ඛ' නම් වේ. තවද, මුළු ලෝකයාට අධිපති බැවින් ධර්මේශ්වර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'පති' (Pati) නම් වෙති. මෙයින් මිදෙන බැවින් 'මොක්ඛ' නම් වේ. ඒ 'පති' වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පනවන ලද බැවින් ද, මිදීම සඳහා වන බැවින් ද එය 'පතිමොක්ඛ' නම් වන අතර, පතිමොක්ඛයම 'පාතිමොක්ඛ' නම් වේ. එසේත් නැතහොත්, සියලු ගුණයන්ට මූලික වන බැවින් උත්තම අර්ථයෙන් 'පති' ද, කියන ලද අර්ථයෙන් 'මොක්ඛ' ද වන බැවින් 'පතිමොක්ඛ' නම් වේ; පතිමොක්ඛයම 'පාතිමොක්ඛ' නම් වේ. 'පාතිමොක්ඛය යනු දොරටුවකි, එය ප්‍රධාන වේ' යනාදී වශයෙන් මෙහි විස්තරය වදාරන ලදී.

Atha vā pa-iti pakāre, atī-ti accantatthe nipāto, tasmā pakārehi accantaṃ mokkhetīti pātimokkhaṃ. Idaṃ hi sīlaṃ sayaṃ tadaṅgavasena, samādhisahitaṃ paññāsahitañca vikkhambhanavasena, samucchedavasena ca accantaṃ mokkheti mocetīti pātimokkhaṃ, pati pati mokkhoti vā patimokkho, tamhā tamhā vītikkamadosato paccekaṃ mokkhoti attho, patimokkho eva pātimokkhaṃ. Mokkhoti vā nibbānaṃ, tassa mokkhassa paṭibimbabhūtoti patimokkho. Sīlasaṃvaro hi sūriyassa aruṇuggamanaṃ viya nibbānassa udayabhūto tappaṭibhāgo viya yathārahaṃ kilesanibbāpanato, patimokkhoyeva pātimokkhaṃ. Atha vā mokkhaṃ pati vattati, mokkhābhimukhanti vā patimokkhaṃ, patimokkhameva pātimokkhanti evamettha pātimokkha-saddassa attho veditabbo. Iriyatīti attabhāvaṃ pavatteti. ‘‘Viharatī’’ti iminā pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitassa [Pg.41] bhikkhuno iriyāpathavihāro dassito. Pāḷiyanti jhānavibhaṅgapāḷiyaṃ (vibha. 508 ādayo).

තවද, මෙහි 'ප' (pa) යනු ප්‍රකාර (විවිධ ආකාර) අර්ථයෙහි ද, 'අති' (ati) යනු අතිශය (නිරවශේෂ) අර්ථයෙහි ද වැටෙන නිපාත පද වේ. එබැවින් විවිධ ආකාරයෙන් අතිශයින්ම මුදවන බැවින් 'පාතිමොක්ඛ' නම් වේ. මෙම සීලය තමන් විසින්ම තදංග වශයෙන් ද, සමාධිය හා ප්‍රඥාව සහිතව විෂ්කම්භන වශයෙන් ද, සමුච්ඡේද වශයෙන් ද අතිශයින්ම සත්වයා මුදවන (කෙලෙසුන්ගෙන් නිදහස් කරන) බැවින් 'පාතිමොක්ඛ' නම් වේ. ඒ ඒ ඇවැත් (වරද) කෙරෙන් වෙන් වෙන්ව මිදීම 'පතිමොක්ඛ' යන්නෙහි අර්ථයයි; පතිමොක්ඛයම 'පාතිමොක්ඛ' නම් වේ. එසේත් නැතහොත් 'මොක්ඛ' යනු නිවනයි; එම නිවනට ප්‍රතිබිම්බයක් (සමාන දෙයක්) බඳු බැවින් 'පතිමොක්ඛ' නම් වේ. සීල සංවරය යනු සූර්යයා උදාවීමට පෙර අරුණෝදය මෙන් නිවන උදාවීමට පූර්ව නිමිත්තක් වන අතර, නිසි පරිදි කෙලෙස් නිවාලන බැවින් එය නිවනට සමාන වේ; පතිමොක්ඛයම 'පාතිමොක්ඛ' නම් වේ. නැතහොත් නිවන උදෙසා පවතින බැවින් හෝ නිවනට අභිමුඛව පවතින බැවින් 'පතිමොක්ඛ' නම් වේ. මෙහි 'පාතිමොක්ඛ' යන වචනයේ අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. 'ඉරියති' යනු ආත්මභාවය පවත්වයි යන්නයි. 'විහරති' යන මෙයින් පාතිමොක්ඛ සංවර සීලයෙහි පිහිටි භික්ෂුවගේ ඉරියාපථ පැවැත්ම (ජීවන රටාව) දක්වන ලදී. මෙය ඣාන විභංග පාළියෙහි සඳහන් වේ.

Tattha kāmaṃ samaṇacāraṃ, samaṇagocarañca dassetuṃ ‘‘ācāragocarasampanno’’ti vuttaṃ, yathā pana maggaṃ ācikkhanto ‘‘vāmaṃ muñca, dakkhiṇaṃ gaṇhā’’ti vajjetabbapubbakaṃ gahetabbaṃ vadeyya, yathā vā sasīsanhānena pahīnasedamalajallikassa mālāgandhavilepanādivibhūsanasaṃvidhānaṃ yuttarūpaṃ, evaṃ pahīnapāpadhammassa kalyāṇadhammasamāyogo yuttarūpoti ‘‘atthi ācāro, atthi anācāro’’ti dvayaṃ uddisitvā anācāraṃ tāva vibhajituṃ ‘‘tattha katamo anācāro’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāyiko vītikkamoti tividhaṃ kāyaduccaritaṃ. Vācasiko vītikkamoti catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ. Kāyikavācasikoti tadubhayaṃ.

එහි ශ්‍රමණාචාරය (මනා හැසිරීම) සහ ශ්‍රමණ ගෝචරය (හැසිරිය යුතු ස්ථාන) දැක්වීමට 'ආචාරගෝචරසම්පන්න' යැයි වදාරන ලදී. මඟ පෙන්වන අයෙකු 'වම් මඟ අතහරින්න, දකුණු මඟ ගන්න' යැයි අත්හැරිය යුතු මඟ පළමුව පවසා පසුව ගත යුතු මඟ පවසන්නාක් මෙන් ද, හිස පටන් නා පිරිසිදු වී දහඩිය හා කුණු කිලුටු ඉවත් කළ අයෙකුට මල් හා සුවඳ විලවුන් ආදියෙන් සැරසීම සුදුසු වන්නාක් මෙන් ද, එලෙසම පාප ධර්මයන් ප්‍රහීණ කළ තැනැත්තාට කල්‍යාණ ධර්මයන්හි යෙදීම සුදුසු බැවින් 'ආචාරය ඇත, අනාචාරය ඇත' යනුවෙන් දෙකක් දක්වා, අනාචාරය පළමුව විග්‍රහ කිරීමට 'එහි අනාචාරය යනු කවරේද?' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'කායික විතික්කමය' යනු තෙවැදෑරුම් කාය දුශ්චරිතයයි. 'වාචසික විතික්කමය' යනු සිව්වැදෑරුම් වචී දුශ්චරිතයයි. 'කායිකවාචසික' යනු ඒ දෙකම වේ.

Evaṃ ājīvaṭṭhamakasīlassa vītikkamo dassito. Idāni mānasaṃ anācāraṃ dassetuṃ ‘‘sabbampi dussīlyaṃ anācāro’’ti vatvā tattha ekacciyaṃ dassento ‘‘idhekacco veḷudānena vā’’tiādimāha. Tattha veḷudānenāti paccayuppādanatthena veḷudānena. Pattadānādīsupi eseva nayo. Veḷūti manussānaṃ payojanāvaho yo koci veḷudaṇḍo. Pattaṃ gandhikādīnaṃ gandhapaliveṭhanādiatthaṃ vā, tālanāḷikerādipattaṃ vā. Pupphaṃ yaṃ kiñci manussānaṃ payojanāvahaṃ. Tathā phalaṃ. Sinānaṃ sirīsacuṇṇādinhāniyacuṇṇaṃ. Mattikāpi ettheva saṅgahaṃ gacchati. Dantakaṭṭhaṃ yaṃ kiñci mukhasodhanatthaṃ dantaponaṃ. Cāṭukamyatā attānaṃ dāsaṃ viya nīcaṭṭhāne ṭhapetvā parassa khalitavacanaṃ saṇṭhapetvā piyakāmatāya paggayhavacanaṃ. Muggasūpyatāti muggasūpasamatā saccālikena jīvitakappanaṃ. Yathā hi muggasūpe paccante bahū muggā paccanti, katipayā na paccanti, evaṃ saccālikena jīvitakappane bahu alikaṃ hoti, appakaṃ saccanti. Paribhaṭatīti paribhaṭo, paresaṃ dārake pariharanto. Paribhaṭassa kammaṃ pāribhaṭyaṃ, sā eva pāribhaṭyatā, alaṅkaraṇādinā kuladārakapariharaṇassetaṃ nāmaṃ. Tesaṃ tesaṃ gihīnaṃ gāmantaradesantarādīsu sāsanapaṭisāsanaharaṇaṃ jaṅghapesanikaṃ. Aññataraññatarenāti etesaṃ vā veḷudānādīnaṃ vejjakammabhaṇḍāgārikakammapiṇḍapaṭipiṇḍakammasaṅghuppādacetiyuppādapaṭṭhapanādīnaṃ vā micchājīvena jīvitakappanakakammānaṃ yena kenaci[Pg.42]. Buddhapaṭikuṭṭhenāti buddhehi garahitena paṭisiddhena. Micchājīvenāti na sammāājīvena. Ayaṃ vuccati anācāroti ayaṃ sabbopi ‘‘anācāro’’ti kathīyati. Ācāraniddeso vuttapaṭipakkhanayeneva veditabbo.

මෙසේ ආජීවට්ඨමක සීලය ඉක්මවා යෑම (වීතික්කමය) දක්වන ලදී. දැන් සිතෙහි ඇති වන අනාචාරය (නොමනා හැසිරීම්) දැක්වීම සඳහා “සියලු දුශ්ශීලකම අනාචාරය වේ” යැයි පවසා, එහිලා ඇතැම් අනාචාරයක් දක්වමින් “මෙලොව ඇතැම් අයෙක් හුල් (උණ බට) දීමෙන් හෝ” යනාදිය වදාළහ. එහි ‘වේළුදානය’ යනු ප්‍රත්‍ය උපදවා ගැනීමේ අදහසින් උණ බට දීමයි. පාත්‍ර දීම ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘වේළු’ යනු මිනිසුන්ට ප්‍රයෝජනයක් ගෙන දෙන යම්කිසි උණ ලීයක් හෝ දණ්ඩකි. ‘පත්ත’ (කොළ) යනු සුවඳ ද්‍රව්‍ය වෙළෙන්දන් ආදීන්ට සුවඳ ද්‍රව්‍ය එතීම ආදී කටයුතු සඳහා වූ කොළයක් හෝ තල් කොළ, පොල් කොළ වැනි කොළයකි. ‘පුප්ඵ’ (මල්) යනු මිනිසුන්ට ප්‍රයෝජනවත් වන ඕනෑම මලකි. ‘ඵල’ (ගෙඩි) යන්න ද එසේමය. ‘සිනාන’ (සනාන) යනු කුඹුක් කුඩු ආදී ස්නානයට ගන්නා කුඩු වර්ගයි. මැටි ද මෙයටම ඇතුළත් වේ. ‘දන්තකට්ඨ’ (දැවටු) යනු මුව පිරිසිදු කරගැනීම සඳහා භාවිත කරන යම්කිසි දැවටු කැබැල්ලකි. ‘චාටුකම්‍යතා’ යනු තමා මෙහෙකරුවකු මෙන් පහත් තැනක තබාගෙන, අනුන්ගේ වැරදි වචන පවා පිළිගෙන, තමා කෙරෙහි ප්‍රියභාවයක් ඇති කරගනු රිසියෙන් කරනු ලබන චාටු බස් (පොළඹවන වචන) කීමයි. ‘මුග්ගසූප්‍යතා’ යනු මුං ඇට හොද්දක ස්වභාවය ඇති බවයි, එනම් සත්‍ය හා අසත්‍ය මිශ්‍ර බසින් ජීවත් වීමයි. මුං ඇට හොද්දක් පිසින විට බොහෝ මුං ඇට තැම්බෙන අතර සමහරක් නොතැම්බේ ද, එමෙන්ම සත්‍ය අසත්‍ය මිශ්‍ර බසින් ජීවිකාව කරන විට අසත්‍යය බොහෝ වන අතර සත්‍යය ස්වල්ප වේ. ‘පරිභට’ යනු අනුන්ගේ දරුවන් හදාවඩා පෝෂණය කිරීමයි. එම පරිභටයාගේ කාර්යය ‘පාරිභට්‍ය’ (පාරිභට්‍යතා) නම් වේ. එනම් ආභරණ පැළඳවීම ආදියෙන් කුල දරුවන් රැකබලා ගැනීමයි. ඒ ඒ ගිහියන්ගේ පණිවිඩ එක් ගමකින් තවත් ගමකට හෝ එක් දේශයකින් තවත් දේශයකට ගෙන යෑම ‘ජංඝපේසනික’ (පණිවිඩකාරකම) නම් වේ. ‘අඤ්ඤතරඤ්ඤතරේන’ යනු ඉහත කී උණ බට දීම ආදියෙන් හෝ වෙදකම් කිරීම, භාණ්ඩාගාරික වැඩ කිරීම, පිණ්ඩපාතය හා පෙරළා පිණ්ඩපාත දීම, සංඝයාට හෝ චෛත්‍යයට අයත් දෑ අයුතු ලෙස පරිහරණය කිරීම ආදී වැරදි ආජීවයෙන් ජීවත් වන යම්කිසි ක්‍රියාවකි. ‘බුද්ධපටිකුට්ඨේන’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේලා විසින් නින්දා කරන ලද හා තහනම් කරන ලද දෙයයි. ‘මිච්ඡාජීවේන’ යනු සම්මා ආජීවය නොවන ක්‍රමයයි. මෙයට ‘අනාචාරය’ යැයි කියනු ලැබේ. මුළුමනින්ම මෙය ‘අනාචාරය’ ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. ආචාර නිර්දේශය මෙහි වදාළ කරුණුලට ප්‍රතිවිරුද්ධ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය.

Gocaraniddesepi paṭhamaṃ agocarassa vacane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Gocaroti piṇḍapātādīnaṃ atthāya upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānaṃ. Ayuttaṭṭhānaṃ agocaro. Vesiyā gocaro assāti vesiyāgocaro, mittasanthavavasena upasaṅkamitabbaṭṭhānanti attho. Vesiyā nāma rūpūpajīviniyo, tā mittasanthavavasena na upasaṅkamitabbā, samaṇabhāvassa antarāyakarattā, parisuddhāsayassāpi garahahetuto, tasmā dakkhiṇādānavasena satiṃ upaṭṭhapetvāva upasaṅkamitabbā. Vidhavā vuccanti matapatikā, pavutthapatikā vā. Thullakumārikāti mahallikā aniviṭṭhakumāriyo, paṇḍakāti napuṃsakā. Te hi ussannakilesā avūpasantapariḷāhā lokāmisasannissitakathābahulā, tasmā na upasaṅkamitabbā. Bhikkhuniyo nāma ussannabrahmacariyā. Tathā bhikkhūpi. Tesaṃ aññamaññaṃ visabhāgavatthubhāvato santhavavasena upasaṅkamane katipāheneva brahmacariyantarāyo siyā, tasmā na upasaṅkamitabbā. Gilānapucchanādivasena upasaṅkamane satokārinā bhavitabbaṃ. Pānāgāranti surāpānagharaṃ. Taṃ soṇḍajanehi avivittaṃ hoti. Tattha tehi soṇḍatādivasena na upasaṅkamitabbaṃ brahmacariyantarāyakarattā. Saṃsaṭṭho viharati rājūhītiādīsu rājāno nāma ye rajjamanusāsanti. Rājamahāmattā rājissariyasadisāya issariyamattāya samannāgatā. Titthiyāti viparītadassanā bāhirakaparibbājakā. Titthiyasāvakāti tesu daḷhabhattā paccayadāyakā. Ananulomikena saṃsaggenāti tissannaṃ sikkhānaṃ ananulomikena paccanīkabhūtena saṃsaggena saṃsaṭṭho viharati, yena brahmacariyantarāyaṃ vā sallekhaparihāniṃ vā pāpuṇāti.

ගෝචර නිර්දේශයේදී ද පළමුව අගෝචරය ප්‍රකාශ කිරීමේ හේතුව පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. ‘ගෝචරය’ යනු පිණ්ඩපාතාදිය සඳහා වැඩම කිරීමට සුදුසු ස්ථානයයි. නුසුදුසු ස්ථානය ‘අගෝචරය’ වේ. වෙසඟනන් (ගණිකාවන්) ඇසුරු කරන ස්ථානය ‘වේසියාගෝචර’ නම් වේ, එනම් ඇසුරු කිරීමේ අදහසින් එහි යෑමයි. ‘වෙසඟනන්’ යනු රූපය විකුණා ජීවත් වන්නියන්ය. ශ්‍රමණ භාවයට බාධා පමුණුවන බැවින් ද, පිරිසිදු අදහස් ඇති අයට පවා නින්දා ලැබීමට හේතු වන බැවින් ද ඇසුරු කිරීමේ අදහසින් ඔවුන් වෙත නොයා යුතුය. එබැවින් යම් දානයක් සඳහා එහි යන්නේ නම් මනා සිහිය (සතිය) පිහිටුවාගෙනම යා යුතුය. සැමියා මියගිය හෝ සැමියාගෙන් වෙන්වූ ස්ත්‍රීහු ‘විධවා’ (වැන්දඹුවන්) නම් වෙති. ‘ථුල්ලකුමාරිකා’ යනු විවාහ නොවූ වැඩිමහලු කන්‍යාවන්ය. ‘පණ්ඩක’ යනු නපුංසකයන්ය. ඔවුහු අධික කෙලෙස් ඇති, කෙලෙස් දාහය නොසන්සුන් වූ, ලෞකික ආමිසය හා බැඳුණු කතාබහ බහුල අය බැවින් ඔවුන් වෙත නොයා යුතුය. භික්ෂුණීහු යනු උතුම් බඹසර රකින අයයි. භික්ෂූහු ද එසේමය. ඔවුන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් විභාග වස්තූන් (ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවය) වන බැවින් ඇසුරු කිරීමේ අදහසින් එහි යෑමෙන් දින කිහිපයකින් වුවද බඹසරට බාධා ඇති විය හැකිය, එබැවින් එසේ නොයා යුතුය. ගිලන්පාලනය ආදී කටයුත්තකට යන්නේ නම් සිහිබුද්ධියෙන් යුතුව යා යුතුය. ‘පානාගාර’ යනු මත්පැන් බොන ස්ථානයි. එය බේබද්දන්ගෙන් පිරී පවතී. බඹසරට බාධා වන බැවින් විනෝදය සඳහා ඔවුන් සමඟ එහි නොයා යුතුය. ‘රජුන් සමඟ වෙසෙයි’ යනුවෙන් දැක්වෙන්නේ රට පාලනය කරන රජවරුන්ය. ‘රාජමහාමාත්‍යවරු’ යනු රජුන්ගේ වැනිම බලතල ඇති ඉහළ නිලධාරීන්ය. ‘තිත්ථිය’ යනු වැරදි දෘෂ්ටි ඇති බාහිර පරිබ්‍රාජකයන්ය. ‘තිත්ථිය ශ්‍රාවක’ යනු ඔවුන් කෙරෙහි දැඩි විශ්වාසයක් ඇති, ඔවුන්ට ප්‍රත්‍ය පහසුකම් සලසන දායකයන්ය. ‘අනනුලෝමික සංසග්ග’ යනු ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්ට නොගැලපෙන, ඒවාට පටහැනි වූ ඇසුරයි. එවැනි ඇසුරක් පවත්වන තැනැත්තා බඹසරට හානියක් හෝ සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාවේ පිරිහීමක් හෝ ලබයි.

Idāni aparenapi pariyāyena agocaraṃ dassetuṃ ‘‘yāni vā pana tānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha assaddhānīti buddhādīsu saddhāvirahitāni. Tato eva appasannāni, kammakammaphalasaddhāya vā abhāvena assaddhāni. Ratanattayappasādābhāvena appasannāni. Akkosakaparibhāsakānīti akkosavatthūhi [Pg.43] akkosakāni ceva bhayadassanena santajjanakāni ca. Atthaṃ na icchanti anatthameva icchantīti anatthakāmāni. Hitaṃ na icchanti ahitameva icchantīti ahitakāmāni. Phāsu na icchanti aphāsuṃyeva icchantīti aphāsukakāmāni. Yogakkhemaṃ nibbhayaṃ na icchanti, ayogakkhemameva icchantīti ayogakkhemakāmāni. Bhikkhūnanti ettha sāmaṇerānampi saṅgaho. Bhikkhunīnanti ettha sikkhamānasāmaṇerīnaṃ. Sabbesaṃ hi sāsanikānaṃ anatthakāmatādīpanapadamidaṃ vacanaṃ. Tathārūpāni kulānīti tādisāni khattiyakulādīni. Sevatīti nissāya jīvati. Bhajatīti upasaṅkamati. Payirupāsatīti punappunaṃ upagacchati. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ vesiyādiko, rājādiko, assaddhakulādiko ca taṃ taṃ sevantassa tippakāropi ayutto gocaroti agocaro. Ettha hi vesiyādiko pañcakāmaguṇanissayato agocaro. Yathāha ‘‘ko ca, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo? Yadidaṃ pañca kāmaguṇā’’ti (saṃ. ni. 5.372). Rājādiko samaṇadhammassa anupanissayato, lābhasakkārāsanivicakkanippothanadiṭṭhivipattihetuto ca. Assaddhakulādiko saddhāhānicittasantāsāvahato agocaro.

දැන් වෙනත් ක්‍රමයකින් ද අගෝචරය දැක්වීමට “යම් ඒ කුල කෙනෙක් වෙත් ද” යනාදිය වදාළහ. එහි ‘අස්සද්ධ’ (අශ්‍රද්ධාවන්ත) යනු බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාවෙන් තොර වූවන්ය. එබැවින්ම ඔවුහු අප්‍රසන්න වෙති. කර්මය හා කර්මඵලය ගැන විශ්වාසයක් නොමැතිකම නිසා ද අශ්‍රද්ධාවන්ත වෙති. තෙරුවන් කෙරෙහි පැහැදීමක් නැති බැවින් අප්‍රසන්න වෙති. ‘අක්කෝසක-පරිභාසක’ යනු ආක්‍රෝස වස්තූන්ගෙන් බණින සහ බිය ගන්වමින් තර්ජනය කරන අයයි. යහපතක් කැමති නොවී අයහපතම කැමති වන බැවින් ‘අනත්ථකාම’ නම් වෙති. හිත සුව කැමති නොවී අහිතම කැමති වන බැවින් ‘අහිතකාම’ නම් වෙති. සැපය කැමති නොවී අසැපයම (දුකම) කැමති වන බැවින් ‘අඵාසුකකාම’ නම් වෙති. බියෙන් තොර වූ නිර්භය බව (යෝගක්ඛේමය) කැමති නොවී බිය සහිත බවම කැමති වන බැවින් ‘අයෝගක්ඛේමකාම’ නම් වෙති. ‘භික්ෂූන්ගේ’ යන මෙහි සාමණේරයන් ද ඇතුළත් වේ. ‘භික්ෂුණීන්ගේ’ යන මෙහි සික්ඛමානාවන් හා සාමණේරියන් ද ඇතුළත් වේ. මෙය මුළුමනින්ම ශාසනිකයන් කෙරෙහි අහිතකාමී බව දක්වන වචනයකි. ‘තථාරූපී කුල’ යනු එවැනි වූ ක්ෂත්‍රිය කුල ආදියයි. ‘සේවනය කරයි’ යනු ඔවුන් ඇසුරු කරමින් ජීවත් වීමයි. ‘භජනය කරයි’ යනු ඔවුන් වෙත එළඹීමයි. ‘පයිරුපාසනය කරයි’ යනු නැවත නැවතත් ඔවුන් වෙත යෑමයි. ‘අගෝචර’ යනු එම වෙසඟනන් ආදීන් ද, රජුන් ආදීන් ද, අශ්‍රද්ධාවන්ත කුල ද යන මේ තෙවැදෑරුම් ඇසුරම සේවනය කරන්නාට එය නුසුදුසු ගෝචරයක් බැවින් ‘අගෝචර’ නම් වේ. මෙහිලා වෙසඟනන් ආදීන් ඇසුරු කිරීම පංචකාම ගුණයන්ට ඇලුම් කරන බැවින් අගෝචර වේ. “මහණෙනි, භික්ෂුවකට අගෝචර වූ පරවිෂය කවරේද? එනම් මේ පංචකාම ගුණයන්ය” (සංයුක්ත නිකාය) යැයි වදාළේ එබැවිනි. රජුන් ආදීන් ඇසුරු කිරීම ශ්‍රමණ ධර්මයට උපකාරී නොවන බැවින් ද, ලාභ සත්කාර නමැති අකුණ වැදීමෙන් දෘෂ්ටි විපත්තියට (වැරදි වැටහීම්වලට) හේතු වන බැවින් ද අගෝචර වේ. අශ්‍රද්ධාවන්ත කුල ඇසුරු කිරීම ශ්‍රද්ධාව පිරිහීමට හා සිතේ නොසන්සුන් බවට හේතු වන බැවින් අගෝචර වේ.

Gocaraniddese ‘‘na vesiyāgocaro’’tiādīni vuttapaṭipakkhavasena veditabbāni. Opānabhūtānīti udapānabhūtāni bhikkhusaṅghassa, bhikkhunīsaṅghassa ca catumahāpathe khatapokkharaṇī viya yathāsukhaṃ ogāhanakkhamāni. Kāsāvapajjotānīti bhikkhūnaṃ, bhikkhunīnañca nivatthapārutakāsāvānaṃyeva pabhāhi ekobhāsāni. Isivātapaṭivātānīti gehaṃ pavisantānaṃ, nikkhamantānañca bhikkhubhikkhunīsaṅkhātānaṃ isīnaṃ cīvaravātena ceva samiñjanapasāraṇādijanitasarīravātena ca paṭivātāni pavāyitāni viniddhutakibbisāni vā.

ගෝචර නිද්දේසයෙහි 'වේශ්‍යාගෝචර නොවිය යුතුය' යනාදිය පෙන්වා දී ඇති ප්‍රතිපක්ෂය (විරුද්ධ පාර්ශ්වය) අනුව දත යුතුය. 'ඕපානභූත' යනු පැන් තොටක් බඳු වීමයි. භික්ෂු සංඝයාට සහ භික්ෂුණී සංඝයාට සිවුමංසලක හාරන ලද පොකුණක් මෙන් රිසි සේ බැසීමට (පැමිණීමට) සුදුසු වූයේ යන අර්ථයයි. 'කාසාවපජ්ජෝත' යනු සිවුරු පෙරවාගත් භික්ෂු භික්ෂුණීන්ගේම කාසාව වර්ණාලෝකයෙන් එකම ඒකාලෝක වූයේ යන්නයි. 'ඉසිවාතපටිවාත' යනු නිවසකට ඇතුළු වන සහ නික්මෙන භික්ෂු භික්ෂුණී සංඛ්‍යාත ඉසිවරයන්ගේ සිවුරු සුළඟින් මෙන්ම අත්පා හැකිළීම හා දිගු කිරීම ආදියෙන් ජනිත ශරීර වාතයෙන් දසත පැතිර ගිය සුළං ඇති, එමෙන්ම පව් සෝදා හැරියා වූ ද යන අර්ථයයි.

Idāni niddese āgatanayenāpi ācāragocare dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Etthāti etasmiṃ pātimokkhasīlaniddese. Imināpi nayenāti idāni vuccamānavidhināpi. Saṅghagatoti saṅghasannipātaṃ gato. Acittīkārakatoti akatacittīkāro, akatagāravoti attho. Ghaṭṭayantoti sarīrena, cīvarena vā ghaṃsanto. Puratopi tiṭṭhati acittīkārakatoti [Pg.44] sambandhitabbaṃ. Ṭhitakopīti upari tiṭṭhanto viya āsannataraṭṭhāne ṭhitakopi bhaṇati. Bāhāvikkhepakoti bāhuṃ vikkhipanto. Anupāhanānanti anādare sāmivacanaṃ. Saupāhanoti upāhanāruḷho. There bhikkhū anupakhajjāti therānaṃ bhikkhūnaṃ ṭhitaṭṭhānaṃ anupavisitvā tesaṃ āsannataraṭṭhānaṃ upagantvā. Kaṭṭhaṃ pakkhipati aggikuṇḍe. Vokkammāti passato atikkamitvā. Gūḷhāni sabhāvato paṭicchannāni sāṇipākārādinā paṭicchāditāni. Anāpucchāti anāpucchitvā. Assāti anācārassa.

දැන් නිද්දේසයෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයට අනුව ආචාර ගෝචරය පෙන්වා දීමට 'අපිච' (තවද) යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. 'එත්ථ' යනු මෙම ප්‍රාතිමෝක්ෂ සීල නිද්දේසයෙහිය. 'ඉමිනාපි නයෙන' යනු දැන් කියනු ලබන විධික්‍රමයෙන් ද යන්නයි. 'සංඝගතෝ' යනු සංඝ රැස්වීමට ගිය කල්හිය. 'අචිත්තීකාරකතෝ' යනු ගෞරවයක් නොදක්වමින්, සැලකිල්ලක් නොකරමින් යන අර්ථයයි. 'ඝට්ටයන්තෝ' යනු ශරීරයෙන් හෝ සිවුරෙන් ස්පර්ශ කරමින් (ඇඟේ ඇතිල්ලෙමින්) යන්නයි. 'අචිත්තීකාරකතෝ' යන්න ඉදිරියේ සිටින විට ද ගෞරව නොදැක්වීම යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'ඨිතකෝපි' යනු මතුයෙහි සිටින්නාක් මෙන් ඉතා සමීප ස්ථානයක සිටගෙන කතා කිරීමයි. 'බාහාවික්ඛේපකෝ' යනු දෑත් වනමින් ක්‍රියා කිරීමයි. 'අනුපාහනානං' යනු නොසලකා හැරීම යන අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්ති යෙදුමකි. 'සඋපාහනෝ' යනු පාවහන් පැළඳගෙන යන්නයි. 'ථේරේ භික්ඛූ අනුපඛජ්ජ' යනු වැඩිහිටි ස්ථවිර භික්ෂූන් සිටින තැනට ඇතුළු වී, ඔවුන්ට ඉතා සමීප ස්ථානයකට ගොස් යන්නයි. ගිනි කබලට දර දමයි. 'වොක්කම්ම' යනු පසෙකින් මඟ හැර (ඉක්මවා) ගොස් යන්නයි. 'ගූළ්හානි' යනු ස්වභාවයෙන්ම ආවරණය වූ හෝ තිර රෙදි ආදියෙන් වසා ඇති ස්ථානයි. 'අනාපුච්ඡා' යනු නොවිමසා යන්නයි. 'අස්ස' යනු අනාචාරයට (නොමනා හැසිරීමට) අයත් දෙයයි.

Apica bhikkhūtiādi sabbasseva bhikkhuno ācāradassanavasena pavattaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ, na niddesapāḷi. Saddhāsīlasutacāgādiguṇahetuko garubhāvo garukaraṇaṃ vā gāravo, saha gāravenāti sagāravo. Garuṭṭhāniyesu gāravasārajjādivasena paṭissāyanā patissā, sappatissavapaṭipatti. Saha patissāyāti sappatisso. Savisesaṃ hirimanatāya, ottappibhāvena ca hirottappasampanno. Sekhiyadhammapāripūrivasena sunivattho supāruto. Pāsādikenāti pasādāvahena, itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Eseva nayo ito paresupi chasu padesu. Abhikkantenāti abhikkamena. Iriyāpathasampannoti sampannairiyāpatho. Tena sesairiyāpathānampi pāsādikatamāha. Indriyesu guttadvāroti cakkhundriyādīsu chasu dvāresu susaṃvihitārakkho. Bhojane mattaññūti paribhuñjitabbato bhojanasaññite catubbidhepi paccaye pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogādivasena sabbaso pamāṇaññū. Jāgariyamanuyuttoti pubbarattāpararattaṃ bhāvanāmanasikārasaṅkhātaṃ jāgariyaṃ sātaccakāritāvasena anu anu yutto tattha yuttapayutto. Satisampajaññena samannāgatotiādi yathāvuttassa ācārassa sambhāradassanaṃ. Tattha appicchoti niiccho. Santuṭṭhoti yathālābhādivasena santosena tuṭṭho. Sakkaccakārīti ādarakārī. Garucittīkārabahuloti garuṭṭhāniyesu garukaraṇabahulo. Ayaṃ vuccati ācāroti ayaṃ sagāravatādi atthakāmehi ācaritabbato ācāro.

'අපිච භික්ඛූ' යනාදිය සියලුම භික්ෂූන්ගේ ආචාර විනය දැක්වීම් වශයෙන් පවතින අටුවා පාඨ මිස නිද්දේස පාළිය නොවේ. ශ්‍රද්ධාව, ශීලය, ශ්‍රුතය, ත්‍යාගය ආදී ගුණයන් හේතු කොට ගෙන ඇති වන ගෞරව පූර්වක බව හෝ ගරු කිරීම 'ගෞරවය' (ගාරව) නම් වේ. ගෞරවය සහිත බැවින් 'සගාරව' වේ. ගරු කළ යුතු අය කෙරෙහි ගෞරවයෙන් හා යටහත් පහත් බවින් යුතුව කීකරුව සිටීම 'පතිස්සා' (ප්‍රතිශ්‍රය) නම් වේ. එය පිළිපැදීම 'සප්පතිස්සව' පිළිවෙතයි. එම කීකරුකම හා ගෞරවය සහිත බැවින් 'සප්පතිස්ස' නම් වේ. විශේෂයෙන්ම ලජ්ජා සහගත බවින් හා බිය සහිත බවින් 'හිරිඔතප්ප සම්පන්න' නම් වේ. සේඛියා ධර්මයන් සම්පූර්ණ කිරීම් වශයෙන් මැනවින් හැඳ පෙරවාගත් බැවින් 'සුනිවත්ථ සුපාරුත' වේ. 'පාසාදිකේන' යනු ප්‍රසාදය එළවන අයුරින් යන්නයි. මින් පසුව එන සෙසු පද හයෙහි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. 'අභික්කන්තේන' යනු ගමනින් (ඉදිරියට යෑමෙන්) යුක්ත වූයේ යන්නයි. 'ඉරියාපථසම්පන්නෝ' යනු මනා ඉරියව්වලින් යුක්ත වූයේ යන්නයි. එමඟින් සෙසු ඉරියව්වල ද ප්‍රසාදජනක බව ප්‍රකාශ කරයි. 'ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරෝ' යනු ඇස ආදී ඉන්ද්‍රිය සයෙහි මැනවින් ආරක්ෂාව සලසා ගත් බවයි. 'භෝජනේ මත්තඤ්ඤූ' යනු පරිභෝජනය කළ යුතු බැවින් 'භෝජන' යැයි කියනු ලබන සිව්පසයෙහි, සෙවීම, පිළිගැනීම හා පරිභෝජනය යන සෑම අයුරකින්ම ප්‍රමාණය දන්නා බවයි. 'ජාගරියමනුයුත්තෝ' යනු පෙරයම් හා පස්යම් කාලයන්හි භාවනා මනසිකාර සංඛ්‍යාත අවදිමත් බවෙහි නිරන්තරයෙන්ම යෙදුණේ යන්නයි. 'සතිසම්පජඤ්ඤේන සමන්නාගතෝ' යනාදිය ඉහත දැක්වූ ආචාරයන්ට අවශ්‍ය සාධක (සම්භාර) පෙන්වා දීමකි. එහි 'අප්පිච්ඡෝ' යනු අල්පේච්ඡ වූයේ යන්නයි. 'සන්තුට්ඨෝ' යනු ලැබුණු දෙයින් සතුටු වන බැවින් සතුටු වූයේ යන්නයි. 'සක්කච්චකාරී' යනු ගෞරවයෙන් හා ඕනෑකමින් කටයුතු කරන්නා යන්නයි. 'ගුරුචිත්තීකාරබහුලෝ' යනු ගරු කළ යුත්තන් කෙරෙහි ගෞරවය බහුලව දක්වන්නා යන්නයි. 'අයං වුච්චති ආචාරෝ' යනු සගාරවතාදී මෙම හැසිරීම, අර්ථය කැමති අය විසින් පුරුදු කළ යුතු බැවින් 'ආචාරය' නම් වේ.

Sīlādīnaṃ guṇānaṃ upanissayabhūto upanissayagocaro. Satisaṅkhāto cittassa ārakkhabhūto eva gocaro ārakkhagocaro. Kammaṭṭhānasaṅkhāto cittassa upanibandhanaṭṭhānabhūto gocaro upanibandhagocaro. Appicchatādīhi [Pg.45] dasahi vivaṭṭanissitāya kathāya vatthubhūtehi guṇehi samannāgato dasakathāvatthuguṇasamannāgato. Tato eva kalyāṇo sundaro mittoti kalyāṇamitto. Tassa lakkhaṇaṃ parato āgamissati. Assutaṃ suttageyyādiṃ. Suṇātīti sutamayaṃ ñāṇaṃ uppādeti. Sutaṃ pariyodāpetīti tameva yathāsutaṃ avisadatāya apariyodātaṃ punappunaṃ paripucchanādinā visodheti nijjaṭaṃ nigumbaṃ karoti. Tattha ca ye kaṅkhaṭṭhāniyā dhammā, tesu saṃsayaṃ chindanto kaṅkhaṃ vitarati. Kammakammaphalesu, ratanattaye ca sammādiṭṭhiyā ujukaraṇena diṭṭhiṃ ujuṃ karoti. Tato eva ca duvidhāyapi saddhāsampadāya cittaṃ pasādeti. Atha vā yathāsutaṃ dhammaṃ pariyodapetvā tatthāgate rūpārūpadhamme pariggahetvā sapaccayaṃ nāmarūpaṃ pariggaṇhanto sattadiṭṭhivaṅkavidhamanena diṭṭhiṃ ujuṃ karoti. Dhammānaṃ paccayapaccayuppannatāmattadassanena tīsupi addhāsu kaṅkhaṃ vitarati. Tato paraṃ ca udayabbayañāṇādivasena vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyabhūmiṃ okkamanto aveccapasādena ratanattaye cittaṃ pasādeti. Tathābhūtova tassa kalyāṇamittassa anusikkhanena saddhādīhi guṇehi na hāyati, aññadatthu vaḍḍhateva. Tenāha ‘‘yassa vā’’tiādi.

ශීලාදී ගුණයන්ට උපනිශ්‍රය වූයේ 'උපනිස්සය ගෝචර' නම් වේ. සිතේ ආරක්ෂාව පිණිස පවතින 'සිහිය' සංඛ්‍යාත වූයේම 'ආරක්ඛ ගෝචර' නම් වේ. කමටහන් සංඛ්‍යාත වූ, සිත බැඳ තබා ගන්නා ස්ථානය වූයේ 'උපනිබන්ධ ගෝචර' නම් වේ. අල්පේච්ඡතාව ආදී දස වැදගත් වූ විවර්තය (නිවන) ඇසුරු කළ කථාවන්ට වස්තු වූ ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූයේ 'දස කථාවත්ථු ගුණ සමන්නාගත' නම් වේ. එහෙයින්ම කල්‍යාණ වූ, යහපත් වූ මිතුරා 'කල්‍යාණ මිත්‍රයා' නම් වේ. ඔහුගේ ලක්ෂණ ඉදිරියෙහි විස්තර වේ. නෑසූ විරූ සූත්‍ර, ගෙය්‍ය ආදිය 'අස්සුත' නම් වේ. 'සුණාති' යනු ශ්‍රැතමය ඥානය උපදවයි යන්නයි. 'සුතං පරියෝදාපේති' යනු අසන ලද නමුත් පැහැදිලි නැති දේ නැවත නැවත විමසීමෙන් පිරිසිදු කරයි, ගැටලු නිරාකරණය කරයි යන්නයි. එහි සැක උපදවන යම් ධර්ම කාරණා වෙත්ද, ඒවායෙහි සැකය දුරු කරමින් විචිකිච්ඡාවෙන් එතෙර වේ. කර්මය හා කර්ම ඵලයෙහි ද, රත්නත්‍රයෙහි ද සම්මා දිට්ඨිය ඇති කර ගැනීමෙන් දෘෂ්ටිය සෘජු කරයි. එහෙයින්ම දෙවැදෑරුම් වූ ශ්‍රද්ධා සම්පත්තියෙන් සිත පහදවා ගනියි. එසේත් නැතහොත්, අසන ලද ධර්මය පිරිසිදු කොට එහි එන රූප අරූප ධර්මයන් පිරිසිඳ දැක, ප්‍රත්‍ය සහිත නාම රූපයන් වටහා ගනිමින් සත්ත්ව දෘෂ්ටිය නමැති වංක බව දුරු කොට දෘෂ්ටිය සෘජු කරයි. ධර්මයන්ගේ ප්‍රත්‍ය හා ප්‍රත්‍යෝත්පන්න බව පමණක් දැකීමෙන් තුන් කාලයෙහිම සැකය දුරු කරයි. ඉන්පසු උදයබ්බය ඥානය ආදියෙන් විදර්ශනාව වඩා ආර්ය භූමියට ඇතුළු වෙමින් අචල පැහැදීමෙන් රත්නත්‍රය කෙරෙහි සිත පහදවා ගනියි. එවන් තැනැත්තාම එම කල්‍යාණ මිත්‍රයා අනුව යමින් ශ්‍රද්ධාදී ගුණයන්ගෙන් පිරිහෙන්නේ නැත, ඒකාන්තයෙන්ම දියුණු වේ. එහෙයින් 'යස්ස වා' යනාදිය වදාරන ලදී.

Antaragharanti antare antare gharāni ettha, taṃ etassāti vā ‘‘antaraghara’’nti laddhanāmaṃ gocaragāmaṃ paviṭṭho. Tattha ghare ghare bhikkhāpariyesanāya vīthiṃ paṭipanno. Okkhittacakkhūti heṭṭhākhittacakkhu. Kittakena pana okkhittacakkhu hotīti āha ‘‘yugamattadassāvī’’ti. Susaṃvutoti saṃyato. Yathā panettha susaṃvuto nāma hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘na hatthiṃ olokento’’tiādi vuttaṃ.

'අන්තරඝර' යනු අතරින් පතර නිවාස ඇති තැන හෝ නිවාස අතර වූ ස්ථානය යන අර්ථයෙන් 'අන්තරඝර' නම් වූ ගෝචර ග්‍රාමයට (පිඬුසිඟා යන ගමට) ඇතුළු වූයේ යන්නයි. එහි ගෙයක් ගෙයක් පාසා පිණ්ඩපාතය සොයමින් වීථියට පිළිපන්නා වූ යන්නයි. 'ඔක්ඛිත්තචක්ඛු' යනු පහතට යොමු කළ නෙත් ඇති බවයි. කොපමණ ප්‍රමාණයකින් පහතට යොමු කළ ඇස් ඇත්තෙකු වේද යත්, 'වියගහක පමණ දුරක් බලන්නේ' යැයි කියන ලදී. 'සුසංවුතෝ' යනු සංවර වූයේ යන්නයි. මෙහි මැනවින් සංවර වූවා නම් කෙසේ දැයි පෙන්වීමට 'අලියෙකු දෙස නොබලමින්' යනාදිය වදාරන ලදී.

Yatthāti yesu satipaṭṭhānesu. Cittaṃ bhāvanācittaṃ. Upanibandhatīti upanetvā nibandhati. Vuttañhetaṃ –

'යත්ථ' යනු යම් සතර සතිපට්ඨානයන්හි ද යන්නයි. 'චිත්තං' යනු භාවනා සිතයි. 'උපනිබන්ධති' යනු අරමුණට පමුණුවා බැඳ තබයි යන්නයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී.

‘‘Yathā thambhe nibandheyya, vacchaṃ damaṃ naro idha;

Bandheyyevaṃ sakaṃ cittaṃ, satiyārammaṇe daḷha’’nti. (visuddhi. 1.217;

dī. ni. aṭṭha. 2.374;

ma. ni. aṭṭha. 1.107;

pārā. aṭṭha. 2.165;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163);

‘‘යම් සේ පුරුෂයෙක් මෙලොවෙහි වහු පැටවකු දමනය කරනු පිණිස කණුවක බැඳ තබන්නේ ද, එමෙන්ම මෙම ශාසනයෙහි ස්වකීය සිත දමනය කරනු කැමති යෝගී පුද්ගලයා විසින් ද ස්මෘතිය (සිහිය) නමැති රැහැනින් කම්මට්ඨාන අරමුණෙහි සිත දැඩිව බැඳ තැබිය යුතුය’’ යනු මෙහි අර්ථයයි.

Satipaṭṭhānānaṃ upanibandhagocarabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha sako pettiko visayoti attano pitu sammāsambuddhassa santako, tena diṭṭho dassito ca visayo.

සතිපට්ඨානයන්හි බැඳ තැබීමේ ගෝචර ස්වභාවය දැක්වීම පිණිස "vuttañhetaṃ" යනාදිය පවසන ලදී. එහි "ස්වකීය පීතෘක විෂය" යනු තමන්ගේ පියාණන් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සතු වූ ද, උන්වහන්සේ විසින් දක්නා ලද්දා වූ ද, පෙන්වා දෙන ලද්දා වූ ද (ගෝචර) විෂයයි.

Aṇuppamāṇesūti [Pg.46] paramāṇuppamāṇesu. Asañciccaāpannasekhiyaakusalacittuppādādibhedesūti asañcicca āpannasekhiyesu akusalacittuppādādibhedesūti evaṃ asañciccaggahaṇaṃ sekhiyavisesanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sekhiyaggahaṇena cettha vattakkhandhakādīsu (cūḷava. 356 ādayo) āgatavattādīnampi gahaṇaṃ. Tepi hi sikkhitabbaṭṭhena ‘‘sekhiyā’’ti icchitā. Tathā hi mātikāyaṃ pārājikādīnaṃ viya sekhiyānaṃ paricchedo na kato. Evañca katvā ‘‘asañcicca āpannasekhiyā’’ti asañciccaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti. Na hi mātikāyaṃ āgatesu pañcasattatiyā sekhiyesu nosaññāvimokkho nāma atthi, asañciccaggahaṇeneva cettha asatiajānanānampi saṅgaho kato. Keci panettha asiñcicca āpannaggahaṇena acittakāpattiyo gahitāti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, garukāpattīsupi kāsañci acittakabhāvasabbhāvato, adhiṭṭhānāvikammassa, desanāvikammasseva vā sabbalahukassa vajjassa idhādhippetattā. Tenāha ‘‘yāni tāni vajjāni appamattakāni oramattakāni lahukāni lahusammatānī’’tiādi. Ādisaddena pātimokkhasaṃvaravisuddhatthaṃ anatikkamanīyānaṃ anāpattigamanīyānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Bhayadassanasīloti paramāṇumattaṃ vajjaṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhasinerupabbatasadisaṃ katvā dassanasabhāvo, sabbalahukaṃ vā dubbhāsitamattaṃ pārājikasadisaṃ katvā dassanasabhāvo. Yaṃ kiñcīti mūlapaññattianupaññattisabbatthapaññattipadesapaññattiādibhedaṃ yaṃ kiñci sikkhitabbaṃ paṭipajjitabbaṃ pūretabbaṃ sīlaṃ. Sammā ādāyāti sammadeva sakkaccaṃ, sabbaso ca ādiyitvā. Ayaṃ pana ācāragocarasampadā kiṃ pātimokkhasīle pariyāpannā, udāhu apariyāpannāti? Pariyāpannā. Yadi evaṃ kasmā puna vuttāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ettha cā’’tiādi.

‘‘අණුප්පමාණේසු’’ යනු පරමාණු පමණ වූ ප්‍රමාණයන්හි ය. ‘‘අසඤ්චිච්ච ආපන්න සේඛිය අකුසල චිත්තුප්පාදාදි භේදේසු’’ යනු නොදැනුවත්ව (චේතනාවෙන් තොරව) පමුණුවා ගනු ලබන සේඛියා ඇවැත් සහ අකුසල සිත් ඉපදීම් ආදී ප්‍රභේදයන්හි ය. මෙසේ ‘‘අසඤ්චිච්ච’’ (නොදැනුවත්ව) යන වචනය ‘‘සේඛිය’’ යන්නෙහි විශේෂණයක් ලෙස දත යුතුය. මෙහි සේඛිය යන ග්‍රහණයෙන් වත්තක්ඛන්ධකාදියෙහි එන වත් පිළිවෙත් ආදිය ද ගැනේ. මන්දයත්, ඒවා ද හික්මිය යුතු අර්ථයෙන් ‘‘සේඛිය’’ ලෙසම අදහස් කරන බැවිනි. එහෙයින් මාතිකාවෙහි පාරාජිකා ආදියේ මෙන් සේඛියාවන්ගේ වෙන් කිරීමක් (පරිච්ඡේදයක්) කර නැත. මෙසේ කිරීමෙන් ‘‘අසඤ්චිච්ච ආපන්න සේඛියා’’ යනුවෙන් ‘‘අසඤ්චිච්ච’’ යන වචනය යෙදීම තහවුරු වේ. මාතිකාවෙහි එන හැත්තෑපස් සේඛියාවන්හි ‘‘නෝසඤ්ඤාවිමොක්ඛ’’ (සංඥාවෙන් මිදීමක් නැති ඇවැත්) නමින් හැඳින්වෙන කිසිවක් නැත. මෙහි ‘‘අසඤ්චිච්ච’’ යන වචනයෙන්ම සිහිය නොමැති වීම හා නොදැනීම යන කරුණු ද ඇතුළත් වේ. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් මෙහි ‘‘අසඤ්චිච්ච ආපන්න’’ යන්නෙන් අචිත්තක ඇවැත් ගැනෙන බව පවසතත්, එය ඔවුන්ගේ මතයක් පමණි. මන්දයත්, ගරුක ඇවැත්වල පවා ඇතැම් විට අචිත්තක ස්වභාවය පවතින බැවිනි. අධිෂ්ඨානාවිකම්ම හෝ දේශනාවිකම්ම මගින් පිරිසිදු විය හැකි ඉතා කුඩා වැරදි මෙහි අදහස් කර ඇත. එහෙයින් ‘‘යම් වැරදි අල්ප ද, හීන ද, ලඝු ද, ලඝු යැයි සම්මත ද’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘ආදි’’ ශබ්දයෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශුද්ධිය පිණිස නොඉක්මවිය යුතු සහ ඇවැත් නොවන දේවල ඇතුළත් වීම දත යුතුය. ‘‘භයදස්සනසීලෝ’’ යනු පරමාණු පමණ වූ වරද පවා යොදුන් එක් ලක්ෂ හැට අටදහසක් උසැති මහා මේරු පර්වතය හා සමාන කොට දැකීමේ ස්වභාවයයි. එසේත් නැතිනම් ඉතාම සුළු වූ දුබ්භාසිත ඇවැත පවා පාරාජිකාවක් හා සමාන කොට දැකීමේ ස්වභාවයයි. ‘‘යං කිඤ්චි’’ යනු මූල පඤ්ඤත්ති, අනුපඤ්ඤත්ති, සබ්බත්ථ පඤ්ඤත්ති, පදේස පඤ්ඤත්ති ආදී වශයෙන් වූ යම් කිසි හික්මිය යුතු වූ, පූර්ණය කළ යුතු වූ ශීලයයි. ‘‘සම්මා ආදාය’’ යනු මනා කොටම, ගෞරව සහිතව සහ සර්වාකාරයෙන්ම සමාදන් වීමයි. මෙම ආචාර ගෝචර සම්පන්න බව ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයට ඇතුළත් ද නැද්ද යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර එය ඇතුළත් බවයි. එසේ නම් එය නැවත පැවසුවේ මන්ද යන චෝදනාව (ප්‍රශ්නය) අරභයා ‘‘එත්ථ චා’’ යනාදිය පවසන ලදී.

Indriyasaṃvarasīlavaṇṇanā

ඉන්ද්‍රිය සංවර ශීල වර්ණනාව

15. Indriyasaṃvarasīlaṃ pātimokkhasaṃvarasīlassa sambhārabhūtaṃ, tasmiṃ satiyeva icchitabbanti vuttaṃ ‘‘soti pātimokkhasaṃvarasīle ṭhito bhikkhū’’ti. Sampādite hi etasmiṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ suguttaṃ surakkhitameva hoti, susaṃvihitakaṇṭakavati viya sassanti. Kāraṇavasenāti asādhāraṇakāraṇassa vasena. Asādhāraṇakāraṇavasena [Pg.47] hi phalaṃ apadisīyati, yathā yavaṅkuro bherisaddoti. Nissayavohārena vā etaṃ nissitavacanaṃ, yathā mañcā ukkuṭṭhiṃ karontīti. Rūpanti rūpāyatanaṃ. Cakkhunā rūpaṃ disvāti ettha yadi cakkhu rūpaṃ passeyya, aññaviññāṇasamaṅginopi passeyyuṃ, na cetaṃ atthi, kasmā? Acetanattā cakkhussa. Tenāha ‘‘cakkhu rūpaṃ na passati acittakattā’’ti. Atha viññāṇaṃ rūpaṃ passeyya, tirokuṭṭādigatampi naṃ passeyya appaṭighabhāvato, idampi natthi sabbassa viññāṇassa dassanābhāvato. Tenāha ‘‘cittaṃ na passati acakkhukattā’’ti. Tattha yathā cakkhusannissitaṃ viññāṇaṃ passati, na yaṃ kiñci. Tañca kenaci kuṭṭādinā antarite na uppajjati, yattha ālokassa vibandho. Yattha pana na vibandho phalikagabbhapaṭalādike, tattha antaritepi uppajjateva. Evaṃ viññāṇādhiṭṭhitaṃ cakkhu passati, na yaṃ kiñcīti viññāṇādhiṭṭhitaṃ cakkhuṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā’’ti.

15. ඉන්ද්‍රිය සංවර ශීලය ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයට උපකරණයක් (සම්භාරයක්) බඳුය. එය පවතින විටම ප්‍රාතිමෝක්ෂය ද සුරැකෙන බැවින් "ඔහු ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයෙහි පිහිටි භික්ෂුවකි" යි කියනු ලැබේ. මෙය සම්පූර්ණ වූ විට ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලය මනා කොට ආරක්ෂා වූවක් වේ. එය මනා කොට සකස් කළ කටු වැටකින් වට වූ කෙතක් මනා කොට සුරැමෙන්නාක් මෙනි. "කාරණවසේන" යනු අසාධාරණ හේතුවේ වශයෙනි. අසාධාරණ හේතුවේ වශයෙන් ඵලය (ප්‍රතිඵලය) හඳුන්වනු ලැබේ. නිදසුනක් ලෙස යව අංකුරය, බෙර හඬ යනාදියයි. එසේත් නැතිනම් මෙය නිශ්ශය වෝහාරයෙන් (ඇසුරු කළ දෙයෙහි නමින්) පවසන ලද්දකි; "ඇඳන් කෑගසයි" යන වෝහාරය මෙනි. "රූපං" යනු රූප ආයතනයයි. "ඇසින් රූපයක් දැක" යන්නෙහි දී, ඉදින් ඇස රූපය දකින්නේ නම්, වෙනත් විඤ්ඤාණයන්ගෙන් යුක්ත වූවෝ ද දැක ගත යුතුය. එහෙත් එය එසේ සිදු නොවේ. මන්ද? ඇස අචේතනික බැවිනි. එහෙයින් "සිතක් නැති බැවින් ඇස රූපය නොදකියි" යයි කියන ලදී. එසේ නම් විඤ්ඤාණය රූපය දකින්නේ යැයි කියන්නේ නම්, බාධාවක් (පටිඝයක්) නැති බැවින් බිත්ති ආදියෙන් එපිට ඇති දේ ද දැක ගත යුතුය. එහෙත් සියලු විඤ්ඤාණයන්ට දැකීමේ හැකියාවක් නොමැති බැවින් එය ද එසේ සිදු නොවේ. එහෙයින් "ඇසක් නැති බැවින් සිත (විඤ්ඤාණය) නොදකියි" යයි කියන ලදී. එහිදී ඇස ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණය දකින්නේය, යම් කිසි (අනිකුත්) විඤ්ඤාණයක් නොවේ. එමෙන්ම බිත්ති ආදියෙන් ආවරණය වූ තැන සහ ආලෝකය වැළකී ඇති තැන එම විඤ්ඤාණය උපදින්නේ නැත. එහෙත් ස්ඵටික කුටීර, ස්ඵටික තහඩු ආදිය ඇති තැන ආලෝකය නොවැළකෙන බැවින් එහිදී (වීදුරුවෙන්) වැසී තිබුණ ද විඤ්ඤාණය උපදියි. මෙසේ විඤ්ඤාණය අධිෂ්ඨාන කොට පවතින (විඤ්ඤාණයට ඇසුරු වූ) ඇස දකියි; යම් කිසි ඇසක් නොවේ. ඒ අනුව විඤ්ඤාණයට අධිෂ්ඨාන වූ ඇස අරභයා "ඇසින් රූපයක් දැක" යයි පවසන ලදී.

Dvārārammaṇasaṅghaṭṭeti dvārassa ārammaṇena saṅghaṭṭe sati, cakkhussa rūpārammaṇe āpāthagateti adhippāyo. Pasādavatthukena cittenāti cakkhupasādavatthukena tannissāya pavattena viññāṇena, yaṃ ‘‘cakkhuviññāṇa’’nti vuccati. Passatīti oloketi. Cakkhupasādasannissaye hi viññāṇe ālokānuggahitaṃ rūpārammaṇaṃ sannissayaguṇena obhāsente taṃsamaṅgipuggalo ‘‘rūpaṃ passatī’’ti vuccati. Obhāsanañcettha ārammaṇassa yathāsabhāvato vibhāvanaṃ, yaṃ ‘‘paccakkhato gahaṇa’’nti vuccati. Usunā lakkhassa vedhe sijjhante tassa sambhārabhūtena dhanunā vijjhatīti vacanaṃ viya viññāṇena rūpadassane sijjhante cakkhunā rūpaṃ passatīti īdisī sasambhārakathā nāmesā hoti. Sasambhārā kathā sasambhārakathā, dassanassa kāraṇasahitāti attho. Sasambhārassa vā dassanassa kathā sasambhārakathā. Tasmāti yasmā kevalena cakkhunā, kevalena vā viññāṇena rūpadassanaṃ natthi, tasmā.

"ද්වාරාරම්මණසංඝට්ටේ" යනු ද්වාරය සහ අරමුණ ගැටීම ඇති කල්හි, එනම් ඇසට රූප අරමුණ හමු වූ කල්හි යන්නයි. "පසාදවත්ථුකේන චිත්තේන" යනු චක්ඛු පසාදය වස්තුව (ආධාරය) කොට පවතින, එය ඇසුරු කොට හටගන්නා විඤ්ඤාණයෙනි. එය "චක්ඛු විඤ්ඤාණය" යයි කියනු ලැබේ. "පස්සති" යනු බලයි යන්නයි. චක්ඛු පසාදය ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණය ආලෝකයේ උපකාරයෙන් රූප අරමුණ ප්‍රකට කරන කල්හි (බබළවන කල්හි), ඒ විඤ්ඤාණයෙන් යුක්ත පුද්ගලයා "රූපය දකියි" යයි කියනු ලැබේ. මෙහි ප්‍රකට කිරීම (ඔභාසන) යනු අරමුණ එහි ස්වභාවය අනුව පැහැදිලි කිරීමයි. එය "ප්‍රත්‍යක්ෂව ග්‍රහණය කිරීම" යයි ද කියනු ලැබේ. හීයකින් (ඊතලයකින්) ඉලක්කයට විදීම සිදු වන කල්හි, එහි උපකරණය වූ දුන්නෙන් විදියි යන වෝහාරය මෙන්, විඤ්ඤාණයෙන් රූපය දැකීම සිදු වන කල්හි ඇසින් රූපය දකියි යන මේ වෝහාරය "සසම්භාර කථා" (උපකරණ සහිත කථාව) නමි. සසම්භාර කථාව යනු දැකීමට අදාළ හේතු සහිත වූ කථාවයි. එසේත් නැතිනම් උපකරණ සහිත වූ දැකීම පිළිබඳ කථාවයි. එබැවින්, හුදෙක් ඇසින් පමණක් හෝ හුදෙක් විඤ්ඤාණයෙන් පමණක් හෝ රූපය දැකීමක් සිදු නොවන බැවින් මෙසේ පවසන ලදී.

Itthipurisanimittaṃ vāti ettha itthisantānanissitarūpamukhena gayhamānaṃ saṇṭhānaṃ thanamaṃsāvisadatā nimmassumukhatā kesabandhanavatthaggahaṇaṃ avisadaṭṭhānagamanādi ca sabbaṃ ‘‘itthī’’ti sañjānanassa kāraṇabhāvato itthinimittaṃ. Vuttavipariyāyato purisanimittaṃ veditabbaṃ. Subhanimittādikaṃ vāti ettha rāguppattihetubhūto iṭṭhākāro subhanimittaṃ. Ādi-saddena paṭighanimittādīnaṃ [Pg.48] saṅgaho. So pana dosuppattiādihetubhūto aniṭṭhādiākāro veditabbo. Kāmañcettha pāḷiyaṃ abhijjhādomanassāva sarūpato āgatā, upekkhānimittassāpi pana saṅgaho icchitabbo, asamapekkhanena uppajjanakamohassāpi asaṃvarabhāvato. Tathā hi vakkhati ‘‘muṭṭhasaccaṃ vā aññāṇaṃ vā’’ti. Upekkhānimittanti cettha aññāṇupekkhāya vatthubhūtaṃ ārammaṇaṃ, tañcassa asamapekkhanavasena veditabbaṃ. Evaṃ saṅkhepato rāgadosamohānaṃ kāraṇaṃ ‘‘subhanimittādika’’nti vuttaṃ. Tenāha ‘‘kilesavatthubhūtaṃ nimitta’’nti. Diṭṭhamatteyeva saṇṭhātīti ‘‘diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissatī’’ti (udā. 10) sutte vuttanayena vaṇṇāyatane cakkhuviññāṇena, vīthicittehi ca gahitamatteyeva tiṭṭhati, na tato paraṃ kiñci subhādiākāraṃ parikappeti. Pākaṭabhāvakaraṇatoti paribyattabhāvakaraṇato vibhūtabhāvakaraṇato. Visabhāgavatthuno hi hatthādiavayavesu subhādito parikappentassa aparāparaṃ tattha uppajjamānā kilesā paribyattā hontīti te tesaṃ anubyañjanā nāma. Te pana yasmā tathā tathā sanniviṭṭhānaṃ bhūtupādāyarūpānaṃ sannivesākāro. Na hi taṃ muñcitvā paramatthato hatthādi nāma koci atthi. Tasmā vuttaṃ ‘‘hatthapāda…pe… ākāraṃ na gaṇhātī’’ti. Kiṃ pana gaṇhātīti āha ‘‘yaṃ tattha bhūtaṃ, tadeva gaṇhātī’’ti. Yaṃ tasmiṃ sarīre vijjamānaṃ kesalomādi bhūtupādāyamattaṃ vā, tadeva yāthāvato gaṇhāti. Tattha asubhākāragahaṇassa nidassanaṃ dassento ‘‘cetiyapabbatavāsī’’tiādinā mahātissattheravatthuṃ āhari.

‘ස්ත්‍රී පුරුෂ නිමිත්ත’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: ස්ත්‍රී සන්තානයෙහි පවතින රූපය මුල් කොට ගෙන ගනු ලබන ශරීර සන්ථානය (හැඩය), පියයුරු මස්පිඬුවල පිහිටීම, රැවුල් රහිත මුහුණ, කෙස් කළඹ බැඳීම, වස්ත්‍ර ඇඳීම, ගමන් විලාසය ආදී මේ සියල්ල ‘ස්ත්‍රියකැයි’ හඳුනා ගැනීමට හේතු වන බැවින් ‘ස්ත්‍රී නිමිත්ත’ නම් වේ. මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලක්ෂණ ‘පුරුෂ නිමිත්ත’ ලෙස දත යුතුය. ‘සුභ නිමිත්ත’ යනු රාගය ඉපදීමට හේතු වන මනෝඥ ස්වභාවයයි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් පටිඝ නිමිත්ත (ද්වේෂයට හේතු වන අරමුණ) ආදිය ද සංග්‍රහ වේ. එය ද්වේෂය ඉපදීමට හේතු වන අමනෝඥ ස්වභාවය ලෙස දත යුතුය. පාලි පාඨයෙහි අභිජ්ඣා හා දෝමනස්ස පමණක් සෘජුව සඳහන් වුවද, උපේක්ෂා නිමිත්ත ද මෙහිලා ගත යුතුය. මන්දයත්, උපේක්ෂා සහගතව විමසා නොබැලීම නිසා මෝහය උපදින බැවින් එය ද අසංවරයකි. එබැවින් ‘සිහිමුළාව හෝ අඥානය’ යනුවෙන් ඉදිරියට පවසනු ඇත. උපේක්ෂා නිමිත්ත යනු මෝහ සහගත උපේක්ෂාවට වස්තු වන අරමුණයි. එය විමසා නොබලන ස්වභාවය නිසා ඇති වන්නක් ලෙස දත යුතුය. මෙසේ සැකෙවින් රාග, ද්වේෂ, මෝහයන්ට හේතු වන කරුණු ‘සුභ නිමිත්තාදිය’ ලෙස දක්වා ඇත. එහෙයින් ‘ක්ලේශයන්ට වස්තු වන නිමිත්ත’ යැයි පැවසූහ. ‘දුටු මාත්‍රයෙහිම රැඳෙයි’ යනු උදාන පාලියේ ‘දුටු දෙයෙහි දුටු මාත්‍රයම වන්න’ යැයි වදාළ ක්‍රමයට, චක්ෂුර් විඤ්ඤාණයෙන් හා වීථි සිතින් ගනු ලැබූ වර්ණ ආයතනයෙහි පමණක් රැඳෙයි. ඉන් ඔබ්බට සුභාදී වශයෙන් කිසිවක් කල්පනා නොකරයි. ‘ප්‍රකට බව ඇති කරන බැවින්’ යනු විභූත (පැහැදිලි) බව ඇති කරන බැවිනි. ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය අනුව වෙනස් වූ ශරීරයක හස්ත පාදාදී අවයවයන් සුභ වශයෙන් සලකන තැනැත්තාට නැවත නැවතත් එහි ක්ලේශයන් උපදින බැවින් එම අවයවයන් ‘අනුව්‍යඤ්ජන’ නම් වේ. සැබවින්ම ඒවා එසේ එසේ පිහිටා ඇති මහාභූත රූප හා උපාදාය රූපයන්ගේ පිහිටීමේ ආකාරයකි. පරමාර්ථ වශයෙන් හස්ත පාදාදී වශයෙන් කිසිවක් නැත. එබැවින් ‘හස්ත පාද...පෙ... ආකාරය නොගනී’ යැයි වදාළහ. එහි පවතින කේශ ලෝමාදී රූප මාත්‍රයම යථා පරිදි ගනියි. එහි අසුභ ආකාරය ගැනීම පිළිබඳව නිදසුනක් ලෙස චේතිය පබ්බත වාසී මහාතිස්ස තෙරුන් වහන්සේගේ කථාව ඉදිරිපත් කරන ලදී.

Tattha sumaṇḍitapasādhitāti suṭṭhu maṇḍitā pasādhitā ca. Ābharaṇādīhi āhārimehi maṇḍanaṃ. Sarīrassa ucchādanādivasena paṭisaṅkharaṇaṃ pasādhananti vadanti, ābharaṇehi, pana vatthālaṅkārādīhi ca alaṅkaraṇaṃ pasādhanaṃ. Ūnaṭṭhānapūraṇaṃ maṇḍanaṃ. Vipallatthacittāti rāgavasena viparītacittā. Olokentoti thero kammaṭṭhānamanasikāreneva gacchanto saddakaṇṭakattā pubbabhāgamanasikārassa hasitasaddānusārena ‘‘kimeta’’nti olokento. Asubhasaññanti aṭṭhikasaññaṃ. Aṭṭhikakammaṭṭhānaṃ hi thero tadā pariharati. Arahattaṃ pāpuṇīti thero [Pg.49] kira tassā hasantiyā dantaṭṭhidassaneneva pubbabhāgabhāvanāya subhāvitattā paṭibhāganimittaṃ, sātisayañca upacārajjhānaṃ labhitvā yathāṭhitova tattha paṭhamajjhānaṃ adhigantvā taṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggaparamparāya āsavakkhayaṃ pāpuṇi. Pubbasaññaṃ anussarīti pubbakaṃ yathāraddhaṃ kālena kālaṃ anuyuñjiyamānaṃ aṭṭhikakammaṭṭhānaṃ anussari samannāhari. Anumagganti anupathaṃ tassā padānupadaṃ. Therassa kira bhāvanāya paguṇabhāvato dantaṭṭhidassaneneva tassā sakalasarīraṃ aṭṭhikasaṅghātabhāvena upaṭṭhāsi. Na taṃ ‘‘itthī’’ti vā ‘‘puriso’’ti vā sañjāni. Tenāha ‘‘nābhijānāmi…pe… mahāpathe’’ti.

එහි ‘සුමණ්ඩිත පසාධිතා’ යනු මැනවින් සරසන ලද හා මැනවින් ප්‍රසාදනය කරන ලද යන්නයි. බාහිර ආභරණවලින් සැරසීම ‘මණ්ඩන’ නම් වේ. ඇඟ ඉලීම ආදියෙන් ශරීරය සැකසීම ‘පසාධන’ යැයි කියති. නොහොත් ආභරණ හා වස්ත්‍රවලින් සැරසීම පසාධන වන අතර, ශරීරයේ අඩුවැඩිය නළල් තිලක ආදියෙන් පිරවීම මණ්ඩන නම් වේ. ‘විපල්ලත්ථ චිත්තා’ යනු රාගය නිසා විපරීත වූ සිත් ඇති අයයි. තෙරුන් වහන්සේ කමටහන් මෙනෙහි කරමින් වඩිද්දී, ශබ්දය භාවනාවට කටුවක් බඳු බැවින් හිනා හඬ අනුව ‘මොකක්ද මේ?’ කියා බැලූහ. ‘අසුභ සංඥාව’ යනු ඇටසැකිලි සංඥාවයි. එකල තෙරුන් වහන්සේ අට්ඨික කමටහන වඩමින් සිටියහ. තෙරුන් වහන්සේ සිනාසෙන ඒ ස්ත්‍රියගේ දත් ඇට දැකීමෙන්ම, පෙර භාවනාව මැනවින් ප්‍රගුණ කර තිබූ බැවින් පටිභාග නිමිත්ත හා උත්කෘෂ්ට උපචාර ධ්‍යානය ලබා, එතැනම සිටිමින් ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවා ගෙන, එය පාදක කරගෙන විදර්ශනා වඩා මඟ පල අනුපිළිවෙලින් අර්හත් ඵලයට පත් වූහ. ‘පෙර සංඥාව සිහි කළහ’ යනු කලින් කල වඩන ලද අට්ඨික කමටහන සිහි කර මෙනෙහි කිරීමයි. ‘මඟ දිගේ’ යනු ඇය ආ මඟ දිගේය. තෙරුන් වහන්සේගේ භාවනාවේ ප්‍රගුණ බව නිසා දත් ඇට දැකීමෙන්ම ඇයගේ මුළු ශරීරයම ඇටසැකිල්ලක් ලෙස වැටහුණි. ඇය ස්ත්‍රියක හෝ පුරුෂයෙකු ලෙස හඳුනා නොගත්හ. එහෙයින් ‘මහ මඟ වඩින විට මම ස්ත්‍රියක හෝ පුරුෂයෙකු ලෙස ඇයව හඳුනා නොගත්තෙමි’ යැයි වදාළහ.

‘‘Yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetū’’ti vatvā puna ‘‘tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāyā’’ti vuttaṃ, na asaṃvarassāti. Yadidaṃ yaṃ cakkhundriyāsaṃvarassa hetu abhijjhādianvāssavanaṃ dassitaṃ, taṃ asaṃvutacakkhundriyasseva hetu pavattaṃ dassitanti katvā vuttaṃ. Cakkhudvārikassa hi abhijjhādianvāssavanassa taṃdvārikaviññāṇassa viya cakkhundriyaṃ padhānakāraṇaṃ. Cakkhundriyassa asaṃvutatte sati te anvāssavantīti asaṃvariyamānacakkhundriyahetuko so asaṃvaro tathā vuttoti. Yatvādhikaraṇanti hi yassa cakkhundriyassa kāraṇāti attho. Kīdisassa ca kāraṇāti? Asaṃvutassa, kiñca asaṃvutaṃ? Yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu abhijjhādayo anvāssavanti, tassa saṃvarāyāti ayamettha yojanā.

‘යම් චක්ෂුරින්ද්‍රිය අසංවරයක් හේතුවෙන්’ යැයි පවසා නැවත ‘එම චක්ෂුරින්ද්‍රිය සිහිය නමැති කවුළුවෙන් වැසීම පිණිස’ යැයි වදාළහ. එහි අසංවරය වැසීම යැයි වදාළේ නැත. මන්දයත් චක්ෂුරින්ද්‍රිය අසංවරය නිසා ඇති වන අභිජ්ඣාදී අකුසලයන් ගලා ඒම, අසංවර වූ චක්ෂුරින්ද්‍රිය නිසාම සිදුවන බව මෙයින් දැක්වේ. චක්ෂුර් ද්වාරික විඤ්ඤාණයට මෙන්ම අභිජ්ඣාදිය ගලා ඒමට ද ප්‍රධාන හේතුව චක්ෂුරින්ද්‍රියයි. චක්ෂුරින්ද්‍රිය අසංවර වූ විට ඒවා ගලා එන බැවින්, අසංවර වූ චක්ෂුරින්ද්‍රිය මුල් කොට ගත් ඒ අසංවරය එසේ දක්වන ලදී. ‘යත්වධිකරණං’ යනු යම් චක්ෂුරින්ද්‍රියක් හේතුවෙන් යන අර්ථයයි. කෙබඳු ඉන්ද්‍රියක් නිසාද? අසංවර වූ ඉන්ද්‍රියක් නිසාය. අසංවර ඉන්ද්‍රිය යනු කුමක්ද? යම් චක්ෂුරින්ද්‍රියක අසංවරය නිසා අභිජ්ඣාදිය ගලා එයිද, එය සංවර කර ගැනීම පිණිස යනු මෙහි පද සම්බන්ධයයි.

Javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vātiādi puna avacanatthaṃ idheva sabbaṃ vuttanti chasu dvāresu yathāsambhavaṃ veditabbaṃ. Na hi pañcadvāre kāyavacīduccaritasaṅkhātaṃ dussīlyaṃ atthi, tasmā dussīlyāsaṃvaro manodvāravasena, sesāsaṃvaro chadvāravasena yojetabbo. Muṭṭhasaccādīnaṃ hi satipaṭipakkhākusaladhammādibhāvato siyā pañcadvāre uppatti, na tveva kāyikavācasikavītikkamabhūtassa dussīlyassa tattha uppatti, pañcadvārikajavanānaṃ aviññattijanakattā. Dussīlyādayo cettha pañca asaṃvarā sīlasaṃvarādīnaṃ pañcannaṃ saṃvarānaṃ paṭipakkhabhāvena vuttā. Tasmiṃ satīti tasmiṃ asaṃvare sati.

ජවන් ක්ෂණයෙහි ඉදින් දුශ්ශීල භාවය ඇති වේ නම් යනාදිය නැවත නොකීම පිණිස මෙතැනම සියල්ල දක්වන ලදී. එය ද්වාර හයටම ගැලපෙන පරිදි දත යුතුය. පංච ද්වාරයෙහි කාය වාක් දුශ්චරිත නමැති දුශ්ශීල භාවය නැත. එබැවින් දුශ්ශීල අසංවරය මනෝ ද්වාරය අනුව ද, සෙසු අසංවර හතර ද්වාර හය අනුව ද යෙදිය යුතුය. මුට්ඨසච්චය (සිහිමුළාව) ආදිය සතියට ප්‍රතිවිරුද්ධ බැවින් පංච ද්වාරයෙහි ඉපදිය හැකිය. එහෙත් කාය වාක් ඉක්මවා යාමෙන් වන දුශ්ශීල භාවය එහි සිදු නොවේ. මන්දයත් පංච ද්වාරික ජවන් සිතුවිලිවලට විඤ්ඤත්ති රූප ඉපදවීමේ ශක්තියක් නැති බැවිනි. මෙහි දුශ්ශීලාදී අසංවර පහ දක්වා ඇත්තේ සීල සංවරාදී සංවර පහට ප්‍රතිවිරුද්ධ වශයෙනි. ‘එය ඇති කල්හි’ යනු එම අසංවරය ඇති කල්හි යන්නයි.

Yathā [Pg.50] kinti yena pakārena javane uppajjamāno asaṃvaro ‘‘cakkhundriye asaṃvaro’’ti vuccati, taṃ nidassanaṃ kinti attho. Yathātiādinā nagaradvāre asaṃvare sati taṃsambandhānaṃ gharādīnaṃ asaṃvutatā viya javane asaṃvare sati taṃsambandhānaṃ dvārādīnaṃ asaṃvutatāti evaṃ aññāsaṃvare aññāsaṃvutatā sāmaññameva nidasseti, na pubbāparasāmaññaṃ, antobahisāmaññaṃ vā. Sati vā dvārabhavaṅgādike puna uppajjamānaṃ javanaṃ bāhiraṃ viya katvā nagaradvārasamānaṃ vuttaṃ, itarañca antonagare gharādisamānaṃ. Paccayabhāvena hi purimanipphannaṃ javanakāle asantampi bhavaṅgādi cakkhādi viya phalanipphattiyā santaṃyeva nāma hoti. Na hi dharamānaṃyeva ‘‘santa’’nti vuccati. ‘‘Bāhiraṃ viya katvā’’ti ca paramatthato javanassa bāhirabhāve, itarassa ca abbhantarabhāve asatipi ‘‘pabhassaramidaṃ, bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkiliṭṭha’’ntiādi (a. ni. 1.49) vacanato āgantukabhūtassa kadāci kadāci uppajjamānassa javanassa bāhirabhāvo, tabbidhurasabhāvassa itarassa abbhantarabhāvo ekena pariyāyena hotīti katvā vuttaṃ. Javane vā asaṃvare uppanne tato paraṃ dvārabhavaṅgādīnaṃ asaṃvarahetubhāvāpattito. Asaṃvarassa hi uppattiyā dvārabhavaṅgādīnaṃ tassa hetubhāvo paññāyatīti. Nagaradvārasadisena javanena pavisitvā dussīlyādicorānaṃ dvārabhavaṅgādīsu musanaṃ kusalabhaṇḍavināsanaṃ kathitaṃ. Yasmiṃ hi dvāre asaṃvaro uppajjati, so tattha dvārādīnaṃ saṃvarūpanissayabhāvaṃ upacchindantoyeva pavattatīti. Dvārabhavaṅgādīnaṃ javanena saha sambandho ekasantatipariyāpannato daṭṭhabbo.

ජවනයෙහි උපදනා අසංවරය "චක්ඛුන්ද්‍රියයෙහි අසංවරය" ලෙස හඳුන්වනු ලබන්නේ කිනම් ආකාරයකින්ද යන වග නිදසුනක් මගින් දැක්වීම මෙහි අභිප්‍රායයි. නගර ද්වාරය අසංවරව පවතිද්දී (එය නිසි ලෙස ආරක්ෂා නොකරන කල) ඒ හා සම්බන්ධ නිවාස ආදියද අනාරක්ෂිත වන්නා සේම, ජවනයෙහි අසංවරය ඇති වූ කල්හි ඒ හා සම්බන්ධ ඉන්ද්‍රිය ද්වාරයන්ද අසංවර වේ. මෙසේ එක් තැනක අසංවරය ඇති වූ විට අනෙක් තැන්හිද අසංවර බව ඇති වන පොදු ස්වභාවය පෙන්වා දෙයි. මෙය පූර්ව හෝ අපර අවස්ථාවල සමානත්වය හෝ අභ්‍යන්තර-බාහිර සමානත්වය පෙන්වීමක් නොවේ. එසේත් නැතහොත්, ද්වාර භවාංග ආදිය පවතිද්දී පසුව උපදනා ජවනය බාහිර දෙයක් සේ සලකා එය නගර ද්වාරයට සමාන කොට දක්වා ඇත. සෙසු ද්වාර භවාංග ආදිය නගරය තුළ ඇති නිවාස ආදියට සමාන කොට දක්වා ඇත. මක්නිසාද යත්, ප්‍රත්‍යයක් වශයෙන් පූර්වයෙහි හටගත් භවාංග ආදිය ජවන අවස්ථාවෙහි ප්‍රකටව පෙනෙන්නට නැතත්, ඇස ආදිය මෙන්ම ඵලයක් ලබා දීමෙහිලා පවතින බැවින් එය විද්‍යාමාන බවම කියනු ලැබේ. පවතින දෙයම "ඇති" දෙය ලෙස පමණක් හඳුන්වනු නොලැබේ. "බාහිර දෙයක් සේ සලකා" යන්නෙහි අදහස, පරමාර්ථ වශයෙන් ජවනය බාහිර නොවුණත්, සෙසු ධර්ම අභ්‍යන්තර නොවුණත්, "මහණෙනි, මේ සිත ප්‍රභාස්වරය, එය ආගන්තුක උපක්ලේශයන්ගෙන් කිලිටි වේ" යන දේශනාවට අනුව, ආගන්තුකව විටින් විට උපදින ජවනය බාහිර ලෙසත්, ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ ස්වභාවයක් ඇති සෙසු ද්වාර භවාංග ආදිය අභ්‍යන්තර ලෙසත් එක් පර්යායකින් දක්වා ඇත. එසේත් නැතහොත්, ජවනයෙහි අසංවරය උපන් කල්හි ඉන් පසුව ද්වාර භවාංග ආදියද අසංවර වීමට හේතු වන බැවිනි. ජවනය නමැති නගර ද්වාරයෙන් ඇතුළු වී දුශ්ශීලකම නමැති සොරුන් විසින් ද්වාර භවාංග ආදියෙහි පවතින කුසල් නමැති සම්පත් විනාශ කිරීම (කොල්ලකෑම) මෙහි විස්තර කෙරේ. යම් ද්වාරයක අසංවරය උපදීද, එය එම ද්වාරයන්හි සංවරයට උපනිශ්‍රය වන ස්වභාවය පසෙක ලා පවතී. ද්වාර භවාංග ආදිය ජවනය හා සම්බන්ධ වන්නේ ඒවා එකම සිත් පරම්පරාවකට (එකම සන්තතියකට) අයත් වන බැවිනි.

Ettha ca cakkhudvāre rūpārammaṇe āpāthagate niyamitādivasena kusalākusalajavane sattakkhattuṃ uppajjitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇe tadanurūpameva manodvārikajavane tasmiṃyevārammaṇe sattakkhattuṃyeva uppajjitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇe puna tasmiṃyeva dvāre tadevārammaṇaṃ nissāya ‘‘itthī puriso’’tiādinā vavatthapentaṃ pasādarajjanādivasena sattakkhattuṃ javanaṃ javati. Evaṃ pavattamānaṃ javanaṃ sandhāya ‘‘javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi agutta’’ntiādi vuttaṃ.

මෙහිදී චක්ඛු ද්වාරයෙහි රූපාරම්මණයක් ගැටුණු කල්හි, නියමිත පිළිවෙළට අනුව කුසල් හෝ අකුසල් ජවන් සිත් සත් වාරයක් ඉපිද භවාංගයට පත් වූ පසු, ඊට අනුරූපවම මනෝ ද්වාරික ජවනය එම අරමුණෙහිම සත් වාරයක් ඉපිද භවාංගයට පත් වේ. නැවතත් එම මනෝ ද්වාරයෙහිම එම රූප අරමුණම ඇසුරු කොටගෙන "ස්ත්‍රියකි, පුරුෂයෙකි" ආදී වශයෙන් නිශ්චය කරමින්, ප්‍රසාදය හෝ ඇලීම ආදී වශයෙන් සත් වාරයක් ජවන් සිත් පවතී. මෙලෙස පවත්නා ජවනය අරමුණු කොටගෙන "ජවනයෙහි දුශ්ශීල බව ආදිය උපන් කල්හි, එම අසංවරය පවතින විට ද්වාරයද අගුප්ත (අරක්ෂිත) වේ" යැයි කියන ලදී.

Tasmiṃ pana javane. Sīlādīsūti sīlasaṃvarasatisaṃvarañāṇasaṃvarakhantisaṃvaravīriyasaṃvaresu uppannesu. Yathā hi pageva satiārakkhaṃ anupaṭṭhapentassa [Pg.51] dussīlyādīnaṃ uppatti, evaṃ pageva satiārakkhaṃ upaṭṭhapentassa sīlādīnaṃ uppatti veditabbā. Saddādīsupi yathārahaṃ nimittānubyañjanāni veditabbāni. Sotaviññāṇena hi saddaṃ sutvā ‘‘itthisaddo’’ti vā ‘‘purisasaddo’’ti vā iṭṭhāniṭṭhādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ na gaṇhāti, sutamatte eva saṇṭhāti. Yo ca gītasaddādikassa kilesānaṃ anu anu byañjanato ‘‘anubyañjana’’nti laddhavohāro mandatārādivasena vavatthito chajjādibhedabhinno ākāro, tampi na gaṇhātīti. Evaṃ gandhādīsupi yathārahaṃ vattabbaṃ. Manodvāre pana sāvajjanabhavaṅgaṃ manodvāraṃ tasmiṃ dvāre dhammārammaṇe āpāthagate taṃ javanamanasāva viññāya vijānitvātiādinā yojetabbaṃ. Kileso anubandho etassāti kilesānubandho, so eva nimittādigāho, tato parivajjanalakkhaṇaṃ kilesānubandhanimittādiggāhaparivajjanalakkhaṇaṃ. Ādi-saddena anubyañjanaṃ saṅgaṇhāti.

එම ජවනයෙහිම ශීල සංවරය, සති සංවරය, ඥාණ සංවරය, ඛන්ති සංවරය හා වීර්ය සංවරය උපදින කල්හිද මෙසේම වේ. මක්නිසාද යත්, කලින්ම සති නමැති ආරක්ෂාව නොමැති පුද්ගලයාට දුශ්ශීලකම ආදිය ඇති වන්නා සේම, කලින්ම සති ආරක්ෂාව ඇති කරගත් පුද්ගලයාට ශීලය ආදී ගුණධර්ම ඇති වන බව දත යුතුය. ශබ්ද ආදියේදීද ඒ ඒ ආකාරයට නිමිති හා අනුව්‍යඤ්ජන ගැනීම පිළිබඳව දත යුතුය. සෝත විඤ්ඤාණයෙන් ශබ්දයක් අසා "ස්ත්‍රී ශබ්දයකි" හෝ "පුරුෂ ශබ්දයකි" ලෙස හෝ ඉෂ්ට අනිෂ්ට වූ කෙලෙස් වැඩීමට හේතු වන නිමිත්තක් ග්‍රහණය නොකරයි, ඇසුණු මාත්‍රයෙහිම සිත පවතියි. ගීත ශබ්ද ආදියෙහි කෙලෙස්වලට අනුවර්තනය වන බැවින් "අනුව්‍යඤ්ජන" යැයි කියනු ලබන, හඬෙහි ගම්භීර හෝ උස් පහත් බව ආදියෙන් යුත් ස්වර භේදයන්ද ග්‍රහණය නොකරයි. ගන්ධ ආදියේදීද මෙසේම දත යුතුය. මනෝ ද්වාරයෙහිදී නම් ආවර්ජනාව හා සම්බන්ධ භවාංගය මනෝ ද්වාරය නම් වේ. එම ද්වාරයෙහි ධර්මාරම්මණයක් ගැටුණු කල්හි එය ජවන සිතින්ම දැනගෙන, විජානනය කොට ආදී වශයෙන් යොදාගත යුතුය. යමෙකුට කෙලෙස් අනුබද්ධ වේ නම් එය කෙලෙස් අනුබද්ධයයි, එයම නිමිති ගැනීමයි. එයින් වැළකීමේ ලක්ෂණය "ක්ලේශානුබන්ධ නිමිත්තාදිග්ගාහ පරිවජ්ජන ලක්ෂණය" නම් වේ. මෙහි "ආදි" ශබ්දයෙන් අනුව්‍යඤ්ජනයද ඇතුළත් වේ.

Ājīvapārisuddhisīlavaṇṇanā

ආජීව පාරිශුද්ධි ශීල වර්ණනාවයි.

16. Vutteti idheva uddesavasena pubbe vutte. Tathā hi ‘‘ājīvahetu paññattānaṃ channaṃ sikkhāpadāna’’nti paduddhāraṃ katvā tāni pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘yāni tānī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha yāni tāni evaṃ paññattāni cha sikkhāpadānīti sambandho. Ājīvahetūti jīvikanimittaṃ, ‘‘evāhaṃ paccayehi akilamanto jīvissāmī’’ti adhippāyena. Ājīvakāraṇāti tasseva vevacanaṃ. Pāpicchoti pāpikāya asantaguṇasambhāvanicchāya samannāgato. Icchāpakatoti icchāya apakato upadduto, abhibhūto vā. Asantanti avijjamānaṃ. Abhūtanti anuppannaṃ. Anuppannattā hi tassa taṃ asantanti purimassa pacchimaṃ kāraṇavacanaṃ. Uttarimanussadhammanti uttarimanussānaṃ ukkaṭṭhapurisānaṃ dhammaṃ, manussadhammato vā uttari ukkaṭṭhaṃ. Ullapatīti uggatāyuko lapati. Sīlaṃ hi bhikkhuno āyu, taṃ tassa tathālapanasamakālameva vigacchati. Tenāha ‘‘āpatti pārājikassā’’ti pārājikasaṅkhātā āpatti assa, pārājikasaññitassa vā vītikkamassa āpajjanaṃ ullapananti attho. Sañcarittaṃ samāpajjatīti sañcaraṇabhāvaṃ āpajjati, itthiyā vā purisamatiṃ, purisassa vā itthimatiṃ ārocetīti adhippāyo. ‘‘Imesaṃ channaṃ sikkhāpadānaṃ vītikkamassa vasenā’’ti sambandho heṭṭhā dassito eva.

16. "වුත්තෙ" යනු මෙහිම සංක්ෂේප වශයෙන් කලින් පවසන ලද්දකි. එනම්, "ආජීවය හේතු කොටගෙන පනවන ලද ශික්ෂාපද සය" යන පද උපුටා දක්වා ඒවා පාලි පාඨයන්ගෙන්ම දැක්වීමට "යානි තානි" ආදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි "යම් ඒ මෙලෙස පනවන ලද ශික්ෂාපද සයෙක් ඇද්ද" යනු සම්බන්ධයයි. "ආජීව හේතු" යනු ජීවිකාව නිමිති කරගෙන, "මම මෙසේ සිව්පසයෙන් පීඩා නොවී ජීවත් වන්නෙමි" යන අදහසිනි. "ආජීව කාරණා" යනුද එහිම පර්යාය වචනයකි. "පාපිච්ඡො" යනු තමා තුළ නැති ගුණ පෙන්වීමේ ලාමක ආසාවෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයාය. "ඉච්ඡාපකතො" යනු ආසාවෙන් පීඩිත වූ හෝ යටපත් කරන ලද තැනැත්තාය. "අසන්තං" යනු විද්‍යාමාන නොවන, "අභූතං" යනු හට නොගත් දෙයයි. හට නොගත් බැවින් එය ඔහුට "අසන්ත" (නැති දෙයක්) වේ, එබැවින් පළමු පදයට දෙවන පදය හේතුවක් ලෙස දැක්වේ. "උත්තරිමනුස්සධම්මං" යනු උත්තම පුරුෂයන්ගේ (ආර්යයන්ගේ) ධර්මයයි, එසේත් නැත්නම් සාමාන්‍ය මනුෂ්‍ය ධර්මයට වඩා උසස් වූ ධර්මයයි. "උල්ලපති" යනු ආයුෂය (ශීලය) ගෙවී යන පරිදි පවසයි. මහණෙකුගේ ආයුෂය නම් ශීලයයි, එවැනි මුසාවක් පැවසූ සැණින් එය ඔහුගෙන් ගිලිහී යයි. එබැවින් පාරාජිකා ඇවතට පත් වේ යැයි කියන ලදී. "සංචරිත්තං සමාපජ්ජති" යනු ස්ත්‍රියකගේ අදහසක් පුරුෂයෙකුට හෝ පුරුෂයෙකුගේ අදහසක් ස්ත්‍රියකට පවසා දූත මෙහෙවරෙහි (කපුවිකමෙහි) යෙදීමයි. "මේ ශික්ෂාපද සය ඉක්මවා යාමෙන්" යන සම්බන්ධය කලින්ම පෙන්වා දෙන ලදී.

Kuhanātiādīsūti [Pg.52] heṭṭhā uddiṭṭhapāḷiyāva paduddhāro. Ayaṃ pāḷīti ayaṃ vibhaṅge (vibha. 861) āgatā niddesapāḷi.

"කුහනාතිආදීසු" යනු කලින් දැක්වූ පාලි පාඨයන්ගෙන් පද උපුටා දැක්වීමකි. "අයං පාළී" යනු විභංග ප්‍රකරණයෙහි එන විස්තරාත්මක පාඨයයි (නිද්දේස පාලියයි).

17. Cīvarādipaccayā labbhantīti lābhā. Te eva sakkaccaṃ ādaravasena diyyamānā sakkārā. Patthaṭayasatā kittisaddo. Taṃ lābhañca sakkārañca kittisaddañca. Sannissitassāti ettha taṇhānissayo adhippetoti āha ‘‘patthayantassā’’ti. Asantaguṇadīpanakāmassāti asante attani avijjamāne saddhādiguṇe sambhāvetukāmassa. Asantaguṇasambhāvanatālakkhaṇā, paṭiggahaṇe ca amattaññutālakkhaṇā hi pāpicchatā. Icchāya apakatassāti pāpikāya icchāya sammāājīvato apeto katoti apakato. Tathābhūto ca ājīvūpaddavena upaddutoti katvā āha ‘‘upaddutassāti attho’’ti.

17. සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන් ලැබෙන බැවින් 'ලාභ' නම් වේ. එම ලාභ වස්තූන්ම මනාකොට ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව පිරිනමන විට 'සක්කාර' (සත්කාර) නම් වේ. පැතිර ගිය කීර්තිය 'කිත්තිසද්ද' (කීර්ති රාවය) නම් වේ. එම ලාභය ද, සත්කාරය ද, කීර්ති රාවය ද යන මේවායෙහි 'සන්නිස්සිතස්ස' යන්නෙන් මෙහිදී තණ්හාව ඇසුරු කිරීම අදහස් කර ඇති බැවින් 'ප්‍රාර්ථනා කරන්නා වූ' යැයි පවසන ලදී. 'අසන්තගුණදීපනකාමස්ස' යනු තමා තුළ නැති වූ, විද්‍යාමාන නොවන ශ්‍රද්ධාදී ගුණ ධර්මයන් ප්‍රකාශ කරනු කැමැති තැනැත්තා හට යනුයි. මක්නිසාද යත්, තමා තුළ නැති ගුණ වර්ණනා කරවා ගැනීමේ ලක්ෂණය හා ප්‍රත්‍ය පිළිගැනීමේදී පමණ නොදන්නා ලක්ෂණය 'පාපිච්ඡතාව' (පවිටු ආශාව) වන බැවිනි. 'ඉච්ඡාය අපකතස්ස' යනු පාපී වූ ආශාව නිසා සම්මා ආජීවයෙන් බැහැර කරන ලද බැවින් 'අපකත' නම් වේ. එබඳු වූ තැනැත්තා ආජීව උපද්‍රවයෙන් පෙළෙන බැවින් 'උපද්දුත' (පෙළෙන ලද) යන්න එහි අර්ථය බව පවසන ලදී.

Kuhanameva paccayuppādanassa vatthūti kuhanavatthu. Tividhampetaṃ tattha āgataṃ tassa nissayabhūtāya imāya pāḷiyā dassetunti evamattho daṭṭhabbo. Tadatthikassevāti tehi cīvarādīhi atthikasseva. Paṭikkhipanenāti cīvarādīnaṃ paṭikkhipanahetu. Assāti bhaveyya. Paṭiggahaṇena cāti ca-saddena pubbe vuttaṃ paṭikkhipanaṃ samuccinoti.

කුහනාවම (රවටන සුලු බව) ප්‍රත්‍ය උපදවා ගැනීමේ කරුණ වන බැවින් 'කුහනවස්තු' නම් වේ. නිද්දේස පාලියෙහි සඳහන් වන එම ත්‍රිවිධ කුහනාව, එයට පදනම වූ මෙම විභංග පාලියෙන් දැක්වීම මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය. 'තදත්ථිකස්සේව' යනු එම සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන් අවශ්‍ය තැනැත්තාටමය. 'පටික්ඛිපනේන' යනු සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍ය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ හේතුවෙනි. 'අස්ස' යනු 'විය හැකිය' යන්නයි. 'පටිග්ගහණේන ච' යන්නෙහි 'ච' ශබ්දයෙන් පෙර කියන ලද ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ද එක් කර ගනියි.

Bhiyyokamyatanti bahukāmataṃ. Yanti kiriyāparāmasanaṃ, tasmā ‘‘dhāreyyā’’ti ettha yadetaṃ saṅghāṭiṃ katvā dhāraṇaṃ, etaṃ samaṇassa sāruppanti yojanā. Pāpaṇikānīti āpaṇato chaḍḍitāni. Nantakānīti antarahitāni coḷakhaṇḍāni. Uccinitvāti uñchanena cinitvā saṅgahetvā. Uñchācariyāyāti uñchācariyāya laddhena. Gilānassa paccayabhūtā bhesajjasaṅkhātā jīvitaparikkhārā gilānapaccayabhesajjaparikkhārā. Pūtimuttanti purāṇassa, apurāṇassa ca sabbassa gomuttassetaṃ nāmaṃ. Pūtimuttenāti pūtibhāvena muttena parehi chaḍḍitena, pūtibhūtena vā gomuttena. Dhutavādoti paresampi dhutaguṇavādī. Sammukhībhāvāti sammukhato vijjamānattā, labbhamānatāyāti attho.

‘භිය්‍යෝකම්‍යතා’ යනු බොහෝ සෙයින් කැමැති බවයි. ‘යන්ති’ යනු ක්‍රියාව හඟවන පදයකි. එබැවින් ‘ධාරෙය්‍ය’ යන්නෙහි සඟළ සිවුරක් කරගෙන දැරීමක් වේද, එය ශ්‍රමණයෙකුට සුදුසුය යනුවෙන් මෙහි යෙදුම දත යුතුය. ‘පාපණිකානි’ යනු වෙළඳසැල්වලින් ඉවත දමන ලද රෙදි කඩයි. ‘නන්තකානි’ යනු කෙළවරවල් නොමැති (ඉරුණු) රෙදි කැබලි ය. ‘උච්චිනිත්වා’ යනු ඇහිදීමෙන් රැස්කර ගැනීමයි. ‘උඤ්ඡාචරියාව’ (පිඬුසිඟා යාම) මගින් ලබන ලද්දෙනි. ගිලනුන් හට ප්‍රත්‍ය වූ, බෙහෙත් නමින් හැඳින්වෙන ජීවිත පරිෂ්කාර ‘ගිලානපච්චයභේසජ්ජපරික්ඛාර’ නම් වේ. ‘පූතිමුත්ත’ යනු පරණ වූ හෝ අලුත් වූ හෝ සියලු ගව මුත්‍රාවලට නමකි. ‘පූතිමුත්තෙන’ යනු කුණු වූ ස්වභාවයෙන් යුතු, අනුන් විසින් ඉවත දමන ලද හෝ නරක් වූ ගව මුත්‍රාවෙනි. ‘ධුතවාදී’ යනු අනුන්ට ද ධුතාංග ගුණ පවසන තැනැත්තායි. ‘සම්මුඛීභාවා’ යනු ඉදිරියේ විද්‍යාමාන වන බැවින් හෙවත් ලැබෙන බැවින් යන අර්ථයයි.

Attānaṃ uttarimanussadhammādhigamassa sāmante katvā jappanaṃ sāmantajappanaṃ. Mahesakkhoti mahānubhāvo, uttarimanussadhammādhigamenāti adhippāyo. ‘‘Mitto’’ti sāmaññato vatvā puna taṃ viseseti ‘‘sandiṭṭho sambhatto’’ti[Pg.53]. Diṭṭhamatto hi mitto sandiṭṭho. Daḷhabhattiko sambhatto. Sahāyoti saha āyanako, sakhāti attho. Sattapadino hi ‘‘sakhā’’ti vuccanti. Vihāro pākāraparicchinno sakalo āvāso. Aḍḍhayogo dīghapāsādo, garuḷasaṇṭhānapāsādotipi vadanti. Pāsādo caturassapāsādo. Hammiyaṃ muṇḍacchadanapāsādo. Kūṭāgāraṃ dvīhi kaṇṇikāhi kattabbapāsādo. Aṭṭo paṭirājūnampi paṭibāhanayogyo catupañcabhūmako paṭissayaviseso. Māḷo ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto paṭissayaviseso. Uddaṇḍo agabbhikā ekadvārā dīghasālāti vadanti. Apare pana bhaṇanti – vihāro nāma dīghamukhapāsādo. Aḍḍhayogo ekapassena chadanakasenāsanaṃ. Tassa kira ekapasse bhitti uccatarā hoti, itarapasse nīcā, tena taṃ ekapassachadanakaṃ hoti. Pāsādo āyatacaturassapāsādo. Hammiyaṃ muṇḍacchadanaṃ candikaṅgaṇayuttaṃ. Guhā kevalā pabbataguhā. Leṇaṃ dvārabaddhaṃ. Kūṭāgāraṃ yo koci kaṇṇikābaddhapāsādo. Aṭṭo bahalabhittigehaṃ. Yassa gopānasiyo aggahetvā iṭṭhakāhi eva chadanaṃ hoti. Aṭṭālakākārena karīyatītipi vadanti. Māḷo vaṭṭākārena katasenāsanaṃ. Uddaṇḍo eko paṭissayaviseso. Yo ‘‘bhaṇḍasālā, udosita’’ntipi vuccati. Upaṭṭhānasālā sannipatanaṭṭhānaṃ.

තමන් උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්ම ලාභයට ආසන්න බව පවසමින් කරන කතාව ‘සාමන්තජප්පන’ නම් වේ. ‘මහේසක්ඛ’ යනු උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්ම ලාභයෙන් මහා අනුභාව ඇති යන අදහසයි. ‘මිත්‍රයා’ යැයි සාමාන්‍යයෙන් පවසා නැවත ඔහු ‘සන්දිට්ඨ’ (දුටු පමණින් හඳුනන) හා ‘සම්භත්ත’ (භක්තිමත් හෝ සමීප) ලෙස විශේෂ කරයි. දුටු පමණින් මිත්‍ර වූයේ සන්දිට්ඨ නම් වේ. දැඩි භක්තියක් ඇති මිතුරා සම්භත්ත නම් වේ. ‘සහාය’ යනු එකට යන තැනැත්තා හෙවත් යහළුවා යන අර්ථයයි. සත් පියවරක් එකට ගිය අය ‘සඛා’ (යහළුවෝ) යැයි කියනු ලැබේ. ‘විහාර’ යනු තාප්පයකින් වට වූ මුළු ආවාසයයි. ‘අඩ්ඪයෝග’ යනු දික් වූ ප්‍රාසාදයකි, ඇතැම්හු මෙය ගුරුළු හැඩැති ප්‍රාසාදයක් ලෙස ද හඳුන්වති. ‘ප්‍රාසාද’ යනු සතරැස් ප්‍රාසාදයයි. ‘හම්මිය’ යනු මුදුන් වහලක් නැති ප්‍රාසාදයකි. ‘කූටාගාර’ යනු කූට (මුදුන්) දෙකක් සහිතව කළ යුතු ප්‍රාසාදයකි. ‘අට්ට’ යනු සතුරන් පවා වළක්වාලිය හැකි, සතර පස් මහල් ඇති විශේෂ ගොඩනැගිල්ලකි. ‘මාළ’ යනු එක් කූටයකින් යුතු, බොහෝ කොන් ඇති ගොඩනැගිල්ලකි. ‘උද්දණ්ඩ’ යනු කාමර නැති, එක් දොරක් ඇති දිග ශාලාවකි. ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසන්නේ විහාරය යනු දිගු මුවදොරක් සහිත ප්‍රාසාදයක් බවත්, අඩ්ඪයෝගය යනු එක පැත්තකට පමණක් වහලක් ඇති සේනාසනයක් බවත් ය. එහි එක් පසක බිත්තිය උස වන අතර අනෙක් පස බිත්තිය මිටි වේ. පූතිගුහාව යනු කඳු ගුහාවයි. ලෙණ යනු දොරක් සවි කළ ගුහාවයි. අට්ට යනු ඝන බිත්ති සහිත ගෙයකි. ඇතැම්හු එය වහලක් රහිතව ගඩොලින් පමණක් කළ එකක් බව පවසති. මාළ යනු වටකුරු හැඩයට කළ සේනාසනයකි. උද්දණ්ඩ යනු භාණ්ඩශාලාව හෝ ගබඩාව ලෙස ද හඳුන්වන විශේෂ ගොඩනැගිල්ලකි. උපට්ඨාන ශාලාව යනු රැස්වන ස්ථානයයි.

Kucchitarajabhūtāya pāpicchatāya niratthakaṃ kāyavacīvipphandaniggaṇhanaṃ korajaṃ, taṃ etassa atthīti korajiko, kohaññena saṃyatakāyo, ativiya, abhiṇhaṃ vā korajiko korajikakorajiko. Atiparisaṅkitoti keci. Ativiya kuho kuhakakuhako, sātisayavimhāpakoti attho. Ativiya lapo lapanako lapakalapako. Mukhasambhāvikoti korajikakorajikādibhāvena pavattavacanehi attano mukhamattena aññehi sambhāviko. So evarūpo evarūpatāya eva attānaṃ paraṃ viya katvā ‘‘ayaṃ samaṇo’’tiādīni katheti. Gambhīrantiādi tassā kathāya uttarimanussadhammapaṭibaddhatāya vuttaṃ.

පිළිකුල් සහගත දූවිල්ලක් වැනි වූ පාපිච්ඡතාව නිසා නිෂ්ඵල ලෙස කය හා වචනය සංවර කර ගැනීම 'කෝරජ' නම් වේ. එය ඔහුට ඇති බැවින් ඔහු 'කෝරජික' නම් වේ. රවටන අදහසින් සංවර කරගත් කය ඇති, ඉතාමත් අධික ලෙස කෝරජික වූ තැනැත්තා 'කෝරජිකකෝරජික' නම් වේ. ඇතැම්හු මොහු ඉතා සැක කටයුතු අයෙකු ලෙස හඳුන්වති. ඉතා අධික ලෙස රවටන්නා 'කුහකකුහක' නම් වේ, එනම් පුදුම කරවන්නා යන අර්ථයයි. ඉතා අධික ලෙස ප්‍රශංසා මුඛයෙන් කතා කරන්නා 'ලපකලපක' නම් වේ. 'මුඛසම්භාවිත' යනු කෝරජිකකෝරජික ආදී භාවයෙන් තමන්ගේ මුඛයෙන් පවසන වචන මාත්‍රයෙන් අනුන් ලවා වර්ණනා කරවා ගන්නා තැනැත්තායි. එබඳු වූ තැනැත්තා තමා අන් අයෙකු මෙන් පෙන්වමින් "මේ ශ්‍රමණයා..." යනාදී වශයෙන් පවසයි. එම කතාව උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයන් හා සම්බන්ධ බැවින් "ගම්භීර" (ගැඹුරු) ආදී ලෙස පවසන ලදී.

Sambhāvanādhippāyakatenāti ‘‘kathaṃ nu kho maṃ jano ‘ariyo’ti vā ‘visesalābhī’ti vā sambhāveyyā’’ti iminā adhippāyena katena. Gamanaṃ saṇṭhapetīti visesalābhīnaṃ gamanaṃ viya attano gamanaṃ sakkaccaṃ ṭhapeti[Pg.54], sato sampajānova gacchanto viya hoti. Paṇidhāyāti ‘‘arahāti maṃ jānantū’’ti cittaṃ saṇṭhapetvā, patthetvā vā. Samāhito viyāti jhānasamādhinā samāhito viya. Āpāthakajjhāyīti manussānaṃ āpāthaṭṭhāne samādhisamāpanno viya nisīdanto āpāthake janassa pākaṭaṭṭhāne jhāyī. Iriyāpathasaṅkhātanti iriyāpathasaṇṭhapanasaṅkhātaṃ.

‘සම්භාවනාධිප්පායකතේන’ යනු "ජනයා මට රහතන් වහන්සේ නමක් කියා හෝ විශේෂ ධර්ම ලාභියෙක් කියා හෝ ගරු කරන්නේ කෙසේද?" යන අදහසින් කරන ලද්දකි. ‘ගමනං සණ්ඨපේති’ යනු විශේෂ ධර්ම ලාභීන්ගේ ගමන මෙන් තමන්ගේ ගමන ද මනාකොට පවත්වයි, සිහි නුවණින් යුතුව යන්නෙකු මෙන් පෙනී සිටියි. ‘පණිධාය’ යනු "මොහු රහතන් වහන්සේ නමකැයි මිනිසුන් දැනගනිත්වා" යනුවෙන් සිත පිහිටුවාගෙන හෝ ප්‍රාර්ථනා කරමිනි. ‘සමාහිතෝ විය’ යනු දැහැනින් සමාධිගත වූවෙකු මෙනි. ‘ආපාථකජ්ඣායී’ යනු මිනිසුන්ට පෙනෙන ස්ථානයන්හි සමාපත්තියට සම වැදුණෙකු මෙන් හිඳිමින්, ප්‍රසිද්ධ ස්ථානයක දැහැනින් පසුවන්නා ය. ‘ඉරියාපථසංඛාත’ යනු ඉරියව් මනාකොට පිහිටුවීම හෙවත් සකස් කිරීමයි.

Paccayapaṭisevanasaṅkhātenāti ayoniso uppāditānaṃ paccayānaṃ paṭisevananti evaṃ kathitena, tena vā paccayapaṭisevanena saṅkhātabbena kathitabbena. Aññaṃ viya katvā attano samīpe bhaṇanaṃ sāmantajappitaṃ. Ā-kārassa rassattaṃ katvā ‘‘aṭṭhapanā’’ti vuttaṃ. Kuhanaṃ kuho, tassa ayanā pavatti kuhāyanā, kuhassa vā puggalassa ayanā gati kiriyā kuhāyanā. Kuheti, kuhena vā itoti kuhito, kuhako.

‘පච්චයපටිසේවනසංඛාතේන’ යනු අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් උපදවා ගත් ප්‍රත්‍යයන් පරිහරණය කිරීම ලෙස මෙසේ පවසන ලදී. තමාට උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්ම ඇති බව අන් අයෙකු ලවා පවසන්නාක් මෙන් තමන්ගේ සමීපයෙහි පැවසීම ‘සාමන්තජප්පිත’ නම් වේ. ‘ආ’ කාරය ලුහු (රස්ස) කිරීමෙන් ‘අට්ඨපනා’ යැයි පවසන ලදී. කුහනය යනු රවටන සුලු බවයි, එම රැවටීමේ ක්‍රියාව ‘කුහායනා’ නම් වේ. රවටන්නා වූ පුද්ගලයාගේ ක්‍රියාව ද එයමය. ‘කුහේති’ (රවටයි), එබැවින් ‘කුහිත’ හෙවත් ‘කුහක’ නම් වේ.

Puṭṭhassāti ‘‘ko tisso, ko rājapūjito’’ti puṭṭhassa. Uddhaṃ katvāti ukkhipitvā vibhavasampattiādinā paggahetvā.

‘පුට්ඨස්ස’ යනු "තිස්ස තෙරුන් කවුද? රජු විසින් පූජා කරන ලද්දේ කවුද?" යනාදී වශයෙන් විමසන ලද පැවිද්දා හට යනුයි. ‘උද්ධං කත්වා’ යනු ඉහළට ඔසවා හෙවත් විභව සම්පත් ආදියෙන් වර්ණනා කොට මතු කර දැක්වීමෙනි.

Unnahanāti uddhaṃ uddhaṃ bandhanā paliveṭhanā. Dve kira bhikkhū ekaṃ gāmaṃ pavisitvā āsanasālāya nisīditvā ekaṃ kumārikaṃ pakkosiṃsu. Tāya āgatāya tatreko ekaṃ pucchi ‘‘ayaṃ, bhante, kassa kumārikā’’ti? ‘‘Amhākaṃ upaṭṭhāyikāya telakandarikāya dhītā, imissā mātā mayi gehaṃ gate sappiṃ dadamānā ghaṭeneva deti, ayampi mātā viya ghaṭena detī’’ti (vibha. aṭṭha. 862) ukkācesi. Imaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘telakandarikavatthu cettha vattabba’’nti.

"උන්නහනා" යනු ඉහළට ඉහළට බැඳීම හෙවත් වෙළීමයි. එක්තරා ගමකට වැඩම කළ භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමක් අසන ශාලාවක වැඩ සිටින විට එක්තරා කුමරියකට කැඳවූහ. ඇය පැමිණි කල්හි, ඔවුන්ගෙන් එක් නමක් අනෙක් නමගෙන් මෙසේ ඇසූහ: "ස්වාමීනි, මේ කුමරිය කාගේ කවුද?" එවිට අනෙක් හිමියෝ මෙසේ පැවසූහ: "මෑ අපගේ උපස්ථායිකාව වූ තේලකන්දරිකාවගේ දියණියයි. ඇයගේ මව මම ඇගේ නිවසට වැඩම කළ විට ගිතෙල් පූජා කරන්නේ කළයකින්මය. මේ දියණියද මව මෙන් කළයකින්ම පූජා කරයි" මෙසේ ඇයව ප්‍රශංසා මුඛයෙන් වර්ණනා කළහ. මෙය මුල් කරගෙන "මෙහි තේලකන්දරිකා වස්තුව කිව යුතුයි" යනුවෙන් දක්වා ඇත.

Dhammānurūpā vāti mattāvacanānurūpaṃ vā. Mattāvacanaṃ hi ‘‘dhammo’’ti vuccati. Yathāha ‘‘subhāsitaṃ uttamamāhu santo, dhammaṃ bhaṇe nādhammaṃ taṃ dutiya’’nti (saṃ. ni. 1.213; su. ni. 452). Tena bahuṃ vippalapanamāha, saccato vā aññā subhāsitā vācā ‘‘dhammo’’ti veditabbo. Muggasūpasadisakammo puggalo muggasūpyo. Tenāha ‘‘ayaṃ puggalo muggasūpyoti vuccatī’’ti. Paribhaṭassa kammaṃ pāribhaṭyaṃ, tadeva pāribhaṭyatā.

"ධම්මානුරූපව" යනු පමණ දැන කතා කිරීමට අනුකූලව යන්නයි. ප්‍රමාණය දැන කතා කිරීම "ධර්මය" යැයි කියනු ලැබේ. "සත්පුරුෂයෝ සුභාෂිතය උතුම් කොට පවසති, ධර්මයම කිව යුතුය, අධර්මය නොකළ යුතුය" යැයි වදාළ පරිදිය. මෙයින් බොහෝ වූ හිස් ප්‍රලාපයන් ගැන කියවේ. සත්‍යයට අමතරව වෙනත් සුභාෂිත වචනද "ධර්මය" ලෙස දත යුතුය. මුං ඇට හොද්දකට සමාන ක්‍රියා ඇති පුද්ගලයා "මුග්ගසූප්‍ය" (මුං සුප් වැනි පුද්ගලයා) නම් වේ. එබැවින් "මේ පුද්ගලයා මුග්ගසූප්‍යයැයි කියනු ලැබේ" යැයි වදාරන ලදී. ළමයින් රැකබලා ගන්නාගේ කාර්යය "පාරිභට්‍ය" නම් වේ, එයම "පාරිභට්‍යතාව" යි.

Nimittena caranto, jīvanto vā nimittako, tassa bhāvo nemittikatā. Attano icchāya pakāsanaṃ obhāso. Ko pana soti[Pg.55]? ‘‘Ajja bhikkhūnaṃ paccayā dullabhā jātā’’tiādikā paccayapaṭisaṃyuttakathā. Icchitavatthussa samīpe kathanaṃ sāmantajappā.

යම් සංකේතයක් හෝ ලකුණක් මගින් ජීවත් වන තැනැත්තා "නෛමිත්තික" නම් වේ, ඔහුගේ ස්වභාවය "නෛමිත්තිකතාව" යි. තමාගේ කැමැත්ත ප්‍රකාශ කිරීම "ඕභාස" (ඉඟි කිරීම) නම් වේ. එය කුමක්ද? "අද කාලයේ භික්ෂූන්ට ප්‍රත්‍යයන් ලැබීම දුෂ්කර වී ඇත" යනාදී වශයෙන් ප්‍රත්‍යයන් හා සම්බන්ධව කරනු ලබන කතායි. තමා කැමති වස්තුවක් අසල සිට ඒ ගැන කතා කිරීම "සාමන්තජප්පා" (වටින් ගොඩින් කීම) නම් වේ.

Akkosanabhayenāpi dadeyyāti dasahi akkosavatthūhi akkosanaṃ. Tathā vambhanādayo. Upekkhanā upāsakānaṃ dāyakādibhāvato bahi chaḍḍanā. Khipanāti khepavacanaṃ. Taṃ pana avahasitvā vacanaṃ hotīti āha ‘‘uppaṇḍanā’’ti. Pāpanāti adāyakattassa, avaṇṇassa vā patiṭṭhāpanaṃ. Paresaṃ piṭṭhimaṃsakhādanasīlo parapiṭṭhimaṃsiko, tassa bhāvo parapiṭṭhimaṃsikatā. Abbhaṅganti abbhañjanaṃ. Nipisitvā gandhamagganā viyāti anippisite alabbhamānassa gandhassa nipisane lābho viya paraguṇe anippisite alabbhamānānaṃ paccayānaṃ nipisanena lābho daṭṭhabboti.

"ආක්‍රෝශ පරිභවයට බියෙන් හෝ දෙනු ඇත" යන අදහසින් දස වැදෑරුම් ආක්‍රෝශ වස්තූන්ගෙන් බැණ වැදීම ආක්‍රෝශයයි. ගැරහීම ආදියද එසේමය. "උපෙක්ඛනා" (බැහැර කිරීම) යනු දායකයන් දායකත්වය ආදියෙන් බැහැර කිරීමයි. "ඛිපනා" යනු බැහැර කරන වචනයකි. එය අවලාද නැගීමක් බැවින් "උප්පණ්ඩනා" (උපහාසය) යැයි කියන ලදී. "පාපනා" යනු දායක නොවන බව හෝ අගුණය ලොවට පැවසීමයි. අනුන්ගේ පිට මස් කන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තා "පරපිට්ඨිමංසික" (කේලාම් කියන්නා) නම් වේ, එහි ස්වභාවය "පරපිට්ඨිමංසිකතාව" යි. "අබ්භංග" යනු ශරීරයේ ආලේප කරන තෙල් වර්ගයකි. "තලා සුවඳ සෙවීම මෙන්" යනු සුවඳ විලවුන් වර්ග තලන්නේ නැතිව සුවඳ නොලැබෙන්නාක් මෙන්, අනුන්ගේ ගුණ නොතලා (නොපවසා) ප්‍රත්‍යයන් නොලැබෙන කල්හි, එම ගුණ තලා (වැඩි කොට පවසා) ප්‍රත්‍යයන් ලැබීම එසේ දත යුතුය.

Nikattuṃ appena lābhena bahukaṃ vañcetvā gahetuṃ icchanaṃ nijigīsanaṃ, tassa bhāvo nijigīsanatā. Tasseva icchanassa pavattiākāro, taṃsahajātaṃ vā gavesanakammaṃ.

ස්වල්ප වූ ලාභයකින් බොහෝ ලාභයක් ලබා ගැනීම සඳහා රවටා ගැනීමට ඇති කැමැත්ත "නිජිගීසනය" නම් වේ, එහි ස්වභාවය "නිජිගීසනතාව" යි. එම කැමැත්ත පවතින ආකාරය හෝ එය හා බැඳුණු සෙවීමේ ක්‍රියාවලිය එසේ හැඳින්වේ.

Aṅganti hatthapādādiaṅgāni uddissa pavattaṃ vijjaṃ. Nimittanti nimittasatthaṃ. Uppātanti ukkāpātadisāḍāha-bhūmicālādiuppātapaṭibaddhavijjaṃ. Supinanti supinasatthaṃ. Lakkhaṇanti itthipurisānaṃ lakkhaṇajānanasatthaṃ. Mūsikacchinnanti vatthādīnaṃ asukabhāge mūsikacchede sati idaṃ nāma phalaṃ hotīti jānanakasatthaṃ. Palāsaggiādīsu iminā nāma agginā hute idaṃ nāma hotīti aggivasena homavidhānaṃ aggihomaṃ. Iminā nayena dabbihomaṃ veditabbaṃ. Ādi-saddena thusahomādīnaṃ, aññesañca sutte āgatānaṃ micchājīvānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Vīriyasādhanattā ājīvapārisuddhisīlassa ‘‘paccayapariyesanavāyāmo’’ti vuttaṃ. Tassa pārisuddhi anavajjabhāvo, yena dhammena samena paccayalābho hoti. Na hi alaso ñāyena paccaye pariyesituṃ sakkotīti.

"අංග" යනු අත් පා ආදී ශරීර අවයව මුල් කරගෙන පවතින විද්‍යාවන්ය. "නිමිත්ත" යනු නිමිති ශාස්ත්‍රයයි. "උප්පාත" යනු උල්කාපාත, දිශා දැවීම්, භූමිකම්පා ආදී අසුබ ලකුණු හා සම්බන්ධ විද්‍යාවයි. "සුපින" යනු සිහින ශාස්ත්‍රයයි. "ලක්ඛණ" යනු ස්ත්‍රී පුරුෂයන්ගේ ලක්ෂණ දැනගැනීමේ ශාස්ත්‍රයයි. "මූසිකච්ඡින්න" යනු වස්ත්‍ර ආදියේ යම් කොටසක් මීයන් කෑ විට මෙවැනි ප්‍රතිඵල ලැබෙන්නේයැයි දැනගන්නා ශාස්ත්‍රයයි. කොස් දර ආදියෙන් "මෙනම් ගින්නකින් පූජා කළ විට මෙවැනි පල ලැබේ" යැයි ගින්න මුල් කරගෙන කරනු ලබන හෝම විධි "අග්ගිහෝම" නම් වේ. මේ ක්‍රමයෙන්ම දබ්බිහෝම ආදියද දත යුතුය. "ආදි" ශබ්දයෙන් දහයියා හෝම ආදියත්, බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයේ සඳහන් අනෙකුත් මිථ්‍යා ආජීවයන්ගෙත් සංග්‍රහය දත යුතුය. වීර්යයෙන් සාදා ගත යුතු බැවින් ආජීවපාරිශුද්ධි ශීලය "ප්‍රත්‍ය සෙවීමේ වෑයම" ලෙස හඳුන්වයි. එහි පාරිශුද්ධිය නම් නිවැරදි භාවයයි. යම් ධර්මානුකූල හා සාධාරණ ක්‍රමයකින් ප්‍රත්‍ය ලැබීමක් වේද එයයි. මන්දයත්, අලස පුද්ගලයාට ධර්මානුකූලව ප්‍රත්‍ය සෙවීමට නොහැකි බැවිනි.

Paccayasannissitasīlavaṇṇanā

ප්‍රත්‍යසන්නිශ්‍රිත ශීල වර්ණනාව

18. Paṭisaṅkhāti ayaṃ ‘‘sayaṃ abhiññā’’tiādīsu (mahāva. 11) viya ya-kāralopena niddeso. Yonisoti cettha upāyattho yoniso-saddoti dassento āha ‘‘upāyena pathenā’’ti. ‘‘Paṭisaṅkhāya ñatvā’’ti [Pg.56] vatvā tayidaṃ paṭisaṅkhānaṃ paccavekkhaṇanti dassetuṃ ‘‘paccavekkhitvāti attho’’tiādi vuttaṃ. Yathā hi paccavekkhitvāti sītapaṭighātādikaṃ taṃ taṃ payojanaṃ pati pati avekkhitvā, ñāṇena passitvāti attho, evaṃ paṭisaṅkhāyāti tadeva payojanaṃ pati pati saṅkhāya, jānitvāti attho. Ñāṇapariyāyo hi idha saṅkhā-saddoti. Ettha ca ‘‘paṭisaṅkhā yoniso’’tiādi kāmaṃ paccayaparibhogakālena vuccati, dhātuvasena pana paṭikūlavasena vā paccavekkhaṇāya paccayasannissitasīlaṃ sujjhatīti apare. Bhijjatīti keci. Eke pana paṭhamaṃ eva pariyattanti vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. ‘‘Cīvara’’nti ekavacanaṃ ekattamattaṃ vācakanti adhippāyena ‘‘antaravāsakādīsu yaṃ kiñcī’’ti vuttaṃ, jātisaddatāya pana tassa pāḷiyaṃ ekavacananti yattakāni cīvarāni yoginā pariharitabbāni, tesaṃ sabbesaṃ ekajjhaṃ gahaṇanti sakkā viññātuṃ, yaṃ kiñcīti vā anavasesapariyādānametaṃ, na aniyamavacanaṃ. ‘‘Nivāseti vā pārupati vā’’ti vikappanaṃ pana paṭisevanapariyāyassa paribhogassa vibhāgadassananti taṃ paññapetvā sayananisīdana-cīvarakuṭikaraṇādivasenāpi paribhogassa saṅgaho daṭṭhabbo.

18. "පටිසංඛා" යන මෙම වචනය "සයං අභිඤ්ඤා" යනාදී තැන්වල මෙන් 'ය' අකුර ලොප් වීමෙන් සැකසුණු පදයකි. මෙහි "යෝනිසෝ" යන්නෙන් උපාය හෙවත් ක්‍රමය අදහස් වේ. එබැවින් "නැණවත් උපාය මාර්ගයෙන්" යැයි කියන ලදී. "පටිසංඛාය ඤත්වා" (නුවණින් දැන) යැයි කියා, එම නුවණින් දැනීම නම් "පච්චවෙක්ඛණ" (ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව) බව දැක්වීමට "ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම අර්ථයයි" යනාදිය පවසන ලදී. යම් සේ සීතල දුරු කිරීම ආදී ඒ ඒ ප්‍රයෝජන ගැන වෙන වෙනම සිතා බැලීම "පච්චවෙක්ඛිත්වා" යන්නෙහි අර්ථය වේද, එසේම "පටිසංඛාය" යන්නෙහි අර්ථයද එම ප්‍රයෝජන ගැනම නැවත නැවත නුවණින් දැනගැනීමයි. මෙහි "සංඛා" ශබ්දය ඥානයට පර්යාය වචනයකි. මෙහි "පටිසංඛා යෝනිසෝ" යනාදිය ප්‍රත්‍ය පරිභෝජනය කරන අවස්ථාව ගැන කියැවුණත්, ඇතැම් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ ධාතු වශයෙන් හෝ පිළිකුල් වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ප්‍රත්‍යසන්නිශ්‍රිත ශීලය පිරිසිදු වන බවයි. ඇතැමෙක් එය බිඳෙන බව පවසති. තවත් සමහරුන් එය මුලදීම සම්පූර්ණ වන බව පවසති; මෙය විමසා බැලිය යුතුය. "චීවරං" යන ඒකවචන පදය මුළු වර්ගයම හඟවන ජාති ශබ්දයක් බැවින් පාලියෙහි ඒකවචනයෙන් යෙදේ. එබැවින් යෝගාවචරයෙකු විසින් පරිහරණය කළ යුතු සියලුම සිවුරු එකට ගෙන මෙයින් අදහස් කරන බව දත හැකිය. "යම් කිසි" යන්නෙන් සියල්ලම අදහස් කරන අතර එය අනිශ්චිත වචනයක් නොවේ. "අඳියි හෝ පොරවයි" යන විකල්පය පරිභෝජනය කරන ආකාරයේ වෙනස දැක්වීමට යොදා ඇත. එබැවින් එය ඇතිරීම, සැතපීම, හිඳීම හෝ සිවුරු කුටියක් කරගැනීම ආදී වශයෙන් කරනු ලබන පරිභෝජනයන් ද මෙයට ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

Payojanānaṃ mariyādā payojanāvadhi, tassa paricchindanavasena yo niyamo, tassa vacanaṃ payojanā…pe… vacanaṃ. Idāni taṃ niyamaṃ vivaritvā dassetuṃ ‘‘ettakameva hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha avadhāraṇena līḷāvibhūsāvilambanānaṭambarādivasena vatthaparibhogaṃ nisedheti. Tenāha ‘‘na ito bhiyyo’’ti. Līḷāvasena hi ekacce sattā vatthāni paridahanti ceva upasaṃviyanti ca. Yathā taṃ yobbane ṭhitā nāgarikamanussā. Ekacce vibhūsanavasena, yathā taṃ rūpūpajīviniādayo. Vilambanavasena vilambakā. Naṭambaravasena bhojādayo. Ajjhattadhātukkhobho sītarogādiuppādako. Utupariṇāmanavasenāti utuno parivattanavasena visabhāgasītautusamuṭṭhānena. Vā-saddena hemantādīsu himapātādivasena pavattassa saṅgaho daṭṭhabbo, na uppādeti sītanti adhippāyo. Yadatthaṃ pana taṃ vinodanaṃ, taṃ matthakappattaṃ dassetuṃ ‘‘sītabbhāhate’’tiādi vuttaṃ. Sabbatthāti ‘‘uṇhassa paṭighātāyā’’tiādīsu sabbesu sesapayojanesu. Yadipi sūriyasantāpopi uṇhova, tassa pana ātapaggahaṇena gahitattā ‘‘aggisantāpassā’’ti [Pg.57] vuttaṃ. Ekacco dāvaggisantāpo kāyaṃ cīvarena paṭicchādetvā sakkā vinodetunti āha ‘‘tassa vanadāhādīsu sambhavo veditabbo’’ti. Ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Te pana yasmā ḍaṃsanasīlā, tasmā vuttaṃ ‘‘ḍaṃsanamakkhikā’’ti. Sappādayoti sappasatapadiuṇṇanābhisarabūvicchikādayo. Phuṭṭhasamphassoti phuṭṭhavisamāha. Tividhā hi sappā – daṭṭhavisā phuṭṭhavisā diṭṭhavisā. Tesu purimakā dve eva gahitā. Satapadiādīnampi tādisānaṃ saṅgaṇhanatthaṃ. Niyatapayojanaṃ ekantikaṃ, sabbakālikañca payojanaṃ. Hirī kuppati nillajjatā saṇṭhāti. Tenāha ‘‘vinassatī’’ti. Kūpāvataraṇaṃ vā paṭicchādanaṃ arahatīti kopinaṃ. Hiriyitabbaṭṭhena hirī ca taṃ kopinañcāti hirikopinanti evamettha attho daṭṭhabbo. Tassa cāti ca-saddo pubbe vuttapayojanānaṃ sampiṇḍanattho.

ප්‍රයෝජනයන්ගේ සීමාව 'ප්‍රයෝජනාවධි' නම් වේ. එම ප්‍රයෝජන සීමාවන් වෙන්කර දැක්වීමෙන් යම් නියමයක් වේද, එම වචනය 'ප්‍රයෝජන...පෙ... වචනය' යැයි කියනු ලැබේ. දැන් එම නියමය විස්තර කර දැක්වීම සඳහා “එත්තකමේව හි” යනාදිය වදාරන ලදී. එහි (මෙතෙක්ම පමණක්ය යන) සීමා කිරීමෙන් විලාසිතා කිරීම, සැරසීම, එල්ලෙන ආභරණ පැළඳීම හා උජාරුවට ඇඳීම ආදියෙන් වස්ත්‍ර පරිභෝජනය කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කරයි. එබැවින් “මීට වඩා වැඩියෙන් නැත” යැයි පැවසුහ. මක්නිසාද යත්, ඇතැම් සත්වයෝ විලාසිතා පිණිස වස්ත්‍ර අඳිති, පෙරවති. ඒ තරුණ වියෙහි පසුවන නාගරික මනුෂ්‍යයන් මෙනි. ඇතැම්හු අලංකාරය පිණිස අඳිති; රූපෝපජීවිනියන් (ගණිකාවන්) ආදීන් මෙනි. විලම්බකයන් (විකටයන්) මෙන් එල්ලෙන ආභරණ සහිතව අඳිති. රජවරුන් හෝ ධනවතුන් මෙන් උජාරුවට (ආඩම්බරයට) අඳිති. ශරීරය අභ්‍යන්තරයේ ධාතූන්ගේ කැළඹීම සීත රෝගාදිය උපදවන්නකි. 'ඍතු පරිණාමනයෙන්' යනු ඍතුවේ වෙනස්වීම අනුව අසමාන ශීත ඍතුවක් හටගැනීමෙනි. 'වා' ශබ්දයෙන් හේමන්ත ආදී කාලයන්හි හිම පතනය වීම ආදියෙන් ඇතිවන ශීතලද ඇතුළත් කරගත යුතුය. ශීතල නූපදවයි යනු මෙහි අදහසයි. යම් අර්ථයක් (ප්‍රයෝජනයක්) පිණිස එම ශීතල දුරු කිරීම වේද, එහි උච්චතම අවස්ථාව දැක්වීම සඳහා “සීතබ්භාහත” යනාදිය වදාරන ලදී. 'සබ්බත්ථ' යනු “උෂ්ණය මැඩපැවැත්වීම පිණිස” යනාදී සියලු ඉතිරි ප්‍රයෝජනයන්හිදීය. සූර්ය තාපය ද උෂ්ණයක් වුවද, එය 'ආතප' (ග්‍රීෂ්මය) යන වචනයෙන් ගත් බැවින් මෙහි “ගිනි තාපය” යැයි කියන ලදී. ඇතැම් ලැව්ගිනි තාපය වස්ත්‍රයෙන් ශරීරය වසාගෙන දුරු කළ හැකි බැවින් “එය වනාන්තර ගිනි ගැනීම් ආදියේදී සිදුවන බව දත යුතුය” යැයි වදාළහ. 'ඩංස' යනු පිංගල මැස්සන් (ඇට මැස්සන්) ය. ඔවුන් දෂ්ට කරන ස්වභාව ඇති බැවින් “දෂ්ට කරන මැස්සන්” යැයි කියන ලදී. 'සප්පාදයෝ' යනු සර්පයන්, පත්තෑයන්, මකුළුවන්, ගෙම්බන් සහ ගෝනුස්සන් ආදීන්ය. 'ඵුට්ඨසම්ඵස්ස' යනු ස්පර්ශයෙන් විෂ වන සර්පයන් ගැන කියවේ. සර්පයෝ තෙවැදෑරුම් වෙති; දෂ්ටවිෂ (කෑවොත් විෂ වන), ඵුට්ඨවිෂ (ගෑවුණොත් විෂ වන) සහ දිට්ඨවිෂ (බැලුවොත් විෂ වන) යනුවෙනි. ඔවුන් අතරින් මුලින් කී දෙවර්ගයම මෙහි ගන්නා ලදී. පත්තෑයන් වැනි සතුන් ද ඒ හා සමාන බැවින් ඔවුන්ව ද මෙහි ඇතුළත් කෙරේ. 'නියත ප්‍රයෝජනය' යනු ඒකාන්ත වූද, සෑම කල්හිම ලැබිය යුතු වූද ප්‍රයෝජනයයි. (නිරුවත් වීමෙන්) ලැජ්ජාව නැතිවේ, නිර්ලජ්ජිත බව ඇතිවේ. එබැවින් “විනාශ වේ” යැයි වදාළහ. පිළිකුල් සහගත දේ බැස යන ස්ථානය හෝ වැසීමට සුදුසු දේ 'කෝපීන' (විළි වැසිය යුතු තැන්) නම් වේ. ලැජ්ජා විය යුතු අර්ථයෙන් 'හිරි' ද, එය වැසිය යුතු බැවින් 'කෝපීන' ද වන බැවින් 'හිරිකෝපීන' යැයි මෙහි අර්ථය දත යුතුය. 'තස්ස ච' යන්නෙහි 'ච' ශබ්දය පෙර කී ප්‍රයෝජනයන් එක් රැස් කර දැක්වීම පිණිස යෙදී ඇත.

Yaṃ kiñci āhāranti khādanīyabhojanīyādibhedaṃ yaṃ kiñci āharitabbavatthuṃ. Piṇḍāya bhikkhāya ulatīti piṇḍolo, tassa kammaṃ piṇḍolyaṃ. Tena piṇḍolyena bhikkhācariyāya. Patitattāti pakkhipitattā. Piṇḍapāto patte pakkhittabhikkhāhāro. Piṇḍānaṃ vā pātoti ghare ghare laddhabhikkhānaṃ sannipāto. ‘‘Natthi davā’’tiādīsu (dī. ni. aṭṭha. 3.305) sahasā kiriyāpi ‘‘davā’’ti vuccati, tato visesanatthaṃ ‘‘davatthaṃ, kīḷānimittanti vuttaṃ hotī’’ti āha. Muṭṭhikamallā muṭṭhiyuddhayujjhanakā. Ādi-saddena nibuddhayujjhanakādīnaṃ gahaṇaṃ. Balamadanimittanti balaṃ nissāya uppajjanakamado balamado. Taṃ nimittaṃ, balassa uppādanatthanti attho. Porisamadanimittanti porisamado vuccati purisamāno ‘‘ahaṃ puriso’’ti uppajjanakamāno. Asaddhammasevanāsamatthataṃ nissāya pavatto māno, rāgo eva vā porisamadoti keci. Taṃ nimittaṃ. Antepurikā rājorodhā. Sabbesaṃ sannivesayogyatāya vesiyo rūpūpajīviniyo. Maṇḍanaṃ nāma idhāvayavapāripūrīti āha ‘‘aṅgapaccaṅgānaṃ pīṇabhāvanimitta’’nti, paribrūhanahetūti attho. Naṭā nāma raṅganaṭā. Naccakā laṅghakādayo. Vibhūsanaṃ sobhāsamuppādananti āha ‘‘pasannacchavivaṇṇatānimitta’’nti.

'යං කිංචි ආහාරං' යනු ඛාද්‍ය භෝජ්‍ය ආදී වශයෙන් වූ යම්කිසි ආහාරයට ගත හැකි වස්තුවකි. පිණ්ඩය හෙවත් භික්ෂාව සොයන බැවින් 'පිණ්ඩෝල' නම් වේ, ඔහුගේ ක්‍රියාව 'පිණ්ඩෝල්‍ය' නම් වේ. ඒ පිණ්ඩෝල්‍යය හෙවත් පිණ්ඩපාතය සෙවීමේ හැසිරීමෙනි. 'පතිතත්තා' යනු (පාත්‍රයට) දමන ලද බැවිනි. 'පිණ්ඩපාතය' යනු පාත්‍රයට දමන ලද භික්ෂා ආහාරයයි. එසේත් නැතිනම් 'පිණ්ඩපාතය' යනු ගෙයක් ගෙයක් පාසා ලැබුණු භික්ෂාවන්ගේ එකතුවයි. “නත්ථි දවා” යනාදී තැන්වලදී නොසැලකිලිමත් ලෙස කරන ක්‍රියාවන් ද 'දව' (කෙළිලොල් බව) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් විශේෂ කොට දැක්වීම පිණිස “දවස්තය හෙවත් ක්‍රීඩා පිණිස නොවේ යන්න කියන ලදී” යැයි පැවසූහ. 'මුට්ඨිකමල්ල' යනු මිටි මොළවා (මුෂ්ඨි ප්‍රහාරයෙන්) සටන් කරන්නන්ය. 'ආදි' ශබ්දයෙන් පොර බදන මල්ලවයන් ආදීන් ද ගනු ලැබේ. 'බලමදනිමිත්තං' යනු ශක්තිය නිමිති කරගෙන උපදින මත්වීම (බල මදය) යි. එය නිමිති කරගෙන හෙවත් ශක්තිය ඇති කරගැනීම පිණිස යනු අර්ථයයි. 'පොරිසමදනිමිත්තං' යනු “මම පුරුෂයෙක්මි” යැයි උපදින මානය වන පුරුෂ මදයයි. ඇතැම්හු අසද්ධර්ම සේවනයට (මෛථුනයට) ඇති හැකියාව නිසා පවතින මානය හෝ රාගයම පුරුෂ මදය යැයි කියති. එය නිමිති කරගෙනය. 'අන්තේපුරිකා' යනු රජුගේ අන්තේපුර ස්ත්‍රීන්ය. සැමට එක්ව වාසය කිරීමට සුදුසු බැවින් රූපෝපජීවිනියන්ට 'වේසියෝ' යැයි කියනු ලැබේ. 'මණ්ඩන' යනු මෙහිදී ශරීර අවයවයන් පිරී පවත්නා බවයි. එබැවින් “අංග පසඟ පිරුණු බව නිමිති කරගෙන” හෙවත් පෘෂ්ටිමත් වීමේ හේතුවෙන් යනු අර්ථයයි. 'නටා' යනු රඟ මඬලෙහි නටන්නන්ය. 'නච්චකා' යනු සර්කස් ශිල්පීන් (ලංඝකයන්) ආදීන්ය. 'විභූසන' යනු ලස්සන ඇති කිරීමයි. එබැවින් “පැහැපත් සමක් හා වර්ණයක් ඇති කරගැනීම නිමිති කරගෙන” යැයි වදාළහ.

Etaṃ padaṃ. Mohūpanissayappahānatthanti mohassa upanissayatāpahānāya. Davā hi mohena hoti, mohañca vaḍḍhetīti tassā vajjanena mohassa anupanissayatā. Dosūpanissayappahānatthanti idaṃ balamadassa, purisamadassa [Pg.58] ca dosahetuno vasena vuttaṃ, itarassa pana vasena ‘‘rāgūpanissayappahānattha’’nti vattabbaṃ. Maṇḍanavibhūsanapaṭikkhepo siyā mohūpanissayappahānāyapi, rāgūpanissayatāya pana ujupaṭipakkhoti vuttaṃ ‘‘rāgūpanissayappahānattha’’nti. Yadipi ekaccassa davamade ārabbha parassa paṭighasaṃyojanādīnaṃ uppatti hotiyeva manopadosikadevādīnaṃ viya, attano pana davamade ārabbha yesaṃ savisesaṃ rāgamohamānādayo pāpadhammā uppajjanti. Te sandhāya ‘‘attano saṃyojanuppattipaṭisedhanattha’’nti vatvā maṇḍanavibhūsanāni paṭicca savisesaṃ parassapi rāgamohādayo pavattantīti ‘‘parassapi saṃyojanuppattipaṭisedhanattha’’nti vuttaṃ. Ayoniso paṭipattiyāti ettha kāmasukhallikānuyogaṃ muñcitvā sabbāpi micchāpaṭipatti ayoniso paṭipatti. Purimehi dvīhi padehi ayoniso paṭipattiyā, pacchimehi dvīhi kāmasukhallikānuyogassa pahānaṃ vuttanti vadanti. ‘‘Catūhipi cetehī’’ti pana vacanato sabbehi ubhinnampi pahānaṃ vuttanti veditabbaṃ. Kāmakīḷāpi davantogadhā hotiyeva, purisamadopi kāmasukhallikānuyogassa hetuyevāti.

එම පදය. 'මෝහූපනිස්සයප්පහානත්ථං' යනු මෝහයට උපනිශ්‍රය වන බව ප්‍රහීණ කිරීම පිණිසයි. මක්නිසාද යත්, කෙළිලොල් බව මෝහය නිසා ඇතිවන අතර එය මෝහය ද වර්ධනය කරයි. එබැවින් එය දුරු කිරීමෙන් මෝහයට උපනිශ්‍රය නොවන බව ඇතිවේ. 'දෝසූපනිස්සයප්පහානත්ථං' යන්න ද්වේෂයට හේතු වන බල මදය හා පුරුෂ මදය සම්බන්ධයෙන් වදාරන ලදී. අනෙක් රාගයට හේතු වන මදය සම්බන්ධයෙන් නම් “රාගූපනිස්සයප්පහානත්ථං” (රාගය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස) යැයි කිව යුතුය. අලංකාර කිරීම හා සැරසීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම මෝහය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස ද විය හැක. එහෙත් එය රාගයට ඍජුවම පටහැනි බැවින් “රාගූපනිස්සයප්පහානත්ථං” යැයි පවසන ලදී. ඇතැම් විටක එක් අයෙකුගේ කෙළිලොල් බව හා මත් බව නිසා මනෝපදෝසික දේවතාවුන් මෙන් අනෙක් අයට ද ක්‍රෝධය, සංයෝජන ආදිය ඇති විය හැකි වුවද, තමාගේම කෙළිලොල් බව හා මත් බව නිසා යමෙකුට විශේෂයෙන් රාග, මෝහ, මාන ආදී පාප ධර්මයන් උපදී ද, ඔවුන් අරමුණු කරගෙන “තමාට සංයෝජන ඉපදීම වැළැක්වීම පිණිස” යැයි පවසා, සැරසීම හා අලංකාර කිරීම නිසා අනෙක් අයට ද රාග මෝහාදිය ඇතිවන බැවින් “අන් අයට ද සංයෝජන ඉපදීම වැළැක්වීම පිණිස” යැයි පවසන ලදී. 'අයෝනිසෝ පටිපත්තියා' යන්නෙහි කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය හැර අනෙක් සියලු මිථ්‍යා පිළිවෙත් අයෝනිසෝ පටිපත්තිය (අවිධිමත් පිළිවෙත) වේ. මුල් පද දෙකෙන් (න දවාය, න මදාය) අයෝනිසෝ පටිපත්තිය ප්‍රහීණ කිරීම ද, පසු පද දෙකෙන් (න මණ්ඩනාය, න විභූසනාය) කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය ප්‍රහීණ කිරීම ද පැවසෙන බව ආචාර්යවරු කියති. එහෙත් “මෙම සතරින්ම” යැයි අටුවාවේ වදාළ බැවින්, සතර පදයෙන්ම මේ පිළිවෙත් දෙකම ප්‍රහීණ කිරීම පැවසෙන බව දත යුතුය. මක්නිසාද යත් කාම ක්‍රීඩාවන් ද කෙළිලොල් බවට (දව) ඇතුළත් වන අතර, පුරුෂ මදය ද කාමසුඛල්ලිකානුයෝගයට හේතු වන බැවිනි.

Cātumahābhūtikassāti catumahābhūte sannissitassa. Rūpakāyassāti catusantatirūpasamūhassa. Ṭhitiyāti ṭhitatthaṃ. Sā panassa ṭhiti pabandhavasena icchitāti āha ‘‘pabandhaṭṭhitattha’’nti. Pavattiyāti jīvitindriyappavattiyā. Tathā hi jīvitindriyaṃ ‘‘yāpanā vattanā’’ti (dha. sa. 19, 634) ca niddiṭṭhaṃ. Tassā ca avicchedo āhārūpayogena hoti. Kāyassa cirataraṃ yāva āyukappo, tāva avatthānaṃ yāpanāti dassento ‘‘cirakālaṭṭhitatthaṃ vā’’ti āha. Idāni vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘gharūpatthambhamivā’’tiādi vuttaṃ. Tatthāyaṃ yojanā – yathā jiṇṇagharasāmiko gharassa upatthambhanaṃ karoti tassa apatanatthaṃ, yathā ca sākaṭiko akkhabbhañjanaṃ karoti tassa sampavattanatthaṃ, evamesa yogī kāyassa ṭhitatthaṃ, yāpanatthañca piṇḍapātaṃ paṭisevati paribhuñjatīti. Etena ṭhiti nāma apatanaṃ yāpanā pavattīti dasseti. Na davamadamaṇḍanavibhūsanatthanti idaṃ ‘‘yāvadevā’’ti avadhāraṇena nivattitatthadassanaṃ. Tiṭṭhanti upādinnadhammā etāyāti ṭhiti, āyūti āha ‘‘ṭhitīti jīvitindriyassetaṃ adhivacana’’nti. Tathā hi taṃ āyu ‘‘ṭhitī’’ti niddiṭṭhaṃ, ṭhitiyā yāpanāyāti kāyassa [Pg.59] ṭhitihetutāya ‘‘ṭhitī’’ti laddhavohārassa jīvitindriyassa pavattanatthanti attho. Tenāha ‘‘jīvitindriyapavattāpanattha’’nti. Ābādhaṭṭhenāti vibādhanaṭṭhena, rogaṭṭhena vā. Jighacchāparamā hi rogā. Uparamatthanti vūpasamatthaṃ. Vaṇālepanamiva vaṇiko. Uṇhasītādīsu abhibhavantesu tappaṭikāraṃ sītuṇhaṃ viya paṭisevatīti sambandho. Maggabrahmacariyaṃ ṭhapetvā sikkhattayasaṅgahā sāsanāvacaritabbā anusāsanī sāsanabrahmacariyanti āha ‘‘sakalasāsanabrahmacariyassa ca maggabrahmacariyassa cā’’ti. Anuggahaṇatthanti anu anu gaṇhanatthaṃ sampādanatthaṃ. Kāyabalaṃ nissāyāti yathāsamāraddhaṃ guṇavisesapāripūrihetubhūtaṃ kāyabalamattaṃ nissāya. Tenāha ‘‘sikkhattayānuyogavasenā’’tiādi. Kantāranittharaṇatthikā jāyampatikā, nadīsamuddanittharaṇatthikā ca puttamaṃsādīni yathā agiddhā amucchitā kevalaṃ taṃ taṃ atthasiddhimeva avekkhantā paṭisevanti tehi vinā asijjhanato, evamayampi kevalaṃ bhavakantāranittharaṇatthiko agiddho amucchito tena vinā asijjhanato piṇḍapātaṃ paṭisevatīti upamāsaṃsandanaṃ.

සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කරමින් පවතින, සතර සමුට්ඨානයන්ගෙන් හටගත් රූප සමූහය වූ මේ රූප කයේ පවැත්ම පිණිස යනු මෙහි අදහසයි. 'ඨිතියා' යනු පැවැත්ම සඳහා යන්නයි. එම පැවැත්ම පරම්පරා වශයෙන් (අඛණ්ඩව) සිදුවිය යුතු බැවින් 'පරම්පරා පැවැත්ම පිණිස' යැයි වදාළහ. 'පවත්වනු පිණිස' යනු ජීවිතේන්ද්‍රිය පැවැත්වීම සඳහායි. මන්දයත් ධම්මසංගණී පාළියෙහි ජීවිතේන්ද්‍රිය 'යැපීම' (යාපනා) සහ 'පැවැත්ම' (වත්තනා) ලෙස දක්වා ඇති බැවිනි. එම ජීවිතේන්ද්‍රිය නොසිඳී පැවතීම ආහාර පරිභෝජනය කිරීම නිසා සිදු වේ. ශරීරය ආයු කල්පයක් පවතින තාක් කල් බොහෝ කලක් රඳා පැවතීම 'යැපීම' ලෙස දක්වමින් 'බොහෝ කලක් පැවතීම පිණිස' යැයි වදාළහ. දැන්, ඉහත කී අර්ථය වඩාත් පැහැදිලි කිරීමට 'දිරාගිය ගෙයකට මුක්කු තබන්නාක් මෙන්' යනාදිය වදාළහ. එහි සම්බන්ධය මෙසේය: දිරාපත් වූ ගෙයක ස්වාමියා එම ගෙය කඩා වැටීම වැළැක්වීමට මුක්කු ගසන්නාක් මෙන් ද, කරත්තකරුවා කරත්තයේ අැක්සලය නොකැඩී හොඳින් කරකැවීම සඳහා තෙල් ගාන්නාක් මෙන් ද, මෙම යෝගාවචරයා ශරීරයේ පැවැත්ම හා යැපීම සඳහා පිණ්ඩපාතය වළඳයි, පරිභෝජනය කරයි. මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ 'පැවැත්ම' යනු කඩා නොවැටීම (විනාශ නොවීම) බවත්, 'යැපීම' යනු අඛණ්ඩ පැවැත්ම බවත් ය. 'කෙළි පිණිස නොව, මත්වීම පිණිස නොව, සැරසීම පිණිස නොව, අලංකාරය පිණිස නොව' යනු 'යාවදේව' යන අවධාරණ පදයෙන් වැළැක්විය යුතු වැරදි අදහස් පෙන්වා දීමයි. කර්මජ රූප ධර්මයන් මෙයින් පවතින බැවින් මෙය 'ඨිති' (පැවැත්ම) ලෙස ද, ආයුෂ ලෙස ද හැඳින්වේ. ශරීරයේ පැවැත්මට හේතු වන බැවින් 'ඨිති' යන නාමය ලත් ජීවිතේන්ද්‍රිය අඛණ්ඩව පවත්වා ගැනීම පිණිස යන අර්ථයෙන් 'ජීවිතේන්ද්‍රිය පවත්වා ගැනීම පිණිස' යැයි වදාළහ. 'පීඩාවන් දුරු කරනු පිණිස' යනු පෙළීම හෝ රෝගාබාධ නිසා ඇතිවන පීඩාවන් දුරු කරනු පිණිසයි. සාගින්න පරම වූ රෝගයකි. 'සංසිඳුවීම පිණිස' යනු එම පීඩාවන් සමනය කිරීමයි. තුවාලයක් ඇති පුද්ගලයෙකු තුවාලයට ආලේපන භාවිත කරන්නාක් මෙන් ද, ශීත උෂ්ණාදියෙන් පීඩා විඳින විට එයට පිළියමක් ලෙස උණුසුම හෝ සිසිලස භාවිත කරන්නාක් මෙන් ද ආහාර වළඳයි. මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව හැර, ශික්ෂාත්‍රය ඇතුළත් මුළුමහත් ශාසනික අනුශාසනය 'ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාව' ලෙස හැඳින්වේ. 'අනුග්‍රහ පිණිස' යනු නැවත නැවත ශික්ෂාත්‍රය පුහුණු කිරීම හා සම්පූර්ණ කිරීම පිණිසයි. ශරීර ශක්තිය ඇසුරු කරගනිමින් යනු ආරම්භ කළ ගුණධර්ම සම්පූර්ණ කිරීමට හේතු වන කයෙහි ශක්තිය පමණක් ඇසුරු කොට ගෙන යන්නයි. එබැවින් 'ශික්ෂාත්‍රයෙහි යෙදීමේ අනුසස් මගින්' යනාදිය වදාළහ. කාන්තාරයක් තරණය කරන්නට අපේක්ෂා කරන අඹුසැමි යුවළක් සිය පුතුගේ මස් (නොකැමැත්තෙන් වුවද) අනුභව කරන්නාක් මෙන් ද, ගඟක් හෝ සමුද්‍රයක් තරණය කරන්නට යන අයෙකු එම ආහාරවලින් තොරව කාර්යය සිදු කරගත නොහැකි බැවින් ඇලීමක් හෝ මුළාවක් නැතිව, අරමුණ ඉටු කරගැනීම පමණක් සලකා පරිභෝජනය කරන්නාක් මෙන් ද, මෙම භික්ෂුව ද භව කාන්තාරය තරණය කිරීමට අපේක්ෂා කරන බැවින් ඇලීමක් නැතිව, පිණ්ඩපාතයෙන් තොරව පැවැත්මක් නැති බැවින් එය වළඳයි. මෙය උපමාවන් ගළපා දැක්වීමයි.

Itīti pakāratthe nipātapadaṃ. Tena paṭiseviyamānassa piṇḍapātassa paṭisevanākāro gayhatīti āha ‘‘evaṃ iminā piṇḍapātapaṭisevanenā’’ti. Purāṇanti bhojanato purimakālikattā purātanaṃ. Paṭihaṅkhāmīti paṭihanissāmi. Navañca vedanaṃ na uppādessāmīti paṭisevatīti yojanā. Kīdisaṃ, kathañcāti āha ‘‘aparimita…pe… aññataro viyā’’ti. Aparimitaṃ aparimāṇaṃ bhojanaṃ paccayo etissāti aparimitabhojanapaccayā, taṃ aparimitabhojanapaccayaṃ attano gahaṇītejapamāṇato atikkantapamāṇabhojanahetukanti attho. Yo bahuṃ bhuñjitvā attano dhammatāya uṭṭhātuṃ asakkonto ‘‘āhara hattha’’nti vadati, ayaṃ āharahatthako. Yo bhuñjitvā accuddhumātakucchitāya uṭṭhitopi sāṭakaṃ nivāsetuṃ na sakkoti, ayaṃ alaṃsāṭako. Yo bhuñjitvā uṭṭhātuṃ asakkonto tattheva parivattati, ayaṃ tatravaṭṭako. Yo yathā kākehi āmasituṃ sakkā, evaṃ yāva mukhadvāraṃ āhāreti, ayaṃ kākamāsako. Yo bhuñjitvā mukhe sandhāretuṃ asakkonto tattheva vamati, ayaṃ bhuttavamitako. Etesaṃ aññataro viya. Atha vā purāṇavedanā nāma abhuttapaccayā uppajjanakavedanā. Taṃ ‘‘paṭihanissāmī’’ti [Pg.60] paṭisevati. Navavedanā nāma atibhuttapaccayena uppajjanakavedanā. Taṃ ‘‘na uppādessāmī’’ti paṭisevati. Atha vā navavedanā nāma abhuttapaccayena uppajjanakavedanā, tassā anuppannāya anuppajjanatthameva paṭisevati. Abhuttapaccayā uppajjanakāti cetaṃ khuddāya visesanaṃ. Yassā appavatti bhojanena kātabbā, tassā dassanatthaṃ. Abhuttapaccayena, bhuttapaccayena ca uppajjanakānuppajjanakavedanāsu purimā yathāpavattā jighacchānimittā vedanā. Sā hi abhuñjantassa bhiyyopavaḍḍhanavasena uppajjati. Pacchimāpi khuddānimittāva aṅgadāhasūlādivedanā pavattā. Sā hi bhuttapaccayā pubbe anuppannāva nuppajjissatīti ayametāsaṃ viseso. Vihiṃsānimittatā cetāsaṃ vihiṃsāya viseso.

'ඉති' යනු ආකාරය දක්වන නිපාත පදයකි. එයින් පිණ්ඩපාතය පරිභෝජනය කරන ආකාරය කියැවේ. එබැවින් 'මෙලෙස මෙම පිණ්ඩපාත පරිභෝජනයෙන්' යැයි වදාළහ. 'පුරාණ' යනු ආහාර ගැනීමට පෙර කාලයට අයත් බැවින් පැරණි (සාගින්න) යන්නයි. 'ප්‍රහීණ කරමි' යනු දුරු කරමි යන්නයි. 'අලුත් වේදනාවක් ඇති නොකරමි' යනු ආහාරය වළඳමින් යෙදෙන අදහසයි. ඒ කිනම් වේදනාවක් ද? කුමන ආකාරයකින් ද? යත්, අසීමිත ලෙස ආහාර ගැනීම හේතුවෙන් හටගන්නා වේදනාවයි. තමාගේ ජීර්ණ ශක්තියේ (ජඨරග්නියේ) ප්‍රමාණය ඉක්මවා ආහාර ගැනීමෙන් හටගන්නා වේදනාව යනු මෙහි අර්ථයයි. බොහෝ කොට අනුභව කොට තමාට නැගිටගත නොහැකිව 'අතින් අදිනු' යැයි පවසන තැනැත්තා 'ආහරහත්ථක' නම් වේ. අනුභව කොට උදරය අධික ලෙස පිම්බී ඇති බැවින් නැගිට සිටිය ද වස්ත්‍රයක් හැඳගැනීමට නොහැකි තැනැත්තා 'අලංසාටක' නම් වේ. අනුභව කොට නැගිටගත නොහැකිව එහිම පෙරළෙන තැනැත්තා 'තත්‍රවට්ටක' නම් වේ. කපුටන්ට මුව තුළින් ආහාර ඇදගත හැකි වන පරිදි කට දක්වා ආහාර පුරවාගන්නා තැනැත්තා 'කාකමාසක' නම් වේ. අනුභව කොට එය මුවෙහි රඳවාගත නොහැකිව එහිම වමනය කරන තැනැත්තා 'භුත්තවමිතක' නම් වේ. මෙවැනි පුද්ගලයන්ගෙන් කෙනෙකු මෙන් නොවී (ආහාර දත යුතුය). එසේත් නැතහොත් 'පුරාණ වේදනාව' යනු ආහාර නොලැබීම නිසා හටගන්නා වේදනාවයි. එය දුරු කරමි යැයි සලකා වළඳයි. 'නව වේදනාව' යනු පමණ ඉක්මවා අනුභව කිරීම නිසා හටගන්නා වේදනාවයි. එය ඇති නොකරමි යැයි සලකා වළඳයි. එසේත් නැතහොත් නව වේදනාව යනු ආහාර නොලැබීමෙන් හටගත හැකි වේදනාව වන අතර, එය මතු ඇති නොවනු පිණිස ආහාර වළඳයි. 'නොකෑවොත් හටගන්නා වේදනාව' යනු සාගින්නට විශේෂණයකි. ආහාරයෙන් වැළැක්විය යුතු පීඩාව පෙන්වා දීම මෙහි අරමුණයි. ආහාර නොගැනීමෙන් හා ගැනීමෙන් හටගන්නා (හෝ නොගන්නා) වේදනා අතුරින්, සාගින්න නිසා ඇතිවන පෙර වේදනාව ආහාර නොගන්නා තැනැත්තාට වර්ධනය වේ. පසුකාලීනව ඇතිවන වේදනාව ද සාගින්න නිමිත්ත කොට ඇතිවන, එහෙත් අලුතින් හටගන්නා ශරීරයේ දැවිල්ල, කැක්කුම වැනි වේදනාවන් ය. ඒවා ආහාර ගැනීම නිසා මතු නොවනු ඇත. මෙය මෙම වේදනා දෙකෙහි වෙනසයි. මෙම වේදනා දෙකම පීඩා කිරීම අරමුණු කොට ඇති බැවින්, සාගින්න නමැති පීඩාවේම විශේෂ අවස්ථාවන් වේ.

Yā vedanā. Adhunāti etarahi. Asappāyāparimitabhojanaṃ nissāyāti asappāyāparimitassa āhārassa bhuñjanapayogaṃ āgamma uppajjatīti attho. Purāṇakammapaccayavasenāti pubbe purimajātiyaṃ katattā purāṇassa kammassa paccayatāvasena payogavipattiṃ āgamma uppajjanārahatāya taṃ vajjetvā payogasampattiyā upaṭṭhāpanaṃ dukkhavedanāpaccayaghāto, paṭihananañca hotīti āha ‘‘tassā paccayaṃ vināsento taṃ purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmī’’ti. Ayuttaparibhogo paccaye apaccavekkhitvā paribhogo. So eva katūpacitakammatāya kammūpacayo. Taṃ nissāya paṭicca āyatiṃ anāgate kāle uppajjanato yā cāyaṃ ‘‘navavedanā’’ti vuccatīti yojanā. Yuttaparibhogavasenāti paccavekkhitvā paccayānaṃ paribhogavasena, tassā navavedanāya mūlaṃ ayuttaparibhogakammaṃ anibbattento sabbena sabbaṃ anuppādento. Ettāvatāti ‘‘iti purāṇa’’ntiādinā vuttena padadvayena. ‘‘Vihiṃsūparatiyā’’tiādinā vā padacatukkena yuttaparibhogasaṅgaho pabbajitānucchavikassa paccayaparibhogassa vuttattā. Attakilamathānuyogappahānaṃ jighacchādidukkhapaṭighātassa bhāsitattā. Jhānasukhādīnaṃ paccayabhūtassa kāyasukhassa avissajjanato dhammikasukhāpariccāgo ca dīpito hoti.

යම් වේදනාවක් වේද, එය දැනට පවත්නා වූ වේදනාවයි. 'අසප්පාය වූ ද අප්‍රමාණ වූ ද භෝජනය ඇසුරු කොට' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අසප්පාය වූ, ප්‍රමාණයක් නොමැති ආහාර අනුභව කිරීමේ උත්සාහය නිසා උපදින බවයි. 'පුරාණ කර්ම ප්‍රත්‍යය බලයෙන්' යනු පෙර පෙර ආත්මවල කරන ලද කර්මයේ ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය නිසාත්, ප්‍රයෝග විපත්තිය නිසාත් ඉපදීමට සුදුසු වූ ඒ වේදනාව මග හැර, ප්‍රයෝග සම්පත්තිය ඇති කර ගැනීම තුළින් දුක්ඛ වේදනාවට හේතු වන කරුණු නැසීම හා දුරු කිරීම සිදු වන බැවින් 'එහි ප්‍රත්‍යය විනාශ කරමින් ඒ පැරණි වේදනාව බැහැර කරමි' යි පවසන ලදී. 'අයුක්ත පරිභෝගය' යනු ප්‍රත්‍යයන් ගැන නුවණින් විමසා නොබලා පරිභෝජනය කිරීමයි. එයම කරන ලද හා රැස් කරන ලද කර්මයක් වන බැවින් 'කර්ම උපචය' (කර්ම රැස්වීම) නම් වේ. එය ඇසුරු කොට අනාගත කාලයෙහි උපදින බැවින් මෙය 'නව වේදනාව' යැයි කියනු ලැබේ. 'යුක්ත පරිභෝගය' යනු නුවණින් විමසා බලා ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝජනය කිරීමයි. එමගින් නව වේදනාවට මුල් වන අයුක්ත පරිභෝග කර්මය උපදවන්නේ නැතිව, සියලු ආකාරයෙන්ම අලුත් කර්ම නූපදවීමයි. 'මෙපමණකින්' යනු 'ඉති පුරාණං' යනාදි වශයෙන් වදාල පද දෙකෙනි. 'විහිංසූපරතිය' යනාදී පද සතරින් පැවිද්දන්ට අනුරූප වූ ප්‍රත්‍ය පරිභෝගය දැක්වෙන බැවින් යුක්ත පරිභෝගය සංග්‍රහ වී ඇත. කුසගින්න ආදී දුක් නැසීම පැවසූ බැවින් අත්තකිලමතානුයෝගය ප්‍රහාණය කිරීමත්, ධ්‍යාන සුඛාදියට හේතු වන කායික සැපය අත්නොහරින බැවින් ධාර්මික සැපය අත්නොහැරීමත් මෙහි විස්තර වේ.

Asappāyāparimitūpayogena jīvitindriyupacchedako, iriyāpathabhañjanako vā siyā parissayo, sappāyaparimitūpayogena pana so na hoti. Tathā sati cirakālappavattisaṅkhātā sarīrassa yātrā [Pg.61] yāpanā bhavissatīti imamatthaṃ dassento ‘‘parimitaparibhogena…pe… bhavissatī’’ti āha. Yo rogo sāddho asāddho ca na hoti, so yāpyarogo, so etassa atthīti yāpyarogī. So hi niccakālaṃ bhesajjaṃ upasevati, tathā ayampīti. Yadi yātrāpi yāpanā, pubbepi ‘‘yāpanāyā’’ti vuttaṃ, ko ettha visesoti? Pubbe ‘‘yāpanāyā’’ti jīvitindriyayāpanā adhippetā, idha pana catunnampi iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanā yātrāti ayamettha viseso. Buddhapaṭikuṭṭhena micchājīvena paccayapariyesanā ayuttapariyesanā. Dāyakadeyyadhammānaṃ, attano ca pamāṇaṃ ajānitvā paṭiggahaṇaṃ, saddhādeyyavinipātanatthaṃ vā paṭiggahaṇaṃ ayuttapaṭiggahaṇaṃ, yena vā āpattiṃ āpajjati. Apaccavekkhitvā paribhogo ayuttaparibhogo. Tesaṃ parivajjanaṃ dhammena samena paccayuppādanādivasena veditabbaṃ. Dhammena hi paccaye pariyesitvā dhammena paṭiggahetvā paccavekkhitvā paribhuñjanaṃ anavajjatā nāma.

අසප්පාය වූ ද අප්‍රමාණ වූ ද ආහාර පරිභෝජනය නිසා ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳී යාම හෝ ඉරියව් පැවැත්ම බිඳී යාම වැනි උපද්‍රව ඇති විය හැකිය. සප්පාය වූ ද ප්‍රමාණවත් වූ ද ආහාර පරිභෝජනයෙන් එවැනි උපද්‍රව ඇති නොවේ. එසේ වූ විට දීර්ඝ කාලයක් ශරීරය පැවැත්ම හෙවත් යැපීම සිදුවන බව පෙන්වීමට 'ප්‍රමාණවත් පරිභෝජනයෙන්... පවතින්නේය' යි වදාලහ. යම් රෝගයක් සුව කළ හැකි හෝ සුව කළ නොහැකි නොවේ ද, එය 'යාප්‍ය රෝගය' (පවත්වාගෙන යා යුතු රෝගය) නමි. එවැනි රෝගයක් ඇත්තා 'යාප්‍ය රෝගී' නමි. ඔහු නිරතුරුවම බෙහෙත් පරිභෝජනය කරන්නා සේ මේ යෝගී භික්ෂුව ද පිණ්ඩපාතය පරිභෝජනය කරයි. 'යාත්‍රා' යනු ද පැවැත්ම (යාපනා) නම් වේ නම්, පෙර ද 'යාපනාය' (පැවැත්ම පිණිස) යැයි පවසන ලදී. මෙහි ඇති විශේෂය කුමක් ද? පෙර 'යාපනාය' යන්නෙන් ජීවිතේන්ද්‍රියේ පැවැත්ම අදහස් කළ අතර, මෙහි 'යාත්‍රා' යන්නෙන් සතර ඉරියව්වෙහිම නොසිඳී පැවැත්ම අදහස් වේ. මෙය මෙහි ඇති විශේෂයයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ගර්හිත මිථ්‍යා ආජීවයෙන් ප්‍රත්‍ය සෙවීම 'අයුක්ත පර්යේෂණය' නමි. දායකයාගේත් දාන වස්තුවේත් තමාගේත් ප්‍රමාණය නොදැන පිළිගැනීම හෝ ශ්‍රද්ධාදෙය්‍ය වස්තූන් විනාශ වන ලෙස පිළිගැනීම 'අයුක්ත පිළිගැනීම' නමි. යම් පිළිගැනීමකින් ඇවතක් වේ ද එය ද අයුක්ත පිළිගැනීමකි. නුවණින් විමසා නොබලා පරිභෝජනය කිරීම 'අයුක්ත පරිභෝගය' නමි. ඒවා මග හැරීම ධර්මානුකූලව හා සාධාරණව ප්‍රත්‍ය උපදවා ගැනීම් ආදියෙන් තේරුම් ගත යුතුය. ධර්මානුකූලව ප්‍රත්‍ය සොයා, ධර්මානුකූලව පිළිගෙන, නුවණින් විමසා පරිභෝජනය කිරීම 'අනවද්‍යභාවය' (නිවැරදි බව) නමි.

Aratīti ukkaṇṭhā. Pantasenāsanesu, adhikusaladhammesu ca anabhirati. Tandīti pacalāyikā niddā. Vijambhitāti thinamiddhābhibhavena kāyassa vijambhanā. Viññūhi garahā viññūgarahā. Ekacco hi anavajjaṃyeva sāvajjaṃ karoti, ‘‘laddhaṃ me’’ti pamāṇādhikaṃ bhuñjitvā taṃ jīrāpetuṃ asakkonto uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi kilamati, sakalavihāre bhikkhū tassa sarīrapaṭijagganabhesajjapariyesanāpasutā honti. Aññe te ‘‘kiṃ ida’’nti pucchitvā ‘‘asukassa udaraṃ uddhumāta’’ntiādīni sutvā ‘‘niccakālamesa evaṃpakatiko attano kucchipamāṇaṃ nāma na jānātī’’ti nindanti, evaṃ anavajjaṃyeva sāvajjaṃ karoti. Evaṃ akatvā ‘‘anavajjatā ca bhavissatī’’ti paṭisevati. Attano hi pakatiaggibalādiṃ jānitvā ‘‘evaṃ me aratiādīnaṃ abhāvena kāyasukhatā, agarahitabbatā ca bhavissatī’’ti pamāṇayuttameva paṭisevati. Yāvatako bhojanena attho, tassa sādhanena yāvadatthaṃ udarassa paripūraṇena udarāvadehakaṃ bhojanaṃ yāvadatthaudarāvadehakabhojanaṃ, tassa parivajjanena. Seyyāya sayanena laddhabbasukhaṃ seyyasukhaṃ, ubhohi passehi [Pg.62] samparivattanakaṃ sayantassa uppajjanasukhaṃ passasukhaṃ, middhena niddāyanena uppajjanasukhaṃ middhasukhaṃ, tesaṃ seyya…pe… sukhānaṃ pahānato catunnaṃ iriyāpathānaṃ yogyabhāvassa paṭipādanaṃ kāyassa catuiriyāpathayogyabhāvapaṭipādanaṃ, tato. Sukho iriyāpathavihāro phāsuvihāro. Pacchime vikappe, sabbavikappesu vā vuttaṃ phāsuvihāralakkhaṇaṃ āgamena samatthetuṃ ‘‘vuttampi heta’’ntiādi vuttaṃ. Tīsupi vikappesu āhārassa ūnaparibhogavaseneva hi phāsuvihāro vuttoti.

'අරති' යනු නොඇල්මයි. එනම් ආරණ්‍ය සේනාසනවල හා අධි කුසල් දහම්වල නොඇලීමයි. 'තන්දි' යනු නිදිමත ස්වභාවයයි. 'විජම්භිතා' යනු ථීනමිද්ධයෙන් මඩනා ලද ශරීරය ඇඹරීම හෙවත් අලස බවයි. 'විඤ්ඤූගරහා' යනු නුවණැත්තන්ගේ ගැරහීමට ලක්වීමයි. ඇතැම් කෙනෙක් නිවැරදි දෙයම වැරදි සහගත කර ගනිති. 'මට ලැබුණා' යැයි ප්‍රමාණය ඉක්මවා අනුභව කොට, එය දිරවා ගත නොහැකිව වමනය, පාචනය ආදියෙන් පීඩා විඳිති. එවිට මුළු විහාරයේම භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔහුගේ ශරීරය උපස්ථානය කිරීමටත් බෙහෙත් සෙවීමටත් වෙහෙසෙති. අනෙක් භික්ෂූන් 'මේ කුමක්ද?' කියා විමසා 'අසවල් භික්ෂුවගේ බඩ පිපී ඇත' යනාදිය අසා, 'මොහු නිරතුරුවම මෙබඳු ස්වභාව ඇත්තෙකි, තමාගේ කුසෙහි ප්‍රමාණය නොදනී' යැයි ගර්හා කරති. මෙසේ නිවැරදි දෙයම වරදක් බවට පත් කර ගනියි. එසේ නොකොට 'නිවැරදි බවක් ඇති වන්නේය' යන අදහසින් පරිභෝජනය කළ යුතුය. තමාගේ ජඨරාග්නියේ (ආහාර දිරවීමේ ශක්තියේ) ස්වභාවය තේරුම් ගෙන 'මෙසේ පරිභෝජනය කිරීමෙන් මට නොඇල්ම ආදිය නැති වී කායික සැපය හා ගර්හාවට ලක් නොවන බව ඇති වේ' යැයි සිතා ප්‍රමාණවත් ආහාරම පරිභෝජනය කරයි. භෝජනයෙන් යම් පමණක ප්‍රයෝජනයක් ඇද්ද, එය ඉටු කර ගැනීම වෙනුවට කුස පිරෙන තුරු බඩ කට පුරා අනුභව කිරීම 'යාවදත්ථ උදරාවදේහක භෝජනය' නමි. එය මග හැරීම වැදගත්ය. සැතපීමෙන් ලබන සැපය 'සෙය්‍යා සුඛය' නමි. දෙපසට පෙරළෙමින් සැතපෙන කල ලබන සැපය 'පස්ස සුඛය' නමි. නිදි කිරා වැටීමෙන් ලබන සැපය 'මිද්ධ සුඛය' නමි. ඒ සෙය්‍යා සුඛාදිය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් සතර ඉරියව්වෙහි යෝග්‍ය බව ඇති කර ගැනීම 'කායස්ස චතුරිරියාපථ යෝග්‍යතා පටිපාදනය' නමි. එමගින් ලැබෙන සැපවත් ඉරියව් පැවැත්ම 'ඵාසුවිහාරය' නමි. අවසාන විකල්පයෙහි හෝ සියලු විකල්පයන්හි පෙන්වා දී ඇති ඵාසුවිහාර ලක්ෂණය ආගම (පෙළ දහම) මගින් තහවුරු කිරීමට 'වුත්තම්පි හේතං' යනාදිය පවසන ලදී. ඒ විකල්ප තුනෙහිම ආහාර අඩු පමනින් පරිභෝජනය කිරීමෙන්ම ඵාසුවිහාරය ලැබෙන බව පවසන ලදී.

Ettāvatāti ‘‘yātrā’’tiādinā vuttena padattayena. ‘‘Yātrā ca me bhavissatī’’ti payojanapariggahadīpanā. Yātrā hi naṃ āhārūpayogaṃ payojetīti. Dhammikasukhāpariccāgahetuko phāsuvihāro majjhimā paṭipadā antadvayaparivajjanato. Imasmiṃ pana ṭhāne aṭṭha aṅgāni samodhānetabbāni – ‘‘neva davāyā’’ti ekaṃ aṅgaṃ, ‘‘na madāyā’’ti ekaṃ, ‘‘na maṇḍanāyā’’ti ekaṃ, ‘‘na vibhūsanāyā’’ti ekaṃ, ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāyā’’ti ekaṃ, ‘‘vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāyā’’ti ekaṃ, ‘‘iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmī’’ti ekaṃ, ‘‘yātrā ca me bhavissatī’’ti ekaṃ. ‘‘Anavajjatā ca phāsuvihāro cā’’ti ayamettha bhojanānisaṃso. Mahāsivatthero panāha ‘‘heṭṭhā cattāri aṅgāni paṭikkhepo nāma, upari pana aṭṭhaṅgāni samodhānetabbānī’’ti. Tattha ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’’ti ekaṃ aṅgaṃ, ‘‘yāpanāyā’’ti ekaṃ, ‘‘vihiṃsūparatiyā’’ti ekaṃ, ‘‘brahmacariyānuggahāyā’’ti ekaṃ, ‘‘iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmī’’ti ekaṃ, ‘‘navañca vedanaṃ na uppādessāmī’’ti ekaṃ, ‘‘yātrā ca me bhavissatī’’ti ekaṃ, ‘‘anavajjatā cā’’ti ekaṃ. Phāsuvihāro pana bhojanānisaṃsoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhārento paṭisaṅkhā yoniso piṇḍapātaṃ paṭisevati nāma.

“එත්තාවතා” යන්නෙන් “යාත්‍රා” යනාදී වශයෙන් වදාල පද තුන අදහස් වේ. “යාත්‍රා ච මේ භවිස්සති” (මට දිවි පැවැත්ම වන්නේය) යනු ප්‍රයෝජනය ග්‍රහණය කර පෙන්වීමකි. මන්දයත්, යාත්‍රාව (පැවැත්ම) ඒ භික්ෂුව ආහාර අනුභවයෙහි යොදවන බැවිනි. ධාර්මික සැපය අත්නොහැරීමට හේතු වූ පහසු විහරණය, අන්ත දෙකක් (කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය හා අත්තකිලමතානුයෝගය) දුරු කරන බැවින් මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවයි. මේ ස්ථානයෙහි කරුණු අටක් එක්තැන් කොට දැකිය යුතුය - “නේව දවාය” (ක්‍රීඩා පිණිස නොවේ) යනු එක් අංගයකි, “න මදාය” (මදය පිණිස නොවේ) යනු එකකි, “න මණ්ඩනාය” (සැරසීම පිණිස නොවේ) යනු එකකි, “න විභූසනාය” (ලස්සන වීම පිණිස නොවේ) යනු එකකි, “යාවදේව ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා යාපනාය” (මේ කයෙහි පැවැත්ම හා නඩත්තුව පිණිස පමණක්ම වේ) යනු එකකි, “විහිංසූපරතියා බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහාය” (පීඩාවන් දුරු කර බඹසරට අනුබල දීම පිණිස) යනු එකකි, “ඉති පුරාණඤ්ච වේදනං පටිහංඛාමි, නවඤ්ච වේදනං න උප්පාදෙස්සාමි” (මෙසේ පැරණි වේදනාව නසන්නෙමි, අලුත් වේදනාවක් ඇති වීමට ඉඩ නොදෙන්නෙමි) යනු එකකි, “යාත්‍රා ච මේ භවිස්සති” (පැවැත්ම ද මට වන්නේය) යනු එක් අංගයකි. “අනවජ්ජතා ච ඵාසුවිහාරෝ ච” (වැරදි රහිත බව හා පහසු විහරණය) යනු මෙහි ආහාර අනුභවයේ ආනිශංසයයි. මහාසිව තෙරුන් වහන්සේ පවසනුයේ “පහළින් ඇති කරුණු සතර ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් (දුරු කළ යුතු දේ) වන අතර, ඉහළින් ඇති කරුණු අට එක්තැන් කොට ගත යුතුය” කියාය. එහි “යාවදේව ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා” යනු එක් අංගයකි, “යාපනාය” යනු එකකි, “විහිංසූපරතියා” යනු එකකි, “බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහාය” යනු එකකි, “ඉති පුරාණඤ්ච වේදනං පටිහංඛාමි” යනු එකකි, “නවඤ්ච වේදනං න උප්පාදෙස්සාමි” යනු එකකි, “යාත්‍රා ච මේ භවිස්සති” යනු එකකි, “අනවජ්ජතා ච” යනු එකකි. ඵාසුවිහාරය යනු ආහාරයේ ආනිශංසයයි. මෙසේ අංග අටකින් සමන්නාගත ආහාරය අනුභව කරන්නා වූ භික්ෂුව “ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට නුවණින් පිණ්ඩපාතය පරිභෝජනය කරයි” යැයි කියනු ලැබේ.

Yattha yatthāti bhummaniddesena sena-saddassa adhikaraṇatthavuttimāha. Tathā āsana-saddassāti. Aḍḍhayogādimhīti ādi-saddena pāsādādiṃ, mañcādiñca saṅgaṇhāti. Yattha yattha vihāre vā aḍḍhayogādimhi vā āsatīti vihāraaḍḍhayogādike ānetvā sambandhitabbaṃ. Idha ādi-saddena pīṭhasanthatādīnampi saṅgaho veditabbo. Parisahanaṭṭhenāti abhibhavanaṭṭhena, vibādhanaṭṭhenāti attho. Utuyeva utuparissayoti sītuṇhādiutuyeva [Pg.63] asappāyo vuttanayena utuparissayo. Tassa utuparissayassa vinodanatthaṃ, anuppannassa anuppādanatthaṃ, uppannassa vūpasamanatthañcāti attho. Nānārammaṇato paṭisaṃharitvā kammaṭṭhānabhūte ekasmiṃyeva ārammaṇe cittassa sammadeva layanaṃ paṭisallānaṃ, tattha ārāmo abhirati paṭisallānārāmo, tadatthaṃ. Senāsanaṃ hi vivittaṃ yogino bhāvanānukūlaṃ suññāgārabhāvato. Taṃ panetaṃ atthadvayaṃ vibhāvetuṃ ‘‘yo sarīrābādhacittavikkhepakaro’’tiādi vuttaṃ. Tattha ekībhāvasukhatthanti ekībhāvahetukaṃ sukhaṃ ekībhāvasukhaṃ, tadatthaṃ. Gaṇasaṅgaṇikakilesasaṅgaṇikābhāvena uppajjanakasukhaṃ.

“යත්ථ යත්ථ” යන්නෙන් ස්ථාන නිර්දේශ කිරීම මගින් ‘සේන’ ශබ්දයේ ආධාර (අධිකරණ) අර්ථය පවසයි. ‘ආසන’ ශබ්දය සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. “අඩ්ඪයෝගාදිම්හි” යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ප්‍රාසාද ආදිය ද, ඇඳ පුටු ආදිය ද ග්‍රහණය කරයි. යම් යම් විහාරයක හෝ යම් යම් අඩ්ඪයෝග (එක් පසක් ආවරණය වූ කුටි) ආදියෙහි වසයි යන අර්ථයෙන් විහාර අඩ්ඪයෝග ආදිය ගෙන සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් පීඨ (පුටු), සන්ථත (පැදුරු) ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. “පරිසහනට්ඨේන” යනු මැඬපැවැත්වීමේ අර්ථයෙන් හා පීඩා කිරීමේ අර්ථයෙනි. “සෘතුවම සෘතුමය උපද්‍රවයයි” (උතුයේව උතුපරිස්සයෝ) යනු ශීත උෂ්ණාදී සෘතුවම අසප්පාය වීමෙන් ඉහත කී පරිදි සෘතුමය උපද්‍රවය නම් වේ. එම සෘතුමය උපද්‍රවය දුරු කිරීම පිණිස, නූපන් උපද්‍රව නූපදවා ගැනීම පිණිස සහ උපන් උපද්‍රව සංසිඳුවා ගැනීම පිණිස යනු අර්ථයයි. නානාවිධ අරමුණු වලින් සිත ඉවත් කොට කමටහන් නැමති එකම අරමුණක සිත මැනවින් ලැගුම් ගැනීම ‘ප්‍රතිසල්ලීන’ (සිතේ එකඟතාව) නම් වේ. එහි ඇති ඇල්ම හෙවත් ඇලී වාසය කිරීම ‘ප්‍රතිසල්ලානාරාමය’ යි. ඒ වෙනුවෙන් හුදෙකලා වූ සේනාසනය ශුන්‍යාගාරයක් (හිස් නිවසක්) වන බැවින් යෝගාවචරයාට භාවනාවට අනුකූල වේ. ඒ අර්ථ දෙක (ශාරීරික පීඩා දුරු කිරීම හා සිතේ විසිරීම නැතිකිරීම) පැහැදිලි කිරීමට “යෝ ශරීරාබාධ චිත්ත වික්ඛේපකරෝ” යනාදිය වදාලහ. එහි “ඒකීභාවසුඛත්ථං” යනු හුදෙකලා වීම හේතුවෙන් ලබන සැපයයි. පිරිස් හා එක්වීමෙන් හෝ කෙලෙස් සමග එක්වීමෙන් තොරව උපදින සැපය ඒකාීභාව සැපයයි.

Yadi utuyeva utuparissayo, ‘‘utu ca sītuṇha’’nti sītuṇhapaṭighātaṃ vatvā utuparissayavinodanaṃ kasmā vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘kāmañcā’’tiādi. Tattha ‘‘niyataṃ utuparissayavinodana’’nti etena ‘‘sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāyā’’ti ettha vuttaṃ sītuṇhaṃ aniyataṃ kadāci kadāci uppajjanakaṃ, utuparissayo pana sabbadābhāvī adhippetoti dasseti. Vuttappakāroti ‘‘sītādiko, asappāyo’’ti ca evaṃ vuttappakāro vivaṭaṅgaṇarukkhamūlādīsu nisinnassa apariguttiyā asaṃvutadvārāditāya pākaṭaparissayā, asappāyarūpadassanādinā apākaṭaparissayā ca bhikkhussa kāyacittānaṃ ābādhaṃ kareyyuṃ. Yattha gutte senāsane ābādhaṃ na karonti. Evaṃ jānitvāti ubhayaparissayarahitanti evaṃ ñatvā paṭisevanto bhikkhu veditabboti sambandho.

ඉදින් සෘතුවම සෘතුමය උපද්‍රවය නම්, “සෘතුව හා ශීත උෂ්ණය” යැයි පවසා ශීත උෂ්ණ මර්දනය ගැන සඳහන් කර තිබියදී නැවත සෘතුමය උපද්‍රවය දුරු කිරීම ගැන පැවසුවේ මන්දැයි යන ප්‍රශ්නය අරභයා “කාමඤ්ච” යනාදිය වදාලහ. එහි “නියත සෘතුමය උපද්‍රව දුරු කිරීම” යන්නෙන් “ශීතය මර්දනය පිණිස, උෂ්ණය මර්දනය පිණිස” යන්නෙහි වදාල ශීත උෂ්ණය අනියත වූ, කලින් කලට ඇති වන්නක් බවත්, සෘතුමය උපද්‍රවය නම් සැමදා පවතින බවත් දක්වයි. “වදාල ආකාරයට” යනු ශීත ආදී අසප්පාය වූ දේය. එළිමහන් මිදුල් හෝ ගස්මුල් ආදියෙහි ඉඳගෙන සිටින විට දොරවල් ආදියෙන් ආවරණය නොවීම නිසා ඇති වන ප්‍රකට උපද්‍රව ද, අසප්පාය රූප දැකීම ආදියෙන් ඇති වන අප්‍රකට උපද්‍රව ද භික්ෂුවගේ කය හා සිත පීඩාවට පත් කරයි. යම් ආරක්ෂිත සේනාසනයක එම පීඩාවන් සිදු නොවේ ද, “මෙසේ දැන” යනු ඒ උපද්‍රව දෙවර්ගයෙන්ම තොර බව මෙසේ දැන පරිභෝජනය කරන භික්ෂුව දත යුතුය යන්න සම්බන්ධයයි.

Dhātukkhobhalakkhaṇassa, taṃhetukadukkhavedanālakkhaṇassa vā rogassa paṭipakkhabhāvo paṭiayanaṭṭho. Tenāha ‘‘paccanīkagamanaṭṭhenāti attho’’ti, vūpasamanaṭṭhenāti vuttaṃ hoti. Yassa kassacīti sappiādīsu yassa kassaci. Sappāyassāti hi tassa vikāravūpasamenāti adhippāyo. Bhisakkassa kammaṃ tena vidhātabbato. Tenāha ‘‘tena anuññātattā’’ti. Nagaraparikkhārehīti nagaraṃ parivāretvā rakkhaṇakehi. Vivaṭaparikkhepo parikkhā uḍḍāpo pākāro esikā paligho pākārapatthaṇḍilanti satta ‘‘nagaraparikkhārā’’ti vadanti. Sīlaparikkhāroti suvisuddhasīlālaṅkāro[Pg.64]. Ariyamaggo hi idha ‘‘ratho’’ti adhippeto. Tassa ca sammāvācādayo alaṅkāraṭṭhena ‘‘parikkhāro’’ti vuttā. Jīvitaparikkhārāti jīvitassa pavattikāraṇāni. Samudānetabbāti sammā uddhaṃ uddhaṃ ānetabbā pariyesitabbā. Parivāropi hoti antarāyānaṃ parito vāraṇato. Tenāha ‘‘jīvita…pe… rakkhaṇato’’ti.

ධාතු කෝප වීමේ ලක්ෂණය හෝ ඒ හේතුවෙන් හටගත් දුක්ඛ වේදනා ලක්ෂණය ඇති රෝගයට විරුද්ධ ස්වභාවය ‘පටිඅයන’ (ප්‍රතිකාර) අර්ථයයි. එබැවින් “ප්‍රතිපක්ෂව පැවතීමේ අර්ථයෙන්” යැයි වදාළහ. එනම් රෝග සංසිඳුවීමේ අර්ථයයි. “යම් කිසිවක්” යනු ගිතෙල් ආදියෙන් යම් කිසිවක් අදහස් වේ. “සප්පාය වූ” යනු විකෘතිතා (රෝග) සංසිඳුවන බැවින් හිතකර වූ යන්න අදහස් වේ. වෙදැදුරා විසින් එය නියම කළ යුතු බැවින් එය වෙදැදුරාගේ කාර්යයයි. එබැවින් “ඔහු විසින් අනුදන්නා ලද්දක්” යැයි කීහ. “නගර පරික්ඛාර” යනු නගරය වටකොට ආරක්ෂා කරන දෑය. විවෘත වූ වටපිටාව (පරික්ඛේප), අගල් (පරික්ඛා), පවුරේ පාදම (උද්දාප), ප්‍රාකාරය, ඉන්ද්‍රඛීල (ඒසිකා), දොර අගුල් (පළිඝ), ප්‍රාකාරය ඉදිරිපිට සමතලා බිම (පට්ඨණ්ඩල) යන සත නගරයේ පිරිවර යැයි කියති. “සීල පරික්ඛාරය” යනු ඉතා පිරිසිදු වූ සීල නැමති ආභරණයයි. මන්දයත් මෙහි ආර්ය මාර්ගය ‘රථය’ ලෙස අදහස් කරන බැවිනි. එම රථයේ සම්මා වාචා ආදිය අලංකාර අර්ථයෙන් ‘පරික්ඛාර’ (පිරිකර/උපකරණ) ලෙස හඳුන්වයි. “ජීවිත පරික්ඛාර” යනු ජීවිතය පවත්වා ගැනීමට අවශ්‍ය හේතූන්ය. “සමුදානේතබ්බා” යනු මැනවින් උත්සාහ කොට සොයාගත යුතුය යන්නයි. අන්තරායන් වටා වළක්වන බැවින් එය ‘පරිවාර’ (ආවරණ) ද වේ. එබැවින් “ජීවිතය ආරක්ෂා කරන බැවින්” යැයි වදාළහ.

Tattha antaranti vivaraṃ, okāsoti attho. Verikānaṃ antaraṃ adatvā attano sāmikānaṃ parivāretvā ṭhitasevakā viya rakkhaṇato. Assāti jīvitassa. Kāraṇabhāvatoti cirappavattiyā kāraṇabhāvato. Rasāyanabhūtaṃ hi bhesajjaṃ sucirampi kālaṃ jīvitaṃ pavattetiyeva. Yadipi anuppannā eva dukkhavedanā bhesajjaparibhogena paṭihaññanti, na uppannā tāsaṃ saraseneva bhijjanato, uppannasadisā pana ‘‘uppannā’’ti vuccanti. Bhavati hi taṃsadisesu tabbohāro, yathā sā eva tittiri, tāniyeva osadhānīti. Tasmā vuttaṃ ‘‘uppannānanti jātānaṃ bhūtānaṃ nibbattāna’’nti. Sañcayato paṭṭhāya so dhātukkhobho samuṭṭhānaṃ etesanti taṃsamuṭṭhānā. ‘‘Dukkhavedanā’’ti vatvā sā akusalasabhāvāpi atthīti tato visesetuṃ ‘‘akusalavipākavedanā’’ti vuttaṃ. Byābādhanaṭṭhena byābādho, byābādhova byābajjhaṃ, dukkhanti attho. Natthi ettha byābajjhanti abyābajjhaṃ, niddukkhatā. Tenāha ‘‘abyābajjhaparamatāyā’’ti niddukkhaparamatāyāti. Taṃ dukkhanti roganimittakaṃ dukkhaṃ.

එහි 'අන්තර' යනු සිදුර හෙවත් අවකාශය යන්න අර්ථයයි. සතුරන්ට කිසිදු අවකාශයක් නොදී තම ස්වාමියා පිරිවරාගෙන සිටින ආරක්ෂක සේවකයන් මෙන් (ශීලය) රකින බැවිනි. 'අස්සා' යනු ජීවිතයටයි. 'කාරණභාවතො' යනු දීර්ඝ කාලයක් පැවැත්මට හේතුවක් වන බැවිනි. මන්ද යත්, රසායනයක් බඳු වූ ඖෂධය ඉතා දීර්ඝ කාලයක් වුවද ජීවිතය පවත්වන්නේමය. ඉදින් නූපන් දුක් වේදනාවන් ඖෂධ පරිභෝජනයෙන් දුරු කරනු ලැබුවද, හටගත් වේදනාවන් ඒවායේ ස්වභාවයෙන්ම බිඳී යන බැවින් (ඒවා ඖෂධයෙන්) දුරු නොවේ. එසේ වුවද, හටගත් වේදනාවලට සමාන වූ (පසුව හට ගැනීමට ඇති) වේදනාවන් 'හටගත්' ඒවා ලෙස ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. ලෝකයෙහි එවැනි සමාන අර්ථ ඇති තැන්හි එවැනි ව්‍යවහාරයන් පවතී. 'ඒ තිත්තිරි පක්ෂියාමය', 'ඒ ඖෂධමය' යන්න උදාහරණ වේ. එබැවින් 'හටගත්, උපන්, නිපන්' යන්න අර්ථ දැක්වීමට 'උප්පන්නානං' යැයි වදාරන ලදී. ධාතුන් රැස් වූ තැන සිට හටගන්නා වූ ධාතු කෝපය මෙයට හේතුව වන බැවින් ඒවා 'තංසමුට්ඨානා' නම් වේ. 'දුක්ඛ වේදනා' යැයි කියා, එය අකුසල විපාක ස්වභාවයෙන්ද පවතින බැවින්, එයින් වෙන් කොට දැක්වීමට 'අකුසල විපාක වේදනා' යැයි වදාරන ලදී. පීඩා කරන අර්ථයෙන් 'ව්‍යාබාධ' නම් වේ. ව්‍යාබාධයම 'ව්‍යාබජ්ඣ' හෙවත් දුක යන්න අර්ථයයි. මෙහි ව්‍යාබජ්ඣයක් (දුකක්) නැති බැවින් 'අව්‍යාබජ්ඣ' නම් වේ, එය නිර්දුක් බවයි. එබැවින් 'අව්‍යාබජ්ඣ පරමතායා' යනු නිර්දුක් බව උතුම් කොට ඇති බවයි. 'ඒ දුක' යනු රෝගය නිමිති කොට ඇති වූ දුකයි.

Cīvarādīnaṃ paccayānaṃ nissayanaṃ paribhogo evāti dassetuṃ ‘‘te paṭicca nissāyā’’ti vatvā ‘‘paribhuñjamānā’’ti vuttaṃ. Pavattantīti jīvanti. Jīvanampi hi pavattanaṃ, yato jīvitindriyaṃ ‘‘pavattanarasa’’nti vuccati.

සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන් ඇසුරු කිරීම යනු පරිභෝජනයම බව දැක්වීමට 'ඒවා ඇසුරු කොට' යැයි පවසා 'පරිභෝජනය කරමින්' යැයි වදාරන ලදී. 'පවත්තන්ති' යනු ජීවත් වෙති යන්නයි. ජීවත්වීම යනුද පැවැත්මක්මය, එබැවින් ජීවිතින්ද්‍රිය 'පැවැත්වීමේ කාර්යය (රසය) ඇත්තක්' යැයි කියනු ලැබේ.

Catupārisuddhisampādanavidhivaṇṇanā

චතුපාරිශුද්ධි ශීලය සම්පාදනය කිරීමේ ක්‍රමය පිළිබඳ විස්තරයයි.

19. Evaṃ pātimokkhasaṃvarādibhedena niddiṭṭhaṃ sīlaṃ puna sādhanavibhāgena dassetuṃ ‘‘evametasmi’’ntiādimāraddhaṃ. Tattha sādhīyati sampādiyati etenāti sādhanaṃ, saddhā sādhanaṃ etassāti saddhāsādhano. Nanu ca vīriyasatipaññāhipi vinā pātimokkhasaṃvaro na sijjhatīti? Saccaṃ na sijjhati, saddhāya pana visesahetubhāvaṃ sandhāya evaṃ vuttanti dassento āha

19. මෙසේ ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ආදී ප්‍රභේදයන්ගෙන් දක්වන ලද ශීලය, නැවතත් එය සම්පූර්ණ කරන ආකාරය අනුව දැක්වීමට 'එවමේතස්මිං' යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි යමකින් යමක් සම්පූර්ණ කරනු ලැබේද එය 'සාධනය' නම් වේ. ශ්‍රද්ධාව මෙයට සාධනය වන බැවින් 'ශ්‍රද්ධා සාධනය' නම් වේ. වීර්යය, ස්මෘතිය සහ ප්‍රඥාව නොමැතිව ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරය සිදු නොවේ නොවේද? සැබෑවකි, එය සිදු නොවේ. එහෙත් ශ්‍රද්ධාවෙහි ඇති සුවිශේෂී හේතුභාවය අරභයා මෙසේ වදාරන ලදැයි දක්වමින් මෙසේ වදාළහ.

‘‘Sāvakavisayātītattā [Pg.65] sikkhāpadapaññattiyā’’ti. Garukalahukādibhede otiṇṇe vatthusmiṃ tassa tassa aparādhassa anurūpaṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ nāma sāvakānaṃ avisayo, buddhānaṃ eva visayo. Sikkhāpadapaññāpanaṃ tāva tiṭṭhatu, tassa kālopi nāma sāvakānaṃ avisayo, buddhānaṃ eva visayoti dassento ‘‘sikkhāpadapaññattiyācanapaṭikkhepo cettha nidassana’’nti āha. Tathā hi vuttaṃ ‘‘āgamehi tvaṃ sāriputta, āgamehi tvaṃ sāriputta, tathāgatova tattha kālaṃ jānissatī’’ti (pārā. 21). Tattha ca-saddo samuccayattho. Tena ‘‘apaññattaṃ na paññapema, paññattaṃ na samucchindāma, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vattāmā’’ti (pārā. 565) evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Saddhāyāti saddahanena satthari, dhamme ca saddhāya paccupaṭṭhāpanena. Jīvitepi pageva jīvitaparikkhāreti adhippāyo.

'ශික්ෂා පද පැනවීම ශ්‍රාවකයන්ගේ විෂය ඉක්මවා පවතින බැවින්' යැයි වදාළහ. ගරුක, ලහුක ආදී ප්‍රභේද ඇති වරදක් සිදු වූ විට, ඒ ඒ වරදට අනුරූපව ශික්ෂා පද පැනවීම යනු ශ්‍රාවකයන්ට කළ නොහැකි, බුදුවරුන්ටම පමණක් කළ හැකි විෂයකි. ශික්ෂා පද පැනවීම පසෙක තබා, එයට සුදුසු කාලය දැනගැනීම පවා ශ්‍රාවකයන්ට කළ නොහැක්කකි, එය බුදුවරුන්ටම උරුම වූ විෂයකි. එය දැක්වීමට 'ශික්ෂා පද පැනවීමට කළ ආයාචනය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම මෙහි උදාහරණයකි' යැයි වදාළහ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී: 'සාරිපුත්තය, ඔබ ඉවසන්න, සාරිපුත්තය ඔබ ඉවසන්න, තථාගතයන් වහන්සේම ඒ සඳහා සුදුසු කාලය දැනගනු ඇත.' එහි 'ච' යන්නෙන් අර්ථ කිහිපයක් එක් කරයි. එයින්, 'නොපැණවූ දෙයක් නොපනවන්නෙමු, පැනවූ දෙයක් ඉවත් නොකරන්නෙමු, පැනවූ පරිදි වූ ශික්ෂා පදයන්හි සමාදන්ව හැසිරෙන්නෙමු' යනාදී පාළි පාඨයන්හි අදහස දත යුතුය. 'ශ්‍රද්ධාවෙන්' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි සහ ධර්මය කෙරෙහි විශ්වාසය හෙවත් ශ්‍රද්ධාව පිහිටුවීමෙනි. තම ජීවිතය ගැන පවා නොතකන කල, ජීවිතයට උපකාරී වන පරිෂ්කාර ගැන කුමන කථාද යනු මෙහි අදහසයි.

Kikīva aṇḍanti kikīsakuṇikā viya attano aṇḍaṃ. Sā kira jīvitampi pariccajitvā aṇḍameva rakkhati. Camarīva vāladhinti camarīmigo viya attano vāladhiṃ. Camarīmigā kira byādhena paripātiyamānā jīvitampi pariccajitvā kaṇḍakagumbādīsu laggaṃ attano vālameva rakkhanti. Piyaṃva puttaṃ ekakanti ānetvā sambandhitabbaṃ. Yathā hi ekaputtako kuṭumbiko taṃ ekaputtaṃ, ekanayano ca taṃ ekanayanaṃ suṭṭhutaraṃ rakkhati. Tatheva sīlaṃ anurakkhamānakāti anukampanavasena vuttaṃ. Supesalāti suṭṭhu piyasīlā. Sadā sabbakālaṃ daharamajjhimatherakālesu. Channampi gāravānaṃ vasena sagāravā, garukāravantoti attho.

'කිරල කිකිළියක බිත්තරයක් රකින්නාක් මෙන්' යනු කිරල පක්ෂි දෙනක් තම බිත්තරය රකින්නාක් මෙනි. ඇය තම ජීවිතය පවා කැප කොට බිත්තරය රකින බව කියනු ලැබේ. 'සෙමර මුවා තම වල්ගය රකින්නාක් මෙන්' යනු සෙමර මුවෙකු තම වල්ගයෙහි රෝම රකින්නාක් මෙනි. සෙමර මුවෝ දඩයක්කරුවෙකු විසින් ලුහුබඳිනු ලබන විට, ජීවිතය පවා කැප කොට කටු පඳුරු ආදියෙහි පැටලුණු තම වල්ගයම රකිති. 'තම එකම ප්‍රිය පුත්‍රයා මෙන්' යන්න මෙයට සම්බන්ධ කළ යුතුය. යම් සේ එකම පුතෙකු ඇති පියෙකු ඒ පුත්‍රයාවද, එක් ඇසක් පමණක් ඇති අයෙකු ඒ ඇසද ඉතා හොඳින් රකින්නේය. එලෙසම ශීලය රකින්නන් පිළිබඳව අනුකම්පාවෙන් මෙසේ පවසන ලදී. 'සුපේසල' යනු ඉතා මනාව ශීලයට ප්‍රිය කරන බවයි. සැම කල්හිම, එනම් තරුණ, මධ්‍යම සහ මහලු යන සියලු කාලයන්හිදීය. ගෞරව හයටම (බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ, සික්ඛා, අප්පමාද, පටිසන්ථාර) අනුව ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත බව මෙහි අර්ථයයි.

Evameva khoti yathā mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātikkamati, evameva. Mama sāvakāti ariyasāvake sandhāyāha. Te hi dhuvasīlā. Imasmiṃ attheti jīvitahetupi sīlassa avītikkamane.

'එලෙසම' යනු මහා සාගරය ස්ථිර ස්වභාවයකින් යුතුව වෙරළ ඉක්මවා නොයන්නාක් මෙනි. 'මාගේ ශ්‍රාවකයෝ' යන්නෙන් අදහස් කළේ ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ය. ඔවුහු ස්ථිර ශීලයක් ඇත්තෝ වෙති. මෙහි අර්ථය නම් ජීවිතය වෙනුවෙන් වුවද ශීලය උල්ලංඝනය නොකිරීමයි.

Mahāvattaniaṭavī nāma viñjhāṭavī. Himavantapasse aṭavīti keci. Theranti nāmagottavasena apaññātaṃ ekaṃ theraṃ. Nipajjāpesuṃ gantvā kassaci mā āroceyyāti.

මහාවත්තනී වනය යනු වින්ධ්‍යා වනයයි. එය හිමාලය අසල වනයක් යැයි සමහරු කියති. 'තෙරුන්' යනු නාමගෝත්‍ර වශයෙන් ප්‍රකට නොවූ එක්තරා තෙරනමකි. කිසිවෙකුට මෙය නොකියන්නැයි පවසා (සොරුන් විසින් උන්වහන්සේව) නිදි කරවන ලදී.

Pūtilatāyāti [Pg.66] gaḷocilatāya. Samasīsīti jīvitasamasīsī. Yassa hi kilesasīsaṃ avijjaṃ maggapaṭipāṭiyā arahattamaggo pariyādiyati, tato ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgottaraṇe vaṭṭasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati, so imāya vārasamatāya ‘‘jīvitasamasīsī’’ti vuccati. So ca thero tathā parinibbāyi. Tena vuttaṃ ‘‘samasīsī hutvā parinibbāyī’’ti. Abhayatthero kira mahābhiñño. Tasmā cetiyaṃ kārāpesīti vadanti. Appevāti appeva nāma attano jīvitampi jaheyya, na bhindeti na bhindeyya, na vītikkameyya.

'පූතිලතා' යනු රසකිඳ වැලයි. 'සමසීසී' යනු ජීවිත සමසීසී රහතන් වහන්සේය. යමෙකුගේ කෙලෙස් නමැති හිස හෙවත් අවිද්‍යාව ආර්ය මාර්ග අනුපිළිවෙළින් අරහත් මාර්ගය විසින් ක්ෂය කරනු ලැබේද, ඉන්පසු දහනව වැනි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙහි පිහිටා භවංගයට පත් වන විට, සංසාරයේ හිස බඳු වූ ජීවිතින්ද්‍රිය චුති සිතින් ක්ෂය වේද, ඒ උත්තමයා වාරයන්ගේ සමාන බව නිසා 'ජීවිත සමසීසී' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ තෙරුන් වහන්සේද එලෙසම පිරිනිවන් පෑහ. එබැවින් 'සමසීසීව පිරිනිවන් පෑහ' යැයි කියන ලදී. අභය තෙරුන් වහන්සේ මහා අභිඥා ලාභියෙකු බව කියනු ලැබේ. එබැවින් එතුමන් උදෙසා චෛත්‍යයක් කරවූ බව පවසති. 'අප්පේව' යනු සමහරවිට තම ජීවිතය පවා අත්හරින්නේය, එහෙත් (ශීලය) නොබිඳින්නේය, උල්ලංඝනය නොකරන්නේය යන්නයි.

Satiyā adhiṭṭhitānanti pageva upaṭṭhitāya satiyā ārakkhavasena adhiṭṭhitānaṃ indriyānaṃ. Ananvāssavanīyatoti dvārabhāvena abhijjhādīhi ananubandhitabbato. Varanti seṭṭhaṃ. Tattāyāti uṇhāya. Ādittāyāti ādito paṭṭhāya dittāya. Sampajjalitāyāti samantato jalantiyā. Sajotibhūtāyāti ekajālībhūtāya. Sampalimaṭṭhanti sabbaso āmaṭṭhaṃ, añcitanti attho. Na tveva varanti ānetvā sambandhitabbaṃ. Rūpesūti rūpārammaṇesu. Anubyañjanaso nimittaggāhoti kilesānaṃ anu anu byañjanavasena uppādanena pākaṭīkaraṇavasena subhādinimittaggāho, atha vā anubyañjanasoti hatthapādādianubyañjanato, nimittaggāhoti itthipurisādisubhādinimittaggahaṇaṃ. Cakkhudvārādipavattassāti cakkhudvārādīhi pavattassa. Viññāṇassāti javanaviññāṇassa. Nimittādiggāhaṃ nisedhentena sampādetabboti sambandho. Asaṃvihitasākhāparivāranti sammā avihitavatiparikkhepaṃ. Parassahārīhīti parasantakāvahārakehi corehi. Samativijjhatīti sabbaso ativijjhati anupavisati.

"සතියා අධිට්ඨිතානං" යනු කලින්ම එළඹ සිටි සිහිය නමැති ආරක්ෂාවෙන් යුක්තව අධිෂ්ඨානය කරන ලද ඉන්ද්‍රියයන් පිළිබඳවයි. "අනන්වාස්සවනීයතො" යනු ද්වාරයන් (ඉන්ද්‍රිය දොරටු) මඟින් අභිජ්ඣා (විෂම ලෝභය) ආදියට අනුව නොයා යුතු බැවිනි. "වරං" යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යන්නයි. "තත්තාය" යනු රත් වූ. "ආදිත්තාය" යනු මුල සිටම ඇවිලී ගිය. "සම්පජ්ජලිතාය" යනු හාත්පසින් දැවෙන. "සජොතිභූතාය" යනු එකම ගිනි ජාලාවක් බවට පත් වූ යන්නයි. "සම්පලිමට්ඨං" යනු සියලු ආකාරයෙන් ස්පර්ශ කරන ලද හෝ ආලේප කරන ලද යන අර්ථයයි. "න ත්වේව වරං" (එය ශ්‍රේෂ්ඨ නොවේමය) යන පදය මෙහි සම්බන්ධ කළ යුතුය. "රූපේසු" යනු රූපාරම්මණ කෙරෙහි ය. "අනුබ්‍යඤ්ජනසො නිමිත්තග්ගාහො" යනු කෙලෙස් උපදවන පරිදි අනුබ්‍යඤ්ජන (කුඩා ලක්ෂණ) මඟින් ප්‍රකට කරමින් ශුභ නිමිති ගැනීමයි; එනම් හස්ත පාද ආදී අනුබ්‍යඤ්ජන මඟින් හෝ ස්ත්‍රී පුරුෂ ආදී වශයෙන් නිමිති ගැනීමයි. "චක්ඛුද්වාරාදිපවත්තස්ස" යනු චක්ඛු ද්වාරාදියෙන් පවත්නා වූ, "විඤ්ඤාණස්ස" යනු ජවන විඤ්ඤාණයෙහි නිමිති ආදිය ගැනීම වැළැක්වීමෙන් ශීලය සම්පූර්ණ කළ යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "අසංවිහිතසාඛාපරිවාරං" යනු මැනවින් පිළියෙළ නොකළ වැටකඩොලු හා අතු පතර ආරක්ෂාව ඇති යන්නයි. "පරස්සහාරීහි" යනු අනුන් සතු දේ සොරාගන්නා සොරකම් කරන්නන් විසිනි. "සමතිවිජ්ඣති" යනු සියලු ආකාරයෙන් විනිවිද යයි, ඇතුළු වෙයි.

Rūpesūti rūpahetu rūpanimittaṃ. Uppajjanakaanatthato rakkha indriyanti sambandho. Evaṃ sesesu. Ete hi dvārāti ete cakkhādidvārā. Satikavāṭena asaṃvutattā vivaṭā. Tato eva arakkhitā. Kilesuppattiyā hetubhāvena taṃsamaṅginaṃ hanantīti kāraṇūpacāreneva vuttaṃ. Ete vā rūpādayo. Kilesānaṃ ārammaṇabhūtā dvārā cakkhādidvārā. Te kīdisā vivaṭā arakkhitā asaṃvutacakkhādihetuṃ taṃsamaṅginaṃ hanantīti kāraṇūpacāreneva vuttaṃ. Agāranti gehaṃ. Ducchannanti na sammā chāditaṃ. Abhāvitanti lokuttarabhāvanārahitaṃ.

"රූපේසු" යන්නෙන් රූපය හේතු කොටගෙන රූප නිමිත්ත නිසා උපදින අනර්ථයෙන් ඉන්ද්‍රියයන් ආරක්ෂා කරන්න යන සම්බන්ධය දැක්වේ. සෙසු ඉන්ද්‍රියයන්හි ද මෙසේමය. "එතේ හි ද්වාරා" යනු මෙම චක්ඛු ආදී ද්වාරයන් ය. සිහිය නමැති දොර පියනෙන් වසා නොමැති බැවින් මේවා විවෘතව පවතී. එම නිසාම අනාරක්ෂිතය. කෙලෙස් ඉපදීමට හේතු වන බැවින්, එම ද්වාරයන්ගෙන් යුක්ත පුද්ගලයා නසයි යන අර්ථයෙන් කාරණූපචාර වශයෙන් මෙසේ පවසන ලදී. නැතහොත්, කෙලෙස්වලට අරමුණු වූ මෙම රූප ආදිය ද්වාරයන් වේ. එම විවෘත වූ, අනාරක්ෂිත වූ චක්ඛු ආදී ද්වාරයන් හේතුවෙන් ඒ පුද්ගලයා නසයි යන අදහසයි. "අගාරං" යනු ගෙයයි. "දුච්ඡන්නං" යනු මැනවින් සෙවිලි නොකරන ලද යන්නයි. "අභාවිතං" යනු ලෝකෝත්තර භාවනාවෙන් තොර වූ යන්නයි.

Sampāditetiādissa [Pg.67] vodānapakkhassa attho vuttavipariyāyena veditabbo. Ayaṃ pana sabbaso kilesānaṃ anuppādo atiukkaṭṭhadesanā maggenāgatasadisattā. Sampādetabboti ‘‘na punevaṃ karissa’’nti adhiṭṭhānasuddhiyā sampādetabbo.

"සම්පාදිතේ" යනාදී වොදාන පක්ෂයෙහි (පිරිසිදු පාර්ශ්වයෙහි) අර්ථය කලින් කී කරුණුවලට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් දත යුතුය. කෙලෙස් සහමුලින්ම නූපදීම නම් වූ මෙය, මාර්ගයට පැමිණීම වැනි බැවින් ඉතා උත්කෘෂ්ට දේශනාවකි. "සම්පාදෙතබ්බො" යනු "නැවත මෙසේ නොකරමි" යන අධිෂ්ඨාන ශුද්ධියෙන් යුතුව සම්පූර්ණ කළ යුතු යන්නයි.

Adhunāpabbajitenāti na cirapabbajitena, navapabbajitenāti attho. Kāmarāgena ḍayhāmīti kāmarāgagginā pariḍayhāmi. So ca pana dāho idāni cittagatoti dassento āha ‘‘cittaṃ me pariḍayhatī’’ti. Sādhūti āyācanā. Nibbāpananti tassa nibbāpanupāyaṃ. Gotamāti theraṃ gottena ālapati.

"අධුනාපබ්බජිතේන" යනු පැවිදි වී වැඩි කලක් ගත නොවූ, අලුතින් පැවිදි වූ යන අර්ථයයි. "කාමරාගේන ඩය්හාමි" යනු කාමරාග ගින්නෙන් වටින් පිටින් දැවෙමි යන්නයි. එම දැවිල්ල දැන් සිතට පැමිණ ඇති බව පෙන්වීමට "චිත්තං මේ පරිඩය්හති" (මගේ සිත දැවෙයි) යැයි වදාළ සේක. "සාධු" යනු ආයාචනයකි. "නිබ්බාපනං" යනු එම ගින්න නිවා දැමීමේ උපක්‍රමයයි. "ගෝතම" යන පදයෙන් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේව ගෝත්‍ර නාමයෙන් අමතයි.

Saññāya vipariyesāti ‘‘asubhe subha’’nti pavattasaññāvipariyesahetu viparītasaññānimittaṃ. Nimittaṃ parivajjehi kīdisaṃ? Rāgūpasañhitaṃ rāguppattihetubhūtaṃ subhanimittaṃ parivajjehi na manasi karohi. Na kevalaṃ subhanimittassāmanasikāro eva, atha kho asubhabhāvanāya attano cittaṃ bhāvehi. Kathaṃ? Ekaggaṃ susamāhitaṃ yathā taṃ asubhārammaṇe vikkhepābhāvena ekaggaṃ, suṭṭhu appitabhāvena susamāhitañca hoti, evaṃ bhāvehīti. Evaṃ samathabhāvanāya kāmarāgassa vikkhambhanaṃ dassetvā idāni samucchedanavidhiṃ dassetuṃ ‘‘saṅkhāre’’tiādi vuttaṃ. Tattha saṅkhāre parato passāti sabbepi saṅkhāre avidheyyakatāya ‘‘pare’’ti passa. Aniccatāya pana udayabbayapaṭipīḷitattā dukkhato, anattasabhāvattā, attavirahato ca no attato passa. Evaṃ lakkhaṇattayaṃ āropetvā vipassanaṃ vaḍḍhento maggapaṭipāṭiyā catutthamaggena sabbaso nibbāpehi mahārāgaṃ tebhūmakassa abhibhavanato mahāvisayatāya mahārāgaṃ vūpasamehi. Yathā etarahi, evaṃ mā ḍayhittho punappunanti daḷhataraṃ rāgavinodane niyojesi.

"සඤ්ඤාය විපරියේසා" යනු අශුභ දෙයෙහි ශුභ යයි ගන්නා වූ විපරීත සඤ්ඤාව නිසා ඇති වූ නිමිත්තයි. "නිමිත්තං පරිවජ්ජේහි" - කෙබඳු නිමිත්තක් ද? රාගයට හේතු වන්නා වූ, රාගය උපදවන ශුභ නිමිත්ත බැහැර කරන්න, මෙනෙහි නොකරන්න. ශුභ නිමිත්ත මෙනෙහි නොකිරීම පමණක් නොව, අශුභ භාවනාව මඟින් තම සිත දියුණු කරන්න. කෙසේද? අශුභ අරමුණෙහි විසිර නොයන ලෙසත්, මැනවින් අර්පණා වශයෙන් පිහිටන ලෙසත් ඒකාග්‍රව හා මැනවින් සමාහිතව සිත පවත්වන්න. මෙසේ සමථ භාවනාවෙන් කාමරාගය යටපත් කිරීම දක්වා, දැන් එය සහමුලින්ම සිඳලන ක්‍රමය පෙන්වීමට "සංඛාරේ" යනාදිය පවසන ලදී. එහි "සංඛාරේ පරතෝ පස්ස" යනු තමන්ට අවනත නොවන බැවින් සියලු සංස්කාරයන් අන්‍ය වූවන් ලෙස දකින්න. අනිත්‍ය බැවින් ද, උදය වැය පීඩාවෙන් යුක්ත බැවින් දුක් ලෙස ද, අනාත්ම ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් හා ආත්මයෙන් තොර බැවින් ආත්ම නොවන ලෙස ද දකින්න. මෙසේ ත්‍රිලක්ෂණය ආරෝපණය කොට විදර්ශනාව වඩා මාර්ග පටිපාටියෙන් සතරවන මාර්ගයෙන් (අර්හත් මාර්ගයෙන්) සියලු ආකාරයෙන් මහා රාගය නිවා දමන්න. තුන් ලොවම මැඩපවත්වන බැවින් හා විශාල පරාසයක පවතින බැවින් මෙය මහා රාගයයි. දැන් දැවෙන්නාක් මෙන් නැවත නැවතත් නොදැවෙන ලෙස රාගය දුරු කිරීමට දැඩි ලෙස උනන්දු කළේය.

Evaṃ indriyasaṃvarasīlassa sampādane vidhiṃ dassetvā evaṃ taṃ susampāditaṃ hotīti nayaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādinā tattha paripūrakārino there nidasseti. Tattha ‘‘leṇaṃ na ullokitapubba’’nti idaṃ sabbattheva therassa yugamattadassitāya vuttaṃ. Kiṃ pana thero senāsanaṃ na sodheti[Pg.68]? ‘‘Ullokā paṭhamaṃ ohāretabba’’nti hi vuttaṃ, antevāsikādayo eva kirassa senāsanaṃ sodhenti. Assa nāgarukkhassa.

මෙසේ ඉන්ද්‍රිය සංවර ශීලය සම්පූර්ණ කරන ආකාරය පෙන්වා දී, එය මැනවින් සම්පූර්ණ වූ ආකාරය පෙන්වීමට "අපිච" යනාදියෙන් එය සම්පූර්ණ කළ තෙරුන් වහන්සේලා නිදසුන් කොට දක්වයි. එහි "ලෙණං න උල්ලෝකිතපුබ්බං" (ලෙනෙහි උඩ නොබලන ලදී) යන්න පවසන ලද්දේ තෙරුන් වහන්සේ විය දණ්ඩක පමණ දුරක් බලන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ නිසා සියලු තැන්හිදීමය. තෙරුන් වහන්සේ සෙනසුන පිරිසිදු නොකරන්නේ ද? "මුලින්ම වියන පිරිසිදු කළ යුතුය" යැයි වත්තක්ඛන්ධකයෙහි පවසා ඇත; එහෙත් උන්වහන්සේගේ අතේවැසි ශිෂ්‍ය පිරිස සෙනසුන පිරිසිදු කරන බව කියනු ලැබේ. ඒ නා වෘක්ෂය පිළිබඳවයි.

Tasmiṃ gāmeti mahāgāme. Taruṇā thaññapivanakā puttadhītaro yāsaṃ tā taruṇaputtā, tāsaṃ. Lañjāpesīti thanapaṭṭikāya thane bandhāpetvā rājamuddikāya lañjāpesi. Rājā theraṃ cirataraṃ daṭṭhuṃ kālavikkhepaṃ karonto ‘‘sve sīlāni gaṇhissāmī’’ti āha. Thero rañño ca deviyā ca vandanakāle sattākāramattaṃ gaṇhāti. Itthī purisoti pana vivekaṃ na karoti. Tenāha ‘‘vavatthānaṃ na karomī’’ti. ‘‘Aho suparisuddhasīlo vatāyaṃ ayyo’’ti daṇḍadīpikaṃ gahetvā aṭṭhāsi. Atiparisuddhaṃ pākaṭanti sappāyalābhena kammaṭṭhānaṃ ativiya parisuddhaṃ vibhūtaṃ ahosi. Sakalaṃ pabbataṃ unnādayantoti pathavikampanena sakalaṃ pabbataṃ ekaṃ ninnādaṃ karonto. Tannivāsidevatānaṃ sādhukāradānenāti keci. Bhantoti anavaṭṭhito. Bāloti taruṇadārako. Utrastoti ñātakehi vinābhāvena santrasto.

"තස්මිං ගාමේ" යනු මහාගාමයෙහි ය. "තරුණපුත්තා" යනු කිරි බොන කුඩා දරුවන් සිටින ස්ත්‍රීන් ය. "ලඤ්ඡාපේසි" යනු පියවුරු පටියකින් පියවුරු බැඳ රජුගේ මුද්‍රාව තැබීමයි. රජතුමා තෙරුන් වහන්සේව බොහෝ වේලාවක් දැකීමට කැමතිව කල් දමමින් "හෙට සීලය සමාදන් වන්නෙමි" යැයි පැවසීය. තෙරුන් වහන්සේ රජු සහ බිසව වඳින අවස්ථාවෙහි "සත්ත්වයෙක්" යන ආකාරය පමණක් සලකන අතර ස්ත්‍රී පුරුෂ වශයෙන් වෙනසක් නොකරයි. එබැවින් "වවන්ථානං න කරෝමි" (වෙනසක් නොකරමි) යැයි පැවසීය. "මේ ස්වාමීන් වහන්සේ කෙතරම් පිරිසිදු ශීලයක් ඇත්තෙක් ද" යැයි සිතා පහන් දණ්ඩක් ගෙන සිටියේය. "අතිපරිසුද්ධං පාකටං" යනු සප්පාය ලැබීමෙන් කමටහන ඉතා පිරිසිදු හා පැහැදිලි විය. මුළු පර්වතයම ගිගුම් දෙවමින් යනු පොළොව කම්පා කරමින් මුළු පර්වතයම එකම හඬක් වන සේ කිරීමයි. එහි වසන දෙවියන්ගේ සාධුකාර දීමෙන් යැයි සමහරු පවසති. "භන්තෝ" යනු නොසන්සුන් වූ. "බාලෝ" යනු කුඩා දරුවාය. "උත්‍රස්තෝ" යනු නෑයන්ගෙන් වෙන්වීම නිසා බියට පත් වූ යන්නයි.

Visagaṇḍakarogoti thanakandaḷarogamāha. Māsarogādikopi visagaṇḍakarogoti vadanti. Yato pabbajito, tato paṭṭhāya pabbajitakālato pabhutīti attho. Indriyānīti indriyasaṃvarasīlāni. Tesu hi bhinnesu indriyānipi bhinnānīti vuccanti ārakkhābhāvato, indriyāneva vā nimittānubyañjanaggāhassa dvārabhūtāni bhinnāni nāma taṃsamaṅgino anatthuppattito, vipariyāyato abhinnānīti veditabbāni. Indriyānaṃ vā ayoniso upasaṃhāro bhedanaṃ, yoniso upasaṃhāro abhedananti apare. Mittattherovāti mahāmittatthero viya. Vareti seṭṭhe.

‘විසගණ්ඩක රෝග’ යන පදයෙන් පියයුරු ආශ්‍රිතව හටගන්නා ‘තනකණ්ඩල’ නම් රෝගය අදහස් කෙරේ. මාස රෝග ආදියට ද ‘විසගණ්ඩක රෝග’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘යතෝ පබ්බජිතෝ’ යනු මහණ වූ කාලයේ සිට යන්නයි. ‘ඉන්ද්‍රිය’ යනු ඉන්ද්‍රිය සංවර සීලයයි. එම ඉන්ද්‍රිය සංවර සීලය බිඳී ගිය විට, ආරක්ෂාවක් නොමැති බැවින් ඉන්ද්‍රියයන් ද බිඳී ගිය බව කියනු ලැබේ. එසේත් නැතිනම් නිමිත්ත සහ අනුව්‍යංජන ග්‍රහණය කර ගැනීමට ද්වාරයක් වන ඉන්ද්‍රියයන් බිඳී ගිය විට, එම පුද්ගලයාට අයහපතක් සිදුවන බැවින් ඒවා බිඳී ගිය බව නම් කෙරේ. එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් නොබිඳුණු බව දත යුතුය. අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් ඉන්ද්‍රියයන් මෙහෙයවීම බිඳීමක් ලෙසත්, යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් මෙහෙයවීම නොබිඳීමක් ලෙසත් ඇතැම්හු පවසති. ‘මිත්තත්ථේරෝවා’ යනු මහාමිත්ත තෙරුන් වහන්සේ මෙනි. ‘වරේති’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයයි.

Tathā vīriyenāti tathā-saddena vīriyaṃ viseseti. Yathā sati anavajjalakkhaṇāva indriyasaṃvarasādhanaṃ, tathā vīriyaṃ anavajjalakkhaṇaṃ ājīvapārisuddhisādhananti. Vīriyāpekkhameva visesanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘sammāāraddhavīriyassā’’ti. Ayuttā esanā anesanā, yathāvuttamicchājīvasaṅgahā. Sā eva satthusāsanassa na patirūpāti appatirūpaṃ, taṃ anesanaṃ appatirūpaṃ. Atha vā patirūpavirodhinī appatirūpā, pariggahitadhutaṅgassa [Pg.69] dhutaṅganiyamavirodhinī yassa kassaci sallekhavikopinī paṭipatti. Imasmiṃ pakkhe ca-saddo luttaniddiṭṭho, anesanaṃ, appatirūpañca pahāyāti. Paṭisevamānena parivajjayatā sampādetabbāti sambandho. ‘‘Parisuddhuppāde’’ti imināva dhammadesanādīnaṃ parisuddhāya samuṭṭhānatā dīpitā hotīti ‘‘dhammadesanādīhi cassa guṇehi pasannāna’’nti vuttaṃ. Ādi-saddena bāhusaccavattaparipūraṇairiyāpathasampattiādīnaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Dhutaguṇe cassa pasannānanti etthāpi eseva nayo. Piṇḍapātacariyādīhīti ādi-saddena mittasuhajjapaṃsukūlacariyādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Dhutaṅganiyamānulomenāti taṃtaṃdhutaṅganiyatāya paṭipattiyā anulomavasena, avikopanavasenāti attho. Mahicchasseva micchājīvena jīvikā, na appicchassa. Appicchatāya ukkaṃsagatāya micchājīvassa asambhavo evāti dassetuṃ ‘‘ekabyādhivūpasamattha’’ntiādi vuttaṃ. Tattha pūtiharitakīti pūtimuttaparibhāvitaṃ, pūtibhāvena vā chaḍḍitaṃ haritakaṃ. Ariyavaṃso etassa atthīti, ariyavaṃse vā niyuttoti ariyavaṃsiko, paccayagedhassa dūrasamussāritattā uttamo ca so ariyavaṃsiko cāti uttamaariyavaṃsiko. Yassa kassacīti pariggahitāpariggahitadhutaṅgesu yassa kassaci.

‘තථා වීරියෙන’ යන පදයේ ‘තථා’ ශබ්දයෙන් වීර්යය විශේෂණය කරයි. නිවැරදි සිහිය (සතිය) නිදොස් ලක්ෂණ සහිතව ඉන්ද්‍රිය සංවරය සිදු කරන්නාක් මෙන්ම, වීර්යය ද නිදොස් ලක්ෂණ සහිතව ආජීව පාරිශුද්ධිය සිදු කරයි. වීර්යය අපේක්ෂා කරන විශේෂණයක් ලෙස මෙය දත යුතුය. ඒ නිසාම ‘සම්මා ආරද්ධ වීරියස්ස’ (මැනවින් වීර්යය ආරම්භ කළහුට) යැයි වදාරන ලදී. අයෝග්‍ය සෙවීම් ‘අනේසනා’ නම් වේ. එය කලින් කියන ලද මිච්ඡාජීවයට (වැරදි ජීවිකාවට) අයත් වේ. එය බුදු සසුනට නුසුදුසු බැවින් ‘අප්පතිරූප’ නම් වේ. එසේත් නැතිනම් සුදුසු පිළිවෙතට විරුද්ධ බැවින් අනුචිත (අප්පතිරූප) නම් වේ. මෙය සමාදන් වූ ධුතාංගවලට හෝ සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාවට හානි පමුණුවන පිළිවෙතකි. මෙහි ‘ච’ ශබ්දය ලුප්තව ඇතැයි සලකා, අනේසනාව හා අනුචිත පිළිවෙත් අත්හැරිය යුතු බව දත යුතුය. සේවනය කරමින් හා දුරු කරමින් සම්පූර්ණ කළ යුතු බව මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘පරිසුද්ධුප්පාදේ’ යන පදයෙන් ධර්ම දේශනා ආදියේ පිරිසිදු චේතනාවෙන් හටගත් බව දක්වා ඇත. එබැවින් ධර්ම දේශනා ආදී ගුණයන්ගෙන් පැහැදුණු අයට යැයි කියන ලදී. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් බහුශ්‍රැත භාවය, වත් පිළිවෙත් පිරීම සහ ඉරියව් සම්පත්තිය ආදිය ගැනේ. ධුතගුණ කෙරෙහි පැහැදුණු යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. ‘පිණ්ඩපාතචරියාදීහි’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් මිත්‍රශීලී පැවැත්ම හා පාංශුකූල චීවර සෙවීම් ආදිය ගැනේ. ‘ධුතංගනියමානුලෝමේන’ යනු ඒ ඒ ධුතාංගයන්ට නියමිත පිළිවෙතට අනුකූලව හා එයට හානි නොවන ලෙස යන්නයි. මිථ්‍යා ආජීවයෙන් ජීවත් වීම අල්පේච්ඡ අයට නොව මහේච්ඡ අයට සිදු වන්නකි. අල්පේච්ඡතාව උසස් ලෙස ඇති විට මිථ්‍යා ආජීවය ඇති නොවන බව පෙන්වීමට ‘එකබ්‍යාධිවූපසමත්ථං’ ආදිය වදාරන ලදී. එහි ‘පූතිහරි තකී’ යනු ගව මුත්‍රයෙන් පෙඟවූ හෝ පරණ වී ඉවත දැමූ අරළු යන්නයි. ආර්ය වංශ පිළිවෙත් ඇත්තා හෝ ආර්ය වංශයෙහි නිරත වූ තැනැත්තා ‘ආර්යවංශික’ නම් වේ. සිව්පසයෙහි තණ්හාව දුරු කළ බැවින් ඔහු උත්තම වේ, එබැවින් ඔහු ‘උත්තම ආර්යවංශික’ නම් වේ. ‘යස්ස කස්සචි’ යනු ධුතාංග සමාදන් වූ හෝ නොවූ යම් කිසිවකුට යන්නයි.

Nimittaṃ nāma paccaye uddissa yathā adhippāyo ñāyati evaṃ nimittakammaṃ. Obhāso nāma ujukameva akathetvā yathā adhippāyo vibhūto hoti, evaṃ obhāsanaṃ. Parikathā nāma pariyāyena kathanaṃ. Tathā uppannanti nimittādivasena uppannaṃ.

‘නිමිත්ත’ යනු සිව්පසය අරමුණු කරගෙන තමාගේ අදහස අන් අයට වැටහෙන පරිදි නිමිති කිරීමයි. ‘ඕභාස’ යනු සෘජුවම නොකියා තමාගේ අදහස පැහැදිලි වන පරිදි ඉඟි කිරීමයි. ‘පරිකථා’ යනු වටින් ගොඩින් හෝ පර්යාය වචනයෙන් කථා කිරීමයි. ‘තථා උප්පන්නං’ යනු නිමිති ආදියෙන් හටගත් දෙයයි.

Dvāraṃ dinnanti rogasīsena paribhogassa dvāraṃ dinnaṃ. Tasmā arogakālepi paribhuñjituṃ vaṭṭati, āpatti na hotīti attho. Tenāha ‘‘kiñcāpi āpatti na hotī’’tiādi. Na vaṭṭatīti sallekhapaṭipattiyaṃ ṭhitassa na vaṭṭati, sallekhaṃ kopetīti adhippāyo. ‘‘Ājīvaṃ pana kopetī’’ti imināva senāsanapaṭisaṃyuttadhutaṅgadharassa nimittādayo na vaṭṭantīti vadanti. Tadaññadhutaṅgadharassāpi na vaṭṭantiyevāti apare. Akarontoti yathāsakaṃ anuññātavisayepi akaronto. Aññatrevāti ṭhapetvā eva.

‘ද්වාරං දින්නං’ යනු රෝගය මුල් කරගෙන පරිභෝජනය සඳහා අවස්ථාව ලබා දීමයි. එබැවින් රෝගය නැති කාලයේදී ද පරිභෝජනය කිරීම සුදුසුය, ඉන් ඇවැත් සිදු නොවේ. ඒ නිසා ‘කිඤ්චාපි ආපත්ති න හෝති’ ආදිය වදාරන ලදී. ‘න වට්ටති’ යනු සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාවෙහි පිහිටි තැනැත්තාට එය නුසුදුසු බවයි, මන්ද එයින් සල්ලේඛ පිළිවෙතට හානි වේ. ‘ආජීවං පන කෝපේති’ යන්නෙන් සේනාසන ධුතාංග දරන්නාට නිමිති ආදිය නුසුදුසු බව කියනු ලැබේ. වෙනත් ධුතාංග දරන්නන්ට ද එය නුසුදුසු බව අනෙක් ආචාර්යවරු පවසති. ‘අකරොන්තෝ’ යනු තමා සතු අනුදැන වදාළ දෙයෙහි පවා නිමිති ආදිය නොකරන්නා යන්නයි. ‘අඤ්ඤත්‍රේවා’ යනු එය හැර යන්නයි.

Gaṇavāsaṃ [Pg.70] pahāya araññāyatane paṭippassaddhivivekassa muddhabhūtāya aggaphalasamāpattiyā viharanto mahāthero ‘‘pavivekaṃ brūhayamāno’’ti vutto. Udarasannissito vātābādho udaravātābādho. Asambhinnaṃ khīraṃ etassāti asambhinnakhīraṃ, tadeva pāyāsanti asambhinnakhīrapāyāsaṃ, udakena asammissakhīrena pakkapāyāsanti attho. Tassāti pāyāsassa. Uppattimūlanti ‘‘gihikāle me, āvuso, mātā sappimadhusakkarādīhi yojetvā asambhinnakhīrapāyāsaṃ adāsi, tena me phāsu ahosī’’ti attano vacīnicchāraṇasaṅkhātaṃ uppattihetuṃ. ‘‘Aparibhogāraho piṇḍapāto’’ti kasmā vuttaṃ, nanu therassa obhāsanādicittuppattiyeva natthīti? Saccaṃ natthi, ajjhāsayaṃ pana ajānantā ekacce puthujjanā tathā maññeyyuṃ, anāgate ca sabrahmacārino evaṃ mama diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyunti paṭikkhipi. Apica mahātherassa paramukkaṃsagatā sallekhapaṭipatti. Tathā hi daharabhikkhuno ‘‘kassa sampannaṃ na manāpa’’nti (pāci. 209, 257, 612, 1228, 1234; cūḷava. 343) vacanaṃ nissāya yāva parinibbānā piṭṭhakhādanīyaṃ na khādati.

පිරිවර සමඟ වාසය කිරීම අත්හැර, ආරණ්‍ය සේනාසනයෙහි චිත්ත විවේකයේ උච්චතම අවස්ථාව වන අර්හත් ඵල සමාපත්තියෙන් වැඩ වසන මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘විවේකය වඩන්නා’ (පවිවේකං බ්‍රූහයමානෝ) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. බඩ ආශ්‍රිතව හටගන්නා වාත රෝගය ‘උදර වාතාබාධය’ නම් වේ. ජලය මිශ්‍ර නොකළ කිරි ‘අසම්භින්න කිරි’ වන අතර, එයින් පිසූ කිරි බත ‘අසම්භින්න කීර පායාසය’ නම් වේ. ජලය මිශ්‍ර නොකළ කිරිවලින් පිසූ කිරි බත යනු එහි අර්ථයයි. ‘තස්ස’ යනු එම පායාසයේ යන්නයි. ‘උප්පත්තිමූලං’ යනු “ඇවැත්නි, මම ගිහි කාලයේදී මගේ මව ගිතෙල්, මී පැණි, සීනි ආදිය යොදා මෙබඳු කිරි බතක් දුන් බවත්, එයින් මට සුවයක් ලැබුණු බවත්” ස්වකීය වචනයෙන් ප්‍රකාශ කිරීම නිසා ඇති වූ හේතුවයි. “මෙම පිණ්ඩපාතය පරිභෝජනයට නුසුදුසුය” යැයි පැවසුවේ ඇයි? ස්ථවිරයන් වහන්සේට ඉඟි කිරීම් ආදී සිතිවිලි නැතැයි කිව නොහැකිද? එය සත්‍යයකි, එවැනි සිතිවිලි නැත. එහෙත් අදහස නොදන්නා ඇතැම් පෘථග්ජන පුද්ගලයන් එසේ සිතිය හැකිය. තවද අනාගතයෙහි සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා මෙය වැරදි ආදර්ශයක් (දිට්ඨානුගති) ලෙස පිළිපැදිය හැකිය යන අදහසින් උන්වහන්සේ එය ප්‍රතික්ෂේප කළහ. තවද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාව අතිශයින්ම උසස්ය. එනම්, “රසවත් දෙයකට කවුද අකමැති?” යන දහම් සහෝදර භික්ෂුවකගේ වචනයක් නිසා පිරිනිවන් පාන තෙක්ම උන්වහන්සේ පිටිවලින් කළ කැවිලි වර්ග අනුභව නොකළහ.

Vacīviññattivipphārāti vacīnicchāraṇahetu. Atthaviññāpanavasena pavattamāno hi saddo asatipi viññattiyā tassa kenaci paccayena paccayabhāve vacīviññattivaseneva pavattatīti ‘‘vacīviññattivipphāro’’ti vuccati. Bhuttoti bhuttavā sace bhaveyyaṃ ahaṃ. Sāti assa. Akāralopena hi niddeso ‘‘evaṃsa te’’tiādīsu (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58; 8.7) viya. Antaguṇanti antabhogo. Bahi careti āsayato nikkhamitvā gocaraggahaṇavasena bahi yadi vicareyya. Paramappicchaṃ dassetuṃ lokavohārenevamāha. Loke hi ayuttabhojanaṃ odariyaṃ garahantā evaṃ vadanti ‘‘kiṃsu nāma tassa antāni bahi carantī’’ti. Ārādhemīti ādito paṭṭhāya rādhemi, vase vattemīti attho.

‘වචීවිඤ්ඤත්ති විප්ඵාරා’ යනු වචනයෙන් ප්‍රකාශ කිරීම නිසා වූ හේතුවයි. අර්ථය වටහා දීම පිණිස පවතින ශබ්දය, යම් ප්‍රත්‍යයකින් උපකාර නොලැබුණත් වචී විඤ්ඤත්තිය නිසාම පවතී. එබැවින් ‘වචී විඤ්ඤත්ති විප්ඵාර’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘භුත්තෝ’ යනු ‘මම අනුභව කළේ නම්’ (භුත්තවා සචේ භවෙය්‍යං) යන්නයි. ‘සා’ යනු ‘අස්ස’ යන්නයි. ‘අ’ අකුර ලොප් වීමෙන් මෙසේ දැක්වේ. ‘අන්තගුණ’ යනු බඩවැලයි. ‘බහි චරේ’ යනු වාසස්ථානයෙන් පිටතට ගොස් ගෝචරය සොයමින් ශරීරයෙන් පිටත සැරිසරන්නේ නම් යන්නයි. අතිශය අල්පේච්ඡතාව පෙන්වීමට ලෝක ව්‍යවහාරයෙන් මෙසේ පවසන ලදී. ලෝකයේ අනුචිත ලෙස ආහාර ගන්නා කෑදර පුද්ගලයන්ට ගර්හා කරන අය, “මොහුගේ බඩවැල් එළියේ ඇවිදිනවාද?” යැයි පවසති. ‘ආරාධේමි’ යනු මුල සිටම සතුටු කරමි, තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වා ගනිමි යන්නයි.

Mahātissatthero kira dubbhikkhakāle maggaṃ gacchanto bhattacchedena, maggakilamathena ca kilantakāyo dubbalo aññatarassa phalitassa ambassa mūle nipajji, bahūni ambaphalāni tahaṃ tahaṃ patitāni honti. Tattheko vuḍḍhataro upāsako therassa santikaṃ upagantvā parissamaṃ ñatvā [Pg.71] ambapānaṃ pāyetvā attano piṭṭhiṃ āropetvā vasanaṭṭhānaṃ neti. Thero –

මහාතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ සාගත කාලයක මඟ වඩිනා කල්හි, දානය නොලැබීමෙන් හා මඟ විඩාවෙන් හටගත් ක්ලාන්ත ගතියෙන් යුක්තව හා දුර්වලව එක්තරා ඵලබර අඹ ගසක් මුල ලැගුම් ගත්හ. එහි තැනින් තැන බොහෝ අඹ ගෙඩි වැටී තිබුණි. එහිදී එක්තරා වයෝවෘද්ධ උපාසකයෙක් තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, උන්වහන්සේගේ පීඩාව දැන අඹ පැන් පොවා, තමන්ගේ පිට මත වඩාගෙන තම වාසස්ථානයට වැඩම කරවාගෙන ගියේය. තෙරුන් වහන්සේ (මෙසේ සිතූහ) –

‘‘Na pitā napi te mātā, na ñāti napi bandhavo;

Karotetādisaṃ kiccaṃ, sīlavantassa kāraṇā’’ti. (visuddhi. 1.20) –

"මොහු තාත්තා නොවේ, මෑණියන් ද නොවේ, නෑයෙක් හෝ බන්ධුවෙක් ද නොවේ. ඔබ වහන්සේ සිල්වත් බැවින්ම (ඒ සීලය නිසාම) මොහු මෙවන් දුෂ්කර කටයුත්තක් (ඔබ වෙනුවෙන්) කරන්නේය."

Attānaṃ ovaditvā sammasanaṃ ārabhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā tassa piṭṭhigato eva maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ sacchākāsi. Imaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ambakhādakamahātissattheravatthupi cettha kathetabba’’nti. Sabbathāpīti sabbappakārenapi anesanavasena, cittuppattivasenapi, pageva kāyavacīvipphanditavasenāti adhippāyo. Tenāha ‘‘anesanāyā’’tiādi.

මෙසේ තමාටම අවවාද කරගනිමින්, සංස්කාරයන් පිරික්සීම (සම්මසන) ආරම්භ කර විදර්ශනාව වඩා, ඒ උපාසකයාගේ පිට මත සිටියදීම අනුපිළිවෙලින් අර්හත් භාවය සාක්ෂාත් කළ සේක. "අඹ කෑ මහාතිස්ස තෙරුන්ගේ කතාව මෙහි කිව යුතුය" යන්න වදාරන ලද්දේ මෙය අරමුණු කරගෙනය. 'සබ්බථාපි' (සෑම අයුරින්ම) යන්නෙහි අර්ථය නම්, අනිසි සෙවීම් (අනේසන) වශයෙන් හෝ, සිතේ උපදින අදහසකින් හෝ පවා (නොසෙවිය යුතු බවයි); කය හා වචනය ක්‍රියාත්මක කිරීම ගැන කවර කතාද? එබැවින් 'අනේසනාය' යනාදිය වදාරන ලදී.

Apaccavekkhitaparibhoge iṇaparibhogaāpattiādīnavassa, tabbipariyāyato paccavekkhitaparibhoge ānisaṃsassa ca dassanaṃ ādīnavānisaṃsadassanaṃ. Tassa pana paccayādhikārattā vuttaṃ ‘‘paccayesū’’ti. Kāraṇakāraṇampi hi kāraṇabhāvena vuccati yathā tiṇehi bhattaṃ siddhanti. Yena kāraṇena bhikkhuno apaccavekkhitaparibhogo nāma siyā, tasmiṃ vajjite paccayasannissitasīlaṃ sijjhati, visujjhati cāti dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha paccayagedhanti gedhaggahaṇeneva sammohopi gahitoti daṭṭhabbo tena saha pavattanato, tadupanissayato ca. Dhammena samena uppanneti idaṃ paccayānaṃ āgamanasuddhidassanaṃ, na paccayasannissitasīlavisuddhidassanaṃ. Paccayānaṃ hi idamatthitaṃ upadhāretvā paribhuñjanaṃ paccayasannissitasīlaṃ. Yasmā pana te paccayā ñāyādhigatā eva bhikkhunā paribhuñjitabbā, tasmā vuttaṃ ‘‘dhammena samena uppanne paccaye’’ti. Yathāvuttena vidhināti ‘‘sītassa paṭighātāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58; mahāni. 206) vuttavidhinā.

නුවණින් නොසලකා පරිභෝජනය කිරීමේදී ණයට පරිභෝජනය කිරීමේ (ඉණ පරිභෝග) ඇවතට පත්වීම ආදී දොස් දැකීමත්, ඊට පටහැනිව නුවණින් සලකා පරිභෝජනය කිරීමේ අනුසස් දැකීමත් 'ආදීනව අනිසංස දර්ශනය' නම් වේ. එය ප්‍රත්‍යයන් සම්බන්ධ කටයුත්තක් බැවින් 'ප්‍රත්‍යයන්හි' (පච්චයෙසු) යැයි කියන ලදී. හේතුවට හේතුව ද හේතුවක් ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ; තණකොළ නිසා බත් ඉදුණා යැයි කීම මෙනි. යම් හේතුවකින් භික්ෂුවකට නුවණින් නොසලකා පරිභෝජනය කිරීමක් සිදු වේ නම්, එය බැහැර කළ විට ප්‍රත්‍යසන්නිශ්‍රිත සීලය සම්පූර්ණ වේ, පිරිසිදු වේ යන්න පෙන්වීමට 'තස්මා' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'පච්චයගේධ' යන්නෙහි 'ගෙධ' (ගිජු බව) යන වචනයෙන්ම මෝහය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. මන්ද යත් එය (ලෝභය) මෝහය සමඟ පවතින බැවිනුත්, එයට මෝහය උපනිශ්‍රය වන බැවිනුත්ය. 'ධම්මෙන සමෙන උප්පන්නෙ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ප්‍රත්‍යයන් ලැබීමේ පිරිසිදු බව පෙන්වීම මිස ප්‍රත්‍යසන්නිශ්‍රිත සීලයේ පිරිසිදු බව පෙන්වීම නොවේ. ප්‍රත්‍යයන්ගේ ප්‍රයෝජනය (මොනවාට) විමසා බලා පරිභෝජනය කිරීමම ප්‍රත්‍යසන්නිශ්‍රිත සීලයයි. එහෙත් එම ප්‍රත්‍යයන් භික්ෂුව විසින් ධාර්මිකව ලද ඒවාම විය යුතු බැවින් 'ධර්මයෙන් හා සමව උපන් ප්‍රත්‍යයන්හි' යැයි වදාරන ලදී. 'යථාවුත්තෙන විධිනා' යනු "සීතල දුරු කරගනු පිණිස" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද ක්‍රමයයි.

Dhātuvasena vāti ‘‘yathāpaccayaṃ vattamānaṃ dhātumattamevetaṃ, yadidaṃ cīvarādi, tadupabhuñjako ca puggalo’’ti evaṃ dhātumanasikāravasena vā. Paṭikūlavasena vāti piṇḍapāte tāva āhāre paṭikūlasaññāvasena, ‘‘sabbāni pana imāni cīvarādīni ajigucchanīyāni, imaṃ pūtikāyaṃ patvā ativiya jigucchanīyāni jāyantī’’ti evaṃ paṭikūlamanasikāravasena vā. Tato uttarīti paṭilābhakālato upari. Anavajjova paribhogo [Pg.72] āditova paññāya parisodhitattā adhiṭṭhahitvā ṭhapitapattacīvarānaṃ viyāti. Paccavekkhaṇāya ādisuddhidassanaparametaṃ, na paribhogakāle paccavekkhaṇapaṭikkhepaparaṃ. Tenāha ‘‘paribhogakālepī’’tiādi. Tatrāti tasmiṃ paribhogakāle paccavekkhaṇe. Sanniṭṭhānakaroti asandehakaro ekantiko.

‘ධාතු වශයෙන්’ යනු "මේ සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන් ද, එය පරිභෝජනය කරන පුද්ගලයා ද ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව පවතින ධාතු මාත්‍රයක්ම පමණි" යනුවෙන් ධාතු මනසිකාරය කිරීමයි. ‘ප්‍රතිකූල වශයෙන්’ යනු පිණ්ඩපාතයෙහි නම් ආහාරයෙහි ප්‍රතිකූල සංඥාව ඇති කරගැනීමයි. එසේම "මේ සියලු සිවුරු ආදිය (ස්වභාවයෙන්) පිළිකුල් සහගත නොවේ, නමුත් මේ කුණු කයෙහි ස්පර්ශ වීමෙන් ඉතා පිළිකුල් සහගත බවට පත් වේ" යනුවෙන් පිළිකුල් ලෙස මෙනෙහි කිරීමයි. ‘තතො උත්තරී’ යනු ලැබුණු කාලයට පසුවයි. ආරම්භයේදීම නුවණින් පිරිසිදු කරගන්නා ලද බැවින්, අධිෂ්ඨාන කර තැබූ පාත්‍ර සිවුරු මෙන් පරිභෝජනය නිවැරදි වේ යන්න මෙහි අදහසයි. මෙය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙහි මුල පිරිසිදු බව පෙන්වීමට වදාළ දෙයක් මිස පරිභෝජනය කරන වෙලාවේ මෙනෙහි කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට වදාළ දෙයක් නොවේ. එබැවින් 'පරිභෝග කාලයෙහි ද' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'තත්‍රා' යනු ඒ පරිභෝජන අවස්ථාවේ මෙනෙහි කිරීමයි. ‘සන්නිට්ඨානකර’ යනු සැක නැති කරන, ඒකාන්ත වූ තීරණයකි.

Theyyaparibhogo nāma anarahassa paribhogo. Bhagavatāpi attano sāsane sīlavato paccayā anuññātā, na dussīlassa. Dāyakānampi sīlavato eva pariccāgo, na dussīlassa. Attano kārānaṃ mahapphalabhāvassa paccāsīsanato. Iti satthārā ananuññātattā, dāyakehi ca apariccattattā dussīlassa paribhogo theyyāya paribhogo theyyaparibhogo. Iṇavasena paribhogo iṇaparibhogo, paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhiyā abhāvato iṇaṃ gahetvā paribhogo viyāti attho. Tasmāti ‘‘sīlavato’’tiādinā vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Cīvaraṃ kāyato mocetvā paribhoge paribhoge purebhatta…pe… pacchimayāmesu paccavekkhitabbanti sambandho. Tathā asakkontena yathāvuttakālavisesavasena ekadivase catukkhattuṃ tikkhattuṃ dvikkhattuṃ sakiṃyeva vā paccavekkhitabbaṃ. Sace aruṇaṃ uggacchati, iṇaparibhogaṭṭhāne tiṭṭhati. Hiyyo yaṃ mayā cīvaraṃ paribhuttaṃ, taṃ yāvadeva sītassa paṭighātāya…pe… hirikopīnapaṭicchādanatthaṃ. Hiyyo yo mayā piṇḍapāto paribhutto, so ‘‘neva davāyā’’tiādinā sace atītaparibhogapaccavekkhaṇaṃ na kareyyāti vadanti, taṃ vīmaṃsitabbaṃ. Senāsanampi paribhoge paribhogeti pavese pavese. Satipaccayatāti satiyā paccayabhāvo paṭiggahaṇassa, paribhogassa ca paccavekkhaṇasatiyā paccayabhāvo yujjati, paccavekkhitvāva paṭiggahetabbaṃ, paribhuñjitabbañcāti attho. Tenevāha ‘‘satiṃ katvā’’tiādi. Evaṃ santepīti yadipi dvīsupi ṭhānesu paccavekkhaṇā yuttā, evaṃ santepi. Apare panāhu – sati paccayatāti sati bhesajjaparibhogassa paccayabhāve, sati paccayeti attho. Evaṃ santepīti paccaye satipīti. Taṃ tesaṃ matimattaṃ. Tathā hi paccayasannissitasīlaṃ paccavekkhaṇāya visujjhati, na paccayassa bhāvamattena.

‘තෙය්‍ය පරිභෝග’ (සොරකම් කොට වැළඳීම) යනු ප්‍රත්‍යයන්ට නුසුදුසු තැනැත්තාගේ පරිභෝජනයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද තමන්ගේ ශාසනයෙහි ප්‍රත්‍යයන් අනුදැන වදාළේ සිල්වතුන්ට මිස දුසිල්වතුන්ට නොවේ. දායකයන් ද පූජා කරන්නේ සිල්වතුන්ටම මිස දුසිල්වතුන්ට නොවේ, මන්ද යත් තමන්ගේ පූජාවේ මහත්ඵල බව අපේක්ෂා කරන බැවිනි. මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් අනුදැන නොවදාළ බැවින් සහ දායකයන් විසින් (දුසිල්වතුන්ට) පූජා නොකළ බැවින්, දුසිල්වතාගේ පරිභෝජනය සොරකමක් වැනි බැවින් එය ‘තෙය්‍ය පරිභෝග’ නම් වේ. ‘ඉණ පරිභෝග’ (ණයට වැළඳීම) යනු ප්‍රතිග්‍රාහකයාගේ පැත්තෙන් දක්ෂිණා විශුද්ධියක් නැති බැවින් ණයක් ගෙන පරිභෝජනය කරන්නාක් මෙන් වීමයි. ‘තස්මා’ යන පදය මඟින් "සිල්වතාට" යනාදී වශයෙන් වදාළ අර්ථයම හේතු වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. "සිවුර කයෙන් ඉවත් කර පරිභෝජනයක් පාසා, පෙරබත් වේලෙහි...පෙ... පශ්චිම යාමයෙහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය" යනු සම්බන්ධයයි. එසේ කළ නොහැකි භික්ෂුව විසින් වදාළ කාල විශේෂයන්ට අනුව දිනකට සිව් වරක් හෝ, තුන් වරක් හෝ, දෙවරක් හෝ, අවම වශයෙන් එක් වරක් හෝ මෙනෙහි කළ යුතුය. ඉදින් (නොමෙනෙහි කර) අරුණලු උදාවුවහොත්, එය ණයට පරිභෝජනය කළ තැනට පත් වේ. "ඊයේ මා විසින් යම් සිවුරක් පරිභෝජනය කරන ලද ද, එය හුදෙක් ශීතල දුරු කරනු පිණිසයි...පෙ... ලජ්ජා ස්ථාන වසාගනු පිණිසයි. ඊයේ මා විසින් වැළඳූ පිණ්ඩපාතය ක්‍රීඩා පිණිස නොවේ" යනාදී වශයෙන් ඉකුත් වූ පරිභෝජනය ගැන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකළහොත් (එය ණය පරිභෝගයක් වේ) යැයි පවසති; එය විමසා බැලිය යුතුය. සේනාසනය ද පරිභෝජනය කරන වාරයක් පාසා, එනම් ඇතුළු වන වාරයක් පාසා (මෙනෙහි කළ යුතුය). ‘සතිපච්චයතා’ යනු සිහිය හේතු වීමයි; පිළිගැනීමේදී සහ පරිභෝජනයේදී ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සිහිය හේතු වීම යෝග්‍ය වේ. මෙනෙහි කරම පිළිගත යුතුය, පරිභෝජනය කළ යුතුය යනු එහි අර්ථයයි. එබැවින් "සිහිය පිහිටුවා" යනාදිය වදාරන ලදී. "මෙසේ වූවත්" යනු කරුණු දෙකේදීම (පිළිගැනීමේදී සහ වැළඳීමේදී) මෙනෙහි කිරීම සුදුසු වුවද, වෙනත් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ 'සති පච්චයතා' යනු බෙහෙත් පරිභෝජනයට හේතුවක් ඇති කල්හි, එනම් ප්‍රත්‍යයක් (අවශ්‍යතාවක්) ඇති කල්හි යන්නයි. "මෙසේ වූවත්" යනු ප්‍රත්‍යයන් තිබුණ ද යන්නයි. එය ඔවුන්ගේ මතය පමණකි. මන්ද යත් ප්‍රත්‍යසන්නිශ්‍රිත සීලය පිරිසිදු වන්නේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් මිස ප්‍රත්‍යයන් තිබූ පමණින් නොවන බැවිනි.

Evaṃ paccayasannissitasīlassa visuddhiṃ dassetvā teneva pasaṅgena sabbāpi visuddhiyo dassetuṃ ‘‘catubbidhā hi suddhī’’tiādimāha. Tattha sujjhati [Pg.73] etāyāti suddhi, yathādhammaṃ desanāva suddhi desanāsuddhi. Vuṭṭhānassāpi cettha desanāya eva saṅgaho daṭṭhabbo. Chinnamūlāpattīnaṃ pana abhikkhutāpaṭiññāva desanā. Adhiṭṭhānavisiṭṭho saṃvarova suddhi saṃvarasuddhi. Dhammena samena paccayānaṃ pariyeṭṭhi eva suddhi pariyeṭṭhisuddhi. Catūsupi paccayesu vuttavidhinā paccavekkhaṇāva suddhi paccavekkhaṇasuddhi. Esa tāva suddhīsu samāsanayo. Suddhimantesu pana desanā suddhi etassāti desanāsuddhi. Sesesupi eseva nayo. Suddhi-saddo pana vuttanayova. Evanti saṃvarabhedaṃ sandhāyāha. Pahāyāti vajjetvā, akatvāti attho.

මෙසේ ප්‍රත්‍යය සන්නිශ්‍රිත සීලයෙහි විශුද්ධිය දක්වා, එම අවස්ථාවේදීම සියලු විශුද්ධීන් දැක්වීම පිණිස "චතුබ්බිධා හි සුද්ධි" (සුද්ධිය සතර වැදෑරුම් වේ) යනාදිය වදාළ සේක. එහිදී යමකින් පිරිසිදු වේද එය 'සුද්ධි' (ශුද්ධිය) නම් වේ. ධර්මානුකූලව ඇවැත් දේශනා කිරීම 'දේශනා ශුද්ධිය' යි. මෙහි ඇවැතින් නැගී සිටීම ද (වුට්ඨානය) දේශනාවටම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. පරාජිකා ඇවැත්වලට පත් වූවන් තමන් තවදුරටත් මහණෙකු නොවන බව පිළිගැනීමම දේශනාවයි. අධිෂ්ඨානයෙන් යුත් සංවරයම 'සංවර ශුද්ධිය' යි. ධර්මානුකූලව හා සාධාරණව ප්‍රත්‍යයන් සෙවීම 'පර්යේෂණ ශුද්ධිය' යි. සතර ප්‍රත්‍යයන්හි වදාළ ක්‍රමයට අනුව නුවණින් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට පරිභෝග කිරීම 'ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ශුද්ධිය' යි. මෙය විශුද්ධීන් පිළිබඳව කෙටියෙන් දැක්වූ ක්‍රමයයි. ශුද්ධිය සහිත සීලයන්හිදී, දේශනාව නම් වූ ශුද්ධිය මෙයට ඇති බැවින් එය 'දේශනා ශුද්ධිය' නම් වේ. සෙසු පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. 'සුද්ධි' යන ශබ්දය ඉහත කී ක්‍රමයම අනුගමනය කරයි. 'එවං' (මෙසේ) යන පදය සංවර ප්‍රභේදය අරභයා වදාළහ. 'පහාය' යනු මඟහැර, නොකොට යන අර්ථයයි.

Dātabbaṭṭhena dāyaṃ, taṃ ādiyantīti dāyādā. Ananuññātesu sabbena sabbaṃ paribhogābhāvato, anuññātesu eva ca paribhogasambhavato bhikkhūhi paribhuñjitabbapaccayā bhagavato santakā. ‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā ‘kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ no āmisadāyādā’’’ti (ma. ni. 1.29) evaṃ pavattaṃ dhammadāyādasuttañca ettha etasmiṃ atthe sādhakaṃ.

දිය යුතු යන අර්ථයෙන් 'දාය' නම් වේ, එය උරුමයෙන් ලබාගන්නා බැවින් 'දායාද' (උරුමකරුවෝ) නම් වෙති. අනුදැන වදාරා නැති ප්‍රත්‍යයන්හි කිසිසේත්ම පරිභෝගයක් නොමැති බැවින් ද, අනුදැන වදාළ ප්‍රත්‍යයන්හිම පරිභෝගය පවතින බැවින් ද, භික්ෂූන් විසින් පරිභෝග කළ යුතු ප්‍රත්‍යයෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතු වස්තූහු වෙති. "මහණෙනි, මාගේ ධර්ම දායාදයන් වන්න, ආමිස දායාදයන් නොවන්න. 'කෙසේ නම් මාගේ ශ්‍රාවකයෝ ධර්ම දායාදයන් වෙත්ද, ආමිස දායාදයන් නොවෙත්ද' යි මට ඔබ කෙරෙහි අනුකම්පාවක් ඇත්තේය" යනාදී වශයෙන් පවත්වන ලද ධර්මදායාද සූත්‍රය මේ අර්ථයෙහිලා සාධක වේ.

Avītarāgānaṃ taṇhāparavasatāya paccayaparibhoge sāmibhāvo natthi, tadabhāvena vītarāgānaṃ tattha sāmibhāvo yathāruciparibhogasambhavato. Tathā hi te paṭikūlampi appaṭikūlākārena, appaṭikūlampi paṭikūlākārena, tadubhayampi vajjetvā ajjhupekkhanākārena paccaye paribhuñjanti, dāyakānañca manorathaṃ paripūrenti. Tenāha ‘‘te hi taṇhāya dāsabyaṃ atītattā sāmino hutvā paribhuñjantī’’ti.

රාගය දුරු නොකළවුන්ට තණ්හාවට වසඟව සිටින බැවින් ප්‍රත්‍ය පරිභෝගයෙහි 'ස්වාමි භාවයක්' (හිමිකාරිත්වයක්) නැත. එම තණ්හාව නැති බැවින් රාගය දුරු කළ රහතන් වහන්සේලාට එහි කැමති පරිදි පරිභෝග කළ හැකි බැවින් ස්වාමි භාවය ඇත. මන්දයත්, ඒ රහතන් වහන්සේලා පිළිකුල් දෙය පිළිකුල් නොවන ආකාරයෙන් ද, පිළිකුල් නොවන දෙය පිළිකුල් සහගත ආකාරයෙන් ද, ඒ දෙකම හැර උපේක්ෂා සහගතව ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝග කරති; දායකයන්ගේ මනෝරථයන් ද සම්පූර්ණ කරති. එබැවින් "ඔවුහු තණ්හාවට වහල් වීම ඉක්මවා සිටින බැවින් ස්වාමිවරුන් වී පරිභෝග කරති" යි වදාළහ.

Sabbesanti ariyānaṃ, puthujjanānañca. Kathaṃ puthujjanānaṃ ime paribhogā sambhavanti? Upacāravasena. Yo hi puthujjanassāpi sallekhapaṭipattiyaṃ ṭhitassa paccayagedhaṃ pahāya tattha tattha anupalittena cittena paribhogo, so sāmiparibhogo viya hoti. Sīlavato pana paccavekkhitaparibhogo dāyajjaparibhogo viya hoti, dāyakānaṃ manorathassa avirādhanato. Tathā hi vuttaṃ ‘‘dāyajjaparibhogeyeva vā saṅgahaṃ gacchatī’’ti. Kalyāṇaputhujjanassa paribhoge vattabbameva natthi, tassa sekkhasaṅgahato. Sekkhasuttaṃ (saṃ. ni. 5.13) hetassatthassa sādhakaṃ. Tenāha ‘‘sīlavāpi [Pg.74] hī’’tiādi. Paccanīkattāti yathā iṇāyiko attano ruciyā icchitadesaṃ gantuṃ na labhati, evaṃ iṇaparibhogayutto lokato nissarituṃ na labhatīti tappaṭipakkhattā sīlavato paccavekkhitaparibhogo āṇaṇyaparibhogoti āha ‘‘āṇaṇyaparibhogo vā’’ti. Etena nippariyāyato catuparibhogavinimutto visuṃyevāyaṃ paribhogoti dasseti. Imāya sikkhāyāti sīlasaṅkhātāya sikkhāya. Kiccakārīti paṭiññānurūpaṃ paṭipajjanato yuttapattakārī.

'සබ්බේසං' යනු ආර්යයන්ට හා පෘථග්ජනයන්ට ද යන සියල්ලන්ට යන්නයි. පෘථග්ජනයන්ට මේ පරිභෝගයන් කෙසේ සිදුවේද? උපචාර වශයෙනි. මන්දයත්, සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාවෙහි පිහිටි පෘථග්ජනයාගේ ද ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි ඇති ගිජු බව හැර ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයෙහි නොඇලුණු සිතින් යම් පරිභෝගයක් ඇද්ද, එය ස්වාමි පරිභෝගය වැනි වේ. සිල්වත් මහණහුගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සහිත පරිභෝගය දායකයන්ගේ අදහස් ඉටු කරන බැවින් 'දායාද පරිභෝගය' වැනි වේ. එබැවින් "දායාද පරිභෝගයටම ඇතුළත් වේ" යයි වදාළහ. කල්‍යාණ පෘථග්ජන භික්ෂුවගේ පරිභෝගය ගැන කතා කිරීමට දෙයක් නැත, මන්ද ඔහු ශෛක්ෂ්‍ය පුද්ගලයන් ගණයට ඇතුළත් වන බැවිනි. සේඛ සූත්‍රය මේ අර්ථය තහවුරු කරයි. එබැවින් "සිල්වතා ද එසේමය" යනාදිය වදාළහ. 'පච්චනීකත්තා' යනු ණය ගැතියෙකුට තමා කැමති පරිදි තමාට අවශ්‍ය ස්ථානයකට යාමට නොලැබෙන්නාක් මෙන්, ණය පරිභෝගයෙන් යුක්ත වූවන්ට සංසාර ලෝකයෙන් මිදීමට නොලැබේ. ඊට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් සිල්වතාගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සහිත පරිභෝගය 'අණන්‍ය පරිභෝගය' (ණය නොවන පරිභෝගය) යයි පවසා "අණන්‍ය පරිභෝගය හෝ වේ" යයි වදාළහ. මෙයින් ප්‍රකාශ වන්නේ මුඛ්‍ය අර්ථයෙන් සතර වැදෑරුම් පරිභෝගයන්ගෙන් වෙන් වූ මෙය විශේෂිත පරිභෝගයක් බවයි. 'ඉමාය සික්ඛාය' යනු ශීල සංඛ්‍යාත ශික්ෂාවයි. 'කිච්චකාරී' යනු තමාගේ පොරොන්දුවට අනුකූලව පිළිපදින බැවින් සුදුසු වූවක් කරන්නා යන්නයි.

Idāni tameva kiccakāritaṃ suttapadena vibhāvetuṃ ‘‘vuttampi ceta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha vihāranti patissayaṃ. Sayanāsananti mañcādiṃ. Ubhayenapi senāsanameva vuttaṃ. Āpanti udakaṃ. Saṅghāṭirajūpavāhananti paṃsumalādino saṅghāṭigatarajassa dhovanaṃ. Sutvāna dhammaṃ sugatena desitanti cīvarādīsu ‘‘paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevati sītassa paṭighātāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58; mahāni. 206) nayena bhagavatā desitaṃ dhammaṃ sutvā. Saṅkhāya seve varapaññasāvakoti ‘‘piṇḍa’’nti vuttaṃ piṇḍapātaṃ, vihārādipadehi vuttaṃ senāsanaṃ, ‘‘pipāsāgelaññassa vūpasamanato pānīyampi gilānapaccayo’’ti āpamukhena dassitaṃ gilānapaccayaṃ, saṅghāṭiyādicīvaranti catubbidhaṃ paccayaṃ saṅkhāya ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23; 2.24; 3.75; saṃ. ni. 4.120; a. ni. 6.58; 8.9; dha. sa. 1355) nayena paccavekkhitvā. Seve sevituṃ sakkuṇeyya uttamapaññassa bhagavato sāvako sekho vā puthujjano vā.

දැන් එම යුතුකම් ඉටු කිරීම සූත්‍ර පාඨයකින් පැහැදිලි කිරීමට "වුත්තම්පි චේතං" යනාදිය වදාළහ. එහි 'විහාර' යනු ආවරණය සහිත ස්ථානයයි. 'සයනාසන' යනු ඇඳ පුටු ආදියයි. මේ පද දෙකෙන්ම කියවෙන්නේ සේනාසනයමය. 'ආපං' යනු ජලයයි. 'සංඝාටි රජූපවාහනං' යනු සංඝාටියෙහි තැවරුණු දූවිලි හා කුණු සෝදා හැරීමයි. "සුගතියන් වහන්සේ වදාළ ධර්මය අසා" යන්නෙන් චීවරාදියෙහිදී "නුවණින් සලකා සීතල වැළැක්වීම පිණිස චීවරය පරිභෝග කරයි" යනාදී ක්‍රමයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ ධර්මය අසා යන්නයි. "උතුම් ප්‍රඥාවන්ත ශ්‍රාවකයා නුවණින් සලකා පරිභෝග කරයි" යන්නෙන් 'පිණ්ඩං' ලෙස වදාළ පිණ්ඩපාතය ද, විහාර ආදී පදවලින් වදාළ සේනාසනය ද, "පිපාසාව සහ ගිලන් බව සංසිඳුවන බැවින් පානීය ජලය ද ගිලන්පසකි" යි ජලය ප්‍රධාන කර පෙන්වා දුන් ගිලන්පස ද, සංඝාටිය ආදී චීවර ද යන මේ සතර වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යයන් නුවණින් සලකා, "මෙම ශරීරයේ පැවැත්ම පිණිසම පමණක්" යනාදී ක්‍රමයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට පරිභෝග කිරීමයි. උතුම් ප්‍රඥාව ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ ශෛක්ෂ්‍ය හෝ පෘථග්ජන භික්ෂුව එසේ පරිභෝග කිරීමට සමත් වේ.

Yasmā ca saṅkhāya sevī varapaññasāvako, tasmā hi piṇḍe…pe… pokkhare vāribindu, tathā hoti. Kālenāti ariyānaṃ bhojanakāle. Laddhāti labhitvā. Paratoti aññato dāyakato. Anuggahāti anukampāya bahumhi upanīte mattaṃ so jaññā jāneyya satataṃ sabbakālaṃ upaṭṭhito upaṭṭhitassati. Ālepanarūhane yathāti bhesajjalepanena vaṇassa ruhane viya, mattaṃ jāneyyāti yojanā. Āhareti āhareyya. ‘‘Āhareyyāhāra’’nti vā pāṭho. Yāpanatthanti sarīrassa yāpanāya. Amucchitoti taṇhāmucchāya amucchito gedhaṃ taṇhaṃ anāpanno.

උතුම් ප්‍රඥාවන්ත ශ්‍රාවකයා නුවණින් සලකා පරිභෝග කරන බැවින්, නෙළුම් පතෙහි දිය බිඳුවක් නොඇලෙන්නාක් මෙන්, එම භික්ෂුව පිණ්ඩපාතාදියෙහි නොඇලෙයි. 'කාලේන' යනු ආර්යයන්ගේ භෝජන කාලයේදී ය. 'ලද්ධා' යනු ලබාගෙන යන්නයි. 'පරතෝ' යනු අන්‍ය දායකයෙකුගෙනි. 'අනුග්ගහා' යනු අනුකම්පාවෙන් බොහෝ දේ පූජා කළ විට, නිරතුරුවම එළඹ සිටි සිහි ඇතිව ප්‍රමාණය දැනගත යුතුය යන්නයි. 'ආලේපන රූහනේ යථා' යනු බෙහෙත් ආලේප කිරීමෙන් තුවාලයක් සුවපත් වන්නාක් මෙන් ප්‍රමාණය දැනගත යුතුය යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. 'ආහාරේති' යනු ආහාර ගත යුතුය යන්නයි. 'ආහරෙය්‍යාහාරං' යනු ද මෙහි පාඨයකි. 'යාපනත්ථං' යනු ශරීරය යැපීම පිණිසයි. 'අමුච්ඡිතෝ' යනු තණ්හාවෙන් මුළා නොවී, ගිජු බවට හෙවත් තණ්හාවට පත් නොවී යන්නයි.

Attano [Pg.75] mātulassa saṅgharakkhitattherasseva nāmassa gahitattā bhāgineyyasaṅgharakkhitasāmaṇero. Sālikūranti sālibhattaṃ. Sunibbutanti susītalaṃ. Asaññatoti apaccavekkhaṇaṃ sandhāyāha. Sabbāsavaparikkhīṇoti parikkhīṇasabbāsavo.

තමාගේ මාමා වූ සංඝරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේගේ නමම තමාට ද යොදා ඇති බැවින් 'භාගිනෙය්‍ය (බෑණනුවන් වූ) සංඝරක්ඛිත සාමණේර' නම් වේ. 'සාලිකූරං' යනු ඇල් සහල් බතයි. 'සුනිබ්බුතං' යනු හොඳින් සිසිල් වූ යන්නයි. 'අසඤ්ඤතෝ' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකිරීම අරභයා වදාළහ. 'සබ්බාසවපරික්ඛීණෝ' යනු සියලු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ රහතන් වහන්සේ යන්නයි.

Paṭhamasīlapañcakavaṇṇanā

ප්‍රථම ශීල පංචක වර්ණනාව නිමවිණි.

20. Pariyanto etesaṃ atthīti pariyantāni, pariyantāni sikkhāpadāni yesaṃ te pariyantasikkhāpadā, tesaṃ pariyantasikkhāpadānaṃ. Upasampannānanti ṭhapetvā kalyāṇaputhujjanasekkhāsekkhe tadaññesaṃ upasampannānaṃ. Sāmaññajotanāpi hi visese tiṭṭhati. Kusaladhamme yuttānanti vipassanācāre yuttapayuttānaṃ. Sekkhadhammā pariyantā paramā mariyādā etassāti sekkhapariyanto. Nāmarūpaparicchedato, kusaladhammasamādānato vā pana paṭṭhāya yāva gotrabhū, tāva pavattakusaladhammappabandho sekkhadhamme āhacca ṭhito sekkhapariyanto. Sekkhadhammānaṃ vā heṭṭhimantabhūtā sikkhitabbā lokiyā tisso sikkhā sekkhapariyanto, tasmiṃ sekkhapariyante. Paripūrakārīnanti kiñcipi sikkhaṃ ahāpetvā pūrentānaṃ. Uparivisesādhigamatthaṃ kāye ca jīvite ca anapekkhānaṃ. Tato eva sīlapāripūriatthaṃ pariccattajīvitānaṃ. Diṭṭhisaṃkilesena aparāmasanīyato pārisuddhivantaṃ sīlaṃ aparāmaṭṭhapārisuddhisīlaṃ. Kilesānaṃ sabbaso paṭippassaddhiyā pārisuddhivantaṃ sīlaṃ paṭippassaddhipārisuddhisīlaṃ.

20. “පරියන්ත” යනු මේවාට සීමාවක් (අන්තයක්) ඇති බැවින් පරියන්ත නම් වේ. යම් ශික්ෂාපද වලට සීමාවක් ඇත්තේද ඒවා පරියන්ත ශික්ෂාපද නම් වේ. එම පරියන්ත ශික්ෂාපද ඇති පුද්ගලයන් පරියන්ත සික්ඛාපදා නම් වේ. “උපසම්පන්නානං” යනු කල්‍යාණ පෘථග්ජන, ශෛක්ෂ හා අශෛක්ෂ යන පුද්ගලයන් හැර ඉතිරි උපසම්පන්න භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසාය. මක්නිසාද යත් සාමාන්‍යයෙන් හඟවන වචනයක් වුවද විශේෂ අර්ථයක පවතී. “කුසලධම්මේ යුත්තානං” යනු විදර්ශනා පිළිවෙතෙහි නිරත වූවන් උදෙසාය. මෙම කුසල ධර්ම පරම්පරාවේ උපරිම සීමාව ශෛක්ෂ ධර්මයන් බැවින් එය “ශෛක්ෂ පරියන්ත” නම් වේ. නාමරූප පරිච්ඡේද ඥානයෙන් හෝ කුසල ධර්ම සමාදානයෙන් පටන් ගෙන ගෝත්‍රභූ ඥානය දක්වා පවතින කුසල ධර්ම පරම්පරාව ශෛක්ෂ ධර්මයන් හා ස්පර්ශව පවතින බැවින් එය “ශෛක්ෂ පරියන්ත” නම් වේ. නැතහොත්, ශෛක්ෂ ධර්මයන්ට පහළින් පවතින, හික්මිය යුතු ලෞකික ශික්ෂා තුන “ශෛක්ෂ පරියන්ත” නම් වේ; එම ශෛක්ෂ පරියන්තයෙහි. “පරිපූරකාරීනං” යනු කිසිදු ශික්ෂාපදයක් අඩු නොකොට සම්පූර්ණ කරන අයටයි. උත්තරීතර විශේෂ අවබෝධය (මාර්ග ඵල) පිණිස කය හා ජීවිතය කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නොමැතිව, එමෙන්ම සීලය සම්පූර්ණ කිරීම උදෙසා ජීවිතය පවා පරිත්‍යාග කළවුන්ගේ සීලයයි. දෘෂ්ටි සංක්ලේශයන්ගෙන් පරාමර්ශනය නොවන බැවින් පිරිසිදු වූ සීලය “අපරාමට්ඨ පාරිසුද්ධි සීලය” නම් වේ. කෙලෙස් සර්වාකාරයෙන් සංසිඳුවීම මගින් පිරිසිදු වූ සීලය “පටිප්පස්සද්ධි පාරිසුද්ධි සීලය” නම් වේ.

Anupasampannānaṃ asekkhānaṃ, sekkhānaṃ, kalyāṇaputhujjanānañca sīlaṃ mahānubhāvatāya ānubhāvato apariyantamevāti āha ‘‘gaṇanavasena sapariyantattā’’ti. Kāyavācānaṃ saṃvaraṇato, vinayanato ca saṃvaravinayā. Peyyālamukhena niddiṭṭhāti tattha tattha satthārā desitavitthāranayena yathāvuttagaṇanato niddiṭṭhā. Sikkhāti sīlasaṅkhātā sikkhā. Vinayasaṃvareti vinayapiṭake. Gaṇanavasena sapariyantampi upasampannānaṃ sīlanti heṭṭhā vuttaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Yaṃ kiñci hi upasampannena sikkhitabbaṃ sīlaṃ nāma, tattha kassacipi anavasesato anavasesavasena[Pg.76]. Samādānabhāvanti samādānasabbhāvaṃ. Lābha…pe… vasena adiṭṭhapariyantabhāvo lābhādihetu sīlassa avītikkamo.

අනුපසම්පන්නයන්ගේද, අශෛක්ෂයන්ගේද, ශෛක්ෂයන්ගේද සහ කල්‍යාණ පෘථග්ජනයන්ගේද සීලය මහානුභාව සම්පන්න බැවින් අනුභාවයේ අනුසාරයෙන් එය සීමා රහිත (අපරියන්ත) ම වේ; එබැවින් “ගණනය කිරීමේ වශයෙන් සීමා සහිත බැවින්” යැයි පැවසීය. කය හා වචනය සංවර කරන බැවින් සහ හික්මවන බැවින් “සංවර විනය” නම් වේ. “පෙය්‍යාල මුඛයෙන් දක්වන ලදී” යනු ඒ ඒ තැන ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් දේශිත විස්තරාත්මක ක්‍රමයට අනුව කලින් සඳහන් කළ ගණනින් දක්වන ලද බවයි. “සික්ඛා” යනු සීලයයි. “විනය සංවරයෙහි” යනු විනය පිටකයෙහි යන්නයි. ගණනය කිරීමේ වශයෙන් සීමා සහිත වූ උපසම්පන්නයන්ගේ සීලය යනුවෙන් පෙර සඳහන් කළ පදය මෙහි සම්බන්ධ කළ යුතුය. මක්නිසාද යත් උපසම්පන්නයා විසින් හික්මිය යුතු යම් සීලයක් ඇත්නම්, එහි කිසිවක් ඉතිරි නොකොට සමාදානයෙහි පවතින බව “සමාදාන භාවය” යන්නෙන් අදහස් කෙරේ. ලාභාදී හේතූන් මත සීලය උල්ලංඝනය නොකිරීම ලාභාදිය නිසා සීමාවක් නොදැකීම (අදිට්ඨ පරියන්ත භාවය) නම් වේ.

Dhanaṃ caje aṅgavarassa hetu pāripanthikacorādīhi upadduto. Aṅgaṃ caje jīvitaṃ rakkhamāno sappadaṭṭhādikāle. Aṅgaṃ dhanaṃ jīvitañcāpi sabbaṃ, caje naro dhammamanussaranto sutasomamahābodhisattādayo viya. Tenāha ‘‘imaṃ sappurisānussatiṃ avijahanto’’ti. Jighacchāparissamena jīvitasaṃsaye satipi. Sikkhāpadaṃ avītikkammāti assāmikesu ambaphalesu bhūmiyaṃ patitesu samīpeyeva santesupi paṭiggāhakābhāvena aparibhuñjanto paṭiggahaṇasikkhāpadaṃ avītikkamitvā.

මංපහරන සොරුන් ආදීන්ගෙන් පීඩා විඳින කල්හි උතුම් ශරීර අවයවයක් රැකගනු පිණිස ධනය අත්හැරිය යුතුය. සර්පයෙකු දෂ්ට කළ අවස්ථාවලදී ජීවිතය රැකගනු පිණිස අවයවයක් අත්හැරිය යුතුය. එහෙත් සුතසෝම මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ආදීන් මෙන් ධර්මය සිහිපත් කරන මිනිසා ශරීර අවයවද, ධනයද, ජීවිතයද යන සියල්ලම අත්හැරිය යුතුය. එබැවින් “මෙම සත්පුරුෂ අනුස්මෘතිය අත් නොහරිමින්” යැයි පැවසීය. සාගින්නෙන් පීඩිතව ජීවිතය පිළිබඳ සැකයක් ඇති වූ විට පවා ශික්ෂාපදය උල්ලංඝනය නොකොට, අයිතිකරුවෙකු නොමැතිව පොළොවට වැටී ඇති අඹ ගෙඩි ආසන්නයේ තිබුණද, පිළිගන්නා (පිළිගන්වන) කෙනෙකු නොමැති බැවින් ඒවා අනුභව නොකොට පිළිගැනීමේ ශික්ෂාපදය උල්ලංඝනය නොකිරීම මෙහි අදහසයි.

Sīlavantassāti sīlavantabhāvassa kāraṇā, sīlavantassa vā tuyhaṃ etādisaṃ aṃsena vāhaṇādikaṃ kiccaṃ karoti, kāraṇā sīlassāti adhippāyo. Sudhotajātimaṇi viyāti catūsu pāsāṇesu sammadeva dhotajātimaṇi viya. Mahāsaṅgharakkhitabhāgineyyasaṅgharakkhitattherānaṃ viyāti mahāsaṅgharakkhitattherassa, tasseva bhāgineyyasaṅgharakkhitattherassa viya ca. ‘‘Kimatthaṃ mayaṃ idhāgatā’’ti mahājanassa vippaṭisāro bhavissatīti adhippāyo. Accharikāyāti aṅguliphoṭanena. Asatiyāti satisammosena. Aññāṇapakatanti aññāṇena aparajjhitvā kataṃ, ajānitvā katanti attho.

“සීලවන්තස්ස” යනු සිල්වත් භාවය නිසාය; එනම් සිල්වත් වූ ඔබට උරහිසින් බර ඉසිලීම ආදී කටයුතු සීලය හේතුවෙන් සිදු කරනු ලබයි යන අදහසයි. “මැනවින් සෝදන ලද ජාති මාණික්‍යයක් මෙන්” යනු සතර වැදෑරුම් ගල්වල මැනවින් මැද පිරිසිදු කළ ජාති මාණික්‍යයක් මෙනි. “මහා සංඝරක්ඛිත සහ උන්වහන්සේගේ බෑණනුවන් වූ සංඝරක්ඛිත තෙරුන් මෙන්” යනු මහා සංඝරක්ඛිත තෙරුන්ට මෙන් සහ උන්වහන්සේගේම බෑණනුවන් වූ සංඝරක්ඛිත තෙරුන්ට මෙන් යන්නයි. “අප මෙහි පැමිණියේ කුමන අරමුණකින්දැයි” මහජනයාට පසුතැවිල්ලක් ඇති වනු ඇත යන්න මෙහි අදහසයි. “අච්ඡරිකාය” යනු ඇඟිලි ගැසීමෙනි (මිට මෙළවීමෙනි). “අසතියා” යනු සිහිය මුළා වීමෙනි. “අඤ්ඤාණපකතං” යනු නොදැනුවත්ව කළ වරදයි, එනම් නොදැන කළ දෙය යන අදහසයි.

Appassutopi ce hotīti suttageyyādisutarahito hoti ce. Sīlesu asamāhitoti pātimokkhasaṃvarādisīlesupi na sammā patiṭṭhito hoti ce. Nāssa sampajjate sutanti assa sīlarahitassa puggalassa sutaṃ attano, paresañca katthaci bhavasampattiāvahaṃ na hoti. ‘‘Dussīloyaṃ purisapuggalo’’ti hi sikkhākāmā na tassa santikaṃ upasaṅkamanti. Bahussutopi ceti ettha ce-ti nipātamattaṃ. Pasaṃsitoti pasaṃsito eva nāma.

“අල්පශ්‍රැත වූයේ නම්” යනු සූත්‍ර, ගෙය්‍ය ආදී ශ්‍රැතයන්ගෙන් තොර වූයේ නම් යන්නයි. “සීලයන්හි සමාහිත නොවූයේ නම්” යනු ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ආදී සීලයන්හි මැනවින් පිහිටා නොමැති නම් යන්නයි. “ඔහුගේ ශ්‍රැතය සම්පූර්ණ නොවේ” යනු සීලයෙන් තොර වූ එම පුද්ගලයාගේ ශ්‍රැතය තමාට හෝ අන් අයට කිසිදු භව සම්පත්තියක් ගෙන නොදෙන්නේය යන්නයි. මක්නිසාද යත් “මෙම පුද්ගලයා දුශ්ශීලයෙකැයි” සිතා ශික්ෂාකාමීන් ඔහු වෙතට නොයන බැවිනි. “බහුශ්‍රැත වුවද” යන්නෙහි “චේ” (සහ) යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. “ප්‍රශංසිත” යනු ප්‍රශංසාවට පත් වූයේම නමකි.

Rāgavasena aparāmaṭṭhagahaṇena taṇhāparāmāsābhāvamāha. Tathārūpanti rāgavasena aparāmaṭṭhaṃ. Bhinditvāti hanitvā. Saññapessāmīti saññattiṃ [Pg.77] karissāmi, appakaṃ velaṃ maṃ vissejjetunti adhippāyo. Aṭṭiyāmīti jigucchāmi. Harāyāmīti lajjāmi.

රාගය නිසා සිදුවන වැරදි සහගත ග්‍රහණය (පරාමාස) නොමැති බැවින් තෘෂ්ණා පරාමාසයේ නොමැති බව පැවසීය. “තථාරූපං” යනු රාගය නිසා පරාමාස නොවන බවයි. “භින්දිත්වා” යනු පහර දී හෝ නසා යන්නයි. “සඤ්ඤපෙස්සාමි” යනු කරුණු වටහා දෙමි යන්නයි, එනම් මඳ වේලාවකට මා නිදහස් කරන්නැයි දැනුම් දීමයි. “අට්ටියාමි” යනු පිළිකුල් කරමි. “හරායාමි” යනු ලැජ්ජා වෙමි.

Palipannoti sīdanto, sammakkhito vā. Sīleneva saddhiṃ marissāmīti sīlaṃ avināsento tena saheva marissāmi, na idāni kadācipi taṃ pariccajissāmi. Sati hi bhavādāne sīlena viyogo siyā, bhavameva nādiyissāmīti adhippāyo. Rogaṃ sammasantoti rogabhūtaṃ vedanaṃ vedanāmukhena sesārūpadhamme, rūpadhamme ca pariggahetvā vipassanto.

“පලිපන්න” යනු ගිලෙන හෝ තැවරුණු යන අර්ථයයි. “සීලය සමඟම මිය යන්නෙමි” යනු සීලය විනාශ නොකොට එය සමඟම මිය යන්නෙමි, දැන් කිසිවිටෙකත් එය අත් නොහරින්නෙමි යන්නයි. මක්නිසාද යත් නැවත භවයක් ඇති වුවහොත් සීලයෙන් වෙන් වීමක් සිදුවිය හැක, එබැවින් නැවත භවයක් නොලබන්නෙමියි යන්න මෙහි අදහසයි. “රෝගය පිරික්සමින්” යනු රෝගී වූ වේදනාව සහ වේදනාව මූලික කොටගෙන සෙසු නාම ධර්මයන් ද රූප ධර්මයන් ද පිරිසිඳ ගනිමින් විදර්ශනා වඩා අවබෝධ කර ගැනීමයි.

Ruppatoti vikāraṃ āpādiyamānasarīrassa. Parisussatīti samantato sussati. Yathā kiṃ? Pupphaṃ yathā paṃsuni ātape kataṃ sūriyātapasantatte paṃsuni ṭhapitaṃ sirīsādipupphaṃ viyāti attho. Ajaññanti amanuññaṃ jigucchanīyaṃ. Jaññasaṅkhātanti bālehi ‘‘jañña’’nti evaṃ kittitaṃ. Jaññarūpaṃ apassatoti yathābhūtaṃ appassato aviddasuno ‘‘jañña’’nti pasaṃsitaṃ. Dhiratthumanti dhi atthu imaṃ, dhi-saddayogena sabbattha upayogavacanaṃ, imassa pūtikāyassa dhikāro hotūti attho. Duggandhiyanti duggandhikaṃ duggandhavantaṃ. Yattha yathāvutte pūtikāye rāgahetu pamattā pamādaṃ āpannā. Pajāti sattā. Hāpenti maggaṃ sugatūpapattiyāti sugatūpapattiyā maggaṃ, sīlampi hāpenti, pageva jhānādinti adhippāyo. Kevalaṃ ‘‘arahanto’’ti vattabbā sāvakakhīṇāsavā, itare pana paccekabuddhā sammāsambuddhāti saha visesanenāti āha ‘‘arahantādīna’’nti. Sabbadarathappaṭippassaddhiyāti sabbakilesadarathappaṭippassaddhiyā.

“රුප්පතී” යනු විකෘති භාවයට පත්වන ශරීරයයි. “පරිසුස්සති” යනු හාත්පසින්ම වියළී යයි. ඒ කෙසේද යත්? හිරු රශ්මියෙන් රත්වූ වැලි මත තබන ලද සිරිස (කූඹුක්) ආදී මල් වියළී යන්නාක් මෙනි. “අජඤ්ඤ” යනු මනාප නොවන, පිළිකුල් කටයුතු වූ දෙයයි. “ජඤ්ඤ සංඛාත” යනු මෝඩයන් විසින් “ජඤ්ඤ” (යහපත්/ප්‍රියමනාප) යැයි ප්‍රකාශ කරන ලද දෙයයි. “ජඤ්ඤ රූපය නොදක්නා” යනු යථා ස්වභාවය නොදක්නා අවිද්‍යාවෙන් යුත් තැනැත්තා විසින් “ජඤ්ඤ” යැයි ප්‍රශංසා කරන ලද බවයි. “ධිරත්ථු” යනු මෙය (මේ ශරීරය) පිළිකුල් වේවා යන්නයි. “ධි” ශබ්දය යෙදීම නිසා සියලු තැන ද්විතීයා විභක්තිය යෙදේ; මෙම කුණු ශරීරයට නින්දාවක් වේවා යන්න මෙහි අර්ථයයි. “දුග්ගන්ධිය” යනු දුගඳ හමන, දුර්ගන්ධයෙන් යුත් යන්නයි. යම් හෙයකින් මෙම කුණු ශරීරය කෙරෙහි රාගය නිසා ප්‍රමාද වූවෝ ප්‍රමාදයට පැමිණෙත්ද, ඔවුහු සත්වයෝය. “සුගතිගාමී මාර්ගය පිරිහීමට පත් කරති” යනු සුගතියට යන මඟ වූ සීලය පවා පිරිහීමට පත් කරති, එසේ නම් ධ්‍යානාදිය පිළිබඳ කවර කතාද යන්න මෙහි අදහසයි. ශ්‍රාවක රහතන් වහන්සේලා පමණක් “අරහන්තෝ” (රහතුන්) යැයි කිය යුතු අතර, අන් අය පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලා සහ සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේලා ලෙස විශේෂණ සමඟ පැවසිය යුතුය; එබැවින් “අරහන්තාදීනං” යැයි පැවසීය. “සියලු දාහයන් සංසිඳුවීම” යනු සියලු කෙලෙස් දාහයන් සම්පූර්ණයෙන් නිවා දැමීමයි.

Dutiyasīlapañcakavaṇṇanā

දෙවන සීල පංචක වර්ණනාව නිම විය.

Pāṇātipātādīnanti ādi-saddena adinnādānādīnaṃ aggamaggavajjhakilesapariyosānānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Pahānādīti ādi-saddena veramaṇiādīnaṃ catunnaṃ. Kesuci potthakesu ‘‘pahānavasenā’’ti likhanti, sā pamādalekhā. Pāṇātipātassa pahānaṃ sīlanti hirottappakaruṇālobhādipamukhena yena kusalacittuppādena pāṇātipāto pahīyati, taṃ pāṇātipātassa pahānaṃ sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Tathā pāṇātipātā [Pg.78] virati veramaṇī sīlaṃ. Pāṇātipātassa paṭipakkhacetanā cetanā sīlaṃ. Pāṇātipātassa saṃvaraṇaṃ pavesadvārapidhānaṃ saṃvaro sīlaṃ. Pāṇātipātassa avītikkamanaṃ avītikkamo sīlaṃ. Adinnādānassātiādīsupi eseva nayo. Abhijjhādīnaṃ pana anabhijjhādivasena pahānaṃ veditabbaṃ. Veramaṇī cetanā taṃsampayuttā saṃvarāvītikkamā tappamukhā dhammā.

‘පාණාතිපාතාදීනං’ යන පදයෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් අදින්නාදානය පටන් අර්හත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු කෙලෙස් දක්වා වූ ධර්මයන්ගේ සංග්‍රහය දත යුතුය. ‘පහානාදී’ යන පදයෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් වේරමණී ආදී සතර දත යුතුය. ඇතැම් පොත්වල ‘පහානවසෙන’ (ප්‍රහාණ වශයෙන්) යනුවෙන් ලියා ඇති අතර, එය ලේඛක දෝෂයකි. ප්‍රාණඝාතය ප්‍රහාණය කිරීම සීලය යනු හිරි, ඔත්තප්ප, කරුණා, අලෝභ ආදිය ප්‍රමුඛ කොට ඇති කිනම් කුසල් සිත් ඉපදීමකින් ප්‍රාණඝාතය ප්‍රහීණ වේ ද, ප්‍රාණඝාතය ප්‍රහාණය කරන එම සිත් ඉපදීම ශීලන අර්ථයෙන් සීලය නම් වේ. එමෙන්ම ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීම හෙවත් වේරමණිය ද සීලයයි. ප්‍රාණඝාතයට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ චේතනාව සීලයයි. ප්‍රාණඝාතයට ප්‍රවේශ වන ද්වාරයන් වැසීම හෙවත් සංවරය සීලයයි. ප්‍රාණඝාතය ඉක්මවා නොයෑම හෙවත් අවීතික්කමය සීලයයි. අදින්නාදානය ආදියේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. අභිධ්‍යා ආදියේදී නම් අභිධ්‍යා රහිත බව (අනභිජ්ඣා) ආදියෙන් ප්‍රහාණය දත යුතුය. එහිදී වේරමණී සහ චේතනා යන ධර්මයන් ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වන අතර, සංවර සහ අවීතික්කම යන ධර්මයෝ ඒ (අනභිජ්ඣා ආදිය) ප්‍රමුඛ කොට ගත්තාහු වෙති.

Evaṃ dasakusalakammapathavasena pahānasīlādīni dassetvā idāni saupāyānaṃ aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ, aṭṭhārasannaṃ mahāvipassanānaṃ, ariyamaggānañca vasena tāni dassetuṃ ‘‘nekkhammenā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha nekkhammenāti alobhappadhānena kusalacittuppādena. Kusalā hi dhammā kāmapaṭipakkhā idha ‘‘nekkhamma’’nti adhippetā. Tenāha ‘‘kāmacchandassa pahānaṃ sīla’’ntiādi. Tattha pahānasīlādīni heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāni. Visesameva vakkhāma. Abyāpādenāti mettāya. Ālokasaññāyāti vibhūtaṃ katvā manasikaraṇena upaṭṭhitaālokasañjānanena. Avikkhepenāti samādhinā. Dhammavavatthānenāti kusalādidhammānaṃ yāthāvanicchayena. Sapaccayanāmarūpavavatthānenātipi vadanti.

මෙසේ දස කුසල් කර්මපථයන්ගේ වශයෙන් ප්‍රහාණ සීලාදිය දක්වා, දැන් උපක්‍රමයන් සහිත වූ අෂ්ට සමාපත්තීන්ගේ ද, අෂ්ටාදශ මහා විපස්සනාවන්ගේ ද, ආර්ය මාර්ගයන්ගේ ද වශයෙන් ඒවා දැක්වීම සඳහා ‘නෙක්ඛම්මේන’ (නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙන්) යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි ‘නෙක්ඛම්මේන’ යනු අලෝභය ප්‍රමුඛ කොට ඇති කුසල් සිත් ඉපදීමයි. කාමයට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ කුසල් ධර්මයන් මෙහිදී ‘නෙක්ඛම්ම’ යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. එහෙයින් ‘කාමච්ඡන්දය ප්‍රහාණය කිරීම සීලය’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ප්‍රහාණ සීලාදිය කලින් කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. විශේෂත්වයන් පමණක් පවසන්නෙමු. ‘අබ්‍යාපාදේන’ යනු මෙත්තාවෙනි. ‘ආලෝකසඤ්ඤාය’ යනු පැහැදිලි ලෙස මෙනෙහි කිරීමෙන් පහළ වූ ආලෝක සංඥාවෙනි. ‘අවික්ඛේපේන’ යනු සමාධියෙනි. ‘ධම්මවවත්ථානේන’ යනු කුසලාදී ධර්මයන් නිවැරදිව නිශ්චය කිරීමෙනි. හේතු සහිත නාමරූප පරිච්ඡේදය කිරීම ලෙස ද මෙයට කියනු ලැබේ.

Evaṃ kāmacchandādinīvaraṇappahānena ‘‘abhijjhaṃ loke pahāyā’’tiādinā (vibha. 538) vuttāya paṭhamajjhānādhigamassa upāyabhūtāya pubbabhāgapaṭipadāya vasena pahānasīlādīni dassetvā idāni saupāyānaṃ aṭṭhasamāpattiādīnaṃ vasena dassetuṃ ‘‘ñāṇenā’’tiādi vuttaṃ. Nāmarūpapariggahakaṅkhāvitaraṇānaṃ hi vibandhabhūtassa mohassa dūrīkaraṇena ñātapariññāya ṭhitassa aniccasaññādayo sijjhanti. Tathā jhānasamāpattīsu abhiratinimittena pāmojjena. Tattha anabhiratiyā vinoditāya jhānādīnaṃ samadhigamoti samāpattivipassanānaṃ arativinodanaavijjāpadālanādinā upāyoti vuttaṃ ‘‘ñāṇena avijjāya, pāmojjena aratiyā’’ti. Uppaṭipāṭiniddeso pana nīvaraṇasabhāvāya avijjāya heṭṭhānīvaraṇesupi saṅgahadassanatthanti daṭṭhabbaṃ.

මෙසේ කාමච්ඡන්දය ආදී නීවරණයන් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් ‘ලෝකයෙහි අභිධ්‍යාව ප්‍රහීණ කොට’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද, ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබීමේ උපක්‍රමය වූ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව මඟින් ප්‍රහාණ සීලාදිය දක්වා, දැන් උපක්‍රම සහිත අෂ්ට සමාපත්තීන් ආදිය මඟින් ඒවා දැක්වීමට ‘ඤාණේන’ (ඥානයෙන්) යනාදිය වදාරන ලදී. නාමරූප පරිග්‍රහයට සහ කාංක්ෂාවිතරණයට බාධාවක් වූ මෝහය දුරු කිරීමෙන් ‘ඥාත පරිඥාවෙහි’ පිහිටි යෝගියාට අනිච්ච සංඥා ආදිය සිද්ධ වේ. එමෙන්ම ධ්‍යාන සමාපත්තීන් කෙරෙහි ඇල්මට හේතු වූ ප්‍රාමෝද්‍යය නිසා එහි නොඇල්ම (අරතිය) දුරු වූ කල්හි ධ්‍යානාදිය ලැබීම සිදුවේ. මෙසේ සමාපත්ති සහ විපස්සනාවන් සඳහා අරතිය දුරු කිරීම හා අවිද්‍යාව විනාශ කිරීම ආදී උපක්‍රමයන් ඇති බැවින් ‘ඥානයෙන් අවිද්‍යාව ද, ප්‍රාමෝද්‍යයෙන් අරතිය ද (ප්‍රහීණ වේ)’ යයි වදාරන ලදී. මෙහි අනුපිළිවෙළ මාරු කොට දැක්වීම, නීවරණ ස්වභාවය ඇති අවිද්‍යාව පහළ නීවරණයන් අතරට ද ඇතුළත් වන බව දැක්වීම සඳහා යැයි දත යුතුය.

‘‘Paṭhamena [Pg.79] jhānena nīvaraṇāna’’ntiādīsu kathaṃ jhānānaṃ sīlabhāvo, kathaṃ vā tattha viratiyā sambhavo. Suvisuddhakāyakammādikassa hi cittasamādānavasena imāni jhānāni pavattanti, na parittakusalāni viya kāyakammādivisodhanavasena, nāpi maggaphaladhammā viya duccaritadurājīvasamucchedapaṭippassambhanavasenāti? Saccametaṃ. Mahaggatadhammesu nippariyāyena natthi sīlanaṭṭho, kuto viramaṇaṭṭho. Pariyāyena panetaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ko pana so pariyāyo? Yadaggena mahaggatā kusaladhammā paṭipakkhe pajahanti, tadaggena tato oratā. Te ca yathā cittaṃ nārohanti, evaṃ saṃvutā nāma honti. Pariyuṭṭhānasaṅkhāto manodvāre vītikkamo natthi etesūti avītikkamāti ca vuccanti, cetanā pana taṃsampayuttāti. Soyamattho parato āgamissati. Evañca katvā vitakkādipahānavacanampi samatthitaṃ hoti. Na hi nippariyāyato sīlaṃ kusaladhammānaṃ pahāyakaṃ yujjati, na cettha akusalavitakkādayo adhippetā. Kiñcāpi paṭhamajjhānūpacāreyeva dukkhassa, catutthajjhānūpacāre ca sukhassa pahānaṃ hoti, atisayapahānaṃ pana sandhāya vuttaṃ ‘‘catutthena jhānena sukhadukkhānaṃ pahāna’’nti. ‘‘Ākāsānañcāyatanasamāpattiyā’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ āruppakathāyaṃ (visuddhi. 1.275 ādayo) āgamissati.

‘ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නීවරණයන් ප්‍රහීණ කිරීම’ යනාදියෙහි ධ්‍යානයන් සීලයක් වන්නේ කෙසේද? එහි විරතියක් ලැබෙන්නේ කෙසේද? මැනවින් පිරිසිදු වූ කායකර්ම ආදිය ඇති තැනැත්තාගේ සිත සමාධිගත වීම නිසා මෙම ධ්‍යානයන් පවතී. කාමාවචර කුසලයන් මෙන් කායකර්ම ආදිය පිරිසිදු කිරීමේ වශයෙන් හෝ, මාර්ග ඵල ධර්මයන් මෙන් දුශ්චරිත හා දුරාජීවයන් සහමුලින් සිඳලීමේ හෝ සංසිඳවීමේ වශයෙන් මේවා පවතින්නේ නැත. එය සැබෑවකි. මහග්ගත ධර්මයන්හි මුඛ්‍ය අර්ථයෙන් ශීලන අර්ථය නැත, එසේ නම් විරමණ (වැළකීම) අර්ථය කොයින් ද? එහෙත් මෙය පර්යාය වශයෙන් (උපචාර වශයෙන්) පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. ඒ පර්යාය කවරේ ද? මහග්ගත කුසල ධර්මයන් යම් ප්‍රමාණයකින් තම ප්‍රතිපක්‍ෂ ධර්මයන් ප්‍රහාණය කෙරේද, ඒ ප්‍රමාණයටම ඒවායින් වැළකුණාහු වෙති. ඒවා යම් සේ සිතට ඇතුළු නොවේද, ඒ අයුරින් ඒවා සංවෘත (වැසුණු) වූවා නම් වෙති. මනෝද්වාරයෙහි පර්යුට්ඨාන සංඛ්‍යාත ඉක්මවා යෑමක් මෙහි නැති බැවින් මේවා ‘අවීතික්කම’ (නොඉක්මවීම) යනුවෙන් ද කියනු ලැබේ. චේතනාව වනාහි ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවකි. මේ අර්ථය පසුව පැහැදිලි වනු ඇත. මෙසේ සැලකූ විට විතර්කාදිය ප්‍රහාණය කිරීම පිළිබඳ ප්‍රකාශය ද තහවුරු වේ. මුඛ්‍ය අර්ථයෙන් ගත්කල සීලය යනු කුසල් දහම් ප්‍රහාණය කරන්නක් නොවේ. මෙහිදී (ප්‍රහීණ වන ධර්ම ලෙස) අකුසල් විතර්කාදිය අදහස් නොකෙරේ. ප්‍රථම ධ්‍යාන උපචාරයේදීම දුක්ඛය ද, චතුර්ථ ධ්‍යාන උපචාරයේදීම සුඛය ද ප්‍රහීණ වුවද, ‘චතුර්ථ ධ්‍යානයෙන් සැප දුක් ප්‍රහාණය වේ’ යයි පවසන ලද්දේ ඉතා උසස් ලෙස (අතිශයින්ම) ප්‍රහීණ වීම අදහස් කරමිනි. ‘ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තියෙන්’ යනාදියේදී කිවයුතු යමක් වේද, එය අරූප කථාවේදී (විසුද්ධි මාර්ගයෙහි) විස්තර වනු ඇත.

Aniccassa, aniccanti vā anupassanā aniccānupassanā. Tebhūmikadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya vipassanāyetaṃ nāmaṃ. Niccasaññāyāti ‘‘saṅkhatadhammā niccā sassatā’’ti evaṃ pavattāya micchāsaññāya, saññāggahaṇeneva diṭṭhicittānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo ito parāsupi. Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu nibbindanākārena pavattāya anupassanāya. Nandiyāti sappītikataṇhāya. Virāgānupassanāyāti virajjanākārena pavattāya anupassanāya. Rāgassāti saṅkhāresu rāgassa. Nirodhānupassanāyāti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya. Yathā vā saṅkhārā nirujjhantiyeva, āyatiṃ punabbhavavasena na uppajjanti, evaṃ anupassanā nirodhānupassanā. Tenevāha ‘‘nirodhānupassanāya nirodheti no samudetī’’ti (paṭi. ma. 1.83). Muñcitukāmatāya hi ayaṃ balappattā. Saṅkhārānaṃ paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā. Paṭisaṅkhā santiṭṭhanā hi ayaṃ[Pg.80]. Ādānassāti niccādivasena gahaṇassa. Santatisamūhakiccārammaṇavasena ekattagahaṇaṃ ghanasaññā, tassā ghanasaññāya. Āyūhanassāti abhisaṅkharaṇassa. Saṅkhārānaṃ avatthādivisesāpatti vipariṇāmo. Dhuvasaññāyāti thirabhāvagahaṇassa. Nimittassāti samūhādighanavasena sakiccaparicchedatāya ca saṅkhārānaṃ saviggahatāya. Paṇidhiyāti rāgādipaṇidhiyā, taṇhāvasena saṅkhāresu ninnatāyāti attho. Abhinivesassāti attānudiṭṭhiyā. Aniccadukkhādivasena sabbatebhūmakadhammatiraṇā adhipaññādhammavipassanā. Sārādānābhinivesassāti asāresu sāragahaṇavipallāsassa. Yathābhūtañāṇadassanaṃ thirabhāvapattā aniccādianupassanāva. Udayabbayañāṇanti keci. Sappaccayanāmarūpadassananti apare. ‘‘Issarakuttādivasena loko samuppanno’’ti abhiniveso sammohābhiniveso. Ucchedasassatābhinivesoti keci. ‘‘Ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’ntiādinayappavattā (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20; mahāni. 174) saṃsayāpatti sammohābhinivesoti apare. Saṅkhāresu tāṇaleṇabhāvagahaṇaṃ ālayābhiniveso. ‘‘Ālayaratā ālayasammuditā’’ti (dī. ni. 2.67; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7-8) vacanato ālayo taṇhā. Sā eva cakkhādīsu, rūpādīsu ca abhinivisanavasena pavattiyā ālayābhinivesoti apare. ‘‘Evaṃ ṭhitā te saṅkhārā paṭinissajjīyantī’’ti pavattaṃ ñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanā. Appaṭisaṅkhā paṭisaṅkhāya paṭipakkhabhūtā mohappadhānā akusaladhammā. Vaṭṭato vigatattā vivaṭṭaṃ nibbānaṃ, tattha ninnabhāvasaṅkhātena anupassanena pavatti vivaṭṭānupassanā, saṅkhārupekkhā ceva anulomañāṇañca. Saññogābhiniveso saṃyujjanavasena saṅkhāresu abhinivisanaṃ.

අනිත්‍ය වූ දෙය පිළිබඳව හෝ 'අනිත්‍යය' යනුවෙන් නැවත නැවත බැලීම (අනුපස්සනාව) අනිච්චානුපස්සනාව නම් වේ. ත්‍රෛභූමක ධර්මයන්ගේ අනිත්‍ය ස්වභාවය ගෙන පවතින විදර්ශනාවට මෙය නමකි. 'නිත්‍ය සංඥාව' යනු "සංස්කාර ධර්මයෝ නිත්‍යය, ශාස්වතය" යනුවෙන් පවතින මිථ්‍යා සංඥාවයි. මෙහි සංඥාව යනුවෙන් ගැනීමෙන්ම දෘෂ්ටිය හා සිත ද ගන්නා බව දත යුතුය. මින් මතු එන අනුපස්සනාවන්හිදී ද ක්‍රමය මෙයම වේ. 'නිබ්බිදානුපස්සනාව' යනු සංස්කාරයන් කෙරෙහි කලකිරෙන ස්වභාවයෙන් පවතින අනුපස්සනාවයි. 'නන්දිය' යනු ප්‍රීතිය හා එක්ව පවතින තෘෂ්ණාවයි. 'විරාගානුපස්සනාව' යනු නොඇලෙන ස්වභාවයෙන් පවතින අනුපස්සනාවයි. 'රාගය' යනු සංස්කාරයන් කෙරෙහි පවතින ඇල්මයි. 'නිරෝධානුපස්සනාව' යනු සංස්කාරයන්ගේ නිරුද්ධ වීම බැලීමයි. එසේත් නැතහොත්, යම් අයුරකින් සංස්කාරයෝ නිරුද්ධ වෙත්ද, මතු නැවත භවයක් වශයෙන් නූපදිත්ද, එබඳු අනුපස්සනාව නිරෝධානුපස්සනාවයි. එහෙයින් "නිරෝධානුපස්සනාවෙන් නිරුද්ධ කරයි, හටගැනීමට ඉඩ නොදෙයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී. මක්නිසාද යත්, මෙය බලවත් වූ මුඤ්චිතුකාම්‍යතා ඥානය බැවිනි. සංස්කාරයන් අත්හැරීමේ ස්වභාවයෙන් පවතින අනුපස්සනාව පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවයි. සැබවින්ම මෙය ප්‍රතිසංඛ්‍යා (නැවත සලකා බැලීම) වශයෙන් පිහිටීමකි. 'ආදානය' යනු නිත්‍ය ආදී වශයෙන් ගැනීමයි. සන්තති, සමූහ, කෘත්‍ය සහ ආරම්මණ වශයෙන් ඒකත්වයකින් (එකක් ලෙස) ගැනීම ඝනසංඥාවයි; එම ඝනසංඥාවට 'ඝනසංඥාව' යැයි කියනු ලැබේ. 'ආයූහනය' යනු අභිසංස්කරණයයි (රැස්කිරීමයි). සංස්කාරයන්ගේ අවස්ථානුරූපී වෙනස් වීම විපරිණාමයයි. 'ධුවසංඥාව' යනු ස්ථිර බවක් ලෙස ගැනීමයි. 'නිමිත්ත' යනු සමූහ ආදී ඝන වශයෙන් ද, තම තමන්ගේ කෘත්‍ය වෙන් කිරීම් වශයෙන් ද සංස්කාරයන්ගේ රූපක ස්වභාවය (හැඩතල ඇති බව) ගැනීමයි. 'පණිධිය' යනු රාගාදී ප්‍රාර්ථනයන්ය; එනම් තෘෂ්ණාව නිසා සංස්කාරයන් කෙරෙහි නැඹුරු වූ ස්වභාවය යන අර්ථයයි. 'අභිනිවේසය' යනු ආත්ම දෘෂ්ටියයි. අනිත්‍ය, දුක්ඛ ආදී වශයෙන් සියලු ත්‍රෛභූමක ධර්මයන් පිරිසිඳ අවබෝධ කර ගැනීම අධිප්‍රඥා ධර්ම විදර්ශනාවයි. 'සාරාදානාභිනිවේසය' යනු අසාර වූ ධර්මයන්හි සාරයක් ඇතැයි ගන්නා වූ විපල්ලාසී ගැනීමයි. 'යථාභූත ඥානදර්ශනය' යනු ස්ථිර භාවයට පැමිණි අනිත්‍යාදී අනුපස්සනාවම වේ. ඇතැම්හු මෙය උදයබ්බය ඥානය යැයි පවසති. තවත් සමහරු මෙය ප්‍රත්‍ය සහිත නාම-රූප දැකීම යැයි පවසති. "ඊශ්වර නිර්මාණය ආදී වශයෙන් ලෝකය හටගත්තේය" යන දැඩි ගැනීම සම්මෝහාභිනිවේසය නම් වේ. ඇතැම්හු මෙය උච්ඡේද හා ශාස්වත අභිනිවේසය යැයි කියති. තවත් සමහරු "අතීත කාලයෙහි මම වීමි ද?" ආදී වශයෙන් පවතින සැකයට පත්වීම සම්මෝහාභිනිවේසය යැයි පවසති. සංස්කාරයන් කෙරෙහි රැකවරණයක් හෝ පිහිටක් ලෙස ගැනීම ආලයාභිනිවේසයයි. "ආලයෙහි ඇලුණා වූ, ආලයෙහි සතුටු වන්නා වූ" යන වචනයට අනුව 'ආලය' යනු තෘෂ්ණාවයි. එම තෘෂ්ණාවම ඇස ආදියෙහි ද, රූප ආදියෙහි ද බැසගන්නා ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින් එය ආලයාභිනිවේසය යැයි තවත් සමහරු පවසති. "මේ ආකාරයෙන් පවතින එම සංස්කාරයෝ අත්හැරිය යුත්තාහ" යනුවෙන් පවතින ඥානය ප්‍රතිසංඛ්‍යානුපස්සනාවයි. 'අප්‍රතිසංඛ්‍යාව' යනු ප්‍රතිසංඛ්‍යා ඥානයට විරුද්ධ වූ, මෝහය ප්‍රධාන කොට ඇති අකුසල ධර්මයෝය. සංසාර වෘත්තයෙන් බැහැර වූ බැවින් නිවන 'විවට්ට' (විවෘත්ත) නම් වේ. එහි (නිවනෙහි) නැඹුරු වූ ස්වභාවය ඇති අනුපස්සනාවෙන් පැවැත්ම විවට්ටානුපස්සනාවයි; එය සංඛාරුපේක්ෂා ඥානය හා අනුලෝම ඥානය ද වේ. 'සංයෝගාභිනිවේසය' යනු සංයෝග වන ස්වභාවයෙන් සංස්කාරයන්හි බැසගැනීමයි.

Diṭṭhekaṭṭhānanti diṭṭhiyā sahajekaṭṭhānañca pahānekaṭṭhānañca. Oḷārikānanti uparimaggavajjhe kilese upādāya vuttaṃ. Aññathā dassanena pahātabbāpi dutiyamaggavajjhehi oḷārikā. Aṇusahagatānanti aṇubhūtānaṃ, idaṃ heṭṭhimamaggavajjhe upādāya vuttaṃ. Sabbakilesānanti avasiṭṭhasabbakilesānaṃ. Na hi paṭhamamaggādīhi pahīnā kilesā puna pahīyanti.

'දෘෂ්ටිය හා එක්ව පවත්නා (දිට්ඨේකට්ඨාන)' යනු දෘෂ්ටිය සමඟ සහජාතව එකම සිත් උත්පාදයක පවතින කෙලෙසුන් ද, ප්‍රහාණය කිරීමේදී එක්ව ප්‍රහාණය වන කෙලෙසුන් ද වේ. 'ඕළාරික' (රළු) යන පදය ඉහළ මග්ගයන්ගෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙසුන්ට සාපේක්ෂව වදාරන ලදී. එසේ නොමැති නම්, සෝතාපත්ති මග්ගයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙස් ද දෙවන මග්ගයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙසුන්ට වඩා රළු වේ. 'අණුසහගත' යනු සියුම් වූ කෙලෙස්ය; මෙය පහළ මග්ගයන්ගෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙසුන්ට සාපේක්ෂව වදාරන ලදී. 'සියලු කෙලෙස්' යනු ඉතිරි වූ සියලු කෙලෙස්ය. මක්නිසාද යත්, පළමු මග්ගය ආදියෙන් ප්‍රහාණය කරන ලද කෙලෙස් නැවත ප්‍රහාණය නොකරන බැවිනි.

‘‘Cittassa [Pg.81] avippaṭisārāya saṃvattantī’’tiādīsu saṃvaro avippaṭisāratthāya. ‘‘Avippaṭisāratthāni kho, ānanda, kusalāni sīlānī’’ti (a. ni. 10.1) vacanato cetaso avippaṭisāratthāya bhavanti. Avippaṭisāro pāmojjatthāya. ‘‘Yoniso manasi karoto pāmojjaṃ jāyatī’’ti (dī. ni. 3.359) vacanato pāmojjāya saṃvattanti. Pāmojjaṃ pītiyā. ‘‘Pamuditassa pīti jāyatī’’ti (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato pītiyā saṃvattanti. Pīti passaddhatthāya. ‘‘Pītimanassa kāyo passambhatī’’ti (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato passaddhiyā saṃvattanti. Passaddhi sukhatthāya. ‘‘Passaddhakāyo sukhaṃ vedetī’’ti (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato somanassāya saṃvattantīti. ‘‘Sukhatthāya sukhaṃ vedetī’’ti cettha somanassaṃ ‘‘sukha’’nti vuttaṃ. Āsevanāyāti samādhissa āsevanāya. Nirāmise hi sukhe siddhe ‘‘sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato samādhi siddhoyeva hoti, tasmā samādhissa āsevanāya paguṇabalavabhāvāya saṃvattantīti attho. Bhāvanāyāti tasseva samādhissa vaḍḍhiyā. Bahulīkammāyāti punappunaṃ kiriyāya. Alaṅkārāyāti tasseva samādhissa pasādhanabhūtasaddhindriyādinipphattiyā alaṅkārāya saṃvattanti. Parikkhārāyāti avippaṭisārādikassa samādhisambhārassa siddhiyā tasseva samādhissa parikkhārāya saṃvattanti. Sambhārattho hi idha parikkhāra-saddo. ‘‘Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā’’tiādīsu (ma. ni. 1.191) viya sambhāroti ca paccayo veditabbo. Kāmañcāyaṃ parikkhāra-saddo ‘‘ratho sīlaparikkhāro’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.4) alaṅkārattho. ‘‘Sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhattaṃ hotī’’tiādīsu (a. ni. 7.67) parivārattho vutto. Idha pana alaṅkāraparivārānaṃ visuṃ gahitattā ‘‘sambhārattho’’ti vuttaṃ. Parivārāyāti mūlakāraṇabhāveneva samādhissa parivārabhūtasativīriyādidhammavisesasādhanena parivārasampattiyā saṃvattanti. Pāripūriyāti vasībhāvasampāpanena, vipassanāya padaṭṭhānabhāvāpādanena ca paripuṇṇabhāvasādhanato samādhissa pāripūriyā saṃvattanti.

‘‘සිතෙහි නොතැවීම (අවිප්පටිසාරය) සඳහා පවතී’’ යනාදී තැන්වල සංවරය නොතැවීම ප්‍රයෝජනය කොට ඇත්තේය. ‘‘ආනන්දය, කුසල සීලයෝ නොතැවීම ප්‍රයෝජනය කොට ඇත්තාහ’’ යන වචනයට අනුව සිතෙහි නොතැවීම පිණිස පවතිති. නොතැවීම ප්‍රමෝදය ප්‍රයෝජනය කොට ඇත්තේය. ‘‘නුවණින් මෙනෙහි කරන්නාට ප්‍රමෝදය උපදී’’ යන වචනයට අනුව ප්‍රමෝදය පිණිස පවතිති. ප්‍රමෝදය ප්‍රීතිය පිණිස වේ. ‘‘ප්‍රමුදිත වූවහුට ප්‍රීතිය උපදී’’ යන වචනයට අනුව ප්‍රීතිය පිණිස පවතිති. ප්‍රීතිය පස්සද්ධිය (සන්සුන් බව) ප්‍රයෝජනය කොට ඇත්තේය. ‘‘ප්‍රීතිමත් මනසක් ඇති තැනැත්තාගේ කය සන්සුන් වේ’’ යන වචනයට අනුව පස්සද්ධිය පිණිස පවතිති. පස්සද්ධිය සැපය ප්‍රයෝජනය කොට ඇත්තේය. ‘‘සන්සුන් කය ඇත්තා සැප විඳියි’’ යන වචනයට අනුව සෝමනස්සය පිණිස පවතින බව දත යුතුය. ‘‘සැපය පිණිස සැප විඳියි’’ යන මෙහි සෝමනස්සය ‘‘සැප’’ යැයි කියන ලදී. ‘‘ආසේවනය පිණිස’’ යනු සමාධිය පුරුදු පුහුණු කිරීම පිණිසයි. නිරාමිස සැපය සිද්ධ වූ කල්හි ‘‘සැප ඇත්තාගේ සිත සමාධිමත් වේ’’ යන වචනයට අනුව සමාධිය නිරායාසයෙන්ම සිද්ධ වේ, එබැවින් සමාධිය ඇසුරු කිරීම හා එහි ප්‍රගුණ බලවත් බව පිණිස පවතී යනු අර්ථයයි. ‘‘භාවනාව පිණිස’’ යනු එම සමාධියම වැඩීම පිණිසයි. ‘‘බහුලීකම්මය පිණිස’’ යනු නැවත නැවත සිදු කිරීම පිණිසයි. ‘‘අලංකාරය පිණිස’’ යනු එම සමාධියට උපකාරී වන ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය ආදිය සම්පූර්ණ වීම නමැති අලංකාරය පිණිස පවතින බවයි. ‘‘පරික්ඛාරය පිණිස’’ යනු නොතැවීම ආදී වූ සමාධි සම්භාරයන් (උපකරණ) සිද්ධ වීමෙන් එම සමාධියෙහිම උපකරණ ලෙස පවතින බවයි. මෙහි පරික්ඛාර ශබ්දය සම්භාර (උපකරණ) අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘‘පැවිද්දා විසින් රැස් කළ යුතු වූ යම් මේ ජීවිත පරික්ඛාරයෝ වෙත්ද’’ යනාදී තැන්වල මෙන් සම්භාරය හෙවත් ප්‍රත්‍යය ලෙස දත යුතුය. මෙම පරික්ඛාර ශබ්දය ‘‘රථය සීල නමැති පරික්ඛාරය ඇත්තේය’’ යනාදී තැන්වල අලංකාර අර්ථයෙහි ද, ‘‘සත් නගර පරික්ඛාරයන්ගෙන්’’ යනාදී තැන්වල පිරිවර අර්ථයෙහි ද කියන ලදී. එහෙත් මෙහි අලංකාර සහ පිරිවර යන්න වෙන් වෙන්ව ගෙන ඇති බැවින් මෙහිදී ‘‘සම්භාර අර්ථය’’ යැයි පවසන ලදී. ‘‘පරිවාරය පිණිස’’ යනු මූලික හේතුවක් ලෙසම සමාධියට පිරිවර වූ සති, විරිය ආදී ධර්ම විශේෂයන් සිද්ධ කිරීමෙන් පිරිවර සම්පත්තිය පිණිස පවතින බවයි. ‘‘පාරිපූරිය පිණිස’’ යනු වශීභාවයට පැමිණවීමෙන් හා විදර්ශනාවට පදට්ඨානයක් (ආසන්න හේතුවක්) කිරීමෙන් සම්පූර්ණ භාවය සිද්ධ කරන බැවින් සමාධිය සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස පවතී.

Evaṃ suparisuddhasīlamūlakaṃ sabbākāraparipūraṃ samādhiṃ dassetvā idāni ‘‘samāhito pajānāti passati, yathābhūtaṃ jānaṃ passaṃ nibbindati, nibbindaṃ virajjati[Pg.82], virāgā vimuccatī’’ti (a. ni. 10.2; sa. ni. 3.14) vacanato sīlamūlakāni samādhipadaṭṭhānāni payojanāni dassetuṃ ‘‘ekantanibbidāyā’’tiādi vuttaṃ. Nibbidāya hi dassitāya tassā padaṭṭhānabhūtaṃ yathābhūtañāṇadassanaṃ dassitameva hoti, tasmiṃ asati nibbidāya asijjhanato. Nibbidādayo atthato vibhattā eva. Yathābhūtañāṇadassananti panettha sappaccayanāmarūpadassanaṃ adhippetaṃ. Evamettha amatamahānibbānapariyosānaṃ sīlassa payojanaṃ dassitanti veditabbaṃ.

මෙසේ මැනවින් පිරිසිදු වූ සීලය මුල් කොට ඇති, සියලු ආකාරයෙන් සම්පූර්ණ වූ සමාධිය දක්වා, දැන් ‘‘සමාධිමත් වූ තැනැත්තා තත්ත්වාකාරයෙන් (ඇති සැටියෙන්) දැනගනියි, දකියි; තත්ත්වාකාරයෙන් දන්නා හා දකින තැනැත්තා කලකිරෙයි; කලකිරෙන්නේ නොඇලෙයි; නොඇලීමෙන් මිදෙයි’’ යන වචනයට අනුව සීලය මුල් කොට ඇති, සමාධිය පදට්ඨාන කොට ඇති ප්‍රයෝජනයන් දැක්වීමට ‘‘ඒකාන්තයෙන්ම කලකිරීම පිණිස’’ යනාදිය පවසන ලදී. කලකිරීම (නිබ්බිදා) දැක්වූ කල්හි, එයට පදට්ඨාන වූ යථාභූත ඥාණ දර්ශනය දක්වන ලද්දේම වෙයි, මන්දයත් එය නොමැති විට කලකිරීමක් සිදු නොවන බැවිනි. නිබ්බිදා ආදිය අර්ථය අතින් විවරණය කර ඇත. මෙහි ‘‘යථාභූත ඥාණ දර්ශනය’’ යන්නෙන් අදහස් කළේ ප්‍රත්‍යයන් සහිත නාම-රූප දැකීමයි. මෙසේ මෙහි අමෘත මහා නිර්වාණය අවසානය කොට ඇති සීලයෙහි ප්‍රයෝජනය දක්වන ලද බව දත යුතුය.

Idāni pahānādīsu sīlatthaṃ dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha pajahanaṃ anuppādanirodho pahānanti tassa bhāvasādhanataṃ sandhāya ‘‘pahānanti koci dhammo nāma natthī’’ti vuttaṃ. Yathā panassa dhammabhāvo sambhavati, tathā heṭṭhā saṃvaṇṇitameva. Evaṃ hissa sīlabhāvo suṭṭhu yujjati. Taṃ taṃ pahānanti ‘‘pāṇātipātassa pahānaṃ, adinnādānassa pahāna’’nti evaṃ vuttaṃ taṃ taṃ pahānaṃ. Tassa tassa kusaladhammassāti pāṇātipātassa pahānaṃ mettādikusaladhammassa, adinnādānassa pahānaṃ cāgādikusaladhammassāti evaṃ tassa tassa kusaladhammassa. Patiṭṭhānaṭṭhenāti patiṭṭhānabhāvena. Pahānaṃ hi tasmiṃ sati hoti, asati na hoti, tassa ‘‘patiṭṭhāna’’nti vattabbataṃ labhatīti katvā yasmiṃ santāne pāṇātipātādayo tassa pakampahetavoti tappahānaṃ vikampābhāvakaraṇena ca samādhānaṃ vuttaṃ. Evaṃ sesapahānesupi vattabbaṃ. Samādhānaṃ saṇṭhapanaṃ, saṃyamanaṃ vā. Itare cattāroti veramaṇiādayo cattāro dhammā na pahānaṃ viya vohāramattanti adhippāyo. Tato tatoti tamhā tamhā pāṇātipātādito. Tassa tassāti pāṇātipātādikassa saṃvaraṇavasena, tassa tassa vā saṃvarassa vasena. Tadubhayasampayuttacetanāvasenāti veramaṇīhi, saṃvaradhammehi ca sampayuttāya cetanāya vasena. Taṃ taṃ avītikkamantassāti taṃ taṃ pāṇātipātādiṃ avītikkamantassa puggalassa, dhammasamūhassa vā vasena cetaso pavattisabbhāvaṃ sandhāya vuttā. Tasmā ekakkhaṇepi labbhantīti adhippāyo.

දැන් ප්‍රහාණය ආදියෙහි සීල අර්ථය දැක්වීමට ‘‘මෙම පදයෙහි ද’’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි ප්‍රහාණය යනු නූපදනා ලෙස නිරුද්ධ කිරීමයි. එම අර්ථය සලකා ‘‘ප්‍රහාණය නමින් කිසිදු ධර්මයක් නැත’’ යනුවෙන් පවසන ලදී. යම් සේ එහි ධර්ම ස්වභාවය ඇති වේද, එසේම මින් පෙර විස්තර කරන ලදී. එවිට එහි සීල ස්වභාවය මැනවින් ගැලපේ. ඒ ඒ ප්‍රහාණය යනු ‘‘ප්‍රාණඝාතය ප්‍රහාණය කිරීම, අදත්තාදානය ප්‍රහාණය කිරීම’’ යනුවෙන් පැවසුණු ඒ ඒ ප්‍රහාණයයි. ඒ ඒ කුසල ධර්මයන්ගේ යනු ප්‍රාණඝාතය ප්‍රහාණය කිරීම මෛත්‍රී ආදී කුසල ධර්මයන්ගේ ද, අදත්තාදානය ප්‍රහාණය කිරීම ත්‍යාගය ආදී කුසල ධර්මයන්ගේ ද පිහිටීමයි. ‘‘පතිට්ඨානට්ඨය’’ යනු පිහිටන බවේ අර්ථයෙනි. ප්‍රහාණය යනු එය ඇති කල්හි කුසලය පවතී, එය නැති කල්හි නොපවතී. එබැවින් එයට ‘‘පිහිටීම’’ (ප්‍රතිෂ්ඨාව) යන නම ලැබේ යැයි සලකා, යම් සන්තතියක ප්‍රාණඝාතය ආදිය වේ ද, ඒවා සලිත වීමට හේතු වන බැවින් එම ප්‍රහාණය සලිත වීමක් නොමැති කරන බැවින් ‘‘සමාධාන’’ (මැනවින් තැන්පත් කිරීම) යැයි කියනු ලැබේ. ඉතිරි ප්‍රහාණයන්හි ද මෙසේම පැවසිය යුතුය. සමාධානය යනු මැනවින් පිහිටුවීම හෝ සංවර වීමයි. ‘‘අනෙක් සතර’’ යනු විරති (වෙරමණී) ආදී ධර්ම සතර ප්‍රහාණය මෙන් හුදෙක් ව්‍යවහාර මාත්‍රයක්ම නොවන බව අදහසයි. ‘‘එයින් එයින්’’ යනු ඒ ඒ ප්‍රාණඝාතය ආදියෙනි. ‘‘ඒ ඒ’’ යනු ප්‍රාණඝාතය ආදිය වැළැක්වීමේ බලයෙන් හෝ ඒ ඒ සංවරයෙහි බලයෙනි. ‘‘එම උභය සම්ප්‍රයුක්ත චේතනා බලයෙන්’’ යනු විරතීන් හා සංවර ධර්මයන් හා එක්වූ චේතනාවන්ගේ බලයෙනි. ‘‘එය ඉක්මවා නොයන්නාගේ’’ යනු ප්‍රාණඝාතය ආදිය ඉක්මවා නොයන පුද්ගලයාගේ හෝ ධර්ම සමූහයාගේ බලයෙන් සිතේ පැවැත්ම සලකා පවසන ලදී. එබැවින් එකම ක්ෂණයක වුවද මේවා ලැබිය හැකි බව අදහසයි.

Sīlasaṃkilesavodānavaṇṇanā

සීල සංකිලේස (කිලිටි වීම) හා වෝදාන (පිරිසිදු වීම) විවරණය

21. Saṃkilissati [Pg.83] tenāti saṃkileso. Ko pana soti āha ‘‘khaṇḍādibhāvo sīlassa saṃkileso’’ti. Vodāyati visujjhati etenāti vodānaṃ, akhaṇḍādibhāvo. Lābhayasādīti ādi-saddena ñātiaṅgajīvitādīnaṃ saṅgaho. Sattasu āpattikkhandhesu ādimhi vā ante vā vemajjheti ca idaṃ tesaṃ uddesādipāḷivasena vuttaṃ. Na hi añño koci āpattikkhandhānaṃ anukkamo atthi. Khaṇḍanti khaṇḍavantaṃ, khaṇḍitaṃ vā. Chiddanti etthāpi eseva nayo. Pariyante chinnasāṭako viyāti vatthante, dasante vā chinnavatthaṃ viya.

21. යමකින් කිලිටි වේ ද, එය සංකිලේස (කෙලෙසීම) නම් වේ. ‘‘එය කුමක්ද?’’ යන්නට ‘‘සීලයෙහි ඛණ්ඩ බව (කැඩුණු බව) ආදිය සීලය කෙලෙසීමයි’’ යනුවෙන් පවසන ලදී. යමකින් පිරිසිදු වේ ද, එය වෝදාන නම් වේ, එනම් අඛණ්ඩ බව (නොකැඩුණු බව) ආදියයි. ‘‘ලාභ යස ආදී’’ යන මෙහි ආදී ශබ්දයෙන් නෑයන්, අඟපසඟ හා ජීවිතය ආදිය සංග්‍රහ වේ. ආපත්ති ස්කන්ධ හතෙහි මුල හෝ අග හෝ මැද හෝ යන්න එම ආපත්තීන්ගේ උද්දේශ ආදී පාලි ක්‍රමයට පවසන ලදී. මන්දයත් ආපත්ති ස්කන්ධයන්ගේ මීට වඩා වෙනත් අනුපිළිවෙළක් නොමැති බැවිනි. ‘‘ඛණ්ඩ’’ යනු කැඩුණු බව සහිත වූ හෝ කඩන ලද බවයි. ‘‘ඡිද්ද’’ (සිදුරු සහිත) යන මෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. ‘‘කෙළවරෙහි ඉරුණු වස්ත්‍රයක් මෙන්’’ යනු රෙද්දක අග හෝ දාරයෙහි ඉරුණු වස්ත්‍රයක් වැනි බවයි.

Evanti idāni vuccamānākārena. Methunasaṃyogavasenāti rāgapariyuṭṭhānena sadisabhāvāpattiyā mithunānaṃ idanti methunaṃ, nibandhanaṃ. Methunavasena samāyogo methunasaṃyogo. Idha pana methunasaṃyogo viyāti methunasaṃyogo, tassa vasena. Idhāti imasmiṃ loke. Ekaccoti eko. Samaṇo vā brāhmaṇo vāti pabbajjāmattena samaṇo vā jātimattena brāhmaṇo vā. Dvayaṃdvayasamāpattinti dvīhi dvīhi samāpajjitabbaṃ, methunanti attho. Na heva kho samāpajjatīti sambandho. Ucchādanaṃ ubbattanaṃ. Sambāhanaṃ parimaddanaṃ. Sādiyatīti adhivāseti. Tadassādetīti taṃ ucchādanādiṃ abhiramati. Nikāmetīti icchati. Vittinti tuṭṭhiṃ. Idampi khoti ettha idanti yathāvuttaṃ sādiyanādiṃ khaṇḍabhāvādivasena ekaṃ katvā vuttaṃ. Pi-saddo vakkhamānaṃ upādāya samuccayattho. Kho-saddo avadhāraṇattho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadetaṃ brahmacārīpaṭiññassa asatipi dvayaṃdvayasamāpattiyaṃ mātugāmassa ucchādananhāpanasambāhanasādiyanādi, idampi ekaṃsena tassa brahmacariyassa khaṇḍādibhāvāpādanato khaṇḍampi chiddampi sabalampi kammāsampīti. Evaṃ pana khaṇḍādibhāvāpattiyā so aparisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, na parisuddhaṃ, saṃyutto methunasaṃyogena, na visaṃyutto. Tato cassa na jātiādīhi parimuttīti dassento ‘‘ayaṃ vuccatī’’tiādimāha.

"එවං" (එසේ) යනු මෙහි දැන් කියනු ලබන ආකාරයෙනි. "මේථුනසංයෝගවසෙන" යනු රාගය නැගී සිටීම හේතුවෙන් (ස්ත්‍රී පුරුෂ) දෙදෙනෙකුගේ සමාන ස්වභාවයකට පැමිණීම නිසා, එම යුවළට අයත් දෙයක් බැවින් එය "මෛථුනය" නම් වේ. මෛථුන ස්වභාවයෙන් යුක්තව එක්වීම මෛථුන සංයෝගයයි. මෙහිදී මෛථුන සංයෝගයක් බඳු වූ බැවින් ද මෛථුන සංයෝගය නම් වේ, එහි වසයෙනි. "ඉධ" යනු මේ ලෝකයෙහි ය. "ඒකච්චෝ" යනු එක්තරා තැනැත්තෙකි. "සමණෝ වා බ්‍රාහ්මණෝ වා" යනු පැවිදි බව පමණකින් ශ්‍රමණයෙක් හෝ ජාතිය පමණකින් බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ වේ. "ද්වයංද්වයසමාපත්තිං" යනු දෙදෙනෙකු විසින් පැමිණිය යුතු වූ මෛථුන ධර්මය යන අර්ථයයි. "න හේව ඛෝ සමාපජ්ජති" යන්න වාක්‍ය සම්බන්ධයයි. "උච්ඡාදනං" යනු (තෙල් ආදිය ගා) ඇඟ ඉලීමයි. "සම්බාහනං" යනු අත් පා පිරිමැදීමයි. "සාදියති" යනු ඉවසයි හෙවත් භාරගනී. "තදස්සාදේති" යනු එම ඉලීම ආදියට ඇලුම් කරයි. "නිකාමේති" යනු කැමති වෙයි. "විත්තිං" යනු සතුටයි. "ඉදම්පි ඛෝ" යන්නෙහි "ඉදං" යන ඒක වචනයෙන් කලින් කියන ලද ඇලුම් කිරීම් ආදිය ඛණ්ඩ (සිදුරු වූ) බව ආදියෙන් එක් කොට දක්වන ලදී. "පි" ශබ්දය මතු කියන අර්ථය සමුච්චය කිරීම සඳහා ය. "ඛෝ" ශබ්දය අවධාරණය පිණිස ය. මෙයින් කියවුණේ මෙයයි - බ්‍රහ්මචාරියෙකු ලෙස ප්‍රතිඥා දුන් තැනැත්තා හට ස්ත්‍රී-පුරුෂ සංවාසය නොමැති වුවද, ස්ත්‍රියක ලවා ඇඟ ඉලීම, නැහැවීම, පිරිමැදීම ආදිය ඉවසීම ද ඒකාන්තයෙන්ම ඒ බ්‍රහ්මචර්යාව ඛණ්ඩ (සිදුරු), ඡිද්ද (පලුදු), සබල (ලප සහිත) හෝ කම්මාස (පුල්ලි සහිත) කිරීමට හේතු වන බැවින්, එය ද ඛණ්ඩ, ඡිද්ද, සබල හෝ කම්මාස නම් වන බවයි. මෙලෙස ඛණ්ඩ ආදී ස්වභාවයට පත්වීමෙන් ඔහු අපරිශුද්ධ වූ බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරෙන්නෙකු වේ, පරිශුද්ධ වූවෙකු නොවේ. ඔහු මෛථුන සංයෝගයෙන් යුක්ත වූවෙකි, එයින් මිදුණු අයෙකු නොවේ. එම හේතුවෙන් ඔහුට ජාති ආදියෙන් මිදීමක් නැති බව පෙන්වීමට "අයං වුච්චති" යනාදිය වදාරන ලදී.

Sañjagghatīti kilesavasena mahāhasitaṃ hasati. Saṃkīḷatīti kāyasaṃsaggavasena kīḷati. Saṃkelāyatīti sabbaso mātugāmaṃ kelāyanto [Pg.84] viharati. Cakkhunāti attano cakkhunā. Cakkhunti mātugāmassa cakkhuṃ. Upanijjhāyatīti upecca nijjhāyati oloketi. Tirokuṭṭāti kuṭṭassa parato. Tathā tiropākārā. Mattikāmayā bhitti kuṭṭaṃ, iṭṭhakāmayā pākāroti vadanti. Yā kāci vā bhitti porisato diyaḍḍharatanuccappamāṇā kuṭṭaṃ, kuṭṭato adhiko pākāro.

"සඤ්ජග්ඝති" යනු කෙලෙස් වසයෙන් මහ හඬින් සිනාසීමයි. "සංකීළති" යනු කාය සංසර්ගය (ශරීර ස්පර්ශය) සහිතව ක්‍රීඩා කිරීමයි. "සංකේලායති" යනු සෑම අයුරකින්ම ස්ත්‍රියකට ආදරය කරමින්, සෙනෙහස පාමින් වාසය කිරීමයි. "චක්ඛුනා" යනු තම ඇසින් ය. "චක්ඛුං" යනු ස්ත්‍රියකගේ ඇසයි. "උපනිජ්ඣායති" යනු ළං වී එක එල්ලේ බලා සිටීමයි. "තිරෝකුට්ටා" යනු බිත්තියෙන් එපිට ය. "තිරෝපාකාරා" යන්න ද එසේම ය. මැටියෙන් කළ බිත්තිය "කුට්ට" නම් වන බවත්, ගඩොලින් කළ බැම්ම "පාකාර" (ප්‍රාකාර) නම් වන බවත් කියනු ලැබේ. එසේ නැතහොත් මිනිසෙකුගේ උසට වඩා රියන් එකහමාරක් පමණ උස ඕනෑම බිත්තියක් "කුට්ට" නම් වේ, ඊට වඩා උස් වූ බැම්ම "පාකාර" නම් වේ.

Assāti brahmacārīpaṭiññassa. Pubbeti vatasamādānato pubbe. Kāmaguṇehīti kāmakoṭṭhāsehi. Samappitanti suṭṭhu appitaṃ sahitaṃ. Samaṅgībhūtanti samannāgataṃ. Paricārayamānanti kīḷantaṃ, upaṭṭhahiyamānaṃ vā. Paṇidhāyāti patthetvā. Sīlenātiādīsu yamaniyamādisamādānavasena sīlaṃ. Avītikkamavasena vataṃ. Ubhayampi sīlaṃ. Dukkaracariyavasena pavattitaṃ vataṃ. Taṃtaṃakiccasammatato vā nivattilakkhaṇaṃ sīlaṃ. Taṃtaṃsamādānavato vesabhojanakiccakaraṇādivisesapaṭipatti vataṃ. Sabbathāpi dukkaracariyā tapo. Methunavirati brahmacariyaṃ.

"අස්ස" යනු බ්‍රහ්මචාරී ප්‍රතිඥාව දුන් තැනැත්තා හට ය. "පුබ්බේ" යනු වත සමාදන් වීමට පෙර කාලයෙහි ය. "කාමගුණේහි" යනු පංච කාම කොටස් මගිනි. "සමප්පිතං" යනු මැනවින් පැමිණි හෙවත් එක් වූ බවයි. "සමංගීභූතං" යනු පිරිපුන් බවයි. "පරිචාරයමානං" යනු ක්‍රීඩා කරමින් සිටින හෝ උපස්ථාන ලබමින් සිටින බවයි. "පණිධාය" යනු ප්‍රාර්ථනා කොට ය. "සීලේන" යනාදී තැන්හි යම-නියම ආදිය සමාදන් වීමේ වසයෙන් "සීලය" වේ. අතික්‍රමණය නොකිරීමේ අර්ථයෙන් "වතය" වේ. මේ දෙකම සීලයයි. දුෂ්කර වූ ක්‍රියාවන්ගේ වසයෙන් පවත්වනු ලබන පිළිවෙත "වතය" වේ. එසේ නැතහොත් නොකටයුතු ලෙස සම්මත වූ ඒ ඒ අකුසලයන්ගෙන් වැළකීමේ ලක්ෂණය සීලයයි. ඒ ඒ වත් සමාදන් වූ තැනැත්තාගේ වෙසෙහි, භෝජනයෙහි හා කටයුතුවල දක්නට ලැබෙන විශේෂ පිළිවෙත "වතය" වේ. සෑම අයුරකින්ම කරනු ලබන දුෂ්කර පිළිවෙත "තපස" වේ. මෛථුනයෙන් වැළකීම "බ්‍රහ්මචර්යාව" වේ.

Sabbasoti anavasesato, sabbesaṃ vā. Abhedenāti avītikkamena. Aparāya ca pāpadhammānaṃ anuppattiyā, guṇānaṃ uppattiyā saṅgahitoti yojanā. Tattha kujjhanalakkhaṇo kodho. Upanandhanalakkhaṇo upanāho. Paresaṃ guṇamakkhanalakkhaṇo makkho. Yugaggāhalakkhaṇo paḷāso. Parasampattiusūyanalakkhaṇā issā. Attasampattinigūhanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ. Santadosapaṭicchādanalakkhaṇā māyā. Asantaguṇasambhāvanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ. Cittassa thaddhabhāvalakkhaṇo thambho. Karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho. Unnatilakkhaṇo māno. Abbhunnatilakkhaṇo atimāno. Majjanalakkhaṇo mado. Cittavosaggalakkhaṇo pamādo. Ādi-saddena lobhamohaviparītamanasikārādīnaṃ saṅgaho.

"සබ්බසෝ" යනු කිසිවක් ඉතිරි නොකර හෙවත් සියල්ලම ය. "අභේදේන" යනු උල්ලංඝනය නොකිරීමෙනි. අනෙකුත් අකුසල ධර්මයන් හට නොගැනීමෙන් සහ ගුණ ධර්මයන් හටගැනීමෙන් සංග්‍රහ කරන ලදැයි මෙහි යෝජනාවයි. එහිදී, ක්‍රෝධ කිරීමේ ලක්ෂණය "කෝධය" වේ. වෛර බැඳ ගැනීමේ ලක්ෂණය "උපනාහය" වේ. අනුන්ගේ ගුණ මකා දැමීමේ ලක්ෂණය "මක්ඛය" වේ. කරට කර සිටීමේ (තරඟ කිරීමේ) ලක්ෂණය "පළාසය" වේ. අනුන්ගේ සම්පත් කෙරෙහි ඊර්ෂ්‍යා කිරීමේ ලක්ෂණය "ඉස්සාව" වේ. තම සම්පත් සඟවා ගැනීමේ ලක්ෂණය "මච්ඡරිය" වේ. ඇති වැරදි සඟවා ගැනීමේ ලක්ෂණය "මායාව" වේ. නැති ගුණ පෙන්වීමේ ලක්ෂණය "සාඨෙය්‍යය" වේ. සිතේ දැඩි බව හෙවත් මොළොක් නොවන බව "ථම්භය" වේ. අනුන් පරයා යෑමේ ලක්ෂණය "සාරම්භය" වේ. උඩඟු වීමේ ලක්ෂණය "මානය" වේ. අතිශයින් උඩඟු වීමේ ලක්ෂණය "අතිමානය" වේ. මත්වීමේ (ආඩම්බර වීමේ) ලක්ෂණය "මදය" වේ. සිත පාලනයෙන් තොරව අතහැර දැමීමේ ලක්ෂණය "ප්‍රමාදය" වේ. "ආදි" ශබ්දයෙන් ලෝභ, මෝහ සහ අයෝනිසෝ මනසිකාරය ආදිය සංග්‍රහ වේ.

Idāni ‘‘akhaṇḍādibhāvo panā’’tiādinā vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘yāni hī’’tiādimāha. Tattha anupahatānīti anupaddutāni. Vivaṭṭūpanissayatāya taṇhādāsabyato mocanena bhujissabhāvakaraṇaṃ. Aviññūnaṃ appamāṇattā vuttaṃ ‘‘viññūhi pasatthattā’’ti. Samādhisaṃvattanaṃ vā etesaṃ payojanaṃ, samādhisaṃvattane vā niyuttānīti samādhisaṃvattanikāni. Niddānena sassasampatti viya paṭipakkhavigamena sīlasampadā, sā ca tattha [Pg.85] sati dosadassaneti āha ‘‘sīlavipattiyā ca ādīnavadassanenā’’ti. Nisammakārīnaṃ payojanagarukatāya diṭṭhaguṇeyeva sammāpaṭipattīti vuttaṃ ‘‘sīlasampattiyā ca ānisaṃsadassanenā’’ti.

දැන් "අඛණ්ඩතාදි භාවෝ පන" යනාදියෙන් කලින් කියන ලද අර්ථයම වඩාත් පැහැදිලි කරනු පිණිස "යානි හි" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "අනුපහතානි" යනු උවදුරට පත් නොවූ බවයි. විවට්ටය (නිවන) උපනිශ්‍රය කරගත් බැවින් තණ්හාවේ වහල් බවින් මුදවා නිදහස් බව ඇති කිරීම "භුජිස්සභාවකරණය" යි. අඥානයන්ගේ ප්‍රමාණයන් නොවන බැවින් "විඥානයන් විසින් ප්‍රශංසා කරන ලද" යැයි කියන ලදී. සමාධිය ඇති කිරීම මෙම සීලයන්ගේ ප්‍රයෝජනයයි, නොහොත් සමාධිය ඇති කිරීමෙහි යෙදුණු බැවින් "සමාධිසංවත්තනික" නම් වේ. නිවුඩ්ඩෙන් තොරව වී වගාව සරු වන්නාක් මෙන්, පටහැනි ධර්මයන් දුරු වීමෙන් සීල සම්පත්තිය ඇති වේ. එම සීල සම්පත්තිය ඇති වන්නේ සීලය බිඳී යාමෙහි දෝෂ දැකීම ඇති කල්හි බැවින් "සීලවිපත්තියෙහි ආදීනව දැකීමෙන්" යැයි වදාරන ලදී. විමසා වැඩ කරන පුද්ගලයන් ප්‍රයෝජනය ගැන සලකන බැවින්, දැකිය හැකි ගුණයන් ඇති කල්හිම නිවැරදි පිළිවෙතෙහි යෙදෙන බැවින් "සීලසම්පත්තියෙහි ආනිසංස දැකීමෙන්" යැයි කියන ලදී.

Tattha sīlavipattiyā ādīnavo sīlasampadāya heṭṭhā dassitaānisaṃsapaṭipakkhato veditabbo, taṃ suviññeyyanti avitthāretvā pakārantarehi dassetuṃ ‘‘apicā’’ti āraddhaṃ. Tattha yathā sīlasampadā sattānaṃ manuññabhāvakāraṇaṃ, evaṃ sīlavipatti amanuññabhāvakāraṇanti āha ‘‘dussīlo…pe… devamanussāna’’nti. Ananusāsanīyo jigucchitabbato. Dukkhitoti sañjātadukkho. Vippaṭisārīti ‘‘akataṃ vata me kalyāṇa’’ntiādinā paccānutāpī. Dubbaṇṇoti guṇavaṇṇena, kāyavaṇṇena ca virahito. Assāti dussīlassa. Samphassitānaṃ dukkho dukkhāvaho samphasso etassāti dukkhasamphasso. Guṇānubhāvābhāvato appaṃ agghatīti appaggho. Anekavassagaṇikagūthakūpo viyāti anekavassasamūhe sañcitukkārāvāṭo viya. Dubbisodhano sodhetuṃ asakkuṇeyyo. Chavālātaṃ chavaḍāhe santajjanummukkaṃ. Ubhato paribāhiroti sāmaññato, gihibhogato ca parihīno. Sabbesaṃ verī, sabbe vā verī etassāti sabbaverī, so eva sabbaveriko, puriso. Saṃvāsaṃ nārahatīti asaṃvāsāraho. Saddhammeti paṭipattisaddhamme, paṭivedhasaddhamme ca.

එහි සීල විපත්තියෙහි ආදීනවය, සීල සම්පත්තියෙහි කලින් දක්වන ලද ආනිසංසයන්ට ප්‍රතිවිරුද්ධ වසයෙන් දත යුතුය. එය පහසුවෙන් දත හැකි බැවින් විස්තර නොකර වෙනත් ක්‍රමයකින් පෙන්වීම සඳහා "අපි ච" යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි යම් සේ සීල සම්පත්තිය සත්ත්වයන් ප්‍රියජනක වීමට හේතු වේ ද, එසේම සීල විපත්තිය අප්‍රියජනක වීමට හේතු වන බව දැක්වීමට "දුශ්ශීල වූ... දෙවි මිනිසුන්ගේ" යනාදිය වදාරන ලදී. පිළිකුල් කටයුතු බැවින් අනුශාසනා නොකටයුත්තෙක් වේ. "දුක්ඛිතෝ" යනු දුක හටගත් තැනැත්තා ය. "විප්පටිසාරී" යනු "මා විසින් කුසල් නොකරන ලද්දේමය" යනාදී වශයෙන් පසුව තැවෙන තැනැත්තා ය. "දුබ්බණ්ණෝ" යනු ගුණ නමැති වර්ණයෙන් හා ශරීර වර්ණයෙන් තොර වූ තැනැත්තා ය. "අස්ස" යනු දුශ්ශීලයාට ය. ඔහු ස්පර්ශ කරන්නන්ට දුකක් ගෙන දෙන බැවින් ඔහු "දුක්ඛසම්ඵස්ස" නම් වේ. ගුණානුභාවයක් නොමැති බැවින් ස්වල්ප වූ අගයක් ඇති හෙයින් "අප්පග්ඝ" නම් වේ. වසර ගණනාවක් පුරා මලමුත්‍ර එකතු වූ වළක් මෙන් ශුද්ධ කිරීමට අපහසු බැවින් "දුබ්බිසෝධන" නම් වේ. "ඡවාලාතං" යනු මිනී පුළුස්සන තැන දර ඇවිස්සීමට ගන්නා, දෙකෙළවර දැවී මැද අසූචි තැවරුණු සොහොන් කොල්ලියයි. "උභතෝ පරිබාහිරෝ" යනු මහණකමෙන් හා ගිහි සැපයෙන් යන දෙකෙන්ම පිරිහුණු බවයි. සැමටම හතුරෙකු වන බැවින් හෝ සැම දෙනාම මොහුට හතුරන් වන බැවින් "සබ්බවේරී" හෙවත් "සබ්බවේරික" නම් වේ. ඔහු ඇසුරු කිරීමට නුසුදුසු බැවින් "අසංවාසාරහ" නම් වේ. "සද්ධම්මේ" යනු ප්‍රතිපත්ති සද්ධර්මයෙහි සහ ප්‍රතිවේධ සද්ධර්මයෙහි ය.

‘‘Aggikkhandhapariyāye vuttadukkhabhāgitāyā’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘dussīlānañhī’’tiādi āraddhaṃ. Pañcakāmaguṇaparibhogasukhe, parehi kayiramānavandanamānanādisukhe ca assādena gadhitacittā pañcakāma…pe… gadhitacittā, tesaṃ. Te yathāvuttasukhassādā paccayā etassāti tappaccayaṃ. Dukkhanti sambandho.

‘අග්ගික්ඛන්ධපරියාය සූත්‍රයෙහි දක්වන ලද දුක් කොටසට හිමිකම් ඇති’ යනුවෙන් සංක්ෂේපයෙන් දක්වන ලද අර්ථය විස්තරාත්මකව පෙන්වීම සඳහා ‘දුස්සීලානඤ්හි’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදි. පංචකාම ගුණයන් අනුභව කිරීමෙන් ලබන සැපයෙහි ද, අන්‍යයන් විසින් කරනු ලබන වන්දනා මානනාදී සැපයෙහි ද ආශ්වාදයෙන් බැඳුණු සිත් ඇති පුද්ගලයන් හට ඒ පංචකාම සැපය ඇලීම හේතුවෙන් හටගන්නා දුක මෙයින් අදහස් කෙරේ.

Passatha noti passatha nu, api passatha. Mahantanti vipulaṃ. Aggikkhandhanti aggisamūhaṃ. Ādittanti padittaṃ. Sampajjalitanti samantato pajjalitaṃ acchivipphuliṅgāni muccantaṃ. Sajotibhūtanti sapabhaṃ samantato uṭṭhitāhi jālāhi ekappabhāsamudayabhūtaṃ. Taṃ kiṃ maññathāti taṃ idāni mayā vuccamānamatthaṃ kiṃ maññathāti anumatigahaṇatthaṃ pucchati. Āliṅgetvāti upagūhitvā. Upanisīdeyyāti teneva āliṅganena upecca nisīdeyya. Yadatthamettha satthā aggikkhandhāliṅganaṃ, kaññāliṅganañca ānesi, tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ārocayāmī’’tiādimāha[Pg.86]. Tattha ārocayāmīti āmantemi. Voti tumhe. Paṭivedayāmīti pabodhemi. Dussīlassāti nissīlassa sīlavirahitassa. Pāpadhammassāti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvassa. Asucisaṅkassarasamācārassāti aparisuddhakāyasamācārāditāya asucissa hutvā saṅkāya saritabbasamācārassa. Dussīlo hi kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ asukena kataṃ bhavissatī’’ti paresaṃ āsaṅkanīyova hoti, kenacideva vā karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘kacci nu kho ime mayā kataṃ kammaṃ jānitvā mantentī’’ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāroti. Paṭicchannakammantassāti lajjitabbatāya paṭicchādetabbakammantassa. Assamaṇassāti na samaṇassa. Salākaggahaṇādīsu ‘‘ahampi samaṇo’’ti micchāpaṭiññāya samaṇapaṭiññassa. Aseṭṭhacāritāya abrahmacārissa. Uposathādīsu ‘‘ahampi brahmacārī’’ti micchāpaṭiññāya brahmacāripaṭiññassa. Pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā antopūtikassa. Chahi dvārehi rāgādikilesānuvassanena tintattā avassutassa. Sañjātarāgādikacavarattā, sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca kasambujātassa. Aggikkhandhūpamāya hīnūpamabhūtāyāti attho. Tenāha bhagavā – ‘‘etadeva tassa vara’’nti. Bhagavā dukkhaṃ dassetvā dukkhaṃ dassetīti sambandho.

‘පස්සථ නෝ’ යනු ‘දක්නහුද’ හෙවත් ‘දකින්නහුද’ යන්නයි. ‘මහන්තං’ යනු ‘විපුල වූ’ (විශාල වූ) යන්නයි. ‘අග්ගික්ඛන්ධං’ යනු ‘ගිනි රැස’ යන්නයි. ‘ආදිත්තං’ යනු ‘මැනවින් දැල්වුණු’ යන්නයි. ‘සම්පජ්ජලිතං’ යනු ‘සෑම දෙසින්ම ගිනි සිළු හා ගිනි පුපුරු විහිදුවමින් ඇවිළෙන’ යන්නයි. ‘සජෝතිභූතං’ යනු ‘ආලෝකය සහිත වූ, හාත්පසින් නැඟෙන ගිනි සිළුවලින් ඒකාලෝක වූ’ යන්නයි. ‘තං කිං මඤ්ඤථ’ යනු ‘දැන් මා පවසන ඒ කරුණ පිළිබඳව ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද?’ යැයි අනුමැතිය ලබාගැනීම සඳහා විමසන ලද්දකි. ‘ආලිංගිත්වා’ යනු ‘වැළඳගෙන’ යන්නයි. ‘උපනිසීදෙය්‍ය’ යනු ‘ඒ වැළඳගැනීමෙන්ම සමීපයෙහි වාඩි වන්නේය’ යන්නයි. මෙහිදී ශාස්තෘන් වහන්සේ යම් අර්ථයක් සඳහා ගිනි කඳ වැළඳගැනීම හා කුමරියක වැළඳගැනීම ගෙන හැර දැක්වූයේද, ඒ අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට ‘ආරෝචයාමි’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘ආරෝචයාමි’ යනු ‘ආමන්ත්‍රණය කරමි’ (පවසමි) යන්නයි. ‘වෝ’ යනු ‘ඔබලාට’ යන්නයි. ‘පටිවේදයාමි’ යනු ‘දන්වමි/අවබෝධ කරවමි’ යන්නයි. ‘දුස්සීලස්ස’ යනු ‘සීලයෙන් තොර වූ/ශීලය විරහිත වූ’ තැනැත්තාට යන්නයි. ‘පාපධම්මස්ස’ යනු දුස්සීල බව නිසාම හීන අදහස් ඇති හෙයින් ‘පවිටු ස්වභාවයක් ඇති’ තැනැත්තාට යන්නයි. ‘අසුචිසංකස්සරසමාචාරස්ස’ යනු අපිරිසිදු වූ කාය සමාචාර ආදිය නිසා අසුචියක් බඳු වූ, තමා කළ දෑ ගැන සැකයෙන් යුතුව සිහිපත් කරන හැසිරීම් ඇති තැනැත්තාට යන්නයි. මක්නිසාද යත්, දුස්සීලයා කිසියම් නුසුදුසු දෙයක් දුටු විට ‘මෙය අසවලා විසින් කරන ලද්දක් විය හැකිය’ කියා අන්‍යයන්ගේ සැකයට භාජනය වන්නෙකි. එසේම යම් කටයුත්තක් ගැන සාකච්ඡා කරන භික්ෂූන් දැක ‘මුන් වහන්සේලා මා කළ වැරදි දැනගෙන ඒ ගැන කතා කරනවාදෝ’ යි තමා ගැනම සැකයෙන් යුතුව ක්‍රියා කරන්නෙකි. ‘පටිච්ඡන්නකම්මන්තස්ස’ යනු ලැජ්ජාවිය යුතු බැවින් ‘සඟවා තැබිය යුතු ක්‍රියා ඇති’ තැනැත්තාට යන්නයි. ‘අසමණස්ස’ යනු ‘ශ්‍රමණයෙකු නොවන’ තැනැත්තාට යන්නයි. සලාක පත්‍ර ලබාගැනීම ආදියේදී ‘මමද ශ්‍රමණයෙක්මි’ යි බොරු ප්‍රතිඥා දීමෙන් තමා ශ්‍රමණයෙකු ලෙස හඳුන්වා දෙන්නාට යන්නයි. උතුම් හැසිරීම් නැති බැවින් ‘අබ්‍රහ්මචාරිස්ස’ යනු බ්‍රහ්මචාරියෙකු නොවන තැනැත්තාට යන්නයි. පොහොය කර්ම ආදියේදී ‘මමද බ්‍රහ්මචාරියෙක්මි’ යි බොරු ප්‍රතිඥා දෙන තැනැත්තාට යන්නයි. ‘අන්තෝපූතිකස්ස’ යනු සීල විපත්තිය නම් වූ කුණු වූ කර්මයෙන් අභ්‍යන්තරය පූති වූ (කුණු වූ) තැනැත්තාට යන්නයි. ‘අවස්සුතස්ස’ යනු දොරටු සය හරහා ගලා එන රාගාදී කෙලෙස් වැස්සෙන් තෙමුණු බැවින් කෙලෙස් ගලන තැනැත්තාට යන්නයි. රාගාදී කෙලෙස් කුණු කසළ උපන් බැවින් ද, සිල්වතුන් විසින් බැහැර කළ යුතු බැවින් ද ඔහු ‘කසළක් බඳු’ වූවෙකි. ගිනි කඳෙහි උපමාව මෙවැනි හීන උපමාවක් වන බව අර්ථයයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘එයම ඔහුට උතුම්’ යැයි වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුක පෙන්වා දී (නැවත) දුක පෙන්වන සේක යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

Vāḷarajjuyāti vāḷehi katarajjuyā. Sā hi kharatarā hoti. Ghaṃseyyāti padhaṃsanavasena ghaṃseyya. Teladhotāyāti telena nisitāya. Paccorasminti patiurasmiṃ urābhimukhaṃ, uramajjheti adhippāyo. Ayosaṅkunāti saṇḍāsena. Pheṇuddehakanti pheṇaṃ uddehetvā, anekavāraṃ pheṇaṃ uṭṭhapetvāti attho.

‘වාළරජ්ජුයා’ යනු අශ්ව රෝම ආදියෙන් නිම කළ ලණුවකි. එය ඉතා රළු වේ. ‘ඝංසෙය්‍ය’ යනු පීඩා වන ලෙස ඇතිල්ලීමයි. ‘තේලධෝතායා’ යනු තෙලෙහි ගල්වා මුවහත් කරන ලද (ආයුධයක්) යන්නයි. ‘පච්චොරස්මිං’ යනු පපුවට ඉදිරියෙන් හෙවත් පපුව මැද යන්න අදහසයි. ‘අයෝසංකුනා’ යනු යපඬාවෙන් (සඳැසෙන්) යන්නයි. ‘ඵේණුද්දේහකං’ යනු පෙණ නංවමින්, නොයෙක් වර පෙණ ඉහළට නංවමින් යන්න අර්ථයයි.

Aggikkhandhāliṅganadukkhatopi adhimattadukkhatāya kaṭukabhūtaṃ dukkhaṃ phalaṃ etassāti aggikkhandhāliṅganadukkhādhikadukkhakaṭukaphalaṃ. Kāmasukhaṃ avijahato bhinnasīlassa dussīlassa kuto tassa sukhaṃ natthevāti adhippāyo. Sādaneti sādiyane. Yanti añjalikammasādanaṃ. Asīlinoti dussīlassa. Upahatanti sīlabyasanena upaddutaṃ. Khatanti kusalamūlānaṃ khaṇanena khataṃ, khaṇitaṃ vā guṇaṃ sarīreti adhippāyo. Sabbabhayehīti attānuvādādisabbabhayehi. Upacārajjhānaṃ upādāya sabbehi adhigamasukhehi.

ගිනි කඳ වැළඳගැනීමෙන් වන දුකටත් වඩා අධික වූ දුකක් වන බැවින්, එය ‘ගිනි කඳ වැළඳගැනීමේ දුකට වඩා අධික වූ කටුක ප්‍රතිඵල ඇති දුකක්’ වේ. කාම සැපය අත් නොහරින, ශීලය බිඳගත් දුස්සීලයාට සැපයක් කොයින්ද? ඔහුට සැපයක් නැති බවම අදහසයි. ‘සාදනේ’ යනු පිළිගැනීමෙහි යන්නයි. ‘යං’ යනු යම් වැඳුම් පිළිගැනීමක් වේද එයයි. ‘අසීලිනෝ’ යනු දුස්සීලයාගේ යන්නයි. ‘උපහතං’ යනු සීල විපත්තියෙන් පීඩා විඳින බවයි. ‘ඛතං’ යනු කුසල මූලයන් හෑරීමෙන් නැසූ හෙවත් ගුණ ශරීරය නාස්ති කළ බව අදහසයි. ‘සබ්බභයෙහි’ යනු තමාට තමා චෝදනා කරගැනීම ආදී සියලු බියෙන් තොර වීමයි. උපචාර සමාධිය පටන් ගෙන සියලු අධිගම සැපයන්ගෙන් තොර වීම ද මෙයට අයත් වේ.

Vuttappakāraviparītatoti [Pg.87] sīlavipattiyaṃ vuttākārapaṭipakkhato ‘‘manāpo hoti devamanussāna’’ntiādinā. Kāyagandhopi pāmojjaṃ, sīlavantassa bhikkhuno. Karoti api devānanti ettha ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitāna’’ntiādikā (jā. 2.17.55) gāthā vitthāretabbā. Avighātīti appaṭighātī. Vadhabandhādiparikilesā diṭṭhadhammikā āsavā upaddavā. Samparāyikadukkhānaṃ mūlaṃ nāma dussīlyaṃ. Antamatikkantaṃ accantaṃ, accantaṃ santā accantasantā kilesapariḷāhasaṅkhātadarathānaṃ abhāvena sabbadā santā. Ubbijjitvāti ñāṇutrāsena uttasitvā. Vodāpetabbanti visodhetabbaṃ.

‘වුත්තප්පකාරවිපරීතතෝ’ යනු සීල විපත්තියෙහි දක්වන ලද ආකාරයට වඩා පටහැනිව ‘දෙවි මිනිසුන්ගේ මනාපය දිනාගන්නා’ යනාදියයි. ‘සිල්වත් භික්ෂුවගේ ශරීර ගන්ධය පවා ප්‍රමෝදය ඇති කරයි’ යන තැන ‘බොහෝ කලක් මහණකම් කළ ඉසිවරුන්ගේ ගන්ධය’ යනාදී ගාථාවන් විස්තර කළ යුතුය. ‘අවිඝාතී’ යනු බාධා රහිත බවයි. වධ බන්ධන ආදී පීඩා ඇති කරන මෙලොවෙහි දක්නට ලැබෙන ආශ්‍රවයන් උපද්‍රවයන්ය. පරලොවදී ලැබෙන දුක්වල මූලය දුස්සීල බවයි. කෙළවරක් නැති බැවින් ‘අච්චන්ත’ නම් වේ. කෙලෙස් දැවිලි නැති බැවින් නිරතුරුවම ශාන්ත වූයේ ‘අච්චන්ත ශාන්ත’ නම් වේ. ‘උබ්බිජ්ජිත්වා’ යනු ඥාන තැතිගැනීමෙන් කම්පනය වීමයි. ‘වෝදාපේතබ්බං’ යනු පිරිසිදු කළ යුතුය යන්නයි.

Sīlaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

සීලනිද්දේස වර්ණනාව නිම විය.

Iti paṭhamaparicchedavaṇṇanā.

මෙසේ පළමු පරිච්ඡේදයේ වර්ණනාවයි.

2. Dhutaṅganiddesavaṇṇanā

2. ධුතාංග නිද්දේස වර්ණනාව.

22. Appā [Pg.88] icchā etassāti appiccho, paccayagedharahito. Tassa bhāvo appicchatā, alobhajjhāsayatāti attho. Samaṃ tuṭṭhi, santena, sakena vā tuṭṭhi santuṭṭhi, santuṭṭhi eva santuṭṭhitā, aññaṃ apatthetvā yathāladdhehi itarītarehi paccayehi paritussanā. Santuṭṭhitādīhīti ta-kāro vā padasandhikaro. ‘‘Santuṭṭhiādīhī’’ti vā pāṭho. Te guṇeti te sīlavodānassa hetubhūte appicchatādiguṇe. Sampādetunti sampanne kātuṃ. Te hi sīlavisuddhiyā paṭiladdhamattā hutvā dhutadhammehi sampannatarā honti. Dhutaṅgasamādānanti kilesānaṃ dhunanakaaṅgānaṃ viddhaṃsanakāraṇānaṃ sammadeva ādānaṃ. Evanti evaṃ sante, dhutaṅgasamādāne kateti attho. Assa yogino. Sallekho kilesānaṃ sammadeva likhanā chedanā tanukaraṇaṃ. Paviveko cittavivekassa upāyabhūtā vivekaṭṭhakāyatā. Apacayo yathā paṭipajjanato kilesā naṃ apacinanti na ācinanti, tathā paṭipajjanā. Vīriyārambho anuppannānaṃ pāpadhammānaṃ anuppādanādivasena āraddhavīriyatā. Subharatā yathāvuttaappicchabhāvādisiddhā upaṭṭhakānaṃ sukhabharaṇīyatā suposatā. Ādi-saddena appakiccatāsallahukavuttiādike saṅgaṇhāti. Sīlañceva yathāsamādinnaṃ paṭipakkhadhammānaṃ dūrībhāvena suparisuddhaṃ bhavissati. Vatāni ca dhutadhammā ca sampajjissanti sampannā bhavissanti, nipphajjissanti vā. Yā thirabhūtā itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanasantuṭṭhi porāṇānaṃ buddhādīnaṃ ariyānaṃ paveṇibhāvena ṭhitā, tattha patiṭṭhitabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘porāṇe ariyavaṃsattaye patiṭṭhāyā’’ti. Bhāvanā āramitabbaṭṭhena ārāmo etassāti bhāvanārāmo, tabbhāvo bhāvanārāmatā, samathavipassanābhāvanāsu yuttappayuttatā. Yasmā adhigamāraho bhavissati, tasmāti sambandho.

22. මොහුට ස්වල්ප වූ කැමැත්තක් ඇත යන අර්ථයෙන් ‘අල්පේච්ඡ’ නම් වේ, එනම් ප්‍රත්‍යයන්හි ගිජු බවෙන් තොර වූ තැනැත්තා ය. ඔහුගේ එම ස්වභාවය අල්පේච්ඡතාවයයි; එය නිර්ලෝභී අදහසින් යුත් කැමැත්තක් ඇති බවයි යනුවෙන් අර්ථය වේ. ලැබුණු දෙයින් හෝ තමා සතු දෙයින් සතුටු වීම ‘සන්තුට්ඨි’ (සන්තෝෂය) නම් වේ. සන්තුට්ඨියම සන්තුට්ඨිතාවයයි. එනම් වෙනත් දෙයක් ප්‍රාර්ථනා නොකර ලැබුණු ලැබුණු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් සතුටට පත්වීමයි. ‘සන්තුට්ඨිතාදීහි’ යන්නෙහි ‘ත’ අක්ෂරය පද සන්ධි කිරීම සඳහා යෙදී ඇත. නැතහොත් ‘සන්තුට්ඨිආදීහි’ ලෙස පාඨය වේ. ‘තේ ගුණේ’ යනු ශීලයේ පිරිසිදු බවට හේතු වන එම අල්පේච්ඡතාදී ගුණයන් ය. ‘සම්පාදේතුං’ යනු සම්පූර්ණ කිරීමට ය. මන්ද යත්, එම ගුණයෝ ශීල විශුද්ධියෙන් ලත් මාත්‍රයක් පමණක් වී, ධුත ධර්මයන්ගෙන් වඩාත් සම්පූර්ණ වෙති. ‘ධුතංග සමාදානය’ යනු කෙලෙස් ගසා දමන හෙවත් විනාශ කරන කරුණු මැනවින් සමාදන් වීමයි. ‘ඒවං’ යනු මෙසේ වූ කල්හි, එනම් ධුතංග සමාදානය කළ කල්හි යන්න අර්ථයයි. ‘අස්ස යෝගිනෝ’ යනු එම යෝගාවචරයාගේ ය. ‘සල්ලේඛ’ යනු කෙලෙස් මැනවින් සූරා දැමීම, සිඳ දැමීම හා තුනී කිරීමයි. ‘පවිවේක’ යනු චිත්ත විවේකයට උපකාරී වන කයෙහි විවේකී බවයි. ‘අපචය’ යනු යම් සේ පිළිපැදීමෙන් කෙලෙස් රැස් නොවී (ආචිනන්ති), ක්ෂය වී යත් (අපචිනන්ති) ද, එවැනි පිළිපැදීමයි. ‘වීරියාරම්භය’ යනු නූපන් අකුසල ධර්මයන් නූපදවා ගැනීම පිණිස අරඹන ලද වීර්යය ඇති බවයි. ‘සුභරතා’ යනු කලින් කී අල්පේච්ඡ බව ආදියෙන් සිද්ධ වූ, උපස්ථායකයන්ට පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැකි බවයි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් අල්ප කෘත්‍ය ඇති බව (අප්පකිච්චතා) සහ සැහැල්ලු පැවතුම් ඇති බව (සල්ලහුකවුත්ති) ආදිය ඇතුළත් වේ. මෙසේ සමාදන් වූ ශීලය ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් දුරු වීම නිසා ඉතා පිරිසිදු වනු ඇත. වත් පිළිවෙත් සහ ධුත ධර්මයන් සම්පූර්ණ වනු ඇත, නැතහොත් නිපදවෙනු ඇත. යම් ස්ථිර වූ ලැබුණු ලැබුණු සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසනයන්ගෙන් සතුටු වීමක් වේ ද, එය අතීත බුද්ධාදී ආර්යයන්ගේ පරම්පරාගත පැවැත්මක් ලෙස පවතී. එහි පිහිටා ඇති බව අදහස් කරමින් ‘පුරාණ ආර්ය වංශ තුනෙහි පිහිටා’ යැයි වදාරන ලදී. භාවනාව ඇලිය යුතු (ඇලුම් කළ යුතු) අර්ථයෙන් ‘ආරාම’ නම් වේ. එය ඇති තැනැත්තා ‘භාවනාරාම’ නම් වේ. එහි ස්වභාවය භාවනාරාමතාවයයි. එනම් සමථ විදර්ශනා භාවනාවන්හි නිරන්තරයෙන් යෙදී සිටීමයි. යම් හෙයකින් අධිගමයන්ට (මඟපල ලැබීමට) සුදුස්සෙකු වන්නේ ද, එබැවින් යනුවෙන් සම්බන්ධය වේ.

Lābhasakkārādi taṇhāya āmasitabbato, lokapariyāpannatāya ca lokāmisaṃ. Nibbānādhigamassa anulomato anulomapaṭipadā vipassanābhāvanā. Atthatoti vacanatthato. Pabhedatoti vibhāgato. Bhedatoti vināsato. Dhutādīnanti dhutadhutavādadhutadhammadhutaṅgānaṃ. Samāsabyāsatoti saṅkhepavitthārato.

ලාභ සත්කාර ආදිය තණ්හාවෙන් ස්පර්ශ කළ යුතු (පරාමර්ශනය කළ යුතු) බැවින් ද, ලෝකයට ඇතුළත් බැවින් ද ‘ලෝකාමිස’ නම් වේ. නිවන් අවබෝධයට අනුකූල වන බැවින් විදර්ශනා භාවනාව ‘අනුලෝම ප්‍රතිපදාව’ නම් වේ. ‘අර්ථතෝ’ යනු වචන අර්ථයෙනි. ‘පභේදතෝ’ යනු බෙදීම් වශයෙනි. ‘භේදතෝ’ යනු විනාශයෙනි. ‘ධුතාදීනං’ යනු ධුත (කෙලෙස් පෑදූ පුද්ගලයා), ධුතවාද (ධුතගුණ ගැන කියන්නා), ධුතධර්ම හා ධුතාංගයන්ගේ ය. ‘සමාසබ්‍යාසතෝ’ යනු සංක්ෂිප්ත හා විස්තර වශයෙනි.

23. Rathikāti [Pg.89] racchā. Saṅkārakūṭādīnanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Abbhuggataṭṭhenāti ussitaṭṭhena. ‘‘Nadiyā kūla’’ntiādīsu viya samussayattho kūla-saddoti āha ‘‘paṃsukūlamiva paṃsukūla’’nti. Ku-saddo kucchāyaṃ ula-saddo gatiatthoti āha ‘‘kucchitabhāvaṃ gacchatīti vuttaṃ hotī’’ti, paṃsu viya kucchitaṃ ulati pavattatīti vā paṃsukūlaṃ. Paṃsukūlassa dhāraṇaṃ paṃsukūlaṃ uttarapadalopena, taṃ sīlamassāti paṃsukūliko, yathā ‘‘āpūpiko’’ti. Aṅgati attano phalaṃ paṭicca hetubhāvaṃ gacchatīti aṅgaṃ, kāraṇaṃ. Yena puggalo ‘‘paṃsukūliko’’ti vuccati, so samādānacetanāsaṅkhāto dhammo paṃsukūlikassa aṅganti paṃsukūlikaṅgaṃ. Tenāha ‘‘paṃsukūlikassā’’tiādi. Tassāti samādānassa. Samādiyati etenāti samādānaṃ, cetanā.

23. ‘රථිකා’ යනු රථ ගමන් කරන වීදියයි. ‘සංකාරකූටාදීනං’ යන තන්හි සාමි වචනය (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) නිර්ධාරණ අර්ථයෙහි (වෙන් කිරීමේ අර්ථයෙහි) යෙදී ඇත. ‘අබ්භුග්ගතට්ඨේන’ යනු ඉහළට එසවුණු යන අර්ථයෙනි. ‘නදියක කුලයක් (ඉවුරක්)’ යනාදී තැන්හි මෙන් ‘කූල’ ශබ්දය උසස් හෝ ගොඩගැසුණු යන අර්ථය දෙන බැවින් ‘පංසුකූලයක් වැනි බැවින් පංසුකූල’ යැයි පවසන ලදී. ‘කු’ ශබ්දය පිළිකුල් අර්ථයෙහි ද, ‘උල’ ශබ්දය ගමන (පැමිණීම) යන අර්ථයෙහි ද යෙදෙන බැවින්, පිළිකුල් ස්වභාවයට පැමිණේ යන අර්ථයෙන් ද පවසා ඇත. එසේත් නැතහොත් පස් (පංසු) මෙන් පිළිකුල් වූයේ පවතී (උලති) යන අර්ථයෙන් පංසුකූල නම් වේ. පංසුකූල සිවුරු දැරීම ‘පංසුකූල’ නම් වන අතර (අග පදය ලොප් වීමෙන්), එය පිළිවෙතක් ලෙස ඇති තැනැත්තා ‘පංසුකූලික’ නම් වේ; එය ‘ආපූපික’ (කැවුම් කන තැනැත්තා) යන පදය මෙනි. තමාගේ ඵලය උදෙසා හේතු භාවයට පැමිණෙන බැවින් ‘අංග’ නම් වේ; එනම් හේතුවයි. යම් ධර්මයක් නිසා පුද්ගලයා ‘පංසුකූලික’ යැයි කියනු ලබන්නේ ද, එම සමාදාන චේතනාව නම් වූ ධර්මය පංසුකූලිකයාගේ අංගය බැවින් ‘පංසුකූලිකාංග’ නම් වේ. එබැවින් ‘පංසුකූලිකස්ස’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘තස්ස’ යනු එම සමාදානයටයි. මෙයින් මැනවින් සමාදන් වන බැවින් ‘සමාදානය’ නම් වේ; එනම් චේතනාවයි.

Eteneva nayenāti yathā paṃsukūladhāraṇaṃ paṃsukūlaṃ, taṃsīlo paṃsukūliko, tassa aṅgaṃ samādānacetanā ‘‘paṃsukūlikaṅga’’nti vuttaṃ, evaṃ eteneva vacanatthanayena ticīvaradhāraṇaṃ ticīvaraṃ, taṃsīlo tecīvariko, tassa aṅgaṃ samādānacetanā ‘‘tecīvarikaṅga’’nti veditabbaṃ. Saṅghāṭiādīsu eva tīsu cīvaresu ticīvarasamaññā, na kaṇḍupaṭicchādivassikasāṭikādīsūti tāni sarūpato dassento ‘‘saṅghāṭiuttarāsaṅgaantaravāsakasaṅkhāta’’nti āha.

මෙම ක්‍රමයෙන්ම, එනම් පංසුකූල දැරීම පංසුකූල වන අතර, එය පිළිවෙතක් කොට ඇත්තා පංසුකූලික වන බවත්, ඔහුගේ අංගය වූ සමාදාන චේතනාව ‘පංසුකූලිකාංගය’ යැයි කියන ලද බවත් යම් සේ ද, එම වචන අර්ථ ක්‍රමයෙන්ම තුන් සිවුරු දැරීම ‘තිචීවර’ වන අතර, එය පිළිවෙතක් කොට ඇත්තා ‘තේචීවරික’ වන බවත්, ඔහුගේ අංගය වූ සමාදාන චේතනාව ‘තේචීවරිකාංගය’ බවත් දත යුතුය. සංඝාටිය ආදී වූ සිවුරු තුනටම පමණක් ‘තිචීවර’ යන නාමය යෙදෙන අතර, කණ්ඩුපටිච්ඡාදන (කැසීම සඳහා භාවිත වන වස්ත්‍ර) හෝ වස්සිකසාටික (වැසි සළු) ආදියට එය යෙදෙන්නේ නැත. එම සිවුරු තුන ස්වරූපයෙන් පෙන්වමින් ‘සංඝාටිය, උත්තරාසංගය හා අන්තරවාසකය’ යනුවෙන් වදාරන ලදී.

Taṃ piṇḍapātanti parehi diyyamānānaṃ piṇḍānaṃ patte patanasaṅkhātaṃ piṇḍapātaṃ, taṃ uñchatīti piṇḍapātiko, yathā bādariko sāmākiko. Piṇḍapāti eva piṇḍapātiko, yathā bhaddo eva bhaddako. Avakhaṇḍanaṃ vicchindanaṃ nirantaramappavatti. Tappaṭikkhepato anavakhaṇḍanaṃ avicchindanaṃ nirantarappavatti. Saha apadānenāti saha anavakhaṇḍanena. Sapadānanti padassa kiriyāvisesanabhāvaṃ, yattha ca taṃ anavakhaṇḍanaṃ, tañca dassetuṃ ‘‘avakhaṇḍanarahitaṃ anugharanti vuttaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Ekāsaneti iriyāpathantarena anantaritāya ekāyayeva nisajjāya. Patte piṇḍoti ettha vatthubhedo idhādhippeto, na sāmaññaṃ. Eva-kāro ca luttaniddiṭṭhoti dassento ‘‘kevalaṃ ekasmiṃyeva patte’’ti āha. Uttarapadalopaṃ katvā ayaṃ niddesoti dassento ‘‘pattapiṇḍagahaṇe pattapiṇḍasaññaṃ katvā’’ti āha. Esa nayo ito paresupi.

එම ‘පිණ්ඩපාතය’ යනු අනුන් විසින් දෙනු ලබන පිඬු ආහාර පාත්‍රයට වැටීමයි. එම පිණ්ඩපාතය සොයන තැනැත්තා ‘පිණ්ඩපාතික’ නම් වේ; එය ‘බාදාරික’ (ඉලන්ද පල සොයන්නා) හෝ ‘සාමාකික’ (තණ හාල් සොයන්නා) වැනි ය. පිණ්ඩපාතී යනුම පිණ්ඩපාතික වේ; ‘භද්ද’ යන්නම ‘භද්දක’ වන්නාක් මෙනි. ‘අවඛණ්ඩනය’ යනු සිඳ දැමීම හෙවත් නිරන්තරයෙන් සිදු නොවීමයි. එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් ‘අනවඛණ්ඩනය’ යනු නොසිඳීම හෙවත් අඛණ්ඩව පැවතීමයි. ‘සහ අපදානේන’ යනු නොසිඳීම (අනවඛණ්ඩනය) සමඟ ය. ‘සපදානං’ යන පදයේ ක්‍රියා විශේෂණ භාවයත්, යම් තැනක එම නොසිඳීම පවතී ද එයත් පෙන්වීමට ‘සිඳීමක් රහිතව ගෙපිළිවෙළින්’ යැයි පවසන ලදී. ‘ඒකාසනය’ යනු වෙනත් ඉරියව්වකින් අන්තරා නොවූ එකම හිඳීමකිනි. ‘පත්තේ පිණ්ඩෝ’ (පාත්‍රයේ ඇති පිණ්ඩය) යන්නෙහි මෙහි අදහස් කරන්නේ විශේෂිත භාජනයක් (පාත්‍රයක්) මිස සාමාන්‍ය දෙයක් නොවේ. ‘ඒව’ ශබ්දය ලොප් වී ඇති බව පෙන්වමින් ‘එකම පාත්‍රයක පමණක්’ යැයි වදාරන ලදී. අග පදය ලොප් කිරීමෙන් මෙම හැඳින්වීම කළ බව පෙන්වීමට ‘පත්තපිණ්ඩ ග්‍රහණයේදී පාත්‍රයේ පිඬු ආහාරය යන සඥාව ඇති කරගෙන’ යැයි වදාරන ලදී. මින් මතු එන පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

Pacchābhattaṃ [Pg.90] nāma pavāraṇato pacchā laddhabhattaṃ eva. Khalu-saddassa paṭisedhatthavācakattā tena samānatthaṃ na-kāraṃ gahetvā āha ‘‘na pacchābhattiko’’ti. Sikkhāpadassa visayo sikkhāpadeneva paṭikkhitto. Yo tassa avisayo, so eva samādānassa visayoti āha ‘‘samādānavasena paṭikkhittātirittabhojanassā’’ti. Abbhokāse nivāso abbhokāso. Susāne nivāso susānaṃ, taṃ sīlaṃ assātiādinā sabbaṃ vattabbanti āha ‘‘eseva nayo’’ti. Yathāsanthataṃ viya yathāsanthataṃ, ādito yathāuddiṭṭhaṃ. Taṃ hesa ‘‘idaṃ bahumaṅkuṇaṃ duggandhapavāta’’ntiādivasena appaṭikkhipitvāva sampaṭicchati. Tenevāha ‘‘idaṃ tuyha’’ntiādi. Sayananti nipajjanamāha. Tena tena samādānenāti tena tena paṃsukūlikaṅgādikassa samādānena dhutakilesattāti viddhaṃsitakilesattā, tadaṅgavasena pahīnataṇhupādānādipāpadhammattāti attho. Yehi taṃ kilesadhunanaṃ, tāniyeva idha dhutassa bhikkhuno aṅgānīti adhippetāni, na aññāni yāni kānici, aññena vā dhutassāti ayamattho atthato āpanno. ‘‘Ñāṇaṃ aṅgaṃ etesa’’nti iminā ñāṇapubbakataṃ tesaṃ samādānassa vibhāveti. Paṭipattiyāti sīlādisammāpaṭipattiyā. Samādiyati etenāti samādānaṃ, samādānavasena pavattā cetanā, taṃ lakkhaṇaṃ etesanti samādānacetanālakkhaṇāni. Vuttampi cetaṃ aṭṭhakathāyaṃ –

'පශ්චාභක්ත' යනු පවාරණය කිරීමෙන් (වැළඳීමෙන්) පසුව ලැබුණු ආහාරයම වේ. 'ඛලු' ශබ්දය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින්, ඒ හා සමාන අර්ථ ඇති 'න' යන්න ගෙන 'න පච්ඡාභත්තිකො' (පසුබත් නොවන්නා) යයි පවසන ලදී. ශික්ෂාපදයේ විෂය පථය ශික්ෂාපදයෙන්ම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. යමක් එහි විෂය පථයට අයත් නොවේද, එයම සමාදානයෙහි විෂය පථය වන බැවින් 'සමාදාන වශයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද අතිරික්ත භෝජනය ඇති තැනැත්තා' යයි වදාළහ. එළිමහනෙහි වාසය කිරීම 'අභ්‍යවකාශ' නම් වේ. සොහොනෙහි වාසය කිරීම 'සොහොන' නම් වේ. 'ඒ පිළිබඳ සියල්ල එලෙසම දත යුතු' යන අර්ථයෙන් 'මේ ක්‍රමයමයි' (එසේව නයෝ) යයි වදාළහ. 'යථාසන්ථත' යනු මුලින් පැනවූ (නියම කළ) පරිදිම වූ දෙයයි. එනම්, 'මෙහි මකුණන් වැඩිය, දුගඳ හමයි' යනාදී වශයෙන් ප්‍රතික්ෂේප නොකරම එය පිළිගැනීමයි. එබැවින් 'මෙය නුඹටයි' යනාදිය පවසන ලදී. 'සයන' යන්නෙන් වැතිරීම අදහස් කෙරේ. 'ඒ ඒ සමාදානයෙන්' යනු පාංශුකූලිකාංග ආදී ඒ ඒ ධුතාංග සමාදානයෙන් කෙලෙස් දුරු කළ (ධුතකිකේස) බැවින් හෙවත් කෙලෙස් විනාශ කළ බැවින්, තදංග වශයෙන් ප්‍රහීණ කරන ලද තෘෂ්ණා උපාදාන ආදී පාප ධර්මයන් ඇති බව අර්ථයයි. යම් සමාදාන චේතනාවන් මඟින් ඒ කෙලෙස් බැහැර කිරීම සිදු වේද, මෙහි ධුතංගධාරී භික්ෂුවගේ අංග වශයෙන් අදහස් කරන්නේ ඒවා මිස වෙනත් කිසිවක් නොවේ. 'අන්‍ය වූ ධර්මයකින් ධුත වූවහුගේ' යන මෙම අර්ථය මෙයින් පැහැදිලි වේ. 'ප්‍රඥාව මොවුන්ගේ අංගයකි' යන්නෙන් ඒ ධුතාංග සමාදානයෙහි ඥානය පෙරටු කරගත් බව පැහැදිලි කරයි. 'ප්‍රතිපත්තියෙන්' යනු සීලාදී සම්‍යග් ප්‍රතිපත්තියයි. මෙයින් සමාදන් වන බැවින් 'සමාදානය' නම් වේ. සමාදාන වශයෙන් පවත්නා වූ චේතනාව එහි ලක්ෂණය බැවින් 'සමාදාන චේතනා ලක්ෂණයෝ' නම් වෙති. මේ බව අට්ඨකථාවෙහි ද මෙසේ වදාරා ඇත -

‘‘Samādānakiriyāya, sādhakatamabhāvato;

Sampayuttadhammā yenāti, karaṇabhāvena dassitā’’ti.

"සමාදාන ක්‍රියාව විශේෂයෙන්ම සිද්ධ කරන බැවින්, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් 'යමකින්' (යෙන) යන කරණාර්ථයෙන් (හේතුවක් ලෙස) අට්ඨකථාවෙහි දක්වන ලදී."

Samādānacetanāya gahaṇaṃ taṃmūlakattā pariharaṇacetanāpi dhutaṅgameva. Attanā, parammukhena ca kusalabhaṇḍassa bhusaṃ viluppanaṭṭhena loluppaṃ taṇhācāro, tassa viddhaṃsanakiccattā loluppaviddhaṃsanarasāni. Tato eva nilloluppabhāvena paccupatiṭṭhanti, taṃ vā paccupaṭṭhāpentīti nilloluppabhāvapaccupaṭṭhānāni. Ariyadhammapadaṭṭhānānīti parisuddhasīlādisaddhammapadaṭṭhānāni.

සමාදාන චේතනාව ගනු ලබන්නේ එය මූලික වන බැවිනි. එම ධුතාංගය සුරකින චේතනාව ද ධුතාංගයම වේ. තමා විසින් හෝ අන්‍යයන් ලවා හෝ කුසල් නමැති වස්තුව දැඩි ලෙස පැහැර ගන්නා බැවින් තෘෂ්ණාවේ හැසිරීම 'ලෝලුප්ප' (ලොල් බව) නම් වේ. එය විනාශ කිරීමේ කෘත්‍යය (කාර්යය) පවතින බැවින් මේවා 'ලෝලුප්ප විද්ධංසන' රසයෙන් යුක්තය. එම නිසාම ලොල් බව නැති බවෙන් (නිල්ලෝලුප්ප භාවයෙන්) යුක්තව මේවා වැටහේ; එසේත් නැතිනම් ඒ ලොල් බව නැති බව උපදවයි. එබැවින් මේවා 'නිල්ලෝලුප්ප භාව පච්චුපට්ඨාන' (ලොල් බව නැති බව වැටහෙන සුලු) වේ. ආර්ය ධර්මයන්ට ආසන්න හේතු වන්නේ පිරිසිදු සීලාදී සද්ධර්මයන්ට මේවා ආසන්න හේතු වන බැවිනි.

Bhagavatova santike samādātabbānīti idaṃ antarā avicchedanatthaṃ vuttaṃ, rañño santike paṭiññātārahassa atthassa tadupajīvino ekaṃsato avisaṃvādanaṃ viya. Sesānaṃ santike samādānepi eseva nayo. Ekasaṅgītikassāti [Pg.91] pañcasu dīghanikāyādīsu nikāyesu ekanikāyikassa. Aṭṭhakathācariyassāti yassa aṭṭhakathātantiyeva visesato paguṇā, tassa. Etthāti attanāpi samādānassa ruhane. Jeṭṭhakabhātu dhutaṅgappicchatāya vatthūti so kira thero nesajjiko, tassa taṃ na koci jānāti. Athekadivasaṃ rattiyā sayanapiṭṭhe nisinnaṃ vijjulatobhāsena disvā itaro pucchi ‘‘kiṃ, bhante, tumhe nesajjikā’’ti. Thero dhutaṅgappicchatāya tāvadeva nipajjitvā pacchā samādiyīti evamāgataṃ vatthu.

1. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේම සමාදන් විය යුතුය' යන්න අතරක් නොමැතිව එම සමාදානය සුරැකීම සඳහා පවසන ලද්දකි. එය රජු ඉදිරියේ පොරොන්දු වූ රහස් කරුණක් රජුගෙන් යැපෙන්නෙකු විසින් කිසිසේත් කඩ නොකරන්නාක් මෙනි. සෙසු අය ඉදිරියේ සමාදන් වීමේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'ඒකසංගීතික' යනු දීඝ නිකායාදී පස් නිකායන් අතුරින් එක් නිකායක් දරන්නා වූ තැනැත්තායි. 'අට්ඨකථාචාර්ය' යනු යමෙකුට අට්ඨකථා පෙළ විශේෂයෙන් ප්‍රගුණ ද ඔහුයි. මෙහිදී තමා විසින්ම සමාදානයට පැමිණීම ගැන කියැවේ. වැඩිමහල් සොහොයුරාගේ ධුතාංග පිළිබඳ අල්පේච්ඡතාව ගැන කතාව මෙසේය: ඒ තෙරුන් වහන්සේ නේසජ්ජික ධුතාංගය රකින්නෙකැයි කියැවේ. උන්වහන්සේ එය රකින බව කිසිවෙක් නොදැන සිටියහ. දිනක් රාත්‍රියේ ඇඳක් මත වැඩසිටින තෙරුන් වහන්සේව විදුලි එළියෙන් දැක අනෙක් තෙරුන් 'ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ නේසජ්ජික ධුතාංගය රකින්නෙක්ද?' යි ඇසූහ. තෙරුන් වහන්සේ ධුතාංගය පිළිබඳ අල්පේච්ඡතාව නිසා (තම ගුණය සැඟවීමට) එකෙණෙහිම සැතපී පසුව නැවත එය සමාදන් වූහ. මෙය ඒ පිළිබඳව එන කතාවයි.

1. Paṃsukūlikaṅgakathāvaṇṇanā

24. පාංශුකූලිකාංග කතාවේ වර්ණනාවයි.

24. Gahapatidānacīvaranti ettha dāyakabhāvena samaṇāpi ukkaṭṭhassa gahapatipakkhaṃyeva paviṭṭhāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Pabbajito gaṇhissatī’’ti ṭhapitakaṃ siyā gahapaticīvaraṃ, na pana gahapatidānacīvaranti tādisaṃ nivattetuṃ dānaggahaṇaṃ. Aññatarenāti ettha samādānavacanena tāva samādinnaṃ hotu, paṭikkhepavacanena pana kathanti? Atthato āpannattā. Yathā ‘‘devadatto divā na bhuñjatī’’ti vutte ‘‘rattiyaṃ bhuñjatī’’ti atthato āpannameva hoti, tassa āhārena vinā sarīraṭṭhiti natthīti, evamidhāpi bhikkhuno gahapatidānacīvare paṭikkhitte tadaññacīvarappaṭiggaho atthato āpanno eva hoti, cīvarena vinā sāsane ṭhiti natthīti.

'ගෘහපති දාන චීවර' යන්නෙහි දායකයන් වශයෙන් ශ්‍රමණයන් වුවද, උත්කෘෂ්ඨ ධුතාංගධාරියා සම්බන්ධයෙන් ඔවුන් ගෘහපති පක්ෂයටම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. 'පැවිද්දෙකු ගනු ඇතැයි' සිතා තබන ලද වස්ත්‍රය ගෘහපති චීවරයක් විය හැකි වුවත්, එය ගෘහපතියන් විසින් පිරිනමන ලද දාන චීවරයක් නොවේ. එවැනි වස්ත්‍ර බැහැර කිරීමට 'දාන' යන වචනය යොදා ඇත. 'අන්‍යතර' යන්නෙහි සමාදාන වචනයෙන් සමාදන් වීම සිදු වේ නම්, ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ වචනයෙන් එය කෙසේ සිදු වේද? අර්ථයෙන්ම එය සිද්ධ වන බැවිනි. දේවදත්ත දහවල් කාලයේ අනුභව නොකරයි කී විට, ආහාර නොමැතිව ශරීරය පැවතිය නොහැකි බැවින් ඔහු රාත්‍රියේ අනුභව කරතියි යන්න අර්ථයෙන්ම සිද්ධ වන්නාක් මෙනි. එසේම මෙහිදී ද භික්ෂුව ගෘහපති දාන චීවරය ප්‍රතික්ෂේප කළ විට ඊට අන්‍ය වූ (පාංශුකූල) චීවරය පිළිගැනීම අර්ථයෙන්ම සිදු වේ. මන්ද චීවරයක් නොමැතිව ශාසනයේ පැවැත්මක් නොමැති බැවිනි.

Evaṃ samādinnadhutaṅgenātiādividhānaṃ paṃsukūlikaṅge paṭipajjanavidhi. Susāne laddhaṃ sosānikaṃ. Taṃ pana yasmā tattha kenaci chaḍḍitattā patitaṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘susāne patitaka’’nti. Evaṃ pāpaṇikampi daṭṭhabbaṃ. Tālaveḷimaggo nāma mahāgāme ekā vīthi. Anurādhapureti ca vadanti. Ḍaḍḍho padeso etassāti ḍaḍḍhappadesaṃ, vatthaṃ. Magge patitakaṃ bahudivasātikkantaṃ gahetabbanti vadanti. ‘‘Dvattidivasātikkanta’’nti apare. Thokaṃ rakkhitvāti katipayaṃ kālaṃ āgametvā. Vātāhatampi sāmikānaṃ satisammosena patitasadisanti ‘‘sāmike apassantena gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Tasmā thokaṃ āgametvā gahetabbaṃ.

'මෙසේ සමාදන් වූ ධුතාංග ඇත්තා විසින්' යනාදිය පාංශුකූලිකාංගයෙහි පිළිපැදිය යුතු පිළිවෙළයි. සොහොනෙන් ලබන ලද වස්ත්‍රය 'සෝසානික' නම් වේ. එය කිසිවෙකු විසින් එහි අතහැර දැමූ බැවින් වැටී තිබෙන්නකි. එබැවින් 'සොහොනෙහි වැටුණු' වස්ත්‍රය යයි කියන ලදී. වෙළඳසලක තිබී සොයා ගන්නා වස්ත්‍ර ද එසේම දත යුතුය. 'තාලවේළි මාර්ගය' යනු මහාගාමයෙහි ඇති එක් වීථියකි. එය අනුරාධපුරයෙහි වූවක් යයි ද සමහරු කියති. වස්ත්‍රයක එක් කොටසක් පිළිස්සී ඇත්නම් එය 'දඩ්ඪප්පදේස' (පිළිස්සුණු කොටස් ඇති) වස්ත්‍රයයි. මඟ වැටී ඇති වස්ත්‍රයක් නම් දින ගණනාවක් ඉක්ම ගිය පසු එය ගත යුතු යයි කියති. දින දෙක තුනක් ඉක්ම ගිය පසු ගත යුතු යයි තවත් අය කියති. 'මඳක් රැක' යනු ස්වල්ප වේලාවක් බලා සිටීමයි. සුළඟට ගසාගෙන ආ වස්ත්‍රය ද අයිතිකරුවන්ගේ අමතක වීමෙන් වැටුණු වස්ත්‍රයක් වැනි බැවින් 'අයිතිකරු දකින්නට නැත්නම් එය ගැනීම සුදුසුය'යි පවසා ඇත. එබැවින් මඳක් වේලාව බලා සිට එය ගත යුතුය.

‘‘Saṅghassa demā’’ti dinnaṃ, coḷakabhikkhāvasena laddhañca laddhakālato paṭṭhāya ‘‘samaṇacīvaraṃ siyā nu kho, no’’ti āsaṅkaṃ nivattetuṃ ‘‘na taṃ paṃsukūla’’nti vuttaṃ. Na hi taṃ tevīsatiyā uppattiṭṭhānesu katthaci pariyāpannaṃ. Idāni imināva pasaṅgena yaṃ bhikkhudattiye lakkhaṇapattaṃ [Pg.92] paṃsukūlaṃ, tassa ca ukkaṭṭhānukkaṭṭhavibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘bhikkhudattiyepī’’tiādi vuttaṃ. Tattha gāhetvā vā dīyatīti saṅghassa vā gaṇassa vā dentehi yaṃ cīvaraṃ vassaggena pāpetvā bhikkhūnaṃ dīyati. Senāsanacīvaranti senāsanaṃ kāretvā ‘‘etasmiṃ senāsane vasantā paribhuñjantū’’ti dinnacīvaraṃ. Na taṃ paṃsukūlanti apaṃsukūlabhāvo pubbe vuttakāraṇato, gāhetvā dinnattā ca. Tenāha ‘‘no gāhāpetvā dinnameva paṃsukūla’’nti. Tatrapīti yaṃ gāhetvā na dinnaṃ bhikkhudattiyaṃ, tatrapi yena bhikkhunā cīvaraṃ dīyati, tassa lābhe, dāne ca visuṃ visuṃ ubhayattha ādaragāravānaṃ sabbhāvato, tadabhāvato ca bhikkhudattiyassa ekatosuddhi ubhatosuddhi anukkaṭṭhatā hontīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ dāyakehī’’tiādi vuttaṃ, pādamūle ṭhapetvā dinnakaṃ samaṇenāti adhippāyo. Yassa kassacīti ukkaṭṭhādīsu yassa kassaci. Ruciyāti chandena. Khantiyāti nijjhānakkhantiyā.

"සංඝයාට පූජා කරමු" යැයි පවසමින් පූජා කරන ලද, වස්ත්‍ර සෙවීමේ සිඟමන් වශයෙන් ලැබුණු වස්ත්‍රය, ලැබුණු අවස්ථාවේ සිට ම "මෙය ශ්‍රමණ සිවුරක් වේ ද, නැද්ද?" යන සැකය දුරු කිරීම සඳහා "එය පාංශුකූල නොවේ" යැයි පවසන ලදී. මන්දයත් එය වස්ත්‍ර උත්පත්ති ස්ථාන විසිතුනෙන් කිසිවකටත් අයත් නොවන බැවිනි. දැන් මේ ප්‍රසංගයෙහි ම, භික්ෂූන් විසින් පූජා කරන ලද පාංශුකූල ලක්ෂණයට පත් වස්ත්‍රය පිළිබඳවත්, එහි උත්කෘෂ්ට හා අනුත්කෘෂ්ට විභාගය දැක්වීම පිණිස "භික්ෂුදත්තියෙහි ද" යනාදිය පවසන ලදී. එහි "ගන්නා ලෙස පවසා දෙයි" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, සංඝයාට හෝ ගණයට පූජා කරන්නන් විසින් වස් කාලය අනුව පිළිවෙළට පමුණුවා භික්ෂූන්ට යම් සිවුරක් පූජා කරනු ලැබෙයි ද එයයි. "සෙනාසන චීවර" යනු සෙනසුනක් කරවා "මෙම සෙනසුනෙහි වෙසෙන භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙය පරිභෝග කරත්වා" යි පූජා කළ සිවුරයි. "එය පාංශුකූල නොවේ" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, පෙර සඳහන් කළ හේතුව නිසා සහ වාරය අනුව ගන්නා ලෙස පවසා පූජා කරන ලද බැවින් එය පාංශුකූල නොවන බවයි. එබැවින් "වාරය අනුව ගන්නා ලෙස පවසා දෙන ලද්දම පාංශුකූල නොවේ" යැයි පැවසීය. "එහි ද" යනු යම් භික්ෂුවක් විසින් දෙන ලද, වාරය අනුව ගන්නා ලෙස පවසා නොදුන් යම් භික්ෂුදත්තියක් වේ ද, එහි ද යම් භික්ෂුවක් සිවුරක් දෙයි ද, ඔහුගේ ලැබීමෙහි ද දීමෙහි ද වෙන වෙනම හෝ දෙතැනම ම ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත භාවය ඇති බැවින් හෝ නැති බැවින්, භික්ෂුදත්තියෙහි ඒකතෝසුද්ධි, උභතෝසුද්ධි සහ අනුක්කට්ඨ භාවය වෙයි යන මේ අර්ථය දැක්වීම පිණිස "දායකයන් විසින්" යනාදිය පවසන ලදී. "ශ්‍රමණයෙකු විසින්" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ පාද මූලයෙහි තබා පූජා කරන ලද්දකි. "යම් කිසිවෙකුට" යනු උක්කට්ඨාදීන් අතුරින් යම් කිසිවෙකුට ය. "රුචියෙන්" යනු කැමැත්තෙන් ය. "ක්ෂාන්තියෙන්" යනු සලකා බලා සතුටු වීමෙනි.

Nissayānurūpapaṭipattisabbhāvoti upasampannasamanantaraṃ ācariyena vuttesu catūsu nissayesu attanā yathāpaṭiññātadutiyanissayānurūpāya paṭipattiyā vijjamānatā. Ārakkhadukkhābhāvoti cīvarārakkhanadukkhassa abhāvo paṃsukūlacīvarassa alobhanīyattā. Paribhogataṇhāya abhāvo savisesalūkhasabhāvattā. Pāsādikatāti paresaṃ pasādāvahatā. Appicchatādīnaṃ phalanipphatti dhutaṅgapariharaṇassa appicchatādīhiyeva nipphādetabbato. Dhutadhamme samādāya vattanaṃ yāvadeva upari sammāpaṭipattisampādanāyāti vuttaṃ ‘‘sammāpaṭipattiyā anubrūhana’’nti. Mārasenavighātāyāti mārassa, mārasenāya ca vihananāya viddhaṃsanāya. Kāyavācācittehi yato saṃyatoti yati, bhikkhu. Dhāritaṃ yaṃ lokagarunā paṃsukūlaṃ, taṃ ko na dhāraye, yasmā vā lokagarunā paṃsukūlaṃ dhāritaṃ, tasmā ko taṃ na dhārayeti yojanā yaṃtaṃsaddānaṃ ekantasambandhibhāvato. Paṭiññaṃ samanussaranti upasampadamāḷe ‘‘āma bhante’’ti ācariyapamukhassa saṅghassa sammukhā dinnaṃ paṭiññaṃ samanussaranto.

"නිශ්‍රයානුරූප පිළිවෙතෙහි පැවැත්ම" යනු උපසම්පදා වූ විගස ආචාර්යවරයා විසින් පවසන ලද සතර නිශ්‍රයයන් අතුරින්, තමා විසින් පොරොන්දු වූ පරිදි දෙවන නිශ්‍රයයට (පාංශුකූලයට) අනුරූප පිළිවෙතෙහි පවතින බවයි. "ආරක්ෂා කිරීමේ දුකක් නොමැති බව" යනු පාංශුකූල සිවුර ලෝභ උපදවන දෙයක් නොවන බැවින්, සිවුර ආරක්ෂා කිරීම නිසා ඇති වන දුකක් නොමැති බවයි. විශේෂයෙන් ම එය රළු ස්වභාවයක් ඇති බැවින් පරිභෝග තණ්හාව ද නොමැත. "ප්‍රසාදජනක බව" යනු අන්‍යයන්ගේ පැහැදීම ඇති කරන ස්වභාවයයි. අල්පේච්ඡතාදී ගුණවල ඵලය සිද්ධ වන්නේ ධුතාංග පවත්වා ගැනීම අල්පේච්ඡතාදී ගුණ මගින් ම ඉටු කළ යුතු බැවිනි. ධුත ධර්මයන් සමාදන් වී පැවතීම උසස් සම්‍යක් ප්‍රතිපත්තිය සම්පූර්ණ කරගැනීම සඳහා ම වන බැවින් "සම්‍යක් ප්‍රතිපත්තිය වැඩීම" යැයි පවසන ලදී. "මාර සේනාව විනාශ කිරීම පිණිස" යනු මාරයා සහ මාර සේනාව මැඩපැවැත්වීම හා විනාශ කිරීම පිණිසයි. කය, වචනය හා සිත යන තුන්දොරින් සංවර වූ බැවින් භික්ෂුව "යති" නම් වේ. ලෝකගුරු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් යම් පාංශුකූල සිවුරක් දරන ලද්දේ ද, එය කවරෙක් නම් නොදරන්නේ ද? එසේත් නැතහොත්, ලෝකගුරු බුදුරජාණන් වහන්සේ පාංශුකූල සිවුරු දැරූ බැවින්, කවරෙක් එය නොදරන්නේ ද? මෙහි 'යම්' සහ 'එය' යන පදවල ඇති ඒකාන්ත සම්බන්ධය නිසා මෙසේ අර්ථ සම්බන්ධය දත යුතුය. "පොරොන්දුව සිහි කරමින්" යනු උපසම්පදා මාලකයේ දී "එසේය ස්වාමීනි" යැයි ආචාර්ය ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා ඉදිරියේ දුන් පොරොන්දුව සිහි කරමින් යන්නයි.

Iti paṃsukūlikaṅgakathāvaṇṇanā.

මෙසේ පාංශුකූලිකාංග කථාව පිළිබඳ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. Tecīvarikaṅgakathāvaṇṇanā

2. තේචීවරිකාංග කථාව පිළිබඳ වර්ණනාව

25. Catutthakacīvaranti [Pg.93] nivāsanapārupanayogyaṃ catutthakacīvaranti adhippāyo, aṃsakāsāvassa appaṭikkhipitabbato. Aññataravacanenāti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva. Yāva na sakkoti, yāva na labhati, yāva na sampajjatīti paccekaṃ yāva-saddo sambandhitabbo. Na sampajjatīti na sijjhati. Nikkhittapaccayā doso natthīti nicayasannidhidhutaṅgasaṃkilesadoso natthi. Āsanneti cīvarassa āsanne ṭhāne. Rajanakkhaṇe paribhuñjanakāsāvaṃ rajanakāsāvaṃ. Tatraṭṭhakapaccattharaṇaṃ nāma attano, parassa vā santakaṃ senāsane paccattharaṇavasena adhiṭṭhitaṃ. ‘‘Aṃsakāsāvaṃ parikkhāracoḷaṃ hoti, iti paccattharaṇaṃ, aṃsakāsāvanti imāni dvepi atirekacīvaraṭṭhāne ṭhitānipi dhutaṅgabhedaṃ na karontī’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanti vadanti. Pariharituṃ pana na vaṭṭatīti rajanakāle eva anuññātattā niccaparibhogavasena na vaṭṭati tecīvarikassa. Aṃsakāsāvanti khandhe ṭhapetabbakāsāvaṃ. Kāyaparihārikenāti vātātapādiparissayato kāyassa pariharaṇamattena. Samādāyevāti gahetvā eva. Appasamārambhatāti appakiccatā. Kappiye mattakāritāyāti nisīdanādivasena, parikkhāracoḷavasena ca bahūsu cīvaresu anuññātesupi ticīvaramatte ṭhitattā. Saha pattacaraṇāyāti sapattacaraṇo. Pakkhī sapakkhako.

25. "සිව්වන සිවුර" යනු හැඳීමට හා පෙරවීමට සුදුසු සිව්වන සිවුරක් යනු අදහස් වේ; මන්දයත් අංසකඩ ප්‍රතික්ෂේප නොකළ යුත්තක් බැවිනි. "වෙනත් වචනයකින්" යන්නෙහි පැවසිය යුත්ත පෙර පවසන ලද ක්‍රමයටම වේ. "නොහැකි තාක්", "නොලැබෙන තාක්", "සම්පූර්ණ නොවන තාක්" යන එක් එක් තැනකම "තාක්" (යාව) යන වචනය සම්බන්ධ කළ යුතුය. "සම්පූර්ණ නොවේ" යනු සාර්ථක නොවේ යන්නයි. "තැන්පත් කිරීම නිසා දෝෂයක් නැත" යනු රැස් කර තැබීම නම් වූ ධුතාංගය කිලිටු කරන දෝෂය නැති බවයි. "ආසන්නයෙහි" යනු සිවුරට සමීප ස්ථානයක ය. සායම් පොවන අවස්ථාවෙහි පරිභෝග කරන වස්ත්‍රය "රජන කාසාව" නම් වේ. "එහි තිබෙන ඇතිරිල්ල" යනු තමාගේ හෝ අන්‍යයන්ගේ හෝ සන්තක වූ සෙනසුනෙහි ඇතිරිල්ලක් ලෙස පනවා අධිෂ්ඨාන කළ වස්ත්‍රයයි. "අංසකඩ පිරිකර වස්ත්‍රයක් වේ, එබැවින් ඇතිරිල්ල ද අංසකඩ ද යන මේ දෙකම අතිරේක සිවුරු ගණයෙහි තිබුණ ද ධුතාංග භේදයක් සිදු නොකරයි" යැයි අටුවාවෙහි පවසන ලදැයි පවසති. "පරිභෝග කිරීම සුදුසු නොවේ" යනු සායම් පොවන අවස්ථාවට පමණක් එය අනුදැන වදාරා ඇති බැවින් නිතර පරිභෝගයක් ලෙස තේචීවරික භික්ෂුවට නුසුදුසු බවයි. "අංසකඩ" යනු උරහිස මත තැබිය යුතු වස්ත්‍රයයි. "කය ආරක්ෂා කරන වස්ත්‍රයෙන්" යනු සුළඟ, අව්ව ආදී පීඩාවලින් කය ආරක්ෂා කරගැනීම පමණක් අදහස් කරන බැවිනි. "සමාදන් වීමෙන්ම" යනු ගැනීමෙන්ම ය. "අඩු කටයුතු ඇති බව" යනු ස්වල්ප වූ කටයුතු ඇති බවයි. "කැප වූ පමණ දැන ක්‍රියා කිරීම" යනු නිසීදනය ආදිය නිසා ද, පිරිකර වස්ත්‍ර නිසා ද බොහෝ සිවුරුවලට අවසර දී තිබුණත් සිවුරු තුනකට පමණක් සීමා වී සිටින බැවිනි. "පියාපත් සමඟ යන්නාක් මෙන්" යනු පියාපත් සහිත පක්ෂියා මෙනි.

Iti tecīvarikaṅgakathāvaṇṇanā.

මෙසේ තේචීවරිකාංග කථාව පිළිබඳ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. Piṇḍapātikaṅgakathāvaṇṇanā

3. පිණ්ඩපාතිකාංග කථාව පිළිබඳ වර්ණනාව

26. Atirekalābhanti ‘‘piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāyā’’ti (mahāva. 73, 128) evaṃ vuttabhikkhāhāralābhato atirekalābhaṃ, saṅghabhattādinti attho. Sakalassa saṅghassa dātabbabhattaṃ saṅghabhattaṃ. Katipaye bhikkhū uddisitvā dātabbabhattaṃ uddesabhattaṃ. Ekasmiṃ pakkhe ekadivasaṃ dātabbabhattaṃ pakkhikaṃ. Uposathe uposathe dātabbabhattaṃ uposathikaṃ. Paṭipadadivase dātabbabhattaṃ pāṭipadikaṃ. Vihāraṃ uddissa dātabbabhattaṃ vihārabhattaṃ. Dhuragehe eva ṭhapetvā dātabbabhattaṃ dhurabhattaṃ. Gāmavāsīādīhi vārena dātabbabhattaṃ [Pg.94] vārakabhattaṃ. ‘‘Saṅghabhattaṃ gaṇhathātiādinā’’ti ādi-saddena uddesabhattādiṃ saṅgaṇhāti. Sādituṃ vaṭṭantīti bhikkhāpariyāyena vuttattā. Bhesajjādipaṭisaṃyuttā nirāmisasalākā. Yāvakālikavajjāti ca vadanti. Vihāre pakkabhattampīti upāsakā idheva bhattaṃ pacitvā ‘‘sabbesaṃ ayyānaṃ dassāmā’’ti vihāreyeva bhattaṃ sampādenti, taṃ piṇḍapātikānampi vaṭṭati. Āharitvāti pattaṃ gahetvā gehato ānetvā. Taṃ divasaṃ nisīditvāti ‘‘mā, bhante, piṇḍāya carittha, vihāreyeva bhikkhā ānīyatī’’ti vadantānaṃ sampaṭicchanena taṃ divasaṃ nisīditvā. Serivihārasukhanti aparāyattavihāritāsukhaṃ. Ariyavaṃsoti ariyavaṃsasuttapaṭisaṃyuttā (dī. ni. 3.309; a. ni. 4.28) dhammakathā. Dhammarasanti dhammūpasañhitaṃ pāmojjādirasaṃ.

26. 'අතිරේක ලාභ' යනු 'පිණ්ඩපාත ආහාරය නිසා' යනාදී වශයෙන් වදාලා වූ භික්ෂා ආහාර ලාභයට වඩා අතිරේකව ලැබෙන ලාභයයි, එනම් සංඝභක්ත ආදියයි. මුළු සංඝයා විෂයෙහි පිරිනමනු ලබන දානය 'සංඝභක්ත' නම් වේ. කිසියම් භික්ෂූන් පිරිසක් උදෙසා පිරිනමනු ලබන දානය 'උද්දේසභක්ත' නම් වේ. පක්ෂයකට එක් දිනක් පිරිනමනු ලබන දානය 'පක්ඛිකභක්ත' නම් වේ. සෑම පොහෝ දිනකම පිරිනමනු ලබන දානය 'උපෝසථිකභක්ත' නම් වේ. පෑළවිය දිනක පිරිනමනු ලබන දානය 'පාටිපදිකභක්ත' නම් වේ. විහාරය උදෙසා පිරිනමනු ලබන දානය 'විහාරභක්ත' නම් වේ. ප්‍රධාන නිවසෙහිම තබා පිරිනමනු ලබන දානය 'ධුරභක්ත' නම් වේ. ගම්වැසියන් ආදීන් විසින් වාරය අනුව පිරිනමනු ලබන දානය 'වාරකභක්ත' නම් වේ. 'සංඝභක්ත පිළිගන්නා ලෙස' යනාදී පාඨයෙහි ඇති 'ආදී' ශබ්දයෙන් උද්දේසභක්ත ආදිය සංග්‍රහ කෙරේ. 'පිළිගැනීම සුදුසුය' යැයි කියනු ලැබුවේ භික්ෂා යන පර්යාය නාමයෙන් කියන ලද බැවිනි. බෙහෙත් ආදිය හා සම්බන්ධ වූ දානය 'නිරාමිස සලාක' නම් වේ. එය 'යාවකාලිකයන්ගෙන් තොර' වූවක් ලෙසද කියනු ලැබේ. 'විහාරයෙහි පිසූ බත ද' යනු උපාසකවරුන් මෙම විහාරයෙහිම බත් පිස "සියලු ස්වාමීන් වහන්සේලාට පූජා කරන්නෙමු" යි විහාරයෙහිම බත් පිළියෙළ කරති, එය පිණ්ඩපාතික භික්ෂූන්ට ද සුදුසු වේ. 'පමුණුවා' යනු පාත්‍රය ගෙන නිවසින් රැගෙන ඒමයි. 'එදින වැඩ සිට' යනු "ස්වාමීනි, පිණ්ඩපාතයෙහි නොවැඩිය මැනව, විහාරයටම භික්ෂාව පමුණුවනු ලැබේ" යි පවසන්නන්ගේ ආරාධනය පිළිගැනීමෙන් එදින වැඩිය නොදී වැඩ සිටීමයි. 'සෙරිවිහාර සුඛ' යනු අන්‍යයන් මත රඳා නොපවතින වාසයෙහි සැපයයි. 'අරියවංස' යනු අරියවංස සූත්‍රයට සම්බන්ධ වූ ධර්ම කථාවයි. 'ධර්ම රසය' යනු ධර්මය හා බැඳුණු ප්‍රමෝදය ආදී රසයයි.

Jaṅghabalaṃ nissāya piṇḍapariyesanato kosajjanimmaddanatā. ‘‘Yathāpi bhamaro puppha’’ntiādinā (dha. pa. 49; netti. 123) vuttavidhinā āhārapariyesanato parisuddhājīvatā. Niccaṃ antaragharaṃ pavisantasseva suppaṭicchannagamanādayo sekhiyadhammā sampajjantīti sekhiyapaṭipattipūraṇaṃ. Paṭiggahaṇe mattaññutāya, saṃsaṭṭhavihārābhāvato ca aparapositā. Kule kule appakaappakapiṇḍagahaṇena parānuggahakiriyā. Antimāya jīvikāya avaṭṭhānena mānappahānaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ, yadidaṃ piṇḍolya’’ntiādi (itivu. 91; saṃ. ni. 3.80). Missakabhattena yāpanato rasataṇhānivāraṇaṃ. Nimantanāsampaṭicchanato gaṇabhojanādisikkhāpadehi anāpattitā.

කෙණ්ඩෙහි බලය (පා බලය) නිසාවෙන් පිණ්ඩපාතය සෙවීම නිසා අලසකම මර්දනය කිරීම සිදු වේ. "යම්සේ බඹරෙකු මල නොතළා" යනාදී වශයෙන් වදාලා වූ ක්‍රමයට ආහාර සෙවීම නිසා පිරිසිදු ආජීවය ඇත්තෙක් වේ. නිරතුරුව ගම මැදට පිවිසෙන්නා හටම මැනවින් අවයව වසාගෙන යෑම ආදී වූ සේඛියා ධර්මයන් සම්පූර්ණ වන බැවින්, සේඛියා පිළිවෙත් පිරීම සිදු වේ. දානය පිළිගැනීමේදී පමණ දැනීම නිසා ද, ගිහියන් සමඟ මිශ්‍රව වාසය කිරීමක් නොමැති බැවින් ද අන්‍යයන් පෝෂණය නොකරන්නෙකු බවට (තමාම පෝෂණය වන්නෙකු බවට) පත් වේ. ගෙයක් ගෙයක් පාසා ස්වල්පය බැගින් පිණ්ඩපාතය පිළිගැනීමෙන් පරානුග්‍රහය කිරීම සිදු වේ. අවම ජීවනෝපායෙහි පිහිටා සිටීමෙන් මානය දුරු කිරීම සිදු වේ. මේ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී: "මහණෙනි, මේ පිණ්ඩපාතයෙන් යැපීම ජීවනෝපායන් අතර පහත්ම එකකි." නන්වැදෑරුම් මිශ්‍ර ආහාරයෙන් යැපීම නිසා රස තණ්හාව දුරු කිරීම සිදු වේ. ආරාධනා පිළි නොගැනීම නිසා ගණභෝජන ආදී සික්ඛාපදයන්ගෙන් ඇවැත් සිදු නොවේ.

Appaṭihatavuttitāya catūsupi disāsu vattanaṭṭhena cātuddiso. Ājīvassa visujjhatīti ājīvo assa visujjhati. Attabharassāti appānavajjasulabharūpehi paccayehi attano bharaṇato attabharassa. Tato eva ekavihāritāya saddhivihārikādīnampi aññesaṃ aposanato anaññaposino. Padadvayenāpi kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena vicaraṇato sallahukavuttitaṃ, subharataṃ, paramaappicchataṃ, santuṭṭhiñca dasseti. Devāpi pihayanti tādinoti tādisassa bhusaṃ ativiya santakāyavacīmanokammatāya upasantassa paramena satinepakkena samannāgamato sabbakālaṃ satimato piṇḍapātikassa bhikkhussa sakkādayo [Pg.95] devāpi pihayanti patthenti. Tassa sīlādiguṇesu bahumānaṃ uppādentā ādaraṃ janenti, pageva manussā. Sace so lābhasakkārasilokasannissito na hoti, tadabhikaṅkhī na hotīti attho.

අවහිරයක් නැති පැවැත්ම නිසා සතර දිසාවෙහිම හැසිරෙන බැවින් 'චාතුද්දිස' (සිව්දිග සැරිසරන්නා) නම් වේ. 'ආජීවය පිරිසිදු වේ' යනු ඔහුගේ ජීවනෝපාය පිරිසිදු වේ යන්නයි. 'අත්තභර' යනු ස්වල්ප වූ, නිවැරදි වූ සහ පහසුවෙන් ලැබෙන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තමාම පෝෂණය වන බැවින් 'අත්තභර' (තමාම පෝෂණය කරගන්නා) නම් වේ. එහෙයින්ම තනිව වාසය කරන්නෙකු ලෙස සද්ධිවිහාරිකයන් ආදී අන්‍යයන් පෝෂණය නොකරන බැවින් 'අනඤ්ඤපෝසී' (අන්‍යයන් පෝෂණය නොකරන්නා) නම් වේ. මෙම පද දෙකෙන්ම ශරීරය පරිහරණය සඳහා වන සිවුරෙන් ද, කුස පෝෂණය සඳහා වන පිණ්ඩපාතයෙන් ද සැරිසරන බැවින් සැහැල්ලු පැවැත්ම, පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැකි බව, පරම අල්පේච්ඡතාව සහ සතුට ප්‍රකට කෙරේ. 'එබඳු තැනැත්තාට දෙවියෝ ද ප්‍රාර්ථනා කරති' යනු එබඳු වූ ඉතා ශාන්ත කය, වචනය සහ මනස යන ක්‍රියා ඇති, උපශාන්ත වූ, උතුම් වූ සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්ත වූ, හැමකල්හිම සිහි ඇත්තා වූ පිණ්ඩපාතික භික්ෂුවට සක්දෙවිඳු ආදී දෙවියෝ ද ප්‍රිය කරති, ප්‍රාර්ථනා කරති. ඔහුගේ සීලාදී ගුණයන් කෙරෙහි ගෞරවය උපදවමින් ඔවුහු ආදරය දක්වති, මිනිසුන් ගැන කුමන කතා ද? ඉදින් ඔහු ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්‍රශංසා මත යැපෙන්නෙකු නොවේ නම්, ඒවා අපේක්ෂා කරන්නෙකු ද නොවේ යන අදහසයි.

Iti piṇḍapātikaṅgakathāvaṇṇanā.

මෙසේ පිණ්ඩපාතිකංග කථා වර්ණනාවයි.

4. Sapadānacārikaṅgakathāvaṇṇanā

4. සපදානචාරිකංග කථා වර්ණනාව

27. Imināti sapadānacārikena. Kālataranti kālasseva. Aphāsukaṭṭhānanti saparissayādivasena duppavesanaṭṭhānaṃ. Puratoti vīthiyaṃ gacchantassa purato gharaṃ apaviṭṭhasseva. Pattavissaṭṭhaṭṭhānanti pesakāravīthiyaṃ pesakārabhāvaṃ nimminitvā ṭhitassa sakkassa gharadvāre pattavissaṭṭhaṭṭhānaṃ. Ukkaṭṭhapiṇḍapātiko taṃ divasaṃ na bhikkhaṃ āgamayamāno nisīdati, tasmā taṃ anulometi. Katthacipi kule nibaddhaṃ upasaṅkamanābhāvato paricayābhāvena kulesu niccanavakatā. Sabbattha alaggamānasatāya ca sommabhāvena ca candūpamatā. Kulesu pariggahacittābhāvena tattha maccherappahānaṃ. Hitesitāya vibhāgābhāvato samānukampitā. Kulānaṃ saṅgaṇhanasaṃsaṭṭhatādayo kulūpakādīnavā. Avhānānabhinandanāti nimantanavasena avhānassa asampaṭicchanā. Abhihārenāti bhikkhābhihārena. Sericāranti yathāruci vicaraṇaṃ.

27. 'මොහු විසින්' යනු මේ සපදානචාරික භික්ෂුව විසිනි. 'කලින්ම' යනු වේලාසනින්මය. 'අපහසු ස්ථානය' යනු අනතුරු සහිත බව ආදිය නිසා ඇතුළු වීමට අපහසු ස්ථානයයි. 'ඉදිරියෙන්' යනු වීථියෙහි වඩිනා භික්ෂුවට ඉදිරියෙන් ඇති නිවසකට ඇතුළු වීමටත් පෙරය. 'පාත්‍රය පිරිනැමූ ස්ථානය' යනු පේෂකාර වීථියෙහි පේෂකාරයෙකු ලෙස වෙස් වලාගෙන සිටි සක්දෙවිඳුගේ නිවස දොරටුව අසල පාත්‍රය පිළිගැන්වූ ස්ථානයයි. උක්කට්ඨ පිණ්ඩපාතික භික්ෂුව එදින භික්ෂාව අපේක්ෂාවෙන් කොහේවත් නොසිටියි, එබැවින් එය ඔහුට අනුකූල වේ. කිසිදු නිවසකට නිරතුරුව නොයන බැවින් සහ ඇඟෑලුම්කමක් නැති බැවින් කුලයන් කෙරෙහි නිරතුරුවම නවකයෙකු ලෙස සිටීම සිදු වේ. සියලු තැන්හි නොඇලුණු සිතක් ඇති බැවින් ද, සෞම්‍ය ස්වභාවය නිසා ද චන්ද්‍රයා බඳු බව ඇති වේ. කුලයන් කෙරෙහි පරිග්‍රහ සිතක් නැති බැවින් එහි මසුරුකම දුරු කිරීම සිදු වේ. යහපත කැමති බව නිසා වෙනසක් නොමැතිව හැමදෙනාටම සමානව අනුකම්පා කරන්නෙකු වේ. කුලයන් කෙරෙහි ඇලීම හා මිශ්‍රවීම ආදිය කුලූපක භික්ෂුවගේ දෝෂයන් වේ. 'ආරාධනා පිළි නොගැනීම' යනු ආරාධනා වශයෙන් කරනු ලබන කැඳවීම් පිළි නොගැනීමයි. 'පමුණුවාදීමෙන්' යනු භික්ෂාව පමුණුවාදීම මගිනි. 'සෙරිචාර' යනු කැමති පරිදි හැසිරීමයි.

Iti sapadānacārikaṅgakathāvaṇṇanā.

මෙසේ සපදානචාරිකංග කථා වර්ණනාවයි.

5. Ekāsanikaṅgakathāvaṇṇanā

5. ඒකාසනිකංග කථා වර්ණනාව

28. Nānāsanabhojananti anekasmiṃ āsane bhojanaṃ, ekanisajjāya eva abhuñjitvā visuṃ visuṃ nisajjāsu āhāraparibhoganti attho. Patirūpanti yuttarūpaṃ anuṭṭhāpanīyaṃ. Vattaṃ kātuṃ vaṭṭatīti vattaṃ kātuṃ yujjati. Vattaṃ nāma garuṭṭhānīye kattabbameva. Tattha pana paṭipajjanavidhiṃ dassetuṃ yaṃ theravādaṃ āha ‘‘āsanaṃ vā rakkheyya bhojanaṃ vā’’tiādi. Tassattho – ekāsanikaṃ bhikkhuṃ bhuñjantaṃ āsanaṃ vā rakkheyya, dhutaṅgabhedato yāva bhojanapariyosānā na vuṭṭhātabbanti vuttaṃ hoti[Pg.96]. Bhojanaṃ vā rakkheyya dhutaṅgabhedato, abhuñjiyamānaṃ yāva bhuñjituṃ nārabhati, tāva vuṭṭhātabbanti attho. Yasmā tayidaṃ dvayaṃ idha natthi, tasmā vattakaraṇaṃ dhutaṅgaṃ na rakkhatīti adhippāyo. Tenāha ‘‘ayañcā’’tiādi. ‘‘Bhesajjatthamevā’’ti iminā bhesajjaparibhogavaseneva sappiādīnipi vaṭṭantīti dasseti. Appābādhatāti arogatā. Appātaṅkatāti akicchajīvitā sarīradukkhābhāvo. Lahuṭṭhānanti kāyassa lahuparivattitā. Balanti sarīrabalaṃ. Phāsuvihāroti sukhavihāro. Sabbametaṃ bahukkhattuṃ bhuñjanapaccayā uppajjanavikārapaṭikkhepapadaṃ. Rujāti rogā. Na kammamattanoti attano yogakammaṃ purebhattaṃ, pacchābhattañca na parihāpeti, bahuso bhojane abyāvaṭabhāvato, arogabhāvato cāti adhippāyo.

28. ‘නානාසන භෝජනය’ යනු විවිධ අසුන්වල හිඳ ආහාර වැළඳීමයි. එනම්, එකම අසුනක හිඳ ආහාර නොගෙන, විවිධ ඉඳීම්වලදී වෙන වෙනම ආහාර පරිභෝජනය කිරීමයි. ‘පතිරූපං’ යනු (වැඩිහිටි මහා තෙරුන් විසින්) නැගිටවිය නොහැකි වූ, සුදුසු වූ ස්වභාවයයි. ‘වත්තං කාතුං වට්ටති’ යනු වත පිරීම සුදුසුය යන්නයි. වත යනු ගරු කළ යුතු ස්ථානයන්හි කළ යුතුම දෙයකි. එහිදී පිළිපැදිය යුතු පිළිවෙළ දැක්වීමට ‘අසුන හෝ රැකගත යුතුය, භෝජනය හෝ රැකගත යුතුය’ යනාදී වශයෙන් වූ යම් තේරවාදයක් වදාළේ ද, එහි අර්ථය මෙසේය: ඒකාසනික ධුතාංගය රකින භික්ෂුවක් වළඳන කල්හි, ධුතාංගය බිඳීමෙන් වැළකීමට ආහාර වළඳා අවසන් වනතුරු අසුනෙන් නොනැගිටිය යුතු බැවින් අසුන රැකගත යුතුය. නොඑසේ නම්, ධුතාංගය ආරක්ෂා කරගනු පිණිස, වළඳන්නට පටන් නොගත් ආහාරය පවතින තාක් කල් (අනෙක් කටයුත්තක් සඳහා) නැගිටිය යුතුය යන්න මෙහි අර්ථයයි. මෙකී කරුණු දෙක මෙහි (මෙම අවස්ථාවේදී) නොමැති බැවින්, වත පිරීමෙන් ධුතාංගය ආරක්ෂා නොවන බව මෙයින් අදහස් කෙරේ. එබැවින් ‘අයං ච’ යනාදිය වදාළහ. ‘භේසජ්ජත්ථමේව’ (බෙහෙත් පිණිසම) යන මෙයින් බෙහෙත් පරිභෝජනය කිරීමේ අනුහසින් ගිතෙල් ආදිය වැළඳීම ද සුදුසු බව දක්වයි. ‘අප්පාබාධතා’ යනු නීරෝගී බවයි. ‘අප්පාතංකතා’ යනු දුක් රහිතව ජීවත් වීම හෙවත් ශරීරයේ පීඩාවන් නොමැති බවයි. ‘ලහුට්ඨානං’ යනු ශරීරයේ සැහැල්ලු බවයි. ‘බලං’ යනු ශරීරයේ ශක්තියයි. ‘ඵාසුවිහාරෝ’ යනු සුවසේ වාසය කිරීමයි. මේ සියල්ලම බොහෝ වාරයක් ආහාර වැළඳීම නිසා ඇතිවන විකෘතිතා දුරු කිරීම සඳහා යොදනු ලබන පදයන්ය. ‘රුජා’ යනු රෝගයන්ය. ‘න කම්මමත්තනෝ’ යනු තමාගේ භාවනා කටයුතු (යෝග කර්ම) දන් වැළඳීමට පෙර හා පසුව පිරිහීමට ඉඩ නොදෙන බවයි. එයට හේතුව බොහෝ වාරයක් ආහාර වැළඳීම කෙරෙහි උනන්දු නොවීමත්, නීරෝගී භාවයත් බව අදහස් කෙරේ.

Iti ekāsanikaṅgakathāvaṇṇanā.

මෙසේ ඒකාසනිකාංග කථා වර්ණනාව නිම විය.

6. Pattapiṇḍikaṅgakathāvaṇṇanā

6. පත්තපිණ්ඩිකාංග කථා වර්ණනාව

29. Appaṭikūlaṃ katvā bhuñjituṃ vaṭṭati paṭikūlassa bhuttassa agaṇhanampi siyāti adhippāyo. Pamāṇayuttameva gaṇhitabbanti ‘‘ekabhājanameva gaṇhāmī’’ti bahuṃ gahetvā na chaḍḍetabbaṃ. Nānārasataṇhāvinodananti nānārasabhojane taṇhāya vinodanaṃ. Atra atra nānābhājane ṭhite nānārase icchā etassāti atriccho, tassa bhāvo atricchatā, tassā atricchatāya pahānaṃ. Āhāre payojanamattadassitāti asambhinnanānārase gedhaṃ akatvā āhāre satthārā anuññātapayojanamattadassitā. Visuṃ visuṃ bhājanesu ṭhitāni byañjanāni gaṇhato tattha tattha sābhogatāya siyā vikkhittabhojitā, na tathā imassa ekapattagatasaññinoti vuttaṃ ‘‘avikkhittabhojitā’’ti. Okkhittalocanoti pattasaññitāya heṭṭhākhittacakkhu. Paribhuñjeyyāti paribhuñjituṃ sakkuṇeyya.

29. පිළිකුල් සහගත නොවන සේ (ආහාර මිශ්‍ර කොට) වැළඳීම සුදුසුය. පිළිකුල් සහගත ආහාර වැළඳීමෙන් එය කුස තුළ නොරැඳී වමනය වීමට පවා ඉඩ ඇති බැවිනි. ‘පමාණයුත්තමේව ගණ්හිතබ්බං’ යනු ‘මම එකම භාජනයකින් (පාත්‍රයෙන්) පමණක් ආහාර ගනිමි’ යැයි සිතා, බොහෝ ආහාර ගෙන පසුව ඒවා ඉවත නොදැමිය යුතුය. ‘නානාරසතණ්හාවිනෝදනං’ යනු විවිධ රසැති භෝජනයන් කෙරෙහි ඇති තෘෂ්ණාව දුරු කිරීමයි. විවිධ භාජනවල ඇති විවිධ රසයන් කෙරෙහි යමෙකුට ආශාව පවතී ද, ඔහු ‘අත්‍රිච්ඡ’ (අධික ආශා ඇති තැනැත්තා) නම් වේ. ඔහුගේ ඒ ස්වභාවය ‘අත්‍රිච්ඡතාව’ නම් වන අතර, එම අත්‍රිච්ඡතාව දුරු කිරීම මෙහි අරමුණයි. ‘ආහාරේ පයෝජනමත්තදස්සිතා’ යනු මිශ්‍ර නොකළ විවිධ රසයන් කෙරෙහි ඇල්මක් නොදක්වා, ආහාරයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ අනුදැන වදාළ ප්‍රයෝජනය පමණක් දැකීමයි. විවිධ භාජනවල තබා ඇති වෑංජන ගන්නා තැනැත්තාට ඒ ඒ භාජන කෙරෙහි ඇති ආශාව නිසා විසිරුණු ස්වභාවයකින් යුතුව ආහාර වැළඳීමට සිදුවිය හැක. එහෙත් එකම පාත්‍රයක ඇති ආහාර දෙස බලා සිටින මෙම භික්ෂුවට එවැන්නක් සිදු නොවන බැවින් ‘අවික්ඛිත්තභෝජිතා’ (නොවිසිරුණු ආහාර ගැනීම) යැයි වදාරන ලදී. ‘ඔක්ඛිත්තලෝචනෝ’ යනු පාත්‍රය කෙරෙහිම අවධානය යොමු කිරීම නිසා පහතට හෙළන ලද දෑස් ඇති බවයි. ‘පරිභුඤ්ජෙය්‍ය’ යනු (නොවිසිරුණු සිතින්) වැළඳීමට හැකි වේ යන්නයි.

Iti pattapiṇḍikaṅgakathāvaṇṇanā.

මෙසේ පත්තපිණ්ඩිකාංග කථා වර්ණනාව නිම විය.

7. Khalupacchābhattikaṅgakathāvaṇṇanā

7. ඛලුපච්ඡාභත්තිකාංග කථා වර්ණනාව

30. Bhuñjantassa [Pg.97] yaṃ upanītaṃ, tassa paṭikkhepena taṃ atirittaṃ bhojananti atirittabhojanaṃ. Puna bhojanaṃ kappiyaṃ kāretvā na bhuñjitabbaṃ, tabbisayattā imassa dhutaṅgassa. Tenāha ‘‘idamassa vidhāna’’nti. Yasmiṃ bhojaneti yasmiṃ bhuñjiyamāne bhojane. Tadeva bhuñjati, na aññaṃ. Anatirittabhojanapaccayā āpatti anatirittabhojanāpatti, tato dūrībhāvo anāpajjanaṃ. Odarikattaṃ ghasmarabhāvo kucchipūrakatā, tassa abhāvo ekapiṇḍenāpi yāpanato. Nirāmisasannidhitā nihitassa abhuñjanato. Puna pariyesanavasena pariyesanāya khedaṃ na yāti. Abhisallekhakānaṃ santosaguṇādīnaṃ vuddhiyā sañjananaṃ santosaguṇādivuḍḍhisañjananaṃ. Idanti khalupacchābhattikaṅgaṃ.

30. වළඳමින් සිටින භික්ෂුවට යම් භෝජනයක් පූජා කළ විට, එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් පසු ඉතිරි වන භෝජනය ‘අතිරිත්ත භෝජනය’ නම් වේ. මෙම ධුතාංගය ආරක්ෂා කරන්නා විසින් නැවත කැප කරවා ආහාර වැළඳීම නොකළ යුතුය. ඒ බව දැක්වීමට ‘ඉදමස්ස විධානං’ යැයි වදාළහ. ‘යස්මිං භෝජනේ’ යනු වළඳමින් සිටින ඒ භෝජනයෙහිම යන්නයි. ඔහු එම භෝජනයම වළඳන අතර වෙනත් යමක් නොගනියි. අතිරිත්ත නොවූ භෝජනය වැළඳීමෙන් සිදුවන ඇවත ‘අනතිරිත්ත භෝජන ඇවත’ නම් වන අතර, එයින් දුරු වීම ‘අනාපජ්ජන’ (ඇවතට පත් නොවීම) නම් වේ. ‘ඕදරිකත්තං’ යනු ගිජු බව හෙවත් කුස පුරවා ගැනීමටම වෙහෙසීමයි. එක් බත් පිඩකින් වුවද ජීවත් විය හැකි බැවින් එවැනි ගිජු බවක් මෙහි නැත. ‘නිරාමිසසන්නිධිතා’ යනු රැස් කර තැබූ ආහාර පරිභෝජනය නොකිරීමයි. නැවත ආහාර සෙවීමට යාමක් සිදු නොවන බැවින් වෙහෙසට පත් නොවේ. කෙලෙස් දුරු කරන්නා වූ සතුට (සන්තෝස ගුණය) ආදී ගුණයන්ගේ වර්ධනයට මෙය හේතු වේ. මෙය ‘ඛලුපච්ඡාභත්තිකාංගය’ නම් වේ.

Iti khalupacchābhattikaṅgakathāvaṇṇanā.

මෙසේ ඛලුපච්ඡාභත්තිකාංග කථා වර්ණනාව නිම විය.

8. Āraññikaṅgakathāvaṇṇanā

8. ආරඤ්ඤිකාංග කථා වර්ණනාව

31. Gāmantasenāsanaṃ pahāya araññe aruṇaṃ uṭṭhāpetabbanti ettha gāmantaṃ, araññañca sarūpato dassetuṃ ‘‘tattha saddhiṃ upacārenā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha gāmapariyāpannattā gāmantasenāsanassa ‘‘gāmoyeva gāmantasenāsana’’nti vuttaṃ. Yo koci satthopi gāmo nāmāti sambandho. Indakhīlāti ummārā. Tassāti leḍḍupātassa. Vinayapariyāyena araññalakkhaṇaṃ adinnādānapārājike (pārā. 92) āgataṃ. Tattha hi ‘‘gāmā vā araññā vā’’ti anavasesato avahāraṭṭhānapariggahe tadubhayaṃ asaṅkarato dassetuṃ ‘‘ṭhapetvā gāmañcā’’tiādi vuttaṃ. Gāmūpacāro hi loke gāmasaṅkhameva gacchatīti. Nippariyāyato pana gāmavinimuttaṃ ṭhānaṃ araññameva hotīti abhidhamme (vibha. 529) gāmā ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā, sabbametaṃ arañña’’nti vuttaṃ. Suttantikapariyāyena āraññakasikkhāpade (pārā. 654) ‘‘pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti āgataṃ āraññikaṃ bhikkhuṃ sandhāya. Na hi so vinayapariyāyike ‘‘araññe vasanato āraññiko pantasenāsano’’ti sutte vutto. Ayañca suttasaṃvaṇṇanāti idha sabbattha suttantakathāva [Pg.98] pamāṇaṃ. Tasmā tattha āgatameva lakkhaṇaṃ gahetabbanti dassento ‘‘taṃ āropitena ācariyadhanunā’’tiādinā minanavidhiṃ āha. Teneva hi majjhimaṭṭhakathānayova (ma. ni. aṭṭha. 1.296) idamettha pamāṇanti ca vutto.

31. ග්‍රාමාන්ත සේනාසනය හැර දමා ආරණ්‍යයෙහි අරුණ නැගිය යුතුය යන මෙහිදී, ග්‍රාමාන්තය සහ ආරණ්‍යය ස්වරූප වශයෙන් දැක්වීමට ‘තත්ථ සද්ධිං උපචාරේන’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහිදී ග්‍රාමාන්ත සේනාසනය ගමට ඇතුළත් වන බැවින් ‘ගමම ග්‍රාමාන්ත සේනාසනයයි’ වදාරන ලදී. යම් කිසි වෙළෙඳ කණ්ඩායමක් (සත්ථ) වුව ද ගමක් ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. ‘ඉන්දඛීලා’ යනු උළුවස්සයි. ‘තස්ස’ යනු කැට කැබිලිති විසි කරන මානයයි. විනය පර්යායට අනුව ආරණ්‍යයේ ලක්ෂණය අදින්නාදාන පාරාජිකා පදයෙහි සඳහන් වේ. එහිදී ‘ගමකින් හෝ වනයකින් හෝ’ යැයි ශේෂයක් නොමැතිව සොරකම් කරන ස්ථාන ගැන විස්තර කිරීමේදී, ඒ දෙක පටලවා නොගෙන දැක්වීමට ‘ගම හැර’ යනාදිය වදාළහ. ලෝකයෙහි ‘ග්‍රාමෝපචාරය’ යන්න ද ගම යන අර්ථයටම ඇතුළත් වේ. එහෙත් නිපර්යාය වශයෙන් ගමෙන් බැහැර වූ ස්ථානය ආරණ්‍යයම වේ. එබැවින් අභිධර්මයෙහි ගමෙන් නික්ම ඉන්ද්‍රඛීලයෙන් පිටත ඇති සියල්ල ආරණ්‍යය බව වදාළහ. සූත්‍රාන්ත පර්යාය අනුව ආරණ්‍යක ශික්ෂා පදයෙහි ආරණ්‍යක භික්ෂුව අරභයා ‘අඩුම තරමින් දුනු පන්සියයක් දුර’ යැයි සඳහන් වේ. විනය පර්යායට අනුව ‘ආරණ්‍යයෙහි වසන බැවින් ආරණ්‍යක වේ, පාන්ත සේනාසන ඇත්තෙකි’ යැයි සූත්‍රයෙහි වදාරා නැත. මෙය සූත්‍ර වර්ණනාවක් බැවින්, මෙහි සෑම තැනකම සූත්‍රාන්ත කථාවම ප්‍රමාණය (නිවැරදි මිනුම) ලෙස සැලකේ. එබැවින් එහි සඳහන් ලක්ෂණම ගත යුතු බව දක්වමින් ‘තං ආරෝපිතේන ආචරියධනුනා’ යනාදියෙන් මැනීමේ ක්‍රමය වදාළහ. එහෙයින් මජ්ඣිම අට්ඨකථා ක්‍රමයම මෙහිදී ප්‍රමාණය වන බව වදාරන ලදී.

Tato tato magganti tattha tattha khuddakamaggaṃ pidahati. Dhutaṅgasuddhikena dhutaṅgasodhanapasutena. Yathāparicchinne kāleti ukkaṭṭhassa tayopi utū, majjhimassa dve, mudukassa eko utu. Tatthapi dhutaṅgaṃ na bhijjati saussāhattā. Nipajjitvā gamissāmāti cittassa sithilabhāvena dhutaṅgaṃ bhijjatīti vuttaṃ. Araññasaññaṃ manasi karontoti ‘‘ahaṃ vivekavāsaṃ vasissāmi, yathāladdhova kāyaviveko sātthako kātabbo’’ti manasikārasabbhāvato ‘‘bhabbo…pe… rakkhitu’’nti vuttaṃ. Assa āraññikassa cittaṃ na vikkhipanti āpāthamanupagamanato. Vigatasantāso hoti vivekaparicayato. Jīvitanikantiṃ jahati bahuparissaye araññe nivāseneva maraṇabhayassa dūrīkaraṇato. Pavivekasukharasaṃ assādeti anubhavati janasaṃsaggābhāvato. Ārādhayantoti anunayanto. Yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā vivekassa adhiṭṭhānabhāvato āraññikaṅgayogino vāhanasadisanti katvā vuttaṃ ‘‘avasesadhutāyudho’’ti, avasiṭṭhadhutadhammāyudhoti attho.

‘තතෝ තතෝ මග්ගන්ති’ යන්නෙන් ඒ ඒ තැන්වල ඇති කුඩා මාවත් වසා දමයි (ආවරණය කරයි). ‘ධුතංගසුද්ධිකේන’ යනු ධුතංග පිරිසිදු කරන්නා වූ හෙවත් ධුතංග ශෝධනයෙහි උත්සාහයෙන් නිරත වූ තැනැත්තා විසිනි. නියම කරන ලද කාලයෙහි දී උක්කට්ඨ (ප්‍රමුඛ) පුද්ගලයාට සෘතු තුනම ද, මධ්‍යම පුද්ගලයාට සෘතු දෙකක් ද, මුදු (මෘදු) පුද්ගලයාට එක් සෘතුවක් ද වේ. එහිදී ද මහත් වීර්යයෙන් යුක්ත බැවින් ධුතංගය බිඳී නොයයි. ‘නිදාගෙන යන්නෙමි’ යි සිතේ ඇති වන ලිහිල් බව (අලස බව) නිසා ධුතංගය බිඳෙන බව කියන ලදී. ආරණ්‍ය සංඥාව මනසිකාර කරන්නා වූ තැනැත්තා ‘මම විවේකී වාසයෙහි වසන්නෙමි, ලබන ලද කාය විවේකයම සාර්ථක කරගත යුතුය’ යන මනසිකාරය ඇති බැවින් ‘ආරක්ෂා කිරීමට සුදුසුය...’ යනාදිය වදාරන ලදී. ඒ ආරණ්‍යක භික්ෂුවගේ සිත (බාහිර අරමුණු) හමු නොවන බැවින් විසිරී නොයයි. විවේකයෙහි පුරුද්ද නිසා තැතිගැනීම් රහිත පුද්ගලයෙක් වෙයි. බොහෝ උපද්‍රව සහිත ආරණ්‍යයෙහි වාසය කිරීමෙන්ම මරණ බිය දුරු කරන බැවින් ජීවිතය කෙරෙහි ඇති ඇල්ම අත්හරියි. ජන සංසර්ගයක් නොමැති බැවින් ප්‍රවිවේකී සැපයේ රසය අත්විඳියි. ‘ආරාධයන්තෝ’ යනු සතුටු කරන්නා වූ (අනුගමනය කරන්නා වූ) තැනැත්තායි. අනුශාසනා පරිදි පිළිපැදීමෙන්, විවේකයට අධිෂ්ඨානයක් (පිළිසරණක්) වන බැවින් ආරණ්‍යකංගය යෝගී පුද්ගලයාට වාහනයක් බඳු යැයි සලකා ‘ඉතිරි ධුතංග නමැති ආයුධ ඇත්තා’ හෙවත් ඉතිරි ධුත ධර්ම නමැති ආයුධ ඇත්තා යනු මෙහි අර්ථයයි.

Iti āraññikaṅgakathāvaṇṇanā.

ආරණ්‍යකංග කථා වර්ණනාව මෙසේ නිමාවට පත් වේ.

9. Rukkhamūlikaṅgakathāvaṇṇanā

9. රුක්ඛමූලිකංග කථා වර්ණනාව.

32. Channanti iṭṭhakāchadanādīhi chāditaṃ, āvasathanti attho. Sīmantarikarukkhoti dvinnaṃ rājūnaṃ rajjasīmāya ṭhitarukkho. Tattha hi tesaṃ rājūnaṃ balakāyo upagantvā antarantarā yuddhaṃ kareyya, corāpi pāripanthikā samosarantā bhikkhussa sukhena nisīdituṃ na denti. Cetiyarukkho ‘‘devatādhiṭṭhito’’ti manussehi sammatarukkho pūjetuṃ upagatehi manussehi avivitto hoti. Niyyāsarukkho sajjarukkhādi. Vaggulirukkho vaggulinisevito. Sīmantarikarukkhādayo saparissayā, dullabhavivekā cāti āha ‘‘ime rukkhe vivajjetvā’’ti. Paṇṇasaṭanti [Pg.99] rukkhato patitapaṇṇaṃ. Paṭicchanne ṭhāne nisīditabbaṃ rukkhamūlikabhāvassa paṭicchādanatthaṃ. Channe vāsakappanā dhammassavanādīnamatthāyapi hoti. Tasmā ‘‘jānitvā aruṇaṃ uṭṭhāpitamatte’’ti vuttaṃ.

32. ‘ඡන්නං’ යනු ගඩොල් සෙවිලි කළ වහලවල් ආදියෙන් වැසුණු වාසස්ථානයයි. ‘සීමන්තරික රුක්ඛෝ’ යනු රජවරුන් දෙදෙනෙකුගේ රාජ්‍ය සීමා අතර පිහිටි ගසයි. එහිදී ඒ රජවරුන්ගේ සේනාවන් පැමිණ අතරින් පතර යුද්ධ කළ හැකිය, මංපහරන සොරුන් ද එහි රැස්වන බැවින් භික්ෂුවකට සුවසේ වැඩසිටීමට ඉඩ නොදෙති. ‘චේතිය රුක්ඛෝ’ යනු ‘දේවතාවුන් අරක්ගත් ගසක්’ ලෙස මිනිසුන් සම්මත කරගත්, පුද පූජා පිණිස පැමිණෙන මිනිසුන් නිසා විවේකයෙන් තොර වූ වෘක්ෂයයි. ‘නිය්‍යාස රුක්ඛෝ’ යනු සල් ගස වැනි මැලියම් වැගිරෙන ගස්ය. ‘වග්ගුලිරුක්ඛෝ’ යනු වවුලන් වසන ගසයි. සීමන්තරික වෘක්ෂ ආදිය උපද්‍රව සහිත බැවින් ද විවේකය ලැබීමට අපහසු බැවින් ද ‘මෙම ගස් මගහැර’ යැයි පවසන ලදී. ‘පණ්ණසටං’ යනු ගසින් වැටුණු කොළයි. රුක්ඛමූලික භාවය සැඟවීම පිණිස ආවරණය වූ ස්ථානයක වැඩසිටිය යුතුය. වැසුණු තැන්වල වාසය කිරීම ධර්ම ශ්‍රවණය ආදී කටයුතු සඳහා ද සුදුසු වේ. එබැවින් ‘අරුණ නැගුණු බව දැන...’ යනාදිය වදාරන ලදී.

Abhiṇhaṃ tarupaṇṇavikāradassanenāti abhikkhaṇaṃ tarūsu, tarūnaṃ vā paṇṇesu vikārassa khaṇabhaṅgassa dassanena. Senāsanamaccherakammārāmatānanti āvāsamacchariyanavakammaratabhāvānaṃ. Devatāhīti rukkhadevatāhi. Tāpi hi rukkhaṭṭhavimānesu vasantiyo rukkhesu vasanti. Ayampi rukkheti sahavāsitā. Vaṇṇitoti ‘‘appāni cevā’’tiādinā pasaṃsito. ‘‘Rukkhamūlasenāsanaṃ nissāya pabbajjā’’ti (mahāva. 73, 128) evaṃ nissayoti ca bhāsito. Abhirattāni taruṇakāle, nīlāni majjhimakāle, paṇḍūni jiṇṇakāle. Patitāni milāyanavasena. Evaṃ passanto tarupaṇṇāni paccakkhato eva niccasaññaṃ panūdati pajahati, aniccasaññā evassa saṇṭhāti. Yasmā bhagavato jātibodhidhammacakkapavattanaparinibbānāni rukkhamūleyeva jātāni, tasmā vuttaṃ ‘‘buddhadāyajjaṃ rukkhamūla’’nti.

නිතර වෘක්ෂ පත්‍රයන්ගේ විපර්යාසය දැකීම යනු නිතර වෘක්ෂයන්හි හෝ වෘක්ෂ පත්‍රයන්හි සිදුවන ක්ෂණභංගුර විනාශය දැකීමෙනි. ‘සේනාසනමච්ඡේරකම්මාරාමතානං’ යනු ආවාසය කෙරෙහි ඇති මසුරුකම සහ අලුත් වැඩකටයුතු කෙරෙහි ඇලුණු බවයි. ‘දේවතාහීති’ යනු රුක් දේවතාවුන් විසිනි. ඔවුහු ද වෘක්ෂයන්හි ඇති විමානවල වසති. මේ භික්ෂුව ද වෘක්ෂයෙහි වසන බැවින් (දෙවියන් හා) සහවාසික බව (එකට වාසය කිරීම) ඇති වේ. ‘වණ්ණිතෝ’ යනු ‘ස්වල්ප වූ ද...’ යනාදී වශයෙන් පසසන ලද්දකි. ‘රුක්ඛමූල සේනාසනය නිශ්‍රය කොට පැවිද්ද...’ යනාදී වශයෙන් මෙය නිශ්‍රය (ඇසුර) ලෙස ද වදාරන ලදී. පත්‍ර තරුණ කාලයේ රතු පාටය, මධ්‍යම කාලයේ නිල් (කොළ) පාටය, දිරන කාලයේ පඬු (කහ) පාටය. පරවීම නිසා ඒවා වැටෙයි. මෙසේ ගස් කොළ දෙස බලන්නා වූ තැනැත්තා ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙසම නිත්‍ය සංඥාව දුරු කරයි, ඔහු තුළ අනිත්‍ය සංඥාවම පිහිටයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උපත, බුදුවීම, දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කිරීම සහ පරිනිර්වාණය යන සියල්ලම රුක් මුල්වලදීම සිදුවූ බැවින් ‘රුක් මුල බුද්ධ දායාදයකි’ යි පවසන ලදී.

Iti rukkhamūlikaṅgakathāvaṇṇanā.

රුක්ඛමූලිකංග කථා වර්ණනාව මෙසේ අවසන් වේ.

10. Abbhokāsikaṅgakathāvaṇṇanā

10. අබ්භෝකාසිකංග කථා වර්ණනාව.

33. ‘‘Rukkhamūlaṃ paṭikkhipāmī’’ti ettake vutte channaṃ appaṭikkhittameva hotīti ‘‘channañca rukkhamūlañca paṭikkhipāmī’’ti vuttaṃ. Dhutaṅgassa sabbaso paṭiyogipaṭikkhepena hi samādānaṃ ijjhati, no aññathāti. ‘‘Dhammassavanāyā’’ti imināva dhammaṃ kathentenāpi uposathadivasādīsu suṇantānaṃ cittānurakkhaṇatthaṃ tehi yācitena channaṃ pavisituṃ vaṭṭati, dhammaṃ pana kathetvā abbhokāsova gantabbo. Rukkhamūlikassāpi eseva nayo. Uposathatthāyāti uposathakammāya. Uddisantenāti paresaṃ uddesaṃ dentena. Uddisāpentenāti sayaṃ uddesaṃ gaṇhantena. Maggamajjhe ṭhitaṃ sālanti sīhaḷadīpe viya maggā anokkamma ujukameva pavisitabbasālaṃ. Vegena gantuṃ na vaṭṭati asāruppattā. Yāva vassūparamā ṭhatvā gantabbaṃ, na tāva dhutaṅgabhedo hotīti adhippāyo.

33. ‘රුක් මුල ප්‍රතික්ෂේප කරමි’ යි මෙපමණක් කී විට වහලක් සහිත තැන් ප්‍රතික්ෂේප නොවූවා වෙයි, එබැවින් ‘වහල සහිත තැන ද රුක් මුල ද ප්‍රතික්ෂේප කරමි’ යි වදාරන ලදී. ධුතංගය සමාදන් වීම සර්වාකාරයෙන්ම සම්පූර්ණ වන්නේ ප්‍රතිපක්ෂය (විරුද්ධ දේ) ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙනි, වෙනත් ආකාරයකින් නොවේ. ‘ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා’ යන මෙයින්ම, ධර්මය දේශනා කරන්නා වූ තැනැත්තා ද උපෝසථ දින ආදියෙහි ධර්මය අසන්නන්ගේ සිත රැකීම පිණිස ඔවුන්ගේ ආරාධනයෙන් වහලක් යටට වැදීම සුදුසුය, නමුත් ධර්මය දේශනා කිරීමෙන් පසු එළිමහනටම යා යුතුය. රුක්ඛමූලික භික්ෂුවට ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘උපෝසථත්ථායා’ යනු උපෝසථ කර්මය සඳහාය. ‘උද්දිසන්තේනා’ යනු අන් අයට උද්දේශ (පෙළ දහම) ලබා දෙන්නා වූ තැනැත්තා විසිනි. ‘උද්දිසාපෙන්තේනා’ යනු තමාම උද්දේශ උගන්නා වූ තැනැත්තා විසිනි. ‘මඟ මැද පිහිටි ශාලාව’ යනු සීහළ දීපයෙහි මෙන් මඟින් ඉවතට නොගොස් කෙළින්ම ඇතුළු විය හැකි ශාලාවයි. එහි වේගයෙන් යාම අශෝභන බැවින් නුසුදුසුය. වැස්ස නතර වන තුරු එහි රැඳී සිට යා යුතුය, එපමණකින් ධුතංගය බිඳීමක් සිදු නොවන බව අදහසයි.

Rukkhassa [Pg.100] anto nāma rukkhamūlaṃ. Pabbatassa pana pabbhārasadiso pabbatapadeso. Acchannamariyādanti yathā vassodakaṃ anto na pavisati, evaṃ chadanasaṅkhepena upari akatamariyādaṃ. Anto pana pabbhārassa vassodakaṃ pavisati ce, abbhokāsasaṅkhepamevāti tattha pavisituṃ vaṭṭati. Sākhāmaṇḍapoti rukkhasākhāhi viraḷacchannamaṇḍapo. Pīṭhapaṭo khalitthaddhasāṭako.

වෘක්ෂයෙහි ‘ඇතුළත’ යනු රුක් මුලයි. පර්වතයක නම් පර්වත ලෙනක් බඳු වූ පර්වත ප්‍රදේශයයි. ‘අච්ඡන්නමරියාදං’ යනු වැසි ජලය ඇතුළට නොඑන සේ වහලක් බඳු කොට උඩින් සීමාවක් නොකළ ස්ථානයයි. පර්වත ලෙනක් ඇතුළට වැසි ජලය ඇතුළු වේ නම් එය එළිමහනක් (අබ්භෝකාස) ලෙසම සැලකෙන බැවින් එතැනට වැදීම සුදුසුය. ‘සාඛාමණ්ඩපෝ’ යනු ගස් අතුවලින් අඩුවෙන් වැසුණු මණ්ඩපයයි. ‘පීඨපටෝ’ යනු කැඳ පෙරා තද කළ රෙද්දයි.

Paviṭṭhakkhaṇe dhutaṅgaṃ bhijjati yathāvuttapabbhārādike ṭhapetvāti adhippāyo. Jānitvāti dhammassavanādiatthaṃ channaṃ rukkhamūlaṃ pavisitvā nisinno ‘‘idāni aruṇo uṭṭhahatī’’ti jānitvā. Rukkhamūlepi katthaci attheva nivāsaphāsukatāti siyā tattha āsaṅgapubbako āvāsapalibodho, na pana abbhokāseti idheva āvāsapalibodhupacchedo ānisaṃso vutto. Pasaṃsāyānurūpatāti aniketāti vuttapasaṃsāya anālayabhāvena anucchavikatā. Nissaṅgatāti āvāsapariggahābhāveneva tattha nissaṅgatā. Asukadisāya vasanaṭṭhānaṃ natthi, tasmā tattha gantuṃ neva sakkāti edisassa parivitakkassa abhāvato cātuddiso. Migabhūtenāti pariggahābhāvena migassa viya bhūtena. Sitoti nissito. Vindatīti labhati.

ඉහත කී පර්වත ලෙන් ආදිය හැර, වැසුණු තැනකට ඇතුළු වූ සැණින් ධුතංගය බිඳෙන බව අදහසයි. ‘ජානිත්වා’ යනු ධර්ම ශ්‍රවණය ආදිය සඳහා වහලක් යටට හෝ රුක් මුලකට වැදී සිටියදී ‘දැන් අරුණ නැගෙයි’ යන්න දැනගෙනයි. සමහර රුක් මුල්වල ද වාසය කිරීමට පහසුව පවතී; එහිදී ඇල්ම පෙරදැරි කරගත් ආවාස පළිබෝධයක් (බාධාවක්) ඇති විය හැකිය. එහෙත් එළිමහනෙහි එසේ නොවන බැවින්, මෙහි ආවාස පළිබෝධය සිඳී යාම නමැති ආනිසංසය පවසන ලදී. ‘ප්‍රශංසාවට අනුරූප බව’ යනු ‘අනිකේත’ (නිවසක් නැති) යනුවෙන් කළ ප්‍රශංසාවට, ආලය රහිත බැවින් උචිත බවයි. ‘නිස්සංගතා’ යනු ආවාසයක් ලෙස පරිග්‍රහ (අයිති) කර නොගැනීම නිසාම එහි ඇති නොඇලුණු බවයි. ‘අසවල් දිසාවෙහි වාසස්ථානයක් නැත, එබැවින් එතැනට යා නොහැක’ යන මෙබඳු කල්පනා නොමැති බැවින් සතර දිශාවටම අයිති (චාතුද්දිස) පුද්ගලයා නම් වේ. ‘මෘගභූතේන’ යනු කිසිවක් අයිති කර නොගැනීම නිසා මුවෙකුගේ සිත වැනි වූ තැනැත්තායි. ‘සිතෝ’ යනු නිශ්‍රය වූ (ඇසුරු කළ) තැනැත්තායි. ‘වින්දති’ යනු ලබයි.

Iti abbhokāsikaṅgakathāvaṇṇanā.

අබ්භෝකාසිකංග කථා වර්ණනාව මෙසේ අවසන් වේ.

11. Sosānikaṅgakathāvaṇṇanā

11. සෝසානිකංග කථා වර්ණනාව.

34. Na susānanti asusānaṃ. Aññattho na-kāro, susānalakkhaṇarahitaṃ vasanaṭṭhānanti adhippāyo. Na tatthāti ‘‘susāna’’nti vavatthapitamatte ṭhāne na vasitabbaṃ. Na hi nāmamattena susānalakkhaṇaṃ sijjhati. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. Jhāpitakālato pana paṭṭhāya…pe… susānameva chavena sayitamattāya susānalakkhaṇappattito. Chavasayanaṃ hi ‘‘susāna’’nti vuccati.

34. "සොහොනක් නොවන තැන" යනු සොහොනක් නොවන ස්ථානයයි. මෙහි 'න' (නොවන) යන්නෙන් වෙනත් අර්ථයක් දේ, එනම් සොහොන් ලක්ෂණවලින් තොර වාසස්ථානය යන්න මෙහි අදහසයි. "එහි නොව" යනු සොහොනක් ලෙස නාමිකව වෙන් කරන ලද මාත්‍රයකින් එම ස්ථානයේ වාසය නොකළ යුතුය. මන්ද නාම මාත්‍රයෙන් පමණක් සොහොන් ලක්ෂණ සම්පූර්ණ නොවන බැවිනි. එබැවින් "මළ සිරුරක් දවා දැමූ කාලයේ සිට..." යනාදිය පවසන ලදී. මළ සිරුරක් තැන්පත් කළ මාත්‍රයෙන්ම සොහොන් ලක්ෂණ ලැබෙන බැවින් එය සොහොනක්ම වේ. මළ සිරුරු තැන්පත් කරන ස්ථානයට "සොහොන" යැයි කියනු ලැබේ.

Sosānikena nāma appakiccena sallahukavuttinā bhavitabbanti dassetuṃ ‘‘tasmiṃ pana vasantenā’’tiādi vuttaṃ. Garukanti dupparihāraṃ. Tameva hi dupparihārabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha uppannaparissayavighātatthāyāti [Pg.101] ‘‘susānaṃ nāma manussarāhasseyyaka’’nti corā katakammāpi akatakammāpi osaranti, tattha coresu bhaṇḍasāmike disvā bhikkhusamīpe bhaṇḍaṃ chaḍḍetvā palātesu manussā bhikkhuṃ ‘‘coro’’ti gahetvā potheyyuṃ, tasmā vihāre saṅghattheraṃ vā gocaragāme raññā niyuttaṃ rājayuttakaṃ vā attano sosānikabhāvaṃ jānāpetvā yathā tādiso, añño vā parissayo na hoti, tathā appamattena vasitabbaṃ. Caṅkamantassa yadā āḷahanaṃ abhimukhaṃ na hoti, tadāpi saṃvegajananatthaṃ tattha diṭṭhi vissajjetabbāti dassetuṃ ‘‘addhakkhikena āḷahanaṃ olokentenā’’ti vuttaṃ.

සොහොන් ධුතංගය සමාදන් වූ තැනැත්තා අල්ප කෘත්‍ය ඇත්තෙකු හා සැහැල්ලු පැවැත්මක් ඇත්තෙකු විය යුතු බව පෙන්වීමට "එහි වසන්නා විසින්..." යනාදිය පවසන ලදී. "බරපතල" යනු දරා ගැනීමට හෝ වළක්වා ගැනීමට අපහසු බවයි. එම අපහසු බව පෙන්වීමටම "එබැවින්..." යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'පැමිණි උපද්‍රව විනාශ කිරීම පිණිස' යනු - සොහොන යනු මිනිසුන් රහස්‍ය ක්‍රියා කරන ස්ථානයකි, එබැවින් වැරදි කළ හෝ නොකළ සොරුන් එහි පැමිණෙති. එහිදී සොරුන් විසින් භාණ්ඩ අයිතිකරුවන් දැක භික්ෂුව අසල භාණ්ඩ දමා පලා ගියහොත්, මිනිසුන් භික්ෂුව "සොරා" යැයි සිතා අල්ලාගෙන පහර දීමට ඉඩ ඇත. එබැවින් විහාරයේ සංඝස්ථවිරයන් වහන්සේට හෝ ගොදුරු ගමේ රජු විසින් පත් කරන ලද රාජපුරුෂයෙකුට තමන් සොහොන් ධුතංගය රකින බව දන්වා, එවැනි හෝ වෙනත් උපද්‍රවයක් සිදු නොවන පරිදි අප්‍රමාදීව වාසය කළ යුතුය. සක්මන් කරන විට සොහොන (සිරුරු දවන තැන) තමන් ඉදිරියේ නොමැති වුවද, සංවේගය උපදවා ගැනීම පිණිස එහි බැල්ම යොමු කළ යුතු බව පෙන්වීමට "ඇසින් සොහොන දෙස බලමින්..." යැයි පවසන ලදී.

Uppathamaggena gantabbaṃ attano sosānikabhāvassa apākaṭabhāvatthaṃ. Ārammaṇanti tasmiṃ susāne ‘‘ayaṃ vammiko, ayaṃ rukkho, ayaṃ khāṇuko’’tiādinā divāyeva ārammaṇaṃ vavatthapetabbaṃ. Bhayānakanti bhayajanakaṃ vammikādiṃ. Kenaci leḍḍupāsāṇādinā āsanne vicarantīti na paharitabbā. Tilapiṭṭhaṃ vuccati palalaṃ. Māsamissaṃ bhattaṃ māsabhattaṃ. Guḷādīti ādi-saddena tilasaṃguḷikādighanapūvañca saṅgaṇhāti. Kulagehaṃ na pavisitabbanti petadhūmena vāsitattā, pisācānubandhattā ca kulagehassa abbhantaraṃ na pavisitabbaṃ. Devasikaṃ chavaḍāho dhuvaḍāho. Matañātakānaṃ tattha gantvā devasikaṃ rodanaṃ dhuvarodanaṃ. Vuttanayenāti ‘‘jhāpitakālato pana paṭṭhāyā’’ti vuttanayena. ‘‘Pacchimayāme paṭikkamituṃ vaṭṭatī’’ti icchitattā ‘‘susānaṃ agatadivase’’ti aṅguttarabhāṇakā.

තමා සොහොන් ධුතංගය රකින බව ප්‍රකට නොවීම පිණිස අතුරු මාවත්වලින් යා යුතුය. "අරමුණ" යනු එම සොහොනේ "මේ හුඹසකි, මේ ගසකි, මේ කොටයකි" යනාදී වශයෙන් දහවල් කාලයේදීම ලක්ෂණ නියම කරගත යුතුය. "භයානක" යනු බිය උපදවන හුඹස් ආදියයි. කිසියම් කැට කැබලිති හෝ ගල් ආදියෙන් ඒ අසල හැසිරෙන කිසිවෙකුට පහර නොදිය යුතුය. "පලල" යනු තල පිටිවලට කියනු ලැබේ. මෑ මිශ්‍ර බත "මෑ බත" (මාස භක්ත) නම් වේ. "ගුළාදි" යන ශබ්දයෙන් තල ගුළි ආදී ඝන කැවිලි ද ගැනේ. මළ සිරුරු පිළිස්සෙන දුම වැදීම නිසාත්, පිසාචයන් පසුපස පැමිණිය හැකි නිසාත් කුල ගෙවල් තුළට නොවැදිය යුතුය. දිනපතා මළ සිරුරු දවන ස්ථානය "ධුවදාහ" නම් වේ. මළගිය නෑයන් වෙනුවෙන් එහි පැමිණ දිනපතා හඬන හැඬීම "ධුවරෝදන" නම් වේ. "මළ සිරුරු දවන කාලයේ සිට..." යැයි පවසා ඇති පරිදි, "පශ්චිම යාමයේදී බැහැරව යාම වටී" යැයි අභිමත වූ බැවින් අංගුත්තර භාණකවරු "සොහොනට නොගිය දිනවලදී" යැයි පවසති.

Susāne niccakālaṃ sivathikadassanena maraṇassatipaṭilābho. Tato eva appamādavihāritā. Tattha chaḍḍitassa matakaḷevarassa dassanena asubhanimittādhigamo. Tato eva kāmarāgavinodanaṃ. Bahulaṃ sarīrassa asuciduggandhajegucchabhāvasallakkhaṇato abhiṇhaṃ kāyasabhāvadassanaṃ. Tato maraṇassatipaṭilābhato ca saṃvegabahulatā. Byādhikānaṃ, jarājiṇṇānañca matānaṃ tattha dassanena ārogyayobbanajīvitamadappahānaṃ. Khuddakassa, mahato ca bhayassa abhibhavanato bhayabheravasahanatā. Saṃviggassa yoniso padahanaṃ sambhavatīti amanussānaṃ garubhāvanīyatā. Niddāgatampīti suttampi, supinantepīti adhippāyo.

සොහොනෙහි නිරන්තරයෙන් මළ සිරුරු දැකීමෙන් මරණානුස්සතිය ලැබේ. එයින්ම අප්‍රමාදීව වාසය කිරීම සිදුවේ. එහි දමා ඇති මළ සිරුරු දැකීමෙන් අසුභ නිමිත්ත ලැබේ. එයින්ම කාමරාගය දුරු වේ. ශරීරයේ අපිරිසිදු බව, දුගඳ බව හා පිළිකුල් බව මැනවින් මෙනෙහි කිරීමෙන් නිරන්තරයෙන් ශරීරයේ ස්වභාවය දැකීම සිදුවේ. එයින් හා මරණානුස්සතිය ලැබීමෙන් සංවේගය බහුල වේ. රෝගීන්, ජරාවට පත් වූවන් හා මළවුන් එහි දැකීමෙන් ආරෝග්‍ය මදය, යෞවන මදය හා ජීවිත මදය දුරු වේ. කුඩා හා මහත් බිය මැඩපැවැත්වීමෙන් බියජනක දෑ ඉවසීමේ ශක්තිය ලැබේ. සංවේගයට පත් වූවහුගේ යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් යුත් වීර්යය උපදින බැවින් අමනුෂ්‍යයන්ගේ පවා ගෞරවයට පාත්‍ර වේ. "නින්දට ගියද" යනු නිදා සිටින විට පවා, සිහිනෙන් පවා යන්න අදහසයි.

Iti sosānikaṅgakathāvaṇṇanā.

මෙසේ සොහොන් ධුතංග කථා වර්ණනාවයි.

12. Yathāsanthatikaṅgakathāvaṇṇanā

12. යථාසන්ථතික ධුතංග කථා වර්ණනාව.

35. Senāsanagāhaṇe [Pg.102] pare uṭṭhāpetvā gahaṇaṃ, ‘‘idaṃ sundaraṃ, idaṃ na sundara’’nti paritulayitvā pucchanā, olokanā ca senāsanaloluppaṃ. Tuṭṭhabbanti tussitabbaṃ. Vihārassa pariyantabhāvena dūreti vā bahūnaṃ sannipātaṭṭhānādīnaṃ accāsanneti vā pucchituṃ na labhati, pucchanenapissa dhutaṅgassa saṃkilissanato. Oloketunti loluppavasena passituṃ. Sacassa taṃ na ruccatīti assa yathāsanthatikassa taṃ yathāgāhitaṃ senāsanaṃ aphāsukabhāvena sace na ruccati, mudukassa asati roge yathāgāhitaṃ pahāya aññassa senāsanassa gahaṇaṃ loluppaṃ, majjhimassa gantvā olokanā, ukkaṭṭhassa pucchanā. Sabbesampi uṭṭhāpetvā gahaṇe vattabbameva natthi.

35. සේනාසන පිළිගැනීමේදී අන්‍යයන් නැගිටුවා එය ලබා ගැනීම, "මෙය යහපත්ය, මෙය අයහපත්ය" යැයි සසඳා බලා විමසීම හා පරීක්ෂා කිරීම "සේනාසන ලෝලුප්පය" (ලැදියාව) නම් වේ. "සතුටු විය යුතුය" යනු ලද දෙයින් සතුටු වීමයි. විහාරයේ කෙළවරක පිහිටීම නිසා දුර වැඩිද, නැතහොත් බොහෝ දෙනා රැස්වන ස්ථානවලට ඉතා ආසන්නද කියා විමසීමට අවසර නැත. මන්ද විමසීමෙන් පවා මේ ධුතංගය කෙලෙසෙන බැවිනි. "බැලීම" යනු තෘෂ්ණාවෙන් යුතුව බැලීමයි. "ඉදින් එය ඔහුට රුචි නොවේ නම්" යනු යථාසන්ථතික ධුතංගය රකින්නාට තමන්ට ලැබුණු ඒ සේනාසනය අපහසුතා නිසා රුචි නොවේ නම්, රෝගයක් නැති කල්හි මෘදු ප්‍රතිපදාවෙහි සිටින්නා ලද සේනාසනය අතහැර වෙනත් සේනාසනයක් ගැනීම ලෝලුප්පයකි. මධ්‍යම පුද්ගලයාට ගොස් බැලීමද, උක්කට්ඨ (දැඩිව සමාදන් වූ) පුද්ගලයාට විමසීමද ලෝලුප්පයකි. සියලු දෙනාටම අන්‍යයන් නැගිටුවා සේනාසන ගැනීම ගැන නම් කිවයුතු දෙයක්ම නැත.

Upaṭṭhāpanīyānampi anuṭṭhāpanena sabrahmacārīnaṃ hitesitā. Tāya karuṇāvihārānuguṇatā. Sundarāsundaravibhāgākaraṇato hīnapaṇītavikappapariccāgo. Tena tādilakkhaṇānuguṇatā. Tato eva anurodhavirodhappahānaṃ. Dvārapidahanaṃ okāsādānato. Yathāsanthatarāmatanti yathāgāhite yathāniddiṭṭhe senāsane abhiratabhāvaṃ.

නැගිටුවිය යුතු (කනිෂ්ඨ) අය පවා නොනැගිටුවීමෙන් සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි හිතෛෂී බව ඇති වේ. එයින් කරුණා විහාරයට අනුකූල බව ඇති වේ. සේනාසන හොඳ හෝ නරක ලෙස වෙන් නොකිරීමෙන් හීන-ප්‍රණීත භේදය අත්හැරීම සිදුවේ. එයින් තාදි ලක්ෂණයට (අටලෝ දහමින් කම්පා නොවන බවට) අනුකූල බව ඇති වේ. එයින්ම අනුරෝධ (ඇලීම) හා විරෝධ (ගැටීම) ප්‍රහාණය වේ. අවස්ථාව නොදීමෙන් (තෘෂ්ණාවට) දොර වසා දැමීම සිදු වේ. "යථාසන්ථතරාමතාව" යනු යම් පරිදි පවරන ලද, යම් පරිදි දක්වන ලද සේනාසනයෙහිම ඇලුම් කරන ස්වභාවයයි.

Iti yathāsanthatikaṅgakathāvaṇṇanā.

මෙසේ යථාසන්ථතික ධුතංග කථා වර්ණනාවයි.

13. Nesajjikaṅgakathāvaṇṇanā

13. නේසජ්ජික ධුතංග කථා වර්ණනාව.

36. Seyyanti iriyāpathalakkhaṇaṃ seyyaṃ. Tappaṭikkhepeneva hi tadatthā ‘‘mañco bhisī’’ti evamādikā (cūḷava. 321, 322) seyyā paṭikkhittā eva honti. ‘‘Nesajjiko’’ti ca sayanaṃ paṭikkhipitvā nisajjāya eva viharituṃ sīlamassāti imassa atthassa idha adhippetattā seyyā evettha paṭiyoginī, na itare tathā aniṭṭhattā, asambhavato ca. Kosajjapakkhiyo hi iriyāpatho idha paṭiyogibhāvena icchito, na itare. Na ca sakkā ṭhānagamanehi vinā nisajjāya eva yāpetuṃ tathā pavattetunti seyyāvettha paṭiyoginī. Tenāha ‘‘tena panā’’tiādi. Caṅkamitabbaṃ na ‘‘nesajjiko aha’’nti sabbarattiṃ nisīditabbaṃ. Iriyāpathantarānuggahito hi kāyo manasikārakkhamo hoti.

36. "සෙය්‍යා" යනු ඉරියව් ලක්ෂණයක් වූ වැතිරීමයි. එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන්ම ඒ සඳහා වූ ඇඳ, මෙට්ට ආදී සයනයන් ප්‍රතික්ෂේප වූවා වෙයි. "නේසජ්ජික" යනු සයනය කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කොට හිඳීමෙන්ම වාසය කරන ස්වභාවය ඇත්තා යන්න මෙහි අදහස බැවින් මෙහිදී වැතිරීමම ප්‍රතිවිරුද්ධ ඉරියව්ව වෙයි. අනෙක් ඉරියව් (සිට ගැනීම, ඇවිදීම) එසේ ප්‍රතිවිරුද්ධ නොවන්නේ ඒවා අකමැති ඉරියව් නොවන බැවින් හා එසේ විය නොහැකි බැවිනි. මන්ද මෙහිදී කුසීතකමට පක්ෂ වූ ඉරියව්ව පමණක් ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස අදහස් කරන ලදී. සිට ගැනීම හා සක්මන් කිරීමෙන් තොරව හිඳීමෙන් පමණක් කාලය ගත කළ නොහැකි බැවින් වැතිරීමම මෙහි ප්‍රතිවිරුද්ධ ඉරියව්ව වේ. එබැවින් "එසේ වුවද..." යනාදිය පැවසුණි. සක්මන් කළ යුතුය, "මම නේසජ්ජිකයෙක්මි" යි පවසා මුළු රැය පුරාම වාඩි වී නොසිටිය යුතුය. මන්ද වෙනත් ඉරියව්වලින් උපකාර ලැබූ ශරීරය මනසිකාරය (භාවනාව) සඳහා යෝග්‍ය වන බැවිනි.

Cattāro [Pg.103] pādā, piṭṭhiapassayo cāti imehi pañcahi aṅgehi pañcaṅgo. Catūhi aṭṭanīhi, piṭṭhiapassayena ca pañcaṅgoti apare. Ubhosu passesu piṭṭhipasse ca yathāsukhaṃ apassāya viharato nesajjikassa ‘‘anesajjikato ko viseso’’ti gāhaṃ nivāretuṃ abhayatthero nidassito ‘‘thero anāgāmī hutvā parinibbāyī’’ti.

පාද හතරක් හා පිට හේත්තුවක් යන අංග පහෙන් යුක්ත වූයේ පංචංග (අංග පහක් ඇති අස්න) නම් වේ. තවත් මතයකට අනුව හරස් ලී හතරක් හා පිට හේත්තුවෙන් පංචංග වේ. දෙපැත්තට හා පිටුපසට කැමති පරිදි හේත්තු වී වසන නේසජ්ජික භික්ෂුවගේ සහ නේසජ්ජික නොවන අයගේ වෙනස කුමක්ද යන සැකය දුරු කිරීම පිණිස "ස්ථවිරයන් වහන්සේ අනාගාමී වී පිරිනිවන් පෑහ" යනුවෙන් අභය තෙරුන් වහන්සේව නිදසුනක් ලෙස දක්වන ලදී.

Upacchedīyati etenāti upacchedananti vinibandhupacchedassa sādhakatamabhāvo daṭṭhabbo. Sabbakammaṭṭhānānuyogasappāyatā alīnānuddhaccapakkhikattā nisajjāya. Tato eva pāsādikairiyāpathatā. Vīriyārambhānukūlatā vīriyasamatāyojanassa anucchavikatā. Tato eva sammāpaṭipattiyā anubrūhanatā. Paṇidhāyāti ṭhapetvā. Tanunti uparimakāyaṃ. Vikampetīti cāleti, icchāvighātaṃ karotīti adhippāyo. Vatanti dhutaṅgaṃ.

මෙයින් (මෙම ධුතංගයෙන්) සිඳලනු ලබන බැවින් 'උපච්ඡේදන' නම් වේ. එයින් සිතේ බැඳීම් සිඳලීමට ඇති අතිශය සමත් බව දත යුතුය. ඉඳගෙන සිටීම (නිසජ්ජා) හැකිළීමක් (අලීන) හෝ විසිරයාමක් (උද්ධච්ච) නැති පක්ෂයට අයත් බැවින් සියලු කමටහන් වැඩීමට උචිත වේ. එහෙයින්ම එය ප්‍රසාදජනක ඉරියව්වක් (ප්‍රසාදික ඉරියාපථයක්) වේ. වීර්යය ආරම්භ කිරීමට අනුකූල වන අතර වීර්යය සමබරව යෙදීමට සුදුසු වේ. එහෙයින්ම සම්මා පටිපත්තිය (යහපත් පිළිවෙත) දියුණු කිරීමට හේතු වේ. 'පණිධාය' යනු (ශරීරය) තබා යන අර්ථයයි. 'තනුං' යනු ශරීරයේ උඩු කොටසයි. 'විකම්පේති' යනු සොලවයි, එනම් (නිදාගැනීමේ) කැමැත්ත නැති කරයි යන අදහසයි. 'වතං' යනු ධුතංගයයි.

Iti nesajjikaṅgakathāvaṇṇanā.

මෙසේ නේසජ්ජිකංග කථා වර්ණනාවයි.

Dhutaṅgapakiṇṇakakathāvaṇṇanā

ධුතංග ප්‍රකීර්ණක කථා වර්ණනාව.

37. Sekkhaputhujjanānaṃ vasena siyā kusalāni, khīṇāsavānaṃ vasena siyā abyākatāni. Tattha sekkhaputhujjanā paṭipattipūraṇatthaṃ, khīṇāsavā phāsuvihāratthaṃ dhutaṅgāni pariharanti. Akusalampi dhutaṅganti akusalacittenāpi dhutaṅgasevanā atthīti adhippāyo. Taṃ na yuttaṃ, yena akusalacittena pabbajitassa āraññikattaṃ, taṃ dhutaṅgaṃ nāma na hoti. Kasmā? Lakkhaṇābhāvato. Yaṃ hidaṃ kilesānaṃ dhunanato dhutassa puggalassa, ñāṇassa, cetanāya vā aṅgattaṃ, na taṃ akusaladhammesu sambhavati. Tasmā araññavāsādimattena āraññikādayo tāva hontu, āraññikaṅgādīni pana na hontīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘na maya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha imānīti dhutaṅgāni. Vuttaṃ heṭṭhā vacanatthaniddese. Na ca akusalena koci dhuto nāma hoti, kilesānaṃ dhunanaṭṭhenāti adhippāyo. Yassa bhikkhuno etāni samādānāni aṅgāni, etena paṭhamenāpi atthavikappena ‘‘natthi akusalaṃ dhutaṅga’’nti dasseti. Na ca akusalaṃ kiñci dhunātīti akusalaṃ kiñci pāpaṃ na ca dhunāti eva appaṭipakkhato. Yesaṃ samādānānaṃ taṃ akusalaṃ ñāṇaṃ viya [Pg.104] aṅganti katvā tāni dhutaṅgānīti vucceyyuṃ. Iminā dutiyenāpi atthavikappena ‘‘natthi akusalaṃ dhutaṅga’’nti dasseti. Nāpi akusalantiādi tatiyaatthavikappavasena yojanā. Tasmātiādi vuttassevatthassa nigamanaṃ.

37. ශෛක්ෂ සහ පෘථග්ජනයන් සම්බන්ධයෙන් මේවා කුසල් විය හැකිය, ක්ෂීණාශ්‍රවයන් (රහතන් වහන්සේලා) සම්බන්ධයෙන් අව්‍යාකෘත විය හැකිය. එහිදී ශෛක්ෂ පෘථග්ජනයෝ පිළිවෙත් පිරීම පිණිස ද, ක්ෂීණාශ්‍රවයෝ පහසු විහරණය පිණිස ද ධුතංගයන් පරිහරණය කරති. "ධුතංගය අකුසල් ද විය හැකිය" යන්නෙන් අකුසල් සිතින් ද ධුතංග සේවනයක් පවතින බව අදහස් වේ. එහෙත් එය යුක්තිසහගත නොවේ. යම් අකුසල් සිතකින් පැවිද්දෙකු ආරණ්‍යක බව (වනාන්තරයේ වාසය කිරීම) ඇති කරගන්නේ ද, එය ධුතංගයක් නම් නොවේ. මක්නිසාද යත්, එහි ලක්ෂණ නොමැති බැවිනි. කෙලෙස් ගසා දැමීම නිසා 'ධුත' වූ පුද්ගලයාගේ, ඥානයේ හෝ චේතනාවේ යම් අංග බවක් ඇත්ද, එය අකුසල් ධර්මයන්හි සම්භවය නොවේ. එබැවින් හුදෙක් ආරණ්‍ය වාසය කළ පමණින් ආරණ්‍යකයන් විය හැකි වුවද, 'ආරණ්‍යකංග' ආදී ධුතංගයන් නම් සිදු නොවේ යන්න පෙන්වීමට "න මයං" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'ඉමානි' යනු ධුතංගයන්ය. පද නිරුක්ති විස්තරයේදී එය පෙර සඳහන් කරන ලදී. කෙලෙස් ගසා දැමීමේ අර්ථයෙන් අකුසලයෙන් කිසිවකු 'ධුත' නම් නොවන බව මෙහි අදහසයි. යම් භික්ෂුවකට මෙම සමාදාන චේතනාවන් අංග වේ ද, මෙයින් පළමු අර්ථ විකල්පයෙන් "අකුසල් ධුතංගයක් නැත" යන්න පෙන්වා දෙයි. අකුසලය කිසිදු පාපයක් ගසා නොදමන අතර, එය (කෙලෙස්වලට) ප්‍රතිපක්ෂ නොවන බැවින් සැබවින්ම කෙලෙස් ගසා දැමීමක් නොකරයි. යම් සමාදානයකට එම අකුසලය ඥානය මෙන් අංගයක් කොට ගෙන ඒවා 'ධුතංග' යයි කියන්නේ නම්, මෙම දෙවන අර්ථ විකල්පයෙන් ද "අකුසල් ධුතංගයක් නැත" යන්න පෙන්වයි. "නාපි අකුසලං" යනාදිය තුන්වන අර්ථ විකල්පය අනුව යෙදේ. "තස්මා" යනාදිය පවසන ලද අර්ථයේ නිගමනයයි.

Yesanti abhayagirivāsike sandhāyāha. Te hi dhutaṅgaṃ nāma paññattīti vadanti. Tathā sati tassa paramatthato avijjamānattā kilesānaṃ dhunanaṭṭhopi na siyā, samādātabbatā cāti tesaṃ vacanaṃ pāḷiyā virujjhatīti dassetuṃ ‘‘kusalattikavinimutta’’ntiādi vuttaṃ. Tasmāti yasmā paññattipakkhe ete dosā dunnivārā, tasmā taṃ tesaṃ vacanaṃ na gahetabbaṃ, vuttanayo cetanāpakkhoyeva gahetabboti attho. Yasmā ete dhutaguṇā kusalattike paṭhamatatiyapadasaṅgahitā, tasmā siyā sukhāya vedanāya sampayuttā, siyā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā, siyā vipākadhammadhammā, siyā nevavipākanavipākadhammadhammā, siyā anupādinnupādāniyā, siyā asaṃkiliṭṭhasaṃkilesikāti evaṃ sesatikadukapadehipi nesaṃ yathārahaṃ saṅgaho vibhāvetabbo.

'යේසං' යනු අභයගිරිවාසීන් අරභයා පවසන ලද්දකි. මක්නිසාද යත්, ඔවුන් ධුතංග යනු 'ප්‍රඥප්තියක්' පමණක් යැයි පවසන බැවිනි. එසේ වූ විට, පරමාර්ථ වශයෙන් එය විද්‍යමාන නොවන බැවින්, කෙලෙස් ගසා දැමීමේ අර්ථය ද, සමාදන් විය යුතු බව ද සිදු නොවේ. එබැවින් ඔවුන්ගේ එම වචනය පාලිය හා පටහැනි බව පෙන්වීමට "කුසලත්තිකවිනිමුත්තං" යනාදිය වදාරන ලදී. එහෙයින් ප්‍රඥප්ති පක්ෂයෙහි මෙම දෝෂයන් මඟහරවා ගත නොහැකි බැවින්, ඔවුන්ගේ එම ප්‍රකාශය පිළිගත යුතු නොවේ. පවසන ලද පරිදි චේතනා පක්ෂය ම (පරමාර්ථය) පිළිගත යුතු බව අර්ථයයි. මෙම ධුත ගුණයන් කුසල පදත්‍රයෙහි (කුසලත්තික) පළමු සහ තෙවන පදයන්හි ඇතුළත් වන බැවින්, ඇතැම් විට සුඛ වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත විය හැකිය, ඇතැම් විට අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත විය හැකිය, ඇතැම් විට විපාක ධර්මයන් ද, ඇතැම් විට නේවවිපාකනවිපාකධර්මයන් ද, ඇතැම් විට අනුපාදින්නුපාදානීය ද, ඇතැම් විට අසංකිලිට්ඨ සංකිලේසික ද විය හැකිය. මේ ආකාරයෙන් සෙසු තික සහ දුක පදයන්ගෙන් ද ඒ ඒ ධුතංගයන්ට ගැලපෙන ලෙස සංග්‍රහ කිරීම විස්තර කළ යුතුය.

Kāmaṃ sabbopi arahā dhutakileso, idha pana dhutaṅgasevanāmukhena kilese vidhunitvā ṭhito khīṇāsavo ‘‘dhutakileso puggalo’’ti adhippeto. Tathā sabbopi ariyamaggo nippariyāyena kilesadhunano dhammo, visesato aggamaggo. Pariyāyena pana vipassanāñāṇādi. Heṭṭhimaparicchedena dhutaṅgacetanāsampayuttañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Evaṃ dhutaṃ dassetvā dhutavāde dassetabbe yasmā dhutavādabhedena dhuto viya dhutabhedena dhutavādopi duvidho, tasmā tesaṃ, tadubhayapaṭikkhepassa ca vasena catukkamettha sambhavatīti taṃ dassetuṃ ‘‘atthi dhuto’’tiādi vuttaṃ.

සැබවින්ම සියලු රහතන් වහන්සේලා කෙලෙස් ගසා දැමූ (ධුතකෙලෙස්) අය වෙති. එහෙත් මෙහිදී අදහස් කරන්නේ ධුතංග සේවනය කිරීමේ මාර්ගයෙන් කෙලෙස් ගසා දමා සිටින ක්ෂීණාශ්‍රව 'ධුතකෙලෙස් පුද්ගලයා' ගැනය. එසේම සියලු ආර්ය මාර්ගයෝ පර්යාය නොවූ (නිප්පරියාය) ආකාරයෙන් කෙලෙස් ගසා දමන ධර්මයෝ වෙති, විශේෂයෙන් අග්‍ර මාර්ගය (අර්හත් මාර්ගය) එසේ වේ. පර්යාය වශයෙන් (වෙනත් ආකාරයකින්) විදර්ශනා ඥානය ආදිය ද කෙලෙස් ගසා දමන ධර්ම වේ. අවම වශයෙන් ධුතංග චේතනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඥානය ද එසේ දත යුතුය. මෙසේ 'ධුත' බව පෙන්වා, 'ධුතවාද' බව පෙන්විය යුතු කල්හි, ධුතවාද ප්‍රභේදයෙන් ධුත පුද්ගලයා මෙන්ම, ධුත ප්‍රභේදයෙන් ධුතවාදී පුද්ගලයා ද දෙවැදෑරුම් වන බැවින්, ඔවුන් සහ ඒ දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් වශයෙන් මෙහි හතරක එකතුවක් (චතුෂ්කයක්) ඇති වේ. එය පෙන්වීමට "අත්ථි ධුතෝ" යනාදිය වදාරන ලදී.

Tayidanti nipāto, tassa ‘‘so aya’’nti attho. Dhutadhammā nāmāti dhutaṅgasevanāya paṭipakkhabhūtānaṃ pāpadhammānaṃ dhunanavasena pavattiyā ‘‘dhuto’’ti laddhanāmāya dhutaṅgacetanāya upakārakā dhammāti katvā dhutadhammā nāma. Asampattasampattesu paccayesu alubbhanākārena pavattanato appicchatā santuṭṭhitā ca atthato alobho. Paccayagedhādihetukānaṃ lolatādīnaṃ saṃkilesānaṃ sammadeva likhanato [Pg.105] chedanato gaṇasaṅgaṇikādibhedato saṃsaggato cittassa vivecanato sallekhatā pavivekatā ca alobho amohoti imesu dvīsu dhammesu anupatanti tadantogadhā tappariyāpannā honti, tadubhayasseva pavattivisesabhāvato. Imehi kusaladhammehi atthī idamatthī, yena ñāṇena pabbajitena nāma paṃsukūlikaṅgādīsu patiṭṭhitena bhavitabbanti yathānusiṭṭhaṃ dhutaguṇe samādiyati ceva pariharati ca, taṃ ñāṇaṃ idamatthitā. Tenāha ‘‘idamatthitā ñāṇamevā’’ti. Paṭikkhepavatthūsūti gahapaticīvarādīsu tehi tehi dhutaṅgehi paṭikkhipitabbavatthūsu. Lobhanti taṇhaṃ. Tesveva vāti paṭikkhepavatthūsu eva. Ādīnavapaṭicchādakanti ārakkhadukkhaparādhīnavutticorabhayādiādīnavapaṭicchādakaṃ. Anuññātānanti satthārā nicchandarāgaparibhogavasena anuññātānaṃ sukhasamphassaattharaṇapāvuraṇādīnaṃ. Paṭisevanamukhenāti paṭisevanadvārena, tena lesenāti attho. Atisallekhamukhenāti ativiya sallekhapaṭipattimukhena, ukkaṭṭhassa vattanakānampi paṭikkhipanavasenāti attho.

'තයිදං' යනු නිපාතයකි, එහි අර්ථය 'ඒ මෙයයි' යන්නයි. 'ධුතධර්ම' නම් ධුතංග සේවනයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ පාප ධර්මයන් ගසා දැමීමේ ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින් 'ධුත' යන නම ලද ධුතංග චේතනාවට උපකාර වන ධර්මයෝය. එබැවින් ධුතධර්ම නම් වෙති. නොලැබූ සහ ලැබූ පත්‍යයන් (පිරිකර) කෙරෙහි ලොභ නොවන ආකාරයෙන් පවතින බැවින් අල්පේච්ඡතාව සහ සන්තුෂ්ටිය යනු සැබවින්ම අලෝභයම වේ. පත්‍යයන් කෙරෙහි ඇති ගිජුකම ආදිය හේතුවෙන් ඇති වන ලෝලී බව ආදී කෙලෙස් මැනවින් සූරා දමන බැවින් ද, සිඳලන බැවින් ද, පිරිස් සමඟ ගැවසීම (ගණ සංගණිකා) ආදී වශයෙන් වන සබඳතාවලින් සිත වෙන් කරන බැවින් ද, සල්ලේඛතාව (කෙලෙස් තුනී කිරීම) සහ පවිවේකතාව (විවේකය) අලෝභය හා අමෝහය යන මෙම ධර්ම දෙකෙහි ඇතුළත් වේ. මක්නිසාද යත්, ඒ දෙකෙහිම පැවැත්මේ විශේෂත්වයන් වන බැවිනි. මෙම කුසල් ධර්මයන් කෙරෙහි ඇති වුවමනාව 'ඉදමත්ථී' (මෙය අවශ්‍යය) යන්නයි. පැවිද්දෙකු විසින් පාංශුකූලිකංග ආදියෙහි පිහිටා සිටිය යුතුය යනුවෙන් අනුශාසනා කළ පරිදි යම් ඥානයකින් ධුත ගුණ සමාදන් වේ ද, පරිහරණය කරයි ද, එම ඥානය 'ඉදමත්ථිතා' නම් වේ. එහෙයින් "ඉදමත්ථිතා යනු ඥානයමයි" වදාරන ලදී. 'පටික‍්ඛේපවත්ථූසු' යනු ගෘහපති චීවර ආදී ඒ ඒ ධුතංගයන්ගෙන් ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු වස්තූන් කෙරෙහිය. 'ලෝභං' යනු තෘෂ්ණාවයි. 'තේස්වේව වා' යනු එම ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු වස්තූන් කෙරෙහිම යන්නයි. 'ආදීනවපටිච්ඡාදකං' යනු භාණ්ඩ ආරක්ෂා කිරීමේ දුක, පරාධීන පැවැත්ම, සොරුන්ගෙන් වන බිය ආදී ආදීනවයන් වසාලන සුළු බවයි. 'අනුඤ්ඤාතානං' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් තෘෂ්ණාවෙන් හා රාගයෙන් තොරව පරිභෝජනය කිරීමේ අර්ථයෙන් අනුදැන වදාළ, සුවදායක ස්පර්ශ ඇති ඇතිරිලි සහ පෙරවීම් ආදියයි. 'පටිසේවනමුඛේන' යනු පරිභෝජනය කිරීමේ ද්වාරයෙන් හෙවත් එම මුවාවෙන් යන අර්ථයයි. 'අතිසල්ලේඛමුඛේන' යනු ඉතාමත්ම කෙලෙස් තුනී කරන පිළිවෙත ප්‍රමුඛ කොට ගෙන, උත්කෘෂ්ට ධුතංගධාරියාට ලැබෙන පත්‍යයන් පවා ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ අර්ථයෙනි.

Sukhumakaraṇasannissayo rāgo dukkhāya paṭipattiyā patiṭṭhaṃ na labhatīti āha ‘‘dukkhāpaṭipadañca nissāya rāgo vūpasammatī’’ti. Sallekho nāma sampajānassa hoti, satisampajaññe moho apatiṭṭhova appamādasambhavatoti vuttaṃ ‘‘sallekhaṃ nissāya appamattassa moho pahīyatī’’ti. Etthāti etesu dhutaṅgesu. Tatthāti araññarukkhamūlesu.

සුඛෝපකරණ ඇසුරු කළ රාගය, දුක්ඛ පටිපදාව (දුෂ්කර පිළිවෙත) තුළ පිහිටක් නොලබන බැවින් 'දුක්ඛ පටිපදාව නිශ්‍රය කොට රාගය සංසිඳේ' යැයි වදාරන ලදී. සල්ලේඛය (කෙලෙස් සිඳලීම) යනු සම්පජානයාට (මනා නුවණැත්තාට) ඇති වන්නකි. සිහිය හා නුවණ ඇති කල්හි අප්‍රමාදය ඇති වන බැවින් මෝහයට පිහිටක් නැත. එබැවින් 'සල්ලේඛය ඇසුරු කළ අප්‍රමාදී තැනැත්තාගේ මෝහය ප්‍රහීණ වේ' යැයි පවසන ලදී. 'එත්ථ' යනු මෙම ධුතාංගයන්හිය. 'තත්ථ' යනු ආරණ්‍ය හා රුක්ඛමූලයන්හිය.

Sīsaṅgānīti sīsabhūtāni aṅgāni, paresampi kesañci nānantarikatāya, sukaratāya ca saṅgaṇhanato uttamaṅgānīti attho. Asambhinnaṅgānīti kehici sambhedarahitāni, visuṃyeva aṅgānīti vuttaṃ hoti. Kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhati rāgacaritassa mohacaritassa dosacaritassāpi, taṃ ekaccaṃ dhutaṅgaṃ sevantassāti adhippāyo. Hāyati kammaṭṭhānaṃ sukumārabhāvenalūkhapaṭipattiṃ asahantassa. Vaḍḍhateva mahāpurisajātikassāti adhippāyo. Na vaḍḍhati kammaṭṭhānaṃ upanissayarahitassa. Ekameva hi dhutaṅgaṃ yathā kilesadhunanaṭṭhena, evaṃ cetanāsabhāvattā. Tenāha ‘‘samādānacetanā’’ti.

'සීසංගානි' යනු ප්‍රධාන වූ හෙවත් ශීර්ෂයක් බඳු වූ අංගයන්ය. අන්‍යයන්ට ද වෙන් නොවන බැවින් ද, පහසුවෙන් ඉටු කළ හැකි බැවින් ද උත්තමාංගයන් යන්න අර්ථයයි. 'අසම්භින්නංගානි' යනු කිසිදු ධුතාංගයක් සමඟ මිශ්‍ර නොවූ, වෙන් වූ ම අංගයන් යන්නයි. රාග චරිත, මෝහ චරිත හා දෝෂ චරිත ඇත්තවුන්ට ද ඇතැම් ධුතාංග සේවනය කිරීමෙන් කමටහන් වැඩේ. ඉතා සුකුමාර (සැපවත්) බව නිසා රළු පිළිවෙත ඉවසිය නොහැකි තැනැත්තාට කමටහන් පිරිහේ. මහා පුරුෂ ජාතිකයන්ට වනාහි කමටහන් වැඩෙන්නේ ම ය. උපනිශ්‍රය රහිත තැනැත්තාට කමටහන් නොවැඩේ. කෙලෙස් ගසාදමන අර්ථයෙන් ධුතාංගය එකක් ම වන්නා සේ ම, චේතනා ස්වභාවය නිසා ද එය එකක් ම වේ. එබැවින් 'සමාදාන චේතනාව' යැයි පවසන ලදී.

Terasāpi [Pg.106] dhutaṅgāni samādāya pariharantānaṃ puggalānaṃ vasena ‘‘dvācattālīsa hontī’’ti vatvā bhikkhūnaṃ terasannampi pariharaṇassa ekajjhaṃyeva sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘ekappahārena sabbadhutaṅgāni paribhuñjituṃ sakkotī’’ti vuttaṃ. Kathaṃ abbhokāse viharantassa rukkhamūlikaṅgaṃ? ‘‘Channaṃ paṭikkhipāmi, rukkhamūlikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti (visuddhi. 1.32) vacanato channe aruṇaṃ uṭṭhāpitamatte dhutaṅgaṃ bhijjati, na abbhokāse, tasmā bhedahetuno abhāvena tampi arogameva. Tathā senāsanaloluppassa abhāvena yathāsanthatikaṅganti daṭṭhabbaṃ. Āraññikaṅgaṃ gaṇamhā ohīyanasikkhāpadena (pāci. 691-692) paṭikkhittaṃ, khalupacchābhattikaṅgaṃ anatirittabhojanasikkhāpadena (pāci. 238-240). Pavāritāya hi bhikkhuniyā atirittaṃ katvā bhuñjituṃ na labbhati. Kappiye ca vatthusmiṃ lolatāpahānāya dhutaṅgasamādānaṃ, na akappiye, sikkhāpadeneva paṭikkhittattā. Aṭṭheva honti bhikkhuniyā saṃkaccikacīvarādīhi saddhiṃ pañcapi ticīvarasaṅkhameva gacchantīti katvā. Yathāvuttesūti bhikkhūnaṃ vuttesu terasasu ticīvarādhiṭṭhānavinayakammābhāvato ṭhapetvā tecīvarikaṅgaṃ dvādasa sāmaṇerānaṃ. Sattāti bhikkhunīnaṃ vuttesu aṭṭhasu ekaṃ pahāya satta ticīvarādhiṭṭhānavinayakammābhāvato. ‘‘Ṭhapetvā tecīvarikaṅga’’nti hi imaṃ anuvattamānameva katvā ‘‘satta sikkhamānasāmaṇerīna’’nti vuttaṃ. Patirūpānīti upāsakabhāvassa anucchavikāni.

ධුතාංග දහතුන ම සමාදන් වී රකින්නා වූ පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන් හතළිස් දෙකක් වේ යැයි පවසා, භික්ෂූන්ට ධුතාංග දහතුන ම එක්වර පැවතිය හැකි බව පෙන්වීමට 'සචේ හි' යනාදිය වදාරන ලදී. එහිදී 'එක්වර ම සියලු ධුතාංග පිරවීමට සමත් වේ' යැයි පවසන ලදී. අබ්භෝකාසික (එළිමහනේ වසන) භික්ෂුවකට රුක්ඛමූලික අංගය කෙසේ ලැබේද? 'පිළිසෙවන ප්‍රතික්ෂේප කරමි, රුක්ඛමූලික අංගය සමාදන් වෙමි' යන වචනයට අනුව, සෙවිලි කළ තැනක අරුණ නැගුණු විට ධුතාංගය බිඳේ, එළිමහනේදී එසේ නොවේ. එබැවින් බිඳෙන හේතුවක් නැති නිසා එය ද සුරක්ෂිත ය. එසේ ම සේනාසන ලෝලුප්පභාවය නැති බැවින් යථාසන්ථතික අංගය ද එසේ ම යැයි දත යුතුය. ආරණ්‍යක අංගය ගණයෙන් වෙන්ව විසීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයෙන් ප්‍රතික්ෂේපිත ය. ඛලුපච්ඡාභත්තික අංගය අනතිරිත්ත භෝජන ශික්ෂාපදයෙන් ප්‍රතික්ෂේපිත ය. පවාරිත භික්ෂුණියකට අතිරික්ත විනය කර්මයක් නොකර වැළඳීමට අවසර නැති බැවිනි. කැප වූ වස්තුවෙහි ලෝලුප්ප බව දුරු කරනු පිණිස ධුතාංග සමාදානය වේ, අකැප වස්තුවෙහි නොවේ; එය ශික්ෂාපදයෙන් ම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවිනි. භික්ෂුණියට සංකච්ඡිකා සිවුර ආදිය ද සමඟ සිවුරු පහක් ම 'තිචීවර' සංඛ්‍යාවට ම ඇතුළත් වන බැවින් ඇයට ඇත්තේ ධුතාංග අටක් පමණි. භික්ෂූන් උදෙසා වදාළ දහතුන අතුරින්, තෛචීවරික අධිෂ්ඨාන විනය කර්මයක් නොමැති බැවින් සාමණේරයන්ට තෛචීවරික අංගය හැර ධුතාංග දොළසකි. භික්ෂුණීන් සඳහා වදාළ අට අතුරින් තෛචීවරිකය හැර ධුතාංග හතකි. එය ම අනුගමනය කරමින් සික්ඛමානාවන්ට හා සාමණේරීන්ට ද ධුතාංග හතක් යැයි පවසන ලදී. 'පතිරූපාලි' යනු උපාසක භාවයට උචිත වූ දේවල් යන්නයි.

Dhutaṅganiddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ධුතාංග නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Iti dutiyaparicchedavaṇṇanā.

මෙසේ දෙවන පරිච්ඡේදයේ වර්ණනාවයි.

3. Kammaṭṭhānaggahaṇaniddesavaṇṇanā

3. කමටහන් ගැනීම පිළිබඳ නිද්දේස වර්ණනාව.

38. Appicchatādīhīti [Pg.107] appicchatāsantuṭṭhisallekhapavivekāpacayavīriyārambhādīhi. Pariyodāteti suvisuddhe nirupakkilese. Imasmiṃ sīleti yathāvutte catupārisuddhisīle. ‘‘Cittaṃ bhāvaya’’nti imameva desanaṃ sandhāyāha ‘‘atisaṅkhepadesitattā’’ti. Ko samādhīti sarūpapucchā. Kenaṭṭhena samādhīti kena atthena samādhīti vuccati, ‘‘samādhī’’ti padaṃ kaṃ abhidheyyatthaṃ nissāya pavattanti attho. Katividhoti pabhedapucchā.

38. 'අප්පිච්ඡතාදීහි' යනු අල්පේච්ඡතාව, සන්තුෂ්ටිය, සල්ලේඛය, විවේකය, කෙලෙස් පිරිහෙළීම, වීර්යාරම්භය ආදියෙනි. 'පරියෝදාතේ' යනු ඉතා පිරිසිදු වූ, කෙලෙස් රහිත වූ යන්නයි. 'ඉමස්මිං සීලේ' යනු කියන ලද චතුපාරිසුද්ධි සීලයෙහිය. 'සිත වඩන්න' යන මෙම දේශනාව ම අරමුණු කොට 'අතිසංඛේප දේසිතත්තා' (ඉතා සංක්ෂිප්තව දේශනා කළ බැවින්) යැයි වදාරන ලදී. 'සමාධිය යනු කුමක්ද?' යන්න ස්වරූපය විමසන ප්‍රශ්නයකි. 'කවර අර්ථයකින් සමාධිය නම් වේද?' යනු කවර කරුණක් නිසා සමාධිය යැයි කියනු ලබන්නේ ද, 'සමාධි' යන පදය කිනම් අර්ථයක් ඇසුරු කොට පවතින්නේ ද යන්නයි. 'කිනම් ප්‍රකාරද?' යන්න ප්‍රභේද විමසන ප්‍රශ්නයකි.

‘‘Ko samādhī’’ti kāmañcāyaṃ sarūpapucchā, vibhāgavantānaṃ pana sarūpavibhāvanaṃ vibhāgadassanamukheneva hotīti vibhāgo tāva anavasesato dassetabbo. Taṃdassane ca ayamādīnavoti dassetuṃ ‘‘samādhi bahuvidho’’tiādi vuttaṃ. Tattha bahuvidhoti kusalādivasena anekavidho. Nānappakārakoti ālambanamanasikārachandapaṇidhiadhimokkhaabhinīhārasaññānānattādinānappakāro. Na sādheyyāti lokiyasamādhissa bhāvanā idha adhippetattho, tañca na sādheyya. Jhānavimokkhādīsu hi samādhiṃ uddharitvā tassa labbhamānehi vibhāgehi vissajjane kariyamāne jhānavibhaṅgādīsu (vibha. 508 ādayo) āgato sabbo samādhipabhedo vissajjetabbo siyā. Tathā ca sati yvāyaṃ lokiyasamādhissa bhāvanāvidhi adhippeto, tassa vissajjanāya okāsova na bhaveyya. Kiñca yenassa tikacatukkajhānikena hīnādibhedabhinnena pavattivibhāgena brahmapārisajjādivasena navavidho, pañcamajjhānikena vehapphalādivasena dasavidho vā ekādasavidho vā bhavappabhedo nippajjati. Svāssa pavattivibhāgo ayaṃ soti niddhāretvā vuccamāno vikkhepāya siyā, yathā taṃ avisaye. Tenāha ‘‘uttari ca vikkhepāya saṃvatteyyā’’ti. Kusalacittekaggatāti kusalā anavajjasukhavipākalakkhaṇā cittekaggatā.

'සමාධිය යනු කුමක්ද?' යන ප්‍රශ්නය ස්වරූපය විමසන්නක් වුව ද, ප්‍රභේද සහිත ධර්මයන්ගේ ස්වරූපය පැහැදිලි කිරීම ප්‍රභේද පෙන්වීම මගින් ම සිදුවන බැවින්, පළමුව ප්‍රභේදයන් අශේෂව දැක්විය යුතුය. එහි ඇති විය හැකි දෝෂය පෙන්වීමට 'සමාධිය බහුවිධ වේ' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'බහුවිධ' යනු කුසලාදි වශයෙන් අනේකවිධ වීමයි. 'නානප්පකාරක' යනු අරමුණු, මනසිකාර, ඡන්ද, පණිධි, අධිමොක්ඛ, අභිනීහාර හා සංඥා නානත්වය ආදියෙන් විවිධ වූ ප්‍රකාරයන් ඇත්තකි. 'න සාධෙය්‍ය' යනු මෙහිදී අදහස් කළ අර්ථය ලෞකික සමාධිය වැඩීමයි, එය සිද්ධ නොවිය යුතුය. මන්දයත්, ධ්‍යාන විමෝක්ෂ ආදියෙහි සමාධිය උපුටා දක්වා එහි ලබන්නා වූ ප්‍රභේදයන්ගෙන් පිළිතුරු දුනහොත්, ධ්‍යාන විභංග ආදියෙහි එන සියලු සමාධි ප්‍රභේදයන් පැවසිය යුතු වන බැවිනි. එසේ වුවහොත්, ලෞකික සමාධිය වැඩීමේ ක්‍රමවේදය විග්‍රහ කිරීමට අවස්ථාවක් නැති වී යයි. තවද, තික-චතුක්ක ධ්‍යාන වශයෙන් ද, බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදි වශයෙන් නව වැදෑරුම් ද, පස්වන ධ්‍යානයෙන් වේහප්ඵලාදි වශයෙන් දස වැදෑරුම් හෝ එකොළොස් වැදෑරුම් භව ප්‍රභේදයන් සිද්ධ වේ. එම ප්‍රවෘත්ති විභාගය 'මෙයයි' කියා වෙන් කොට පැවසුවහොත්, එය වික්ෂේපයට හේතු විය හැක. එබැවින් 'මතු මත්තෙහි වික්ෂේපය පිණිස ම පවතී' යැයි පවසන ලදී. 'කුසල චිත්තේකග්ගතා' යනු නිවැරදි වූ, සැප විපාක දෙන ලක්ෂණයෙන් යුත් කුසල් සිත්හි ඒකාග්‍රතාවයි.

Cittacetasikānaṃ samaṃ avisāravasena sampiṇḍentassa viya ādhānaṃ samādhānaṃ. Avisāralakkhaṇo hi samādhi, sampiṇḍanaraso ca. Sammā avikkhipanavasena ādhānaṃ samādhānaṃ. Avikkhepalakkhaṇo vā hi [Pg.108] samādhi, vikkhepaviddhaṃsanaraso cāti. Svāyaṃ yasmā ekārammaṇe cittassa ṭhitihetu, tasmā ‘‘ṭhapananti vuttaṃ hotī’’ti āha. Tathā hesa ‘‘cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhitī’’ti (dha. sa. 15) niddiṭṭho. Ekārammaṇaggahaṇañcettha samādhissa santānaṭṭhitibhāvadassanatthaṃ. Tathā hissa aṭṭhakathāyaṃ dīpacciṭṭhiti nidassitā. Ānubhāvenāti balena, paccayabhāvenāti attho. Avikkhipamānāti na vikkhipamānā vūpasamamānā. Upasamapaccupaṭṭhāno hi samādhi. Etenassa vikkhepapaṭipakkhataṃ dasseti. Avippakiṇṇāti avisaṭā. Etena avisāralakkhaṇataṃ.

සිත හා චෛතසිකයන් විසිර යා නොදී සමානව එක්තැන් කොට තැබීම සමාධාන නම් වේ. සමාධිය නොවිසිරෙන ලක්ෂණයෙන් ද, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් එක් කිරීමේ කෘත්‍යයෙන් ද යුක්තය. මැනවින් නොවිසිරෙන ලෙස පැවැත්වීම සමාධාන නම් වේ. එබැවින් සමාධිය නොවිසිරෙන ලක්ෂණය හෝ විසිර යාම විනාශ කිරීමේ කෘත්‍යය සතු වේ. මෙය යම් හෙයකින් එකම අරමුණක සිත පිහිටීමට හේතු වේ ද, එබැවින් මෙය 'පිහිටුවීම' යැයි කියනු ලැබේ. එසේම මෙය 'සිතේ පැවැත්ම', 'මැනවින් පිහිටීම' සහ 'බැසගෙන පිහිටීම' යනුවෙන් ද දක්වා ඇත. මෙහි 'එකම අරමුණක් ගැනීම' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සමාධියෙහි අඛණ්ඩ පැවැත්ම දැක්වීමයි. අටුවාවෙහි පහන් සිළක පැවැත්ම මෙයට උපමා කොට දක්වා ඇත. 'ආනුභාවයෙන්' යනු බලයෙන් හෙවත් ප්‍රත්‍යයක් වීමෙනි. 'නොවිසිරෙමින්' යනු වික්ෂිප්ත නොවී සංසිඳෙමින් පැවැත්මයි. සමාධිය වනාහි කෙලෙස් සංසිඳීම ප්‍රකට වීම ලක්ෂණ කොට ඇත්තකි. මෙයින් සමාධියෙහි වික්ෂිප්තභාවයට ඇති ප්‍රතිපක්ෂ බව පෙන්වයි. 'නොවිසිරුණු' යනු විසිරී නොගිය බවයි. මෙයින් නොවිසිරෙන ලක්ෂණය පෙන්වයි.

Sayaṃ na vikkhipati, sampayuttā vā na vikkhipanti etenāti avikkhepo, so lakkhaṇaṃ etassāti avikkhepalakkhaṇo. Vikkhepaṃ viddhaṃseti, tathā vā sampajjatīti vikkhepaviddhaṃsanaraso. Uddhacce avikampanavasena paccupatiṭṭhati, sampayuttānaṃ vā taṃ paccupaṭṭhapetīti avikampanapaccupaṭṭhāno. Sukhanti nirāmisaṃ sukhaṃ daṭṭhabbaṃ.

තමා නොවිසිරෙයි ද, නැතහොත් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් මෙයින් නොවිසිරෙත් ද, එය නොවිසිරීම (අවික්ඛේප) නම් වේ. එම නොවිසිරෙන ලක්ෂණය මෙයට ඇති බැවින් 'අවික්ඛේප ලක්ඛණ' නම් වේ. වික්ෂිප්ත බව විනාශ කරන බැවින් හෝ එම ආකාරයෙන් සිද්ධ වන බැවින් 'වික්ඛේපවිද්ධංසන රස' (විසිර යාම නසන කෘත්‍යය) නම් වේ. උද්ධච්චය නිසා කම්පා නොවන ස්වභාවයෙන් වැටහෙන හෙයින් හෝ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් නොසැලෙන ලෙස පිහිටුවන හෙයින් 'අවිකම්පන පච්චුපට්ඨාන' (නොසැලී වැටහීම) නම් වේ. 'සුඛ' යන්නෙන් මෙහි අදහස් කරන්නේ නිරාමිස සැපයයි.

39. Avikkhepalakkhaṇaṃ nāma samādhissa āveṇiko sabhāvo, na tenassa koci vibhāgo labbhatīti āha ‘‘avikkhepalakkhaṇena tāva ekavidho’’ti. Sampayuttadhamme ārammaṇe appento viya pavattatīti vitakko appanā. Tathā hi so ‘‘appanā byappanā’’ti (dha. sa. 7) niddiṭṭho. Tappamukhatāvasena pana sabbasmiṃ mahaggatānuttare jhānadhamme ‘‘appanā’’ti aṭṭhakathāvohāro. Tathā tassa anuppattiṭṭhānabhūte parittajhāne upacāravohāro. Gāmādīnaṃ samīpaṭṭhāne gāmūpacārādisamaññā viyāti āha ‘‘upacārappanāvasena duvidho’’ti. Idha pana samādhivasena veditabbaṃ. Lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti vuccati vaṭṭaṃ, tappariyāpannatāya loke niyutto, tattha vā viditoti lokiyo. Tattha apariyāpannatāya lokato uttaro uttiṇṇoti lokuttaro. Kāmañcettha lokiyasamādhi bhāvetabbabhāvena gayhati, ubhayaṃ pana ekajjhaṃ gahetvā tato itaraṃ niddhāretuṃ ‘‘lokiyalokuttaravasena duvidho’’ti vuttaṃ. Sappītikanippītikavasenāti saha pītiyā vattatīti sappītiko, pītisampayutto. Natthi etassa pītīti nippītiko, pītivippayutto. Tesaṃ vasena. Sukhena saha ekuppādādibhāvaṃ gatoti sukhasahagato[Pg.109], sukhasampayuttoti attho. Upekkhāsahagatepi eseva nayo. Upekkhāti cettha adukkhamasukhavedanā adhippetā. Sā hi sukhadukkhākārapavattiṃ upekkhati majjhattākārasaṇṭhitattā. Sukhasahagata-padena cettha sappītiko, nippītikekadeso ca saṅgahito, upekkhāsahagata-padena pana nippītikekadesovāti ayametesaṃ padānaṃ viseso.

39. නොවිසිරෙන ලක්ෂණය සමාධියටම ආවේණික වූ ස්වභාවයකි. එමගින් සමාධියෙහි විශේෂ බෙදීමක් නොලැබෙන බැවින් "නොවිසිරෙන ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ සමාධිය එක් වැදෑරුම් වේ" යැයි කියන ලදී. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අරමුණෙහි බහාලන්නාක් මෙන් පවතින බැවින් විතර්කය 'අප්පනා' නම් වේ. එය 'අප්පනා බ්‍යප්පනා' යනුවෙන් දක්වා ඇත. එහෙත්, එම විතර්කය ප්‍රධාන කොට ඇති සියලු මහග්ගත සහ ලෝකෝත්තර ධ්‍යාන ධර්මයන් හැඳින්වීමට 'අප්පනා' යන වචනය අටුවාවෙහි ව්‍යවහාර කෙරේ. එසේම, එම අප්පනාව උපදින ස්ථානය වන පරිත්ත ධ්‍යානයට 'උපචාර' යන නම ව්‍යවහාර කෙරේ. එය ගමකට ආසන්න ස්ථානය 'ගම් උපචාරය' ලෙස හඳුන්වන්නාක් මෙනි. එබැවින් 'උපචාර අප්පනා වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ' යැයි කියන ලදී. මෙහිදී එය සමාධි වශයෙන් දත යුතුය. බිඳෙන සුළු බැවින් සංසාර වට්ටය 'ලෝකය' නම් වේ. එම ලෝකය තුළ ඇතුළත් බැවින් 'ලෝකික' නම් වේ. එම ලෝකයෙන් එතෙර වූ හෙයින් 'ලෝකෝත්තර' නම් වේ. මෙහිදී ලෝකික සමාධිය වර්ධනය කළ යුතු ධර්මයක් ලෙස ගැනේ. එහෙත් ලෝකික සහ ලෝකෝත්තර යන දෙකම එක්කොට ගෙන, ලෝකෝත්තර සමාධිය වෙන් කර දැක්වීමට "ලෝකික ලෝකෝත්තර වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ" යැයි කියන ලදී. ප්‍රීතිය සමඟ පවතින බැවින් 'සප්පීතික' නම් වේ. ප්‍රීතිය රහිත බැවින් 'නිප්පීතික' නම් වේ. සැපය සමඟ එක්ව උපදින බැවින් 'සුඛසහගත' නම් වේ. උපේක්ෂා සහගත සමාධියෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. මෙහි උපේක්ෂාව යනු අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවයි. එය මැදහත් ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින් සැප දුක් දෙකෙහිම පැවැත්ම දෙස මැදහත්ව බලයි. මෙහි 'සුඛසහගත' යන පදයෙන් සප්පීතික සමාධිය සහ නිප්පීතික සමාධියෙන් කොටසක් ද ගැනේ. 'උපෙක්ඛාසහගත' පදයෙන් නිප්පීතික සමාධියෙන් කොටසක් පමණක් ගැනේ. මෙය මෙම පදයන්හි විශේෂයයි.

Sabhāvato, paccayato, phalato ca majjhimapaṇītehi nihīno, tesaṃ vā guṇehi parihīnoti hīno, attano paccayehi padhānabhāvaṃ nīto paṇīto, ubhinnaṃ majjhe bhavo majjhimo. Sampayogavasena pavattamānena saha vitakkena savitakko, saha vicārena savicāro, savitakko ca so savicāro cāti savitakkasavicāro. Ādi-saddena avitakkavicāramatto, avitakkāvicāro ca gahito. Tattha vicārato uttari vitakkena sampayogābhāvato avitakko ca so vicāramatto cāti avitakkavicāramatto. Visesanivattiattho vā matta-saddo. Savitakkasavicāro hi samādhi vitakkavisiṭṭhena vicārena savicāro, ayaṃ pana vicāramattena vitakkasaṅkhātavisesarahitena, tasmā avitakkavicāramatto. Atha vā bhāvanāya pahīnattā vitakkābhāvenāyaṃ vicāramatto, na vicārato aññassa attano sampayuttadhammassa kassaci abhāvāti dassetuṃ avitakka-vacanena vicāramatta-padaṃ visesetvā vuttaṃ. Ubhayarahito avitakkāvicāro. Pītisahagatādivasenāti pītisahagatasukhasahagataupekkhāsahagatavasena. Yadettha vattabbaṃ, taṃ sukhasahagataduke vuttanayameva. Paṭipakkhehi samantato khaṇḍitattā paritto. Parittanti vā appamattakaṃ vuccati, ayampi appānubhāvatāya paritto viyāti paritto. Kilesavikkhambhanato, vipulaphalato, dīghasantānato ca mahantabhāvaṃ gato, mahantehi vā uḷāracchandādīhi gato paṭipannoti mahaggato. Ārammaṇakaraṇavasenāpi natthi etassa pamāṇakaradhammā, tesaṃ vā paṭipakkhoti appamāṇo.

ස්වභාවයෙන්, ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හා ප්‍රතිඵලයෙන් මධ්‍යම සහ ප්‍රණීත සමාධීන්ට වඩා පහත් බැවින් 'හීන' නම් වේ. ප්‍රධාන භාවයට පත් වූයේ 'ප්‍රණීත' නම් වේ. දෙකටම මැදිව පවතින්නේ 'මධ්‍යම' නම් වේ. සම්ප්‍රයෝග වශයෙන් පවත්නා විතර්කය සමඟ වූයේ 'සවිතක්ක' නම් වේ, විචාරය සමඟ වූයේ 'සවිචාර' නම් වේ. විතර්ක විචාර දෙකම ඇත්තේ 'සවිතක්ක සවිචාර' නම් වේ. 'ආදි' ශබ්දයෙන් අවිතක්ක විචාරමත්ත සහ අවිතක්ක අවිචාර සමාධීන් ගැනේ. එහිදී, විතර්කයක් නැති බැවින් 'අවිතක්ක විචාරමත්ත' නම් වේ. 'මත්ත' ශබ්දය මෙහි විශේෂණය බැහැර කිරීමේ අර්ථයෙන් යෙදී ඇත. සවිතක්ක සවිචාර සමාධියෙහි විතර්කයෙන් විශේෂ වූ විචාරය සමඟ පවතින බැවින් එය 'සවිචාර' නම් වේ. එහෙත් මෙය විතර්කය නම් වූ විශේෂයෙන් තොර වූ විචාර මාත්‍රයක් පමණි. එසේත් නැතහොත් භාවනාවෙන් විතර්කය ප්‍රහීණ කළ බැවින් මෙය 'විචාර මාත්‍ර' නම් වේ. මෙයින් අදහස් කරන්නේ විචාරයෙන් තොර අන්‍ය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් නැති බව නොවේ. දෙකෙන්ම තොර වූයේ 'අවිතක්ක අවිචාර' නම් වේ. 'පීතිසහගතාදි' යන්නෙන් ප්‍රීතිසහගත, සුඛසහගත සහ උපේක්ෂාසහගත සමාධීන් ගැනේ. මෙහි පවසන ක්‍රමය සුඛසහගත ද්විකයෙහි කී පරිදිමය. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් සිඳී ඇති බැවින් 'පරිත්ත' නම් වේ. නැතහොත් අඩු ආනුභාවයක් ඇති බැවින් 'පරිත්ත' නම් වේ. කෙලෙස් යටපත් කරන බැවින් ද, විපුල ඵල දෙන බැවින් ද, මහත් භාවයට පත් වූයේ 'මහග්ගත' නම් වේ. උදාර ඡන්ද ආදියෙන් පැමිණි බැවින් ද 'මහග්ගත' නම් වේ. අරමුණු කිරීම් වශයෙන් සීමා පනවන ධර්මයන් නැති බැවින් හෝ එම ධර්මයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් 'අප්පමාණ' නම් වේ.

Paṭipajjati jhānaṃ etāyāti paṭipadā, pubbabhāgabhāvanā. Dukkhā kicchā paṭipadā etassāti dukkhāpaṭipado. Pakatipaññāya abhivisiṭṭhattā abhiññā nāma appanāvahā bhāvanāpaññā, dandhā mandā abhiññā etassāti dandhābhiñño. Dukkhāpaṭipado ca so dandhābhiñño cāti dukkhāpaṭipadādandhābhiñño[Pg.110], samādhi. Tadādivasena. Catujhānaṅgavasenāti catunnaṃ jhānānaṃ aṅgabhāvavasena, catukkanayavasena cetaṃ vuttaṃ. Hānabhāgiyādivasenāti hānakoṭṭhāsikādivasena.

මෙයින් ධ්‍යානයට පැමිණෙන බැවින් 'පටිපදා' නම් වේ. එය පූර්වභාග භාවනාවයි. දුෂ්කර වූ පිළිවෙත 'දුක්ඛා පටිපදා' නම් වේ. අප්පනාව ගෙන දෙන භාවනා ප්‍රඥාව 'අභිඥා' නම් වේ. මන්දගාමී වූ අභිඥාව 'දන්ධාභිඥ' නම් වේ. දුෂ්කර පිළිවෙතක් හා මන්දගාමී අභිඥාවක් ඇති සමාධිය 'දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඥ' නම් වේ. 'චතුජ්ඣානංග' වශයෙන් යනු ධ්‍යාන සතරේ අංගයන් වශයෙන් හෝ චතුක්ක ක්‍රමය අනුව පවසන ලද්දකි. 'හානභාගියාදි' වශයෙන් යනු පිරිහීමට පත්වන කොටසට අයත් සමාධි ආදී වශයෙනි.

Samādhiekakadukavaṇṇanā

සමාධිය පිළිබඳ ඒකක සහ දුක වර්ණනාවයි.

Channaṃ anussatiṭṭhānānanti buddhānussatiādīnaṃ channaṃ anussatikammaṭṭhānānaṃ. Imesaṃ vasenāti imesaṃ dasannaṃ kammaṭṭhānānaṃ vasena. ‘‘Pubbabhāge ekaggatā’’ti iminā appanāya upakārakanānāvajjanupacārassapi saṅgaho daṭṭhabbo, na ekāvajjanasseva. Appanāsamādhīnanti upakattabbaupakārakasambandhe sāmivacanaṃ ‘‘purisassa attho’’tiādīsu viya. Parikammanti gotrabhu. Aparitto samādhīti dassetuṃ ‘‘paṭhamassa jhānassā’’tiādi vuttaṃ.

අනුස්සතිට්ඨාන හයක් යනු බුද්ධානුස්සතිය ආදී වූ අනුස්සති කර්මස්ථාන හයයි. 'මොවුන්ගේ වසයෙන්' යනු මෙම කර්මස්ථාන දසයේ වසයෙනි. 'පූර්වභාගයෙහි ඒකාග්‍රතාව' යන මෙයින් අර්පණාවට උපකාරී වන්නා වූ, විවිධ ආවජ්ජන සහිත උපචාර සමාධිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය; එය තනි ආවජ්ජනයකට පමණක් සීමා නොවේ. 'අර්පණා සමාධීන්ගේ' යනු 'පුරුෂයාගේ අර්ථය' යනාදියෙහි මෙන් උපකාර ලබන්නා හා උපකාර කරන්නා අතර සම්බන්ධය දැක්වීමට යෙදුණු සාමි වචනයකි (ෂෂ්ඨී විභක්තියකි). 'පරිකර්මය' යනු ගෝත්‍රභූ සිතයි. අපරිත්ත (මහග්ගත) සමාධිය දැක්වීම සඳහා 'පළමුවන ධ්‍යානයෙහි' යනාදිය පවසන ලදී.

Tīsu bhūmīsūti kāmarūpārūpabhūmīsu. Kusalacittekaggatāya adhippetattā ‘‘ariyamaggasampayuttā’’ti vuttaṃ. Siyā sappītiko, siyā nippītikoti aniyamavacanaṃ upacārasamādhisāmaññena sabbesampi vā jhānānaṃ nānāvajjanavīthiyaṃ upacārasamādhi siyā sappītiko, siyā nippītiko. Ekāvajjanavīthiyaṃ pana ādito dukatikajjhānānaṃ upacārasamādhi sappītikova, itaresaṃ nippītikova, visabhāgavedanassa cittassa āsevanapaccayatābhāvato, ekavīthiyaṃ vedanāparivattanābhāvato ca. Siyā sukhasahagato, siyā upekkhāsahagatoti etthāpi vuttanayeneva attho veditabbo. Tattha pana ‘‘dukatikajjhānāna’’nti vuttaṃ, idha ‘‘tikacatukkajjhānāna’’nti vattabbaṃ.

'භූමි තුනෙහි' යනු කාම, රූප සහ අරූප යන භූමි තුනෙහිය. කුසල් සිතේ ඒකාග්‍රතාව අදහස් කළ බැවින් 'ආර්ය මාර්ගසම්ප්‍රයුක්ත' යැයි කියන ලදී. 'සපීතික (ප්‍රීතිය සහිත) විය හැකිය, නිප්පීතික (ප්‍රීතිය රහිත) විය හැකිය' යනු උපචාර සමාධියේ සාමාන්‍ය ස්වභාවය අනුව නියමයක් නොමැතිව කළ ප්‍රකාශයකි. නොහොත් සියලු ධ්‍යානයන්ගේ නානාවජ්ජන වීථියෙහි උපචාර සමාධිය ප්‍රීතිය සහිත හෝ රහිත විය හැකිය. නමුත් ඒකාවජ්ජන වීථියෙහි (තනි ආවජ්ජනයක් ඇති වීථියක) නම්, මුල සිට ද්විතීයික හා තෘතීයික ධ්‍යානයන්ගේ උපචාර සමාධිය ප්‍රීතිය සහිතම වේ; සෙසු ධ්‍යානයන්ගේ උපචාරය ප්‍රීතිය රහිතම වේ. ඒ අසමාන වේදනා ඇති සිත්වල ආසේවන ප්‍රත්‍යයක් නොමැති බැවින් හා එක් වීථියක් තුළ වේදනාව වෙනස් නොවන බැවිනි. 'සැප සහිත විය හැකිය, උපේක්ෂා සහිත විය හැකිය' යන්නෙහි අර්ථය ද ඉහත කී පරිද්දෙන්ම දත යුතුය. එහි 'ද්විතීයික හා තෘතීයික ධ්‍යාන' යැයි කීවද, මෙහි 'තෘතීයික හා චතුර්ථ ධ්‍යාන' යැයි කිව යුතුය.

Samādhitikavaṇṇanā

සමාධි තික වර්ණනාව (සමාධි තුන් වැදෑරුම් ලෙස විස්තර කිරීම).

Paṭiladdhamattoti adhigatamatto anāsevito abahulīkato. So hi paridubbalabhāvena hīno hoti. Nātisubhāvitoti ativiya paguṇabhāvaṃ apāpito. Subhāvitoti suṭṭhu bhāvito sammadeva paguṇataṃ upanīto. Tenāha ‘‘vasippatto’’ti. Chandādīnaṃ hīnatādivasenāpi imesaṃ hīnāditā veditabbā. Tathā hi uḷārapuññaphalakāmatāvasena pavattito hīno, lokiyābhiññāsampādanāya pavattito majjhimo, vivekakāmatāya ariyabhāve ṭhitena pavattito paṇīto[Pg.111]. Attahitāya bhavasampattiatthaṃ pavattito vā hīno, kevalaṃ alobhajjhāsayena pavattito majjhimo, parahitāya pavattito paṇīto. Vaṭṭajjhāsayena vā pavattito hīno, vivekajjhāsayena pavattito majjhimo, vivaṭṭajjhāsayena lokuttarapādakatthaṃ pavattito paṇīto.

'ලැබූ මාත්‍රය' යනු ලබා ගත්තා පමණක් වූ, නිතර පුරුදු නොකළ, බහුලව ප්‍රගුණ නොකළ සමාධියයි. එය ඉතා දුර්වල බැවින් හීන (පහත්) වේ. 'මැනවින් ප්‍රගුණ නොකළ' යනු අතිශයින් පුහුණු කළ බවට පත් නොකළ සමාධියයි. 'මැනවින් ප්‍රගුණ කළ' යනු මැනවින් වඩන ලද, මනාව නිපුණත්වයට පත් කරන ලද සමාධියයි. එබැවින් 'වශීභාවයට පත් වූ' යැයි කියන ලදී. ඡන්දය ආදියේ හීන බව ආදියෙන් ද මෙහි හීන බව ආදිය දත යුතුය. එනම්, උදාර වූ පින්ඵල කැමැත්තෙන් පවත්වන ලද්ද හීන වේ; ලෞකික අභිඥා ලැබීම සඳහා පවත්වන ලද්ද මධ්‍යම වේ; විවේකය (කෙලෙස් රහිත බව) කැමතිව ආර්ය භාවයෙහි පිහිටා පවත්වන ලද්ද ප්‍රණීත වේ. එසේම, තමාගේ යහපත පිණිස භව සම්පත් පතා පවත්වන ලද්ද හීන වේ; හුදෙක් අලෝභ අදහසින් පවත්වන ලද්ද මධ්‍යම වේ; පරහිත සුවය පිණිස පවත්වන ලද්ද ප්‍රණීත වේ. සංසාර ආලය සහිතව පවත්වන ලද්ද හීන වේ; විවේක (කෙලෙස් දුරු කිරීමේ) අදහසින් පවත්වන ලද්ද මධ්‍යම වේ; නිවන අදහස් කරමින් ලෝකෝත්තර මාර්ගයට පදනමක් ලෙස පවත්වන ලද්ද ප්‍රණීත වේ.

Saddhiṃ upacārasamādhināti sabbesampi jhānānaṃ upacārasamādhinā saha. Vitakkamatteyeva ādīnavaṃ disvāti vitakkeyeva oḷārikato upaṭṭhahante ‘‘cittassa khobhakaradhammo aya’’nti ādīnavaṃ disvā vicārañca santato manasi karitvā. Tenāha ‘‘vicāre adisvā’’ti. Taṃ sandhāyāti taṃ evaṃ paṭiladdhaṃ samādhiṃ sandhāya. Etaṃ ‘‘avitakkavicāramatto samādhī’’ti dutiyapadaṃ vuttaṃ. Tīsūti ādito tīsu.

'උපචාර සමාධිය සමග' යනු සියලු ධ්‍යානයන්ගේ උපචාර සමාධිය සමගය. 'විතර්කයෙහි පමණක් දොස් දැක' යනු විතර්කය රළු ලෙස වැටහෙන කල්හි, 'මෙය සිත කැළඹීමට කරුණකි' යනාදී වශයෙන් එහි දොස් දැක, විචාරය ශාන්ත ලෙස මෙනෙහි කිරීමයි. එබැවින් 'විචාරය නොදැක' යැයි කියන ලදී. 'එය අරභයා' යනු එසේ ලබා ගත් සමාධිය අරභයායි. එය 'විතර්ක රහිත විචාර මාත්‍ර සමාධිය' යන දෙවන පදය සඳහා පවසන ලදී. 'තුනෙහි' යනු මුල් ධ්‍යාන තුනෙහිය.

Tesvevāti tesu eva catukkapañcakanayesu. Tatiye catuttheti catukkanaye tatiye, pañcakanaye catuttheti yojetabbaṃ. Avasāneti dvīsupi nayesu pariyosānajjhāne. Yathākkamaṃ catutthe, pañcame vā. Pītisukhasahagato vāti etthāpi heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo. Ettha ca satipi pītisahagatassāpi samādhissa sukhasahagatatte tīṇipi padāni asaṅkarato dassetuṃ nippītikasukhato sappītikasukhassa visesadassanatthaṃ satthu pītitikadesanāti nippītikasseva sukhassa vasena sukhasahagato samādhi gahitoti daṭṭhabbo.

'ඔවුන් කෙරෙහිම' යනු ඒ චතුර්ක හා පංචක ක්‍රමයන්හිමය. 'තෙවන හා සිවුවන' යනු චතුර්ක ක්‍රමයේ තෙවන ධ්‍යානය හා පංචක ක්‍රමයේ සිවුවන ධ්‍යානය ලෙස යෙදිය යුතුය. 'අවසානයෙහි' යනු ක්‍රම දෙකෙහිම අවසාන ධ්‍යානයෙහි, එනම් පිළිවෙළින් සිවුවන හෝ පස්වන ධ්‍යානයෙහි යන්නයි. 'ප්‍රීති සුඛ සහිත' යන්නෙහි ද අර්ථය පෙර කී පරිද්දෙන්ම දත යුතුය. මෙහි ප්‍රීතිය සහිත සමාධිය සැප සහිත වුවද, පද තුනක් මිශ්‍ර නොකර දැක්වීම සඳහාත්, ප්‍රීති රහිත සැපයට වඩා ප්‍රීතිය සහිත සැපයෙහි විශේෂය දැක්වීම සඳහාත් බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රීති තිකය දේශනා කළ සේක. එබැවින් ප්‍රීති රහිත සැපය පමණක් ගෙන 'සැප සහිත සමාධිය' ලෙස ගත් බව දත යුතුය.

Upacārabhūmiyanti upacārajjhānasampayuttacittuppāde. Cittuppādo hi sahajātadhammānaṃ uppattiṭṭhānatāya ‘‘bhūmī’’ti vuccati ‘‘sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’tiādīsu (dha. sa. 988) viya. Paritto samādhi kāmāvacarabhāvato.

'උපචාර භූමියෙහි' යනු උපචාර ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත සිත් ඉපදීමෙහි ය. සහජාත ධර්මයන්ගේ උප්පත්ති ස්ථානය වන බැවින් සිත උපදින අවස්ථාවට (චිත්තෝත්පාදයට) 'භූමිය' යැයි කියනු ලැබේ; 'සුඛ භූමියෙහි කාමාවචරයෙහි' යනාදියෙහි මෙනි. කාමාවචර බැවින් මෙය පරිත්ත (ප්‍රමාණවත් නොවන) සමාධියකි.

Samādhicatukkavaṇṇanā

සමාධි චතුක්ක වර්ණනාව (සමාධි සතර වැදෑරුම් ලෙස විස්තර කිරීම).

Paṭhamasamannāhāro bhāvanaṃ ārabhantassa ‘‘pathavī pathavī’’tiādinā kammaṭṭhāne paṭhamābhiniveso. Tassa tassa jhānassa upacāranti nīvaraṇavitakkavicāranikantiādīnaṃ vūpasame thirabhūtaṃ kāmāvacarajjhānaṃ. ‘‘Yāva appanā’’ti iminā pubbabhāgapaññāya eva abhiññābhāvo vutto viya dissatīti vadanti[Pg.112]. Appanāpaññā pana abhiññāva. Yadaggena hi pubbabhāgapaññāya dandhasīghatā, tadaggena appanāpaññāyapīti. Samudācāragahaṇatāyāti samudācārassa gahaṇabhāvena, pavattibāhullatoti attho. Asukhāsevanāti kasirabhāvanā.

'පළමු මෙනෙහි කිරීම' යනු භාවනාව ආරම්භ කරන තැනැත්තා 'පඨවි පඨවි' යනාදී වශයෙන් කර්මස්ථානයෙහි පළමුව යෙදීමයි. 'ඒ ඒ ධ්‍යානයේ උපචාරය' යනු නීවරණ, විතර්ක, විචාර හා ආශාවන්ගේ සංසිඳීමෙන් ස්ථාවර වූ කාමාවචර ධ්‍යානයයි. 'අර්පණාව දක්වා' යන මෙයින් පූර්වභාග ප්‍රඥාවෙහිම අභිඥා ස්වභාවය දක්වා ඇති බව පෙනේ යැයි ඇතැමුන් පවසති. එහෙත් අර්පණා ප්‍රඥාව ද අභිඥාවකි. යම් හෙයකින් පූර්වභාග ප්‍රඥාවේ මන්දගාමී හෝ වේගවත් බවක් වේ ද, එමගින් අර්පණා ප්‍රඥාවේ ද මන්දගාමී හෝ වේගවත් බව දත යුතුය. 'ප්‍රවර්තනය වීම ග්‍රහණය කර ගැනීමෙන්' යනු සිත ඉපදීම බහුල ලෙස ග්‍රහණය වන බැවිනි. 'අසුඛ ආසේවනය' යනු අපහසුවෙන් වඩන ලද භාවනාවයි.

Palibodhupacchedādīnīti ādi-saddena bhāvanāvidhānāparihāpanādiṃ saṅgaṇhāti. Asappāyasevīti upacārādhigamato pubbe asappāyasevitāya dukkhā paṭipadā. Pacchā asappāyasevitāya dandhā abhiññā hoti. Sappāyasevinoti etthāpi eseva nayo. Pubbabhāgeti upacārajjhānādhigamato orabhāge. Aparabhāgeti tato uddhaṃ. Tassa vomissakatāti yo pubbabhāge asappāyaṃ sevitvā aparabhāge sappāyasevī, tassa dukkhā paṭipadā khippābhiññā. Itarassa sukhā paṭipadā dandhābhiññā hoti. Evaṃ paṭhamacatutthānaṃ vomissakatāya dutiyatatiyāti attho. Akatapalibodhupacchedassa saparipanthatāya paṭipadā dukkhā hoti, itarassa sukhā. Asampāditaappanākosallassa ñāṇassa avisadatāya dandhā abhiññā hoti, visadatāya khippā abhiññā.

'පලිබෝධ (බාධක) සිඳලීම ආදිය' යන මෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් භාවනා විධිවිධාන අතපසු නොකිරීම ආදිය ද ඇතුළත් වේ. 'අසප්පාය (අහිතකර දේ) සේවනය කරන්නා' යනු උපචාර සමාධිය ලැබීමට පෙර අසප්පාය සේවනය කිරීම නිසා දුක් සහිත පිළිවෙතක් (දුක්ඛා පටිපදා) වේ. පසුව අසප්පාය සේවනය කිරීම නිසා මන්දගාමී අභිඥාවක් (දන්ධා අභිඤ්ඤා) වේ. සප්පාය සේවනය කරන්නා සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'පූර්ව භාගයෙහි' යනු උපචාර ධ්‍යානය ලැබීමට පෙරය. 'අපර භාගයෙහි' යනු එයින් පසුවය. 'ඔහුගේ මිශ්‍ර බව' යනු යමෙක් පූර්ව භාගයේ අසප්පාය සේවනය කර පසු කාලයේ සප්පාය සේවනය කරයි ද, ඔහුට දුක් සහිත පිළිවෙතක් හා වේගවත් අභිඥාවක් (දුක්ඛා පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා) වේ. සෙසු අයට (මිශ්‍ර තැනැත්තාට) සැප සහිත පිළිවෙතක් හා මන්දගාමී අභිඥාවක් වේ. මෙසේ පළමුවන හා සිවුවන ධ්‍යානයන්ගේ මිශ්‍ර බව නිසා දෙවන හා තෙවන ධ්‍යානයන් ද එසේම වන බව අදහසයි. පලිබෝධ සිඳලීම නොකළ තැනැත්තාට බාධක පවතින බැවින් පිළිවෙත දුක් සහිත වේ, අනෙක් අයට සැප සහිත වේ. අර්පණා කෞශල්‍යය සම්පූර්ණ නොකළ තැනැත්තාගේ ඥානය අපැහැදිලි බැවින් අභිඥාව මන්දගාමී වේ, ඥානය පැහැදිලි තැනැත්තාට අභිඥාව වේගවත් වේ.

Taṇhāavijjāvasenāti taṇhāavijjānaṃ abhibhavānabhibhavavasena. Samathavipassanādhikāravasenāti samathavipassanāsu asato, sato ca adhikārassa vasena. Taṇhāya samādhissa ujupaṭipakkhattā sā samathapaṭipadāya paripanthinīti āha ‘‘taṇhābhibhūtassa hi dukkhā paṭipadā hotī’’ti. Abhibhavo cassā itarakilesehi adhikatāya anabhibhūtassa taṇhāyāti adhikārato veditabbaṃ. Tathā avijjā paññāya ujupaṭipakkhāti tadabhibhūtassa dandhābhiññatā vuttā. Akatādhikāroti bhavantare akataparicayo yathā paguṇaṃ katvā vissaṭṭhagantho appamattakena payogena suppavatti vācuggatova hoti, evaṃ pubbe kataparicayassa bhāvanā appakasireneva ijjhatīti āha ‘‘katādhikārassa sukhā’’ti. Svāyaṃ akato, kato ca adhikāro samathanissito paṭipadāyaṃ vutto samādhippadhānattā paṭipadāya. Vipassanānissito abhiññāyaṃ ñāṇappadhānattā appanāya. Kilesindriyavasenāti tikkhātikkhānaṃ kilesindriyānaṃ vasena. Tenāha ‘‘tibbakilesassā’’tiādi[Pg.113]. Tattha kilesā kāmacchandādayo, indriyāni saddhādīni.

තෘෂ්ණාව හා අවිද්‍යාවගේ බලයෙන් යනු තෘෂ්ණාව හා අවිද්‍යාව විසින් යටපත් කිරීම හෝ යටපත් නොකිරීමේ බලයෙනි. සමථ විපස්සනා අධිකාරය (ප්‍රයත්නය) නිසා යනු සමථ විපස්සනා විෂයෙහි පවතින හෝ නොපවතින උත්සාහයේ බලයෙනි. තෘෂ්ණාව සමාධියට සෘජුවම ප්‍රතිවිරුද්ධ බැවින්, එය සමථ ප්‍රතිපදාවට බාධකයකි. එබැවින් "තෘෂ්ණාවෙන් මඬනා ලද තැනැත්තාට ප්‍රතිපදාව දුක් සහගත වේ" යයි පවසන ලදී. අනෙකුත් ක්ලේශයන්ට වඩා තෘෂ්ණාව ප්‍රබල ලෙස යටපත් කිරීම "තෘෂ්ණාවෙන් යටපත් නොවූ තැනැත්තාට" යන අධිකාරය (සන්දර්භය) අනුව දත යුතුය. එසේම අවිද්‍යාව ප්‍රඥාවට සෘජුවම ප්‍රතිවිරුද්ධ බැවින්, එයින් යටපත් වූ තැනැත්තාට ප්‍රමාද වී අවබෝධ කරගන්නා බව (දන්ධාභිඥා බව) පවසන ලදී. "අකතාධිකාර" යනු පෙර භවයන්හි පුරුදු පුහුණු නොකිරීමයි. යම් සේ මැනවින් පුහුණු කළ පොතපත අත්හැර දමා තිබුණත්, මඳ වෙහෙසකින් නැවත මතක් කරගත හැකි ද, එසේම පෙර පුරුදු ඇති තැනැත්තාට භාවනාව මඳ වෙහෙසකින්ම සිද්ධ වේ. එබැවින් "කතාධිකාර ඇති තැනැත්තාට (ප්‍රතිපදාව) සැප සහගත වේ" යයි පවසන ලදී. මෙහි අකත හෝ කත අධිකාරය සමථය ඇසුරු කළ විට ප්‍රතිපදාවෙහි සඳහන් වේ; මක්නිසාද යත් ප්‍රතිපදාවෙහි සමාධිය ප්‍රධාන බැවිනි. විපස්සනාව ඇසුරු කළ විට අභිඥාවෙහි සඳහන් වේ; මක්නිසාද යත් අර්පණාවෙහි ප්‍රඥාව (ඥානය) ප්‍රධාන බැවිනි. ක්ලේශ සහ ඉන්ද්‍රියයන්ගේ බලයෙන් යනු තියුණු හෝ මෘදු ක්ලේශයන්ගේ හා ඉන්ද්‍රියයන්ගේ බලයෙනි. එබැවින් "දැඩි ක්ලේශයන් ඇති" යනාදිය පවසන ලදී. එහි ක්ලේශ යනු කාමච්ඡන්ද ආදියයි, ඉන්ද්‍රිය යනු ශ්‍රද්ධා ආදියයි.

Yathāvuttā paṭipadābhiññā puggalādhiṭṭhānāti dhammaniddesampi puggalādhiṭṭhānamukhena dassetuṃ ‘‘yo puggalo’’tiādi vuttaṃ. Appaguṇoti na subhāvito vasībhāvaṃ apāpito. Tenāha ‘‘uparijhānassa paccayo bhavituṃ na sakkotī’’ti. Ayaṃ parittoti ayaṃ samādhi appānubhāvatāya paritto. Avaḍḍhiteti ekaṅguladvaṅgulamattampi na vaḍḍhite yathāupaṭṭhite ārammaṇe. Ekaṅgulamattampi hi vaḍḍhitaṃ appamāṇamevāti vadanti. ‘‘Paguṇo subhāvito’’ti vatvā ‘‘uparijhānassa paccayo bhavituṃ sakkotī’’ti iminā yathā paguṇopi uparijhānassa paccayo bhavituṃ asakkonto samādhi parittoyeva hoti, na appamāṇo, evaṃ ñāṇuttarassa ekāsaneneva uparijhānanibbattanenāti subhāvitopi uparijhānassa paccayabhāvasaṅkhātāya subhāvitakiccasiddhiyā ‘‘appamāṇo’’tveva vuccati. Apare pana sace subhāvito paguṇo vasībhāvaṃ patto uparijhānassa paccayo ahontopi appamāṇo eva, pamāṇakarānaṃ rāgādipaṭipakkhānaṃ suvidūrabhāvatoti vadanti. Vuttalakkhaṇavomissatāyāti yo appaguṇo uparijhānassa paccayo bhavituṃ na sakkoti, vaḍḍhite ārammaṇe pavatto, ayaṃ paritto appamāṇārammaṇo. Yo pana paguṇo uparijhānassa paccayo bhavituṃ sakkoti, avaḍḍhite ārammaṇe pavatto, ayaṃ appamāṇo parittārammaṇoti evaṃ paṭhamacatutthasamādhīnaṃ vuttalakkhaṇassa vomissakabhāvena dutiyatatiyasamādhisaṅgāhako vomissakanayo veditabbo.

කලින් සඳහන් කළ ප්‍රතිපදා සහ අභිඥාවෝ පුද්ගලාධිෂ්ඨාන (පුද්ගලයා පදනම් කරගත්) වෙති. එබැවින් ධර්ම නිර්දේශය පවා පුද්ගලාධිෂ්ඨාන මුඛයෙන් දැක්වීමට "යම් පුද්ගලයෙක්" යනාදිය පවසන ලදී. "අප්‍රගුණ" යනු මැනවින් වඩන ලද්දක් නොවන, වශීභාවයට පත් නොවූ සමාධියයි. එබැවින් "මතු දැහැනට ප්‍රත්‍ය වීමට නොහැකිය" යි පවසන ලදී. "මෙය පරිත්ත වේ" යනු, මෙම සමාධිය අල්ප ආනුභාව ඇති බැවින් පරිත්ත (අල්ප) නම් වේ. "නොවැඩූ" යනු, අඟලක් හෝ අඟල් දෙකක් පමණවත් අරමුණෙහි විශාල කර නොවැඩූ, එළඹ සිටි පරිදිම පවතින අරමුණෙහි පවතින සමාධියයි. අඟලක් පමණ වැඩූ අරමුණ වුවද "අප්‍රමාණ" (අප්‍රමාණ අරමුණු ඇති) යයි පවසති. "ප්‍රගුණ මැනවින් වඩන ලද" යයි කියා, "මතු දැහැනට ප්‍රත්‍ය වීමට සමත් වේ" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ - ප්‍රගුණ වුවත් මතු දැහැනට ප්‍රත්‍ය වීමට අපොහොසත් සමාධිය පරිත්තම වේ, අප්‍රමාණ නොවේ. එසේම උසස් ඥානය ඇති තැනැත්තා එකම අස්නකදී මතු දැහැන උපදවා ගැනීමේදී, මැනවින් වඩන ලද්දක් නොවුණත් මතු දැහැනට ප්‍රත්‍ය වීම නම් වූ වැඩීමේ කෘත්‍යය සිද්ධ වන බැවින් එය "අප්‍රමාණ" යයිම කියනු ලැබේ. අනෙක් අය පවසන්නේ, ඉදින් මැනවින් වඩන ලද, ප්‍රගුණ වූ, වශීභාවයට පත් වූ සමාධියක් නම්, එය මතු දැහැනට ප්‍රත්‍ය නොවුවත්, සීමා පනවන රාගාදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් ඉතා දුරස් වූ බැවින් එය "අප්‍රමාණ" ම වන බවයි. "කී ලක්ෂණයන්ගේ මිශ්‍ර භාවයෙන්" යනු - යම් සමාධියක් අප්‍රගුණ වී මතු දැහැනට ප්‍රත්‍ය වීමට නොහැකි වුවත් වැඩූ අරමුණක පවතී නම්, එය "පරිත්ත අප්‍රමාණාරම්මණ" (අල්ප වූත් අප්‍රමාණ අරමුණු ඇති) සමාධියයි. යමෙක් ප්‍රගුණ වී මතු දැහැනට ප්‍රත්‍ය වීමට හැකි වුවත් නොවැඩූ අරමුණක පවතී නම්, එය "අප්‍රමාණ පරිත්තාරම්මණ" (අප්‍රමාණ වූත් අල්ප අරමුණු ඇති) සමාධියයි. මෙසේ පළමු සහ හතරවන සමාධිවල ලක්ෂණ මිශ්‍ර වීමෙන් දෙවන සහ තුන්වන සමාධීන් ඇතුළත් කරගන්නා මිශ්‍ර ක්‍රමය දත යුතුය.

Tatoti tato paṭhamajjhānato uddhaṃ. Virattapītikanti atikkantapītikaṃ vā jigucchitapītikaṃ vā. Avayavo samudāyassa aṅganti vuccati, ‘‘senaṅgaṃ rathaṅga’’ntiādīsu viyāti āha ‘‘catunnaṃ jhānānaṃ aṅgabhūtā cattāro samādhī’’ti.

"එයින්" යනු, ඒ පළමු දැහැනින් ඉහළටයි. "විරක්ත ප්‍රීති ඇති" යනු, ඉක්මවා ගිය ප්‍රීති ඇති හෝ පිළිකුල් කරන ලද ප්‍රීති ඇති යන්නයි. සමූහයක කොටසක් "අංගය" යයි කියනු ලැබේ. "සේනා අංග", "රථ අංග" යනාදියෙහි මෙන් දැහැනේ අංගයක් වූ සමාධිය "සතර දැහැනෙහි අංග වූ සමාධි හතර" යයි පවසන ලදී.

Hānaṃ bhajatīti hānabhāgiyo, hānabhāgo vā etassa atthīti hānabhāgiyo, parihānakoṭṭhāsikoti attho. Ālayassa apekkhāya apariccajanato ṭhitiṃ bhajatīti ṭhitibhāgiyo. Visesaṃ bhajatīti visesabhāgiyo. Paccanīkasamudācāravasenāti tassa tassa [Pg.114] jhānassa paccanīkānaṃ nīvaraṇavitakkavicārādīnaṃ pavattivasena. Tadanudhammatāyāti tadanurūpabhūtāya satiyā. Saṇṭhānavasenāti saṇṭhahanavasena patiṭṭhānavasena. ‘‘Sā pana tadassādasaṅkhātā, tadassādasampayuttakkhandhasaṅkhātā vā micchāsatī’’ti sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 799) vuttaṃ. Tattha sāpekkhassa upari visesaṃ nibbattetuṃ asakkuṇeyyattā avigatanikantikā taṃtaṃpariharaṇasatītipi vattuṃ vaṭṭati. Evañca katvā ‘‘satiyā vā nikantiyā vā’’ti vikappavacanañca yuttaṃ hoti. Visesādhigamavasenāti visesādhigamassa paccayabhāvavasena, visesaṃ vā adhigacchati etenāti visesādhigamo, tassa vasena. Nibbidāsahagatasaññāmanasikārasamudācāravasenāti ādīnavadassanapubbaṅgamanibbindanañāṇasampayuttasaññāya ca ābhogassa ca pavattivasena. Nibbedhabhāgiyatāti saccānaṃ nibbijjhanapakkhikatā vipassanāya saṃvattatīti attho.

පිරිහීමට පත්වන බැවින් "හානභාගීය" නම් වේ. නැතහොත් පිරිහෙන කොටසක් මෙයට ඇති බැවින් හානභාගීය නම් වේ. පිරිහෙන කොටස ඇති සමාධිය යනු අර්ථයයි. ආලය නොහොත් ඇල්ම නිසා ඇති වන අපේක්ෂාව අත්නොහරින බැවින්, එකම තැන රැඳී සිටින ස්වභාවයට පැමිණෙන බැවින් "ස්ථිතිභාගීය" නම් වේ. විශේෂයක් (මතු දැහැනක්) කරා යන බැවින් "විශේෂභාගීය" නම් වේ. "ප්‍රතිපක්ෂයන් පැවතීමෙන්" යනු, ඒ ඒ දැහැනට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ නීවරණ, විතර්ක, විචාර ආදියේ පැවැත්මේ බලයෙනි. "ඊට අනුකූල වීමෙන්" යනු, ඒ දැහැනට අනුරූප වූ ස්මෘතිය (සතිය) මඟිනි. "සණ්ඨාන (පිහිටීම) බලයෙන්" යනු, මැනවින් පිහිටා සිටීමේ බලයෙනි. "එම සතිය නම් ඒ දැහැනෙහි රස විඳීම හෙවත් ආශ්වාදය හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධයන් ලෙස හැඳින්වෙන මිච්ඡා සතියකි" යයි සම්මෝහවිනෝදනියෙහි පවසන ලදී. එහි (දැහැනෙහි) අපේක්ෂා සහිත තැනැත්තාට ඉහළ විශේෂයක් උපදවා ගත නොහැකි බැවින්, ඇල්ම පහ නොවූ ඒ ඒ දැහැන පවත්වා ගන්නා සතියක් යයි ද කීම සුදුසුය. මෙසේ සලකන විට "සතිය නිසා හෝ ඇල්ම නිසා හෝ" යන විකල්ප වචනය ද උචිත වේ. "විශේෂාධිගමයේ බලයෙන්" යනු, විශේෂාධිගමය (ධර්ම විශේෂයන් ලැබීම) සඳහා ප්‍රත්‍ය වීමේ බලයෙනි. නැතහොත් මෙයින් විශේෂයක් ලබන බැවින් එය විශේෂාධිගමයයි, එහි බලයෙනි. "නිබ්බිදා (කලකිරීම) සහගත සංඥා හා මනසිකාරයන්ගේ පැවැත්මෙන්" යනු, ආදීනව දැකීම පෙරදැරි වූ කලකිරීමේ ඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත සංඥාවන්ගේ හා මනසිකාරයන්ගේ පැවැත්මේ බලයෙනි. "නිබ්බේධභාගීය" යනු සත්‍යයන් විනිවිද දැකීමේ පක්ෂයෙහි සිටීමයි, එනම් විපස්සනාව පිණිස පවතින බවයි.

Kāmasahagatāti kāmārammaṇā, kāmasaññāhi vā vokiṇṇā. Avitakkasahagatāti ‘‘kathaṃ nu kho me avitakkaṃ jhānaṃ bhaveyyā’’ti evaṃ avitakkārammaṇā avitakkavisayā. Kāmañcāyaṃ ‘‘paṭhamassa jhānassā’’tiādiko pāṭho paññāvasena āgato, samādhissāpi panettha saṅgaho atthevāti udāharaṇassa sātthakataṃ dassetuṃ ‘‘tāya pana paññāya sampayuttā samādhīpi cattāro hontī’’ti tesaṃ vasena evaṃ vuttanti attho.

"කාම සහගත" යනු කාම අරමුණු ඇති හෝ කාම සංඥාවන්ගෙන් මිශ්‍ර වූ යන්නයි. "අවිතර්ක සහගත" යනු "මට අවිතර්ක දැහැන කෙසේ නම් ඇති වන්නේද?" යනුවෙන් අවිතර්ක දැහැනම අරමුණු කොට ඇති බැවිනි. මෙම "පළමු දැහැනේ" යනාදී පාඨය ප්‍රඥාව මුල් කොට ආවත්, මෙහි සමාධිය ද ඇතුළත් වන බැවින් උදාහරණයෙහි සාර්ථකත්වය දැක්වීම සඳහා "එම ප්‍රඥාව හා සම්ප්‍රයුක්ත සමාධිහු ද සතරක් වෙති" යයි පවසන ලදී. ඒවායේ බලයෙන් මෙසේ පවසන ලද බව අර්ථයයි.

Bhāvanāmayassa samādhissa idhādhippetattā upacārekaggatā ‘‘kāmāvacaro samādhī’’ti vuttaṃ. Adhipatiṃ karitvāti ‘‘chandavato ce samādhi hoti, mayhampi evaṃ hotī’’ti chandaṃ adhipatiṃ, chandaṃ dhuraṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ katvā. Labhati samādhinti evaṃ yaṃ samādhiṃ labhati, ayaṃ vuccati chandasamādhi, chandādhipatisamādhīti attho. Evaṃ vīriyasamādhiādayopi veditabbā.

මෙහි භාවනාමය සමාධිය අදහස් කරන බැවින් උපචාර සමාධිය "කාමාවචර සමාධිය" යයි පවසන ලදී. "අධිපති කොට" යනු "ඉදින් ඡන්දය (කැමැත්ත) ඇති තැනැත්තාට සමාධිය ඇති වන්නේ නම්, මට ද එසේ වේවා" යි ඡන්දය අධිපති කොට, ඡන්දය මූලික කොට, ප්‍රධාන කොට හා පෙරදැරි කොටගෙනයි. "සමාධිය ලබයි" යනු මෙසේ යම් සමාධියක් ලබයි ද, එය ඡන්ද සමාධිය හෙවත් ඡන්දාධිපති සමාධිය යයි කියනු ලැබේ. වීර්ය සමාධි ආදිය ද මෙසේම දත යුතුය.

Catukkabhedeti catukkavasena samādhippabhedaniddese. Aññattha sampayogavasena vicārena saha vattamāno vitakko pañcakanaye dutiyajjhāne viyojitopi na suṭṭhu viyojitoti, tena saddhiṃyeva vicārasamatikkamaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘vitakkavicārātikkamena tatiya’’nti. Dvidhā [Pg.115] bhinditvā catukkabhede vuttaṃ dutiyaṃ jhānanti yojanā. Pañcajhānaṅgavasenāti pañcannaṃ jhānānaṃ aṅgabhāvavasena samādhissa pañcavidhatā veditabbā.

Catukkabheda යනු සතර ආකාරයකින් සමාධි ප්‍රභේදයන් දැක්වීමේදී ය. වෙනත් තැනක (පළමු දැහැනේ) සම්ප්‍රයුක්ත බව නිසා විචාරය සමඟ පවත්නා විතර්කය, පඤ්චක ක්‍රමයේදී දෙවන දැහැනේදී ප්‍රහීණ කළ ද, එය මැනවින් ප්‍රහීණ කළ එකක් නොවන බැවින් විචාරය ඉක්මවා යාම පෙන්වීම සඳහා 'විතර්ක විචාරයන් ඉක්මවා යාමෙන් තුන්වන' යැයි වදාරන ලදී. සතර ආකාර ප්‍රභේදයේදී වදාළ දෙවන දැහැන කොටස් දෙකකට බෙදා මෙසේ යෙදුම කළ යුතුය. දැහැන් පහේ අංගයන්ගේ වශයෙන් සමාධියේ පස් වැදෑරුම් බව දත යුතුය.

40. Vibhaṅgeti ñāṇavibhaṅge. Tattha hi ‘‘jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesavodāna’’nti, ettha ‘‘saṃkilesa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha hānabhāgiyo dhammoti apaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādianupakkhandanaṃ. Visesabhāgiyo dhammoti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ dutiyajjhānādianupakkhandanaṃ. Tenāha ‘‘paṭhamassa jhānassa lābhi’’ntiādi. Tassattho (vibha. aṭṭha. 828) – apaguṇassa paṭhamassa jhānassa lābhīnaṃ tato vuṭṭhitaṃ ārammaṇavasena kāmasahagatā hutvā saññāmanasikārā samudācaranti codenti tudanti, tassa kāmānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena sā paṭhamajjhānapaññā hāyati, tasmā hānabhāginī paññā. Avitakkasahagatāti avitakkaṃ dutiyaṃ jhānaṃ santato paṇītato manasi karoto ārammaṇavasena avitakkasahagatā samudācaranti paguṇapaṭhamajjhānato vuṭṭhitaṃ dutiyajjhānādhigamatthāya codenti tudanti, tassa dutiyajjhānānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena paṭhamajjhānapaññā visesabhūtassa dutiyajjhānassa uppattiyā padaṭṭhānatāya visesabhāginī paññā. Taṃsampayutto samādhi idhādhippeto. Iminā nayenāti iminā paṭhamajjhāne vuttena vidhinā dutiyajjhānādīsupi hānabhāgiyadhammo, visesabhāgiyadhammo ca veditabbo.

40. විභංගයේදී යනු ඤාණ විභංගයේදී ය. එහි 'ධ්‍යාන, විමොක්ඛ, සමාධි, සමාපත්තීන්ගේ සංකිලෙස හා වෝදාන' යැයි කියා 'සංකිලෙස' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'හානභාගිය ධර්ම' යනු අගුණ (පුහුණු නොවූ) ප්‍රථම ධ්‍යානාදියෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාගේ සංඥා මනසිකාරයන් කාමයන් කරා නැඹුරු වීමයි. 'විශේෂභාගිය ධර්ම' යනු පුහුණු කළ ප්‍රථම ධ්‍යානාදියෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාගේ සංඥා මනසිකාරයන් ද්විතීයික ධ්‍යානාදිය කරා නැඹුරු වීමයි. එබැවින් 'ප්‍රථම ධ්‍යානය ලබන්නා' යනාදිය වදාළහ. එහි අර්ථය නම් - පුහුණු නොවූ ප්‍රථම ධ්‍යානය ලබන්නන් එම ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටි කල්හි, අරමුණු වශයෙන් කාමයන් හා සහගත වූ සංඥා මනසිකාරයෝ පහළ වෙති, පොළඹවති, රිදවති. කාමයන් කරා නැඹුරු වූ ඒ සංඥා මනසිකාරයන් නිසා ඒ ප්‍රථම ධ්‍යාන ප්‍රඥාව පිරිහේ. එබැවින් එය හානභාගිය ප්‍රඥාව නම් වේ. 'අවිතක්ක සහගත' යනු විතර්ක රහිත වූ දෙවන දැහැන ශාන්තය, ප්‍රණීතය කියා මනසිකාර කරන්නාට අරමුණු වශයෙන් අවිතර්ක සහගත (සංඥා මනසිකාරයෝ) පහළ වෙති. පුහුණු කළ ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටි තැනැත්තා දෙවන ධ්‍යානය ලැබීම පිණිස පොළඹවති, උනන්දු කරවති. දෙවන ධ්‍යානය කරා නැඹුරු වූ ඒ සංඥා මනසිකාරයන් නිසා, ප්‍රථම ධ්‍යාන ප්‍රඥාව විශේෂ වූ දෙවන ධ්‍යානය ඉපදවීමට ආසන්න හේතුවක් වන බැවින් එය විශේෂභාගිය ප්‍රඥාව නම් වේ. ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සමාධිය මෙහි අදහස් කෙරේ. මෙම ක්‍රමයෙන්, එනම් ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි වදාළ ක්‍රමයෙන් ද්විතීයික ධ්‍යානාදියේදී ද හානභාගිය ධර්ම හා විශේෂභාගිය ධර්ම දත යුතුය.

Dasapalibodhavaṇṇanā

දස පලිබෝධ වර්ණනාව

41. Ariyamaggasampayuttoti lokuttaraappamāṇaapariyāpannaggahaṇena lokiyehi asādhāraṇato, sappītikādiggahaṇena sādhāraṇato ca ariyamaggasampayutto samādhi vutto. Bhāvito hoti saññāya sampayuttattā. Tanti ariyamaggasamādhiṃ. Visunti paññābhāvanāya visuṃ katvā na vadāma.

41. 'අරියමග්ග සම්ප්‍රයුක්ත' යනු ලෝකෝත්තර, අප්‍රමාණ, අපරියාපන්න යන වචන ගැනීමෙන් ලෞකික සමාධීන්ගෙන් අසාධාරණ වූ ද, සපීතික ආදිය ගැනීමෙන් සාධාරණ වූ ද ආර්ය මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත සමාධිය වදාරන ලදී. එය ප්‍රඥාව හා සම්ප්‍රයුක්ත බැවින් භාවනා කරන ලද්දක් වේ. එය, එනම් ආර්ය මාර්ග සමාධිය, ප්‍රඥා භාවනාවෙන් වෙන් කොට අප පවසන්නේ නැත.

Kammaṭṭhānabhāvanaṃ [Pg.116] paribundheti uparodheti pavattituṃ na detīti palibodho ra-kārassa la-kāraṃ katvā, paripanthoti attho. Upacchinditvāti samāpanena, saṅgahaṇena vā uparundhitvā, apalibodhaṃ katvāti attho.

කර්මස්ථාන භාවනාව වට කර බඳින, බාධා කරන, පැවැත්මට ඉඩ නොදෙන බැවින් 'පලිබෝධ' නම් වේ. මෙහි 'ර' අකුර වෙනුවට 'ල' අකුර යොදා පලිබෝධ යැයි කියනු ලැබේ, එහි අර්ථය අන්තරාය යන්නයි. 'උපච්ඡින්දිත්වා' යනු අවසන් කිරීමෙන් හෝ සංග්‍රහ කිරීමෙන් පලිබෝධයන් වැළැක්වීමයි, එනම් පලිබෝධ රහිත කිරීමයි.

Āvasanti etthāti āvāso. Paricchedavasena veṇiyati dissatīti pariveṇaṃ. Vihāre bhikkhūnaṃ taṃ taṃ vasanaṭṭhānaṃ. Svāyaṃ āvāso. Navakammādīsūti ādi-saddena āvāsassa tadaññaṃ abhivuddhikāraṇaṃ saṅgaṇhāti. Kāraṇenāti ‘‘chāyūdakasampannaṃ sulabhabhikkha’’ntiādinā kāraṇena. Apekkhavāti sālayo.

මෙහි වසන බැවින් 'ආවාස' නම් වේ. සීමාවන් වශයෙන් දක්නට ලැබෙන බැවින් 'පරිවේණ' නම් වේ. විහාරයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ඒ ඒ වාසස්ථානයයි. එම මේ ආවාසයයි. 'නවකම්මාදීසු' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් ආවාසය දියුණු කිරීමට හේතු වන වෙනත් කරුණු ද ඇතුළත් වේ. 'හේතුවෙන්' යනු සෙවණ හා ජලය සම්පූර්ණ වූ, පහසුවෙන් සිවුපසය ලැබෙන යනාදී හේතුන්ගෙනි. 'අපෙක්ඛවා' යනු ඇලීමක් ඇති බවයි.

Tatrāti tasmiṃ palibodhābhāve. Pācīnakhaṇḍarājinti puratthimadisāyaṃ pabbatakhaṇḍānaṃ antare vanarājiṭṭhānaṃ. ‘‘Nāmā’’ti iminā tassa padesassa ayaṃ samaññāti dasseti. Paṭisāmitamevāti niccakālaṃ paṭisāmetvāva vihārato nikkhamāmīti dasseti. Dhātunidhānaṭṭhānanti kāyabandhanadhammakaraṇanhānasāṭikaakkhakadhātusaṅkhātānaṃ paribhogasarīradhātūnaṃ nidahitaṭṭhānaṃ. Īdisassa ayaṃ thero viya alaggacittassa. Etena ‘‘bhikkhunā nāma āvāse evarūpena bhavitabba’’nti ovādo dinno hoti. Ito paresupi vatthūsu eseva nayo.

'එහි' යනු ඒ පලිබෝධ නොමැති කල්හිය. 'පාචීනඛණ්ඩරාජි' යනු නැගෙනහිර දිශාවෙහි පර්වත කොටස් අතර වූ වනාන්තර පෙළ පිහිටි ස්ථානයයි. 'නාම' යන පදයෙන් එම ප්‍රදේශයට ලැබුණු නම බව දක්වයි. 'පටිසාමිතමේව' යන පදයෙන් සෑම කල්හිම (පිරිකර) අස්පස් කර තබාම විහාරයෙන් පිටත් වෙමි යන්න දක්වයි. 'ධාතුනිධානට්ඨාන' යනු කායබන්ධන, ධම්මකරක, නානසාටක සහ අක්ඛක ධාතුන් වහන්සේලා ලෙස හැඳින්වෙන පරිභෝග ධාතු හා ශාරීරික ධාතූන් තැන්පත් කළ ස්ථානයයි. මෙවැනි (පලිබෝධ රහිත), මේ තෙරුන් වහන්සේ මෙන් නොඇලුණු සිතක් ඇති භික්ෂුවකට මෙම පාඨයෙන් 'භික්ෂුවක් නම ආවාසයෙහි මෙවැනි අයෙකු විය යුතුය' යි අවවාද දෙන ලදී. මින් පසුව එන වස්තූන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Kulanti kulaggahaṇena kulamanussānaṃ gahaṇaṃ gāmaggahaṇena gāmavāsīnaṃ viya. Upaṭṭhākakulampīti pi-saddena pageva ñātikulanti dasseti. Uddesatthanti uddisāpanatthaṃ, pāṭhaṃ uddisāpetvā sajjhāyitunti attho. Idhevāti imasmiṃyeva padese, yattha katthaci vihāreti attho. Taṃ vihāranti taṃ koraṇḍakavihāraṃ.

'කුල' යන වචනයෙන් ගම යන වචනයෙන් ගම්වැසියන් ගන්නා සේ කුල වැසියන් (මිනිසුන්) ගැනේ. 'උපට්ඨාකකුලම්පි' යන්නෙහි 'පි' ශබ්දයෙන් නෑ කුල ගැන කියනුම කවරේදැයි දක්වයි. 'උද්දේසත්ථං' යනු උගන්වා ගැනීම පිණිසයි, එනම් පෙළ දහම උගන්වා ගෙන සජ්ඣායනා කිරීම පිණිසයි. 'මෙහිම' යනු මේ ප්‍රදේශයේම යම් කිසි විහාරයක යන අර්ථයයි. 'ඒ විහාරය' යනු ඒ කොරණ්ඩක විහාරයයි.

Upagatoti vassaṃ upagato. Sadāti gatakālato pabhuti visesato pavāritadivasato paṭṭhāya sabbadā divase divase. Paridevamānāti taṃtaṃvilapanavasena vividhaṃ paridevantī. Sabbaṃ pavattinti attanā tattha diṭṭhakālato paṭṭhāya pacchā samāgamapariyosānaṃ daharassa sabbaṃ pavattiṃ.

'උපගත' යනු වස් එළඹුණු බවයි. 'සදා' යනු ගිය දින සිට, විශේෂයෙන් පවාරණය කළ දින සිට සෑම කල්හිම දිනපතා යන්නයි. 'පරිදේවමානා' යනු ඒ ඒ වැලපීම් වශයෙන් විවිධාකාරයෙන් හඬමින් යන්නයි. 'සබ්බං පවත්තිං' යනු තමන් එහිදී දුටු දින සිට පසුව මුණගැසුණු අවස්ථාව දක්වා ඒ දහරා භික්ෂුවගේ මුළු ප්‍රවෘත්තියයි.

Kāyasakkhinti [Pg.117] ‘‘passa ima’’nti mukhapaṭiggāhakaṃ katvā. Rathavinītapaṭipadanti dasakathāvatthukittanapubbikaṃ rathavinītūpamāhi vibhāvitaṃ rathavinītasutte (ma. ni. 1.252) āgataṃ sattavisuddhipaṭipadaṃ. Nālakapaṭipadanti ‘‘moneyyaṃ te upaññissa’’ntiādinā (su. ni. 706) satthārā nālakattherassa desitapaṭipadaṃ. Tuvaṭakapaṭipadanti ‘‘mūlaṃ papañcasaṅkhāyā’’tiādinā (su. ni. 922) bhagavatā desitapaṭipadaṃ. Tattha hi yathākkamaṃ –

'කායසක්ඛිං' යනු 'මොහු දෙස බලන්න' කියා ඉදිරියෙහි සිටින්නෙකු කොට තබාගෙනයි. 'රථවිනීත පටිපදාව' යනු දස කථාවස්තු ප්‍රකාශ කිරීම පෙරටු කොට ගත්, රථවිනීත උපමාවන්ගෙන් පැහැදිලි කරන ලද රථවිනීත සූත්‍රයෙහි එන සප්ත විශුද්ධි ප්‍රතිපදාවයි. 'නාලක පටිපදාව' යනු 'මුනියෙක් වන්නට උගන්වමි' යනාදී වශයෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් නාලක තෙරුන්ට දේශනා කළ ප්‍රතිපදාවයි. 'තුවටක පටිපදාව' යනු 'පපඤ්ච සංඛ්‍යාවන්ගේ මූලය' යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ ප්‍රතිපදාවයි. එහි පිළිවෙළින් -

‘‘Na munī gāmamāgamma, kulesu sahasā care;

Ghāsesanaṃ chinnakatho, na vācaṃ payutaṃ bhaṇe’’. (su. ni. 716);

'මුනිවරයා ගමට පැමිණ කුලයන්හි (සබඳතා පවත්වමින්) ඉක්මන් නොවිය යුතුය. ආහාර සොයන ගමනේදී කතාව නවත්වා, යම් ඉල්ලීමක් ඇඟවෙන වචන නොපැවසිය යුතුය.'

‘‘Gāme ca nābhisajjeyya, lābhakamyā janaṃ na lapayeyyā’’ti. (su. ni. 935) –

'ගමෙහි ඇලීමක් ඇති කර නොගත යුතුය, ලාභ අපේක්ෂාවෙන් මිනිසුන් සමඟ කතා බස් නොකළ යුතුය.'

Evamādikā paramappicchakathā āgatā. Catupaccayasantosabhāvanārāmatādīpakanti cīvarādīsu catūsu paccayesu santosassa, bhāvanārāmatāya ca pakāsakaṃ.

මෙවැනි වූ පරම අල්පේච්ඡ කතා පැමිණ ඇත. 'සිවුපසයෙහි සතුට හා භාවනාවෙහි ඇලීම දක්වන' යනු සිවුරු ආදී සතර පසයෙහි සතුට හා භාවනාවෙහි ඇලීම ප්‍රකාශ කරන්නා වූ යන්නයි.

Labbhatīti lābho. Tenāha ‘‘cattāro paccayā’’ti. Mahāparivāreti vipulaparivāre. Piṇḍapātaṃ tāva dentā buddhapūjāpattacīvarādīni tassa parivārāni katvā denti, tathā cīvarādidānepi. Bāhullikapiṇḍapātikāti piṇḍapātikā hutvā paccayabāhullikā. Vadantīti purimadivase bhikkhāya āhiṇḍanakāle yathāsutaṃ vadanti. Niccabyāvaṭo upāsakādīnaṃ saṅgaṇhane.

ලැබෙන බැවින් 'ලාභ' නම් වේ. ඒ නිසා 'සතර ප්‍රත්‍යයෝ' යැයි වදාළහ. 'මහා පරිවාර' යනු විශාල පිරිවර ඇති බවයි. දායකයෝ පිණ්ඩපාතය දෙන විට බුද්ධ පූජා, පාත්‍ර, සිවුරු ආදිය එහි පිරිවර ලෙස සලකා පූජා කරති; සිවුරු ආදිය පූජා කිරීමේදී ද එසේමය. 'බාහුල්ලික පිණ්ඩපාතික' යනු පිණ්ඩපාත ධුතාංගය රකිමින්ම ප්‍රත්‍යයන් බහුල කරගැනීමට උත්සාහ කරන භික්ෂූන් වහන්සේලාය. 'පවසති' යනු පෙර දින පිණ්ඩපාතය සඳහා හැසිරෙන අවස්ථාවේදී තමන්ට ඇසුණු දේ ඒ අයුරින්ම පැවසීමයි. උපාසක උපාසිකාවන්ට සංග්‍රහ කිරීමෙහි නිරතුරුව යෙදීම පලිබෝධයකි.

Tassāti gaṇassa. Soti gaṇapalibodho. Evanti idāni vuccamānākārena gaṇavācakassa pariyesanampi lahukameva icchitabbanti āha ‘‘yojanato paraṃ agantvā’’ti. Attano kammanti samaṇadhammamāha.

'ඔහුගේ' යනු ගණයට (පිරිසට) අයත් යන්නයි. එය 'ගණ පලිබෝධය'යි. 'මෙසේ' යනු දැන් කියන්නට යන අයුරින් ගණ වාචකයන් (ගුරුවරුන්) සෙවීම පවා ඉතා සැහැල්ලුවෙන් කටයුතු කළ යුතු බවයි. 'යොදුනකට වඩා දුර නොගොස්' යැයි පැවසුවේ එබැවිනි. 'තම කටයුත්ත' යනු ශ්‍රමණ ධර්මයයි.

Katākateti kate ca akate ca kamme jānanavasena ussukkaṃ āpajjitabbaṃ, katākateti vā appake ca mahante ca kate, yathā ‘‘phalāphale’’ti. Sace bahuṃ avasiṭṭhanti sambandho. Bhārahārā saṅghakiccapariṇāyakā.

'කළ නොකළ' යනු කරන ලද හා නොකරන ලද කටයුතු පිළිබඳව දැනගෙන ඒ පිළිබඳව වගකීමක් ඇති කරගත යුතුය. නැතහොත් 'කළ නොකළ' යනු කුඩා හෝ විශාල වේවා කරන ලද කටයුතු 'ඵලාඵල' යන වචනය මෙනි. 'යම් හෙයකින් බොහෝ දේ ඉතිරිව තිබේ නම්' යනු වාක්‍ය සම්බන්ධයයි. 'භාරධාරී' යනු සංඝ කටයුතුවලදී මූලිකත්වය ගෙන කටයුතු කරන පිරිසයි.

Pabbajjāpekkhoti [Pg.118] sīhaḷadīpe kira kuladārakānaṃ pabbajjā āvāhavivāhasadisā, tasmā taṃ paricchinnadivasaṃ atikkametuṃ na sakkā. ‘‘Sace taṃ alabhanto na sakkoti adhivāsetu’’ntiādinā samāpanena palibodhupacchedo vutto, byatirekato pana ‘‘sace taṃ alabhanto sakkoti adhivāsetuṃ, araññaṃ pavisitvā samaṇadhammova kātabbo’’ti ayamattho dassitoti saṅgahaṇena palibodhupacchedo veditabbo. Esa nayo sesesupi.

'පැවිදි වීමට අපේක්ෂා කරන්නා' යනු, අසන්නට ලැබෙන පරිදි ලක්දිව කුල දරුවන් මහණ කරවීම ආවාහ විවාහ මංගල්‍යයක් හා සමාන උත්සවයකි. එබැවින් ඒ සඳහා නියම කරගත් දිනය ඉක්මවා යාමට නොහැක. 'එය නොලැබුණහොත් ඉවසා සිටිය නොහැකිය' යනාදී වචනවලින් පලිබෝධ සිඳීම දක්වන ලදී. එහෙත් ව්‍යතිරේක වශයෙන්, 'යම් හෙයකින් එය නොලැබුණත් ඉවසා සිටිය හැකිනම්, අරණ්‍යයට වැදී ශ්‍රමණ ධර්මයම කළ යුතුය' යන අර්ථය ද දක්වන ලද බැවින් පලිබෝධය සිඳීම එසේ දත යුතුය. සෙසු කරුණුවලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Tathāti yathā upajjhāyo gilāno yāvajīvaṃ upaṭṭhātabbo, tathā upasampāditaantevāsiko attano kammavācaṃ vatvā upasampādito.

'එසේම' යනු ගිලන් වූ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේට යම් සේ දිවි හිමියෙන් උපස්ථාන කළ යුතුද, එමෙන්ම තමා විසින්ම කම්මවාචාව කියා උපසම්පදා කරවන ලද අතේවාසිකයාට ද එසේම උපස්ථාන කළ යුතුය.

Yo koci rogoti mūlabhūto, anubandho vā attano uppanno. Anamataggeti anu anu amatagge anādimati.

'යම් කිසි රෝගයක්' යනු තමාට වැළඳුණු ප්‍රධාන රෝගය හෝ එයට සම්බන්ධව ඇති වූ පසුගාමී රෝගයයි. 'අනමතග්ග' යනු නැවත නැවතත් කෙළවරක් දැකිය නොහැකි, ආරම්භයක් නැති සසර වටයයි.

‘‘Gantho’’ti iminā ganthapalibodho idha vuttoti āha ‘‘pariyattiharaṇa’’nti. Sajjhāyādīhīti sajjhāyadhāraṇaparicayapucchādīhi. Itarassāti abyāvaṭassa. Yassa ganthadhuraṃ vissajjetvā ṭhitassāpi gantho vattateva, na tassa gantho palibodho. Yathā tamhi tamhi vatthumhi āgatattherānaṃ, nāpi sabbena sabbaṃ aganthapasutassa. Majjhimapaṇṇāsako āgacchati, suttapadesānaṃ vārānañca sadisatāya byāmuyhanato. Puna na olokessāmīti kammaṭṭhānaṃ gahetvā ganthadhuraṃ vissajjemīti attho.

'ග්‍රන්ථ' යන වචනයෙන් මෙහි අදහස් කරන්නේ ග්‍රන්ථ පලිබෝධය බව 'පර්යාප්තිය ඉගෙනීම' යනුවෙන් දක්වන ලදී. සජ්ඣායනා කිරීම, ධාරණය කිරීම, ප්‍රගුණ කිරීම සහ ප්‍රශ්න ඇසීම ආදිය මෙයට ඇතුළත් වේ. 'අනෙක් තැනැත්තාට' යනු ග්‍රන්ථ හැදෑරීමෙහි නිරත නොවන තැනැත්තාටය. යමෙකුට ග්‍රන්ථ ධුරය අතහැර සිටියත් දහම් කරුණු මුවෙහි රැඳී පවතී නම්, ඔහුට ඒ ග්‍රන්ථය පලිබෝධයක් නොවේ. විවිධ කථාවස්තුවල එන මහා තෙරුන් වහන්සේලාට මෙන්ම, ග්‍රන්ථ හැදෑරීමෙහි කිසිසේත් උනන්දු නොවන්නාට ද එය පලිබෝධයක් නොවේ. සූත්‍ර පාඨ සහ වාරයන්ගේ සමානකම් නිසා මුළා වීමට ඉඩ ඇති බැවින් මජ්ඣිම පණ්ණාසකය වැනි ග්‍රන්ථ ගැන සඳහන් වේ. 'නැවත බලන්නේ නැත' යනු කර්මස්ථාන ගෙන ග්‍රන්ථ ධුරය අත්හරිමි යන්න අර්ථයයි.

Gāmavāsikattherehīti anurādhapuravāsīhi. Anuggahetvāti aggahetvā tattha paricayaṃ akatvā. Pañcanikāyamaṇḍaleti dīghāgamādike pañcapi nikāye sikkhitaparisāya. Parivattessāmīti vaṇṇayissāmi. Suvaṇṇabherinti seṭṭhabheriṃ. Katamācariyānaṃ uggahoti katamesaṃ ācariyānaṃ uggaho, kena parivattīyatīti adhippāyo. Ācariyamaggoti ācariyānaṃ kathāmaggo. Attano ācariyānanti attano kathetuṃ yuttānaṃ ācariyānaṃ. Suvinicchitā sabbā tipiṭakapariyatti etasmiṃ atthīti sabbapariyattiko, tepiṭakoti attho. Pīṭhe nisinno tato otaritvā bhūmiyaṃ taṭṭikāya nisīditvā. Gatakassāti paṭipattigamanena gatassa diṭṭhasaccassa. Cīvaraṃ pārupitvāti ācariyassa apacitidassanatthaṃ [Pg.119] parimaṇḍalaṃ cīvaraṃ pārupitvā. Sāṭheyyābhāvato uju. Kāraṇākāraṇassa ājānanato ājānīyo.

'ගාමවාසී තෙරුන් වහන්සේලා' යනු අනුරාධපුරයෙහි වැඩසිටි තෙරුන් වහන්සේලාය. 'ඉගෙන නොගෙන' යනු එම අටුවාවන්හි ප්‍රගුණ කිරීමක් නොකර යන්නයි. 'පංච නිකාය මණ්ඩලයෙහි' යනු දීඝ නිකාය ආදී පංච නිකායම හැදෑරූ පිරිස මධ්‍යයෙහි යන්නයි. 'පවත්වන්නෙමි' යනු විස්තර කර දෙන්නෙමි යන්නයි. 'රන් බෙරය' යනු උතුම් වූ බෙරයයි. 'කවර ආචාර්යවරුන්ගේ ඉගැන්වීමක්ද' යනු කවර ගුරු පරපුරකට අනුව, කවර ක්‍රමයකින් විස්තර කරන්නේද යන අදහසයි. 'ආචාර්ය මාර්ගය' යනු ආචාර්යවරුන්ගේ දේශනා ක්‍රමයයි. 'තම ආචාර්යවරුන්ගේ' යනු තමාට දේශනා කිරීමට සුදුසු ගුරුවරුන්ගේ යන්නයි. මේ පුද්ගලයා තුළ මුළු මහත් ත්‍රිපිටක පර්යාප්තියම මැනවින් විනිශ්චය වී ඇති බැවින් ඔහු 'සර්ව පර්යාප්තික' හෙවත් 'තෛපිටක' නම් වේ. ආසනයක සිට ඉන් බැස බිම පැදුරක වාඩි වී සිටි, ප්‍රතිපත්ති මාර්ගයෙන් ගොස් සත්‍යාවබෝධය කළ ආචාර්යවරයාට ගෞරව දැක්වීම සඳහා මැනවින් සිවුරු පෙරවාගෙන ගිය තැනැත්තා සෘජු වෙයි; මන්ද යත් ඔහු තුළ කපටි බවක් නැති බැවිනි. හරි වැරැද්ද සහ කරුණු දන්නා බැවින් ඔහු 'ආජානීය' නම් වේ.

Pothujjanikāti puthujjane bhavā. Dupparihārā bahuparissayatāya. Tathā hissā uttānaseyyakadārako, taruṇasassañca nidassitaṃ. Vipassanāya palibodho samathayānikassa, na vipassanāyānikassa. Yebhuyyena hi jhānalābhī samathayānikova hoti vipassanāsukhato. Itarenāti samathatthikena. Avasesā nava palibodhā.

'පෞද්ගලික' (පෝථුජ්ජනික) යනු පෘථග්ජනයන් කෙරෙහි ඇති වන සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයයි. බොහෝ අනතුරු ඇති බැවින් එය ආරක්ෂා කර ගැනීම අපහසුය. ඒ සඳහා උඩුබැලි අතට නිදා සිටින දරුවා සහ ළපටි ගොයම උදාහරණ ලෙස පෙන්වා දී ඇත. සමථය යානයක් කොට ගත් තැනැත්තාට විපස්සනාව පලිබෝධයකි. විපස්සනා යානිකයාට එය පලිබෝධයක් නොවේ. මන්ද යත් බොහෝ විට ධ්‍යාන ලාභියාට විපස්සනා ලැබීම පහසු බැවින් ඔහු සමථ යානිකයෙකුම වෙයි. සෙසු පලිබෝධ නවයම සමථය අපේක්ෂා කරන තැනැත්තා විසින් සිඳලිය යුතුය.

Kammaṭṭhānadāyakavaṇṇanā

කර්මස්ථාන දායකයා පිළිබඳ වර්ණනාව (විස්තරය).

42. Kammaṭṭhāne niyutto kammaṭṭhāniko, bhāvanamanuyuñjanto. Tena kammaṭṭhānikena. Paricchinditvāti ‘‘imasmiṃ vihāre sabbe bhikkhū’’ti evaṃ paricchinditvā. Sahavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ. Muducittatanti attani muducittataṃ janeti, ayañca sahavāsīnaṃ cittamaddavajananādiattho ‘‘manussānaṃ piyo hotī’’tiādinayappavattena mettānisaṃsasuttena (a. ni. 11.15; paṭi. ma. 2.22; mi. pa. 4.4.6) dīpetabbo. Anolīnavuttiko hoti sammāpaṭipattiyaṃ. Dibbānipi ārammaṇāni pageva itarāni. Sabbattha sabbasmiṃ samaṇakaraṇīye, sabbasmiṃ vā kammaṭṭhānānuyoge. Pubbāsevanavasena atthayitabbaṃ. Yogassa bhāvanāya anuyuñjanaṃ yogānuyogo, tadeva karaṇīyaṭṭhena kammaṃ, tassa yogānuyogakammassa ṭhānaṃ nipphattihetu.

42. කර්මස්ථානයෙහි නිරතුරුව යෙදුණු තැනැත්තා 'කම්මට්ඨානික' නම් වේ; ඔහු භාවනාවෙහි නිරත වන්නෙකි. ඒ කර්මස්ථානලාභී භික්ෂුව විසින් 'මේ විහාරයේ සියලු භික්ෂූන්' යැයි වෙන් කර හඳුනාගෙන, තමා සමඟ වසන භික්ෂූන් කෙරෙහි මෘදු සිතක් ඇති කර ගත යුතුය. සහවාසී භික්ෂූන්ගේ සිත් මෘදු කිරීම ආදී මේ අනුසස් 'මිනිසුන්ට ප්‍රිය වෙයි' යනාදී වශයෙන් පැවසෙන මෙත්තානිසංස සූත්‍රයෙහි පරිදි දත යුතුය. ඔහු නිවැරදි පිළිවෙතෙහි නොපසුබස්නා උත්සාහයක් ඇත්තෙකු විය යුතුය. එවැනි උතුමෙකුට දිව්‍යමය අරමුණු පවා බාධාවක් නොවන අතර, මිනිස් ලොව අරමුණු ගැන කුමන කතාද? සියලු ශ්‍රමණ කෘත්‍යයන්හිදී හෝ සියලු කර්මස්ථාන ප්‍රයෝගයන්හිදී පූර්ව සේවනය (පෙර පුරුද්ද) අනුව කටයුතු කළ යුතුය. භාවනා යෝගයෙහි නිරතුරුව යෙදීම 'යෝගානුයෝග' නම් වේ; එයම කළ යුතු දෙයක් යන අර්ථයෙන් 'කර්මය' නම් වේ. ඒ යෝගානුයෝග කර්මයේ සාර්ථකත්වයට හේතුව 'ස්ථානය' (ඨාන) නම් වේ.

Niccaṃ pariharitabbattāti sabbatthakakammaṭṭhānaṃ viya ekadāva ananuyuñjitvā sabbakālaṃ pariharaṇīyattā anuyuñjitabbattā. Evamādiguṇasamannāgatanti piyabhāvādīhi guṇehi sampannaṃ. Kalyāṇamitto hi saddhāsampanno hoti sīlasampanno sutasampanno cāgasampanno vīriyasampanno satisampanno samādhisampanno paññāsampanno. Tattha saddhāsampattiyā saddahati tathāgatassa bodhiṃ, kammaphalañca, tena sammāsambodhiyā hetubhūtaṃ sattesu hitesitaṃ na pariccajati. Sīlasampattiyā sattānaṃ piyo hoti garu bhāvanīyo codako pāpagarahī vattā vacanakkhamo, sutasampattiyā saccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyuttānaṃ gambhīrānaṃ kathānaṃ kattā hoti, cāgasampattiyā appiccho hoti santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho, vīriyasampattiyā āraddhavīriyo hoti attahitaparahitapaṭipattiyaṃ, satisampattiyā [Pg.120] upaṭṭhitassati hoti, samādhisampattiyā avikkhitto samāhitacitto, paññāsampattiyā aviparītaṃ pajānāti. So satiyā kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesamāno paññāya sattānaṃ hitāhitaṃ yathābhūtaṃ jānitvā samādhinā tattha ekaggacitto hutvā vīriyena satte ahitaṃ nisedhetvā hite niyojeti. Tena vuttaṃ ‘‘piyo…pe… niyojakoti evamādiguṇasamannāgata’’nti.

"සෑම කල්හිම පවත්වාගත යුතු බැවින්" යන්නෙන් අදහස් කළේ සර්වත්‍රක කර්මස්ථානය මෙන් එක් වරක් පමණක් වීරිය වඩා අත් නොහැර, සෑම කල්හිම නිරන්තරයෙන්ම වීරිය වැඩිය යුතු බැවිනි. "මෙවැනි ගුණධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ" යනු ප්‍රියභාවය ආදී ගුණධර්මයන්ගෙන් සමන්විත වීමයි. කල්‍යාණ මිත්‍රයා ශ්‍රද්ධා සම්පන්න, සීල සම්පන්න, ශ්‍රැත සම්පන්න, ත්‍යාග සම්පන්න, වීර්ය සම්පන්න, සති සම්පන්න, සමාධි සම්පන්න සහ ප්‍රඥා සම්පන්න අයෙකි. එහිදී ඔහු ශ්‍රද්ධා සම්පත්තිය නිසා තථාගතයන් වහන්සේගේ බෝධිය සහ කර්මඵලය කෙරෙහි විශ්වාසය තබයි. එමගින් සම්මා සම්බෝධියට හේතු වූ සත්ත්වයන් කෙරෙහි පවත්නා හිතෛෂීභාවය අත් නොහරියි. සීල සම්පත්තිය නිසා සත්ත්වයන්ට ප්‍රිය වූ, ගරු කළ යුතු වූ, ප්‍රශංසනීය වූ, වැරදි පෙන්වා දෙන්නා වූ, පාපයට ගර්හා කරන්නා වූ, අවවාද කරන්නා වූ සහ ඉවසීමෙන් යුතුව අවවාද පිළිගන්නා අයෙකු වෙයි. ශ්‍රැත සම්පත්තිය නිසා සත්‍යය හා පටිච්චසමුප්පාදය ආදියට අදාළ ගැඹුරු කරුණු දේශනා කරන්නෙකු වෙයි. ත්‍යාග සම්පත්තිය නිසා අල්පේච්ඡ වූ, ලද දෙයින් සතුටු වන, විවේකීව වසන, අනුන් හා අනවශ්‍ය ලෙස නොමුසු වන අයෙකු වෙයි. වීර්ය සම්පත්තිය නිසා ආත්මාර්ථය හා පරමාර්ථය උදෙසා ඇරඹූ වීරිය ඇත්තෙකු වෙයි. සති සම්පත්තිය නිසා එළඹ සිටි සිහියෙන් යුක්ත වෙයි. සමාධි සම්පත්තිය නිසා නොවිසිරුණු, එකඟ වූ සිත් ඇත්තෙකු වෙයි. ප්‍රඥා සම්පත්තිය නිසා කරුණු නිවැරදිව අවබෝධ කරගනියි. ඔහු සතියෙන් කුසල් අකුසල් ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම විමසමින්, ප්‍රඥාවෙන් සත්ත්වයන්ගේ හිත අහිත මැනවින් දැන, සමාධියෙන් එහි එකඟ වූ සිත් ඇතිව, වීර්යයෙන් සත්ත්වයන් අහිතෙන් මුදවා හිත සුවයෙහි යොදවයි. එබැවින් "ප්‍රිය වූ... යනාදී වශයෙන් ගුණධර්මයන්ගෙන් සමන්විත වූ" යැයි වදාරන ලදී.

Taṃ pana kalyāṇamittaṃ paramukkaṃsagataṃ dassetuṃ ‘‘mamaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Kārakabhāvaṃ yogakammassa. Pakāseti attānaṃ paṭipattiyā amoghabhāvadassanena samuttejanāya, sampahaṃsanāya ca, nanu kathesi paveṇipālanatthanti adhippāyo. Evarūpoti pesalo hutvā bahussuto. Tantidharoti suttadharo tattha kehicipi asaṃhīro. Vaṃsānurakkhakoti buddhānubuddhavaṃsassa anurakkhako. Paveṇipālakoti paveṇiyā ācariyuggahaṇassa anupālako. Ācariyamatikoti ācariyamatiyaṃ niyutto tassā anativattanato. Na attanomatiṃ pakāseti kathetīti na attanomatiko, attano matiṃ paggayha vattā na hotīti attho.

නැවතත් ඒ උතුම් වූ කල්‍යාණ මිත්‍රයා පෙන්වා දීම පිණිස "මමං හි" යනාදිය වදාරන ලදී. මින් භාවනා කර්මයේ නියැලීම ප්‍රකාශ කරයි. පිළිවෙතෙහි සාර්ථකත්වය පෙන්වා දීමෙන් තමා පිළිබඳව ප්‍රකාශ කරන්නේ උනන්දු කරවීම හා සතුටු කරවීම පිණිසයි. පරම්පරාගත පිළිවෙත් ආරක්ෂා කිරීම පිණිස වදාළා නොවේද යනු මෙහි අදහසයි. "එබඳු වූයේ" යනු ශීලයට ප්‍රිය වූ බහුශ්‍රැත පුද්ගලයායි. "තන්තිධර" යනු සූත්‍ර ධර්මයන් දරන්නා වූ, එහිදී කිසිවෙකුටත් නොමග යැවිය නොහැකි තැනැත්තායි. "වංශානුරක්ෂක" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ සහ අනුබුදුවරුන්ගේ වංශය (පරපුර) ආරක්ෂා කරන්නායි. "ප්‍රවේණි පාලක" යනු ආචාර්ය උපාධ්‍යායන්ගෙන් උගත් පිළිවෙත් මාලාව ආරක්ෂා කරන්නායි. "ආචාර්ය මතික" යනු ආචාර්ය මතයෙහි මැනවින් පිහිටි, එය ඉක්මවා නොයන තැනැත්තායි. ඔහු තමාගේ පෞද්ගලික මතය ප්‍රකාශ නොකරන බැවින්, තමාගේම මතයෙහි එල්බ නොසිටින්නෙකු වන බැවින් "අත්තනෝ මතික" නොවන බවත්, ස්වකීය මතය මතු කරමින් කතා නොකරන්නෙකු බවත් අර්ථයයි.

‘‘Pubbe vuttakhīṇāsavādayo’’tiādi ekaccakhīṇāsavato bahussutova kammaṭṭhānadāne seyyoti dassanatthaṃ āraddhaṃ. Tattha pubbe vuttakhīṇāsavādayoti ‘‘yaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetukāmo’’tiādinā vuttakhīṇāsavādikā. Uggahaparipucchānaṃ visodhitattāti uggahetabbato ‘‘uggaho’’ti laddhanāmāya kammaṭṭhānupakārāya pāḷiyā, tadatthaṃ paripucchanato ‘‘paripucchā’’ti laddhasamaññāya atthasaṃvaṇṇanāya ca visesato sodhitattā niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā gahitattā. Ito cito ca suttañca kāraṇañca sallakkhetvāti pañcasupi nikāyesu ito cito ca tassa tassa kammaṭṭhānassa anurūpaṃ suttapadañceva suttānugataṃ yuttiñca suṭṭhu upalakkhetvā. Sappāyāsappāyaṃ yojetvāti yassa kammaṭṭhānaṃ ācikkhati, tassa upakārānupakāraṃ yuttiṃ magganena yojetvā, samādāya vā sammadeva hadaye ṭhapetvāti attho. Mahāmaggaṃ dassentoti kammaṭṭhānavidhiṃ mahāmaggaṃ katvā dassento.

"පූර්වයෙහි වදාළ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලා ආදීන්" යනාදිය සඳහන් කළේ ඇතැම් රහතන් වහන්සේලාට වඩා බහුශ්‍රැත පුද්ගලයා කර්මස්ථානය ලබා දීමේදී උතුම් වන බව පෙන්වීමටය. එහි පූර්වයෙහි සඳහන් කළ රහතන් වහන්සේලා යනු "යම් කර්මස්ථානයක් ගැනීමට කැමති" යනාදී වශයෙන් වදාළ රහතන් වහන්සේලා ප්‍රමුඛ උතුමන්ය. "උග්ගහ පරිපුච්ඡා පිරිසිදු කළ බැවින්" යනු කටපාඩමින් උගත යුතු බැවින් "උග්ගහ" නම් වූ කර්මස්ථානයට උපකාරී වන පාලි පාඨයන් ද, එහි අර්ථ විමසන බැවින් "පරිපුච්ඡා" නම් වූ අටුවා විස්තර ද විශේෂයෙන් පිරිසිදු කර අවුල් නිරවුල් කොට ගත් බැවිනි. "මෙහි හා එහි ඇති සූත්‍ර හා කරුණු විමසා" යනු නිකාය පහෙහිම ඒ ඒ තැන්වල සඳහන් කර්මස්ථානයට අනුකූල සූත්‍ර පද සහ සූත්‍රයට අනුකූල කරුණු මැනවින් සිහි තබා ගැනීමයි. "සප්පාය අසප්පාය දේ යොදා" යනු යමෙකුට කර්මස්ථානයක් කියා දෙන්නේ ද, ඔහුට එය උපකාරී වේද නැද්ද යන්න විමසා බලා ගැලපෙන අයුරින් යෙදීමයි. නොහොත් හදවතෙහි මැනවින් තැන්පත් කර ගැනීම යනු අර්ථයයි. "මහා මාර්ගය පෙන්වන්නාක් මෙන්" යනු කර්මස්ථාන විධිය මහා මාර්ගයක් සේ පැහැදිලි කර දෙමින් යන්නයි.

Sabbatthāti [Pg.121] tattha tattha vihāre. Vattapaṭipattiṃ kurumānenāti paviṭṭhakāle āgantukavattaṃ, nikkhamanakāle gamikavattanti yathārahaṃ taṃ taṃ vattaṃ pūrentena. Sabbapārihāriyatelanti sabbesaṃ aṅgānaṃ, sabbesaṃ vā bhikkhūnaṃ atthāya pariharitabbatelaṃ. Ṭhapemīti anujānāpanaṃ. Yaṃ taṃ sammāvattaṃ paññattanti sambandho. Ekadivasaṃ sāyaṃ vissajjitenāpīti yojanā. Ārocetabbaṃ āgamanakāraṇaṃ. Sappāyavelā sarīracittānaṃ kallasamayo.

"සබ්බත්ථ" යනු ඒ ඒ විහාරස්ථානයන්හිය. "වත්පිළිවෙත් ඉටු කරමින්" යනු විහාරයට ඇතුළු වන විට ආගන්තුක වත ද, නික්ම යන විට ගමික වත ද ආදී වශයෙන් සුදුසු පරිදි ඒ ඒ වත් පිළිවෙත් පුරමින් සිටීමයි. "සබ්බපාරිහාරිය තෙල" යනු සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා නිරන්තරයෙන් තබා ගත යුතු තෙල්ය. "තබමි" යන්නෙන් අදහස් කළේ අවසර ලබා ගැනීමයි. "යම් ඒ නිවැරදි වතක් පනවන ලද්දේ ද" යන්න සම්බන්ධයයි. "එක් දිනක් සවස් කාලයේ මුදා හැරිය ද" යන්න යෝජනාවයි. පැමිණීමට හේතුව පැවසිය යුතුය. "සප්පාය වේලාව" යනු ශරීරයට හා සිතට සුවදායක වූ කාලයයි.

Cariyāvaṇṇanā

චරියා වර්ණනාව

43. Santāne rāgassa ussannabhāvena caraṇaṃ pavatti rāgacariyā, sā sassatāsayādayo viya daṭṭhabbā. Tathā dosacariyādayo. Saṃsaggo sampayogārahavasena veditabbo, yathā ‘‘rāgamohacariyā dosamohacariyā’’tiādi. Sannipāto ekasantatipariyāpannatāvasena, yathā ‘‘rāgadosacariyā rāgadosamohacariyā’’tiādi. Imā eva hi sandhāya ‘‘aparāpi catasso’’ti vuttaṃ. Tathāti yathā rāgādīnaṃ, tathā saddhādīnaṃ saṃsaggasannipātavasena saddhābuddhicariyā saddhāvitakkacariyā buddhivitakkacariyā saddhābuddhivitakkacariyāti. Imā aparāpi catasso. Evanti saṃsaggasannipātavasena. Saṃsagganti saṃsajjanaṃ missīkaraṇaṃ ‘‘rāgasaddhācariyā dosasaddhācariyā’’tiādinā. Anekāti tesaṭṭhi, tato atirekāpi vā, tā pana asammohantena saṃyuttasuttaṭīkāyaṃ vitthārato dassitāti tattha vuttanayena veditabbā. ‘‘Pakatī’’ti iminā asati paṭipakkhabhāvanāyaṃ tattha tattha santāne cariyāya sabhāvabhūtataṃ dasseti. Ussannatā aññadhammehi rāgādīnaṃ adhikatā, yato rāgacariyādīnaṃ paccayasamavāye rāgādayo balavanto honti, abhiṇhañca pavattanti. Tāsaṃ vasenāti channaṃ mūlacariyānaṃ vasena chaḷeva puggalā honti. Aññathā anekapuggalā siyuṃ, tathā ca sati adhippetatthasiddhi ca na siyāti adhippāyo.

43. සන්තානයෙහි රාගය අධික ලෙස පැවතීම නිසා සිදුවන හැසිරීම "රාග චරියාව" නම් වේ. එය ශාශ්වත දෘෂ්ටිය ආදී ආශයන් මෙන් දත යුතුය. ද්වේෂ චරියා ආදිය ද එසේමය. සංසර්ගය යනු ගැලපෙන අයුරින් එක්වීමයි, උදාහරණයක් ලෙස "රාග-මෝහ චරියාව", "ද්වේෂ-මෝහ චරියාව" ආදියයි. සන්නිපාතය යනු එකම සන්තානයකට ඇතුළත් වීමයි, උදාහරණයක් ලෙස "රාග-ද්වේෂ චරියාව", "රාග-ද්වේෂ-මෝහ චරියාව" ආදියයි. මේවා පිළිබඳවම අදහස් කරමින් "තවත් හතරක් ඇතැයි" වදාරන ලදී. රාගාදීන්ගේ මෙන්ම ශ්‍රද්ධාදීන්ගේ ද සංසර්ග සන්නිපාත වශයෙන් ශ්‍රද්ධා-බුද්ධි චරියාව, ශ්‍රද්ධා-විතක්ක චරියාව, බුද්ධි-විතක්ක චරියාව සහ ශ්‍රද්ධා-බුද්ධි-විතක්ක චරියාව යනුවෙන් තවත් සතරක් වේ. මෙලෙස සංසර්ග සන්නිපාත වශයෙන් සංසර්ගය නම් එක්වීමයි, රාග-ශ්‍රද්ධා චරියාව, ද්වේෂ-ශ්‍රද්ධා චරියාව ආදී වශයෙනි. මේවා රාශියක් ඇත, එනම් 63ක් පමණ වේ, ඇතැම් විට ඊට වඩා ද විය හැකිය. ඒ 63ක් වූ චරියාවන් නොමුළාව සංයුක්ත සූත්‍ර ටීකාවෙහි විස්තරාත්මකව දක්වා ඇති බැවින් එහි වදාළ ක්‍රමයට දත යුතුය. "ප්‍රකෘතිය" යන්නෙන් ප්‍රතිපක්ෂ භාවනාවන් නොමැති කල්හි ඒ ඒ සන්තානයන්හි පවත්නා සහජ ස්වභාවය පෙන්වයි. රාගාදීන් අනෙකුත් ධර්මයන්ට වඩා අධික ලෙස පැවතීම "උස්සන්නතාව" නම් වේ. යම් කලෙක ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවක් වේ ද එකල රාගාදීහු බලවත් වී නිරන්තරයෙන් පවතිති. එම මූලික චරියා සයෙහි (6) බලපෑමෙන් පුද්ගලයන් සය දෙනෙකු (6) ප්‍රධාන වශයෙන් වෙති. එසේ නොවේ නම් පුද්ගලයන් බොහෝ ගණනක් විය හැකි අතර, එවිට බලාපොරොත්තු වූ අර්ථ සිද්ධිය ද සිදු නොවනු ඇතැයි යනු අදහසයි.

Saddhā balavatī hoti rāgussanne santāne tadanuguṇassa dhammassa niyogato adhikabhāvasambhavato. Tenāha ‘‘rāgassa āsannaguṇattā’’ti, sinehapariyesanāpariccajanehi sabhāgadhammattāti attho. Sabhāgo hi dūrepi āsanneyevāti sabhāgatālakkhaṇamidha āsannaggahaṇaṃ. Tattha saddhāya siniyhanaṃ pasādavasena akālussiyaṃ alūkhatā[Pg.122], rāgassa pana rañjanavasena. Saddhāya pariyesanaṃ adhimuccanavasena tanninnatā, rāgassa taṇhāyanavasena. Saddhāya apariccajanaṃ okappanavasena anupakkhandanaṃ, rāgassa abhisaṅgavasenāti evaṃ bhinnasabhāvānampi tesaṃ yathā alūkhatādisāmaññena sabhāgatā, evaṃ taṃsamaṅgīnampi puggalānanti āha ‘‘rāgacaritassa saddhācarito sabhāgo’’ti.

රාගය බහුල වූ සන්තානයක ශ්‍රද්ධාව ප්‍රබල වේ. එයට හේතුව එම රාගයට අනුකූල වූ ධර්මයක් නිතර යෙදීමෙන් එහි අධික බවක් ඇති වීමේ සම්භාවිතාවයි. එබැවින් “රාගයට ආසන්න ගුණයක් ඇති බැවින්” යැයි පැවසිණි. මෙහි අදහස සෙනෙහස (ස්නිග්ධ බව), සෙවීම සහ අත් නොහැරීම යන කරුණු සම්බන්ධයෙන් මේ දෙකම සමාන ස්වභාවයේ ධර්මයන් වන බවයි. සමාන ස්වභාවය ඇති දෙය දුර තිබුණත් එය ආසන්න වශයෙන්ම සැලකේ. එබැවින් මෙහි ‘ආසන්න’ යනුවෙන් අදහස් කළේ සමාන ලක්ෂණ ඇති බවයි. එහිදී ශ්‍රද්ධාවේ ඇති ස්නිග්ධ බව නම් සන්තානය පැහැදීම නිසා ඇතිවන අපිරිසුදු බවක් නැති, රළු නොවන මුදු මොළොක් බවකි. රාගයේ ස්නිග්ධ බව ඇතිවන්නේ අරමුණෙහි ඇලෙන ස්වභාවය නිසාය. ශ්‍රද්ධාවේ සෙවීම යනු අධිමොක්ඛය (තීරණය කිරීම) නිසා එම අරමුණට නැඹුරු වීමයි. රාගයේ සෙවීම යනු තණ්හාව නිසා ඇතිවන නැඹුරුවයි. ශ්‍රද්ධාවේ අත් නොහැරීම යනු අචල විශ්වාසය නිසා ඇතිවන බැඳීමයි. රාගයේ අත් නොහැරීම යනු තදින් ඇලීම නිසා ඇතිවන බැඳීමයි. මෙසේ ස්වභාවයෙන් එකිනෙකට වෙනස් වුවත්, රළු නොවන බව වැනි පොදු ලක්ෂණ නිසා ශ්‍රද්ධාව සහ රාගය සමාන ස්වභාවයකින් යුක්ත වේ. එබැවින් රාග චරිතය ඇත්තා ශ්‍රද්ධා චරිතයට සමාන බව පවසා ඇත.

Paññā balavatī hoti dosussanne santāne tadanuguṇassa dhammassa niyogato adhikabhāvasambhavato. Tenāha ‘‘dosassa āsannaguṇattā’’ti, anallīyanapariyesanaparivajjanehi sabhāgadhammattāti attho. Tattha paññāya ārammaṇassa anallīyanaṃ tassa yathāsabhāvāvabodhavasena visaṃsaṭṭhatā, dosassa pana byāpajjanavasena. Paññāya pariyesanaṃ yathābhūtadosapavicayo, dosassa abhūtadosanijigīsā. Paññāya parivajjanaṃ nibbindanādivasena ñāṇutrāso, dosassa ahitādhānavasena chaḍḍananti evaṃ bhinnasabhāvānampi tesaṃ yathā anallīyanādisāmaññena sabhāgatā, evaṃ taṃsamaṅgīnampi puggalānanti āha ‘‘dosacaritassa buddhicarito sabhāgo’’ti.

දෝෂය බහුල වූ සන්තානයක ප්‍රඥාව ප්‍රබල වේ. එයට හේතුව එම දෝෂයට අනුකූල වූ ධර්මයක් නිතර යෙදීමෙන් එහි අධික බවක් ඇති වීමේ සම්භාවිතාවයි. එබැවින් “දෝෂයට ආසන්න ගුණයක් ඇති බැවින්” යැයි පැවසිණි. මෙහි අදහස නොඇලීම, සෙවීම සහ බැහැර කිරීම යන කරුණු සම්බන්ධයෙන් මේ දෙකම සමාන ස්වභාවයේ ධර්මයන් වන බවයි. එහිදී ප්‍රඥාව අරමුණෙහි නොඇලෙන්නේ එහි ඇති තතු අවබෝධ කර ගැනීමෙන් ඇතිවන නිර්මල බව නිසාය. දෝෂය අරමුණෙහි නොඇලෙන්නේ ගැටෙන ස්වභාවය නිසාය. ප්‍රඥාවේ සෙවීම යනු පවතින දෝෂයන් පිළිබඳව විමසා බැලීමයි. දෝෂයේ සෙවීම යනු නැති වැරදි සෙවීමයි. ප්‍රඥාවේ බැහැර කිරීම යනු කලකිරීම් ආදිය නිසා ඇතිවන ඥාණ භීතියයි (ඥාණුත්‍රාසය). දෝෂයේ බැහැර කිරීම යනු අහිතකර දේ සිදුකිරීමේ අදහසින් අරමුණ අත්හැර දැමීමයි. මෙසේ ස්වභාවයෙන් එකිනෙකට වෙනස් වුවත්, නොඇලීම වැනි පොදු ලක්ෂණ නිසා ප්‍රඥාව සහ දෝෂය සමාන ස්වභාවයකින් යුක්ත වේ. එබැවින් දෝෂ චරිතය ඇත්තා බුද්ධි චරිතයට සමාන බව පවසා ඇත.

Antarāyakarā vitakkāti micchāvitakkā micchāsaṅkappā uppajjanti mohussanne santāne tadanuguṇassa dhammassa yebhuyyena pavattisabbhāvato. Tenāha ‘‘mohassa āsannalakkhaṇattā’’ti, anavaṭṭhānacañcalabhāvehi sabhāgadhammattāti attho. Tattha vitakkassa anavaṭṭhānaṃ parikappavasena savipphāratāya, mohassa sammūḷhatāvasena byākulatāya. Tathā vitakkassa lahuparivitakkanena tadaṅgacalatāya cañcalatā, mohassa anogāḷhatāyāti evaṃ bhinnasabhāvānampi tesaṃ yathā anavaṭṭhānādisāmaññena sabhāgatā, evaṃ taṃsamaṅgīnampi puggalānanti āha ‘‘mohacaritassa vitakkacarito sabhāgo’’ti.

අන්තරායකර විතර්ක නම් වූ මිථ්‍යා විතර්ක සහ මිථ්‍යා සංකල්ප උපදින්නේ මෝහය බහුල වූ සන්තානයකයි. එයට හේතුව එම මෝහයට අනුකූල ධර්මයන් බහුලව පැවතීමයි. එබැවින් “මෝහයට ආසන්න ලක්ෂණ ඇති බැවින්” යැයි පැවසිණි. මෙහි අදහස නොතැන්පත් බව සහ චංචල බව යන පොදු ලක්ෂණ නිසා ඒවා සමාන ස්වභාවයේ ධර්මයන් වන බවයි. එහිදී විතර්කයේ නොතැන්පත් බව යනු විවිධ දේ කල්පනා කිරීම නිසා ඇතිවන විසිරුණු බවයි. මෝහයේ නොතැන්පත් බව යනු මුළා වූ ස්වභාවය නිසා ඇතිවන ව්‍යාකූල බවයි. එමෙන්ම විතර්කයේ චංචල බව යනු ඉක්මනින් සිතීම් ආදිය නිසා ඇතිවන සැහැල්ලු බවයි. මෝහයේ චංචල බව යනු අරමුණ තුළට බැසගත නොහැකි බව නිසා ඇතිවන ස්වභාවයයි. මෙසේ ස්වභාවයෙන් එකිනෙකට වෙනස් වුවත්, නොතැන්පත් බව වැනි පොදු ලක්ෂණ නිසා මෝහය සහ විතර්කය සමාන ස්වභාවයකින් යුක්ත වේ. එබැවින් මෝහ චරිතය ඇත්තා විතර්ක චරිතයට සමාන බව පවසා ඇත.

Taṇhā rāgoyeva sabhāvato, tasmā rāgacariyāvinimuttā taṇhācariyā natthīti attho. Taṃsampayuttoti tena rāgena sampayutto, dosādayo viya tena vippayutto natthīti adhippāyo. Tadubhayanti taṇhāmānadvayaṃ. Nātivattatīti sabhāvato, sampayogavasena ca na atikkamitvā vaṭṭati. Kāmañcettha yathā rāgadosehi sampayogavasena saha [Pg.123] vattamānassapi mohassa ussannatāvasena visuṃ cariyābhāvo, na kevalaṃ mohasseva, tathā saddhābuddhivitakkānaṃ. Evaṃ rāgena satipi sampayoge mānassāpi visuṃ cariyābhāvo yutto siyā, evaṃ santepi rāgapaṭighamānadiṭṭhivicikicchāvijjānaṃ viya anusayaṭṭho imesaṃ rāgādīnaṃyeva āveṇiko cariyaṭṭhoti, nattheva mānacariyā. Yato cariyā ‘‘pakatī’’ti vuttā. Pakati ca sabhāvoti. Eteneva diṭṭhiyāpi visuṃ cariyābhāvābhāvo saṃvaṇṇitoti daṭṭhabbo. Aṭṭhakathāyaṃ pana mohacariyantogadhāva diṭṭhicariyāti dassetuṃ ‘‘mohanidānattā cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ca-saddena sampayogaṃ samuccinoti mohanidānattā, mohasampayuttattā cāti.

තණ්හාව යනු ස්වභාවයෙන්ම රාගයම වේ. එබැවින් රාග චරිතයෙන් බැහැර වූ තණ්හා චරිතයක් නැත යනු මෙහි අදහසයි. ‘රාගය හා සම්ප්‍රයුක්ත’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එම රාගය හා එක්ව පවතින බවයි. දෝෂ ආදිය මෙන් රාගයෙන් වෙන් වූ මානයක් නැත යන්න මෙහි අදහසයි. තණ්හාව සහ මානය යන මේ දෙකම ස්වභාවය අනුව හෝ සම්ප්‍රයුක්ත වීම අනුව රාගය ඉක්මවා නොපවතියි. මෙහිදී යම් සේ රාගය සහ දෝෂය සමඟ සම්ප්‍රයුක්තව පවතින මෝහයෙහි අධික බව නිසා එය වෙනම චරිතයක් ලෙස දැක්වූවාද (මෝහ චරිතය), එමෙන්ම ශ්‍රද්ධා, බුද්ධි සහ විතර්ක චරිතද දැක්වූවාද, එලෙසම රාගය සමඟ සම්ප්‍රයුක්තව පැවතියත් මානයද වෙනම චරිතයක් ලෙස දැක්වීම සුදුසු විය හැකිය. එසේ වුවත්, රාග, පටිඝ, මාන, දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා සහ අවිද්‍යා යන අනුසයන්ගේ ස්වභාවය මෙන් නොව, චරිතය (ස්වභාවය) යන අදහස රාගාදී කෙලෙසුන්ටම පමණක් උරුම වූවක් බැවින් වෙනම මාන චරිතයක් නැත. මක්නිසාද චරිතය යනු ‘ප්‍රකෘතිය’ යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රකෘතිය යනු ස්වභාවයයි. මෙයින් දෘෂ්ටිය සඳහාද වෙනම චරිතයක් නැති බව විස්තර කර ඇතැයි දත යුතුය. අටුවාවෙහි දෘෂ්ටි චරිතය මෝහ චරිතයට ඇතුළත් බව පෙන්වීමට “මෝහය නිදානය කරගත් බැවින්” යනාදිය දක්වා ඇත. එහි ‘සහ’ (ච) යන වචනයෙන් මෝහය නිදාන වීම මෙන්ම මෝහය හා සම්ප්‍රයුක්ත වීම යන කරුණු දෙකම ඇතුළත් කෙරේ.

44. Kiṃ sappāyanti kīdisaṃ senāsanādisappāyaṃ. Pubbāciṇṇaṃ purimajātīsu ācaritaṃ. Ekacceti upatissattheraṃ sandhāyāha. Tena hi vimuttimagge tathā vuttaṃ. Pubbe kirāti kira-saddo arucisūcanattho. Iṭṭhappayogo manāpakiriyā. Subhakammabahulo yebhuyyena sobhanakammakārī. Na sabbe rāgacaritā eva honti, aluddhānampi pubbe iṭṭhappayogasubhakammabahulatāsambhavato, saggā cavitvā idhūpapattisambhavato ca. Etena asati pubbahetuniyāme yathāvuttakāraṇamattena na tesaṃ luddhatā, luddhabhāvahetukā ca rāgacariyāti imamatthaṃ dasseti.

44. ‘කුමන සප්පායයක්ද’ යනු කිනම් ආකාරයේ සේනාසන ආදී සප්පායයක්ද යන්නයි. ‘පූර්වාචිණ්ණ’ යනු පෙර ජාතීන්හි පුරුදු කරන ලද්දයි. ‘එක්තරා’ (එකච්චේ) යන පදයෙන් උපතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ අදහස් කර ඇත. මක්නිසාද යත් විමුක්තිමාර්ගයෙහි එසේ පවසා ඇති බැවිනි. ‘පෙර අසන ලදි’ (පුබ්බේ කිර) යන්නෙහි ‘කිර’ ශබ්දය අරුචිය හැඟවීම සඳහා යොදා ඇත. ‘ඉට්ඨප්පයෝග’ යනු මනාප වූ ක්‍රියාවන් කිරීමයි. ‘සුභකම්මබහුල’ යනු බොහෝ විට යහපත් දේ කරන්නායි. පෙර ජාතීන්හි මනාප වූ පින්කම් බොහෝ කොට කළ පමණින් හෝ ස්වර්ගයෙන් චුතව මෙහි උපන් පමණින්ම සියලු දෙනා රාග චරිත ඇත්තෝ නොවෙති. මක්නිසාද යත් ලෝභයක් නැති අයට වුවද පෙර ජාතීන්හි එවැනි මනාප වූ සුභ කර්මයන් බහුලව තිබිය හැකි බැවිනි. මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ පූර්ව හේතු නියාමයක් නැති කල්හි, ඉහත කී කරුණු පමණක් තිබූ පමණින්ම ඔවුන් තුළ ලෝභී බවක් හෝ ලෝභය හේතු කරගත් රාග චරිතයක් ඇති නොවන බවයි.

Itareti chedanādikammabahulā nirayādito idhūpapannā ca na sabbe dosamohacaritā eva hontīti yojanā. Idhāpi yathāvuttakāraṇassa kodhanabhāve, mūḷhabhāve ca anekantikattā dosamohacaritatāyapi anekaṃsikatā veditabbā. Dhātūnaṃ ussadaniyamo yadi pamāṇato, so natthi, atha sāmatthiyato, sopi ekaṃsiko na upalabbhatīti dassento āha ‘‘yathāvutteneva nayena ussadaniyamo nāma natthī’’ti. Tattha yathāvuttenevāti ‘‘dvinnaṃ pana dhātūna’’ntiādinā vuttappakāreneva. Dosaniyameti semhādidosādhikatāya rāgādicarito hotīti dosavasena cariyāniyame ‘‘semhādhiko rāgacarito’’ti vatvā puna ‘‘semhādhiko mohacarito’’ti, ‘‘vātādhiko mohacarito’’ti vatvā puna ‘‘vātādhiko rāgacarito’’ti ca vuttattā tampi dosavasena niyamavacanaṃ pubbāparaviruddhameva. Aparicchinnavacananti [Pg.124] paricchedakārikāya paññāya na paricchinditvā vuttavacanaṃ, anupaparikkhitavacananti attho.

අනෙක් අය නම් සතුන් මැරීම වැනි අකුසල් කළ අය සහ නිරයෙන් පැමිණ මෙහි උපන් අයයි. ඔවුන් සියල්ලන්ම දෝෂ හෝ මෝහ චරිත ඇත්තන්ම නොවන බව මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙහිදීද ඉහත කී කරුණු ක්‍රෝධී බවට හෝ මුළා වූ බවට ඒකාන්ත හේතු නොවන බැවින්, දෝෂ හෝ මෝහ චරිතය ඇති බවද ඒකාන්තයෙන්ම කිව නොහැකි බව දත යුතුය. ධාතූන්ගේ අධික බව (උස්සද නියාමය) ප්‍රමාණය අනුව පවතින්නේ යැයි කීවොත්, එවැනි නියාමයක් නැත. ඉදින් එය ශක්තිය (සාමර්ථ්‍යය) අනුව පවතින්නේ යැයි කීවොත්, එයද ඒකාන්ත වශයෙන් දක්නට නැති බව පෙන්වමින් “ඉහත කී ක්‍රමයෙන් උස්සද නියාමයක් නැත” යැයි පැවසිණි. එහි ‘ඉහත කී ක්‍රමයෙන්’ යනු ‘ධාතූන් දෙදෙනෙකුගේ’ යනාදී වශයෙන් විස්තර කළ ආකාරයටමය. දෝෂ නියාමයේදී, සෙම ආදී ධාතූන්ගේ අධික බව නිසා රාගාදී චරිත ඇතිවන බව පවසන තැන, “සෙම අධික තැනැත්තා රාග චරිත ඇත්තෙකි” යැයි පවසා නැවත “සෙම අධික තැනැත්තා මෝහ චරිත ඇත්තෙකි”, “වාතය අධික තැනැත්තා මෝහ චරිත ඇත්තෙකි” යැයිද, නැවත “වාතය අධික තැනැත්තා රාග චරිත ඇත්තෙකි” යැයිද පවසා ඇති බැවින්, දෝෂ අනුව කරන ඒ නියාම වචනයද පූර්වාපර විරෝධී වේ. ‘අපරිච්ඡින්න වචන’ යනු විග්‍රහ කර පෙන්වන ප්‍රඥාවෙන් විමසා බැලීමකින් තොරව පවසන ලද වචනයක් යනු අදහසයි.

Ussadakittaneti vipākakathāyaṃ gahitaussadakittane. Pubbahetuniyāmenāti purimabhave pavattalobhādihetuniyāmena. Niyāmoti ca tesaṃyeva lobhādīnaṃ paṭiniyato lubbhanādisabhāvo daṭṭhabbo. Lobho ussado etesanti lobhussadā, ussannalobhā, lobhādhikāti attho. Amohussadā cāti ettha ca-saddo sampiṇḍanattho. Tena ye ime lobhussadatādīnaṃ paccekaṃ vomissato ca cuddasa pabhedā icchitā, te anavasesato sampiṇḍeti yathāvuttesu chasveva tesaṃ antogadhattā. Phalabhūtā cettha lobhussadatādayo daṭṭhabbā.

උස්සදකිත්තනයෙහි (අධික බව ප්‍රකාශ කිරීමෙහි) විපාක කථාවෙහිදී දක්වන ලද ලෝභාදීන්ගේ අධික බව සලකා බැලිය යුතුය. 'පුබ්බහේතුනියාමෙන' යනු පෙර භවයෙහි පැවති ලෝභාදී හේතූන්ගේ නියාමයෙනි. 'නියාම' යනු ඒ ලෝභාදීන්ගේම නියම කරන ලද ලෝභී බව ආදී ස්වභාවය යැයි දත යුතුය. මොවුන්ට ලෝභය අධිකය යන අර්ථයෙන් 'ලෝභුස්සද' නම් වේ. එනම් අධික ලෝභය ඇති, ලෝභය වැඩියෙන් ඇති පුද්ගලයන් යන අර්ථයයි. 'අමෝහුස්සදා ච' යන්නෙහි 'ච' ශබ්දය සමුච්චයාර්ථයෙහි (එක් කිරීමේ අර්ථයෙහි) වැටේ. ඒ 'ච' ශබ්දයෙන් ලෝභුස්සද බව ආදී වූ වෙන් වෙන් වශයෙන් හා මිශ්‍ර වශයෙන් දක්වන ලද දහහතර වැදෑරුම් ප්‍රභේදයන් ශේෂයක් නැතිව එක් කරයි. මක්නිසාද යත්, ඉහත දැක්වූ ප්‍රභේද හයෙහිම ඒ දහහතර ඇතුළත් වන බැවිනි. මෙහි විපාකයක් වශයෙන් හටගත් ලෝභුස්සද බව ආදිය සලකා බැලිය යුතුය.

Idāni taṃ nesaṃ lobhussadatādīnaṃ paccekaṃ vomissakatādiṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘yassa hī’’tiādi āraddhaṃ. Kammāyūhanakkhaṇeti kammakaraṇavelāyaṃ. Lobho balavāti lobho tajjāya paccayasāmaggiyā sāmatthiyato adhiko hoti. Alobho mandoti tappaṭipakkho alobho dubbalo. Kathaṃ panete lobhālobhā aññamaññaṃ ujuvipaccanīkabhūtā ekakkhaṇe pavattantīti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘ekakkhaṇe pavattantī’’ti. Nikantikkhaṇaṃ pana āyūhanapakkhiyameva katvā evaṃ vuttaṃ. Eseva nayo sesesupi. Pariyādātunti abhibhavituṃ na sakkoti. Yo hi ‘‘evaṃsundaraṃ evaṃvipulaṃ evaṃmahagghañca na sakkā dātu’’ntiādinā amuttacāgatādivasena pavattāya cetanāya sampayutto alobho, so sammadeva lobhaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Dosamohānaṃ anuppattiyā, tādisapaccayalābhena ca adosāmohā balavanto. Tasmāti lobhādosāmohānaṃ balavabhāvato, alobhadosamohānañca dubbalabhāvatoti vuttameva kāraṇaṃ paccāmasati. Soti taṃsamaṅgīpuggalo. Tena kammenāti tena lobhādiupanissayavatā kusalakammunā. Sukhasīloti sakhilo. Tamevatthaṃ ‘‘akkodhano’’ti pariyāyena vadati.

දැන් එම සත්ත්වයන්ගේ ලෝභුස්සද බව ආදී වූ වෙන් වෙන් වශයෙන් හා මිශ්‍ර වශයෙන් පවතින ප්‍රභේදයන් විභාග කර දැක්වීම සඳහා 'යස්ස හි' යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. 'කම්මායූහනක්ඛණෙ' යනු කර්මය සිදු කරන අවස්ථාවෙහිදී ය. 'ලෝභෝ බලවා' යනු ඒ ලෝභයට අනුරූප ප්‍රත්‍ය සාමග්‍රියෙහි ශක්තියෙන් ලෝභය බලවත් (අධික) වන බවයි. 'අලෝභෝ මන්දෝ' යනු ඊට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අලෝභය දුර්වල වන බවයි. එකිනෙකාට සෘජුවම විරුද්ධ වූ ලෝභ හා අලෝභ යන ධර්ම දෙක එක් ක්ෂණයක පවතින්නේ කෙසේද? එය 'එක් ක්ෂණයක පවතී' යන අර්ථයෙන් නොගත යුතුය. මෙහිදී කර්ම රැස් කිරීමේ පක්ෂයෙහි පවතින ආලය හෙවත් නිකන්ති ක්ෂණය සලකා මෙසේ පවසන ලදී. සෙසු පදයන්හි ද මේ නියාමයම වේ. 'පරියාදාතුං' යනු යටපත් කිරීමට නොහැකි බවයි. යමෙක් 'මෙතරම් සුන්දර, මෙතරම් ප්‍රණීත, මෙතරම් මහඟු වස්තුවක් දීමට නොහැක' යනාදී වශයෙන් පවතින, මුදු මොළොක් නොවන චේතනාවෙන් යුක්ත අලෝභය ලෝභය සහමුලින් යටපත් කිරීමට සමත් නොවේ. දෝස මෝහයන්ගේ නූපදීම නිසාත්, එවැනි ප්‍රත්‍යයන් ලැබීම නිසාත් අදෝස අමෝහයෝ බලවත් වෙති. එබැවින් ලෝභ, අදෝස, අමෝහයන්ගේ බලවත් බව නිසාත්, අලෝභ, දෝස, මෝහයන්ගේ දුර්වල බව නිසාත් යනුවෙන් ඉහත කී කරුණම නැවත සලකා බලයි. 'සෝ' යනු ඒ කර්මයෙන් යුක්ත පුද්ගලයායි. 'තේන කම්මෙන' යනු ලෝභාදී උපනිශ්‍රය සහිත වූ ඒ කුසල කර්මයෙනි. 'සුඛසීලෝ' යනු මෘදු මොළොක් ගති ඇති තැනැත්තායි. ඒ අර්ථයම 'අක්කෝධනෝ' (ක්‍රෝධ නොකරන්නා) යැයි පර්යාය අර්ථයකින් පවසයි.

Purimanayenevāti pubbe vuttanayānusārena mandā alobhādosā lobhadose pariyādātuṃ na sakkonti, amoho pana balavā mohaṃ pariyādātuṃ sakkotīti evaṃ tattha tattha vāre yathārahaṃ atidesattho [Pg.125] veditabbo. Duṭṭhoti kodhano. Dandhoti mandapañño. Sīlakoti sukhasīlo.

කලින් කී ක්‍රමයට අනුව, දුර්වල වූ අලෝභ හා අදෝසයන්ට ලෝභ හා දෝසයන් යටපත් කිරීමට නොහැකි බවත්, අමෝහය බලවත් වී මෝහය යටපත් කිරීමට හැකි බවත් යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ වාරයන්හිදී යථා පරිදි අතිදේශ අර්ථය දත යුතුය. 'දුට්ඨෝ' යනු ක්‍රෝධ කරන්නායි. 'දන්ධෝ' යනු මඳ ප්‍රඥා ඇත්තායි. 'සීලකෝ' යනු යහපත් පැවතුම් (සීලය) ඇති තැනැත්තායි.

Ettha ca lobhavasena, dosamohalobhadosalobhamohadosamohalobhadosamohavasenāti tayo ekakā, tayo dukā, eko tikoti lobhādiussadavasena akusalapakkheyeva satta vārā, tathā kusalapakkhe alobhādiussadavasenāti cuddasa vārā labbhanti. Tattha alobhadosāmohā, alobhādosamohā, alobhadosamohā balavantoti āgatehi kusalapakkhe tatiyadutiyapaṭhamavārehi dosussadamohussadadosamohussadavārā gahitā eva honti, tathā akusalapakkhe lobhādosamohā, lobhadosāmohā, lobhādosāmohā balavantoti āgatehi tatiyadutiyapaṭhamavārehi adosussadaamohussadaadosāmohussadavārā gahitā evāti akusalakusalapakkhesu tayo tayo vāre antogadhe katvā aṭṭheva vārā dassitā. Ye pana ubhayesaṃ missatāvasena lobhālobhussadavārādayo apare ekūnapaññāsa vārā dassetabbā, te alabbhanato eva na dassitā. Na hi ekasmiṃ santāne antarena avatthantaraṃ ‘‘lobho ca balavā, alobho cā’’tiādi yujjatīti, paṭipakkhavasena vā hi etesaṃ balavadubbalabhāvo, sahajātadhammavasena vā. Tattha lobhassa tāva paṭipakkhavasena alobhena anadhibhūtatāya balavabhāvo, tathā dosamohānaṃ adosāmohehi. Alobhādīnaṃ pana lobhādiabhibhavanato, sabbesañca samānajātiyamabhibhuyya pavattivasena sahajātadhammato balavabhāvo. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘lobho balavā alobho mando, adosāmohā balavanto dosamohā mandā’’ti. So ca nesaṃ mandabalavabhāvo purimūpanissayato tathā āsayassa paribhāvitatāya veditabbo.

මෙහි ලෝභය නිසාද, දෝස-මෝහ-ලෝභදෝස-ලෝභමෝහ-දෝසමෝහ-ලෝභදෝසමෝහ යන මොවුන්ගේ වසයෙන්ද ඒකක තුනක්, දුක තුනක් සහ තික එකක් වශයෙන් ලෝභාදී අධික බවෙන් අකුසල පක්ෂයෙහි වාර හතක් ද, එමෙන්ම කුසල පක්ෂයෙහි අලෝභාදී අධික බවෙන් වාර හතක් ද වශයෙන් වාර දහහතරක් ලැබේ. එහි කුසල පක්ෂයෙහි දැක්වෙන තෙවන, දෙවන හා පළමු වාරයන් මගින් දෝස අධික, මෝහ අධික සහ දෝස-මෝහ අධික වාරයන් ගන්නා ලදී. එමෙන්ම අකුසල පක්ෂයෙහි දැක්වෙන තෙවන, දෙවන හා පළමු වාරයන් මගින් අදෝස අධික, අමෝහ අධික සහ අදෝස-අමෝහ අධික වාරයන් ගන්නා ලදී. මෙසේ අකුසල හා කුසල පක්ෂයන්හි වාර තුන තුන බැගින් ඇතුළත් කොට වාර අටක්ම දක්වන ලදී. කුසල අකුසල දෙපක්ෂයෙහි මිශ්‍ර බව නිසා දක්විය යුතු සෙසු වාර හතළිස් නවය (49) නොලැබෙන බැවින් දක්වන ලද්දේ නැත. මක්නිසාද යත්, එක් සන්තතියක අවස්ථාන්තරයක් නොමැතිව ලෝභය ද බලවත්ය, අලෝභය ද බලවත්ය යනාදී වශයෙන් පැවතීම නොගැළපෙන බැවිනි. ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් හෝ සහජාත ධර්ම වශයෙන් හෝ මොවුන්ගේ බලවත් දුර්වල භාවය ඇති වේ. එහිදී ලෝභය ප්‍රතිපක්ෂ වූ අලෝභයෙන් මැඩපවත්වනු නොලැබීම නිසා බලවත් වේ. අලෝභාදීන්ගේ බලවත් බව ලෝභාදීන් මැඩපැවැත්වීමෙන් ඇති වන අතර, සහජාත ධර්මයන්ගෙන් සියල්ලන්ගේම සමාන ජාතිය මැඩපවත්වා පැවතීම නිසා බලවත් බව ඇති වේ. එබැවින් අටුවාවෙහි 'ලෝභය බලවත්ය, අලෝභය මඳය, අදෝස අමෝහයෝ බලවත්ය, දෝස මෝහයෝ මඳය' යැයි පවසන ලදී. ඔවුන්ගේ ඒ දුර්වල හා බලවත් භාවය පූර්ව උපනිශ්‍රය නිසාත්, ආශය හෙවත් අභ්‍යන්තර නැඹුරුව පුරුදු කරන ලද (පරිභාවිත) නිසාත් සිදුවන බව දත යුතුය.

Yo luddhoti vuttoti yo ussadakittane ‘‘luddho’’ti vutto, ayaṃ idha cariyāvicāre ‘‘rāgacarito’’ti veditabbo. Duṭṭhadandhāti ‘‘duṭṭho, dandho’’ti ca vuttā yathākkamaṃ dosamohacaritā. Paññavāti sātisayaṃ sappañño. Yato saddhāvitakkesu vijjamānesupi buddhicaritoti vuccati. Alobhādosānaṃ [Pg.126] balavabhāvo saddhūpanissayatāya vinā na hotīti āha ‘‘aluddhaaduṭṭhā pasannapakatitāya saddhācaritā’’ti.

'යෝ ලුද්ධෝති වුත්තෝ' යනු අධික බව ප්‍රකාශ කිරීමෙහිදී කවරෙක් 'ලෝභී' යැයි කියන ලද්දේ ද, ඔහු මෙහි චරිත විචාරයෙහිදී 'රාග චරිත' ඇත්තෙකු ලෙස දත යුතුය. 'දුට්ඨ' සහ 'දන්ධ' යැයි කියන ලද්දෝ පිළිවෙළින් දෝස චරිත හා මෝහ චරිත ඇත්තෝ වෙති. 'පඤ්ඤවා' යනු සුවිශේෂී ප්‍රඥාවක් ඇත්තායි. එබැවින් ශ්‍රද්ධා හා විතර්කයන් තිබුණ ද, ඔහු 'බුද්ධි චරිත' ඇත්තෙකු ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. අලෝභ හා අදෝසයන්ගේ බලවත් බව ශ්‍රද්ධා උපනිශ්‍රය රහිතව සිදු නොවන බැවින් 'ලෝභී නොවන, ද්වේෂ නොකරන, පැහැදුණු ස්වභාවය නිසා මොවුහු ශ්‍රද්ධා චරිත ඇත්තෝ වෙති' යි පවසන ලදී.

Ayañca nayo sādhāraṇato vuttoti nibbattitapubbahetuniyāmavaseneva buddhicaritādikepi dassetuṃ ‘‘yathā vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha amohaparivārenāti amohaparikkhittena, upanissayato sampayogato ca paññāya abhisaṅkhatenāti attho. Sesapadattayepi eseva nayo. Lobhādinā vomissaparivārenāti ettha lobhamohādinā aññamaññaaviruddhavomissaparivārenāti attho. Avirodho ca yugaggāhavasena appavattiyā veditabbo. Tathā hi saddhānusāridhammānusārigottāni aññamaññampi bhinnasabhāvāneva. Ekaṃsena ca missakacariyāpi sampaṭicchitabbā pubbahetuniyāmena cariyāsiddhito. Tathā ceva ussadakittanaṃ pavattaṃ yathārahaṃ lobhālobhādīnaṃ vipākassa paccayabhāvato. Tenāha paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.232) –

මෙම නියාමය සාධාරණ ලෙස පවසන ලද්දකි. පූර්ව හේතු නියාමය මත පදනම්ව බුද්ධි චරිතාදීන් ද දැක්වීම පිණිස 'යථා වා' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'අමෝහපරිවාරේන' යනු අමෝහයෙන් පිරිවරන ලද, උපනිශ්‍රය වශයෙන් හා සම්ප්‍රයෝග වශයෙන් ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් සකස් කරන ලද යන අර්ථයයි. සෙසු පද තුනෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'ලෝභාදිනා වෝමිස්සපරිවාරේන' යන්නෙහි අර්ථය ලෝභ මෝහ ආදී වූ එකිනෙකාට විරුද්ධ නොවන මිශ්‍ර වූ පිරිවර සහිත බවයි. විරුද්ධ නොවීම යන්න එකවිට පැවතීම සිදු නොවන බවෙන් දත යුතුය. එසේම ශ්‍රද්ධානුසාරී හා ධර්මානුසාරී ගෝත්‍රයන් එකිනෙකට වෙනස් ස්වභාවයන් ඇත්තෝමය. පූර්ව හේතු නියාමයෙන් චරිතයන් සිද්ධ වන බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම මිශ්‍ර චරිත ද පිළිගත යුතුය. එලෙසින්ම ලෝභ-අලෝභාදීන්ගේ විපාකයට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් යථා පරිදි අධික බව ප්‍රකාශ කිරීම පවතී. එබැවින් පටිසම්භිදා මග්ගයෙහි මෙසේ පවසන ලදී-

‘‘Gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti? Kusalakammassa javanakkhaṇe tayo hetū kusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti, tena vuccati kusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti, tena vuccati akusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Paṭisandhikkhaṇe tayo hetū abyākatā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti, tena vuccati nāmarūpapaccayāpi viññāṇaṃ, viññāṇapaccayāpi nāmarūpa’’nti –

"ගතිසම්පත්තියේදී ඥානසම්ප්‍රයුක්ත වූ කවර හේතු අටක ප්‍රත්‍යයෙන් උප්පත්තිය සිදු වේද? කුසල කර්මයේ ජවන ක්ෂණයේදී අලෝභ, අදෝස, අමෝහ යන කුසල හේතූන් තිදෙන එම ක්ෂණයේ උපන් චේතනාවට සහජාත ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. එබැවින් 'කුසලමූල ප්‍රත්‍යයෙන්ද සංස්කාරයෝ වෙති' යි කියනු ලැබේ. නිකන්ති (තෘෂ්ණා ඇල්ම) ක්ෂණයේදී ලෝභ, මෝහ යන අකුසල හේතූන් දෙක එම ක්ෂණයේ උපන් චේතනාවට සහජාත ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. එබැවින් 'අකුසලමූල ප්‍රත්‍යයෙන්ද සංස්කාරයෝ වෙති' යි කියනු ලැබේ. ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේදී අහේතුක නොවන විපාක හේතූන් තිදෙන (අලෝභ, අදෝස, අමෝහ යන අව්‍යාකෘත හේතු) එම ක්ෂණයේ උපන් චේතනාවට සහජාත ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. එබැවින් 'නාමරූප ප්‍රත්‍යයෙන් විඤ්ඤාණයද, විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යයෙන් නාමරූපයද වේ' යයි කියනු ලැබේ."

Ādi. Pubbahetuniyāmena ca yathā tihetukassa paññāveyyattiyaṃ, na tathā duhetukassa. Yathā ca duhetukassa itikattabbatā nepakkaṃ, na tathā ahetukassa. Evaṃ lobhussadādayo puggalā rāgacaritādayo hontīti niṭṭhamettha gantabbanti. Yathāvuttamatthaṃ nigamavasena dassetuṃ ‘‘evaṃ lobhādīsū’’tiādi vuttaṃ.

ආරම්භයයි. පූර්ව හේතූන්ගේ නියමය අනුව, ත්‍රිහේතුක පුද්ගලයාට ප්‍රඥාවේ තියුණු බවක් ඇති වන්නා සේ ද්විහේතුක පුද්ගලයාට එසේ සිදු නොවේ. ද්විහේතුක පුද්ගලයාට කටයුතු පිළිබඳ යම් නුවණක් හා පරිණත බවක් ඇති වන්නා සේ අහේතුක පුද්ගලයාට එසේ සිදු නොවේ. මෙලෙස ලෝභය අධික වූ පුද්ගලයා රාග චරිත ඇත්තකු වන්නේය යනාදී වශයෙන් මෙහි නිගමනයට පැමිණිය යුතුය. ඉහත සඳහන් කළ අර්ථය නිගමන වශයෙන් දැක්වීම පිණිස 'ඒවං ලෝභාදීසූ' යනාදිය පවසන ලදී.

45. Tatrāti [Pg.127] tasmiṃ pucchāvacane. Nayoti jānananayo. Puggalādhiṭṭhānena vuttopi attho dhammamukheneva paññāyatīti dhammādhiṭṭhānenāha ‘‘cariyāyo vibhāvaye’’ti. Pakatigamanenāti akittimena sabhāvagamanena. Cāturiyenāti cāturabhāvena siṅgārena. Ukkuṭikanti asamphuṭṭhamajjhaṃ. Khaṇanto viyāti bhūmiṃ khaṇanto viya. Anukaḍḍhitanti pādanikkhepasamaye kaḍḍhanto viya pādaṃ nikkhipati. Tenassa padaṃ anukaḍḍhitaṃ pacchato añchitaṃ hoti. Paribyākulāyāti parito āluḷitāya. Chambhito viyāti vitthāyanto viya. Bhīto viyāti keci. Sahasānupīḷitanti aggapādena, paṇhiyā ca sahasāva sannirujjhitaṃ. Vivaṭṭacchadassāti vinivaṭṭacchadanassa pahīnakilesassa. Idamīdisaṃ padanti bhagavato padaṃ disvā vadati.

45. තත්‍රාති යනු එම ප්‍රශ්න කිරීමේ වචනයෙහිය. නයෝති යනු දැනගැනීමේ ක්‍රමයයි. පුද්ගලාධිෂ්ඨානයෙන් පවසන ලද අර්ථය වුවද ධර්මය ප්‍රධාන කොටගෙනම (ධර්මාධිෂ්ඨානයෙන්) අවබෝධ වන බැවින් 'චරියාවන් විස්තර කරන්නේය' යි පැවසූහ. පකතිගමනේනාති යනු කෘත්‍රිම නොවන ස්වභාවික ගමනිනි. චාතුරියේනාති යනු අලංකාරවත් ලෙස හෙවත් ප්‍රියමනාප ලීලාවෙනි. උක්කුටිකන්ති යනු මැද කොටස (පොළොවේ) නොගෑවෙන පරිදිය. ඛණන්තෝ වියාති යනු පොළොව හාරන්නාක් මෙනි. අනුකඩ්ඪිතන්ති යනු පියවර තබන විට පාදය අදින්නාක් මෙන් තබයි. එමගින් ඔහුගේ පාදය පසුපසට ඇදුණු ස්වභාවයක් ගනී. පරිබ්‍යාකුලායාති යනු හාත්පසින් අවුල් වූ ස්වභාවයෙනි. ඡම්භිතෝ වියාති යනු තැතිගත් හෝ චකිත වූ ස්වභාවයක් මෙනි. භීතෝ වියාති යනු බියපත් වූවෙකු මෙන් යයි ඇතැමෙක් පවසති. සහසානුපීළිතන්ති යනු පා ඇඟිලිවලින් හා විලුඹෙන් එකවරම වේගයෙන් තද කර පා තැබීමයි. විවට්ටච්ඡදස්සාති යනු කෙලෙස් වැස්ම ඉවත් කළ, ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් ඇති රහතන් වහන්සේගේය. 'මෙවැනි වූ ශ්‍රී පාදය' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනය දැක පවසන ලද්දකි.

Pāsādikanti pasādāvahaṃ. Madhurākāranti iṭṭhākāraṃ. Thaddhākāranti thambhitākāraṃ. Ataramānoti nataramāno, saṇikanti attho. Samodhāyāti sammadeva odhāya avikkhipitvā. Nipajjitvāti kāyapasāraṇalakkhaṇāya nipajjāya seyyāya nipajjitvā sayati niddāyati. Pakkhittakāyoti avakkhittakāyo avaso viya sahasā patitakāyo. Dussaṇṭhānanti virūpasannivesaṃ. Vikkhittakāyoti ito cito ca khittaaṅgapaccaṅgo.

පාසාදිකන්ති යනු ප්‍රසාදය එළවන්නා වූ යන්නයි. මධුරාකාරන්ති යනු ප්‍රියමනාප ස්වරූපයයි. ථද්ධාකාරන්ති යනු තද වූ ස්වභාවයයි. අතරමානෝති යනු කලබල නොවී, සෙමින් යන අර්ථයයි. සමෝධායාති යනු විසිරුවා නොදමා මනාව තැන්පත් කොට තබා යන්නයි. නිපජ්ජිත්වාති යනු ශරීරය දිගහැරීමේ ලක්ෂණය ඇති සැතපීමෙන් සැතපී නින්දට යාමයි. පක්ඛිත්තකායෝති යනු තමාගේ වසඟයේ නැති ශරීරයක් ඇති අයෙකු මෙන් එකවරම ඇද වැටුණු ශරීරය ඇති බවයි. දුස්සණ්ඨානන්ති යනු අශෝභන ලෙස අවයව පිහිටීමයි. වික්ඛිත්තකායෝති යනු එහා මෙහා විසිරුණු අත් පා ආදී අවයව ඇති බවයි.

Samparivattakanti samparivattitvā. Āloḷayamāno vālikākacavarāni ākulayanto.

සම්පරිවත්තකන්ති යනු එහා මෙහා පෙරළෙමින් යන්නයි. වැලි හා කසළ අවුල් කරමින් විසිරුවන ස්වභාවය ආලෝළයමානෝ නම් වේ.

Nipuṇamadhurasamasakkaccakārīti sukosallaṃ sundaraṃ avisamaṃ sābhisaṅkhārañca karaṇasīlo. Gāḷhathaddhavisamakārīti thiraṃ asithilaṃ visamañca karaṇasīlo. Aparicchinnaṃ apariniṭṭhitaṃ.

නිපුණමධුරසමසක්කච්චකාරීති යනු දක්ෂ ලෙස, ප්‍රියමනාප ලෙස, සමබරව හා මනා සංස්කරණයකින් යුතුව කටයුතු කරන ස්වභාවයයි. ගාළ්හථද්ධවිසමකාරීති යනු ස්ථීරව, තදින් හා අසමබරව කටයුතු කරන ස්වභාවයයි. අපරිච්ඡින්නං යනු නිම නොකරන ලද යන්නයි.

Mukhapūrakanti mukhassa pūraṇaṃ mahantaṃ. Arasapaṭisaṃvedīti narasapaṭisaṃvedī. Bhājane chaḍḍentoti bhojanabhājane sitthāni chaḍḍento. Mukhaṃ makkhentoti bahimukhaṃ makkhento.

මුඛපූරකන්ති යනු මුඛය පිරී යන පරිදි විශාල බත් පිඬු ගැනීමයි. අරසපටිසංවේදීති යනු රස නොවිඳීමයි. භාජනේ ඡඩ්ඩෙන්තෝති යනු අනුභව කරන බඳුනෙහි බත් පිඬු ඉතිරි කරමින් හෝ හලමින් යන්නයි. මුඛං මක්ඛෙන්තෝති යනු මුඛයෙන් පිටත තවරමින් අනුභව කිරීමයි.

Kilantarūpo viyāti tassa asahanena khedappatto viya. Aññāṇupekkhāyāti aññāṇabhūtāya upekkhāya. Aññāṇasaṅkhātāya upekkhāyāti keci.

කිලන්තරූපෝ වියාති යනු එම අරමුණ ඉවසා ගත නොහැකිව වෙහෙසට පත්වූවෙකු මෙනි. අඤ්ඤාණුපෙක්ඛායාති යනු මෝහ සහගත වූ උපේක්ෂාවෙනි. ඇතැමෙක් මෙය අඥානකම නමැති උපේක්ෂාව යයි පවසති.

Māyādīsu [Pg.128] santadosapaṭicchadanalakkhaṇā māyā. Asantaguṇapakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ. Unnatilakkhaṇo māno. Asantaguṇasambhāvanāmukhena paṭiggahaṇe amattaññutālakkhaṇā pāpicchatā. Santaguṇasambhāvanāmukhena paṭiggahaṇe amattaññutālakkhaṇā mahicchatā. Sakalābhena asantussanalakkhaṇā asantuṭṭhitā. Vijjhanaṭṭhena siṅgaṃ, siṅgāratānāgarikabhāvasaṅkhātaṃ kilesasiṅgaṃ. Attano sarīrassa, cīvarādiparikkhārassa ca maṇḍanavasena pavattaṃ loluppaṃ cāpalyaṃ. Evamādayoti ettha ādi-saddena ahirikānottappamadappamādādayo saṅgayhanti.

මායා ආදී කෙලෙස් අතර, පවතින දෝෂ සැඟවීමේ ලක්ෂණය මායාවයි. තමන් තුළ නැති ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමේ ලක්ෂණය සාඨෙය්‍යයයි. උඩඟු වීමේ ලක්ෂණය මානයයි. නැති ගුණ ඇති බව පෙන්වා පූජා සත්කාර ලැබීමේදී පමණ නොදැනීමේ ලක්ෂණය පාපිච්ඡතාවයි. පවතින ගුණ වර්ණනා කිරීම පෙරදැරිව ලබන දෙයෙහි පමණ නොදැනීමේ ලක්ෂණය මහිච්ඡතාවයි. තමාට ලැබුණු දෙයින් සතුටු නොවීමේ ලක්ෂණය අසන්තුට්ඨිතාවයි. විදින අර්ථයෙන් 'සිංග' (අඟ) නම් වේ; එය අලංකාර වීමට හෝ නගර වැසියෙකු මෙන් පෙනී සිටීමට ඇති කෙලෙස් නමැති අඟයි. තමාගේ ශරීරය, සිවුරු ආදී පිරිකර අලංකාර කිරීමේ වශයෙන් පවතින ලොල් බව චාපල්‍යයයි. 'ඒවමාදයෝ' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් අහිරික, අනොත්තප්ප, මදය, ප්‍රමාදය ආදිය සංග්‍රහ වේ.

Parāparādhassa upanayhanalakkhaṇo upanāho. Paresaṃ guṇamakkhaṇalakkhaṇo makkho. Parassa guṇe ḍaṃsitvā apanento viya yugaggāhalakkhaṇo paḷāso. Parasampattiusūyanalakkhaṇā issā. Attasampattinigūhanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ. Idha ādi-saddena dovacassatāpāpamittatādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

අනුන්ගේ වැරදි සිතේ බැඳ තබා ගැනීමේ ලක්ෂණය උපනාහයයි. අනුන්ගේ ගුණ මැකීමේ ලක්ෂණය මක්ඛයයි. අනුන්ගේ ගුණ හා කරට කර සිටීමට උත්සාහ කරන ලක්ෂණය පලාසයයි. අනුන්ගේ සම්පත් කෙරෙහි ඊර්ෂ්‍යා කිරීමේ ලක්ෂණය ඉස්සාවයි. තමාගේ සම්පත් සැඟවීමේ ලක්ෂණය මච්ඡරියයි. මෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් අකීකරු බව, පාපමිත්‍ර සේවනය ආදිය සංග්‍රහ වන බව දත යුතුය.

Anussāhanaṃ thinaṃ. Asattivighāto middhaṃ. Cetaso avūpasamo uddhaccaṃ. Vippaṭisāro kukkuccaṃ. Saṃsayo vicikicchā. Ayoniso daḷhaggāho ādhānaggāhitā. Yathāgahitassa micchāgāhassa dubbiveṭhiyatā duppaṭinissaggiyatā. Idha ādi-saddena muṭṭhasaccaasampajaññādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

වීර්යය නොමැතිකම ථීනයයි. සිතේ අකර්මන්‍යතාවය නිසා ඇතිවන වෙහෙස මිද්ධයයි. සිතේ නොසන්සුන්කම උද්ධච්චයයි. පසුතැවීම කුක්කුච්චයයි. සැකය විචිකිච්ඡාවයි. අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් වැරදි දේ දැඩිව ග්‍රහණය කර ගැනීම ආධානග්ගාහිතාවයි. එසේ ගත් වැරදි දෘෂ්ටි ලිහා ගැනීමට හෝ අත්හැරීමට ඇති අපහසුවයි. මෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් මුට්ඨසච්චය (සිහිමුළාව), අසම්පජඤ්ඤය ආදිය සංග්‍රහ වන බව දත යුතුය.

Muttacāgatāti vissaṭṭhacāgatā nissaṅgapariccāgo. Yathā māyādayo, tathā pavattā akusalakkhandhā, yathā ariyānaṃ dassanakāmatādayo, tathā pavattā kusalakkhandhā veditabbā.

මුත්තචාගතාති යනු විවෘතව පරිත්‍යාග කිරීම හෙවත් බැඳීමකින් තොරව සිදුකරන අත්හැරීමයි. මායා ආදිය යම් සේ ද, එසේ පවතින අකුසල ස්කන්ධයන් ගැන ද, ආර්යයන් දැකීමට ඇති කැමැත්ත ආදී වූ යම් සේ ද, එසේ පවතින කුසල ස්කන්ධයන් ගැන ද දත යුතුය.

Pasādanīyaṭṭhānaṃ nāma vatthuttayaṃ. Saṃvejanīyaṭṭhānāni jātiādīni. Kusalānuyogeti kusaladhammabhāvanāyaṃ. ‘‘Evañca evañca karissāmī’’ti kiccānaṃ rattibhāge parivitakkanaṃ rattiṃ dhūmāyanā. Tathāvitakkitānaṃ tesaṃ divasabhāge anuṭṭhānaṃ divā pajjalanā. Hurāhuraṃ dhāvanāti ito cito ca tattha tattha ārammaṇe cittavosaggo. Tenevāha ‘‘idaṃ pure cittamacāri cārikaṃ, yenicchakaṃ yatthakāmaṃ yathāsukha’’nti (dha. pa. 326), ‘‘cittamassa vidhāvatī’’ti (saṃ. ni. 1.55) ca.

ප්‍රසාදය ඇතිවන ස්ථාන නම් තෙරුවන්ය. සංවේගය ඇතිවන ස්ථාන නම් ජාති ආදියයි. කුසලානුයෝගය යනු කුසල ධර්මයන් වැඩීමෙහි යෙදීමයි. 'මම මෙසේ මෙසේ කරන්නෙමි' යි කටයුතු පිළිබඳව රාත්‍රී කාලයේ කල්පනා කිරීම 'රාත්‍රී දුම් දැමීම' (රාත්තිං ධූමායනා) නම් වේ. එසේ කල්පනා කළ කටයුතු දහවල් කාලයේ ඉටු කිරීම 'දහවල් ඇවිලීම' (දිවා පජ්ජලනා) නම් වේ. 'හුරාහුරං ධාවනා' යනු එහා මෙහා විවිධ අරමුණුවල සිත විසිරී යාමයි. ඒ නිසාම 'මෙම සිත පෙර තමා කැමති පරිදි, රුචි අරමුණෙහි, සුව සේ හැසිරුණේය' යි ද, 'මොහුගේ සිත දිව යයි' යි ද පවසන ලදී.

Dhammappavattidassanādi [Pg.129] ca pāḷiyaṃ, aṭṭhakathāyañca anāgatamevāti na sakkā vattunti ‘‘sabbākārenā’’ti vuttaṃ. Kiñci kiñci āgatampi atthevāti hi adhippāyo. ‘‘Na sārato paccetabba’’nti vatvā tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘rāgacaritassa hī’’tiādimāha. Appamādavihārinoti tattha vinidhāya bhāvaṃ paṭipajjanena appamādakārino. Bhinnalakkhaṇā iriyāpathādayoti cāturiyena acāturiyena saṇikaṃ, sahasā ca gamanādayo. Na upapajjantīti na yujjanti. Pucchitvā jānitabbanti dhammappavattiādiṃ pucchitvā jānitabbaṃ.

ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම දැක්වීම ආදිය පාලියෙහි හෝ අටුවාවෙහි සඳහන් නොවේ යැයි පැවසිය නොහැකි බැවින් 'සියලු ආකාරයෙන්ම' (සබ්බාකාරේන) යැයි කියන ලදී. ඇතැම් කරුණු සඳහන් වී ඇති බව මෙහි අදහසයි. 'සාරයක් වශයෙන් පිළිගත යුතු නොවේ' යැයි පවසා එහි හේතුව දක්වමින් 'රාගචරිතස්ස හී' යනාදිය වදාළහ. 'අප්පමාදවිහාරිනෝ' යනු එම ඉරියව් ආදියෙහි ස්වභාවය වෙනස් කොට පිළිපැදීමෙන් අප්‍රමාදීව කටයුතු කරන්නන් යන්නයි. 'භින්නලක්ඛණා ඉරියාපථාදයෝ' යනු දක්ෂ ලෙස හෝ අදක්ෂ ලෙස, සෙමින් හෝ වේගයෙන් ගමන් කිරීම ආදියයි. 'න උපපජ්ජන්ති' යනු නොගැලපේ යන්නයි. 'පුච්ඡිත්වා ජානිතබ්බං' යනු ධර්ම ප්‍රවෘත්ති ආදිය විමසා දැනගත යුතුය යන්නයි.

46. Sappāyaṃ hitaṃ, kilesavighātīti attho. Adhotavedikanti aparisuddhaparikkhepavedikaṃ. Bhūmaṭṭhakanti bhūmitaleyeva uṭṭhāpitaṃ uparimatalarahitaṃ. Ekato onatassa pabbatapādassa heṭṭhābhāgo akatabhittibhūmiparikammo akatapabbhāro. Jatukābharitanti adhomukhāhi olambamānamukhāhi khuddakavaggulīhi paripuṇṇaṃ. Oluggavilugganti chinnabhinnaṃ. Ujjaṅgalaṃ lūkhadhūsaraṃ chāyūdakarahitaṃ. Sīhabyagghādibhayena sāsaṅkaṃ. Durūpanti virūpaṃ. Dubbaṇṇanti asundaravaṇṇaṃ, dussaṇṭhānaṃ vā. Jālākārena katapūvaṃ jālapūvaṃ. Sāṇi viya kharasamphassanti sāṇiphalako viya dukkhasamphassaṃ. Bhārikabhāvena, antarantarā tunnakaraṇena ca kicchapariharaṇaṃ. Āṇigaṇṭhikāhatoti āṇinā, gaṇṭhiyā ca hatasobho. Idaṃ rāgacaritassa sappāyaṃ, evamassa kilesasamudācāro na hotīti adhippāyo. Eseva nayo sesesupi.

46. සප්පාය යනු හිතකර වූ, කෙලෙසුන් නසන යන අර්ථයයි. 'අධෝතවේදික' යනු පිරිසිදු නොකළ වට තාප්පයක් හෝ වැටක් සහිත වූ යන්නයි. 'භූමට්ඨක' යනු බිමෙහිම තනන ලද, උඩුමහලක් නොමැති යන්නයි. පර්වත පාදයක එක් පැත්තකට නැඹුරු වූ, බිත්ති හෝ බිම සකස් නොකළ පහළ කොටස 'අකතපබ්භාර' නම් වේ. 'ජතුකාභරිත' යනු පහළට මුහුණ ලා එල්ලී සිටින කුඩා වවුලන්ගෙන් පිරුණු යන්නයි. 'ඔලුග්ගවිලුග්ග' යනු කැඩී බිඳී ගිය යන්නයි. සෙවණ හා ජලය රහිත, රළු වූ හා අවර්ණ වූ (දූවිලි සහිත) ප්‍රදේශය 'උජ්ජංගල' නම් වේ. සිංහ ව්‍යාඝ්‍රාදී භය නිසා සැක සහිත වූ යන්නයි. 'දුරූප' යනු විරූපී වූ යන්නයි. 'දුබ්බණ්ණ' යනු අවලස්සන වර්ණයක් ඇති හෙවත් අශෝභන හැඩයක් ඇති යන්නයි. දැලක හැඩයට සාදන ලද කැවුම් 'ජාලපූව' නම් වේ. 'සාණි විය ඛරසම්ඵස්සං' යනු හණ රෙද්දක් හෝ ගොරෝසු ලෑල්ලක් මෙන් ස්පර්ශය දුක් සහගත වූ යන්නයි. බර නිසා ද, තැනින් තැන මසා තිබීම නිසා ද දුකසේ පරිහරණය කළ යුතු යන්නයි. 'ආණිගණ්ඨිකාහත' යනු ඇණ සහ ගැට ගැසීම් නිසා ශෝභනය විනාශ වූ යන්නයි. මේ සියල්ල රාග චරිත ඇත්තාට සප්පාය වේ. මෙසේ වූ විට ඔහුට කෙලෙස් පහළ නොවේ යන්න අදහසයි. ඉතිරි චරිත සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Disāmukhanti disābhimukhaṃ, abbhokāsābhimukhanti adhippāyo. Mahākasiṇanti mahantaṃ kasiṇamaṇḍalaṃ. Sesaṃ senāsanādīsu yaṃ vattabbaṃ mohacaritassa, taṃ dosacaritassa vuttasadisameva.

'දිසාමුඛ' යනු දිශාවට අභිමුඛ වූ, එනම් එළිමහනට අභිමුඛ වූ යන අදහසයි. 'මහා කසිණ' යනු විශාල වූ කසිණ මණ්ඩලයයි. මෝහ චරිත ඇත්තන්ට සේනාසන ආදියේ පැවසිය යුතු ඉතිරි කරුණු ද්වේෂ චරිත ඇත්තන්ට පැවසූ කරුණු හා සමානම වේ.

Vitakkavidhāvanasseva paccayo hoti yathā taṃ āyasmato meghiyattherassa. Darīmukheti pabbatavivare. Parittanti suppasarāvamattaṃ.

ආයුෂ්මත් මේඝිය තෙරුන් වහන්සේට මෙන්, එය විතර්කයන් විසිරී යාමට ප්‍රත්‍යයක් වෙයි. 'දරීමුඛ' යනු පර්වත විවරයෙහි යන්නයි. 'පරිත්ත' යනු සැළි පියනක් පමණ වූ කුඩා ප්‍රමාණයකි.

Pabhedaparicchedato nidānaparicchedato vibhāvanaparicchedato sappāyaparicchedatoti paccekaṃ pariccheda-saddo yojetabbo. Vibhāvanāti ‘‘ayaṃ rāgacarito’’tiādinā jānanavibhāvanā. Ekaccakasiṇānussatiṭṭhānamattassa pasaṅgena kathitattā vuttaṃ ‘‘na ca tāva cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ sabbākārena āvikata’’nti.

ප්‍රභේද පරිච්ඡේදය, නිදාන පරිච්ඡේදය, විභාවනා පරිච්ඡේදය, සප්පාය පරිච්ඡේදය යනුවෙන් එක් එක් තැනට 'පරිච්ඡේද' ශබ්දය සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'විභාවනා' යනු 'මොහු රාග චරිත ඇත්තෙකි' යනාදී වශයෙන් දැනගැනීම පැහැදිලි කිරීමයි. ඇතැම් කසිණ සහ අනුස්සති කර්මස්ථාන පිළිබඳව ප්‍රසංගය වශයෙන් (අතුරු කතාවක් ලෙස) පවසා ඇති බැවින්, 'චරිතයට අනුකූල වූ කර්මස්ථානය සියලු ආකාරයෙන්ම පැහැදිලි නොකරන ලදී' යැයි පවසන ලදී.

Cattālīsakammaṭṭhānavaṇṇanā

සතළිස් කර්මස්ථාන වර්ණනාව (විස්තරය)

47. Saṅkhātaniddesatoti [Pg.130] saṅkhātānaṃ ‘‘cattālīsāyā’’ti saṅkhyāvasena gahitānaṃ uddiṭṭhānaṃ niddesato. ‘‘Ettha ettakāni upacārajjhānāvahāni, ettakāni appanājjhānāvahānī’’ti upacārappanāvahato. ‘‘Ettakāni ekajjhānikāni, ettakāni dukatikajjhānikāni, ettakāni sakalajjhānikānī’’ti jhānappabhedato. ‘‘Etesu aṅgasamatikkamo, etesu ārammaṇasamatikkamo’’ti evaṃ samatikkamato. ‘‘Ettakānettha vaḍḍhetabbāni, ettakāni na vaḍḍhetabbānī’’ti vaḍḍhanāvaḍḍhanato. Ārammaṇatoti sabhāvadhammanimittanavattabbavasena, calitācalitavasena ca ārammaṇavibhāgato. Bhūmitoti kāmāvacarādibhūmivibhāgato. Gahaṇatoti diṭṭhādivasena gahaṇavibhāgato. Paccayatoti āruppādīnaṃ yathārahaṃ paccayabhāvato. Cariyānukūlatoti rāgacariyādīnaṃ anukūlabhāvato.

47. 'සංඛ්‍යාත නිද්දේස' යනු සංඛ්‍යා වශයෙන් ගත්, උදේස වශයෙන් දැක්වූ සතළිස් කර්මස්ථානයන් විස්තර කිරීමයි. 'මෙහි මෙපමණක් උපචාර ධ්‍යාන පමුණුවයි, මෙපමණක් අප්පනා ධ්‍යාන පමුණුවයි' යනුවෙන් උපචාර හා අප්පනා පමුණුවන ආකාරය අනුව ද, 'මෙපමණක් එක් ධ්‍යානයක් ඇති ඒවාය, මෙපමණක් ධ්‍යාන තුනක් ඇති ඒවාය, මෙපමණක් සියලු ධ්‍යාන ඇති ඒවාය' යනුවෙන් ධ්‍යාන ප්‍රභේද අනුව ද, 'මෙහි අංග ඉක්මවීම වේ, මෙහි අරමුණ ඉක්මවීම වේ' යනුවෙන් ඉක්මවීම් අනුව ද, 'මෙහි මේවා වැඩිය යුතුය, මේවා නොවැඩිය යුතුය' යනුවෙන් වැඩීම හා නොවැඩීම අනුව ද, ස්වභාව ධර්ම, නිමිත්ත සහ නවත්තබ්බ (වචනයෙන් නොකිය හැකි) ස්වභාවය අනුව ද, අරමුණු බෙදීම අනුව ද, කාමාවචර ආදී භූමි බෙදීම අනුව ද, දැකීම ආදී වශයෙන් අරමුණු ගන්නා ආකාරය බෙදීම අනුව ද, අරූපාවචර ආදියට සුදුසු පරිදි ප්‍රත්‍ය වන ආකාරය අනුව ද, රාග චරිත ආදියට අනුකූල වන ආකාරය අනුව ද (විස්තර කෙරේ).

Kammaṭṭhānānīti ārammaṇabhāvena yogakammassa pavattiṭṭhānāni. Catukkajjhānikāti catubbidharūpāvacarajjhānavanto, tesaṃ ārammaṇabhūtāti attho. Catukkanayavasena cetaṃ vuttaṃ. Tikacatukkajjhānikesūti tikajjhānikesu purimesu brahmavihāresu, catukkajjhānikesu ānāpānakasiṇesu. Sesesūti vuttāvasesesu ekavīsatiyā kammaṭṭhānesu.

'කර්මස්ථාන' යනු අරමුණු වශයෙන් භාවනානුයෝගී ක්‍රියාව පවතින ස්ථානයන්ය. 'චතුක්කජ්ඣානික' යනු සිවු වැදෑරුම් රූපාවචර ධ්‍යාන සහිත වූ, එනම් එම ධ්‍යානයන්ගේ අරමුණු වූ යන්නයි. මෙය චතුක්ක නයට අනුව පවසන ලද්දකි. 'තිකචතුක්කජ්ඣානිකේසු' යනු ධ්‍යාන තුනක් ලබන පෙර කී බ්‍රහ්ම විහාරයන්හි ද, ධ්‍යාන හතරක් ලබන ආනාපානසතිය සහ කසිණයන්හි ද යන්නයි. 'සේසේසු' යනු ඉතිරි වූ විසි එක් කර්මස්ථානයන්හි යන්නයි.

Dibbacakkhunā diṭṭhahadayarūpassa sattassa cittaṃ ādikammiko cetopariyañāṇena paricchindituṃ sakkoti, na itarassāti kasiṇapharaṇaṃ cetopariyañāṇassa paccayo hoti. Tena vuttaṃ ‘‘parasattānañca cetasā cittamaññātuṃ samattho hotī’’ti. Okāsena paricchinnattāti attano ṭhitokāsena paricchinnattā. Tathā uggahakosallassa sampāditattā paricchinnākāreneva tāni upatiṭṭhanti, tasmā na tattha vaḍḍhanāti adhippāyo. Sace pana koci vaḍḍheyya, na tena koci guṇoti dassento āha ‘‘ānisaṃsābhāvā cā’’ti. ‘‘Tesu panā’’tiādinā tameva ānisaṃsābhāvaṃ vivarati. Yasmā vaḍḍhitesu kuṇaparāsiyeva vaḍḍhati, avaḍḍhitepi kāmarāgavikkhambhanā hotiyeva, tasmā ānisaṃsābhāvo. Vibhūtāti vipulārammaṇatāya supākaṭā, vaḍḍhitanimittatāya appamāṇārammaṇabhāvena paribyattāti attho.

දිව්‍ය චක්ෂුසින් හෘදය රූපය දක්නා ලද සත්ත්වයාගේ සිත, ආරම්භක යෝගාවචරයෙකුට චේතෝපරිය ඥානයෙන් පිරිසිඳ දැනගත හැකිය, අනෙක් අයගේ එසේ නොවේ; එබැවින් කසිණ පැතිරවීම චේතෝපරිය ඥානයට ප්‍රත්‍ය වෙයි. ඒ නිසා 'අන්‍ය සත්ත්වයන්ගේ සිත තම සිතින් දැනගැනීමට සමර්ථ වෙයි' යැයි පවසන ලදී. 'ඕකාසේන පරිච්ඡින්නත්තා' යනු තමා සිටින ස්ථානයෙන් සීමා වූ බැවිනි. එසේම උග්ගහ කෝසල්ලය (නිමිත්ත මැනවින් අල්ලා ගැනීම) සම්පූර්ණ කළ බැවින් එම සීමා වූ ආකාරයෙන්ම ඒවා සිතට වැටහේ. එබැවින් එහි වැඩීමක් (විශාල කිරීමක්) නැත යන අදහසයි. ඉදින් යමෙක් වැඩීමට උත්සාහ කළත්, එයින් විශේෂ ගුණයක් නැති බව දක්වමින් 'ආනිසංස රහිත බැවින්' යැයි වදාළහ. 'තේසු පන' යනාදියෙන් එම ආනිසංස නොමැති බවම විස්තර කරයි. මන්දයත්, ඒවා වැඩූ විට කුණප රාශියක්ම (කුණු වූ දේ සමූහයක්ම) වැඩෙන බැවිනි. නොවැඩුවත් කාමරාගය යටපත් වීම සිදුවේ. එබැවින් එහි (වැඩීමේ) ආනිසංසයක් නැත. 'විභූතා' යනු විශාල අරමුණු ඇති බැවින් මැනවින් ප්‍රකට වූ, වැඩූ නිමිත්ත ඇති බැවින් අප්‍රමාණ වූ අරමුණු ස්වභාවයෙන් පැහැදිලි වූ යන්නයි.

Kevalanti [Pg.131] sakalaṃ anavasesaṃ. ‘‘Pathaviṃ ima’’nti vacanaṃ upaṭṭhānākārena vuttaṃ, na nimittassa vaḍḍhanenāti adhippāyo. Lābhittāti sātisayaṃ lābhitāya, ukkaṃsagatavasibhāvatoti attho. Thero hi paramāya vasipattiyā assamaṇḍale assaṃ sārento viya yattha tattha nisinnopi ṭhitopi taṃ jhānaṃ samāpajjateva. Tenassa samantato nimittaṃ vaḍḍhitaṃ viya upaṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘sabbadisāsū’’tiādi.

'කේවලං' යනු මුළුමනින්ම, ඉතිරි නැතිව යන්නයි. 'පඨවිං ඉමං' (මේ පොළොව) යන වචනය යෙදුණේ අරමුණ මනසට වැටහෙන ආකාරය පිළිබඳව මිස නිමිත්ත වැඩීම ගැන නොවන බව අදහසයි. 'ලාභිත්තා' යනු සුවිශේෂී ලෙස ලැබූ බැවින් හෙවත් උත්කෘෂ්ට වසීභාවයට පත් වූ බැවින් යන අර්ථයයි. සිංගාලපීතු තෙරුන් වහන්සේ උසස් වසීභාවයට පත් වූ නිසා, අශ්ව මණ්ඩලයක අශ්වයෙකු මෙහෙයවන්නාක් මෙන් ඕනෑම තැනක හිඳගෙන හෝ සිටගෙන එම ධ්‍යානයට සමවැදුණාහ. ඒ නිසා උන්වහන්සේට අවට නිමිත්ත වැඩී ගියාක් මෙන් පෙනුණි. 'සබ්බදිසාසූ' යනාදිය පවසන ලද්දේ එබැවිනි.

Vuttāti dhammasaṅgahe vuttā. Mahanteti vipule. Ninnathalādivasena hi ekadese aṭṭhatvā samantato gahaṇavasena sakalasarīre nimittaṃ gaṇhantassa taṃ mahantaṃ hoti. Mahante vā sarīre. Appaketi sarīrassa ekadese nimittaṃ gaṇhātīti yojanā. Appake vā khuddake dārakasarīre. Etanti asubhanimittaṃ. Ādīnavanti ‘‘asubharāsi eva vaḍḍhati, na ca koci ānisaṃso’’ti vuttaṃ ādīnavaṃ.

'වෘත්තා' යනු ධම්මසංගණී පාලියෙහි පවසන ලදී. 'මහන්තේ' යනු විශාල වූ යන්නයි. පල්ලම් හෝ උස් බිම් ආදිය නිසා එක් කොටසක පමණක් නොනැවතී මුළු ශරීරයම වටා නිමිත්ත ගන්නා තැනැත්තාට එය 'මහන්ත' (විශාල) වෙයි. එසේත් නැතිනම් විශාල ශරීරයක යන්නයි. 'අප්පකේ' යනු ශරීරයේ එක් දේශයක නිමිත්ත ගනී යනුවෙන් යෙදිය යුතුය. එසේත් නැතිනම් කුඩා දරුවෙකුගේ ශරීරය වැනි කුඩා තැනක යන්නයි. 'ඒතං' යනු අසුභ නිමිත්තයි. 'ආදීනව' යනු 'අසුභ රාශියම වැඩේ, මෙහි ආනිසංසයක් නැත' යැයි වදාළ දෝෂයයි.

Sesānipi na vaḍḍhetabbānīti saṅkhepato vuttamatthaṃ upapattito vivarituṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ. Picupiṇḍādivasena upaṭṭhahantampi nimittaṃ vātasaṅghātasannissayanti katvā vuttaṃ ‘‘vātarāsiyeva vaḍḍhatī’’ti. Okāsena paricchinnanti nāsikaggamukhanimittādiokāsena saparicchedaṃ. Vāyokasiṇavaḍḍhane viya na ettha koci guṇo, kevalaṃ vātavaḍḍhanamevāti āha ‘‘sādīnavattā’’ti. Tesanti brahmavihārānaṃ. Nimittanti ārammaṇaṃ. Na ca tena attho atthīti tena sattarāsivaḍḍhanena pathavīkasiṇādivaḍḍhane viya kiñci payojanaṃ natthi. Pariggahavasenāti apariggahitassa bhāvanāvisayassa pariggahavasena, na nimittavaḍḍhanavasena. Tenāha ‘‘ekāvāsadviāvāsādinā’’tiādi. Etthāti brahmavihārabhāvanāyaṃ. Yadayanti yaṃ paṭibhāganimittaṃ ayaṃ yogī. Sīmāsambhedeneva hettha upacārajjhānuppatti, na nimittuppattiyā. Yadi evaṃ kathaṃ parittādiārammaṇatā jhānassāti āha ‘‘parittaappamāṇārammaṇatāpettha pariggahavasenā’’ti, katipaye satte pariggahetvā pavattā mettādayo parittārammaṇā, bahuke appamāṇārammaṇāti attho. Ākāsaṃ kasiṇugghāṭimattā na vaḍḍhetabbanti yojanā. Vakkhati vā yaṃ tena sambandhitabbaṃ. Parikappajameva ārammaṇaṃ vaḍḍhetuṃ sakkā, na itaranti āha ‘‘na hi sakkā sabhāvadhammaṃ vaḍḍhetu’’nti[Pg.132]. Āruppānaṃ parittaappamāṇārammaṇatā parittakasiṇugghāṭimākāse, vipulakasiṇugghāṭimākāse ca pavattiyā veditabbā. Sesāni buddhānussatiādīni dasa kammaṭṭhānāni. Animittattāti paṭibhāganimittābhāvā.

‘‘ඉතිරි කර්මස්ථානයන් ද නොවැඩිය යුතුය’’ යන්නෙන් සංක්ෂේපයෙන් පවසන ලද අර්ථය යුක්ති සහගතව විස්තර කරනු පිණිස ‘‘කස්මා’’ යනාදිය පවසන ලදී. පුළුන් ගුලියක් ආදී වශයෙන් වැටහුණ ද, ආනාපාන පටිභාග නිමිත්ත වායු සමූහය ඇසුරු කළ එකක් බැවින් ‘‘වායු රාශියම වැඩෙයි’’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘‘ඕකාසේන පරිච්ඡින්නං’’ යනු නාසිකාග්‍රය හෝ මුඛ නිමිත්ත ආදී ස්ථානයන්ගෙන් සීමා සහිත බවයි. වායෝ කසිණය වැඩීමේදී මෙන් මෙහි කිසිදු විශේෂ ගුණයක් නැත, හුදෙක් වායුව වැඩීමක් පමණක්ම වේ යැයි පවසනු පිණිස ‘‘සාදීනවත්තා’’ (දොස් සහිත බව) යැයි කීහ. ‘‘තේසං’’ යනු බ්‍රහ්මවිහාරයන්ගේය. ‘‘නිමිත්තං’’ යනු අරමුණයි. ‘‘න ච තේන අත්ථො අත්ථි’’ යන්නෙන්, එම සත්ත්ව රාශිය වැඩීමෙන් පථවි කසිණ ආදිය වැඩීමේදී මෙන් කිසිදු ප්‍රයෝජනයක් නැති බව අදහස් වේ. ‘‘පරිග්ගහවසෙන’’ යනු පිරිසිඳ නොගත් භාවනා විෂය පිරිසිඳ ගැනීම් වශයෙනි, නිමිත්ත වැඩීමෙන් නොවේ. එබැවින් ‘‘එකාවාස ද්විආවාස’’ ආදිය කියන ලදී. ‘‘එත්ථ’’ යනු බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාවෙහිය. ‘‘යදයං’’ යනු යම් පටිභාග නිමිත්තක් වේද, මෙම යෝගී තෙමේ එය (වැඩිය යුතුය). මෙහිදී උපචාර සමාධිය ඇතිවන්නේ සීමා සම්භේදයෙන් මිස නිමිත්ත උපදවා ගැනීමෙන් නොවේ. එසේ නම් ධ්‍යානයෙහි පරිත්ත (කුඩා) ආදී අරමුණු ඇති බව කෙසේ දැයි විමසන නිසා ‘‘පරිත්ත අප්පමාණාරම්මණතාපෙත්ථ පරිග්ගහවසෙන’’ යැයි පවසන ලදී. ස්වල්ප වූ සත්ත්වයන් පිරිසිඳ ගෙන පවත්වන මෙත්තාදීහු පරිත්තාරම්මණ (කුඩා අරමුණු ඇති) වෙති, බොහෝ පිරිසක් අරමුණු කිරීම අප්පමාණාරම්මණ (අප්‍රමාණ අරමුණු ඇති) බව අර්ථයයි. ආකාශය කසිණය ඉවත් කිරීම් මාත්‍රයකින් ඇති වන්නක් බැවින් එය නොවැඩිය යුතුය යන්න සම්බන්ධයයි. මතු කියන දෙය හා එය සම්බන්ධ කළ යුතුය. පරිකල්පනයෙන් උපදින අරමුණම වැඩිය හැකිය, ස්වභාව ධර්මය වැඩිය නොහැකිය යන අර්ථයෙන් ‘‘න හි සක්කා සභාවධම්මං වඩ්ඪේතුං’’ (ස්වභාව ධර්මය වැඩිය නොහැක) යැයි පවසන ලදී. අරූපාවචරයන්ගේ පරිත්ත-අප්පමාණ බව, කුඩා කසිණ ඉවත් කළ ආකාශයෙහි හෝ විශාල කසිණ ඉවත් කළ ආකාශයෙහි පැවැත්ම අනුව දත යුතුය. ඉතිරි බුද්ධානුස්සති ආදී කර්මස්ථාන දසය ‘‘අනිමිත්තත්තා’’ හෙවත් පටිභාග නිමිත්තක් නැති බැවින් (එසේ කියන ලදී).

Paṭibhāganimittārammaṇānīti paṭibhāganimittabhūtāni ārammaṇāni. Sesāni aṭṭhārasa. Sesāni chāti cattāro brahmavihārā, ākāsānañcāyatanaṃ, ākiñcaññāyatananti imāni sesāni cha. Vissandamānapubbatāya vipubbakaṃ. Paggharamānalohitatāya lohitakaṃ. Kimīnaṃ pacalanena puḷuvakaṃ, calitārammaṇaṃ vuttaṃ. Vātapānavivarādīhi antopaviṭṭhassa sūriyālokādikassa calanākāro paññāyatīti obhāsamaṇḍalārammaṇampi calitārammaṇaṃ vuttaṃ. Pubbabhāgeti paṭibhāganimittappavattiyā pubbabhāge. Sannisinnamevāti santaṃ niccalameva.

‘‘පටිභාගනිමිත්තාරම්මණානි’’ යනු පටිභාග නිමිති බවට පත් වූ අරමුණුය. ඉතිරි ඒවා දහඅටකි. ‘‘සේසානි ඡ’’ යනු බ්‍රහ්මවිහාර සතර, ආකාසානඤ්චායතනය සහ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය යන මේ හයයි. වැගිරෙන සැරව ඇති බැවින් විපුබ්බක කර්මස්ථානය ද, වැගිරෙන ලේ ඇති බැවින් ලෝහිතක කර්මස්ථානය ද, පණුවන්ගේ සෙලවීම නිසා පුළුවක කර්මස්ථානය ද ‘‘චලිතාරම්මණ’’ (සෙලවෙන අරමුණු) යැයි කියන ලදී. කවුළු සිදුරු ආදියෙන් ඇතුළට පැමිණි සූර්යාලෝකයෙහි සෙලවෙන ස්වභාවය පෙනෙන බැවින් ඕභාස මණ්ඩල අරමුණ ද සෙලවෙන අරමුණක් ලෙස දක්වන ලදී. ‘‘පුබ්බභාගේ’’ යනු පටිභාග නිමිත්ත ඇතිවීමට පෙර අවධියයි. ‘‘සන්නිසින්නමේව’’ යනු ශාන්ත වූ, නොසැලෙන ස්වභාවයමයි.

Devesūti kāmāvacaradevesu, tattha asubhānaṃ paṭikūlassa ca āhārassa abhāvato. Assāsapassāsānaṃ brahmaloke abhāvato ‘‘ānāpānassati cā’’ti vuttaṃ.

‘‘දේවේසු’’ යනු කාමාවචර දෙවියන් අතරය. එහි අසුභයන් සහ පිළිකුල් සහගත ආහාරයන් නොමැති බැවිනි. බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නොමැති බැවින් ‘‘ආනාපානස්සති ච’’ යනුවෙන් (එහි නොමැති බව) පවසන ලදී.

Diṭṭhenāti diṭṭhena vatthunā kāraṇabhūtena. Gahetabbānīti uggahetabbāni, uppādetabbauggahanimittānīti attho. Tenāha ‘‘pubbabhāge’’tiādi. Tassāti kāyagatāsatiyā. Ucchusassādīnaṃ pattesu pacalamānavaṇṇaggahaṇamukhena vā tassa gahetabbattā vuttaṃ ‘‘vāyokasiṇaṃ diṭṭhaphuṭṭhenā’’ti. Na ādikammikena gahetabbānīti ādikammikena na gahetabbāni, bhāvanārambhavasena na paṭṭhapetabbāni, heṭṭhime tayo brahmavihāre, kasiṇesu rūpāvacaracatutthajjhānañca anadhigantvā sampādetuṃ asakkuṇeyyattā.

‘‘දිට්ඨේන’’ යනු දකින ලද වස්තුව කරුණු කොට ගෙනය. ‘‘ගහේතබ්බානි’’ යනු උගත යුතු, උපදවා ගත යුතු උග්ගහ නිමිති ඇති බවයි. එබැවින් ‘‘පුබ්බභාගේ’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘තස්ස’’ යනු කායගතාසතියේය. උක් ගස්, තණකොළ ආදියේ කොළ වල සෙලවෙන ස්වභාවය ග්‍රහණය කර ගැනීමෙන් වාතය හඳුනා ගන්නා බැවින් ‘‘වායෝ කසිණය ඇසින් දැක ස්පර්ශයෙන් ලැබිය යුත්තකි’’ යැයි පවසන ලදී. මුල් අවධියේ යෝගියෙකු (ආදිකම්මික) විසින් මේවා නොගත යුතුය, එනම් භාවනා ආරම්භයේදීම මේවා පිහිටුවා නොගත යුතුය. මන්ද යත්, පහළ බ්‍රහ්මවිහාර තුන සහ කසිණයන්හි රූපාවචර සිව්වන ධ්‍යානය ලබා නොගෙන (මීළඟ අවධිය) සම්පූර්ණ කළ නොහැකි බැවිනි.

Imesu pana kammaṭṭhānesūti ettha kammaṭṭhānaggahaṇena yathārahaṃ ārammaṇānaṃ, jhānānañca gahaṇaṃ veditabbaṃ. Sukhavihārassāti diṭṭhadhammasukhavihārassa.

‘‘ඉමේසු පන කම්මට්ඨානේසු’’ යන මෙහි කර්මස්ථාන යන වචනයෙන් යෝග්‍ය පරිදි අරමුණු සහ ධ්‍යාන යන දෙකම ගැනීම දත යුතුය. ‘‘සුඛවිහාරස්ස’’ යනු දිට්ඨධම්ම සුඛවිහාරය (මෙලොව සැපවත් වාසය) සඳහාය.

‘‘Ekādasa kammaṭṭhānāni anukūlānī’’ti ujuvipaccanīkavasena cetaṃ vuttaṃ. Evaṃ sesesupi. Vakkhati hi ‘‘sabbañceta’’ntiādi. Anukūlāni rāgavikkhambhanassa upāyabhāvato. Aṭṭha anukūlānīti yojanā. Evaṃ sesesu. Ekanti idaṃ anussatiapekkhaṃ anussatīsu ekanti, na mohacaritavitakkacaritāpekkhaṃ tesaṃ aññassāpi anukūlassa alabbhanato. ‘‘Saddhācaritassa [Pg.133] purimā cha anussatiyo’’ti idaṃ atisappāyavasena vuttaṃ. Imasseva ujuvipaccanīkaṃ imassa atisappāyanti gahetabbassa visesassa abhāvato sabbacaritānaṃ anukūlāni. Parittanti sarāvamattaṃ, appamāṇanti tato adhikapamāṇaṃ. Parittaṃ vā suppasarāvamattaṃ, appamāṇaṃ adhikapamāṇaṃ khalamaṇḍalādikasiṇabhāvena pariggahitaṃ.

‘‘කර්මස්ථාන එකොළසක් අනුකූල වේ’’ යන්න ඍජුවම ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් යටපත් කිරීමේ අනුසාරයෙන් පවසන ලද්දකි. සෙසු තැන්වල ද එසේමය. ‘‘සබ්බඤ්චේතං’’ යනාදිය මතු දක්වනු ලැබේ. රාගය දුරු කිරීමට උපක්‍රමයක් වන බැවින් ඒවා අනුකූල වේ. කර්මස්ථාන අටක් අනුකූල වේ යැයි මෙසේ සම්බන්ධයයි. ‘‘ඒකං’’ යන්න අනුස්සති දසය අතුරින් එකක් යන අර්ථයෙන් අනුස්සති කෙරෙහි අපේක්ෂා ඇතිව කියන ලද්දකි. මෝහ චරිත හෝ විතර්ක චරිත පුද්ගලයන් කෙරෙහි අපේක්ෂාවෙන් නොවේ, මන්ද ඔවුන්ට වෙනත් අනුකූල කර්මස්ථානයක් නොලැබෙන බැවිනි. ‘‘ශ්‍රද්ධා චරිතය ඇත්තාට පෙර කී අනුස්සති හය’’ යන්න ඉතා උචිත (අතිසප්පාය) බැවින් පවසන ලදී. මෙම පුද්ගලයාට මෙය ඍජු ප්‍රතිපක්ෂය, මෙයට මෙය ඉතා උචිතය යන්නෙහි විශේෂත්වයක් නොමැති බැවින් සියලු චරිත ඇත්තන්ට අනුකූල වේ. ‘‘පරිත්ත’’ (කුඩා) යනු මැටි මුදලක් (සරාවක) ප්‍රමාණ වූ කසිණයයි, ‘‘අප්පමාණ’’ යනු ඊට වඩා විශාල ප්‍රමාණයයි. එසේත් නැත්නම් ‘‘පරිත්ත’’ යනු කුඩා මුදලක් පමණ වූ ද, ‘‘අප්පමාණ’’ යනු කමත් මණ්ඩලයක් තරම් විශාලව ගත් කසිණය ද වේ.

Cattāro dhammāti cattāro manasikaraṇīyā dhammā. Uttarīti sīlasampadā, kalyāṇamittatā, sappāyadhammassavanaṃ, vīriyaṃ; paññāti imesu pañcasu dhammesu patiṭṭhānato upari. Asubhāti asubhabhāvanā ekādasasu asubhakammaṭṭhānesu bhāvanānuyogā. Mettāti anodhiso, odhiso vā pavattā mettābhāvanā. Ānāpānassatīti soḷasavatthukā ānāpānassatisamādhibhāvanā. Vitakkupacchedāyāti micchāvitakkānaṃ upacchindanatthāya. Aniccasaññāti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti (a. ni. 3.137; dha. pa. 277; mahāni. 27) evaṃ pavattā aniccānupassanā. Asmimānasamugghātāyāti ‘‘asmī’’ti uppajjanakassa navavidhassāpi mānassa samucchindanāya. Ettha hi ekasseva cattāro dhammā bhāvetabbā vuttā, na ekassa catucariyatāya. Tena viññāyati ‘‘sabbānipi kammaṭṭhānāni sabbākusalavikkhambhanāni sabbakusalaparibrūhanānī’’ti.

‘‘චත්තාරෝ ධම්මා’’ යනු මෙනෙහි කළ යුතු ධර්ම සතරකි. ‘‘උත්තරි’’ යනු සීල සම්පදා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පාය ධර්ම ශ්‍රවණය සහ වීර්යය යන මේ ධර්ම පහෙහි පිහිටා ඊට ඉහළින් වූ ප්‍රඥාවයි. ‘‘අසුභා’’ යනු එකොළොස් වැදෑරුම් අසුභ කර්මස්ථානයන්හි භාවනානුයෝගයයි. ‘‘මෙත්තා’’ යනු සීමා රහිතව (අනෝධිස) හෝ සීමා සහිතව (ඕධිස) පවත්වන මෙත්තා භාවනාවයි. ‘‘ආනාපානස්සති’’ යනු සොළොස් වත් (පියවර දහසය) ඇති ආනාපානස්සති සමාධි භාවනාවයි. ‘‘විතක්කුපච්ඡේදාය’’ යනු මිච්ඡා විතර්කයන් සිඳලීම පිණිසයි. ‘‘අනිච්චසඤ්ඤා’’ යනු ‘‘සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යය’’ යනුවෙන් පවත්වන අනිත්‍ය අනුපස්සනාවයි. ‘‘අස්මිමානසමුග්ඝාතාය’’ යනු ‘‘මම වෙමි’’ යනුවෙන් උපදින නව වැදෑරුම් මානය සහමුලින්ම නැසීම පිණිසයි. මෙහිදී එක් පුද්ගලයෙකු විසින්ම වැඩිය යුතු ධර්ම සතරක් දක්වා ඇත, එය එක් අයෙකුට චරිත සතරක් ඇති නිසා නොවේ. එයින් තේරුම් ගත යුත්තේ සියලු කර්මස්ථානයෝ සියලු අකුසල් දුරු කරන අතර සියලු කුසල් වඩන බවයි.

Ekasseva satta kammaṭṭhānāni vuttāni, na cāyasmā rāhulo sabbacaritoti adhippāyo. Vacanamatteti ‘‘asukakammaṭṭhānaṃ asukacaritassa anukūla’’nti evaṃ vuttavacanamatte. Adhippāyoti tathāvacanassa adhippāyo. So pana ‘‘sabbañceta’’ntiādinā vibhāvito eva.

‘‘එක් පුද්ගලයෙකුටම කර්මස්ථාන හතක් පවසන ලදී’’ යන්නෙන් ආයුෂ්මත් රාහුල තෙරණුවෝ සියලු චරිත ඇත්තෙකු බව අදහස් නොවේ. ‘‘වචනමත්තේ’’ යනු ‘‘අසවල් කර්මස්ථානය අසවල් චරිතයට අනුකූල වේ’’ යැයි වචන මාත්‍රයෙන් පැවසූ තැනයි. ‘‘අධිප්පායෝ’’ යනු එසේ පැවසීමේ අභිප්‍රායයි. එය ‘‘සබ්බඤ්චේතං’’ යනාදියෙන් පැහැදිලි කර ඇත.

48. ‘‘Piyo garū’’tiādinā (a. ni. 7.37) vuttappakāraṃ kalyāṇamittaṃ. ‘‘Attano pattacīvaraṃ sayameva gahetvā’’tiādinā vuttanayena upasaṅkamitvā. Somanassameva uppajjati ‘‘evaṃ bahuparissayoyaṃ attabhāvo ṭhāneyeva mayā niyyātito’’ti. Tenāha ‘‘yathā hī’’tiādi.

48. අංගුත්තර නිකායේ 'ප්‍රිය වූ, ගරු කටයුතු වූ' (අ.නි. 7.37) යනාදී වශයෙන් වදාලා වූ ආකාරයේ කල්‍යාණ මිත්‍රයා වෙත, 'තමාගේ පාත්‍ර සිවුරු තමා විසින්ම ගෙන' යනාදී ලෙස වදාල ක්‍රමයට එළඹීමෙන්, 'බොහෝ උපද්‍රව සහිත වූ මේ ආත්මභාවය මා විසින් සුදුසු ස්ථානයකම පූජා කරන ලදි' යනුවෙන් සෝමනස්සයක්ම උපදියි. ඒ නිසා 'යම් සේ ද' යනාදිය වදාලහ.

Atajjanīyoti na tajjetabbo na niggahetabbo. Svāyaṃ atajjanīyabhāvo dovacassatāya vā siyā, ācariye aniviṭṭhapematāya vāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘dubbaco vā’’tiādi vuttaṃ. Yo hi ācariyena tajjiyamāno kopañca dosañca apaccayañca pātukaroti, yo vā ‘‘kimassa [Pg.134] santike vāsenā’’ti pakkamati, ayaṃ duvidhopi atajjanīyo. Dhammenāti ovādānusāsanidhammena. Gūḷhaṃ ganthanti kammaṭṭhānaganthaṃ, saccapaṭiccasamuppādādisahitaṃ gambhīraṃ suññatāpaṭisaṃyuttañca.

'අතජ්ජනීය' යනු තැති නොගැන්විය යුතු, නිග්‍රහ නොකළ යුතු යන්නයි. ඒ මේ අතජ්ජනීය භාවය (අවවාද කළ නොහැකි බව) දුර්වච (කීකරු නොවන) බව නිසා හෝ ආචාර්යවරයා කෙරෙහි නොවූ ප්‍රේමය නිසා හෝ විය හැකි බැවින්, ඒ කරුණු දෙක දැක්වීමට 'දුර්වච වූ හෝ' යනාදිය වදාලහ. යමෙක් ආචාර්යවරයා විසින් අවවාද කරනු ලබන කල්හි ක්‍රෝධය, ද්වේෂය හා නොසතුට පල කරයි ද, නැතහොත් 'මොහු සමීපයේ විසීමෙන් ඇති පල කිම?' යැයි සිතා පිටව යයි ද, මේ දෙවැදෑරුම් පුද්ගලයාම අතජ්ජනීය (අවවාදයට නුසුදුසු) වේ. 'ධර්මයෙන්' යනු අවවාද අනුශාසනා නමැති ධර්මයෙන් යන්නයි. 'ගුප්ත ග්‍රන්ථය' යනු චතුරාර්ය සත්‍යය, පටිච්ච සමුප්පාදය ආදියෙන් යුත්, ගම්භීර වූ මෙන්ම ශූන්‍යතාව හා සබැඳි කර්මස්ථාන ග්‍රන්ථයයි.

Tumhākamatthāyāti vutteti ‘‘sataporise papāte patanena tumhākaṃ koci attho hotī’’ti kenaci vutte. Ghaṃsentoti ‘‘manussakakkena tumhākaṃ koci attho’’ti vutte ghaṃsento niravasesaṃ attabhāvaṃ khepetuṃ ussaheyyaṃ. ‘‘Mama assāsapassāsanirundhanena tumhākaṃ koci rogavūpasamādiko attho atthī’’ti kenaci vutte. Tīhipi bhikkhūhi ācariye bhattipavedanamukhena vīriyārambho eva pavedito.

'ඔබ වහන්සේලාගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා' යැයි කී කල්හි, 'පුරුෂයන් සියයක් උසැති ප්‍රපාතයකට වැටීමෙන් ඔබට යම් ප්‍රයෝජනයක් වේද?' යැයි යමෙකු කී කල්හි යන්නයි. 'උලමින්' යනු 'මිනිස් සුවඳ විලවුන්වලින් ඔබට යම් ප්‍රයෝජනයක් වේද?' යැයි කී කල්හි, සියලු ශරීරය ඉතිරි නොවන සේ ගෙවී යන තෙක් උලමින් වෙහෙසීමට උත්සාහ කිරීමයි. 'මගේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිරුද්ධ කිරීමෙන් ඔබට යම් රෝග සන්සිඳීමක් ආදී ප්‍රයෝජනයක් ඇද්ද?' යැයි යමෙකු කී කල්හි යන්නයි. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා තිදෙනාම ආචාර්යවරයා කෙරෙහි වූ භක්තිය ප්‍රකාශ කිරීම පෙරටු කරගෙන වීර්යය ආරම්භ කිරීමම ප්‍රකාශ කළහ.

49. Aññattha pavattitvāpi cittaṃ āgamma yattha seti, so tassa āsayo ‘‘migāsayo’’ viya, āsayo eva ajjhāsayo. So duvidho vipanno, sampannoti. Tattha vipanno sassatādimicchābhinivesanissito. Sampanno duvidho vaṭṭanissito, vivaṭṭanissitoti. Tesu vivaṭṭanissito ajjhāsayo ‘‘sampannajjhāsayenā’’ti idhādhippeto. Idāni naṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘alobhādīnaṃ vasenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha chahākārehīti alubbhanādīhi chahi ākārehi. Sampannajjhāsayenāti pubbabhāgiyānaṃ sīlasampadādīnaṃ sādhanavasena, lokuttarānaṃ upanissayabhāvena ca sampanno ajjhāsayo etassāti sampannajjhāsayo, tena. Alobhādayo hi anekadosavidhamanato, anekaguṇāvahato ca sattānaṃ bahukārā visesato yogino. Tathā hi alobhādayo maccheramalādīnaṃ paṭipakkhabhāvena pavattanti. Vuttaṃ hetaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1 mūlarāsīvaṇṇanā) –

49. වෙනත් අරමුණු වල හැසිරී වුවද සිත නැවත පැමිණ යම් ධර්ම ස්වභාවයක රඳා පවතී ද, එය ඔහුගේ 'ආශය' (වාසස්ථානය) නම් වේ. එය 'මුවෙකුගේ වාසස්ථානය' මෙනි. ආශයම 'අජ්ඣාසය' නම් වේ. එය විපන්න (පිරිහුණු) සහ සම්පන්න (සපිරි) යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. එහි විපන්න යනු ශාස්වත ආදී මිථ්‍යා දෘෂ්ටි වල බැසගත් බවයි. සම්පන්න අජ්ඣාසය වෘත්ත නිශ්ශ්‍රිත (සංසාරය ඇසුරු කළ) සහ විවෘත්ත නිශ්ශ්‍රිත (නිවන ඇසුරු කළ) යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. ඒ අතරින් විවෘත්ත නිශ්ශ්‍රිත අජ්ඣාසය මෙහි 'සම්පන්න අජ්ඣාසය' යන්නෙන් අදහස් කෙරේ. දැන් එය බෙදා දැක්වීමට 'අලෝභ ආදියේ වසයෙන්' යනාදිය වදාලහ. එහි 'ආකාර හයකින්' යනු අලෝභය ආදී ආකාර හයකින් යන්නයි. 'සම්පන්න අජ්ඣාසය ඇත්තා' යනු පූර්වභාගීය වූ සීලසම්පදා ආදිය සාධනය කිරීමෙන් ද, ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ට උපනිශ්‍රය වීමෙන් ද යුක්ත වූ අජ්ඣාසය ඇත්තා යන්නයි. අලෝභාදී ධර්මයන් බොහෝ දෝෂයන් දුරු කරන නිසාත්, බොහෝ ගුණ පමුණුවන නිසාත් සත්වයන්ට, විශේෂයෙන් යෝගීන් හට බොහෝ උපකාර වේ. එසේම අලෝභාදී ධර්මයන් මසුරුකම ආදී මලකඩ වලට ප්‍රතිපක්ෂව පවතියි. ඒ බව මෙසේ වදාලහ.

‘‘Alobho maccheramalassa paṭipakkho, adoso dussīlyamalassa, amoho kusalesu dhammesu abhāvanāya. Alobho cettha dānahetu, adoso sīlahetu, amoho bhāvanāhetu. Tesu ca alobhena anadhikaṃ gaṇhāti luddhassa adhikaggahaṇato, adosena anūnaṃ duṭṭhassa ūnaggahaṇato, amohena aviparītaṃ mūḷhassa viparītaggahaṇato.

අලෝභය මසුරුකම නමැති මලකඩට ප්‍රතිපක්ෂය, අද්වේෂය දුශ්ශීලකම නමැති මලකඩට ප්‍රතිපක්ෂය, අමෝහය කුසල ධර්මයන්හි නොවැඩීම (භාවනාව නොකිරීම) කෙරෙහි ප්‍රතිපක්ෂය. මෙහි අලෝභය දානයට හේතුවයි, අද්වේෂය සීලයට හේතුවයි, අමෝහය භාවනාවට හේතුවයි. ඒ අතරින් අලෝභය නිසා අවශ්‍ය ප්‍රමාණයට වඩා වැඩියෙන් ලබා නොගනියි, ලෝභී පුද්ගලයා වැඩියෙන් ලබා ගන්නා බැවිනි. අද්වේෂය නිසා අඩුවක් නොකර සම්පූර්ණයෙන්ම ලබා ගනියි, ද්වේෂී පුද්ගලයා අඩුවෙන් (ගුණ මකා) ලබා ගන්නා බැවිනි. අමෝහය නිසා නොවිරුද්ධව (නිවැරදිව) ලබා ගනියි, මුළා වූ පුද්ගලයා වැරදි ලෙස ලබා ගන්නා බැවිනි.

‘‘Alobhena [Pg.135] cettha vijjamānaṃ dosaṃ dosato dhārento dose pavattati, luddho hi dosaṃ paṭicchādeti. Adosena vijjamānaṃ guṇaṃ guṇato dhārento guṇe pavattati, duṭṭho hi guṇaṃ makkheti. Amohena yāthāvasabhāvaṃ yāthāvasabhāvato dhārento yāthāvasabhāve pavattati, mūḷho hi tacchaṃ ‘ataccha’nti, atacchañca ‘taccha’nti gaṇhāti. Alobhena ca piyavippayogadukkhaṃ na hoti luddhassa piyasabbhāvato, piyavippayogāsahanato ca, adosena appiyasampayogadukkhaṃ na hoti duṭṭhassa appiyasabbhāvato, appiyasampayogāsahanato ca, amohena icchitālābhadukkhaṃ na hoti, amūḷhassa hi ‘taṃ kutettha labbhā’ti evamādipaccavekkhaṇasabbhāvato.

මෙහි අලෝභය නිසා පවතින දෝෂය දෝෂයක් ලෙසම දකිමින් දෝෂයන්හි පවතියි, ලෝභී පුද්ගලයා දෝෂය සඟවන බැවිනි. අද්වේෂය නිසා පවතින ගුණය ගුණයක් ලෙසම දකිමින් ගුණයෙහි පවතියි, ද්වේෂී පුද්ගලයා ගුණය මකා දමන බැවිනි. අමෝහය නිසා ඇති තතු ඇති සැටියෙන්ම දකිමින් යථා ස්වභාවයෙහි පවතියි, මුළා වූ පුද්ගලයා සත්‍යය අසත්‍යය ලෙස ද අසත්‍යය සත්‍යය ලෙස ද ගන්නා බැවිනි. අලෝභය නිසා ප්‍රියයන්ගෙන් වෙන්වීමේ දුක ඇති නොවේ, ලෝභී පුද්ගලයාට ප්‍රිය වස්තූන් කෙරෙහි ඇති බැඳීම සහ වෙන්වීම ඉවසිය නොහැකි නිසාය. අද්වේෂය නිසා අප්‍රියයන් හා එක්වීමේ දුක ඇති නොවේ, ද්වේෂී පුද්ගලයාට අප්‍රිය වස්තූන් කෙරෙහි ඇති අකමැත්ත නිසාය. අමෝහය නිසා කැමති දේ නොලැබීමේ දුක ඇති නොවේ, මුළා නොවූ තැනැත්තා හට 'එය මෙහි කොහෙන් ලැබිය හැකිද?' යන ආදී වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමේ ස්වභාවය ඇති බැවිනි.

‘‘Alobhena cettha jātidukkhaṃ na hoti alobhassa taṇhāpaṭipakkhato, taṇhāmūlakattā ca jātidukkhassa, adosena jarādukkhaṃ na hoti tikkhadosassa khippaṃ jarāsambhavato, amohena maraṇadukkhaṃ na hoti, sammohamaraṇañhi dukkhaṃ, na ca taṃ amūḷhassa hoti. Alobhena ca gahaṭṭhānaṃ, amohena pabbajitānaṃ, adosena pana sabbesampi sukhasaṃvāsatā hoti.

මෙහි අලෝභය නිසා ජාති දුක ඇති නොවේ, අලෝභය තණ්හාවට ප්‍රතිපක්ෂ නිසාත්, ජාති දුක තණ්හාව මුල් කොට ඇති නිසාත්ය. අද්වේෂය නිසා ජරා දුක ඇති නොවේ, තියුණු ද්වේෂය ඇත්තා හට වහා ජරාව පැමිණෙන බැවිනි. අමෝහය නිසා මරණ දුක ඇති නොවේ, මුළා වී මියයාම දුකක් වන අතර මුළා නොවූවෙකුට එය එසේ නොවන බැවිනි. අලෝභය නිසා ගිහියන්ට ද, අමෝහය නිසා පැවිද්දන්ට ද, අද්වේෂය නිසා සැමටම ද එකට සුවසේ විසීමේ හැකියාව ඇති වේ.

‘‘Visesato cettha alobhena pettivisaye upapatti na hoti, yebhuyyena hi sattā taṇhāya pettivisayaṃ upapajjanti, taṇhāya ca paṭipakkho alobho. Adosena niraye upapatti na hoti, dosena hi caṇḍajātitāya dosasadisaṃ nirayaṃ upapajjanti, dosassa ca paṭipakkho adoso. Amohena tiracchānayoniyaṃ nibbatti na hoti, mohena hi niccasammūḷhaṃ tiracchānayoniṃ upapajjanti, mohapaṭipakkho ca amoho. Etesu ca alobho rāgavasena upagamanassa abhāvakaro, adoso dosavasena apagamanassa, amoho mohavasena amajjhattabhāvassa.

මෙහි විශේෂයෙන් අලෝභය නිසා ප්‍රේත ලෝකයෙහි ඉපදීමක් සිදු නොවේ, බොහෝ සෙයින් සත්වයෝ තණ්හාව නිසා ප්‍රේත ලෝකයෙහි උපදින බැවිනි. අලෝභය තණ්හාවට ප්‍රතිපක්ෂය. අද්වේෂය නිසා නිරයෙහි ඉපදීමක් සිදු නොවේ, ද්වේෂය නිසා චණ්ඩ ස්වභාවයක් ඇතිව ද්වේෂයට සමාන වූ නිරයෙහි උපදින බැවිනි. අද්වේෂය ද්වේෂයට ප්‍රතිපක්ෂය. අමෝහය නිසා තිරිසන් යෝනියෙහි ඉපදීමක් සිදු නොවේ, මෝහය නිසා නිතර මුළා වූ තිරිසන් යෝනියෙහි උපදින බැවිනි. අමෝහය මෝහයට ප්‍රතිපක්ෂය. මොවුන් අතුරින් අලෝභය රාගය වසයෙන් ළං වීමේ ස්වභාවය නැති කරයි, අද්වේෂය ද්වේෂය වසයෙන් ඈත් වීමේ ස්වභාවය නැති කරයි, අමෝහය මෝහය වසයෙන් මධ්‍යස්ථ නොවන ස්වභාවය නැති කරයි.

‘‘Tīhipi [Pg.136] cetehi yathāpaṭipāṭiyā nekkhammasaññā abyāpādasaññā avihiṃsāsaññāti imā tisso, asubhasaññā appamāṇasaññā dhātusaññāti imā ca tisso saññāyo honti. Alobhena pana kāmasukhallikānuyogaantassa, adosena attakilamathānuyogaantassa parivajjanaṃ hoti, amohena majjhimāya paṭipattiyā paṭipajjanaṃ. Tathā alobhena abhijjhākāyaganthassa pabhedanaṃ hoti, adosena byāpādakāyaganthassa, amohena sesaganthadvayassa. Purimāni ca dve satipaṭṭhānāni purimānaṃ dvinnaṃ ānubhāvena, pacchimāni pacchimasseva ānubhāvena ijjhanti.

මෙම ධර්මයන් තුන නිසා පිළිවෙළින් නෙක්ඛම්ම සංඥාව, අබ්‍යාපාද සංඥාව, අවිහිංසා සංඥාව යන සංඥා තුන ද, අසුභ සංඥාව, අප්පමාණ සංඥාව, ධාතු සංඥාව යන සංඥා තුන ද ඇති වේ. අලෝභය නිසා කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය නම් වූ අන්තය ද, අද්වේෂය නිසා අත්තකිලමථානුයෝගය නම් වූ අන්තය ද දුරු කිරීම සිදු වේ. අමෝහය නිසා මැදුම් පිළිවෙතෙහි හැසිරීම සිදු වේ. එසේම අලෝභය නිසා අභිජ්ඣා කායගන්ථය බිඳ දැමීම සිදු වේ, අද්වේෂය නිසා ව්‍යාපාද කායගන්ථය ද, අමෝහය නිසා ඉතිරි කායගන්ථ දෙක ද බිඳ දැමීම සිදු වේ. පළමු සතිපට්ඨාන දෙක මුල් ධර්ම දෙකෙහි ආනුභාවයෙන් ද, අවසාන සතිපට්ඨාන දෙක අවසාන ධර්මයෙහිම ආනුභාවයෙන් ද සිද්ධ වේ.

‘‘Alobho cettha ārogyassa paccayo hoti, aluddho hi lobhanīyampi asappāyaṃ na sevati, tena arogo hoti. Adoso yobbanassa, aduṭṭho hi valitapalitāvahena dosagginā aḍayhamāno dīgharattaṃ yuvā hoti. Amoho dīghāyukatāya, amūḷho hi hitāhitaṃ ñatvā ahitaṃ parivajjento, hitañca paṭisevamāno dīghāyuko hoti.

මෙහි අලෝභය නිරෝගී භාවයට ප්‍රත්‍යය වේ, ලෝභ නොවන පුද්ගලයා ලෝභ උපදවන සුළු වුවද අසප්පාය දේ සේවනය නොකරයි, ඒ නිසා නිරෝගී වේ. අද්වේෂය යොවුන් බවට හේතු වේ, ද්වේෂ නොකරන පුද්ගලයා හම රැලි වැටීම්, කෙස් පැසීම් ඇති කරන ද්වේෂ ගින්නෙන් නොදැවෙන නිසා බොහෝ කල් යොවුන්ව පවතියි. අමෝහය දීර්ඝායුෂ ලැබීමට හේතු වේ, මුළා නොවූ පුද්ගලයා වැඩදායී සහ වැඩදායී නොවන දේ හඳුනාගෙන, අහිතකර දේ දුරු කරමින් හිතකර දේ සේවනය කරන බැවින් දීර්ඝායුෂ විඳියි.

‘‘Alobho cettha bhogasampattiyā paccayo cāgena bhogapaṭilābhato, adoso mittasampattiyā mettāya mittānaṃ paṭilābhato, aparihānato ca, amoho attasampattiyā, amūḷho hi attano hitameva karonto attānaṃ sampādeti. Alobho ca dibbavihārassa paccayo hoti, adoso brahmavihārassa, amoho ariyavihārassa.

මෙහිදී අලෝභය (නොලෝභී බව), ත්‍යාගශීලී බව මඟින් භෝග සම්පත් ලැබීමට හේතු වේ. අද්වේෂය (ක්‍රෝධ නොකිරීම), මෙත් වැඩීම මඟින් කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ලැබීමටත්, ඔවුන්ගෙන් පිරිහී නොයෑමටත් හේතු වේ. අමෝහය (මුළා නොවීම), තමාගේ පෞද්ගලික අභිවෘද්ධිය පිණිස පවතී; මන්ද යත් මුළා නොවූ තැනැත්තා තමාට යහපතක් ම කරගනිමින් තමාගේ දියුණුව සලසා ගන්නා බැවිනි. තවද අලෝභය දිව්‍ය විහාරයට ද, අද්වේෂය බ්‍රහ්ම විහාරයට ද, අමෝහය ආර්ය විහාරයට ද ප්‍රත්‍ය වේ.

‘‘Alobhena cettha sakapakkhesu sattasaṅkhāresu nibbuto hoti tesaṃ vināsena abhisaṅgahetukassa dukkhassa abhāvā, adosena parapakkhesu, aduṭṭhassa hi verīsupi verisaññāya abhāvato, amohena udāsīnapakkhesu amūḷhassa sabbābhisaṅgatāya abhāvato.

මෙහිදී අලෝභය නිසා ස්වකීය පාර්ශවයේ සත්ත්ව සංඛාරයන් කෙරෙහි නිවුණු බවක් ඇති වේ. මන්ද යත් ඒවායේ විනාශය නිසා ඇති වන ඇලීම මුල් කරගත් දුකක් එහි නොමැති බැවිනි. අද්වේෂය නිසා සතුරු පාර්ශවයන් කෙරෙහි නිවුණු බවක් ඇති වේ; මන්ද යත් ක්‍රෝධ රහිත තැනැත්තාට සතුරන් කෙරෙහි පවා සතුරු සංඥාවක් (වෛරී හැඟීමක්) ඇති නොවන බැවිනි. අමෝහය නිසා මධ්‍යස්ථ පාර්ශවයන් කෙරෙහි නිවුණු බවක් ඇති වේ; මන්ද යත් මුළා නොවූ තැනැත්තා හට සියල්ල කෙරෙහි ඇලීමක් නොමැති බැවිනි.

‘‘Alobhena [Pg.137] ca aniccadassanaṃ hoti, luddho hi upabhogāsāya aniccepi saṅkhāre aniccato na passati. Adosena dukkhadassanaṃ, adosajjhāsayo hi pariccattaāghātavatthupariggaho saṅkhāreyeva dukkhato passati. Amohena anattadassanaṃ, amūḷho hi yāthāvagahaṇakusalo apariṇāyakaṃ khandhapañcakaṃ apariṇāyakato bujjhati. Yathā ca etehi aniccadassanādīni, evaṃ etepi aniccadassanādīhi honti. Aniccadassanena hi alobho hoti, dukkhadassanena adoso, anattadassanena amoho. Ko hi nāma ‘aniccamida’nti sammā ñatvā tassatthāya pihaṃ uppādeyya, saṅkhāre vā ‘dukkha’nti jānanto aparampi accantatikhiṇaṃ kodhadukkhaṃ uppādeyya, attasuññatañca bujjhitvā puna sammohaṃ āpajjeyyā’’ti.

අලෝභය නිසා අනිත්‍ය දර්ශනය (අනිත්‍ය බව දැකීම) ඇති වේ. මන්ද යත් ලෝභී තැනැත්තා වස්තූන් පරිභෝජනය කිරීමේ ආශාව නිසා අනිත්‍ය වූ සංඛාරයන් පවා අනිත්‍ය වශයෙන් නොදකින බැවිනි. අද්වේෂය නිසා දුක්ඛ දර්ශනය (දුක් බව දැකීම) ඇති වේ. මන්ද යත් ක්‍රෝධ රහිත අදහස් ඇති තැනැත්තා තමා කෙරෙහි ඇති කරන ලද ක්‍රෝධ වස්තූන් අත්හැර සංඛාරයන් දුක් වශයෙන් ම දකින බැවිනි. අමෝහය නිසා අනාත්ම දර්ශනය (අනාත්ම බව දැකීම) ඇති වේ. මන්ද යත් මුළා නොවූ, තත්ත්වාකාරයෙන් වටහා ගැනීමට දක්ෂ වූ තැනැත්තා මෙහෙයවන්නෙකු රහිත වූ පංචස්කන්ධය අනාත්ම වශයෙන් අවබෝධ කරගන්නා බැවිනි. යම් සේ මේ අලෝභාදීන්ගෙන් අනිත්‍ය දර්ශනාදිය ඇති වේ ද, එමෙන් ම අනිත්‍ය දර්ශනාදියෙන් ද මෙම අලෝභාදිය ඇති වේ. අනිත්‍ය දර්ශනයෙන් අලෝභය ද, දුක්ඛ දර්ශනයෙන් අද්වේෂය ද, අනාත්ම දර්ශනයෙන් අමෝහය ද ඇති වේ. ‘මේ දේ අනිත්‍ය යැයි’ මැනවින් දැනගෙන කවරෙක් නම් ඒ වෙනුවෙන් තෘෂ්ණාව ඇති කර ගන්නේ ද? සංඛාරයන් ‘දුක්’ යැයි දන්නා කවුරුන් නම් ඉතා තියුණු වූ ක්‍රෝධය නමැති දුක ඇති කර ගන්නේ ද? තමා කියා ගත හැකි දෙයක් නොමැති බව (අනාත්ම බව) අවබෝධ කරගෙන කවරෙක් නම් නැවත මුළාවට පත් වන්නේ ද?

Tena vuttaṃ ‘‘pubbabhāgiyānaṃ sīlasampadādīnaṃ sādhanavasena lokuttarānaṃ, upanissayabhāvena ca sampanno ajjhāsayo etassāti sampannajjhāsayo’’ti. Tenāha ‘‘evaṃ tissannaṃ bodhīnaṃ aññataraṃ pāpuṇātī’’ti.

එහෙයින් "පූර්වභාගීය සීල සම්පත්තිය ආදිය සාධනය කිරීමෙන් ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ට උපනිශ්‍රය වන බැවින් හෙතෙම සම්පන්න අජ්ඣාසය (සපිරි අදහස්) ඇත්තෙකි" යි මා විසින් පවසන ලදී. එබැවින් "මෙසේ බෝධි තුනෙන් එකකට පැමිණෙන්නේ ය" යි වදාළහ.

Idāni te ajjhāsaye pāḷiyāva vibhāvetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tattha chāti gaṇanaparicchedo. Ajjhāsayāti paricchinnadhammanidassanaṃ. Ubhayaṃ pana ekajjhaṃ katvā chabbidhā ajjhāsayāti attho. Bodhisattāti bujjhanakasattā, bodhiyā vā niyatabhāvena sattā laggā, adhimuttā tanninnā tappoṇāti attho. Bodhiparipākāya saṃvattantīti yathābhinīhāraṃ attanā pattabbabodhiyā paripācanāya bhavanti. Alobhajjhāsayāti alubbhanākārena pavattaajjhāsayā, ādito ‘‘kathaṃ nu kho mayaṃ sabbattha, sabbadā ca aluddhā eva hessāmā’’ti, majjhe ca alubbhanavaseneva, pacchā ca tasseva rocanavasena pavattaajjhāsayā. Lobhe dosadassāvinoti lubbhanalakkhaṇe lobhe sabbappakārena ādīnavadassāvino. Idaṃ tassa ajjhāsayassa ekadesato brūhanākāradassanaṃ. Lobhe hi ādīnavaṃ, alobhe ca ānisaṃsaṃ passantassa alobhajjhāsayo parivaḍḍhati, svāyaṃ tattha ādīnavānisaṃsadassanavidhi vibhāvitoyeva. Sesapadesupi iminā nayena attho veditabbo. Ayaṃ [Pg.138] pana viseso – nekkhammanti idha pabbajjā. Paviveko tadaṅgaviveko, vikkhambhanaviveko, kāyaviveko, cittaviveko ca. Nissaraṇaṃ nibbānaṃ. Sabbabhavagatīsūti sabbesu bhavesu, sabbāsu ca gatīsu. Tadadhimuttatāyāti yadatthaṃ bhāvanānuyogo, yadatthā ca pabbajjā, tadadhimuttena. Tenevāha ‘‘samādhādhimuttenā’’tiādi.

දැන් එම අජ්ඣාසයන් (අභිලාෂයන්) පාලියෙන්ම විස්තර කිරීමට "යථාහ" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "ඡ" යනු සංඛ්‍යා පරිච්ඡේදයයි. "අජ්ඣාසයා" යනු වෙන් කරන ලද ධර්මයන් දැක්වීමයි. ඒ දෙකම එක් කොට ගත් කල "සය වැදෑරුම් අජ්ඣාසයන්" යනු අර්ථයයි. "බෝධිසත්තා" යනු බෝධිය කෙරෙහි ස්ථිරව ඇලී සිටින, ඒ කෙරෙහිම නැමුණු සිත් ඇති සත්ත්වයෝ ය. "බෝධිපරිපාකාය සංවත්තන්ති" යනු තමන් පතන ලද බෝධිය මුහුකුරුවා ගැනීම පිණිස පවතින බවයි. "අලෝභජ්ඣාසයා" යනු නොඇලෙන ස්වභාවයෙන් පවතින අදහස් ඇත්තෝ ය; එනම් ආරම්භයේ දී "අපි සියලු තැන්හි, සෑම කල්හි කෙසේ නම් ලෝභ රහිත වන්නෙමු ද" යන අදහසින් ද, මධ්‍යයේ දී ලෝභ නොකිරීමේ බලයෙන් ද, පසුව එයට ම කැමැත්ත දැක්වීමෙන් ද පවතින අදහස් ඇත්තෝ ය. "ලෝභයේ දොස් දකින්නෝ" යනු ලෝභයේ සියලු ආකාරයෙන් ආදීනව දකින්නෝ ය. මෙය එම අජ්ඣාසය වර්ධනය වන ආකාරය දැක්වීමකි. ලෝභයේ ආදීනව ද, අලෝභයේ ආනිසංස ද දකින්නාට අලෝභ අජ්ඣාසය වර්ධනය වේ. ඉතිරි පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයට ම අර්ථ දත යුතුය. මෙහි විශේෂත්වය නම්: "නෙක්ඛම්ම" යනු පැවිද්දයි. "පවිවේක" යනු තදංග, වික්ඛම්භන, කාය සහ චිත්ත විවේකයයි. "නිස්සරණ" යනු නිර්වාණයයි. "සබ්බභවගතීසු" යනු සියලු භවයන්හි සහ ගතීන්හි යන්නයි. "තදධිමුත්තතාය" යනු යම් සමාධි-නිර්වාණයක් සඳහා භාවනානුයෝගය හා පැවිද්ද ඇද්ද, එයට යොමු වූ බවයි. එහෙයින් "සමාධියට නැඹුරු වූ" යනාදිය වදාළහ.

50. ‘‘Kiṃ caritosī’’ti pucchito sace ‘‘na jānāmī’’ti vadeyya, ‘‘ke vā te dhammā bahulaṃ samudācarantī’’ti pucchitabbo. Kiṃ vāti kiṃ asubhaṃ vā anussatiṭṭhānaṃ vā aññaṃ vā. Kiṃ te manasi karoto phāsu hotīti cittassa ekaggabhāvena sukhaṃ hoti. Cittaṃ namatīti pakatiyāva abhirativasena namati. Evamādīhīti ādi-saddena iriyāpathādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tepi hi na sabbassa ekaṃsato byabhicārino eva. Tathā hi samudācāro pucchitabbo vutto. ‘‘Asukañca asukañca manasikāravidhiṃ katipayadivasaṃ anuyuñjāhī’’ti ca vattabbo.

50. "ඔබ කුමන චරිතයක් ඇත්තෙක් දැයි" ඇසූ විට, සැබවින් ම "මම නොදනිමි" යි පවසන්නේ නම්, "ඔබට නිතර නිතර ඇතිවන ධර්මයන් මොනවාද?" යි විමසිය යුතුය. එනම් අසුභය ද, අනුස්සති ද, නැතහොත් වෙනත් කමටහනක් ද යන්නයි. "කුමක් මෙනෙහි කරන විට ඔබට සැපයක් (සිතේ ඒකාග්‍රතාවක්) ඇති වේද?" යි ඇසිය යුතුය. "සිත නැමෙයි" යනු ස්වභාවයෙන්ම එහි ඇලෙන බවයි. "ඒවමාදීහි" යන්නෙන් ඉරියව් ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. මන්ද ඒවා ද සැමටම එක හා සමානව වෙනස් නොවන බැවිනි. එම නිසා නිතර සිදුවන දේ ගැන විමසිය යුතු යැයි කියන ලදී. "මොන මොන මෙනෙහි කිරීමේ ක්‍රම දින කිහිපයක් පුහුණු වන්න" යි ද ඔහුට පැවසිය යුතුය.

‘‘Pakatiyā uggahitakammaṭṭhānassā’’ti idaṃ yaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetukāmo, tattha sajjhāyavasena vā manasikāravasena vā kataparicayaṃ sandhāya vuttaṃ. Ekaṃ dve nisajjānīti ekaṃ vā dve vā uṇhāsanāni. Sajjhāyaṃ kāretvā attano sammukhāva adhīyāpetvā dātabbaṃ, so ce aññattha gantukāmoti adhippāyo. Tenāha ‘‘santike vasantassā’’ti. Āgatāgatakkhaṇe kathetabbaṃ, pavattiṃ sutvāti adhippāyo.

"ස්වභාවයෙන්ම උගත් කමටහන් ඇත්තාහට" යනු යම් කමටහනක් ඉගෙන ගැනීමට කැමති ද, එහි සජ්ඣායනා කිරීමෙන් හෝ මෙනෙහි කිරීමෙන් පුරුදු පුහුණු වූ භික්ෂුව අරභයා පවසන ලද්දකි. "එකක් හෝ ආසන දෙකකදී" යනු එකක් හෝ දෙකක් වූ කාල පරාසයක් තුළ සජ්ඣායනා කරවා, තමා ඉදිරියෙහිම කියවා උගන්වා කමටහන් දිය යුතුය. ඔහු වෙනත් තැනකට යෑමට කැමති නම් එසේ කළ යුතුය. එහෙයින් "සමීපයේ වසන්නා හට" යි වදාළහ. ඔහු පැමිණි සෑම මොහොතකම තොරතුරු අසා කමටහන් කියා දිය යුතුය යනු අදහසයි.

Pathavīkasiṇanti pathavīkasiṇakammaṭṭhānaṃ. Katassāti katassa kasiṇassa. Taṃ taṃ ākāranti ācariyena kammaṭṭhāne vuccamāne padapadatthādhippāyaopammādikaṃ attano ñāṇassa paccupaṭṭhitaṃ taṃ taṃ ākāraṃ, yaṃ yaṃ nimittanti vuttaṃ. Upanibandhitvāti upanetvā nibaddhaṃ viya katvā, hadaye ṭhapetvā apamussantaṃ katvāti attho. Evaṃ suṭṭhu upaṭṭhitassatitāya nimittaṃ gahetvā tattha sampajānakāritāya sakkaccaṃ suṇantena. Tanti taṃ yathāvuttaṃ suggahitaṃ nissāya. Itarassāti tathā agaṇhantassa. Sabbākārenāti kassacipi pakārassa tattha asesitattā vuttaṃ.

"පථවී කසිණය" යනු පථවී කසිණ කමටහනයි. "කතස්ස" යනු පුහුණු කරන ලද කසිණයයි. "ඒ ඒ ආකාරය" යනු ගුරුවරයා විසින් කමටහන් පවසන විට පද, පදවල අර්ථ, අභිප්‍රාය හා උපමා ආදියෙන් තම ඥානයට වැටහෙන ඒ ඒ අයුරුයි. එය "නිමිත්ත" ලෙස හඳුන්වයි. "උපනිබන්ධිත්වා" යනු සමීප කොට බැඳ තබන්නා සේ සිතේ තබාගෙන අමතක නොවන සේ තබා ගැනීමයි. මෙසේ මැනවින් එළඹ සිටි සිහියෙන් නිමිත්ත ගෙන එහි සම්පජන්‍යයෙන් යුතුව ගෞරවයෙන් අසන භික්ෂුව විසින් ඒ මැනවින් ඉගෙන ගත් කමටහන ඇසුරු කළ යුතුය. "ඉතරස්ස" යනු එසේ මැනවින් ඉගෙන නොගන්නා තැනැත්තා හටයි. "සර්වප්‍රකාරයෙන්" යනු එහි කිසිඳු ආකාරයක් ඉතිරි නොකොට සියල්ල පැවසූ හෙයිනි.

Kammaṭṭhānaggahaṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

කමටහන් ඉගෙනීමේ නිර්දේශයෙහි වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Iti tatiyaparicchedavaṇṇanā.

තෙවන පරිච්ඡේදයේ වර්ණනාව මෙසේයි.

4. Pathavīkasiṇaniddesavaṇṇanā

4. පථවී කසිණ නිර්දේශයේ වර්ණනාවයි.

51. Phāsu [Pg.139] hotīti āvāsasappāyādilābhena manasikāraphāsutā bhāvanānukūlatā hoti. Parisodhentenāti tesaṃ tesaṃ gaṇṭhiṭṭhānānaṃ chindanavasena visodhentena. Akilamantoyevāti akilantakāyo eva. Sati hi kāyakilamathe siyā kammaṭṭhānamanasikārassa antarāyoti adhippāyo. Gaṇṭhiṭṭhānanti atthato, adhippāyato ca dubbinivedhatāya gaṇṭhibhūtaṃ ṭhānaṃ. Chinditvāti yāthāvato atthassa, adhippāyassa ca vibhāvanena chinditvā, vibhūtaṃ supākaṭaṃ katvāti adhippāyo. Suvisuddhanti suṭṭhu visuddhaṃ, nigumbaṃ nijjaṭanti attho.

51. "පහසු වන්නේය" යනු ආවාස සප්පාය ආදිය ලැබීමෙන් මෙනෙහි කිරීමේ පහසුව හෙවත් භාවනාවට අනුකූල බව ඇති වීමයි. "පිරිසිදු කරන්නා විසින්" යනු ඒ ඒ ගැටලු සහගත තැන් (අමාරු තැන්) නිරාකරණය කිරීමේ මාර්ගයෙන් පිරිසිදු කරන්නා විසින් යන්නයි. "නොපීඩිතවම" යනු ක්ලාන්ත නොවූ කය ඇත්තෙකු ලෙසමය. මක්නිසාද යත්, කායික පීඩාව ඇති කල්හි කමටහන් මෙනෙහි කිරීමට බාධා ඇතිවන බැවිනි. "ගැටලු සහගත තැන්" යනු අර්ථයෙන් හා අදහසින් අවබෝධ කර ගැනීමට අපහසු බැවින් ගැටයක් බඳු වූ ස්ථානයයි. "සිඳ" යනු තත්ත්වාකාරයෙන් අර්ථය හා අදහස විවරණය කිරීමෙන් ගැටලු නිරාකරණය කොට, මැනවින් ප්‍රකට කිරීමයි. "ඉතා පිරිසිදු" යනු මැනවින් පිරිසිදු වූ, අවුල් රහිත වූ, පැටලිලි රහිත වූ යන අර්ථයයි.

Ananurūpavihāravaṇṇanā

නුසුදුසු විහාර (වාසස්ථාන) පිළිබඳ විස්තරය.

52. Aññatarenāti aññatarenāpi, pageva anekehīti adhippāyo. Mahantabhāvo mahattaṃ. Tathā sesesu. Soṇḍavā soṇḍī. Tathā paṇṇantiādīsu. Bodhiaṅgaṇādīsu kātabbaṃ idha ‘‘vatta’’nti adhippetanti āha ‘‘pānīyaghaṭaṃ vā ritta’’nti. Niṭṭhitāyāti paviṭṭhapaviṭṭhānaṃ dānena parikkhīṇāya. Jiṇṇavihārepi yatra bhikkhū evaṃ vadanti ‘‘āyasmā, yathāsukhaṃ samaṇadhammaṃ karotu, mayaṃ paṭijaggissāmā’’ti. Evarūpe vihātabbanti ayampi nayo labbhati, vuttanayattā pana na vutto.

52. "යම් එකකින්" යනු යම් එකකින් වුවද (දෝෂ සහිත වුවහොත්), බොහෝ දෝෂයන්ගෙන් යුක්ත වූ විට කියනුම කවරේද යන අදහසයි. විශාල බව "මහත්තං" නම් වේ. ඉතිරි පදවල ද එසේමය. දිය පොකුණක් ඇති විහාරය "සොණ්ඩී" නම් වේ. පණ්ණ (කොළ) ආදී පදවල ද එසේමය. බෝධි අංගණ ආදියේ කළ යුතු වතාවත් මෙහි "වත්ත" (වතාවත්) යනුවෙන් අදහස් කරන ලදී. "පැන් කළය හිස්ව තිබීම" යනාදිය එබැවින් පැවසීය. "නිම වූ කල්හි" යනු පැමිණෙන පැමිණෙන භික්ෂූන්ට දීමෙන් (ද්‍රව්‍ය) අවසන් වූ කල්හි යන්නයි. දිරාපත් වූ විහාරයක වුවද, යම් තැනක භික්ෂූහු "ආයුෂ්මතුනි, ඔබ වහන්සේ සුවසේ මහණදම් පුරන්න, අපි (විහාරය) පිරිසිදු කර බලාගන්නෙමු" යැයි පවසත් නම්, එවැනි විහාරයක වාසය කළ යුතුය. මෙම ක්‍රමය ද ලැබේ, එහෙත් කලින් කියන ලද බැවින් මෙහි නොදක්වන ලදී.

Mahāpathavihāreti mahāpathasamīpe vihāre. Bhājanadārudoṇikādīnīti rajanabhājanāni, rajanatthāya dāru, dārumayadoṇikā, rajanapacanaṭṭhānaṃ, dhovanaphalakanti evamādīni. Sākahārikāti sākahāriniyo itthiyo. Visabhāgasaddo kāmaguṇūpasaṃhito gītasaddoti vadanti, kevalopi itthisaddo visabhāgasaddo eva. Tatrāti pupphavante vihāre. Tādisoyevāti ‘‘tatthassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā’’tiādinā yādiso paṇṇavante vihāre upaddavo vutto, tādisoyeva. ‘‘Pupphahārikāyo pupphaṃ ocinantiyo’’ti pana vattabbaṃ. Ayamidha viseso.

"මහ මඟ අසල විහාරයෙහි" යනු ප්‍රධාන මාර්ගය අසල පිහිටි විහාරයෙහි යන්නයි. "භාජන, දර, ඔරු ආදිය" යනු සිවුරු පඬු පොවන භාජන, පඬු ගැසීම සඳහා දර, ලීයෙන් කළ පඬු ඔරු, පඬු පිසින ස්ථානය සහ සෝදන ලෑලි ආදියයි. "පලා නෙළන්නියෝ" යනු පලා නෙළන ස්ත්‍රීන්ය. "විසභාග ශබ්දය" යනු පංචකාම ගුණයන් හා සම්බන්ධ ගීත හඬ යැයි කියනු ලැබේ. ස්ත්‍රියකගේ හඬ පමණක් වුවද විසභාග ශබ්දයක්මය. "එහි" යනු මල් ඇති විහාරයෙහිය. "එබඳුමය" යනු "එහි කමටහන් ගෙන" යනාදී වශයෙන් පලා සහිත විහාරයෙහි යම් උපද්‍රවයක් කියන ලද ද, එයම මෙහි ද වේ. එහෙත් "මල් නෙළන ස්ත්‍රීන් මල් නෙළමින්" යැයි මෙහි වෙනස් කර කිය යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය මෙයයි.

Patthanīyeti tattha vasantesu sambhāvanāvasena upasaṅkamanādinā patthetabbe. Tenāha ‘‘leṇasammate’’ti. Dakkhiṇāgirīti magadhavisaye dakkhiṇāgirīti vadanti.

"ප්‍රාර්ථනා කටයුතු වූ" යනු එහි වසන්නන් කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා පැමිණීම් ආදියෙන් ප්‍රාර්ථනා කටයුතු වූ (ප්‍රසිද්ධ වූ) යන්නයි. එබැවින් "ලෙන් සම්මත" යැයි පැවසීය. "දක්ඛිණාගිරි" යනු මගධ දේශයෙහි පිහිටි දක්ඛිණාගිරි නම් ප්‍රදේශයයි.

Visabhāgārammaṇāni [Pg.140] iṭṭhāni, aniṭṭhāni ca. Aniṭṭhānaṃ hi dassanatthaṃ ‘‘ghaṭehi nighaṃsantiyo’’tiādi vuttaṃ. Dabbūpakaraṇayoggā rukkhā dabbūpakaraṇarukkhā.

"විසභාග අරමුණු" යනු ඉෂ්ට වූ ද අනිෂ්ට වූ ද අරමුණුය. අනිෂ්ට අරමුණු දැක්වීම සඳහා "කළ ගෙඩි එකිනෙක හප්පමින්" යනාදිය පවසන ලදී. ගෘහ භාණ්ඩ හෝ උපකරණ තැනීමට සුදුසු දැව ඇති ගස් "දබ්බූපකරණ වෘක්ෂ" නම් වේ.

Yo pana vihāro. Khalanti dhaññakaraṇaṭṭhānaṃ. Gāvo rundhanti ‘‘sassaṃ khādiṃsū’’ti. Udakavāranti kedāresu sassānaṃ dātabbaudakavāraṃ. Ayampīti mahāsaṅghabhogopi vihāro. Vāriyamānā kammaṭṭhānikena bhikkhunā.

"යම් විහාරයක් ද" යන්නයි. "කළවිට" යනු ධාන්‍ය මඩින ස්ථානයයි. "ගොයම් කෑවෝය" කියා ගවයන් ගාල් කරති. "දියවර" යනු කුඹුරුවල ගොයමට දිය යුතු ජල වාරයයි. "මෙය ද" යනු මහා සංඝයාට අයත් සම්පත් ඇති විහාරය ද යන්නයි. කමටහන් වඩන භික්ෂුව විසින් (මිනිසුන්) වළක්වනු ලබන කල්හි (ඔවුන් අප්‍රසන්න වන බැවින් නුසුදුසුය).

Samuddasāmuddikanadīnissitaṃ udakapaṭṭanaṃ. Mahānagarānaṃ āyadvārabhūtaṃ aṭavimukhādinissitaṃ thalapaṭṭanaṃ. Appasannā honti. Tenassa tattha phāsuvihāro na hotīti adhippāyo. Maññamānā rājamanussā.

මුහුද හෝ මුහුදට සම්බන්ධ ගංගා ඇසුරු කළ තොටුපළයි. මහා නගරවල ආදායම් ද්වාරයක් බඳු වූ, වනාන්තර මුඛ ආදිය ඇසුරු කළ ගොඩබිම් තොටුපළයි. එහි මිනිසුන් (මහණදම් පුරන්නන් කෙරෙහි) අප්‍රසන්න වෙති. එබැවින් ඒ භික්ෂුවට එහි පහසු විහරණයක් නැත යන අදහසයි. රජුගේ මනුෂ්‍යයෝ සැකයෙන් සිතන්නාහු යන්නයි.

Samosaraṇenāti ito cito sañcaraṇena. Papāteti papātasīse ṭhatvā gāyi ‘‘gītasaddena idhāgataṃ papāte pātetvā khādissāmī’’ti. Vegena gahetvāti vegenāgantvā ‘‘kuhiṃ yāsī’’ti khandhe gahetvā.

"සමෝසරණයෙන්" යනු මෙහාටත් එහාටත් ඇවිදීමෙන් (සංචරණයෙන්) යන්නයි. "පපාතයෙහි" යනු ප්‍රපාතයක කෙළවර සිට, "ගීත හඬින් මෙහි පැමිණි භික්ෂුව ප්‍රපාතයට හෙළා කන්නෙමි" යි ගායනා කළේය. "වේගයෙන් අල්ලා" යනු වේගයෙන් පැමිණ "කොහේද යන්නේ" කියා උරහිසින් අල්ලා ගැනීමයි.

Yatthāti yasmiṃ vihāre, vihārasāmantā vā na sakkā hoti kalyāṇamittaṃ laddhuṃ, tattha vihāre so alābho mahādosoti yojanā.

"යම් තැනක" යනු යම් විහාරයක හෝ විහාරය අවට හෝ කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු ලබාගත නොහැකි වේ නම්, එම විහාරයෙහි ඒ කල්‍යාණ මිත්‍රයා නොලැබීම මහා දෝෂයකි යනුවෙන් සම්බන්ධයයි.

Panthaninti panthe nīto pavattitoti panthanī, magganissito vihāro. Taṃ panthaniṃ. Soṇḍinti soṇḍisahito vihāro soṇḍī, taṃ soṇḍiṃ. Tathā paṇṇantiādīsu. Nagaranissitaṃ nagaranti vuttaṃ uttarapadalopena yathā ‘‘bhīmaseno bhīmo’’ti. Dārunāti dārunissitena saha. Visabhāgenāti yo visabhāgehi vusīyati, visabhāgānaṃ vā nivāso, so vihāro visabhāgo. Tena visabhāgena saddhiṃ. Paccantanissitañca sīmānissitañca asappāyañca paccantasīmāsappāyaṃ. Yattha mitto na labbhati, tampīti sabbattha ṭhāna-saddāpekkhāya napuṃsakaniddeso. Iti viññāyāti ‘‘bhāvanāya ananurūpānī’’ti evaṃ vijānitvā.

"මාවත ඇසුරු කළ" යනු මාවතෙහි පවත්නා බැවින් "පන්ථනී" නම් වූ මාර්ගය ඇසුරු කළ විහාරයයි. එම පන්ථනී විහාරයයි. "සොණ්ඩී" යනු දිය පොකුණක් සහිත විහාරය සොණ්ඩී නම් වේ. එම සොණ්ඩී විහාරයයි. පණ්ණ (කොළ) ආදියෙහි ද එසේමය. නගරය ඇසුරු කළ විහාරය අග පදය ලොප් කිරීමෙන් "නගර" යැයි කියන ලදී, එය "භීමසේන" යන්න "භීම" යැයි පවසන්නාක් මෙනි. "දැව" යන්නෙන් දැව (වනාන්තර) ඇසුරු කළ විහාරය සමඟ යන්නයි. "විසභාග" යනු යම් විහාරයක් විසභාග පුද්ගලයන් විසින් වසනු ලබයි ද, නොහොත් විසභාග පුද්ගලයන්ගේ නිවාසය ද, ඒ විහාරය විසභාග නම් වේ. ඒ විසභාග පුද්ගලයන් වසන විහාරය සමඟ යන්නයි. ප්‍රත්‍යන්ත දේශය ඇසුරු කළ ද, සීමාව ඇසුරු කළ ද, අසප්පාය වූ ද විහාරය "පච්චන්තසීමාසප්පාය" නම් වේ. යම් තැනක (කල්‍යාණ) මිත්‍රයෙකු නොලැබේ ද, එය ද (නුසුදුසුය). මෙහි සෑම තැනකම "ස්ථාන" යන ශබ්දය අපේක්ෂා කරන බැවින් නපුංසක ලිංගයෙන් දක්වා ඇත. "මෙසේ දැන" යනු "භාවනාවට නුසුදුසුය" යි මෙසේ දැනගෙන යන්නයි.

Anurūpavihāravaṇṇanā

සුදුසු විහාර (වාසස්ථාන) පිළිබඳ විස්තරය.

53. Ayaṃ anurūpo nāmāti ayaṃ vihāro bhāvanāya anurūpo nāma. Nātidūranti gocaraṭṭhānato aḍḍhagāvutato orabhāgatāya na [Pg.141] atidūraṃ. Nāccāsannanti pacchimena pamāṇena gocaraṭṭhānato pañcadhanusatikatāya na atiāsannaṃ. Tāya ca pana nātidūranāccāsannatāya, gocaraṭṭhānaṃ parissayādirahitamaggatāya ca gamanassa ca āgamanassa ca yuttarūpattā gamanāgamanasampannaṃ. Divasabhāge mahājanasaṃkiṇṇatābhāvena divā appākiṇṇaṃ. Abhāvattho hi ayaṃ appa-saddo ‘‘appiccho’’tiādīsu (ma. ni. 1.336) viya. Rattiyaṃ janālāpasaddābhāvena rattiṃ appasaddaṃ. Sabbadāpi janasannipātanigghosābhāvena appanigghosaṃ. Appakasirenāti akasirena sukheneva. Sīlādiguṇānaṃ thirabhāvappattiyā therā. Suttageyyādi bahu sutaṃ etesanti bahussutā. Vācuggatakaraṇena, sammadeva garūnaṃ santike āgamitabhāvena ca āgato pariyattidhammasaṅkhāto āgamo etesanti āgatāgamā. Suttābhidhammasaṅkhātassa dhammassa dhāraṇena dhammadharā. Vinayassa dhāraṇena vinayadharā. Tesaṃyeva dhammavinayānaṃ mātikāya dhāraṇena mātikādharā. Tattha tattha dhammaparipucchāya paripucchati. Atthaparipucchāya paripañhati vīmaṃsati vicāreti. Idaṃ, bhante, kathaṃ imassa ko atthoti paripucchanaparipañhākāradassanaṃ. Avivaṭañceva pāḷiyā atthaṃ padesantarapāḷidassanena āgamato vivaranti. Anuttānīkatañca yuttivibhāvanena uttānīkaronti. Kaṅkhaṭṭhāniyesu dhammesu saṃsayuppattiyā hetutāya gaṇṭhiṭṭhānabhūtesu pāḷipadesesu yāthāvato vinicchayadānena kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Ettha ca ‘‘nātidūraṃ, nāccāsannaṃ, gamanāgamanasampanna’’nti ekaṃ aṅgaṃ, ‘‘divā appākiṇṇaṃ, rattiṃ appasaddaṃ appanigghosa’’nti ekaṃ, ‘‘appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassa’’nti ekaṃ, ‘‘tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa…pe… parikkhārā’’ti ekaṃ, ‘‘tasmiṃ kho pana senāsane therā…pe… kaṅkhaṃ paṭivinodentī’’ti ekaṃ. Evaṃ pañca aṅgāni veditabbāni.

53. මෙය අනුරූප නමි යනු - මෙම විහාරය භාවනාවට අනුරූප වූවකි. 'වැඩි දුර නොවන' යනු - ගොදුරු ගමෙහි සිට ගාවුත් භාගයකට (සැතපුම් කාලකට) වඩා ඇතුළත පිහිටි බැවින් වැඩි දුර නොවේ. 'වැඩි සමීප නොවන' යනු - අවම වශයෙන් ගොදුරු ගමෙහි සිට දුනු පන්සියයක (කිරි දුනු 500) දුරින් පිහිටි බැවින් වැඩි සමීප නොවේ. එම වැඩි දුර නොවන හා වැඩි සමීප නොවන බව නිසා ද, ගොදුරු ගමට යන මාර්ගය බිය රහිත බැවින් ද, යෑමට හා ඊමට සුදුසු ස්වභාවය ඇති බැවින් ද එම සේනාසනය ගමනාගමනයෙන් යුක්තය. දවල් කාලයෙහි මහජනයාගෙන් ගැවසී නොගත් බැවින් දහවල 'ජනයාගෙන් තොරය'. මෙහි 'අප්ප' ශබ්දය 'අප්පිච්ඡෝ' යනාදී තැන්හි මෙන් අභාවය (නැති බව) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. රාත්‍රියෙහි මිනිසුන්ගේ කතාබහ නැති බැවින් රාත්‍රියෙහි 'අඩු ශබ්ද ඇත්තේය'. සැම කල්හිම මිනිසුන් රැස්වීමෙන් වන ඝෝෂාව නැති බැවින් 'අඩු ඝෝෂා ඇත්තේය'. 'අප්පකසිරේන' යනු - අපහසුවකින් තොරව පහසුවෙන්ම යන්නයි. ශීලාදී ගුණයන්ගේ ස්ථාවර භාවයට පැමිණි බැවින් ඔවුහු 'ථේර' (ස්ථවිර) නම් වෙති. සූත්‍ර, ගෙය්‍ය ආදී බොහෝ දේ ඇසූ බැවින් 'බහුස්සුත' නම් වෙති. මනාව කටපාඩම් කිරීමෙන් ද, ගුරුවරුන් සමීපයෙහි මනාව ඉගෙනීමෙන් ද පරියප්ති ධර්ම සංඛ්‍යාත ආගමය (ධර්ම දැනුම) ඇති බැවින් 'ආගතාගම' නම් වෙති. සූත්‍ර හා අභිධර්ම සංඛ්‍යාත ධර්මය දරන බැවින් 'ධම්මධර' වෙති. විනය දරන බැවින් 'විනයධර' වෙති. එම ධර්ම විනයන්ගේම මාතෘකා දරන බැවින් 'මාතිකාධර' වෙති. ඒ ඒ තන්හි ධර්මය පිළිබඳව කරුණු විමසති. අර්ථය පිළිබඳව විමසති, සලකා බලති, පිරික්සති. 'ස්වාමීනී, මෙය කෙසේද? මෙහි අර්ථය කුමක්ද?' යනු විමසන හා පිරික්සන ආකාරය දැක්වීමයි. පාලියෙහි අප්‍රකට අර්ථයන් වෙනත් පාලි පාඨයන් දැක්වීමෙන් පරම්පරාගත දැනුම අනුව විවෘත කරති. අපැහැදිලි කරුණු යුක්ති විභාගයන් මගින් පැහැදිලි කරති. සැක උපදවන ධර්ම කරුණුවලදී හා ගැටලු සහගත පාලි පාඨයන්හිදී නිවැරදි විනිශ්චයන් ලබා දීමෙන් සැකය දුරු කරති. මෙහි 'වැඩි දුර නොවන, වැඩි සමීප නොවන, ගමනාගමනයෙන් යුක්ත' යන්න එක් අංගයකි. 'දහවල ජනයාගෙන් තොර, රාත්‍රියෙහි නිශ්ශබ්ද, ඝෝෂා රහිත' යන්න තවත් අංගයකි. 'මැසි මදුරු හුළං අව්ව සර්ප පහසින් තොර' යන්න තවත් අංගයකි. 'ඒ සේනාසනයෙහි වසන්නාට... පිරිකර...' යන්න එක් අංගයකි. 'ඒ සේනාසනයෙහි ස්ථවිරයන් වහන්සේලා... සැකය දුරු කරති' යන්න එක් අංගයකි. මෙසේ අංග පහක් දත යුතුය.

Khuddakapalibodhavaṇṇanā

කුඩා පලිබෝධ විස්තරය

54. Khuddakapalibodhupacchede payojanaṃ parato āgamissati. Aggaḷaanuvātaparibhaṇḍadānādinā daḷhīkammaṃ vā. Tantacchedādīsu tunnakammaṃ vā kātabbaṃ.

54. කුඩා පලිබෝධ සිඳීමෙහි ප්‍රයෝජනය මතු විස්තර වේ. ඇමුණුම් දැමීම, වාටි ඇල්ලීම, රෙදි කැබලි මගින් දැඩි කිරීම හෝ නූල් කැඩුණු තැන් මැසීම ආදී කටයුතු කළ යුතුය.

Bhāvanāvidhānavaṇṇanā

භාවනා විධි විස්තරය

55. Sabbakammaṭṭhānavasenāti [Pg.142] anukkamena niddisiyamānassa cattālīsavidhassa sabbassa kammaṭṭhānassa vasena. Piṇḍapātapaṭikkantenāti piṇḍapātaparibhogato paṭinivattena, piṇḍapātabhuttāvinā onītapattapāṇināti attho. Bhattasammadaṃ paṭivinodetvāti bhojananimittaṃ parissamaṃ vinodetvā. Āhāre hi āsayaṃ paviṭṭhamatte tassa āgantukatāya yebhuyyena siyā sarīrassa koci parissamo, taṃ vūpasametvā. Tasmiṃ hi avūpasante sarīrakhedena cittaṃ ekaggataṃ na labheyyāti. Pavivitteti janavivitte. Sukhanisinnenāti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya nisajjāya sukhanisinnena. Vuttañhetanti yaṃ ‘‘katāya vā’’tiādinā pathaviyā nimittaggahaṇaṃ idha vuccati, vuttaṃ hetaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ.

55. 'සියලු කර්මස්ථාන වශයෙන්' යනු - අනුපිළිවෙළින් දැක්වෙන හතළිස් වැදෑරුම් සියලු කර්මස්ථාන වශයෙනි. 'පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී' යනු - පිණ්ඩපාතය වළඳා අවසන් වී, දන් වළඳා පාත්‍රයෙන් අත ඉවත් කළ පසු යන අර්ථයයි. 'බත් මතය දුරු කොට' යනු - ආහාරය නිසා ඇති වන විඩාව දුරු කොටයි. මන්දයත්, ආහාරය කුසට ඇතුළු වූ සැණින් එය අලුත් දෙයක් බැවින් ශරීරයෙහි යම් විඩාවක් ඇති විය හැකිය, එය සංසිඳුවා ගත යුතුය. එය නොසන්සිඳුණු කල්හි ශරීරයේ විඩාව නිසා සිතේ ඒකාග්‍රතාවයක් නොලැබේ. 'විවේකී තැනක' යනු - මිනිසුන්ගෙන් තොර තැනකය. 'සුවසේ වාඩි වී' යනු - පළක් බැඳ කය සෘජුව තබාගෙන හිඳීමෙන් සුවසේ වාඩි වී යන්නයි. මෙය පවසන ලදී යනු - යම් පඨවි නිමිත්තක් ගැනීමක් මෙහි කියවේ ද, එය පුරාණ අටුවාවෙහි පවසන ලද්දකි.

Idāni taṃ aṭṭhakathāpāḷiṃ dassento ‘‘pathavīkasiṇaṃ uggaṇhanto’’tiādimāha. Tatthāyaṃ saṅkhepattho – pathavīkasiṇaṃ uggaṇhantoti uggahanimittabhāvena pathavīkasiṇaṃ gaṇhanto ādiyanto, uggahanimittabhūtaṃ pathavīkasiṇaṃ uppādentoti attho. Uppādanañcettha tathānimittassa upaṭṭhāpanaṃ daṭṭhabbaṃ. Pathaviyanti vakkhamānavisese pathavīmaṇḍale. Nimittaṃ gaṇhātīti tattha cakkhunā ādāsatale mukhanimittaṃ viya bhāvanāñāṇena vakkhamānavisesaṃ pathavīnimittaṃ gaṇhāti. ‘‘Pathaviya’’nti vatvāpi maṇḍalāpekkhāya napuṃsakaniddeso. Kateti vakkhamānavidhinā abhisaṅkhateti attho. Vā-saddo aniyamattho. Akateti pākatike khalamaṇḍalādike pathavīmaṇḍale. Sāntaketi saantake eva, saparicchede evāti attho. Sāvadhāraṇañhetaṃ vacanaṃ. Tathā hi tena nivattitaṃ dassetuṃ ‘‘no anantake’’ti vuttaṃ. Sakoṭiyetiādīnipi tasseva vevacanāni. Suppamatte vātiādīsu suppasarāvāni samappamāṇāni icchitāni. Keci pana vadanti ‘‘sarāvamattaṃ vidatthicaturaṅgulaṃ hoti, suppamattaṃ tato adhikappamāṇanti. Kittimaṃ kasiṇamaṇḍalaṃ heṭṭhimaparicchedena sarāvamattaṃ, uparimaparicchedena suppamattaṃ, na tato adho, uddhaṃ vāti parittappamāṇabhedasaṅgaṇhanatthaṃ ‘suppamatte vā sarāvamatte vā’ti vutta’’nti. Yathāupaṭṭhite ārammaṇe ekaṅgulamattampi vaḍḍhitaṃ appamāṇamevāti vuttovāyamattho. Keci pana ‘‘chattamattampi kasiṇamaṇḍalaṃ kātabba’’nti vadanti.

දැන් ඒ අටුවා පාලිය දක්වමින් 'පඨවි කසිණය උගන්වන්නේ' යනාදිය පැවසීය. එහි සංක්ෂේප අර්ථය මෙයයි - පඨවි කසිණය උගන්වන්නේ යනු උග්ගහ නිමිත්තක් ලෙස පඨවි කසිණය පිළිගන්නේ, උපදවන්නේ යන අර්ථයයි. මෙහි 'උපදවීම' යනු එම නිමිත්ත ඉදිරියෙහි ප්‍රකට කර ගැනීම ලෙස දත යුතුය. 'පඨවි කෙරෙහි' යනු - මතු කියවෙන විශේෂ පඨවි මණ්ඩලය කෙරෙහිය. 'නිමිත්ත ගනී' යනු - එහි ඇසින් කන්නාඩියක මුහුණේ ඡායාව බලන්නාක් මෙන්, භාවනා ඥානයෙන් මතු කියවෙන විශේෂ පඨවි නිමිත්ත ගනී. 'පඨවි කෙරෙහි' යැයි ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් පැවසුවද මණ්ඩල ශබ්දය අපේක්ෂාවෙන් නපුංසක ලිංගයෙන් (කතේ) දක්වන ලදී. 'කළ' යනු - මතු දැක්වෙන ක්‍රමයට සකස් කරන ලද යන්නයි. 'වා' ශබ්දය අනිශ්චිත අර්ථය දෙයි. 'නොකළ' යනු - ස්වභාවික වූ කමත් මණ්ඩල ආදී පඨවි මණ්ඩලයන්හිය. 'අවසානයක් ඇති' යනු - කෙළවරක් සහිත, සීමාවක් සහිත යන්නයි. මෙය අවධාරණාර්ථ සහිත වචනයකි. එබැවින් එහි ප්‍රතිපක්ෂය දැක්වීමට 'කෙළවරක් නැති (අනන්ත) ඒවා නොවේ' යැයි පවසන ලදී. 'සකෝටිය' යනාදී වචන ද එහිම පර්යාය වචන වේ. 'කුල්ලක (පෙනේරයක) ප්‍රමාණය' යනාදී තැන්හි කුල්ල සහ ඇතිලිය එක සමාන ප්‍රමාණයේ ඒවා විය යුතුය. ඇතැම්හු මෙසේ පවසති - ඇතිලියක් පමණ වූ කසිණ මණ්ඩලය වියතක් සහ සතර ඇඟිල්ලක් වේ, කුල්ලක් පමණ වූ කසිණ මණ්ඩලය ඊට වඩා විශාලය. කෘතිම කසිණ මණ්ඩලය අවම වශයෙන් ඇතිලියක් පමණ ද, උපරිම වශයෙන් කුල්ලක් පමණ ද විය යුතුය, ඊට වඩා අඩු හෝ වැඩි නොවිය යුතුය කියා කුඩා හා මහත් නිමිති සංග්‍රහ කිරීම පිණිස මෙසේ පවසන ලදී. එහෙත් නිමිත්ත උපන් පසු එක් ඇඟිල්ලක් මාත්‍රයක් හෝ වැඩුවද එය අප්‍රමාණ (විශාල) නිමිත්තක්ම වන බව කලින් පවසන ලදී. ඇතැම්හු 'කුඩයක් පමණ වූ කසිණ මණ්ඩලයක් ද කළ යුතුය' යැයි පවසති.

So [Pg.143] taṃ nimittaṃ suggahitaṃ karotīti so yogāvacaro taṃ pathavīmaṇḍalaṃ suggahitaṃ nimittaṃ karoti. Yadā cakkhuṃ ummīletvā oloketvā tattha nimittaṃ gahetvā nimmīletvā āvajjentassa ummīletvā olokitakkhaṇe viya upaṭṭhāti, tadā suggahitaṃ karoti nāma. Athettha satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā abahigatena mānasena punappunaṃ sallakkhento sūpadhāritaṃ upadhāreti nāma. Evaṃ upadhāritaṃ pana naṃ punappunaṃ āvajjento manasi karonto tamevārabbha āsevanaṃ bhāvanaṃ bahulaṃ pavattento suvavatthitaṃ vavatthapeti nāma. Tasmiṃ ārammaṇeti evaṃ suggahitakaraṇādinā sammadeva upaṭṭhite tasmiṃ pathavīkasiṇasaññite ārammaṇe. Cittaṃ upanibandhatīti attano cittaṃ upacārajjhānaṃ upanetvā nibandhati aññārammaṇato vinivattaṃ karoti. Addhā imāyātiādi ānisaṃsadassāvitādassanaṃ.

"ඔහු එම නිමිත්ත මැනවින් ග්‍රහණය කරගනියි" යන්නෙන් එම යෝගාවචරයා පඨවි මණ්ඩලය නමැති අරමුණු නිමිත්ත මැනවින් ග්‍රහණය කරගැනීම අදහස් වේ. යම් කලෙක ඇස් හැර බලා එහි නිමිත්ත ගෙන, ඇස් පියා මෙනෙහි කරන කල්හි ඇස් හැර බලන මොහොතේ මෙන් නිමිත්ත වැටහෙයි ද, එකල්හි එය මැනවින් ග්‍රහණය කරන ලද්දේ නම් වෙයි. ඉක්බිති එහි සිහිය මැනවින් පිහිටුවා පිටතට නොගිය සිතින් නැවත නැවත සලකන යෝගාවචරයා මැනවින් උපධාරණය කළේ නම් වෙයි. මෙසේ උපධාරණය කරන ලද එම නිමිත්ත නැවත නැවත මෙනෙහි කරමින්, මනසිකාරය කරමින්, එම අරමුණම අරභයා ආසේවනය, භාවනාව හා බහුල වශයෙන් පැවැත්වීමෙන් මැනවින් වවත්ථාපනය කළේ (නිශ්චය කළේ) නම් වෙයි. "එම අරමුණෙහි" යනු මෙසේ මැනවින් ග්‍රහණය කරගැනීම ආදියෙන් මනා කොට වැටහුණු පඨවි කසිණය යැයි කියනු ලබන එම අරමුණෙහි යන්නයි. "සිත බැඳ තබයි" යනු තමාගේ සිත උපචාර ධ්‍යානය දක්වා පමුණුවා බැඳ තැබීමයි; අනෙක් අරමුණුවලින් සිත ඉවත් කිරීමයි. "අද්ධා ඉමාය" යනාදී වචනවලින් අදහස් කරන්නේ ආනිසංස දක්වන්නාගේ දැක්ම ප්‍රකාශ කිරීමයි.

Idāni yathādassitassa aṭṭhakathāpāṭhassa atthappakāsanena saddhiṃ bhāvanāvidhiṃ vibhāvetukāmo akate tāva nimittaggahaṇaṃ dassento ‘‘tattha yena atītabhavepī’’tiādimāha. Tattha tatthāti tasmiṃ aṭṭhakathāpāṭhe. Catukkapañcakajjhānānīti catukkapañcakanayavasena vadati. Puññavatoti bhāvanāmayapuññavato. Upanissayasampannassāti tādiseneva upanissayena samannāgatassa. Khalamaṇḍaleti maṇḍalākāre dhaññakaraṇaṭṭhāne. Taṃṭhānappamāṇamevāti olokitaṭṭhānappamāṇameva.

දැන් පෙන්වා දෙන ලද අටුවා පාඨයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමත් සමඟ භාවනා ක්‍රමය විස්තර කරනු කැමැතිව, ප්‍රථමයෙන් (කෘත්‍රිමව) නොසාදන ලද මණ්ඩලයක නිමිත්ත ගැනීම පෙන්වා දීම පිණිස "තත්ථ යේන අතීතභවේපි" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "තත්ථ" යනු එම අටුවා පාඨයෙහි යන්නයි. "චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි" යනු සතරක හා පසක ක්‍රමයට ධ්‍යාන වදාරයි. "පුඤ්ඤවතෝ" යනු භාවනාමය පින් ඇති තැනැත්තාට යන්නයි. "උපනිස්සයසම්පන්නස්ස" යනු එවැනිම වූ උපනිශ්‍රය සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූවහුට යන්නයි. "ඛලමණ්ඩලේ" යනු රවුම් හැඩැති කමත් මණ්ඩලයෙහි යන්නයි. "තංඨානප්පමාණමේවා" යනු බලන ලද ස්ථානයේ ප්‍රමාණයම වූ යන්නයි.

Avirādhetvāti avirajjhitvā vuttavidhinā eva. Nīlapītalohitaodātasambhedavasenāti nīlādivaṇṇāhi mattikāhi paccekaṃ, ekajjhañca saṃsaggavasena. Gaṅgāvaheti gaṅgāsote. Sīhaḷadīpe kira rāvaṇagaṅgā nāma nadī, tassā sotena chinnataṭaṭṭhāne mattikā aruṇavaṇṇā. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘gaṅgāvahe mattikāsadisāya aruṇavaṇṇāyā’’ti. Aruṇavaṇṇāya aruṇanibhāya, aruṇappabhāvaṇṇāyāti attho.

"අවිරාධෙත්වා" යනු වරදවා නොගෙන වදාළ ක්‍රමයටම යන්නයි. "නීලපීතලෝහිතඕදාතසම්භේදවසේන" යනු නිල් ආදී වර්ණයන්ගෙන් යුත් මැටි වෙන් වෙන් වශයෙන් හෝ එක් කොට මිශ්‍ර කිරීමේ වශයෙනි. "ගංගාවහේ" යනු ගංගා දිය පහරෙහි යන්නයි. ලක්දිව "රාවණ ගංගා" නමින් නදියක් ඇති බව කියවේ. එහි දිය පහරින් කැඩී ගිය ඉවුරු ඇති ස්ථානයන්හි මැටි අරුණ පැහැතිය. එය අරභයා "ගංගාවෙහි මැටි බඳු වූ අරුණ පැහැති" යැයි වදාරන ලදී. "අරුණවණ්ණාය" යනු අරුණාලෝකය වැනි වූ, අරුණ ප්‍රභාවේ වර්ණය ඇති යන්න අර්ථයයි.

Evaṃ kasiṇadose dassetvā idāni kasiṇakaraṇādike sesākāre dassetuṃ ‘‘tañca kho’’tiādi vuttaṃ. Saṃhārimanti saṃharitabbaṃ gahetvā caraṇayoggaṃ. Tatraṭṭhakanti yatra kataṃ, tattheva tiṭṭhanakaṃ. Vuttappamāṇanti [Pg.144] ‘‘suppamatte vā sarāvamatte vā’’ti vuttappamāṇaṃ. Vaṭṭanti maṇḍalasaṇṭhānaṃ. Parikammakāleti nimittuggahaṇāya bhāvanākāle. Etadevāti yaṃ vidatthicaturaṅgulavitthāraṃ, etadeva pamāṇaṃ sandhāya ‘‘suppamattaṃ vā sarāvamattaṃ vā’’ti vuttaṃ. Suppaṃ hi nātimahantaṃ, sarāvañca mahantaṃ cāṭipidhānappahonakanti samappamāṇaṃ hoti.

මෙසේ කසිණ දෝෂ පෙන්වා දී, දැන් කසිණ සෑදීම ආදී සෙසු ආකාර පෙන්වා දීම පිණිස "තඤ්ච ඛෝ" යනාදිය වදාරන ලදී. "සංහාරිමං" යනු එහා මෙහා ගෙන යා යුතු වූ, ගමන් කිරීමට සුදුසු කසිණ මණ්ඩලයයි. "තත්‍රට්ඨකං" යනු යම් තැනක සාදන ලද්දේ ද, එහිම පවතින කසිණ මණ්ඩලයයි. "වුත්තප්පමාණං" යනු "කුල්ලක ප්‍රමාණය හෝ මූඩියක ප්‍රමාණය" යැයි වදාළ ප්‍රමාණයයි. "වට්ටං" යනු මණ්ඩලාකාර හැඩයයි. "පරිකම්මකාලේ" යනු උග්ගහ නිමිත්ත ගැනීම සඳහා භාවනා කරන කාලයයි. "ඒතදේව" යනු යම් වියතක් හා සිව්ඟුලක් පළල වේ ද, එම ප්‍රමාණයම අරභයා "කුල්ලක ප්‍රමාණය හෝ මූඩියක ප්‍රමාණය" යැයි වදාරන ලදී. සැබවින්ම කුල්ලක් යනු ඉතා විශාල නොවන අතර මූඩියක් යනු පැන් කළයක් වැසීමට තරම් විශාල වූ, සමාන ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූවකි.

56. Tasmāti paricchedatthāya vuttattā. Evaṃ vuttapamāṇaṃ paricchedanti yathāvuttappamāṇaṃ vidatthicaturaṅgulavitthāraṃ paricchedaṃ katvā, evaṃ vuttappamāṇaṃ vā kasiṇamaṇḍalaṃ visabhāgavaṇṇena paricchedaṃ katvā. Rukkhapāṇikāti kucandanādirukkhapāṇikā aruṇavaṇṇassa visabhāgavaṇṇaṃ samuṭṭhapeti. Tasmā taṃ aggahetvāti vuttaṃ. Pakatirukkhapāṇikā pana pāsāṇapāṇikāgatikāva. Ninnunnataṭṭhānābhāvena bherītalasadisaṃ katvā. Tato dūrataretiādi yathāvuttato padesato, pīṭhato ca aññasmiṃ ādīnavadassanaṃ. Kasiṇadosāti hatthapāṇipadādayo idha kasiṇadosā.

56. "තස්මා" යනු සීමා කිරීමේ ප්‍රයෝජනය පිණිස වදාළ බැවිනි. "ඒවං වුත්තප්පමාණං පරිච්ඡේදං" යනු වදාළ ප්‍රමාණයට අනුව වියතක් හා සිව්ඟුලක් පළල ඇතිව සීමා කොට, හෝ මෙසේ වදාළ ප්‍රමාණය ඇති කසිණ මණ්ඩලය අසමාන වර්ණයකින් සීමා කොට යන්නයි. "රුක්ඛපාණිකා" යනු රත් සඳුන් ආදී ලීයෙන් කළ අත (උපකරණය) අරුණ පැහැයට නොගැළපෙන (විසභාග) වර්ණයක් උපදවයි. එබැවින් "එය නොගෙන" යැයි වදාරන ලදී. සාමාන්‍ය ලීයෙන් කළ අත වනාහි ගල් අතක ස්වභාවයම ගනියි. උස් පහත් තැන් නැති බැවින් බෙර ඇසක් මෙන් සමතලා කොට යන්නයි. "තතෝ දූරතරේ" යනාදිය වදාළ ස්ථානයෙන් හා පීඨයෙන් (ආසනයෙන්) බැහැර වෙනත් තැනක ඇති දෝෂ දැක්වීමකි. "කසිණදෝසා" යනු මෙහි අත්ලෙහි හෝ ඇඟිලිවල සලකුණු ආදිය කසිණ දෝෂයන් වේ.

Vuttanayenevāti ‘‘aḍḍhateyyahatthantare padese, vidatthicaturaṅgulapādake pīṭhe’’ti ca vuttavidhināva. Kāmesu ādīnavanti ‘‘kāmā nāmete aṭṭhikaṅkalūpamā nirassādaṭṭhena, tiṇukkūpamā anudahanaṭṭhena, aṅgārakāsūpamā mahābhitāpaṭṭhena, supinakūpamā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena, yācitakūpamā tāvakālikaṭṭhena, rukkhaphalūpamā sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena, asisūnūpamā adhikuṭṭanaṭṭhena, sattisūlūpamā vinivijjhanaṭṭhena, sappasirūpamā sapaṭibhayaṭṭhenā’’tiādinā (pāci. aṭṭha. 417; ma. ni. aṭṭha. 1.234) ‘‘appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā’’tiādinā (pāci. 417; ma. ni. 1.234; 2.42) ‘‘kāmasukhañca nāmetaṃ bahuparissayaṃ, sāsaṅkaṃ, sabhayaṃ, saṃkiliṭṭhaṃ, mīḷhaparibhogasadisaṃ, hīnaṃ, gammaṃ, pothujjanikaṃ, anariyaṃ, anatthasaṃhita’’ntiādinā ca anekākāravokāraṃ vatthukāmakilesakāmesu ādīnavaṃ dosaṃ paccavekkhitvā. Kāmanissaraṇeti kāmānaṃ nissaraṇabhūte, tehi vā nissaṭe. Aggamaggassa pādakabhāvena sabbadukkhasamatikkamassa upāyabhūte. Nekkhammeti jhāne. Jātābhilāsena sañjātacchandena. ‘‘Sammāsambuddho vata bhagavā aviparītadhammadesanattā, svākkhāto [Pg.145] dhammo ekantaniyyānikattā, suppaṭipanno saṅgho yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanato’’ti evaṃ buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena ratanattayavisayaṃ pītipāmojjaṃ janayitvā. Nekkhammaṃ paṭipajjati etāyāti nekkhammapaṭipadā, saupacārassa jhānassa, vipassanāya, maggassa, nibbānassa ca adhigamakāraṇanti attho. Pubbe pana paṭhamajjhānameva nekkhammanti vuttattā vuttāvasesā sabbepi nekkhammadhammā. Yathāha –

"වුත්තනයෙනේව" යනු "අත් දෙකහමාරක් දුරින් වූ ස්ථානයක, වියතක් හා සිව්ඟුලක් උස පාද ඇති පීඨයක" යැයි වදාළ ක්‍රමයටම යන්නයි. "කාමේසු ආදීනවං" යනු මෙම කාමයෝ වනාහි ආශ්වාදයක් නැති බැවින් ඇටසැකිල්ලක් බඳුය, දවන බැවින් තණ හුළක් බඳුය, මහත් සේ තවන බැවින් ගිනි අඟුරු වළක් බඳුය, වහා නැති වන බැවින් සිහිනයක් බඳුය, තාවකාලික බැවින් ඉල්ලා ගත් බඩුවක් බඳුය, ශරීරය හා අවයව බිඳ දමන බැවින් ගසක ඵලයක් බඳුය, කපා කොටන බැවින් මස් කපන ලෑල්ලක් බඳුය, විදින බැවින් හෙල්ලක් බඳුය, බියකරු බැවින් සර්ප හිසක් බඳුය යනාදී වශයෙන් ද, කාමයෝ අල්ප වූ ආශ්වාද ඇති, බොහෝ දුක් ඇති, බොහෝ ආයාස ඇති යනාදී වශයෙන් ද, මේ කාම සැපය බොහෝ උවදුරු සහිතය, සැක සහිතය, බිය සහිතය, කෙලෙස් සහිතය, අසූචි අනුභව කිරීමක් බඳුය, හීනය, ග්‍රාම්‍යය, පෘථග්ජනයන් සතුය, ආර්යයන්ට අයත් නොවේ, අනර්ථය පිණිස පවතී යනාදී වශයෙන් ද වස්තු කාම සහ ක්ලේශ කාමයන්හි බොහෝ වූ දෝෂයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට යන්නයි. "කාමනිස්සරණේ" යනු කාමයන්ගෙන් මිදීම වූ, හෝ එම කාමයන්ගෙන් මිදුණු, අග්‍ර මාර්ගයට පදනම වූ භාවනාමය ධ්‍යානයෙහි යන්නයි. (එහි) උපන් අභිලාෂයෙන් හා උපන් ඡන්දයෙන් යුක්තව "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අවිපරීත ධර්ම දේශනා කරන බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම සම්මා සම්බුද්ධයහ, ධර්මය ඒකාන්තයෙන්ම සංසාරයෙන් එතෙර කරවන බැවින් ස්වක්ඛාතය, සංඝයා වහන්සේ අනුශාසනා පරිදිම පිළිපදින බැවින් සුප්පටිපන්නය" යනාදී වශයෙන් බුද්ධ-ධම්ම-සංඝ ගුණ අනුස්මරණය කිරීමෙන් රත්නත්‍රය විෂයයෙහි ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය උපදවාගෙන, මෙයින් නෙක්ඛම්මය (නික්මීම) කරා පැමිණෙයි. එය උපචාර සහිත ධ්‍යානයට ද, විදර්ශනාවට ද, මාර්ගයට ද, නිවනට ද පැමිණීමේ හේතුවයි යනු අර්ථයයි. පෙර ප්‍රථම ධ්‍යානයම නෙක්ඛම්මය යැයි වදාළ බැවින්, ඉතිරි සියලු ධර්මයෝ ද නෙක්ඛම්ම ධර්මයන්ම වෙති. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Pabbajjā paṭhamaṃ jhānaṃ, nibbānaṃ ca vipassanā;

Sabbepi kusalā dhammā, ‘nekkhamma’nti pavuccare’’ti. (itivu. aṭṭha. 109);

"පැවිද්ද ද, ප්‍රථම ධ්‍යානය ද, නිවන ද, විදර්ශනාව ද යන මේවා ද, සියලු කුසල් දහම් ද 'නෙක්ඛම්ම' (නෛෂ්ක්‍රම්‍ය) යැයි කියනු ලැබේ."

Pavivekasukharasassāti cittavivekādivivekajassa sukharasassa. Evametehi pañcahi padehi ‘‘ānisaṃsadassāvī’’tiādīnaṃ padānaṃ attho dassitoti daṭṭhabbaṃ. Samena ākārenāti atiummīlanaatimandālocanāni vajjetvā nātiummīlananātimandālocanasaṅkhātena samena ālocanākārena. Nimittaṃ gaṇhantenāti pathavīkasiṇe cakkhunā gahitanimittaṃ manasā gaṇhantena. Bhāvetabbanti tathāpavattaṃ nimittaggahaṇaṃ vaḍḍhetabbaṃ āsevitabbaṃ bahulīkātabbaṃ.

'පවිවේකසුඛරසස්සාති' යනු චිත්ත විවේකාදි විවේකයෙන් උපන් සැපයේ රසය යන්නයි. මෙසේ මෙම පද පහෙන් 'ආනිසංස දක්නා සුලු' යනාදී පදයන්ගේ අර්ථය දක්වන ලද බව දත යුතුය. 'සම වූ ආකාරයකින්' යනු (ඇස්) බෙහෙවින් විවෘත කිරීම හා බෙහෙවින් පියා බැලීම දුරු කොට, අතිශයින් විවෘත නොකළා වූ ද අතිශයින් පියා නොබැලුවා වූ ද සම වූ බැලීමේ ආකාරයෙනි. 'නිමිත්ත ග්‍රහණය කරමින්' යනු පඨවි කසිණයෙහි ඇසින් ගත් නිමිත්ත මනසින් (සිතින්) ග්‍රහණය කරගැනීමෙනි. 'වැඩිය යුතුය' යනු ඒ ආකාරයෙන් පවත්නා වූ නිමිත්ත ග්‍රහණය කිරීම වැඩි දියුණු කළ යුතුය, පුරුදු කළ යුතුය, නිතර නිතර කළ යුතුය.

Cakkhu kilamati atisukhumaṃ, atibhāsurañca rūpagataṃ upanijjhāyato viya. Ativibhūtaṃ hoti attano sabhāvāvibhāvato. Tathā ca vaṇṇato vā lakkhaṇato vā upatiṭṭheyya. Tena vuttaṃ ‘‘tenassa nimittaṃ nuppajjatī’’ti. Avibhūtaṃ hoti gajanimmīlanena pekkhantassa rūpagataṃ viya. Cittañca līnaṃ hoti dassane mandabyāpāratāya kosajjapātato. Tenāha ‘‘evampi nimittaṃ nuppajjatī’’ti. Ādāsatale mukhanimittadassinā viyāti yathā ādāsatale mukhanimittadassī puriso na tattha atigāḷhaṃ ummīlati, nāpi atimandaṃ, na ādāsatalassa vaṇṇaṃ paccavekkhati, nāpi lakkhaṇaṃ manasi karoti. Atha kho samena ākārena olokento attano mukhanimittameva passati, evameva ayampi pathavīkasiṇaṃ samena ākārena olokento nimittaggahaṇappasutoyeva hoti, tena vuttaṃ ‘‘samena ākārenā’’tiādi. Na vaṇṇo paccavekkhitabboti yo tattha pathavīkasiṇe aruṇavaṇṇo, so na cintetabbo. Cakkhuviññāṇena pana gahaṇaṃ na sakkā nivāretuṃ. Tenevettha ‘‘na oloketabbo’’ti [Pg.146] avatvā paccavekkhaṇaggahaṇaṃ kataṃ. Na lakkhaṇaṃ manasi kātabbanti yaṃ tattha pathavīdhātuyā thaddhalakkhaṇaṃ, taṃ na manasi kātabbaṃ.

අතිශයින් සූක්ෂ්ම වූ ද, අතිශයින් දීප්තිමත් වූ ද රූප සමූහයක් දෙස ඒකාග්‍රව බලන්නෙකුගේ මෙන් ඇස වෙහෙසට පත් වෙයි. තමාගේ ස්වභාවය ප්‍රකට වීම නිසා එය අතිශයින් පැහැදිලි වෙයි. එවිට වර්ණයෙන් හෝ ලක්ෂණයෙන් (අරමුණ) වැටහෙන්නට පුළුවන. ඒ නිසා "එයින් ඔහුට නිමිත්ත උපදින්නේ නැත" යි පවසන ලදී. ඇතෙකු ඇස් පියාගෙන බලන්නෙකුට රූපය අපැහැදිලි වන්නාක් මෙන් (නිමිත්ත ද) අපැහැදිලි වෙයි. බැලීමෙහි මන්දගාමී උත්සාහය නිසා කුසීත බවට පැමිණීමෙන් සිත හැකිළෙයි. ඒ නිසා "මෙසේ ද නිමිත්ත උපදින්නේ නැත" යි වදාරන ලදී. 'කැඩපත් තලයක මුහුණේ ඡායාව බලන්නෙකු මෙන්' යනු කැඩපත් තලයක මුහුණේ ඡායාව බලන පුරුෂයෙක් එහි අතිශයින් ඇස් විවෘත කර නොබලයි, අතිශයින් පියා ද නොබලයි, කැඩපත් තලයේ වර්ණය දෙස නොබලයි, එහි ලක්ෂණ ද මෙනෙහි නොකරයි. එහෙත් සම වූ ආකාරයකින් බලමින් තම මුහුණේ සේයාව ම දකියි. එමෙන්ම මොහු ද පඨවි කසිණය සම වූ ආකාරයකින් බලන්නේ නිමිත්ත ග්‍රහණය කරගැනීමට උත්සාහවන්ත වූවෙකු ම වෙයි. ඒ නිසා "සම වූ ආකාරයකින්" යනාදිය පවසන ලදී. 'වර්ණය මෙනෙහි නොකළ යුතුය' යනු ඒ පඨවි කසිණයෙහි යම් අරුණ වර්ණයක් ඇත්නම් එය නොසිතිය යුතුය. එහෙත් ඇසින් දැකීම (චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් ග්‍රහණය කිරීම) වැළැක්විය නොහැක. එබැවින් මෙහි "නොබැලිය යුතුය" යි නොකියා, මෙනෙහි කිරීම (පච්චවෙක්ඛණ) සම්බන්ධයෙන් සඳහන් කරන ලදී. 'ලක්ෂණය මෙනෙහි නොකළ යුතුය' යනු එහි පඨවි ධාතුවේ යම් තද ගතියක් (තද්ධ ලක්ෂණයක්) වේ නම් එය මෙනෙහි නොකළ යුතුය.

Disvā gahetabbattā ‘‘vaṇṇaṃ amuñcitvā’’ti vatvāpi vaṇṇavasenettha ābhogo na kātabbo, so pana vaṇṇo nissayagatiko kātabboti dassento āha ‘‘nissayasavaṇṇaṃ katvā’’ti. Nissayena samānākārasannissito so vaṇṇo tāya pathaviyā samānagatikaṃ katvā, vaṇṇena saheva ‘‘pathavī’’ti manasi kātabbanti attho. Ussadavasena paṇṇattidhammeti pathavīdhātuyā ussannabhāvena sattito adhikabhāvena sasambhārapathaviyaṃ ‘‘pathavī’’ti yo lokavohāro, tasmiṃ paṇṇattidhamme cittaṃ paṭṭhapetvā ‘‘pathavī, pathavī’’ti manasi kātabbaṃ. Yadi lokavohārena paṇṇattimatte cittaṃ ṭhapetabbaṃ, nāmantaravasenapi pathavī manasi kātabbā bhaveyyāti, hotu, ko dosoti dassento ‘‘mahī medinī’’tiādimāha. Tattha yamicchatīti yaṃ nāmaṃ vattuṃ icchati, taṃ vattabbaṃ. Tañca kho yadassa saññānukūlaṃ hoti yaṃ nāmaṃ assa yogino pubbe tattha gahitasaññāvasena anukūlaṃ pacuratāya, paguṇatāya vā āgacchati, taṃ vattabbaṃ. Vattabbanti ca paṭhamasamannāhāre kassaci vacībhedopi hotīti katvā vuttaṃ, ācariyena vā vattabbataṃ sandhāya. Kiṃ vā bahunā, pākaṭabhāvoyevettha pamāṇanti dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Kālena ummīletvā kālena nimmīletvāti kiñci kālaṃ cakkhuṃ ummīletvā nimittaggahaṇavasena pathavīmaṇḍalaṃ oloketvā puna kiñci kālaṃ cakkhuṃ nimmīletvā āvajjitabbaṃ. Yenākārena oloketvā gahitaṃ, tenākārena puna taṃ samannāharitabbaṃ.

දැකීමෙන් ග්‍රහණය කළ යුතු බැවින් "වර්ණය අත්නොහැර" යි කීවද, මෙහි වර්ණයේ ආකාරයෙන් මෙනෙහි කිරීම (ආභෝගය) නොකළ යුතුය. ඒ වර්ණය නිශ්‍රය (කසිණ මණ්ඩලය) හා සමාන කළ යුතු බව දක්වමින් "නිශ්‍රය හා සමාන වර්ණ ඇත්තක් කොට" යි වදාළහ. ඒ වර්ණය නිශ්‍රය (පඨවි කසිණය) හා සමාන ආකාරයෙන් මනාව ඇසුරු කළේ වෙයි. එය එම පඨවිය හා සමාන ස්වභාවයකට පමුණුවා, වර්ණය ද සමග ම "පඨවි" ලෙස මෙනෙහි කළ යුතු බව අර්ථයයි. 'බහුලත්වය අනුව පඤ්ඤත්ති ධර්මයක' යනු පඨවි ධාතුවේ බහුල බව නිසා ද, ශක්තියේ අධික බව නිසා ද සාසම්භාර පඨවියෙහි "පඨවිය" (පොළොව) යනුවෙන් යම් ලෝක ව්‍යවහාරයක් පවතී ද, ඒ පඤ්ඤත්ති ධර්මයෙහි සිත පිහිටුවා "පඨවි, පඨවි" යනුවෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. ඉදින් ලෝක ව්‍යවහාරය අනුව පඤ්ඤත්ති මාත්‍රයක් කෙරෙහි සිත පිහිටුවිය යුතු නම්, වෙනත් නම් මගින් ද පඨවිය මෙනෙහි කළ හැකි නොවේදැයි විමසන්නේ නම්, එසේ වේවා එහි ඇති වරද කිමදැයි දක්වමින් "මහී, මේදිනී" යනාදිය වදාළහ. එහි 'යමක් කැමති වේ ද' යනු යම් නමකින් පැවසීමට කැමති නම් එය පැවසිය යුතුය. එය ද තමාගේ සංඥාවට අනුකූල විය යුතුය. යම් නමක් ඒ යෝගාවචරයාට පෙර පටන් ඒ පඨවියෙහි ගත් සංඥාව නිසා අනුකූල වේ ද, ප්‍රචලිත බව නිසා හෝ පුරුදු බව නිසා වැටහේ ද එය පැවසිය යුතුය. 'පැවසිය යුතුය' යනු මුල් වරට මෙනෙහි කරන කල්හි ඇතැමෙකුට වචනයෙන් පැවසීම ද (වචීභේදය) සිදුවන බැවින් පවසන ලද්දකි, නැතහොත් ආචාර්යවරයා විසින් කිව යුතු බව අදහස් කරමින් පවසන ලද්දකි. බොහෝ දේ කුමට ද, මෙහි ප්‍රකට වන ස්වභාවය ම ප්‍රමාණය කොට සලකන බව දැක්වීමට "තවද" යනාදිය පවසන ලදී. 'වරින් වර ඇස් විවෘත කොට, වරින් වර ඇස් පියා' යනු මඳ වේලාවක් ඇස් විවෘත කර නිමිත්ත ග්‍රහණය කිරීමේ අරමුණින් පඨවි මණ්ඩලය දෙස බලා, නැවත මඳ වේලාවක් ඇස් පියා මෙනෙහි කළ යුතුය. යම් ආකාරයකින් බලා ගත්තේ ද, එම ආකාරයෙන් ම නැවත එය මෙනෙහි කළ යුතුය.

57. Āpāthamāgacchatīti manodvārikajavanānaṃ gocarabhāvaṃ upagacchati. Tassa uggahanimittassa. Na tasmiṃ ṭhāne nisīditabbaṃ. Kasmā? Yadi uggahanimitte jātepi pathavīmaṇḍalaṃ oloketvā bhāveti, paṭibhāganimittuppatti na siyā. Samīpaṭṭhena ca na oloketuṃ na sakkā. Tena vuttaṃ ‘‘attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā’’tiādi. Nissaddabhāvāya ekapaṭalikūpāhanāgahaṇaṃ, parissayavinodanatthaṃ kattaradaṇḍaggahaṇaṃ. Sace nassati, athānena bhāvetabbanti sambandho. Vakkhamānesu asappāyesu kenacideva asappāyena kāraṇabhūtena. Nimittaṃ ādāyāti yathājātaṃ uggahanimittaṃ gahetvā. Samannāharitabbanti āvajjitabbaṃ nimittanti adhippāyo, sammā vā anu [Pg.147] anu āharitabbaṃ kammaṭṭhānanti attho. Takkāhataṃ vitakkāhatanti takkanato, savisesaṃ takkanato ca ‘‘takko, vitakko’’ti ca evaṃ laddhanāmena bhāvanācittasampayuttena sammāsaṅkappena āhananapariyāhananakiccena aparāparaṃ vattamānena kammaṭṭhānaṃ āhataṃ, pariyāhatañca kātabbaṃ, balappattavitakko manasikāro bahulaṃ pavattetabboti attho. Evaṃ karontassāti evaṃ kammaṭṭhānaṃ takkāhataṃ vitakkāhataṃ karontassa. Yathā bhāvanā pubbenāparaṃ visesaṃ āvahati, evaṃ anuyuñjantassa. Anukkamenāti bhāvanānukkamena. Yadā saddhādīni indriyāni suvisadāni tikkhāni pavattanti, tadā assaddhiyādīnaṃ dūrībhāvena sātisayathāmappattehi sattahi balehi laddhūpatthambhāni vitakkādīni kāmāvacarāneva jhānaṅgāni bahūni hutvā pātubhavanti. Tato eva tesaṃ ujuvipaccanīkabhūtā kāmacchandādayo saddhiṃ tadekaṭṭhehi pāpadhammehi vidūrī bhavanti, paṭibhāganimittuppattiyā saddhiṃ taṃ ārabbha upacārajjhānaṃ uppajjati. Tena vuttaṃ ‘‘nīvaraṇāni vikkhambhantī’’tiādi. Tattha sannisīdantīti sammadeva sīdanti, upasamantīti attho.

57. 'දෘෂ්ටි පථයට පැමිණේ' යනු මනෝද්වාරික ජවනයන්ගේ ගෝචර අරමුණක් බවට පැමිණීමයි. ඒ උග්ගහ නිමිත්තෙහි (ප්‍රතිඵලය මෙයයි). ඒ ස්ථානයෙහි වාඩි වී නොසිටිය යුතුය. ඒ මන්ද? ඉදින් උග්ගහ නිමිත්ත උපන් කල්හි ද පඨවි මණ්ඩලය දෙස ම බලා භාවනා කරයි නම්, පටිභාග නිමිත්ත ඇති නොවිය හැකිය. තවද සමීපයෙහි සිටීම නිසා එය දෙස නොබලා සිටීමට ද නොහැකිය. ඒ නිසා "තමා වසන ස්ථානයට පිවිස" යනාදිය වදාරන ලදී. නිශ්ශබ්දතාවය සඳහා එක් ස්ථරයක පාවහන් ගැනීම ද, උපද්‍රව දුරු කිරීම සඳහා සැරයටියක් ගැනීම ද (සුදුසුය). ඉදින් (නිමිත්ත) නැති වන්නේ නම්, එවිට මොහු විසින් වැඩිය යුතු යැයි සම්බන්ධය වේ. ඉදිරියේදී පැවසීමට ඇති අසප්පායයන් අතුරින් යම්කිසි අසප්පායයක් හේතුවෙන්. 'නිමිත්ත ගෙන' යනු ඒ උපන් ආකාරයෙන් ම උග්ගහ නිමිත්ත ගෙන යන්නයි. 'මෙනෙහි කළ යුතුය' යනු නිමිත්ත සිහි කළ යුතු බව අදහස් වේ. නැතහොත් කමටහන මනාව නැවත නැවත සිහියට නැගිය යුතු බව අර්ථයයි. 'තර්කයෙන් පහළ වූ, විතර්කයෙන් පහළ වූ' යනු තර්ක කිරීමෙන් සහ විශේෂයෙන් තර්ක කිරීමෙන් 'තර්කය, විතර්කය' යන නම් ලත්, භාවනා සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සම්මා සංකප්පය මගින් නැවත නැවත සිදු කරන මෙනෙහි කිරීමේ කෘත්‍යය කරණකොට ගෙන කමටහන මනාව ගැටිය යුතුය, මනාව සලකා බැලිය යුතුය. බලවත් වූ විතර්කයෙන් යුක්ත මෙනෙහි කිරීම බහුලව පැවැත්විය යුතු බව අර්ථයයි. 'මෙසේ කරන්නාට' යනු මෙසේ කමටහන තර්ක විතර්කයෙන් යුතුව සලකන්නාට ය. භාවනාව පෙරට වඩා පසු කාලීනව විශේෂත්වයක් ගෙන දෙන්නාක් මෙන් යෙදෙන තැනැත්තාට ය. 'අනුපිළිවෙලින්' යනු භාවනා අනුපිළිවෙලිනි. යම් කලෙක ශ්‍රද්ධාදි ඉන්ද්‍රියයන් ඉතා පැහැදිලිව හා තියුණුව පවතී ද, එකල්හි අශ්‍රද්ධාදි ධර්මයන් දුරු වීමෙන් අතිශය බලවත් බවට පත් සප්ත බලයන්ගෙන් ලබන ලද උපකාර ඇති විතර්කාදී වූ කාමාවචර වූ ම ධ්‍යාන අංගයෝ බොහෝ වාරයක් පහළ වෙති. එබැවින් ම ඒ ධ්‍යාන අංගයන්ට සෘජුවම ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ කාමච්ඡන්ද ආදී ධර්මයෝ ඒ හා එක්ව යෙදෙන අකුසල ධර්මයන් ද සමග අතිශයින් දුරු වෙති. පටිභාග නිමිත්ත ඉපදීමත් සමග ම එය අරමුණු කොට උපචාර ධ්‍යානය උපදියි. ඒ නිසා "නීවරණයෝ යටපත් වෙති" යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'සන්නිසීදන්ති' යනු මනාව බැස යති, නැතහොත් සන්සිඳෙති යනු අර්ථයයි.

Imassāti paṭibhāganimittassa. Aṅgulipadapāṇipadādiko kasiṇadoso. Ādāsamaṇḍalūpamādīhi uggahanimittato paṭibhāganimittassa suparisuddhataṃ, saṇhasukhumatañca dasseti. Tañca kho paṭibhāganimittaṃ neva vaṇṇavantaṃ na saṇṭhānavantaṃ aparamatthasabhāvattā. Īdisanti vaṇṇasaṇṭhānavantaṃ. Tilakkhaṇabbhāhatanti uppādādilakkhaṇattayānupaviṭṭhaṃ, aniccatādilakkhaṇattayaṅkitaṃ vā. Yadi na panetaṃ tādisaṃ vaṇṇādivantaṃ, kathaṃ jhānassa ārammaṇabhāvoti āha ‘‘kevalañhī’’tiādi. Saññajanti bhāvanāsaññājanitaṃ, bhāvanāsaññāya sañjātamattaṃ. Na hi asabhāvassa kutoci samuṭṭhānaṃ atthi. Tenāha ‘‘upaṭṭhānākāramatta’’nti.

‘ඉමස්සාති’ යන්නෙන් පටිභාග නිමිත්ත අදහස් වේ. ඇඟිලි සලකුණු, අත්ල සලකුණු ආදී කසිණ දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ, කැඩපතක් වැනි උපමාවන්ගෙන් දැක්වෙන උග්ගහ නිමිත්තට වඩා පටිභාග නිමිත්තෙහි ඇති මනාව පිරිසිදු බව සහ සිනිඳු සූක්ෂ්ම බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි. එම පටිභාග නිමිත්ත වර්ණයක් හෝ හැඩයක් සහිත දෙයක් නොවේ; මන්ද එය පරමාර්ථ ස්වභාවයක් නොවන බැවිනි. ‘ඊදිසං’ යනු වර්ණ හා සටහන් සහිත බවයි. ‘තිලක්ඛණබ්භාහතං’ යනු උත්පාදාදි ලක්ෂණත්‍රයට ඇතුළත් වූ හෝ අනිච්චාදි ලක්ෂණත්‍රයෙන් සලකුණු වූවකි. ඉදින් එය වර්ණාදිය සහිත වූවක් නොවේ නම්, කෙසේ නම් එය ධ්‍යානයට අරමුණක් වන්නේද යන සැකය නිසා ‘කේවලඤ්හි’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘සඤ්ඤාජං’ යනු භාවනා සඤ්ඤාවෙන් ජනිත වූ, භාවනා සඤ්ඤාව නිසා හටගත් මාත්‍රයකි. පරමාර්ථ ස්වභාවයක් නැති දෙයකට කිසිදු හේතුවකින් සමුට්ඨානයක් (හටගැනීමක්) නැත. එබැවින් ‘උපට්ඨානාකාරමත්තං’ (වැටහෙන ආකාර මාත්‍රයක් පමණි) යැයි කියන ලදී.

58. Vikkhambhitāneva sannisinnāva, na pana tadatthaṃ ussāho kātabboti adhippāyo. ‘‘Upacārasamādhinā’’ti vutte itaropi samādhi atthīti atthato āpannanti tampi dassetuṃ ‘‘duvidho hi samādhī’’tiādi āraddhaṃ. Dvīhākārehīti jhānadhammānaṃ paṭipakkhadūrībhāvo, thirabhāvappatti cāti imehi dvīhi kāraṇehi. Idāni tāni kāraṇāni avatthāmukhena dassetuṃ ‘‘upacārabhūmiyaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Upacārabhūmiyanti upacārāvatthāyaṃ. Yadipi tadā jhānaṅgāni paṭutarāni mahaggatabhāvappattāni na uppajjanti, tesaṃ [Pg.148] pana paṭipakkhadhammānaṃ vikkhambhanena cittaṃ samādhiyati. Tenāha ‘‘nīvaraṇappahānena cittaṃ samāhitaṃ hotī’’ti. Paṭilābhabhūmiyanti jhānassa adhigamāvatthāyaṃ. Tadā hi appanāpattānaṃ jhānadhammānaṃ uppattiyā cittaṃ samādhiyati. Tenāha ‘‘aṅgapātubhāvenā’’ti. Cittaṃ samāhitaṃ hotīti sambandho.

58. නීවරණ යටපත් වී, සන්සිඳී පවතින බැවින් ඒ වෙනුවෙන් නැවත උත්සාහ කළ යුතු නැත යනු මෙහි අදහසයි. ‘උපචාර සමාධියෙන්’ යැයි කී කල්හි අර්ථ වශයෙන් තවත් සමාධියක් (අප්පනා සමාධියක්) ද ඇතැයි පෙනෙන බැවින්, එයද දැක්වීමට ‘දුවිධෝ හි සමාධි’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. ‘ද්වීහාකාරේහි’ යනු ධ්‍යාන ධර්මයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් දුරස් වීම සහ ස්ථාවර භාවයට පත්වීම යන කරුණු දෙකයි. දැන් එම කරුණු අවස්ථාවන් මගින් දැක්වීමට ‘උපචාරභූමියං වා’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘උපචාරභූමියං’ යනු උපචාර අවස්ථාවෙහිදීය. එවිට ධ්‍යාන අංගයන් වඩාත් තියුණු වී මහග්ගත භාවයට පත්වී (අප්පනා වශයෙන්) නූපන්නද, එම ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් යටපත් වීම නිසා සිත සමාධිගත වේ. එබැවින් ‘නීවරණ ප්‍රහාණයෙන් සිත සමාධිගත වේ’ යැයි කියන ලදී. ‘පටිලාභභූමියං’ යනු ධ්‍යානය අධිගමය කරන (අප්පනා) අවස්ථාවෙහිදීය. එකල්හි අප්පනාවට පත් ධ්‍යාන අංගයන්ගේ උත්පාදනයෙන් සිත සමාධිගත වේ. එබැවින් ‘අංග පාතූර්භාවයෙන්’ යැයි කියන ලදී. ‘සිත සමාධිගත වේ’ යන්න මෙසේ සම්බන්ධ වේ.

Na thāmajātānīti na jātathāmāni, na bhāvanābalaṃ pattānīti attho. Cittanti jhānacittaṃ. Kevalampi rattiṃ kevalampi divasaṃ tiṭṭhatīti samāpattivelaṃ sandhāyāha. Upacārabhūmiyaṃ nimittavaḍḍhanaṃ yuttanti katvā vuttaṃ ‘‘nimittaṃ vaḍḍhetvā’’ti. Laddhaparihānīti laddhaupacārajjhānaparihāni. Nimitte avinassante tadārammaṇajhānampi aparihīnameva hoti, nimitte pana ārakkhābhāvena vinaṭṭhe laddhaṃ laddhaṃ jhānampi vinassati tadāyattavuttito. Tenāha ‘‘ārakkhamhī’’tiādi.

‘න ථාමජාතානි’ යනු බලවත් ලෙස හට නොගත්, භාවනා බලයට පත් නොවූ යන අර්ථයයි. ‘චිත්තං’ යනු ධ්‍යාන සිතයි. මුළු රාත්‍රියක් හෝ මුළු දවාලක් පවතී යන්න සමාපත්ති වේලාව අරභයා පවසන ලදී. උපචාර භූමියෙහි නිමිත්ත වැඩීම සුදුසු යැයි සලකා ‘නිමිත්ත වර්ධනය කොට’ යැයි පවසන ලදී. ‘ලද්ධපරිහානි’ යනු ලබාගත් උපචාර ධ්‍යානයෙන් පිරිහීමයි. නිමිත්ත විනාශ නොවන තාක් කල් එම අරමුණ ඇති ධ්‍යානය ද නොපිරිහී පවතී. නිමිත්ත ආරක්ෂා නොකිරීමෙන් එය විනාශ වූ කල්හි, ලබාගත් ධ්‍යානය ද විනාශ වේ. මන්ද ධ්‍යානයේ පැවැත්ම එම නිමිත්ත මත රඳා පවතින බැවිනි. එබැවින් ‘ආරක්ඛම්හි’ යනාදිය පවසන ලදී.

Sattasappāyavaṇṇanā

සප්ත සප්පාය වර්ණනාව (සුදුසු කරුණු හත පිළිබඳ විස්තරය).

59. ‘‘Thāvarañca hotī’’ti vatvā yathā thāvaraṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘sati upaṭṭhāti, cittaṃ samādhiyatī’’ti vuttaṃ. Yathāladdhañhi nimittaṃ tattha satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ekaggataṃ vindantassa thiraṃ nāma hoti, surakkhitañca. Sati-ggahaṇena cettha sampajaññaṃ, samādhiggahaṇena vīriyañca saṅgahitaṃ hoti nānantariyabhāvato. Tatthāti tesu āvāsesu. Tīṇi tīṇīti ekekasmiṃ āvāse avutthaavutthaṭṭhāne vasananiyāmena tayo tayo divase vasitvā.

59. ‘ස්ථාවර වේ’ යැයි පවසා එය ස්ථාවර වන ආකාරය දැක්වීමට ‘සිහිය එළඹ සිටියි, සිත සමාධිගත වේ’ යැයි පවසන ලදී. ලබාගත් නිමිත්ත කෙරෙහි සිහිය මනාව පිහිටුවා ඒකාග්‍රතාව ලබන්නාට එය ස්ථාවර වූවක් මෙන්ම සුරක්ෂිත වූවක් ද වේ. මෙහි ‘සති’ (සිහිය) යන වචනයෙන් සම්පජඤ්ඤය ද, ‘සමාධි’ යන වචනයෙන් වීර්යය ද සංග්‍රහ කරනු ලැබේ; මන්ද ඒවා එකිනෙකට වෙන් කළ නොහැකි ලෙස බැඳී පවතින බැවිනි. ‘තත්ථ’ යනු එම ආවාසයන්හි ය. ‘තීණි තීණි’ යනු එක් එක් ආවාසයෙහි මින් පෙර නොවූසූ තැන්වල පදිංචි වීමේ නියමයෙන් දින තුන බැගින් වාසය කරමිනි.

Uttarena vā dakkhiṇena vāti vuttaṃ gamanāgamane sūriyābhimukhabhāvanivāraṇatthanti. Sahassadhanuppamāṇaṃ diyaḍḍhakosaṃ.

යන එන ගමනේදී සූර්යයාට මුහුණ ලා සිටීම වැළැක්වීම පිණිස උතුරින් හෝ දකුණින් යන බව පවසන ලදී. ‘දියඩ්ඪකෝසං’ යනු දුනු දහසක ප්‍රමාණයයි.

Dvattiṃsa tiracchānakathāti rājakathādike (dī. ni. 1.17; ma. ni. 2.223; saṃ. ni. 5.1080; a. ni. 10.69; pāci. 508) sandhāyāha. Tā hi pāḷiyaṃ sarūpato anāgatāpi araññapabbatanadīdīpakathā iti-saddena saṅgahetvā saggamokkhānaṃ tiracchānabhāvato ‘‘dvattiṃsa tiracchānakathā’’ti vuttā. Dasakathāvatthunissitanti ‘‘appicchatā, santuṭṭhi, paviveko, asaṃsaggo, vīriyārambho, sīla, samādhi, paññā, vimutti, vimuttiñāṇadassana’’nti imāni appicchakathādīnaṃ vatthūni, tannissitaṃ bhassaṃ sappāyaṃ.

‘දෙතිස් තිරිච්ඡාන කථා’ යනු රජුන් පිළිබඳ කථා ආදිය අරභයා පවසන ලදී. එම කථා පෙළ දහමෙහි සෘජුවම සඳහන් නොවුණ ද, වනය, පර්වත, ගංගා සහ ද්වීප පිළිබඳ කථා ‘ඉති’ ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ කර, ස්වර්ග මෝක්ෂයන්ට බාධක වන බැවින් ‘දෙතිස් තිරිච්ඡාන කථා’ යැයි පවසන ලදී. ‘දසකථාවත්ථුනිස්සිතං’ යනු අල්පේච්ඡතාව, සන්තුෂ්ටිය, පවිවේකය, අසංසග්ගය, වීර්යාරම්භය, සීලය, සමාධිය, ප්‍රඥාව, විමුක්තිය සහ විමුක්ති ඥානදර්ශනය යන දස කථාවස්තූන් ඇසුරු කළ කථා බහයි. ඒවා සප්පාය වේ.

Atiracchānakathikoti [Pg.149] natiracchānakathiko, tiracchānakathā vidhuraṃ dhammikaṃ kammaṭṭhānapaṭisaṃyuttameva kathaṃ kathetīti adhippāyo. Sīlādiguṇasampannoti sīlasamādhiādiguṇasampanno. Yo hi samādhikammaṭṭhāniko, samādhikammaṭṭhānassa vā pāraṃ patto, so imassa yogino sappāyo. Tenāha ‘‘yaṃ nissāyā’’tiādi. Kāyadaḷhībahuloti kāyassa santappanaposanappasuto. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharatī’’ti (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186; a. ni. 5.206).

‘අතිරිච්ඡානකථිකෝ’ යනු තිරිච්ඡාන කථා නොකියන්නා වූ, තිරිච්ඡාන කථාවලින් තොර වූ ධාර්මික වූ කර්මස්ථානයට සම්බන්ධ කථාම පවසන තැනැත්තා යන්නයි. ‘සීලාදිගුණසම්පන්නෝ’ යනු සීල සමාධි ආදි ගුණයෙන් යුක්ත වූවකි. යම් අයෙක් සමාධි කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙන්නේ ද, සමාධි කර්මස්ථානයේ පරතෙරට පත්වූයේ ද, ඔහු මේ යෝගියාට සප්පාය වේ. එබැවින් ‘යං නිස්සාය’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘කායදළ්හීබහුලෝ’ යනු ශරීරය පිනවීමට හා පෝෂණය කිරීමට උත්සුක වූ තැනැත්තායි. ඒ ගැන පවසන ලද්දේ "බඩ පිරෙන තෙක් අනුභව කොට සැතපීමේ සැපය, නිදීමේ සැපය ආදියෙහි යෙදී වාසය කරයි" යනුවෙනි.

Bhojanaṃ yebhuyyena madhurambilarasavasena sattānaṃ upayogaṃ gacchati dadhiādīsu tathā dassanato. Kaṭukādirasā pana kevalaṃ abhisaṅkhārakā evāti āha ‘‘kassaci madhuraṃ, kassaci ambilaṃ sappāyaṃ hotī’’ti.

ආහාරය බොහෝ විට මධුර (පැණි) සහ අම්ල (ඇඹුල්) රසයන් මගින් සත්ත්වයන්ගේ පරිභෝජනයට යොමු වේ; මුදවපු කිරි ආදියෙහි එය එසේ දැකගත හැකි බැවිනි. කටුක (තිත්ත/සැර) ආදි රසයන් වූ කලී රසය තීව්‍ර කරන අනුකාරකයන් පමණක් බව ‘සමහරෙකුට මිහිරි රසය, සමහරෙකුට ඇඹුල් රසය සප්පාය වේ’ යනුවෙන් දක්වන ලදී.

Yasmiṃ iriyāpathe ādhārabhūte, vattamāne vā, yasmiṃ vā iriyāpathe pavattamānassa. Nimittāsevanabahulassāti nimitte āsevanābahulassa paṭibhāganimitte visayabhūte bhāvanāmanasikāraṃ bahulaṃ āsevantassa, nimittassa vā gocarāsevanavasena āsevanābahulassa. Yena hi bhāventassa bhāvanāsevanā, tena gocarāsevanāpi icchitabbāti.

ආධාරක වූ යම් ඉරියව්වක් පවතින කල්හි හෝ පවත්වන කල්හි. ‘නිමිත්තාසේවනබහුලස්සාති’ යනු පටිභාග නිමිත්ත නැවත නැවත සේවනය කරන්නා වූ, එම අරමුණෙහි භාවනා මනසිකාරය බහුලව වඩන්නා වූ යෝගියාට ය. යම් ආකාරයකින් භාවනා වඩන්නාට භාවනා සේවනය අවශ්‍ය වේද, ඒ ආකාරයෙන්ම අරමුණ සේවනය කිරීම (ගෝචර සේවනය) ද බලාපොරොත්තු විය යුතුය.

Dasavidhaappanākosallavaṇṇanā

දසවිධ අප්පනා කෝසල්ල වර්ණනාව (අප්පනාවෙහි දක්ෂ වීමේ ක්‍රම දසය විස්තර කිරීම).

60. Na hoti appanā. Yena vidhinā appanāyaṃ kusalo hoti, so dasavidho vidhi appanākosallaṃ, tannibbattaṃ vā ñāṇaṃ. Vatthuvisadakiriyatoti vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇato appanākosallaṃ icchitabbanti sambandho. Evaṃ sesesupi.

60. අප්පනාව (අර්පණා සමාධිය) සිදු නොවේ. යම් ක්‍රමයකින් මෙම අප්පනාවෙහි දක්ෂ වේද, ඒ දසවිධ ක්‍රමය ‘අප්පනා කෝසල්ල’ (අර්පණා කෞශල්‍යය) නම් වේ. නැතහොත් එයින් හටගන්නා ඥානයයි. ‘වත්ථුවිසදකිරියතෝ’ යනු වස්තූන් (ශරීරය හා අරමුණු) පිරිසිදු කිරීමෙන් අප්පනා කෝසල්ලය අපේක්ෂා කළ යුතුය යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද එසේමය.

61. Cittacetasikānaṃ hi pavattiṭṭhānabhāvato sarīraṃ, tappaṭibaddhāni cīvarādīni ca idha ‘‘vatthūnī’’ti adhippetāni. Tāni yathā cittassa sukhāvahāni honti, tathā karaṇaṃ tesaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘ajjhattikabāhirāna’’ntiādi. Sarīraṃ vāti vā-saddo aṭṭhānappayutto, sarīraṃ sedamalaggahitaṃ vā aññena vā avassutakiccena vibādhitanti adhippāyo. Senāsanaṃ vāti vā-saddena pattādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Nanu cāyaṃ nayo [Pg.150] khuddakapalibodhupacchedena saṅgahito, puna kasmā vuttoti? Saccaṃ saṅgahito, so ca kho bhāvanāya ārambhakāle. Idha pana āraddhakammaṭṭhānassa upacārajjhāne ṭhatvā appanāparivāsaṃ vasantassa kālantare jāte tathāpaṭipatti appanākosallāya vuttā. Avisade sati, visayabhūte vā. Kathaṃ bhāvanamanuyuñjantassa tāni visayo? Antarantarā pavattanakacittuppādavasenevaṃ vuttaṃ. Te hi cittuppādā cittekaggatāya aparisuddhabhāvāya saṃvattanti. Cittacetasikesu nissayādipaccayabhūtesu. Ñāṇampīti pi-saddo sampiṇḍane. Tena ‘‘na kevalaṃ taṃ vatthuyeva, atha kho tasmiṃ aparisuddhe ñāṇampi aparisuddhaṃ hotī’’ti dassitaṃ. Taṃsampayuttānaṃ pana aparisuddhatā avuttasiddhā, ñāṇassa ca visuṃ gahaṇaṃ appanāya bahukārattā. Tathā hi jhānaṃ ‘‘dandhābhiññaṃ, khippābhiñña’’nti ñāṇamukhena niddiṭṭhaṃ. Nissayanissayopi nissayotveva vuccatīti āha ‘‘dīpakapallikavaṭṭitelāni nissāyā’’ti. Ñāṇe avisade vipassanābhāvanā viya samādhibhāvanāpi paridubbalā hotīti dassetuṃ ‘‘aparisuddhena ñāṇenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kammaṭṭhānanti samathakammaṭṭhānaṃ āha. Vuḍḍhiṃ aṅgapātubhāvena, virūḷhiṃ guṇabhāvena, vepullaṃ sabbaso vasibhāvappattiyā veditabbaṃ. Visade panāti sukkapakkho, tassa vuttavipariyāyena attho veditabbo.

61. සිත හා චෛතසිකයන්ගේ පවත්නා ස්ථානයන් වන බැවින් ශරීරයත්, එයට සම්බන්ධ වූ සිවුරු ආදියත් මෙහි 'වස්තූන්' ලෙස අදහස් කෙරේ. ඒවා සිතට සැපය ගෙන දෙන පරිදි සකස් කිරීම එම වස්තූන් පිරිසිදු කිරීමයි. එම නිසා "අභ්‍යන්තර හා බාහිර වූ" යනාදිය වදාරන ලදී. "ශරීරය හෝ" යන තැන 'හෝ' (වා) ශබ්දය අස්ථාන ප්‍රයෝගයකි; එහි අදහස නම් ශරීරය ඩහදිය හා කිලුටින් යුක්ත වීම හෝ වෙනත් තෙත් වූ කටයුත්තකින් පීඩිත වීම යන්නයි. "සෙනසුන හෝ" යන තැන 'හෝ' ශබ්දයෙන් පාත්‍රය ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. "මෙම ක්‍රමය කුඩා පලිබෝධයන් සිඳලීමේදී ද ඇතුළත් නොවන්නේද, නැවත කුමට පවසන ලද්දේද?" යනුවෙන් විමසන්නේ නම්: සත්‍යයකි, එය ඇතුළත් විය, නමුත් ඒ භාවනාව ආරම්භ කරන කාලයේදීය. මෙහිදී පවසනුයේ කර්මස්ථානය ආරම්භ කර, උපචාර සමාධියෙහි පිහිටා, අර්පණා පිරිවෙසෙහි වසන යෝගියාට කාලාන්තරයකදී එවැනි තත්වයක් ඇති වූ විට අර්පණා කෞශල්‍යය සඳහා කළ යුතු පිළිවෙතයි. වස්තුව අපිරිසිදු වූ විට හෝ අරමුණ අපිරිසිදු වූ විට, භාවනාවෙහි යෙදෙන තැනැත්තාට ඒවා අරමුණු වන්නේ කෙසේද? අතරින් පතර උපදින සිත්වල පවතින ස්වභාවය නිසා මෙසේ පවසන ලදී. එම චිත්තෝත්පාදයන් සිතේ ඒකාග්‍රතාවය අපිරිසිදු වීමට හේතු වේ. නිශ්‍රය ආදී ප්‍රත්‍යයන් වන සිත හා චෛතසිකයන් සම්බන්ධයෙන් "ඥානය ද" (ඤාණම්පි) යන තැන 'පි' ශබ්දය සමුච්චයාර්ථයෙහි (එක් කිරීමෙහි) වැටේ. එයින් දැක්වෙන්නේ "එම වස්තුව පමණක් නොව, එය අපිරිසිදු වූ විට ඥානය ද අපිරිසිදු වන බවයි". ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ අපිරිසිදු බව නොකියාම සිද්ධ වේ. අර්පණාවට බොහෝ උපකාරී වන බැවින් ඥානය වෙන් කොට දක්වන ලදී. එසේම ධ්‍යානය "පමාවී ලබන අවබෝධය (දන්ධ අභිඥා) හා වහා ලබන අවබෝධය (ඛිප්ප අභිඥා)" ලෙස ඥානය මුල් කොට ගෙන දක්වා ඇත. නිශ්‍රය නොවන දේට ද 'නිශ්‍රය' යැයි කියන බැවින් "පහන, තැටිය, තිරය හා තෙල් නිශ්‍රය කොට" යැයි පවසන ලදී. ඥානය පිරිසිදු නොවන විට විදර්ශනා භාවනාව මෙන් සමාධි භාවනාව ද ඉතා දුබල වන බව දැක්වීමට "අපිරිසිදු ඥානයෙන්" යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'කර්මස්ථානය' යනු සමථ කර්මස්ථානයයි. වැඩීම (වෘද්ධිය) අංගයන් පහළ වීමෙන් ද, දියුණුව (විරූඪිය) පුරුදු බවෙන් ද, පැතිරීම (වෛපුල්ලය) සෑම ආකාරයකින්ම වසීභාවයට පැමිණීමෙන් ද දත යුතුය. "පිරිසිදු වූ කල" යනු ශුක්ල පක්ෂයයි, එහි අර්ථය ඉහත කී ක්‍රමයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස දත යුතුය.

62. Samabhāvakaraṇanti kiccato anūnādhikabhāvakaraṇaṃ. Yathāpaccayaṃ saddheyyavatthusmiṃ adhimokkhakiccassa paṭutarabhāvena, paññāya avisadatāya, vīriyādīnaṃ ca sithilatādinā saddhindriyaṃ balavaṃ hoti. Tenāha ‘‘itarāni mandānī’’ti. Tatoti tasmā saddhindriyassa balavabhāvato, itaresañca mandattā. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanaṃ anubalappadānaṃ paggaho, paggahova kiccaṃ, paggahakiccaṃ kātuṃ na sakkotīti sambandhitabbaṃ. Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ, vikkhepapaṭipakkho. Yena vā sampayuttā avikkhittā honti, so avikkhepo. Rūpagataṃ viya cakkhunā yena yāthāvato visayasabhāvaṃ passati, taṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti balavatā saddhindriyena abhibhūtattā. Sahajātadhammesu hi indaṭṭhaṃ kārentānaṃ sahapavattamānānaṃ dhammānaṃ ekarasatāvaseneva atthasiddhi, na aññathā. Tasmāti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati[Pg.151]. Tanti saddhindriyaṃ. Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenāti yassa saddheyyavatthuno uḷāratādiguṇe adhimuccanassa sātisayappavattiyā saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tassa paccayapaccayuppannādivibhāgato yāthāvato vīmaṃsanena. Evañhi evaṃdhammatānayena sabhāvarasato pariggayhamāne savipphāro adhimokkho na hoti, ‘‘ayaṃ imesaṃ dhammānaṃ sabhāvo’’ti parijānanavasena paññābyāpārassa sātisayattā. Dhuriyadhammesu hi yathā saddhāya balavabhāve paññāya mandabhāvo hoti, evaṃ paññāya balavabhāve saddhāya mandabhāvo hotīti. Tena vuttaṃ ‘‘taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāpetabba’’nti.

62. "සම බවට පත් කිරීම" යනු කෘත්‍යය (කාර්යය) වසයෙන් අඩු වැඩි නොවන සේ සකස් කිරීමයි. ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව, විශ්වාස කළ යුතු වස්තුවෙහි අධිමෝක්ෂ (තීරණය කිරීමේ) කෘත්‍යය තියුණු වීමෙන් ද, ප්‍රඥාවේ අපැහැදිලි බවෙන් ද, වීර්යය ආදියේ ලිහිල් බවෙන් ද ශ්‍රද්ධෙන්ද්‍රිය බලවත් වෙයි. එම නිසා "අනෙක් ඉන්ද්‍රියයන් දුබල වෙයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. එතැන් සිට ශ්‍රද්ධෙන්ද්‍රිය බලවත් වීම නිසාත්, අනෙක් ඒවා දුබල වීම නිසාත්, කුසීත බවට වැටෙන්නට නොදී සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් දැරීම හා අනුබල දීම 'ප්‍රග්‍රහය' (වැර වැඩීම) නම් වේ. ප්‍රග්‍රහයම කාර්යය වුවත්, (ශ්‍රද්ධාව වැඩි වූ විට) ප්‍රග්‍රහ කාර්යය කිරීමට නොහැකි වන බව මෙහි සම්බන්ධ කළ යුතුය. අරමුණට පැමිණ සිටීම හෝ අරමුණ අත් නොහැරීම 'උපස්ථානය' (එළඹ සිටීම) නම් වේ, එය වික්ෂේපයට (සිත විසිරීමට) විරුද්ධ ස්වභාවයයි. යමකින් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් නොවිසිරෙන්නේ ද එය අවික්ෂේපයයි. ඇසින් රූපයක් දකින්නාක් මෙන් යමකින් අරමුණේ ස්වභාවය ඒ ආකාරයෙන්ම දකින්නේ ද, බලවත් වූ ශ්‍රද්ධෙන්ද්‍රියෙන් යටපත් වූ බැවින් එම දර්ශන කෘත්‍යය කිරීමට නොහැකි වෙයි. සහජාත ධර්මයන් අතර අධිපති ස්වභාවය ඇති කරන, එක්ව පවතින ධර්මයන්ගේ එකම රසයක් ඇති බව නිසාම අර්ථ සිද්ධිය වේ, වෙනත් ආකාරයකින් නොවේ. "එබැවින්" යන්නෙන් කලින් කී අර්ථයම හේතු සහිතව නැවත පවසයි. "එය" යනු ශ්‍රද්ධෙන්ද්‍රියයි. "ධර්ම ස්වභාවය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන්" යනු යම් ශ්‍රද්ධාව දැක්විය යුතු වස්තුවක උදාර ගුණාදියෙහි අධිමෝක්ෂය අධික ලෙස පැවතීමෙන් ශ්‍රද්ධෙන්ද්‍රිය බලවත් වූයේ ද, එය ප්‍රත්‍ය-ප්‍රත්‍යෝත්පන්න ආදී බෙදීම් වසයෙන් නිවැරදිව විමසීමෙනි. මෙලෙස ධර්මතා න්‍යායයෙන් ස්වභාව රසය වසයෙන් වටහා ගන්නා විට, ව්‍යාප්ත වූ අධිමෝක්ෂයක් ඇති නොවේ; "මෙය මෙම ධර්මයන්ගේ ස්වභාවයයි" යනුවෙන් පිරිසිඳ දැනගැනීම නිසා ප්‍රඥාවේ ක්‍රියාකාරීත්වය අධික වන බැවිනි. ධුරය උසුලන ධර්මයන් අතර ශ්‍රද්ධාව බලවත් වූ විට ප්‍රඥාව දුබල වන්නාක් මෙන්, ප්‍රඥාව බලවත් වූ විට ශ්‍රද්ධාව දුබල වන බව දත යුතුය. එබැවින් "එය ධර්ම ස්වභාවය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් අඩු කළ යුතුය" යනුවෙන් වදාරන ලදී.

Tathā amanasikārenāti yenākārena bhāvanamanuyuñjantassa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti, tenākārena bhāvanāya ananuyuñjanatoti vuttaṃ hoti. Idha duvidhena saddhindriyassa balavabhāvo, attano vā paccayavisesato kiccuttariyena, vīriyādīnaṃ vā mandakiccatāya. Tattha paṭhamavikappe hāpanavidhi dassito, dutiyavikappe pana yathā manasi karoto vīriyādīnaṃ mandakiccatāya saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena vīriyādīnaṃ paṭukiccabhāvāvahena manasikārena saddhindriyaṃ tehi samarasaṃ karontena hāpetabbaṃ. Iminā nayena sesindriyesupi hāpanavidhi veditabbo.

"එසේම මෙනෙහි නොකිරීමෙන්" යනු යම් ආකාරයකින් භාවනාවෙහි යෙදෙන යෝගියාට ශ්‍රද්ධෙන්ද්‍රිය බලවත් වේ ද, එම ආකාරයෙන් භාවනාවෙහි නොයෙදීමෙන් (අඩු කළ යුතුය) යන්නයි. මෙහිදී ආකාර දෙකකින් ශ්‍රද්ධෙන්ද්‍රිය බලවත් වේ: තමාගේ ප්‍රත්‍ය විශේෂයන්ගේ හෝ කාර්යයේ අධික බවෙන්, නැතහොත් වීර්යය ආදියේ දුබල බව නිසාය. එහි පළමු ආකාරයෙහි අඩු කරන විධිය දක්වන ලදී. දෙවන ආකාරයෙහි නම්, යම් යම් දේ මෙනෙහි කරන යෝගියාට වීර්යය ආදියේ දුබල බව නිසා ශ්‍රද්ධෙන්ද්‍රිය බලවත් වූයේ ද, එලෙස මෙනෙහි නොකිරීමෙන් හෝ වීර්යය ආදියේ තියුණු බව ඇති කරන මෙනෙහි කිරීමකින් යුතුව ශ්‍රද්ධෙන්ද්‍රිය අනෙක් ඉන්ද්‍රියයන් හා සමබර වන සේ අඩු කළ යුතුය. මෙම ක්‍රමයෙන් සෙසු ඉන්ද්‍රියයන්හි ද අඩු කරන විධිය දත යුතුය.

Vakkalittheravatthūti so hi āyasmā saddhādhimuttatāya katādhikāro satthu rūpakāyadassanappasuto eva hutvā viharanto satthārā ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena? Yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.87) ovaditvā kammaṭṭhāne niyojitopi taṃ ananuyuñjanto paṇāmito attānaṃ vinipātetuṃ papātaṭṭhānaṃ abhiruhi. Atha naṃ satthā yathānisinnova obhāsaṃ visajjento attānaṃ dassetvā –

"වක්කලී තෙරුන්ගේ වස්තුව" නම්: ඒ ආයුෂ්මත් තෙරුන් වහන්සේ ශ්‍රද්ධාධිමුක්ත බවෙහි කළ පින් ඇතිව, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ රූප කාය දැකීමෙහිම නිරතව වසන කල, ශාස්තෘන් වහන්සේ "වක්කලී, දකින ලද මේ පූතිකායයෙන් ඇති ඵලය කිම? වක්කලී, යමෙක් ධර්මය දකී ද හෙතෙම මා දකී" යනාදී වශයෙන් අවවාද කොට කර්මස්ථානයෙහි යෙදවූවත්, එහි නොයෙදී සිටි බැවින් පන්නා දමන ලද්දේ, තමා විනාශ කරගනු පිණිස ප්‍රපාතයකට නැඟුණේය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩ සිටි ඉරියව්වෙන්ම රශ්මිය විහිදුවා තමන් වහන්සේව දක්වා -

‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane;

Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 381) –

"බුද්ධ ශාසනයෙහි පැහැදුණු, ප්‍රමෝදය බහුල කොට ඇති භික්ෂුව, සංස්කාරයන්ගේ සන්සිඳීම වූ, ශාන්ත වූ නිවන් සුවයට පැමිණෙන්නේය."

Gāthaṃ vatvā ‘‘ehi vakkalī’’ti āha. So tena amateneva abhisitto haṭṭhatuṭṭho hutvā vipassanaṃ paṭṭhapesi. Saddhāya pana balavabhāvato [Pg.152] vipassanāvīthiṃ na otari. Taṃ ñatvā bhagavā indriyasamataṃ paṭipādento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi. So satthārā dinnanayena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ ‘‘vakkalittheravatthu cettha nidassana’’nti.

බුදුරජාණන් වහන්සේ ගාථාවක් වදාරා ‘‘වක්කලී, මෙහි එන්න’’ යැයි වදාළ සේක. ඒ වක්කලී හිමියන් එම අමෘතයක් බඳු වචනයෙන් අභිෂේක ලැබුවාක් මෙන් අතිශය ප්‍රීති ප්‍රමෝදයට පත්ව විදර්ශනාව ආරම්භ කළහ. එහෙත් ශ්‍රද්ධාව බලවත් වූ බැවින් විදර්ශනා වීථියට බැස ගැනීමට නොහැකි විය. එය දැනගත් බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉන්ද්‍රියයන් සමබර කරවමින් කමටහන් පිරිසිදු කොට වදාළ සේක. ඒ වක්කලී හිමියන් බුදුරජාණන් වහන්සේ ලබාදුන් ක්‍රමයට විදර්ශනා වඩා මඟ පිළිවෙළින් අරහත්වයට පත් වූහ. එබැවින් මෙහි ‘‘වක්කලී තෙරුන්ගේ වස්තුව නිදසුනක්’’ යැයි කියන ලදී.

Itarakiccabhedanti upaṭṭhānādikiccavisesaṃ. Passaddhādīti ādi-saddena samādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Hāpetabbanti yathā saddhindriyassa balavabhāvo dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāyati, evaṃ vīriyindriyassa adhimattatā passaddhiādibhāvanāya hāyati, samādhipakkhiyattā tassā. Tathā hi sā samādhindriyassa adhimattataṃ kosajjapātato rakkhantī vīriyādibhāvanā viya vīriyindriyassa adhimattataṃ uddhaccapātato rakkhantī ekaṃsato hāpeti. Tena vuttaṃ ‘‘passaddhādibhāvanāya hāpetabba’’nti.

‘ඉතරකිච්චභේදං’ යනු එළඹ සිටීම ආදී කෘත්‍යයන්හි විශේෂයයි. ‘පස්සද්ධිආදී’ යන මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සමාධි සහ උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගයන්ගේ සංග්‍රහය දත යුතුය. ‘හාපෙතබ්බං’ යනු ශ්‍රද්ධෙන්ද්‍රියයේ බලවත් බව ධර්ම ස්වභාවය මෙනෙහි කිරීමෙන් පහවන්නාක් මෙන්, වීර්ය ඉන්ද්‍රියයේ අධික බව පස්සද්ධි ආදී සම්බොජ්ඣංග වැඩීමෙන් පහ කළ යුතුය. මන්ද යත් එය (පස්සද්ධිය) සමාධියට අයත් පක්ෂයක් වන බැවිනි. එම පස්සද්ධි ආදිය වැඩීම සමාධින්ද්‍රියයේ අධික බව අලස බවට (කෝසජ්ජයට) වැටීමෙන් රකින්නාක් මෙන්, වීර්යය වැඩීම වීර්ය ඉන්ද්‍රියයේ අධික බව නොසන්සුන් බවට (උද්ධච්චයට) වැටීමෙන් රකිමින් ඒකාන්තයෙන්ම අධික බව පහ කරයි. එබැවින් ‘‘පස්සද්ධි ආදී භාවනාවන්ගෙන් අධික බව පහ කළ යුතුය’’ යි කියන ලදී.

Soṇattherassa vatthūti (mahāva. 243) sukumārassa soṇattherassa vatthu. So hi āyasmā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sītavane viharanto ‘‘mama sarīraṃ sukhumālaṃ, na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ, kāyaṃ kilametvāpi samaṇadhammo kātabbo’’ti ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāya padhānamanuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhaṃ vīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Satthā tattha gantvā vīṇovādena ovaditvā vīriyasamatāyojanavidhiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā gijjhakūṭaṃ gato. Theropi satthārā dinnanayena vīriyasamataṃ yojento vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘soṇattherassa vatthu dassetabba’’nti.

‘සෝණත්ථෙරස්ස වත්ථු’ යනු ඉතා සියුම් ශරීරයක් ඇති සෝණ තෙරුන්ගේ කතාවයි. ඒ ආයුෂ්මත් සෝණ තෙරුන් බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙන් කමටහන් ගෙන සීතවනයේ වසමින්, ‘‘මගේ ශරීරය ඉතා සියුම්ය, සැපයෙන් සැපය ලබාගත නොහැකිය, ශරීරය වෙහෙසවා හෝ ශ්‍රමණ ධර්මය කළ යුතුය’’ යි සිතා සිටගෙන සිටීම හා සක්මන් කිරීමම අධිෂ්ඨාන කරගෙන දැඩි වීර්යයෙන් යුතුව මහණ දම් පිරූහ. පතුල් පැලී ගියත් එම වේදනාව ඉවසා දරාගෙන දැඩි වීර්යය කළ ද, වීර්යය පමණට වඩා වැඩි වූ බැවින් විශේෂ අධිගමයක් ලැබීමට නොහැකි විය. බුදුරජාණන් වහන්සේ එතැනට වැඩම කර වීණාව උපමා කර ගනිමින් අවවාද දී, වීර්යය සමබර කරන ආකාරය පෙන්වා කමටහන් පිරිසිදු කර දී ගිජ්ඣකූට පර්වතයට වැඩි සේක. සෝණ තෙරුන් ද බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ ක්‍රමයට වීර්යය සමබරව යොදමින් විදර්ශනාව වඩා අරහත්වයට පත් වූහ. එබැවින් ‘‘සෝණ තෙරුන්ගේ වස්තුව දැක්විය යුතුය’’ යි කියන ලදී.

Sesesupīti satisamādhipaññindriyesupi. Ekassāti ekekassa. Sāmaññaniddesovāyaṃ daṭṭhabbo. Evaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ paccekaṃ adhimattatāya pana hāpanavasena samataṃ dassetvā idāni tattha yesaṃ visesato asādhāraṇato, sādhāraṇato ca samatā icchitabbā, taṃ dassetuṃ ‘‘visesato panā’’tiādi vuttaṃ. Etthāti etesu pañcasu indriyesu. Samatanti saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ anūnānadhikabhāvaṃ. Tathā samādhivīriyānaṃ[Pg.153]. Yathā hi saddhāpaññānaṃ visuṃ visuṃ dhuriyadhammabhūtānaṃ kiccato aññamaññānativattanaṃ visesato icchitabbameva, yato nesaṃ samadhuratāya appanā sampajjatīti, evaṃ samādhivīriyānaṃ kosajjauddhaccapakkhikānaṃ samarasatāya sati aññamaññūpatthambhanato sampayuttadhammānaṃ antadvayapātābhāvena sammadeva appanā ijjhati.

‘සෙසේසුපි’ යනු සති, සමාධි, ප්‍රඥා යන ඉන්ද්‍රියයන්හි ද යන්නයි. ‘ඒකස්ස’ යනු එකිනෙක ඉන්ද්‍රියයකට යන්නයි. මෙය පොදු නිර්දේශයක් ලෙස දත යුතුය. මෙසේ ඉන්ද්‍රිය පහේම අධික බව බැහැර කිරීමෙන් සමබර බව දක්වා, දැන් එම ඉන්ද්‍රියයන් අතුරින් විශේෂයෙන් හා අසාධාරණ ලෙස සමබරතාව අපේක්ෂා කළ යුත්තේ කිනම් ඉන්ද්‍රියයන්හි දැයි පෙන්වීමට ‘‘විසෙසතො පන’’ ආදිය වදාරන ලදී. ‘එත්ථ’ යනු මේ පංච ඉන්ද්‍රියයන් අතුරින් යන්නයි. ‘සමතං’ යනු ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව අතර අඩුවක් හෝ වැඩියක් නොමැති සමබර බවයි. සමාධිය හා වීර්යය සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. යම් සේ ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව යන වගකීම් දැරීමට සමත් ධර්මයන්හි කෘත්‍යය වශයෙන් එකිනෙකා අභිබවා නොයාම විශේෂයෙන් අපේක්ෂා කළ යුතුමය. මන්ද යත්, ඔවුන්ගේ සමබර බව නිසා අර්පණාව සිද්ධ වන බැවිනි. එලෙසම අලස බව හා නොසන්සුන් බව පක්ෂයන්හි පවතින සමාධිය හා වීර්යය සමබර වූ විට, එකිනෙකාට උපකාරී වීමෙන් සහ අන්ත දෙකට නොවැටීමෙන් මැනවින් අර්පණාව සිද්ධ වේ.

‘‘Balavasaddho hī’’tiādi nidassanavasena vuttaṃ. Tassattho – yo balavatiyā saddhāya samannāgato avisadañāṇo, so muddhappasanno hoti, na aveccappasanno. Tathā hi so avatthusmiṃ pasīdati seyyathāpi titthiyasāvakā. Kerāṭikapakkhanti sāṭheyyapakkhaṃ bhajati. Saddhāhīnāya paññāya atidhāvanto ‘‘deyyavatthupariccāgena vinā cittuppādamattenapi dānamayaṃ puññaṃ hotī’’tiādīni parikappeti hetupaṭirūpakehi vañcito. Evaṃbhūto pana sukkhatakkaviluttacitto paṇḍitānaṃ vacanaṃ nādiyati, saññattiṃ na gacchati. Tenāha ‘‘bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hotī’’ti. Yathā cettha saddhāpaññānaṃ aññamaññaviraho na atthāvaho anatthāvaho ca, evamidhāpi samādhivīriyānaṃ aññamaññaviraho na avikkhepāvaho vikkhepāvaho cāti veditabbaṃ. Kosajjaṃ abhibhavati, tena appanaṃ na pāpuṇātīti adhippāyo. Uddhaccaṃ abhibhavatīti etthāpi eseva nayo. Tadubhayanti taṃ saddhāpaññādvayaṃ, samādhivīriyadvayañca. Samaṃ kātabbanti samarasaṃ kātabbaṃ.

‘‘බලවසද්ධෝ හි’’ ආදිය දක්වන ලද්දේ නිදසුන් වශයෙනි. එහි අර්ථය නම් - යම් අයෙකු බලවත් ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්තව පිරිසිදු නොවූ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වේ ද, ඔහු මුළාවෙන් පැහැදුණු අයෙකු වේ. ප්‍රඥාවෙන් විමසා පැහැදුණු අයෙකු නොවේ. ඔහු අන්‍ය තීර්ථක ශ්‍රාවකයන් මෙන් පැහැදිය යුතු නොවන තැන්හි පැහැදෙයි. ‘කෙරාටිකපක්ඛං’ යනු කපටි පක්ෂයට නැඹුරු වෙයි. ශ්‍රද්ධාවෙන් තොර ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව තර්ක කරන්නා වැරදි හේතු දැක්වීම්වලින් රැවටී, ‘‘දෙය්‍ය වස්තු පරිත්‍යාග කිරීමකින් තොරව සිත ඇතිවීමෙන්ම පමණක් දානමය පින සිද්ධ වේ’’ යනාදී දේ කල්පනා කරයි. මෙබඳු වූ තැනැත්තා වියළි තර්කයෙන් දූෂිත වූ සිත් ඇත්තෙකු බැවින් පණ්ඩිතයන්ගේ වචනය පිළිගන්නේ නැත, එය වටහා ගන්නේ ද නැත. එබැවින් ‘‘බෙහෙතෙන්ම හටගත් රෝගය සුව කළ නොහැක්කාක් මෙන් වේ’’ යැයි කීහ. ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව එකිනෙකාගෙන් වෙන්වීම යහපත පිණිස නොවන්නා සේම, සමාධිය හා වීර්යය වෙන්වීම ද එකඟතාව පිණිස නොවන බවත්, එය නොසන්සුන් බව පිණිසම වන බවත් දත යුතුය. එවිට අලස බව අභිබවා සිටියි, එනිසා අර්පණාවට පත් නොවේ යනු මෙහි අදහසයි. නොසන්සුන් බව අභිබවා සිටීමෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘තදුභයං’ යනු ඒ ශ්‍රද්ධා-ප්‍රඥා යුගලය හා සමාධි-වීර්ය යුගලයයි. ‘සමං කාතබ්බං’ යනු එකිනෙකට සමාන ශක්තියෙන් යුක්තව කටයුතු කළ යුතු බවයි.

Samādhikammikassāti samathakammaṭṭhānikassa. Evanti evaṃ sante, saddhāya tesaṃ balavabhāve satīti attho. Saddahantoti ‘‘pathavī pathavī’’ti manasikaraṇamattena kathaṃ jhānuppattīti acintetvā ‘‘addhā sammāsambuddhena vuttavidhi ijjhissatī’’ti saddahanto saddhaṃ janento. Okappentoti ārammaṇaṃ anupavisitvā viya adhimuccanavasena okappento pakkhandanto. Ekaggatā balavatī vaṭṭati samādhipadhānattā jhānassa. Ubhinnanti samādhipaññānaṃ, samādhikammikassa samādhino adhimattatāpi icchitabbāti āha ‘‘samatāyapī’’ti, samabhāvenāpīti attho. Appanāti idhādhippetaappanā. Tathā hi ‘‘hotiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati, lokuttarappanā pana tesaṃ samabhāveneva icchitā. Yathāha – ‘‘samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (paṭi. ma. 2.1, 5).

‘සමාධිකම්මිකස්ස’ යනු සමථ කර්මස්ථාන වඩන යෝගියාට යන්නයි. ‘ඒවං’ යනු ශ්‍රද්ධාව බලවත් වූ කල්හි යන්නයි. ‘සද්දහන්තෝ’ යනු ‘‘පඨවි පඨවි’’ ලෙස මෙනෙහි කළ පමණින් කෙසේ නම් ධ්‍යාන උපදී ද? ලෙස සැක නොකොට, ‘‘සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ ක්‍රමය ඒකාන්තයෙන්ම සාර්ථක වේ’’ යැයි විශ්වාස කරමින් ශ්‍රද්ධාව ඇති කර ගැනීමයි. ‘ඔකප්පෙන්තෝ’ යනු අරමුණට ඇතුළු වන්නාක් මෙන් තීරණාත්මකව බැසගැනීමයි. ධ්‍යානයෙහි සමාධිය ප්‍රධාන බැවින් එහි ඒකාග්‍රතාව බලවත් වීම සුදුසුය. ‘උභින්නං’ යනු සමාධිය හා ප්‍රඥාවයි. සමථය වඩන්නාට සමාධිය අධික වීම ද අපේක්ෂා කරන බැවින් ‘‘සමතායපි’’ යැයි කීහ. එහි අදහස සම ස්වභාවයෙන් ද යන්නයි. ‘අප්පනා’ යනු මෙහි අදහස් කරන සමථ අර්පණාවයි. එබැවින් ‘‘ඇති වේමය’’ යැයි යම් සැකයකින් යුතුව පවසයි. ලෝකෝත්තර අර්පණාවේදී නම් ඒවායේ සමබර බවම අපේක්ෂිතය. ‘‘සමථය හා විදර්ශනාව යුගනද්ධව වඩයි’’ යැයි වදාළේ එබැවිනි.

Yadi [Pg.154] visesato saddhāpaññānaṃ, samādhivīriyānañca samatā icchitā, kathaṃ satīti āha ‘‘sati pana sabbattha balavatī vaṭṭatī’’ti. Sabbatthāti līnuddhaccapakkhesu pañcasu indriyesu. Uddhaccapakkhiye gaṇhanto ‘‘saddhāvīriyapaññāna’’nti āha. Aññathāpīti ca gahetabbā siyā. Tathā hi ‘‘kosajjapakkhena samādhinā’’ icceva vuttaṃ, na ‘‘passaddhisamādhiupekkhāhī’’ti. Sā sati. Sabbesu rājakammesu niyutto sabbakammiko. Tena kāraṇena sabbattha icchitabbatthena. Āha aṭṭhakathāyaṃ. Sabbattha niyuttā sabbatthikā, sabbena vā līnuddhaccapakkhiyena bojjhaṅgaggahaṇena atthetabbā sabbatthiyā, sabbatthiyāva sabbatthikā. Cittanti kusalacittaṃ. Tassa hi sati paṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya. Tenāha ‘‘ārakkhapaccupaṭṭhānā’’tiādi.

විශේෂයෙන් ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව අතර ද, සමාධිය හා වීර්යය අතර ද සමානතාවයක් අපේක්ෂා කරන්නේ නම්, එවිට සිහිය (සතිය) කෙසේ වන්නේ දැයි මෙසේ වදාළහ: "නමුත් සිහිය සියලු තැන්හි බලවත් විය යුත්තේය." 'සියලු තැන්හි' යනු ලීන (හැකිළීම) හා උද්ධච්ච (විසිරීම) යන පක්ෂයන්ට අයත් පංච ඉන්ද්‍රියයන් කෙරෙහිය. උද්ධච්ච පක්ෂයෙහි පවතින ධර්මයන් ගන්නා කල්හි "ශ්‍රද්ධා, වීර්යය, ප්‍රඥා" යැයි වදාළහ. අන් අයුරකින් ගන්නේ නම් ප්‍රීතිය ද ගත යුතුය. මක්නිසාද යත්, "කුසීත පක්ෂයෙහි වූ සමාධිය සමඟ" යැයි පවසන ලද මුත්, "පස්සද්ධි, සමාධි, උපේක්ෂා සමඟ" යැයි පවසා නැති බැවිනි. එම සිහිය මෙබඳුය. රජුගේ සියලු කටයුතුවල නියුක්ත වූ තැනැත්තා 'සබ්බකම්මික' (සියලු කටයුතු කරන්නා) නම් වේ. එහෙයින් සියලු තැන්හි අවශ්‍ය වන අර්ථයෙන් එය එසේ කියන ලදී. අටුවාවෙහි මෙසේ සඳහන් වේ: සියලු තැන්හි නියුක්ත වූ බැවින් 'සබ්බත්ථිකා' නම් වේ. නැතහොත් ලීන හා උද්ධච්ච පක්ෂයට අයත් බොජ්ඣංගයන්ගෙන් කැමති විය යුතු (අවශ්‍ය වන) බැවින් 'සබ්බත්ථියා' නම් වේ. සබ්බත්ථියා යනුම සබ්බත්ථිකා වේ. 'සිත' යනු කුසල් සිතයි. නොපැමිණි ධර්මයන්ට පැමිණීම සඳහාත්, අවබෝධ නොකළ ධර්මයන් අවබෝධ කරගැනීම සඳහාත් එම කුසල් සිතට සිහියම පිළිසරණ වේ, පරායනය වේ. එබැවින් "ආරක්ෂාව වැටහෙන ආකාරය" යනාදිය වදාළහ.

63. Cittekaggatānimittassāti cittekaggatāya nimittassa, cittekaggatāsaṅkhātassa ca nimittassa. Cittassa hi samāhitākāraṃ sallakkhetvā samathanimittaṃ rakkhantoyeva kasiṇanimittaṃ rakkhati. Tasmā pathavīkasiṇādikassāti ādi-saddena na kevalaṃ paṭibhāganimittasseva, atha kho samathanimittassāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tanti rakkhaṇakosallaṃ. Idha appanākosallakathāyaṃ ‘‘nimittakosalla’’nti adhippetaṃ, karaṇabhāvanākosallānaṃ pageva siddhattāti adhippāyo.

63. චිත්ත ඒකග්ගතා නිමිත්තෙහි යනු චිත්ත ඒකග්ගතාවයේ නිමිත්තටත්, චිත්ත ඒකග්ගතාවය යැයි කියනු ලබන සමථ නිමිත්තටත් නමකි. සිතේ තැන්පත් ආකාරය සලකුණු කොට ගෙන සමථ නිමිත්ත රකින්නාම කසිණ නිමිත්ත ද රකියි. එබැවින් 'පඨවි කසිණාදියෙහි' යන තැන ඇති 'ආදි' ශබ්දයෙන් කේවල ප්‍රතිභාග නිමිත්ත පමණක් නොව, සමථ නිමිත්ත ද ගැනීම දත යුතුය. එය රැකීමේ කෞශල්‍යයයි. මෙහි අප්පනා කෞශල්‍ය කතාවෙහි 'නිමිත්ත කෞශල්‍යය' යන්නෙන් අදහස් කළේ එයයි. කරණ කෞශල්‍යය හා භාවනා කෞශල්‍යය කලින්ම සිද්ධ වී ඇති බැවින් මෙසේ අදහස් කරන ලදී.

64. Atisithilavīriyatādīhīti ādi-saddena pamodanasaṃvejanavipariyāye saṅgaṇhāti. Līnanti saṅkucitaṃ kosajjapakkhapatitaṃ. Cittanti bhāvanācittaṃ. Dhammavicayasambojjhaṅgādayo bhāvetīti ettha ‘‘tayo’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Yathā pana te bhāvetabbā, taṃ sayameva vakkhati.

64. 'අතිසිථිල වීර්යතාදීහි' යන තැන ඇති 'ආදි' ශබ්දයෙන් ප්‍රමෝදය හා සංවේගය යන කරුණුවල විපර්යාසයන් සංග්‍රහ කෙරේ. 'ලීනං' යනු හැකිළුණු, කුසීත බවට පත් වූවකි. 'සිත' යනු භාවනා සිතයි. 'ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගාදිය වඩයි' යන මෙහි 'තුනක්' (තයෝ) යන පදය ගෙනවුත් සම්බන්ධ කළ යුතුය. ඒවා වැඩිය යුතු ආකාරය අටුවාචාරීන් වහන්සේ ඉදිරියට විස්තර කරනු ඇත.

Parittanti appakaṃ. Ujjāletukāmoti padīpetukāmo. Udakavātaṃ dadeyyāti udakamissaṃ vātaṃ upaneyya. Akāloti nakālo, ayuttakālo vā. Satiādidhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā bujjhati etāyāti katvā, taṃsamaṅgino vā bujjhatīti bodhino yogino aṅganti bojjhaṅgo, pasattho, sundaro vā bojjhaṅgo sambojjhaṅgo[Pg.155]. Kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhiyeva sambojjhaṅgo passaddhisambojjhaṅgo, tassa passaddhisambojjhaṅgassa. Samādhisambojjhaṅgādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – samādhissa tāva padatthalakkhaṇāni heṭṭhā āgatāneva. Upapattito ikkhatīti upekkhā. Sā panāyaṃ atthato tatramajjhattupekkhāva idha bojjhaṅgupekkhā veditabbā. Dusamuṭṭhāpayanti samuṭṭhāpetuṃ uppādetuṃ asakkuṇeyyaṃ. Dhammānaṃ, dhammesu vā vicayo dhammavicayo, paññāti attho. Vīrassa bhāvo, kammaṃ vā, vidhinā vā īretabbaṃ pavattetabbanti vīriyaṃ, ussāho. Pīṇeti kāyaṃ, cittaṃ ca santappetīti pīti.

'පරිත්තං' යනු ස්වල්පයකි. 'උජ්ජාලේතුකාමෝ' යනු දල්වනු කැමැත්තාය. 'උදකවාතං දදෙය්‍ය' යනු ජලය මිශ්‍ර සුළඟ පමුණුවන්නේය යන්නයි. 'අකාලෝ' යනු නුසුදුසු කාලයයි. සතිය (සිහිය) ආදී ධර්ම සමූහය සංඛ්‍යාත වූ අවබෝධයෙන් (බෝධියෙන්) මෙයින් දැනගනියි යන අර්ථයෙන් හෝ, එම ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා අවබෝධ කරගනියි යන අර්ථයෙන් හෝ, අවබෝධය ලබන යෝගියාගේ අංගය 'බොජ්ඣංග' නම් වේ. ප්‍රශස්ත වූ හෙවත් යහපත් වූ බොජ්ඣංගය 'සම්බොජ්ඣංග' නම් වේ. කය හා සිතේ පීඩාවන් සංසිඳුවන ලක්ෂණ ඇති පස්සද්ධියම සම්බොජ්ඣංගයකි, එනම් පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගයයි. සමාධි සම්බොජ්ඣංග ආදියේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි විශේෂය නම් - සමාධිය පිළිබඳ පද අර්ථ හා ලක්ෂණ කලින් සඳහන් කර ඇත. යෝග්‍ය පරිදි බලන බැවින් 'උපේක්ෂා' නම් වේ. එය අර්ථ වශයෙන් තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාවම වන අතර මෙහිදී එය බොජ්ඣංග උපේක්ෂාව ලෙස දත යුතුය. 'දුසමුට්ඨාපයං' යනු හටගැන්වීමට හෝ උපදවීමට අපහසු වූවකි. ධර්මයන්ගේ හෝ ධර්මයන් විෂයෙහි විමසීම 'ධම්මවිචය' නම් වේ, එහි අර්ථය ප්‍රඥාව යන්නයි. වීරයෙකුගේ ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාව, නැතහොත් නිසි ක්‍රමයට පැවැත්විය යුතු බැවින් 'වීර්යය' නම් වේ, එනම් උත්සාහයයි. කය හා සිත පිනවන බැවින්, සතප්පවන බැවින් 'ප්‍රීතිය' නම් වේ.

Yaṃ yaṃ sakaṃ yathāsakaṃ, attano attanoti attho. Āhāravasenāti paccayavasena. Bhāvanāti uppādanā, vaḍḍhanā ca. Kusalākusalāti kosallasambhūtaṭṭhena kusalā, tappaṭipakkhato akusalā. Ye akusalā, te sāvajjā. Ye kusalā, te anavajjā. Akusalā hīnā, itare paṇītā. Kusalāpi vā hīnehi chandādīhi āraddhā hīnā, itare paṇītā. Kaṇhāti kāḷakā cittassa apabhassarabhāvakaraṇā, sukkāti odātā cittassa pabhassarabhāvakaraṇā. Kaṇhābhijātihetuto vā kaṇhā, sukkābhijātihetuto sukkā. Te eva sappaṭibhāgā. Kaṇhā hi ujuvipaccanīkatāya sukkehi sappaṭibhāgā. Tathā sukkāpi itarehi. Atha vā kaṇhā ca sukkā ca sappaṭibhāgā ca kaṇhasukkasappaṭibhāgā. Sukhā hi vedanā dukkhāya vedanāya sappaṭibhāgā, dukkhā ca vedanā sukhāya sappaṭibhāgāti. Anuppannassāti anibbattassa. Uppādāyāti uppādanatthāya. Uppannassāti nibbattassa. Bhiyyobhāvāyāti punappunabhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Bhāvanāyāti vaḍḍhiyā. Pāripūriyāti paripūraṇatthāya.

ඒ ඒ තමාට අයත් වූයේ 'යථාසකං' නම් වේ, තමා තමාගේ යනු එහි අර්ථයයි. 'ආහාර වශයෙන්' යනු ප්‍රත්‍යය වශයෙන් යන්නයි. 'භාවනා' යනු ඉපදවීම හා වර්ධනය කිරීමයි. කෞශල්‍යයෙන් (ඥානයෙන්) උපන් බැවින් 'කුසල' නම් වේ, එයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් 'අකුසල' නම් වේ. යම් ධර්ම කෙනෙක් අකුසල් ද, ඔවුහු සාවද්‍ය වෙති. යම් ධර්ම කෙනෙක් කුසල් ද, ඔවුහු අනවද්‍ය වෙති. අකුසල් හීන වේ, අනෙක් ඒවා (කුසල්) ප්‍රණීත වේ. කුසල් වුව ද හීන වූ ඡන්දය ආදියෙන් පටන් ගන්නා ලද්දේ නම් ඒවා ද හීන වේ, අනෙක් ඒවා ප්‍රණීත වේ. 'කණ්හා' (අඳුරු/කළු) යනු සිතේ දීප්තිමත් බව නැති කරන අඳුරු ධර්මයන්ය. 'සුක්කා' (පිරිසිදු/සුදු) යනු සිතේ දීප්තිමත් බව ඇති කරන පිරිසිදු ධර්මයන්ය. අඳුරු අභිජාතිය හේතුවෙන් 'කණ්හා' නම් වේ, පිරිසිදු අභිජාතිය හේතුවෙන් 'සුක්කා' නම් වේ. ඒවාම සපටිභාග (ප්‍රතිභාග සහිත) ධර්මයන්ය. කළු ධර්මයන් ඍජුවම ප්‍රතිවිරුද්ධ වන බැවින් සුදු ධර්මයන් සමඟ සපටිභාග වේ. එලෙසම සුදු ධර්මයන් ද අනෙක් ඒවා සමඟ සපටිභාග වේ. නැතහොත් කළු සහ සුදු ධර්මයන් ද, සපටිභාග ධර්මයන් ද යන සියල්ල 'කණ්හසුක්කසප්පටිභාග' නම් වේ. සැප වේදනාව දුක් වේදනාවට සපටිභාග වන අතර දුක් වේදනාව සැප වේදනාවට සපටිභාග වේ. 'අනුප්පන්නස්ස' යනු හටනොගත් යන්නයි. 'උප්පාදාය' යනු ඉපදවීම පිණිසයි. 'උප්පන්නස්ස' යනු හටගත් යන්නයි. 'භිය්‍යෝභාවාය' යනු නැවත නැවත පැවතීම පිණිසයි. 'වේපුල්ලාය' යනු මහත් බව පිණිසයි. 'භාවනාය' යනු වර්ධනය පිණිසයි. 'පාරිපූරියා' යනු පරිපූර්ණ කිරීම පිණිසයි.

Tatthāti ‘‘atthi bhikkhave’’tiādinā dassitapāṭhe. Sabhāvasāmaññalakkhaṇapaṭivedhavasenāti ekajjhaṃ katvā gahaṇe anavajjasukhavipākādikassa visuṃ visuṃ pana phusanādikassa sabhāvalakkhaṇassa, aniccādikassa sāmaññalakkhaṇassa ca paṭivijjhanavasena. Pavattamanasikāroti kusalādīnaṃ taṃtaṃsabhāvalakkhaṇādikassa yāthāvato avabujjhanavasena uppannajavanacittuppādo. So hi aviparītamanasikāratāya ‘‘yonisomanasikāro’’ti vutto. Tadābhogatāya āvajjanāpi taggatikāva. Ruppanalakkhaṇādikampi [Pg.156] idha sāmaññalakkhaṇeneva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Kusalakiriyāya ādiārambhavasena pavattavīriyaṃ dhitisabhāvatāya ‘‘dhātū’’ti vuttanti āha ‘‘ārambhadhātūti paṭhamavīriyaṃ vuccatī’’ti. Laddhāsevanaṃ vīriyaṃ balappattaṃ hutvā paṭipakkhaṃ vidhamatīti āha ‘‘kosajjato nikkhantattā tato balavatara’’nti. Adhimattādhimattatarānaṃ paṭipakkhadhammānaṃ vidhamanasamatthaṃ paṭupaṭutarādibhāvappattaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavatara’’nti. Tiṭṭhati pavattati etthāti ṭhāniyā, pītisambojjhaṅgassa ṭhāniyā pītisambojjhaṅgaṭṭhāniyā. Ṭhātabbo vā ṭhāniyo, pītisambojjhaṅgo ṭhāniyo etesūti pītisambojjhaṅgaṭṭhāniyā, aparāparaṃ vattamānā pītisambojjhaṅgasampayuttā dhammā. Yasmā pana tesu pītiyeva pītisambojjhaṅgassa visesakāraṇaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘pītiyā eva etaṃ nāma’’nti. Uppādakamanasikāroti yathā manasi karoto anuppanno pītisambojjhaṅgo uppajjati, uppanno ca vaḍḍhati, tathā pavattamanasikāro.

"එහි" යනු "මහණෙනි, ඇත්තේය" යනාදී වශයෙන් දැක්වූ පාඨයෙහි ය. "ස්වභාව ලක්ෂණ සහ සාමාන්‍ය ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධ කිරීමේ වසයෙන්" යනු එක් කොට ගත් විට නිවැරදි වූ සැප විපාක ආදිය ද, වෙන වෙනම ගත් විට ස්පර්ශ කිරීම ආදී ස්වභාව ලක්ෂණයන් ද, අනිත්‍ය ආදී සාමාන්‍ය ලක්ෂණයන් ද විනිවිද දැකීමේ (අවබෝධ කිරීමේ) වසයෙන් පවතින මනසිකාරය යි. "මනසිකාරය" යනු කුසලාදී ධර්මයන්ගේ ඒ ඒ ස්වභාව ලක්ෂණ ආදිය යථා පරිදි අවබෝධ කරගැනීමේ වසයෙන් උපන් ජවන චිත්තෝත්පාදය යි. එය නිවැරදි මනසිකාරයක් බැවින් "යෝනිසෝ මනසිකාරය" යැයි කියනු ලැබේ. එය කෙරෙහි යොමු වන බැවින් ආවජ්ජනය ද එම ගතියට ම අයත් වේ. මෙහිදී රූපණ (පීඩාවට පත්වන) ලක්ෂණය ද සාමාන්‍ය ලක්ෂණයක් ලෙසම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. කුසල් දහම් සිදුකිරීමේදී මුලින්ම ඇති වන වීර්යය දරාගන්නා ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් එය "ධාතු" (ආරම්භ ධාතු) යැයි කියන ලද බව "ආරම්භ ධාතුව යනු ප්‍රථම වීර්යයයි" යන්නෙන් දක්වයි. ප්‍රගුණ කරන ලද වීර්යය බලවත් භාවයට පැමිණ ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් පලවා හරින බැවින් "කුසීතකමින් බැහැර වූ බැවින් එයට වඩා බලවත්" යැයි පවසන ලදී. අතිශය බලවත් වූ ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් මැඩපැවැත්වීමට සමත්, ඉතා තියුණු බවට පැමිණි වීර්යය "අනුපිළිවෙළින් එක් එක් තැන් ඉක්මවා යන බැවින් එයටත් වඩා බලවත්" යැයි පවසන ලදී. මෙහි පිහිටයි, පවතියි යන අර්ථයෙන් "ට්ඨානීය" නම් වේ. පීති සම්බොජ්ඣංගයට පිහිට වන දේ "පීති සම්බොජ්ඣංගට්ඨානීය" ධර්මයන් ය. නැතහොත් පිහිටුවිය යුතු දෙය "ට්ඨානීය" නම් වේ. මේ ධර්මයන්හි පීති සම්බොජ්ඣංගය පිහිටුවිය යුතු බැවින් "පීති සම්බොජ්ඣංගට්ඨානීය" නම් වේ. එනම් අනුපිළිවෙළින් පවතින පීති සම්බොජ්ඣංගය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ධර්මයන් ය. එහෙත් ඒ ධර්මයන් අතර පීතිය ම පීති සම්බොජ්ඣංගයට විශේෂ හේතුව වන බැවින් "පීතියට ම මෙය නමකි" යි පවසන ලදී. "උත්පාදක මනසිකාරය" යනු යම් ලෙසකින් මෙනෙහි කරන්නාට නූපන් පීති සම්බොජ්ඣංගය උපදී ද, උපන් එක වර්ධනය වේ ද, එලෙස පවතින මනසිකාරය යි.

Paripucchakatāti pariyogāhetvā pucchakabhāvo. Pañcapi hi nikāye uggahetvā ācariye pariyupāsitvā tassa tassa atthaṃ paripucchantassa, te vā saha aṭṭhakathāya pariyogāhetvā yaṃ yaṃ tattha gaṇṭhiṭṭhānaṃ, taṃ taṃ ‘‘idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko attho’’ti pucchantassa dhammavicayasambojjhaṅgo uppajjatīti. Vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā saṅkhepato, vitthārato ca pakāsitā eva. Tattha pana samādhisaṃvattaniyabhāvena āgatā, idha paññāsaṃvattaniyabhāvena. Yadaggena hi samādhisaṃvattanikā, tadaggena paññāsaṃvattanikā samādhissa ñāṇapaccupaṭṭhānato. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 4.99; 5.1071) vuttaṃ. Duppaññapuggalaparivajjanā nāma duppaññānaṃ mandabuddhīnaṃ bhattanikkhittakākamaṃsanikkhittasunakhasadisānaṃ momūhapuggalānaṃ dūrato pariccajanā. Paññavantapuggalasevanā nāma paññāya katādhikārānaṃ saccapaṭiccasamuppādādīsu kusalānaṃ ariyānaṃ, vipassanākammikānaṃ vā mahāpaññānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanaṃ. Gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇāti gambhīrañāṇehi caritabbānaṃ khandhāyatanadhātādīnaṃ, saccapaccayākārādidīpanānaṃ vā suññatāpaṭisaṃyuttānaṃ suttantānaṃ paccavekkhaṇā. Tadadhimuttatāti paññādhimuttatā, paññāya ninnapoṇapabbhāratāti attho.

"පරිපුච්ඡකතාව" (විමසන සුළු බව) යනු ගැඹුරින් බැසගෙන ප්‍රශ්න කරන ස්වභාවය යි. පංච නිකායම උගෙන, ආචාර්යවරුන් ඇසුරු කොට ඒ ඒ අර්ථයන් විමසන්නාට හෝ ඒ පංච නිකාය අටුවා සහිතව විමසා එහි ඇති යම් යම් ගැටලු තැන් "ස්වාමීනි, මෙය කෙසේද? මෙහි අර්ථය කුමක්ද?" යැයි විමසන්නාට ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය උපදී. වස්තු විශද කිරීම (පිරිසිදු බව) සහ ඉන්ද්‍රියයන් සමබරව පැවැත්වීම සංක්ෂේපයෙන් හා විස්තර වශයෙන් දක්වා ඇත. එහිදී එය සමාධිය ඇතිවීමට හේතු වන ලෙස දක්වා ඇති අතර, මෙහිදී ප්‍රඥාව ඇතිවීමට හේතු වන ලෙස දක්වා ඇත. යම් පමණකින් සමාධිය ඇති කිරීමට හේතු වේ ද, ඒ පමණින් ම ප්‍රඥාව ඇති කිරීමට ද හේතු වේ; මන්ද යත් සමාධියට ඥානය (ප්‍රඥාව) ඵලයක් ලෙස ලැබෙන බැවිනි. "සමාහිත වූ තැනැත්තා තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගනියි" යැයි වදාරන ලදී. "දුෂ්ප්‍රඥ පුද්ගලයන් වර්ජනය කිරීම" යනු බත් පිඬ හැරයන කපුටෙකු හෝ මස් වැදැල්ල හැර යන බල්ලෙකු වැනි මෝහයෙන් මුළා වූ මන්දබුද්ධික පුද්ගලයන් දුරින් ම බැහැර කිරීමයි. "ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම" යනු ප්‍රඥාව පිළිබඳ උනන්දුවක් ඇති, චතුරාර්ය සත්‍යය හා පටිච්ච සමුප්පාදය ආදියෙහි දක්ෂ වූ ආර්යයන් හෝ විදර්ශනා වඩන මහා ප්‍රඥාවන්තයන් කලින් කලට ඇසුරු කිරීමයි. "ගැඹුරු ඥානචර්යාවන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම" යනු ගැඹුරු ඥානයෙන් යුත් පුද්ගලයන් විසින් විමසිය යුතු ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු ආදිය හෝ සත්‍ය ධර්මයන් සහ හේතුඵල දහම පැහැදිලි කරන ශූන්‍යතාව හා සම්බන්ධ සූත්‍ර ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමයි. "තදධිමුත්තතාව" යනු ප්‍රඥාවට නැඹුරු වූ ස්වභාවය යි. එහි අර්ථය ප්‍රඥාව කෙරෙහි ම නැමුණු, බෑවුම් වූ බවයි.

Apāyādīti [Pg.157] ādi-saddena jātiādiṃ atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakañca dukkhaṃ saṅgaṇhāti. Vīriyāyattassa lokiyalokuttaravisesassa adhigamo eva ānisaṃso, tassa dassanasīlatā vīriyāyatta…pe… dassitā. Sapubbabhāgo nibbānagāmimaggo gamanavīthi gantabbā paṭipajjitabbā paṭipadāti katvā. Dāyakānaṃ mahapphalabhāvakaraṇena piṇḍāpacāyanatāti paccayadāyakānaṃ attani kārassa attano sammāpaṭipattiyā mahapphalakārabhāvassa karaṇena piṇḍassa bhikkhāya paṭipūjanā. Itarathāti āmisapūjāya. Kusītapuggalaparivajjanatāti alasānaṃ bhāvanāya nāmamattampi ajānantānaṃ kāyadaḷhībahulānaṃ yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhādianuyuñjanakānaṃ tiracchānakathikānaṃ puggalānaṃ dūrato pariccajanā. Āraddhavīriyapuggalasevanatāti ‘‘divasaṃ caṅkamena nisajjāyā’’tiādinā (vibha. 519; a. ni. 3.16) bhāvanārambhavasena āraddhavīriyānaṃ daḷhaparakkamānaṃ puggalānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanā. Sammappadhānapaccavekkhaṇatāti catubbidhasammappadhānānubhāvassa paccavekkhaṇatā. Tadadhimuttatāti tasmiṃ vīriyasambojjhaṅge adhimutti sabbiriyāpathesu ninnapoṇapabbhāratā. Ettha ca thinamiddhavinodanakusītapuggalaparivajjanaāraddhavīriyapuggalasevanatadadhimuttatā paṭipakkhavidhamanapaccayūpasaṃhāravasena, apāyādibhayapaccavekkhaṇādayo samuttejanavasena vīriyasambojjhaṅgassa uppādakā daṭṭhabbā.

"අපාය ආදී" යන්නෙහි "ආදි" ශබ්දයෙන් ජාති ආදිය ද, අතීතයෙහි සංසාර මූලික දුක ද, අනාගතයෙහි සංසාර මූලික දුක ද, වර්තමානයෙහි ආහාර සෙවීම මූලික කරගත් දුක ද ඇතුළත් වේ. වීර්යය මත රඳා පවතින ලෞකික ලෝකෝත්තර විශේෂ ධර්මයන් ලබා ගැනීම ම ආනිසංසය යි. එම ආනිසංසය දකින ස්වභාවය වීර්යය මත රඳා පවතින... පෙන්වන ලදී. නිවනට යන මාර්ගය පූර්ව භාග ප්‍රතිපදාවත් සමඟ යා යුතු, පිළිපැදිය යුතු මාවතක් වන බැවින් "ගමන වීථිය" නම් වේ. දායකයන්ට මහාඵල ලබා දීමෙන් පිණ්ඩපාතයට ගරු කිරීම යනු ප්‍රත්‍ය දායකයන් තමා කෙරෙහි කරන උපකාරය, තම යහපත් පිළිවෙත මගින් මහාඵල ඇති කිරීමෙන් ඒ පිණ්ඩපාත දානයට පූජාවක් (ප්‍රතිඋපකාරයක්) කිරීමයි. "අනිකුත් ක්‍රමය" යනු ආමිස පූජාවයි. "කුසීත පුද්ගලයන් වර්ජනය කිරීම" යනු අලස වූ, භාවනාවක නමක් වත් නොදන්නා, ශරීරය පෝෂණය කිරීමෙහි ම නියැළෙන, ඇති තරම් අනුභව කොට නිදි සැප විඳින, තිරශ්චීන කතා පවසන පුද්ගලයන් දුරින් ම බැහැර කිරීමයි. "ආරබ්ධ වීර්යය ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම" යනු "දවස පුරා සක්මනින් හා හිඳීමෙන්" යනාදී වශයෙන් භාවනා ආරම්භ කිරීමේ වසයෙන් වීර්යය වැඩූ, දැඩි උත්සාහයක් ඇති පුද්ගලයන් කලින් කලට ඇසුරු කිරීමයි. "සම්මප්පධාන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම" යනු සතර වැදෑරුම් සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යයේ ආනුභාවය මෙනෙහි කිරීමයි. "තදධිමුත්තතාව" යනු එම වීර්ය සම්බොජ්ඣංගයෙහි අධිමෝක්ෂය හෙවත් සියලු ඉරියව්වලදී ඒ දෙසට ම නැඹුරු වූ ස්වභාවය යි. මෙහිදී ථීනමිද්ධය බැහැර කිරීම, කුසීත පුද්ගලයන් වර්ජනය කිරීම, ආරබ්ධ වීර්යය ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම සහ තදධිමුත්තතාව යන මේවා ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් මැඩපැවැත්වීමේ හේතූන් සම්පාදනය කිරීමේ වසයෙන් ද, අපාය ආදී බිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් ආදිය සිත උනන්දු කිරීමේ වසයෙන් ද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදවන්නෝ යැයි දත යුතුය.

Buddhādīsu pasādasinehābhāvena thusakharahadayā lūkhapuggalā, tabbipariyāyena siniddhapuggalā veditabbā. Buddhādīnaṃ guṇaparidīpanā sampasādanīyasuttādayo (dī. ni. 3.141 ādayo) pasādanīyasuttantā. Imehi ākārehīti yathāvuttehi kusalādīnaṃ sabhāvasāmaññalakkhaṇapaṭivijjhanādiākārehi ceva paripucchakatādiākārehi ca. Ete dhammeti ete kusalādīsu yonisomanasikārādike ceva dhammatthaññutādike ca.

බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි පැහැදීම හා සෙනෙහස නැති බැවින් "දහයියා මෙන් රළු හදවත් ඇති" පුද්ගලයෝ රළු (ලූඛ) පුද්ගලයෝ නම් වෙති. එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ පුද්ගලයෝ ස්නිග්ධ (සෙනෙහස ඇති) පුද්ගලයෝ යැයි දත යුතුය. බුද්ධාදී රත්නයන්ගේ ගුණ ප්‍රකාශ කරන සම්පසාදනීය සූත්‍රය ආදිය "ප්‍රසාදනීය සූත්‍ර" නම් වේ. "මෙම ආකාරයන්ගෙන්" යනු ඉහත කී කුසලාදී ධර්මයන්ගේ ස්වභාව ලක්ෂණ සහ සාමාන්‍ය ලක්ෂණ අවබෝධ කර ගැනීම් ආදී ආකාරයන්ගෙන් සහ පරිපුච්ඡකතාව ආදී ආකාරයන්ගෙන් ය. "මෙම ධර්මයන්" යනු කුසලාදී ධර්මයන්හි පවතින මෙම යෝනිසෝ මනසිකාරය ආදිය සහ ධර්මාර්ථ දන්නා බව ආදිය යි.

65. Accāraddhavīriyatādīhīti ativiya paggahitavīriyatādīhi. Ādi-saddena saṃvejanapamodanādiṃ saṅgaṇhāti. Uddhatanti samādhiādīnaṃ mandatāya avūpasantaṃ. Duvūpasamayanti vūpasametuṃ samādhātuṃ asakkuṇeyyaṃ.

65. "අත්‍යාරබ්ධ වීර්යය ආදියෙන්" යනු අතිශයින් මතු කරන ලද (උත්සාහවත්) වීර්යය ආදියෙන් ය. "ආදි" ශබ්දයෙන් සංවේගය හා ප්‍රමෝදය ආදිය සංග්‍රහ වේ. "උද්ධච්චය" යනු සමාධිය ආදියේ දුර්වලතාව නිසා ඇති වන නොසන්සුන් බවයි. "දුර්වූපසමනය කරති" යනු සංසිඳුවීමට හෝ මනාව තැන්පත් කිරීමට නොහැකි බවයි.

Taṃ [Pg.158] ākāraṃ sallakkhetvāti yenākārena assa yogino passaddhi samādhi upekkhāti ime passaddhiādayo dhammā pubbe yathārahaṃ tasmiṃ tasmiṃ kāle uppannapubbā, taṃ cittataṃsampayuttadhammānaṃ passaddhākāraṃ, samāhitākāraṃ, ajjhupekkhitākārañca upalakkhetvā upadhāretvā. Tīsupi padesūti ‘‘atthi, bhikkhave, kāyappassaddhī’’tiādinā āgatesu tīsupi vākyesu, tehi vā pakāsitesu tīsu dhammakoṭṭhāsesu. Yathāsamāhitākāraṃ sallakkhetvā gayhamāno samatho eva samathanimittanti āha ‘‘samathanimittanti ca samathassevetamadhivacana’’nti. Nānārammaṇe paribbhamanena vividhaṃ aggaṃ etassāti byaggo, vikkhepo. Tathā hi so anavaṭṭhānaraso, bhantatāpaccupaṭṭhāno ca vutto. Ekaggatābhāvato byaggapaṭipakkhoti abyaggo, samādhi. So eva nimittanti pubbe viya vattabbaṃ. Tenāha ‘‘avikkhepaṭṭhena ca tasseva abyagganimittanti adhivacana’’nti.

"එම ස්වභාවය සලකා බැලීම යනු" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, යම් ආකාරයකින් යෝගාවචරයා හට පස්සද්ධිය, සමාධිය, උපේක්ෂාව යන පස්සද්ධිය ආදී වූ මේ ධර්මයන් පෙර සුදුසු පරිදි ඒ ඒ කාලයන්හි උපන්හ; සිතේ සහ ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ එම සංසිඳුණු ස්වභාවය ද, සමාහිත (එකඟ වූ) ස්වභාවය ද, මැදහත් ස්වභාවය ද මැනවින් හඳුනාගෙන මෙනෙහි කිරීමයි. "පද තුනකදී පවා" යනු "මහණෙනි, කාය පස්සද්ධිය ඇත" යනාදී වශයෙන් ආගමික ග්‍රන්ථවල සඳහන් වන වාක්‍ය තුනෙහි හෝ ඒ මගින් ප්‍රකාශිත ධර්ම කොටස් තුනෙහි යන්නයි. යම් සමාහිත ස්වභාවයක් සලකා බලා ගනු ලබන සමථයම 'සමථ නිමිත්ත' යැයි වදාළ බැවින් "සමථ නිමිත්ත යනු සමථයටම නමකි" යැයි කීහ. විවිධ අරමුණුවල සැරිසැරීම නිසා සිතට නානාවිධ අග්‍ර (කෙළවරවල්) ඇති බැවින් එය 'ව්‍යග්‍ර' හෙවත් වික්ෂේපය නම් වේ. එය නොසන්සුන් ස්වභාවය ඇති, චංචල බව ප්‍රකට කරන ධර්මයක් ලෙස වදාරන ලදී. සිතේ ඒකාග්‍රතාවය නිසා එම ව්‍යග්‍රත්වයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් එය 'අව්‍යග්‍ර' හෙවත් සමාධිය නම් වේ. එයම 'නිමිත්ත' යැයි කලින් මෙන් කිව යුතුය. එබැවින් "වික්ෂේප නොවන අර්ථයෙන් එයටම අව්‍යග්‍ර නිමිත්ත යැයි නමකි" යැයි වදාළහ.

Sarīrāvatthaṃ ñatvā mattaso paribhutto paṇītāhāro kāyalahutādīnaṃ samuṭṭhāpanena passaddhiyā paccayo hoti, tathā utusappāyaṃ, iriyāpathasappāyañca sevitaṃ, payogo ca kāyiko pavattitoti āha ‘‘paṇītabhojanasevanatā’’tiādi. Payogasamatādīnaṃ abhāvena sadarathakāyacittā puggalā sāraddhapuggalā. Vuttavipariyāyena passaddhakāyā puggalā veditabbā.

ශරීරයේ තත්ත්වය දැන ප්‍රමාණවත් පරිදි අනුභව කරන ලද ප්‍රණීත ආහාරය, කයෙහි සැහැල්ලු බව ආදිය ඇති කිරීම මගින් පස්සද්ධියට (සංසිඳීමට) ප්‍රත්‍ය වෙයි. එමෙන්ම සප්පාය ඍතු සහ සප්පාය ඉරියව් සේවනය කිරීම ද, ප්‍රමාණවත් ලෙස කායික වීර්යය පැවැත්වීම ද පස්සද්ධියට හේතු වන බැවින් "ප්‍රණීත භෝජන සේවනය කිරීම" යනාදිය වදාළහ. වීර්යයේ සමබරතාවය ආදිය නොමැතිකම නිසා ඇතිවන පීඩා සහිත කය හා සිත ඇති පුද්ගලයෝ 'සාරද්ධ පුද්ගලයෝ' (වීර්යය අධික වූවෝ) නම් වෙති. ඉහත කී කරුණුවලට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස පස්සද්ධ (සංසිඳුණු) කය ඇති පුද්ගලයන් ගැන දත යුතුය.

Nirassādassāti bhāvanassādarahitassa. Bhāvanā hi vīthipaṭipannā pubbenāparaṃ visesavatī pavattamānā cittassa assādaṃ upasamasukhaṃ āvahati, tadabhāvato nirassādaṃ cittaṃ hoti. Saddhāsaṃvegavasenāti saddhāvasena, saṃvegavasena ca. Sampahaṃsanatāti sammadeva pahaṃsanatā saṃvejanapubbakapasāduppādanena bhāvanā cittassa tosanā. Sammāpavattassāti līnuddhaccavirahena, samathavīthipaṭipattiyā ca samaṃ, savisesañca pavattiyā sammadeva pavattassa bhāvanācittassa. Ajjhupekkhanatāti paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatā. Jhānavimokkhapaccavekkhaṇatāti paṭhamādīni jhānāni paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttatādinā teyeva vimokkhā tesaṃ ‘‘evaṃ bhāvanā, evaṃ samāpajjanā, evaṃ adhiṭṭhānaṃ, evaṃ vuṭṭhānaṃ, evaṃ saṃkileso, evaṃ vodāna’’nti pati pati avekkhaṇā.

"ආස්වාද රහිත වූ" යනු භාවනාමය ආස්වාදයෙන් තොර වූ යන්නයි. නිසි මාවතට පිළිපන් භාවනාව පෙරට වඩා පසුව සුවිශේෂී වෙමින් පවතින කල්හි, සිතට උපසම සුඛය (ශාන්ත සුවය) නැමැති ආස්වාදය ගෙන එයි. එය නොමැති විට සිත ආස්වාද රහිත වෙයි. "ශ්‍රද්ධා සහ සංවේගය නිසා" යනු ශ්‍රද්ධාව හා සංවේගය මගින් යන්නයි. "සම්පහංසනය" යනු මැනවින් සතුටු කරවීමයි; එනම් සංවේගය පෙරටු කොට ගත් පැහැදීම ඇති කිරීම මගින් භාවනා සිත සතුටට පත් කිරීමයි. "මැනවින් පවතින" යනු හැකුළුණු බව (ලීන) සහ විසිරුණු බව (උද්ධච්ච) නොමැතිව, සමථ වීථියට පිළිපන්ව, සමානව හා සුවිශේෂීව පැවැත්මෙන් මැනවින් පවතින භාවනා සිත පිළිබඳවයි. "මධ්‍යස්ථව බැලීම" (අජ්ඣුපෙක්ඛනතා) යනු වීර්යය වැඩිකිරීම, පාලනය කිරීම හා සතුටු කරවීම යන කරුණුවලදී අමුතු වෙහෙසක් නොගැනීමයි. "ධ්‍යාන විමොක්ඛ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය" යනු ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදී ධ්‍යානයන්ය; ඒවා ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මැනවින් මිදුණු බැවින් 'විමොක්ඛ' නම් වේ. එම ධ්‍යාන විමොක්ඛයන් පිළිබඳව "මෙසේ භාවනා කිරීමය, මෙසේ සමාපත්තියට පැමිණීමය, මෙසේ අධිෂ්ඨානයය, මෙසේ වුට්ඨානයය, මෙසේ කෙලෙස් සහිත වීමය, මෙසේ පිරිසිදු වීමය" යනුවෙන් වෙන් වෙන්ව නැවත නැවත මෙනෙහි කිරීම මෙහි අදහසයි.

Sattamajjhattatāti [Pg.159] sattesu piyaṭṭhāniyesupi gahaṭṭhapabbajitesu majjhattākāro ajjhupekkhanā. Saṅkhāramajjhattatāti ajjhattikesu cakkhādīsu, bāhiresu pattacīvarādīsu majjhattākāro ajjhupekkhanā. Sattasaṅkhārānaṃ mamāyanaṃ sattasaṅkhārakelāyanaṃ. Imehākārehīti imehi yathāvuttehi kāyacittānaṃ passaddhākārasallakkhaṇādiākārehi ceva sappāyāhārasevanādiākārehi ca. Ete dhammeti ete passaddhiādidhamme.

"සත්ත්වයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව" යනු තමාට ප්‍රිය වූ ගිහි පැවිදි සත්ත්වයන් කෙරෙහි පවා මැදහත් ආකාරයෙන් බැලීම හෙවත් උපේක්ෂාවයි. "සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව" යනු තමා තුළ පවතින ඇස ආදියෙහි ද, බාහිර වූ පාත්‍ර සිවුරු ආදියෙහි ද මැදහත් ආකාරයෙන් බැලීමයි. සත්ත්වයන් හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි මමත්වය දැක්වීම 'සත්ත්ව සංස්කාර කෙලායනය' (ආලය කිරීම) නම් වේ. "මේ ආකාරයන්ගෙන්" යනු ඉහත සඳහන් කරන ලද කය හා සිතේ පස්සද්ධි ස්වභාවය සලකා බැලීම ආදී ආකාරයන්ගෙන් සහ සප්පාය ආහාර සේවනය කිරීම ආදී ආකාරයන්ගෙනි. "මේ ධර්මයන්" යනු පස්සද්ධිය ආදී මෙම ධර්මයන්ය.

66. Paññāpayogamandatāyāti paññābyāpārassa appabhāvena. Yathā hi dānasīlāni alobhādosappadhānāni, evaṃ bhāvanā amohappadhānā visesato appanāvahā. Tattha yadā paññā na balavatī hoti, tadā bhāvanācittassa anabhisaṅkhato viya āhāro purisassa abhiruciṃ na janeti, tena taṃ nirassādaṃ hoti. Yadā ca bhāvanā pubbenāparaṃ visesāvahā na hoti sammadeva avīthipaṭipattiyā, tadā upasamasukhassa alābhena cittaṃ nirassādaṃ hoti. Tadubhayaṃ sandhāyāha ‘‘paññāpayogamandatāyā’’tiādi. Nanti cittaṃ. Jātijarābyādhimaraṇāni yathārahaṃ sugatiyaṃ, duggatiyañca hontīti tadaññameva pañcavidhabandhanādikhuppipāsādiaññamaññavibādhanādihetukaṃ apāyadukkhaṃ daṭṭhabbaṃ. Tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppannabhavanissitaṃ gahitanti atīte, anāgate ca kāle vaṭṭamūlakadukkhāni visuṃ gahitāni. Ye pana sattā āhārūpajīvino, tattha ca uṭṭhānaphalūpajīvino, tesaṃ aññehi asādhāraṇaṃ jīvitadukkhaṃ aṭṭhamaṃ saṃvegavatthu vuttanti daṭṭhabbaṃ.

66. "ප්‍රඥා ප්‍රයෝගයේ මද බව" යනු ප්‍රඥාවේ ක්‍රියාකාරීත්වය අඩුවීමයි. දානය සහ සීලය අලෝභය හා අද්වේෂය ප්‍රධාන කොට පවතින්නාක් මෙන්, භාවනාව අමෝහය (ප්‍රඥාව) ප්‍රධාන කොට පවතින අතර එය විශේෂයෙන් අර්පණා සමාධිය ගෙන දෙයි. එහිදී ප්‍රඥාව බලවත් නොවන විට, භාවනා සිත, නිසි පරිදි නොපිසින ලද ආහාරයක් පුරුෂයෙකුට රුචියක් ඇති නොකරන්නාක් මෙන් රුචියක් ඇති නොකරයි; එමගින් එය ආස්වාද රහිත වෙයි. එමෙන්ම භාවනාව නිසි මාවතට පිළිපන් නොවීම නිසා කලින් කලට විශේෂත්වයක් ගෙන නොදෙන විට, උපසම සුවය නොලැබීමෙන් සිත ආස්වාද රහිත වෙයි. එම කරුණු දෙකම අරභයා "ප්‍රඥා ප්‍රයෝගයේ මද බව" යනාදිය වදාළහ. "එය" යනු සිතයි. ජාති, ජරා, ව්‍යාධි, මරණ යන දුක්ඛයන් සුදුසු පරිදි සුගතියෙහි මෙන්ම දුගතියෙහි ද වෙති; එබැවින් එයින් බැහැර වූ පංචවිධ බන්ධන ආදිය ද, සා පිපාසාදිය ද, ඔවුනොවුන් පීඩා කිරීම් ආදිය ද හේතු කොට ගත් අපාය දුක් ද දත යුතුය. මේ සියල්ල ඒ ඒ සත්ත්වයන්ගේ වර්තමාන භවය ඇසුරු කොට ගන්නා ලදී. අතීත හා අනාගත කාලයන්හි සංසාර මූලික දුක්ඛයන් වෙන් වෙන්ව ගන්නා ලදී. තවද, ආහාරය ඇසුරින් ජීවත් වන සත්ත්වයන් අතර, උත්සාහයේ ඵලයෙන් ජීවත් වන අයට ඇතිවන අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන ජීවිත දුක අටවැනි සංවේග වස්තුව ලෙස වදාළ බව දත යුතුය.

Assāti cittassa. Alīnantiādīsu kosajjapakkhiyānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya alīnaṃ. Uddhaccapakkhikānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya anuddhataṃ. Paññāpayogasampattiyā, upasamasukhādhigamena ca anirassādaṃ. Pubbenāparaṃ savisesaṃ tato eva ārammaṇe samappavattaṃ, samathavīthipaṭipannañca. Tattha alīnatāya paggahe, anuddhatatāya niggahe, anirassādatāya sampahaṃsane na byāpāraṃ āpajjati. Alīnānuddhatatāya hi ārammaṇe samappavattaṃ anirassādatāya samathavīthipaṭipannaṃ. Samappavattiyā vā alīnaṃ anuddhataṃ, samathavīthipaṭipattiyā anirassādanti daṭṭhabbaṃ.

"ඔහුගේ" යනු සිතෙහි යන්නයි. "නොහැකුළුණු" යනාදියේදී, අලස බවට (කෝසජ්ජ) අයත් ධර්මයන් අධික නොවන බැවින් 'නොහැකුළුණු' (අලීන) නම් වේ. විසිරුණු බවට (උද්ධච්ච) අයත් ධර්මයන් අධික නොවන බැවින් 'නොවිසිරුණු' (අනුද්ධත) නම් වේ. ප්‍රඥා ප්‍රයෝගයේ සම්පත්තිය නිසාත්, ශාන්ත සුවය ලැබීම නිසාත් එය ආස්වාද සහිත වෙයි. පෙරට වඩා පසුව සුවිශේෂී වන බැවින්ම අරමුණෙහි සමව පවතින අතර සමථ මාවතට පිළිපන් වෙයි. එහිදී නොහැකුළුණු බව නිසා වීර්යය වැඩිකිරීමෙහි ද, නොවිසිරුණු බව නිසා පාලනය කිරීමෙහි ද, ආස්වාද සහිත බව නිසා සතුටු කිරීමෙහි ද අමුතු උත්සාහයකට පත් නොවේ. මක්නිසාද යත්, නොහැකුළුණු හා නොවිසිරුණු බව නිසා අරමුණෙහි සමව පවතින අතර ආස්වාද සහිත බව නිසා සමථ මාවතට පිළිපන් වන බැවිනි. එසේත් නැතහොත්, සමව පැවතීම නිසා නොහැකුළුණු හා නොවිසිරුණු බව ද, සමථ මාවතට පිළිපන් වීම නිසා ආස්වාද සහිත බව ද ඇතිවන බව දත යුතුය.

Nekkhammapaṭipadanti jhānapaṭipattiṃ. Samādhiadhimuttatāti samādhinibbattane jhānādhigame yuttappayuttatā. Sā pana yasmā samādhiṃ garuṃ katvā tattha ninnapoṇapabbhārabhāvena [Pg.160] pavattiyā hoti, tasmā ‘‘samādhigarū’’tiādi vuttaṃ.

"නෙක්ඛම්ම ප්‍රතිපදාව" යනු ධ්‍යාන ප්‍රතිපදාවයි. "සමාධියෙහි අධිමුක්ත බව" යනු සමාධිය ඉපදවීමෙහි හා ධ්‍යාන ලැබීමෙහි නොකඩවා යෙදී සිටීමයි. එම සමාධියෙහි යෙදීම, සමාධිය ගරු කොට සලකා එහිම නැඹුරු වූ හා බෑවුම් වූ ස්වභාවයෙන් පැවතීම නිසා සිදු වන්නකි; එබැවින් "සමාධිය ගරු කොට ඇති" යනාදිය වදාළහ.

67. Paṭiladdhe nimittasmiṃ evaṃ hi sampādayato appanākosallaṃ imaṃ appanā sampavattatīti sambandho. Sāti appanā. Hitvā hīti hi-saddo hetuattho. Yasmā ṭhānametaṃ na vijjati, tasmā cittappavattiākāraṃ bhāvanācittassa līnuddhatādivasena pavattiākāraṃ sallakkhayaṃ upadhārento. Samataṃ vīriyasseva vīriyassa samādhinā samarasataṃyeva yojayetha. Kathaṃ pana yojayethāti āha ‘‘īsakampī’’tiādi. Tattha layanti līnabhāvaṃ, saṅkocanti attho. Yantanti gacchantaṃ, paggaṇhetheva samabhāvāyāti adhippāyo. Tenāha ‘‘accāraddhaṃ nisedhetvā samameva pavattaye’’ti. Kathaṃ pana samameva pavattayeti āha ‘‘reṇumhī’’tiādi. Yathāti reṇuādīsu yathā madhukarādīnaṃ pavatti upamābhāvena aṭṭhakathāyaṃ sammavaṇṇitā, evaṃ līnuddhatabhāvehi mocayitvā vīriyasamatāyojanena nimittābhimukhaṃ mānasaṃ paṭipādaye paṭibhāganimittābhimukhaṃ bhāvanācittaṃ sampādeyyāti attho.

67. පටිභාග නිමිත්ත ලබාගත් පසු, මෙලෙස මෙම අප්පනා කෝසල්ලය (අප්පනා සමාධිය ලැබීමේ දක්ෂතාවය) සම්පූර්ණ කරන යෝගාවචරයාට අප්පනාව මැනවින් පවතියි (සිදුවෙයි) යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය වේ. ඒ අප්පනාවයි. 'හිත්වා හීති' යන්නෙහි 'හි' ශබ්දය හේතු අර්ථයෙහි පවතී. යම් හෙයකින් මෙම කරුණ සිදු නොවේ ද, එබැවින් භාවනා සිතෙහි පසුබට වීම (ලීන) හෝ නොසන්සුන් වීම (උද්ධච්ච) ආදී වශයෙන් සිත පවතින ආකාරය මැනවින් විමසා බලා තේරුම් ගනිමින්, වීර්යයෙහි සමබරතාව සමාධිය සමඟ සමාන කෘත්‍යයක් වන පරිදි ම යෙදිය යුතුය. කෙසේ නම් යෙදිය යුතු ද යත්? එබැවින් 'ඊසකම්පි' (මඳක් හෝ) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'ලයන්ති' යනු පසුබට වූ ස්වභාවය හෙවත් හැකිළුණු ස්වභාවය යන අර්ථයයි. 'යන්තන්ති' යනු (පහළට) ගමන් කරන සිත සමබරතාව සඳහා මැනවින් මතු කරගත යුතුය යන්න අදහසයි. එබැවින් 'අධික උත්සාහය වළක්වා සමබරව ම පවත්වා ගත යුතුය' යැයි වදාරන ලදී. කෙසේ නම් සමබරව ම පවත්වා ගත යුතු ද යත්? 'රේණුම්හි' යනාදිය වදාරන ලදී. මල් රේණු ආදියෙහි මීමැස්සන් ආදීන්ගේ හැසිරීම උපමාවක් ලෙස අටුවාවෙහි මැනවින් වර්ණනා කර ඇති පරිදි ම, පසුබට වීම හෝ නොසන්සුන් වීම යන ස්වභාවයන්ගෙන් සිත මුදවා, වීර්යය සමබරව යෙදීමෙන් පටිභාග නිමිත්ත දෙසට භාවනා සිත යොමු කරවා සම්පූර්ණ කළ යුතුය යනු අර්ථයයි.

Nimittābhimukhapaṭipādanavaṇṇanā

නිමිත්ත දෙසට සිත යොමු කරවීම පිළිබඳ විස්තරයයි.

68. Tatrāti tasmiṃ ‘‘reṇumhī’’tiādinā vuttagāthādvaye. Atthadīpanā upamūpameyyatthavibhāvanā. Achekoti akusalo. Pakkhandoti dhāvituṃ āraddho. Vikasanakkhaṇeyeva sarasaṃ kusumaparāgaṃ hoti, pacchā vātādīhi paripatati, virasaṃ vā hoti. Tasmā nivattane reṇu khīyatīti āha ‘‘khīṇe reṇumhi sampāpuṇātī’’ti. Puppharāsinti rukkhasākhāsu nissitaṃ pupphasañcayaṃ.

68. එහි 'තත්‍රාති' යනු 'රේණුම්හි' යනාදී වශයෙන් වදාළ ගාථා දෙකෙහි ය. එහි අර්ථය පැහැදිලි කිරීම උපමා සහ උපමේයයන් මඟින් විස්තර කෙරේ. 'අඡේකෝ' යනු අදක්ෂයා ය. 'පක්ඛන්දෝ' යනු (වේගයෙන්) දුවන්නට පටන් ගත් තැනැත්තා ය. මලක් පිපෙන මොහොතේ ම මල් රේණු රසවත් ව පවතී, පසුව සුළඟ ආදිය නිසා වැටී යයි, නැතහොත් රස රහිත වෙයි. එබැවින් ආපසු හැරීමේදී රේණු අවසන් වේ යන අදහසින් 'රේණු අවසන් වූ පසු (මලට) ළඟා වෙයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. 'පුප්ඵරාසිං' යනු ගස් අතුවල රැඳී පවතින මල් සමූහයයි.

Sallakattaantevāsikesūti sallakattaācariyassa antevāsikesu. Udakathālagateti udakathāliyaṃ ṭhapite. Satthakammanti sirāvedhanādisatthakammaṃ. Phusitumpi uppalapattanti sambandho. Samenāti purimakā viya garuṃ, mandañca payogaṃ akatvā samappamāṇena payogena. Tatthāti uppalapatte. Pariyodātasippoti suvisuddhasippo nipphannasippo.

'සල්ලකත්ත අන්තේවාසිකේසු' යනු ශල්‍ය වෛද්‍යවරයෙකුගේ අතේවැසි සිසුන් කෙරෙහි ය. 'උදකථාලගතේ' යනු දිය බඳුනක තබන ලද යන්නයි. 'සත්ථකම්මං' යනු නහර විදීම ආදී ශල්‍යකර්මයන් ය. 'මානෙල් පෙත්ත ස්පර්ශ කිරීමට ද' යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය වේ. 'සමේන' යනු පෙර සිසුන් මෙන් අධික ලෙස හෝ ඉතා මඳ වශයෙන් උත්සාහ නොකර සම ප්‍රමාණයෙන් යුත් උත්සාහයකින් යන්නයි. 'තත්ථ' යනු ඒ මානෙල් පෙත්තෙහි ය. 'පරියෝදාතසිප්පෝ' යනු ඉතා පිරිසිදු ලෙස ශිල්පය නිම කළ තැනැත්තා ය.

Makkaṭakasuttanti [Pg.161] lūtasuttaṃ. Niyāmako nāvāsārathī. Laṅkāranti kilañjādimayaṃ nāvākaṭasārakaṃ. Telena achaḍḍento nāḷiṃ pūretīti sarāvādigatena telena achaḍḍento sukhumacchiddakaṃ telanāḷiṃ pūreti. Evamevāti yathā te ādito vuttamadhukarasallakattaantevāsisuttākaḍḍhakaniyāmakatelapūrakā vegena payogaṃ karonti, evameva yo bhikkhu ‘‘sīghaṃ appanaṃ pāpuṇissāmī’’ti gāḷhaṃ vīriyaṃ karoti, yo majjhe vuttamadhukarādayo viya vīriyaṃ na karoti, ime dvepi vīriyasamatābhāvena appanaṃ pāpuṇituṃ na sakkonti. Yo pana avasāne vuttamadhukarādayo viya samappayogo, ayaṃ appanaṃ pāpuṇituṃ sakkoti vīriyasamatāyogatoti upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘eko bhikkhū’’tiādi. Līnaṃ bhāvanācittanti adhippāyo.

'මක්කටකසුත්තං' යනු මකුළු නූලයි. 'නියාමකෝ' යනු නැව මෙහෙයවන්නායි. 'ලංකාරං' යනු පැදුරු ආදියෙන් කළ නැවෙහි ආවරණයයි. 'තෙල් පිටතට නොදමා නළය පුරවයි' යනු තැටි ආදියේ ඇති තෙල් පිටතට නොසොල්වා, ඉතා කුඩා සිදුරු ඇති තෙල් නළය පුරවයි යන්නයි. ඒ ආකාරයෙන් ම, මුලින් සඳහන් කළ මීමැස්සා, ශල්‍ය වෛද්‍ය ශිෂ්‍යයා, මකුළු නූල් අදින්නා, නියාමකයා සහ තෙල් පුරවන්නා යන මොවුන් වේගයෙන් උත්සාහ කරන්නාක් මෙන්, යම් මහණෙක් 'වහාම අප්පනාවට පැමිණෙන්නෙමි' යි තදින් වීර්යය කරයි ද, යමෙක් මැදදී මීමැස්සා ආදීන් මෙන් වීර්යය නොකරයි ද, මේ දෙදෙනාම වීර්යයේ සමබරතාවක් නොමැති නිසා අප්පනාවට පැමිණීමට අපොහොසත් වෙති. යමෙක් අවසානයේදී මීමැස්සා ආදීන් මෙන් සමබර උත්සාහයකින් යුක්ත වේ ද, ඔහු වීර්යය සමබරව යෙදීම නිසා අප්පනාවට පැමිණීමට සමත් වේ. මෙලෙස උපමාවන් ගැලපීම තේරුම් ගත යුතුය. එබැවින් 'එකෝ භික්ඛු' යනාදිය වදාරන ලදී. මෙහි අදහස පසුබට වූ භාවනා සිත පිළිබඳවයි.

Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā

ප්‍රථම ධ්‍යාන කථාව පිළිබඳ විස්තරයයි.

69. Evanti vuttappakārena. Vīriyasamatāyojanavasena vīthipaṭipannaṃ bhāvanāmānasaṃ paṭibhāganimitteyeva ṭhapanavasena nimittābhimukhaṃ paṭipādayato assa yogino. Ijjhissatīti samijjhissati, uppajjissatīti attho. Anuyogavasenāti bhāvanāvasena. Sesānīti sesāni tīṇi, cattāri vā. Pakaticittehīti pākatikehi kāmāvacaracittehi. Balava…pe… cittekaggatāni bhāvanābalena paṭutarasabhāvappattiyā. Parikammattāti paṭisaṅkhārakattā. Yadi āsannattā upacāratā, gotrabhuno eva upacārasamaññā siyāti āha ‘‘samīpacārittā vā’’ti. Anaccāsannopi hi nātidūrapavattī samīpacārī nāma hoti. Appanaṃ upecca carantīti upacārāni. Ito pubbe parikammānanti nānāvajjanavīthiyaṃ parikammānaṃ. Etthāti etesu parikammupacārānulomasaññitesu. Sabbantimanti tatiyaṃ, catutthaṃ vā. Parittagottābhibhavanatoti parittassa gottassa abhibhavanato. Gaṃtāyatīti hi gottaṃ, ‘‘paritta’’nti pavattamānaṃ abhidhānaṃ, buddhiñca ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti parittagottaṃ. Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na pavattati, evaṃ abhidhānaṃ abhidheyyabhūtena. Tasmā so tāni tāyati rakkhatīti vuccati. Taṃ pana mahaggatānuttaravidhuraṃ kāmataṇhāya gocarabhūtaṃ kāmāvacaradhammānaṃ āveṇikarūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Mahaggatagottepi iminā nayena attho veditabbo. Bhāvanatoti uppādanato.

69. 'ඒවං' යනු වදාළ ආකාරයට ය. වීර්යය සමබරව යෙදීමෙන් මාර්ගයට පිළිපන් භාවනා සිත පටිභාග නිමිත්තෙහි ම පිහිටුවීමෙන් ඒ නිමිත්ත දෙසට සිත යොමු කරන යෝගාවචරයාට 'ඉජ්ඣිස්සති' යනු (ධ්‍යානය) සමෘද්ධිමත් වනු ඇත, උපදිනු ඇත යන අර්ථයයි. 'අනුයෝගවසෙන' යනු භාවනා මඟින් යන්නයි. 'සේසානි' යනු ඉතිරි තුනක් හෝ හතරක් වූ සිත් ය. 'පකතිචිත්තෙහි' යනු සාමාන්‍ය කාමාවචර සිත්වලට වඩා භාවනා බලයෙන් ඉතා තියුණු ස්වභාවයට පැමිණි නිසා බලවත් වූ විතක්ක, විචාර, පීති, සුඛ, ඒකග්ගතා යන අංගයන්ගෙන් යුත් සිත් ය. 'පරිකම්මත්තා' යනු පූර්ව සූදානමක් ලෙස සකස් කළ බැවිනි. ආසන්න බැවින් 'උපචාර' නම වේ. ඉදින් ගෝත්‍රභූ සිතට පමණක් උපචාර යන නාමය වේ නම්, 'සමීපචාරිත්තා වා' (සමීපව හැසිරෙන බැවින්) යැයි වදාරන ලදී. සැබවින්ම ඉතා ආසන්න නොවුණත්, ඉතා දුර නොවන දෙය ද සමීපචාරී නම් වේ. අප්පනාවට සමීපව පවතින බැවින් 'උපචාර' නම් වේ. මීට පෙර පරිකර්ම සිත් වූයේ නානා වැදෑරුම් ආවජ්ජන වීථිවල පරිකර්මයන් සඳහා ය. 'එත්ථ' යනු පරිකර්ම, උපචාර, අනුලෝම යන නම් ඇති ජවන් සිත් අතර ය. 'සබ්බන්තිමං' යනු තුන්වන හෝ හතරවන ජවනයයි. 'පරිත්තගොත්තාභිභවනතො' යනු පරිත්ත (කාම) ගෝත්‍රය මැඩපැවැත්වීම නිසා ය. සැබවින්ම 'ගං තායති' (ඥානය රකින) බැවින් ගෝත්‍ර නම් වේ. 'පරිත්ත' යනුවෙන් පවතින නාමය හා බුද්ධිය (ඥානය) ඒකාන්ත අරමුණක් ලෙස රකින බැවින් එය පරිත්ත ගෝත්‍රයයි. බුද්ධිය අරමුණු වූ අර්ථයක් නොමැතිව නොපවතින්නාක් මෙන්, නාමය ද අර්ථයක් (අභිධෙය්‍ය) නොමැතිව නොපවතී. එබැවින් එය ඒ ඥානය හා නාමය රකියි (තායති) යැයි කියනු ලැබේ. එය මහග්ගත හෝ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ට වඩා වෙනස් වූ, කාම තණ්හාවට ගෝචර වූ, කාමාවචර ධර්මයන්ට ම ආවේණික වූ ස්වභාවයක් ලෙස දත යුතුය. මහග්ගත ගෝත්‍රයෙහි ද මෙම ක්‍රමයෙන් ම අර්ථ දත යුතුය. 'භාවනතෝ' යනු ඉපදවීමෙනි.

Avisesena [Pg.162] sabbesaṃ sabbā samaññāti paṭhamanayo gahitaggahaṇaṃ hotīti āha ‘‘aggahitaggahaṇenā’’tiādi. Nānāvajjanaparikammameva parikammanti adhippāyena ‘‘paṭhamaṃ vā upacāra’’ntiādi vuttaṃ. Catutthaṃ appanācittaṃ, pañcamaṃ vā appanācittaṃ pubbe vuttanayena sace catutthaṃ gotrabhu hotīti attho. Pañcamaṃ vāti vā-saddo aniyame. Svāyaṃ aniyamo iminā kāraṇenāti dassetuṃ ‘‘tañca kho khippābhiññadandhābhiññavasenā’’ti vuttaṃ. Tattha khippābhiññassa catutthaṃ appeti, dandhābhiññassa pañcamaṃ. Kasmā pana catutthaṃ, pañcamaṃ vā appeti, na tato paranti āha ‘‘tato paraṃ javanaṃ patatī’’ti. Tato pañcamato paraṃ chaṭṭhaṃ, sattamañca javanaṃ patantaṃ viya hoti parikkhīṇajavattāti adhippāyo.

විශේෂත්වයක් නොමැතිව සියලු ජවනයන්ට සියලු නම් යෙදෙන බව පළමු ක්‍රමයයි. එය ගත් දෙයම නැවත ගැනීමක් වන බැවින් 'අග්ගහිතග්ගහණේන' (නොගත් දෙය ගැනීමෙන්) යනාදිය වදාරන ලදී. විවිධ ආවජ්ජන සහිත පරිකර්මය ම පරිකර්මය යන අදහසින් 'පළමුවැන්න හෝ උපචාරය' යනාදිය වදාරන ලදී. හතරවන ජවනය අප්පනා සිත වේ, නැතහොත් පස්වන ජවනය අප්පනා සිත වේ. කලින් කී පරිදි ඉදින් හතරවැන්න ගෝත්‍රභූ වේ නම් (පස්වැන්න අප්පනා වේ) යන අර්ථයයි. 'පඤ්චමං වා' යන්නෙහි 'වා' ශබ්දය නියමයක් නොමැති බව හැඟවීමට ය. ඒ අනියමයට හේතුව 'එය වනාහි වහා අවබෝධ වන සහ පමාවී අවබෝධ වන බව අනුව' යනුවෙන් දක්වන ලදී. එහි වහා අවබෝධ වන්නාට හතරවන ජවනයේදී අප්පනාව සිදුවේ, පමා වී අවබෝධ වන්නාට පස්වන ජවනයේදී අප්පනාව සිදුවේ. හතරවන හෝ පස්වන ජවනයේදී අප්පනාව සිදුවන්නේ ඇයි ද, ඉන් පසුව සිදු නොවන්නේ ඇයි ද යන්නට 'ඉන් පසුව ජවනය වැටෙයි' (නතර වෙයි) යැයි වදාරන ලදී. ඒ පස්වන ජවනයෙන් පසු හයවන හෝ හත්වන ජවනය, ජව වේගය ගෙවී ගිය බැවින් වැටෙන්නාක් මෙන් වේ යන්න අදහසයි.

Yathā aladdhāsevanaṃ paṭhamajavanaṃ dubbalattā gotrabhuṃ na uppādeti, laddhāsevanaṃ pana balavabhāvato dutiyaṃ, tatiyaṃ vā gotrabhuṃ uppādeti, evaṃ laddhāsevanatāya balavabhāvato chaṭṭhaṃ, sattamampi appetīti therassa adhippāyo. Tenāha ‘‘tasmā chaṭṭhepi sattamepi appanā hotī’’ti. Tanti therassa vacanaṃ. Suttasuttānulomaācariyavādehi anupatthambhitattā vuttaṃ ‘‘attanomatimatta’’nti. ‘‘Purimā purimā kusalā dhammā’’ti (paṭṭhā. 1.1.12) pana suttapadamakāraṇaṃ āsevanapaccayalābhassa balavabhāve anekantikattā. Tathā hi aladdhāsevanāpi paṭhamacetanā diṭṭhadhammavedanīyā hoti, laddhāsevanā dutiyacetanā yāva chaṭṭhacetanā aparāpariyavedanīyā. Catutthapañcamesuyevātiādi vuttassevatthassa yuttidassanamukhena nigamanatthaṃ vuttaṃ. Tattha yadi chaṭṭhasattamaṃ javanaṃ patitaṃ nāma hoti parikkhīṇajavattā, kathaṃ sattamajavanacetanā upapajjavedanīyā, ānantariyā ca hotīti? Nāyaṃ viseso āsevanapaccayalābhena balappattiyā. Kiñcarahi kiriyāvatthāvisesato. Kiriyāvatthā hi ārambhamajjhapariyosānavasena tividhā. Tattha ca pariyosānāvatthāya sanniṭṭhāpakacetanābhāvena upapajjavedanīyāditā hoti, na balavabhāvenāti daṭṭhabbaṃ. Paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino vipākasantānassa anantarapaccayabhāvena tathā abhisaṅkhatattāti ca vadanti. Tasmā chaṭṭhasattamānaṃ papātābhimukhatāya parikkhīṇajavatā na sakkā nivāretuṃ. Tathā hi ‘‘yathā hi puriso’’tiādi vuttaṃ.

යම් සේ ආසේවන ප්‍රත්‍යය නොලැබූ ප්‍රථම ජවනය දුර්වල බැවින් ගෝත්‍රභූ සිත නූපදවයි ද, ආසේවන ප්‍රත්‍යය ලැබූ බලවත් භාවය නිසා දෙවන හෝ තෙවන ජවනය ගෝත්‍රභූ සිත උපදවයි ද, එමෙන්ම ආසේවන ප්‍රත්‍යය ලැබූ බැවින් බලවත් භාවය නිසා හයවන හෝ හත්වන ජවනය ද අප්පනාවට පත් වේ යනු අභිධර්මික ගෝදත්ත තෙරුන් වහන්සේගේ අදහසයි. එහෙයින් 'එබැවින් හයවැන්නේ ද හත්වැන්නේ ද අප්පනාව වේ' යැයි වදාළහ. එය එම තෙරුන් වහන්සේගේ වචනයකි. සූත්‍ර, සූත්‍රානුලෝම හෝ ආචාර්යවාදයන්ගෙන් එය තහවුරු නොවන බැවින් 'තම පුද්ගලික මතය පමණක්' (අත්තනෝමති) යැයි පවසන ලදී. 'පූර්ව පූර්ව කුසල ධර්මයෝ' යන සූත්‍ර පදය (පට්ඨානය) මෙයට නිසි හේතුවක් නොවේ, මන්ද ආසේවන ප්‍රත්‍යය ලැබීමේ බලවත් බව ඒකාන්ත නොවන බැවිනි. එසේම ආසේවන ප්‍රත්‍යය නොලැබූ ප්‍රථම චේතනාව දෘෂ්ටධර්මවේදනීය වේ, ආසේවන ප්‍රත්‍යය ලැබූ දෙවන චේතනාවේ සිට හයවන චේතනාව දක්වා අපරාපරියවේදනීය වේ. 'හතරවන පස්වන' යනාදී වශයෙන් පවසා ඇත්තේ යුක්ති දැක්වීම් මගින් අර්ථය නිගමනය කරනු පිණිස ය. එහිදී ඉදින් හයවන හෝ හත්වන ජවනය, ජව වේගය ගෙවී ගිය බැවින් (භවාංගයට) වැටුණේ යැයි පවසන්නේ නම්, කෙසේ හත්වන ජවන චේතනාව උපපජ්ජවේදනීය සහ ආනන්තරිය වේ ද? මෙම විශේෂත්වය ආසේවන ප්‍රත්‍යය ලැබීමෙන් වූ බලවත් වීමක් නිසා නොවේ. එසේ නම් කුමක් නිසාද? ක්‍රියා අවස්ථා විශේෂය නිසා ය. ක්‍රියා අවස්ථාව ආරම්භ, මධ්‍ය සහ පර්යවසාන වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී පර්යවසාන අවස්ථාවේ කටයුත්ත නිමාවට පත් කරන චේතනාව බැවින් උපපජ්ජවේදනීය බව ආදිය ඇති වේ මිස, බලවත් භාවය නිසා නොවන බව දත යුතුය. ප්‍රතිසන්ධියට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වන විපාක සන්තතියට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වන පරිදි එලෙස සකස් වී ඇති බැවින් යැයි ද කියති. එහෙයින් හයවන හත්වන ජවනයන් ප්‍රපාතයට (භවාංගයට) නැඹුරු වී ඇති බැවින් ජව වේගය ගෙවී යාම වැළැක්විය නොහැකිය. එහෙයින් 'යම් සේ පුරුෂයෙක්' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී.

Sā [Pg.163] ca pana appanā. Addhānaparicchedoti kālaparicchedo. So panettha sattasu ṭhānesu katthaci aparimāṇacittakkhaṇatāya, katthaci atiittarakhaṇatāya natthīti vutto. Na hettha sampuṇṇajavanavīthi addhā labbhati. Tenevāha ‘‘ettha maggānantaraphala’’ntiādi. Sesaṭṭhānesūti paṭhamappanā, lokiyābhiññā, maggakkhaṇo, nirodhā vuṭṭhahantassa phalakkhaṇoti etesu catūsu ṭhānesu.

එම අප්පනාව ද කාල පරිච්ඡේදයකි. එය මෙහි ස්ථාන හතකදී, ඇතැම් තැනක අපරිමාණ චිත්තක්ෂණ පවතින බැවින් ද, ඇතැම් තැනක ඉතා කෙටි ක්ෂණයක් පවතින බැවින් ද (නියත කාල පරිච්ඡේදයක්) නැතැයි කියන ලදී. මෙහි සම්පූර්ණ ජවන වීථියක කාලය නොලැබේ. එහෙයින් 'මෙහි මාර්ගයට අනන්තර ඵලය' යනාදිය වදාළහ. 'සෙසු ස්ථානයන්හි' යනු ප්‍රථම අප්පනාව, ලෞකික අභිඥා, මාර්ග ක්ෂණය, නිරෝධයෙන් නැගී සිටින්නාගේ ඵල ක්ෂණය යන මේ ස්ථාන හතරෙහි ය.

Ettāvatāti ettakena bhāvanākkamena esa yogāvacaro paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evaṃ viharatā ca anena tadeva paṭhamaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇanti sambandho.

'මෙතෙකින්' යනු මෙපමණ වූ භාවනා ක්‍රමයකින් මේ යෝගාවචර තෙමේ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. මෙසේ වාසය කරන ඔහු විසින් එම පඨවි කසිණ ප්‍රථම ධ්‍යානයම පසක් කරන ලද්දේ වෙයි යනු සම්බන්ධයයි.

70. Tatthāti tasmiṃ jhānapāṭhe. Viviccitvāti visuṃ hutvā. Tenāha ‘‘vinā hutvā apakkamitvā’’ti, pajahanavasena apasakkitvāti attho. Vivicceva kāmehīti ettha ‘‘viviccā’’ti iminā vivecanaṃ jhānakkhaṇe kāmānaṃ abhāvamattaṃ vuttaṃ. ‘‘Viviccevā’’ti pana iminā ekaṃsato kāmānaṃ vivecetabbatādīpanena tappaṭipakkhatā jhānassa, kāmavivekassa ca jhānādhigamūpāyatā dassitā hotīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘paṭhamaṃ jhāna’’ntiādiṃ vatvā tamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Andhakāre sati padīpobhāso viyā’’ti etena yathā padīpobhāsābhāvena rattiyaṃ andhakārābhibhavo, evaṃ jhānābhāvena sattasantatiyaṃ kāmābhibhavoti dasseti.

70. 'එහි' යනු එම ධ්‍යාන පාඨයෙහි ය. 'විවිච්ච' (වෙන්ව) යනු අන්‍යව (වෙනස්ව) යන්නයි. එහෙයින් 'වෙන්වී ඉවත්වී' යැයි ද, ප්‍රහාණය කිරීමෙන් ඉවත්වී යැයි ද අර්ථයයි. 'විවිච්චේව කාමේහි' යන පාඨයෙහි 'විවිච්ච' යන පදයෙන් ධ්‍යාන ක්ෂණයේදී කාමයන්ගේ නොමැති බව පමණක් පවසන ලදී. 'විවිච්චේව' යන අවධාරණ පදයෙන් ඒකාන්තයෙන්ම කාමයන්ගෙන් වෙන්විය යුතු බව දැක්වීමෙන්, ධ්‍යානයෙහි එම කාමයන්ට ඇති ප්‍රතිපක්ෂ බව ද, කාම විවේකය ධ්‍යාන අධිගමයට උපකාරයක් වන බව ද දක්වන ලදී. මෙම අර්ථය දැක්වීම සඳහා 'ප්‍රථම ධ්‍යානය' යනාදිය පවසා, එම අර්ථයම වඩාත් පැහැදිලි කිරීමට 'කෙසේ ද' යනාදිය වදාරන ලදී. 'අඳුර ඇති කල්හි ප්‍රදීපාලෝකය මෙන්' යන මෙයින්, යම් සේ ප්‍රදීපාලෝකය නොමැති විට රාත්‍රියෙහි අඳුරෙන් යටපත් වීම සිදු වේ ද, එමෙන්ම ධ්‍යානය නොමැති විට සත්ත්ව සන්තතිය කාමයෙන් යටපත් වන බව දක්වයි.

Etanti pubbapadeyeva avadhāraṇavacanaṃ. Na kho pana evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘kāmehi evā’’ti avadhāraṇassa akatattā. Nissaranti niggacchanti etena, ettha vāti nissaraṇaṃ. Ke niggacchanti? Kāmā, tesaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ pahānaṃ tannissaraṇaṃ, tato. Kathaṃ pana samāne vikkhambhane kāmānamevetaṃ nissaraṇaṃ, na byāpādādīnanti codanaṃ yuttito, āgamato ca sodhetuṃ ‘‘kāmadhātū’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāmadhātusamatikkamanatoti sakalassapi kāmabhavassa samatikkamapaṭipadābhāvato. Tena imassa jhānassa kāmapariññābhāvamāha. Kāmarāgapaṭipakkhatoti vakkhamānavibhāgassa kilesakāmassa paccatthikabhāvato. Tena yathā mettā byāpādassa, karuṇā vihiṃsāya, evamidaṃ jhānaṃ kāmarāgassa ujuvipaccanīkabhūtanti dasseti. Evamattano pavattiyā, vipākappavattiyā ca kāmarāgato, kāmadhātuto [Pg.164] ca vinivattasabhāvattā idaṃ jhānaṃ visesato kāmānameva nissaraṇaṃ. Svāyamattho pāṭhagato evāti āha ‘‘yathāhā’’tiādi. Kāmañcetamatthaṃ dīpetuṃ purimapadeyeva avadhāraṇaṃ gahitaṃ, uttarapadepi pana taṃ gahetabbameva tathā atthasambhavatoti dassetuṃ ‘‘uttarapadepī’’tiādi vuttaṃ. Itoti kāmacchandato. Esa niyamo. Sādhāraṇavacanenāti avisesavacanena. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedappaṭipassaddhinissaraṇavivekā tadaṅgavivekādayo. Cittakāyaupadhivivekā cittavivekādayo. Tayo eva idha jhānakathāyaṃ daṭṭhabbā samucchedavivekādīnaṃ asambhavato.

'එය' යනු පූර්ව පදයේම වූ අවධාරණ වචනයයි. 'කාමයන්ගෙන්මය' කියා අවධාරණයක් නොකළ බැවින් එය එසේ නොදැක්විය යුතුය. මෙයින් නික්මෙති, මෙහි නික්මෙති යන අර්ථයෙන් 'නිස්සරණ' නම් වේ. කවුරුන් නික්මෙත්ද? කාමයෝයි. එම කාමයන්ගේ ප්‍රහාණය 'තන්නිස්සරණ' නම් වේ. විෂ්කම්භන ප්‍රහාණය සමාන වුවද, කෙසේ මෙය කාමයන්ගේම නිස්සරණයක් වේද, ව්‍යාපාදාදීන්ගේ නොවේද යන චෝදනාව යුක්ති සහගතව හා ධර්ම ග්‍රන්ථ අනුව පිරිසිදු කරනු පිණිස 'කාමධාතු' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'කාමධාතු සමතික්කමනතෝ' යනු සමස්ත කාම භවයම ඉක්මවා යන ප්‍රතිපදාවක් වන බැවිනි. එමගින් මෙම ධ්‍යානයෙහි කාමයන් පිරිසිඳ දැනීම පවසයි. 'කාමරාග පටිපක්ඛතෝ' යනු ඉදිරියට දැක්වෙන කෙලෙස් කාමයට ප්‍රතිපක්ෂ වන බැවිනි. එයින් යම් සේ මෙත්තාව ව්‍යාපාදයට ද, කරුණාව විහිංසාවට ද ප්‍රතිපක්ෂ වේ ද, එමෙන්ම මේ ධ්‍යානය කාමරාගයට ඍජු ප්‍රතිපක්ෂයක් වන බව දක්වයි. මෙසේ තමාගේ පැවැත්මෙන් ද, විපාක පැවැත්මෙන් ද, කාමරාගයෙන් සහ කාමධාතුවෙන් මිදුණු ස්වභාවය ඇති බැවින් මේ ධ්‍යානය විශේෂයෙන්ම කාමයන්ගෙන්ම නික්මීමකි. එම අර්ථය පාඨයෙහිම ඇති බැවින් 'යම් සේ වදාළේ ද' යනාදිය පැවසූහ. මෙම අර්ථය දැක්වීමට පූර්ව පදයේම අවධාරණය ගන්නා ලද්දේ ද, උත්තර පදයේ ද අර්ථය සිදුවන බැවින් එය ද ගත යුතුය යන්න දැක්වීමට 'උත්තරපදේපි' යනාදිය වදාරන ලදී. 'මීට වඩා' යනු කාමච්ඡන්දයෙන් යන්නයි. මෙය නියමයයි. 'සාධාරණ වචනයෙන්' යනු විශේෂ නොකළ වචනයෙනි. තදංග විවේකාදිය ද, චිත්ත විවේකාදිය ද යන මෙහි ධ්‍යාන කථාවෙහි විවේක තුනක් පමණක් දත යුතුය, මන්ද මෙහි සමුච්ඡේද විවේකාදිය සිදු නොවන බැවිනි.

Niddeseti mahāniddese (mahāni. 1, 7). Tattha hi ‘‘uddānato dve kāmā – vatthukāmā kilesakāmā cā’’ti uddisitvā ‘‘tattha katame vatthukāmā? Manāpiyā rūpā…pe… manāpiyā phoṭṭhabbā’’tiādinā vatthukāmā niddiṭṭhā. Te pana kāmīyantīti kāmāti veditabbā. Tatthevāti niddese eva. Vibhaṅgeti jhānavibhaṅge (vibha. 564). Patthanākārena pavatto dubbalo lobho chandanaṭṭhena chando, tato balavā rañjanaṭṭhena rāgo, tatopi balavataro bahalarāgo chandarāgo. Nimittānubyañjanāni saṅkappeti etenāti saṅkappo, tathāpavatto lobho, tato balavā rañjanaṭṭhena rāgo, saṅkappanavaseneva pavatto tatopi balavataro saṅkapparāgoti. Svāyaṃ pabhedo ekasseva lobhassa pavattiākāravasena, avatthābhedavasena ca veditabbo yathā ‘‘vaccho dammo balībaddo’’ti. Ime kilesakāmā. Kāmentīti kāmā, kāmenti etehīti vā.

මහානිද්දේසයෙහි (මහානි. 1, 7) මෙසේ දක්වා ඇත: 'සංක්‍ෂේපයෙන් කාමයෝ දෙවදෑරුම් වෙති - එනම් වස්තුකාම සහ ක්ලේශකාම වශයෙනි.' එහි 'වස්තුකාමයෝ කවරහුද?' යන්නට පිළිතුරු ලෙස 'මනාප වූ රූප... මනාප වූ ස්පර්ශ' යනාදී වශයෙන් වස්තුකාමයෝ විස්තර කර ඇත. ඒ වස්තුකාමයන් සත්ත්වයන් විසින් කැමති වන (ප්‍රාර්ථනා කරන) බැවින් 'කාම' නම් වන බව දත යුතුය. 'තත්ථේව' යනු නිද්දේසයෙහි ම ය. විභංගප්‍රකරණයෙහි ජානවිභංගයෙහි (විභ. 564) මෙසේ දැක්වේ: ප්‍රාර්ථනා ස්වරූපයෙන් පවත්නා දුබල ලෝභය 'ඡන්ද' නම් වේ. ඊට වඩා බලවත් වූ ඇලෙන ස්වභාවය ඇති ලෝභය 'රාග' නම් වේ. ඊටත් වඩා බලවත් වූ ඝන රාගය 'ඡන්දරාග' නම් වේ. යමකින් නිමිත්ත හා අනුව්‍යඤ්ජනයන් සංකල්පනා කෙරේද එය 'සංකල්ප' නම් වේ. එවැනි ලෝභය ද 'රාග' නම් වන අතර, සංකල්ප වශයෙන් ම පවත්නා වඩාත් බලවත් ලෝභය 'සංකල්පරාග' නම් වේ. ලෝභයෙහිම පවත්නා මෙම විවිධ අවස්ථා, පැවතුම් ආකාරය සහ මට්ටම් අනුව 'වස්සා, දම්ම, ගොනා' යනාදී වශයෙන් වසුපැටවාගේ අවස්ථා මෙන් තේරුම් ගත යුතුය. මොවුහු ක්ලේශකාමයෝය. තමන් විසින් ම කැමති වන නිසා 'කාම' නම් වේ, නැතහොත් මේවා මගින් (සත්ත්වයන්) කැමති වන නිසා 'කාම' නම් වේ.

Evañhi satīti evaṃ ubhayesampi kāmānaṃ saṅgahe sati. Vatthukāmehipīti ‘‘vatthukāmehi viviccevā’’tipi attho yujjatīti evaṃ yujjamānatthantarasamuccayattho pi-saddo, na kilesakāmasamuccayattho. Kasmā? Imasmiṃ atthe kilesakāmehi vivekassa dutiyapadena vuttattā. Tenāti vatthukāmavivekena. Kāyaviveko vutto hoti puttadārādipariggahavivekadīpanato. Purimenāti kāyavivekena. Etthāti ‘‘vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehī’’ti etasmiṃ padadvaye, ito vā niddhārite vivekadvaye. Akusala-saddena yadipi [Pg.165] kilesakāmā, sabbākusalāpi vā gahitā, sabbathā pana kilesakāmehi viveko vuttoti āha ‘‘dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato’’ti. Dutiyenāti ca cittavivekenāti attho. Etesanti yathāvuttānaṃ dvinnaṃ padānaṃ, niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ. Taṇhādisaṃkilesānaṃ vatthuno pahānaṃ saṃkilesavatthuppahānaṃ. Lolabhāvo nāma tattha tattha rūpādīsu taṇhuppādo, tassa hetu vatthukāmā eva veditabbā. Bālabhāvo avijjā, duccintitacintitādi vā, tassa ayonisomanasikāro, sabbepi vā akusalā dhammā hetu. Kāmaguṇādhigamahetupi pāṇātipātādiasuddhapayogo hotīti tabbivekena payogasuddhi vibhāvitā. Taṇhāsaṃkilesasodhanena, vivaṭṭūpanissayasaṃvaḍḍhanena ca ajjhāsayavisodhanaṃ āsayaposanaṃ. Kāmesūti niddhāraṇe bhummaṃ.

කාමයන් දෙවදෑරුම්ව ගත් කල්හි, 'වස්තුකාමයන්ගෙන් වෙන්වී' යන අර්ථයද මෙහි යෙදේ. මෙහි 'පි' ශබ්දය වෙනත් අර්ථයක් එකතු කිරීමට යෙදේ මිස ක්ලේශකාමයන් එකතු කිරීමට නොවේ. මන්දයත්, මෙහි ක්ලේශකාමයන්ගෙන් වෙන්වීම දෙවන පදයෙන් පවසා ඇති බැවිනි. එබැවින් 'වස්තුකාමවිවේකය' යන්නෙන් අඹුදරු ආදී පරිග්‍රහයන්ගෙන් වෙන්වීම පෙන්වා දෙන බැවින් 'කායවිවේකය' පවසන ලද්දේ වෙයි. 'පූර්ව පදයෙන්' යනු කායවිවේකයෙනි. 'එත්ථ' යනු 'කාමයන්ගෙන් වෙන්වී, අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්වී' යන පද දෙකෙහිය, නැතහොත් එයින් වෙන් කර දැක්වූ විවේක දෙකෙහිය. අකුසල ශබ්දයෙන් ක්ලේශකාමයන් හෝ සියලු අකුසලයන් ගත්තද, හැම අයුරින්ම ක්ලේශකාමයන්ගෙන් වෙන්වීම පැවසූ බැවින් 'දෙවන පදයෙන් ක්ලේශකාමයන්ගෙන් වෙන්වීම පවසා ඇත' යි කියන ලදී. 'දෙවන පදයෙන්' යන්නෙහි අර්ථය චිත්තවිවේකයයි. 'එතේසං' යනු ඉහත කී පද දෙක අතුරින් වෙන් කර දැක්වීමට යෙදුණු සාමි වචනයකි. තණ්හාදී කෙලෙසුන්ට වස්තු වූ දේ ප්‍රහීණ කිරීම 'සංක්ලේශ වස්තු ප්‍රහාණය'යි. ලෝලී බව නම් ඒ ඒ රූප ආදියෙහි තණ්හාව ඉපදීමයි, ඊට හේතුව වස්තුකාමයන් ම බව දත යුතුය. බාල බව යනු අවිද්‍යාවයි, නැතහොත් දුශ්චින්තන ආදියයි. ඊට හේතුව අයෝනිසෝමනසිකාරයයි, නැතහොත් සියලුම අකුසල ධර්මයෝය. කාමගුණයන් ලැබීමේ අරමුණින් ප්‍රාණඝාතාදී අශුද්ධ ක්‍රියා (අශුද්ධ පයෝග) සිදුවේ. ඒවායින් වෙන්වීමෙන් ප්‍රයෝග ශුද්ධිය විදහා දක්වන ලදී. තණ්හා සංක්ලේශයන් පිරිසිදු කිරීමෙන් හා නිවනට උපකාරී වන කුසල් (විවට්ටූපනිස්සය) වැඩීමෙන් අදහස් පිරිසිදු කිරීම 'ආශය පෝෂණය' නම් වේ. 'කාමේසු' යනු නිර්ධාරණයෙහි සප්තමී විභක්තියයි.

Anekabhedoti kāmāsavakāmarāgasaṃyojanādivasena, rūpataṇhādivasena ca anekappabhedo. Kāmacchandoyevāti kāmasabhāvoyeva chando, na kattukamyatāchando, nāpi kusalacchandoti adhippāyo. Jhānapaṭipakkhatoti jhānassa paṭipakkhabhāvato taṃhetu tannimittaṃ visuṃ vutto. Akusalabhāvasāmaññena aggahetvā visuṃ sarūpena gahito. Yadi kilesakāmova purimapade vutto, kathaṃ bahuvacananti āha ‘‘anekabhedato’’tiādi.

'අනේකභේද' යනු කාමාසව, කාමරාග සංයෝජන ආදී වශයෙන් මෙන්ම රූප තණ්හා ආදී වශයෙන් ඇති විවිධ ප්‍රභේදයන්ය. 'කාමච්ඡන්දය' යනු කාම ස්වභාවය සහිත ඡන්දයම මිස, යමක් කිරීමට ඇති කැමැත්ත (කත්තුකම්‍යතා ඡන්දය) හෝ කුසල ඡන්දය නොවන බව අදහසයි. ධ්‍යානයට ප්‍රතිපක්‍ෂ (විරුද්ධ) ස්වභාවය ඇති බැවින් ද, ඊට හේතුවන හා නිමිති වන බැවින් ද එය වෙන් වශයෙන් දක්වන ලදී. අකුසල ස්වභාවය සමාන වුවද පොදුවේ නොගෙන, ස්වකීය ස්වරූපයෙන් ම වෙන් කර ගන්නා ලදී. පූර්ව පදයෙන් ක්ලේශකාමයන්ම පවසන්නේ නම්, මෙහි බහු වචනය යෙදුවේ ඇයිද යන ප්‍රශ්නයට 'විවිධ ප්‍රභේද ඇති බැවින්' යනාදී වශයෙන් පිළිතුරු දෙන ලදී.

Aññesampi diṭṭhimānaahirikānottappādīnaṃ, taṃsahitaphassādīnañca. Upari vuccamānāni jhānaṅgāni uparijhānaṅgāni, tesaṃ attano paccanīkānaṃ paṭipakkhabhāvadassanato tappaccanīkanīvaraṇavacanaṃ. Nīvaraṇāni hi jhānaṅgapaccanīkāni tesaṃ pavattinivāraṇato. Samādhi kāmacchandassa paṭipakkho rāgappaṇidhiyā ujuvipaccanīkabhāvato, nānārammaṇehi palobhitassa paribbhamantassa cittassa samādhānato ca. Pīti byāpādassa paṭipakkhā pāmojjena samānayogakkhemattā. Vitakko thinamiddhassa paṭipakkho yoniso saṅkappanavasena savipphārapavattito. Sukhaṃ avūpasamānutāpasabhāvassa uddhaccakukkuccassa paṭipakkhaṃ vūpasantasītalasabhāvattā. Vicāro vicikicchāya paṭipakkho ārammaṇe anumajjanavasena paññāpaṭirūpasabhāvattā. Mahākaccānattherena desitaṃ piṭakānaṃ saṃvaṇṇanā peṭakaṃ, tasmiṃ peṭake.

දෘෂ්ටි, මාන, අහිරික, අනොත්තප්ප ආදී අනෙකුත් ධර්මයන් ද, ඒවා හා සම්බන්ධ ස්පර්ශ ආදී ධර්මයන් ද මෙයට අයත් වේ. මතුපිටින් කියවෙන ධ්‍යාන අංගයන් 'උපරිජ්ඣානංග' නම් වේ. තම ප්‍රතිපක්‍ෂ ධර්මයන් හෙවත් නීවරණයන්ගේ විරුද්ධ ස්වභාවය පෙන්වීම සඳහා එම නීවරණයන් ගැන සඳහන් කර ඇත. නීවරණයෝ ධ්‍යාන අංගයන්ගේ පැවැත්ම වළක්වන බැවින් ඒවා ධ්‍යාන අංගයන්ට ප්‍රතිපක්‍ෂ වෙති. සමාධිය කාමච්ඡන්දයට ප්‍රතිපක්‍ෂ වන්නේ, රාගය නමැති ප්‍රාර්ථනාවට එය ඍජුවම විරුද්ධ වන බැවින් සහ විවිධ අරමුණු මගින් රවටනු ලැබ විසිරී යන සිත එකඟ කරන බැවිනි. ප්‍රීතිය ව්‍යාපාදයට ප්‍රතිපක්‍ෂ වන්නේ ප්‍රමෝදය හා සමාන නිර්භය ස්වභාවයක් ඇති බැවිනි. විතක්කය ථීනමිද්ධයට ප්‍රතිපක්‍ෂ වන්නේ යෝනිසෝමනසිකාරය මගින් සිත පතුරුවා පවත්වන බැවිනි. සුඛය උද්ධච්චකුක්කුච්චයට ප්‍රතිපක්‍ෂ වන්නේ එය සංසිඳුණු හා ශීතල (ශාන්ත) ස්වභාවයක් ඇති බැවිනි. විචාරය විචිකිච්ඡාවට ප්‍රතිපක්‍ෂ වන්නේ අරමුණෙහි නැවත නැවත හැසිරෙන ස්වභාවය නිසා ප්‍රඥාවට සමාන ස්වභාවයක් ගන්නා බැවිනි. මහාකච්චායන තෙරුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද පිටකයන්ගේ වර්ණනාව 'පේටකය' නම් වේ. එම පේටකයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත.

Pañcakāmaguṇabhedavisayassāti [Pg.166] rūpādipañcakāmaguṇavisesavisayassa. Āghātavatthubhedādivisayānanti byāpādavivekavacanena ‘‘anatthaṃ me acarī’’ti (dī. ni. 3.340; a. ni. 9.29; vibha. 960) ādiāghātavatthubhedavisayassa dosassa, mohādhikehi thinamiddhādīhi vivekavacanena paṭicchādanavasena dukkhādipubbantādibhedavisayassa mohassa vikkhambhanaviveko vutto. Kāmarāgabyāpādatadekaṭṭhathinamiddhādivikkhambhakañcetaṃ sabbākusalapaṭipakkhasabhāvattā. Sabbakusalānaṃ tena sabhāvena sabbākusalappahāyakaṃ hoti, hontampi kāmarāgādivikkhambhanasabhāvameva hoti taṃsabhāvattāti avisesetvā nīvaraṇākusalamūlādīnaṃ ‘‘vikkhambhanaviveko vutto hotī’’ti āha.

'පඤ්චකාමගුණභේද විෂය' යනු රූප ආදී පංච කාමගුණයන් අරමුණු කර ගැනීමයි. 'ආඝාත වස්තු භේද විෂය' යනු ව්‍යාපාද විවේකය පැවසීමෙන්, 'ඔහු මට අනර්ථයක් කෙළේය' යනාදී වශයෙන් වූ ආඝාත වස්තූන් අරමුණු කරගත් දෝෂයන් දුරු කිරීම ද, මෝහය අධික වූ ථීනමිද්ධ ආදියෙන් වෙන්වීම පැවසීමෙන්, සත්‍යය වසා ගැනීම් වශයෙන් දුක්ඛාදී සත්‍යයන් හා පූර්වාන්තය (අතීතය) ආදිය අරමුණු කරගත් මෝහය යටපත් කිරීම (විෂ්කම්භන විවේකය) ද පවසන ලදී. මෙම ධ්‍යානය කාමරාගය, ව්‍යාපාදය හා ඒවාට සමාන ථීනමිද්ධ ආදිය යටපත් කරන්නකි. එය සියලු අකුසලයන්ට ප්‍රතිපක්‍ෂ ස්වභාවයක් ඇති බැවින්, එම ස්වභාවය නිසා සියලු අකුසලයන් ප්‍රහීණ කරන්නක් වේ. එසේ වුවද, ප්‍රධාන වශයෙන් කාමරාගාදිය යටපත් කරන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින්, විශේෂ කොට නොදක්වා 'නීවරණ අකුසල මූලයන් යටපත් කිරීම නම් වූ විෂ්කම්භන විවේකය පවසන ලදී' යි අටුවාවෙහි සඳහන් වේ.

71. Yathāpaccayaṃ pavattamānānaṃ sabhāvadhammānaṃ natthi kāci vasavattitāti vasavattibhāvanivāraṇatthaṃ ‘‘vitakkanaṃ vitakko’’ti vuttaṃ. Tayidaṃ ‘‘vitakkanaṃ īdisamida’’nti ārammaṇassa parikappananti āha ‘‘ūhananti vuttaṃ hotī’’ti. Yasmā cittaṃ vitakkabalena ārammaṇaṃ abhiniruḷhaṃ viya hoti, tasmā so ārammaṇābhiniropanalakkhaṇo vutto. Yathā hi koci rājavallabhaṃ, taṃsambandhinaṃ mittaṃ vā nissāya rājagehaṃ ārohati anupavisati, evaṃ vitakkaṃ nissāya cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati. Yadi evaṃ, kathaṃ avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ ārohatīti? Vitakkabaleneva. Yathā hi so puriso paricayena tena vināpi nirāsaṅko rājagehaṃ pavisati, evaṃ paricayena vitakkena vināpi avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati. Paricayenāti ca santāne pavattavitakkabhāvanāsaṅkhātena paricayena. Vitakkassa hi santāne abhiṇhaṃ pavattassa vasena cittassa ārammaṇābhiruhaṇaṃ ciraparicitaṃ. Tena taṃ kadāci vitakkena vināpi tattha pavattateva. Yathā taṃ ñāṇasahitaṃ hutvā sammasanavasena ciraparicitaṃ kadāci ñāṇavirahitampi sammasanavasena pavattati, yathā vā kilesasahitaṃ hutvā pavattaṃ sabbaso kilesarahitampi paricayena kilesavāsanāvasena pavattati, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Ādito, abhimukhaṃ vā hananaṃ āhananaṃ. Parito, parivattetvā vā āhananaṃ pariyāhananaṃ. ‘‘Rūpaṃ rūpaṃ, pathavī pathavī’’ti ākoṭentassa viya pavatti ‘‘āhananaṃ, pariyāhanana’’nti ca veditabbaṃ. Ānayanaṃ cittassa ārammaṇe upanayanaṃ, ākaḍḍhanaṃ vā.

71. හේතු ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව පවතින ස්වභාව ධර්මයන් කෙරෙහි කිසිදු වසඟ බවක් නැති බැවින්, එම වසඟ බව පලවා හැරීම පිණිස 'කල්පනා කිරීම විතක්කය' යි කියන ලදී. මෙය 'අරමුණ මෙබඳුය' කියා සිතීමක් හෙවත් අරමුණ කෙරෙහි කල්පනා කිරීමක් බැවින් 'ඌහන' (කල්පනා කිරීම) යයි පවසන ලදී. යම් හෙයකින් විතක්කයේ බලයෙන් සිත අරමුණට නැගුණාක් මෙන් පවතී ද, එබැවින් එය 'අරමුණෙහි පිහිටුවන ලක්ෂණය' ඇත්තක් ලෙස හඳුන්වයි. යම්සේ රජුට ප්‍රිය වූවෙකු හෝ ඔහුගේ ඥාතියෙකු හෝ මිතුරෙකු ඇසුරු කරගෙන කිසිවෙකු රජ මාළිගයට ඇතුළු වේ ද, එසේම විතක්කය ඇසුරින් සිත අරමුණට පිවිසෙයි. ඉදින් එසේ නම්, විතක්ක රහිත සිත අරමුණට පිවිසෙන්නේ කෙසේද? එයද විතක්කයේම බලයෙනි. යම්සේ එම පුද්ගලයා පුරුද්ද නිසා රජුගේ ඥාතියා නොමැතිව වුවද සැකයක් නැතිව රජ මාළිගයට පිවිසෙන්නේ ද, එසේම පුරුද්ද නිසා විතක්කය නොමැතිව වුවද විතක්ක රහිත සිත අරමුණට පිවිසෙයි. 'පුරුද්දෙන්' යනු සන්තතියෙහි පවත්නා විතක්ක භාවනාව නමැති පුරුද්දෙනි. සන්තතියෙහි නිතර විතක්කය පැවතීම නිසා සිත අරමුණට නැගීම බොහෝ කලක් පුරුදු වී ඇත. එමගින් විතක්කය නැති විටද සිත එම අරමුණෙහිම පවතියි. යම්සේ ප්‍රඥාව සහිතව මෙනෙහි කිරීමෙන් පුරුදු වූ සිත, ඇතැම් විට ප්‍රඥාව නැති විටද මෙනෙහි කිරීමේ ස්වභාවයෙන් පවතී ද, යම්සේ කෙලෙස් සහිතව පැවති සිත මුළුමනින්ම කෙලෙස් රහිත වූ විටද පුරුද්ද මත කෙලෙස් වාසනා බලයෙන් පවතී ද, මෙයද එසේම දත යුතුය. අරමුණ ඉදිරියට පැමිණවීම 'ආහනන' නම් වේ. අරමුණ වටා සිත හැසිරවීම 'පරියාහනන' නම් වේ. 'රූපය රූපය, පඨවිය පඨවිය' කියා තට්ටු කරන්නාක් මෙන් සිදුවන පැවැත්ම 'ආහනන' හා 'පරියාහනන' ලෙස දත යුතුය. 'ආනයනය' යනු සිත අරමුණ වෙත පැමිණවීම හෙවත් ඇද ගැනීමයි.

Anusañcaraṇaṃ [Pg.167] anuparibbhamanaṃ. Svāyaṃ viseso santānamhi labbhamāno eva santāne pākaṭo hotīti daṭṭhabbo. Sesesupi eseva nayo. Anumajjanaṃ ārammaṇe cittassa anumasanaṃ, parimajjananti attho. Tathā hi vicāro ‘‘parimajjanahattho viya, sañcaraṇahattho viyā’’ti ca vutto. Tatthāti ārammaṇe. Sahajātānaṃ anuyojanaṃ ārammaṇe anuvicāraṇasaṅkhātaanumajjanavaseneva veditabbaṃ. Anuppabandhanaṃ ārammaṇe cittassa avicchinnassa viya pavatti. Tathā hi so ‘‘anusandhānatā’’ti (dha. sa. 8) niddiṭṭho. Teneva ca ‘‘ghaṇḍānuravo viya, paribbhamanaṃ viyā’’ti ca vutto.

'අනුසංචරණය' යනු නැවත නැවත හැසිරීමයි. මෙම විශේෂ ලක්ෂණය සන්තතිය තුළ ප්‍රකටව පවතින බව දත යුතුය. සෙසු අංගයන්හිද ක්‍රමය මෙයමය. 'අනුමජ්ජනය' යනු අරමුණෙහි සිත පිරිමැදීමයි. විචාරය 'පිරිමදින හස්තයක් වැනි' හෝ 'හැසිරෙන හස්තයක් වැනි' යැයි කියනු ලැබේ. 'එහි' යනු අරමුණෙහිය. සහජාත ධර්මයන් අරමුණෙහි යෙදවීම, අනුමජ්ජන වශයෙන් හඳුන්වන අරමුණ පිරිමැදීමේ ස්වභාවයෙන්ම දත යුතුය. 'අනුප්පබන්ධනය' යනු අරමුණෙහි සිත නොකැඩී පැවතීමයි. එය 'අනුසන්ධානතා' (සම්බන්ධ කිරීම) ලෙස දක්වා ඇත. එබැවින් එය 'ඝණ්ඨාවක නාදය මෙන්' හා 'වටේට හැසිරීම මෙන්' යයි කියන ලදී.

Katthacīti paṭhamajjhāne, parittacittuppādesu ca. Vicārato oḷārikaṭṭhena, vicārasseva ca pubbaṅgamaṭṭhena anuravato oḷāriko, tassa ca pubbaṅgamo ghaṇḍābhighāto viya vitakko. Yathā hi ghaṇḍābhighāto paṭhamābhinipāto hoti, evaṃ ārammaṇābhimukhaniropanaṭṭhena vitakko cetaso paṭhamābhinipāto hoti. Abhighāta-ggahaṇena cettha abhighātajo saddo gahitoti veditabbo. Vipphāravāti vicalanayutto saparipphando. Paribbhamanaṃ viya parissayābhāvavīmaṃsanatthaṃ. Anuppabandhena pavattiyanti upacāre vā appanāyaṃ vā santānena pavattiyaṃ. Tattha hi vitakko niccalo hutvā ārammaṇaṃ anupavisitvā viya pavattati, na paṭhamābhinipāte. Pākaṭo hotīti vitakkassa viseso abhiniropanākāro oḷārikattā paṭhamajjhāne pākaṭo hoti, tadabhāvato pañcakanaye dutiyajjhāne vicārassa viseso anumajjanākāro pākaṭo hoti.

'කොතැනකදීද' යන්න ප්‍රථම ධ්‍යානයේදී හා පිරිත් (කාමාවචර) සිත්හි පවතියි. විචාරයට වඩා රළු බැවින් හා විචාරයට පෙරටු වන බැවින්ද, මිණි නාදයට වඩා රළු වූත්, එයට පෙරටු වූත් ඝණ්ඨාවට පහර දීමක් වැනි වූයේ විතක්කයයි. යම්සේ ඝණ්ඨාවට පහර දීම පළමු වැටීම වේද, එසේම අරමුණට යොමු කිරීමේ අර්ථයෙන් විතක්කය සිතේ පළමු වැටීම වේ. මෙහි 'පහරදීම' යන්නෙන් පහරදීම නිසා උපන් ශබ්දය ගනු ලැබූ බව දත යුතුය. 'විප්ඵාරවා' යනු චලනය හා තැතිගැනීම සහිත බවයි. බියක් නැති බව පරීක්ෂා කිරීම පිණිස වටේට හැසිරීමක් වැනිය. සන්තතියක පැවතීම යනු උපචාර හෝ අප්පනා වශයෙන් සන්තතියෙහි පැවතීමයි. එහිදී විතක්කය නිශ්චලව අරමුණට ඇතුළු වන්නාක් මෙන් පවතියි, පළමු වැටීමේදී මෙන් නොවේ. 'ප්‍රකට වේ' යනු විතක්කයේ අරමුණෙහි පිහිටුවන ආකාරය රළු බැවින් ප්‍රථම ධ්‍යානයේදී ප්‍රකට වන බවයි. පංචක ක්‍රමයේ දෙවන ධ්‍යානයෙහි එය නැති බැවින්, විචාරයේ අරමුණ පිරිමැදීමේ ආකාරය ප්‍රකට වේ.

Vālaṇḍupakaṃ eḷakalomādīhi katacumbaṭakaṃ. Uppīḷanahatthoti piṇḍassa uppīḷanahattho. Tasseva ito cito ca sañcaraṇahattho. Maṇḍalanti kaṃsabhājanādīsu kiñci maṇḍalaṃ vaṭṭalekhaṃ karontassa. Yathā pupphaphalasākhādiavayavavinimutto avijjamānopi rukkho ‘‘sapuppho saphalo’’ti voharīyati, evaṃ vitakkādiaṅgavinimuttaṃ avijjamānampi jhānaṃ ‘‘savitakkaṃ savicāra’’nti voharīyatīti dassetuṃ ‘‘rukkho viyā’’tiādi vuttaṃ. Jhānabhāvanāya puggalavasena desetabbattā ‘‘idha bhikkhu vivicceva kāmehī’’tiādinā puggalādhiṭṭhānena jhānāni uddiṭṭhānīti. Yadipi vibhaṅge puggalādhiṭṭhānā desanā katā, attho pana tatrāpi vibhaṅgepi yathā idha ‘‘iminā [Pg.168] ca vitakkenā’’tiādinā dhammavasena vutto, evameva daṭṭhabbo, paramatthato puggalasseva abhāvatoti adhippāyo. Attho…pe… daṭṭhabbo jhānasamaṅgino vitakkavicārasamaṅgitādassanena, jhānasseva ca savitakkasavicāratāya vuttattāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo.

'වාලණ්ඩුපක' යනු බැටළු ලොම් ආදියෙන් කළ දඟරයකි. 'එබීමේ හස්තය' යනු මැටි පිඩක් එබීම සඳහා තැබූ අතයි. එයම එහා මෙහා හැසිරවීම විචාරයයි. 'මණ්ඩලය' යනු ලෝකඩ බඳුන් ආදියෙහි වටකුරු ඉරක් අඳින්නා මෙනි. යම්සේ මල් පලතුරු අතු ආදියෙන් වෙන්ව පැවතියද ගසක් 'මල් සහිතයි, පල සහිතයි' යනුවෙන් ව්‍යවහාර කෙරේ ද, එසේම විතක්කාදී අංගයන්ගෙන් තොරව නොපැවතියද ධ්‍යානය 'සවිතක්ක සවිචාර' යයි ව්‍යවහාර කෙරෙන බව පෙන්වීමට 'රුක්ඛෝ විය' යනාදිය පවසන ලදී. ධ්‍යාන භාවනාව පුද්ගල වශයෙන් දේශනා කළ යුතු බැවින් 'මෙහි මහණතෙම කාමයන්ගෙන් වෙන්ව' යනාදී වශයෙන් පුද්ගලාධිෂ්ඨානයෙන් ධ්‍යාන දක්වා ඇත. විභංගයෙහි පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනාවක් කළද, එහි අර්ථය මෙහි ධර්ම වශයෙන් දක්වා ඇති පරිදිම දත යුතුය. මන්ද යත් පරමාර්ථ වශයෙන් පුද්ගලයෙකු නොමැති බැවිනි. ධ්‍යානයෙන් යුක්ත පුද්ගලයාගේ විතක්ක විචාර පවතින බව පෙන්වීමෙන් ධ්‍යානයටම සවිතක්ක සවිචාර බව කියූ බැවින් මෙසේද අර්ථය දත යුතුය.

Vivekāti vivekā hetubhūtāti viveka-saddassa bhāvasādhanataṃ sandhāyāha. Viveketi kattusādhanataṃ, kammasādhanataṃ vā. ‘‘Vivitto’’ti hi iminā nīvaraṇehi vinābhūto tehi vivecitoti ca sādhanadvayampi saṅgahitamevāti.

'විවේකා' යනු විවේකය හේතු කොට ගෙනය. 'විවේක' යන වචනයෙහි භාව සාධන අර්ථය සලකා මෙය පවසන ලදී. 'විවේක' යන්නෙහි කර්තෘ සාධනය හෝ කර්ම සාධනය දත යුතුය. 'විවිත්ත' (වෙන් වූ) යන වචනයෙන් නීවරණයන්ගෙන් වෙන් වූ බව හා ඒවායින් වෙන් කරන ලද බව යන අර්ථ දෙකම ඇතුළත් වේ.

72. Pīṇayatīti tappeti, vaḍḍheti vā. Sampiyāyanalakkhaṇāti paritussanalakkhaṇā. Pīṇanarasāti paribrūhanarasā. Pharaṇarasāti paṇītarūpehi kāyassa byāpanarasā. Udaggabhāvo odagyaṃ. Khuddikā lahuṃ lomahaṃsanamattaṃ katvā bhinnā na puna uppajjati. Khaṇikā bahulaṃ uppajjati. Ubbegato pharaṇā niccalattā, ciraṭṭhitikattā ca paṇītatarā. Cetiyaṅgaṇaṃ gantvāti puṇṇavallikavihāre cetiyaṅgaṇaṃ gantvā. Pakatiyā diṭṭhārammaṇavasenāti pubbe mahācetiyaṃ gahitārammaṇavasena. Citrageṇḍuko vicitrākārena katageṇḍuko. Upanissayeti samīpe, tassa vā vihārassa nissayabhūte, gocaraṭṭhānabhūteti attho.

72. 'පීණයති' යනු තෘප්තිමත් කරයි, පෝෂණය කරයි. 'සම්පියායන ලක්ෂණය' යනු සතුටු වන ලක්ෂණයයි. 'පීණන රසය' යනු පිනවන (පෝෂණය කරන) කෘත්‍යයයි. 'ඵරණ රසය' යනු ප්‍රණීත රූපයන්ගෙන් ශරීරය පුරා පැතිර යන කෘත්‍යයයි. සිතේ උදම් වූ ස්වභාවය 'ඕදග්‍ය' නම් වේ. 'ඛුද්දිකා පීතිය' යනු මඳක් ලොමු දැහැගැන්වීම් මාත්‍රයක් ඇති කර බිඳී යන, නැවත නූපදින පීතියයි. 'ඛණිකා පීතිය' නිතර උපදී. 'උබ්බේගා' පීතියට වඩා 'ඵරණා' පීතිය නිශ්චල බැවින් හා චිරකාලයක් පවතින බැවින් ඉතා ප්‍රණීතය. 'චෛත්‍ය මළුවට ගොස්' යනු පුණ්ණවල්ලික විහාරයේ චෛත්‍ය මළුවට ගොස්ය. 'ප්‍රකෘතියෙන් දුටු අරමුණ' යනු පෙර මහා චෛත්‍යය දුටු අරමුණයි. 'චිත්‍ර ගෙණ්ඩික' යනු විසිතුරු ලෙස කළ පන්දුවකි. 'උපනිස්සය' යනු සමීපයෙහි හෙවත් එම විහාරයට ආසන්න ගොදුරු ගම යන අර්ථයයි.

Gharājireti gehaṅgaṇe. Pabbatasikhare katacetiyaṃ ‘‘ākāsacetiya’’nti vuttaṃ. Gahitanimittenevāti cetiyavandanaṃ, dhammassavanañca uddissa ‘‘dhaññā vatime’’tiādinā gahitakusalanimitteneva kāraṇabhūtena. Gahitaṃ vā nimittaṃ etenāti gahitanimittaṃ, vuttākārena pavattacittaṃ, tena gahitanimitteneva cittena saha. Pakkhandanti anupaviṭṭhaṃ. Anuparipphuṭanti anu anu samantato phuṭaṃ, sabbaso anuvisaṭanti attho.

‘ඝරාජිර’ යනු ගෘහ අංගණයයි. පර්වත මුදුනක ඉදි කරන ලද චෛත්‍යය ‘ආකාශ චෛත්‍යය’ යයි කියනු ලැබේ. ‘ගහිතනිමිත්තෙනෙව’ යනු චෛත්‍ය වන්දනාව හා ධර්ම ශ්‍රවණය උදෙසා ‘මේ පින්වන්තයෝය’ යනාදී වශයෙන් ගනු ලැබූ කුසල නිමිත්තම හේතු කොට ගෙන යන්නයි. එසේත් නැතහොත් මේ සිතින් නිමිත්ත ගන්නා ලද්දේ ය යන අර්ථයෙන් ‘ගහිත නිමිත්ත’ නම් වේ. කියන ලද ආකාරයෙන් පවතින සිත, ඒ ගත් නිමිත්ත සහිත සිත හා සමඟ පවතී. ‘පක්ඛන්ති’ යනු අනුපිළිවෙලින් හා හාත්පසින් පැතිර ගිය, සෑම අයුරින්ම අනුපිළිවෙලින් විසිර ගිය යන අර්ථයයි.

Passaddhiyā nimittabhāvena gabbhaṃ gaṇhantī. Paripācanavasena paripākaṃ gacchantī. Appanāsampayuttāva pīti appanāsamādhipūrikā. Khaṇikasamādhipūrikā ca upacārasamādhipūrikā ca appanāsamādhissa vidūratarāti tadubhayaṃ anāmasanto ‘‘tāsu yā appanāsamādhissā’’tiādimāha. Samādhisampayogaṃ gatāti pubbe upacārasamādhinā sampayuttā hutvā anukkamena vaḍḍhitvā appanāsamādhinā sampayogaṃ gatā.

සංසිඳීම (පස්සද්ධිය) නිමිත්තක් කොට ගෙන ගැබක් ගත්තාක් මෙන් වෙයි. මෝරා යාමේ (පරිපාක) ස්වභාවයෙන් පරිපාකයට පැමිණෙයි. අප්පනා සමාධිය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ පීතියම අප්පනා සමාධිය සම්පූර්ණ කරන්නී වෙයි. ක්ෂණික සමාධිය හා උපචාර සමාධිය සම්පූර්ණ කරන පීතිය අප්පනා සමාධියට වඩා ඉතා ඈත බැවින්, ඒ දෙකම ස්පර්ශ නොකර ‘ඒවා අතුරින් යම් අප්පනා සමාධියක’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘සමාධිසම්පයෝගං ගතා’ යනු පෙර උපචාර සමාධියෙන් යුක්තව සිට, අනුපිළිවෙලින් වැඩී අප්පනා සමාධිය හා සම්ප්‍රයුක්ත භාවයට පැමිණීමයි.

73. Sukhayatīti [Pg.169] sukhaṃ, attanā sampayuttadhamme laddhassāde karotīti attho. Svāyaṃ kattuniddeso pariyāyaladdho dhammato aññassa kattu nivattanattho, nippariyāyena pana bhāvasādhanameva labbhatīti ‘‘sukhanaṃ sukha’’nti vuttaṃ. Iṭṭhasabhāvattā taṃsamaṅgīpuggalaṃ, sampayuttadhamme vā attani sādayatīti sātaṃ da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Sātaṃ ‘‘madhura’’nti vadanti. Sātaṃ lakkhaṇaṃ etassāti sātalakkhaṇaṃ. Upabrūhanaṃ sampayuttadhammānaṃ saṃvaḍḍhanaṃ. Dukkhaṃ viya avissajjetvā adukkhamasukhā viya anajjhupekkhitvā anu anu gaṇhanaṃ, upakāritā vā anuggaho. Katthaci paṭhamajjhānādike. Paṭilābhatuṭṭhīti paṭilābhavasena uppajjanakatuṭṭhi. Paṭiladdharasānubhavananti paṭiladdhassa ārammaṇarasassa anubhavananti sabhāvato pītisukhāni vibhajitvā dasseti. Yattha pīti, tattha sukhanti vitakkassa viya itarena pītiyā sukhena accantasaṃyogamāha. ‘‘Yattha sukhaṃ, tattha na niyamato pītī’’ti vicārassa viya vitakkena sukhassa pītiyā anaccantasaṃyogaṃ. Tena accantānaccantasaṃyogitāya pītisukhānaṃ visesaṃ dasseti. Kaṃ tārenti etthāti kantāraṃ, nirudakamaruṭṭhānaṃ. Vanameva vanantaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ samayeti iṭṭhārammaṇassa paṭilābhasamaye, paṭiladdhassa rasānubhavanasamaye, vanacchāyādīnaṃ savanadassanasamaye, pavesaparibhogasamaye ca. Pākaṭabhāvatoti yathākkamaṃ pītisukhānaṃ vibhūtabhāvato.

73. සුවපත් කරන බැවින් ‘සුඛ’ නම් වේ; තමා හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ලත් ආශ්වාදයක් ඇති බවට පත් කරයි යනු අර්ථයයි. මෙය පරමාර්ථ ධර්මයන්ට වඩා වෙනස් වූ කර්තෘත්වයක් බැහැර කිරීම සඳහා කරන ලද පරියාය කර්තෘ නිර්දේශයකි. සෘජු අර්ථයෙන් (නිප්පරියාය) ස්වභාව සාධනයක්ම ලැබෙන බැවින් ‘සැප විඳීම සැපය’ (සුඛනං සුඛං) යයි කියන ලදී. ඉෂ්ට ස්වභාවයක් ඇති බැවින්, ඒ හා යුක්ත පුද්ගලයා හෝ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම තමා තුළ සතුටු කරවන බැවින් ‘සාත’ (මිහිරි) නම් වේ. ‘ද’ කාරය ‘ත’ කාරය බවට පත් කිරීමෙනි. මිහිරි දෙය ‘සාත’ යයි පවසති. මෙයට මිහිරි ලක්ෂණ ඇති බැවින් ‘සාතලක්ඛණ’ නම් වේ. උපබ්‍රූහණය යනු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් වැඩීමයි. දුක මෙන් අත් නොහැර, අදුක්ඛමසුඛ මෙන් උපේක්ෂා නොකොට, නැවත නැවත ගැනීම හෝ උපකාරී බව ‘අනුග්ගහ’ (අනුග්‍රහය) නම් වේ. ඇතැම් තැනක ප්‍රථම ධ්‍යානාදියෙහි ‘පටිලාභතුට්ඨි’ යනු ලැබීම නිසා උපදින සතුටයි. ‘පටිලද්ධරසානුභවන’ යනු ලැබූ අරමුණේ රසය අනුභව කිරීමයි. මෙසේ ස්වභාව වශයෙන් පීතිය හා සැපය බෙදා දක්වයි. ‘යම් තැනක පීතිය ඇත්ද එහි සැපය ඇත’ යන්නෙන් විතර්කය හා විචාරය නිරන්තරයෙන් යෙදෙන්නාක් මෙන් පීතිය හා සැපය අතර ඇති අතිශය සම්බන්ධය දක්වයි. ‘යම් තැනක සැපය ඇත්ද එහි නියත වශයෙන්ම පීතිය නැත’ යන්නෙන් විචාරය විතර්කය හා නිරන්තරයෙන්ම නොයෙදෙන්නාක් මෙන් සැපය පීතිය හා නිරන්තරයෙන් නොයෙදෙන බව පවසයි. ඒ මගින් පීතිය හා සැපය අතර ඇති නියත හා අනියත සම්බන්ධයෙහි විශේෂය දක්වයි. මෙහි ජලය තරණය කරවන බැවින් ‘කන්තාර’ (කාන්තාරය) නම් වේ; එනම් ජලය රහිත වැලි කතරකි. වනයම ‘වනන්ත’ නම් වේ. ‘ඒ ඒ අවස්ථාවලදී’ යනු - ඉෂ්ට අරමුණක් ලබන අවස්ථාවෙහි ද, ලැබූ රසය අනුභව කරන අවස්ථාවෙහි ද, වනාන්තරයේ සෙවන ආදිය ඇසෙන හා දකින අවස්ථාවෙහි ද, එහි ඇතුළු වන හා පරිභෝජනය කරන අවස්ථාවෙහි ද යනුවෙනි. ‘පකටභාවතෝ’ යනු අනුපිළිවෙලින් පීතිය හා සැපය ප්‍රකට වන බැවිනි.

Vivekajaṃ pītisukhanti ettha purimasmiṃ atthe vivekajanti jhānaṃ vuttaṃ. Pītisukhasaddato ca atthiatthavisesato ‘‘assa jhānassa, asmiṃ vā jhāne’’ti ettha a-kāro daṭṭhabbo. Dutiye pītisukhameva vivekajaṃ. ‘‘Vivekajaṃpītisukha’’nti ca aññapadatthasamāso, paccattaniddesassa ca alopo kato. Lope vā sati ‘‘vivekajapītisukha’’nti pāṭhoti ayaṃ viseso.

‘විවේකජං පීතිසුඛං’ යන මෙහි පළමු අර්ථයේදී ‘විවේකජ’ යන්නෙන් ධ්‍යානය කියන ලදී. පීති-සුඛ යන ශබ්දයට පසුව ‘ඇත’ යන අර්ථ විශේෂය ඇති බැවින් ‘මේ ධ්‍යානයට’ හෝ ‘මේ ධ්‍යානයෙහි’ යන අර්ථයේදී ‘අ’ ප්‍රත්‍යය දැක්ක යුතුය. දෙවන අර්ථයේදී පීතිය හා සැපයම විවේකයෙන් උපන් බැවින් ‘විවේකජ’ නම් වේ. ‘විවේකජංපීතිසුඛං’ යන්න අන්‍ය පද අර්ථ සමාසයකි (බහුබ්බීහි), ප්‍රථමා විභක්ති නිර්දේශයෙහි ලෝපයක් සිදු වී නැත. ලෝපය වූ කල්හි ‘විවේකජපීතිසුඛං’ යන පාඨය වේ. මෙය මෙහි විශේෂයයි.

Upasampajjāti ettha upa-saṃ-saddā ‘‘upalabbhati, saṃbhuñjatī’’tiādīsu viya niratthakāti dassetuṃ ‘‘upagantvā’’tiādiṃ vatvā puna tesaṃ sātthakabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘upasampādayitvā’’tiādi vuttaṃ, tasmā patvā, sādhetvāti vā attho. Iriyanti kiriyaṃ. Vuttiādīni tasseva vevacanāni. Pālanāti hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ iriyāpathantarehi rakkhaṇā.

‘උපසම්පජ්ජ’ යන මෙහි ‘උප’ සහ ‘සං’ යන උපසර්ග ‘උපලබ්භති’, ‘සම්භුඤ්ජති’ යනාදියෙහි මෙන් අර්ථ රහිත බව දැක්වීමට ‘උපගන්ත්වා’ (ළඟා වී) යනාදිය පවසා, නැවත ඒවායේ අර්ථවත් බව දැක්වීමට ‘උපසම්පාදයිත්වා’ යනාදිය වදාරන ලදී. එබැවින් පැමිණ හෝ සම්පූර්ණ කර යන අර්ථයයි. ‘ඉරියන්ති’ යනු ක්‍රියාවයි. ‘වුත්ති’ ආදී පද එහිම පර්යාය පද වේ. ‘පාලනා’ යනු එක් ඉරියව්වක පීඩාව අනෙක් ඉරියව් මගින් ආරක්ෂා කිරීමයි.

Pañcaṅgavippahīnādivaṇṇanā

පංච අංගයන් ප්‍රහීණ වීම ආදිය විස්තර කිරීම.

74. Pañca [Pg.170] aṅgāni vikkhambhanavasena pahīnāni etassāti pañcaṅgavippahīnaṃ. ‘‘Agyāhito’’ti ettha āhita-saddassa viya vippahīna-saddassettha paravacanaṃ daṭṭhabbaṃ, pañcahi aṅgehi vippahīnanti vā pañcaṅgavippahīnaṃ. Nanu aññepi akusalā dhammā iminā jhānena pahīyanti, atha kasmā pañcaṅgavippahīnatāva vuccatīti āha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Jhānalābhinopi ajhānasamaṅgikāle jhānapaṭipakkhalobhacittādīnaṃ pavattisabbhāvato ‘‘jhānakkhaṇe’’ti vuttaṃ. Pahīyantīti vigacchanti, nappavattantīti attho. Ekattārammaṇeti pathavīkasiṇādivasena ekasabhāve, ekaggatāsaṅkhāte ekattāvahe vā ārammaṇe. Tanti taṃ nānāvisayapalobhitaṃ cittaṃ. Kāmadhātuppahānāyāti nānāvisayasamūpabyūḷhāya kāmadhātuyā pahānāya samatikkamāya paṭipadaṃ jhānaṃ nappaṭipajjati. Nirantaranti vikkhepena anantaritaṃ, sahitanti attho. Akammaññanti akammanīyaṃ, bhāvanākammassa ayogyanti attho. Uddhaccakukkuccaparetanti uddhaccakukkuccena abhibhūtaṃ. Paribbhamati anavaṭṭhānato, avaṭṭhānassa samādhānassa abhāvatoti attho. Vicikicchāya upahatanti sātisayassa vicārassa abhāvato ‘‘sammāsambuddho nu kho bhagavā, na nu kho’’ti, ‘‘pathavī pathavī’’tiādinā manasikārena, ‘‘jhānaṃ siyā nu kho, na nu kho’’tiādinā ca pavattāya vicikicchāya upahataṃ. Nārohati appaṭipattinimittattā. Visesena jhānantarāyakarattāti samādhiādīnaṃ ujuvipaccanīkabhāvena jhānādhigamassa antarāyakaraṇato.

74. විෂ්කම්භන වශයෙන් පංච අංගයන් ප්‍රහීණ වූ බැවින් ‘පංචංගවිප්පහීන’ නම් වේ. ‘අග්‍යාහිතෝ’ යන මෙහි ‘ආහිත’ ශබ්දය මෙන් ‘විප්පහීන’ ශබ්දය මෙහි පසුව යෙදී ඇති බව දැක්ක යුතුය. නැතහොත් පංච අංගයන්ගෙන් තොර වූ බැවින් ‘පංචංගවිප්පහීන’ නම් වේ. වෙනත් අකුසල ධර්මයන්ද මෙම ධ්‍යානයෙන් ප්‍රහීණ වන්නේ නොවේද? එසේ වුවත් පංච අංගයන්ම ප්‍රහීණ වූ බව පවසන්නේ මන්දැයි ‘කිංචාපි’ යනාදියෙන් දක්වයි. ධ්‍යාන ලාභියෙකුට වුවද ධ්‍යානයෙන් තොර අවස්ථාවලදී ධ්‍යානයට ප්‍රතිපක්ෂ ලෝභ සහගත සිත් ආදියෙහි පැවැත්ම ඇති බැවින් ‘ධ්‍යාන ක්ෂණයෙහි’ යයි පවසන ලදී. ‘පහීයන්ති’ යනු පහව යයි, නොපවතියි යන අර්ථයයි. ‘ඒකත්තාරම්මණෙ’ යනු පඨවි කසිණ ආදී වශයෙන් එක් ස්වභාවයක් ඇති අරමුණෙහි හෝ ඒකග්ගතාවය නම් වූ එකම ස්වභාවය ගෙන දෙන අරමුණෙහි යන්නයි. ‘තං’ යනු නන් වැදෑරුම් අරමුණු වලින් මුළා වූ ඒ සිතයි. ‘කාමධාතුප්පහානාය’ යනු නානා අරමුණු සමූහයකින් යුත් කාම ධාතුව ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස, එය ඉක්මවා යාම පිණිස ධ්‍යාන සංඛ්‍යාත ප්‍රතිපදාවට නොපැමිණෙයි. ‘නිරන්තරං’ යනු වික්ෂේපයෙන් තොරව, සම්බන්ධව පවතින යන අර්ථයයි. ‘අකම්මඤ්ඤං’ යනු කර්මණ්‍ය නොවන, භාවනා කර්මයට නුසුදුසු යන අර්ථයයි. ‘උද්ධච්චකුක්කුච්චපරේතං’ යනු උද්ධච්ච කුක්කුච්චයෙන් මැඩුණු බවයි. නොපිහිටන ස්වභාවය නිසා ලතැවෙයි; නොපිහිටීම හෙවත් සමාධිගත නොවීම නිසා යනු අර්ථයයි. ‘විචිකිච්ඡාය උපහතං’ යනු අධික වූ විචාරය (විමසීම) නොමැති බැවින් ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදුද? නැද්ද?’ යනාදී වශයෙන්ද, ‘පඨවි පඨවි’ යනාදී මනසිකාරයෙන් ‘ධ්‍යානයක් වෙයිද? නොවෙයිද?’ යනාදී වශයෙන් පවතින විචිකිච්ඡාවෙන් පීඩිත වූ බවයි. ප්‍රතිපත්තියට නිමිත්තක් නොවන බැවින් ධ්‍යානයට නොනගියි. විශේෂයෙන් ධ්‍යානයට අන්තරායකර බැවින් යනු සමාධි ආදියට සෘජුවම ප්‍රතිපක්ෂ වූ බැවින් ධ්‍යාන අධිගමයට බාධා පමුණුවන නිසාය.

Tehīti jhānādhigamassa paccayabhūtehi vitakkavicārehi. Avikkhepāya sampāditappayogassāti tato evaṃ samādhānāya nipphāditabhāvanāpayogassa. Cetaso payogasampattisambhavāti yathāvuttabhāvanāpayogasampattisamuṭṭhānā. Pīti pīṇanaṃ bhāvanāvasena tappanaṃ. Upabrūhanaṃ bhāvanāvasena parivuddhiṃ cetaso karotīti sambandho. Nanti cittaṃ. Sasesasampayuttadhammanti avasiṭṭhaphassādidhammasahitaṃ, samaṃ sammā ca ādhiyatīti sambandho. Indriyasamatāvasena samaṃ, paṭipakkhadhammānaṃ. Dūrībhāve līnuddhaccābhāvena sammā ca ṭhapetīti attho. Ekaggatā hi samādhānakiccena cittaṃ, sampayuttadhamme ca attānaṃ anuvattāpentī jhānakkhaṇe sātisayaṃ samāhite karotīti. Uppattivasenāti yathāpaccayaṃ uppajjanavasena[Pg.171]. Etesu vitakkādīsu jhānaṃ uppannaṃ nāma hoti tattheva jhānavohārato. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. ‘‘Yathā panā’’tiādināpi upamāvasena tamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti.

'තෙභි' යනු ධ්‍යාන අධිගමයට ප්‍රත්‍ය වූ විතර්ක විචාරයන්ගෙනි. 'අවික්ඛේපාය සම්පාදිතප්පයෝගස්ස' යනු ඒ හේතුවෙන්ම (සිත) සමාහිත කිරීම පිණිස නිපදවන ලද භාවනා ප්‍රයෝගය ඇති සිතෙහි ය. 'පයෝගසම්පත්තිසම්භවා' යනු කලින් කී භාවනා ප්‍රයෝග සම්පත්තියෙන් හටගත් ප්‍රීතිය (පීති) භාවනා වශයෙන් සිත සතුටු කිරීම හා පිනවීම කරයි. 'උපබ්‍රූහනං' යනු භාවනා වශයෙන් සිත වැඩීම (වෘද්ධිය) කරයි යනු සම්බන්ධයයි. 'නං' යනු සිතයි. 'සසේසසම්පයුත්තධම්මං' යනු ඉතිරි වූ ඵස්ස ආදි ධර්මයන් සහිත වූ සිත සමව හා මැනවින් තබයි (දරයි) යනු සම්බන්ධයයි. ඉන්ද්‍රියයන්ගේ සමානත්වය නිසා 'සමව' ද, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් දුරු කිරීමෙන් හා ලීන-උද්ධච්ච රහිත වීමෙන් 'මැනවින්' ද පිහිටුවයි යනු අර්ථයයි. ඒකාග්‍රතාව වනාහි සමාධි කෘත්‍යය මගින් සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් තමන් අනුව පවත්වමින් ධ්‍යාන ක්ෂණයේදී සිත මැනවින් සමාහිත කරයි. 'උප්පත්තිවසේන' යනු ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව හටගැනීමෙනි. මේ විතර්කාදීන් ඇති කල්හි ධ්‍යානය උපන්නේ යයි කියනු ලැබේ. මන්දයත්, ඒ විතර්කාදීන් කෙරෙහිම 'ධ්‍යාන' යන ව්‍යවහාරය පවතින බැවිනි. එබැවින් 'තස්මා' යනාදිය වදාළහ. 'යථා පන' යනාදියෙන් උපමාවන් මගින් එම අර්ථයම වඩාත් පැහැදිලි කරයි.

Pakaticittatoti pākatikakāmāvacaracittato. Suvisadenāti suṭṭhu visadena, paṭutarenāti attho. Sabbāvantanti sabbāvayavavantaṃ, anavasesanti attho. Apphuṭanti asamphuṭṭhaṃ. Ārammaṇesu phusitāti appanāvasena pavattamānā cittekaggatā samantato ārammaṇaṃ pharantī viya hotīti katvā vuttaṃ. Kasmā panettha jhānapāṭhe aggahitā cittekaggatā gahitāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘tattha cittekaggatā’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti tesu jhānaṅgesu. Na niddiṭṭhāti sarūpato na niddiṭṭhā, sāmaññato pana jhānaggahaṇena gahitā. Evaṃ vuttattāti sarūpeneva vuttattā, aṅgameva cittekaggatāti sambandho. Yena adhippāyenāti yena vitakkādīhi saha vattantaṃ dhammaṃ dīpetuṃ tassa pakāsanādhippāyena ‘‘savitakkaṃ savicāra’’ntiādinā uddeso kato. So eva adhippāyo tena bhagavatā vibhaṅge ‘‘cittekaggatā’’ti niddisantena pakāsito. Tasmā sā jhānapāṭhe aggahitāti na cintetabbaṃ.

'පකතිචිත්තතො' යනු සාමාන්‍ය කාමාවචර සිතට වඩා යන්නයි. 'සුවිසදේන' යනු ඉතා පිරිසිදු වූ, වඩාත් තියුණු වූ යන අර්ථයයි. 'සබ්බාවන්තං' යනු සියලු කොටස් සහිත වූ හෙවත් අවශේෂයක් නැති යන අර්ථයයි. 'අප්ඵුටං' යනු ස්පර්ශ නොකරන ලද (අභිභවා නොගිය) යන්නයි. 'ආරම්මණේසු ඵුසිතා' යනු අර්පණා වශයෙන් පවත්නා සිතේ ඒකාග්‍රතාව හාත්පසින් අරමුණෙහි පැතිරෙන්නාක් මෙන් වේ යන්නයි. ධ්‍යාන පාඨයෙහි (උද්දේශයෙහි) ඇතුළත් නොවූ සිතේ ඒකාග්‍රතාව මෙහිදී (විභංගයෙහි) ගත්තේ කුමක් නිසාද යන ප්‍රශ්නය උදෙසා 'තත්ථ චිත්තේකග්ගතා' යනාදිය වදාරන ලදී. 'තත්ථ' යනු ඒ ධ්‍යානාංගයන් කෙරෙහිය. 'න නිද්දිට්ඨා' යනු ස්වරූපයෙන් දක්වා නැති මුත්, පොදුවේ 'ධ්‍යාන' යන ග්‍රහණයෙන් ගන්නා ලදී. මෙසේ කී බැවින් සිතේ ඒකාග්‍රතාවද (ධ්‍යාන) අංගයක්ම වේ යනු සම්බන්ධයයි. යම් අදහසකින් විතර්කාදීන් සමග පවත්නා ධර්මය දැක්වීමට 'සවිතක්කං සවිචාරං' යනාදී වශයෙන් උද්දේශය කරන ලදද, එම අදහසම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විභංගයෙහි 'චිත්තේකග්ගතා' යනුවෙන් දක්වමින් ප්‍රකාශ කරන ලදී. එබැවින් එම ඒකාග්‍රතාව ධ්‍යාන පාඨයෙහි ඇතුළත් නොවුණේ යයි නොසිතිය යුතුය.

Tividhakalyāṇavaṇṇanā

ත්‍රිවිධ කල්‍යාණ වර්ණනාව (ධ්‍යානයෙහි ආදි, මධ්‍ය, පරියෝසාන යන අවස්ථාවන්ගේ යහපත් බව විස්තර කිරීම).

75. Ādimajjhapariyosānavasenāti jhānassa ādimajjhapariyosānavasena. Lakkhaṇavasenāti tesaṃyeva appanāyaṃ lakkhitabbabhāvavasena.

75. 'ආදිමජ්ඣපරියෝසානවසේන' යනු ධ්‍යානයෙහි ආරම්භය, මැද සහ අවසානය යන වශයෙන් ය. 'ලක්ඛණවසේන' යනු ඒ අවස්ථාවන්ගේම අර්පණාවෙහිදී හඳුනාගත යුතු ස්වභාවය අනුවය.

Tatrāti tasmiṃ kalyāṇatālakkhaṇānaṃ vibhāvane. Paṭipadāvisuddhīti paṭipajjati jhānaṃ etāyāti paṭipadā, gotrabhupariyosāno pubbabhāgiyo bhāvanānayo. Paripanthato visujjhanaṃ visuddhi, paṭipadāya visuddhi paṭipadāvisuddhi. Sā panāyaṃ yasmā jhānassa uppādakkhaṇe labbhati, tasmā vuttaṃ ‘‘paṭipadāvisuddhi ādī’’ti. Upekkhānubrūhanāti visodhetabbatādīnaṃ abhāvato jhānapariyāpannāya tatramajjhattupekkhāya kiccanipphattiyā anubrūhanā. Sā panāyaṃ visesato jhānassa ṭhitikkhaṇe labbhati. Tena vuttaṃ ‘‘upekkhānubrūhanā majjhe’’ti. Sampahaṃsanāti tattha dhammānaṃ anativattanādisādhakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena pariyodapanā. Sā pana yasmā jhānassa osānakkhaṇe pākaṭā hoti[Pg.172], tasmā vuttaṃ ‘‘sampahaṃsanā pariyosāna’’nti. Imāni tīṇi lakkhaṇānīti paripanthato cittassa visujjhanākāro, majjhimassa samathanimittassa paṭipajjanākāro, tattha pakkhandanākāroti imāni tīṇi jhānassa ādito uppādakkhaṇe appanāpattilakkhaṇāni tehi ākārehi vinā appanāpattiyā abhāvato, asati ca appanāya tadabhāvato. Ādikalyāṇañceva visuddhipaṭipadattā. Yathāvuttehi lakkhaṇehi samannāgatattā, sampannalakkhaṇattā ca tilakkhaṇasampannañca. Iminā nayena majjhapariyosānalakkhaṇānañca yojanā veditabbā.

'තත්ථ' යනු ඒ කල්‍යාණත්වය හා ලක්ෂණයන් විස්තර කිරීමෙහිදී ය. 'පටිපදාවිසුද්ධි' යනු මෙයින් ධ්‍යානයට පැමිණෙයි යන අර්ථයෙන් 'පටිපදා' (පිළිවෙත) නම් වේ; එනම් ගෝත්‍රභූ අවසන් කොට ඇති පූර්වභාග භාවනා ක්‍රමයයි. බාධකයන්ගෙන් පිරිසිදු වීම 'විසුද්ධි' නම් වේ. පිළිවෙතෙහි පිරිසිදු බව 'පටිපදාවිසුද්ධි' යි. එය ධ්‍යානය උපදින ක්ෂණයේදී ලැබෙන බැවින් 'ආදිකල්‍යාණය පටිපදාවිසුද්ධිය' යයි කියන ලදී. 'උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා' යනු පිරිසිදු කළ යුතු දෙයක් නැති බැවින් ධ්‍යානයට ඇතුළත් වූ තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාවගේ කෘත්‍යය සිද්ධ වීමෙන් වැඩීමයි. එය විශේෂයෙන් ධ්‍යානය පවතින (ස්ථිති) ක්ෂණයේදී ලැබෙයි. එබැවින් 'මධ්‍යය උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනය' යයි කියන ලදී. 'සම්පහංසනා' යනු එහිදී ධර්මයන්ගේ නොයික්මවීම් ආදිය සිදු කරන ප්‍රඥාවගේ කෘත්‍යය සිද්ධ වීමෙන් පිරිසිදු බවට පත්වීමයි. එය ධ්‍යානය අවසන් වන ක්ෂණයේදී ප්‍රකට වන බැවින් 'පරියෝසානය සම්පහංසනය' යයි කියන ලදී. මේ ලක්ෂණ තුන නම්; බාධකයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු වන ආකාරය, මධ්‍යස්ථ වූ සමථ නිමිත්තට පැමිණෙන ආකාරය සහ එහි බැසගන්නා (පක්ඛන්දන) ආකාරයයි. මේ තුන ධ්‍යානය ආරම්භයේදී අර්පණාවට පැමිණීමේ ලක්ෂණ වෙයි. ඒ ආකාරයන්ගෙන් තොරව අර්පණාවට පැමිණීමක් සිදු නොවන බැවිනි. පිළිවෙත පිරිසිදු බැවින් මෙය 'ආදිකල්‍යාණ' ද වෙයි. ඉහත කී ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'ත්‍රිලක්ෂණ සම්පන්න' ද වෙයි. මේ ක්‍රමයෙන් මධ්‍ය හා අවසාන ලක්ෂණයන්ගේ ගැලපීම ද දත යුතුය.

Sambharīyati jhānaṃ etenāti sambhāro, nānāvajjanaparikammaṃ. Saha sambhārenāti sasambhāro, so eva sasambhāriko. Upacāroti ekāvajjanūpacāramāha. Paggahādikiccassa pubbabhāge bhāvanāya eva sādhitattā yā tattha ekāvajjanūpacāre siddhā ajjhupekkhanā, sā jhānakkhaṇe paribrūhitā nāma hotīti vuttaṃ ‘‘upekkhānubrūhanā nāma appanā’’ti. Yathādhigataṃ jhānaṃ nissāya yo pahaṭṭhākāro cittassa paritoso, taṃ paccavekkhaṇāvasena pavattaṃ sandhāyāha ‘‘sampahaṃsanā nāma paccavekkhaṇā’’ti. Eketi abhayagirivāsino. Te hi evaṃ paṭipadāvisuddhiādike vaṇṇayanti, tadayuttaṃ. Tathā hi sati ajjhānadhammehi jhānassa guṇasaṃkittanaṃ nāma kataṃ hoti. Na hi bhūmantaraṃ bhūmantarapariyāpannaṃ hoti. Pāḷiyā cetaṃ viruddhanti dassetuṃ ‘‘yasmā panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ekattagataṃ cittanti indriyānaṃ ekarasabhāvena, ekaggatāya ca sikhāppattiyā tadanuguṇaṃ ekattaṃ gatanti ekattagataṃ, sasampayuttaṃ appanāpattacittaṃ. Tasseva paṭipadāvisuddhipakkhandatādi anantarameva vuccati. Tasmāti yasmā ekasmiṃyeva appanācittakkhaṇe paṭipadāvisuddhiādi pāḷiyaṃ vuttaṃ, tasmā āgamanavasenāti parikammāgamanavasena. Anativattanādīti ādi-saddena indriyekarasatātadupagavīriyavāhanāsevanāni saṅgaṇhāti. Pariyodāpakassāti parisodhakassa pabhassarabhāvakarassa. Anativattanādibhāvasādhanameva cettha ñāṇassa kiccanipphatti veditabbā.

මෙයින් ධ්‍යානය සම්පූර්ණ කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'සම්භාර' නම් වේ; එනම් විවිධ වූ ආවර්ජනා පරිකර්මයන්ය. සම්භාරයන් සහිත වූයේ 'සසම්භාර' නම් වේ, එයම 'සසම්භාරික' ද වේ. 'උපචාර' යනු එක් ආවර්ජනයකින් යුත් උපචාර සමාධියයි. ප්‍රග්‍රහ (වැර වැඩීම) ආදි කෘත්‍යයන්ට පෙර භාගයෙහි භාවනාවෙන්ම සිදු කරන ලද බැවින්, එම උපචාර සමාධියෙහි යම් මධ්‍යස්ථ බවක් (අජ්ඣුපේක්ඛනා) සිද්ධ වූයේ නම්, එය ධ්‍යාන ක්ෂණයේදී වඩන ලද්දක් වන බැවින් 'උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා නම් අර්පණාවයි' වදාරන ලදී. ලබාගත් ධ්‍යානය නිසාවෙන් සිතේ ඇතිවන යම් සතුටක් (පිනවීමක්) වේද, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා වශයෙන් පවත්නා එය අරභයා 'සම්පහංසනා යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවයි' වදාළහ. 'එකේ' යනු අභයගිරි වාසීහුය. ඔවුහු මේ පටිපදාවිසුද්ධි ආදිය මෙසේ වර්ණනා කරති. එය අයුක්ති සහගතය. එසේ වුවහොත් ධ්‍යාන නොවන ධර්මයන්ගෙන් ධ්‍යානයෙහි ගුණ වර්ණනා කිරීමක් සිදු වේ. එක් භූමියකට අයත් දෙයක් තවත් භූමියකට අයත් නොවේ. මෙය පාලියටද විරුද්ධ බව දැක්වීමට 'යස්මා පන' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'ඒකත්තගතං චිත්තං' යනු ඉන්ද්‍රියයන් එකම රසයක් ගැනීමෙන් හා ඒකාග්‍රතාව මුදුන්පත්වීමෙන් එයට අනුකූලව ඒකත්වයට පැමිණි බැවින් 'ඒකත්තගත' නම් වූ, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම සහිත වූ අර්පණා චිත්තයයි. එහි පටිපදාවිසුද්ධි පක්ඛන්දන භාවය ආදිය ඊට අනතුරුවම කියනු ලැබේ. එබැවින් යම් හෙයකින් එකම අර්පණා චිත්ත ක්ෂණයක් තුළ පටිපදාවිසුද්ධි ආදිය පාලියෙහි වදාරන ලදද, එහෙයින් 'ආගමනවසේන' යනු පරිකර්ම සංඛ්‍යාත හේතුව පැමිණීමෙනි. 'අනතිවත්තනාදී' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ඒකරස බව හා ඊට අනුකූලව වීර්යය පැවැත්වීම සහ සේවනය කිරීම් ආදිය ගැනේ. 'පරියෝදාපකස්ස' යනු පිරිසිදු කරන, ප්‍රභාස්වර බව ඇති කරන යන්නයි. නොයික්මවා පැවැත්ම ආදිය සිදු කිරීමම මෙහිදී ප්‍රඥාවෙහි කෘත්‍යය සිද්ධ වීම ලෙස දත යුතුය.

Tasminti tasmiṃ vāre, catupañcacittaparimāṇāya appanāvīthiyanti attho. Tato paripanthato. Cittaṃ visujjhatīti yadipi āgamanaṃ gahetuṃ avisesena viya vuttaṃ, parikammavisuddhito pana appanāvisuddhi sātisayāva. Tenāha ‘‘visuddhattā’’tiādi. Āvaraṇavirahitaṃ hutvāti yenāvaraṇena [Pg.173] āvaṭattā cittaṃ tato pubbe majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjituṃ na sakkoti, tena vivittaṃ hutvā, taṃ vikkhambhetvāti attho. Līnuddhaccasaṅkhātānaṃ ubhinnaṃ antānaṃ anupagamanena majjhimo, savisesaṃ paccanīkadhammānaṃ vūpasamanato samatho, yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato nimittañcāti majjhimaṃ samathanimittaṃ. Tenāha ‘‘samappavatto appanāsamādhiyevā’’ti. Tadanantaraṃ pana purimacittanti tassa appanācittassa anantarapaccayabhūtaṃ purimaṃ cittaṃ, gotrabhucittanti attho. Ekasantatipariṇāmanayenāti yathā ‘‘tadeva khīraṃ dadhisampanna’’nti, evaṃ satipi parittamahaggatabhāvabhede, paccayapaccayuppannabhāvabhede ca ekissā eva santatiyā pariṇāmūpagamananayena ekattanayavasena. Tathattanti tathabhāvaṃ appanāsamādhivasena samāhitabhāvaṃ. Evaṃ paṭipannattāti vuttākārena paṭipajjamānattā. Yasmiñhi khaṇe tathattaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, tasmiṃyeva khaṇe tathattupagamanena appanāsamādhinā samāhitabhāvūpagamanena tattha pakkhandati nāma. Purimacitteti appanācittassa purimasmiṃ citte gotrabhucitte. Vijjamānākāranipphādikāti tasmiṃ citte vijjamānānaṃ paripanthavisuddhimajjhimasamathapaṭipattipakkhandanākārānaṃ nipphādikā, tenākārena nipphajjamānāti attho. Teyeva hi ākārā paccayavisesato jhānakkhaṇe nipphajjamānā ‘‘paṭipadāvisuddhī’’ti laddhasamaññā jhānassa taṃ visesaṃ nipphādentā viya vuttā. Uppādakkhaṇeyevāti attalābhavelāyameva. Yadi evaṃ, kathaṃ te ākārā nipphajjantīti āha ‘‘āgamanavasenā’’ti.

එහිදී යනු ඒ වාරයේදී, සිත් හතරක් හෝ පහක ප්‍රමාණයක් ඇති අර්පණා වීථියෙහි යන්න අර්ථයයි. ඒ බාධකයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු වේ යන්නෙන්, එම තත්ත්වයට පැමිණෙන පූර්වභාග පටිපදාව (පරිකර්මය) ගැන සාමාන්‍යයෙන් පැවසුවද, පරිකර්ම විශුද්ධියට වඩා අර්පණා විශුද්ධිය ඉතා උසස්ය. එබැවින් 'විශුද්ධ බැවින්' යනාදිය වදාරන ලදී. ආවරණවලින් තොර වී යනු, යම් නීවරණ ආවරණයකින් වැසී තිබීම නිසා සිතට මීට පෙර මධ්‍යම සමථ නිමිත්තට පැමිණිය නොහැකි වූයේද, එම නීවරණවලින් වෙන් වී එය යටපත් කරගැනීමයි. ලීන (හැකුණු) සහ උද්ධච්ච (විසිරුණු) යන අන්ත දෙකට නොපැමිණීම නිසා 'මධ්‍යම' ද, ප්‍රත්‍යනීක ධර්මයන් (පසමිතුරු ධර්මයන්) සුවිශේෂී ලෙස සන්සිඳීම නිසා 'සමථ' ද, යෝගියාට විශේෂ සැපයක් ඇති වීමට හේතු වන බැවින් 'නිමිත්ත' ද වන බැවින් 'මධ්‍යම සමථ නිමිත්ත' නම් වේ. එබැවින් 'මනා කොට පැවති අර්පණා සමාධියම වේ' යැයි වදාරන ලදී. ඉන් අනතුරුව වූ පෙර සිත යනු ඒ අර්පණා සිතට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වූ පෙර සිතයි, එනම් ගෝත්‍රභූ සිත යන්න අර්ථයයි. එක් සන්තතියක පරිණාම ක්‍රමයට අනුව යනු, 'ඒ කිරිම දියවැඩියාව (කිරිපිටි) බවට පත් විය' යන්නාක් මෙන්, මෙහිදී පරිත්ත (කාමාවචර) සහ මහග්ගත යන භාවයන්ගේ වෙනසක් තිබුණද, ප්‍රත්‍යය සහ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න භාවයන්ගේ වෙනසක් තිබුණද, එකම චිත්ත සන්තතියක පරිණාමයට පැමිණීමේ ක්‍රමයෙන් ඒකත්ව නීතියට අනුවය. තථත්ත (එසේ වූ ස්වභාවය) යනු අර්පණා සමාධිය නිසා ඇති වූ එකඟ වූ ස්වභාවයයි. එලෙස පිළිපන් බැවින් යනු කියන ලද ආකාරයට පිළිපදින බැවිනි. යම් ක්ෂණයක තථත්ත නම් වූ මධ්‍යම සමථ නිමිත්තට පැමිණෙයිද, ඒ ක්ෂණයේදීම එම තත්ත්වයට පැමිණීමෙන්, අර්පණා සමාධියෙන් සිත එකඟ වීමෙන් එහි බැසගනී (ප්‍රවිෂ්ට වේ). පෙර සිතෙහි යනු අර්පණා සිතට පෙර වූ ගෝත්‍රභූ සිතෙහි ය. පවතින ආකාරයන් සම්පූර්ණ කරන්නී යනු එම සිතෙහි පවතින බාධකයන්ගෙන් පිරිසිදු වීම, මධ්‍යම සමථ ප්‍රතිපත්තිය සහ බැසගැනීම යන ස්වභාවයන් සම්පූර්ණ කරන, ඒ ආකාරයෙන් නිපදවෙන යන්න අර්ථයයි. ඒ ආකාරයන්ම ප්‍රත්‍ය විශේෂය නිසා ධ්‍යාන ක්ෂණයේදී උපදින විට 'ප්‍රතිපදා විශුද්ධිය' යන නම ලබා ධ්‍යානයෙහි ඒ විශේෂය සම්පූර්ණ කරන්නාක් මෙන් පවසන ලදී. උත්පාද ක්ෂණයේදීම යනු තමාගේ ස්වභාවය ලබන අවස්ථාවේදීමය. ඉදින් එසේ නම් ඒ ආකාරයන් කෙසේ සම්පූර්ණ වේදැයි විමසූ විට 'පැමිණීමේ වශයෙන්' යැයි වදාරන ලදී.

Tassāti cittassa. ‘‘Visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhatī’’ti pāḷiyaṃ (paṭi. ma. 1.158) puggalādhiṭṭhānena āgatāti ‘‘byāpāraṃ akaronto’’ti āha. Samathapaṭipattitathattupagamanañca idha samathabhāvāpattiyevāti āha ‘‘samathabhāvūpagamanenā’’ti. Kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassāti pubbe ‘‘kathaṃ nu kho kilesasaṃsaggaṃ pajaheyya’’nti paṭipannassa idāni samathapaṭipattiyā tassa pahīnattā kilesasaṅgaṇikābhāvena ekattena upaṭṭhitassa jhānacittassa. Paripanthavisuddhimajjhimasamathapaṭipattipakkhandanehi vuddhippattiyā anubrūhite jhānacitte laddhokāsā tatramajjhattupekkhā sampayuttesu samavāhitabhāvena pavattamānā te anubrūhentī viya hotīti āha ‘‘tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā veditabbā’’ti.

ඔහුගේ යනු සිත පිළිබඳවයි. 'පිරිසිදු වූ සිත මැදහත්ව බලයි' යන්න පාලියෙහි පුද්ගලාධිෂ්ඨානයෙන් පැමිණි බැවින් 'වෑයමක් නොකරමින්' යැයි වදාරන ලදී. මෙහිදී සමථ ප්‍රතිපත්තිය සහ තථත්ත ස්වභාවයට පැමිණීම යනු සමථ ස්වභාවයට පැමිණීමම බැවින් 'සමථ ස්වභාවයට පැමිණීමෙන්' යැයි වදාරන ලදී. කෙලෙස් සම්බන්ධය දුරු කොට ඒකීභූතව (තනිව) පවතින සිතට යනු, පෙර 'කෙසේ නම් කෙලෙස් සම්බන්ධය දුරු කරම්දැයි' පිළිපන් යෝගියාට දැන් සමථ ප්‍රතිපත්තියෙන් එය දුරු වූ බැවින්, කෙලෙස් නැමැති සමූහයා සමඟ එක් නොවන බැවින් ඒකීභූතව පිහිටි ධ්‍යාන සිතටය. බාධක පිරිසිදු වීම, මධ්‍යම සමථ ප්‍රතිපත්තිය සහ බැසගැනීම යන මේවායින් වර්ධනය වූ, වැඩුණු ධ්‍යාන සිතෙහි අවස්ථාව ලත් තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාව සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් කෙරෙහි සමාන පැවැත්මෙන් පවතිමින් ඔවුන් වර්ධනය කරන්නාක් මෙන් වේ. එබැවින් 'තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාවේ කෘත්‍යය වශයෙන් උපේක්ෂාව වර්ධනය වීම දත යුතුය' යැයි වදාරන ලදී.

Ye [Pg.174] panete yuganaddhadhammāti sambandho. Tatthāti tasmiṃ jhānacitte. Aññamaññānativattanavasena kiccakaraṇato yuge naddhā baddhā viya yuganaddhā. Vimuttirasenāti vimuccanakiccena, vimuccanasampattiyā vā. Esa yogī. Vāhayatīti pavatteti. Assāti jhānacittassa. Tasmiṃ khaṇeti bhaṅgakkhaṇe. Uppādakkhaṇe atīte hi ṭhitikkhaṇato paṭṭhāya āsevanā pavattati nāma. Te ākārāti aññamaññānativattanādayo tattha dhammānaṃ pavattiākārā. Āsevanāpi hi āsevanapaccayabhāvīnaṃ dhammānaṃ pavattiākāroyeva. Saṃkilesavodānesūti samādhipaññānaṃ samarasatāya akaraṇaṃ bhāvanāya saṃkileso, karaṇaṃ vodānaṃ. Tathā sesesupi. Evametesu saṃkilesavodānesu taṃ taṃ ādīnavaṃ dosaṃ ānisaṃsaṃ guṇaṃ puretaraṃ pāṭihāriyañāṇena disvā yathā aññamaññānativattanādayo honti, tathā bhāvanāya sampahaṃsitattā teneva ñāṇena visodhitattā. Visodhanaṃ hettha sampahaṃsanaṃ. Te ākārā yasmā nipphannā, tasmā ‘‘dhammānaṃ…pe… veditabbāti vutta’’nti lakkhaṇasaṃvaṇṇanāya ādimhi vuttaṃ nigamanavasena dasseti.

යම් ඒ යුගනද්ධ (එකට බැඳුණු) ධර්මයන් වේද යන්න සම්බන්ධයයි. එහි යනු ඒ ධ්‍යාන සිතෙහි ය. එකිනෙක ඉක්මවා නොයන පරිදි කෘත්‍යය ඉටු කරන බැවින් වියගහක බඳින ලද (ගොනුන්) මෙන් යුගනද්ධ නම් වේ. විමුක්ති රසයෙන් යනු මිදීමේ කෘත්‍යයෙන් හෝ මිදීමේ සම්පත්තියෙන් (ගුණයෙන්) ය. ඒ යෝගියාය. පවත්වයි (වහනය කරයි) යනු පවත්වාගෙන යයි. ඔහුගේ යනු ධ්‍යාන සිතෙහි ය. ඒ ක්ෂණයෙහි යනු භංග ක්ෂණයෙහි ය. උත්පාද ක්ෂණය ඉක්ම ගිය පසු ස්ථිති ක්ෂණයේ සිට ආසේවනය (පුනරාවර්තනය) පවතින්නේය. ඒ ආකාරයන් යනු එකිනෙක ඉක්මවා නොයෑම ආදී වූ එහි ධර්මයන්ගේ පැවැත්මේ ස්වභාවයන්ය. ආසේවනය යනු ද ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් උපදින ධර්මයන්ගේ පැවැත්මේ ස්වභාවයම වේ. සංක්ලේශ සහ වෝදානයන්හි යනු සමාධිය සහ ප්‍රඥාව සමාන රසයෙන් (කෘත්‍යයෙන්) යුක්තව නොපැවැත්වීම භාවනාවේ සංක්ලේශයයි (කිලිටු වීමයි), එසේ පැවැත්වීම වෝදානයයි (පිරිසිදු වීමයි). සෙසු ධර්මයන්හි ද එසේමය. මෙසේ මේ සංක්ලේශ සහ වෝදානයන්හි ඒ ඒ ආදීනවයන් (දොස්) සහ ආනිසංස (ගුණ) කලින්ම පාරිහාරිය ඥානයෙන් දැක, එකිනෙක ඉක්මවා නොයෑම ආදිය සිදුවන ආකාරයට භාවනාව ප්‍රමෝදයට පත් කළ බැවින්, එම ඥානයෙන්ම පිරිසිදු කළ බැවිනි. මෙහිදී විශෝධනය (පිරිසිදු කිරීම) යනු සම්පහංසනය (ප්‍රමෝදයට පත් කිරීම) යි. ඒ ආකාරයන් සම්පූර්ණ වූ බැවින්, 'ධර්මයන්ගේ...පෙ... දත යුතුය' යැයි ලක්ෂණ වර්ණනාවේ ආරම්භයේ පැවසූ දේ නිගමනයක් වශයෙන් පෙන්වා දෙයි.

‘‘Yasmā upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hotī’’ti ko sambandho. Kasmā sampahaṃsanāva pariyosānanti vuttā, na upekkhānubrūhanāti codanaṃ sandhāya ‘‘tattha yasmā upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Tatthāti tasmiṃ bhāvanācitte. Upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hotīti appanākāle bhāvanāya samappavattiyā, paṭipakkhassa ca pahānato paggahādīsu byāpārassa akātabbato ajjhupekkhanāva hoti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘samaye cittassa ajjhupekkhanā, visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhatī’’ti ca ādi. Sā panāyaṃ ajjhupekkhanā ñāṇassa kiccasiddhiyā hoti, visesato ñāṇasādhanattā appanābyāpārassāti phalena kāraṇānumānañāyena. Yasmā upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, tasmā ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā pariyosānanti vuttāti sambandho.

'යම් හෙයකින් උපේක්ෂාව නිසා ඥානය ප්‍රකට වේද' යන්නෙහි සම්බන්ධය කුමක්ද? 'සම්පහංසනයම අවසානය' යැයි පවසන ලද්දේ ඇයි, උපේක්ෂා වර්ධනය අවසානය නොවන්නේ ඇයි යන චෝදනාව (ගැටලුව) සලකා 'එහි යම් හෙයකින් උපේක්ෂාව නිසා ඥානය ප්‍රකට වේද' යැයි පවසන ලදී. එහි යනු ඒ භාවනා සිතෙහි ය. උපේක්ෂාව නිසා ඥානය ප්‍රකට වේ යනු අර්පණා කාලයේදී භාවනාව සමාන ලෙස පැවැත්මෙන් ද, ප්‍රතිපක්ෂය (බාධක) දුරු වීමෙන් ද, ප්‍රග්‍රහ (වීර්යය වැඩිකිරීම) ආදියේදී විශේෂ උත්සාහයක් කළ යුතු නොවන බැවින් ද මැදහත්ව බැලීමම (උපේක්ෂාවම) වෙයි. එය සලකා 'සමයෙහි සිතෙහි මැදහත් බව' සහ 'පිරිසිදු සිත මැදහත්ව බලයි' යනාදිය වදාරන ලදී. ඒ මේ උපේක්ෂාව ඥානයෙහි කෘත්‍යය සිද්ධ වීමෙන් ඇති වන්නකි, විශේෂයෙන්ම අර්පණා උත්සාහය ඥානයෙන් සාධනය කළ යුතු බැවිනි. මෙය ඵලය (උපේක්ෂාව) මගින් හේතුව (ඥානය) අනුමාන කරන න්‍යායයකි. යම් හෙයකින් උපේක්ෂාව මගින් ඥානය ප්‍රකට වේද, එබැවින් ඥානයෙහි කෘත්‍යයක් වූ සම්පහංසනය (ප්‍රමෝදය) අවසානය යැයි පවසන ලදී යන්න සම්බන්ධයයි.

Idāni yathāvuttamatthaṃ pāḷiyā samatthetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tathāpaggahitaṃ cittanti yathā bhāvanācittaṃ kosajjapakkhe na patati, tathā vīriyasambojjhaṅgaṭṭhāniyānaṃ dhammānaṃ bahulīkāravasena paggahitaṃ. Sādhukaṃ ajjhupekkhatīti paggaṇhantenāpi samādhissa vīriyasamatāyojanavasena paggahitattā sakkaccaṃ ajjhupekkhati, tatramajjhattupekkhā okāsaṃ [Pg.175] labhati. Taṃ pana ajjhupekkhanaṃ upekkhāvasena pubbe pavattapārihāriyapaññāvasena appanāpaññāya kiccādhikatāti āha ‘‘paññāvasena paññindriyaṃ adhimattaṃ hotī’’ti. Tassa adhimattattā eva ajjhupekkhantasseva nānāsabhāvehi nīvaraṇapamukhehi kilesehi appanācittaṃ vimuccati. Vimokkhavasena vimuccanavasena. Paññāvasenāti pubbe pavattapārihāriyapaññāvasena. Vimuttattāti nānākilesehi vimuttattā eva. Te dhammā saddhādayo, visesato saddhāpaññāvīriyasamādhayo ca ekarasā samānakiccā honti. Evamayaṃ indriyānaṃ ekarasaṭṭhena bhāvanā nipphajjamānā ñāṇabyāpāroti āha ‘‘ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā pariyosāna’’nti. Evaṃ tividhāya paṭipadāvisuddhiyā laddhavisesāya tividhāya upekkhānubrūhanāya sātisayaṃ paññindriyassa adhimuttabhāvena catubbidhāpi sampahaṃsanā sijjhatīti āgamanupekkhā ñāṇakiccavasena dasapi ākārā jhāne eva veditabbā.

දැන් ඉහත දැක්වූ අර්ථය පාළියෙන් තහවුරු කරනු පිණිස 'යථාරහ' යනාදිය කියන ලදී. 'මැනවින් ප්‍රගෘහිත සිත' යනු භාවනා සිත කුසීත බවට පත් නොවන පරිදි, වීර්ය සම්බොජ්ඣංගයට හේතු වන ධර්මයන් බහුලව පුහුණු කිරීමේ බලයෙන් ප්‍රගෘහිත කිරීමයි. 'මැනවින් උපේක්ෂාවෙන් බලයි' යනු ප්‍රග්‍රහය කරන්නා වූ යෝගියා වුවද, වීර්යයෙහි සමානතාව යෙදීමේ බලයෙන් සමාධිය ප්‍රගෘහිත වූ බැවින් ඕනෑකමින් යුතුව උපේක්ෂාවෙන් බලයි, එවිට තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාවට අවස්ථාව ලැබේ. එම උපේක්ෂාවෙන් බැලීම උපේක්ෂා වශයෙන් පූර්වයෙහි පැවති පාරිහාරිය ප්‍රඥාව හේතුවෙන් අප්පනා ප්‍රඥාවෙහි කෘත්‍යය අධික වූ බැවින් 'ප්‍රඥාව හේතුවෙන් ප්‍රඥේන්ද්‍රිය අධිමාත්‍ර වේ' යැයි පවසන ලදී. එය අධිමාත්‍ර වූ නිසාම උපේක්ෂාවෙන් බලන්නා වූම යෝගියාගේ සිත නීවරණයන් ප්‍රමුඛ විවිධ ස්වභාව ඇති ක්ලේශයන්ගෙන් අප්පනා සිත මිදේ. විමොක්ෂ වශයෙන් හෙවත් මිදීමේ වශයෙන් යනුයි. ප්‍රඥාවෙන් යනු පූර්වයෙහි පැවති පාරිහාරිය ප්‍රඥාවෙන් යනුයි. 'මුක්ත වූ බැවින්' යනු නානා ක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු බැවින්මය. ශ්‍රද්ධාදී වූ ඒ ධර්මයෝ, විශේෂයෙන් ශ්‍රද්ධාව, ප්‍රඥාව, වීර්යය සහ සමාධිය එකම රසයක් හෙවත් සමාන කෘත්‍යයක් ඇත්තෝ වෙති. මෙසේ ඉන්ද්‍රියයන්ගේ එකම රසයක ස්වභාවයෙන් භාවනාව නිපදවීම ඥාන ව්‍යාපාරයක් වන බැවින් 'ඥාන කෘත්‍යය වූ සම්ප්‍රහංසනය අවසානයයි' පවසන ලදී. මෙසේ තෙවැදෑරුම් ප්‍රතිපදා විසුද්ධියෙන් ලබන ලද විශේෂයක් ඇති, තෙවැදෑරුම් උපේක්ෂා වැඩීමෙන් හා ප්‍රඥේන්ද්‍රියයේ අධික බව නිසා ඇති වන සිව්වැදෑරුම් වූම සම්ප්‍රහංසනය සිද්ධ වන බවත්, ආගමන උපේක්ෂා ඥාන කෘත්‍ය වශයෙන් මේ ආකාර දසයම ධ්‍යානයෙහිම දත යුතු බවත් කියන ලදී.

Gaṇanānupubbatāti gaṇanānupubbatāya, gaṇanānupubbatāmattaṃ vā paṭhamanti idanti attho. Tena desanākkamaṃ ulliṅgeti. ‘‘Paṭhamaṃ uppannanti paṭhama’’nti iminā paṭipattikkamaṃ, uppannanti hi adhigatanti attho. ‘‘Paṭhamaṃ samāpajjitabbanti paṭhama’’nti idaṃ pana na ekantalakkhaṇanti aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 160) paṭisiddhattā idha na gahitaṃ. Ārammaṇūpanijjhānaṃ lakkhaṇūpanijjhānanti duvidhe jhāne idhādhippetajjhānameva dassetuṃ ‘‘ārammaṇūpanijjhānato’’ti vuttaṃ. Pathavīkasiṇasaṅkhātassa attano attano ārammaṇassa rūpaṃ viya cakkhunā upanijjhāyanato. Paccanīkajhāpanatoti nīvaraṇādīnaṃ paccanīkadhammānaṃ dahanato vikkhambhanavasena pajahanato. Sakalaṭṭhenāti heṭṭhā vuttanayena kate vā akate vā paricchijja gahite pathavībhāge pathavīmaṇḍale sakalārammaṇakaraṇaṭṭhena. Na hi tassa ekadesamārammaṇaṃ karīyati. Pathavīkasiṇasannissayatāya nimittaṃ pathavīkasiṇaṃ yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti. Taṃsahacaraṇato jhānaṃ pathavīkasiṇaṃ yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti.

'ගණනානුපුබ්බතා' යනු ගණන් කිරීමේ අනුපිළිවෙළයි, නැතහොත් 'පළමුවැන්න' යනු ගණන් කිරීමේ අනුපිළිවෙළ පමණක් බව අර්ථයයි. එයින් දේශනා ක්‍රමය දක්වයි. 'පළමුව උපන්' යන්නෙන් ප්‍රතිපත්ති ක්‍රමය දක්වයි, 'උපන්' යනු 'ලැබූ' යන අර්ථයයි. 'පළමුව සමවැදිය යුතු' යනු ධ්‍යානයට නමක් වුවද එය ඒකාන්ත ලක්ෂණයක් නොවන බව අභිධර්ම අට්ඨකථාවෙහි ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින් මෙහිදී එය නොගන්නා ලදී. ආරම්මණූපනිජ්ඣාන සහ ලක්ඛණූපනිජ්ඣාන යන දෙවැදෑරුම් ධ්‍යානයන් අතරින් මෙහි අදහස් කරන ලද්දේ ආරම්මණූපනිජ්ඣානයම බව දැක්වීමට 'ආරම්මණූපනිජ්ඣානතෝ' යැයි කියන ලදී. පඨවි කසිණ නම් වූ තමාගේ අරමුණ කෙරෙහි ඇසින් රූපයක් දෙස බලන්නාක් මෙන් සමීපව බලන බැවිනි. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් දවන හෙයින් 'පච්චනීකජ්ඣාපනතෝ' නම් වේ, එනම් නීවරණාදී ප්‍රත්‍යනීක ධර්මයන් විෂ්කම්භන වශයෙන් ප්‍රහාණය කිරීමයි. 'සකලට්ඨේන' යනු පූර්වයෙහි කී පරිදි සකස් කළ හෝ නොකළ පඨවි භාගය හෙවත් පඨවි මණ්ඩලය මුළුමනින්ම අරමුණු කරන අර්ථයෙනි. එහි එක් කොටසක් පමණක් අරමුණු නොකෙරේ. පඨවි කසිණය ඇසුරු කරගෙන පවතින බැවින් පටිභාග නිමිත්තට 'පඨවි කසිණ' යැයි කියනු ලැබේ, එය 'ඇඳන් ඝෝෂා කරති' යන්නාක් මෙනි. එම නිමිත්ත හා එක්ව පවතින බැවින් ධ්‍යානයට 'පඨවි කසිණ' යැයි කියනු ලැබේ, එය 'හෙල්ලවල් හැසිරෙති' යන්නාක් මෙනි.

Ciraṭṭhitisampādanavaṇṇanā

චිරස්ථිතිය සම්පාදනය කිරීම පිළිබඳ වර්ණනාව

76. Lakkhaṭṭhāne ṭhitaṃ sarena vālaṃ vijjhatīti vālavedhī. Idha pana anekadhā bhinnassa vālassa aṃsuṃ vijjhanto ‘‘vālavedhī’’ti adhippeto. Tena [Pg.176] vālavedhinā. Sūdenāti bhattakārena. ‘‘Ākārā pariggahetabbā’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sukusaloti suṭṭhu cheko. Dhanuggahoti issāso. Kammanti yogyaṃ. Akkantapadānanti vijjhanakāle akkamanavasena pavattapadānaṃ. Ākāranti dhanujiyāsarānaṃ gahitākāraṃ. Pariggaṇheyyāti upadhāreyya. Bhojanasappāyādayoti ādi-saddo avuttākārānampi saṅgāhako daṭṭhabbo. Tena utubhāvanānimittādīnampi pariggaṇhanaṃ vuttaṃ hoti. Tasminti tasmiṃ taruṇasamādhimhi.

76. ඉලක්ක ස්ථානයේ ඇති ලොම් අගකට ඊතලයකින් විදින බැවින් 'වාලවේධී' (ලොම් විදින්නා) නම් වේ. මෙහිදී විවිධාකාරයෙන් පලන ලද ලොම් කෙඳි විදින්නා 'වාලවේධී' ලෙස අදහස් කෙරේ. ඒ වාලවේධියා විසින්. 'සූදේන' යනු බත් පිසින්නා විසිනි. ආකාරයන් පිරිසිඳ දත යුතුයි යනුවෙන් සංක්ෂේපයෙන් දැක්වූ අර්ථය විස්තර කිරීමට 'යථා හි' යනාදිය කියන ලදී. එහි 'සුකුසලෝ' යනු ඉතා දක්ෂ යන්නයි. 'ධනුග්ගහෝ' යනු දුනු ශිල්පියායි. 'කම්මං' යනු සුදුසු ක්‍රියාවයි. 'අක්කන්තපදානං' යනු විදින අවස්ථාවේදී පය තැබූ ආකාරයයි. 'ආකාරං' යනු දුනු දිය සහ ඊතල අල්ලා ගත් ආකාරයයි. 'පරිග්ගණ්හෙය්‍ය' යනු සලකා බැලිය යුතුය යන්නයි. 'භෝජනසප්පායාදයෝ' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් මෙහි සඳහන් නොකළ ආකාරයන්ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. එයින් සෘතු, භාවනා නිමිති ආදිය පිරිසිඳ ගැනීමද කියන ලදී. 'තස්මිං' යනු ඒ තරුණ සමාධියෙහිදීය.

Bhattāranti sāminaṃ, bhattavetanādīhi posakanti attho. Parivisantoti bhojento. Tassa ruccitvā bhuñjanākāraṃ sallakkhetvā tassa upanāmentoti yojanā. Ayampi yogī. Adhigatakkhaṇe bhojanādayo ākāreti pubbe jhānassa adhigatakkhaṇe kiccasādhake bhojanādigate ākāre. Gahetvāti pariggahetvā sallakkhetvā. Naṭṭhe naṭṭhe samādhimhi punappunaṃ appanāya.

'භත්තාරං' යනු ස්වාමියාටයි, එනම් ආහාර පාන වැටුප් ආදියෙන් පෝෂණය කරන්නා වූ ස්වාමියා යන අර්ථයයි. 'පරිවිසන්තෝ' යනු අහර වළඳවන්නා වූ. ඔහු රුචි වී වළඳන ආකාරය සලකා ඔහුට පිළිගන්වන්නා වූ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. මේ යෝගියාද පූර්වයෙහි ධ්‍යානය ලැබූ මොහොතේ එම කෘත්‍යය සාර්ථක කර ගැනීමට උපකාරී වූ ආහාරාදී ආකාරයන් 'පරිග්ගය්හ' යනු පිරිසිඳ ගෙන සලකා බලා යන්නයි. සමාධිය නැති වූ නැති වූ සෑම විටම නැවත නැවතත් අප්පනාවට පැමිණීම පිණිසයි.

Mahānasavijjāparicayena paṇḍito. Tattha visadañāṇatāya byatto. Ṭhānuppattikakaosallayogena kusalo. Nānaccayehīti nānaccayehi nānāsabhāvehi, nānārasehīti attho. Tenāha ‘‘ambilaggehī’’tiādi. Sūpehīti byañjanehi. Ambilaggehīti ambilakoṭṭhāsehi, ye vā ambilarasā hutvā aggabhūtā, tehi caturambilādimissehi. Esa nayo tittakaggādīsupi. Khārikehīti vātiṅgaṇakaḷīrādimissehi. Nimittanti ākāraṃ ruccanavasena bhuñjanākāraṃ. Uggaṇhātīti uparūpari gaṇhāti upadhāreti. Imassa vā sūpeyyassa atthāya hatthaṃ abhiharati. Abhihārānanti abhimukhena haritabbānaṃ paṇṇākārānaṃ, pūjābhihārānaṃ vā. Nimittaṃ uggaṇhātīti ‘‘evaṃ me cittaṃ samāhitaṃ ahosī’’ti nimittaṃ gaṇhāti sallakkheti.

සූප ශාස්ත්‍රයෙහි පුහුණුවෙන් ඔහු පණ්ඩිතයෙකි. එහි ඇති පැහැදිලි ඥානය නිසා දක්ෂයෙකි. අවස්ථාවට උචිත නිපුණත්වයෙන් යුක්ත බැවින් කුසලයෙකි. 'නානාච්චයේහි' යනු විවිධ සමූහයන්ගෙන්, එනම් විවිධ ස්වභාවයන්ගෙන් හෙවත් විවිධ රසයන්ගෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. එබැවින් 'අම්බිලග්ගේහි' යනාදිය කීවේය. 'සූපේහි' යනු ව්‍යංජනයන්ගෙනි. 'අම්බිලග්ගේහි' යනු ඇඹුල් කොටස්වලින්, එනම් ඇඹුල් රසයෙන් යුක්තව අග්‍ර වූ සතර ඇඹුල් ආදිය මිශ්‍ර කළ ව්‍යංජනයන්ගෙනි. තිත්ත රසය ආදියෙහිද ක්‍රමය මෙයමය. 'ඛාරිකේහි' යනු වම්බටු, උණ කරලි ආදිය මිශ්‍ර කළ ආහාරයන්ගෙනි. 'නිමිත්තං' යනු රුචිය පරිදි වළඳන ආකාරයයි. 'උග්ගණ්හාති' යනු නැවත නැවතත් පිරිසිඳ ගනියි, සලකයි. මේ ව්‍යංජනය පිණිස අත දිගු කරයි. 'අභිහාරානං' යනු ඉදිරියට ගෙන ආ යුතු පඬුරු පාක්කුඩම්වල හෝ පූජා ද්‍රව්‍යයන්ගේ නිමිත්තයි. 'නිමිත්තං උග්ගණ්හාති' යනු 'මගේ සිත මෙසේ සමාහිත විය' යනුවෙන් නිමිත්ත හෙවත් ආකාරය පිරිසිඳ ගනියි, සලකයි.

Samādhiparipanthānanti samādhissa paripanthabhūtānaṃ. Dhammānanti kāmacchandādinīvaraṇadhammānaṃ. Suvisodhitattāti suṭṭhu visodhitattā, vikkhambhanavaseneva sammadeva pahīnattāti attho. Kāmādīnavapaccavekkhaṇādīhīti ādi-saddena asubhamanasikāranekkhammānisaṃsapaccavekkhaṇādīni saṅgaṇhāti. Nekkhammaguṇadassanenāpi [Pg.177] hi tassa vibandhabhūte kāmacchande ādīnavo visesato pākaṭo hotīti. Kāyaduṭṭhullanti kāyadarathaṃ sāraddhakāyataṃ. Tena kāyacittānaṃ sārambhanimittassa byāpādanīvaraṇassa na visodhanamāha. Ārambhadhātumanasikārādīti ādi-saddena vīriyasambojjhaṅganimittānaṃ, ālokasaññādīnañca saṅgaho daṭṭhabbo. Samathanimittamanasikārādīti ādi-saddena samādhisambojjhaṅgaṭṭhāniyānaṃ dhammānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Aññepi samādhiparipantheti vicikicchāṭṭhāniye, madamānādike ca sandhāyāha. Āsayanti vasanakasusiraṃ. Suparisuddhanti āsaṅkanīyattābhāvena suṭṭhu parisuddhaṃ. Etthāha – nanu cāyaṃ pageva kāmādīnavaṃ paccavekkhitvā samathapaṭipadaṃ paṭipanno upacārakkhaṇeyeva jhānena nīvaraṇāni vikkhambhitāni, atha kasmā puna kāmādīnavapaccavekkhaṇādi gahitanti? Saccametaṃ. Taṃ pana pahānamattanti jhānassa ciraṭṭhitiyā atisayapahānatthaṃ puna gahitaṃ.

‘සමාධිපරිපන්ථානං’ යනු සමාධියට බාධා පමුණුවන (සතුරන් වූ) ධර්මයන් ය. ‘ධම්මානං’ යනු කාමච්ඡන්දය ආදී වූ නීවරණ ධර්මයන් ය. ‘සුවිසෝධිතත්තා’ යනු මැනවින් පිරිසිදු කරන ලද බැවින් හෙවත් විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන් ම මැනවින් දුරු කරන ලද බැවින් යන අර්ථය යි. ‘කාමාදීනව පච්චවෙක්ඛණාදීහි’ යන පදයෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් අසුභය මෙනෙහි කිරීම හා නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙහි (මහණදම් පිරීමෙහි) ආනිසංස මෙනෙහි කිරීම් ආදිය ද ඇතුළත් වේ. මක්නිසාද යත්, නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙහි ගුණ දැකීමෙන් ද එයට බාධාවක් වූ කාමච්ඡන්දයෙහි ඇති ආදීනවය විශේෂයෙන් ම පැහැදිලි වන බැවිනි. ‘කායදුට්ඨුල්ලං’ යනු ශරීරයේ පීඩාව හා ගතිය යි. ඒ මගින් කය හා සිත පීඩාවට පත් කරන නිමිත්තක් වූ ව්‍යාපාද නීවරණය පිරිසිදු නොකිරීම පිළිබඳව කියැවේ. ‘ආරම්භධාතු මනසිකාරාදි’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් වීර්ය සම්බොජ්ඣංගයට හේතු වන නිමිති හා ආලෝක සංඥා ආදිය ද ඇතුළත් කරගත යුතුය. ‘සමථ නිමිත්ත මනසිකාරාදි’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සමාධි සම්බොජ්ඣංගයට උපකාරී වන ධර්මයන් ඇතුළත් කරගත යුතුය. ‘අඤ්ඤෙපි සමාධි පරිපන්ථෙ’ යනුවෙන් විචිකිච්ඡාවට හේතු වන ධර්මයන් ද මද-මාන ආදිය ද අදහස් කෙරේ. ‘ආසයං’ යනු වාසය කරන ස්ථානය හෙවත් කුහරය යි. ‘සුපරිසුද්ධං’ යනු සැක කටයුතු කිසිවක් නැති බැවින් මැනවින් පිරිසිදු වූ යන අර්ථය යි. මෙහිදී මෙම පැනය විමසනු ලැබේ – ‘මෙම යෝගී භික්ෂුව කලින් ම කාමයන්ගේ ආදීනව මෙනෙහි කොට සමථ පිළිවෙතෙහි නිරත වී උපචාර සමාධි අවස්ථාවේදී ම ධ්‍යානයෙන් නීවරණ යටපත් කළා නොවේ ද? එසේ නම් නැවතත් කාමයන්ගේ ආදීනව මෙනෙහි කිරීම් ආදිය සඳහන් කළේ මන්ද?’ එය සත්‍යයකි. එසේ වුව ද, එම ප්‍රහාණය නිකම්ම ප්‍රහාණයක් පමණි. ධ්‍යානය බොහෝ කල් පවත්වා ගැනීම පිණිස හා විශේෂ වූ ප්‍රහාණයක් සිදු කරගැනීම පිණිස නැවතත් මෙය දක්වන ලදී.

Uddhacca middhanti kukkuccaṃ, thinañca tadekaṭṭhatāya gahitamevāti katvā vuttaṃ. Suddhantagatoti suparisuddhapariyantaṃ sabbaso visodhitakoṇapariyantaṃ uyyānaṃ gato. Tahiṃ rameti tasmiṃ jhāne rameyya divasabhāgampi jhānasamaṅgī eva bhaveyya.

‘උද්ධච්චමිද්ධං’ යන පදයෙන් කුක්කුච්චය හා ථීනය ද ඒවා එකම තලයක පවතින බැවින් ඇතුළත් කර ගත් බව කියනු ලැබේ. ‘සුද්ධන්තගතො’ යනු සතර දිගින් ම මැනවින් පිරිසිදු කරන ලද උයනකට පිවිසුනාක් වැනි ය. ‘තහිං රමෙති’ යනු ඒ ධ්‍යානයෙහි ඇලෙන්නේ ය, දවසේ වැඩි කාලයක් ධ්‍යානයෙන් ම යුක්ත වන්නේ ය යන්නයි.

Cittabhāvanāvepullatthanti samādhibhāvanāya vipulabhāvāya. Yathā hi bhāvanāvasena nimittassa uppatti, evamassa bhāvanāvaseneva vaḍḍhanampi. Tasmā ekaṅgulādivasena nimittaṃ vaḍḍhentassa punappunaṃ bahulīkārena jhānaṃ bhāvanāpi vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ āpajjati. Tena vuttaṃ ‘‘cittabhāvanāvepullatthañca yathāladdhaṃ paṭibhāganimittaṃ vaḍḍhetabba’’nti. Tassāti paṭibhāganimittassa.

‘චිත්තභාවනාවෙපුල්ලත්ථං’ යනු සමාධි භාවනාවෙහි විශාලත්වයක් (පතළ බවක්) ඇති කරගනු පිණිස යි. මක්නිසාද යත්, භාවනාව නිසා නිමිත්තක් උපදින්නාක් මෙන් ම, එම නිමිත්ත වැඩීම ද සිදුවන්නේ භාවනා බලයෙන් ම ය. එබැවින් අඟලක පමණ ප්‍රමාණයක සිට නිමිත්ත වැඩිකරන්නා වූ යෝගියාට නැවත නැවතත් එය බහුල වශයෙන් කිරීමෙන් ධ්‍යාන භාවනාව ද වර්ධනයට, දියුණුවට හා විශාලත්වයට පත්වේ. එබැවින් ‘සිත දියුණු කිරීමේ විශාලත්වය පිණිස තමාට ලැබුණු පටිභාග නිමිත්ත වැඩිය යුතුය’ යි පවසන ලදී. ‘තස්ස’ යනු පටිභාග නිමිත්තෙහි යන අර්ථය යි.

Nimittavaḍḍhananayavaṇṇanā

නිමිත්ත වැඩීමේ ක්‍රමය විස්තර කිරීම.

77. Tatrāti sāmiatthe bhummavacanaṃ, tassāti attho. Avaḍḍhetvāti yathā kumbhakāro mattikāya pattaṃ karonto paṭhamaṃ aparicchinditvāva pattaṃ vaḍḍheti, evaṃ pattavaḍḍhanayogena pattavaḍḍhanayuttiyā avaḍḍhetvā pūvikassa pūvavaḍḍhanaṃ. Bhattassa upari bhattapakkhipanaṃ bhattavaḍḍhanaṃ. Vatthassa tintassa añchanādi dussavaḍḍhanaṃ. Paccekaṃ yoga-saddo yojetabbo. Aparicchinditvā [Pg.178] na vaḍḍhetabbaṃ saparicchede eva bhāvanāpavattito. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sāntake no anantake’’ti (visuddhi. 1.55).

77. ‘තත්‍රාති’ යනු ස්වාමි අර්ථයෙහි යෙදුණු සප්තමී විභක්තියකි, එහි අර්ථය ‘ඔහුගේ’ යන්නයි. ‘අවඩ්ඪෙත්වා’ යනු යම් සේ කුඹල්කරුවෙකු මැටිවලින් පාත්‍රයක් සෑදීමේදී පළමුව එය සීමා නොකර පාත්‍රය විශාල කරන්නේ ද, එසේම පාත්‍රය වැඩීමේ ක්‍රමයෙන් හෝ යුක්තියෙන් තොරව, කැවුම් සාදන්නා කැවුම විශාල කරන්නාක් මෙන්, බතට උඩින් බත් එකතු කිරීමෙන් බත වැඩීමක් කරන්නාක් මෙන්, තෙත රෙද්දක් ඇදීමෙන් රෙද්ද විශාල කරන්නාක් මෙන්, මේ සෑම තැනකට ම ‘යොග’ ශබ්දය සම්බන්ධ කළ යුතුය. පිරිසිදු කර අවසන් නොකර නිමිත්ත වැඩිය යුතු නොවේ; භාවනාව පැවැත්විය යුත්තේ සීමා සහිතව ම ය. එබැවින් ‘සීමාවක් සහිතව මිස සීමාවක් රහිතව නොවේ’ යැයි පවසන ලදී.

Haṃsapotakāti javanahaṃsapotakā. Ukkūlaṃ unnataṭṭhānaṃ. Vikūlaṃ ninnaṭṭhānaṃ. Nadīsotena kataṃ viduggaṃ nadīviduggaṃ. Visamākārena ṭhito pabbatapadeso pabbatavisamo.

‘හංසපොතකා’ යනු වේගවත් හංස පෝතකයෝ ය. ‘උක්කූලං’ යනු උස් භූමිය යි. ‘විකූලං’ යනු මිටි භූමිය යි. ගංගා දිය පහරින් ඇති වූ දුෂ්කර ස්ථාන ‘නදීවිදුග්ග’ නම් වේ. අසමාන ආකාරයෙන් පවතින පර්වත ප්‍රදේශ ‘පබ්බතවිසම’ නම් වේ.

Thūlāni hutvā upaṭṭhahanti paccavekkhaṇābāhullena vibhūtabhāvato. Dubbalāni hutvā upaṭṭhahanti paguṇabalavabhāvassa anāpādikattā. Upari ussukkanāyāti bhāvanāya upari ārohanāya, dutiyajjhānādhigamāyāti attho.

නිතර නිතර මෙනෙහි කිරීමෙන් ලැබූ ප්‍රකට බව නිසා ඒවා රළු (ස්ථූල) ලෙස වැටහේ. පුරුදු පුහුණු කර ශක්තිමත් නොකළ බැවින් දුබල ලෙස වැටහේ. ‘උපරි උස්සුක්කනාය’ යනු භාවනාවෙහි ඉහළට නැගීම පිණිස හෙවත් දෙවන ධ්‍යානය ලබාගැනීම පිණිස යන්න අර්ථය යි.

Pabbateyyāti pabbate bahulacārinī. Akhettaññūti agocaraññū. Samādhiparipanthānaṃ visodhanānabhiññātāya bālo. Jhānassa paguṇabhāvāpādanaveyyattiyassa abhāvena abyatto. Uparijhānassa padaṭṭhānabhāvānavabodhena akhettaññū. Sabbathāpi samāpattikosallābhāvena akusalo. Samādhinimittassa vā anāsevanāya bālo. Abhāvanāya abyatto. Abahulīkārena akhettaññū. Sammadeva anadhiṭṭhānato akusaloti yojetabbaṃ. Ubhato bhaṭṭhoti ubhayato jhānato bhaṭṭho. So hi appaguṇatāya na suppatiṭṭhitatāya saussāhopi vināsato, asāmatthiyato ca jhānadvayato parihīno. Ciṇṇavasināti āsevitavasinā.

‘පබ්බතෙය්‍යා’ යනු පර්වතයන්හි නිතර හැසිරෙන බවයි. ‘අඛෙත්තඤ්ඤූ’ යනු තම ගොදුරු බිම හෙවත් හැසිරිය යුතු ස්ථානය නොදන්නා බවයි. සමාධියට බාධා වන කරුණු පිරිසිදු කිරීමට නොදන්නා බැවින් ‘බාල’ නම් වේ. ධ්‍යානය පුහුණු කොට දක්ෂ බවක් ඇති කරගැනීමට නොදන්නා බැවින් ‘අබ්‍යත්ත’ (නොමේරූ) නම් වේ. ඉහළ ධ්‍යානයන්ට පදනම වන කරුණු අවබෝධ කර නොගත් බැවින් ‘අඛෙත්තඤ්ඤූ’ නම් වේ. සෑම ආකාරයකින් ම සමාපත්තීන්හි දක්ෂතාවයක් නොමැති බැවින් ‘අකුසල’ නම් වේ. එසේත් නැතහොත් සමාධි නිමිත්ත ආශ්‍රය නොකරන බැවින් බාල ද, භාවනා නොකරන බැවින් අබ්‍යත්ත ද, නැවත නැවත බහුලව නොකරන බැවින් අඛෙත්තඤ්ඤූ ද, මැනවින් අධිෂ්ඨාන නොකරන බැවින් අකුසල ද යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘උභතො භට්ඨො’ යනු ධ්‍යාන දෙකෙන් ම ගිලිහුණු බවයි. එම භික්ෂුව ධ්‍යානය පුහුණු නැති බැවින් ද, මැනවින් පිහිටා නැති බැවින් ද, උත්සාහ කළ ද පළමු ධ්‍යානය විනාශ වීමෙන් හා දෙවන ධ්‍යානයට පැමිණීමට නොහැකි වීමෙන් ධ්‍යාන දෙකෙන් ම පිරිහෙන්නේ ය. ‘චිණ්ණවසිනා’ යනු මැනවින් පුරුදු කරන ලද වශීභාවයෙන් යුක්තව යන්නයි.

Pañcavasīkathāvaṇṇanā

පස් වැදෑරුම් වශීභාවය පිළිබඳ විස්තරය.

78. Vasanaṃ vasīti dhātuniddesatāya kiriyāniddesoti adhippāyenāha ‘‘vasiyo’’ti, yathāruci pavattiyoti attho. Āvajjanāya vasī, āvajjanāvasena vā vasī āvajjanavasī. Jhānaṃ āvajjituṃ yattha yattha padese icchā yatthicchakaṃ. Yadā yadā, yasmiṃ yasmiṃ vā jhānaṅge icchā yadicchakaṃ. Yāva yāva icchā yāvadicchakaṃ, da-kāro padasandhikaro. ‘‘Yāvā’’ti ca idaṃ bahūnaṃ javanavārānaṃ nirantaraṃ viya tathāpavattanaṃ sandhāya vuttaṃ, na ekameva. So hi paricchinnacittakkhaṇoti. Āvajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti vuttanayena yattha katthaci ṭhāne yadā yadā [Pg.179] yaṃ kiñci jhānaṅgaṃ āvajjentassa yathicchitaṃ kālaṃ āvajjanāya āvajjanappavattiyā dandhāyitattaṃ vitthāyitattaṃ, cirāyitattaṃ vā natthi. Evaṃ āvajjanavasī siddhā nāma hotīti attho. Sesāti vuṭṭhānaadhiṭṭhānapaccavekkhaṇāvasiyo.

78. ධාතු නිර්දේශය අනුව ක්‍රියාව දැක්වීම සඳහා ‘වසියො’ යන්න ‘වශීභාවය’ යන අර්ථයෙන් පවසන ලදී, එනම් කැමති පරිදි පැවැත්වීම යන්නයි. ආවර්ජනයෙහි පවතින වශීභාවය ‘ආවජ්ජන වශී’ නම් වේ. ධ්‍යානය ආවර්ජනය කිරීමට යම් යම් ස්ථානයක කැමැත්ත වේ ද එය ‘යත්ථිච්ඡකං’ ය. යම් යම් අවස්ථාවක හෝ යම් යම් ධ්‍යාන අංගයක කැමැත්ත වේ ද එය ‘යදිච්ඡකං’ ය. යම්තාක් ප්‍රමාණයක් කැමැත්ත වේ ද එය ‘යාවදිච්ඡකං’ ය. මෙහි ‘ද’ කාරය පද සන්ධියකි. ‘යාව’ යන මෙයින් ජවන වාර රාශියක් නොකඩවා මෙන් පැවැත්වීම අදහස් කරන අතර, එක් සිතක් පමණක් අදහස් නොකෙරේ. මක්නිසාද යත් සිත යනු ඉතා කෙටි චිත්තක්ෂණයක් බැවිනි. ආවර්ජනය කිරීමේදී පමා වීමක් නැති බව දක්වන ලද ක්‍රමයට අනුව, ඕනෑම තැනක ඕනෑම වේලාවක යම් ධ්‍යාන අංගයක් ආවර්ජනය කරන්නහුට රිසි තාක් කල් ආවර්ජනය කිරීමේදී කිසිදු ප්‍රමාදයක් හෝ පමාවීමක් හෝ නැත. මෙසේ ආවර්ජන වශීභාවය සිද්ධ වේ. ඉතිරි වශීභාවයන් වනුයේ වුට්ඨාන වශී, අධිට්ඨාන වශී සහ පච්චවෙක්ඛණා වශී ය.

Aṅgasamudāyabhāvato jhānassa jhāne āvajjanavasiṃ nipphādetukāmena paṭipāṭiyā jhānaṅgāni āvajjetabbānīti āha ‘‘paṭhamaṃ vitakkaṃ āvajjayato’’ti. Yadipi āvajjanamevettha icchitaṃ āvajjanavasiyā adhippetattā, āvajjanāya pana uppannāya javanehi bhavitabbaṃ. Tāni ca kho āvajjanatapparatāya cittābhinīhārassa yathāvajjitajhānaṅgārammaṇāni katipayāneva honti, na paripuṇṇānīti vuttaṃ ‘‘vitakkārammaṇāneva cattāri pañca vā javanāni javantī’’ti. Cattāri tikkhindriyassa. Pañca nātitikkhindriyassāti daṭṭhabbaṃ. Nirantaranti visabhāgehi nirantaraṃ. Ayaṃ panāti bhavaṅgadvayantaritā catujavanacittā yathāvuttā āvajjanavasī. Aññesaṃ vā dhammasenāpatiādīnaṃ. Evarūpe kāleti uṭṭhāya samuṭṭhāya lahutaraṃ āvajjanavasīnibbattanakāle. Sā ca kho ittarā parittakālā, na satthu yamakamahāpāṭihāriye viya ciratarappabandhavatī. Tathā hi taṃ sāvakehi asādhāraṇaṃ vuttaṃ. Adhigamena samaṃ sasampayuttassa jhānassa sammā āpajjanaṃ paṭipajjanaṃ samāpajjanaṃ, jhānasamaṅgitā.

ධ්‍යානය යනු අංගයන්ගේ සමූහයක් වන බැවින්, ධ්‍යානයෙහි ආවජ්ජන වශීතාව (මෙනෙහි කිරීමේ දක්ෂතාව) ඇති කරගනු කැමති තැනැත්තා විසින් අනුපිළිවෙලින් ධ්‍යාන අංගයන් මෙනෙහි කළ යුතු බව දැක්වීමට 'පළමුව විතක්කය මෙනෙහි කරයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. ආවජ්ජන වශීතාව අදහස් කළ බැවින් මෙහි මෙනෙහි කිරීම (ආවජ්ජනය) පමණක් අපේක්ෂිත වුවද, ආවජ්ජනයක් උපන් කල්හි ජවනයන් ද පැවතිය යුතුය. එම ජවනයන් ආවජ්ජනයෙහි ම ඇලී පවතින බැවින් ද, චිත්ත අභිනීහාරය (සිත යොමු කිරීම) නිසා ද, මෙනෙහි කළ ධ්‍යාන අංගයන් ම අරමුණු කරගන්නා වූ අසම්පූර්ණ ජවනයන් ස්වල්පයක් පමණක් උපදී. එබැවින් 'විතක්කය අරමුණු කොට ජවන සතරක් හෝ පහක් ජවනය වේ' යයි පවසන ලදී. එහි ජවන සතරක් උපදින්නේ තියුණු ඉන්ද්‍රියයන් ඇති තැනැත්තාටය. ජවන පහක් උපදින්නේ එතරම් තියුණු නොවන ඉන්ද්‍රියයන් ඇති තැනැත්තාට බව දත යුතුය. 'නිරන්තරයෙන්' යනු විභාග (අසමාන) වූ ජවන වීථීන්ගෙන් තොරව අඛණ්ඩව යන්නයි. 'අයං පනාති' යනු භවංග දෙකකින් වෙන් වූ, ජවන සිත් සතරක් ඇති, කලින් පවසන ලද ආවජ්ජන වශීතාවයි. ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත මාහිමියන් වැනි අනෙක් රහතන් වහන්සේලාට ද මෙබඳු කාලයන්හිදී, එනම් ඉතා උත්සාහයෙන් යුතුව ඉතා ඉක්මනින් ආවජ්ජන වශීතාව උපදවා ගන්නා කාලයෙහිදී, එම වශීතාව ස්වල්ප කාලීන වේ. එය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යයෙහි මෙන් ඉතා දීර්ඝ කාලයක් පවතින්නක් නොවේ. එබැවින් ම එය ශ්‍රාවකයන්ට අසාධාරණ (පොදු නොවන) වූවක් ලෙස වදාරන ලදී. අධිගමනය (ලබා ගැනීම) සමඟ ම සම්ප්‍රයුක්ත වූ ධ්‍යානයට නිසි පරිදි පැමිණීම හෝ පිළිපැදීම 'සමාපජ්ජන' නම් වේ, එය ධ්‍යානයෙන් යුක්ත බවයි.

Sīghanti ettha samāpajjitukāmatānantaraṃ dvīsu bhavaṅgesu uppannesu bhavaṅgaṃ upacchinditvā uppannāvajjanānantaraṃ samāpajjanaṃ sīghaṃ samāpajjanasamatthatā. Ayañca matthakappattā samāpajjanavasī satthu dhammadesanāyaṃ labbhati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘so kho ahaṃ, aggivessana, tassā eva kathāya pariyosāne tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi samādahāmi yenassudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti (ma. ni. 1.387). Ito sīghatarā hi samāpajjanavasī nāma natthi. Juṇhāya rattiyā navoropitehi kesehi kapotakandarāyaṃ viharantassa āyasmato sāriputtassa yakkhena mahantampi pabbatakūṭaṃ padāletuṃ samatthe pahāre sīse dinne samāpajjanampettha nidassetabbaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘tadā thero tassa paharaṇasamaye samāpattiṃ appesī’’ti (visuddhi. 2.374). Pāḷiyaṃ pana ‘‘aññataraṃ samādhiṃ samāpajjitvā nisinno’’ti (udā. 34) vuttaṃ. Ime pana therā [Pg.180] ‘‘samāpattito vuṭṭhānasamakālaṃ tena pahāro dinno’’ti vadanti.

මෙහි 'ශීඝ්‍රයෙන්' යනු සමාපත්තියට සමවැදීමේ කැමැත්ත ඇති වූ වහාම භවංග සිත් දෙකක් ඉපදී නිරුද්ධ වූ පසු, භවංගය සිඳී උපන් ආවජ්ජනයට අනතුරුව සමාපත්තියට පැමිණීමේ ශීඝ්‍ර හැකියාවයි. මෙම අග්‍රප්‍රාප්ත සමාපජ්ජන වශීතාව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනා අවස්ථාවන්හිදී දක්නට ලැබේ. එය අරමුණු කොට 'අග්ගිවෙස්සනය, ඒ මම එම ධර්ම කථාව අවසානයේදී පෙර වූ එම සමාධි නිමිත්තෙහි ම අධ්‍යාත්මිකව සිත මැනවින් පිහිටුවමි, සන්සිඳුවමි, ඒකාග්‍ර කරමි, සමාධිගත කරමි, එයින් මම නිරන්තරයෙන් වෙසෙමි' යි වදාරන ලදී. මීට වඩා ශීඝ්‍ර වූ සමාපජ්ජන වශීතාවක් නම් නැත. සඳ එළිය ඇති රාත්‍රියක, අලුතින් හිස බෑ සාරිපුත්ත මාහිමියන් කපෝත කන්දරාවෙහි වැඩසිටින කල්හි, මහා පර්වත කූටයක් පවා පළා හැරීමට සමත් වූ යක්ෂයෙකුගේ පහරක් උන්වහන්සේගේ හිසට වැදුණු අවස්ථාවෙහි සමාපත්තියට සමවැදීම ද මෙහිදී නිදසුන් ලෙස දැක්විය යුතුය. එබැවින් 'එකල්හි තෙරුන් වහන්සේ එම පහර දෙන මොහොතේ ම සමාපත්තියට සමවැදුණාහ' යි ඉදිරියෙහි කියනු ලැබේ. පාලියෙහි නම් 'යම් සමාධියකට සමවැදී වැඩසිටියේය' යි වදාරන ලදී. මෙම ස්ථවිරයන් වහන්සේලා පවසන්නේ 'සමාපත්තියෙන් නැගී සිටින අවස්ථාවෙහි ම යක්ෂයා විසින් පහර දෙන ලදී' යනුවෙනි.

Accharāmattanti aṅguliphoṭamattaṃ khaṇaṃ. Ṭhapetunti setu viya sīghasotāya nadiyā oghaṃ vegena pavattituṃ adatvā yathāvuttakkhaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ samatthatā. Abhibhuyya ṭhapanaṃ, adhiṭṭhānaṃ viyāti vā adhiṭṭhānaṃ. Tattha vasī adhiṭṭhānavasī. Tatheva lahuṃ vuṭṭhātunti accharāmattaṃ vā dasaccharāmattaṃ vā lahuṃ khaṇaṃ jhānasamaṅgī hutvā jhānato vuṭṭhātuṃ samatthatā. Bhavaṅgacittuppattiyeva hettha jhānato vuṭṭhānaṃ nāma. Ettha ca yathā ‘‘ettakameva khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapessāmī’’ti pubbaparikammavasena adhiṭṭhānasamatthatā adhiṭṭhānavasī, evaṃ ‘‘ettakameva khaṇaṃ jhānasamaṅgī hutvā jhānato vuṭṭhahissāmī’’ti pubbaparikammavasena vuṭṭhānasamatthatā vuṭṭhānavasī veditabbā, yā samāpatti ‘‘vuṭṭhānakusalatā’’ti vuccati. Tadubhayadassanatthanti adhiṭṭhānavuṭṭhānavasīdassanatthaṃ.

'අච්ඡරාමත්ත' යනු ඇඟිලි ගැසීමක් වැනි ඉතා සුළු මොහොතකි. 'පැවැත්වීම' (ඨපේතුං) යනු වේගයෙන් ගලන ගඟක ජල කඳ වේගයෙන් ගලා යාමට ඉඩ නොදී නතර කර තබන පාලමක් හෝ වේල්ලක් මෙන්, ධ්‍යානය එම කියන ලද මොහොතක් පවත්වන්නට ඇති හැකියාවයි. අභිභවා පැවැත්වීම අධිෂ්ඨානය මෙනි. එහි ඇති වශීතාව අධිෂ්ඨාන වශීතාවයි. 'එලෙසම ඉක්මනින් නැගී සිටීම' යනු ඇඟිලි ගැසීමක කාලයක් හෝ ඇඟිලි ගැසීම් දහයක කාලයක් වැනි සුළු මොහොතක් ධ්‍යානයෙන් යුක්තව සිට ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටීමට ඇති හැකියාවයි. මෙහි ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටීම යනු භවංග සිත ඉපදීමයි. එහිදී 'මෙපමණ කාලයක් ධ්‍යානය පවත්වමි' යි පූර්ව පරිකර්ම වශයෙන් ඇති කරගන්නා අධිෂ්ඨාන හැකියාව අධිෂ්ඨාන වශීතාව වන අතර, 'මෙපමණ කාලයක් ධ්‍යානයෙන් යුක්තව සිට ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටිමි' යි පූර්ව පරිකර්ම බලයෙන් ඇති කරගන්නා නැගී සිටීමේ හැකියාව වුට්ඨාන වශීතාව (නැගී සිටීමේ දක්ෂතාව) ලෙස දත යුතුය. එය දුක මාතිකාහි 'සමාපත්ති වුට්ඨාන කුසලතා' ලෙස හැඳින්වේ. 'එම දෙකම දැක්වීම සඳහා' යනු අධිෂ්ඨාන සහ වුට්ඨාන වශීතාවන් දැක්වීම සඳහා යන්නයි.

Tatthāti tasmiṃ nimmitapabbate tassa vivare. Kiñcāpi ekaṃyeva taṃ abhiññācittaṃ yena pabbataṃ nimmineyya, abhiññāpādakassa pana jhānassa lahutaraṃ ṭhapanaṃ, vuṭṭhānañca idha nidassitanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Ettakā iddhimantā ekaṃ upaṭṭhākaṃ garuḷato rakkhituṃ na sakkhiṃsū’’ti gārayhā assāma.

'එහි' යනු ඒ මවන ලද පර්වතයෙහි විවරයෙහිය. පර්වතය මවන ලද්දේ යම් එකම අභිඥා සිතකින් වුවද, අභිඥා පාදක ධ්‍යානය ඉතා ඉක්මනින් පැවැත්වීම සහ එයින් නැගී සිටීම මෙහි නිදසුන් ලෙස දැක්විය යුතු බව දත යුතුය. 'මෙපමණ සෘද්ධිමතුන් සිටියදීත් එක් උපස්ථායක නාගයෙකු ගුරුළාගෙන් බේරාගැනීමට නොහැකි වූහ' යි යන ගර්හාව අපට ඇති නොවිය යුතුය.

Āvajjanānantarānīti āvajjanavasībhāvāya yathākkamaṃ vitakkādīnaṃ jhānaṅgānaṃ āvajjanāya parato yāni javanāni pavattāni, tāni tesaṃ paccavekkhaṇāni. Yadaggena āvajjanavasīsiddhi, tadaggena paccavekkhaṇāvasīsiddhi veditabbā.

'ආවජ්ජනානන්තරානි' යනු ආවජ්ජන වශීතාව ඇති කරගැනීම සඳහා අනුපිළිවෙලින් විතක්කාදී ධ්‍යාන අංගයන් මෙනෙහි කිරීමට පසුව පවතින යම් ජවන සිත් වේද, ඒවා එම අංගයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන ජවනයන්ය. යම් ප්‍රමාණයකින් ආවජ්ජන වශීතාවෙහි සිද්ධිය වේද, ඒ ප්‍රමාණයෙන් ම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා වශීතාවෙහි සිද්ධිය ද දත යුතුය.

Dutiyajjhānakathāvaṇṇanā

දෙවන ධ්‍යාන කථාවෙහි වර්ණනාවයි.

79. Nīvaraṇappahānassa tappaṭhamatāya āsannanīvaraṇapaccatthikā. Thūlaṃ nāma vipulampi pheggu viya sukhabhañjanīyanti āha ‘‘oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti. Santato manasi karitvāti paṭhamajjhānaṃ viya anoḷārikaṅgattā, santadhammasamaṅgitāya ca ‘‘santa’’nti manasi katvā. Ye hi dhammā dutiyajjhāne pītisukhādayo, kāmaṃ te paṭhamajjhānepi santi, tehi pana te santatarā ceva paṇītatarā ca bhavantīti. Nikantinti nikāmanaṃ, apekkhanti [Pg.181] attho. Pariyādāyāti khepetvā. Cattāri pañcāti vā-saddo luttaniddiṭṭho. Dutiyajjhānaṃ etassa atthīti dutiyajjhānikaṃ. Vuttappakārānevāti paṭhamajjhāne vuttappakārāniyeva, parikammādināmakānīti attho.

79. නීවරණ ප්‍රහාණය කිරීමෙහිලා ප්‍රථම ධ්‍යානය පළමුවැන්න වන බැවින්, එය ආසන්න නීවරණ නමැති සතුරන් සහිතය. රළු දෙය විශාල වුවද එඬේරු (ලී පතුරු) මෙන් පහසුවෙන් බිඳිය හැකි බැවින්, 'රළු බැවින් අංග දුර්වලය' යි වදාරන ලදී. 'ශාන්ත ලෙස මෙනෙහි කොට' යනු ප්‍රථම ධ්‍යානය මෙන් රළු අංග නොමැති බැවින් සහ ශාන්ත ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'ශාන්ත' යයි මෙනෙහි කිරීමයි. දෙවන ධ්‍යානයෙහි පවතින පීති සුඛාදී යම් ධර්ම කෙනෙක් වෙත්ද, ඒවා ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි ද පවතී. එහෙත් දෙවන ධ්‍යානයෙහි පවතින ඒවා වඩාත් ශාන්ත වූ ද, වඩාත් ප්‍රණීත වූ ද වේ. 'නිකන්ති' යනු ආශාවයි, අපේක්ෂාවයි යනු අර්ථයයි. 'පරියාදාය' යනු අවසන් කොටයි. 'සතරක් පහක්' යන තැන 'හෝ' (වා) යන්න ලොප් වී ඇත. දෙවන ධ්‍යානය මෙයට ඇත යන අර්ථයෙන් 'දුතියජ්ඣානික' නම් වේ. 'පවසන ලද ආකාරයේ ම' යනු ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි පවසන ලද පරිදි ම පරිකර්ම ආදී නම් ඇත්තා වූ යන්න අර්ථයයි.

80. Vūpasamāti vūpasamahetu, vūpasamoti cettha pahānaṃ adhippetaṃ, tañca vitakkavicārānaṃ. Atikkamo atthato dutiyajjhānakkhaṇe anuppādoti āha ‘‘samatikkamā’’tiādi. Katamesaṃ panettha vitakkavicārānaṃ vūpasamo adhippeto, kiṃ paṭhamajjhānikānaṃ, udāhu dutiyajjhānikānanti. Kiñcettha yadi paṭhamajjhānikānaṃ, natthi tesaṃ vūpasamo. Na hi kadāci paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārarahitaṃ atthi. Atha dutiyajjhānikānaṃ, evampi nattheva vūpasamo, sabbena sabbaṃ tesaṃ tattha abhāvatoti? Vuccate – yehi vitakkavicārehi paṭhamajjhānassa oḷārikatā, tesaṃ samatikkamā dutiyassa jhānassa samadhigamo, na sabhāvato anoḷārikānaṃ phassādīnaṃ samatikkamāti ayamattho ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti etena dīpito. Tasmā ‘‘kiṃ paṭhamajjhānikānaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamo idhādhippeto, udāhu dutiyajjhānikāna’’nti edisī codanā anokāsāva. Yasmā diṭṭhādīnavassa taṃtaṃjhānakkhaṇe anuppattidhammatāpādanaṃ vūpasamanaṃ adhippetaṃ. Vitakkādayo eva jhānaṅgabhūtā tathā karīyanti, na taṃsampayuttā phassādayo, tasmā vitakkādīnaṃyeva vūpasamādivacanaṃ ñāyāgataṃ. Yasmā pana vitakkādīnaṃ viya taṃsampayuttadhammānampi etena ‘‘etaṃ oḷārika’’nti ādīnavadassanaṃ sutte āgataṃ, tasmā avisesena vitakkādīnaṃ, taṃsahagatānañca vūpasamādike vattabbe vitakkādīnaṃyeva vūpasamo vuccamāno adhikavacanaṃ aññaṃ atthaṃ bodhetīti katvā kiñci visesaṃ dīpetīti dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘oḷārikassa panā’’tiādi gahitanti idha ‘‘yehi vitakkavicārehī’’tiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Pītiyā ca virāgā’’tiādīsupi eseva nayo. Tasmā vitakkavicārapītisukhasamatikkamavacanāni oḷārikoḷārikaṅgasamatikkamā dutiyādiadhigamadīpakānīti tesaṃ ekadesabhūtaṃ vitakkavicārasamatikkamavacanaṃ taṃdīpakaṃ vuttaṃ. Visuṃ visuṃ ṭhitepi hi vitakkavicārasamatikkamavacanādike paheyyaṅganiddesatāsāmaññena cittena samūhato gahite vitakkavicāravūpasamavacanassa tadekadesatā daṭṭhabbā. Ayañca attho [Pg.182] avayavena samudāyopalakkhaṇanayena vutto. Atha vā vitakkavicāravūpasamavacaneneva taṃsamatikkamā dutiyādhigamadīpakena pītivirāgādivacanānaṃ pītiādisamatikkamā tatiyādiadhigamadīpakatā dīpitā hotīti tassa taṃdīpakatā vuttā.

80. "වූපසමා" යනු සංසිඳීම හේතුවෙනි. මෙහි "වූපසම" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ප්‍රහීණ කිරීමයි. එය විතර්ක විචාරයන් ප්‍රහීණ කිරීමයි. අර්ථ වශයෙන් ගත්කල, දෙවන දැහැන පවතින මොහොතේ එම අංගයන් හට නොගැනීම "සමතික්කමා" (ඉක්මවා යෑම) යනාදී වචනවලින් කියැවේ. මෙහිදී "කවර විතර්ක විචාරයන්ගේ සංසිඳීමක් අදහස් කෙරේද? පළමු දැහැනට අයත් ඒවාද? නැතහොත් දෙවන දැහැනට අයත් ඒවාද?" යනුවෙන් ප්‍රශ්නයක් නැඟිය හැකිය. ඉදින් පළමු දැහැනේ විතර්ක විචාර අදහස් කරන්නේ නම්, එහිදී ඒවායේ සංසිඳීමක් නැත; මන්ද විතර්ක විචාරයන්ගෙන් තොර පළමු දැහැනක් කිසිදාක නොපවතින බැවිනි. ඉදින් දෙවන දැහැනේ විතර්ක විචාර අදහස් කරන්නේ නම්, එහිදී ද සංසිඳීමක් නැත; මන්ද දෙවන දැහැනේ එම අංගයන් මුළුමනින්ම නොමැති බැවිනි. මෙසේ පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: යම් විතර්ක විචාරයන් නිසා පළමු දැහැන රළු ස්වභාවයක් ගනීද, ඒවා ඉක්මවා යෑමෙන් දෙවන දැහැන ලැබීම සිදුවේ. ස්වභාවයෙන්ම රළු නොවන ඵස්ස ආදී ධර්මයන් ඉක්මවා යෑම මෙහිදී අදහස් නොකෙරේ. "විතක්කවිචාරානං වූපසමා" යන්නෙන් මේ අර්ථය පැහැදිලි කෙරේ. එබැවින් පළමු දැහැනේ විතර්ක විචාරයන්ගේ සංසිඳීමක් මෙහි අදහස් කරන්නේද, නැතහොත් දෙවන දැහැනේ ඒවාද යන ප්‍රශ්නයට මෙහි අවකාශයක් නැත. මන්ද, අදාළ දැහැනේදී පවතින දෝෂ දැකීමෙන් එම අංගයන් හට නොගන්නා ස්වභාවයට පත් කිරීමම මෙහි "සංසිඳීම" ලෙස අදහස් කරන බැවිනි. දැහැනේ අංග වූ විතර්ක ආදිය එලෙස ප්‍රහීණ කරනු ලැබේ, එහෙත් ඒ හා යෙදුණු ඵස්ස ආදී ධර්මයන් එසේ නොවේ. එබැවින් විතර්ක ආදියේම සංසිඳීමක් පැවසීම සාධාරණ වේ. සූත්‍රයන්හි විතර්ක ආදියට මෙන්ම ඒ හා යෙදුණු අනෙකුත් ධර්මයන්ට ද "මේවා රළු ය" යනුවෙන් දෝෂ පෙන්වා දී ඇතත්, විතර්ක විචාරයන්ගේම සංසිඳීමක් ගැන පැවසීමෙන් විශේෂ අර්ථයක් අදහස් කෙරේ. ඒ බව දැක්වීමට අටුවාවෙහි "ඕළාරිකස්ස පන" යනාදිය දක්වා ඇත. "පීතියො ච විරාගා" යනාදී තැන්වල ද අනුගමනය කළ යුත්තේ මෙම ක්‍රමයම වේ. එබැවින් විතර්ක, විචාර, පීති සහ සුඛ ඉක්මවා යෑම යනුවෙන් සඳහන් වන්නේ රළු රළු දැහැනේ අංගයන් ඉක්මවා යෑමෙන් දෙවන ආදී දැහැනට පැමිණෙන බවයි. එම සමූහයෙන් කොටසක් වූ විතර්ක විචාරයන් ඉක්මවා යෑම ද එයට ඇතුළත් වේ. මෙහිදී කොටසක් මඟින් සමස්තය හැඟවීමේ ක්‍රමය (අवयවෙන සමුදායෝපලක්ඛණ) අනුගමනය කර ඇත. එසේත් නැතහොත්, විතර්ක විචාරයන් සංසිඳීමෙන් දෙවන දැහැන ලැබෙන බවත්, පීතියට විරාග වීමෙන් තෙවන දැහැන ආදිය ලැබෙන බවත් මෙයින් පැහැදිලි කෙරේ.

Niyakajjhattamadhippetaṃ na ajjhattajjhattādi. Tattha kāraṇamāha ‘‘vibhaṅge panā’’tiādi. Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viyāti nīlayogato vatthaṃ nīlaṃ viyāti adhippāyo. Yena sampasādanena yogā jhānaṃ sampasādanaṃ. Tasmiṃ dassite ‘‘sampasādanaṃ jhāna’’nti samānādhikaraṇaniddeseneva taṃyogā jhāne taṃsaddappavatti dassitāti avirodho yutto. Ekodibhāve kathanti ekodimhi dassite ekodibhāvaṃ jhānanti samānādhikaraṇaniddeseneva jhānassa ekodivaḍḍhanatā vuttā hotīti ce? ‘‘Ekodibhāva’’nti padaṃ uddharitvā ekodissa niddeso na kātabbo siyāti ekodibhāvasaddo eva samādhimhi pavatto sampasādanasaddo viya jhāne pavattatīti yuttaṃ. Imasmiñca atthavikappeti ‘‘cetaso sampasādayatī’’ti etasmiṃ pakkhe ‘‘cetaso’’ti ca upayogatthe sāmivacanaṃ. Purimasminti ‘‘sampasādanayogato jhānaṃ sampasādana’’nti vuttapakkhe. Cetasoti sambandhe sāmivacanaṃ.

මෙහි අදහස් කරන්නේ තමාගේම වූ ආධ්‍යාත්මයයි; එය ආධ්‍යාත්මයටත් වඩා අභ්‍යන්තර වූ දෙයක් නොවේ. ඒ සම්බන්ධයෙන් "විභංගයෙහි වනාහි" යනාදියෙන් හේතුව දක්වයි. නිල් පැහැය හා යෙදීමෙන් වස්ත්‍රය "නිල් වස්ත්‍රය" වන්නා සේම, යම් සම්පසාදන (ප්‍රසාදය) නමැති ගුණය හා යෙදීමෙන් දැහැන ද "සම්පසාදන" (සන්සුන් දැහැන) නම් වේ. එය පෙන්වා දීමේදී "සම්පසාදනං ඣානං" යනුවෙන් සමානාධිකරණ දේශනයෙන්ම එම ශ්‍රද්ධාව හා යෙදීම නිසා දැහැනෙහි එම නාමය යෙදෙන බව පෙන්වා දී ඇත. එබැවින් අටුවාව හා විභංග පාළිය අතර විරුද්ධත්වයක් නැත. "ඒකෝදිභාවය" සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. දැහැන ඒකෝදි (සමාධිය) වර්ධනය කරන බැවින් "ඒකෝදිභාවං ඣානං" ලෙස හැඳින්වේ. "ඒකෝදිභාව" යන වචනය සමාධියෙහි පවතින අතරම, සම්පසාදන යන වචනය මෙන් දැහැනට ද යෙදීම යුක්ති සහගතය. මෙහි අර්ථ විකල්පයන්හිදී "චේතසෝ සම්පසාදයති" යන පක්ෂයෙහි "චේතසෝ" යනු කර්ම විභක්තියේ අර්ථයෙහි යෙදුණු සාමි වචනයකි. මීට පෙර සඳහන් කළ "සම්පසාදනභාවය හා යෙදීමෙන් දැහැන සම්පසාදන නම් වේ" යන පක්ෂයෙහි නම් "චේතසෝ" යන්න සම්බන්ධ අර්ථයෙහි (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) යෙදුණු සාමි වචනයකි.

Seṭṭhopi loke ‘‘eko’’ti vuccati ‘‘yāva pare ekāhaṃ te karomī’’tiādīsu. Eko adutiyo ‘‘ekākībhi khuddakehi jita’’ntiādīsu asahāyatthopi eka-saddo diṭṭhoti āha ‘‘eko asahāyo hutvā’’ti. Saddhādayopi kāmaṃ sampayuttadhammānaṃ sādhāraṇato, asādhāraṇato ca paccayā hontiyeva, samādhi pana jhānakkhaṇe sampayuttadhammānaṃ avikkhepalakkhaṇe indaṭṭhakaraṇena sātisayaṃ paccayo hotīti dassento ‘‘sampayuttadhamme…pe… adhivacana’’nti āha.

ලෝකයෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ වූ දෙයට ද "ඒක" (එකම) යයි කියනු ලැබේ. "අන් අය සිටියදීත් මම ඔබට එක දවසක් (ඒකාහං) වැඩ කර දෙන්නෙමි" යනාදියෙහි මෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථය ද මෙහි ඇත. සහායෙකු නැති අර්ථයෙන් ද "එක" ශබ්දය යෙදේ. සහාය රහිත වූ කුඩා සතුන් විසින් ජය ගන්නා ලදී යන්නෙහි මෙන් "එක" යනු අසහාය (තනිවූ) යන අර්ථය දෙයි. එබැවින් "සහායෙකු නැතිව එකම වූ" යනුවෙන් පවසන ලදී. ශ්‍රද්ධාව ආදී ධර්මයන් ද සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට පොදුවේ හෝ විශේෂයෙන් ප්‍රත්‍ය වුවද, සමාධිය වනාහි දැහැන පවතින මොහොතේ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් නොවිසිරෙන (අවික්ඛේප) ලක්ෂණය කෙරෙහි අධිපතිභාවය උසුලමින් ප්‍රධාන ප්‍රත්‍යය වේ. එය පෙන්වා දීමට "සම්පයුත්තධම්මේ... පේ... අධිවචනං" යැයි කියන ලදී.

‘‘Sampasādanaṃ, cetaso ekodibhāva’’nti visesanadvayaṃ jhānassa atisayavacanicchāvasena gahitaṃ. Svāyamatisayo yathā imasmiṃ jhāne labbhati, na tathā paṭhamajjhāneti imaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘nanu cā’’tiādi vuttaṃ. Ārammaṇe āhananapariyāhananavasena, anumajjanaanuyojanavasena ca pavattamānā dhammā satipi nīvaraṇappahānena kilesakālussiyāpagame [Pg.183] sampayuttānaṃ kañci khobhaṃ karontā viya tehi ca te na sannisinnā hontīti vuttaṃ ‘‘vitakkavicārakkhobhena na suppasanna’’nti. Khuddikā ūmiyo vīciyo. Mahatiyo taraṅgā. Satipi indriyasamatte, vīriyasamatāya ca teneva khobhena, sampasādābhāvena ca samādhipi na suṭṭhu pākaṭo bahale viya jale maccho. Yathāvuttakkhobho eva palibodho. Evaṃ vuttenāti yassā saddhāya vasena sampasādanaṃ, yassā ca cittekaggatāya vasena ekodibhāvanti ca jhānaṃ vuttaṃ. Tāsaṃ eva ‘‘saddahanā’’tiādinā pavattiākārassa visesavibhāvanāvasena vuttena. Tena vibhaṅgapāṭhena. ‘‘Sampasādanayogato, sampasādanato vā sampasādanaṃ, ekodiṃ bhāvetīti ekodibhāvanti jhānaṃ vutta’’nti evaṃ pavattā ayaṃ atthavaṇṇanā na virujjhati. Yathā pana avirodho, so vutto eva.

"සම්පසාදනං, චේතසෝ ඒකෝදිභාවං" යන විශේෂණ පද දෙක දැහැනේ උසස් ගුණය ප්‍රකාශ කිරීමේ අභිලාෂයෙන් දක්වා ඇත. මෙම සුවිශේෂී උසස් බව දෙවන දැහැනෙහි පවතින නමුත් පළමු දැහැනෙහි එලෙස නොපවතින බව දැක්වීමට "නනු ච" යනාදිය පවසන ලදී. පළමු දැහැනේදී නීවරණ ප්‍රහීණ වීමෙන් කෙලෙස් නිසා ඇතිවන බොර බව පහව ගියද, අරමුණෙහි හැපෙන හා පිරිමදින ස්වභාවයෙන් යුත් විතර්ක විචාර ධර්මයන් නිසා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් තුළ යම් කැළඹීමක් ඇති වේ. එබැවින් එම ධර්මයන් මනාව සන්සුන් වූවා නොවේ. ඒ නිසාම "විතර්ක විචාරයන්ගේ කැළඹීම පවතින බැවින් මනාව පැහැදුණු බවක් නැත" යයි කියනු ලැබේ. කුඩා රළ "වීචි" නම් වේ, මහත් රළ "තරංග" නම් වේ. ඉන්ද්‍රියයන්ගේ හා වීර්යයේ සමබරතාව තිබුණද, එම කැළඹීම හා ප්‍රසාදයේ අඩුව නිසා සමාධිය ද බොර දියේ වෙසෙන මසුන් මෙන් මනාව පැහැදිලිව ප්‍රකට නොවේ. ඉහත කී සසල බවම මෙහි බාධාවයි. මෙලෙස යම් ශ්‍රද්ධාවක බලයෙන් "සම්පසාදන" යැයි ද, යම් චිත්ත ඒකාග්‍රතාවක බලයෙන් "ඒකෝදිභාවය" යැයි ද දැහැන හඳුන්වන ලදී. එම ශ්‍රද්ධාවේ හා ඒකාග්‍රතාවේ ක්‍රියාකාරිත්වය විභංග පාඨයෙහි විස්තර කර ඇති පරිදි මැනවින් ගැළපේ. එබැවින් අටුවාවේ එන මෙම අර්ථ වර්ණනාව විභංග පාළිය හා නොසැසඳෙන්නක් නොවේ. එම අවිරෝධතාව ඉහතින් පැහැදිලි කරන ලදී.

81. Santāti samaṃ nirodhaṃ gatā. Samitāti bhāvanāya samaṃ gamitā nirodhitā. Vūpasantāti tato eva suṭṭhu upasantā. Atthaṅgatāti atthaṃ vināsaṃ gatā. Abbhatthaṅgatāti upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vuttaṃ. Appitāti vināsaṃ gamitā. Sositāti pavattisaṅkhātassa santānassa abhāvena sosaṃ sukkhabhāvaṃ itā. Byantikatāti vigatantakatā.

81. 'සන්ත' යනු ශාන්ත වූ නිරෝධයට (නිරුද්ධ වීමට) පැමිණි යන්නයි. 'සමිත' යනු භාවනාව මගින් ශාන්තභාවයට පමුණුවන ලද නොහොත් නිරුද්ධ කරන ලද යන්නයි. 'වූපසන්ත' යනු එහෙයින්ම මැනවින් සංසිඳුණු යන්නයි. 'අත්ථංගත' යනු විනාශයට හෙවත් අභාවයට පත් වූ යන්නයි. 'අබ්භත්ථංගත' යනු උපසර්ගයක් යෙදීමෙන් පදය විශද කරමින් පවසන ලද්දකි. 'අප්පිත' යනු විනාශයට පත් වූ යන්නයි. 'සෝසිත' යනු පැවැත්ම නම් වූ සන්තතියේ අභාවය නිසා වියළී ගිය බවට හෙවත් ශුෂ්ක බවට පත් වූ යන්නයි. 'බ්‍යන්තීකත' යනු කෙළවරක් (අන්තයක්) නැති බවට පත් කරන ලද යන්නයි.

Ayamatthoti bhāvanāya pahīnattā vitakkavicārānaṃ abhāvo. Codakena vuttamatthaṃ sampaṭicchitvā pariharituṃ ‘‘evametaṃ siddhovāyamattho’’ti vatvā ‘‘na paneta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha etanti ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti etaṃ vacanaṃ. Tadatthadīpakanti tassa vitakkavicārābhāvamattasaṅkhātassa atthassa dīpakaṃ. Ayañhettha attho – dutiyajjhānādiadhigamūpāyadīpakena ajjhattasampasādanatāya, cetaso ekodibhāvatāya ca hetudīpakena, avitakkaavicārabhāvahetudīpakena ca vitakkavicāravūpasamavacaneneva vitakkavicārābhāvo dīpitoti kiṃ puna avitakkaavicāravacanena katenāti? Na, adīpitattā. Na hi vitakkavicāravūpasamavacanena vitakkavicārānaṃ appavatti vuttā hoti. Vitakkavicāresu hi taṇhāppahānaṃ etesaṃ vūpasamanaṃ, ye ca saṅkhāresu taṇhāppahānaṃ karonti, tesu maggesu, pahīnataṇhesu ca phalesu saṅkhārapavatti hoti eva[Pg.184], evamevidhāpi vikkhambhitavitakkavicārataṇhassa dutiyajjhānassa vitakkavicārasampayogo purimena na nivārito siyāti taṃnivāraṇatthaṃ, āvajjitukāmatādiatikkamova tesaṃ vūpasamoti dassanatthañca ‘‘avitakkaṃ avicāra’’nti vuttaṃ. Paṭhamampīti paṭhamaṃ jhānampi.

'අයමත්ථෝ' යනු භාවනාව මගින් ප්‍රහීණ වූ බැවින් විතක්ක විචාරයන්ගේ අභාවයයි. චෝදකයා විසින් පවසන ලද අර්ථය පිළිගෙන, එයට පිළියම් දැක්වීම සඳහා "එය එසේමය, මෙම අර්ථය සිද්ධ වේ" යැයි පවසා "න පනේතං" යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'ඒතං' යනු "විතක්ක විචාරයන්ගේ සංසිඳීමෙන්" යන වචනයයි. 'තදත්ථදීපකං' යනු එම විතක්ක විචාරයන්ගේ අභාවය පමණක් කියැවෙන අර්ථය දක්වන්නකි. මෙහි අර්ථය නම් - ද්විතීය ධ්‍යානය ආදිය ලබාගැනීමේ උපයා මාර්ගය දැක්වීමෙන් ද, අධ්‍යාත්මික ප්‍රසාදය හා සිතේ ඒකෝදිභාවය (සමාධිය) ඇතිවීමට හේතු දැක්වීමෙන් ද, විතක්ක විචාර රහිත බවට හේතු දැක්වීමෙන් ද, "විතක්ක විචාරයන්ගේ සංසිඳීම" යන වචනයෙන්ම විතක්ක විචාරයන්ගේ අභාවය පවසන ලද බැවින්, නැවත වරක් "අවිතක්ක අවිචාර" යන වචනය යෙදීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? නැත, එය ප්‍රකාශ කර නැති බැවිනි. විතක්ක විචාර සංසිඳීම යන වචනයෙන් විතක්ක විචාරයන්ගේ නොපැවැත්ම ප්‍රකාශ නොවේ. විතක්ක විචාරයන් කෙරෙහි තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ කිරීම ඒවායේ සංසිඳීම නම් වේ. සංස්කාරයන් කෙරෙහි තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ කරන්නා වූ මාර්ගයන්හි ද, තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ වූ ඵලයන්හි ද සංස්කාරයන්ගේ පැවැත්ම තිබේ. එසේම මෙහි ද විතක්ක විචාරයන් යටපත් කිරීමෙන් ඒවා කෙරෙහි තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ වූ ද්විතීය ධ්‍යානයට, පෙර පදයෙන් විතක්ක විචාරයන්ගේ සම්ප්‍රයෝගය (එක්වීම) වැළැක්විය නොහැකි බැවින්, එය වැළැක්වීම සඳහාත්, ආවර්ජනා කිරීමට ඇති කැමැත්ත ආදිය ඉක්මවා යාමම ඒවායේ සංසිඳීම බව දැක්වීම සඳහාත් "අවිතක්කං අවිචාරං" යැයි පවසන ලදී. 'පඨමම්පි' යනු ප්‍රථම ධ්‍යානය ද යන්නයි.

‘‘Dutiyaṃ uppannantipi dutiya’’nti vattuṃ vaṭṭatiyeva. Na tathā imassa vitakkavicārāti yathā paṭhamajjhānassa upacārakkhaṇe nīvaraṇāni pahīyanti, tathā imassa dutiyajjhānassa upacārakkhaṇe vitakkavicārā na pahīyanti asaṃkiliṭṭhasabhāvattā, upacārabhāvanāya ca te pahātuṃ asamatthabhāvato. Yadipi tāya tesu taṇhā pahīyati, na pana savisesaṃ. Savisesañhi tattha taṇhāppahānaṃ appanāya eva hoti. Tena vuttaṃ ‘‘appanākkhaṇeyevā’’tiādi. Pahānaṅgatāpi atisayappahānavaseneva veditabbā yathā nīvaraṇānaṃ paṭhamajjhānassa. Tasmāti yasmā tivaṅgamevetaṃ jhānaṃ, tasmā. Tanti vibhaṅge vacanaṃ. Rathassa paṇḍukambalaṃ viya sampasādo jhānassa parikkhāro, na jhānaṅganti āha ‘‘saparikkhāraṃ jhānaṃ dassetu’’nti.

දෙවැනි වරට උපන් බැවින් 'ද්විතීය' යැයි කීම ද සුදුසුමය. ප්‍රථම ධ්‍යානයේ උපචාර අවස්ථාවේදී නීවරණයන් ප්‍රහීණ වන්නාක් මෙන්, මෙම ද්විතීය ධ්‍යානයේ උපචාර අවස්ථාවේදී විතක්ක විචාරයන් ප්‍රහීණ නොවේ. ඒ ඒවා කෙලෙස් සහිත ස්වභාවයක් නොවන බැවින් ද, උපචාර භාවනාවෙන් ඒවා ප්‍රහීණ කිරීමට අසමත් බැවින් ද වේ. එම උපචාර භාවනාවෙන් ඒවා කෙරෙහි වූ තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ වුවද, එය විශේෂිත ප්‍රහාණයක් නොවේ. එහි විශේෂිත තෘෂ්ණා ප්‍රහාණය සිදුවන්නේ අප්පනා අවස්ථාවේදීමය. එහෙයින් "අප්පනාක්ඛණේයේව" යනාදිය පවසන ලදී. ප්‍රහාණ අංගයන් ද ප්‍රථම ධ්‍යානයේ නීවරණයන් මෙන්, අතිශය ප්‍රහාණ වශයෙන්ම දත යුතුය. එබැවින්, යම් හෙයකින් මෙම ධ්‍යානය අංග තුනකින් යුක්ත වේ ද, එහෙයින් 'තං' යැයි විභංගයේදී පවසන ලදී. රථයක ඇති පඬු ඇඹුල් පලස (රතු පලස) මෙන්, සම්ප්‍රසාදය (පැහැදීම) ධ්‍යානයට පරිවාරයකි (උපකරණයකි), ධ්‍යාන අංගයක් නොවේ යැයි පැවසීම සඳහා "පරිවාර සහිත වූ ධ්‍යානය දැක්වීමට" යැයි පැවසූහ.

Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā

තෘතීිය ධ්‍යාන කථා වර්ණනාව.

82. Uppilāvitanti kāmañcāyaṃ pariggahesu apariccattapemassa anādīnavadassino taṇhāsahagatāya pītiyā pavattiākāro, idha pana dutiyajjhānapīti adhippetā. Tathāpi sabbaso pītiyaṃ avirattaṃ, sāpi anubandheyyāti vuttaṃ. Uppilāvitaṃ viyāti vā uppilāvitaṃ. Ādīnavaṃ hi tattha pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.

82. 'උප්පිලාවිත' යනු පරිග්‍රහයන් (වස්තූන්) කෙරෙහි ඇල්ම අත්නොහළ, ආදීනව නොදක්නා පුද්ගලයාගේ තෘෂ්ණා සහගත ප්‍රීතියේ පැවැත්මේ ආකාරය වුවද, මෙහිදී අදහස් කරන්නේ ද්විතීය ධ්‍යානයේ ප්‍රීතියයි. එසේ වුවද, ප්‍රීතිය කෙරෙහි සම්පූර්ණයෙන් නොකලකිරුණු තැනැත්තා පසුපස එම තෘෂ්ණාව ද ලුහුබැඳිය හැකි බැවින් 'උප්පිලාවිත' යැයි පවසන ලදී. නැතහොත් උප්පිලාවිත (උඩ පීනන/ඉල්පෙන) ස්වභාවයක් වැනිය. එහි ආදීනව වඩාත් පැහැදිලිව දැක්වීම සඳහා මෙසේ පවසන ලදැයි දත යුතුය.

83. Virajjanaṃ virāgo. Taṃ pana virajjanaṃ nibbindanamukhena hīḷanaṃ vā tappaṭibaddharāgappahānaṃ vāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘vuttappakārāya pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā’’ti āha. Vuttappakārāyāti ‘‘yadeva tattha pītī’’tiādinā vuttappakārāya. Sampiṇḍanaṃ samuccayo.

83. 'විරජ්ජන' යනු විරාගයයි (නොඇලීමයි). එම විරාගය නම් නිර්වේදය (කලකිරීම) මුල් කරගත් නින්දාව (ගර්හාව) හෝ ඒ ප්‍රීතියට සම්බන්ධ රාගය ප්‍රහීණ කිරීම හෝ වේ. ඒ අර්ථ දෙකම දැක්වීම සඳහා "පවසන ලද ආකාරයේ ප්‍රීතිය කෙරෙහි පිළිකුල හෝ ඉක්මවා යාම" යැයි පැවසූහ. 'වුත්තප්පකාරාය' යනු "එහි යම් ප්‍රීතියක් වේ ද" යනාදී වශයෙන් පවසන ලද ආකාරයේ (ප්‍රීතිය) යන්නයි. 'සම්පිණ්ඩන' යනු එක් රැස් කිරීම හෙවත් සමුච්චයයි.

Maggoti upāyo. Tadadhigamāyāti tatiyamaggādhigamāya.

'මග්ග' යනු උපක්‍රමයයි. 'තදධිගමාය' යනු තෘතීිය මාර්ගය ලබා ගැනීම සඳහා යන්නයි.

84. Upapattitoti samavāhitabhāvena patirūpato. Jhānupekkhāpi samavāhitameva antonītaṃ katvā pavattatīti āha ‘‘samaṃ passatī’’ti. Visadāyāti [Pg.185] paribyattāya saṃkilesavigamena. Vipulāyāti mahatiyā sātisayaṃ mahaggatabhāvappattiyā. Thāmagatāyāti pītivigamena thirabhāvappattāya.

84. 'උපපත්තිතෝ' යනු සමබරව මෙහෙයවන ලද ස්වභාවයෙන් යුක්තව සුදුසු පරිදි යන්නයි. ධ්‍යාන උපේක්ෂාව ද සමබරව පැවැත්වීමම අභ්‍යන්තරයට ගෙන පවතින බැවින් "සමානව බලයි" යැයි පැවසූහ. 'විසදාය' යනු කෙලෙස් දුරු වීමෙන් පැහැදිලි වූ හෙවත් ප්‍රකට වූ යන්නයි. 'විපුලාය' යනු අතිශයින් මහග්ගත භාවයට පැමිණි බැවින් විශාල වූ යන්නයි. 'ථාමගතාය' යනු ප්‍රීතිය පහව යාමෙන් ස්ථිර භාවයට පත් වූ යන්නයි.

Parisuddhapakati khīṇāsavapakati nikkilesatā. Sattesu kammassakatādassanahetuko samabhāvadassanākāro majjhattākāro brahmavihārupekkhā.

'පරිශුද්ධ ප්‍රකෘතිය' යනු ක්ෂීණාස්‍රවයන්ගේ ප්‍රකෘති ස්වභාවය වූ නික්ලේෂී භාවයයි. සත්වයන් කෙරෙහි කර්මය ස්වකීය කරගත් බව (කම්මස්සකතාව) දැකීම හේතු කොට ගෙන ඇතිවන, සමාන ස්වභාවයෙන් බැලීමේ ආකාරය වූ මධ්‍යස්ථ ආකාරය 'බ්‍රහ්මවිහාර උපේක්ෂාව' නම් වේ.

Sahajātadhammānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Samappavattiyā bhāvanāya vīthipaṭipannāya alīnānuddhatā nirassādatāya paggahaniggahasampahaṃsanesu byāpārābhāvato sampayuttadhammesu majjhattākārabhūtā bojjhaṅgupekkhā.

'සහජාත ධම්මානං' යන පදය නිද්ධාරණ (වෙන් කිරීමේ) අර්ථයෙහි යෙදුණු සාමි වචනයකි (ෂෂ්ඨී විභක්තියකි). භාවනාව සමසේ පවතින කල්හි නිවැරදි මාවතට පිළිපන් බැවින් ද, මන්දගාමී නොවන, විසිරී නොගිය, තෘප්තිමත් නොවන ස්වභාවය නිසා ද, ප්‍රග්‍රහණය (වීරිය වැඩීම), නිග්‍රහණය (සිත පාලනය) හා සම්ප්‍රහංසනය (සිත සතුටු කිරීම) යන කටයුතුවල උත්සාහයක් (ව්‍යාපාරයක්) නොමැති බැවින්, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ ස්වභාවයක් ඇති වූයේ 'බොජ්ඣංග උපේක්ෂාව' නම් වේ.

Upekkhānimittanti ettha līnuddhaccapakkhapātarahitaṃ majjhattaṃ vīriyaṃ upekkhā. Tadeva taṃ ākāraṃ gahetvā pavattetabbassa tādisassa vīriyassa nimittabhāvato upekkhānimittaṃ bhāvanāya samappavattikāle upekkhīyatīti upekkhā, vīriyameva upekkhā vīriyupekkhā.

මෙහි 'උපේක්ඛා නිමිත්ත' යනු මන්දගාමී බව හා විසිරුණු බව යන පක්ෂයන්ට නොවැටුණු මධ්‍යස්ථ වීර්යය උපේක්ෂාවයි. එම මධ්‍යස්ථ වීර්යයම එම ආකාරය ගෙන ඇති විය යුතු ඊට සමාන වූ (පසුකාලීන) වීර්යයට හේතුවක් වන බැවින් 'උපේක්ඛා නිමිත්ත' නම් වේ. භාවනාව මැනවින් සිදුවන අවස්ථාවේදී උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වන බැවින් 'උපේක්ඛා' නම් වේ. වීර්යයම උපේක්ෂාව වන බැවින් 'වීරියුපේක්ඛා' නම් වේ.

‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilābhatthāya nīvaraṇe…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilābhatthāya ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.57) evamāgatā imā aṭṭha samādhivasena uppajjanti. ‘‘Sotāpattimaggaṃ paṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ sokaṃ paridevaṃ upāyāsaṃ. Sotāpattiphalasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ…pe… arahattamaggaṃ paṭilābhatthāya uppādaṃ…pe… upāyāsaṃ…pe… arahattaphalasamāpattatthāya suññatāvihārasamāpattatthāya animittavihārasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ sokaṃ paridevaṃ upāyāsaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇa’’nti evamāgatā imā dasa vipassanāvasena uppajjanti. Ettha ca paṭhamajjhānādīhi vikkhambhitāni nīvaraṇavitakkavicārādīni paṭisaṅkhāya sabhāvato upaparikkhitvā sanniṭṭhānavasena tiṭṭhamānā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanā diṭṭhādīnavattā tesaṃ gahaṇe uppādane ajjhupekkhantī vipassanāpaññā gahaṇe majjhattabhūtā upekkhā.

"පළමුවන ධ්‍යානය ලබාගැනීම පිණිස නීවරණයන් (දුරුකොට)... පෙ... නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ලබාගැනීම පිණිස ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සංඥාව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් මැනවින් පිහිටා ඇති ප්‍රඥාව 'සංඛාරුපේක්ඛා ඥානය' නමි" (පටි. ම. 1.57) යනුවෙන් සඳහන් වන පරිදි, මේ අටවැදෑරුම් සංඛාරුපේක්ඛා ඥානයෝ සමාධි වශයෙන් උපදින්නාහ. එසේම, "සෝතාපත්ති මාර්ගය ලබාගැනීම පිණිස උප්පාදය, පවත්තය, නිමිත්ත, ආයූහනය, පටිසන්ධිය, ගතිය, නිබ්බත්තිය, උපපත්තිය, ජාතිය, ජරාව, ව්‍යාධිය, මරණය, ශෝකය, පරිදේවය, උපායාසය (ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට)... සෝතාපත්ති ඵලසමාපත්ති ලබාගැනීම පිණිස උප්පාදය, පවත්තය... පෙ... අරහත් මාර්ගය ලබාගැනීම පිණිස උප්පාදය... පෙ... අරහත් ඵලසමාපත්ති ලබාගැනීම පිණිස, ශුන්‍යත විහාර සමාපත්ති පිණිස, අනිමිත්ත විහාර සමාපත්ති පිණිස උප්පාදය, පවත්තය, නිමිත්ත, ආයූහනය, පටිසන්ධිය, ගතිය, නිබ්බත්තිය, උපපත්තිය, ජාතිය, ජරාව, ව්‍යාධිය, මරණය, ශෝකය, පරිදේවය, උපායාසය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට මැනවින් පිහිටි ප්‍රඥාව 'සංඛාරුපේක්ඛා ඥානය' නමි" යනුවෙන් සඳහන් වන පරිදි, මේ දසවැදෑරුම් සංඛාරුපේක්ඛා ඥානයෝ විපස්සනා වශයෙන් උපදින්නාහ. මෙහිදී පළමු ධ්‍යානය ආදියෙන් යටපත් කරන ලද නීවරණ, විතර්ක, විචාර ආදිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට, ස්වභාව ලක්ෂණ වශයෙන් මැනවින් විමසා බලා, නිගමනයකට එළඹීමෙන් පිහිටි නීවරණාදී ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රඥාව ද, පඤ්චස්කන්ධයාගේ දක්නා ලද දෝෂ සහිත බව නිසා එම ස්කන්ධයන් ග්‍රහණය කිරීමෙහි හෝ ඉපදවීමෙහි උපේක්ෂා සහගතව බලන විපස්සනා ප්‍රඥාව ද 'උපේක්ෂාව' නමි.

Tattha [Pg.186] uppādanti purimakammapaccayā khandhānaṃ idha uppattimāha. Pavattanti tathāuppannassa pavattiṃ. Nimittanti sabbampi tebhūmakasaṅkhāragataṃ nimittabhāvena upaṭṭhānato. Āyūhananti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ. Paṭisandhinti āyatiṃ uppattiṃ. Gatinti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti. Nibbattinti khandhānaṃ nibbattanaṃ. Upapattinti ‘‘samāpannassa vā upapannassa vā’’ti (paṭi. ma. 1.72) ettha ‘‘upapannassā’’ti vuttavipākappavattiṃ. Jātinti jarādīnaṃ paccayabhūtaṃ bhavapaccayā jātiṃ. Jarābyādhimaraṇādayo pākaṭā eva. Ettha ca uppādādayo pañceva saṅkhārupekkhāñāṇassa visayavasena vuttā, sesā tesaṃ vevacanavasena. ‘‘Nibbatti, jātī’’ti idañhi dvayaṃ uppādassa ceva paṭisandhiyā ca vevacanaṃ, ‘‘gati, upapatti cā’’ti idaṃ dvayaṃ pavattassa, jarādayo nimittassāti veditabbaṃ. Appaṇihitavimokkhavasena magguppattihetubhūtā catasso, tathā phalasamāpattiyā catasso, suññatavihāraanimittavihāravasena dveti dasa saṅkhārupekkhā.

එහි 'උප්පාද' යනු පූර්ව කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් මේ භවයෙහි ස්කන්ධයන්ගේ පහළ වීමයි. 'පවත්ත' යනු එසේ පහළ වූ ස්කන්ධයන්ගේ පැවැත්මයි. 'නිමිත්ත' යනු සියලු තෛභූමික සංස්කාරයන් නිමිති ස්වභාවයෙන් වැටහීමයි. 'ආයූහන' යනු මතු පටිසන්ධියට හේතු වන කර්මයයි. 'පටිසන්ධි' යනු මතු භවයෙහි ඉපදීමයි. 'ගති' යනු යම් ගතියක එම පටිසන්ධිය සිදු වේ ද එයයි. 'නිබ්බත්ති' යනු ස්කන්ධයන්ගේ හටගැනීමයි. 'උපපත්ති' යනු සමාපන්න වූ හෝ උපපන්න වූ තැනැත්තා සම්බන්ධයෙන් වදාරන ලද විපාක ස්කන්ධයන්ගේ පැවැත්මයි. 'ජාති' යනු ජරා මරණාදියට ප්‍රත්‍ය වන, භව ප්‍රත්‍යයෙන් උපදින ජාතියයි. ජරා, ව්‍යාධි, මරණ ආදිය ප්‍රකටමය. මෙහි උප්පාද ආදී පද පහක්ම සංඛාරුපේක්ඛා ඥානයේ අරමුණු වශයෙන් වදාරන ලද අතර, ඉතිරි දහය එම පදයන්ගේම වේවචන (සමාන පද) වශයෙන් වදාරන ලදී. 'නිබ්බත්ති, ජාති' යන දෙක උප්පාදයට හා පටිසන්ධියට වේවචන වේ. 'ගති, උපපත්ති' යන දෙක පවත්තයට ද, ජරා ආදිය නිමිත්තට ද වේවචන බව දත යුතුය. අප්පණිහිත විමොක්ඛ වශයෙන් මාර්ගෝත්පත්තියට හේතු වන සතරක් ද, එසේම ඵලසමාපත්ති සතරක් ද, ශුන්‍යත හා අනිමිත්ත විහාර වශයෙන් දෙකක් ද යනුවෙන් සංඛාරුපේක්ඛා දසයකි.

Yāti vipassanāpaññā. Yadatthīti yaṃ aniccādilakkhaṇattayaṃ upalabbhati. Yaṃ bhūtanti yaṃ paccayanibbattattā bhūtaṃ khandhapañcakaṃ. Taṃ pajahatīti aniccānupassanādīhi niccasaññādayo pajahanto sammadeva diṭṭhādīnavattā tappaṭibaddhacchandarāgappahānena pajahati, yathā āyatiṃ ādānaṃ na hoti, tathā paṭipattiyā pajahati. Tathābhūto ca tattha upekkhaṃ paṭilabhati. Vicinaneti aniccādivasena sammasanepi.

'යා' යනු විපස්සනා ප්‍රඥාවයි. 'යදත්ථි' යනු යම් අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ තුනක් විද්‍යාමාන වේ ද එයයි. 'යං භූතං' යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් බැවින් 'භූත' නම් වන පඤ්චස්කන්ධයයි. 'තං පජහති' යනු අනිත්‍යානුපස්සනා ආදියෙන් නිත්‍ය සංඥා ආදිය දුරු කරමින්, පඤ්චස්කන්ධයාගේ දෝෂ දැකීම නිසා ඒ කෙරෙහි බැඳී පවතින ඡන්දරාගය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් එය අත්හරියි. මතු භවයක දැඩිව ගැනීමක් (උපාදානයක්) නොවන පරිදි ප්‍රතිපත්තියෙන් එය ප්‍රහීණ කරයි. එබඳු තැනැත්තා ඒ කෙරෙහි උපේක්ෂාව ලබයි. 'විචිනනේ' යනු අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමේදී ද (එම උපේක්ෂාව ලබයි).

Sampayuttadhammānaṃ samappavattihetutāya samavāhitabhūtā. Nīvaraṇavitakkavicārādisabbapaccanīkehi vimuttattā sabbapaccanīkaparisuddhā. Tesaṃ vūpasantattā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā abyāpārabhāvena pavattā, abyāpārataṃ vā pattā.

සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ මධ්‍යස්ථ පැවැත්මට හේතු වන බැවින් 'සමවාහිත' නම් වේ. නීවරණ, විතර්ක, විචාර ආදී සියලු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් 'සර්ව ප්‍රතිපක්ෂ පාරිශුද්ධ' වේ. එම ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් සන්සිඳුණු බැවින්, ඒවා සන්සිඳවීමෙහි ලා ද උත්සාහ රහිත වූ (අබ්‍යාපාර), අබ්‍යාපාර ස්වභාවයෙන් පවත්නා වූ, නොහොත් අබ්‍යාපාර බවට පත් වූවකි.

Yadi atthato ekā, kathamayaṃ bhedoti āha ‘‘tena tenā’’tiādi. Tasmāti yasmā satipi sabhāvato abhede yehi pana paccayavisesehi svāyamimāsaṃ avatthābhedo, tesaṃ ekajjhaṃ appavattito na tāsaṃ abhedo, ekajjhaṃ vā pavatti, tasmā. Tenāha ‘‘yattha chaḷaṅgupekkhā’’tiādi.

ඉදින් තත්ත්වයෙන් (පරමාර්ථ වශයෙන්) මෙය එකක්ම නම්, මේ භේදය කෙසේ දැයි විමසන්නේ නම්, "ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන් නිසා" යනාදිය වදාරන ලදී. යම් හෙයකින් ස්වභාවයෙන් භේදයක් නැති වුවද, යම් ප්‍රත්‍ය විශේෂයන් නිසා මේවායේ අවස්ථා භේදය සිදු වේ ද, එම ප්‍රත්‍යයන් එකවර නොපවතින බැවින් මේවායේ අභේදයක් (එකක්ම වීමක්) හෝ එකවර පැවැත්මක් සිදු නොවේ. එබැවින් "යම් තැනක ඡළංගුපේක්ෂාව" යනාදිය වදාරන ලදී.

Ekībhāvoti [Pg.187] ekatā. Satipi majjhattābhāvasāmaññe visayabhedena panassā bhedo. Yamatthaṃ sandhāya ‘‘kiccavasena dvidhā bhinnā’’ti vuttaṃ, taṃ vitthārato dassento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Ayaṃ vipassanupekkhā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘yadatthi yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahati, upekkhaṃ paṭilabhatī’’ti (ma. ni. 3.71; a. ni. 7.55). Tattha yadatthi yaṃ bhūtanti khandhapañcakaṃ, taṃ muñcitukamyatāñāṇena pajahati. Diṭṭhasovattikattayassa sabbalakkhaṇavicinane viya diṭṭhalakkhaṇattayassa bhūtassa saṅkhāralakkhaṇavicinane upekkhaṃ paṭilabhati. Saṅkhārānaṃ aniccādilakkhaṇassa sudiṭṭhattā tesaṃ vicinane majjhattabhūtāya vipassanupekkhāya siddhāya tathā diṭṭhādīnavānaṃ tesaṃ gahaṇepi ajjhupekkhanā siddhāva hoti, sabbaso visaṅkhāraninnattā ajjhāsayassa.

'එකීභාව' යනු එකම ස්වභාවයයි. මධ්‍යස්ථ ස්වභාවයෙන් සමාන වුවද, අරමුණු භේදය නිසා මෙහි භේදයක් පවතී. යම් අර්ථයක් අරභයා "කෘත්‍ය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ" යැයි පවසන ලද්දේ ද, එය විස්තර වශයෙන් දක්වමින් "යථා හි" යනාදිය වදාරන ලදී. මෙය විපස්සනූපේක්ෂාවයි. පාලියෙහි "යමක් විද්‍යාමාන ද, යමක් හටගත්තේ ද, එය ප්‍රහීණ කරයි, උපේක්ෂාව ලබයි" යනුවෙන් සඳහන් කර ඇත්තේ මෙය අරභයා ය. එහි 'යමක් විද්‍යාමාන ද, යමක් හටගත්තේ ද' යනු පඤ්චස්කන්ධයයි. එය 'මුඤ්චිතුකම්‍යතා ඥානයෙන්' ප්‍රහීණ කරයි. විෂඝෝර සර්පයෙකුගේ ලක්ෂණ විමසන්නාක් මෙන්, පඤ්චස්කන්ධයාගේ සංස්කාර ලක්ෂණ විමසීමේදී උපේක්ෂාව ලබයි. සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ මැනවින් දක්නා ලද බැවින්, ඒවා විමසීමේදී මධ්‍යස්ථ වූ විපස්සනූපේක්ෂාව සිද්ධ වේ. එසේම දෝෂ දක්නා ලද එම සංස්කාරයන් ග්‍රහණය කිරීමේදී ද උපේක්ෂාවම සිද්ධ වේ. මන්දයත්, සියලු ආකාරයෙන්ම සංස්කාර රහිත නිවනටම නැමුණු අදහස් ඇති බැවිනි.

Anābhogarasāti paṇītasukhepi tasmiṃ avanatipaṭipakkhakiccāti attho. Abyāpārapaccupaṭṭhānāti satipi sukhapāramippattiyaṃ tasmiṃ sukhe abyāvaṭā hutvā paccupatiṭṭhati, sampayuttānaṃ vā tattha abyāpāraṃ paccupaṭṭhapetīti attho. Sampayuttadhammānaṃ khobhaṃ, uppilavañca āvahantehi vitakkādīhi abhibhūtattā aparibyattaṃ. Tattha tatramajjhattatāya kiccaṃ. Tadabhāvato idha paribyattaṃ.

'අනාභෝග රසා' යනු ප්‍රණීත සුඛයක් වුවද, එම තෙවන ධ්‍යාන සුඛයෙහි ඇලීමට ප්‍රතිපක්ෂ කෘත්‍යයයි. 'අබ්‍යාපාර පච්චුපට්ඨානා' යනු සුඛයේ පරම අවස්ථාවට පැමිණිය ද, එම සුඛයෙහි ව්‍යාපාර රහිතව පෙනී සිටීමයි. නොහොත් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් එහි අබ්‍යාපාරව පිහිටුවීමයි. පළමු හා දෙවන ධ්‍යානයන්හිදී සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ කැලඹීම හා ඉල්පීම ඇති කරන විතර්කාදීන්ගෙන් මැඩී පවතින බැවින් එහි තත්‍රමජ්ඣත්තතා කෘත්‍යය ප්‍රකට නොවේ. එම විතර්කාදීන් නැති බැවින් මෙහි (තෙවන ධ්‍යානයෙහි) එය ප්‍රකට වේ.

Niṭṭhitā ‘‘upekkhako ca viharatī’’ti etassa

"උපේක්ෂාවෙන් යුක්තව වෙසෙයි" යන මෙහි (අර්ථ විවරණය) නිමවන ලදී.

Sabbaso atthavaṇṇanā.

සියලු ආකාරයෙන් අර්ථ වර්ණනාව නිමවන ලදී.

85. ‘‘Saratīti sato’’ti padassa kattusādhanatamāha. Sampajānātīti sammadeva pajānāti. Saraṇaṃ cintanaṃ upaṭṭhānaṃ lakkhaṇametissāti saraṇalakkhaṇā. Sammussanapaṭipakkho asammussanaṃ, taṃ kiccaṃ etissāti asammussanarasā. Kilesehi ārakkhā hutvā paccupatiṭṭhati, tato vā ārakkhaṃ paccupaṭṭhapetīti ārakkhapaccupaṭṭhānā. Asammuyhanaṃ sammadeva pajānanaṃ, sammohapaṭipakkho vā asammoho. Tīraṇaṃ kiccassa pāragamanaṃ. Pavicayo vīmaṃsā.

85. සිහිකරනු ලබන බැවින් 'සතො' (සිහිය ඇති තැනැත්තා) යන පදයෙන් කර්තෘ සාධනයක් වන බව වදාරන ලදී. සම්පජානො යනු මැනවින්ම දැන ගැනීම හෙවත් අවබෝධ කර ගැනීමයි. අරමුණෙහි සිහිකිරීම, මෙනෙහි කිරීම හෙවත් එළඹ සිටීම මේ සිහියෙහි ලක්ෂණය වන බැවින් එය 'සරණ ලක්ෂණ' (සිහිකිරීමේ ලක්ෂණය) නම් වේ. අමතක වීමේ ස්වභාවයට ප්‍රතිපක්ෂ වූයේ අමතක නොවීමයි. එය සිහියෙහි කාර්යය (කෘත්‍යය) වන බැවින් එය 'අසම්මුස්සන රස' (නොමුළාවීමේ කෘත්‍යය) නම් වේ. කෙලෙසුන්ගෙන් ආරක්ෂාවක් වී ඉදිරියට පැමිණ සිටින බැවින් හෝ, එම කෙලෙසුන්ගෙන් ආරක්ෂාව ඇති කරන බැවින් 'ආරක්ඛ පච්චුපට්ඨාන' (ආරක්ෂාව ප්‍රත්‍යුපස්ථාන කොට ඇත්තේ) නම් වේ. මුළා නොවීම යනු මැනවින් අවබෝධ කර ගැනීමයි, එසේත් නැතහොත් මුළාවට (සම්මෝහයට) ප්‍රතිපක්ෂ වූයේ අසම්මෝහයයි. තීරණය කිරීම යනු කාර්යයෙහි පරතෙරට පැමිණීම හෙවත් අවසන් කිරීමයි. පවිචය යනු විමසා බැලීමයි.

Kāmaṃ upacārajjhānādīni upādāya paṭhamadutiyajjhānānipi sukhumāneva, imaṃ pana uparijhānaṃ upādāya ‘‘oḷārikattā’’ti vuttaṃ. Sā ca oḷārikatā vitakkādithūlaṅgatāya veditabbā. Keci ‘‘bahucetasikatāyā’’ti ca vadanti[Pg.188]. Gati sukhā hoti tattha jhānesūti adhippāyo. Abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ ‘‘idaṃ nāma dukkaraṃ karīyatī’’ti vattabbassa abhāvato. Oḷārikaṅgappahānena sukhumattāti ayamattho kāmaṃ dutiyajjhānepi sambhavati, tathāpi yebhuyyena avippayogībhāvena vattamānesu pītisukhesu pītisaṅkhātassa oḷārikaṅgassa pahānena sukhumatāya idha sātisayo satisampajaññabyāpāroti vuttaṃ ‘‘purisassā’’tiādi. Punadeva pītiṃ upagaccheyyāti hānabhāgiyaṃ jhānaṃ siyā dutiyajjhānameva sampajjeyyāti attho. Tenāha ‘‘pītisampayuttameva siyā’’ti. ‘‘Idañca atimadhuraṃ sukha’’nti tatiyajjhānasukhaṃ sandhāyāha. Atimadhuratā cassa pahāsodagyasabhāvāya pītiyā abhāveneva veditabbā. Idanti ‘‘sato, sampajāno’’ti padadvayaṃ.

උපචාර සමාධිය ආදියට සාපේක්ෂව ප්‍රථම හා ද්විතීය ධ්‍යානයන් සියුම් වන බව සත්‍යයක් වුවද, මෙම ඉහළ ධ්‍යානයට (තෘතීය ධ්‍යානයට) සාපේක්ෂව ඒවා 'ඕළාරික' (රළු) යැයි කියනු ලැබේ. එම රළු බව විතර්කාදී රළු අංගයන්ගේ පැවැත්ම නිසා ඇති වූවක් ලෙස දත යුතුය. ඇතැම්හු 'බොහෝ චෛතසිකයන් පවතින බැවින්' රළු යැයි ද පවසති. එම ධ්‍යානයන්හිදී සිතේ පැවැත්ම සැපදායක වේ යන්න මෙහි අදහසයි. එහිදී (ප්‍රථම හා ද්විතීය ධ්‍යානවලදී) සිහිය හා නුවණේ (සති සම්පජඤ්ඤ) කාර්යය ප්‍රකට නැත. මන්දයත්, 'මෙවැනි දුෂ්කර කාර්යයක් කරනු ලැබේ' යැයි කිව යුතු තත්ත්වයක් එහි නොමැති බැවිනි. රළු අංගයන් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් සියුම් බව ඇති වේ යන මෙම අර්ථය ද්විතීය ධ්‍යානයේදී ද ලැබිය හැකි වුවද, බොහෝ සෙයින් වෙන් නොවී පවතින ප්‍රීති-සුඛයන් අතුරින් ප්‍රීතිය නම් රළු අංගය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් ලැබෙන සියුම් බව නිසා මෙහිදී (තෘතීය ධ්‍යානයේදී) සති සම්පජඤ්ඤයෙහි අධික උත්සාහය (ව්‍යාපාරය) ගැන 'පුරිසස්සා' ආදී වශයෙන් වදාරන ලදී. 'නැවතත් ප්‍රීතියට පැමිණියහොත්' යන්නෙන් අදහස් කළේ, එය පිරිහීමට පත්වන ධ්‍යානයක් වී නැවත ද්විතීය ධ්‍යානයම ඇතිවිය හැකිය යන්නයි. එබැවින් 'ප්‍රීතිය හා සම්ප්‍රයුක්තම විය හැකිය' යැයි වදාරන ලදී. 'මෙම අතිශයින්ම මිහිරි සැපය' යන්නෙන් තෘතීය ධ්‍යානයෙහි සුඛය අදහස් කෙරේ. එහි අතිශයින්ම මිහිරි බව දත යුත්තේ සිත උද්දීපනය කරන ස්වභාවය ඇති ප්‍රීතිය නැති බැවින්මයි. 'ඉදං' යනු 'සතො' සහ 'සම්පජානො' යන පද දෙකයි.

Tasmā etamatthaṃ dassentoti yasmā tassa jhānasamaṅgino yaṃ nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ, taṃ so paṭisaṃvedeyya. Yaṃ vā tanti atha vā yaṃ taṃ yathāvuttaṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ. Taṃsamuṭṭhānena tato samuṭṭhitena atipaṇītena rūpena assa jhānasamaṅgino rūpakāyo yasmā phuṭo. Yassa rūpakāyassa phuṭattā jhānā vuṭṭhitopi jhānasamaṅgī kāyikaṃ sukhaṃ paṭisaṃvedeyya. Tasmā etaṃ cetasikakāyikasukhapaṭisaṃvedanasaṅkhātaṃ atthaṃ dassento ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti āhā’’ti yojanā. Ayañhettha saṅkhepattho – nāmakāyena cetasikasukhaṃ, kāyikasukhaheturūpasamuṭṭhāpanena kāyikasukhañca jhānasamaṅgī paṭisaṃvedetīti vuccati. Phuṭattāti byāpitattāti attho. Yathā hi udakena phuṭasarīrassa tādise nātipaccanīke vātādiphoṭṭhabbe phuṭe sukhaṃ uppajjati, evametehi phuṭasarīrassāti. Aparo nayo – sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti ettha kathamābhogena vinā sukhapaṭisaṃvedanāti codanāyaṃ ‘‘kiñcāpi…pe… evaṃ santepī’’ti. Yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ, tasmā sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti yojanā. Idāni sahāpi ābhogena sukhapaṭisaṃvedanaṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ vā ta’’ntiādi vuttaṃ.

එබැවින් මෙම අර්ථය පෙන්වා දීමේදී, යම් හෙයකින් එම ධ්‍යානයෙන් සමන්විත තැනැත්තාගේ නාමකාය (සිත හා චෛතසික) හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ යම් සැපයක් වේද, ඔහු එය අත්විඳියි. නැතහොත්, කලින් සඳහන් කළ ඒ නාමකාය හා සම්ප්‍රයුක්ත සැපය නිසා හටගත් අතිප්‍රණීත රූපය හේතුවෙන් එම ධ්‍යානලාභියාගේ රූපකාය (ශරීරය) පැතිර පවතියි. රූපකාය එසේ සැප රූපයෙන් පැතිර පවතින බැවින් ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටි කල්හි පවා එම ධ්‍යානලාභියා කායික සැපය අත්විඳියි. එබැවින් චෛතසික හා කායික සැපය විඳීම නමැති මෙම අර්ථය දක්වමින් 'කයින් සැපය විඳියි' (සුඛඤ්ච කායේන පටිසංවේදේති) යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය නම් ධ්‍යානලාභියා නාමකාය මගින් චෛතසික සැපය ද, කායික සැපයට හේතු වන රූපයන් හටගැන්වීම මගින් කායික සැපය ද විඳින බවයි. පැතිරීම (ඵුටත්තා) යනු ව්‍යාප්ත වීමයි. ජලයෙන් තෙමුණු ශරීරයක් ඇති තැනැත්තාට, ශරීරයට අනුකූල වූ සුළං ආදී ස්පර්ශයක් දැනුණු විට සැපයක් උපදින්නා සේ, මේ අතිප්‍රණීත රූපයෙන් පැතිරී ගිය ශරීරය ඇත්තාට සැපය උපදියි. වෙනත් ක්‍රමයක් නම්: 'කයින් සැපය විඳියි' යන මෙහි, මෙනෙහි කිරීමකින් (ආභෝගයකින්) තොරව සැප විඳීම කෙසේ වන්නේද යන ප්‍රශ්නයට, 'යම් හෙයකින් ඔහුගේ නාමකාය හා සම්ප්‍රයුක්ත සැපයක් පවතින බැවින්, ඔහු කයින් සැප විඳින්නේය' යනුවෙන් යෝජනා කළ යුතුය. දැන් ආභෝගය සහිතව සැප විඳීම පෙන්වීමට 'යං වා තං' ආදිය වදාරන ලදී.

86. Yanti hetuatthe nipāto, yasmāti attho. Tenāha ‘‘yaṃjhānahetū’’ti. ‘‘Ācikkhantī’’tiādīni padāni kittanatthānīti adhippāyenāha ‘‘pasaṃsantīti adhippāyo’’ti. Kintīti pasaṃsanākārapucchā. Edisesu [Pg.189] ṭhānesu satiggahaṇeneva sampajaññampi gahitaṃ hotīti idha pāḷiyaṃ satiyā eva gahitattā evaṃ upaṭṭhitasatitāya ‘‘satimā’’ icceva vuttaṃ, ‘‘sampajāno’’ti heṭṭhā vuttattā vā.

86. 'යං' යනු හේතු අර්ථයෙහි යෙදුණු නිපාතයකි, 'යම් හෙයකින්' යනු එහි අර්ථයයි. එබැවින් 'යම් ධ්‍යානයක් හේතුවෙන්' යැයි වදාරන ලදී. 'ආචික්ඛන්ති' (පවසති) ආදී පදයන් ප්‍රකාශ කිරීම යන අර්ථය දෙන බැවින් 'ප්‍රශංසා කරති යන අදහසයි' වදාරන ලදී. 'කින්ති' යනු ප්‍රශංසා කරන ආකාරය පිළිබඳ විමසීමකි. මෙවැනි තැන්වලදී 'සතිය' (සිහිය) ගැන සඳහන් කිරීමෙන්ම 'සම්පජඤ්ඤය' (නුවණ) ද ගන්නා ලද්දේ වෙයි. එබැවින් මෙහි පාළියෙහි සතිය ගැනම සඳහන් වූ බැවින්, එසේ මැනවින් එළඹ සිටි සිහිය ඇති බව නිසා 'සතිමා' (සිහිය ඇති තැනැත්තා) යනුවෙන් පමණක් වදාරන ලදී. එසේත් නැත්නම් 'සම්පජානො' යන්න කලින් සඳහන් කළ බැවිනි.

Jhānakkhaṇe cetasikasukhameva labbhatīti ‘‘sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedetī’’ti ca vuttaṃ. Tatiyanti gaṇanānupubbatāti ito paṭṭhāya dutiyatatiyajjhānakathāhi aviseso, viseso ca vuttoti.

ධ්‍යාන අවස්ථාවේදී චෛතසික සැපයම ලැබෙන බැවින් 'නාමකායෙන් සැප විඳියි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. 'තෘතීය' යනු ගණන් කිරීමේ අනුපිළිවෙළයි යනාදී මෙතැන් සිට ද්විතීය හා තෘතීය ධ්‍යාන කථාවන්හි සමානකම් හා විශේෂතා දක්වන ලදී.

Catutthajjhānakathāvaṇṇanā

චතුර්ථ ධ්‍යාන කථාව පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

87. Idāni nibbattitavisesaṃ dassento ‘‘ayaṃ pana viseso’’ti vatvā ‘‘yasmā’’tiādimāha. Āsevanapaccayena paccayo na hoti, aniṭṭhe ṭhāne padantarasaṅgahitassa āsevanapaccayattābhāvato. Adukkhamasukhāya vedanāya uppajjitabbaṃ sātisayaṃ sukhavirāgabhāvanābhāvato. Tānīti appanāvīthiyaṃ javanāni sandhāyāha.

87. දැන් හටගැනීමෙහි විශේෂය පෙන්වමින් 'මෙය වනාහි විශේෂයයි' පවසා 'යස්මා' ආදිය වදාරන ලදී. ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය නොවේ; මන්දයත් අනිෂ්ට ස්ථානයන්හි (ස්වභාවයෙන් වෙනස් වූ තැනකදී) වෙනත් පදයකින් සංග්‍රහ වූ ධර්මයකට ආසේවන ප්‍රත්‍ය ස්වභාවයක් නොමැති බැවිනි. අදුක්ඛමසුඛ (උපේක්ෂා) වේදනාව උපදිය යුත්තේ සැපයෙහි විරාගය ඇති කරන භාවනාවෙහි බලවත් බව නිසාය. 'තානි' යන්නෙන් අර්පණා වීථියෙහි ජවන් අදහස් කරන ලදී.

88. ‘‘Pubbevā’’ti vuttattā kadā pana tesaṃ pahānaṃ hotīti codanāyaṃ āha ‘‘catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe’’ti. Evaṃ veditabbanti sambandho. Pahānakkamo nāma pahāyakadhammānaṃ uppattipaṭipāṭi. Tena pana vuccamāne ‘‘dukkhaṃ domanassaṃ sukhaṃ somanassa’’nti vattabbaṃ siyā. Kasmā ito aññathā vacananti āha ‘‘indriyavibhaṅge’’tiādi. Atha kasmā jhānesveva nirodho vuttoti sambandho.

88. 'පෙරම' (පුබ්බේච) යනුවෙන් පැවසූ බැවින්, 'එම සැප දුක් ආදිය ප්‍රහාණය වන්නේ කවදාද' යන ප්‍රශ්නයට 'සතර ධ්‍යානයන්ගේ උපචාර අවස්ථාවන්හිදී' යැයි වදාරන ලදී. මෙසේ දත යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ප්‍රහාණ ක්‍රමය යනු ප්‍රහාණය කරන ධර්මයන්ගේ උපදින පිළිවෙළයි. ඒ අනුව පවසන විට 'දුක්ඛ, දෝමනස්ස, සුඛ, සෝමනස්ස' යන පිළිවෙළට කිව යුතුව තිබුණි. මීට වඩා වෙනස් ආකාරයකින් වදාරන ලද්දේ ඇයිද යන්නට 'ඉන්ද්‍රිය විභංගයෙහි' ආදී වශයෙන් පිළිතුරු දෙන ලදී. එසේ නම්, ධ්‍යානයන්හිදීම නිරෝධය පැවසුයේ ඇයිද යන්න ඊළඟ සම්බන්ධයයි.

Kattha cuppannaṃ dukkhindriyanti attano paccayehi uppannaṃ dukkhindriyaṃ. Kattha ca aparisesaṃ nirujjhatīti nirodhaṭṭhānaṃ pucchati. Tena ‘‘katthā’’ti pucchāyaṃ, ‘‘etthā’’ti vissajjanepi hetumhi bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Jhānānubhāvanimittaṃ hi anuppajjantaṃ ‘‘dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti vuttaṃ. Atisayanirodho suṭṭhu pahānaṃ ujupaṭipakkhena vūpasamo.

'දුක්ඛින්ද්‍රිය උපදින්නේ කොහේද?' යන්නෙන් අදහස් කළේ ස්වකීය ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් දුක්ඛින්ද්‍රියයි. 'එය කොහේදී නිරවශේෂව නිරුද්ධ වන්නේද?' යන්නෙන් නිරෝධය වන ස්ථානය විමසයි. එබැවින් 'කොහේද?' යන ප්‍රශ්නයේදීත්, 'මෙහිදී' යන පිළිතුරේදීත් භුම්ම විභක්තිය (ස්ථානය) හේතුවක් ලෙස දත යුතුය. ධ්‍යාන අනුභාවය හේතුවෙන් නැවත නූපදින බැවින් 'දුක්ඛින්ද්‍රිය ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වේ' යැයි වදාරන ලදී. අතිශය නිරෝධය යනු මැනවින් ප්‍රහාණය කිරීම හෙවත් සෘජු ප්‍රතිපක්ෂය මගින් සන්සිඳුවීමයි.

Nānāvajjaneti yena āvajjanena appanāvīthi, tato bhinnāvajjane, anekāvajjane vā. Appanāvīthiyañhi upacāro ekāvajjano, itaro anekāvajjano anekakkhattuṃ pavattanato. Visamanisajjāya uppannakilamatho visamāsanupatāpo. Pītipharaṇenāti pītiyā pharaṇarasattā, pītisamuṭṭhānānaṃ vā paṇītarūpānaṃ kāyassa byāpanato vuttaṃ. Tenāha ‘‘sabbo kāyo sukhokkanto hotī’’ti. Vitakkavicārapaccayepīti pi-saddo [Pg.190] aṭṭhānappayutto, so ‘‘pahīnassā’’ti ettha ānetvā sambandhitabbo ‘‘pahīnassāpi domanassindriyassā’’ti. Etaṃ domanassindriyaṃ uppajjatīti sambandho. ‘‘Tassa mayhaṃ aticiraṃ vitakkayato vicārayato kāyopi kilamicittampi uhaññī’’ti vacanato kāyacittakhedānaṃ vitakkavicārappaccayatā veditabbā. ‘‘Vitakkavicārabhāve uppajjati domanassindriya’’nti ānetvā sambandhitabbaṃ. Tatthassa siyā uppattīti tattha dutiyajjhānūpacāre assa domanassassa uppatti bhaveyya.

"විවිධ ආවජ්ජන" යනු යම් ආවජ්ජනයකින් අර්පණා වීථිය සිදුවේද, එයින් බැහැර වූ හෝ බොහෝ වූ ආවජ්ජනයි. අර්පණා වීථියේදී උපචාරය එක් ආවජ්ජනයක් සහිත වන අතර, අනෙක බොහෝ වාරයක් පවතින බැවින් බොහෝ ආවජ්ජන සහිත වේ. විෂම ලෙස වාඩිවීම නිසා හටගන්නා ක්ලාන්තය 'විෂමාසන උපතාපය' නම් වේ. 'පීති පීණනයෙන්' යනු පීතියේ පැතිරීමේ ස්වභාවය නිසා හෝ පීතිය නිසා හටගත් ප්‍රණීත රූප කය පුරා පැතිර යන බැවින් පවසන ලද්දකි. එබැවින් "මුළු කයම සුවයෙන් පිරී පවතියි" යැයි වදාළහ. "විතක්ක විචාර ප්‍රත්‍යයෙන් ද" යන තැන 'පි' ශබ්දය 'පහීනස්ස' (ප්‍රහීණ වූ) යන්නට සම්බන්ධ කළ යුතුය. එනම් "ප්‍රහීණ වූ දොම්නස් ඉන්ද්‍රියයට ද" යන්නයි. මෙම දොම්නස් ඉන්ද්‍රියය උපදියි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "බොහෝ වේලාවක් විතර්ක විචාර කරන්නා වූ මාගේ කය ද ක්ලාන්ත විය, සිත ද පීඩාවට පත් විය" යන වචනයට අනුව කය හා සිතේ පීඩාවට විතක්ක විචාර හේතු වන බව දත යුතුය. "විතක්ක විචාර පවතින කල්හි දොම්නස් ඉන්ද්‍රියය උපදියි" යන්න ගෙන හැර සම්බන්ධ කළ යුතුය. "එහි එය හටගැනීම විය හැකිය" යනු ඒ ද්විතීය ධ්‍යාන උපචාරයෙහි ඒ දොම්නස හටගැනීම විය හැකිය යන්නයි.

Ettha ca yadeke ‘‘tatthassa siyā uppattī’’ti vadantena jhānalābhīnampi domanussuppatti atthīti dassitaṃ hoti. Tena ca anīvaraṇasabhāvo lobho viya dosopi atthīti dīpeti. Na hi dosena vinā domanassaṃ pavattati. Na cettha paṭṭhānapāḷiyā virodho cintetabbo. Yasmā tattha parihīnaṃ jhānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānaṃ domanassaṃ dassitaṃ, aparihīnajjhānamārammaṇaṃ katvā uppajjamānassa domanassassa asambhavato. Jhānalābhīnaṃ sabbaso domanassaṃ nuppajjatīti ca na sakkā vattuṃ, aṭṭhasamāpattilābhino api tassa uppannattā. Na heva kho so pahīnajjhāno ahosīti vadanti, taṃ ayuttaṃ anīvaraṇasabhāvassa dosassa abhāvato. Yadi siyā, rūpārūpāvacarasattānampi uppajjeyya, na ca uppajjati. Tathā hi ‘‘arūpe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇa’’ntiādīsu byāpādakukkuccanīvaraṇāni anuddhaṭāni. Na cettha nīvaraṇattā parihāro, kāmacchandādīnampi anīvaraṇānaṃyeva nīvaraṇasadisatāya nīvaraṇapariyāyassa vuttattā. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘aṭṭhasamāpattilābhino api tassa uppannattā’’ti, tampi akāraṇaṃ uppajjamānena ca domanassena jhānato parihāyanato. Lahukena pana paccayena parihīnaṃ tādisā appakasireneva paṭipākatikaṃ karontīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tatthassa siyā uppattī’’ti idaṃ pana parikappavacanaṃ upacārakkhaṇe domanassassa appahīnabhāvadassanatthaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘na tveva antoappanāya’’nti. Yadi pana tadā domanassaṃ uppajjeyya, paṭhamajjhānampissa parihīnamevāti daṭṭhabbaṃ. Pahīnampi somanassindriyaṃ pīti viya na dūreti katvā [Pg.191] ‘‘āsannattā’’ti vuttaṃ. Nānāvajjanūpacāre pahīnampi pahānaṅgaṃ paṭipakkhena avihatattā antarantarā uppajjeyya vāti imamatthaṃ dassento ‘‘appanāppattāyā’’tiādimāha. Tādisāya āsevanāya icchitabbattā yathā maggavīthito pubbe dve tayo javanavārā sadisānupassanāva pavattanti, evamidhāpi appanāvārato pubbe dve tayo javanavārā upekkhāsahagatāva pavattantīti vadanti.

මෙහි ඇතැම්හු "එහි එය හටගැනීම විය හැකිය" යි පවසමින් ධ්‍යාන ලාභීන්ට ද දොම්නස හටගැනීම පවතින බව පෙන්වා දෙති. එයින් නීවරණයක් නොවන ලෝභය මෙන් ද්වේෂය ද පවතින බව ප්‍රකාශ වේ. ද්වේෂයෙන් තොරව දොම්නස හට නොගනී. මෙහි පට්ඨාන පාලිය සමඟ විරෝධයක් ඇති කරගත යුතු නැත. මන්දයත්, එහි පිරිහුණු ධ්‍යානය අරමුණු කරගෙන පවතින දොම්නස පෙන්වා දී ඇති අතර, නොපිරිහුණු ධ්‍යානය අරමුණු කරගෙන දොම්නසක් හටගැනීම සිදු නොවන බැවිනි. ධ්‍යාන ලාභීන්ට කිසිසේත්ම දොම්නස හට නොගන්නේ යැයි කිව නොහැක්කේ, අෂ්ට සමාපත්තිලාභී අසිත තපස්වියාට ද එය හටගත් බැවිනි. ඔහු ධ්‍යානයෙන් පිරිහී සිටියේ නැතැයි පවසන කථාව අයුක්ති සහගත ය, මන්ද නීවරණ නොවන ද්වේෂය පවතින බැවිනි. ඉදින් එසේ වී නම් රූපාවචර හා අරූපාවචර සත්ත්වයන්ට ද එය උපදිය යුතුය, නමුත් එසේ සිදු නොවේ. පට්ඨාන පාලියෙහි අරූප ලෝකයෙහි නීවරණ දැක්වීමේදී ව්‍යාපාද හා කුක්කුච්ච නීවරණ දක්වා නැත. මෙහි නීවරණ නොවීම නිසා දොම්නස ඇති නොවේ යන තර්කය නිවැරදි නැත, මන්ද නීවරණ නොවන කාමච්ඡන්ද ආදිය ද නීවරණ ලෙස දක්වා ඇති බැවිනි. "අෂ්ට සමාපත්තිලාභී අසිතට ද එය උපන් බැවින්" යන කරුණ ද අසංගත ය, මන්ද දොම්නස උපදින විට ධ්‍යානයෙන් පිරිහීම සිදු වන බැවිනි. එසේ වුව ද සැහැල්ලු හේතුවකින් පිරිහුණු ධ්‍යානය එවැනි පුද්ගලයන් ඉතා පහසුවෙන් නැවත ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් කරගන්නා බව දත යුතුය. "එහි එය හටගැනීම විය හැකිය" යන වචනය උපචාර ක්ෂණයෙහි දොම්නස මුළුමනින්ම ප්‍රහීණ වී නැති බව දැක්වීමට කළ උපකල්පනයකි. එබැවින් "අර්පණාව තුළ නොවේ" යැයි පවසන ලදී. ඉදින් එවිට දොම්නස උපදී නම් ඔහුගේ ප්‍රථම ධ්‍යානය ද පිරිහුණා ම වේ. ප්‍රහීණ වුව ද සෝමනස් ඉන්ද්‍රියය පීතිය මෙන් දුරස් නොවන බැවින් "ආසන්න බැවින්" යැයි කියනු ලැබේ. විවිධ ආවජ්ජන ඇති උපචාරයෙහි ප්‍රහීණ වූ අංගයන් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මැඩපවත්වා නැති බැවින් අතරින් පතර උපදින්නට පුළුවන. ඒ බව දැක්වීමට "අර්පණාවට පත් වන්නාට" යනාදිය වදාළහ. මාර්ග වීථියට පෙර දෙතුන් වතාවක් ජවන වාරයන් සදෘශ අනුපස්සනා ලෙස පවතින්නාක් මෙන්, මෙහි ද අර්පණා වාරයට පෙර උපේක්ෂා සහගත ජවන වාර දෙකක් හෝ තුනක් පවතින බව පවසති.

Samāhaṭāti samānītā, saṅgahetvā vuttāti attho. Sukhadukkhāni viya anoḷārikattā avibhūtatāya sukhumā. Tato eva anuminitabbasabhāvattā duviññeyyā. Duṭṭhassāti duṭṭhapayogassa, duddammassāti attho. Sakkā hoti esā gāhayituṃ aññāpohananayenāti adhippāyo.

"සමාහට" යනු එක් රැස් කරන ලද හෙවත් සංග්‍රහ කොට පවසන ලද යන අර්ථයයි. සැප දුක් මෙන් රළු නොවන බැවින් ද, ප්‍රකට නොවන බැවින් ද මෙය සූක්ෂ්ම වේ. එබැවින්ම අනුමානයෙන් දත යුතු ස්වභාවයක් ඇති බැවින් වටහා ගැනීමට අපහසුය. "දුට්ඨස්ස" යනු වැරදි ප්‍රයෝග සහිත හෙවත් දමනය කිරීමට අපහසු යන අර්ථයයි. අනෙක් වේදනාවන් ඉවත් කිරීමේ ක්‍රමයෙන් (අඤ්ඤාපෝහන නය) මෙම උපේක්ෂා වේදනාව වටහා ගත හැකි බව මෙහි අදහසයි.

Adukkhamasukhāya cetovimuttiyāti idameva catutthajjhānaṃ daṭṭhabbaṃ. Paccayadassanatthanti adhigamassa upāyabhūtapaccayadassanatthaṃ. Tenāha ‘‘dukkhappahānādayo hi tassā paccayā’’ti. Dukkhappahānādayoti ca sopacārā paṭhamajjhānādayovettha adhippetā.

"අදුක්ඛමසුඛ චේතෝවිමුක්තිය" යනු මෙම සතරවන ධ්‍යානයම බව දත යුතුය. "ප්‍රත්‍ය පෙන්වීම සඳහා" යනු අධිගමය පිණිස උපකාරී වන හේතු දැක්වීම සඳහා ය. එබැවින් "දුක්ඛ ප්‍රහාණය ආදිය එහි ප්‍රත්‍යයන් වේ" යැයි වදාළහ. මෙහි "දුක්ඛ ප්‍රහාණය ආදිය" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ උපචාර සහිත වූ ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදියයි.

Pahīnāti vuttā ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā’’ti. Etāti sukhādayo vedanā.

"ප්‍රහීණයි" යැයි පවසන ලද්දේ "ඕරම්භාගීය සංයෝජන පස ක්ෂය වීමෙන්" යන වචනයෙනි. "මේවා" යනු සුඛාදී වේදනාවන් ය.

Somanassaṃ rāgassa paccayo. Vuttañhi ‘‘sukhāya kho, āvuso visākha, vedanāya rāgānusayo anusetī’’ti (ma. ni. 1.465). Domanassaṃ dosassa paccayo. Vuttampi cetaṃ ‘‘dukkhāya kho, āvuso visākha, vedanāya paṭighānusayo anusetī’’ti. Sukhādighātenāti sukhādīnaṃ pahānena. Assa jhānassa.

සෝමනස්සය රාගයට ප්‍රත්‍යයකි. මක්නිසාද යත්, "ඇවැත්නි විශාඛය, සුඛ වේදනාවෙහි රාගානුසය ලැගුම් ගනී" යැයි වදාළ බැවිනි. දොම්නස ද්වේෂයට ප්‍රත්‍යයකි. "ඇවැත්නි විශාඛය, දුක්ඛ වේදනාවෙහි පටිඝානුසය ලැගුම් ගනී" යැයි ද වදාරන ලදී. "සුඛාදීන් නැසීමෙන්" යනු සැප දුක් ආදිය ප්‍රහීණ කිරීමෙනි. එය මෙම ධ්‍යානයට අදාළ වේ.

Na dukkhanti adukkhaṃ, dukkhavidhuraṃ. Yasmā tattha dukkhaṃ natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘dukkhābhāvenā’’ti. Asukhanti etthapi eseva nayo. Etenāti dukkhasukhapaṭikkhepavacanena. ‘‘Paṭipakkhabhūta’’nti idaṃ idha tatiyavedanāya dukkhādīnaṃ samatikkamavasena pattabbattā vuttaṃ, na kusalākusalānaṃ viya ujuvipaccanīkatāya. Iṭṭhāniṭṭhaviparītassa majjhattārammaṇassa, iṭṭhāniṭṭhaviparītaṃ vā majjhattākārena anubhavanalakkhaṇā iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā. Tato eva majjhattarasā. Avibhūtapaccupaṭṭhānāti sukhadukkhāni viya na vibhūtākārā[Pg.192], piṭṭhipāsāṇe migagatamaggo viya tehi anumātabbā avibhūtākāropaṭṭhānā. Sukhanirodho nāma idha catutthajjhānūpacāro, so padaṭṭhānaṃ etissāti sukhanirodhapadaṭṭhānā.

දුක් නොවන බැවින් 'අදුක්ඛ' නම් වේ, එය දුකට විරුද්ධ ස්වභාවයයි. එහි දුක නැති බැවින් "දුක් නැති බැවින්" යැයි පවසන ලදී. 'අසුඛ' යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. සැප හා දුක ප්‍රතික්ෂේප කරන වචනයෙන් මෙය පවසන ලදී. සතරවන ධ්‍යානයෙහි පවතින තෙවන වේදනාව දුක් ආදිය ඉක්මවා යාමෙන් ලැබිය යුතු බැවින් එය 'ප්‍රතිපක්ෂ වූවක්' ලෙස මෙහි දක්වන ලදී. එය කුසල් අකුසල් මෙන් සෘජුවම විරුද්ධ වූවක් නොවේ. ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණුවලට වඩා වෙනස් වූ මැදහත් අරමුණක් විඳීමේ ලක්ෂණය හෝ ඉෂ්ට අනිෂ්ට රහිත වූ මැදහත් ස්වභාවයකින් අරමුණ විඳීමේ ලක්ෂණය 'ඉට්ඨානිට්ඨ විපරීත අනුභවන ලක්ෂණය' නම් වේ. එබැවින්ම එය මැදහත් රසයකින් යුක්තය. සැප දුක් මෙන් ප්‍රකට නොවන බැවින් 'අවිභූත පච්චුපට්ඨාන' නම් වේ. එය ගලක් මතුපිට මුවකු ගිය මඟ මෙන් එම සැප දුක් මගින් අනුමානයෙන් දත යුතු වූ, අප්‍රකට ස්වභාවයකින් යුක්තව ඥානයට වැටහෙන්නකි. මෙහි සුවය නිරුද්ධ වීම යනු සතරවන ධ්‍යාන උපචාරයයි. එය මෙම උපේක්ෂාවට පදට්ඨානය (සමීප හේතුව) වන බැවින් 'සුඛනිරෝධ පදට්ඨාන' නම් වේ.

89. ‘‘Upekkhāsatipārisuddhi’’nti purimapade uttarapadalopenetaṃ samāsapadanti āha ‘‘upekkhāya janitasatipārisuddhi’’nti. Sabbapaccanīkadhammaparisuddhāya paccanīkasamanepi abyāvaṭāya pārisuddhiupekkhāya vattamānāya catutthajjhāne sati sampahaṃsanapaññā viya suparisuddhā, suvisadā ca hotīti āha ‘‘yā ca tassā satiyā pārisuddhi, sā upekkhāya katā, na aññenā’’ti. Yadi tatramajjhattatā idha ‘‘upekkhā’’ti adhippetā, kathaṃ satiyeva ‘‘parisuddhā’’ti vuttāti āha ‘‘na kevala’’ntiādi.

89. ‘උපේක්ඛාසතිපාරිසුද්ධි’ යනු පෙර පදයෙහි උත්තර පදය ලොප් වීමෙන් (අත්හැරීමෙන්) සැදුණු සමාස පදයක් බවත්, එහි අර්ථය ‘උපේක්ෂාව නිසා හටගත් සිහියේ පිරිසිදු බව’ (උපෙක්ඛාය ජනිත සතිපාරිසුද්ධි) බවත් දක්වන ලදී. සියලු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් පිරිසිදු වූ, එම ප්‍රතිපක්ෂයන් සංසිඳුවීමේදී පවා ව්‍යාපෘත නොවන (උත්සාහයක් අනවශ්‍ය) පාරිසුද්ධි උපේක්ෂාව පවතින බැවින්, සතරවන ධ්‍යානයෙහි පවතින සිහිය ප්‍රබෝධමත් ප්‍රඥාව මෙන් ඉතා පිරිසිදු හා පැහැදිලි වේ. එම නිසා, ‘එම සිහියේ යම් පිරිසිදු බවක් වේද, එය උපේක්ෂාව විසින්ම කරන ලද්දකි, අන්‍ය දෙයකින් නොවේ’ යයි වදාරන ලදී. ඉදින් මෙහි ‘උපේක්ෂාව’ යන්නෙන් ‘තත්‍රමජ්ඣත්තතාව’ අදහස් කරන්නේ නම්, ‘සිහිය පමණක් පිරිසිදුය’ (සතියේව පරිසුද්ධි) යයි වදාළේ කෙසේද? යන්නට ‘න කේවලං’ (පමණක් නොවේ) යනාදී වශයෙන් පිළිතුරු දෙන ලදී.

Evampi kasmā ayameva sati ‘‘upekkhāsatipārisuddhī’’ti vuttāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi vuttaṃ. Tattha heṭṭhā tīsu jhānesu vijjamānāyapi tatramajjhattatāya paccanīkābhibhavato, sahāyapaccayavekallato ca apārisuddhi, tathā taṃsampayuttānaṃ. Tadabhāvato idha pārisuddhīti imamatthaṃ rūpakavasena dassetuṃ ‘‘yathā panā’’tiādi vuttaṃ. Sūriyappabhābhibhavāti sūriyappabhāya abhibhuyyamānattā. Atikkhatāya candalekhā viya rattipi sommasabhāvā sabhāgāya rattiyameva ca candalekhā samujjalatīti sā tassā sabhāgāti dassento ‘‘sommabhāvena ca attano upakārakattena vā sabhāgāya rattiyā’’ti āha.

එසේ වුවද, මෙම සතරවන ධ්‍යානගත සිහියම ‘උපේක්ඛාසතිපාරිසුද්ධි’ යයි වදාළේ මන්ද? යන ප්‍රශ්නය සලකා ‘තත්ථ කිඤ්චාපි’ (එහි වනාහි) යනාදිය වදාරන ලදී. එහිදී පහළ ධ්‍යාන තුනෙහිද ‘තත්‍රමජ්ඣත්තතා’ උපේක්ෂාව පවතින නමුත්, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගේ බලපෑම නිසා සහ සහායක ප්‍රත්‍යයන්ගේ අඩුව නිසා එය පිරිසිදු නොවේ. එමෙන්ම එය හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ද පිරිසිදු නොවේ. එම අඩුව මෙහි (සතරවන ධ්‍යානයෙහි) නොමැති බැවින් මෙහි පිරිසිදු බවක් පවතී. මෙම අර්ථය රූපකයකින් දැක්වීමට ‘යථා පන’ (යම් සේ ද) යනාදිය වදාරන ලදී. සූර්ය රශ්මියෙන් මැඩපවත්වන බැවින් දිවා කාලයේදී සඳ මඬල බැබළෙන්නේ නැත. එහෙත් රාත්‍රිය සෞම්‍ය ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් සහ සඳ මඬලට අනුරූප බැවින් රාත්‍රියෙහි එය මැනවින් බබළයි. එලෙසම මෙම උපේක්ෂාව එහි සෞම්‍ය බවින් සහ සිහියට උපකාරක වීමෙන් රාත්‍රියක් වැනියයි දක්වමින් ‘සොම්මභාවේන ච...’ යනාදිය වදාරන ලදී.

‘‘Ekavīthiya’’nti idaṃ tattha somanassassa ekaṃsena abhāvato vuttaṃ, na tato purimataresu ekaṃsena bhāvato. Yathā pana vitakkādayo dutiyādijjhānakkhaṇeyeva pahīyanti, na tesaṃ ekavīthiyaṃ purimajavanesu, na evametanti dassetuṃ vuttaṃ. Catukkajjhāneti catukkanayavasena nibbattitajjhānacatukke.

‘එකවීථියං’ (එක් වීථියක) යන මෙය එහි (අප්පනා වීථියෙහි) සෝමනස්සය ඒකාන්තයෙන්ම නොමැති බැවින් පවසන ලද්දකි. ඊට පෙර පැවති වීථිවල එය ඒකාන්තයෙන්ම පැවති බැවින් එසේ නොකියන ලදී. විතර්ක විචාරාදී ධර්මයන් දෙවන ආදී ධ්‍යාන ක්ෂණයන්හිදීම ප්‍රහීණ වන්නා සේ, එම වීථියේම පෙර ජවනයන්හි ප්‍රහීණ නොවන බව පෙන්වීමට මෙය වදාරන ලදී. ‘චතුක්කජ්ඣානේ’ යනු සිවු වැදෑරුම් ක්‍රමයට අනුව උපදවන ලද ධ්‍යාන සතරෙහි යන්නයි.

Pañcakajjhānakathāvaṇṇanā

පඤ්චක ධ්‍යාන කථාව පිළිබඳ වර්ණනාව (විස්තරය).

90. Tatthāti paṭhamajjhāne. Catukkanayassa dutiyajjhāne viyāti catukkanayasambandhini dutiyajjhāne viya. Taṃ dvidhā bhinditvāti catukkanaye dutiyaṃ [Pg.193] ‘‘avitakkaṃ vicāramattaṃ, avitakkaṃ avicāra’’nti ca evaṃ dvidhā bhinditvā pañcakanaye dutiyañceva tatiyañca hoti abhidhammeti (dha. sa. 168) adhippāyo. Suttantesu pana sarūpato pañcakanayo na gahito.

90. ‘තත්ථ’ යනු ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි යන්නයි. ‘චතුක්කනයස්ස දුතියජ්ඣානේ විය’ යනු සිවු වැදෑරුම් ක්‍රමයට අයත් දෙවන ධ්‍යානය මෙනි. එම දෙවන ධ්‍යානය ‘විතර්ක රහිත විචාර මාත්‍රයක්’ සහ ‘විතර්ක විචාර දෙකම රහිත’ ලෙස දෙකට බෙදා අභිධර්මයෙහි පස් වැදෑරුම් ක්‍රමයට අනුව දෙවන හා තෙවන ධ්‍යානයන් වන බව අදහසයි. සූත්‍ර දේශනාවන්හි සෘජු ලෙස පස් වැදෑරුම් ක්‍රමයක් ගෙන නොමැත.

Kasmā panettha nayadvayavibhāgo gahitoti? Abhidhamme nayadvayavasena jhānānaṃ desitattā. Kasmā ca tattha tathā tāni desitāni? Puggalajjhāsayato, desanāvilāsato ca. Sannipatitadevaparisāya kira yesaṃ yathādesite paṭhamajjhāne vitakko eva oḷārikato upaṭṭhāsi, itare santato. Tesaṃ ajjhāsayavasena ca caturaṅgikaṃ avitakkaṃ vicāramattaṃ jhānaṃ desitaṃ. Yesaṃ vicāro, yesaṃ pīti, yesaṃ sukhaṃ oḷārikato upaṭṭhāsi, itare santato. Tesaṃ tesaṃ ajjhāsayavasena tatiyādīni jhānāni desitāni. Ayaṃ tāva puggalajjhāsayo.

මෙහි ක්‍රම දෙකෙහිම බෙදීම ගනු ලැබුවේ මන්ද? අභිධර්මයෙහි ක්‍රම දෙකකින්ම ධ්‍යාන දේශනා කර ඇති බැවිනි. එහි එලෙස දේශනා කළේ මන්ද? පුද්ගලයන්ගේ අදහස් (අජ්ඣාසය) අනුව සහ දේශනා විලාසය අනුවය. එක් රැස් වූ දේව පිරිස අතරින් ඇතැමෙකුට ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි විතර්කයම රළු ලෙස වැටහුණු අතර, අනෙක් අංග සූක්ෂ්ම ලෙස වැටහුණි. ඔවුන්ගේ අදහසට අනුව අංග හතරකින් යුත් විතර්ක රහිත විචාර මාත්‍ර ධ්‍යානය දේශනා කරන ලදී. ඇතැමෙකුට විචාරයද, ඇතැමෙකුට ප්‍රීතියද, ඇතැමෙකුට සුඛයද රළු ලෙස වැටහුණු අතර අනෙක් අංග සූක්ෂ්ම ලෙස වැටහුණි. ඔවුන්ගේ අදහස් අනුව තෙවන ආදී ධ්‍යානයන් දේශනා කරන ලදී. මෙය පුද්ගල අජ්ඣාසය අනුව වූ දේශනාවයි.

Yassā pana dhammadhātuyā suppaṭividdhattā bhagavā yasmā desanāvilāsappatto, tasmā ñāṇamahantatāya desanāya sukusalo yaṃ yaṃ aṅgaṃ labbhati, tassa tassa vasena yathāruciṃ desanaṃ niyāmento catukkanayavasena, pañcakanayavasena ca. Tattha ca pañcaṅgikaṃ paṭhamaṃ, caturaṅgikaṃ dutiyaṃ, tivaṅgikaṃ tatiyaṃ, duvaṅgikaṃ catutthaṃ, duvaṅgikameva pañcamaṃ jhānaṃ desesīti ayaṃ desanāvilāso. Ettha ca pañcakanaye dutiyajjhānaṃ catukkanaye dutiyajjhānapakkhikaṃ katvā vibhattaṃ ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti avitakkaṃ vicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (dha. sa. 168). Kasmā? Ekattakāyanānattasaññīsattāvāsaphalatāya dutiyajjhānena samānaphalattā, paṭhamajjhānasamādhito jātattā ca. Paṭhamajjhānameva hi ‘‘kāmehi akusalehi ca vivitta’’nti tadabhāvā na idha ‘‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehī’’ti sakkā vattuṃ, nāpi ‘‘vivekaja’’nti. Suttantadesanāsu ca pañcakanaye dutiyatatiyajjhānāni dutiyajjhānameva bhajanti vitakkavūpasamā vicāravūpasamā avitakkattā, avicārattā ca. Evañca katvā suttantadesanāyapi pañcakanayo labbhatevāti siddhaṃ hoti. Nanu suttante cattāriyeva jhānāni vibhattānīti pañcakanayo na labbhatīti? Na, ‘‘savitakkasavicāro samādhī’’tiādinā (dī. ni. 3.305) samādhittayāpadesena pañcakanayassa [Pg.194] labbhamānattā. Catukkanayanissito pana katvā pañcakanayo vibhattoti suttantadesanāyapi pañcakanayo niddhāretabbo. ‘‘Vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti hi vitakkassa, vicārassa, vitakkavicārānañca ‘‘vitakkavicārāna’’nti sakkā vattuṃ. Tathā ‘‘avitakkaṃ, avicāra’’nti ca vinā, saha ca vicārena vitakkappahānena avitakkaṃ, saha, vinā ca vitakkena vicārappahānena avicāranti avitakkaṃ, avicāraṃ, avitakkañca avicārañcāti vā tividhampi sakkā saṅgahetuṃ.

යම් ධර්ම ධාතුවක් මැනවින් අවබෝධ කළ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා විලාසයට පත්වූ සේක්ද, ඒ නිසාම මහා ප්‍රඥාවෙන් දේශනා කිරීමෙහි දක්ෂ වූ උන්වහන්සේ, යම් යම් අංගයන් ලැබෙන පරිදි රුචිය අනුව සිවු වැදෑරුම් ක්‍රමයෙන් හා පස් වැදෑරුම් ක්‍රමයෙන් දේශනාව නියම කළ සේක. එහිදී පස් අඟකින් යුත් ප්‍රථම ධ්‍යානයද, සිවු අඟකින් යුත් දෙවන ධ්‍යානයද, තෙ අඟකින් යුත් තෙවන ධ්‍යානයද, දෙ අඟකින් යුත් සිවුවන ධ්‍යානයද සහ දෙ අඟකින් යුත් පස්වන ධ්‍යානයද දේශනා කළ සේක. මෙය ‘දේශනා විලාසය’ යි. මෙහිදී පස් වැදෑරුම් ක්‍රමයෙහි දෙවන ධ්‍යානය, සිවු වැදෑරුම් ක්‍රමයෙහි දෙවන ධ්‍යානයට අයත් කොට ‘යම් කලෙක රූප ලෝකයෙහි ඉපදීම පිණිස විතර්ක රහිත වූ විචාර මාත්‍රයක් පමණක් වූ සමාධියෙන් හටගත් ප්‍රීතිය හා සුඛය ඇති දෙවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයිද’ යයි විභජනය කරන ලදී. ඒ මන්ද? ඒකත්වකාය-නානත්තසඤ්ඤී සත්වාවාසයන්හි ප්‍රතිඵල ලැබෙන බැවින් සිවු වැදෑරුම් ක්‍රමයේ දෙවන ධ්‍යානය හා සමාන ඵල ඇති බැවින් සහ ප්‍රථම ධ්‍යාන සමාධියෙන් හටගත් බැවිනි. ප්‍රථම ධ්‍යානයම ‘කාමයන්ගෙන් හා අකුසලයන්ගෙන් වෙන්වූ’ බැවින්, එම (කාම-අකුසල) වෙන්වීම මෙහි (දෙවන ධ්‍යානයෙහි) නොමැති නිසා ‘කාමයන්ගෙන් වෙන්ව’ යයි කීමට හෝ ‘විවේකජ’ (විවේකයෙන් හටගත්) යයි කීමට නොහැකිය. සූත්‍ර දේශනාවන්හි පස් වැදෑරුම් ක්‍රමයෙහි දෙවන හා තෙවන ධ්‍යානයන් දෙවන ධ්‍යානයටම ඇතුළත් වන්නේ විතර්ක විචාරයන් සංසිඳීම නිසාත්, විතර්ක විචාර රහිත බැවිනුත්ය. මෙසේ සූත්‍ර දේශනාවන්හිද පස් වැදෑරුම් ක්‍රමය ලැබෙන බව සිද්ධ වේ. සූත්‍රයන්හි ධ්‍යාන හතරක්ම පමණක් බෙදා ඇති බැවින් පස් වැදෑරුම් ක්‍රමය නොලැබෙන්නේද? නැත, ‘සවිතක්ක සවිචාර සමාධි’ යනාදී වශයෙන් සමාධි තුනක් පෙන්වා දීමෙන් පස් වැදෑරුම් ක්‍රමයද ලැබෙන බැවිනි. සිවු වැදෑරුම් ක්‍රමය මත පිහිටා පස් වැදෑරුම් ක්‍රමය විභජනය කළ බැවින් සූත්‍ර දේශනාවන්ගෙන් පවා පස් වැදෑරුම් ක්‍රමය නිශ්චය කළ යුතුය. ‘විතක්කවිචාරානං වූපසමා’ යන පදයෙහි විතර්කයේද, විචාරයේද, විතර්ක-විචාර යන දෙදෙනාගේමද සංසිඳීම යන අර්ථය කිව හැකිය. එමෙන්ම ‘අවිතක්කං අවිචාරං’ යන පදයෙහිද, විචාරය රහිතව හා විචාරය සහිතව විතර්කය ප්‍රහීණ වීමෙන් ‘අවිතක්ක’ යයිද, විතර්කය සහිතව හා විතර්කය රහිතව විචාරය ප්‍රහීණ වීමෙන් ‘අවිචාර’ යයිද, මෙසේ තෙවැදෑරුම් ධ්‍යානයන්ම ඇතුළත් කළ හැකිය.

Dutiyanti ca vitakkarahite, vitakkavicāradvayarahite ca ñāyāgatā desanā dutiyaṃ adhigantabbattā, vicāramattarahitepi dvayappahānādhigatasamānadhammattā. Evañca katvā pañcakanayaniddese dutiye vūpasantopi vitakko sahāyabhūtavicārāvūpasamena na sammā vūpasantoti vitakkavicāradvayarahite viya vicāravūpasameneva tadupasamaṃ, sesadhammānaṃ samānatañca dassentena ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti tatiyaṃ catukkanaye dutiyena nibbisesaṃ vibhattaṃ. Duvidhassāpi sahāyavirahena, aññathā ca vitakkappahānena avitakkattaṃ, samādhijaṃ pītisukhattañca samānanti samānadhammattāpi dutiyanti niddeso. Vicāramattampi hi vitakkavicāradvayarahitaṃ viya ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti avitakkaṃ vicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (dha. sa. 168) avitakkaṃ samādhijaṃ pītisukhanti vibhattaṃ. Paṭhamajjhāne vā sahacārīsu vitakkavicāresu ekaṃ atikkamitvā dutiyampi tatraṭṭhameva dosato disvā ubhayampi sahātikkamantassa pañcakanaye tatiyaṃ vuttaṃ, tatiyaṃ adhigantabbattā. Paṭhamato anantarabhāvena panassa dutiyabhāvo ca uppajjatīti. Kasmā panevaṃ sarūpato pañcakanayo na vibhattoti? Vineyyajjhāsayato. Yathānulomadesanā hi suttantadesanāti.

"දෙවන" යන්න විතර්ක රහිත වූ ද, විතර්ක හා විචාර යන දෙකම රහිත වූ ද ධ්‍යානයන්හි න්‍යායානුකූලව යෙදෙන දේශනාවකි. දෙවනුව අත්පත් කරගත යුතු බැවින් එය එසේ කියනු ලැබේ. පංචක ක්‍රමයේ විචාරය පමණක් රහිත වූ (තෙවන ධ්‍යානය ද) අංග දෙකක් ප්‍රහීණ කිරීමෙන් ලත් සමාන ධර්ම ඇති බැවින් චතුක්ක ක්‍රමයේ දෙවන ධ්‍යානයට සමාන වේ. මෙසේ සලකා, පංචක ක්‍රමයේ නිර්දේශයෙහි දෙවන ධ්‍යානයේදී විතර්කය සංසිඳුණ ද, සහචර විචාරය නොසන්සිඳුණු බැවින් එය මැනවින් සංසිඳීමක් නොවේ. එබැවින් විතර්ක හා විචාර යන දෙකම රහිත වූ චතුක්ක ක්‍රමයේ දෙවන ධ්‍යානයේ මෙන්, විචාරය සංසිඳීමෙන්ම එම විතර්කයේ සංසිඳීම හා සෙසු ධර්මයන්ගේ සමානත්වය දක්වනු පිණිස "විතර්ක විචාරයන්ගේ සංසිඳීමෙන්... තෙවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි" යනුවෙන් තෙවන ධ්‍යානය චතුක්ක ක්‍රමයේ දෙවන ධ්‍යානයට වඩා වෙනසක් නොමැතිව විස්තර කරන ලදී. ආකාර දෙකකින්ම සහචරයන් රහිත වීමෙන් ද, අන්‍ය ආකාරයකින් විතර්කය ප්‍රහීණ වීමෙන් විතර්ක රහිත බව ද, සමාධියෙන් හටගත් ප්‍රීති සුඛය සමාන වන බැවින් ද සමාන ධර්මතා ඇති හෙයින් 'දෙවන' යැයි නිර්දේශ කරන ලදී. විචාරය පමණක් ඇති පංචක ක්‍රමයේ දෙවන ධ්‍යානය ද විතර්ක විචාර දෙකම රහිත වූ ධ්‍යානය මෙන් "යම් සමයක... අවිතර්ක විචාරමාත්‍ර වූ සමාධිජ ප්‍රීති සුඛ ඇති දෙවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි" යනුවෙන් අවිතර්ක සමාධිජ ප්‍රීති සුඛ සහිත ලෙස විස්තර කරන ලදී. ප්‍රථම ධ්‍යානයේ සහචර වූ විතර්ක විචාරයන්ගෙන් එකක් (විතර්කය) ඉක්මවා, එහිම පවතින දෙවැන්න (විචාරය) ද දොස් සහිත බව දැක දෙකම එකවර ඉක්මවන්නා හට පංචක ක්‍රමයේ එය 'තෙවැන්න' යැයි කියන ලදී. මක්නිසාද යත් එය තෙවනුව අත්පත් කරගත යුතු බැවිනි. ප්‍රථම ධ්‍යානයට පසුව අනන්තරව (අතරක් නැතිව) ඇතිවන බැවින් මෙයට 'දෙවන' භාවය ද හිමි වේ. එසේ නම් පංචක ක්‍රමය සරූප වශයෙන් (වෙනමම) විස්තර නොකළේ මන්ද? එය වෛනේය ජනයන්ගේ අදහස් (අජ්ඣාසය) අනුව සිදු වූවකි. සූත්‍රාන්ත දේශනාව යනු අනුලෝම දේශනාවක් බැවිනි.

Pathavīkasiṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

පඨවි කසිණ නිර්දේශයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Iti catutthaparicchedavaṇṇanā.

මෙසේ සිව්වන පරිච්ඡේදයේ වර්ණනාවයි.

5. Sesakasiṇaniddesavaṇṇanā

5. සෙසු කසිණ නිර්දේශයන්ගේ වර්ණනාව

Āpokasiṇakathāvaṇṇanā

ආපෝ කසිණ කථා වර්ණනාව

91. Yathāvitthāritassa [Pg.195] atthassa atidesopi vitthāraṭṭhāneyeva tiṭṭhatīti āha ‘‘vitthārakathā hotī’’ti. Āpokasiṇanti āpokasiṇajjhānaṃ, āpokasiṇakammaṭṭhānaṃ vā. Sabbaṃ vitthāretabbanti pathavīkasiṇakammaṭṭhāne vuttanayena vitthāretabbaṃ. Ettakampīti ‘‘kate vā akate vāti sabbaṃ vitthāretabba’’nti ettakampi avatvā. Sāmuddikena loṇudakena bharito jalāsayo loṇī. Nīlādivaṇṇasaṅkarapariharaṇatthaṃ ‘‘suddhavatthena gahita’’nti vuttaṃ. Aññanti bhūmiṃ sampattaṃ. Tathārūpanti yādisaṃ ākāsajaṃ udakaṃ, tādisaṃ. Tenāha ‘‘vippasannaṃ anāvila’’nti, yaṃ pana udakanti sambandho. ‘‘Na vaṇṇo paccavekkhitabbo’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ pathavīkasiṇakathāyaṃ vuttameva. Lakkhaṇaṃ pana idha paggharaṇalakkhaṇaṃ veditabbaṃ.

91. විස්තර කරන ලද අර්ථය නැවත දැක්වීම ද විස්තර කළ යුතු ස්ථානයෙහිම පවතින බැවින් "විස්තර කථාවක් වෙයි" යැයි පැවසුහ. ආපෝ කසිණ යනු ආපෝ කසිණ ධ්‍යානය හෝ ආපෝ කසිණ කර්මස්ථානයයි. සියල්ල විස්තර කළ යුත්තේ පඨවි කසිණ කර්මස්ථානයේ දැක්වූ ක්‍රමයටමය. "සාදන ලද හෝ නොසාදන ලද කසිණ මණ්ඩල ගැන සියල්ල විස්තර කළ යුතුය" යන මේ ප්‍රමාණයවත් නොකියා, සාගරයේ ලුණු දියෙන් පිරුණු ජලාශය 'ලෝණී' නම් වේ. නිල් ආදී වර්ණ මිශ්‍ර වීම වැළැක්වීම පිණිස "පිරිසිදු රෙදි කඩකින් ගන්නා ලදී" යැයි කියන ලදී. 'අන්‍ය' යනු පොළොවට පැමිණි ජලයයි. 'තථාරූප' යනු අහසින් වැටෙන ජලය යම් බඳු ද, එවැනි වූ ජලයයි. එබැවින් "පැහැදිලි වූ, කලතන නොලද" යැයි පැවසුහ. 'යම් ජලයක් ද' යන්න සම්බන්ධයයි. "වර්ණය දෙස නොබැලිය යුතුය" යනාදී තැන්හි පැවසිය යුතු යමක් වේ ද, එය පඨවි කසිණ කථාවෙහි කියන ලද්දේමය. මෙහිදී ලක්ෂණය වශයෙන් ගලා යන (වැගිරෙන) ස්වභාවය වන 'පග්ඝරණ ලක්ෂණය' දත යුතුය.

Vuttanayenevāti pathavīkasiṇabhāvanāyaṃ vuttanayeneva. Taraṅguṭṭhānādi, pheṇamissatādi ca idha kasiṇadoso. Soti yogāvacaro. Tassāti paṭibhāganimittassa.

'කී ක්‍රමයෙන්ම' යනු පඨවි කසිණ භාවනාවෙහි දැක්වූ ක්‍රමයෙන්මයි. රළ නැගීම, පෙණ මිශ්‍ර වීම ආදිය මෙහි කසිණ දෝෂ වෙයි. 'ඔහු' යනු යෝගාවචරයායි. 'ඔහුගේ' යනු පටිභාග නිමිත්තට අයත් යන්නයි.

Tejokasiṇakathāvaṇṇanā

තේජෝ කසිණ කථා වර්ණනාව

92. Siniddhāni sinehavantāni. Sāradārūni na pheggudārūni. Jālāya ciraṭṭhitatthaṃ siniddhasāradāruggahaṇaṃ. Ghaṭikaṃ ghaṭikaṃ katvāti khandhaso karitvā. Ālimpetvāti jāletvā. Ghanajālāyāti aviraḷavasena pavattaaggijālāyaṃ.

92. 'සිනිද්ධ' යනු තෙල් ගතිය සහිත වූ යන්නයි. 'සාර දාරු' යනු එළය නොවන අරටු සහිත ලී වර්ගයි. ගිනි දැල් බොහෝ වේලාවක් පැවතීම පිණිස සිනිද්ධ වූ අරටු සහිත ලී ගැනීම සිදු කරයි. 'කුඩා කැබලි කොට' යනු කොටස් වලට කපාය. 'ඇවිළවීම' යනු ගිනි දැල්වීමයි. 'ඝන ජාලා' යනු සිදුරු රහිතව (එක දිගට) පවතින ගිනි දැල්ය.

Patanasadisanti patamānasadisaṃ. Akate gaṇhantassāti vuttanayena yathā kasiṇamaṇḍalaṃ paññāyati, evaṃ anabhisaṅkhate kevale tejasmiṃ nimittaṃ gaṇhantassa.

'වැටෙනවා වැනි' යනු වැටෙන්නාක් බඳු වූ යන්නයි. 'නොකළ (ස්වභාවික) තැන්හි ගන්නා හට' යනු කලින් කී ක්‍රමයෙන් කසිණ මණ්ඩලය පෙනෙන පරිදි, එසේම සකස් නොකරන ලද හුදු ගින්නෙහි නිමිත්ත ගන්නා පුද්ගලයාටයි.

Vāyokasiṇakathāvaṇṇanā

වායෝ කසිණ කථා වර්ණනාව

93. Vuttañhetanti ettha hi-saddo hetuattho, yasmāti attho. Tassa ‘‘tasmā’’ti iminā sambandho. Ucchagganti ucchukhette yathāṭhitānaṃ aggaṃ. Eritanti [Pg.196] vātena calitaṃ. Sameritanti sabbaso calitaṃ. Tasmāti yasmā ‘‘vāyokasiṇaṃ…pe… upalakkhetī’’ti evaṃ vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ, tasmā. Samasīsaṭṭhitanti upari pattānaṃ vasena samasīsaṃ hutvā ṭhitaṃ. Veḷuṃ vā rukkhaṃ vāti etthāpi ‘‘samasīsaṃ ṭhitaṃ ghanapattaveḷuṃ vā ghanapattarukkhaṃ vā’’ti ānetvā yojetabbaṃ. Ekaṅgulādippamāṇesu kesesu rassabhāvato, dīghataresu olambanato, viraḷesu anuppavesato vātappahāro na paññāyatīti caturaṅgulappamāṇaggahaṇaṃ, ghanaggahaṇañca kataṃ. Etasmiṃ ṭhāne paharatīti satiṃ ṭhapetvāti ucchaggādīnaṃ pacalanākāraggahaṇamukhena tesaṃ pahārake vātasaṅghāte satiṃ upaṭṭhapetvā. Tattha satiṃ ṭhapetvāti tasmiṃ kāyapadesassa saṅghaṭṭanavasena pavatte vāyupiṇḍe saṅghaṭṭanākāraggahaṇamukhena satiṃ upaṭṭhapetvā. ‘‘Usumavaṭṭisadisa’’nti etena purimakasiṇassa viya imassāpi nimittassa saṃviggahataṃ dasseti. ‘‘Niccala’’nti iminā niccalabhāvoyeva uggahanimittato imassa visesoti paṭibhāganimittassāpi usumavaṭṭisadisatāva vibhāvitā hoti.

93. 'Vuttañhetaṃ' යන මෙහි 'හි' ශබ්දය හේතු අර්ථයෙහි වැටේ, 'යම් හෙයකින්' යනු එහි අර්ථයයි. එය 'තස්මා' (එබැවින්) යන පදය හා සම්බන්ධ වේ. 'උක්ගස් අග' යනු උක් වගාවක පවතින උක් ගස්වල අග කොටසයි. 'එරිත' යනු සුළඟින් සෙලවුණු යන්නයි. 'සමෙරිත' යනු සම්පූර්ණයෙන්ම සෙලවුණු යන්නයි. අටුවාවෙහි "වායෝ කසිණය... මෙනෙහි කරයි" යනුවෙන් පැවසු බැවින් 'එබැවින්' යැයි යෙදී ඇත. 'සමසීසට්ඨිත' යනු ඉහළ පත්‍රයන්ගේ ප්‍රමාණයට හිස හා සමානව පිහිටීමයි. 'උණ පඳුරු හෝ ගස්' යන මෙහි ද 'එක් මට්ටමට පිහිටි ඝන පත්‍ර ඇති උණ පඳුරු හෝ ඝන පත්‍ර ඇති ගස්' යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. එක් අඟලක් වැනි කෙටි කෙස්වල කෙටි බව නිසා ද, දිග කෙස්වල එල්ලී වැටෙන ස්වභාවය නිසා ද, විරල (කලාතුරකින් පිහිටි) කෙස් අතරට සුළඟ ඇතුළු වන නිසා ද සුළඟේ පහර වැදීම නොපෙනේ. එබැවින් 'අඟල් හතරක ප්‍රමාණය' හා 'ඝන බව' ගන්නා ලදී. "මේ ස්ථානයෙහි වදියි" කියා සිහිය පිහිටුවා ගත යුතුය යනු උක් අග්‍ර ආදියෙහි සෙලවෙන ආකාරය ගැනීම පෙරදැරිව, ඒවායේ හැපෙන වාත සමූහය කෙරෙහි සිහිය එළඹවීමයි. "එහි සිහිය පිහිටුවා" යනු ශරීරයේ යම් ස්ථානයක ස්පර්ශ වන ස්වභාවයෙන් පවතින ඒ වාත සමූහයෙහි, ස්පර්ශ වන ආකාරය ගැනීම පෙරදැරිව සිහිය පිහිටුවා ගැනීමයි. "දුම් වැටියක් බඳු" යන්නෙන් පෙර කසිණයේ මෙන් මෙහි ද නිමිත්තෙහි ඝන බව දක්වයි. "නිශ්චල" යන මෙයින් නිශ්චල බවම උග්ගහ නිමිත්තෙන් මෙහි ඇති විශේෂයයි. එබැවින් පටිභාග නිමිත්ත ද දුම් වැටියක් බඳු බවම ප්‍රකට වේ.

Nīlakasiṇakathāvaṇṇanā

නීල කසිණ කථා වර්ණනාව

94. Añjanarājivaṭṭādi vaṇṇadhātuyā vā. Tathārūpaṃ mālāgacchanti aviraḷavikasitanīlavaṇṇapupphasañchannaṃ pupphagacchaṃ. Itarenāti akatādhikārena. Girikaṇṇikaggahanena nīlaṃ girikaṇṇikamāha. Karaṇḍapaṭalaṃ samuggapidhānaṃ. Pattehiyevāti nīluppalādīnaṃ kesaravaṇṭāni apanetvā kevalehi pattehiyeva. Pūretabbanti nīlavaṇṇaṃ vatthaṃ gahetvā bhaṇḍikaṃ viya bandhitvā yathā nīlamaṇḍalaṃ hutvā paññāyati, tathā caṅkoṭakaṃ vā karaṇḍapaṭalaṃ vā pūretabbaṃ. Mukhavaṭṭiyaṃ vā assāti assa caṅkoṭakassa, karaṇḍapaṭalassa vā mukhavaṭṭiyaṃ bandhitabbaṃ. Maṇitālavaṇṭaṃ indanīlamaṇimayaṃ tālavaṇṭaṃ.

94. අඳුන්, නිල් මැණික් වර්ග ආදී වර්ණ ධාතූන්ගෙන් හෝ වේ. 'එබඳු මල් පඳුරු' යනු සිදුරු නැතිව පිපුණු නිල් පැහැති මල්වලින් වැසුණු මල් පඳුරයි. 'අනෙකා විසින්' යනු පෙර පිනක් (අධිකාරයක්) නොකළ තැනැත්තා විසිනි. 'ගිරිකණ්ණික' යන්නෙන් නිල් කටරොළු මල් අදහස් කරන ලදී. 'කරණ්ඩපටල' යනු කරඬුවක පියනයි. 'පෙති වලින්ම' යනු නිල් මහනෙල් ආදියේ රේණු සහ නටු ඉවත් කර හුදෙක් පෙති වලින්ම පිරවිය යුතුය යන්නයි. 'පිරවිය යුතුය' යනු නිල් පැහැති රෙදි කඩක් ගෙන පොට්ටනියක් මෙන් බැඳ, නිල් මණ්ඩලයක් පෙනෙන පරිදි වට්ටියක් හෝ කරඬු පියනක් පිරවිය යුතුය. 'එහි මුවවිට' යනු ඒ වට්ටියේ හෝ කරඬු පියනේ මුවවිට (දාරය) බැඳිය යුතුය. 'මණිතාලවණ්ට' යනු ඉන්ද්‍රනීල මැණික් වලින් කළ වටාපතයි.

Pītakasiṇakathāvaṇṇanā

පීත කසිණ කථා වර්ණනාව

95. Pītakasiṇe mālāgacchanti ikkaṭādimālāgacchaṃ. Haritālaṃ, manosilā vā dhātu. Pattaṅgapupphehīti pattaṅganāmikā pītavaṇṇapupphā ekā gacchajāti, tassa pupphehi. Āsanapūjanti cetiyaṅgaṇe kataṃ āsanapūjaṃ[Pg.197]. Kaṇikārapupphādināti ādi-saddena ākulikiṅkirātapupphādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

95. පීත (කහ) කසිණයේදී 'මල් පඳුරු' යනු ඉක්කට ආදී මල් පඳුරුය. හිරියල් හෝ මනෝසීල යනු ධාතූන්ය. 'පත්තංග මල්වලින්' යනු පත්තංග නම් වූ, කහ පැහැති මල් ඇති එක්තරා පඳුරු විශේෂයකි; එහි මල්වලිනි. 'ආසන පූජා' යනු චෛත්‍ය මළුවෙහි කරන ලද මල් ආසන පූජාවයි. 'කණිකාර මල් ආදියෙන්' යන්නෙහි 'ආදී' ශබ්දයෙන් ආකුලිකීකිරාත මල් ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

Lohitakasiṇakathāvaṇṇanā

ලෝහිත කසිණ කථාවේ වර්ණනාවයි.

96. Lohitamaṇi lohitaṅgamaṇiādi. Lohitadhātu gerukajātihiṅgulikādi.

96. රතු මැණික් යනු පද්මරාග ආදී මැණික් වර්ගයි. රතු පැහැති ධාතූන් යනු ගුරුගල් සහ හිඟුල් ආදියයි.

Odātakasiṇakathāvaṇṇanā

ඕදාත කසිණ කථාවේ වර්ණනාවයි.

97. Odātakasiṇe mālāgacchanti nandiyāvattādimālāgacchaṃ. Dhātu kakkaṭimuttasetikādi.

97. ඕදාත (සුදු) කසිණයේදී 'මල් පඳුරු' යනු වතුසුද්ද ආදී මල් පඳුරුය. 'ධාතු' යනු බෙල්ලන්, මුතු, හුනුගල් ආදියයි.

Ālokakasiṇakathāvaṇṇanā

ආලෝක කසිණ කථාවේ වර්ණනාවයි.

98. Tathā asakkontenāti yathā sūriyālokādivasena obhāsanimittuppādanaṃ vuttaṃ, tassa obhāsamaṇḍalassa na ciraṭṭhititāya tathā nimittuppādanaṃ kātuṃ asakkontena. Ghaṭamukhena niggacchanakaobhāsassa mahantabhāvato ‘‘ghaṭamukhaṃ pidahitvā’’ti vuttaṃ. Bhittimukhanti bhittiabhimukhaṃ. Uṭṭhitamaṇḍalasadisanti bhittiādīsu uṭṭhitapākatikaālokamaṇḍalasadisaṃ. Ghanavippasannaṃ ālokapuñjasadisanti bhagavato byāmappabhā viya bahalo, vippasanno ca hutvā puñjabhūto āloko atthi ce, taṃsadisoti attho.

98. 'එසේ කිරීමට නොහැකි තැනැත්තා විසින්' යනු යම් සේ සූර්යාලෝකය ආදිය මඟින් ආලෝක නිමිත්ත උපදවන ආකාරය පවසන ලද්දේද, එම ආලෝක මණ්ඩලය බොහෝ වේලාවක් ස්ථාවරව නොපවතින බැවින් එලෙස නිමිත්ත උපදවා ගැනීමට අපොහොසත් පුද්ගලයා විසිනි. මුට්ටියක කටින් පිටවන ආලෝකය විශාල බැවින් 'මුට්ටියේ කට වසා' යැයි පවසන ලදී. 'බිත්ති මුඛය' යනු බිත්තිය දෙසට යොමු වූ ආලෝකයයි. 'හටගත් මණ්ඩලය වැනි' යනු බිත්ති ආදියේ හටගත් සාමාන්‍ය ආලෝක මණ්ඩලයක් වැනි යන්නයි. 'ඝන වූ ඉතා ප්‍රසන්න ආලෝක සමූහයක් වැනි' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ව්‍යාමප්‍රභාව මෙන් ඝන වූ ද, ඉතා පැහැදිලි වූ ද ආලෝක සමූහයක් ඇත්නම්, එය හා සමාන වූයේය යන්න අර්ථයයි.

Paricchinnākāsakasiṇakathāvaṇṇanā

පරිච්ඡින්න ආකාශ කසිණ කථාවේ වර්ණනාවයි.

99. Chiddasadisameva hotīti yehi bhittipariyantādīhi paricchinnaṃ, taṃ chiddaṃ, taṃsadisaṃ, tenavākārena uggahanimittaṃ upaṭṭhātīti attho. ‘‘Vaḍḍhiyamānampi na vaḍḍhatī’’ti uggahanimittassa avaḍḍhanīyataṃ dassetuṃ vuttaṃ. Sabbampi hi uggahanimittaṃ vaḍḍhiyamānaṃ na vaḍḍhatiyeva. Satipi ca vaḍḍhetukāmatāyaṃ vaḍḍhanā na sambhavati bhāvanāya paridubbalattā. Bhāvanāvasena hi nimittavaḍḍhanā. Paṭibhāganimittaṃ pana tasmiṃ uppanne bhāvanā thirāti katvā ‘‘vaḍḍhiyamānaṃ vaḍḍhatī’’ti vuttaṃ.

99. 'සිදුරක් බඳුම වේ' යනු යම් බිත්ති කෙළවරවල් ආදියෙන් වෙන් කොට දක්වන ලද්දේද, එම සිදුර හා සමාන ආකාරයෙන්ම උග්ගහ නිමිත්ත හටගනී යන්න අර්ථයයි. 'වැඩුවද නොවැඩේ' යන්නෙන් පවසන්නේ උග්ගහ නිමිත්තෙහි වර්ධනය කළ නොහැකි බවයි. මන්ද, සියලුම උග්ගහ නිමිත්තන් වැඩීමට උත්සාහ කළද ඒවා නොවැඩේ. වැඩීමට කැමැත්ත තිබුණද, භාවනාව අතිශයින් දුර්වල බැවින් වැඩීම සිදු නොවේ. මන්ද නිමිත්ත වැඩීම සිදු වන්නේ භාවනා බලයෙනි. පටිභාග නිමිත්ත සම්බන්ධයෙන් නම්, එය උපන් කල්හි භාවනාව ස්ථිර වන බැවින් 'වඩන ලද්දේ වැඩේ' යැයි පවසන ලදී.

Kiñcāpi [Pg.198] pāḷiyaṃ ‘‘pathavīkasiṇādīni rūpajhānārammaṇāni aṭṭheva kasiṇāni sarūpato āgatāni, odātakasiṇe pana ālokakasiṇaṃ, ākāsakasiṇe ca paricchinnākāsakasiṇaṃ antogadhaṃ katvā desanā katā’’ti adhippāyenāha ‘‘iti kasiṇāni dasabalo, dasa yāni avocā’’ti. Pakiṇṇakakathāpi viññeyyāti pubbe viya asādhāraṇaṃ tasmiṃ tasmiṃ kasiṇe paṭiniyatameva atthaṃ aggahetvā asādhāraṇato, sādhāraṇato ca tattha tattha pakiṇṇakaṃ visaṭaṃ atthaṃ gahetvā pavattā pakiṇṇakakathāpi vijānitabbā.

පාලියෙහි පඨවි කසිණ ආදී රූපාවචර ධ්‍යාන අරමුණු වූ කසිණ අටක්ම සඳහන් වුවද, ඕදාත කසිණයෙහි ආලෝක කසිණයත්, ආකාශ කසිණයෙහි පරිච්ඡින්න ආකාශ කසිණයත් ඇතුළත් කොට දේශනාව කළ බව යන අදහසින් "දසබලධාරීන් වහන්සේ යම් කසිණ දසයක් වදාළ සේක්ද" යැයි පවසන ලදී. 'ප්‍රකීර්ණක කථාව ද දත යුතුයි' යනු පෙර පරිදීම ඒ ඒ කසිණයට පමණක් සීමා වූ අර්ථයන් පමණක් නොගෙන, සාධාරණ වූත් අසාධාරණ වූත් ඒ ඒ තන්හි විසිරී ඇති නන්විධ කරුණු ද ගෙන පවත්වන ලද ප්‍රකීර්ණක කථාව ද තේරුම් ගත යුතුය.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

ප්‍රකීර්ණක කථාවේ වර්ණනාවයි.

100. Ādibhāvoti ettha ādi-saddena yassa kassaci pathavīpakkhiyassa vatthuno nimmānādiṃ saṅgaṇhāti. Ṭhānanisajjādikappanaṃ vāti etthāpi ‘‘ākāse vā udake vā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Parittaappamāṇanayenāti nīlādivaṇṇaṃ anāmasitvā parittaappamāṇanayeneva. Evamādīnīti ādi-saddena sarīrato udakadhārānimmānādiṃ saṅgaṇhāti.

100. 'ආදිභාවෝ' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් පඨවි පාර්ශවයට අයත් යම්කිසි වස්තුවක නිර්මාණය කිරීම් ආදිය සංග්‍රහ වේ. 'සිටීම, හිඳීම ආදිය පැනවීම' යන්නෙහි ද 'අහසෙහි හෝ ජලයෙහි' යන්න ගළපා සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'පරිත්ත අප්පමාණ ක්‍රමයෙන්' යනු නීල ආදී වර්ණ පිළිබඳව සඳහන් නොකොට පරිත්ත (කුඩා) සහ අප්පමාණ (මහා) යන ක්‍රමයෙන්ම පමණි. 'මේ ආදී' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් ශරීරයෙන් ජල ධාරා මවන ක්‍රමය ආදිය ද ඇතුළත් වේ.

Yadeva so icchati tassa ḍahanasamatthatāti bahūsu kappāsapicusāradāruādīsu ekajjhaṃ rāsibhūtesu ṭhitesu yaṃ yadeva icchati, tassa tasseva ḍahanasamatthatā. Idha ādi-saddena andhakāravidhamanādiṃ saṅgaṇhāti.

'ඔහු යමක් කැමති වේද එය දැවීමේ හැකියාව' යනු කපු පුළුන්, හර වෘක්ෂ ආදී බොහෝ දෑ එක් රැස් කොට ඇති කල්හි, ඔහු යම් වස්තුවක් දැවීමට කැමති වේද, එම වස්තුව පමණක් දැවීමේ හැකියාවයි. මෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් අන්ධකාරය දුරු කිරීම ආදිය ද ඇතුළත් වේ.

Vāyugatiyā gamanaṃ vāyugatigamanaṃ, atisīghagamanaṃ. Idha ādi-saddena yadicchitadesantaraṃ pāpuṇanādiṃ saṅgaṇhāti.

වායුවේ ගමනින් යාම 'වායුගති ගමන' නම් වේ, එය අතිශය වේගවත් ගමනකි. මෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් තමන් කැමති වෙනත් දේශයකට පැමිණීම ආදිය සංග්‍රහ වේ.

Suvaṇṇanti adhimuccanā suvaṇṇabhāvādhiṭṭhānaṃ seyyathāpi āyasmā pilindavaccho (pārā. 619-620) tiṇaṇḍupagapāsādādīnaṃ. Vuttanayenāti suvaṇṇadubbaṇṇanayena.

'රන්' කියා අධිමෝක්ෂ කිරීම යනු රන් බවට අධිෂ්ඨාන කිරීමයි. එය ආයුෂ්මත් පිළින්දවච්ඡ තෙරුන් වහන්සේ තණ කොළ වළලු ආදිය රන් ප්‍රාසාද බවට අධිෂ්ඨාන කළාක් මෙනි. 'පවසන ලද ක්‍රමයෙන්' යනු රන් පැහැය සහ විරූපී පැහැය පිළිබඳ පවසන ලද ක්‍රමයෙනි.

Vaṇṇakasiṇesu tattha tattha ādi-saddena nīlobhāsanimmānādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Pathavīpabbatādīti ādi-saddena samuddādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

වර්ණ කසිණයන්හි ඒ ඒ තන්හි 'ආදි' ශබ්දයෙන් නිල් පැහැති ආලෝකය මවන ක්‍රම ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. 'පඨවි පර්වත ආදී' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් මහා සාගර ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

Sabbāneva [Pg.199] dasapi kasiṇāni. Imaṃ pabhedaṃ labhantīti imaṃ vaḍḍhanādivisesaṃ pāpuṇanti. Ekoti ekacco. Sañjānātīti bhāvanāpaññāya sañjānāti. Ādi-saddena ‘‘āpokasiṇa’’ntiādipāḷiṃ saṅgaṇhāti.

දස කසිණයෝම මෙම ප්‍රභේදයන් ලබති යනු, මෙම වැඩීම ආදී විශේෂිත අවස්ථාවන්ට පැමිණෙති යන්නයි. 'එකෙක්' යනු එක්තරා පුද්ගලයෙකි. 'හඳුනා ගනියි' යනු භාවනා ප්‍රඥාවෙන් දැනගනියි යන්නයි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'ආපෝ කසිණය' ආදී පාලි පාඨයන් ද සංග්‍රහ වේ.

Uparigaganatalābhimukhaṃ ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānātī’’ti pāḷipadāni ānetvā sambandhitabbaṃ. Tañca kho vaḍḍhanavasena. Tenāha ‘‘ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍhetī’’ti. Heṭṭhābhūmitalābhimukhantiādīsupi eseva nayo. Pubbe vaḍḍhanakāle payojanaṃ anapekkhitvā vaḍḍhentānaṃ vasena vuttattā idāni ‘‘tena tena vā kāraṇena evaṃ pasāretī’’ti āha, kasiṇaṃ vaḍḍhetīti attho. Yathā kinti āha ‘‘ālokamiva dibbacakkhunā rūpadassanakāmo’’ti. Uddhañce rūpaṃ daṭṭhukāmo uddhaṃ ālokaṃ pasāreti, adho ce rūpaṃ daṭṭhukāmo adho ālokaṃ pasāreti, samantato ce rūpaṃ daṭṭhukāmo samantato ālokaṃ pasāreti, evamayaṃ kasiṇanti attho.

'ඉහළ අහස දෙසට මුහුණ ලා එක් අයෙක් පඨවි කසිණය හඳුනා ගනියි' යන පාලි පාඨයන් ගෙන සම්බන්ධ කළ යුතුය. එය ද නිමිත්ත වැඩීමේ ක්‍රමයෙනි. එබැවින් 'එක්තරා පුද්ගලයෙක් ඉහළටම කසිණය වඩයි' යැයි පවසන ලදී. 'පහළ පොළොව දෙසට මුහුණ ලා' යනාදී පාඨයන්හි ද ක්‍රමය මෙයමය. පෙර වැඩීමේ කාලයෙහි ප්‍රයෝජනයක් අපේක්ෂා නොකොට වඩන පුද්ගලයන් සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද බැවින්, දැන් 'ඒ ඒ හේතු නිසා මෙසේ පතුරුවයි' යනුවෙන් කසිණය වඩන බව පවසන ලදී. 'ඒ කෙසේ ද යත්' යන්නට 'දිව්‍ය චක්ෂුසින් රූප දැකීමට කැමති වන්නා ආලෝකය පතුරුවන්නාක් මෙන්' යැයි පවසන ලදී. ඉහළ ඇති රූපයක් දැකීමට කැමති නම් ඉහළට ආලෝකය පතුරුවයි, පහළ රූපයක් දැකීමට කැමති නම් පහළට ආලෝකය පතුරුවයි, හාත්පස රූප දැකීමට කැමති නම් හාත්පසට ආලෝකය පතුරුවයි. මේ අයුරින්ම කසිණය ද පැතිරවීම අර්ථයයි.

Ekassāti pathavīkasiṇādīsu ekekassa. Aññabhāvānupagamanatthanti aññakasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ, na aññaṃ pathavīādi. Na hi udakena ṭhitaṭṭhāne sasambhārapathavī atthi. Añño kasiṇasambhedoti āpokasiṇādinā saṅkaro. Sabbatthāti sabbesu āpokasiṇādīsu sesakasiṇesu. Ekadese aṭṭhatvā anavasesena pharaṇappamāṇassa aggahaṇato pharaṇaṃ appamāṇaṃ. Teneva hi nesaṃ kasiṇasamaññā. Tathā cāha ‘‘tañhī’’tiādi. Tattha cetasā pharantoti bhāvanācittena ālambanaṃ karonto. Bhāvanācittañhi kasiṇaṃ parittaṃ vā vipulaṃ vā ekakkhaṇe sakalameva manasi karoti, na ekadesanti.

'එකකට' යනු පඨවි කසිණ ආදියෙන් එකක් සඳහාය. 'වෙනත් ස්වභාවයකට පත් නොවීම පිණිස' යනු වෙනත් කසිණ ස්වභාවයකට පත් නොවන බව පෙන්වීම පිණිසය. මන්ද පඨවි ආදිය වෙනත් දෙයක් නොවන බැවිනි. ජලය පවතින තැනක පිරිසිදු පඨවි ධාතුව (සසම්භාර පඨවි) නැත. 'අන්‍ය කසිණ මිශ්‍ර වීම' යනු ආපෝ කසිණ ආදිය සමඟ මිශ්‍ර වීමයි. 'සෑම තැනම' යනු ආපෝ කසිණ ආදී සෙසු කසිණයන්හිදීය. එක් ප්‍රදේශයක පමණක් රැඳී නොසිට, සම්පූර්ණයෙන්ම පැතිරීමේ ප්‍රමාණය ගන්නා බැවින් එය 'අප්‍රමාණ' නම් වේ. එම හේතුවෙන් ම ඒවාට 'කසිණ' යන පොදු නාමය ලැබේ. එබැවින් 'එය වනාහි' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'සිතින් පතුරුවන්නේ' යනු භාවනා සිතින් අරමුණු කරන්නේ යන්නයි. මන්ද, භාවනා සිත කුඩා වූ හෝ විශාල වූ හෝ කසිණය එක් ක්ෂණයකින් මුළුමනින්ම මෙනෙහි කරයි මිස, එහි කොටසක් පමණක් මෙනෙහි නොකරන බැවිනි.

101. Ānantariyakammasamaṅginoti pañcasu ānantariyakammesu yena kenaci samannāgatā. Niyatamicchādiṭṭhikāti ahetukadiṭṭhi akiriyadiṭṭhi natthikadiṭṭhīti tīsu micchādiṭṭhīsu yāya kāyaci niyatāya micchādiṭṭhiyā samannāgatā. Ubhatobyañjanakapaṇḍakāti ubhatobyañjanakā, paṇḍakā ca. Kāmañcete ahetukapaṭisandhikattā vipākāvaraṇena samannāgatā honti, tathāpi tibbakilesattā kilesāvaraṇena samannāgatā vuttā. Ahetukadvihetukapaṭisandhikāti ahetukapaṭisandhikā, dvihetukapaṭisandhikā ca. Duhetukapaṭisandhikānampi hi ariyamaggapaṭivedho, jhānapaṭilābho [Pg.200] ca natthi, tasmā tepi vipākāvaraṇena samannāgatā eva.

101. 'ආනන්තර්ය කර්ම සම්පූර්ණ කළ අය' යනු ආනන්තර්ය කර්ම පහෙන් යම්කිසි එකකින් යුක්ත වූවන්ය. 'නියත මිත්‍යා දෘෂ්ටිකයන්' යනු අහේතුක දෘෂ්ටිය, අකිරිය දෘෂ්ටිය, නත්ථික දෘෂ්ටිය යන මිත්‍යා දෘෂ්ටි තුනෙන් කිසියම් නියත මිත්‍යා දෘෂ්ටියකින් යුක්ත වූවන්ය. 'උභතෝබ්‍යඤ්ජනක පණ්ඩකයන්' යනු උභතෝබ්‍යඤ්ජනකයන් සහ පණ්ඩකයන්ය. ඔවුහු අහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇත්තන් වන බැවින් විපාකාවරණයෙන් යුක්ත වුවද, තියුණු කෙලෙස් ඇති බැවින් ක්ලේශාවරණයෙන් යුක්ත යැයි අටුවාචාරීන් වහන්සේලා වදාළහ. 'අහේතුක ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇත්තන්' යනු අහේතුක ප්‍රතිසන්ධිලාභීන් සහ ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධිලාභීන්ය. ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධිලාභීන්ට ද ආර්ය මාර්ගාවබෝධය හෝ ධ්‍යාන ලැබීමක් නැත, එබැවින් ඔවුහු ද විපාකාවරණයෙන් යුක්තම වන්නාහ.

Apaccanīkapaṭipadāyanti maggassa anulomapaṭipadāyaṃ saccānulomikāyaṃ vipassanāyaṃ. Acchandikāti ‘‘kattukamyatāchandarahitā’’ti sammohavinodaniyaṃ vuttaṃ, tampi nibbānādhigamatthameva kattukamyatāchandaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Uttarakurukāpi manussā mārādayo viya acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā nibbutichandarahitattā. Duppaññāti bhavaṅgapaññāya parihīnā. ‘‘Bhavaṅgapaññāya paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa pādakaṃ na hoti, sopi duppaññoyevā’’ti sammohavinodaniyaṃ vuttaṃ. Yasmiṃ hi bhavaṅge vattamāne taṃsantatiyaṃ lokuttaraṃ nibbattati, taṃ tassa pādakaṃ nāma hoti.

'අපච්චනීක ප්‍රතිපදාවෙහි' යනු මාර්ගයට අනුලෝම වූ සත්‍යානුලෝමික විපස්සනාවෙහි යන්නයි. 'අච්ඡන්දික' යනු කිරීමට ඇති කැමැත්ත (කත්තුකම්‍යතා ඡන්දය) රහිත වූවන් බව සම්මෝහවිනෝදනියෙහි පවසා ඇත. එය නිර්වාණය අවබෝධ කර ගැනීමේ කැමැත්ත අරභයා පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. උතුරුකුරු දිවයිනේ මිනිසුන් ද මාරයා ආදීන් මෙන් නිවන කෙරෙහි ඇති කැමැත්තෙන් තොර බැවින් අච්ඡන්දික ස්ථානයට පැමිණියෝ වෙති. 'දුෂ්ප්‍රාඥයෝ' යනු භවාංග ප්‍රඥාවෙන් පිරිහුණු අයයි. 'භවාංග ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූව ද යමෙකුගේ භවාංගය ලෝකෝත්තර මාර්ගයට පාදක නොවන්නේ නම් ඔහු ද දුෂ්ප්‍රාඥයෙකි' යැයි සම්මෝහවිනෝදනියෙහි දක්වා ඇත. යම් භවාංගයක් පවත්නා විට එම සන්තතියෙහි ලෝකෝත්තර ධර්මය උපදී ද, එය එම ලෝකෝත්තර ධර්මයට පාදක වූ භවාංගය යැයි කියනු ලැබේ.

Kusalesu dhammesūti anavajjadhammesu, sukhavipākadhammesu vā. Okkamitunti adhigantuṃ. Kasiṇeyevāti kasiṇakammaṭṭhāneyeva. Etesanti kammāvaraṇasamannāgatādīnaṃ. Tasmāti yasmā ete vipākantarāyādayo evaṃ atthajānikarā, anatthahetubhūtā ca, tasmā. Tiṇṇameva cettha antarāyānaṃ gahaṇaṃ itarassa sappaṭikārattā, kammantarāyapakkhikattā vāti daṭṭhabbaṃ. Sappurisūpanissayādīhīti ādi-saddena tajjaṃ yonisomanasikārādiṃ saṅgaṇhāti. Saddhanti kammaphalasaddhaṃ, ratanattayasaddhañca. Chandanti bhāvanānuyoge tibbakattukamyatāsaṅkhātaṃ kusalacchandaṃ. Paññanti pārihāriyapaññaṃ. Vaḍḍhetvāti yathā bhāvanā ijjhati, tathā paribrūhetvā. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyattā, heṭṭhā vuttanayattā ca na vibhattaṃ.

'කුසල ධර්මයන්හි' යනු නිවැරදි වූ හෝ සැප විපාක දෙන ධර්මයන්හිය. 'බැසගැනීමට' යනු අවබෝධ කරගැනීමටයි. 'කසිණයෙහිම' යනු කසිණ කර්මස්ථානයෙහිමය. 'මොවුන්ගේ' යනු කර්මාවරණ ආදියෙන් යුක්ත වූවන්ගේය. 'එබැවින්' යනු යම් හෙයකින් මෙම විපාක අන්තරාය ආදිය වැඩකටයුතු අහිමි කරන්නේ ද, අනර්ථයට හේතු වන්නේ ද ඒ නිසාය. මෙහි අන්තරායන් තුනක් පමණක් ගෙන ඇත්තේ සෙසු අන්තරායන් (ආඥාව්‍යතික්‍රමණය හා ආර්ය උපවාදය) පිළියම් කළ හැකි බැවින් හෝ කර්ම අන්තරාය පක්ෂයට අයත් වන බැවින් බව දත යුතුය. 'සප්පුරිසූපනිස්සයාදී' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් එයට අදාළ යෝනිසෝමනසිකාරය ආදිය ගැනේ. 'ශ්‍රද්ධාව' යනු කර්මය හා කර්ම ඵලය පිළිබඳ ශ්‍රද්ධාවයි. 'ඡන්දය' යනු භාවනානුයෝගයෙහි යෙදීමට ඇති තියුණු කුසල් කැමැත්තයි. 'ප්‍රඥාව' යනු ජීවිතය පවත්වා ගැනීමට අවශ්‍ය ප්‍රඥාවයි. 'වැඩීම' යනු භාවනාව සාර්ථක වන අයුරින් වර්ධනය කිරීමයි. මෙහි යම් පදයක අර්ථය විස්තර කර නැති නම්, එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි බැවින් හෝ කලින් විස්තර කර ඇති බැවින් එසේ නොකළ බව දත යුතුය.

Sesakasiṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

සෙසු කසිණ නිර්දේශයන්ගේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Iti pañcamaparicchedavaṇṇanā.

මෙසේ පස්වන පරිච්ඡේදයේ වර්ණනාව නිමවිණි.

6. Asubhakammaṭṭhānaniddesavaṇṇanā

6. අසුභ කර්මස්ථාන නිර්දේශයේ වර්ණනාව

Uddhumātakādipadatthavaṇṇanā

උද්ධුමාතක ආදී පදවල අර්ථ වර්ණනාව

102. ‘‘Aviññāṇakāsubhesū’’ti [Pg.201] idaṃ uddhumātakādīnaṃ sabhāvadassanavasena vuttaṃ. Tasmā bhūtakathanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, na saviññāṇakaasubhassa akammaṭṭhānabhāvato. Tathā hi vakkhati ‘‘na kevalaṃ matasarīra’’ntiādi (visuddhi. 1.122). Uddhaṃ jīvitapariyādānāti jīvitakkhayato upari maraṇato paraṃ. Samuggatenāti uṭṭhitena. Uddhumātattāti uddhaṃ uddhaṃ dhumātattā sūnattā. Uddhumātameva uddhumātakanti ka-kārena padavaḍḍhanamāha anatthantarato yathā ‘‘pītakaṃ lohitaka’’nti. Paṭikkūlattāti jigucchanīyattā. Kucchitaṃ uddhumātaṃ uddhumātakanti kucchanatthe vā ayaṃ ka-kāroti dassetuṃ vuttaṃ yathā ‘‘pāpako kittisaddo abbhuggacchatī’’ti (mahāva. 285; pari. 325; dī. ni. 2.149; a. ni. 5.213). Tathārūpassāti ‘‘bhastā viya vāyunā’’tiādinā yathārūpaṃ vuttaṃ, tathārūpassa.

102. 'අවිඤ්ඤාණක අසුභයන්හි' යන්න උද්ධුමාතක ආදී මළ සිරුරුවල ස්වභාවය දැක්වීම පිණිස වදාරන ලද්දකි. එබැවින් එය සත්‍යය ප්‍රකාශ කිරීමක් පමණක් බව දත යුතුය, සවිඤ්ඤාණක අසුභය කර්මස්ථානයක් නොවන බැවින් එසේ වදාළා නොවේ. මක්නිසාද යත් 'මළ සිරුර පමණක් නොව' යනාදිය ඉදිරියට පවසනු ඇත. 'ජීවිතය කෙළවර වූ පසු' යනු මරණයෙන් පසුවය. 'නැගී සිටි' යනු ඉදිමුණු යන්නයි. 'උද්ධුමාතක' යනු උඩට උඩට පිම්බුණු (ඉදිමුණු) ස්වභාවයයි. මෙහි 'ක' අක්ෂරය යොදා ඇත්තේ 'පීතක', 'ලෝහිතක' යන්නෙහි මෙන් අර්ථයෙහි වෙනසක් නොමැතිව පදය වැඩීම සඳහාය. 'ප්‍රතිකුල බැවින්' යනු පිළිකුල් කටයුතු බැවිනි. පිළිකුල් සහගත වූ ඉදිමුණු සිරුර 'උද්ධුමාතක' නම් වේ යැයි මෙහි 'ක' අක්ෂරය පිළිකුල් අර්ථයෙහි ද යෙදෙන බව පෙන්වා දෙන ලදී. 'තථා රූපස්ස' යනු 'සුළඟින් පිරුණු සම් මල්ලක් මෙන්' යනාදියෙන් යම් ස්වභාවයක් පවසන ලද්දේ ද, එවැනි ස්වභාවය ඇත්තා වූ යන්නයි.

Setarattehi paribhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ vinīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ.

සුදු සහ රතු පැහැයෙන් කැඩී බිඳී මිශ්‍ර වූ නිල් පැහැය 'විනීලක' නම් වේ. නැතහොත් කලින් තිබූ පැහැය වෙනස් වී ඇති වූ නිල් පැහැය 'විනීලක' නම් වේ.

Paribhinnaṭṭhānesu kākakaṅkādīhi. Vissandamānapubbanti vissavantapubbaṃ, tahaṃ tahaṃ paggharantapubbanti attho.

කපුටන්, ගිජුලිහිණියන් ආදීන් විසින් තැන් තැන්වලින් කන ලද මළ සිරුරයි. 'විස්සන්දමානපුබ්බ' යනු තැන් තැන්වලින් වැගිරෙන සැරව ඇති යන අර්ථයයි.

Apadhāritanti vivaṭaṃ ugghāṭitaṃ. Khittanti chaḍḍitaṃ, soṇasiṅgālādīhi visuṃ katvā khādanena sarīrasaṅghātato luñcitvā tahaṃ tahaṃ chaḍḍitaṃ. Vividhaṃ khittanti vikkhittaṃ.

'අපධාරිත' යනු විවෘත කරන ලද හෝ වැස්ම ඉවත් කරන ලද යන්නයි. 'ඛිත්ත' යනු බැහැර කරන ලද යන්නයි. බල්ලන්, හිවලුන් ආදීන් විසින් සිරුරේ කොටස් වෙන් කරගෙන කෑම නිසා තැන තැන විසිරී ගිය බැවින් 'වික්ඛිත්ත' නම් වේ.

Purimanayenāti ‘‘vividhaṃ khitta’’ntiādinā pubbe vuttanayena. Satthena hanitvāti verīhi khaggakaravālādinā satthena paharitvā. Vuttanayenāti ‘‘aññena hattha’’ntiādinā pubbe vuttanayena.

කලින් පවසන ලද ක්‍රමයටම 'විවිධාකාරයෙන් විසිරුණු' යනාදියයි. 'සත්තෙන හනිත්වා' යනු සතුරන් විසින් කඩු, කිරිච්චි ආදී අවිවලින් පහර දී කැබලි කිරීමයි. කලින් පවසන ලද ක්‍රමයටම 'අනෙක් අතකින්' යනාදියයි.

Abbhantarato nikkhamantehi kimīhi paggharantakimikulaṃ puḷavakanti āha ‘‘kimiparipuṇṇassā’’ti.

ශරීරය ඇතුළතින් නික්මෙන පණුවන්ගෙන් වැගිරෙන පණුවන් සමූහයක් ඇති සිරුර 'පුළවක' නම් වේ. පණුවන්ගෙන් පිරුණු සිරුර යන්න මෙහි අර්ථයයි.

Uddhumātakādīni [Pg.202] āmakasusānādīsu chaḍḍitāsubhāni. Nissāyāti paṭicca tānipi ārabbha. Nimittānanti uggahapaṭibhāganimittānaṃ. Etāneva uddhumātakādīneva nāmāni.

උද්ධුමාතක ආදිය අමු සොහොන් ආදියෙහි දමන ලද අසුභයන්ය. ඒවා ඇසුරු කරගෙන (නිමිත්ත අරභයා) උපදින උග්ගහ නිමිති සහ පටිභාග නිමිතිවලට ද උද්ධුමාතක ආදී වශයෙන්ම නම් ලැබෙයි.

Uddhumātakakammaṭṭhānavaṇṇanā

උද්ධුමාතක කර්මස්ථාන වර්ණනාව

103. Bhāvetukāmenāti uppādetukāmena. Tenāti ācariyena. Assāti yogino. Asubhanimittatthāyāti asubhanimittassa uggaṇhanatthāya, asubhe vā uggahanimittassa atthāya. Gamanavidhānanti gamanavidhi. Yena vidhinā gantabbaṃ, so vidhi. Uggahanimittassa uppannakālato paṭṭhāya pathavīkasiṇe vuttaṃ paṭipajjanavidhiṃ sandhāyāha ‘‘appanāvidhānapariyosāna’’nti.

103. 'භාවනා කරනු කැමැත්තා' යනු එය උපදවා ගනු කැමැත්තා වූ යෝගියායි. 'ඔහු විසින්' යනු ආචාර්යවරයා විසිනි. 'ඔහුට' යනු යෝගියාටයි. අසුභ නිමිත්ත උකහා ගැනීම පිණිස යන අර්ථයෙන් 'යා යුතු ක්‍රමය' (ගමන විධාන) දක්වන ලදී. උග්ගහ නිමිත්ත උපන් කාලයේ සිට පඨවි කසිණයෙහි වදාළ පිළිවෙත් අනුව කටයුතු කිරීම අරභයා 'අප්පනා විධාන පර්යන්ත කොට ඇති' යැයි වදාරන ලදී.

104. Tāvadevāti sutakkhaṇeyeva. Atitthena puṇṇanadīādiṃ pakkhandantena viya anupavisantena viya. Kedārakoṭiyāti kedāramariyādāya. Visabhāgarūpanti khettarakkhikādivisabhāgavatthurūpaṃ. Sarīranti uddhumātakakaḷevaraṃ. Adhunāmatanti aciramataṃ uddhumātakabhāvaṃ appattaṃ. Takkayatīti sambhāveti bhāriyaṃ katvā na maññati.

104. 'එකෙණෙහිම' යනු ඇසූ සැණින්මය. තොටුපළක් නොවන තැනකින් පිරුණු ගඟකට පනින්නාක් මෙනි. 'කේදාරකෝටියා' යනු කුඹුරු නියරෙනි. 'විසභාග රූප' යනු කුඹුරු රකින්නියන් වැනි විරුද්ධ වස්තූන්ගේ රූපයි. 'ශරීරය' යනු උද්ධුමාතක මළ සිරුරයි. 'අධුනාමත' යනු මෑතකදී මියගිය, තවමත් ඉදිමුණු ස්වභාවයට පත් නොවූ මළ සිරුරයි. 'තක්කයති' යනු මෙය භාරදූර දෙයක් ලෙස නොසලකා කටයුතු කිරීමයි.

105. Rūpasaddādīti ettha amanussānaṃ rūpehi, sīhabyagghādīnaṃ saddādīhi, amanussānampi vā rūpasaddādīhi. Tathā sīhabyagghādīnanti yathārahaṃ yojetabbaṃ. Aniṭṭhārammaṇābhibhūtassāti bheravādibhāvena aniṭṭhehi ārammaṇehi abhibhūtassa ajjhotthaṭassa. Na paṭisaṇṭhātīti vidāhavasena āsaye na tiṭṭhati, ucchaḍḍetabbaṃ hotīti attho. Aññoti amanussādīnaṃ vasena vā aññathā vā vuttappakārato añño ābādho hoti. Soti saṅghatthero, abhiññātabhikkhu vā. Yassānena ārocitaṃ, so. Katakammāti katatheyyakammā. Akatakammāti theyyakammaṃ kātukāmā. Katakammā pana idhādhippetā. Tasmā teti katakammā corā. Saha oḍḍhenāti sahoḍḍhaṃ, thenetvā gahiyamānabhaṇḍena saddhinti attho. Yajamānoti yaññaṃ yajanto yaññasāmiko. ‘‘Addhā imāya paṭipattiyā jarāmaraṇato muccissāmī’’ti pītisomanassaṃ uppādetvā.

105. "රූපසද්දාදීති" යන්නෙහි අමනුෂ්‍යයන්ගේ රූප ද, සිංහ ව්‍යාඝ්‍රාදීන්ගේ ශබ්ද ද, නැතහොත් අමනුෂ්‍යයන්ගේම රූප ශබ්දාදිය ද යන මෙලෙස සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය. "අනිට්ඨාරම්මණාභිභූතස්සාති" යනු බියකරු බව ආදී වශයෙන් අනිෂ්ට වූ අරමුණු මගින් යටපත් කරන ලද හෙවත් පෙළන ලද තැනැත්තාට යන්නයි. "න පටිසණ්ඨාතීති" යනු දැඩි දැවිල්ල හේතුවෙන් ආමාශයෙහි නොරැඳෙන, වමනය කළ යුතු තත්ත්වයකට පත්වන බවයි. "අඤ්ඤෝ" යනු අමනුෂ්‍යයන් නිසා හෝ වෙනත් ක්‍රමයකින් හෝ කලින් කියන ලද ආකාරයට වඩා වෙනස් වූ ආබාධයකි. "සෝ" යනු සංඝස්ථවිරයන් වහන්සේ හෝ ප්‍රකට භික්ෂූන් වහන්සේ නමකි. යමෙකුට මේ යෝගී පුද්ගලයා විසින් පවසන ලද ද, ඒ තැනැත්තා ය. "කතකම්මා" යනු සොරකම් කරන ලද අයයි. "අකතකම්මා" යනු සොරකම් කිරීමට කැමති අයයි. මෙහිදී අදහස් කරනුයේ සොරකම් කරන ලද අයයි. එබැවින් "තේ" යනු සොරකම් කළ සොරුන්ය. "සහ ඔඩ්ඪේනාති සහොඩ්ඪං" යනු සොරකම් කර ගන්නා ලද බඩු මල්ල ද සමඟ යන්නයි. "යජමානෝ" යනු යාගයෙහි නිරත වන යාග හිමියා ය. "ඒකාන්තයෙන්ම මේ පිළිවෙතින් මම ජරා මරණයෙන් මිදෙන්නෙමි" යි ප්‍රීති සොමනස්ස උපදවා ගෙන යන්නයි.

Evaṃ [Pg.203] gamanavidhānaṃ ekadesena vatvā idāni aṭṭhakathāsu āgatanayena taṃ dassetuṃ ‘‘aṭṭhakathāsu vuttena vidhinā’’tiādimāha. Tattha uggaṇhantoti uggaṇhanahetu. Ekoti ayaṃ eka-saddo asahāyattho, na aññādiatthoti ‘‘adutiyo’’ti vuttaṃ. Yathā vaṇṇādito vavatthānaṃ ekaṃsato samuditameva icchitabbaṃ sabbatthakabhāvato, na tathā sandhiāditoti dassanatthaṃ ‘‘vaṇṇatopī’’tiādinā chasu ṭhānesu sampiṇḍanattho pi-saddo gahito. Puna eko adutiyotiādi gahitanimittassa yogino nivattitvā vasanaṭṭhānagamanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tabbhāgiyaññevāti tappakkhiyaṃyeva asubhanimittamanasikārasahitameva. Āsanaṃ paññapetīti nisajjaṃ kappeti. Yaṃ pana ‘‘asubhanimittadisābhimukhe bhūmippadese’’ti (visuddhi. 1.113) vakkhati, tampi imamevatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi kevalena disābhimukhabhāvena kiñci ijjhati.

මෙලෙස ගමන් කරන ආකාරය එක දේශයකින් පවසා, දැන් අටුවා පාඨයන්හි එන ක්‍රමයට එය දැක්වීම සඳහා "අට්ඨකථාසු වුත්තේන විධිනා" යනාදිය පවසන ලදී. එහි "උග්ගණ්හන්තෝ" යනු නිමිත්ත උකහා ගැනීම සඳහා යන්නයි. "ඒකෝ" යන මේ ඒක-ශබ්දය සහායෙකු නොමැති යන අර්ථය දෙන බැවින් "අදුතියෝ" (දෙවැන්නෙකු නැතිව) යයි පවසන ලදී. වර්ණාදියෙන් වෙන් කොට හඳුනාගැනීම සියලු තැනට සාධාරණ බැවින් එය ඒකාන්තයෙන්ම සාමූහිකව ගත යුතු වුවද, සන්ධි ආදියෙහිදී එසේ නොවන බව දැක්වීම සඳහා "වණ්ණතෝපි" යනාදී ස්ථාන හයක "පි" ශබ්දය එක් කිරීමේ අර්ථයෙන් යොදා ඇත. නැවත "ඒකෝ අදුතියෝ" යනාදිය පවසන ලද්දේ නිමිත්ත ගත් යෝගාවචරයා ආපසු තම වාසස්ථානයට පැමිණීම අරභයා ය. "තබ්භාගියඤ්ඤේවාති" යනු එම පක්ෂයට අයත් වූ, අසුභ නිමිත්ත මෙනෙහි කිරීම සහිත වූ යන්නයි. "ආසනං පඤ්ඤපේතීති" යනු හිඳ ගැනීමට සලසා ගැනීමයි. මතු කියවෙන "අසුභ නිමිත්ත ඇති දිශාවට අභිමුඛව භූමි ප්‍රදේශයෙහි" යන පාඨය ද මේ අර්ථයම අරභයා පවසන ලද්දකි. මන්දයත්, හුදෙක් දිශාවකට අභිමුඛ වීමෙන් පමණක් කිසිවක් සාර්ථක නොවන බැවිනි.

Samantā nimittupalakkhaṇāti uddhumātakassa samantā pāsāṇādinimittasallakkhaṇā. Asammohatthāti uggahanimitte upaṭṭhite uppajjanakasammohavigamatthā. Ekādasavidhenāti vaṇṇādivasena ekādasavidhena. Upanibandhanatthoti asubhārammaṇe cittaṃ upanetvā nibandhanattho. Vīthisampaṭipādanatthāti kammaṭṭhānavīthiyā sammadeva paṭipādanatthā. Puññakiriyavatthu adhigataṃ hotīti sambandho.

"සමන්තා නිමිත්තුපලක්ඛණාති" යනු ඉදිමුණු මළ සිරුර වටා ඇති ගල් ආදී නිමිති සලකුණු කර ගැනීමයි. "අසම්මෝහත්ථාති" යනු උග්ගහ නිමිත්ත පහළ වූ විට ඇතිවිය හැකි මුළාව දුරු කිරීම පිණිස ය. "ඒකාදසවිධේනාති" යනු වර්ණ ආදී වශයෙන් එකොළොස් ආකාරයකින් යන්නයි. "උපනිබන්ධනත්ථෝ" යනු අසුභ අරමුණෙහි සිත යොමු කර බැඳ තැබීම පිණිස ය. "වීථිසම්පටිපාදනත්ථාති" යනු කමටහන් මාවතට නිවැරදිව පිවිසීම පිණිස ය. "පුණ්‍ය ක්‍රියා වස්තුවක් ලබන ලද්දේ වෙයි" යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

106. Tasmāti yasmā asubhanimittassa uggaṇhanaṃ ariyamaggapadaṭṭhānassa paṭhamajjhānassa adhigamupāyo, yasmā vā ‘‘asubhanimittaṃ uggaṇhanto eko adutiyo gacchatī’’ti vuttaṃ, tasmā. Cittasaññattatthāyāti sarīrasabhāvasallakkhaṇena, saṃvegajananena ca attano cittassa saññattiatthaṃ saññāpanatthaṃ. ‘‘Cittasaññatatthāyā’’ti vā pāṭho, kilesavasena asaṃyatassa cittassa saṃyamanatthaṃ damanatthaṃ, na kammaṭṭhānatthanti attho. Kammaṭṭhānasīsenāti kammaṭṭhānena sīsabhūtena, taṃ uttamaṅgaṃ padhānaṃ kāraṇaṃ katvā. Mūlakammaṭṭhānanti pakatiyā attanā kālena kālaṃ parihariyamānaṃ buddhānussatiādisabbatthakakammaṭṭhānaṃ. ‘‘Kammaṭṭhānasīsena gacchāmī’’ti taṃ avissajjetvā. Tenāha ‘‘taṃ manasikarontenevā’’ti. Sūpaṭṭhitabhāvasampādanenāti mūlakammaṭṭhāne suṭṭhu upaṭṭhitabhāvassa sampādanena. Evaṃ [Pg.204] hi sati asammuṭṭhā nāma hoti. Bahiddhā puthuttārammaṇe appavattitvā kammaṭṭhāneyeva pavattamānaṃ mānasaṃ abahigataṃ nāma. Tathābhūtena cānena rūpindriyāni appavattakiccāni katāni hontīti āha ‘‘manacchaṭṭhānaṃ…pe… gantabba’’nti.

106. "තස්මා" යනු: යම් හෙයකින් අසුභ නිමිත්ත උකහා ගැනීම ආර්ය මාර්ගයට ආසන්න හේතුව වන ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබීමේ උපක්‍රමය වන බැවින් හෝ, යම් හෙයකින් "අසුභ නිමිත්ත උකහා ගනිමින් දෙවැන්නෙකු නොමැතිව තනිව යන්නේය" යි පවසන ලද බැවින් හෝ එසේ කියන ලදී. "චිත්තසඤ්ඤත්තත්ථායාති" යනු ශරීර ස්වභාවය සලකුණු කිරීමෙන් හා සංවේගය ඉපදවීමෙන් තම සිතට ඒත්තු ගැන්වීම පිණිස ය. "චිත්තසඤ්ඤතත්ථායා" යනු ද පාඨයකි; එහි අර්ථය කෙලෙස් නිසා අසංවර වූ සිත දමනය කිරීම පිණිස යන්න මිස හුදෙක් කමටහන සඳහාම නොවේ. "කම්මට්ඨානසීසේනාති" යනු කමටහන ප්‍රධාන කොට ගෙන, එය උතුම්ම අංගය සහ ප්‍රධාන හේතුව කර ගනිමිනි. "මූල කම්මට්ඨානන්ති" යනු ස්වභාවයෙන්ම තමා විසින් කලින් කලට ප්‍රගුණ කරනු ලබන බුද්ධානුස්සතිය වැනි සර්වත්‍රක කමටහනයි. "කමටහන ප්‍රමුඛ කොට ගෙන යමි" යි එය අත්නොහැර යෑමයි. එබැවින් "එය මෙනෙහි කරමින්ම" යයි පවසන ලදී. "සූපට්ඨිතභාවසම්පාදනේනාති" යනු මූල කමටහනෙහි මැනවින් පිහිටීම සම්පූර්ණ කිරීමෙනි. මෙසේ වූ කල "අසම්මුට්ඨා" යයි කියනු ලැබේ. පිටත ඇති විවිධ අරමුණු කරා නොගොස් කමටහනෙහිම පවතින සිත "අබහිගත" සිත නම් වේ. එවැනි සිතක් ඇති තැනැත්තා විසින් රූප ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ක්‍රියාකාරිත්වය නතර කරන ලද බැවින් "මනස සවැනි කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන්... යා යුතුය" යි පවසන ලදී.

Dvāraṃ sallakkhetabbanti vihāre puratthimādīsu disāsu asukadisāya idaṃ dvāraṃ, tato eva tāya disāya sallakkhitena asukadvārena nikkhantomhīti dvāraṃ upadhāretabbaṃ. Tatoti dvārasallakkhaṇato pacchā. Yena maggena gacchati sayaṃ. Nimittaṭṭhānanti asubhanimittassa gaṇhanaṭṭhānaṃ. Āhāraṃ chaḍḍāpeyyāti vamanaṃ kārāpeyya. Kaṇṭakaṭṭhānanti kaṇṭakavantaṃ ṭhānaṃ.

"ද්වාරං සල්ලක්ඛේතබ්බන්ති" යනු විහාරයේ නැගෙනහිර ආදී දිශාවන් අතරින් අසවල් දිශාවෙහි මේ දොරටුව ඇත, එම දිශාවෙන්ම සලකුණු කරගත් අසවල් දොරටුවෙන් මම නික්මුණෙමි යි දොරටුව සලකුණු කරගත යුතුය. "තතෝ" යනු දොරටුව සලකුණු කරගත් පසුව ය. තමා යම් මාවතකින් යන්නේද එයයි. "නිමිත්තට්ඨානන්ති" යනු අසුභ නිමිත්ත ලබා ගන්නා ස්ථානයයි. "ආහාරං ඡඩ්ඩාපෙය්‍යාති" යනු වමනය කරවන්නේය යන්නයි. "කණ්ටකට්ඨානන්ති" යනු කටු සහිත ස්ථානයයි.

107. Disā vavatthapetabbāti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ekasmiṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Khāyatīti upaṭṭhāti. Kammaniyanti bhāvanāya kammakkhamaṃ. Ubbāḷhassāti bādhitassa. Vidhāvatīti nānārammaṇe visarati. Ukkammāti ujukaṃ anuvātato apakkamma. Matakaḷevaraṃ puthujjanassa yebhuyyena bhayato upaṭṭhātīti āha ‘‘accāsanne bhayamuppajjatī’’ti. Anupādanti pādasamīpaṃ. Yattha ṭhitassa sukhena oloketuṃ sakkā, taṃ olokentassa phāsukaṭṭhānaṃ.

107. "දිසා වවත්ථපේතබ්බාති" යනු සංක්ෂේපයෙන් පැවසූ අර්ථය විස්තර කිරීම සඳහා "එක් ස්ථානයක වනාහි" යනාදිය පවසන ලදී. "ඛායතීති" යනු වැටහෙයි. "කම්මනියන්ති" යනු භාවනාවට යෝග්‍ය වූ යන්නයි. "උබ්බාළ්හස්සාති" යනු පෙළෙන ලද යෝගාවචරයාට යන්නයි. "විධාවතීති" යනු නොයෙක් අරමුණු කරා විසිර යෑමයි. "උක්කම්මා" යනු හමන සුළඟ දෙසට සෘජුව නොසිට ඉන් ඉවත් වීමයි. මළ සිරුර පෘථග්ජනයාට බොහෝ විට බියකරු ලෙස වැටහෙන බැවින් "අධික ලෙස ආසන්න වූ විට බිය උපදී" යයි පවසන ලදී. "අනුපාදන්ති" යනු පාද සමීපයෙහි ය. යම් තැනක සිට පහසුවෙන් බැලිය හැකි ද, එය බලන්නාට පහසු ස්ථානයයි.

108. Samantāti samantato. Puna samantāti sāmantā samīpe. Kacchakoti kāḷakacchako, ‘‘pilakkho’’tipi vadanti. Kapītanoti pippalirukkho. Sindīti khuddakakhajjurī. Karamandādayo pākaṭā eva. Sāmāti sāmalatā. Kāḷavallīti kāḷavaṇṇā apattikā ekā latājāti. Pūtilatāti jīvanavalli, yā ‘‘galocī’’ti vuccati.

108. "සමන්තා" යනු හාත්පසින් ය. නැවත "සමන්තා" යනු ආසන්නයෙහි හෙවත් සමීපයෙහි ය. "කච්ඡකෝ" යනු කළු පැහැති කච්ඡක ගසයි; "පිලක්ඛෝ" යයි ද පවසති. "කපීතනෝ" යනු පිප්පලී වෘක්ෂයයි. "සින්දී" යනු කුඩා ඉඳි ගසකි. කරමඳ ආදිය ප්‍රකට ය. "සාමා" යනු රන්වන් වූ වැල් වර්ගයකි. "කාළවල්ලීති" යනු පත්‍ර නොමැති කළු පැහැති එක්තරා වැල් වර්ගයකි. "පූතිලතා" යනු ජීවන වල්ලියයි, එය "ගලෝචී" යනුවෙන් ද හඳුන්වනු ලැබේ.

109. Taṃ nimittakaraṇādi idheva yathāvutte pāsāṇādinimittakaraṇe eva antogadhaṃ pariyāpannaṃ. Sanimittaṃ karotīti saha nimittaṃ karoti, asubhaṃ pāsāṇādinimittena saha karoti vavatthapeti. Atha vā asubhanimittaṃ, pāsāṇādinimittañca saha ekajjhaṃ karonto vavatthapento ‘‘sanimittaṃ karotī’’ti vutto. Samānakālatādīpakena hi saha-saddena ayaṃ samāso yathā ‘‘sacakkaṃ dehī’’ti. Tayidaṃ nimittakaraṇaṃ aparāparaṃ sallakkhaṇena [Pg.205] hoti, na ekavāramevāti āha ‘‘punappunaṃ vavatthapento hi sanimittaṃ karotī’’ti. Dveti pāsāṇāsubhanimittāni. Samāsetvā saṅgahetvā ekajjhaṃ katvā. Sārammaṇanti asubhārammaṇena saddhiṃ pāsāṇādiṃ samānārammaṇaṃ karoti, saha vā ārammaṇaṃ karoti, ekārammaṇaṃ viya ubhayaṃ ārammaṇaṃ karoti, ekajjhaṃ viya ca aparāparaṃ sallakkhento pāsāṇādiṃ, asubhanimittañcāti dvayaṃ ārammaṇaṃ karotīti attho.

109. එම නිමිති කිරීම ආදිය ඉහත සඳහන් කරන ලද ගල් ආදී නිමිති කිරීමෙහිම ඇතුළත් වේ. ‘සනිමිත්තං කරෝති’ යනු නිමිත්ත සමඟ කිරීමයි. එනම්, අසුභය ගල් ආදී නිමිත්ත සමඟ එක් කොට තීරණය කිරීමයි. එසේත් නැතිනම් අසුභ නිමිත්ත සහ ගල් ආදී නිමිත්ත යන දෙකම එකට එක්කොට තීරණය කරන තැනැත්තා ‘සනිමිත්තං කරෝති’ යයි කියනු ලැබේ. ‘සචක්කං දේහි’ (රෝදය සමඟ දෙන්න) යන්නෙහි මෙන් මෙහි ‘සහ’ යන අර්ථය දෙන ‘ස’ ශබ්දය යෙදී ඇත්තේ සමාන කාලය දැක්වීමටය. මෙම නිමිති කිරීම නැවත නැවත මෙනෙහි කිරීමෙන් සිදු වේ මිස එක් වරකින්ම සිදු නොවේ. එබැවින් ‘නැවත නැවත තීරණය කරමින් නිමිත්ත සමඟ කරයි’ යැයි පැවසිණි. ‘ද්වේ’ යනු ගල් නිමිත්ත සහ අසුභ නිමිත්ත යන දෙකයි. ඒවා එක්තැන් කොට ‘සාරම්මණං’ යනුවෙන් අසුභ අරමුණ සමඟ ගල් ආදිය සමාන අරමුණක් කරයි, නැතහොත් එකම අරමුණක් සේ දෙකම අරමුණු කරයි. නැවත නැවත මෙනෙහි කරමින් ගල් ආදිය සහ අසුභ නිමිත්ත යන දෙකම අරමුණු කරයි යනු අර්ථයයි.

Attaniyoti sako. Vaṇitanti sūnaṃ. Sabhāvena sarasenāti uddhumātakabhāvasaṅkhātena attano lakkhaṇena, paresaṃ jigucchuppādanasaṅkhātena attano kiccena ca, sabhāvo eva vā tathā nipphajjanato ‘‘raso’’ti vutto.

‘අත්තනියෝ’ යනු තමා සතු වූ යන්නයි. ‘වණිතං’ යනු ඉදිමුණු ස්වභාවයයි. ‘සභාවේන සරසේනා’ යනු උද්ධුමාතක (ඉදිමුණු) බව නම් වූ තමාගේ ලක්ෂණයෙන්ද, අන්‍යයන් තුළ පිළිකුල උපදවන බව නම් වූ තමාගේ කාර්යයෙන්ද යුක්ත වීමයි. එසේත් නැතිනම්, උද්ධුමාතක ස්වභාවයම එම පිළිකුල් උපදවන ආකාරයෙන් සිදුවන බැවින් එය ‘රස’ (කාර්යය) යයි කියනු ලැබේ.

110. Chabbidhena nimittaṃ gahetabbanti vaṇṇādinā chappakārena tāva uddhumātakaasubhanimittaṃ gahetabbaṃ. Keci ‘‘kaḷevarassa dīgharassādippamāṇena saddhiṃ sattavidhenā’’ti vadanti, taṃ aṭṭhakathāyaṃ natthi. Liṅgatoti ettha liṅgaṃ nāma vayo liṅgaṃ, na thanamassuādi itthipurisaliṅganti dassentena ‘‘itthiliṅgaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Ṭhitassa sattassa idaṃ sarīranti sambandho. Uddhumātakasaṇṭhānavaseneva, na pākatikasaṇṭhānavasena. Etena yadi tattha koci anuddhumātakabhāvappatto padeso siyā, so na gahetabboti dasseti. Oḷārikāvayavavasena idaṃ saṇṭhānavavatthānaṃ, na sukhumāvayavavasenāti sīsasaṇṭhānādikaṃ navavidhameva saṇṭhānaṃ gahitaṃ.

110. ‘සය වැදෑරුම් ලෙස නිමිත්ත ගත යුතුය’ යනු වර්ණ ආදී සය ආකාරයකින් උද්ධුමාතක අසුභ නිමිත්ත පළමුව ගත යුතු බවයි. ඇතැම්හු ශරීරයේ දිග, මිටි ආදී ප්‍රමාණයන් සමඟ සත් වැදෑරුම් ලෙස ගත යුතු යැයි පවසතත්, එය අටුවාවෙහි සඳහන් නොවේ. මෙහි ‘ලිංගතෝ’ (ලිංගය අනුව) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ වයස නම් වූ ලිංගය මිස පියයුරු, රැවුල ආදී ස්ත්‍රී පුරුෂ ලිංග නොවන බව පෙන්වා දීමට ‘ඉත්ථිලිංගං වා’ ආදිය වදාරන ලදී. ‘සිටගෙන සිටින සත්ත්වයාගේ මෙම ශරීරයයි’ යනුවෙන් සම්බන්ධය දැක්වේ. එය උද්ධුමාතක (ඉදිමුණු) සටහන අනුවම මිස සාමාන්‍ය සටහන අනුව නොවේ. මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ එහි යම් කොටසක් ඉදිමී නොමැති නම්, එය ග්‍රහණය නොකළ යුතු බවයි. මෙම සටහන් තීරණය කිරීම දළ අවයවයන් අනුව මිස සියුම් අවයවයන් අනුව නොවන බැවින්, හිසෙහි සටහන ආදී නව වැදෑරුම් සටහන් පමණක් ගනු ලැබීය.

Imissā disāyāti imissā puratthimāya, dakkhiṇapacchimauttarāya disāya, anudisāya vā ṭhitoti yojanā. Imasmiṃ nāma okāse hatthāti imasmiṃ nāma bhūmippadese imassa kaḷevarassa hatthā ṭhitāti vavatthapetabbanti yojanā.

‘ඉමිස්සා දිසායා’ යනු මෙම නැගෙනහිර දිශාවෙහි හෝ දකුණ, බටහිර, උතුර යන දිශාවන්හි හෝ අනුදිශාවන්හි හෝ සිටියේය යනුවෙන් යෙදුමයි. ‘ඉමස්මිං නාම ඕකාසේ හත්ථා’ යනු මෙම නම් වූ භූමි ප්‍රදේශයෙහි මෙම මළ සිරුරේ දෑත් පිහිටා ඇතැයි තීරණය කළ යුතුය යනුවෙන් යෝජනාවයි.

Adho pādatalenātiādi nābhiyā heṭṭhā adho, tato uddhaṃ uparīti imassa vavatthānassa vasena vuttaṃ. Hatthaparicchedo heṭṭhā aṅguliaggena upari aṃsakūṭasandhinā tiriyaṃ tacapariyantena gahetabbo. Esa nayo pādaparicchedādīsupi. Yattakaṃ vā pana ṭhānaṃ gaṇhatīti sace sabbaṃ sarīraṃ paricchinditvā gahetuṃ na sakkoti, padeso tassa uddhumāto, so [Pg.206] yattakaṃ sarīrappadesaṃ uddhumātakavasena ñāṇena pariggaṇhāti, tattakameva yathāpariggahitameva. Idaṃ īdisanti idaṃ hatthādikaṃ īdisaṃ evamākāraṃ. Uddhumātakanti yathāsabhāvato paricchinditabbaṃ. Visabhāge sarīre ārammaṇanti kammaṭṭhānaṃ paṭikkūlākāro na upaṭṭhāti na khāyati, subhato upaṭṭhaheyya. Tenāha ‘‘vipphandanasseva paccayo hotī’’ti, kilesaparipphandanasseva nimittaṃ hotīti attho. Ugghāṭitāpīti uddhumātabhāvappattāpi, sabbaso kuthitasarīrāpīti vā attho. Svāyamattho paṭhamapārājike (pārā. 67 ādayo) vinītavatthūhi dīpetabbo.

‘අධෝ පාදතලේන’ ආදිය වදාරන ලද්දේ නාභියෙන් පහළ කොටස ‘අධෝ’ (යට) ලෙසත්, එතැන් සිට ඉහළ කොටස ‘උපරි’ (උඩ) ලෙසත් තීරණය කිරීමේ අනුසාරයෙනි. අතෙහි සීමාව යටින් ඇඟිලි තුඩුවලින්ද, උඩින් උරහිස් සන්ධියෙන්ද, හරහට සමේ සීමාවෙන්ද ගත යුතුය. පාද ආදියෙහි සීමාවන් ගැනද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘යත්තකං වා පන ඨානං ගණ්හාති’ යනු ඉදින් මුළු ශරීරයම වෙන් කර හඳුනා ගැනීමට නොහැකි නම්, සිරුරේ යම් කොටසක් ඉදිමී ඇත්ද, ඔහු නුවණින් ඒ සා පමණ වූ ශරීර ප්‍රදේශය උද්ධුමාතක වශයෙන් පිරිසිඳ දකියිද, ඒ පිරිසිඳ ගත් පමණින්ම ගත යුතුය. ‘ඉදං ඊදිසං’ යනු මෙම අත ආදිය මෙබඳුය, මෙබඳු ආකාර ඇත්තේය, ඉදිමී ඇත්තේය යයි එහි සැබෑ ස්වභාවය අනුව පිරිසිඳ ගත යුතුය. විරුද්ධ ස්වභාවයක් ඇති ශරීරයෙහි කමටහන නම් වූ පිළිකුල් ආකාරය ප්‍රකට නොවේ, නොපෙනේ; එය සුභ වශයෙන් වැටහිය හැක. එබැවින් ‘එය කෙලෙස් සැලීමට (චංචල වීමට) ම හේතු වේ’ යැයි වදාරන ලදී. මෙහි අර්ථය නම් කෙලෙස් උපදවා ගැනීමටම එය හේතු වන බවයි. ‘උග්ඝාටිතාපි’ යනු උද්ධුමාතක බවට පත් වූවද, නැතහොත් මුළුමනින්ම කුණු වී ගිය සිරුරක් වුවද යන්නයි. මෙම අර්ථය පළමු පාරාජිකා පාලියෙහි විනීතවත්ථු මඟින් පැහැදිලි කළ යුතුය.

111. Āsevitakammaṭṭhānoti asubhakammaṭṭhāne kataparicayo. Sosānikaṅgādīnaṃ vasena parihatadhutaṅgo. Catudhātuvavatthānavasena parimadditamahābhūto. Salakkhaṇato ñāṇena pariggahitasaṅkhāro. Paccayapariggahavasena vavatthāpitanāmarūpo. Salakkhaṇārammaṇikavipassanāya ukkaṃsanena suññatānupassanābalena ugghāṭitasattasañño. Vipassanāya paṭipadāñāṇadassanavisuddhisampāpanena katasamaṇadhammo. Tato eva sabbaso kusalavāsanāya, kusalabhāvanāya ca pūraṇena vāsitavāsano bhāvitabhāvano. Vivaṭṭūpanissayakusalabījena sabījo. Ñāṇassa paripakkabhāvena ñāṇuttaro. Yathāvuttāya paṭipattiyā kilesānaṃ tanukaraṇena appakileso. Olokitolokitaṭṭhāneyevāti uddhumātakādiasubhassa yattha yattha olokitolokitaṭṭhāne eva, tādisassa kālaviseso, asubhassa padesaviseso vā apekkhitabbo natthīti attho. No ce evaṃ upaṭṭhātīti evaṃ yathāvuttapurisavisesassa viya paṭibhāganimittaṃ no ce upaṭṭhāti. Evaṃ chabbidhenāti evaṃ vuttākārena vaṇṇādivasena chabbidhena. Punapīti pi-saddo sampiṇḍanattho. Tena nimittaggahaṇavidhiṃ sampiṇḍeti, na pañcavidhataṃ. Chabbidhena hi pubbe nimittaggahaṇaṃ vihitaṃ.

111. ‘ආසේවිතකම්මට්ඨානෝ’ යනු අසුභ කමටහනෙහි මනාව පුරුදු කළ තැනැත්තායි. සොහොන් දූතංගය ආදිය මඟින් රක්නා ලද ධුතංග ඇත්තෙකි. සතර මහා ධාතු තීරණය කිරීමේ අනුසාරයෙන් මහා භූත රූප මනාව විමර්ශනය කළ තැනැත්තෙකි. ස්ව ලක්ෂණ වශයෙන් නුවණින් සංස්කාරයන් පිරිසිඳ ගත්, ප්‍රත්‍යය පිරිසිඳ ගැනීමෙන් නාම-රූප වෙන් කොට හඳුනා ගත් තැනැත්තෙකි. ස්ව ලක්ෂණ අරමුණු කොට ගත් විපස්සනාව දියුණු කිරීමෙන් සහ ශුන්‍යතානුපස්සනා බලයෙන් ‘සත්ත්ව’ යන සංඥාව ඉවත් කළ තැනැත්තෙකි. විපස්සනාව මඟින් ප්‍රතිපදා ඤාණදස්සන විසුද්ධියට පැමිණ ශ්‍රමණ ධර්මය සම්පූර්ණ කළ තැනැත්තෙකි. එබැවින්ම සෑම අයුරින්ම කුසල වාසනාව සහ කුසල භාවනාව සම්පූර්ණ කිරීමෙන් යුක්ත වූ, විවෘත වූ (නිවනට) උපනිශ්‍රය වූ කුසල බීජ සහිත තැනැත්තෙකි. ප්‍රඥාවේ මෝරා ගිය බව නිසා උතුම් වූ ඥානයක් ඇත්තෙකි. ඉහත සඳහන් කළ ප්‍රතිපදාවෙන් කෙලෙස් තුනී කළ බැවින් අල්ප වූ කෙලෙස් ඇත්තෙකි. ‘ඕලෝකිතෝලෝකිතට්ඨානෙයෙව’ යනු උද්ධුමාතක ආදී අසුභය දකින දකින සැම තැනකදීම, එවැනි උත්තම පුද්ගලයෙකුට විශේෂ කාලයක් හෝ අසුභයෙහි විශේෂ කොටසක් අපේක්ෂා කළ යුතු නැති බවයි. ‘නෝ චේ එවං උපට්ඨාති’ යනු ඉදින් ඉහත කී ශ්‍රේෂ්ඨ පුද්ගලයාට මෙන් පටිභාග නිමිත්ත පහළ නොවේ නම්, ‘එවං ඡබ්බිධේන’ යනු ඉහත කී ආකාරයට වර්ණාදිය අනුව සය වැදෑරුම් ලෙස (නිමිත්ත ගත යුතුය). ‘පුනපි’ යන්නෙහි ‘පි’ ශබ්දය සමුච්චය (එක් කිරීමේ) අර්ථයෙහි යෙදේ. එයින් නිමිති ගැනීමේ ක්‍රමය එක් කරයි මිස පස් වැදෑරුම් බව නොවේ. මන්දයත්, පෙරදී සය වැදෑරුම් ලෙස නිමිති ගැනීම පනවා ඇති බැවිනි.

112. Asītisatasandhitoti sabbepi sandhayo tadāpi atthevāti dassanatthaṃ vatvā uddhumātabhāvena yebhuyyena na paññāyanti. Ye pana paññāyanti, te vavatthapetabbāti dassetuṃ ‘‘uddhumātake panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tayo dakkhiṇahatthasandhīti aṃsakapparamaṇibandhānaṃ vasena [Pg.207] tayo dakkhiṇahatthasandhayo. Tathā vāmahatthasandhayo. Kaṭijaṇṇugopphakānaṃ vasena tayo dakkhiṇapādasandhayo. Tathā vāmapādasandhayo. Eko kaṭisandhīti kaṭiyā saddhiṃ piṭṭhikaṇṭakasandhiṃ sandhāya vadati. Hatthantaranti dakkhiṇahatthadakkhiṇapassānaṃ, vāmahatthavāmapassānañca antaraṃ vivaraṃ. Pādantaranti ubhinnaṃ pādānaṃ vemajjhaṃ. Udarantaranti nābhiṭṭhānasaññitaṃ kucchivemajjhaṃ, udarassa vā abbhantaraṃ. Kaṇṇantaranti kaṇṇachiddaṃ. Iti-saddo ādiattho, tena nāsacchiddādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Akkhīnaṃ, mukhassa ca vasenāpi vivaraṃ labbhatevāti dassetuṃ ‘‘akkhīnampī’’tiādi vuttaṃ. Samantatoti evaṃ sandhiādito uddhumātakaṃ vavatthapentassa ce nimittaṃ upatiṭṭhati, iccetaṃ kusalaṃ. No ce, samantato vavatthapetabbanti vavatthāpanavidhiṃ dassetuṃ ‘‘sakalasarīre’’tiādi vuttaṃ. Tattha ñāṇaṃ cāretvāti sabbatthakameva sarīraṃ āvajjetvā tattha paṭikkūlākārasahitaṃ uddhumātakabhāvaṃ ārabbha nirantaraṃ bhāvanāñāṇaṃ pavattetvā. Yaṃ ṭhānanti evaṃ pana ñāṇaṃ cārentassa tasmiṃ sarīre yo padeso vibhūto hutvā uddhumātakākārena vibhūtabhāvena upaṭṭhāti. Udarapariyosānaṃ uparimasarīraṃ.

112. ‘අසූ එකසියයක් (180ක්) සන්ධීන්ගෙන්’ යනුවෙන් පවසන ලද්දේ, ඉදිමී ගිය එම අවස්ථාවෙහි ද ඒ සියලු සන්ධීන් පවතින බව දැක්වීමටය. එහෙත් සිරුර ඉදිමී ඇති බැවින් ඒවා බොහෝ දුරට පැහැදිලිව නොපෙනේ. යම් සන්ධි ප්‍රමාණයක් පෙනේද, ඒවා වවස්ථානය කළ (නිශ්චය කළ) යුතු බව දැක්වීමට ‘uddhumātake pana’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘දකුණු අතේ සන්ධි තුන’ යනු උරහිස, වැළමිට සහ මැණික්කටුව යන සන්ධි තුනයි. එසේම වම් අතෙහි ද වේ. උකුළ, දණහිස සහ වළලුකර යන සන්ධි වශයෙන් දකුණු පයෙහි සන්ධි තුනකි. එසේම වම් පයෙහි ද වේ. ‘එක් ඉඟටිය සන්ධියක්’ යනු ඉඟටිය හා කොඳු ඇට පෙළ සම්බන්ධ වන සන්ධිය අදහස් කොට පවසන ලද්දකි. ‘අත් අතර’ යනු දකුණු අත හා දකුණු පස අතර ද, වම් අත හා වම් පස අතර ද පවතින සිදුරයි (අන්තරයයි). ‘පාද අතර’ යනු දෙපා මැද පවතින ඉඩයි. ‘උදර අන්තරය’ යනු පෙකණිය පිහිටි ස්ථානය හෙවත් කුස මැද ප්‍රදේශයයි, නැතහොත් උදරය ඇතුළත ප්‍රදේශයයි. ‘කන් සිදුර’ යනු කනෙහි සිදුරයි. ‘ඉති’ ශබ්දය ‘ආදිය’ යන අර්ථය දේ, එයින් නාස් සිදුරු ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ඇස් සහ මුඛය මගින් ද සිදුරු ලබන බව දැක්වීමට ‘akkhīnampī’ යනාදිය වදාරන ලදී. මෙලෙස සන්ධි ආදියෙන් ඉදිමුණු සිරුර වවස්ථානය කරන්නාට (නිශ්චය කරන්නාට) ඉදිරියෙහි නිමිත්ත පහළ වේ නම් එය යහපත්ය. ඉදින් එසේ නොවන්නේ නම්, සියලු පැතිවලින් සිරුර වවස්ථානය කළ යුතු බව දැක්වීමට ‘sakalasarīre’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘ඥානය හැසිරවීම’ යනු මුළු සිරුරම මෙනෙහි කොට, එහි පිළිකුල් සහගත ඉදිමුණු ස්වභාවය අරමුණු කර ගනිමින් නිරන්තරයෙන් භාවනා ඥානය පැවැත්වීමයි. ‘යම් ස්ථානයක්’ යනු මෙලෙස ඥානය පවත්වන යෝගියාට ඒ සිරුරෙහි යම් ප්‍රදේශයක් වඩාත් පැහැදිලිව ඉදිමුණු ස්වභාවයෙන් වැටහේ ද, එයයි. එනම් උදරය අවසන් කොට ඇති සිරුරේ ඉහළ කොටසයි.

Vinicchayakathāvaṇṇanā

විනිශ්චය කතාවේ වර්ණනාවයි.

113. Vinicchayakathāti vinicchayasahitā atthavaṇṇanā. Yathāvuttanimittaggāhavasenāti vaṇṇādito, sandhiādito ca vuttappakārauddhumātakanimittaggahaṇavasena. Suṭṭhu nimittaṃ gaṇhitabbanti yathā uggahanimittaṃ upaṭṭhahati, evaṃ sammadeva asubhanimittaṃ gahetabbaṃ. Idāni tameva nimittassa suṭṭhu gahaṇākāraṃ upadisanto ‘‘satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā’’tiādimāha. Tattha evaṃ punappunaṃ karontenāti yathā ‘‘imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmī’’ti sañjātādarena satisampajaññañca suṭṭhu upaṭṭhapetvā uddhumātakaasubhaṃ paṭhamaṃ āvajjitaṃ, evaṃ punappunaṃ tattha āvajjanaṃ karontena. Sādhukaṃ upadhāretabbañceva vavatthapetabbañcāti sakkaccaṃ satiyā sallakkhetabbañceva paññāya nicchetabbañca. Sati hi ‘‘dhāraṇā’’ti niddiṭṭhā, dhāraṇañcettha sallakkhaṇaṃ. Paññā ‘‘pavicayo’’ti (dha. sa. 16) niddiṭṭhā, pavicayo cettha nicchayoti. Atha vā upadhāretabbanti satipubbaṅgamāya paññāya upalakkhetabbaṃ[Pg.208]. Na hi kadāci satirahitā paññā atthi. Vavatthapetabbanti paññāpubbaṅgamāya satiyā nicchinitabbaṃ. Paññāsahitā eva hi sati idhādhippetā, na tabbirahitā. Addhakkhiapaṅgādivasenāpi olokanaṃ atthīti ‘‘ummīletvā oloketvā’’ti vuttaṃ. Tena paribyattameva olokanaṃ dasseti. Evaṃ punappunaṃ karontassāti vuttappakārena cakkhuṃ ummīletvā olokanaṃ, nimmīletvā āvajjanañca aparāparaṃ anekavāraṃ karontassa. Uggahanimittanti uddhumātake uggaṇhananimittaṃ. Suggahitanti suṭṭhu gahitaṃ. Yathā na vinassati na pamuṭṭhaṃ hoti, evaṃ gahitaṃ. Ekasadisanti samānasadisaṃ. Samānattho hi ayaṃ eka-saddo, yathā ‘‘ariyavinayeti vā, sappurisavinayeti vā, esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññe vā’’ti.

113. විනිශ්චය කතාව යනු විනිශ්චය සහිත වූ අර්ථ වර්ණනාවයි. ‘පවසන ලද නිමිත්ත ග්‍රහණය කිරීමේ අනුසාරයෙන්’ යනු වර්ණ ආදියෙන් හා සන්ධි ආදියෙන් දක්වන ලද ඉදිමුණු අසුභ නිමිත්ත ග්‍රහණය කිරීමෙනි. ‘නිමිත්ත මැනවින් ගත යුතුය’ යනු උග්ගහ නිමිත්ත පහළ වන පරිදි අසුභ නිමිත්ත නිවැරදිව ගත යුතුය යන්නයි. දැන් එම නිමිත්ත මැනවින් ගන්නා ආකාරය දක්වමින් ‘satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘මෙසේ නැවත නැවතත් කරන්නා වූ’ යනු ‘මම මේ පිළිවෙතින් ජරා මරණයෙන් මිදෙන්නෙමි’ යනුවෙන් ඇති වූ ගෞරවයෙන් යුතුව සිහිය හා නුවණ මැනවින් පිහිටුවා, ඉදිමුණු අසුභය පළමුව මෙනෙහි කොට, මෙලෙස නැවත නැවතත් එහි මෙනෙහි කිරීම කරන්නා විසිනි. ‘මැනවින් දරාගත යුතුය, වවස්ථානය කළ යුතුය’ යනු ඕනෑකමින් සිහියෙන් ලකුණු කර ගත යුතු අතර ප්‍රඥාවෙන් නිශ්චය කළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, ධම්මසංගණී පාළියෙහි සිහිය ‘ධාරණා’ (දරාගැනීම) ලෙස දක්වා ඇති අතර, මෙහි ධාරණාව යනු මැනවින් සලකුණු කර ගැනීමයි. ප්‍රඥාව ‘පවිචය’ (විමර්ශනය) ලෙස දක්වා ඇති අතර, මෙහි පවිචය යනු නිශ්චය කිරීමයි. එසේත් නැතහොත්, ‘දරාගත යුතුය’ යනු සිහිය පෙරටු කරගත් ප්‍රඥාවෙන් වටහා ගැනීමයි. මක්නිසාද යත්, සිහියෙන් තොර ප්‍රඥාවක් කිසි විටෙකත් නැත. ‘වවස්ථානය කළ යුතුය’ යනු ප්‍රඥාව පෙරටු කරගත් සිහියෙන් නිශ්චය කිරීමයි. මෙහිදී අදහස් කරන්නේ ප්‍රඥාව සහිත සිහිය මිස එයින් තොර වූවක් නොවේ. අඩවන් දෑසින් ද බැලීම පවතින බැවින් ‘ඇස් හැර බලා’ යැයි පවසන ලදී. එයින් අදහස් කරන්නේ ඉතා පැහැදිලිව බැලීමයි. මෙසේ නැවත නැවතත් කරන යෝගියාට ඇස් හැර බැලීම ද, ඇස් පියා මෙනෙහි කිරීම ද යන දෙක නැවත නැවතත් බොහෝ වාරයක් කිරීමෙන් ‘උග්ගහ නිමිත්ත’ පහළ වේ. ‘මැනවින් ගන්නා ලද්දේ’ යනු එම නිමිත්ත විනාශ නොවන පරිදි, අමතක නොවන පරිදි මැනවින් ගන්නා ලද්දක් වීමයි. ‘එක සමාන’ යනු හාත්පසින්ම සමාන වීමයි. ‘ඒක’ ශබ්දය මෙහිදී ‘සමාන’ යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ආර්ය විනයෙහි හෝ සත්පුරුෂ විනයෙහි හෝ මේවා එක හා සමානය, එක් අර්ථයක් ඇත්තේය, සමානය, සමාන කොටස් ඇත්තේය, එයින්ම හටගත්තේය, එයම වේ’ යනාදී පාඨයන්හි මෙනි.

Āgamanakāleti vihārato susānaṃ uddissa āgamanakāle. Vuttanayenevāti atidesavasena dīpitampi atthaṃ ‘‘ekakenā’’tiādinā sarūpato dasseti. Tattha tadeva kammaṭṭhānanti uddhumātakakammaṭṭhānaṃ. Mūlakammaṭṭhānanti eke, tadayuttaṃ. Upaṭṭhitanimittaṃ hi kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā kammaṭṭhānantaramanasikāro rañño rajjaṃ chaḍḍetvā videsagamanaṃ viyāti. Āgatenāti attano vasanaṭṭhānaṃ āgatena.

‘පැමිණෙන අවස්ථාවේදී’ යනු විහාරයේ සිට සොහොන බලා එන අවස්ථාවයි. ‘පවසන ලද ක්‍රමයෙන්ම’ යනු මින් පෙර දක්වන ලද අර්ථය ‘තනිවම’ යනාදී වචනවලින් ස්වරූපය පරිදි දක්වයි. එහි ‘එම කර්මස්ථානයම’ යනු ඉදිමුණු සිරුර පිළිබඳ කර්මස්ථානයයි. සමහරු එය ‘මූල කර්මස්ථානය’ යැයි කියති, නමුත් එය අයුක්ති සහගතය. මක්නිසාද යත්, තමාට පහළ වී ඇති නිමිත්ත සහිත කර්මස්ථානය අත්හැර වෙනත් කර්මස්ථානයක් මෙනෙහි කිරීම, රජෙකු තම රාජ්‍යය අත්හැර පරදේශයකට යන්නාක් වැනි බැවිනි. ‘පැමිණි තැනැත්තා විසින්’ යනු තමා වසන ස්ථානයට ආපසු පැමිණි තැනැත්තා විසිනි.

114. Avelāyanti sañjhāvelādiayuttavelāyaṃ. Bībhacchanti virūpaṃ. Bheravārammaṇanti vetāḷasadisaṃ bhayānakaṃ visayaṃ. Vikkhittacittoti bhīrukapuriso viya pisācādiṃ disvā cittavikkhepaṃ patto. Ummattako viyāti yakkhummattako viya ekacco hoti. Jhānavibbhantakoti jhānato viccutako sīlavibbhantakamantavibbhantakā viya. Santhambhetvāti uppannaparittāsavūpasamanena vigatakampatāya niccalo hutvā. Satiṃ sūpaṭṭhitantiādi santhambhanassa upāyadassanaṃ. Matasarīraṃ uṭṭhahitvā anubandhanakaṃ nāma natthi asati tādise mantappayoge. Sopi uddhumātakādibhāvamappatte avinaṭṭharūpe eva ijjhati, tathā devatādhiggaho, na evarūpeti adhippāyo. Saññajoti bhāvanāparikappasaññāya jāto. Tato eva saññāsambhavo saññāmattasamuṭṭhāno. Tāsaṃ vinodetvāti nimittupaṭṭhānanimittaṃ uppannacittasantāsaṃ vuttappakārena vinodetvā vūpasametvā[Pg.209]. ‘‘Idāni tava parissamo sapphalo jāto’’ti hāsaṃ pītiṃ pamodanaṃ uppādetvā. Cittaṃ sañcarāpetabbanti bhāvanācittaṃ pavattetabbaṃ manasikātabbaṃ.

114. ‘අවේලාවෙහි’ යනු සැන්දෑ කාලය වැනි නුසුදුසු වෙලාවන්හිදීය. ‘බීභත්ස’ යනු විරූපී ස්වභාවයයි. ‘භයානක අරමුණ’ යනු වැතාලයෙකු (බූතයෙකු) වැනි බියකරු අරමුණකි. ‘වික්ෂිප්ත සිත් ඇත්තා’ යනු බියගුලු මිනිසෙකු පිසාචයෙකු දැක සිතේ කැළඹීමට පත් වන්නාක් මෙනි. ඇතැම් කෙනෙක් යක්ෂයෙකු ආවේශ වූ උමතු වූවෙකු මෙන් වෙති. ‘ධ්‍යානයෙන් ගිලිහුණු තැනැත්තා’ යනු ශීලයෙන් හෝ මන්ත්‍රයෙන් පිරිහුණු අයෙකු මෙන් ධ්‍යානයෙන් පිරිහීමයි. ‘සන්ථම්භනය කොට’ යනු ඇති වූ තැතිගැනීම සංසිඳුවා ගැනීමෙන් සැලීමක් නැතිව නිශ්චලව සිටීමයි. ‘satiṃ sūpaṭṭhitaṃ’ යනාදිය සිත ස්ථාවර කරගන්නා ආකාරය දැක්වීමකි. එවැනි මන්ත්‍ර ප්‍රයෝගයක් නොමැතිව මළ සිරුරක් නැගිට ලුහුබැඳ ඒමක් සිදු නොවේ. එම මන්ත්‍ර ප්‍රයෝගය ද සාර්ථක වන්නේ ඉදිමුණු ස්වභාවයට පත් නොවූ, ශරීරය විනාශ නොවූ මළ සිරුරක් සම්බන්ධයෙන් පමණි. දේවතාවුන් ආරූඪ වීම ද එසේමය. මෙවැනි (ඉදිමුණු) සිරුරකට එය සිදු නොවන බව අදහසයි. ‘සංඥාජ’ යනු භාවනා මනඃකල්පිත සංඥාව නිසා ඇති වූවකි. එබැවින් එය සංඥාවෙන් ම හටගත්, සංඥා මාත්‍රයක් ම පමණක් වූවකි. ‘එය දුරු කොට’ යනු නිමිත්ත පහළ වීම නිසා ඇති වූ චිත්ත තැතිගැනීම පවසන ලද පරිදි දුරු කොට සංසිඳුවා ගැනීමයි. ‘දැන් තාගේ වෙහෙස සඵල විය’ යැයි සතුට, ප්‍රීතිය හා ප්‍රමෝදය උපදවා ගත යුතුය. ‘සිත හැසිරවිය යුතුය’ යනු භාවනා සිත පැවැත්විය යුතුය, මෙනෙහි කළ යුතුය යන්නයි.

Nimittaggāhanti nimittassa uggaṇhanaṃ, uggahanimittaṃ. Sampādentoti sādhento nipphādento. Kammaṭṭhānaṃ upanibandhatīti bhāvanaṃ yathāvutte nimitte upanento nibandhati. Yogakammaṃ hi yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato ‘‘kammaṭṭhāna’’nti adhippetaṃ, yogakammassa vā pavattiṭṭhānatāya yathāupaṭṭhitanimittaṃ kammaṭṭhānaṃ, taṃ bhāvanācitte upanibandhati. Taṃ panassa upanibandhanaṃ sandhāya cittaṃ sañcarāpetabbaṃ. Evaṃ ‘‘visesamadhigacchatī’’ti vuttanti dassento ‘‘tassa hī’’tiādimāha. Tattha tassāti yogino, tassa vā uddhumātakāsubhassa. Mānasaṃ cārentassāti bhāvanācittaṃ aparāparaṃ pavattentassa, uggahanimittaṃ punappunaṃ manasi karontassāti attho.

'නිමිත්තග්ගාහං' යනු නිමිත්ත ග්‍රහණය කිරීම හෙවත් උග්ගහ නිමිත්තයි. 'සම්පාදෙන්තෝ' යනු සාධනය කරන හෙවත් නිපදවන යන අර්ථයයි. 'කම්මට්ඨානං උපනිබන්ධති' යනු භාවනාව කියන ලද නිමිත්තෙහි එළඹවමින් බැඳ තබයි. යෝගාවචරයාගේ විශේෂ සැපයන්ට (ධ්‍යාන සැප) හේතුවන බැවින් යෝග කර්මය 'කර්මස්ථානය' ලෙස අදහස් කෙරේ. එසේත් නැතිනම් යෝග කර්මය පැවතීමට ස්ථානය වන බැවින් එලෙස පෙනී සිටින නිමිත්ත භාවනා සිතෙහි බැඳ තබයි. එම බැඳීම නිසා සිත එහි හැසිරවිය යුතුය. 'විශේෂයක් අධිගමනය කරයි' යන්න දැක්වීමට 'තස්ස හි' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'තස්ස' යනු යෝගාවචරයාගේ හෝ එම උද්ධුමාතක අසුභයේ යන්නයි. 'මානසං චාරෙන්තස්ස' යනු භාවනා සිත නැවත නැවත පවත්වන, උග්ගහ නිමිත්ත නැවත නැවත මෙනෙහි කරන තැනැත්තාට යන අර්ථයයි.

115. ‘‘Vīthisampaṭipādanatthā’’ti padassa ‘‘kammaṭṭhānavīthiyā sampaṭipādanatthā’’ti atthaṃ vatvā taṃ pana kammaṭṭhānavīthiṃ, tassā ca sampaṭipādanavidhiṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha katimīti pakkhassa katamī, kiṃ dutiyā, tatiyādīsu vā aññatarāti attho. Tuṇhībhūtena gantuṃ na vaṭṭati pucchantānaṃ cittassa aññathattapariharaṇatthaṃ. Appasannānañhi pasādāya, pasannānañca bhiyyobhāvāya sāsanasampaṭipatti. Nassatīti na dissati, na upaṭṭhātīti attho. ‘‘Āgantukapaṭisanthāro kātabbo’’ti iminā āgantukavattaṃ ekadesena dassitanti ‘‘avasesānipī’’ti vatvā āgantukavattaṃ paripuṇṇaṃ gahetuṃ puna āgantukaggahaṇaṃ kataṃ. Gamikavattādīnīti ādi-saddena āvāsikaanumodanapiṇḍacārikaanumodanapiṇḍacārikaāraññikasenāsanavaccakuṭivattādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Vattakkhandhake (cūḷava. 356) hi āgatāni mahāvattāni idha ‘‘khandhakavattānī’’ti vuttāni. Tajjanīyakammakatādikāle pana pārivāsikādikāle ca caritabbāni imassa bhikkhuno asambhavato idha nādhippetāni. Nimittaṃ vā antaradhāyatīti susāne ṭhitaṃ asubhanimittaṃ uddhumātakabhāvāpagamena antaradhāyati. Tenāha ‘‘uddhumātaka’’ntiādi. Tasmāti tena [Pg.210] kāraṇena, imassa kammaṭṭhānassa dullabhattāti attho. Nisīditvā paccavekkhitabboti sambandho.

115. 'වීථිසම්පටිපාදනත්ථා' යන පදයෙන් 'කර්මස්ථාන වීථිය (භාවනා ක්‍රමය) මැනවින් ඉටු කර ගැනීම සඳහා' යන අර්ථය පවසා, එම කර්මස්ථාන වීථිය සහ එය ඉටු කර ගන්නා ආකාරය විස්තරාත්මකව දැක්වීමට 'සචේ හි' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'කතිමී' යනු පක්ෂයේ (පුර හෝ අව පක්ෂයේ) කිනම් දිනයක්ද, දෙවැනි දිනයද, නැතහොත් තුන්වැනි ආදී දිනවලින් එකක්ද යන අර්ථයයි. අසන්නන්ගේ සිතෙහි පවතින වෙනස් ස්වභාවයන් දුරු කිරීම පිණිස නිශ්ශබ්දව යාම නුසුදුසුය. මක්නිසාද යත්, ශාසන පිළිවෙත මැනවින් ඉටු කිරීම නොපැහැදුණවුන්ගේ පැහැදීම පිණිසත්, පැහැදුණවුන්ගේ ශ්‍රද්ධාව වැඩි දියුණු වීම පිණිසත් පවතින බැවිනි. 'නස්සති' යනු නොපෙනේ, හමු නොවේ යන අර්ථයයි. 'ආගන්තුක පටිසන්ථාරෝ කාතබ්බෝ' යන්නෙන් ආගන්තුක වත් පිළිවෙත්වලින් කොටසක් දැක්වූ බැවින් 'අවසේසානිපි' යනුවෙන් පවසා ආගන්තුක වත් සම්පූර්ණයෙන් ගැනීමට නැවත 'ආගන්තුක' යන පදය යොදන ලදී. 'ගමිකවත්තාදීනි' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් ආවාසික වත්, අනුමෝදනා වත්, පිණ්ඩචාරික වත්, ආරණ්‍යක වත්, සේනාසන වත් සහ වච්චකුටි වත් ආදිය ඇතුළත් වේ. වත්තක්ඛන්ධකයෙහි දැක්වෙන මහා වත් මෙහි 'ඛන්ධක වත්ත' ලෙස හැඳින්වේ. එහෙත් තජ්ජනීය කර්ම කරනු ලබන කාලයෙහි හෝ පරිවාස කාලයෙහි හැසිරිය යුතු වත්, මේ භික්ෂුවට (අසුභ භාවනාවෙහි යෙදෙන) නොගැලපෙන බැවින් මෙහි අදහස් නොකෙරේ. 'නිමිත්තං වා අන්තරධායති' යනු සොහොනෙහි පවතින අසුභ නිමිත්ත ඉදිමුණු ස්වභාවය පහව යාමෙන් අතුරුදන් වේ. එබැවින් 'උද්ධුමාතකං' යනාදිය වදාරන ලදී. 'තස්මා' යනු ඒ හේතුවෙන්, මෙම කර්මස්ථානය ලබා ගැනීමට අපහසු බැවින් යන අර්ථයයි. 'හිඳගෙන මෙනෙහි කළ යුතුය' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

Nimittaṃ gahetuṃ gamane viya nimittaṃ gahetvā nivattanepi yathāsallakkhitadisādipaccavekkhaṇaṃ yāva nimittavināsā pavattitakiriyāya avicchedena upadhāraṇatthaṃ. Sati hi tassa nirantarūpadhāraṇe vihāraṃ pavisitvā nisinnakāle kammaṭṭhānassa upaṭṭhitākāro samathanimittassa gahaṇe cittassa samāhitākāro viya pākaṭo hutvā upatiṭṭheyyāti. Tenāha ‘‘tassevaṃ…pe… vīthiṃ paṭipajjatī’’ti. Purimākārena nimittassa pākaṭabhāvena upaṭṭhitattā purimākāreneva kammaṭṭhānamanasikāro bhāvanāvīthiṃ paṭipajjati.

නිමිත්ත ගැනීමට යන විට මෙන් ම නිමිත්ත ගෙන නැවත එන විට ද මැනවින් සලකුණු කරගත් දිශා ආදිය මෙනෙහි කිරීම, නිමිත්ත විනාශ වන තෙක් පවත්වන ක්‍රියාව නොකැඩී ධාරණය කර ගැනීම පිණිසය. එම ක්‍රියාව නිරන්තරයෙන් ධාරණය කර ගත් විට විහාරයට පැමිණ හිඳගත් කල, කර්මස්ථානයේ පෙනී ගිය ආකාරය, සමථ නිමිත්ත ග්‍රහණය කිරීමේදී සිතේ එකඟ වූ ආකාරය මෙන් ප්‍රකටව පහළ වන්නේය. ඒ නිසා 'තස්ස එවං...පෙ... වීථිං පටිපජ්ජති' යනුවෙන් පවසන ලදී. කලින් වූ ආකාරයෙන්ම නිමිත්ත ප්‍රකටව පෙනෙන බැවින්, එම ආකාරයෙන්ම කර්මස්ථානය මෙනෙහි කිරීම භාවනා වීථියට පිළිපදින්නේ නම් වේ.

116. Uddhumātakaṃ nāma ativiya asuciduggandhajegucchapaṭikkūlaṃ bībhacchaṃ bhayānakañca, evarūpe ārammaṇe bhāvanamanuyuñjantassa evaṃ ābaddhaparikammassa thirībhūtasseva yogino adhippāyo samijjhatīti dassetuṃ ‘‘ānisaṃsadassāvī’’tiādi vuttaṃ. Evanti evameva vuttappakāreneva ānisaṃsadassāvinā. Taṃ rakkheyyāti ‘‘addhā iminā sukhaṃ jīvissāmī’’ti attano jīvitaṃ viya taṃ maṇiratanaṃ rakkheyya. Catudhātukammaṭṭhānikotiādi nesaṃ kammaṭṭhānānaṃ sulabhatādassanaṃ. Tattha catudhātukammaṭṭhānikoti catudhātukammaṭṭhānaṃ vā tattha vā niyutto, catudhātukammaṭṭhānaṃ vā pariharanto. Itarānīti vuttāvasiṭṭhāni anussatibrahmavihārādīni. Taṃ nimittanti taṃ yathāladdhaṃ uggahanimittaṃ. ‘‘Rakkhitabba’’nti vatvā rakkhaṇavidhiṃ puna dassetuṃ ‘‘rattiṭṭhāne’’tiādi vuttaṃ.

116. 'උද්ධුමාතක' යනු ඉතා අපිරිසිදු, දුගඳ හමන, පිළිකුල් සහගත මෙන්ම භයානක ස්වභාවයකි. මෙවැනි අරමුණක භාවනාවේ යෙදෙන්නාට, මෙසේ ආරම්භ කළ පරිකර්මය ස්ථාවර වූ විට යෝගාවචරයාගේ අභිප්‍රාය සිද්ධ වන බව දැක්වීමට 'ආනිසංසදස්සාවී' යනාදිය පවසන ලදී. 'ඒවං' යනු පවසන ලද ආකාරයෙන්ම ආනිසංස දක්නා තැනැත්තා විසිනි. 'තං රක්ඛෙය්‍ය' යනු 'ඒකාන්තයෙන් මම මෙයින් සුවසේ ජීවත් වෙමි' යි සිතා තමාගේ ජීවිතය මෙන් ඒ මණිරත්නය රැකිය යුතුය යන්නයි. 'චතුධාතුකම්මට්ඨානිකෝ' යනාදිය එම කර්මස්ථානයන්ගේ සුලභ බව දැක්වීමකි. එහි 'චතුධාතුකම්මට්ඨානික' යනු සතර මහා ධාතු කර්මස්ථානයෙහි යෙදුණු හෝ එහි නිරත වූ, එම කර්මස්ථානය දරන්නා වූ තැනැත්තායි. 'ඉතරානි' යනු පවසන ලද දෑ හැර ඉතිරි අනුස්සති, බ්‍රහ්මවිහාර ආදි කර්මස්ථානයන්ය. 'තං නිමිත්තං' යනු තමාට ලැබුණු ඒ උග්ගහ නිමිත්තයි. 'රැකිය යුතුය' යන්න පවසා රැකගත යුතු ආකාරය නැවත දැක්වීමට 'රත්තිට්ඨානේ' යනාදිය වදාරන ලදී.

117. Nānā karīyati etenāti nānākaraṇaṃ, bhedo. Bībhacchaṃ bheravadassanaṃ hutvā upaṭṭhāti manasikārassa anuḷāratāya, anupasantatāya ca ārammaṇassa. Tabbipariyāyato ‘‘paṭibhāganimittaṃ thūlaṅgapaccaṅgapuriso viya upaṭṭhātī’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Bahiddhāti gocarajjhattato bahiddhā. Kāmānaṃ amanasikārāti asubhabhāvanānubhāvena kāmasaññāya dūrasamussāritattā kāmaguṇe ārabbha manasikārasseva abhāvā. Amanasikārāti vā manasikārapaṭipakkhahetu. Yāya hi kāmasaññāya vasena sattā kāme manasi karonti, tassā paṭipakkhabhūtā asubhasaññā kāmānaṃ amanasikāro, tannimittanti attho. Tenāha [Pg.211] ‘‘vikkhambhanavasena kāmacchando pahīyatī’’ti. Paṭibhāganimittārammaṇāya hi asubhasaññāya saddhiṃ balappatto samādhi uppajjamānova kāmacchandaṃ vikkhambheti, anurodhamūlako āghāto mūlakāraṇe vikkhambhite vikkhambhitoyeva hotīti āha ‘‘anunaya…pe… pahīyatī’’ti. Na hi kadāci pahīnānunayassa byāpādo sambhavati. Yathāvuttaasubhasaññāsahagatā hi pīti sātisayā pavattamānāva byāpādaṃ vikkhambhentī pavattati. Tathā āraddhavīriyatāyāti yathā upacārajjhānaṃ uppajjati, tathā kammaṭṭhānamanasikāravasena paggahitavīriyatāya. Vīriyañhi paggaṇhantassa sammāsaṅkappo micchāsaṅkappaṃ viya savipphāratāya thinamiddhaṃ vikkhambhentameva uppajjati.

117. මෙයින් වෙනස් කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'නානාකරණය' හෙවත් වෙනස නම් වේ. මෙනෙහි කිරීමේ අමනෝඥ බව නිසා සහ අරමුණේ නොසන්සුන් බව නිසා එය පිළිකුල් සහගත භයානක දර්ශනයක් ලෙස පෙනේ. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස 'පටිභාග නිමිත්ත' පෘෂ්ඨිමත් අවයව සහිත පුරුෂයෙකු මෙන් පෙනේ යන්න මෙහි සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'බහිද්ධා' යනු ගෝචර ස්ථානයෙන් බැහැරව යන්නයි. 'කාමානං අමනසිකාරා' යනු අසුභ භාවනාවේ ආනුභාවයෙන් කාම සංඥාව දුරින් බැහැර කළ බැවින් කාම ගුණයන් අරභයා මෙනෙහි කිරීමක් නොමැති වීමයි. එසේත් නැතිනම් 'අමනසිකාර' යනු මෙනෙහි කිරීමට ප්‍රතිවිරුද්ධ හේතුවයි. යම් කාම සංඥාවක බලයෙන් සත්වයන් කාමයන් මෙනෙහි කරන්නේද, ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ අසුභ සංඥාව කාමයන් මෙනෙහි නොකිරීමයි, නැතහොත් මෙනෙහි කිරීමට ප්‍රතිවිරුද්ධ බවයි යන අර්ථයයි. ඒ නිසා 'යටපත් කිරීමේ වශයෙන් කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ වේ' යයි වදාරන ලදී. පටිභාග නිමිත්ත අරමුණු කරගත් අසුභ සංඥාව සමඟ බලවත් වූ සමාධිය උපදින විටම කාමච්ඡන්දය යටපත් කරයි. අනුරාගය මුල් කරගත් ක්‍රෝධය, එහි මූල හේතුව යටපත් වූ කල යටපත් වූවක්ම වන්නේ යැයි පැවසීමට 'අනුනය...පෙ... පහීයති' යනුවෙන් වදාරන ලදී. රාගය ප්‍රහීණ වූ තැනැත්තාට කිසි කලෙක ව්‍යාපාදයක් ඇති නොවේ. පවසන ලද අසුභ සංඥාව හා බැඳුණු පීතිය අතිශයින් පවතින විට ව්‍යාපාදය යටපත් කරමින් පවතී. 'තථා ආරද්ධවීරියතාය' යනු උපචාර සමාධිය උපදින ආකාරයට කර්මස්ථාන මෙනෙහි කිරීමේ බලයෙන් වීර්යය පවත්වන බැවිනි. වීර්යය වඩන්නාට සම්‍යක් සංකල්පය පහළ වන්නේ මිථ්‍යා සංකල්පය මෙන් නොව, වඩාත් බලවත්ව ථීනමිද්ධය යටපත් කරමින්මය.

Vippaṭisāro pacchānutāpo, tappaṭipakkhato avippaṭisāro darathapariḷāhābhāvena cittassa nibbutatā. Tassa avippaṭisārassa paccayabhūtaṃ sīlaṃ, taṃsahagatā tadupanissayā ca pītipassaddhisukhādayo sabhāvato, hetuto ca santasabhāvā, tesaṃ anuyuñjanena avūpasantasabhāvaṃ uddhaccakukkuccaṃ pahīyatīti āha ‘‘avippaṭisārakarasantadhammānuyogavasena uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī’’ti. Bhāvanāya hi pubbenāparaṃ visesaṃ āvahantiyā yaṃ sātisayaṃ sukhaṃ labbhati, taṃ anupasantasabhāvaṃ uddhaccakukkuccaṃ vikkhambhentameva uppajjati. Adhigatavisesassāti yathādhigatassa bhāvanāvisesassa. Paccakkhatāyāti paṭipajjantassa yogino paccakkhabhāvato ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā, yo evarūpiṃ sammāpaṭipattiṃ desetī’’ti paṭipattidesake satthari. Paṭipattiyanti paṭipajjamānajjhānapaṭipattiyaṃ. Paṭipattiphaleti tāya sādhetabbe lokiyalokuttaraphale. Vicikicchā pahīyati dhammanvayavicārāhitabalena vicārabalena. Iti pañca nīvaraṇāni pahīyantīti evaṃ paṭibhāganimittapaṭilābhasamakālameva heṭṭhā pavattabhāvanānubhāvanipphannehi samādhiādīhi kāmacchandādīni pañca nīvaraṇāni vikkhambhanavasena pahīyanti. Na hi paṭipakkhena vinā pahātabbassa pahānaṃ sambhavati, paṭipakkhā ca samādhiādayo kāmacchandādīnaṃ. Yathāha peṭake ‘‘samādhi kāmacchandassa paṭipakkho’’tiādi.

විප්පටිසාරය යනු පසුතැවිල්ලයි. එහි ප්‍රතිපක්ෂය වූ අවිප්පටිසාරය යනු පීඩාවන් හා දැවීම් නොමැති බැවින් සිතේ ඇති වන නිවුණු බව හෙවත් ශාන්තභාවයයි. එම අවිප්පටිසාරයට හේතු වූයේ ශීලයයි. ඒ සමඟම උපදින, එම ශීලයම උපනිශ්‍රය කරගත් පීති, පස්සද්ධි, සුඛ ආදිය ස්වභාවයෙන්ම මෙන්ම හේතු වශයෙන්ද ශාන්ත ස්වභාවයක් ගනී. ඒවා අනුයෝජනය කිරීමෙන් අශාන්ත ස්වභාවයක් ඇති උද්ධච්ච කුක්කුච්චය ප්‍රහීණ වේ යැයි පවසන ලදී. එනම් 'අවිප්පටිසාරය ඇති කරන ශාන්ත ධර්මයන් අනුයෝජනය කිරීමේ බලයෙන් උද්ධච්ච කුක්කුච්චය ප්‍රහීණ වේ' යනුයි. භාවනාව මඟින් පූර්ව අවස්ථාවට වඩා පසුව ඇති වන සුවිශේෂී බවක් ගෙන එන බැවින්, යම් උසස් සැපයක් ලබයිද, එය අශාන්ත ස්වභාවය ඇති උද්ධච්ච කුක්කුච්චය යටපත් කරමින්ම උපදියි. 'අධිගතවිසේසස්ස' යනු ලබා ගත් භාවනා විශේෂයයි. භාවනාවෙහි යෙදෙන යෝගාවචරයාට එය ප්‍රත්‍යක්ෂ වන බැවින්, 'මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම සම්මා සම්බුද්ධ වන සේක, උන්වහන්සේ මෙබඳු වූ සම්‍යයක් ප්‍රතිපදාවක් දේශනා කරන සේකැ'යි ප්‍රතිපදාව දේශනා කළ ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහිද, ප්‍රතිපත්තියෙහි එනම් පුරුදු කරනු ලබන ධ්‍යාන ප්‍රතිපත්තියෙහිද, ප්‍රතිපත්ති ඵලයෙහි එනම් එම ප්‍රතිපත්තියෙන් සාක්ෂාත් කරගත යුතු ලෞකික ලෝකෝත්තර ඵලයන්හිද, ධර්ම අනුවය විචාරයෙන් ලත් ශක්තියෙන් හෙවත් විචාර බලයෙන් විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ වේ. මෙසේ නීවරණ පහ ප්‍රහීණ වන ආකාරය නම්: ප්‍රතිභාග නිමිත්ත ලැබීමත් සමඟම, පෙර පවත්වන ලද භාවනානුභාවයෙන් නිපන් සමාධි ආදියෙන් කාමච්ඡන්දය ආදී නීවරණ පහම විෂ්කම්භන වශයෙන් ප්‍රහීණ වේ. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයක් නොමැතිව ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයක් ප්‍රහීණ කළ නොහැක. සමාධි ආදිය කාමච්ඡන්ද ආදියට ප්‍රතිපක්ෂ වේ. පෙටක පාලියෙහි 'සමාධිය කාමච්ඡන්දයට ප්‍රතිපක්ෂය' යනාදී වශයෙන් දේශනා කර ඇති පරිදිය.

Teneva [Pg.212] ca ‘‘imehi tesaṃ nīvaraṇānaṃ pahāna’’nti pahānaparidīpanamukhena jhānaṅgāni sarūpato dassetuṃ ‘‘tasmiññeva cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tasmiññeva cāti yaṃ taṃ yathāupaṭṭhitaṃ uggahanimittaṃ bhinditvā viya upaṭṭhitaṃ, tassa paṭicchannabhūtaṃ paṭibhāganimittaṃ, tasmiññeva nimitte. Cetasoti attanā sampayuttacittassa. Abhiniropanalakkhaṇoti āropanalakkhaṇo, appanāsabhāvoti attho. Nimittānumajjanaṃ paṭibhāganimitte anuvicaraṇaṃ. Ārammaṇe hi bhamarassa padumassūpari anuparibbhamanaṃ viya vicārassa anuvicāraṇākārena pavatti anumajjanakiccaṃ. Viseso eva adhigantabbato visesādhigamo, paṭiladdho ca so visesādhigamo cāti paṭi…pe… gamo, tappaccayā taṃhetukā paṭiladdhavisesādhigamapaccayā pīti. Pītimanassa pītisahitacittassa. Passaddhisambhavatoti kāyacittapassaddhīnaṃ saṃsijjhanato. ‘‘Pītimanassa kāyo passambhatī’’ti hi vuttaṃ. Passaddhinimittaṃ passaddhihetukaṃ sukhaṃ ‘‘passaddhakāyo sukhaṃ vediyatī’’ti vacanato. Sukhanimittā sukhapaccayā ekaggatā. ‘‘Sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (dī. ni. 1.466; a. ni. 3.96; 11.12) hi vuttaṃ. Iti jhānaṅgāni pātubhavantīti evaṃ etāni vitakkādīni jhānaṅgāni tasmiṃyeva nimitte uppajjanti. Paṭhamajjhānapaṭibimbabhūtanti paṭhamajjhānassa paṭicchannabhūtaṃ. Taṅkhaṇaññeva paṭibhāganimittapaṭilābhasamakālameva upacārajjhānampi nibbattati, na nīvaraṇappahānamevāti adhippāyo.

එබැවින්ම 'මොවුන් මඟින් එම නීවරණයන් ප්‍රහීණ වේ' යනුවෙන් ප්‍රහාණය විස්තර කිරීමේ මුඛයෙන් ධ්‍යාන අංගයන් ස්වරූප වශයෙන් දැක්වීමට 'තස්මිඤ්ඤේව ච' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'තස්මිඤ්ඤේව ච' යනු එළඹ සිටි උග්ගහ නිමිත්ත බිඳගෙන මතු වන්නාක් මෙන් පෙනෙන, එහිම වැසී තිබූ ප්‍රතිභාග නිමිත්තයි. 'චේතසෝ' යනු තමා හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සිතයි. 'අභිනිරෝපණ ලක්ඛණ' යනු අරමුණෙහි පිහිටුවන ලක්ෂණයයි, එනම් අප්පනා ස්වභාවයයි. ප්‍රතිභාග නිමිත්තෙහි නැවත නැවත හැසිරීම 'නිමිත්තානුමජ්ජනය' හෙවත් විචාරයයි. බඹරෙකු නෙළුම් මලක් වටා භ්‍රමණය වන්නාක් මෙන්, අරමුණෙහි විචාරය නැවත නැවත හැසිරෙන ආකාරයෙන් පැවතීම අනුමජ්ජන කෘත්‍යයයි. ලබා ගත යුතු බැවින් එය 'විශේෂ' නම් වේ, එය ලඟා කර ගැනීම 'විශේෂාධිගමය' වේ. එම ලැබූ විශේෂාධිගමය හේතුවෙන් පීතිය උපදියි. පීතිමත් සිතක් ඇති තැනැත්තාට නාම කාය හා රූප කායයන්ගේ සංසිඳීම හෙවත් පස්සද්ධිය ඇති වේ. 'පීතිමත් සිතැත්තාගේ කය සංසිඳේ' යැයි වදාරන ලදී. පස්සද්ධිය හේතුවෙන් සැපය උපදියි. 'සංසිඳුණු කය ඇත්තා සැප විඳියි' යන වචනයට අනුවයි. සැපය හේතුවෙන් ඒකාග්‍රතාව ඇති වේ. 'සැපවත් තැනැත්තාගේ සිත සමාධිගත වේ' යැයි වදාරන ලදී. මෙසේ මේ විතක්කාදී ධ්‍යාන අංගයන් එම නිමිත්තෙහිම උපදියි. 'පඨමජ්ඣාන පටිබිම්බභූතං' යනු පළමු ධ්‍යානයට සමාන වූවකි. ප්‍රතිභාග නිමිත්ත ලත් ඒ ක්ෂණයෙහිම උපචාර සමාධියද උපදියි, එය නීවරණ ප්‍රහාණය පමණක් නොවන බව මෙහි අදහසයි.

Vinīlakādikammaṭṭhānavaṇṇanā

විනීලකාදී කමටහන් වර්ණනාව

118. Vinīlakādīsupi kammaṭṭhānesu. Lakkhaṇaṃ vuttanti yaṃ taṃ nimittaggahaṇalakkhaṇaṃ vuttaṃ. Vuttanayenevāti uddhumātake vuttanayeneva. Saha vinicchayena, adhippāyena cāti savinicchayādhippāyaṃ. Taṃ sabbaṃ lakkhaṇaṃ veditabbanti sambandho.

118. විනීලකාදී කමටහන්හිද, නිමිති ගැනීම් ලක්ෂණය පවසන ලදී. ඒ උද්ධුමාතක කමටහනෙහි කී ක්‍රමයටමය. විනිශ්චය හා අදහස සමඟ සියලු ලක්ෂණ තේරුම් ගත යුතු යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

Kabarakabaravaṇṇanti yebhuyyena sabalavaṇṇaṃ. Ussadavasenāti rattasetanīlavaṇṇesu ussadassa vaṇṇassa vasena.

‘කබරකබරවණ්ණං’ යනු බොහෝ දුරට විচিত্র වූ හෝ තැන් තැන්වල ලප සහිත වර්ණයයි. ‘උස්සදවසෙන’ යනු රතු, සුදු හෝ නිල් වර්ණයන්ගෙන් වැඩිපුර පවතින වර්ණය අනුවයි.

Sannisinnanti niccalabhāveneva sabbaso thirataṃ.

‘සන්නිසින්නං’ යනු කිසිසේත්ම සෙලවීමක් නොමැතිව නිශ්චලව පවතින බවයි.

Corāṭaviyanti corehi pariyuṭṭhitaaraññe. Yatthāti yasmiṃ āghātane. Chinnapurisaṭṭhāneti chinnapurisavante ṭhāne. Nānādisāyaṃ patitampīti [Pg.213] chinnaṃ hutvā sarīrassa khaṇḍadvayaṃ visuṃ disāsu patitampi. Ekāvajjanenāti ekasamannāhārena. Āpāthamāgacchatīti ekajjhaṃ āpāthaṃ āgacchati. Vissāsaṃ āpajjatīti ajegucchitaṃ upagaccheyya seyyathāpi chavaḍāhako. Sahatthā aparāmasane jigucchā saṇṭhātiyevāti āha ‘‘kattarayaṭṭhiyā vā daṇḍakena vā…pe… upanāmetabba’’nti. Vicchiddakabhāvapaññāyanatthaṃ ekaṅgulantarakaraṇaṃ. Upanāmetabbanti upanetabbaṃ.

‘චෝරාටවියං’ යනු සොරුන් ගැවසෙන වනාන්තරයකයි. ‘යත්ථ’ යනු යම් වධක භූමියකයි. ‘ඡින්නපුරිසට්ඨානෙ’ යනු කැබලි කරන ලද මිනිස් සිරුරු ඇති තැනයි. ‘නානාදිසායං පතිතම්පි’ යනු සිරුර කොටස් දෙකකට කැඩී විවිධ දිශාවන්ට වැටී තිබුණද, ‘ඒකාවජ්ජනෙන’ යනු එකම අවධානයකින් යුතුව බැලීමයි. එවිට එය එකම තැනක පවතින්නාක් මෙන් පෙනෙයි. ‘විස්සාසං ආපජ්ජති’ යනු මිනී පුලුස්සන්නෙකු මෙන් පිළිකුල් බවින් තොර තත්ත්වයට පත්වීමයි. තම අතින් ස්පර්ශ නොකරන විට පිළිකුල ඇති විය හැකි බැවින්, රිටකින් හෝ දණ්ඩකින් එම කොටස් ළං කරගත යුතු යැයි පවසන ලදී. එය සිරුර වෙන් වී ඇති බව පැහැදිලිව දැකීම පිණිසයි. ‘උපනාමෙතබ්බං’ යනු ළං කරගත යුතු බවයි.

Khāyitasadisamevāti khāyitāsubhasadisameva. Aṅgulaṅgulantaranti vividhaṃ khittaṃ sarīrāvayavaṃ aṅgulantaraṃ aṅgulantaraṃ. Katvā vāti kattarayaṭṭhiyā vā daṇḍakena vā sayaṃ katvā vā.

‘ඛායිතසදිසමෙව’ යනු සතුන් විසින් කා දමන ලද අසුභයක් බඳුමය. ‘අංගුලංගුලන්තරං’ යනු විවිධ තැනට විසිරී ඇති සිරුරු කොටස් එකිනෙකට ඇඟිල්ලක පමණ පරතරයක් තබා, රිටකින් හෝ දණ්ඩකින් හෝ තමා විසින්ම සකස් කරගත යුතු බවයි.

Laddhappahārānanti laddhāvudhappahārānaṃ mukhatoti sambandho. Mukhatoti pahārādimukhato. Paggharamānakāleti lohitaṃ paggharamānakāle. Lohitakaṃ labbhatīti yojanā.

‘ලද්ධප්පහාරානං’ යනු අවි ආයුධවලින් පහර ලැබූවන්ගේ තුවාල මුවවිටින් යන්නයි. ‘පග්ඝරමානකාලෙ’ යනු ලේ වැගිරෙන කාලයෙහි ලෝහිතක කමටහන ලැබෙන බවයි.

Tanti puḷavakaṃ. Tesūti soṇādisarīresu. Aṭṭhikanti aṭṭhikaasubhaṃ nānappakārato vuttanti sambandho. Purimanayenevāti pubbe uddhumātake vuttanayeneva.

‘තං’ යනු පණුවන් ගැසූ අසුභයයි. ‘තේසු’ යනු සුනඛාදී සිරුරුන් අතරයි. ‘අට්ඨිකං’ යනු අට්ඨික අසුභය විවිධ ආකාරයෙන් පවසන ලදී යන්න සම්බන්ධයයි. ‘පුරිමනයෙනෙව’ යනු කලින් උද්ධුමාතක කමටහනෙහි විස්තර කළ ක්‍රමයටමය.

119. Tanti aṭṭhikaṃ. Na upaṭṭhātīti sabhāvato na upaṭṭhāti, paṭikkūlavasena na upaṭṭhātīti attho. Tenāha ‘‘odātakasiṇasambhedo hotī’’ti. Aṭṭhike paṭhamavayādisaṃlakkhaṇaṃ na sakkāti ‘‘liṅganti idha hatthādīnaṃ nāma’’nti vuttaṃ. Aṭṭhikasaṅkhalikā pana ‘‘ayaṃ daharassa, ayaṃ yobbane ṭhitassa, ayaṃ avayavehi vuddhipattissā’’ti evaṃ vayavasena vavatthapetuṃ sakkuṇeyyāva, abyāpitāya pana na gahitanti veditabbaṃ. Yadipi aṭṭhikasaṅkhalikāyaṃ sandhito vavatthāpanaṃ labbhati, aṭṭhike pana na labbhatīti tassa aniyatabhāvadīpanatthaṃ kamavilaṅghanaṃ katvā ‘‘tassa tassa aṭṭhino ninnaṭṭhānathalaṭṭhānavasenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ninnaṭṭhānaṃ nāma aṭṭhino vinatappadeso. Thalaṭṭhānaṃ unnatappadeso. Ghaṭitaghaṭitaṭṭhānavasenāti anupagatanhārubandhānaṃ, itaresañca aññamaññaṃ saṃkiliṭṭhasaṃkiliṭṭhaṭṭhānavasena. Antaravasenāti aññamaññassa antaravasena, susiravasena ca. Sabbatthevāti sakalāya aṭṭhisaṅkhalikāya, sabbasmiṃ vā aṭṭhike.

119. 'තන්ති අට්ඨිකං' යනු ඇටයයි. 'න උපට්ඨාතීති' යනු ස්වභාවයෙන් ප්‍රකට නොවේ, පිළිකුල් ස්වභාවයෙන් ප්‍රකට නොවේ යන අර්ථයයි. එබැවින් 'එය සුදු කසිණය හා මිශ්‍ර වීමක් වෙයි' යැයි වදාළහ. තනි ඇටයක පළමු වයස ආදිය වෙන්කොට හඳුනාගත නොහැකි බැවින් 'මෙහි ලිංගය නම් අත් ආදියෙහි නාමයයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. එහෙත් ඇටසැකිල්ල සම්බන්ධයෙන් නම් 'මෙය කුඩා දරුවෙකුගේය, මෙය යොවුන් වියේ පසුවන්නෙකුගේය, මෙය අවයව පූර්ණත්වයට පත් වූ වැඩිහිටියෙකුගේය' යනුවෙන් වයස අනුව නියම කළ හැකි වුවද, එය සියලු තැනට සාධාරණ නොවන බැවින් (මෙහිදී) නොගන්නා ලදැයි දත යුතුය. ඇටසැකිල්ලෙහි සන්ධි මගින් වෙන්කොට හඳුනාගැනීම කළ හැකි වුවද, තනි ඇටයක එය කළ නොහැකි බැවින්, එහි අනිශ්චිත භාවය දැක්වීම සඳහා අනුපිළිවෙළ ඉක්මවා 'ඒ ඒ ඇටයෙහි මිටි තැන් හා උස් තැන් අනුව' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'නින්නට්ඨාන' යනු ඇටයෙහි පහතට නැමුණු ප්‍රදේශයයි. 'ථලට්ඨාන' යනු උස් වූ ප්‍රදේශයයි. 'ඝටිතඝටිතට්ඨාන' වශයෙන් යනු නහරවලින් බැඳී ඇති සහ නැති ඇටවල එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ ස්ථානවල ස්වභාවයයි. 'අන්තර' වශයෙන් යනු එකිනෙක අතර පරතරය හා සිදුරු සහිත ස්වභාවයයි. 'සබ්බත්ථෙවා' යනු මුළු ඇටසැකිල්ලෙහිම හෝ මුළු ඇටයෙහිමය.

120. Etthāti [Pg.214] etasmiṃ aṭṭhikāsubhe. Yujjamānavasena sallakkhetabbanti yaṃ nimittaggahaṇaṃ yattha yujjati, taṃ tattha uggaṇhanatthaṃ nimittaggahaṇavasena upalakkhetabbaṃ. Sakalāyāti anavasesabhāgāya paripuṇṇāvayavāya. Sampajjati nimittupaṭṭhānavasena. Tesūti aṭṭhikasaṅkhalikaṭṭhikesu. Vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Tanti ‘‘ekasadisamevā’’ti vacanaṃ. Ekasmiṃ aṭṭhike yuttanti idaṃ yathā vinīlakādīsu ubhinnaṃ nimittānaṃ yathārahaṃ vaṇṇavisesato, paripuṇṇāparipuṇṇato, savivarāvivarato, calācalato ca viseso labbhati, na evametassāti katvā vuttaṃ, na pana sabbena sabbaṃ visesābhāvato. Tenevāha ‘‘ekaṭṭhikepi cā’’tiādi. Tattha bībhacchenāti suvibhūtaaṭṭhirūpattā aṭṭhibhāveneva virūpena. Bhayānakenāti teneva pākatikasattānaṃ bhayāvahena. Pītisomanassajanakenāti saṇhamaṭṭhabhāvena upaṭṭhānato, bhāvanāya ca savisesattā pītiyā, somanassassa ca uppādakena. Tenevāha ‘‘upacārāvahattā’’ti.

120. 'එත්ථාති' යනු මේ අට්ඨික අශුභයෙහිය. 'යුජ්ජමාන වසේන සල්ලක්ඛේතබ්බං' යනු යම් නිමිත්තක් ගැනීමක් යම් තැනක ගැලපේද, එය එහි උග්‍රහ කරගනු පිණිස නිමිති ගන්නා ආකාරයෙන් සලකා ගත යුතුය. 'සකලායාති' යනු ශේෂ නොවූ කොටස් ඇති, පරිපූර්ණ අවයව සහිත වූ යන්නයි. නිමිත්ත වැටහෙන ආකාරයෙන් එය සම්පූර්ණ වෙයි. 'තේසූති' යනු ඇටසැකිල්ල හා තනි ඇටය යන මේවායෙහි යන්නයි. මේ පිළිබඳව අටුවාවෙහි වදාරන ලදී. 'තන්ති' යනු 'එකම සමාන වූ' යන වචනයයි. එක් ඇටයක ගැලපෙන බව නම්, විනීලක ආදී අශුභයන්හි නිමිති දෙක (උග්‍රහ හා පටිබාග) සුදුසු පරිදි වර්ණ විශේෂයෙන්, පූර්ණ හෝ අපූර්ණ බවින්, සිදුරු සහිත හෝ රහිත බවින් සහ සෙලවෙන හෝ නොසෙලවෙන බවින් වෙනසක් ලබන්නා සේ මෙහි එබඳු වෙනසක් නොලැබෙන බව අදහස් කරමින් පවසන ලදී. එහෙත් එය සර්වාකාරයෙන්ම විශේෂත්වයක් නොමැති වීම නිසා පැවසූවක් නොවේ. එබැවින් 'එක් ඇටයක වුවද' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'බීභච්ඡේනාති' යනු මැනවින් ප්‍රකට වූ ඇටයේ ස්වරූපය නිසා ඇටයක් ලෙසම පවතින විරූපී ස්වභාවයෙනි. 'භයානකේනාති' යනු එම විරූපී ස්වභාවය නිසාම සාමාන්‍ය සත්වයන්ට බිය උපදවන ස්වභාවයෙනි. 'පීතිසෝමනස්සජනකේනාති' යනු පිරිසිදු ඇටයක් ලෙස වැටහීම නිසාත් භාවනාවෙහි විශේෂත්වය නිසාත් පීතිය හා සෝමනස්සය උපදවන සුලු බවිනි. එබැවින් 'උපචාර සමාධිය පමුණුවන බැවින්' යැයි වදාරන ලදී.

Imasmiṃ okāseti uggahapaṭibhāganimittānaṃ vuttaṭṭhāne. Dvāraṃ datvā vāti ‘‘paṭikkūlabhāveyeva diṭṭhe nimittaṃ nāma hotī’’ti ettake eva aṭṭhatvā anantarameva ‘‘duvidhaṃ idha nimitta’’ntiādinā uggahapaṭibhāganimittāni vibhajitvā vacanena yathāvuttassa nimittavibhāgassa dvāraṃ datvāva vuttaṃ. Nibbikappanti ‘‘subha’’nti vikappena nibbikappaṃ, asubhantvevāti attho. Vicāretvāti ‘‘ekasmiṃ aṭṭhike yutta’’ntiādinā vicāretvā.

'ඉමස්මිං ඕකාසේති' යනු උග්‍රහ හා පටිබාග නිමිති වදාළ ස්ථානයෙහිය. 'ද්වාරං දත්වා වා' යනු 'පිළිකුල් බව දුටු විටම නිමිත්ත ඇතිවේ' යන මෙපමණකින්ම නොනැවතී, ඉන් අනතුරුවම 'මෙහි නිමිත්ත දෙවැදෑරුම් වේ' යනාදී වශයෙන් උග්‍රහ හා පටිබාග නිමිති බෙදා දැක්වීමෙන්, පවසන ලද නිමිති විභාගයට මග පාදා වදාරන ලදී. 'නිබ්බිකප්පන්ති' යනු 'ශුභ' යැයි පරිකල්පනය කිරීමෙන් තොරව, 'අශුභ' යනුවෙන්ම පමණක් ගැනීම යන අර්ථයයි. 'විචාරෙත්වාති' යනු 'එක් ඇටයක ගැලපේ' යනාදී වශයෙන් විමසා බලාය.

Mahātissattherassāti cetiyapabbatavāsīmahātissattherassa. Nidassanānīti dantaṭṭhikamattadassanena sakalassāpi tassā itthiyā sarīrassa aṭṭhisaṅghātabhāvena upaṭṭhānādīni ettha aṭṭhikakammaṭṭhāne uggahapaṭibhāganimittānaṃ visesavibhāvanāni udāharaṇāni.

'මහාතිස්සත්ථේරස්සාති' යනු චේතිය පබ්බතයෙහි වාසය කළ මහාතිස්ස තෙරුන් වහන්සේටය. 'නිදස්සනානීති' යනු දත් ඇටයක් පමණක් දැකීමෙන් එම ස්ත්‍රියගේ මුළු ශරීරයම ඇටසැකිල්ලක් ලෙස වැටහීම ආදිය, මෙහි අට්ඨික කර්මස්ථානයෙහි උග්‍රහ හා පටිබාග නිමිතිවල විශේෂය පැහැදිලි කරන නිදසුන් වේ.

Subhaguṇoti savāsanānaṃ kilesānaṃ pahīnattā suparisuddhaguṇo. Dasasatalocanenāti sahassakkhena devānamindena. So hi ekāsaneneva sahassaatthānaṃ vicāraṇasamatthena paññācakkhunā samannāgatattā ‘‘sahassakkho’’ti vuccati. Thutakittīti ‘‘yo dhīro sabbadhi danto’’tiādinā (mahāva. 58) abhitthutakittisaddo.

'සුභගුණෝති' යනු වාසනා සහිත කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් අතිශයින් පිරිසිදු ගුණ ඇති බවයි. 'දසසතලෝචනේනාති' යනු සහස් ඇස් ඇති ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා විසිනි. ඔහු එකම අසුනක හිඳ දහසක් කරුණු විමසීමට සමත් ප්‍රඥා චක්ෂුසින් යුක්ත බැවින් 'සහස්සක්ඛ' යැයි කියනු ලැබේ. 'ථුතකිත්තීති' යනු 'යම් ධීරයෙක් සියලු තැන දමනය වූයේද' යනාදී වශයෙන් පසසන ලද කීර්ති රාවයක් ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේය.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

ප්‍රකීර්ණක කථා වර්ණනාවයි.

121. Ujupaṭipakkhena [Pg.215] pahīnabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘suvikkhambhitarāgattā’’ti. Asubhappabhedoti uddhumātakādiasubhavibhāgo. Sarīrasabhāvappattivasenāti sarīrassa attano sabhāvūpagamanavasena. Sarīrañhi vinassamānaṃ aññarūpena ṭhitassa rakkhasassa viya sabhāvappattivaseneva vinassati. Rāgacaritabhedavasenāti rāgacaritavibhāgavasena. Yadi sarīrasabhāvappattivasena ayamasubhappabhedo vutto, mahāsatipaṭṭhānādīsu (dī. ni. 2.372 ādayo; ma. ni. 1.105 ādayo) kathaṃ navappabhedoti? So sarasato eva sabhāvappattivasena vutto, ayaṃ pana parūpakkamenāpi. Tattha ca idhāgatesu dasasu asubhesu ekaccāneva gahitāni, aṭṭhikañca pañcavidhā vibhattaṃ. Tāni ca vipassanāvasena, imāni samathavasenāti pākaṭoyaṃ bhedoti.

121. ඍජු ප්‍රතිපක්ෂයෙන් (රාගය) ප්‍රහීණ වූ බව අභිප්‍රාය කොට 'මැනවින් විෂ්කම්භනය කරන ලද රාගය ඇති බැවින්' යැයි වදාළහ. 'අසුභප්පභේදෝ' යනු උද්ධුමාතක ආදී අශුභයන්ගේ බෙදීමයි. 'ශරීරසභාවප්පත්තිවසේනාති' යනු ශරීරය තමාගේම ස්වභාවයට පත්වීමෙනි. ශරීරය විනාශ වන විට වෙනත් රූපයකින් පෙනී සිටින රකුසෙකු මෙන් ස්වභාවයට පත්වීමෙන්ම විනාශ වෙයි. 'රාගචරිතභේදවසේනාති' යනු රාග චරිත ඇත්තන්ගේ බෙදීම අනුවය. ඉදින් ශරීරයේ ස්වභාවයට පත්වීම අනුව මෙම අශුභ බෙදීම වදාරන ලද්දේ නම්, මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍ර ආදියෙහි නවවැදෑරුම් බෙදීමක් වදාළේ කෙසේද? එය තමාගේම ස්වභාවයට පත්වීම අනුව වදාරන ලදී, මෙය අනුන්ගේ මැදිහත් වීමෙන් (පරූපක්‍රමයෙන්) ද වෙයි. එහි වදාළ ඒවා සහ මෙහි එන අශුභ දසය අතරින් ඇතැම් ඒවා පමණක් මෙහි ගන්නා ලදී, ඇටසැකිල්ල පස් ආකාරයකින් බෙදා දක්වන ලදී. ඒවා විපස්සනා වශයෙන්ද, මේවා සමථ වශයෙන්ද වදාරන ලද බව මේ වෙනස පැහැදිලිය.

Imesaṃ pana dassanampi asubhabhāvasāmaññena satipi avisesato rāgacaritānaṃ sappāyabhāve yaṃ vuttaṃ ‘‘rāgacaritabhedavasena cā’’ti, taṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘visesato’’tiādi vuttaṃ. Sūnabhāvena susaṇṭhitampi sarīraṃ dussaṇṭhitameva hotīti uddhumātakasarīre saṇṭhānavipattiṃ dīpetīti āha ‘‘sarīrasaṇṭhānavipattippakāsanato’’ti. Saṇṭhānasampattiyaṃ ratto saṇṭhānarāgī, tassa sappāyaṃ saṇṭhānarāgassa vikkhambhanupāyabhāvato. Kāyo eva kāyavaṇo, tattha paṭibaddhassa nissitassa. Susirabhāvappakāsanatoti susirassa vivarassa atthibhāvappakāsanato. Sarīre ghanabhāvarāginoti sarīre aṅgapaccaṅgānaṃ thirabhāvaṃ paṭicca uppajjanakarāgavato. Vikkhepappakāsanatoti soṇasiṅgālādīhi ito cito ca vikkhepassa pakāsanato aṅgapaccaṅgalīlārāgino sappāyaṃ. Īdisānaṃ kira anavaṭṭhitarūpānaṃ avayavānaṃ ko līḷāvilāsoti virāgasambhavato. Saṅghātabhedavikārappakāsanatoti saṅghātassa aṅgapaccaṅgānaṃ saṃhatabhāvassa susambandhatāya bhedo eva vikāro saṅghātabhedavikāro, tassa pakāsanato. Lohitaṃ makkhitaṃ hutvā paṭikkūlabhāvo lohitamakkhitapaṭikkūlabhāvo, tassa pakāsanato. Mamattarāginoti ‘‘mama aya’’nti uppajjanakarāgavato. Dantasampattirāginoti dantasampattiyaṃ rajjanasīlassa.

මෙම අසුභ දසයම දර්ශනය වීම පොදුවේ අසුභ ස්වභාවයෙන් යුක්ත හෙයින්, විශේෂත්වයකින් තොරව රාග චරිත ඇත්තන්ට සුදුසු බව පැවසුවද, 'රාග චරිතයන්ගේ ප්‍රභේද අනුව' යැයි පැවසූ කරුණ වෙන්කර දැක්වීම සඳහා 'විශේෂයෙන්' යනාදිය පවසන ලදී. ඉදිමීම නිසා හොඳ පෙනුමක් ඇති ශරීරයක් වුවද විරූපී පෙනුමකින් යුක්ත වන බැවින්, උද්ධුමාතක (ඉදිමුණු) අසුභය ශරීරයේ හැඩයෙහි (සංස්ථානයෙහි) ඇති විපත්තිය ප්‍රකාශ කරයි. ශරීරයේ හැඩය කෙරෙහි ඇලුම් කරන්නා 'සංස්ථානරාගී' නම් වේ. ඔහුට උද්ධුමාතක අසුභය සුදුසු වන්නේ එම සංස්ථාන රාගය යටපත් කිරීමේ උපක්‍රමයක් වන බැවිනි. ශරීරය යනු ම තුවාලයකි. එහි ඇලී සිටින තැනැත්තාට එහි ඇති විවර (සිදුරු) ස්වභාවය පෙන්වා දීම විනිලක අසුභයේ කාර්යයයි. ශරීරයේ අවයවයන්ගේ තද ගතිය කෙරෙහි ඇලෙන තැනැත්තාට වික්ඛිත්තක අසුභය සුදුසු වේ. බල්ලන්, නරින් ආදීන් විසින් එහා මෙහා ඇද දැමීමෙන් අවයව විසිරී යාම දැක්වීමෙන්, අතපය සෙලවීමේ ලීලාව කෙරෙහි ඇලෙන අයට එය සුදුසු වේ. මෙබඳු වූ අස්ථිර අවයවයන්ගේ කිනම් ලීලාවක් හෝ විලාසයක් තිබිය හැකිදැයි සලකා විරාගය උපදවන බැවිනි. සන්ධි බිඳී යාමෙන් අවයවයන්ගේ මනා සම්බන්ධය නැතිවීම විච්ඡිද්දක අසුභයෙන් ප්‍රකාශ වේ. ලේ තැවරුණු පිළිකුල් බව ලෝහිතක අසුභයෙන් ප්‍රකාශ වේ. 'මේ මගේ ශරීරයයි' කියා මමත්වය ඇති කරගන්නා අයට සහ දත් සම්පත්තියෙහි ඇලෙන සුළු අයට මෙය සුදුසු වේ.

Kasmā [Pg.216] panettha uddhumātakādike paṭhamajjhānameva uppajjati, na dutiyādīnīti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Aparisaṇṭhitajalāyāti sotavasena pavattiyā samantato aṭṭhitajalāya asannisinnasalilāya. Arittabalenāti pājanadaṇḍabalena. Dubbalattā ārammaṇassāti paṭikkūlabhāvena attani cittaṃ ṭhapetuṃ asamatthabhāvo ārammaṇassa dubbalatā. Paṭikkūle hi ārammaṇe sarasato cittaṃ pavattituṃ na sakkoti, abhiniropanalakkhaṇena pana vitakkena abhiniropiyamānameva cittaṃ ekaggataṃ labhati. Na vinā vitakkenāti vitakkarahitāni dutiyādijjhānāni tattha patiṭṭhaṃ na labhanti. Tenāha ‘‘vitakkabalenevā’’tiādi.

මෙහි උද්ධුමාතක ආදී අසුභයන්හි ප්‍රථම ධ්‍යානයම උපදින්නේ ඇයි? ද්විතීයක ආදී ධ්‍යාන නූපදින්නේ මන්ද? යන ප්‍රශ්නය සලකා 'යම් හෙයකින්' යනාදිය පවසන ලදී. 'ස්ථාවර නොවූ ජලය' යනු ගලා යන ස්වභාවය නිසා හාත්පස නොරැඳෙන ජලය ඇති බවයි. 'හබලක බලයෙන්' යනු ඔරුවක් පදවන දණ්ඩක බලයෙනි. 'අරමුණෙහි දුබල බව' යනු පිළිකුල් ස්වභාවය නිසා සිත අරමුණෙහි රඳවා ගැනීමට ඇති නොහැකියාවයි. පිළිකුල් අරමුණක සිත ස්වභාවයෙන්ම පැවතිය නොහැක. එහෙත් අරමුණෙහි සිත පිහිටුවීමේ ලක්ෂණය ඇති විතක්කය මගින් යොමු කළ විටම සිත ඒකාග්‍රතාවය ලබයි. විතක්කය රහිතව, එනම් විතක්කය නැති දෙවන ආදී ධ්‍යානවලට එම අරමුණෙහි පිහිටක් ලැබිය නොහැක. එබැවින් 'විතක්කයේ බලයෙන්ම' යැයි පවසන ලදී.

Yadi paṭikkūlabhāvato uddhumātādiārammaṇe dutiyādijjhānāni na pavattanti, evaṃ sante paṭhamajjhānenāpi tattha na uppajjitabbaṃ. Na hi tattha pītisomanassānaṃ sambhavo yuttoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘paṭikkūlepi ca etasmi’’ntiādi. Tattha ānisaṃsadassāvitānīvaraṇasantāparogavūpasamānaṃ yathākkamaṃ pupphacchaḍḍaka, vamanavirecanaupamā yojetabbā.

පිළිකුල් සහගත බව නිසා උද්ධුමාතක ආදී අරමුණු වල ද්විතීයක ආදී ධ්‍යාන ඇති නොවන්නේ නම්, ප්‍රථම ධ්‍යානය ද එහි ඇති නොවිය යුතුය. එහි ප්‍රීති සෝමනස්සයන් ඇතිවීම නුසුදුසුය යන චෝදනාව ගැන සලකා 'පිළිකුල් වුවත් මෙහි' යනාදිය පවසන ලදී. එහිදී පිළිවෙළින් ආනිසංස දැකීම සහ නීවරණ නමැති දැවිල්ල හා රෝගය සන්සිඳීම සම්බන්ධයෙන් මල් කසළ දමන්නාගේ උපමාව සහ වමනය හා විරේක කිරීමේ උපමාව යෙදිය යුතුය.

122. Yathāvuttakāraṇena dasadhā vavatthitampi sabhāvato ekavidhamevāti dassetuṃ ‘‘dasavidhampi ceta’’ntiādiṃ vatvā svāyaṃ sabhāvo yathā aviññāṇakesu, evaṃ saviññāṇakesupi labbhateva. Tasmā tatthāpi yonisomanasikāravato bhāvanā ijjhatevāti dassento ‘‘tadetaṃ iminā lakkhaṇenā’’tiādimāha. Etthāti etasmiṃ jīvamānakasarīre. Alaṅkārenāti paṭijagganapubbakena alaṅkaraṇena. Na paññāyati pacurajanassāti adhippāyo. Atirekatisataaṭṭhikasamussayaṃ dantaṭṭhikehi saddhiṃ, tehi pana vinā ‘‘timattāni aṭṭhisatānī’’ti (visuddhi. 1.190) kāyagatāsatiyaṃ vakkhati. Chiddāvachiddanti khuddānukhuddachiddavantaṃ. Medakathālikā medabharitabhājanaṃ. Niccuggharitapaggharitanti niccakālaṃ upari, heṭṭhā ca vissavantaṃ. Vemattanti nānattaṃ. Nānāvatthehīti nānāvaṇṇehi vatthehi. Hiriyā lajjāya kopanato vināsanato hirikopinaṃ, uccārapassāvamaggaṃ. Yāthāvasarasanti yathābhūtaṃ sabhāvaṃ. Yāthāvato rasīyati ñāyatīti hi raso, sabhāvo. Ratinti abhiratiṃ abhiruciṃ. Attasinehasaṅkhātena [Pg.217] rāgena rattā attasineharāgarattā. Vihaññamānenāti icchitālābhena vighātaṃ āpajjantena.

122. ඉහත කී කරුණු නිසා දස ආකාරයකින් බෙදා දැක්වුවද, පිළිකුල් බව නමැති ස්වභාවය අනුව මෙය එක් ආකාරයක්ම වේ. මෙම ස්වභාවය විඥානය රහිත ශරීරවල මෙන්ම විඥානය සහිත ශරීරවලද පවතී. එබැවින් ජීවමාන ශරීරය කෙරෙහිද යෝනිසෝ මනසිකාරය ඇති තැනැත්තාට භාවනාව සාර්ථක වන බව පෙන්වීමට 'එය මෙම ලක්ෂණයෙන්' යනාදිය පවසන ලදී. 'මෙහි' යනු මෙම ජීවමාන ශරීරයෙහිය. පිරිසිදු කර සැරසීම නිසා බහුජනයාට මෙහි ඇති පිළිකුල් බව නොපෙනේ යන්න අදහසයි. දත් ඇට ද සමඟ තුන්සියයකට අධික ඇට සමූහයකින් සැදුම් ලත් මෙම ශරීරය ගැන, දත් ඇට හැර 'ඇට තුන්සියයක් පමණ' යැයි කායගතාසති නිර්දේශයේදී පවසනු ඇත. 'සිදුරු සහිත' යනු කුඩා හා ඉතා කුඩා සිදුරුවලින් යුක්ත බවයි. 'මේද භාජනය' යනු මේදයෙන් පිරුණු වළඳකි. 'සෑම කල්හි වැගිරෙන' යනු නිතරම උඩින් හා යටින් වැගිරෙන බවයි. 'වෙනස් බව' යනු විවිධත්වයයි. විවිධ වර්ණැති වස්ත්‍රවලින් ලජ්ජාව වසන බැවින්, මළ මුත්‍ර මාර්ගය 'හිරිකෝපීනය' නම් වේ. 'තත්ත්වාකාරයෙන්' යනු පවතින ස්වභාවයයි. ඇති සැටියෙන් දැනගන්නා බැවින් 'රස' හෙවත් ස්වභාවය නම් වේ. 'රතිය' යනු අභිරුචියයි. තම ශරීරය කෙරෙහි ඇති ආදරය නමැති රාගයෙන් ඇලුණු අය 'අත්තසිනේහරාගරත්ත' නම් වෙති. 'පීඩාවට පත්වීමෙන්' යනු කැමති දෙය නොලැබීමෙන් පීඩාවට පත්වීමයි.

Kiṃsukanti pālibhaddakaṃ, palāsoti keci, simbalīti apare. Atilolupoti ativiya lolasabhāvo. Adunti etaṃ. Nanti kesādisarīrakoṭṭhāsaṃ. Mucchitāti mohitā, mucchāpāpikāya vā taṇhāya vasena mucchaṃ pattā. Sabhāvanti paṭikkūlabhāvaṃ.

'කිංසුක' යනු එරබදු ගසයි, ඇතැමුන් එය පලාස ගස යැයිද, තවත් අය ඉඹුල් ගස යැයිද පවසති. 'අතිලොලුප' යනු ඉතා චපල ස්වභාවයයි. 'අදුං' යනු එයයි. 'නං' යනු කෙස් ආදී ශරීර කොටස්ය. 'මුච්ඡිත' යනු මුළා වූවන්ය, එසේත් නැතිනම් පාපී තෘෂ්ණාව නිසා මුළාවට පත් වූවන්ය. 'සභාව' යනු පිළිකුල් ස්වභාවයයි.

Ukkarūpamoti uccārapassāvaṭṭhānasamo, vaccakūpasamo vā. Cakkhubhūtehīti cakkhuṃ pattehi paṭiladdhapaññācakkhukehi, lokassa vā cakkhubhūtehi. Allacammapaṭicchannoti allacammapariyonaddho.

'උක්කරූපම' යනු මළ මුත්‍ර කරන ස්ථානයක් බඳු වූ හෙවත් වැසිකිළි වළක් බඳු වූ යන්නයි. 'චක්ඛුභූත' යනු ප්‍රඥා ඇස ලැබූ හෝ ලෝකයාට ඇසක් බඳු වූ ආර්යයන් වහන්සේලාය. 'අමු සමින් වැසුණු' යනු තෙත සමකින් වට වූ යන්නයි.

Dabbajātikenāti uttarimanussadhamme paṭiladdhuṃ bhabbarūpena. Yattha yattha sarīre, sarīrassa vā yattha yattha koṭṭhāse. Nimittaṃ gahetvāti asubhākārassa suṭṭhu sallakkhaṇavasena yathā uggahanimittaṃ uppajjati, evaṃ uggaṇhanavasena nimittaṃ gahetvā, uggahanimittaṃ uppādetvāti attho. Kammaṭṭhānaṃ appanaṃ pāpetabbanti yathāladdhe uggahanimitte kammaṃ karontena paṭibhāganimittaṃ uppādetvā upacārajjhāne ṭhitena tameva bhāvanaṃ ussukkāpentena asubhakammaṭṭhānaṃ appanaṃ pāpetabbaṃ. Adhigatappano hi paṭhamajjhāne ṭhito tameva jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ ārabhitvā saṅkhāre sammasanto nacirasseva sabbāsave khepetīti.

'දබ්බජාතික' යනු උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයන් ලැබීමට සුදුසු ස්වභාවය ඇති තැනැත්තායි. යම් යම් ශරීරයක හෝ ශරීර කොටසක අසුභ ලක්ෂණය මැනවින් සලකුණු කර ගැනීමෙන් උග්ගහ නිමිත්ත උපදවා ගන්නේ කෙසේද, එලෙසම උග්ගහ නිමිත්ත උපදවා ගත යුතුය යන්න අදහසයි. 'කමටහන අර්පණාවට පැමිණවිය යුතුය' යනු ලැබූ උග්ගහ නිමිත්තෙහි භාවනා කරමින් පටිභාග නිමිත්ත උපදවා, උපචාර සමාධියෙහි පිහිටා එම භාවනාවම උනන්දුවෙන් දියුණු කිරීමෙන් අසුභ කමටහන අර්පණාවට පැමිණවිය යුතුය යන්නයි. අර්පණාවට පැමිණි ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි පිහිටි තැනැත්තා එම ධ්‍යානයම පාදක කරගෙන විදර්ශනාව ආරම්භ කර සංස්කාරයන් මෙනෙහි කරමින් නොබෝ කලකින්ම සියලු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කරයි.

Asubhakammaṭṭhānaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

අසුභ කර්මස්ථාන නිර්දේශ වර්ණනාව නිම විය.

Iti chaṭṭhaparicchedavaṇṇanā.

මෙසේ සවන පරිච්ඡේදයේ වර්ණනාව නිම විය.

7. Chaanussatiniddesavaṇṇanā

7. සය අනුස්සති නිර්දේශ වර්ණනාව.

1. Buddhānussatikathāvaṇṇanā

1. බුද්ධානුස්සති කථා වර්ණනාව.

123. Asubhānantaranti [Pg.218] asubhakammaṭṭhānānantaraṃ. Anussatīsūti anussatikammaṭṭhānesu. ‘‘Anu anu sati anussatī’’ti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘punappunaṃ uppajjanato’’ti vatvā na ettha anu-saddayogena sati-saddo atthantaravācakoti dassetuṃ ‘‘satiyeva anussatī’’ti vuttaṃ. Tena nāyamanu-saddo ‘‘upalabbhatī’’tiādīsu upa-saddo viya anatthako, nāpi ‘‘sañjānanaṃ pajānana’’ntiādīsu saṃ-saddādayo viya atthantaradīpakoti dasseti. ‘‘Pavattitabbaṭṭhānamhiyeva vā pavattattā’’ti iminā ca anussatiyā anussaritabbānurūpatā vuttā hotīti pavattakasseva anurūpataṃ dassetuṃ ‘‘kulaputtassa anurūpā’’ti vuttaṃ, saddhāpabbajitassa vā kulaputtassa. Anurūpatā nāma pavattitabbaṭṭhānassa anurūpatāya eva hotīti pavattakasseva anurūpatā vuttā, na ubhayassa. Anurūpāti ca yuttāti attho. Buddhanti ye guṇe upādāya bhagavati ‘‘buddho’’ti paññatti, te guṇe ekajjhaṃ gahetvā vuttaṃ. Tenāha ‘‘buddhaguṇārammaṇāya satiyā etamadhivacana’’nti. Ārabbhāti ālambitvā. Dhammanti pariyattidhammena saddhiṃ navavidhampi lokuttaradhammaṃ. Nanu ca nibbānaṃ visuṃ kammaṭṭhānabhāvena vakkhati? Kiñcāpi vakkhati, dhammabhāvasāmaññena pana maggaphalehi saddhiṃ idha pāḷiyā saṅgahitattā tassāpi dhammānussatikammaṭṭhāne gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, asaṅkhatāmatādibhāvena pana maggaphalehi visiṭṭhatāya tassa visuṃ kammaṭṭhānabhāvena gahaṇaṃ kataṃ. Sīlānussatiādīnaṃ pana tissannaṃ anussatīnaṃ visuṃ kammaṭṭhānabhāvena gahaṇaṃ yogāvacarassa attano eva sīlassa cāgassa saddhādīnañca anussatiṭṭhānabhāvena gahetabbattā. Rūpakāyaṃ gatāti attano karajakāyaṃ ārabbha ārammaṇakaraṇavasena pavattā. Kāyeti kāye visayabhūte. Koṭṭhāsanimittārammaṇāyāti kesādikoṭṭhāsesu paṭikkūlanimittārammaṇāya. Ito purimāsu sattasu anussatīsu natthi nimittuppatti, idha atthīti dassanatthaṃ nimitta-ggahaṇaṃ. Tathā assāsapassāsanimittārammaṇāyāti etthāpi. Upasamanti sabbasaṅkhārūpasamaṃ, nibbānanti attho.

123. "අසුභානන්තර" යනු අසුභ කර්මස්ථානයට අනතුරුව යන්නයි. "අනුස්සති" යනු අනුස්සති කර්මස්ථානයන්හිය. "නැවත නැවත ඇතිවන සිහිය අනුස්සතියයි" යන මේ අර්ථය දැක්වීම සඳහා "නැවත නැවතත් ඉපදීම නිසා" යැයි පවසා, මෙහි 'අනු' ශබ්දය යෙදීමෙන් 'සති' ශබ්දය වෙනත් අර්ථයක් පවසන්නේ නොවන බව දැක්වීමට "සිහියම අනුස්සතියයි" යනුවෙන් පවසන ලදි. එයින්, මෙම 'අනු' ශබ්දය "උපලබ්භති" යනාදියෙහි 'උප' ශබ්දය මෙන් අර්ථයක් රහිත වූවක් නොවන බවත්, "සංජානනං පජානනං" යනාදියෙහි 'සං' ශබ්දාදිය මෙන් වෙනත් අර්ථයක් ප්‍රකාශ කරන්නක් ද නොවන බවත් දක්වයි. "පැවැත්විය යුතු තැනම පැවති බැවින්" යන මෙයින් අනුස්සතියේ අනුස්මරණයට සුදුසු බව (අනුරූප බව) පවසන ලදි. එය පවත්වන්නාටම අනුරූප බව දැක්වීමට "කුලපුත්‍රයාට අනුරූප වූ" යනුවෙන් පවසන ලදි, එනම් ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ කුලපුත්‍රයාටය. අනුරූප බව නම් පැවැත්විය යුතු තැනට අනුරූප වීමෙන් ම සිදුවන බැවින්, පවත්වන්නාටම අනුරූප බව පවසන ලදි, දෙපාර්ශවයටම නොවේ. අනුරූප යනු සුදුසු යන්න අර්ථයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි යම් ගුණයක් නිසා "බුද්ධ" යන ප්‍රඥප්තිය වේ ද, ඒ ගුණ සියල්ල එකට ගෙන "බුද්ධ" යැයි පවසන ලදි. එබැවින් "බුදුගුණ අරමුණු කොට පවතින සිහියට මෙය නමකි" යැයි පවසන ලදි. "ආරබ්භ" යනු අරමුණු කොට ගෙන යන්නයි. "ධර්මය" යනු පරියත්ති ධර්මය සමඟ නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයයි. නිර්වාණය වෙන් වශයෙන් කර්මස්ථානයක් ලෙස පවසනු ලැබේද? එසේ පැවසුවද, ධර්ම යන සාමාන්‍ය අර්ථයෙන් මාර්ග ඵල සමඟ මෙහි පාලියෙහි ඇතුළත් කර ඇති බැවින්, එය ද ධර්මානුස්සති කර්මස්ථානයෙහිලා ගත යුතු බව දත යුතුය. එහෙත් අසංඛත, අමත ආදී ස්වභාවයෙන් මාර්ග ඵලයන්ට වඩා විශිෂ්ට බැවින්, එය වෙන් වශයෙන් උපසමානුස්සති කර්මස්ථානය ලෙස ගන්නා ලදි. සීලානුස්සති ආදී අනුස්සති තුන වෙන් වශයෙන් කර්මස්ථාන ලෙස ගන්නා ලද්දේ, යෝගාවචරයා විසින් තමාගේම සීලය, ත්‍යාගය සහ ශ්‍රද්ධාදී ගුණ සිහිපත් කළ යුතු තැන් ලෙස ගත යුතු බැවිනි. "රූපකායගත" යනු තමාගේම කරජ කාය අරමුණු කිරීමේ වශයෙන් පවතින්නා වූ යන්නයි. "කායෙහි" යනු අරමුණු වූ ශරීරයෙහිය. "කොට්ඨාස නිමිත්තාරම්මණාය" යනු කෙස් ආදී කොටස්වල පවතින පිළිකුල් නිමිත්ත අරමුණු කිරීම පිණිසයි. මින් පෙර පවතින අනුස්සති සතෙහි නිමිත්තක් ඇති නොවන නමුත් මෙහි ඇතුළත් බව දැක්වීමට 'නිමිත්ත' ශබ්දය ගන්නා ලදි. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිත්ත අරමුණු කිරීමෙහි ද එසේමය. "උපසම" යනු සියලු සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීම වූ නිර්වාණය යන්න අර්ථයයි.

124. Avecca [Pg.219] buddhaguṇe yāthāvato ñatvā uppanno pasādo aveccappasādo, ariyamaggena āgatappasādo, taṃsadisopi vā yo diṭṭhigatavātehi acalo asampakampiyo, tena samannāgatena. Tādisassa buddhānussatibhāvanā ijjhati, na itarassa. Patirūpasenāsaneti yathāvuttaaṭṭhārasadosavajjite pañcaṅgasamannāgate senāsane. Rahogatenāti rahasi gatena. Tena kāyavivekaṃ dasseti. Paṭisallīnenāti nānārammaṇato paṭisallīnena, bahiddhā puthuttārammaṇato paṭikkamāpetvā kammaṭṭhāne sallīnena, susiliṭṭhacittenāti attho. Evanti imāya pāḷiyā āgatanayena.

124. බුදුගුණ යථා පරිදි දැනගෙන උපන් පැහැදීම 'අවෙච්චප්පසාදය' නම් වේ. එය ආර්ය මාර්ගයෙන් පැමිණි පැහැදීමකි. නැතහොත් දෘෂ්ටිගත නමැති සුළඟින් සොලවාලිය නොහැකි වූ, අචල වූ ඒ හා සමාන වූ යම් පැහැදීමක් ඇද්ද, එයින් යුක්ත වූ තැනැත්තාට බුද්ධානුස්සති භාවනාව සමෘද්ධිමත් වේ, අනෙක් අයට එසේ නොවේ. "පතිරූප සේනාසනයෙහි" යනු ඉහත කී දෝෂ දහඅටෙන් තොර වූ, අංග පහකින් යුක්ත වූ සේනාසනයෙහි යන්නයි. "රහෝගත" යනු හුදෙකලාව ගිය තැනැත්තා විසිනි. එයින් කාය විවේකය දක්වයි. "පටිසල්ලීන" යනු නානා අරමුණුවලින් ඉවත් වූ තැනැත්තා විසිනි. බාහිර වූ නානාවිධ අරමුණුවලින් සිත ඉවත් කොට කර්මස්ථානයෙහි මැනවින් ඇලී ගිය සිතක් ඇති තැනැත්තා යනු අර්ථයයි. "ඒවං" යනු මෙම පාලියෙහි එන ක්‍රමයට අනුව යන්නයි.

So bhagavāti ettha soti yo so samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho devānaṃ atidevo brahmānaṃ atibrahmā lokanātho bhāgyavantatādīhi kāraṇehi sadevake loke ‘‘bhagavā’’ti patthaṭakittisaddo, so. Bhagavāti idaṃ satthu nāmakittanaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kata’’ntiādi (mahāni. 198, 210; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 2). Parato pana bhagavāti guṇakittanaṃ. Arahantiādīsu navasu ṭhānesu paccekaṃ itipi-saddaṃ yojetvā buddhaguṇā anussaritabbāti dassento ‘‘itipi arahaṃ…pe… itipi bhagavāti anussaratī’’ti āha. ‘‘Itipetaṃ bhūtaṃ itipetaṃ taccha’’ntiādīsu (dī. ni. 1.6) viya iti-saddo āsannapaccakkhakaraṇattho, pi-saddo sampiṇḍanattho. Tena nesaṃ bahubhāvo dīpito, tāni ca guṇasallakkhaṇakāraṇāni bhāventena cittassa sammukhībhūtāni kātabbānīti dassento ‘‘iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hotī’’ti āha.

"සො භගවා" යන්නෙහි 'සො' (ඒ) යනු යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමක් සමතිස් පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කොට, සියලු ක්ලේශයන් නසා, අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ සේක් ද, දෙවියන්ට අධිදේව වූ, බ්‍රහ්මයින්ට අතිබ්‍රහ්ම වූ, ලෝකනාථ වූ, භාග්‍යවන්ත භාවය ආදී කරුණු නිසා දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ' යැයි පතළ කීර්තියක් ඇත්තා වූ ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේය. "භගවා" යන මේ පදය ශාස්තෘන් වහන්සේගේ නාමය ප්‍රකාශ කිරීමකි. එබැවින් "භගවා යනු මෑණියන් විසින් තබන ලද නමක් නොවේ" යනාදී වශයෙන් පවසන ලදි. පසුව එන "භගවා" යන පදය ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමකි. අරහං ආදී නව තැන්හි එකින් එකට 'ඉතිපි' ශබ්දය යොදා බුදුගුණ සිහිපත් කළ යුතු බව දක්වමින් "ඉතිපි අරහං...පෙ... ඉතිපි භගවා" යැයි පවසන ලදි. "ඉතිපේතං භූතං, ඉතිපේතං තච්ඡං" යනාදියෙහි මෙන් මෙහි 'ඉති' ශබ්දය ඉතා සමීපව ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම යන අර්ථය දෙයි. 'පි' ශබ්දය එකතු කිරීම (සමුච්චය) යන අර්ථය දෙයි. එයින් එම කරුණුවල බහුල බව දක්වයි. ඒ ගුණ මෙනෙහි කිරීමේ කරුණු භාවනා කරන්නාගේ සිතට ප්‍රත්‍යක්ෂ විය යුතු බව දක්වමින් "මෙම කරුණින් ද, මෙම කරුණින් ද යනුවෙන් පවසන ලදි" යැයි වදාළ සේක.

125. Dūratā nāma āsannatā viya upādāyupādāya vuccatīti paramukkaṃsagataṃ dūrabhāvaṃ dassento ‘‘suvidūravidūre’’ti āha, suṭṭhu vidūrabhāveneva vidūreti attho. Sā panassa kilesato dūratā tesaṃ sabbaso pahīnattāti dassento āha ‘‘maggena kilesānaṃ viddhaṃsitattā’’ti. Nanu aññesampi khīṇāsavānaṃ te pahīnā evāti anuyogaṃ manasi katvā vuttaṃ ‘‘savāsanāna’’nti. Na hi bhagavantaṃ ṭhapetvā aññe saha vāsanāya kilese pahātuṃ sakkonti, etena aññehi asādhāraṇaṃ [Pg.220] bhagavato arahattanti dassitaṃ hoti. Kā panāyaṃ vāsanā nāma? Pahīnakilesassāpi appahīnakilesassa payogasadisapayogahetubhūto kilesanihito sāmatthiyaviseso āyasmato pilindavacchassa (pārā. 621) vasalasamudācāranimittaṃ viya. Kathaṃ pana ‘‘ārakā’’ti vutte ‘‘kilesehī’’ti ayamattho labbhatīti? Sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato, visesatthinā ca visesassa anupayojetabbato, ‘‘ārakāssa honti pāpakā akusalā dhammā’’tiādīni (ma. ni. 1.434) suttapadānettha udāharitabbāni. Ārakāti cettha ā-kārassa rassattaṃ, ka-kārassa ca ha-kāraṃ, sānusāraṃ katvā niruttinayena ‘‘araha’’nti padasiddhi veditabbā. Vuttamevatthaṃ sukhaggahaṇatthaṃ ‘‘so tato ārakā nāmā’’ti gāthābandhamāha. Tattha samañjanasīlo samaṅgī, na samaṅgitā asamaṅgitā asamannāgamo asahavuttitā.

125. 'දුර බව' යනු 'ළඟ බව' මෙන් සාපේක්ෂව කියනු ලබන්නකි. එබැවින් පරම උච්චස්ථානයට පත් වූ දුර බව දැක්වීම සඳහා "ඉතා දුර වූත් දුර වූත්" යැයි පවසන ලදි. ඉතාමත් දුරස් වූ ස්වභාවයෙන්ම දුර වූයේය යනු අර්ථයයි. උන්වහන්සේගේ ඒ දුර බව නම්, මාර්ගය මගින් ක්ලේශයන් විනාශ කළ බැවින් ක්ලේශයන්ගෙන් දුරස් බවයි. "අනෙක් රහතන් වහන්සේලාගේ ද එම ක්ලේශයන් ප්‍රහීණ වී ඇත්තේ නොවේද?" යන ප්‍රශ්නය සිතට ගෙන "වාසනාවන් සහිතවම" යැයි පවසන ලදි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හැර අනෙක් කිසිවෙකුට වාසනාවන් (පූර්ව පුරුදු) සමඟ ක්ලේශයන් ප්‍රහාණය කළ නොහැකිය. මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අර්හත් භාවය අනෙක් අයට අසාධාරණ (පොදු නොවන) බව දක්වන ලදි. 'වාසනා' යනු කුමක්ද? ක්ලේශයන් ප්‍රහීණ කළ තැනැත්තා කෙරෙහි වුවද, ක්ලේශයන් ප්‍රහීණ නොවූවෙකුගේ ක්‍රියාවන් වැනි ක්‍රියාවන්ට හේතු වන්නා වූ, ක්ලේශයන් විසින් තැන්පත් කරන ලද ශක්ති විශේෂයකි. එය ආයුෂ්මත් පිලින්දවච්ඡ තෙරුන්ගේ 'වසල' යන වචනය භාවිත කිරීමේ නිමිත්ත මෙනි. "ආරකා" (දුර) යැයි පැවසූ විට "ක්ලේශයන්ගෙන්" යන අර්ථය ලැබෙන්නේ කෙසේද? සාමාන්‍ය අර්ථයක් පැවසූ විට විශේෂයක් නියම නොවන බැවින් ද, විශේෂයක් අවශ්‍ය තැනැත්තා විසින් විශේෂයම සම්බන්ධ කරගත යුතු බැවින් ද, "ඔහුගෙන් පාපී අකුසල ධර්මයෝ දුරු වෙති" යනාදී සූත්‍ර පාඨ මෙහි නිදසුන් ලෙස දැක්විය යුතුය. "ආරකා" යන්නෙහි 'ආ' කාරය ලුහු (රස්ව) කොට, 'ක' කාරය 'හ' කාරය බවට පත් කොට, නිග්‍රහීතය (අනුස්වාරය) සමඟ නිරුක්ති ක්‍රමයට "අරහං" යන පදය සිද්ධ වන බව දත යුතුය. පැවසූ අර්ථය පහසුවෙන් වටහා ගැනීම සඳහා "සො තතො ආරකා නාම" යන ගාථාව පවසන ලදි. එහි කෙලෙස් සමඟ මිශ්‍ර වූ තැනැත්තා 'සමංගී' නම් වේ. කෙලෙස් සමඟ එක් නොවීම 'අසමංගිතා' නම් වේ, එනම් එක්ව නොපැවතීමයි.

126. Anatthacaraṇena kilesā eva arayoti kilesārayo. ‘‘Arīnaṃ hatattā arihā’’ti vattabbe niruttinayena ‘‘araha’’nti vuttaṃ.

126. අහිතකර දේ සිදුකරන බැවින් කෙලෙස්හු සතුරෝ (අරයෝ) වෙති; එහෙයින් 'කෙලෙසාරයෝ' (කෙලෙස් නමැති සතුරෝ) නම් වෙති. කෙලෙස් නමැති සතුරන් නැසූ බැවින් 'අරිහා' යයි කිය යුතු තැන නිරුක්ති ක්‍රමයට 'අරහං' යයි කියනු ලැබේ.

127. Yañcetaṃ saṃsāracakkanti sambandho. Rathacakkassa nābhi viya mūlāvayavabhūtaṃ anto, bahi ca samavaṭṭhitaṃ avijjābhavataṇhāmayaṃ dvayanti vuttaṃ ‘‘avijjābhavataṇhāmayanābhī’’ti. Nābhiyā, nemiyā ca sambandhā arasadisā paccayaphalabhūtehi avijjātaṇhājarāmaraṇehi sambandhā puññādisaṅkhārāti vuttaṃ ‘‘puññādiabhisaṅkhārāra’’nti. Tattha tattha bhave pariyantabhāvena pākaṭaṃ jarāmaraṇanti taṃ nemiṭṭhāniyaṃ katvā āha ‘‘jarāmaraṇanemī’’ti. Yathā ca rathacakkapavattiyā padhānakāraṇaṃ akkho, evaṃ saṃsāracakkapavattiyā āsavasamudayoti āha ‘‘āsavasamudayamayena akkhena vijjhitvā’’ti. Āsavā eva avijjādīnaṃ kāraṇattā āsavasamudayo. Yathāha ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103). Vipākakaṭattārūpappabhedo kāmabhavādiko tibhavo eva ratho, tasmiṃ tibhavarathe. Attano paccayehi samaṃ, sabbaso vā ādito paṭṭhāya yojitanti samāyojitaṃ. Ādirahitaṃ kālaṃ pavattatīti katvā anādikālappavattaṃ.

127. "යං චේතං සංසාරචක්කං" (යම් මේ සංසාර චක්‍රයක් වේද) යනු සම්බන්ධයයි. රියසකක බොහොල (නැබ) මෙන් මූලික කොටස වූ, ඇතුළත හා පිටත මැනවින් පිහිටි අවිද්‍යාව හා භවතණ්හාව නමැති දෙවැදෑරුම් ධර්මය "අවිද්‍යා-භවතණ්හාමය බොහොල (නැබ)" යයි කියන ලදී. බොහොල හා නිමිය (රියසකේ වටය) හා සම්බන්ධ වූ අරවල් මෙන්, ප්‍රත්‍ය හා ඵල වශයෙන් පවත්නා අවිද්‍යාව, තණ්හාව හා ජරා-මරණ සමඟ සම්බන්ධ වූ පින් පව් ආදි අභිසංස්කාරයන් "පුණ්‍යාදි අභිසංස්කාර නමැති අරවල්" යයි කියන ලදී. ඒ ඒ භවයන්හි කෙළවර වන බැවින් ප්‍රකටව පවත්නා ජරා-මරණය නිමිය (වටය) ලෙස සලකා "ජරා-මරණ නමැති නිමිය" යයි වදාළ සේක. රියසකක් කැරකැවීමට ප්‍රධාන හේතුව අක්බඹරය (ඇක්සලය) මෙන්, සංසාර චක්‍රය පැවැත්මට ප්‍රධාන හේතුව ආසව සමුදය (ආශ්‍රවයන්ගේ හටගැනීම) බැවින් "ආසව සමුදය නමැති අක්බඹරයෙන් විද" යයි වදාළ සේක. ආශ්‍රවයන්ම අවිද්‍යාව ආදියට හේතු වන බැවින් ආසව සමුදය නම් වේ. "ආශ්‍රව සමුදයෙන් අවිද්‍යාවගේ හටගැනීම වේ" යයි වදාළා සේමය. විපාක හා කටත්තා රූප ප්‍රභේද ඇති කාමභව ආදි තුන් භවයම රථයයි; ඒ තුන් භව නමැති රථයෙහි තම ප්‍රත්‍යයන් හා සමඟ හෝ, සර්වප්‍රකාරයෙන් හෝ, මුල සිටම යොදන ලද බැවින් "සමායෝජිත" (මැනවින් යොදන ලද) නම් වේ. ආරම්භයක් නැති කාලයක සිට පවතින බැවින් "අනාදිකාලප්පවත්ත" නම් වේ.

‘‘Khandhānañca [Pg.221] paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;

Abbocchinnaṃ vattamānā, ‘saṃsāro’ti pavuccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.95 apasādanāvaṇṇanā;

saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.60;

a. ni. aṭṭha. 2.4.199) –

"ස්කන්ධයන්ගේ ද, ධාතූන්ගේ හා ආයතනයන්ගේ ද නොසිඳී පවත්නා වූ පැවැත්ම 'සංසාරය' යයි කියනු ලැබේ."

Evaṃ vuttasaṃsārova saṃsāracakkaṃ. Anenāti bhagavatā. Bodhimaṇḍeti bodhisaṅkhātassa ñāṇassa maṇḍabhāvappatte ṭhāne, kāle vā. Vīriyapādehīti saṃkilesavodānapakkhiyesu sannirumbhanasannikkhipanakiccatāya dvidhā pavattehi attano vīriyasaṅkhātehi pādehi. Sīlapathaviyanti patiṭṭhaṭṭhena sīlameva pathavī, tassaṃ. Patiṭṭhāyāti sampādanavasena patiṭṭhahitvā. Saddhāhatthenāti anavajjadhammādānasādhanato saddhāva hattho, tena. Kammakkhayakaranti kāyakammādibhedassa sabbassapi kammassa khayakaraṇato kammakkhayakaraṃ. Ñāṇapharasunti samādhisilāyaṃ sunisitamaggañāṇapharasuṃ gahetvā.

මෙසේ කියන ලද සංසාරයම සංසාර චක්‍රයයි. "අනේන" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසිනි. "බෝධි මණ්ඩපයේදී" යනු බෝධිය නම් වූ අරහත් මාර්ග ඥානය හා සර්වඥතා ඥානය නිර්මලත්වයට පත් ස්ථානයේදී හෝ කාලයේදී යන්නයි. "වීර්යය නමැති පාදයන්ගෙන්" යනු සංක්ලේශ (කිලිටු) ධර්මයන් යටපත් කිරීම හා වෝදාන (පිරිසිදු) ධර්මයන් මතු කිරීම යන කෘත්‍යයන් වශයෙන් දෙයාකාරව පවත්නා වූ, තමන් වහන්සේගේ වීර්යය නම් වූ පාදයන්ගෙන් යන්නයි. "සීල නමැති පොළොවෙහි" යනු පිහිට වන අර්ථයෙන් සීලයම පොළොවයි, එහි යන්නයි. "පතිට්ඨාය" යනු සීලය සම්පාදනය කිරීම් වශයෙන් එහි පිහිටා යන්නයි. "ශ්‍රද්ධා නමැති හස්තයෙන්" යනු නිවැරදි කුසල් දහම් ලබා ගැනීමට උපකාරී වන බැවින් ශ්‍රද්ධාවම හස්තයයි, එම හස්තයෙන් යන්නයි. "කර්මක්ෂය කරන" යනු කාය කර්ම ආදි සියලු කර්මයන් ක්ෂය කරන බැවින් කර්මක්ෂයකර නම් වේ. "ඥාන පරසුව" (ඥානය නමැති පොරොව) යනු සමාධිය නමැති ගලෙහි මැනවින් මුවහත් කරන ලද මාර්ග ඥානය නමැති පොරොව ගෙන යන්නයි.

128. Evaṃ ‘‘arānaṃ hatattā’’ti ettha vuttaaraghāte saṃsāraṃ cakkaṃ viya cakkanti gahetvā atthayojanaṃ katvā idāni paṭiccasamuppādadesanākkamenapi taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha anamataggaṃ saṃsāravaṭṭanti anu anu amataggaṃ aviññātakoṭikaṃ saṃsāramaṇḍalaṃ. Sesā dasa dhammā saṅkhārādayo jātipariyosānā arā. Kathaṃ? Nābhiyā avijjāya mūlato, nemiyā jarāmaraṇena antato sambandhattāti dassento āha ‘‘avijjāmūlakattā jarāmaraṇapariyantattā cā’’ti. Dukkhādīsūti dukkhasamudayanirodhamaggesu. Tattha dukkhe aññāṇaṃ tadantogadhattā, tappaṭicchādanato ca, sesesu paṭicchādanatova. Dukkhanti cettha dukkhaṃ ariyasaccaṃ adhippetanti taṃ kāmabhavādivasena tidhā bhinditvā tathā tappaṭicchādikaṃ avijjaṃ, avijjādipaccaye tīsu bhavesu saṅkhārādike ca paṭipāṭiyā dassento ‘‘kāmabhave ca avijjā’’tiādimāha. Tattha kāmabhave avijjāti kāmabhave ādīnavappaṭicchādikā avijjā. Rūpabhave arūpabhave avijjāti etthāpi eseva nayo. Kāmabhave saṅkhārānanti kāmabhūmipariyāpannānaṃ saṅkhārānaṃ, kāmabhave vā nipphādetabbā ye saṅkhārā, tesaṃ kāmabhavūpapattinibbattakasaṅkhārānanti attho. Paccayo hotīti puññābhisaṅkhārānaṃ tāva ārammaṇapaccayena ceva upanissayapaccayena cāti dvidhā paccayo hoti. Apuññābhisaṅkhāresu sahajātassa sahajātādivasena[Pg.222], asahajātassa anantarasamanantarādivasena, nānantarassa pana ārammaṇavasena ceva upanissayavasena ca paccayo hoti. Arūpabhave saṅkhārānanti āneñjābhisaṅkhārānaṃ. Paccayo hoti upanissayavaseneva. Imasmiṃ panatthe ettha vitthāriyamāne atippapañco hoti, sayameva ca parato āgamissatīti na naṃ vitthārayāma.

128. මෙසේ "අරවල් නැසීම" යන මෙහි කියන ලද අරවල් නැසීමෙහි සංසාරය රෝදයක් බඳු වූ බැවින් එය චක්‍රයක් ලෙස ගෙන අර්ථ විවරණය කොට, දැන් පටිච්චසමුප්පාද දේශනා ක්‍රමයෙන් ද එය දැක්වීමට "අථ වා" (නොහොත්) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "අනමතග්ග සංසාර වට්ටය" යනු කෙළවරක් නොපෙනෙන සංසාර මණ්ඩලයයි. ජාතිය අවසාන කොට ඇති සංස්කාර ආදි ඉතිරි ධර්ම දහය අරවල් වේ. එය කෙසේද යත්? මුලින් අවිද්‍යාව නමැති බොහොල සමඟ ද, අගින් ජරා-මරණ නමැති නිමිය සමඟ ද සම්බන්ධ වන බැවිනි. එය දක්වමින් "අවිද්‍යාව මුල් කොට ඇති බැවින් හා ජරා-මරණය කෙළවර කොට ඇති බැවින් ද" යයි වදාළ සේක. "දුක්ඛාදීන්හි" යනු දුක්ඛ, සමුදය, නිරෝධ, මාර්ග යන සත්‍යයන්හි යන්නයි. එහි දුක්ඛ සත්‍යය පිළිබඳ නොදැනීම එයටම ඇතුළත් වන බැවින් ද, එය වසා ගන්නා බැවින් ද වේ; සෙසු සත්‍යයන්හිදී (නොදැනීම) වසා ගැනීම් වශයෙන්ම වේ. මෙහි "දුක්ඛං" යන්නෙන් දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය අදහස් කරනු ලැබේ. එය කාමභව ආදි වශයෙන් තෙවැදෑරුම්ව බෙදා, එසේම එය වසා ගන්නා අවිද්‍යාව ද, අවිද්‍යාදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තුන් භවයන්හි හටගන්නා සංස්කාරාදීන් ද අනුපිළිවෙළින් දක්වමින් "කාමභවයෙහි අවිද්‍යාව ද" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "කාමභවයෙහි අවිද්‍යාව" යනු කාමභවයෙහි ආදීනව වසා ගන්නා අවිද්‍යාවයි. රූප භවයෙහි හා අරූප භවයෙහි අවිද්‍යාව යන මෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. "කාමභවයෙහි සංස්කාරයන්ට" යනු කාම භූමියට අයත් සංස්කාරයන්ට හෙවත් කාමභවයෙහි උපත ලබා දෙන සංස්කාරයන්ට යන අර්ථයයි. "ප්‍රත්‍යය වෙයි" යනු පුණ්‍යාභිසංස්කාරයන්ට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් හා උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් යන දෙයාකාරයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙයි. අපුණ්‍යාභිසංස්කාරයන්හි, සහජාත වූවන්ට සහජාතාදි වශයෙන් ද, සහජාත නොවූවන්ට අනන්තර-සමනන්තරාදි වශයෙන් ද, අනන්තර නොවූවන්ට ආරම්මණ වශයෙන් හා උපනිස්සය වශයෙන් ද ප්‍රත්‍ය වෙයි. "අරූප භවයෙහි සංස්කාරයන්ට" යනු ආනෙඤ්ජාභිසංස්කාරයන්ටයි. එය උපනිස්සය වශයෙන්ම ප්‍රත්‍ය වෙයි. මේ අර්ථය මෙහි විස්තර කරන්නේ නම් ඉතා දීර්ඝ වන බැවින් ද, එය පසුව තමන්ම විස්තර වන බැවින් ද දැන් එය විස්තර නොකරමු.

Tiṇṇaṃ āyatanānanti cakkhusotamanāyatanānaṃ. Ekassāyatanassāti manāyatanassa. Iminā nayena phassādīnampi vibhāgo veditabbo. Tattha tattha sā sā taṇhāti rūpataṇhādibhedā tattha tattha kāmabhavādīsu uppajjanakā taṇhā.

"ආයතන තුනකට" යනු චක්ඛු, සෝත, මනායතනයන්ටයි. "එක් ආයතනයකට" යනු මනායතනයටයි. මේ ක්‍රමයෙන් ඵස්ස ආදියේ ද විභාගය දත යුතුය. "ඒ ඒ තන්හි ඒ ඒ තණ්හාව" යනු රූප තණ්හා ආදි ප්‍රභේද ඇති, ඒ ඒ කාමභව ආදියේ උපදින තණ්හාවයි.

Taṇhādimūlikā kathā atisaṃkhittāti taṃ, upādānabhave ca vibhajitvā vitthāretvā dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘kāme paribhuñjissāmī’’ti iminā kāmataṇhāpavattimāha. Tathā ‘‘saggasampattiṃ anubhavissāmī’’tiādīhi. Sā pana taṇhā yasmā bhusamādānavasena pavattamānā kāmupādānaṃ nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘kāmupādānapaccayā’’ti. Tathevāti kāmupādānapaccayā eva.

තණ්හාව මුල් වූ කථාව ඉතා කෙටි බැවින්, එය උපාදාන හා භව වශයෙන් බෙදා විස්තර කොට දැක්වීමට "කථං" (කෙසේ ද) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "කාමයන් අනුභව කරන්නෙමි" යන මෙයින් කාම තණ්හාවගේ පැවැත්ම වදාළ සේක. එසේම "ස්වර්ග සම්පත් අනුභව කරන්නෙමි" යනාදියෙන් ද එය දක්වන ලදී. ඒ තණ්හාව යම් හෙයකින් තදින් අල්ලා ගැනීම් වශයෙන් පවතින කල 'කාමුපාදානය' නම් වන බැවින් "කාමුපාදාන ප්‍රත්‍යයෙන්" යයි වදාරන ලදී. "එසේමයි" යනු කාමුපාදාන ප්‍රත්‍යයෙන්ම යන්නයි.

Brahmalokasampattinti rūpībrahmaloke sampattiṃ. ‘‘Sabbepi tebhūmakā dhammā kāmanīyaṭṭhena kāmā’’ti (mahāni. 1; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 8 thoka visadisaṃ) vacanato bhavarāgopi kāmupādānamevāti katvā ‘‘kāmupādānapaccayā eva mettaṃ bhāvetī’’tiādi vuttaṃ. Sesupādānamūlikāsupīti etthāyaṃ yojanā – idhekacco ‘‘natthi paro loko’’ti natthikadiṭṭhiṃ gaṇhāti, so diṭṭhupādānapaccayā kāyena duccaritaṃ caratītiādi vuttanayena yojetabbaṃ. Aparo ‘‘asukasmiṃ sampattibhave attā ucchijjatī’’ti ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti, so tatrūpapattiyā kāyena sucaritaṃ caratītiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Aparo ‘‘rūpī manomayo hutvā attā ucchijjatī’’ti rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti. Bhāvanāpāripūriyāti sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Aparo ‘‘arūpabhave uppajjitvā attā ucchijjatī’’ti arūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti. Bhāvanāpāripūriyāti sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Etāhiyeva attavādupādānamūlikāpi yojanā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ diṭṭhadhammanibbānavādavasenāpi [Pg.223] yojanā veditabbā. Aparo ‘‘sīlena suddhī’’ti ‘‘asuddhimaggaṃ suddhimaggo’’ti parāmasanto sīlabbatupādānapaccayā kāyena duccaritaṃ caratītiādinā sabbaṃ vuttanayeneva yojetabbaṃ.

"බ්‍රහ්මලෝකසම්පත්ති" යනු රූපී බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි ඇති සම්පත්තියයි. "සියලුම ත්‍රෛභූමක ධර්මයන් කැමති විය යුතු (ඉතා යෝග්‍ය) යන අර්ථයෙන් 'කාම' නම් වේ" යන වචනයට අනුව, භවරාගය ද කාමුපාදානයක්ම ලෙස සලකා "කාමුපාදාන ප්‍රත්‍යයෙන්ම මෙය වඩයි" යනාදී වශයෙන් පවසන ලදී. "අනෙකුත් උපාදානයන් මූලික වූ තැන්හි ද" යන මෙහි යෙදුම මෙසේය - මෙලොව ඇතැම් පුද්ගලයෙක් "පරලොවක් නැත" යනුවෙන් නාස්තික දෘෂ්ටිය ගනියි. ඔහු දෘෂ්ටුපාදාන ප්‍රත්‍යයෙන් කයෙන් දුශ්චරිතයෙහි හැසිරෙයි යනාදී වශයෙන් පවසා ඇති ක්‍රමයටම මෙහි අර්ථය යෙදිය යුතුය. තවත් පුද්ගලයෙක් "අසවල් සම්පත් ඇති භවයෙහි ආත්මය සිඳී යයි" යනුවෙන් උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ගනියි. ඔහු එම භවයෙහි උත්පත්තිය සඳහා කයෙන් සුචරිතයෙහි හැසිරෙයි යනාදී වශයෙන් පවසා ඇති ක්‍රමයටම අර්ථ යෙදිය යුතුය. තවත් පුද්ගලයෙක් "රූපී වූ, මනෝමය වූ ආත්මය සිඳී යයි" යනුවෙන් රූප භවයෙහි උත්පත්තිය සඳහා මාර්ගය (ධ්‍යාන) වඩයි. භාවනාව සම්පූර්ණ වීමෙන් යන ආදී සියල්ල කලින් කී ක්‍රමයටම දත යුතුය. තවත් පුද්ගලයෙක් "අරූප භවයෙහි ඉපිද ආත්මය සිඳී යයි" යනුවෙන් අරූප භවයෙහි උත්පත්තිය සඳහා මාර්ගය වඩයි. භාවනා පාරිපූරිය නිසා යන ආදී සියල්ල කලින් කී පරිදිම දත යුතුය. මෙම ක්‍රමයන්ගෙන් අත්තවාදුපාදානය මූලික වූ යෙදුම ද විස්තර කරන ලදැයි දත යුතුය. මෙසේ දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදය (මෙලොවම නිර්වාණය ඇතැයි යන වාදය) අනුව ද යෙදුම දත යුතුය. තවත් පුද්ගලයෙක් "ශීලයෙන් පිරිසිදු වේ" යැයි පවසමින් පිරිසිදු වීමේ මාර්ගය නොවන දෙය (අශුද්ධ මාර්ගය) ශුද්ධ මාර්ගය ලෙස දැඩිව ගනිමින්, සීලබ්බතුපාදාන ප්‍රත්‍යයෙන් කයෙන් දුශ්චරිතයෙහි හැසිරෙයි යනාදී වශයෙන් සියල්ල කලින් කී ක්‍රමයටම යෙදිය යුතුය.

Idāni yvāyaṃ saṃsāracakkaṃ dassentena ‘‘kāmabhave avijjā kāmabhave saṅkhārānaṃ paccayo hotī’’tiādinā avijjādīnaṃ paccayabhāvo, saṅkhārādīnaṃ paccayuppannabhāvo ca dassito, tameva paṭisambhidāmaggapāḷiṃ ānetvā nigamanavasena dassento ‘‘evaṃ aya’’ntiādimāha. Tattha yathā saṅkhārā hetunibbattā, evaṃ avijjāpi kāmāsavādinā sahetukā evāti āha ‘‘ubhopete hetusamuppannā’’ti. Paccayapariggaheti nāmarūpassa paccayānaṃ avijjādīnaṃ paricchijja gahaṇe, nipphādetabbe bhummaṃ. Paññāti kaṅkhāvitaraṇavisuddhisaṅkhātā pakārato jānanā. Dhammaṭṭhitiñāṇanti paṭiccasamuppādāvabodho. Idañca dhammaṭṭhitiñāṇaṃ yasmā addhāttaye kaṅkhāmalavitaraṇavasena pavattati, tasmā ‘‘atītampi addhāna’’ntiādi vuttaṃ. Eteneva nayenāti etena ‘‘avijjā hetū’’tiādinā avijjāyaṃ vuttena nayena. ‘‘Saṅkhārā hetu, viññāṇaṃ hetusamuppanna’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.46) sabbapadāni vitthāretabbāni.

දැන් සංසාර චක්‍රය පෙන්වා දෙන්නා වූ අටුවාචාරීන් වහන්සේ, "කාම භවයෙහි අවිද්‍යාව, කාම භවයෙහි සංස්කාරයන්ට ප්‍රත්‍යය වේ" යනාදී වශයෙන් අවිද්‍යාව ආදියේ ප්‍රත්‍ය භාවය ද, සංස්කාර ආදියේ ප්‍රත්‍යෝත්පන්න භාවය ද දක්වන ලදී. එම අර්ථයම පටිසම්භිදාමග්ග පාලිය ගෙන හැර දක්වමින් නිගමනයක් වශයෙන් පෙන්වනු පිණිස "ඒවං අයං" යනාදිය වදාළ සේක. එහි සංස්කාරයන් හේතුවෙන් හටගන්නාක් මෙන්ම, අවිද්‍යාව ද කාමාසව ආදී හේතූන් සහිතවම පවතී යන අරුතින් "මේ දෙකම හේතූන්ගෙන් හටගත් ඒවාය" (උභෝපේතේ හේතුසමුප්පන්නා) යැයි වදාළ සේක. "ප්‍රත්‍ය පරිග්‍රහයෙහි" යනු නාමරූපයන්ගේ ප්‍රත්‍ය වූ අවිද්‍යාව ආදිය වෙන් වෙන්ව හඳුනාගෙන ග්‍රහණය කිරීමෙහි හෙවත් සම්පූර්ණ කළ යුතු අර්ථයෙහි සත්තමී විභක්තියයි. "ප්‍රඥාව" යනු විචිකිච්ඡාව දුරු කිරීමේ පිරිසිදු භාවය (කංඛාවිතරණවිසුද්ධි) ලෙස හැඳින්වෙන විවිධ ආකාරයෙන් දැන ගැනීමයි. "ධම්මට්ඨිතිඥානය" යනු පටිච්චසමුප්පාදය අවබෝධ කර ගැනීමයි. මෙම ධම්මට්ඨිතිඥානය කාලත්‍රයෙහිම සැක නමැති කිලුට දුරු කිරීමේ වශයෙන් පවතින බැවින්, "අතීත කාලයෙහි ද" යනාදිය පවසන ලදී. "මෙම ක්‍රමයෙන්ම" යනු "අවිද්‍යාව හේතුවයි" යනාදී වශයෙන් අවිද්‍යාව ගැන පැවසූ ක්‍රමයටම, "සංස්කාර හේතුවයි, විඤ්ඤාණය හේතුවෙන් හටගත්තකි" යනාදී වශයෙන් සියලු පදයන් විස්තර කළ යුතුය.

Saṃkhippanti ettha avijjādayo, viññāṇādayo cāti saṅkhepo, hetu, vipāko ca. Hetu vipākoti vā saṃkhippatīti saṅkhepo, avijjādayo viññāṇādayo ca. Saṅkhepabhāvasāmaññena pana ekavacanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Te pana saṅkhepā atīte hetu, etarahi vipāko, etarahi hetu, āyatiṃ vipākoti evaṃ kālavibhāgena cattāro jātā. Tenāha ‘‘purimasaṅkhepo cettha atīto addhā’’tiādi. Saṅkhepa-saddo vā bhāgādhivacananti atīto hetubhāgo paṭhamo saṅkhepo. Esa nayo sesesupi. Taṇhupādānabhavā gahitāva honti kilesakammabhāvasāmaññato, tehi vinā avijjāsaṅkhārānaṃ sakiccākaraṇato ca. Kammaṃ taṇhā ca tassa sahakārīkāraṇaṃ hutvā vaṭṭanatthena kammavaṭṭaṃ.

මෙහි අවිද්‍යාව ආදිය ද, විඤ්ඤාණය ආදිය ද එකට එකතු කරන බැවින් එය "සංක්ෂේපය" (කෙටි කිරීම) නම් වේ. එනම් හේතු සමූහය සහ විපාක සමූහයයි. එසේත් නැතහොත්, හේතුව සහ විපාකය ලෙස සංක්ෂේප කරන බැවින් එය සංක්ෂේපයයි. එහි අවිද්‍යාදීහු සහ විඤ්ඤාණාදීහු ඇතුළත් වෙති. සංක්ෂේප භාවයේ සමානකම නිසා ඒක වචනයෙන් දක්වා ඇති බව දත යුතුය. එම සංක්ෂේපයන් වනාහි; අතීතයෙහි හේතු, වර්තමානයෙහි විපාක, වර්තමානයෙහි හේතු සහ අනාගතයෙහි විපාක වශයෙන් කාල විභාගය අනුව සතරක් වේ. එබැවින් "මෙහි පළමු සංක්ෂේපය අතීත කාලයයි" යනාදිය වදාළ සේක. එසේත් නැතහොත්, "සංක්ෂේප" යන ශබ්දය කොටස් යන අරුත දෙයි. ඒ අනුව අතීත හේතු කොටස පළමු සංක්ෂේපයයි. ඉතිරි සංක්ෂේපයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. තණ්හා, උපාදාන සහ භව යන ධර්මයන් ක්ලේශ සහ කර්ම යන ස්වභාවයෙන් සමාන වන බැවින් ද, ඒවා නොමැතිව අවිද්‍යා සංස්කාරයන්ට තමන්ගේ කාර්යය කළ නොහැකි බැවින් ද ඒවා මෙහි ග්‍රහණය කර ඇත. කර්මය සහ එහි සහකාරී හේතුව වූ තණ්හාව එක්ව සංසාරයෙහි කරකවන අර්ථයෙන් "කම්මවට්ටය" (කර්ම වටය) නම් වේ.

Viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanānaṃ jātijarābhaṅgāvatthā ‘‘jātijarāmaraṇa’’nti vuttāti āha ‘‘jātijarāmaraṇāpadesena viññāṇādīnaṃ [Pg.224] niddiṭṭhattā’’ti. Imeti viññāṇādayo. Āyatiṃ vipākavaṭṭaṃ paccuppannahetuto bhāvīnaṃ anāgatānaṃ gahitattā. Teti avijjādayo. Ākāratoti sarūpato avuttāpi tasmiṃ tasmiṃ saṅgahe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi pakāsīyantīti ākārā, atītahetuādīnaṃ vā pakārā ākārā, tato ākārato. Vīsatividhā honti atītehetupañcakādibhedato.

විඤ්ඤාණ, නාමරූප, සළායතන, ඵස්ස, වේදනා යන ධර්මයන්ගේ උත්පත්ති, ජරා සහ බිඳී යාමේ අවස්ථාවන් "ජාති ජරා මරණ" යනුවෙන් වදාළ බැවින්, "ජාති ජරා මරණ යන නාමයෙන් විඤ්ඤාණ ආදිය දක්වන ලද හෙයින්" යැයි වදාළ සේක. "ඉමේ" යනු මෙම විඤ්ඤාණ ආදියයි. "අනාගත විපාක වට්ටය" යනු වර්තමාන හේතුවෙන් මතු ඇති වන්නා වූ අනාගත විපාකයන් ග්‍රහණය කර ගැනීම නිසාය. "තේ" යනු එම අවිද්‍යා ආදියයි. "ආකාරතෝ" යනු ස්වරූප වශයෙන් ප්‍රකාශ නොකළ ද, ඒ ඒ සංග්‍රහයන්හි (කොටස්වල) ඇතුළත් වන බැවින් සහ අවිද්‍යා සංස්කාර ආදිය ග්‍රහණය කිරීමෙන් ප්‍රකාශ වන බැවින් ඒවා "ආකාර" නම් වේ. එසේත් නැතහොත් අතීත හේතු ආදියේ ප්‍රභේදයන් "ආකාර" නම් වේ. එම ආකාරයන්ගෙන්, අතීත හේතු පහ ආදී වශයෙන් විසි වැදෑරුම් ආකාරයන් (විසි ආකාර පටිච්චසමුප්පාදය) වෙති.

Saṅkhāraviññāṇānaṃ antarā eko sandhīti hetuto phalassa avicchedappavattibhāvato hetuphalasambandhabhūto eko sandhi. Tathā bhavajātīnamantarā. Vedanātaṇhānamantarā pana phalato hetuno avicchedappavattibhāvato phalahetusambandhabhūto eko sandhi. Phalabhūtopi hi dhammo aññassa hetusabhāvassa dhammassa paccayo hotīti.

"සංස්කාර හා විඤ්ඤාණ අතර එක් සන්ධියකි" යනු හේතුවෙන් ඵලයේ නොසිඳී පැවැත්ම නිසා ඇති වූ හේතු-ඵල සම්බන්ධය නමැති එක් සන්ධියකි. භව හා ජාති අතර ද එසේමය. වේදනා හා තණ්හා අතර සන්ධිය වනාහි, ඵලයේ සිට හේතුව දක්වා නොසිඳී පවත්නා බැවින් එය ඵල-හේතු සම්බන්ධය නමැති එක් සන්ධියකි. මන්ද යත්, ඵලයක් වූ ධර්මය ද අනාගතයේ වෙනත් හේතු ස්වභාවයක් ඇති ධර්මයකට ප්‍රත්‍යයක් වන බැවිනි.

Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Tenāha ‘‘catusaṅkhepa’’ntiādi. Sabbākāratoti idha vuttehi, avuttehi ca paṭiccasamuppādavibhaṅge (vibha. 225 ādayo), anantanayasamantapaṭṭhānādīsu ca āgatehi sabbehi ākārehi. Jānātīti avabujjhati. Passatīti dassanabhūtena ñāṇacakkhunā paccakkhato passati. Aññāti paṭivijjhatīti tesaṃyeva vevacanaṃ. Tanti taṃ jānanaṃ. Ñātaṭṭhenāti yathāsabhāvato jānanaṭṭhena. Pajānanaṭṭhenāti aniccādīhi pakārehi paṭivijjhanaṭṭhena.

"ඉති" යන පදය කලින් කී ආකාරය හැඟවීම සඳහා යෙදුණකි. එබැවින් "සතර සංක්ෂේප" යනාදිය වදාළ සේක. "සියලු ආකාරයෙන්" යනු මෙහි පවසා ඇති සහ පවසා නැති, පටිච්චසමුප්පාද විභංගයෙහි ද, අනන්ත නය ඇති සමන්තපට්ඨාන ආදී ග්‍රන්ථයන්හි ද එන සියලු ආකාරයන්ගෙනි. "ජානාති" යනු මැනවින් අවබෝධ කර ගැනීමයි. "පස්සති" යනු දර්ශනයක් බඳු වූ ඥාන චක්ෂුසින් ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දැකීමයි. "අඤ්ඤාති" සහ "පටිවිජ්ඣති" යන පද දෙක එම ජානාති පස්සති යන පදයන්ටම පර්යාය පද වේ. "තං" යනු එම දැන ගැනීමයි. "ඥාතට්ඨේන" යනු තත්ත්වාකාරයෙන් (යථා ස්වභාවයෙන්) දැන ගැනීමේ අර්ථයෙනි. "පජානනට්ඨේන" යනු අනිත්‍ය ආදී ආකාරයන්ගෙන් විනිවිද දැකීමේ (ප්‍රතිවේධ කිරීමේ) අර්ථයෙනි.

Idāni yadatthamidaṃ bhavacakkaṃ idhānītaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘iminā’’tiādi vuttaṃ. Tattha te dhammeti te avijjādike dhamme. Yathābhūtaṃ ñatvāti mahāvajirañāṇena yāthāvato jānitvā. Nibbindanto balavavipassanāya virajjanto vimuccanto ariyamaggehi are hanīti yojanā. Tattha yadā bhagavā virajjati vimuccati, tadā are hanati nāma. Tato paraṃ pana abhisambuddhakkhaṇaṃ gahetvā vuttaṃ ‘‘hani vihani viddhaṃsesī’’ti.

දැන් කිනම් ප්‍රයෝජනයක් සඳහා මෙම භව චක්‍රය මෙහි ගෙන එන ලද්දේ ද, එම ප්‍රයෝජනය පෙන්වීමට "ඉමිනා" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "තේ ධම්මේ" යනු එම අවිද්‍යාව ආදී ධර්මයන්ය. "යථාභූතං ඤත්වා" යනු මහා වජිර ඥානයෙන් තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගෙන යන්නයි. බලවත් විදර්ශනාවෙන් කලකිරෙමින්, ආර්ය මාර්ගයන්ගෙන් නොඇලෙමින් හා මිදෙමින් සංසාර චක්‍රයේ අරයන් විනාශ කළ සේක යනුවෙන් මෙහි අර්ථ සම්බන්ධය (යෝජනාව) කළ යුතුය. එහි යම් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නොඇලෙන්නේ ද, මිදෙන්නේ ද, එකල්හි අරයන් නසන ලද්දේ නම් වේ. ඉන් පසුව සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත් වූ ක්ෂණය ගෙන "නැසූ සේක, සහමුලින් නැසූ සේක, විනාශ කළ සේක" යනුවෙන් පවසන ලදී.

129. Cakkavattino acetane cakkaratane uppanne tattheva loko pūjaṃ karoti, aññattha pūjāvisesā pacchijjanti, kimaṅgaṃ pana sammāsambuddhe uppanneti dassento ‘‘uppanne tathāgate’’tiādimāha. Ko pana vādo aññesaṃ pūjāvisesānanti yathāvuttato aññesaṃ amahesakkhehi devamanussehi kariyamānānaṃ nātiuḷārānaṃ pūjāvisesānaṃ arahabhāve [Pg.225] kā nāma kathā. Atthānurūpanti arahattatthassa anurūpaṃ anvatthaṃ.

129. චක්‍රවර්තී රජුගේ සජීවී නොවන චක්‍ර රත්නය පහළ වූ කල්හි, ලෝකයා එයටම පූජා කරයි; වෙනත් පූජා විශේෂයන් නතර වෙයි. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූ කල්හි කුමන කතාදැයි පෙන්වමින් ‘‘උප්පන්නෙ තථාගතෙ’’ යනාදිය වදාළ සේක. අන්‍යයන්ගේ පූජා විශේෂයන් ගැන කුමන කතාද යත්? ඉහත කී පරිදිම, මහානුභාව සම්පන්න නොවන දේව මිනිසුන් විසින් කරනු ලබන, එතරම් උදාර නොවන පූජා විශේෂයන් අර්හත් භාවයෙහි (පූජාවට සුදුසු බවෙහි) ලා කවර කතාද? ‘අත්ථානුරූපං’ යනු අර්හත් යන අර්ථයට අනුරූප වූ අන්වත්ථ නාමයකි.

130. Asilokabhayenāti akittibhayena. Raho pāpaṃ karonti ‘‘mā naṃ koci jaññā’’ti esa bhagavā na kadāci karoti pāpahetūnaṃ bodhimaṇḍe eva suppahīnattā. Aparo nayo – ārakāti arahaṃ, suvidūrabhāvatoicceva attho. Kuto pana suvidūrabhāvatoti? Ye abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā, tato eva appahīnarāgadosamohā ariyadhammassa akovidā ariyadhamme avinītā ariyadhammassa adassāvino appaṭipannā micchāpaṭipannā ca, tato suvidūrabhāvato. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

130. ‘අසිලෝකභයෙන’ යනු අපකීර්තියට ඇති බියෙනි. අඥානයෝ ‘‘මා කරන මේ පපාය කිසිවෙක් නොදැනේවා’’ යි සිතා රහසින් පව් කරති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පව්වලට හේතු වන කෙලෙස් බෝධි මණ්ඩපයේදීම මැනවින් ප්‍රහීණ කළ බැවින් කිසිවිටෙකත් රහසින් පව් නොකරන සේක. තවත් ක්‍රමයක් නම් - ‘ආරකා’ (දුරු වූ බැවින්) ‘අරහං’ නම් වන සේක. ඉතා දුරස් බව යන අර්ථයම මෙහිලා ගත යුතුය. කුමකින් ඉතා දුරස් බව ද යත්? යම් කෙනෙක් වඩන ලද කය, වඩන ලද සීලය, වඩන ලද සිත, වඩන ලද ප්‍රඥාව නැත්තෝ වෙත්ද, එහෙයින්ම ප්‍රහීණ නොකළ රාග, ද්වේෂ, මෝහ ඇත්තෝව ආර්ය ධර්මයෙහි අදක්ෂ, ආර්ය ධර්මයෙහි හික්මීමක් නැති, ආර්ය ධර්මය නොදක්නා වූ ද, වැරදි පිළිවෙත්හි නියැළුණා වූ ද වෙත්ද, ඔවුන්ගෙන් ඉතා දුරස් වූ බැවිනි. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘Saṅghāṭikaṇṇecepi me, bhikkhave, bhikkhu gahetvā piṭṭhito piṭṭhito anubandho assa pāde pādaṃ nikkhipanto, so ca hoti abhijjhālu kāmesu tibbasārāgo byāpannacitto paduṭṭhamanasaṅkappo muṭṭhassati asampajāno asamāhito vibbhantacitto pākatindriyo. Atha kho so ārakāva mayhaṃ, ahañca tassa. Taṃ kissa hetu? Dhammaṃ hi so, bhikkhave, bhikkhu na passati, dhammaṃ apassanto maṃ na passatī’’ti (itivu. 92).

‘‘මහණෙනි, යම් මහණෙක් මාගේ සඟළ සිවුරේ කොණක අල්ලාගෙන, මාගේ පියවර අනුව පියවර තබමින් මා පසුපසම එන්නේ වුවද, ඔහු දැඩි ලෝභී (අභිජ්ඣාලු), කාමයන්හි දැඩි රාග ඇත්තෙක්, ව්‍යාපන්න සිත් ඇත්තෙක්, දූෂිත මනස් සංකල්ප ඇත්තෙක්, මුළා වූ සිහි ඇත්තෙක්, සම්පජඤ්ඤය නැත්තෙක්, සමාහිත නොවන සිතක් ඇත්තෙක්, විසිරුණු සිත් ඇත්තෙක් හා සංවර නොකළ ඉන්ද්‍රියයන් ඇත්තෙක් වේ නම්, ඒකාන්තයෙන්ම ඔහු මාගෙන් දුරස් වූවෙකි, මම ද ඔහුගෙන් දුරස් වූවෙමි. එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, ඒ මහණා ධර්මය නොදකියි. ධර්මය නොදක්නා තැනැත්තා මා නොදකියි.’’

Yathāvuttapuggalā hi sacepi sāyaṃ pātaṃ satthu santikāvacarāva siyuṃ, na te tāvatā ‘‘satthu santikā’’ti vattabbā, tathā satthāpi nesaṃ. Iti asappurisānaṃ ārakā dūreti arahaṃ.

ඉහත කී පුද්ගලයන් සැබවින්ම උදේ සවස ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි සැරිසරන්නන් වුවද, එපමණකින් ඔවුන් ‘ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සමීපයෙහි සිටින්නන්’ යැයි නොකිය යුතුය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද ඔවුන්ට එසේම වේ. මෙසේ අසත්පුරුෂයන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් ‘අරහං’ නම් වන සේක.

‘‘Sammā na paṭipajjanti, ye nihīnāsayā narā;

Ārakā tehi bhagavā, dūre tenārahaṃ mato’’ti.

‘‘යම් පහත් අදහස් ඇති මිනිස්සු මැනවින් පිළිපැදීම් නොකරත් ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගෙන් දුරස් වූ සේක. දුරින් සිටින බැවින් උන්වහන්සේ ‘අරහං’ යැයි දන්නා ලදහ.’’

Tathā ārakāti arahaṃ, āsannabhāvatoti attho. Kuto pana āsannabhāvatoti? Ye bhāvitakāyā bhāvitasīlā bhāvitacittā bhāvitapaññā, tato eva pahīnarāgadosamohā ariyadhammassa kovidā ariyadhamme suvinītā ariyadhammassa dassāvino sammāpaṭipannā, tato āsannabhāvato. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –

එසේම ‘ආරකා’ (ළං වූ බැවින්) ‘අරහං’ නම් වන සේක, ආසන්න බව මෙහි අර්ථයයි. කුමකට ආසන්න බව ද යත්? යම් කෙනෙක් වඩන ලද කය, සීලය, සිත හා ප්‍රඥාව ඇත්තෝ වෙත්ද, එහෙයින්ම ප්‍රහීණ කළ රාග, ද්වේෂ, මෝහ ඇත්තෝව ආර්ය ධර්මයෙහි දක්ෂ, ආර්ය ධර්මයෙහි මැනවින් හික්මුණු, ආර්ය ධර්මය දක්නා වූ, සම්මා ප්‍රතිපදාවෙහි නියැළුණා වූ ද වෙත්ද, ඔවුන්ට ආසන්න වූ බැවිනි. මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘Yojanasate [Pg.226] cepi me, bhikkhave, bhikkhu vihareyya, so ca hoti anabhijjhālu kāmesu na tibbasārāgo abyāpannacitto appaduṭṭhamanasaṅkappo upaṭṭhitassati sampajāno samāhito ekaggacitto saṃvutindriyo. Atha kho so santikeva mayhaṃ, ahañca tassa. Taṃ kissa hetu? Dhammaṃ hi so, bhikkhave, bhikkhu passati, dhammaṃ passanto maṃ passatī’’ti (itivu. 92).

‘‘මහණෙනි, යම් මහණෙක් මාගෙන් යොදුන් සියයක් ඈත විහරණය කරන්නේ වුවද, ඔහු ලෝභී නොවූ (අනභිජ්ඣාලු), කාමයන්හි දැඩි රාග නැති, ව්‍යාපන්න නොවූ සිත් ඇති, දූෂිත නොවන මනස් සංකල්ප ඇති, එළඹ සිටි සිහි ඇති, සම්පජඤ්ඤයෙන් යුත්, සමාහිත වූ ද එකඟ වූ ද සිත් ඇති, සංවර කළ ඉන්ද්‍රියයන් ඇත්තෙක් වේ නම්, ඒකාන්තයෙන්ම ඔහු මාගේ සමීපයෙහි සිටින්නෙකි, මම ද ඔහුගේ සමීපයෙහි සිටිමි. එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, ඒ මහණා ධර්මය දකියි. ධර්මය දක්නා තැනැත්තා මා දකියි.’’

Tathārūpā hi puggalā satthu yojanasahassantarikāpi honti, na tāvatā te ‘‘satthu dūracārino’’ti vattabbā, tathā satthāpi nesaṃ. Iti sappurisānaṃ ārakā āsanneti arahaṃ.

එබඳු ස්වභාව ඇති පුද්ගලයන් ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් යොදුන් දහසක් ඈතින් සිටියද, එපමණකින් ඔවුන් ‘ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් දුරස්ව වසන්නන්’ යැයි නොකිය යුතුය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද ඔවුන්ට එසේම වේ. මෙසේ සත්පුරුෂයන්ට ඉතා සමීප වූ බැවින් ‘අරහං’ නම් වන සේක.

Ye sammā paṭipajjanti, suppaṇītādhimuttikā;

Ārakā tehi āsanne, tenāpi arahaṃ jino.

‘‘යම් කෙනෙක් මැනවින් පිළිපදිත් ද, උත්තම අධිමුක්තිය ඇත්තෝ වෙත් ද, ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ඔවුන්ට අතිශයින් ආසන්න වූ සේක. එම ආසන්න බව නිසා ද උන්වහන්සේ ‘අරහං’ නම් වන සේක.’’

Ye ime rāgādayo pāpadhammā yasmiṃ santāne uppajjanti, tassa diṭṭhadhammikampi samparāyikampi anatthaṃ āvahanti. Nibbānagāminiyā paṭipadāya ekaṃseneva ujuvipaccanīkabhūtā ca, te attahitaṃ, parahitañca paripūretuṃ sammā paṭipajjantehi sādhūhi dūrato rahitabbā pariccajitabbā pahātabbāti rahā nāma, te ca yasmā bhagavato bodhimūleyeva ariyamaggena sabbaso pahīnā samucchinnā. Yathāha –

රාගාදී යම් මේ ලාමක අකුසල ධර්මයෝ යම් සන්තානයක උපදිත් ද, එය එම සන්තානයට මෙලොව මෙන්ම පරලොව ද අනර්ථයම ගෙන දෙයි. නිවන් මගට ද ඒකාන්තයෙන්ම පටහැනි වූ එම රාගාදී ලාමක ධර්මයෝ ස්වකීය යහපත හා පරාර්ථය සම්පූර්ණ කරගැනීමට උත්සාහ කරන සත්පුරුෂයන් විසින් දුරින්ම බැහැර කළ යුතු, අත්හළ යුතු, ප්‍රහීණ කළ යුතු බැවින් ‘රහා’ නම් වෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඒ කෙලෙස් ධර්මයෝ බෝධි මූලයෙහිදීම ආර්ය මාර්ගයෙන් සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කරන ලදහ, සිඳලන ලදහ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Tathāgatassa kho, brāhmaṇa, rāgo pahīno doso moho, sabbepi pāpakā akusalā dhammā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā’’ti (pārā. 9-10 atthato samānaṃ).

‘‘බ්‍රාහ්මණය, තථාගතයන් වහන්සේගේ රාගය ප්‍රහීණ කරන ලදී, ද්වේෂය හා මෝහය ප්‍රහීණ කරන ලදී. සියලුම ලාමක අකුසල ධර්මයෝ ප්‍රහීණ කරන ලදහ, මුල් සිඳලන ලදහ, තල් කඳක් මෙන් කරන ලදහ, නැවත නූපදනා ලෙස අභාවයට පත් කරන ලදහ, මතු නූපදින ස්වභාවයට පත් කරන ලදහ.’’

Tasmā sabbaso na santi etassa rahāti arahoti vattabbe okārassa sānusāraṃ a-kārādesaṃ katvā ‘‘araha’’nti vuttaṃ.

එබැවින් උන්වහන්සේ තුළ කිසිසේත්ම බැහැර කළ යුතු දේ (රහා) නැති හෙයින් ‘අරහො’ යැයි කිව යුතු තැන, ‘ඔ’ කාරයට අනුස්වාරය සහිත ‘අ’ කාරය ආදේශ කොට ‘අරහං’ යැයි කියන ලදී.

Pāpadhammā rahā nāma, sādhūhi rahitabbato;

Tesaṃ suṭṭhu pahīnattā, bhagavā arahaṃ mato.

‘‘සත්පුරුෂයන් විසින් බැහැර කළ යුතු බැවින් පව් ධර්මයෝ ‘රහා’ නම් වෙති. ඒවා මැනවින් ප්‍රහීණ කළ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘අරහං’ යැයි දන්නා ලදහ.’’

Ye te sabbaso pariññātakkhandhā pahīnakilesā bhāvitamaggā sacchikatanirodhā arahanto khīṇāsavā, ye ca sekkhā appattamānasā anuttaraṃ [Pg.227] yogakkhemaṃ patthayamānā viharanti, ye ca parisuddhapayogā kalyāṇajjhāsayā saddhāsīlasutādiguṇasampannā puggalā, tehi na rahitabbo na pariccajitabbo, te ca bhagavatāti arahaṃ. Tathā hi ariyapuggalā satthārā diṭṭhadhammassa paccakkhakaraṇato satthu dhammasarīrena avirahitā eva honti. Yathāha āyasmā piṅgiyo –

යම් ඒ සහමුලින්ම පිරිසිඳ දන්නා ලද ස්කන්ධ ඇති, ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් ඇති, වඩන ලද මඟ ඇති, සාක්ෂාත් කළ නිරෝධය ඇති, ක්ෂීණාස්්‍රව වූ රහතන් වහන්සේලා වෙත්ද, යම් සේඛ පුද්ගලයන් අරහත් ඵලය පතමින් වෙසෙත්ද, යම් පිරිසිදු ක්‍රියා ඇති, යහපත් අදහස් ඇති, ශ්‍රද්ධා, සීල, ශ්‍රැත ආදී ගුණයෙන් යුත් පුද්ගලයන් වෙත්ද, ඔවුන් විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බැහැර නොකට යුත්තාහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ඔවුන් අත නොහරින සේක. එබැවින් ‘අරහං’ නම් වන සේක. මන්ද යත්, ආර්ය පුද්ගලයන් ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් දක්නා ලද ධර්මය ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම නිසා උන්වහන්සේගේ ධර්ම ශරීරයෙන් කිසිදා වෙන් නොවන බැවිනි. ආයුෂ්මත් පිංගිය තෙරුන් වහන්සේ පැවසූ පරිදි -

‘‘Passāmi naṃ manasā cakkhunāva,Rattindivaṃ brāhmaṇa appamatto;

Namassamāno vivasemi rattiṃ,Teneva maññāmi avippavāsaṃ.

‘‘මම නිරතුරුවම අප්‍රමාදීව ඇසින් දකින්නාක් මෙන් මනසින් උන්වහන්සේ දකිමි. බ්‍රාහ්මණය, මම නමස්කාර කරමින් රාත්‍රිය ගෙවමි. එබැවින් මම උන්වහන්සේගෙන් වෙන් නොවී වසන්නෙමි යි හඟිමි.’’

‘‘Saddhā ca pīti ca mano sati ca,Nāpentime gotamasāsanamhā;

Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño,Sa tena teneva natohamasmī’’ti. (su. ni. 1148-1149);

‘‘ශ්‍රද්ධාව ද, ප්‍රීතිය ද, මනස ද, සිහිය ද යන මේ ධර්මයෝ ගෞතම බුදු සසුනෙන් බැහැර නොවෙති. මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ යම් යම් දිශාවකට වඩින සේක් ද, මම ද ඒ දෙසටම නැමුණු සිත් ඇත්තෙක් වෙමි.’’

Teneva ca te aññaṃ satthāraṃ na uddisanti. Yathāha –

එබැවින්ම ඔවුන් වෙනත් ශාස්තෘවරයෙකු සොයා නොයති. එය මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo aññaṃ satthāraṃ uddiseyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (ma. ni. 3.128; a. ni. 1.276).

‘‘මහණෙනි, සම්මා දිට්ඨියෙන් (සෝවාන් මගින්) යුත් පුද්ගලයෙක් වෙනත් ශාස්තෘවරයෙකු සොයා යෑමට කිසිදු ඉඩක් හෝ අවස්ථාවක් නැත. එබඳු කරුණක් සිදු විය නොහැක්කකි.’’

Kalyāṇaputhujjanāpi yebhuyyena satthari niccalasaddhā eva honti. Iti suppaṭipannehi purisavisesehi avirahitabbato, tesañca avirahanato na santi etassa rahā pariccajanakā, natthi vā etassa raho sādhūhi pariccajitabbatāti arahaṃ.

කල්‍යාණ පෘථග්ජනයෝ ද බොහෝ විට ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි නොසැලෙන ශ්‍රද්ධාව ඇත්තෝම වෙති. මෙසේ යහපත් ප්‍රතිපදාවෙන් යුත් ශ්‍රේෂ්ඨ පුරුෂයන් විසින් අත්නොහළ යුතු බැවින් ද, ඔවුන් විසින් උන්වහන්සේව අත්නොහරින බැවින් ද, උන්වහන්සේ අත්හරින්නෝ (රහා) නැත. නොහොත් සත්පුරුෂයන් විසින් උන්වහන්සේව රහසින්වත් අත්හැරීමක් නැති බැවින් ‘අරහං’ නම් වන සේක.

‘‘Ye sacchikatasaddhammā, ariyā suddhagocarā;

Na tehi rahito hoti, nātho tenārahaṃ mato’’ti.

‘‘යම් ආර්ය පුද්ගලයෝ සද්ධර්මය සාක්ෂාත් කළාහු ද, පිරිසිදු ගෝචර ඇති වූවාහු ද, ඔවුන්ගෙන් නාථයන් වහන්සේ වෙන් නොවන සේක. එබැවින් උන්වහන්සේ ‘අරහං’ යැයි දන්නා ලදහ.’’

Rahoti ca gamanaṃ vuccati, bhagavato ca nānāgatīsu paribbhamanasaṅkhātaṃ saṃsāre gamanaṃ natthi kammakkhayakarena ariyamaggena bodhimūleyeva sabbaso sasambhārassa kammavaṭṭassa viddhaṃsitattā. Yathāha –

තවද, 'රහෝ' යනු ගමනය (සැරිසැරීම) යැයි කියනු ලැබේ. කර්ම ක්ෂය කරන්නා වූ ආර්ය මාර්ගයෙන් බෝධි මූලයේදීම සියලු අංගයන්ගෙන් යුත් කර්ම වෘත්තය මුළුමනින්ම විනාශ කළ බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට විවිධ ගතිවල සැරිසැරීම නම් වූ සංසාර ගමනයක් නැත. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;

Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje;

Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36);

“යම් ආශ්‍රව ධර්මයන් නිසා මම දෙවියෙකු වන්නෙම්ද, ගාන්ධර්වයෙකු හෝ අහසින් යන පක්ෂියෙකු වන්නෙම්ද, යම් ආශ්‍රවයන් නිසා යක්ෂයෙකු බවට පත්වන්නෙම්ද, නැවත මනුෂ්‍ය භවයකට පැමිණෙන්නෙම්ද; මාගේ ඒ ආශ්‍රවයෝ ක්ෂය වූහ, විනාශ කරන ලදහ, නටබුන් කරන ලදහ.”

Evaṃ [Pg.228] natthi etassa rahogamanaṃ gatīsu paccājātītipi arahaṃ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට විවිධ ගතිවල නැවත ඉපදීම නම් වූ 'රහෝ-ගමනය' නැති බැවින්ද උන්වහන්සේ 'අරහං' නම් වන සේක.

Raho vā gamanaṃ yassa, saṃsāre natthi sabbaso;

Pahīnajātimaraṇo, arahaṃ sugato mato.

යම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමකට සංසාරයෙහි කිසිදු අයුරකින් සැරිසැරීමක් නැද්ද, ජාති මරණ ප්‍රහීණ කළ ඒ සුගතයන් වහන්සේ 'අරහං' යැයි සම්මතය.

Pāsaṃsattā vā bhagavā arahaṃ. Akkharacintakā hi pasaṃsāyaṃ araha-saddaṃ vaṇṇenti. Pāsaṃsabhāvo ca bhagavato anaññasādhāraṇo yathābhuccaguṇādhigato sadevake loke suppatiṭṭhito. Tathā hesa anuttarena sīlena anuttarena samādhinā anuttarāya paññāya anuttarāya vimuttiyā asamo asamasamo appaṭimo appaṭibhāgo appaṭipuggaloti evaṃ tasmiṃ tasmiṃ guṇe vibhajitvā vuccamāne paṇḍitapurisehi devehi brahmehi bhagavatā vā pana pariyosāpetuṃ asakkuṇeyyarūpo. Iti pāsaṃsattāpi bhagavā arahaṃ.

තවද ප්‍රශංසනීය භාවය නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'අරහං' නම් වන සේක. ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රඥයෝ ප්‍රශංසාර්ථයෙහි 'අරහ' ශබ්දය වර්ණනා කරති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ ප්‍රශංසනීය භාවය අන්‍යයන් හා සාධාරණ නොවූ, යථාභූත ගුණාධිගමනයෙන් යුත්, දෙවි මිනිස් ලෝකයෙහි මැනවින් පිහිටි එකකි. එසේම ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුත්තර වූ සීලයෙන්, අනුත්තර වූ සමාධියෙන්, අනුත්තර වූ ප්‍රඥාවෙන් හා අනුත්තර වූ විමුක්තියෙන් අසම වන සේක, අසමසම වන සේක, අප්‍රතිම වන සේක, අප්‍රතිභාග වන සේක, අප්‍රතිපුද්ගල වන සේක. මෙලෙස ඒ ඒ ගුණ විභජනය කර දක්වන කල්හි, පණ්ඩිතයන්ට, දෙවියන්ට, බ්‍රහ්මයන්ට හෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වුවද එය කෙළවර කිරීමට නොහැකි තරම්ය. මෙසේ ප්‍රශංසනීය බැවින්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'අරහං' නම් වන සේක.

Guṇehi sadiso natthi, yasmā loke sadevake;

Tasmā pāsaṃsiyattāpi, arahaṃ dvipaduttamo.

“දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි ගුණයෙන් සමාන අයෙකු නැති බැවින්, ප්‍රශංසනීය භාවය නිසාද ඒ ද්විපදෝත්තමයන් වහන්සේ 'අරහං' නම් වන සේක.”

Evaṃ sabbathāpi –

මෙසේ සෑම අයුරකින්ම -

‘‘Ārakā mandabuddhīnaṃ, ārakā ca vijānataṃ;

Rahānaṃ suppahīnattā, vidūnamaraheyyato;

Bhavesu ca rahābhāvā, pāsaṃsā arahaṃ jino’’ti.

“අඥානයන්ගෙන් දුරු වූ බැවින්ද, ප්‍රඥාවන්තයන්ට සමීප වූ බැවින්ද, කෙලෙසුන් මැනවින් ප්‍රහීණ කළ බැවින්ද, පණ්ඩිතයන් විසින් පිදිය යුතු බැවින්ද, භවයන්හි සැරිසැරීමක් නැති බැවින්ද, ප්‍රශංසනීය වූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ 'අරහං' නම් වන සේක.”

131. Sammāti aviparītaṃ. Sāmanti sayameva. Sambuddhoti hi ettha saṃ-saddo ‘‘saya’’nti etassa atthassa bodhako daṭṭhabbo. Sabbadhammānanti anavasesānaṃ ñeyyadhammānaṃ. Kathaṃ panettha sabbadhammāvabodho labbhatīti? Ekadesassa aggahaṇato. Padesaggahaṇe hi asati gahetabbassa nippadesatāva viññāyati yathā ‘‘dikkhito na dadātī’’ti. Evañca katvā atthavisesānapekkhā kattari eva buddhasaddasiddhi veditabbā kammavacanicchāya abhāvato. ‘‘Sammā sāmaṃ buddhattā sammāsambuddho’’ti ettakameva hi idha saddato labbhati, ‘‘sabbadhammāna’’nti pana atthato labbhamānaṃ gahetvā vuttaṃ. Na hi bujjhanakiriyā avisayā yujjati.

131. 'සම්මා' යනු අවිපරීතව හෙවත් නිවැරදිව යන්නයි. 'සාමං' යනු තමන් වහන්සේම යන්නයි. 'සම්බුද්ධ' යන මෙහි 'සං' ශබ්දය 'සයං' (තමාම) යන අර්ථය හඟවන බව දත යුතුය. 'සබ්බධම්මානං' යනු ඉතිරි රහිත වූ සියලුම ඥෙය්‍ය (දත යුතු) ධර්මයන්ය. මෙහි 'සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කිරීම' යන අර්ථය ලැබෙන්නේ කෙසේද? එක් කොටසක් පමණක් ග්‍රහණය නොකිරීමෙනි. යම් තැනක එක් කොටසක් පමණක් ගැනීමක් නැද්ද, එහි සියල්ලම ගැනීමක් ඇති බව “හිස මුඩු කළ තැනැත්තා (දික‍්ඛිත) දන් නොදෙයි” යන යෙදුමෙන් මෙන් වටහාගත යුතුය. මෙලෙස අර්ථ විශේෂයන් අපේක්ෂා නොකොට කර්තෘ අර්ථයෙහිම 'බුද්ධ' ශබ්දය සිද්ධ වන බව දත යුතුය. මන්දයත් කර්ම වාච්‍යයක් ගැනීමේ අභිලාෂයක් නැති බැවිනි. “මැනවින් තමාම අවබෝධ කළ බැවින් සම්මා සම්බුද්ධ” යන වචනාර්ථය පමණක් මෙහි ලැබේ. නමුත් 'සියලු ධර්මයන්' යන්න අර්ථය අනුව ගෙන වදාරන ලදී. මන්දයත් අවබෝධ කිරීමේ ක්‍රියාව අරමුණක් (විෂයයක්) නොමැතිව සිදු විය නොහැකි බැවිනි.

Idāni [Pg.229] tassā visayaṃ ‘‘sabbadhamme’’ti sāmaññato vuttaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘abhiññeyye dhamme’’tiādi vuttaṃ. Tattha abhiññeyyeti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānitabbe. Ke pana teti? Catusaccadhamme. Abhiññeyyato buddhoti abhiññeyyabhāvato bujjhi. Pubbabhāge vipassanāpaññāya, adhigamakkhaṇe maggapaññāya, aparabhāge sabbaññutaññāṇādīhi aññāsīti attho. Ito paresupi eseva nayo. Pariññeyye dhammeti dukkhaṃ ariyasaccamāha. Pahātabbeti samudayapakkhiye. Sacchikātabbeti nibbānaṃ sandhāyāha. Bahuvacananiddeso pana sopādisesādikaṃ pariyāyasiddhaṃ bhedaṃ gahetvā kato, uddeso vā ayaṃ catusaccadhammānanti. Tathā hi vakkhati ‘‘cakkhuṃ dukkhasacca’’ntiādi. Uddeso ca avinicchitatthaparicchedassa dhammassa vasena karīyati. Uddesena hi uddisiyamānānaṃ dhammānaṃ atthitāmattaṃ vuccati, na paricchedoti aparicchedena bahuvacanena vuttaṃ yathā ‘‘appaccayā dhammā, asaṅkhatā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 7-8). Sacchikātabbeti vā phalavimuttīnampi gahaṇaṃ, na nibbānassevāti bahuvacananiddeso kato. Evañca bhāvetabbeti ettha jhānānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

දැන් එම අවබෝධයේ විෂයය වූ 'සියලු ධර්මයන්' යනුවෙන් සාමාන්‍යයෙන් වදාළ අර්ථය විභජනය කර දැක්වීමට 'අභිඤ්ඤෙය්‍ය ධර්ම' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'අභිඤ්ඤෙය්‍ය' යනු විශිෂ්ට වූ ඥානයෙන් දත යුතු ධර්මයන්ය. ඒවා මොනවාද? චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන්ය. අභිඤ්ඤෙය්‍ය ධර්මයන් අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ නම් වන සේක. පූර්ව භාගයෙහි විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන්ද, අධිගම ක්ෂණයෙහි මාර්ග ප්‍රඥාවෙන්ද, අපර භාගයෙහි සර්වඥතා ඥානාදියෙන්ද අවබෝධ කළහ යන අර්ථයයි. මින් මතු පදවලද මේ ක්‍රමයම වේ. 'පරිඤ්ඤෙය්‍ය ධර්ම' යන්නෙන් දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය වදාළහ. 'පහාතබ්බ' යන්නෙන් සමුදය පක්ෂයේ ධර්මයන් වදාළහ. 'සච්ඡිකාතබ්බ' යන්නෙන් නිර්වාණය අරමුණු කර වදාළහ. බහු වචනයෙන් දැක්වීම සඋපාදිශේෂ ආදී වශයෙන් පර්යායයෙන් සිද්ධ වන භේදයන් ගෙන හෝ චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන්ගේ උද්දේසයක් (කෙටි හැඳින්වීමක්) වශයෙන් හෝ කරන ලද්දකි. එසේම ඉදිරියේදී “චක්ඛුං දුක්ඛසච්චං” යනාදී වශයෙන් විස්තර කරනු ඇත. උද්දේසය කරනු ලබන්නේ අර්ථය මෙතෙක් නියම නොකළ ධර්මයන්ගේ වශයෙනි. උද්දේසයකින් ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පමණක් කියවේ, සීමාව (පරිච්ඡේදය) නොකියවේ. එහෙයින් සීමාවක් රහිත බහු වචනයෙන් “අප්පච්චයා ධම්මා, අසංඛතා ධම්මා” යන්නෙන් මෙන් වදාරන ලදී. එසේම 'සච්ඡිකාතබ්බ' යන්නෙන් ඵල විමුක්තීන්ගේද ග්‍රහණය කෙරේ, නිර්වාණය පමණක් නොවේ; එබැවින් බහු වචන නිර්දේශය කරන ලදී. මෙලෙස ගත් කල්හි 'භාවේතබ්බ' යන මෙහි ධ්‍යානයන්ගේද ග්‍රහණය දත යුතුය.

Gāthāyaṃ bhāvetabbañcāti ettha ca-saddo avuttasamuccayattho, tena sacchikātabbassa gahaṇaṃ veditabbaṃ. Tasmā buddhosmīti yasmā cattāri saccāni mayā buddhāni, saccavinimuttañca kiñci ñeyyaṃ natthi, tasmā sabbampi ñeyyaṃ buddhosmi, abbhaññāsinti attho.

ගාථාවෙහි “භාවේතබ්බඤ්ච” යන මෙහි 'ච' ශබ්දය නොකියවුණු දේ එක් කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ. එයින් සච්ඡිකාතබ්බ ධර්මයන්ගේ ග්‍රහණයද දත යුතුය. එබැවින් 'බුද්ධොස්මි' යනු “යම් හෙයකින් සතර සත්‍යයන් මා විසින් අවබෝධ කරන ලදද, සත්‍යයන්ගෙන් බැහැර වූ කිසිදු දත යුතු ධර්මයක් නැති බැවින්, සියලු ඥෙය්‍ය ධර්මයන් සම්බන්ධයෙන් මම අවබෝධ කළ තැනැත්තා වෙමි, විශේෂයෙන් අවබෝධ කළෙමි” යන අර්ථයයි.

132. Evaṃ saccavasena sāmaññato vuttamatthaṃ dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattadhammehi, khandhādīhi ca saccavaseneva vibhajitvā dassetuṃ ‘‘api cā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha mūlakāraṇabhāvenāti santesupi avijjādīsu aññesu kāraṇesu tesampi mūlabhūtakāraṇabhāvena. Taṇhā hi kammassa vicittabhāvahetuto, sahāyabhāvūpagamanato ca dukkhavicittatāya padhānakāraṇaṃ. Samuṭṭhāpikāti uppādikā. Purimataṇhāti purimabhavasiddhā taṇhā. Ubhinnanti cakkhussa, taṃsamudayassa ca. Appavattīti appavattinimittaṃ. Nirodhapajānanāti sacchikiriyābhisamayavasena nirodhassa paṭivijjhanā. Ekekapaduddhārenāti ‘‘cakkhuṃ cakkhusamudayo’’tiādinā ekekakoṭṭhāsaniddhāraṇena[Pg.230]. Taṇhāyapi pariññeyyabhāvasabbhāvato, upādānakkhandhantogadhattā ca dukkhasaccasaṅgahaṃ dassetuṃ ‘‘rūpataṇhādayo cha taṇhākāyā’’ti vuttaṃ.

132. මෙසේ සත්‍යය වශයෙන් සාමාන්‍යයෙන් වදාළ අර්ථය, ද්වාර-අරමුණු සමග ද්වාරයන්හි පවත්නා ධර්මයන් හා ස්කන්ධ ආදියෙන්ද සත්‍ය වශයෙන්ම විභජනය කර දැක්වීමට “අපි ච” යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි 'මූලකාරණ භාවයෙන්' යනු අවිද්‍යාව ආදී අනෙකුත් හේතූන් තිබියදීත්, ඒ හේතූන්ටද මූලික හේතුව තෘෂ්ණාව වන බැවිනි. තෘෂ්ණාව වනාහි කර්මයේ විවිධත්වයට හේතු වන බැවින්ද, සහායක බවට පැමිණෙන බැවින්ද, දුක්ඛයාගේ විවිධත්වයට ප්‍රධාන හේතුව වේ. 'සමුට්ඨාපිකා' යනු උපදවන්නී යන්නයි. 'පුරිම තණ්හා' යනු පෙර භවයෙහි සිද්ධ වූ තෘෂ්ණාවයි. 'උභින්නං' යනු චක්ඛු ආයතනයට හා එහි හටගැනීමට (සමුදයට) ය. 'අප්පවත්ති' යනු නොපැවැත්මේ හේතුවයි. 'නිරෝධ පජානනා' යනු සච්ඡිකිරියා අභිසමය වශයෙන් නිරෝධය ප්‍රතිවේධ කිරීමයි. 'එකේකපද උද්ධාරේන' යනු “චක්ඛුං චක්ඛුසමුදයෝ” යනාදී වශයෙන් එක එක කොටස් වෙන් කර දැක්වීමෙනි. තෘෂ්ණාව කෙරෙහිද පිරිඤ්ඤෙය්‍ය බව පවතින බැවින්ද, උපාදානස්කන්ධයන්ට ඇතුළත් වන බැවින්ද, දුක්ඛ සත්‍යයෙහි සංග්‍රහය දැක්වීමට “රූප තණ්හා ආදී තෘෂ්ණා කාය සයකි” යැයි වදාරන ලදී.

Kasiṇānīti kasiṇajjhānāni. Dvattiṃsākārāti dvattiṃsa koṭṭhāsā, tadārammaṇajjhānāni ca. Nava bhavāti kāmabhavādayo tayo, saññībhavādayo tayo, ekavokārabhavādayo tayoti nava bhavā. Cattāri jhānānīti aggahitārammaṇavisesāni cattāri rūpāvacarajjhānāni, vipākajjhānānaṃ vā etaṃ gahaṇaṃ. Ettha ca kusaladhammānaṃ upanissayabhūtā taṇhā samuṭṭhāpikā purimataṇhāti veditabbā. Kiriyadhammānaṃ pana yattha te tassa attabhāvassa kāraṇabhūtā.

'කසිණානි' යනු කසිණ ධ්‍යානයන්ය. 'ද්වත්තිංසාකාරා' යනු දෙතිස් කුණප කොටස් හා ඒවා අරමුණු කොට උපදින ධ්‍යානයන්ය. 'නව භවා' යනු කාම භව ආදී තුන, සඤ්ඤී භව ආදී තුන හා ඒකවෝකාර භව ආදී තුන යන නව වැදෑරුම් භවයන්ය. 'චත්තාරි ඣානානි' යනු කලින් නොගන්නා ලද අරමුණු විශේෂයන් ඇති රූපාවචර ධ්‍යාන සතරයි, නැතහොත් මෙය විපාක ධ්‍යානයන්ගේ ග්‍රහණයයි. මෙහි කුසල ධර්මයන්ට උපනිශ්‍රය වන තෘෂ්ණාව 'සමුට්ඨාපිකා පුරිම තණ්හා' ලෙස දත යුතුය. ක්‍රියා ධර්මයන් සම්බන්ධයෙන් නම්, ඒවා යම් ආත්මභාවයක උපදීද, ඒ ආත්මභාවයට හේතු වූ තෘෂ්ණාවයි.

Anubuddhoti bujjhitabbadhammassa anurūpato buddho. Tenāti tasmā. Yasmā sāmaññato, visesato ca ekekapaduddhārena sabbadhamme buddho, tasmā vuttaṃ. Kinti āha ‘‘sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā’’ti, sabbassapi ñeyyassa sabbākārato aviparītaṃ sayameva abhisambuddhattāti attho. Imināssa paropadesarahitassa sabbākārena sabbadhammāvabodhanasamatthassa ākaṅkhappaṭibaddhavuttino anāvaraṇañāṇasaṅkhātassa sabbaññutaññāṇassa adhigamo dassito.

'අනුබුද්ධ' යනු දත යුතු ධර්මය තත්වූ පරිද්දෙන් (අනුරූප ලෙස) අවබෝධ කරගත් බැවිනි. 'තේනාති' යන්නෙන් 'එබැවිනි' (එම කාරණය නිසාමය) යන්න අදහස් වේ. යම් හෙයකින් සාමාන්‍ය වශයෙන් ද, විශේෂ වශයෙන් ද එක් එක් පද උද්ධාරණයෙන් සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කළ බැවින් (එසේ) පවසන ලදී. 'සම්මා සාමඤ්ච සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කළ බැවින්' යන්නෙන් කුමක් අදහස් වේද යත්? දත යුතු සියලු දේ සියලු ආකාරයෙන් අවිපරීතව තමන් වහන්සේම අවබෝධ කරගත් බැවින් යන අර්ථයයි. මෙයින් අන්‍යයෙකුගේ උපදේශයකින් තොරව, සියලු ආකාරයෙන් සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කිරීමට සමර්ථ වූ, කැමැත්ත හෙවත් ආවර්ජනය හා බැඳී පවත්නා වූ, ආවරණ රහිත ඥානය යැයි කියනු ලබන සර්වඥතා ඥානය ලබා ගැනීම දක්වන ලදී.

Nanu ca sabbaññutaññāṇato aññaṃ anāvaraṇañāṇaṃ, aññathā ‘‘cha asādhāraṇañāṇāni buddhañāṇānī’’ti (paṭi. ma. mātikā 1.73) vacanaṃ virujjheyyāti? Na virujjhati, visayapavattibhedavasena aññehi asādhāraṇabhāvadassanatthaṃ ekasseva ñāṇassa dvidhā vuttattā. Ekameva hi taṃ ñāṇaṃ anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutidhammavisayatāya sabbaññutaññāṇaṃ, tattha ca āvaraṇābhāvato nissaṅgacāramupādāya ‘‘anāvaraṇañāṇa’’nti vuttaṃ. Yathāha paṭisambhidāyaṃ ‘‘sabbaṃ saṅkhatamasaṅkhataṃ anavasesaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ, tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇa’’ntiādi (paṭi. ma. 1.119). Tasmā natthi nesaṃ atthato bhedo, ekantena cetaṃ evamicchitabbaṃ. Aññathā sabbaññutānāvaraṇañāṇānaṃ sādhāraṇatā, asabbadhammārammaṇatā ca āpajjeyya. Na hi bhagavato ñāṇassa aṇumattampi āvaraṇaṃ atthi, anāvaraṇañāṇassa ca asabbadhammārammaṇabhāve yattha taṃ na pavattati, tatthāvaraṇasabbhāvato anāvaraṇabhāvoyeva na siyā. Atha vā pana hotu [Pg.231] aññameva anāvaraṇañāṇaṃ sabbaññutaññāṇato, idha pana sabbattha appaṭihatavuttitāya anāvaraṇañāṇanti sabbaññutaññāṇameva adhippetaṃ. Tassa cādhigamena bhagavā ‘‘sabbaññū, sabbavidū, sammāsambuddho’’ti ca vuccati na sakiṃyeva sabbadhammāvabodhato. Tathā ca vuttaṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.162) ‘‘vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ ‘‘buddho’’ti. Sabbadhammāvabodhanasamatthañāṇasamadhigamena hi bhagavato santāne anavasesadhamme paṭivijjhituṃ samatthatā ahosīti.

සර්වඥතා ඥානයට වඩා අනාවරණ ඥානය වෙනස් වූවක් නොවේද? එසේ නොවන්නේ නම්, "බුදු රජාණන් වහන්සේගේ ඥාන හයක් අසාධාරණ ඥාන වේ" යන වචනයට විරුද්ධ වේ නොවේද? (එය) විරුද්ධ නොවේ. විෂයයන් පවත්නා ආකාරයේ වෙනස අනුව, අන්‍යයන් හා අසාධාරණ (පොදු නොවන) බව දැක්වීම පිණිස එක් ඥානයක්ම දෙයාකාරයකින් පවසන ලදී. සැබවින්ම ඒ ඥානයම ඉතිරි නොමැතිව සියලු සංඛත, අසංඛත සහ සම්මුති ධර්මයන් විෂය කරගන්නා බැවින් 'සර්වඥතා ඥානය' යැයි ද, එහි ආවරණයක් (බාධාවක්) නොමැති බැවින් තහනමකින් තොරව හැසිරීම් ඇති බව සලකා 'අනාවරණ ඥානය' යැයි ද පවසන ලදී. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි එන "සියලු සංඛත හා අසංඛත ධර්මයන් ඉතිරි නොමැතිව දන්නා බැවින් සර්වඥතා ඥානය වේ, එහි ආවරණයක් නැති බැවින් අනාවරණ ඥානය වේ" යනාදී පාඨ මීට සාක්ෂියි. එබැවින් අර්ථ වශයෙන් මොවුන්ගේ වෙනසක් නැත. ඒකාන්තයෙන්ම මෙය මෙසේම පිළිගත යුතුය. එසේ නොවේ නම් සර්වඥතා ඥානය හා අනාවරණ ඥානයට ආවරණ සහිත බවත්, සියලු ධර්මයන් අරමුණු නොකරන බවත් යන දෝෂය පැමිණේ. සැබවින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානයට අංශුමාත්‍ර වූ හෝ ආවරණයක් නැත. අනාවරණ ඥානය සියලු ධර්මයන් අරමුණු නොකරන්නේ නම්, යම් අරමුණක එය නොපවතීද, එහි ආවරණයක් පවත්නා බැවින් අනාවරණ භාවයම නැති වී යයි. එසේත් නැතහොත්, සර්වඥතා ඥානයට වඩා අනාවරණ ඥානය වෙනස්ම එකක් යැයි කියමු. එහෙත් මෙහිදී (සම්මා සම්බුද්ධ යන පදයේදී) සියලු තැන්හි නොපැකිළ පවත්නා බැවින් 'අනාවරණ ඥානය' යනුවෙන් සර්වඥතා ඥානයම අදහස් කරන ලදී. ඒ ඥානය ලබා ගැනීමෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'සර්වඥ', 'සබ්බවිදූ' සහ 'සම්මා සම්බුද්ධ' යැයි කියනු ලබන්නේ එක්වරම සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කළ බැවින් පමණක්ම නොවේ. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි "භාග්‍යවතුන් වහන්සේලාට බෝධි මූලයේදී සර්වඥතා ඥානය ලැබීම සමඟම වන්නා වූ, අර්හත් ඵලයේ කෙළවර ලැබෙන සාක්ෂාත් පඤ්ඤත්තියක් වූ 'බුද්ධ' යන නාමය ලැබෙන්නේය" යැයි පවසන ලදී. සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කිරීමට සමර්ථ වූ ඥානය ලබා ගැනීම නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සන්තානයෙහි සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කිරීමට සමර්ථ භාවය ඇති වූ බැවිනි.

Etthāha – kiṃ panidaṃ ñāṇaṃ pavattamānaṃ sakiṃyeva sabbasmiṃ visaye pavattati, udāhu kamenāti? Kiñcettha – yadi tāva sakiṃyeva sabbasmiṃ visaye pavattati, atītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhādibhedabhinnānaṃ saṅkhatadhammānaṃ, asaṅkhatasammutidhammānañca ekajjhaṃ upaṭṭhāne dūrato cittapaṭaṃ pekkhantassa viya paṭivibhāgenāvabodho na siyā, tathā ca sati ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti vipassantānaṃ anattākārena viya sabbadhammā anirūpitarūpena bhagavato ñāṇassa visayā hontīti āpajjati. Yepi ‘‘sabbañeyyadhammānaṃ ṭhitalakkhaṇavisayaṃ vikapparahitaṃ sabbakālaṃ buddhānaṃ ñāṇaṃ pavattati, tena te ‘sabbavidū’ti vuccanti, evañca katvā ‘caraṃ samāhito nāgo, tiṭṭhantopi samāhito’ti idampi vacanaṃ suvuttaṃ hotī’’ti vadanti, tesampi vuttadosānātivatti, ṭhitalakkhaṇārammaṇatāya ca atītānāgatasammutidhammānaṃ tadabhāvato ekadesavisayameva bhagavato ñāṇaṃ siyā. Tasmā sakiṃyeva ñāṇaṃ pavattatīti na yujjati.

මෙහිදී මෙසේ විමසනු ලැබේ: "මේ ඥානය පවත්නා කල්හි සියලු විෂයයන් කෙරෙහි එක්වරම පවතීද, නැතහොත් අනුපිළිවෙළින් පවතීද?" යන්නයි. මෙහිදී යම් හෙයකින් එක්වරම සියලු විෂයයන් කෙරෙහි පවතී නම්, අතීත, අනාගත, වර්තමාන, ආධ්‍යාත්මික, බාහිර ආදී වශයෙන් බෙදුණු සංඛත ධර්මයන් ද, අසංඛත හා සම්මුති ධර්මයන් ද එකවර දර්ශනය වීමේදී දුර සිට සිතුවමක් දකින්නෙකුට මෙන් වෙන් වෙන් වශයෙන් අවබෝධයක් ඇති නොවිය හැකිය. එසේ වූ විට "සියලු ධර්මයෝ අනාත්මය" කියා විදර්ශනා කරන්නෙකුට අනාත්ම ආකාරයෙන් පෙනෙන්නාක් මෙන්, සියලු ධර්මයන්ගේ නියම ස්වරූපය පැහැදිලි නොවී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානයට විෂය වෙතැයි යන දෝෂය පැමිණේ. "සියලු ඥෙය ධර්මයන්ගේ පවත්නා ලක්ෂණ විෂය කොටගත්, විකල්ප රහිත වූ බුදුවරුන්ගේ ඥානය සැමකල්හි පවතී, එබැවින් ඔවුන් 'සබ්බවිදූ' නම් වේ, එසේ හෙයින් 'සැරිසරන බුදු රජාණන් වහන්සේ සමාහිතය, සිටගෙන සිටියදීත් සමාහිතය' යන වචනය මැනවින් කියන ලද්දකි" යැයි පවසන යම් ආචාර්යවරුන් වේද, ඔවුන්ට ද ඉහත කී දෝෂයෙන් මිදිය නොහැකිය. පවත්නා ලක්ෂණය අරමුණු කරන බැවින්, අතීත හා අනාගත සම්මුති ධර්මයන්ගේ එවන් ලක්ෂණයක් නොමැති වීම නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය එක් කොටසක් පමණක් විෂය කරගන්නක් බවට පත්වනු ඇත. එබැවින් ඥානය එක්වරම (සියල්ලෙහි) පවතී යන්න නොගැලපේ.

Atha kamena sabbasmiṃ visaye ñāṇaṃ pavattati? Evampi na yujjati. Na hi jātibhūmisabhāvādivasena, disādesakālādivasena ca anekabhedabhinne ñeyye kamena gayhamāne tassa anavasesapaṭivedho sambhavati, apariyantabhāvato ñeyyassa. Ye pana ‘‘atthassa avisaṃvādanato ñeyyassa ekadesaṃ paccakkhaṃ katvā ‘sesepi eva’nti adhimuccitvā vavatthāpanena sabbaññū bhagavā, tañca ñāṇaṃ na anumānikaṃ saṃsayābhāvato. Saṃsayānubaddhaṃ hi loke anumānañāṇa’’nti vadanti, tesampi taṃ na yuttaṃ. Sabbassa hi appaccakkhabhāve atthāvisaṃvādanena ñeyyassa ekadesaṃ paccakkhaṃ [Pg.232] katvā ‘‘sesepi eva’’nti adhimuccitvā vavatthāpanassa asambhavato. Yañhi taṃ sesaṃ, taṃ appaccakkhanti.

එසේ නම්, සියලු විෂයයන් කෙරෙහි ඥානය අනුපිළිවෙළින් පවතීද? එය ද නොගැලපේ. ජාති, භූමි, ස්වභාව ආදියෙන් ද, දිසා, දේශ, කාල ආදියෙන් ද නොයෙක් ආකාරයෙන් බෙදුණු ඥෙය ධර්මයන් අනුපිළිවෙළින් ග්‍රහණය කරන්නේ නම්, ඥෙය ධර්මයන්ගේ නිමාවක් නොමැති බැවින් ඒවා ඉතිරි නැතිව අවබෝධ කිරීම සිදු විය නොහැක්කකි. යම් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ "අර්ථයේ නොවැරදීම නිසා ඥෙය ධර්මයන්ගෙන් එක් කොටසක් ප්‍රත්‍යක්ෂ කොටගෙන 'ඉතිරි ඒවාත් මෙසේමය' කියා අධිමොක්ඛය කිරීමෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සර්වඥ වන බවත්, සැකයක් නැති බැවින් ඒ ඥානය අනුමානයක් නොවන බවත් (ලෝකයෙහි අනුමාන ඥානය සැකය හා බැඳී පවතින බැවින්)ය". ඔවුන්ගේ එම මතය ද නොගැලපේ. සියල්ල ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවන කල්හි, අර්ථයේ අවිසංවාදී බව නිසා එක් කොටසක් ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට "ඉතිරි ඒවාත් මෙසේය" කියා අධිමොක්ඛය කිරීම සිදු විය නොහැකි බැවිනි. යමක් ඉතිරි වේද, එය ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවන බැවිනි.

Atha tampi paccakkhaṃ, tassa sesabhāvo eva na siyāti? Sabbametaṃ akāraṇaṃ. Kasmā? Avisayavicāraṇabhāvato. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā ‘‘buddhavisayo, bhikkhave, acinteyyo na cintetabbo. Yo cinteyya, ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77). Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – yaṃkiñci bhagavatā ñātuṃ icchitaṃ sakalaṃ, ekadeso vā, tattha appaṭihatavuttitāya paccakkhato ñāṇaṃ pavattati, niccasamādhānañca vikkhepābhāvato. Ñātuṃ icchitassa ca sakalassa avisayabhāve tassa ākaṅkhappaṭibaddhavuttitā na siyā, ekanteneva sā icchitabbā ‘‘sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanappaṭibaddhā ākaṅkhappaṭibaddhā manasikārappaṭibaddhā cittuppādappaṭibaddhā’’ti vacanato. Atītānāgatavisayampi bhagavato ñāṇaṃ anumānāgamatakkaggahaṇavirahitattā paccakkhameva.

එසේ නම්, ඒ ඉතිරි කොටස ද ප්‍රත්‍යක්ෂ වේ නම්, එය 'ඉතිරි වූවක්' ලෙස නොපවතිනු ඇත. මේ සියලු තර්ක නිශ්ඵලය. ඒ මන්ද? (අප වැන්නවුන්ගේ) විෂය නොවන දෙයක් පිළිබඳව විමසීමක් බැවිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාරා ඇත: "මහණෙනි, බුද්ධ විෂය අචින්ත්‍යය, එය නොසිතිය යුතුය. යමෙක් එය සිතන්නේ නම් ඔහු උමතුවට හෝ පීඩාවට පත්වන්නේය". මෙහි නිශ්චය මෙයයි - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යමක් දැනගැනීමට කැමති වන්නේද, එය මුළුමනින්ම හෝ වේවා එක් කොටසක් හෝ වේවා, එහි නොපැකිළ පවත්නා බැවින් ඥානය ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන්ම පවතී. විසිර යාමක් නොමැති බැවින් නිරන්තර සමාධියක් ද පවතී. දැනගැනීමට කැමති වූ සියල්ල විෂය නොවන දෙයක් බවට පත් වුවහොත්, උන්වහන්සේගේ කැමැත්ත (ආවර්ජනය) අනුව පවත්නා බවක් සිදු නොවිය හැකිය. "සියලු ධර්මයෝ භාග්‍යවත් බුදු රජාණන් වහන්සේගේ ආවර්ජනය හා බැඳී පවතී, කැමැත්ත හා බැඳී පවතී, මනසිකාරය හා බැඳී පවතී, චිත්තෝත්පාදය හා බැඳී පවතී" යන වචනයට අනුව එය ඒකාන්තයෙන්ම එසේම පිළිගත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අතීත හා අනාගත විෂයයන් පිළිබඳ ඥානය ද අනුමානයෙන්, ආගමයෙන් හෝ තර්කයෙන් තොර බැවින් ප්‍රත්‍යක්ෂමය වේ.

Nanu ca etasmiṃ pakkhe yadā sakalaṃ ñātuṃ icchitaṃ, tadā sakiṃyeva sakalavisayatāya anirūpitarūpena bhagavato ñāṇaṃ pavatteyyāti vuttadosānātivattiyevāti? Na, tassa visodhitattā. Visodhito hi so buddhavisayo acinteyyoti. Aññathā pacurajanañāṇasamānavuttitāya buddhānaṃ bhagavantānaṃ ñāṇassa acinteyyatā na siyā. Tasmā sakaladhammārammaṇampi taṃ ekadhammārammaṇaṃ viya suvavatthāpiteyeva te dhamme katvā pavattatīti idamettha acinteyyaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘yāvatakaṃ ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ ñeyyaṃ. Ñeyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ ñeyya’’nti (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5). Evamekajjhaṃ, visuṃ, sakiṃ, kamena vā icchānurūpaṃ sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddho.

මෙහිදී මෙබඳු චෝදනාවක් නැගිය හැකිය: 'යම් කලක සියල්ල දැන ගැනීමට රුචි වන්නේ ද, එවිට සියලු අරමුණු පවතින බැවින් එක්වරම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය නිශ්චිත නොවන (අප්‍රකට) ස්වරූපයකින් පවතින්නේ යැයි පැවසීමෙන්, මීට පෙර සඳහන් කළ දෝෂයම මතු නොවන්නේ ද?' යනුවෙනි. නැත, එය නිවැරදි කර (විශෝධනය කර) ඇති බැවිනි. මක්නිසාද යත්, ඒ බුද්ධ විෂය අචින්ත්‍ය (සිතා නිම කළ නොහැකි) බව පවසා විශෝධනය කර ඇති බැවිනි. එසේ නොවන්නේ නම්, සාමාන්‍ය ජනයාගේ ඥානයට සමාන පැවැත්මක් ඇති බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ඥානය අචින්ත්‍ය නොවිය යුතුය. එබැවින් සියලු ධර්මයන් අරමුණු වුවද, එම ඥානය එක් ධර්මයක් අරමුණු කරන්නාක් මෙන් ඒ ඒ ධර්මයන් මැනවින් වෙන් වෙන්ව පිරිසිඳ දැන පවතියි. මෙය මෙහි ඇති අචින්ත්‍ය භාවයයි. මේ පිළිබඳව මෙසේ වදාරා ඇත: 'දැනගත යුතු දේ යම් පමණද, ඥානය ද එපමණමය. ඥානය යම් පමණද, දැනගත යුතු දේ ද එපමණමය. ඥානය දැනගත යුතු දේ (ඥෙය්‍ය ධර්ම) කෙළවර කොට ඇත්තේය, දැනගත යුතු දේ ඥානය කෙළවර කොට ඇත්තේය.' මෙසේ එක්වර හෝ වෙන් වෙන් වශයෙන් හෝ, එකවර හෝ අනුපිළිවෙලින් හෝ තම අභිමතය පරිදි සියලු ධර්මයන් තමන් වහන්සේම මැනවින් අවබෝධ කරගත් බැවින් උන්වහන්සේ 'සම්මා සම්බුද්ධ' නම් වන සේක.

133. Vijjāhīti ettha vindiyaṃ vindatīti vijjā, yāthāvato upalabbhatīti attho. Attano vā paṭipakkhassa vijjhanaṭṭhena vijjā, tamokkhandhādikassa padālanaṭṭhenāti attho. Tato eva attano visayassa viditakaraṇaṭṭhenapi vijjā. Sampannattāti samannāgatattā, paripuṇṇattā vā, avikalattāti attho. Tissannaṃ, aṭṭhannaṃ ca vijjānaṃ tattha tattha sutte gahaṇaṃ vineyyajjhāsayavasenāti [Pg.233] daṭṭhabbaṃ. Satta saddhammā nāma saddhā hirī ottappaṃ bāhusaccaṃ vīriyaṃ sati paññā ca. Ye sandhāya vuttaṃ ‘‘idha bhikkhu saddho hotī’’tiādi (a. ni. 10.11). Cattāri jhānānīti yāni kānici cattāri rūpāvacarajjhānāni.

133. 'විජ්ජා' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: අවබෝධ කළ යුතු දේ ලබන (අවබෝධ කරන) බැවින් 'විද්‍යාව' නම් වේ; එනම් තතු පරිදි අවබෝධ කර ගැනීමයි. එසේම තමාගේ ප්‍රතිපක්ෂය (අවිද්‍යාව) විදින/පෙළන අර්ථයෙන් ද විද්‍යාව නම් වේ; එනම් මෝහ අන්ධකාරය ආදිය විදාරණය කරන (පලා දමන) අර්ථයෙනි. එබැවින්ම තමාගේ විෂය ප්‍රකට කරන (දැන ගැනීමට සලස්වන) අර්ථයෙන් ද විද්‍යාව නම් වේ. 'සම්පන්න' යනු මැනවින් සමන්විත වූ හෙවත් අඩුවක් නැතිව සම්පූර්ණ වූ යන අර්ථයයි. ඒ ඒ සූත්‍රවල විද්‍යාවන් තුනක් හෝ අටක් ගැන සඳහන් වන්නේ වෛනේය ජනයාගේ (හික්මවිය යුතු ජනයාගේ) අභිලාෂයන්ට අනුකූලව බව දත යුතුය. සප්ත සද්ධර්මයෝ නම් ශ්‍රද්ධාව, හිරිය, ඔතප්පය, බහුශ්‍රැත බව, වීර්යය, සතිය සහ ප්‍රඥාවයි. 'මෙහි මහණතෙම ශ්‍රද්ධාවන්ත වෙයි' යනාදී වශයෙන් වදාළේ මේවා අරමුණු කරගෙනය. 'ධ්‍යාන හතර' යනු රූපාවචර ධ්‍යාන හතරයි.

Kasmā panettha sīlādayo pannaraseva ‘‘caraṇa’’nti vuttāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘imeyeva hī’’tiādi. Tena tesaṃ sikkhattayasaṅgahato nibbānupagamane ekaṃsato sādhanabhāvamāha. Idāni tadatthasādhanāya āgamaṃ dassento ‘‘yathāhā’’tiādimāha. Bhagavātiādi vuttassevatthassa nigamanavasena vuttaṃ.

මෙහිදී ශීලය ආදී ධර්ම පහළොවක්ම පමණක් 'චරණ' යනුවෙන් හඳුන්වන්නේ මන්ද යන චෝදනාව (ප්‍රශ්නය) සලකා 'මොවුන්ම වනාහි' යනාදී වශයෙන් වදාළහ. එමගින් එම ධර්මයන් ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්ට ඇතුළත් වන බැවින්, නිවනට පැමිණීමේදී ඒකාන්තයෙන්ම උපකාරී වන බව ප්‍රකාශ කළහ. දැන් එම අර්ථය තහවුරු කිරීම පිණිස ධර්ම පාඨ දක්වමින් 'යම් සේ වදාළේ ද' යනාදිය පැවසූහ. 'භගවා' යනාදී පාඨය වදාළේ කලින් පැවසූ අර්ථයම නිගමනය කිරීමක් වශයෙනි.

Nanu cāyaṃ vijjācaraṇasampadā sāvakesupi labbhatīti? Kiñcāpi labbhati, na pana tathā, yathā bhagavatoti dassetuṃ ‘‘tattha vijjāsampadā’’tiādi vuttaṃ. Caraṇadhammapariyāpannattā karuṇābrahmavihārassa, so cettha mahaggatabhāvappattā sādhāraṇabhāvoti āha ‘‘caraṇasampadā mahākāruṇikataṃ pūretvā ṭhitā’’ti. Yathā sattānaṃ anatthaṃ parivajjetvā atthe niyojanaṃ paññāya vinā na hoti, evaṃ nesaṃ atthānatthajānanaṃ satthu karuṇāya vinā na hotīti ubhayampi ubhayattha sakiccakameva siyā. Yattha pana yassā padhānabhāvo, taṃ dassetuṃ ‘‘so sabbaññutāyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā taṃ vijjācaraṇasampannoti yathā aññopi vijjācaraṇasampanno, tena vijjācaraṇasampannassevāyaṃ āveṇikā paṭipattīti dasseti. Sā panāyaṃ satthu vijjācaraṇasampadā sāsanassa niyyānikatāya sāvakānaṃ sammāpaṭipattiyā ekantakāraṇanti dassetuṃ ‘‘tenassā’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva.

'මෙම විජ්ජාචරණ සම්පත්තිය ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි ද දක්නට ලැබේ නොවේද?' යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන්; එය යම් ප්‍රමාණයකට ලැබුණ ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ආකාරයට නොවන බව දැක්වීමට 'එහි විජ්ජාසම්පදාව' යනාදිය වදාළහ. කරුණා බ්‍රහ්මවිහාරය චරණ ධර්මයන්ට ඇතුළත් බැවින් ද, එය මෙහි මහග්ගත භාවයට පත් අසාධාරණ ස්වභාවයක් බැවින් ද, 'චරණ සම්පත්තිය මහා කරුණාවෙන් පිරී පවතී' යැයි පැවසූහ. යම් සේ සත්වයන්ගේ අනර්ථය දුරු කර අර්ථයෙහි යෙදවීම ප්‍රඥාව නොමැතිව කළ නොහැකි ද, එසේම ඔවුන්ගේ අර්ථ-අනර්ථය දැන ගැනීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කරුණාව නොමැතිව සිදු නොවේ. එබැවින් මේ දෙකම (ප්‍රඥාව හා කරුණාව) ඒ ඒ අවස්ථාවලදී තමන්ගේ කාර්යයන් ඉටු කරයි. යම් කාර්යයකදී යමක ප්‍රධානත්වය පවතින්නේ ද, එය දැක්වීමට 'උන්වහන්සේ සර්වඥතා ඥානයෙන්' යනාදිය වදාළහ. එහිදී 'විජ්ජාචරණ සම්පන්න වූවකු මෙන්' යන්නෙන් අදහස් කළේ මෙය විජ්ජාචරණ සම්පන්න වූවකුටම (බුදුරජාණන් වහන්සේටම) ආවේණික වූ සුවිශේෂී ප්‍රතිපත්තියක් බවයි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මෙම විජ්ජාචරණ සම්පත්තිය ශාසනයෙහි නෛර්යාණික බව නිසා ශ්‍රාවකයන්ගේ සම්‍යක් ප්‍රතිපත්තියට ඒකාන්ත හේතුව වන බව දැක්වීමට 'එබැවින් උන්වහන්සේට' යනාදිය වදාළහ. එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

Ettha ca vijjāsampadāya satthu paññāmahattaṃ pakāsitaṃ hoti, caraṇasampadāya karuṇāmahattaṃ. Tesu paññāya bhagavato dhammarajjappatti, karuṇāya dhammasaṃvibhāgo. Paññāya saṃsāradukkhanibbidā, karuṇāya saṃsāradukkhasahanaṃ. Paññāya paradukkhaparijānanaṃ, karuṇāya paradukkhapatikārārambho. Paññāya parinibbānābhimukhabhāvo, karuṇāya tadadhigamo. Paññāya sayaṃ taraṇaṃ, karuṇāya paresaṃ tāraṇaṃ. Paññāya buddhabhāvasiddhi, karuṇāya buddhakiccasiddhi. Karuṇāya vā bodhisattabhūmiyaṃ saṃsārābhimukhabhāvo, paññāya tattha anabhirati. Tathā karuṇāya paresaṃ abhiṃsāpanaṃ[Pg.234], paññāya sayaṃ parehi abhāyanaṃ. Karuṇāya paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhati, paññāya attānaṃ rakkhanto paraṃ rakkhati. Tathā karuṇāya aparantapo, paññāya anattantapo. Tena attahitāya paṭipannādīsu catūsu puggalesu catutthapuggalabhāvo siddho hoti. Tathā karuṇāya lokanāthatā, paññāya attanāthatā. Karuṇāya cassa ninnatābhāvo, paññāya unnamābhāvo. Tathā karuṇāya sabbasattesu janitānuggaho paññānugatattā na ca na sabbattha virattacitto, paññāya sabbadhammesu virattacitto karuṇānugatattā na ca na sabbasattānuggahāya pavatto. Yathā hi karuṇā bhagavato sinehasokavirahitā, evaṃ paññā ahaṃkāramamaṃkāravinimuttāti aññamaññavisodhitā paramavisuddhā guṇavisesā vijjācaraṇasampadāhi pakāsitāti daṭṭhabbaṃ.

මෙහි විජ්ජා සම්පත්තියෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ප්‍රඥා මහිමයත්, චරණ සම්පත්තියෙන් කරුණා මහිමයත් ප්‍රකාශ වේ. ඒ අතරින් ප්‍රඥාවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්ම රාජ්‍යයට පැමිණීම ද, කරුණාවෙන් ධර්මය බෙදා දීම (වෙනය ජනයාට දේශනා කිරීම) ද සිදු වේ. ප්‍රඥාවෙන් සංසාර දුකෙහි කලකිරීම ද, කරුණාවෙන් සංසාර දුක් ඉවසීම ද සිදු වේ. ප්‍රඥාවෙන් අන්‍යයන්ගේ දුක පිරිසිඳ දැනීම ද, කරුණාවෙන් අන්‍යයන්ගේ දුක නිවීමට වෙහෙසීම ද සිදු වේ. ප්‍රඥාවෙන් පරිනිර්වාණයට අභිමුඛ වීම ද, කරුණාවෙන් එය සාක්ෂාත් කිරීම ද සිදු වේ. ප්‍රඥාවෙන් තමන් වහන්සේ එතෙර වීම ද, කරුණාවෙන් අන්‍යයන් එතෙර කරවීම ද සිදු වේ. ප්‍රඥාවෙන් බුද්ධ භාවය සිද්ධ වීම ද, කරුණාවෙන් බුද්ධ කෘත්‍යය සිද්ධ වීම ද සිදු වේ. කරුණාවෙන් බෝධිසත්ව භූමියෙහි (බෝසත් කාලයේ) සංසාරයට අභිමුඛ වීම ද, ප්‍රඥාවෙන් එහි නොඇලීම ද සිදු වේ. එසේම කරුණාවෙන් අන්‍යයන් බියෙන් මුදවාලීම ද, ප්‍රඥාවෙන් තමන් වහන්සේ අන්‍යයන් කෙරෙන් බිය නොවී සිටීම ද සිදු වේ. කරුණාවෙන් අන්‍යයන් රකිමින් තමන් රකින සේක, ප්‍රඥාවෙන් තමන් රකිමින් අන්‍යයන් රකින සේක. කරුණාවෙන් අනුන්ට පීඩා නොකරන සේක, ප්‍රඥාවෙන් තමන්ට පීඩා නොකරන සේක. එමගින් තමාටත් අනුන්ටත් යහපත සලසන උත්තමයා යන තත්ත්වය තහවුරු වේ. කරුණාවෙන් ලෝක නාථ බව ද, ප්‍රඥාවෙන් ආත්ම නාථ බව ද සිදු වේ. කරුණාවෙන් උන්වහන්සේගේ යටහත් බව ද (නිහතමානී බව), ප්‍රඥාවෙන් උසස් බව ද (අහංකාර රහිත බව) ඇති වේ. කරුණාවෙන් සියලු සතුන්ට අනුග්‍රහ කරන අතරම ප්‍රඥාව අනුගමනය කරන බැවින් කොතැනකවත් නොඇලුණු සිතින් යුක්ත වන සේක. ප්‍රඥාවෙන් සියලු ධර්මයන් කෙරෙහි නොඇලෙන අතරම කරුණාව අනුගමනය කරන බැවින් සියලු සතුන්ට අනුග්‍රහය පිණිස හැසිරෙන සේක. යම් සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කරුණාව ස්නේහයෙන් හා ශෝකයෙන් තොර ද, එසේම ප්‍රඥාව අහංකාරයෙන් හා මමංකාරයෙන් නිදහස්ය. මෙසේ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් පිරිසිදු කරන ලද, අතිශයින්ම පිරිසිදු වූ ගුණ විශේෂයන් විජ්ජාචරණ සම්පත්තියෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද බව දත යුතුය.

134. Gamanampi hi gatanti vuccati ‘‘gate ṭhite’’tiādīsu (dī. ni. 1.214; 2.376). Sobhananti subhaṃ. Subhabhāvo visuddhatāya, visuddhatā dosavigamenāti āha ‘‘parisuddhamanavajja’’nti. Gamanañca nāma bahuvidhanti idhādhippetaṃ gamanaṃ dassento ‘‘ariyamaggo’’ti āha. So hi nibbānassa gati adhigamoti katvā ‘‘gataṃ, gamana’’nti ca vuccati. Idāni tasseva gahaṇe kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘tena hesā’’tiādi vuttaṃ. Khemaṃ disanti nibbānaṃ. Asajjamānoti paripanthābhāvena sugatigamanepi asajjanto saṅgaṃ akaronto, pageva itarattha. Atha vā ekāsane nisīditvā khippabhiññāvaseneva catunnampi maggānaṃ paṭiladdhabhāvato asajjamāno asajjanto gato. Yaṃ gamanaṃ gacchanto sabbamanatthaṃ apaharati, sabbañca anuttaraṃ sampattiṃ āvahati, tadeva sobhanaṃ nāma. Tena ca bhagavā gatoti āha ‘‘iti sobhanagamanattā sugato’’ti sobhanattho su-saddoti katvā.

134. 'ගමන' යන්න ද 'ගත' යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. 'ගතේ ඨිතේ' (ගමන් කරන කල්හි, සිටින කල්හි) යනාදියෙහි එලෙස දැක්වේ. 'සෝභන' යනු ශුභ හෙවත් යහපත් බවයි. පිරිසිදු බව නිසා ශුභභාවය ඇති වේ. දෝෂ පහව යාම නිසා පිරිසිදු බව ඇති වේ. එබැවින් 'පිරිසිදු වූ ද නිවැරදි වූ ද' (පරිසුද්ධමනවජ්ජ) යනුවෙන් පවසන ලදී. ගමන යනු නානාවිධ දෙයකි. මෙහිදී අදහස් කළ ගමන පෙන්වා දීම සඳහා 'ආර්ය මාර්ගය' යනුවෙන් පවසන ලදී. එම මාර්ගය නිවනට පැමිණීමක් (අධිගමයක්) වන බැවින් 'ගත' කියා ද 'ගමන' කියා ද කියනු ලැබේ. දැන් එම අර්ථය ම ගැනීමට හේතු දැක්වීමට 'තේන හේසා' යනාදිය පවසන ලදී. 'ඛේමං දිසං' යනු නිවනයි. 'අසජ්ජමානෝ' යනු අන්තරායන් නොමැති බැවින් සුගති ගමනෙහි පවා නොඇලෙමින්, සක්මනෙහි නොඇලෙමින්, අනෙක් දේ ගැන කුමන කතා ද? එසේත් නැතිනම් එක් ආසනයක වැඩහිඳ ක්‍ෂිප්‍රාභිඥා බලයෙන් ම සතර මාර්ගයන් ම ප්‍රතිලාභ කළ බැවින් නොඇලෙමින් (අසජ්ජමානෝ) වැඩි සේක. යම් ගමනක් යෑමෙන් සියලු අනර්ථයන් දුරු කරන්නේ ද, සියලු උත්තරීතර සම්පත්තීන් ළඟා කර දෙන්නේ ද, එය ම 'සෝභන' (යහපත් ගමන) නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම ගමනින් වැඩි බැවින් 'මනා ගමනක් ඇති හෙයින් සුගත' නම් වන සේක. මෙහි 'සු' ශබ්දය 'සෝභන' (යහපත්) යන අර්ථයෙහි වැටේ.

Asundarānaṃ dukkhānaṃ saṅkhārappavattīnaṃ abhāvato accantasukhattā ekantato sundaraṃ nāma asaṅkhatā dhātūti āha ‘‘sundarañcesa ṭhānaṃ gato amataṃ nibbāna’’nti. Tenāha bhagavā ‘‘nibbānaṃ paramaṃ sukha’’nti (ma. ni. 2.215; dha. pa. 203-204). Sammāti suṭṭhu. Suṭṭhu gamanañca nāma paṭipakkhena anabhibhūtassa gamananti āha ‘‘pahīne kilese puna apaccāgacchanto’’ti. Idañca sikhāppattaṃ sammāgamanaṃ, yāya āgamanīyapaṭipadāya siddhaṃ, sāpi sammāgamanamevāti evampi [Pg.235] bhagavā sugatoti dassetuṃ ‘‘sammā vā gato’’tiādi vuttaṃ. Sammāpaṭipattiyāti sammāsambodhiyā sampāpane aviparītapaṭipattiyā. ‘‘Sabbalokassa hitasukhameva karonto’’ti etena mahābodhiyā paṭipadā avibhāgena sabbasattānaṃ sabbadā hitasukhāvahabhāveneva pavattatīti dasseti. ‘‘Sassataṃ ucchedanti ime ante anupagacchanto gato’’ti etena paṭiccasamuppādagatiṃ dasseti. ‘‘Kāmasukhaṃ attakilamathanti ime anupagacchanto gato’’ti etena ariyamaggagatiṃ dasseti.

අසුන්දර වූ දුක්ඛයන් හෙවත් සංස්කාර ප්‍රවෘත්තීන්ගේ අභාවය නිසා ද, අතිශයින් ම සැපදායක වන නිසා ද ඒකාන්තයෙන් ම සුන්දර වූයේ අසංඛත ධාතුව (නිවන) පමණි. එබැවින් "ඒ සුන්දර වූ අමෘත මහා නිවනට පැමිණි සේක" යනුවෙන් පවසන ලදී. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "නිවන පරම සැපතයි" යනුවෙන් වදාළ සේක. 'සම්මා' යනු මැනවින් (මනාකොට) යන්නයි. මනා ගමන නම් ප්‍රතිපක්‍ෂ ධර්මයන්ගෙන් (කෙලෙසුන්ගෙන්) මැඩපැවැත්විය නොහැකි ලෙස යෑමයි. එබැවින් "ප්‍රහීණ කළ කෙලෙසුන් කෙරෙහි නැවත නොඑන සේක" යනුවෙන් පවසන ලදී. මුදුන්පත් වූ මෙම මනා ගමන යම් පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවකින් සිද්ධ වූයේ ද, එය ද මනා ගමනක් ම වේ. මෙසේ ද 'සුගත' වන බව දැක්වීමට 'සම්මා වා ගතෝ' යනාදිය පවසන ලදී. 'සම්මා පටිපත්තියා' යනු සම්මා සම්බෝධිය ලැබීමට හේතු වන අවිපරීත (නිවැරදි) පිළිවෙතයි. "සකල ලෝකයාට ම හිතසුව සලසමින්" යන්නෙන් මහා බෝධි ප්‍රතිපදාව කිසිදු භේදයකින් තොරව සියලු සත්ත්වයන්ට සැමදා හිතසුව පිණිස ම පවතින බව දක්වයි. "ශාස්වත හා උච්ඡේද යන අන්තයන්ට නොපැමිණ වැඩි සේක" යන්නෙන් පටිච්චසමුප්පාද ඥානය නමැති ගමන දක්වයි. "කාමසුඛල්ලිකානුයෝග සහ අත්තකිලමථානුයෝග යන අන්තයන්ට නොපැමිණ වැඩි සේක" යන්නෙන් ආර්ය මාර්ග ගමන දක්වයි.

Tatrāti yuttaṭṭhāne yuttasseva bhāsane nipphādetabbe, sādhetabbe cetaṃ bhummaṃ. Abhūtanti abhūtatthaṃ. Atthamukhena hi vācāya abhūtatā, bhūtatā vā. Atacchanti tasseva vevacanaṃ. Abhūtanti vā asantaṃ avijjamānaṃ. Atacchanti atathākāraṃ aññathāsantaṃ. Anatthasañhitanti diṭṭhadhammikena, samparāyikena vā anatthena sañhitaṃ, anatthāvahaṃ. Na atthoti anattho, atthassa paṭipakkho, abhāvo ca, tena sañhitaṃ, pisuṇavācaṃ, samphappalāpañcāti attho. Evamettha catubbidhassāpi vacīduccaritassa saṅgaho daṭṭhabbo. Ettha ca paṭhamā vācā sīlavantaṃ ‘‘dussīlo’’ti, acaṇḍālādimeva ‘‘caṇḍālo’’tiādinā bhāsamānassa daṭṭhabbā. Dutiyā dussīlaṃ ‘‘dussīlo’’ti, caṇḍālādimeva ‘‘caṇḍālo’’tiādinā avinayena bhāsamānassa. Tatiyā nerayikādikassa nerayikādibhāvavibhāvanīkathā yathā ‘‘āpāyiko devadatto nerayiko’’tiādikā (cūḷava. 348). Catutthī ‘‘vedavihitena yaññavidhinā pāṇātipātādikataṃ sugatiṃ āvahatī’’ti lokassa byāmohanakathā. Pañcamī bhūtena pesuññūpasaṃhārādikathā. Chaṭṭhā yuttappattaṭṭhāne pavattitā dānasīlādikathā veditabbā. Evaṃ sammā gadattāti yathāvuttaṃ abhūtādiṃ vajjetvā bhūtaṃ tacchaṃ atthasañhitaṃ piyaṃ manāpaṃ tato eva sammā suṭṭhu gadanato sugato da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Āpāthagamanamattena kassaci appiyampi hi bhagavato vacanaṃ piyaṃ manāpameva atthasiddhiyā lokassa hitasukhāvahattā.

'තත්‍ර' යනු සුදුසු තැනදී සුදුසු දේ ම පැවසීමයි. 'අභූත' යනු අසත්‍ය අර්ථයයි. වචනයක් සත්‍ය ද අසත්‍ය ද යන්න තීරණය වන්නේ එහි අර්ථයෙනි. 'අතච්ඡ' යනු එහි ම පර්යාය වචනයකි. එසේත් නැතිනම් 'අභූත' යනු නොපවතින දෙයයි, 'අතච්ඡ' යනු පවතින තත්වයට වඩා වෙනස් දෙයකි. 'අනත්ථසංහිත' යනු මෙලොව හෝ පරලොව අනර්ථයක් (අහිතක්) සමඟ සම්බන්ධ වූ, අනර්ථය ගෙන දෙන දෙයයි. අර්ථයක් නොවන බැවින් 'අනත්ථ' නම් වේ, එය අර්ථයෙහි ප්‍රතිපක්‍ෂයයි. කේලාම් බස් සහ හිස් වචන ද මෙයට ඇතුළත් වේ. මෙහිදී සතර වැදෑරුම් වචී දුශ්චරිතය ම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. මෙහි පළමු වැන්න නම් සිල්වතුන්ට "දුශ්ශීල" යැයි කීම වැනි අසත්‍ය කතාවයි. දෙවැන්න නම් දුශ්ශීලයාට "දුශ්ශීලයා" යැයි විනය විරෝධී ලෙස (ක්‍රෝධයෙන්) කීමයි. තෙවැන්න නම් දේවදත්ත වැන්නවුන් නිරයට යන බව පැවසීම වැනි අනාගතය පිළිබඳ සත්‍ය වූත් නමුත් අප්‍රිය වූත් කතාවයි. හතරවැන්න නම් සතුන් මැරීමෙන් ස්වර්ගයට යා හැකි යැයි වැනි ලෝකයා මුළා කරන කතාවයි. පස්වැන්න නම් සත්‍ය වූත් කේලාම් සහිත වූත් කතාවයි. හයවැන්න නම් සුදුසු තැනදී කරනු ලබන දාන සීලාදී ගුණකථායි. මෙසේ මනා කොට වදාළ (සම්මා ගදත්තා) බැවින් ද, අභූත වූ දේවල් බැහැර කර සත්‍ය වූ, යහපත් වූ, අර්ථවත් වූ, ප්‍රියමනාප වූ දේ ම වදාරන බැවින් ද, 'ද' කාරයට 'ත' කාරය ආදේශ වීමෙන් 'සුගත' නම් වන සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය කෙනෙකුගේ කනට වැටුණු පමණින් අප්‍රිය වුව ද, අර්ථ සිද්ධිය ගෙන දෙන නිසාත්, ලෝකයාට හිතසුව පිණිස පවතින නිසාත් එය ප්‍රියමනාප ම වේ.

Apica sobhanaṃ gataṃ gamanaṃ etassāti sugato. Bhagavato hi veneyyajanupasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ bhaddakaṃ[Pg.236]. Tathā lakkhaṇānubyañjanapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya dutavilambitakhalitānukaḍḍhananippīḷanukkuṭikakuṭilākulatādidosarahitavilāsitarājahaṃsavasabhavāraṇamigarājagamanaṃ kāyagamanaṃ, ñāṇagamanañca vipulanimmalakaruṇāsativīriyādiguṇavisesasahitaṃ abhinīhārato yāva mahābodhi anavajjatāya, sattānaṃ hitasukhāvahatāya ca sobhanameva. Atha vā sayambhūñāṇena sakalampi lokaṃ pariññābhisamayavasena parijānanto sammā gato avagatoti sugato. Tathā lokasamudayaṃ pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato atītoti sugato. Lokanirodhaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti sugato. Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ bhāvanābhisamayavasena sammā gato paṭipannoti sugato. Tathā yaṃ imassa sadevakassa lokassa diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, sabbaṃ taṃ hatthatale āmalakaṃ viya sammā paccakkhato gato abbhaññāsīti sugato.

තවද, උන්වහන්සේට සෝභන වූ ගමනක් ඇති බැවින් 'සුගත' නම් වන සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙණෙය්‍ය ජනයා වෙත වැඩම කිරීම ඒකාන්තයෙන් ම ඔවුන්ගේ හිතසුව පිණිස ම පවතින බැවින් එය සෝභන වේ, සුබ වේ. එමෙන්ම දොළොස් මහා පුරුෂ ලක්‍ෂණයන්ගෙන් හා අසූවක් අනුව්‍යංජනයන්ගෙන් විභූෂිත රූපකාය ඇති බැවින්, වේගවත් වීම්, ප්‍රමාද වීම්, පැකිළීම්, ඇදගෙන යෑම්, තදින් පෑගීම් වැනි දෝෂවලින් තොර වූ රාජහංසයකුගේ, වෘෂභ රාජයකුගේ, හස්ති රාජයකුගේ හෝ සිංහ රාජයකුගේ ගමනක් වැනි වූ කාය ගමන ද, විපුල වූ ද නිර්මල වූ ද කරුණා-සති-වීර්ය ආදී ගුණවිශේෂයන්ගෙන් යුක්ත වූ අභිනීහාරයේ සිට මහා බෝධිය දක්වා වූ නිවැරදි වූත් සත්ත්වයන්ට හිතසුව ගෙන දෙන්නා වූත් ඥාන ගමන ද සෝභන ම වේ. එසේත් නැතිනම්, ස්වයංභූ ඥානයෙන් සකල ලෝකය ම පිරිඥා අභිසමය වශයෙන් මනාකොට දත් (අවගත) බැවින් සුගත නම් වන සේක. ලෝක සමුදය ප්‍රහාණ අභිසමය වශයෙන් ප්‍රහීණ කර, නැවත නූපදින ස්වභාවයට පත් කර මනාකොට ඉක්මවා වැඩි බැවින් (අතීත) සුගත නම් වන සේක. ලෝක නිරෝධය වන නිවන සච්ඡිකිරිය අභිසමය වශයෙන් මනාකොට පැමිණි (අධිගත) බැවින් සුගත නම් වන සේක. ලෝක නිරෝධගාමිනී ප්‍රතිපදාව භාවනා අභිසමය වශයෙන් මනාකොට පුරුදු කළ (පටිපන්න) බැවින් සුගත නම් වන සේක. එමෙන්ම දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින් දකින ලද, අසන ලද, ස්පර්ශ කරන ලද, දන්නා ලද, පතන ලද, සොයන ලද, සිතින් විමසන ලද යම් තාක් දේ වේ ද, ඒ සියල්ල අතැඹුලක් සේ මනාකොට ප්‍රත්‍යක්‍ෂයෙන් ම අවබෝධ කළ බැවින් සුගත නම් වන සේක.

135. Sabbathāti sabbappakārena. Yo yo loko yathā yathā veditabbo, tathā tathā. Te pana pakāre dassetuṃ ‘‘sabhāvato’’tiādi vuttaṃ. Tattha sabhāvatoti dukkhasabhāvato. Sabbo hi loko dukkhasabhāvo. Yathāha ‘‘saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti (mahāva. 14; dī. ni. 2.387). Samudayatoti yato so samudeti, tato taṇhādito. Nirodhatoti yattha so nirujjhati, tato visaṅkhārato. Nirodhūpāyatoti yena vidhinā so nirodho pattabbo, tato ariyamaggato, ito aññassa pakārassa abhāvā.

135. "සබ්බථා" යනු සියලු ආකාරයෙනි. ඒ ඒ ලෝකය යම් යම් ආකාරයකින් දත යුතු ද, ඒ ඒ ආකාරයෙන් ම දත යුතුය යන්නයි. ඒ ආකාරයන් දැක්වීම සඳහා "සභාවතෝ" (ස්වභාවය අනුව) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "සභාවතෝ" යනු දුක් ස්වභාවයෙනි. මන්දයත්, මුළු මහත් ලෝකය ම දුක් ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවිනි. "සංක්ෂේපයෙන් පංච උපාදානස්කන්ධයෝ දුක් වන්නාහ"යි වදාළේ එබැවිනි. "සමුදයතෝ" යනු යම් හෙයකින් ඒ ලෝකය හටගන්නේ ද, ඒ තණ්හාව ආදියෙනි. "නිරෝධතෝ" යනු යම් තැනක ඒ ලෝකය නිරුද්ධ වන්නේ ද, ඒ අසංඛත වූ නිවනෙනි. "නිරෝධුපායතෝ" යනු යම් ක්‍රමයකින් ඒ නිරෝධය (නිවන) පැමිණිය යුතු ද, ඒ ආර්ය මාර්ගයෙනි. මින් බැහැර වෙනත් ආකාරයක් නොමැති බැවින් ලෝකය මෙසේ දත යුතුය.

Iti ‘‘sabbathā lokaṃ avedī’’ti vatvā tadatthasādhakaṃ suttaṃ dassento ‘‘yattha kho āvuso’’tiādimāha. Tattha ‘‘na jāyatī’’tiādinā ujukaṃ jātiādīni paṭikkhipitvā ‘‘na cavati na upapajjatī’’ti padadvayena aparāparaṃ cavanupapajjanāni paṭikkhipati. Keci pana ‘‘na jāyatītiādi gabbhaseyyakavasena vuttaṃ, itaraṃ opapātikavasenā’’ti vadanti. Tanti jātiādirahitaṃ. Gamanenāti padasā gamanena. Ñāteyyanti jānitabbaṃ. ‘‘Ñātāya’’nti vā pāṭho, ñātā ayaṃ nibbānatthikoti adhippāyo.

මෙසේ "සියලු ආකාරයෙන් ලෝකය දැනගත්තේය" යි පවසා, එම අර්ථය සනාථ කරන සූත්‍රය දක්වමින් "ඇවැත්නි, යම් තැනක..." යනාදිය වදාළ සේක. එහි "න ජායති" (නූපදී) යනාදියෙන් ඍජුව ම ජාති ආදිය ප්‍රතික්ෂේප කොට, "න චවති න උපපජ්ජති" (චුත නොවේ, උපත නොලබයි) යන පද දෙකෙන් නැවත නැවත සිදුවන චුති-උප්පත්ති ප්‍රතික්ෂේප කෙරේ. ඇතැම්හු "න ජායති" යනාදි පද තුන ගර්භසෙය්‍යක (මව්කුසක උපදින) ක්‍රමය අනුව ද, අනෙක් පද දෙක ඕපපාතික ක්‍රමය අනුව ද වදාරන ලදැයි පවසති. "තං" යනු ජාති ආදියෙන් තොර වූ ස්ථානය (නිවන) යි. "ගමනේනාති" යනු පයින් ගමන් කිරීමෙනි. "ඤාතෙය්‍යං" යනු දත යුතුය යන්නයි. "ඤාතායං" යනු ද පාඨයකි; නිවන අපේක්ෂා කරන මොහු දැනගත්තෙකැයි යනු එහි අදහසයි.

Kāmaṃ [Pg.237] pādagamanena gantvā lokassantaṃ ñātuṃ, daṭṭhuṃ, pattuṃ vā na sakkā, apica parimitaparicchinnaṭṭhāne taṃ paññāpetvā dassemīti dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha sasaññimhīti saññāsahite. Tato eva samanake saviññāṇake. Aviññāṇake pana utusamuṭṭhānarūpasamudāyamatte paññāpetuṃ na sakkāti adhippāyo. Lokanti khandhādilokaṃ. Lokanirodhanti tassa lokassa nirujjhanaṃ, nibbānameva vā. Adesampi hi taṃ yesaṃ nirodho, tesaṃ vasena upacārato, desatopi niddisīyati yathā ‘‘cakkhuṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhatī’’ti (dī. ni. 2.401; ma. ni. 1.134; vibha. 204).

සැබවින් ම පයින් ගමන් කිරීමෙන් ලෝකයේ කෙළවර දැනගැනීමට, දැකීමට හෝ පැමිණීමට නොහැකි ය. එසේ වුවද, සීමිත වූ පිරිසිඳුණු ස්ථානයක එය පනවා දක්වමි යි පවසමින් "අපිචා" (තවද) යනාදිය වදාළ සේක. එහි "සසඤ්ඤිම්හි" යනු සංඥාව සහිත වූ ශරීරයෙහි ය. එහෙයින් ම මනස සහිත වූ, විඤ්ඤාණය සහිත වූ ශරීරයෙහි යන්න අදහසයි. විඤ්ඤාණය රහිත වූ, සෘතු සමුට්ඨාන රූප සමූහයක් පමණක් වූ බාහිර ලෝකයෙහි මෙය පනවා දැක්විය නොහැකි බව මෙයින් අදහස් වේ. "ලෝකය" යනු ස්කන්ධ ආදි ලෝකයයි. "ලෝක නිරෝධය" යනු ඒ ලෝකයේ නිරුද්ධ වීම හෙවත් නිවන ම ය. නිවනට භෞතික ස්ථානයක් නොමැති වුව ද, යම් උපාදානස්කන්ධයන්ගේ නිරුද්ධ වීමක් වේ ද, ඒවායේ වශයෙන් උපචාර පදයකින් ස්ථානයක් ලෙස ද මෙසේ දක්වනු ලැබේ: "ලෝකයෙහි ඇස ප්‍රිය රූපයකි, මධුර රූපයකි; මේ තණ්හාව මෙහි ප්‍රහීණ වන කල්හි ප්‍රහීණ වෙයි, මෙහි නිරුද්ධ වන කල්හි නිරුද්ධ වෙයි" යනාදි වශයෙනි.

Gamanenāti pākatikagamanena. Lokassantoti saṅkhāralokassa anto antakiriyāhetubhūtaṃ nibbānaṃ. Kudācananti kadācipi. Apatvāti aggamaggena anadhigantvā. Pamocananti pamutti nissaraṇaṃ. Tasmāti yasmā lokassantaṃ apatvā vaṭṭadukkhato mutti natthi, tasmā. Haveti nipātamattaṃ. Lokavidūti sabhāvādito sabbaṃ lokaṃ jānanto. Sumedhoti sundarapañño. Lokantagūti pariññābhisamayena lokaṃ viditvā pahānābhisamayena lokantagū. Maggabrahmacariyavāsassa pariniṭṭhitattā vusitabrahmacariyo. Sabbesaṃ kilesānaṃ samitattā, catusaccadhammānaṃ vā abhisamitattā samitāvī. Nāsīsati na pattheti. Yathā imaṃ lokaṃ, evaṃ parañca lokaṃ appaṭisandhikattā.

"ගමනේනාති" යනු සාමාන්‍ය ගමනිනි. "ලෝකස්සන්තෝ" යනු සංඛාර ලෝකයේ කෙළවර වූ, දුක් කෙළවර කිරීමට හේතු වූ නිවනයි. "කුදාචනං" යනු කිසි කලෙකත් යන්නයි. "අපත්වා" යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් අවබෝධ නොකොට යන්නයි. "පමෝචනං" යනු මිදීම හෙවත් නික්මීමයි. යම් හෙයකින් ලෝකයේ කෙළවරට නොපැමිණ වට්ට දුකින් මිදීමක් නැති බැවින්, "හවේ" යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. "ලෝකවිදූ" යනු ස්වභාවය ආදියෙන් සියලු ලෝකය දන්නා බැවිනි. "සුමේධෝ" යනු යහපත් ප්‍රඥාව ඇති තැනැත්තායි. "ලෝකන්තගූ" යනු පිරිඤ්ඤා අභිසමය මගින් ලෝකය පිරිසිඳ දැන, පහාන අභිසමය මගින් ලෝකයේ කෙළවරට පැමිණි තැනැත්තායි. මාර්ග බ්‍රහ්මචරියාව වාසය කොට නිම කළ බැවින් උන්වහන්සේ "වුසිත බ්‍රහ්මචරිය" නම් වේ. සියලු කෙලෙසුන් සංසිඳුවූ බැවින් හෝ සිවුසච්ච දහම් අවබෝධ කළ බැවින් "සමිතාවී" නම් වේ. නැවත උප්පත්තියක් නොමැති බැවින් උන්වහන්සේ මේ ලෝකය හෝ පරලෝකය ප්‍රාර්ථනා නොකරති.

136. Evaṃ yadipi lokavidutā anavasesato dassitā sabhāvato dassitattā, loko pana ekadeseneva vuttoti taṃ anavasesato dassetuṃ ‘‘apica tayo lokā’’tiādi vuttaṃ. Tattha indriyabaddhānaṃ khandhānaṃ samūho, santāno ca sattaloko. Rūpādīsu sattavisattatāya satto, lokīyanti ettha kusalākusalaṃ, tabbipāko cāti lokoti. Anindriyabaddhānaṃ rūpādīnaṃ samūho, santāno ca okāsaloko lokiyanti ettha tasā, thāvarā ca, tesañca okāsabhūtoti. Tadādhāratāya hesa ‘‘bhājanaloko’’tipi vuccati. Ubhayepi khandhā saṅkhāraloko paccayehi saṅkharīyanti, lujjanti palujjanti cāti. Āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikā, paccayāyattavuttikāti [Pg.238] attho. Paccayattho hettha āhāra-saddo ‘‘ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāyā’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.232) viya. Evaṃ hi ‘‘sabbe sattā’’ti iminā asaññasattāpi pariggahitā honti. Sā panāyaṃ āhāraṭṭhitikatā nippariyāyato saṅkhāradhammo, na sattadhammoti āha ‘‘āhāraṭṭhitikāti āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo’’ti.

136. මෙසේ ස්වභාවය අනුව ලෝකවිදූ භාවය සම්පූර්ණයෙන් දක්වන ලද නමුත්, ලෝකය එක් කොටසකින් පමණක් පවසන ලද්දේ වෙයි. එය අශේෂයෙන් දැක්වීම සඳහා "තවද ලෝකයෝ තිදෙනෙකි" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ඉන්ද්‍රියයන් හා බැඳුණු ස්කන්ධයන්ගේ සමූහය හා සන්තතිය "සත්ව ලෝකය" යි. රූප ආදියෙහි ඇලෙන බැවින් "සත්ව" නම් වේ. මෙහි කුසල් අකුසල් හා ඒවායේ විපාක දක්නා ලැබෙන බැවින් "ලෝක" නම් වේ. ඉන්ද්‍රියයන් හා නොබැඳුණු රූප ආදියේ සමූහය හා සන්තතිය "ඕකාස ලෝකය" යි. තැතිගන්නා හා ස්ථාවර සත්වයන් මෙහි දක්නා ලැබෙන අතර, එය ඔවුන්ගේ වාසස්ථානය ද වෙයි. එම සත්වයන්ට ආධාරක වන බැවින් මෙය "භාජන ලෝකය" යි ද කියනු ලැබේ. මේ දෙවර්ගයේ ම ස්කන්ධයන් ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගන්නා බැවින් ද, බිඳෙන හා වැනසෙන බැවින් ද "සංඛාර ලෝකය" නම් වේ. "ආහාරට්ඨිතිකා" යනු ප්‍රත්‍යයන් නිසා පවතින්නා වූ යන්නයි. "නූපන් කාමච්ඡන්දයාගේ උප්පත්තිය පිණිස මේ ආහාරය (හේතුව) වෙයි" යනාදි තැන්හි මෙන් මෙහි "ආහාර" ශබ්දයෙන් අදහස් වන්නේ "ප්‍රත්‍යය" (හේතුව) යන්නයි. මෙසේ "සියලු සත්වයෝ" යන මෙයින් අසඤ්ඤසත්වයන් ද ඇතුළත් වේ. මෙම ආහාරට්ඨිතික භාවය මුඛ්‍ය වශයෙන් සංඛාර ධර්මයක් මිස සත්ව ධර්මයක් නොවන බැවින්, "ආහාරට්ඨිතිකා යනාදි තැන්හි සංඛාර ලෝකය දත යුතු ය" යි වදාළහ.

Yadi evaṃ ‘‘sabbe sattā’’ti idaṃ kathanti? Puggalādhiṭṭhānā desanāti nāyaṃ doso. Yathā aññatthāpi ‘‘ekadhamme, bhikkhave, bhikkhu sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā vimuccamāno sammā pariyantadassāvī sammadatthaṃ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti. Katamasmiṃ ekadhamme? Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (a. ni. 10.27). Diṭṭhigatikānaṃ sassatādivasena ‘‘attā, loko’’ti ca parikappanā yebhuyyena sattavisayā, na saṅkhāravisayāti āha ‘‘sassato lokoti vā asassato lokoti vā āgataṭṭhāne sattaloko veditabbo’’ti.

ඉදින් එසේ නම් "සියලු සත්වයෝ ආහාරයෙන් පවතින්නාහ" යන මෙය කෙසේ දත යුතු ද? මෙය පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනාවක් බැවින් එහි දොසක් නැත. වෙනත් තැනක ද මෙසේ වදාරා ඇත: "මහණෙනි, එක් ධර්මයක් කෙරෙහි මැනවින් කලකිරෙන්නා වූ, මැනවින් නොඇලෙන්නා වූ, මැනවින් මිදෙන්නා වූ... මේ ආත්මයෙහි ම දුක් කෙළවර කරන්නෙක් වෙයි. කවර එක් ධර්මයක් ද? සියලු සත්වයෝ ආහාරය නිසා පවතින්නාහු ය" යනාදි වශයෙනි. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන්ගේ ශාස්වත ආදි වශයෙන් "ආත්මය" හෝ "ලෝකය" යි පවතින කල්පනාවන් බොහෝ විට සත්ව විෂයෙහි මිස සංඛාර විෂයෙහි නොවේ. එබැවින් "ලෝකය ශාස්වතය හෝ අශාස්වතය" යනාදි තැන්හි සත්ව ලෝකය දත යුතු යයි වදාළහ.

Yāvatā candimasūriyā pariharantīti yattake ṭhāne candimasūriyā parivattanti paribbhamanti. Disā bhanti virocamānāti tesaṃ paribbhamaneneva tā disā pabhassarā hutvā virocanti. Tāva sahassadhā lokoti tattakaṃ sahassappakāro okāsaloko, sahassalokadhātuyoti attho. ‘‘Tāva sahassavā’’ti vā pāṭho.

"යම්තාක් චන්ද්‍ර සූර්යයෝ හැසිරෙත් ද" යනු යම්තාක් ප්‍රදේශයක චන්ද්‍ර සූර්යයෝ භ්‍රමණය වෙමින් ගමන් කරත් ද යන්නයි. "දිශාවෝ බබළත් ද" යනු ඔවුන්ගේ ඒ හැසිරීම නිසා ම ඒ දිශාවන් ප්‍රභාමත් වී බබළන බවයි. "එපමණ දහසක් ලෝකය" යනු එපමණ වූ දහසක් ආකාර ඕකාස ලෝකය හෙවත් දහසක් ලෝක ධාතූන් යන්නයි. "තාව සහස්සවා" යනු ද පාඨයකි.

Tampīti taṃ tividhampi lokaṃ. Tathā hissa sabbathāpi viditoti sambandho. Eko lokoti ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti yāya puggalādhiṭṭhānāya kathāya sabbesaṃ saṅkhārānaṃ paccayāyattavuttitā vuttā, tāya sabbo saṅkhāraloko eko ekavidho pakārantarassa abhāvato. Dve lokātiādīsupi iminā nayena attho veditabbo. Nāma-ggahaṇena cettha nibbānassa aggahaṇaṃ, tassa alokasabhāvattā. Nanu ca ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti ettha paccayāyattavuttitāya maggaphaladhammānampi lokatā āpajjatīti? Nāpajjati, pariññeyyānaṃ dukkhasaccadhammānaṃ idha ‘‘loko’’ti adhippetattā. Atha vā ‘‘na lujjati na palujjatī’’ti [Pg.239] yo gahito tathā na hoti, so lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā. Upādānānaṃ ārammaṇabhūtā khandhā upādānakkhandhā. Dasāyatanānīti dasa rūpāyatanāni.

"එම" (තම්පීති) යනු ඒ ත්‍රිවිධ ලෝකයමයි. "එසේම ඔහුට (බුදුරජාණන් වහන්සේට) සියලු ආකාරයෙන්ම දන්නා ලද්දේය" යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "එක් ලෝකයකි" යනු "සියලු සත්ත්වයෝ ආහාරය නිසා පවතිති" යන යම් පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනාවකින් සියලු සංස්කාරයන්ගේ ප්‍රත්‍යයන් මත යැපෙන පැවැත්ම පවසන ලද ද, එම දේශනාවෙන් සියලු සංස්කාර ලෝකයම වෙනත් ප්‍රභේදයක් නොමැති බැවින් එක් ආකාරයකින් යුක්ත වූ එකක් වේ. "ලෝක දෙකකි" යනාදී තැන්වල ද මේ ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය දත යුතුය. මෙහි "නාම" යන වචනය ගැනීමෙන් නිවන ග්‍රහණය නොවේ, මන්ද යත් නිවන ලෝක ස්වභාවයක් නොවන බැවිනි. "ආහාරය නිසා පවතින" යන ප්‍රත්‍යය මත යැපෙන පැවැත්ම යන අර්ථයෙන් මාර්ග ඵල ධර්මයන්ට ද ලෝක බවක් පැමිණෙන්නේ නොවේද? නැත, එය එසේ නොවේ. මෙහි ලෝකය යනුවෙන් අදහස් කළේ පිරිසිඳ දත යුතු වූ දුක්ඛ සත්‍ය ධර්මයන් පමණක් බැවිනි. නැතහොත්, "නොබිඳේ, විනාශ නොවේ" යැයි යමෙකු ග්‍රහණය කරන්නේ ද, එය එසේ (ස්ථිරව) නොපවතින බැවින් එය ලෝකය නම් වේ. එවැනි ග්‍රහණයකට නුසුදුසු වූ ලෝකෝත්තර ධර්මයන් කෙරෙහි ලෝක ස්වභාවයක් නැත. උපාදානයට අරමුණු වන ස්කන්ධයන් උපාදානස්කන්ධයන්ය. දස ආයතනයෝ යනු රූප ආයතන දහයයි.

Ettha ca ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti paccayāyattavuttitāvacanena saṅkhārānaṃ aniccatā. Tāya ca ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15) vacanato dukkhānattatā ca pakāsitā hontīti tīṇipi sāmaññalakkhaṇāni gahitāni. Nāmanti cattāro arūpino khandhā, te ca atthato phassādayo. Rūpanti bhūtupādāyarūpāni, tāni ca atthato pathavīādayoti aviseseneva salakkhaṇato saṅkhārā gahitā. Taggahaṇeneva ye tesaṃ visesā kusalādayo, hetuādayo ca, tepi gahitā eva hontīti āha ‘‘iti ayaṃ saṅkhāralokopi sabbathā vidito’’ti.

මෙහි ද "ආහාරය නිසා පවතින" යන ප්‍රත්‍යය මත යැපෙන පැවැත්ම පිළිබඳ ප්‍රකාශයෙන් සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍ය බව පැවසේ. එම අනිත්‍යතාවය හේතුවෙන් "යමක් අනිත්‍ය ද එය දුකකි, යමක් දුක ද එය අනාත්මය" යන වචනයට අනුව දුක්ඛ හා අනාත්ම ස්වභාවය ද ප්‍රකාශිත වන බැවින් සාමාන්‍ය ලක්ෂණ තුනම ගන්නා ලදී. "නාම" යනු අරූපී ස්කන්ධ හතරයි, ඒවා සැබෑ අර්ථයෙන් ඵස්ස ආදී ධර්මයන්ය. "රූප" යනු මහා භූත රූප හා උපාදාය රූපයි, ඒවා සැබෑ අර්ථයෙන් පඨවි ආදියයි. මෙසේ විශේෂත්වයක් නොමැතිව ස්වකීය ලක්ෂණ අනුව සංස්කාරයන් ගන්නා ලදී. ඒවා ගැනීමෙන්ම එම සංස්කාරයන්ගේ කුසල ආදී වූ ද, හේතු ආදී වූ ද යම් විශේෂත්වයන් ඇද්ද, ඒවා ද ගන්නා ලද්දේම වන්නේයැයි පවසා "මෙසේ මේ සංස්කාර ලෝකය ද සියලු ආකාරයෙන් දන්නා ලද්දේය" යැයි වදාළ සේක.

Āgamma cittaṃ seti etthāti āsayo migāsayo viya. Yathā migo gocarāya gantvā paccāgantvā tattheva vanagahane sayatīti so tassa āsayo, evaṃ aññathā pavattitvāpi cittaṃ āgamma yattha seti, so tassa āsayoti vuccati. So pana sassatadiṭṭhiādivasena catubbidho. Vuttañca –

සිත පැමිණ යම් තැනක ලැගුම් ගනී ද (රැඳී පවතී ද), එය මුවෙකුගේ ලැගුම් පොළ මෙන් 'ආශය' නම් වේ. යම් සේ මුවෙකු ගොදුරු සොයා ගොස් නැවත පැමිණ ඒ වනයෙහිම ලැගුම් ගනී ද, එය ඔහුගේ ආශය (නිවහන) වේ. එසේම සිත වෙනත් අරමුණුවල හැසිරී නැවත පැමිණ යම් තැනක රැඳේ ද, එය එම සිතේ 'ආශය' යැයි කියනු ලැබේ. එය ශාස්වත දෘෂ්ටිය ආදී වශයෙන් සිව් වැදෑරුම් වේ. ඒ බව මෙසේ වදාළහ -

‘‘Sassatucchedadiṭṭhi ca, khanti cevānulomikā;

Yathābhūtañca yaṃ ñāṇaṃ, etaṃ āsayasaddita’’nti.

"ශාස්වත දෘෂ්ටිය හා උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ද, අනුලෝමික ක්ෂාන්තිය (විදර්ශනා ඥානය) ද, යම් යථාභූත ඥානයක් වේ ද, මෙය ආශය යන නමින් හඳුන්වනු ලැබේ."

Tattha sabbadiṭṭhīnaṃ sassatucchedadiṭṭhīhi saṅgahitattā sabbepi diṭṭhigatikā sattā imā eva dve diṭṭhiyo sannissitā. Yathāha ‘‘dvayanissito khvāyaṃ, kaccāna, loko yebhuyyena atthitañca natthitañcā’’ti (saṃ. ni. 2.15). Atthitāti hi sassataggāho adhippeto, natthitāti ucchedaggāho. Ayaṃ tāva vaṭṭanissitānaṃ puthujjanānaṃ āsayo. Vivaṭṭanissitānaṃ pana suddhasattānaṃ anulomikā khanti, yathābhūtañāṇanti duvidho āsayo.

එහි සියලු දෘෂ්ටීන් ශාස්වත හා උච්ඡේද දෘෂ්ටීන් තුළ අන්තර්ගත වන බැවින්, දෘෂ්ටිගත සියලු සත්ත්වයෝ මේ දෘෂ්ටි දෙකම ඇසුරු කරති. ඒ බව මෙසේ වදාළ සේක: "කච්චානය, මේ ලෝකයා බොහෝ සෙයින් 'ඇති බව' (ශාස්වත) සහ 'නැති බව' (උච්ඡේද) යන අන්ත දෙක ඇසුරු කරති." 'ඇති බව' යන වචනයෙන් ශාස්වත ග්‍රහණය ද, 'නැති බව' යන වචනයෙන් උච්ඡේද ග්‍රහණය ද අදහස් කෙරේ. මෙය වට්ටය (සංසාරය) ඇසුරු කළ පෘථග්ජනයන්ගේ ආශයයි. විවට්ටය (නිවන) ඇසුරු කළ පිරිසිදු සත්ත්වයන්ගේ (ආර්යයන්ගේ) ආශය වනාහි අනුලෝමික ක්ෂාන්තිය හා යථාභූත ඥානය යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් වේ.

Āsayaṃ jānātīti catubbidhampi sattānaṃ āsayaṃ jānāti. Jānanto ca tesaṃ diṭṭhigatānaṃ, tesañca ñāṇānaṃ appavattikkhaṇepi jānāti. Vuttañhetaṃ –

"ආශය දනී" යනු සත්ත්වයන්ගේ සිව් වැදෑරුම් වූම ආශය දන්නා බවයි. දන්නා සේක් ද, එම දෘෂ්ටි හා ඥානයන් ප්‍රවෘත්ති නොවී පවතින අවස්ථාවන්හිදී පවා දන්නා සේක. ඒ බව මෙසේ වදාළහ -

‘‘Kāmaṃ [Pg.240] sevantaññeva jānāti ‘ayaṃ puggalo kāmagaruko kāmāsayo kāmādhimutto’ti, kāmaṃ sevantaññeva jānāti ‘ayaṃ puggalo nekkhammagaruko nekkhammāsayo nekkhammādhimutto’ti’’ādi (paṭi. ma. 1.113).

"කාමයන් සේවනය කරන්නෙකු දෙස බලා 'මෙම පුද්ගලයා කාමයට බර පුද්ගලයෙකි, කාම ආශය ඇත්තෙකි, කාමයෙහි අධිමුක්ත වූවෙකි' යි දනී. කාමයන් සේවනය කරන්නෙකු ගැනම වුවද 'මෙම පුද්ගලයා නෙක්ඛම්මයට බර පුද්ගලයෙකි, නෙක්ඛම්ම ආශය ඇත්තෙකි, නෙක්ඛම්මයට අධිමුක්ත වූවෙකි' යි දනී" යනාදී වශයෙනි.

Appahīnabhāvena santāne anu anu sayantīti anusayā, anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti attho. Etena nesaṃ kāraṇalābhe uppajjanārahataṃ dasseti. Appahīnā hi kilesā kāraṇalābhe sati uppajjanti. Ke pana te? Rāgādayo satta anāgatā kilesā, atītā, paccuppannā ca taṃsabhāvattā tathā vuccanti. Na hi dhammānaṃ kālabhedena sabhāvabhedo atthi. Taṃ sattavidhaṃ anusayaṃ tassa tassa sattassa santāne paroparabhāvena pavattamānaṃ jānāti.

ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් සන්තානයෙහි අනුලෝමව (නැවත නැවත) ලැගුම් ගන්නා බැවින් 'අනුශය' නම් වේ. සුදුසු හේතුවක් ලැබුණු විට උපදී යනු එහි අර්ථයයි. මෙයින් එම කෙලෙස් හේතු ලැබුණු විට ඉපදීමට සුදුසු බව දක්වයි. ප්‍රහීණ නොකළ කෙලෙස් වනාහි හේතු සම්පත් ඇති වූ විට උපදී. ඒ කවරහු ද? රාගාදී වූ අනුශය සත් දෙනෙකි. අනාගත වන්නා වූ ද, අතීත වූ ද, වර්තමාන වූ ද කෙලෙස් එම ස්වභාවයම ගන්නා බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. කාල භේදය නිසා ධර්මයන්ගේ ස්වභාවයේ වෙනසක් සිදු නොවේ. එම සත් වැදෑරුම් අනුශය ධර්මයන් ඒ ඒ සත්ත්වයාගේ සන්තානයෙහි උසස් හෝ පහත් ආකාරයෙන් පවතින බව උන්වහන්සේ දන්නා සේක.

Caritanti sucaritaduccaritaṃ. Taṃ hi vibhaṅge (vibha. 814, 817) caritaniddese niddiṭṭhaṃ. Atha vā caritanti cariyā veditabbā. Tā pana rāgadosamohasaddhābuddhivitakkavasena cha mūlacariyā, tāsaṃ apariyanto antarabhedo, saṃsaggabhedo pana tesaṭṭhividho. Taṃ caritaṃ sabhāvato saṃkilesavodānato samuṭṭhānato phalato nissandatoti evamādinā pakārena jānāti.

"චරිත" යනු සුචරිතය හා දුශ්චරිතයයි. එය විභංග ප්‍රකරණයෙහි චරිත නිර්දේශයෙහි දක්වා ඇත. නැතහොත් 'චරිත' යනු හැසිරීම් ස්වභාවය ලෙස දත යුතුය. රාග, ද්වේෂ, මෝහ, ශ්‍රද්ධා, බුද්ධි සහ විතර්ක වශයෙන් මූලික චරිත සයකි. ඒවායේ අභ්‍යන්තර ප්‍රභේද අනන්තය. මිශ්‍ර වීම් අනුව ප්‍රභේද හැට තුනකි. එම චරිතයන් ස්වභාවය අනුව ද, කෙලෙස් සහිත බව හෝ පිරිසිදු බව අනුව ද, හේතු හා ඵල අනුව ද යනාදී විවිධ ආකාරයෙන් උන්වහන්සේ දන්නා සේක.

Adhimutti ajjhāsayadhātu. Sā duvidhā hīnādhimutti paṇītādhimuttīti. Yāya hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttikeyeva sevanti, paṇītādhimuttikā ca paṇītādhimuttikeyeva. Sā ajjhāsayadhātu ajjhāsayasabhāvo adhimutti. Taṃ adhimuttiṃ jānāti ‘‘imassa adhimutti hīnā, imassa paṇītā’’ti, tatthāpi ‘‘imassa mudu, imassa mudutarā, imassa mudutamā’’tiādinā. Indriyānaṃ hi tikkhamudubhāvādinā yathārahaṃ adhimuttiyā tikkhamudubhāvādiko veditabbo. Tathā hi vuttaṃ sammohavinodanīyaṃ (vibha. aṭṭha. 818, 820) ‘‘heṭṭhā gahitāpi adhimutti idha sattānaṃ tikkhindriyamudindriyabhāvadassanatthaṃ puna gahitā’’ti.

"අධිමුක්තිය" යනු අජ්ඣාසය ධාතුවයි. එය හීන අධිමුක්තිය හා ප්‍රණීත අධිමුක්තිය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. යම් අධිමුක්තියකින් හීන අධිමුක්තිය ඇති සත්ත්වයෝ හීන අධිමුක්තිය ඇත්තන්ම සේවනය කරති ද, ප්‍රණීත අධිමුක්තිය ඇත්තෝ ප්‍රණීත අධිමුක්තිය ඇත්තන්ම සේවනය කරති ද, එම අජ්ඣාසය ධාතුව හෙවත් අජ්ඣාසය ස්වභාවය අධිමුක්තියයි. "මොහුගේ අධිමුක්තිය හීනයි, මොහුගේ අධිමුක්තිය ප්‍රණීතයි" යනුවෙන් ද, එහිද "මොහුගේ මෘදුයි, මොහුගේ වඩාත් මෘදුයි, මොහුගේ අතිශයින්ම මෘදුයි" යනාදී වශයෙන් එම අධිමුක්තිය දන්නා සේක. ඉන්ද්‍රියයන්ගේ තියුණු හෝ මෘදු බව අනුව අධිමුක්තියේ ද තියුණු හෝ මෘදු බව දත යුතුය. ඒ බව සම්මෝහවිනෝදනියෙහි මෙසේ වදාළහ: "පෙර ගන්නා ලද අධිමුක්තිය මෙහිදී සත්ත්වයන්ගේ තික්ඛින්ද්‍රිය හා මුදින්ද්‍රිය බව දැක්වීම සඳහා නැවත ගන්නා ලදී" කියාය.

Apparajaṃ akkhaṃ etesanti apparajakkhā, appaṃ vā rajaṃ paññāmaye akkhimhi etesanti apparajakkhā, anussadarāgādirajā sattā, te apparajakkhe. Mahārajakkheti etthāpi eseva nayo. Ussadarāgādirajā mahārajakkhā.

යම් කෙනෙකුට අල්ප වූ කෙලෙස් ධූලි සහිත ඉන්ද්‍රිය ඇද්ද, ඔවුහු 'අප්පරජක්ඛ' නම් වෙති. නැතහොත් ප්‍රඥා නමැති ඇසෙහි අල්ප වූ කෙලෙස් රජස් ඇත්තෝ 'අප්පරජක්ඛ' නම් වෙති. රජස් යනු රාගාදී කෙලෙස්ය. 'මහාරජක්ඛ' යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. රාගාදී රජස් බහුල වූවෝ 'මහාරජක්ඛ' නම් වෙති.

Tikkhindriyeti [Pg.241] tikhiṇehi saddhādīhi indriyehi samannāgate. Mudindriyeti mudukehi saddhādīhi indriyehi samannāgate. Upanissayaindriyāni nāma idhādhippetāni. Svākāreti sundarākāre kalyāṇapakatike, vivaṭṭajjhāsayeti attho. Suviññāpayeti sammattaniyāmaṃ viññāpetuṃ sukare saddhe, paññavante ca. Bhabbe abhabbeti ettha bhabbeti kammāvaraṇakilesāvaraṇavipākāvaraṇarahite. Vuttavipariyāyena dvākāraduviññāpayābhabbā veditabbā. Ettha ca ‘‘imassa rāgarajo appo, imassa dosarajo appo’’tiādinā apparajakkhesu jānanaṃ veditabbaṃ. Sesesupi eseva nayo. Tasmāti yasmā bhagavā aparimāṇe satte āsayādito anavasesetvā jānāti, tasmā assa bhagavato sattalokopi sabbathā vidito.

"තික්ඛින්ද්‍රිය" යනු තියුණු වූ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුක්ත වීමයි. "මුදින්ද්‍රිය" යනු මෘදු (මඳ වූ) ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුක්ත වීමයි. මෙහි ලා අදහස් කරන ලද්දේ උපනිශ්‍රය වූ ඉන්ද්‍රියයන්ය. "ස්වාකාර" යනු යහපත් ආකාර ඇති, කල්‍යාණ ප්‍රකෘතියක් ඇති බවයි. "විවට්ටජ්ඣාසය" යනු නිර්වාණය (සංසාරයෙන් මිදීම) කෙරෙහි වූ අදහසයි. "සුවිඤ්ඤාපය" යනු සම්මත්තනියාමය (ආර්ය මාර්ගය) අවබෝධ කරවීමට පහසු වූ ශ්‍රද්ධාවන්ත හා ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයන්ය. "භබ්බ අභබ්බ" යන්නෙහි "භබ්බ" යනු කර්මාවරණ, ක්ලේශාවරණ හා විපාකාවරණවලින් තොර වූවන්ය. එහි විපර්යාසයෙන් (ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන්) "අභබ්බ" යන්න ද, දුෂ්කර වූ ඉගැන්වීම් ඇති පුද්ගලයන් ද දත යුතුය. මෙහි "මොහුගේ රාග රජස (කෙලෙස් කුණු) අල්පය, මොහුගේ ද්වේෂ රජස අල්පය" යනාදී වශයෙන් අල්ප වූ කෙලෙස් රජස් ඇති (අප්පරජක්ඛ) පුද්ගලයන් පිළිබඳ දැනීම දත යුතුය. සෙසු පුද්ගලයන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. යම් හෙයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපරිමාණ වූ සත්ත්වයන් ඔවුන්ගේ ආශය අනුශය ආදිය අනුව කිසිවක් ඉතිරි නොකොට දන්නා සේක් ද, එහෙයින් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සත්ත්ව ලෝකය ද සෑම අයුරින්ම දැන ගන්නා ලද්දේ වෙයි.

Nanu ca sattesu pamāṇādipi jānitabbo atthīti? Atthi. Tassa pana jānanaṃ na nibbidāya virāgāya nirodhāyāti idha na gahitaṃ, bhagavato pana tampi suviditaṃ suvavatthāpitameva, payojanābhāvā desanaṃ nāruḷhaṃ. Tena vuttaṃ –

"සත්ත්වයන් කෙරෙහි ප්‍රමාණය ආදිය ද දත යුතු නොවේද?" යන ප්‍රශ්නයක් ඇති විය හැක. එසේය, එය දත හැකිය. එහෙත් එය දැන ගැනීම නිර්වේදය (කලකිරීම) පිණිස හෝ විරාගය පිණිස හෝ නිරෝධය පිණිස හෝ පවතින්නේ නැති බැවින් මෙහිදී එය ගනු නොලැබීය. එසේ වුවත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට එය ද මැනවින් වැටහී ඇති අතර එය මැනවින් වෙන් කර දක්වා ඇත. එහෙත් ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බැවින් දේශනාවට ඇතුළත් නොකරන ලදී. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී.

‘‘Atha kho bhagavā parittaṃ nakhasikhāyaṃ paṃsuṃ āropetvā bhikkhū āmantesi ‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho bahutaraṃ – yo vāyaṃ mayā paritto nakhasikhāyaṃ paṃsu āropito, ayaṃ vā mahāpathavī’’’tiādi (saṃ. ni. 5.1121).

"ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිය පිටට ස්වල්ප වූ පස් ප්‍රමාණයක් නගාගෙන භික්ෂූන් අමතා මෙසේ වදාළ සේක: 'මහණෙනි, මේ ගැන ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද? මා විසින් නිය අගට ගත් මේ ස්වල්ප පස් ප්‍රමාණය වැඩි ද, නැතහොත් මේ මහා පෘථිවිය වැඩි ද?'" යනාදී වශයෙනි.

137. Okāsalokopi sabbathā viditoti sambandho. Cakkavāḷanti lokadhātu. Sā hi nemimaṇḍalasadisena cakkavāḷapabbatena samantato parikkhittattā ‘‘cakkavāḷa’’nti vuccati. Catutiṃsasatāni cāti catuadhikāni tiṃsasatāni, tīṇisahassāni, cattārisatāni cāti attho. Aḍḍhuḍḍhānīti upaḍḍhacatutthāni, tīṇisatāni, paññāsañcāti attho. Nahutānīti dasasahassāni. Saṅkhātāti kathitā. Saṇṭhitīti heṭṭhā, uparito cāti sabbaso ṭhiti.

137. "ඕකාස ලෝකය ද සෑම අයුරින්ම දන්නා ලදී" යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "සක්වළ" යනු ලෝකධාතුවයි. එය රෝදයක නිමියක් (වටයක්) වැනි වූ සක්වළ පර්වතයෙන් හාත්පසින් පිරිවරන ලද බැවින් "සක්වළ" යයි කියනු ලැබේ. "සතින් වැඩි තිස් හතරක් (3400)" යනු තුන්දහස් හාරසීයක් යන අර්ථයයි. "අඩ්ඪුඩ්ඪානි" යනු තුන්සිය පනහක් (350) යන අර්ථයයි. "නහුතානි" යනු දසදහසකි. "සංඛාතා" යනු කියන ලදී. "සණ්ඨිති" යනු යටින් සහ උඩින් ද වශයෙන් සෑම ආකාරයකින්ම පිහිටීමයි.

Evaṃ saṇṭhiteti evamavaṭṭhite. Etthāti cakkavāḷe. Accuggato tāvadevāti tattakameva caturāsīti yojanasahassāniyeva ubbedho[Pg.242]. Na kevalaṃ cettha ubbedhova, atha kho āyāmavitthārāpissa tattakāyeva. Vuttañhetaṃ –

"එසේ පිහිටි කල්හි" යනු එසේ ස්ථාවරව පිහිටි කල්හි යන්නයි. "මෙහි" යනු සක්වළෙහි ය. "එපමණටම උසට නැගී ඇති" යනු යොදුන් අසූ හතර දහසක්ම උස බවයි. මෙහි උස පමණක්ම නොව, එහි දිග සහ පළල ද එපමණම (යොදුන් අසූ හතර දහසක්ම) වෙයි. එය මෙසේ වදාරන ලදී.

‘‘Sineru, bhikkhave, pabbatarājā caturāsīti yojanasahassāni āyāmena, caturāsīti yojanasahassāni vitthārenā’’ti (a. ni. 7.66).

"මහණෙනි, මහා පර්වත රාජයා වූ සිනේරු (මහා මේරු) පර්වතය දිගින් යොදුන් අසූ හතර දහසකි, පළලින් යොදුන් අසූ හතර දහසකි."

Tatoti sinerussa heṭṭhā, upari ca vuttappamāṇato. Upaḍḍhupaḍḍhenāti upaḍḍhena upaḍḍhena. Idaṃ vuttaṃ hoti – dvācattālīsa yojanasahassāni samudde ajjhogāḷho tattakameva ca upari uggato yugandharapabbato, ekavīsa yojanasahassāni samudde ajjhogāḷho tattakameva ca upari uggato īsadharo pabbatoti iminā nayena sesesupi upaḍḍhupaḍḍhapamāṇatā veditabbā. Yathā mahāsamuddo yāva cakkavāḷapādamūlā anupubbaninno, evaṃ yāva sinerupādamūlāti heṭṭhā sinerupamāṇato upaḍḍhapamāṇopi yugandharapabbato pathaviyaṃ suppatiṭṭhito, evaṃ īsadharādayopīti daṭṭhabbaṃ. Vuttaṃ hetaṃ ‘‘mahāsamuddo, bhikkhave, anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro’’ti (udā. 45; cūḷava. 384; a. ni. 8.19). Sineruyugandharādīnaṃ antare sīdantarasamuddā nāma. Te vitthārato yathākkamaṃ sineruādīnaṃ accuggatasamānaparimāṇāti vadanti. Brahāti mahanto.

"එයින්" යනු සිනේරු පර්වතයට යටින් හා උඩින් කී ප්‍රමාණයයි. "අඩෙන් අඩ" යනු අර්ධයකින් අර්ධය බැගින් යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි - යුගන්ධර පර්වතය යොදුන් හතළිස් දෙදහසක් මුහුදෙහි ගිලී ඇති අතර එපමණක්ම උසට නැගී සිටියි. ඊසධර පර්වතය යොදුන් විසි එක් දහසක් මුහුදෙහි ගිලී ඇති අතර එපමණක්ම උඩට නැගී සිටියි. මේ ක්‍රමයෙන් සෙසු පර්වතයන්හි ද අඩෙන් අඩ වන ප්‍රමාණය දත යුතුය. මහා සාගරය සක්වළ පර්වත පාමුල තෙක් අනුපිළිවෙළින් ගැඹුරු වන්නා සේම, සිනේරු පර්වත පාමුල තෙක් ද එසේම වේ. එබැවින් යුගන්ධර පර්වතය ද යටින් සිනේරු පර්වත ප්‍රමාණයෙන් අඩක් වූවත් පෘථිවියෙහි මැනවින් පිහිටා ඇති අතර ඊසධර ආදී පර්වත ද එසේම යයි දත යුතුය. "මහණෙනි, මහා සාගරය අනුපිළිවෙළින් ගැඹුරු වන්නකි, අනුපිළිවෙළින් බෑවුම් වන්නකි, අනුපිළිවෙළින් නැඹුරු වන්නකි" යයි මෙසේ වදාරන ලදී. සිනේරු සහ යුගන්ධර ආදී පර්වත අතර "සීදන්තර සමුද්‍රයන්" නම් වේ. ඒවායේ පළල අනුපිළිවෙළින් සිනේරු ආදී පර්වතයන්ගේ උසට සමාන ප්‍රමාණයක් ගන්නා බව කියනු ලැබේ. "බ්‍රහා" යනු විශාල වූ යන්නයි.

Sinerussa samantatoti parikkhipanavasena sinerussa samantato ṭhitā. Sineruṃ tāva parikkhipitvā ṭhito yugandharo, taṃ parikkhipitvā īsadharo. Evaṃ taṃ taṃ parikkhipitvā ṭhitā ‘‘sinerussa samantato’’ti vuttā.

"සිනේරු පර්වතය හාත්පසින්" යනු සිනේරු පර්වතය වටා පිහිටීමයි. පළමුව යුගන්ධර පර්වතය සිනේරු පර්වතය වටා පිහිටා ඇත. එය වටා ඊසධර පර්වතය පිහිටා ඇත. මෙලෙස එකිනෙක වටා පිහිටා ඇති බැවින් "සිනේරු පර්වතය හාත්පසින්" යයි කියන ලදී.

Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbatoti himavā pabbato pañca yojanānaṃ satāni ucco ubbedho. Nagavhayāti naga-saddena avhātabbā rukkhābhidhānā. Paññāsayojanakkhandhasākhāyāmāti’ ubbedhato paññāsayojanakkhandhāyāmā, ubbedhato, samantato ca paññāsayojanasākhāyāmā ca. Tato eva satayojanavitthiṇṇā, tāvadeva ca uggatā. Yassānubhāvenāti yassā mahantatā kappaṭṭhāyitādippakārena pabhāvena.

හිමවත් පර්වතය යොදුන් පන්සියයක් උසය. "නාග" යන නාමයෙන් හඳුන්වන වෘක්ෂයන් ද (එහි) ඇත. "පඤ්ඤාසයෝජනක්ඛන්ධසාඛායාමා" යනු උසින් යොදුන් පනහක් වූ කඳක් ඇති, හාත්පසින් යොදුන් පනහක් වූ අතු විහිදී ඇති බවයි. එබැවින්ම එය යොදුන් සියයක් පළලය, එපමණටම උසය. "යස්සානුභාවේන" යනු යම් වෘක්ෂයක විශාලත්වය හා කල්පයක් පවතින බව ආදී ප්‍රභාවයෙනි.

Garuḷānaṃ simbalirukkho sinerussa dutiyaparibhaṇḍe patiṭṭhito.

ගුරුළන්ගේ සිඹුල් වෘක්ෂය සිනේරු පර්වතයේ දෙවන මාලයේ (පරිභණ්ඩයේ) පිහිටා ඇත.

Sirīsenāti [Pg.243] paccatte karaṇavacanaṃ. Sattamanti liṅgavipallāsena vuttaṃ, sirīso bhavati sattamoti attho.

"සිරීසේන" යනු ප්‍රථමා විභක්තිය වෙනුවට තෘතීයා විභක්තිය යෙදුණු පදයකි. "සත්තමං" යන්න ලිංග විපර්යාසයෙන් කියන ලදී. සිරීස (කුඹුක්) ගස හත්වැන්න වේ යනු එහි අර්ථයයි.

Tattha caṇḍamaṇḍalaṃ heṭṭhā, sūriyamaṇḍalaṃ upari. Tassa āsannabhāvena candamaṇḍalaṃ attano chāyāya vikalabhāvena upaṭṭhāti. Tāni yojanantarikāni yugandharaggapamāṇe ākāse vicaranti. Asurabhavanaṃ sinerussa heṭṭhā. Avīci jambudīpassa. Jambudīpo sakaṭasaṇṭhāno. Aparagoyānaṃ ādāsasaṇṭhāno. Pubbavideho addhacandasaṇṭhāno. Uttarakuru pīṭhasaṇṭhāno. Taṃtaṃnivāsīnaṃ, taṃtaṃparivāradīpavāsīnañca manussānaṃ mukhampi taṃtaṃsaṇṭhānanti vadanti. Tadantaresūti tesaṃ cakkavāḷānaṃ antaresu. Tiṇṇaṃ hi pattānaṃ aññamaññaāsannabhāvena ṭhapitānaṃ antarasadise tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ cakkavāḷānaṃ antare ekeko lokantaranirayo.

එහි චන්ද්‍ර මණ්ඩලය යටින් ද, සූර්ය මණ්ඩලය උඩින් ද පිහිටයි. සූර්යයාට සමීප බැවින් චන්ද්‍ර මණ්ඩලය තමාගේම සෙවණැල්ල අඩු වීමෙන් පෙනේ. ඒවා එක් යොදුනක පරතරයක් ඇතිව යුගන්ධර පර්වත මුදුන් ප්‍රමාණයේ අහසෙහි ගමන් කරයි. අසුර භවනය සිනේරු පර්වතයට යටින් පිහිටයි. අවීචිය ජම්බුද්වීපයට යටින් පිහිටයි. ජම්බුද්වීපය කරත්ත හැඩය ගනී. අපරගෝයානය කැඩපතක හැඩය ගනී. පූර්වවිදේහය අඩ සඳක හැඩය ගනී. උත්තරකුරු පීඨයක (සතරැස්) හැඩය ගනී. ඒ ඒ ද්වීපවල වෙසෙන මිනිසුන්ගේ මුහුණු ද ඒ ඒ ද්වීපයේ හැඩයට සමාන බව කියනු ලැබේ. "තදන්තරේසු" යනු ඒ සක්වළවල් අතරෙහි ය. එකිනෙකට ආසන්නව තැබූ මැටි පාත්‍රා තුනක් අතර ඇති අවකාශය මෙන් සක්වළ තුනක් අතරෙහි එක් ලෝකන්තරික නිරයක් බැගින් පිහිටා ඇත.

Anantānīti aparimāṇāni, ‘‘ettakānī’’ti aññehi minituṃ asakkuṇeyyāni. Bhagavā anantena buddhañāṇena avedi ‘‘ananto ākāso, ananto sattanikāyo, anantāni cakkavāḷānī’’ti tividhampi anantaṃ buddhañāṇaṃ paricchindati sayampi anantattā. Yāvatakaṃ hi ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ ñeyyaṃ. Ñeyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ ñeyyanti. Tena vuttaṃ ‘‘anantena buddhañāṇena avedī’’ti. Anantatā cassa anantañeyyapaṭivijjhaneneva veditabbā tattha appaṭihatacārattā. Nanu cettha vivaṭṭādīnampi viditatā vattabbāti? Saccaṃ vattabbaṃ, sā pana parato abhiññākathāyaṃ āgamissatīti idha na gahitā.

'අනන්ත' යනු අපරිමාණ වූ, 'මෙපමණකි' කියා අන්‍යයන්ට මැනිය නොහැකි වූ දේයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනන්ත වූ බුද්ධ ඥානයෙන් 'ආකාශය අනන්තය, සත්ත්ව නිකාය අනන්තය, සක්වළවල් අනන්තය' යි මෙසේ තෙවැදෑරුම් අනන්තයම තමන් වහන්සේද අනන්ත වූ බැවින් බුද්ධ ඥානයෙන් පිරිසිඳ දනිති. යම් පමණක දත යුතු දේ (ඥෙය ධර්ම) ඇද්ද, ඒ තාක් ඥානය පවතී. යම් පමණක ඥානය පවතීද, ඒ තාක් දත යුතු දේ පවතී. ඥානය ඥෙය ධර්ම කෙළවර කොට ඇත්තේය, ඥෙය ධර්ම ඥානය කෙළවර කොට ඇත්තේය. එබැවින් 'අනන්ත බුද්ධ ඥානයෙන් අවබෝධ කළහ' යි කියන ලදී. උන්වහන්සේගේ අනන්ත බව, අනන්ත වූ ඥෙය ධර්මයන් අවබෝධ කිරීමෙන්ම දත යුතුය, එහිදී උන්වහන්සේගේ ඥානය කිසිදු බාධාවකින් තොරව හැසිරෙන බැවිනි. මෙහිදී විවට්ටාදී කල්ප පිළිබඳවද දන්නා බව කිව යුතු නොවේද? සැබෑවකි, කිව යුතුය. එහෙත් එය ඉදිරියේදී අභිඥා කථාවේදී පැමිණෙන බැවින් මෙහිදී නොගන්නා ලදී.

138. Attanāti nissakkavacanametaṃ. Guṇehi attanā visiṭṭhatarassāti sambandho. Tara-ggahaṇaṃ cettha ‘‘anuttaro’’ti padassa atthaniddesatāya kataṃ, na visiṭṭhassa kassaci atthitāya. Sadevake hi loke sadisakappopi nāma koci tathāgatassa natthi, kuto sadiso. Visiṭṭhe pana kā kathā. Kassacīti kassacipi. Abhibhavatīti sīlasampadāya upanissayabhūtānaṃ hirottappamettākaruṇānaṃ, visesapaccayānaṃ saddhāsativīriyapaññānañca ukkaṃsappattiyā samudāgamato paṭṭhāya anaññasādhāraṇo savāsanapaṭipakkhassa pahīnattā ukkaṃsapāramippatto satthu sīlaguṇo. Tena bhagavā sadevakaṃ lokaṃ aññadatthu abhibhuyya [Pg.244] pavattati, na sayaṃ kenaci abhibhuyyatīti adhippāyo. Evaṃ samādhiguṇādīsupi yathārahaṃ vattabbaṃ. Sīlādayo cete lokiyalokuttaramissakā veditabbā. Vimuttiñāṇadassanaṃ pana lokiyaṃ kāmāvacarameva.

138. 'අත්තනා' (තමන් විසින්) යනු මෙහි පඤ්චමී විභක්ති පදයකි. 'ගුණයන්ගෙන් තමන්ට වඩා උසස් වූ' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙහි 'තර' ප්‍රත්‍යය යොදා ඇත්තේ 'අනුත්තර' යන පදයේ අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට මිස සැබවින්ම බුදුරදුන්ට වඩා උසස් කෙනෙකු සිටින නිසා නොවේ. දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි තථාගතයන් වහන්සේට සමාන වූවෙක් පවා නොමැත, එසේ තිබියදී උසස් වූවෙක් කොයින්ද? 'කස්සචි' යනු යම් කිසිවෙකුටත් වඩා යන්නයි. 'අභිභවති' යනු සීල සම්පත්තියට උපනිශ්‍රය වූ හිරි-ඔතප්, මෙත්තා-කරුණා සහ සුවිශේෂී ප්‍රත්‍යයන් වන ශ්‍රද්ධා, සති, විරිය, ප්‍රඥා යන මේවායේ උත්කෘෂ්ටත්වයට පැමිණීම නිසා උත්පත්ති අවස්ථාවේ පටන්ම අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ, වාසනා සහිත කෙලෙස් ප්‍රහීණ කළ බැවින් උත්කෘෂ්ට පාරමිතාවට පැමිණි ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සීල ගුණයයි. ඒ සීල ගුණයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙවියන් සහිත ලෝකය අභිබවා පවතිති, තමන් වහන්සේ කිසිවෙකු විසින් අභිබවා නොයනු ලබති යනු මෙහි අදහසයි. මෙලෙසම සමාධි ගුණයන්හිදී ද සුදුසු පරිදි කිව යුතුය. මේ සීලාදී ගුණයෝ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් මිශ්‍රව දත යුතුය. විමුක්ති ඥානදර්ශනය වනාහි ලෞකික වූ කාමාවචරම වේ.

Yadi evaṃ, kathaṃ tena sadevakaṃ lokaṃ abhibhavatīti? Tassāpi ānubhāvato asadisattā. Tampi hi visayato, pavattito, pavatti ākārato ca uttaritarameva. Taṃ hi anaññasādhāraṇaṃ satthu vimuttiguṇaṃ ārabbha pavattati, pavattamānañca atakkāvacaraṃ paramagambhīraṃ saṇhasukhumaṃ savisayaṃ paṭipakkhadhammānaṃ suppahīnattā suṭṭhu pākaṭaṃ vibhūtataraṃ katvā pavattati, sammadeva ca vasībhāvassa pāpitattā, bhavaṅgaparivāsassa ca atiparittakattā lahuṃ lahuṃ pavattatīti.

ඉදින් එසේ නම්, එයින් (ලෞකික විමුක්ති ඥානදර්ශනයෙන්) දෙවියන් සහිත ලෝකය අභිබවා යන්නේ කෙසේද? එහිද ඇති ආනුභාවයේ අසදෘශ බව නිසාමය. එයද විෂය වශයෙන්, පැවැත්ම වශයෙන් සහ පවතින ආකාරය අනුව ඉතා උසස්මය. එය ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන විමුක්ති ගුණය අරමුණු කොට පවතී. පවතින කල්හි තර්කයට විෂය නොවන, අතිශයින් ගැඹුරු වූ, සියුම් වූ, ස්වකීය විෂයෙහි ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් මැනවින් ප්‍රහීණ කළ බැවින් ඉතා පැහැදිලිව, ඉතා විභූතව පවතී. වසීභාවයට මැනවින් පැමිණි බැවින්ද, භවාංග චිත්තයට වැටීම ඉතා කෙටි බැවින්ද ඉතා ඉක්මනින් පවතී.

Evaṃ sīlādiguṇehi bhagavato uttaritarassa abhāvaṃ dassetvā idāni sadisassāpi abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘asamo’’tiādi vuttaṃ. Tattha asamoti ekasmiṃ kāle natthi etassa sīlādiguṇena samā sadisāti asamo. Tathā asamehi atītānāgatabuddhehi samo, asamā vā samā etassāti asamasamo. Sīlādiguṇena natthi etassa paṭimāti appaṭimo. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tattha upamāmattaṃ paṭimā, sadisūpamā paṭibhāgo, yugaggāhavasena ṭhito paṭipuggalo veditabbo.

මෙලෙස සීලාදී ගුණයන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වඩා උසස් කෙනෙකු නොමැති බව දක්වා, දැන් සමාන කෙනෙකුද නොමැති බව දැක්වීමට 'අසමෝ' යනාදිය කියන ලදී. එහි 'අසම' යනු එක් කාලයකදී සීලාදී ගුණයෙන් උන්වහන්සේට සමාන වූවෝ නැති බැවින් 'අසම' නම් වේ. එසේම අසම වූ අතීත අනාගත බුදුවරුන් හා සමාන වන බැවින් හෝ, අසම වූවන් උන්වහන්සේට සමාන වන බැවින් 'අසමසම' නම් වේ. සීලාදී ගුණයෙන් උන්වහන්සේට උපමාවක් නැති බැවින් 'අප්පටිම' නම් වේ. ඉතිරි පද දෙකෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ. එහි 'පටිමා' යනු උපමා මාත්‍රයයි, 'පටිභාග' යනු සමාන උපමාවයි, 'පටිපුග්ගල' යනු කරට කර සිටින පුද්ගලයා යැයි දත යුතුය.

Na kho panāhaṃ samanupassāmīti mama samantacakkhunā hatthatale āmalakaṃ viya sabbalokaṃ passantopi tattha sadevake…pe… pajāya attanā attato sīlasampannataraṃ sampannatarasīlaṃ kañci puggalaṃ na kho pana passāmi, tādisassa abhāvatoti adhippāyo. Aggappasādasuttādīnīti ettha –

'මම නොදකිමි' යනු - මාගේ සමන්ත චක්ඛු ඥානයෙන් අතැඹුලක් සේ මුළු ලෝකය දෙස බලන විටත්, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි... පෙ... සත්ව ප්‍රජාව අතර තමන්ට වඩා සීලයෙන් සම්පන්න වූ හෝ, ඉතා උසස් සීලයක් ඇති කිසිදු පුද්ගලයෙකු සැබවින්ම නොදකිමි, එවැනි කෙනෙකු නොමැති බැවින් යනු අදහසයි. 'අග්ගප්පසාද සූත්තාදීනී' යන්නෙහි -

‘‘Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā catuppadā vā bahuppadā vā rūpino vā arūpino vā saññino vā asaññino vā nevasaññināsaññino vā, tathāgato tesaṃ aggamakkhāyati arahaṃ sammāsambuddho. Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā. Agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī’’ti (a. ni. 4.34; 5.32; 10.15; itivu90) –

'මහණෙනි, පාද රහිත වූ හෝ, දෙපයක් ඇති වූ හෝ, සිව්පාවුන් වූ හෝ, බොහෝ පාද ඇති වූ හෝ, රූපී වූ හෝ, අරූපී වූ හෝ, සංඥී වූ හෝ, අසංඥී වූ හෝ, නේවසංඥානාසංඥී වූ හෝ යම් පමණ සත්ත්වයෝ වෙත්ද, රහත් වූ සම්‍යක් සම්බුදු වූ තථාගතයන් වහන්සේ ඔවුන් අතර අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ. මහණෙනි, යම් කෙනෙක් බුදුරදුන් කෙරෙහි පැහැදුණාහුද, ඔවුහු අග්‍ර වූවන් කෙරෙහි පැහැදුණාහු වෙති. අග්‍ර වූවන් කෙරෙහි පැහැදුණවුන්ට අග්‍ර වූ විපාකයක්ම වේ.'

Idaṃ [Pg.245] aggappasādasuttaṃ. Ādi-saddena –

මෙය අග්ගප්පසාද සූත්‍රයයි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් -

‘‘Sadevake…pe… sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī, tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.24; dī. ni. 3.188) –

'දෙවියන් සහිත... පෙ... දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයෙහි තථාගතයන් වහන්සේ අභිබවා යන්නෙකි, අන්‍යයන් විසින් අභිබවා නොයන ලද්දෙකි, සියල්ල දක්නෙකි, වසවර්තී වෙති, එබැවින් තථාගත යැයි කියනු ලැබේ' යන්නයි.

Evamādīni suttapadāni veditabbāni. Ādikā gāthāyoti ettha –

මෙවැනි සූත්‍ර පද දත යුතුය. 'ආදිකා ගාථා' යන්නෙහි -

‘‘Ahaṃ hi arahā loke, ahaṃ satthā anuttaro;

Ekomhi sammāsambuddho, sītibhūtosmi nibbuto. (mahāva. 11;

ma. ni. 1.285;

2.341);

'ලෝකයෙහි මමම රහත් වෙමි, මම අනුත්තර ශාස්තෘ වෙමි; මම එකම සම්‍යක් සම්බුද්ධ වෙමි, කෙලෙස් ගිනි නිවා සිහිල් වූවෙක් වෙමි.'

‘‘Danto damayataṃ seṭṭho, santo samayataṃ isi;

Mutto mocayataṃ aggo, tiṇṇo tārayataṃ varo. (itivu. 112);

'දමනය කරන්නවුන් අතර දමනය වූ ශ්‍රේෂ්ඨයාණෝය, සන්සිඳුවන්නවුන් අතර සන්සිඳුණු ඉසිවරයාණෝය, මුදවන්නවුන් අතර මුදා ගත් අග්‍රයාණෝය, එතෙර කරන්නවුන් අතර එතෙර වූ උත්තමයාණෝය.'

‘‘Nayimasmiṃ loke parasmiṃ vā pana,Buddhena seṭṭho sadiso ca vijjati;

Yamāhu dakkhiṇeyyānaṃ aggataṃ gato,Puññatthikānaṃ vipulaphalesina’’nti. (vi. va. 1047;

kathā. 799) –

'මේ ලෝකයෙහි හෝ පරලොවෙහි බුදුරදුන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ හෝ සමාන වූ කිසිවෙක් විද්‍යාමාන නොවේ; පින් කැමති, මහත් ඵල සොයන දායකයන්ගේ දක්ෂිණෙයයන් අතර යම් බුදු කෙනෙක් අග්‍රත්වයට පත්වූහයි පවසත්ද (ඒ බුදුරදුන් හා සමාන කෙනෙක් නැත).'

Evamādikā gāthā vitthāretabbā.

මෙවැනි ගාථාවන් විස්තර කළ යුතුය.

139. Dametīti sameti, kāyasamādīhi yojetīti attho. Taṃ pana kāyasamādīhi yojanaṃ yathārahaṃ tadaṅgavinayādīsu patiṭṭhāpanaṃ hotīti āha ‘‘vinetīti vuttaṃ hotī’’ti. Dametuṃ yuttāti damanārahā. Amanussapurisāti ettha na manussāti amanussā. Taṃsadisatā ettha jotīyati, tena manussattamattaṃ natthi, aññaṃ samānanti yakkhādayo ‘‘amanussā’’ti adhippetā, na ye keci manussehi aññe. Tathā hi tiracchānapurisānaṃ visuṃ gahaṇaṃ kataṃ, yakkhādayo eva ca niddiṭṭhā. Apalālo himavantavāsī. Cūḷodaramahodarā nāgadīpavāsino. Aggisikhadhūmasikhā sīhaḷadīpavāsino. Nibbisā katā dosavisassa vinodanena. Tenāha ‘‘saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpitā’’ti. Kūṭadantādayoti ādi-saddena ghoṭamukhaupāligahapatiādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sakkadevarājādayoti ādi-saddena ajakalāpayakkhabakabrahmādīnaṃ [Pg.246] saṅgaho daṭṭhabbo. Idaṃ cettha suttanti idaṃ kesisuttaṃ. Vinītā vicitrehi vinayanūpāyehīti etasmiṃ atthe vitthāretabbaṃ yathārahaṃ saṇhādīhi upāyehi vinayassa dīpanato.

139. 'දමති' යනු සන්සිඳුවයි, කාය සමාධිය ආදියෙහි යොදවයි යන අර්ථයයි. ඒ කාය සමාධි ආදියෙහි යෙදවීම යනු සුදුසු පරිදි තදංග විනය ආදියෙහි පිහිටුවීම බැවින් 'විනයනය කරයි යන අදහස කියන ලදී' යි පැවසූහ. 'දමෙතුං යුත්තා' යනු දමනය කිරීමට සුදුසු වූවෝය. 'අමනුස්සපුරිසා' යන්නෙහි මිනිසුන් නොවන බැවින් අමනුෂ්‍යයෝය. මිනිස් සමාන බව මෙහි හැඟවේ, ඒ නිසා මිනිස් ජාතිය පමණක් නැති, අන්‍ය කාරණාවලින් සමාන වූ යක්ෂයාදීන් 'අමනුෂ්‍ය' යනුවෙන් අදහස් කරන ලදී, මිනිසුන් නොවන ඕනෑම කෙනෙකු නොවේ. එහෙයින්ම තිරිසන් සතුන් වෙනම ගන්නා ලදී, අමනුෂ්‍යයන් ලෙස යක්ෂයාදීන්ම දක්වන ලදී. හිමවන්තයෙහි වාසය කරන අපලාල, නාගදීපයෙහි වාසය කරන චූළෝදර හා මහෝදර, ලංකාද්වීපයෙහි වාසය කරන අග්ගිසිඛ හා ධූමසිඛ යන මොවුහු ද්වේෂ නමැති විෂ දුරු කිරීමෙන් නිර්විෂ කරනු ලැබූහ. එබැවින් 'සරණශීලයෙහි පිහිටුවන ලදහ' යි කියන ලදී. 'කූටදන්තාදයෝ' යන තැන 'ආදි' ශබ්දයෙන් ඝෝටමුඛ, උපාලි ගෘහපති ආදීන් ඇතුළත් කිරීම දත යුතුය. 'සක්කදේවරජාදයෝ' යන තැන 'ආදි' ශබ්දයෙන් අජකලාප යක්ෂයා, බක බ්‍රහ්මයා ආදීන් ඇතුළත් කිරීම දත යුතුය. මෙහි සූත්‍රය නම් මේ කේසි සූත්‍රයයි. 'විවිධ වූ හික්මවීමේ උපාය මාර්ගයන්ගෙන් දමනය කරන ලදහ' යන අර්ථයෙහි, සුදුසු පරිදි මෘදු ආදී උපාය මාර්ගයන්ගෙන් හික්මවීම දැක්වෙන බැවින් විස්තර කළ යුතුය.

Visuddhasīlādīnaṃ paṭhamajjhānādīnīti ‘‘visuddhasīlassa paṭhamajjhānaṃ, paṭhamajjhānalābhino dutiyajjhāna’’ntiādinā tassa tassa uparūpari visesaṃ ācikkhantoti sambandho. Sotāpannādīnanti etthāpi eseva nayo. ‘‘Dantepi dametiyevā’’ti idaṃ pubbe ‘‘sabbena sabbaṃ damathaṃ anupagatā purisadammā’’ti vuttāti katvā vuttaṃ. Ye pana vippakatadammabhāvā sabbathā dametabbataṃ nātivattā, te satte sandhāya ‘‘dantepi dametiyevā’’ti vuttaṃ. Tepi hi purisadammā evāti, yato ne satthā dameti.

"පිරිසිදු සිල් ඇති ආදීන්ට ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදිය" යනු, පිරිසිදු සිල් ඇති තැනැත්තාට ප්‍රථම ධ්‍යානය ද, ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබූ තැනැත්තාට ද්විතීය ධ්‍යානය ද ආදී වශයෙන් ඒ ඒ පුද්ගලයාට ක්‍රමයෙන් ඉහළින් ඉහළට ඇති සුවිශේෂී ගුණාංග කියා දෙනු ලබන බව සම්බන්ධයයි. "සෝතාපන්නාදීන්ට" යන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයම අදාළ වේ. "දැමුණු අය පවා තවදුරටත් දමනය කරති" යනු, මීට පෙර "සෑම ආකාරයකින්ම දමනයට පත් නොවූ අය පුරුෂදම්ම (දමනය කළ යුතු පුරුෂයෝ)" ලෙස හඳුන්වනු ලැබූ බැවින් පවසන ලද්දකි. එහෙත් යම් සත්ත්ව කෙනෙකුන්ගේ දමනය කිරීමේ කටයුත්ත නිම නොවූයේ ද, සියලු අයුරින් දමනය විය යුතු බව ඉක්මවා නොගියේ ද, ඒ සත්ත්වයන් අරභයා "දැමුණු අය පවා තවදුරටත් දමනය කරති" යි පවසන ලදී. මක්නිසාද යත්, ඔවුන් ද තවමත් දමනය කළ යුතු පුරුෂයන්ම වන බැවින් ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන් දමනය කරන සේක.

Atthapadanti atthābhibyañjakapadaṃ, vākyanti attho. Vākyena hi atthābhibyatti, na nāmādipadamattena. Ekapadabhāvena ca anaññasādhāraṇo satthu purisadammasārathibhāvo dassito hoti. Tenāha ‘‘bhagavā hī’’tiādi. Aṭṭha disāti aṭṭha samāpattiyo. Tā hi aññamaññasambandhāpi asaṃkiṇṇabhāvena dissanti apadissantīti disā, disā viyāti vā disā. Asajjamānāti na sajjamānā vasībhāvappattiyā nissaṅgacārā. Dhāvanti javanavuttiyogato. Ekaṃyeva disaṃ dhāvati, attano kāyaṃ aparivattentoti adhippāyo. Satthārā pana damitā purisadammā ekiriyāpatheneva aṭṭha disā dhāvanti. Tenāha ‘‘ekapallaṅkeneva nisinnā’’ti. Aṭṭha disāti ca nidassanamattametaṃ, lokiyehi agatapubbaṃ nirodhasamāpattidisaṃ, amatadisañca pakkhandanato.

"අත්ථපද" යනු අර්ථය මැනවින් ප්‍රකාශ කරන පදය හෙවත් වාක්‍යයයි. අර්ථය ප්‍රකාශ වන්නේ වාක්‍යය මගිනි, නාම පදයක් පමණක් තිබීමෙන් නොවේ. "පුරිසදම්මසාරථි" භාවය වෙනත් කිසිවෙකුට පොදු නොවූ, ශාස්තෘන් වහන්සේටම ආවේණික වූවක් බව එක් පදයක් ලෙස දැක්වීමෙන් පැහැදිලි වේ. එබැවින් "භගවා හි" ආදිය වදාළ සේක. "අට දිසාවෝ" යනු අෂ්ට සමාපත්තීන් ය. ඒවා එකිනෙකට සම්බන්ධ වුවත්, මිශ්‍ර නොවූ ස්වභාවයකින් පවතින බැවින් හෝ දිශාවන් වැනි බැවින් "දිශා" නම් වේ. "අසජ්ජමානා" යනු නොඇලී, වසීභාවයට පත්වීම නිසා ඇලීමෙන් තොර හැසිරීමක් ඇතිව හා වේගවත් පැවැත්මක් ඇති බැවින් දිව යන්නාක් මෙනි. තමන්ගේ ශරීරය නොහරවා එක් දිශාවකටම දිව යෑම මෙහි අදහසයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් දමනය කරන ලද පුරුෂයෝ එක් ඉරියව්වකින්ම දිශා අටෙහි හැසිරෙති. එබැවින් "එක් පර්යංකයකින්ම හිඳගෙන" යැයි වදාළ සේක. "දිශා අට" යනු ලෞකිකයන් විසින් මින් පෙර නොගිය නිරෝධ සමාපත්තිය සහ අමෘත මහා නිර්වාණය නැමති දිශාවන්ට පැමිණීම දැක්වීමට යෙදූ උපමාවකි.

140. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvo, tattha niyuttoti diṭṭhadhammiko, idhalokattho. Kammakilesavasena samparetabbato sammā gantabbato samparāyo, paraloko, tattha niyuttoti samparāyiko, paralokattho. Paramo uttamo attho paramattho, nibbānaṃ. Tehi diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi. Yathārahanti yathānurūpaṃ. Tesu atthesu yo yo puggalo yaṃ yaṃ arahati, tadanurūpaṃ. Anusāsatīti vineti tasmiṃ atthe patiṭṭhapeti, saha atthena vattatīti sattho, bhaṇḍamūlena vāṇijjāya desantaraṃ gacchanto janasamūho. Hitupadesādivasena paripāletabbo sāsitabbo so etassa [Pg.247] atthīti satthā, satthavāho. So viya bhagavāti āha ‘‘satthā viyāti satthā, bhagavā satthavāho’’ti.

140. "දිට්ඨධම්ම" යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ මේ ආත්මභාවයයි, එහි යෙදුණු හෙයින් "දිට්ඨධම්මික" (මෙලොව අර්ථය) නම් වේ. කර්ම හා ක්ලේශයන්ට අනුව මතු පැමිණිය යුතු බැවින් හෝ යා යුතු බැවින් "සම්පරාය" යනු පරලොවයි, එහි යෙදුණු බැවින් "සම්පරායික" (පරලොව අර්ථය) නම් වේ. පරම වූ උත්තම අර්ථය "පරමත්ථ" නම් වූ නිර්වාණයයි. ඒ දිට්ඨධම්මික, සම්පරායික සහ පරමත්ථ යන අර්ථයන් මගිනි. "යථාරහං" යනු සුදුසු පරිදිය. ඒ ඒ පුද්ගලයා එම අර්ථයන්ගෙන් යමකට සුදුසු වේ ද, එයට අනුරූපව යන්නයි. "අනුසාසති" යනු හික්මවීම හෙවත් එම අර්ථයෙහි පිහිටුවීමයි. අර්ථය හෙවත් වස්තුව සමඟ පවතින බැවින් "සත්ථ" නම් වේ, එනම් බඩුබාහිරාදිය ගෙන වෙළඳාම සඳහා දේශාන්තරයන්හි යන පිරිසයි. හිතෝපදේශ ආදියෙන් ආරක්ෂා කළ යුතු හා අනුශාසනා කළ යුතු එවැනි පිරිසක් ඇති බැවින් උන්වහන්සේ "ශාස්තෘ" හෙවත් "සත්ථවාහ" (වෙළඳ පිරිස මෙහෙයවන්නා) නම් වන සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එම සත්ථවාහකයා මෙන් වන බැවින් "ශාස්තෘන් වහන්සේ සත්ථවාහකයෙකු වැනිය" යි වදාළ සේක.

Idāni tamatthaṃ niddesapāḷinayena dassetuṃ ‘‘yathā satthavāho’’tiādi vuttaṃ. Tattha sattheti satthike jane. Kaṃ tārenti etthāti kantāro, nirudako araññappadeso. Ruḷhīvasena pana itaropi araññappadeso tathā vuccati. Corakantāranti corehi adhiṭṭhitakantāraṃ. Tathā vāḷakantāraṃ. Dubbhikkhakantāranti dullabhabhikkhaṃ kantāraṃ. Tāretīti akhemantaṭṭhānaṃ atikkāmeti. Uttāretītiādi upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vuttaṃ. Atha vā uttāretīti khemantabhūmiṃ upanento tāreti. Nittāretīti akhemantaṭṭhānato nikkhāmento tāreti. Patāretīti pariggahetvā tāreti, hatthena pariggahetvā viya tāretīti attho. Sabbampetaṃ tāraṇuttāraṇādikhemaṭṭhāne ṭhapanamevāti āha ‘‘khemantabhūmiṃ sampāpetī’’ti. Satteti veneyyasatte. Mahāgahanatāya, mahānatthatāya, dunnittharaṇatāya ca jātiyeva kantāro jātikantāro, taṃ jātikantāraṃ.

දැන් එම අර්ථය නිද්දේස පාළි ක්‍රමයට පෙන්වීම පිණිස "යථා සත්ථවාහෝ" ආදිය වදාරන ලදී. එහි "සත්ථ" යනු සත්ථික ජනයා (ගුරු පිරිසෙහි සාමාජිකයන්) ගැනයි. යමකින් එතෙර කරවන්නේ ද, එය "කන්තාර" (කතර) නම් වේ, එනම් ජලය රහිත වනාන්තර ප්‍රදේශයයි. රූඪි වශයෙන් අනෙකුත් වනාන්තර ප්‍රදේශ ද එසේ හඳුන්වනු ලැබේ. "චෝර කන්තාර" යනු සොරුන්ගෙන් ගහණ වූ කතරයි. එසේම "වාළ කන්තාර" (වන සතුන්ගෙන් යුත් කතර) ද දත යුතුය. "දුබ්භික්ඛ කන්තාර" යනු ආහාර සොයා ගැනීමට අපහසු කතරයි. "තාරේති" යනු භයානක ස්ථානයෙන් එතෙර කරවීමයි. "උත්තාරේති" ආදිය උපසර්ග පද එක් කර පැවසූ වචනයන් ය. එසේ නැතහොත්, "උත්තාරේති" යනු නිර්භය භූමියට පමුණුවමින් එතෙර කරවීමයි. "නින්තාරේති" යනු භයානක ස්ථානයෙන් බැහැර කරමින් එතෙර කරවීමයි. "පතාරේති" යනු අතින් අල්ලා ගන්නාක් මෙන් ආරක්ෂා කරමින් එතෙර කරවීමයි. මේ සියල්ලෙන්ම අදහස් කරන්නේ එතෙර කරවා නිර්භය ස්ථානයක පිහිටුවීම බැවින් "ක්ෂේම භූමියට පමුණුවයි" යි වදාළ සේක. "සත්ත" යනු විනෙය සත්ත්වයන්ය. මහා ඝන බව නිසා ද, මහා විපත්තියක් වන බැවින් ද, එතෙර වීමට අපහසු බැවින් ද ජාතියම (උපතම) කතරකි, එය "ජාති කන්තාරය" යි.

Ukkaṭṭhaparicchedavasenāti ukkaṭṭhasattaparicchedavasena. Devamanussā eva hi ukkaṭṭhasattā, na tiracchānādayo. Bhabbapuggalaparicchedavasenāti sammattaniyāmokkamanassa yogyapuggalassa paricchindanavasena. Etanti ‘‘devamanussāna’’nti etaṃ vacanaṃ. Bhagavatoti nissakkavacanaṃ yathā ‘‘upajjhāyato ajjhetī’’ti, bhagavato santiketi vā attho. Upanissayasampattinti tihetukapaṭisandhiādikaṃ maggaphalādhigamassa balavakāraṇaṃ.

"උක්කට්ඨ පරිච්ඡේද වශයෙන්" යනු උසස් සත්ත්වයන් වෙන් කර දැක්වීමෙනි. දෙවියන් සහ මනුෂ්‍යයන්ම උසස් සත්ත්වයන් වේ, තිරිසන් ආදීහු උසස් සත්ත්වයන් ලෙස නොසැලකේ. "භබ්බ පුද්ගල පරිච්ඡේද වශයෙන්" යනු ආර්ය මාර්ගයට පැමිණීමට සුදුසු පුද්ගලයන් වෙන් කර දැක්වීමෙනි. "ඒ" යනු "දේව මනුස්සානං" යන මේ වචනයයි. "භගවතෝ" යන්න මෙහි පංචමී විභක්තියේ අර්ථය දෙයි, එනම් "උපාධ්‍යායයන්ගෙන් ඉගෙන ගනියි" යන්නා සේ "භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන්" හෝ "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි" යන අර්ථයයි. "උපනිස්සය සම්පත්තිය" යනු මාර්ග ඵල ලැබීමට බලවත් හේතුවක් වන ත්‍රිහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය ආදියයි.

Gaggarāyāti gaggarāya nāma rañño deviyā, tāya vā kāritattā ‘‘gaggarā’’ti laddhanāmāya. Sare nimittaṃ aggahesīti ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti dhammasaññāya sare nimittaṃ gaṇhi, gaṇhanto ca pasannacitto parisapariyante nipajji. Sannirumbhitvā aṭṭhāsīti tassa sīse daṇḍassa ṭhapitabhāvaṃ apassanto tattha daṇḍaṃ uppīḷetvā aṭṭhāsi. Maṇḍūkopi daṇḍe ṭhapitepi uppīḷitepi dhammagatena pasādena vissaramakarontova kālamakāsi. Devaloke nibbattasattānaṃ ayaṃ dhammatā, yā ‘‘kutohaṃ idha nibbatto, tattha kiṃ nu kho kammamakāsi’’nti āvajjanā. Tasmā attano purimabhavassa diṭṭhattā āha ‘‘are ahampi nāma idha nibbatto’’ti[Pg.248]. Bhagavato pāde vandi kataññutāsaṃvaḍḍhitena pemagāravabahumānena.

"ගග්ගරා" යනු ගග්ගරා නම් රජ බිසව විසින් කරවන ලද බැවින් එම නම ලැබූ පොකුණයි. "හඬෙහි නිමිත්ත ගත්තේය" යනු "මේ දේශනා කරනුයේ ධර්මයයි" යන සංඥාවෙන් හඬෙහි අරමුණ ගත්තේය, එසේ අරමුණ ගනිමින් ප්‍රසන්න සිතින් යුතුව පිරිස කෙළවර වැතිර සිටියේය. "නොසැලී සිටියේය" යනු එම මැඩියාගේ හිස මත කෙවිට තබා ඇති බව නොදැක එහි කෙවිට තද කරගෙන සිටීමයි. මැඩියා ද කෙවිට තැබූවත්, එයින් තෙරපුණත්, ධර්මය කෙරෙහි වූ ප්‍රසාදය නිසා අමිහිරි හඬක් නොනගාම කළුරිය කළේය. "මම මෙහි උපන්නේ ඇයි, එහිදී මා කළ කර්මය කුමක්ද?" යැයි මෙනෙහි කිරීම දෙව්ලොව උපන් සත්ත්වයන්ගේ ස්වභාවයයි. එබැවින් තම පෙර භවය දැකීමෙන් "අහෝ, මම මෙහි උපන්නෙමි" යි පැවසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති වූ කෘතඥතාවයෙන් වැඩුණු ප්‍රේම ගෞරව සහ බහුමානයෙන් යුතුව උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද වැන්දේය.

Bhagavā jānantova mahājanassa kammaphalaṃ, buddhānubhāvañca paccakkhaṃ kātukāmo ‘‘ko me vandatī’’ti gāthāya pucchi. Tattha koti devanāgayakkhagandhabbādīsu ko, katamoti attho. Meti mama. Pādānīti pāde. Iddhiyāti imāya evarūpāya deviddhiyā. ‘‘Yasasā’’ti iminā edisena parivārena, paricchedena ca. Jalanti vijjotamāno. Abhikkantenāti ativiya kantena kamanīyena sundarena. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena sarīravaṇṇanibhāya. Sabbā obhāsayaṃ disāti sabbā dasapi disā pabhāsento, cando viya, sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekālokaṃ karontoti attho.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියල්ල දැන දැනම මහජනයාට කර්ම ඵලය සහ බුද්ධානුභාවය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරනු පිණිස "කවුද මේ මා වඳින්නේ?" යන ගාථාවෙන් විමසූ සේක. එහි "කෝ" යනු දේව, නාග, යක්ෂ, ගන්ධබ්බ ආදීන් අතුරින් කවරෙක් ද යන අර්ථයයි. "මේ" යනු මාගේ යන්නයි. "පාදානි" යනු ශ්‍රී පාදයන් ය. "ඉද්ධියා" යනු මෙබඳු වූ දිව්‍ය සෘද්ධියෙනි. "යසසා" යනු මෙබඳු වූ පිරිවරින් හා ප්‍රමාණයෙනි. "ජලං" යනු බබළමින් යන්නයි. "අභික්කන්තේන" යනු ඉතා ප්‍රියජනක වූ, රමණීය වූ හා යහපත් වූ යන්නයි. "වණ්ණේන" යනු ශරීරයේ වර්ණය හෙවත් රැස් වළල්ලෙනි. "සියලු දිශාවන් බබළවමින්" යනු දස දිශාවන්ම ඒකාලෝක කරමින්, චන්ද්‍රයා මෙන් ද සූර්යයා මෙන් ද ඒකාකාර ආලෝකයක් පතුරවමින් යන්න අර්ථයයි.

Evaṃ pana bhagavatā pucchito devaputto attānaṃ pavedento ‘‘maṇḍūkohaṃ pure āsi’’nti gāthamāha. Tattha pureti purimajātiyaṃ. ‘‘Udake’’ti idaṃ tadā attano uppattiṭṭhānadassanaṃ. ‘‘Udake maṇḍūko’’ti etena uddhamāyikādikassa thale maṇḍūkassa nivattanaṃ kataṃ hoti. Gāvo caranti etthāti gocaro, gunnaṃ ghāsesanaṭṭhānaṃ. Idha pana gocaro viyāti gocaro, vāri udakaṃ gocaro etassāti vārigocaro. Udakacārīpi hi koci kacchapādi avārigocaropi hotīti ‘‘vārigocaro’’ti visesetvā vuttaṃ. Tava dhammaṃ suṇantassāti brahmassarena karavīkarutamañjunā desentassa tava dhammaṃ ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti sare nimittaggāhavasena suṇantassa. Anādare cetaṃ sāmivacanaṃ. Avadhi vacchapālakoti vacche rakkhanto gopāladārako mama samīpaṃ āgantvā daṇḍamolubbha tiṭṭhanto mama sīse daṇḍaṃ sannirumbhitvā maṃ māresīti attho.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා තමන් කවුදැයි හඳුන්වා දෙමින් 'මම පෙර ආත්මයෙහි මැඩියකුව සිටියෙමි' යන ගාථාව පැවසුවේය. එහි 'පුරේ' යනු පෙර ආත්මයෙහි යන්නයි. 'උදකේ' යනු එකල තමන් උපන් ස්ථානය දැක්වීමකි. 'උදකේ මණ්ඩුකෝ' (දියෙහි වසන මැඩියා) යන මෙයින් ගොඩබිම වසන උද්ධමායිකාදී මැඩියන්ගෙන් වෙන් කොට දක්වයි. 'ගෝ' (ගවයන්) හැසිරෙන තැන 'ගෝචර' නම් වේ, එනම් ගවයන්ගේ ආහාර සොයන ස්ථානයයි. මෙහිදී 'ගෝචර' යන්න උපමාවක් ලෙස ගෙන ඇත; දිය (වාරි) තම ගෝචර ස්ථානය (ආහාර සොයන හෝ හැසිරෙන තැන) වූ බැවින් 'වාරිගෝචර' නම් වේ. කැස්බෑවා වැනි දියෙහි හැසිරෙන ඇතැම් සතුන් දියෙන් බැහැර ගොඩබිමෙහි ද හැසිරෙන බැවින්, මැඩියා දියෙහිම හැසිරෙන බව විශේෂ කොට දැක්වීමට 'වාරිගෝචරෝ' යැයි වදාළහ. 'තව ධම්මං සුණන්තස්ස' යනු බ්‍රහ්ම ස්වරයට හා කරවීක පක්ෂියෙකුගේ හඬට බඳු වූ මියුරු හඬින් ධර්මය දේශනා කරන ඔබ වහන්සේගේ ඒ හඬ 'ධර්මය' යැයි නිමිත්තක් (අරමුණක්) ගෙන ශ්‍රවණය කරමින් සිටියදී යන්නයි. මෙහි 'සුණන්තස්ස' යන සාමී විභක්තිය 'අනාදර' අර්ථයෙහි (එනම් ධර්මය අසමින් සිටියදීම වෙනත් දෙයක් සිදු වූ බව දැක්වීමට) යෙදී ඇත. 'අවධි වච්ඡපාලකෝ' යනු වස්සන් රකින ගොපලු දරුවෙක් මා අසලට පැමිණ, කෙවිටට බර දී සිටගෙන සිටින අතරතුර මගේ හිස මත එම කෙවිට තද කර මාව මරා දැමුවේය යන අර්ථයයි.

Sitaṃ katvāti ‘‘tathā parittatarenāpi puññānubhāvena evaṃ ativiya uḷārā lokiyalokuttarā sampattiyo labbhantī’’ti pītisomanassajāto bhāsurataradhavalavipphurantadassanakiraṇāvalīhi bhiyyoso mattāya taṃ padesaṃ obhāsento sitaṃ katvā. Pītisomanassavasena hi so –

සිතං කත්වා යනු 'මෙසේ ඉතා ස්වල්ප වූ පිනක ආනුභාවයෙන් වුවද මෙවන් ඉතා උදාර වූ ලෞකික ලෝකෝත්තර සම්පත් ලැබිය හැක්කේය' යන්න සලකා ඇති වූ ප්‍රීති සෝමනස්සයෙන් යුතුව, අතිශයින් බැබළෙන සුදු පැහැති විහිදී යන දන්ත කිරණ මාලාවන්ගෙන් ඒ ප්‍රදේශය අතිශයින් ආලෝකවත් කරමින් සිනහ පහළ කොට යන්නයි. ප්‍රීති සෝමනස්සය හේතුවෙන් ඔහු මෙසේ කීවේය -

‘‘Muhuttaṃ [Pg.249] cittapasādassa, iddhiṃ passa yasañca me;

Ānubhāvañca me passa, vaṇṇaṃ passa jutiñca me.

“ස්වාමීනි, මොහොතක් මා තුළ ඇති වූ සිතේ පැහැදීම නිසා ලත් මාගේ මේ ඉර්ධිය සහ පිරිවර සම්පත්තිය බලන්න; මාගේ ආනුභාවය බලන්න; මාගේ ශරීර වර්ණය සහ තේජස ද බලන්න.

‘‘Ye ca te dīghamaddhānaṃ, dhammaṃ assosuṃ gotama;

Pattā te acalaṭṭhānaṃ, yattha gantvā na socare’’ti. (vi. va. 859-860);

ගෞතමයන් වහන්ස, යම් කෙනෙක් දීර්ඝ කාලයක් ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී සද්ධර්මය ශ්‍රවණය කළාහුද, ඔවුහු යම් තැනකට ගිය පසු කිසිදා ශෝක නොකරන්නාහුද, ඒ අකම්පිත වූ නිවන් පියසට (අචල ස්ථානයට) පැමිණෙන්නාහුය.”

Imā dve gāthā vatvā pakkāmi.

මේ ගාථා දෙක පවසා ඔහු (එම දිව්‍ය පුත්‍රයා) නික්ම ගියේය.

141. Yaṃ pana kiñcīti ettha yanti aniyamitavacanaṃ. Tathā kiñcīti. Panāti vacanālaṅkāramattaṃ. Tasmā yaṃ kiñcīti ñeyyassa anavasesapariyādānaṃ kataṃ hoti. Panāti vā visesatthadīpako nipāto. Tena ‘‘sammāsambuddho’’ti iminā saṅkhepato, vitthārato ca satthu catusaccābhisambodho vutto. ‘‘Buddho’’ti pana iminā tadaññassapi ñeyyassāvabodho. Purimena vā satthu paṭivedhañāṇānubhāvo, pacchimena desanāñāṇānubhāvo. Pīti upari vuccamāno viseso jotīyati. Sabbaso paṭipakkhehi vimuccatīti vimokkho, aggamaggo. Tassa anto aggaphalaṃ, tattha bhavaṃ tasmiṃ laddhe laddhabbato vimokkhantikañāṇaṃ, sabbaññutaññāṇena saddhiṃ sabbampi buddhañāṇaṃ. Evaṃ pavattoti ettha –

141. ‘යං පන කිඤ්චි’ යන මෙහි ‘යං’ යනු අනිශ්චිත වචනයකි. ‘කිඤ්චි’ යන්නද එසේමය. ‘පන’ යනු නිපාතයකි. එබැවින් ‘යං කිඤ්චි’ යන පදයෙන් දත යුතු සියලු ධර්මයන් (ඥෙය මණ්ඩලය) ඉතිරි රහිතව ගැනීම අදහස් කෙරේ. ‘පන’ යන්න විශේෂ අර්ථයක් දක්වන නිපාතයක් ලෙස ද ගත හැකිය. එමගින් ‘සම්මාසම්බුද්ධ’ යන පදයෙන් කෙටි වශයෙන් ද, විස්තර වශයෙන් ද ශාස්තෘන් වහන්සේගේ චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධය කියැවේ. ‘බුද්ධ’ යන පදයෙන් එයින් බැහැර වූ දත යුතු (ඥෙය) සියලු දේ අවබෝධ කර ගැනීම කියැවේ. එසේත් නැතිනම්, පළමු පදයෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ප්‍රතිවේධ ඥාන ආනුභාවය ද, දෙවන පදයෙන් දේශනා ඥාන ආනුභාවය ද කියැවේ. මින් මතු කියැවෙන විශේෂය ‘පන’ ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ වේ. සියලු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදෙන බැවින් ‘විමොක්ඛ’ නම් වූ අග්‍ර මාර්ගය (අර්හත් මාර්ගය) අදහස් වේ. එහි කෙළවර අග්‍ර ඵලය (අර්හත් ඵලය) යි. එම අර්හත් ඵලය ලැබූ පසු, ලැබිය යුත්ත ලැබූ බැවින් එහි පවත්නා වූ ඥානය ‘විමොක්ඛන්තික ඥානය’ නම් වේ. එය සර්වඥතා ඥානය සමඟ ඇති වන සමස්ත බුද්ධ ඥානයම වේ. එය මෙසේ පවතී -

‘‘Sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, anaññaneyyatāya buddho, visavitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupalepasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti buddho, ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho, ekāyanamaggaṃ gatoti buddho, eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho, abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddho. Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehikataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ. Vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho’’ti (mahāni. 192) –

“සර්වඥතා ඥානයෙන් යුක්ත බැවින් බුද්ධ නම් වන සේක, සියල්ල දකින බැවින් බුද්ධ නම් වන සේක, අන්‍යයෙකුගේ උපදෙස් රහිතව අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ නම් වන සේක, ගුණධර්ම විහිදුවන බැවින් බුද්ධ නම් වන සේක, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ බැවින් බුද්ධ නම් වන සේක, කෙලෙස් වැල්වලින් තැවරී නැති බැවින් බුද්ධ නම් වන සේක, ඒකාන්තයෙන්ම වීතරාගී බැවින් බුද්ධ නම් වන සේක, ඒකාන්තයෙන්ම වීතදෝසී බැවින් බුද්ධ නම් වන සේක, ඒකාන්තයෙන්ම වීතමෝහී බැවින් බුද්ධ නම් වන සේක, ඒකාන්තයෙන්ම නික්ලේෂී බැවින් බුද්ධ නම් වන සේක, ඒකායන මාර්ගයට පැමිණි බැවින් බුද්ධ නම් වන සේක, තනිවම අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ නම් වන සේක, අවිද්‍යාව දුරු කර ප්‍රඥාව ලැබූ බැවින් බුද්ධ නම් වන සේක. බුද්ධ යන මේ නාමය මෑණියන් විසින් කරන ලද්දක් නොවේ, පියා විසින්, සහෝදරයා විසින්, සහෝදරිය විසින්, මිත්‍ර ඇමතියන් විසින්, ලේ නෑයන් විසින්, මහණ බමුණන් විසින් හෝ දෙවියන් විසින් කරන ලද්දක් නොවේ. බුද්ධ යන යම් මේ නාමයක් ඇද්ද, එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා බෝධි මූලයෙහිදී සර්වඥතා ඥානය ලැබීමත් සමඟම සාක්ෂාත් කළා වූ, අර්හත් ඵලයෙහි කෙළවර ලත් පඤ්ඤත්තියකි.”

Ayaṃ [Pg.250] niddesapāḷinayo. Yasmā cettha tassā paṭisambhidāpāḷiyā bhedo natthi, tasmā dvīsu ekenāpi atthasiddhīti dassanatthaṃ ‘‘paṭisambhidānayo vā’’ti aniyamattho vā-saddo vutto.

මෙය නිද්දේස පාලි ක්‍රමයයි. මෙහි පටිසම්භිදා මග්ග පාලිය හා වෙනසක් නොමැති බැවින්, මේ ක්‍රම දෙකෙන් කවරක් වුවද අර්ථය සපයන බව දැක්වීමට 'පටිසම්භිදානයෝ වා' යැයි අනිශ්චිත අර්ථය දෙන 'වා' ශබ්දය යොදා ඇත.

Tattha yathā loke avagantā ‘‘avagato’’ti vuccati, evaṃ bujjhitā saccānīti buddho suddhakattuvasena. Yathā paṇṇasosā vātā ‘‘paṇṇasusā’’ti vuccanti, evaṃ bodhetā pajāyāti buddho hetukattuvasena, hetuattho cettha antonīto.

එහි ලෝකයෙහි යමක් අවබෝධ කරගත් තැනැත්තා 'අවගත' (දැනගත්තා) යැයි කියනු ලබන්නා සේ, ශුද්ධ කර්තෘ අර්ථයෙන් සත්‍යයන් අවබෝධ කළ බැවින් 'බුද්ධ' නම් වේ. වියළි කොළ වියළන සුළඟ 'පණ්ණසුස' (කොළ වියළන්නා) යැයි කියනු ලබන්නා සේ, හේතු කර්තෘ අර්ථයෙන් සත්ත්ව ප්‍රජාව අවබෝධ කරවන (බුදු කරවන) බැවින් 'බුද්ධ' නම් වේ. මෙහිදී 'හේතු' අර්ථය පදයේ අභ්‍යන්තරයෙහිම ගැබ්ව පවතී.

Sabbaññutāya buddhoti sabbadhammabujjhanasamatthāya buddhiyā buddhoti attho. Sabbadassāvitāya buddhoti sabbadhammānaṃ ñāṇacakkhunā diṭṭhattā buddhoti attho. Anaññaneyyatāya buddhoti aññena abodhanīto sayameva buddhattā buddhoti attho. Visavitāya buddhoti nānāguṇavisavanato padumamiva vikasanaṭṭhena buddhoti attho. Khīṇāsavasaṅkhātena buddhoti evamādīhi chahi pariyāyehi niddakkhayavibuddho puriso viya sabbakilesaniddakkhayavibuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Ekāyanamaggaṃ gatoti buddhoti gamanatthānaṃ buddhiatthatāya buddhiatthānampi gamanatthatā labbhatīti ekāyanamaggaṃ gatattā buddhoti vuccatīti attho. Eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddhoti na parehi buddhattā buddho, atha kho sayameva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhattā buddhoti attho. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddhoti buddhi buddhaṃ bodhoti anatthantaraṃ. Tattha yathā rattaguṇayogato ratto paṭo, evaṃ buddhaguṇayogato buddhoti ñāpanatthaṃ vuttaṃ. Tato paraṃ buddhoti netaṃ nāmantiādi atthānugatāyaṃ paññattīti bodhanatthaṃ vuttanti evamettha imināpi kāraṇena bhagavā buddhoti veditabbaṃ.

සර්වඥතා ඥානයෙන් බුද්ධ යනු, සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කර ගැනීමට සමත් වූ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත බැවින් බුද්ධ යන්නයි. සියල්ල දකින බැවින් බුද්ධ යනු, සියලු ධර්මයන් ඥාන චක්ෂුසින් දුටු බැවින් බුද්ධ යන්නයි. අන්‍යයන්ගේ උපදෙස් රහිතව බුද්ධ යනු, අන්‍යයෙකු විසින් අවබෝධ කරවිය නොහැකිව තමන් විසින්ම අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ යන්නයි. ගුණ විහිදුවන බැවින් බුද්ධ යනු, විවිධ ගුණධර්මයන් විහිදුවන බැවින් නෙළුම් මලක් පිපෙන්නාක් මෙන් විකසිත වන අර්ථයෙන් බුද්ධ යන්නයි. ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීමෙන් බුද්ධ යනාදී සය වැදගත් ක්‍රමයන්ගෙන්, නින්ද නිමවී පිබිදුණු පුරුෂයෙකු මෙන් සියලු කෙලෙස් නින්දෙන් පිබිදුණු බැවින් බුද්ධ යැයි වදාළහ. ඒකායන මාර්ගයට පැමිණි බැවින් බුද්ධ යනු, ගමන යන අර්ථය දෙන ධාතූන් අවබෝධය යන අර්ථයෙහි ද යෙදෙන බැවින්, ඒකායන මාර්ගයෙහි ගිය හෙයින් බුද්ධ යැයි කියනු ලැබේ. තනිවම අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ යනු, අන්‍යයන් විසින් බුදු කරවන ලද්දෙක් නොව, තමන් විසින්ම අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ යන්නයි. අවිද්‍යාව දුරු කර ප්‍රඥාව ලැබූ බැවින් බුද්ධ යනු, 'බුද්ධි', 'බුද්ධ', 'බෝධ' යන වචන එකම අර්ථය දෙන බවයි. එහි රතු පැහැය හා යෙදීමෙන් රෙදි කඩක් 'රතු' (රත්ත) වන්නා සේ, බුද්ධ යන ගුණය හා යෙදීමෙන් 'බුද්ධ' නම් වන බව දැක්වීමට මෙය වදාළහ. ඉන් පසුව එන 'බුද්ධෝති නේතං නාමං' ආදී පාඨය, මෙම පඤ්ඤත්තිය අර්ථයට අනුකූලව ඇති වූවක් බව හැඟවීමට වදාළහ. මෙසේ මේ කරුණු නිසාද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'බුද්ධ' නම් වන බව දත යුතුය.

142. Assāti bhagavato. Guṇavisiṭṭhasabbasattuttamagarugāravādhivacananti sabbehi sīlādiguṇehi visiṭṭhassa tato eva sabbasattehi uttamassa garuno gāravavasena vuttavacanamidaṃ bhagavāti. Tathā hi lokanātho aparimitanirupamappabhāvasīlādiguṇavisesasamaṅgitāya sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya [Pg.251] niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya, accantupakāritāya ca aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamagāravaṭṭhānanti.

142. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්බන්ධයෙනි. ‘භගවා’ යන වචනය සියලු සීලාදී ගුණධර්මයන්ගෙන් විශිෂ්ට වූ, ඒ නිසාම සියලු සත්ත්වයන්ට වඩා උතුම් වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරවය නිසා පවසන ලද, උසස් ගෞරවයක් ප්‍රකාශ කරන වචනයකි. ඒ සැබෑය; ලෝකනාථයන් වහන්සේ අපරිමිත වූ ද අසදෘශ වූ ද ප්‍රභාව ඇති සීලාදී ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ද, සියලු අනර්ථයන් දුරු කිරීම පෙරදැරි කරගත්, ඉතිරි නොවුණු හිතසුව සැලසීමෙහි නිරත වූ, අතිශය ශ්‍රේෂ්ඨ වූ උත්සාහ සම්පත්තියෙන් යුතුව දෙවි මිනිසුන් සහිත ප්‍රජාවට අතිශයින් උපකාරී වන බැවින් ද, අපරිමිත වූ ලෝක ධාතූන්හි වෙසෙන අපරිමිත සත්ත්වයන්ගේ උත්තම ගෞරවාස්ථානය වන්නාහ.

Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhanti seṭṭhavācakaṃ vacanaṃ seṭṭhaguṇasahacaraṇato ‘‘seṭṭha’’nti vuttaṃ. Atha vā vuccatīti vacanaṃ, attho. Tasmā yo ‘‘bhagavā’’ti vacanena vacanīyo attho, so seṭṭhoti attho. Bhagavāti vacanamuttamanti etthāpi eseva nayo. Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogato, garukaraṇaṃ vā sātisayaṃ arahatīti gāravayutto, gāravārahoti attho.

‘භගවා’ යන වචනය ශ්‍රේෂ්ඨ ය. ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින් ‘ශ්‍රේෂ්ඨ’ යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත්, (අර්ථය) ප්‍රකාශ කරන බැවින් වචනයයි. එබැවින් ‘භගවා’ යන වචනයෙන් ප්‍රකාශ කළ යුතු යම් අර්ථයක් වේ ද, ඒ අර්ථය ශ්‍රේෂ්ඨය යනු අදහසයි. ‘භගවා යනු උත්තම වචනයකි’ යන තැන ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘ගෞරවයුක්ත’ යනු ගුරු ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ගෞරවනීයත්වයට පත් වූවකි. නැතහොත්, අතිශය ගෞරව කිරීමට සුදුසු බැවින් ගෞරවයුක්ත ය, එනම් ගෞරවයට සුදුසු (ගෞරවාර්හ) යන අර්ථයයි.

Guṇavisesahetukaṃ ‘‘bhagavā’’ti idaṃ bhagavato nāmanti saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato vibhajitukāmo nāmaṃyeva tāva atthuddhāravasena dassento ‘‘catubbidhaṃ vā nāma’’ntiādimāha. Tattha āvatthikanti avatthāya viditaṃ taṃ taṃ avatthaṃ upādāya paññattaṃ voharitaṃ. Tathā liṅgikaṃ tena tena liṅgena voharitaṃ. Nemittikanti nimittato āgataṃ. Adhiccasamuppannanti yadicchāya pavattaṃ, yadicchāya āgataṃ yadicchakaṃ. Paṭhamena ādi-saddena bālo, yuvā, vuḍḍhoti evamādiṃ saṅgaṇhāti, dutiyena muṇḍī, jaṭīti evamādiṃ, tatiyena bahussuto, dhammakathiko, jhāyīti evamādiṃ, catutthena aghamarisanaṃ pāvacananti evamādiṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Nemittika’’nti vuttamatthaṃ byatirekavasena patiṭṭhāpetuṃ ‘‘na mahāmāyāyā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Vimokkhantika’’nti iminā idaṃ nāmaṃ ariyāya jātiyā jātakkhaṇeyeva jātanti dasseti. Yadi vimokkhantikaṃ, atha kasmā aññehi khīṇāsavehi asādhāraṇanti āha ‘‘saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā’’ti. Buddhānañhi arahattaphalaṃ nipphajjamānaṃ sabbaññutaññāṇādīhi sabbehi buddhaguṇehi saddhiṃyeva nipphajjati. Tena vuttaṃ ‘‘vimokkhantika’’nti. Sacchikā paññattīti sabbadhammānaṃ sacchikiriyānimittā paññatti. Atha vā sacchikā paññattīti paccakkhasiddhā paññatti. Yaṃguṇanimittā hi sā, te satthu paccakkhabhūtāti guṇā viya sāpi sacchikatā eva nāma hoti, na paresaṃ vohāramattenāti adhippāyo.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ‘භගවා’ යන මේ නාමය ගුණ විශේෂයන් හේතු කොට ගෙන ලැබුණකි. මෙසේ සැකෙවින් කියන ලද අර්ථය විස්තර වශයෙන් බෙදා දැක්වීමට කැමති ව නාමයම අර්ථ උද්ධාරය (තේරුම මතු කිරීම) මගින් දක්වමින් ‘චතුබ්බිධං වා නාමං’ යනාදිය වදාළේය. එහි ‘ආවත්ථික’ යනු අවස්ථාව අනුව ප්‍රකට වූ, ඒ ඒ අවස්ථාවන් උපයෝගී කරගෙන පනවන ලද ව්‍යවහාරයයි. එමෙන්ම ‘ලිංගික’ යනු ඒ ඒ ලිංග (සලකුණු) අනුව ව්‍යවහාර කරන ලද්දයි. ‘නේමිත්තික’ යනු නිමිත්තෙන් (හේතුවෙන්) පැමිණි නාමයයි. ‘අධිච්චසමුප්පන්න’ යනු රුචිය පරිදි (සසම්භාවීව) පවතින නාමයයි. පළමු ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් බාල, යුව, වෘද්ධ යනාදිය ද; දෙවැන්නෙන් මුණ්ඩී (හිස මුඩු කළ), ජටී (ජටාධාරී) යනාදිය ද; තෙවැන්නෙන් බහුශ්‍රැත, ධර්මකථික, ධ්‍යානලාභී යනාදිය ද; සිව්වැන්නෙන් පව් නසන සූත්‍ර ධර්ම (අඝමරිසන) යනාදිය ද සංග්‍රහ වේ. ‘නේමිත්තික’ යන්නෙහි අර්ථය ව්‍යතිරේක වශයෙන් තහවුරු කිරීමට ‘න මහාමායාය’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘විමොක්ඛන්තික’ යන්නෙන් මෙම නාමය ආර්ය ජාතියෙහි ඉපදුණු (රහත් වූ) මොහොතේම උපන් බව දක්වයි. ඉදින් එය විමොක්ඛන්තික (රහත් බව අවසානයෙහි ලැබුණක්) නම්, අන් රහතන් වහන්සේලාට සාධාරණ නොවන්නේ ඇයි ද යන්නට ‘සර්වඥතා ඥානය ලැබීමත් සමඟම’ ලැබෙන බැවින් යැයි පැවසීය. බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ අර්හත් ඵලය සිද්ධ වන විට සර්වඥතා ඥානය ආදී සියලු බුද්ධ ගුණයන් සමඟම එය සිද්ධ වෙයි. එබැවින් ‘විමොක්ඛන්තික’ යැයි කියන ලදී. ‘සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති’ යනු සියලු ධර්මයන් සාක්ෂාත් කිරීම නිමිති කොට ගත් පැනවීමකි. නැතහොත් ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන්ම සිද්ධ වූ පැනවීමකි. යම් ගුණයක් නිමිති කරගෙන එම පැනවීම සිදු වූයේ ද, ඒ ගුණයන් ශාස්තෘන් වහන්සේට ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ බැවින්, ඒ ගුණයන් මෙන්ම එම පැනවීම ද සාක්ෂාත් කරන ලද්දක්ම වේ මිස, හුදෙක් අනුන්ගේ ව්‍යවහාරයක් පමණක් නොවේ යනු අදහසයි.

143. Vadantīti [Pg.252] mahātherassa garubhāvato bahuvacanenāha, saṅgītikārehi vā katamanuvādaṃ sandhāya. Issariyādibhedo bhago assa atthīti bhagī. Akāsi bhagganti rāgādipāpadhammaṃ bhaggaṃ akāsi, bhaggavāti attho. Bahūhi ñāyehīti kāyabhāvanādikehi anekehi bhāvanākkamehi. Subhāvitattanoti sammadeva bhāvitasabhāvassa. Paccatte cetaṃ sāmivacanaṃ.

143. ‘වදන්ති’ (පවසති) යනු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා බහුවචනයෙන් පවසන ලද්දකි. නැතහොත් ධර්ම සංගායනා කළ තෙරවරුන් විසින් කරන ලද අනුශාසනයක් අරමුණු කරගත්තකි. ඊශ්චර්යය (අධිපති බව) ආදී ප්‍රභේද සහිත ‘භග’ (බුහුමන/ශ්‍රියාව) උන්වහන්සේට ඇත යන අර්ථයෙන් ‘භගී’ නම් වේ. ‘අකාසි භග්ගං’ යනු රාගාදී පාප ධර්මයන් භග්න (විනාශ) කළ බැවින් ‘භග්ගවා’ යන්නෙහි අර්ථයයි. ‘බහූහි ඤායේහි’ යනු කාය භාවනා ආදී බොහෝ භාවනා ක්‍රම මගිනි. ‘සුභාවිතත්තනෝ’ යනු මැනවින් වර්ධනය කරන ලද ස්වභාවය ඇති බැවින් ය. මෙය ප්‍රථමා විභක්තියේ අර්ථය දෙන සාමි (ෂෂ්ඨී) විභක්ති පදයකි.

Niddese vuttanayenāti etthāyaṃ niddesanayo –

‘නිද්දේසයෙහි පවසන ලද ක්‍රමයට’ යන්නෙහි නිද්දේස ක්‍රමය මෙසේය –

‘‘Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ. Apica bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggataṇhoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā, bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā, bhagavāti netaṃ nāmaṃ…pe… sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā’’ti (mahāni. 83).

“‘භගවා’ යනු ගෞරවය ප්‍රකාශ කරන නාමයකි. තවද, රාගය විනාශ කළ බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ; ද්වේෂය විනාශ කළ බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ; මෝහය විනාශ කළ බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ; මානය විනාශ කළ බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ; දෘෂ්ටිය විනාශ කළ බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ; තණ්හාව විනාශ කළ බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ; කෙලෙසුන් විනාශ කළ බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ. ධර්ම රත්නය බෙදා දැක්වූ බැවින්, විග්‍රහ කළ බැවින්, සවිස්තරව පැහැදිලි කළ බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ. භවයන් කෙළවර කළ බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ. වැඩූ කය, වැඩූ සීලය, වැඩූ සිත හා වැඩූ ප්‍රඥාව ඇති බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ. නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශබ්ද අඩු, ඝෝෂා අඩු, මිනිස් ගැවසීමෙන් තොර, මිනිසුන්ගේ රහස් කටයුතුවලට සුදුසු වූ, විවේකීව වැඩසිටීමට යෝග්‍ය වූ ආරණ්‍ය හා වනප්‍රස්ථ සේනාසන ඇසුරු කළ බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ. නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන හා ගිලානප්‍රත්‍ය පිරිකරයන්ගේ හිමිකරුවෙකු (භාගී) වූ බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ. නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අර්ථ රසය, ධර්ම රසය, විමුක්ති රසය, අධිශීලය, අධිචිත්තය හා අධිප්‍රඥාව යන මේවායේ හිමිකරුවෙකු වූ බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ. නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතර ධ්‍යානයන්ගේ, සතර අප්‍රමාණයන්ගේ හා සතර අරූප සමාපත්තිවල හිමිකරුවෙකු වූ බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ. නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අෂ්ට විමොක්ෂයන්ගේ, අෂ්ට අභිභායතනයන්ගේ හා නව අනුපූර්ව විහාර සමාපත්තිවල හිමිකරුවෙකු වූ බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ. නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දස සංඥා භාවනාවන්ගේ, දස කසිණ සමාපත්තිවල, ආනාපානසති සමාධියෙහි හා අසුභ සමාපත්තීන්ගේ හිමිකරුවෙකු වූ බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ. නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතර සතිපට්ඨානයන්ගේ, සතර සම්‍යප්‍රධානයන්ගේ, සතර ඉද්ධිපාදයන්ගේ, පංචේන්ද්‍රියන්ගේ, පංච බලයන්ගේ, සප්ත බොජ්ඣංගයන්ගේ හා ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයෙහි හිමිකරුවෙකු වූ බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ. නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දස තථාගත බලයන්ගේ, සතර වෛශාරද්‍යයන්ගේ, සතර පටිසම්භිදාවන්ගේ, ඡළභිඥාවන්ගේ හා සය බුද්ධ ධර්මයන්ගේ හිමිකරුවෙකු වූ බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ. ‘භගවා’ යන මේ නාමය (මෑණියන් විසින් කළ එකක් නොවේ...පෙ...) භගවා යනු සාක්ෂාත් කරන ලද පැනවීමකි.”

Ettha [Pg.253] ca ‘‘gāravādhivacana’’ntiādīni yadipi gāthāyaṃ āgatapadānukkamena na niddiṭṭhāni, yathārahaṃ pana tesaṃ sabbesampi niddesabhāvena veditabbāni. Tattha gāravādhivacananti garūnaṃ garubhāvavācakaṃ vacanaṃ. Bhajīti bhāgaso kathesi. Tenāha ‘‘vibhajī’’ti. Dhammaratananti maggaphalādiariyadhammaratanaṃ. Puna bhajīti sevi. Bhāgīti bhāgadheyyavā. Puna bhāgīti bhajanasīlo. Attharasassāti atthasannissayassa rasassa. Vimuttāyatanasīse hi ṭhatvā dhammaṃ kathentassa, suṇantassa ca tadatthaṃ ārabbha uppajjanakapītisomanassaṃ attharaso. Dhammaṃ ārabbha dhammaraso. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘labhati atthavedaṃ, labhati dhammaveda’’nti (a. ni. 6.10). Vimuttirasassāti vimuttibhūtassa, vimuttisannissayassa vā rasassa. Saññābhāvanānanti aniccasaññādīnaṃ dasannaṃ saññābhāvanānaṃ. Channaṃ buddhadhammānanti cha asādhāraṇañāṇāni sandhāya vuttaṃ. Tattha tattha ‘‘bhagavā’’ti saddasiddhi niruttinayena veditabbā.

මෙහි ‘ගාරවාධිවචන’ ආදී පදයන් ගාථාවෙහි සඳහන් පද අනුපිළිවෙළින් දක්වා නොමැති වුවද, ඒ සියල්ල සුදුසු පරිදි එම පදයන්ගේ විවරණ වශයෙන් දත යුතුය. එහි ‘ගාරවාධිවචන’ යනු ගුරු වූ උතුමන් කෙරෙහි ගෞරවය ප්‍රකාශ කරන වචනයයි. ‘භජී’ යනු කොටස් වශයෙන් දේශනා කළේය යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘විභජී’ (බෙදා දැක්වීය) යැයි පවසන ලදී. ‘ධම්මරතන’ යනු මාර්ග ඵල ආදී ආර්ය ධර්ම රත්නයයි. නැවතත් ‘භජී’ යනු සේවනය කළේය යන්නයි. ‘භාගී’ යනු භාග්‍යවන්ත වූයේය යන්නයි. නැවතත් ‘භාගී’ යනු ඇසුරු කරන ස්වභාවය ඇත්තේය යන්නයි. ‘අත්ථ රස’ යනු අර්ථය ඇසුරු කළ රසයයි. විමුක්තිස්ථානයෙහි (විමුක්තායතන) පිහිටා ධර්මය දේශනා කරන්නාට හා ධර්මය අසන්නාට එම අර්ථය අරභයා උපදින ප්‍රීති සොම්නස ‘අත්ථ රස’ නම් වේ. ධර්මය (දේශනා පාලිය) අරභයා උපදින ප්‍රීතිය ‘ධම්ම රස’ නම් වේ. මෙය අරභයා “අර්ථවේදය ලබයි, ධර්මවේදය ලබයි” (අං.නි. 6.10) යනුවෙන් වදාරන ලදී. ‘විමුක්ති රස’ යනු විමුක්තිය වූ හෝ විමුක්තිය ඇසුරු කළ රසයයි. ‘සඤ්ඤා භාවනා’ යනු අනිච්ච සඤ්ඤා ආදී දස වැදෑරුම් සංඥා භාවනාවන්ය. ‘සය වැදෑරුම් බුද්ධ ධර්ම’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේට පමණක් ආවේණික වූ අසාධාරණ ඥාන හයකි. ඒ ඒ තන්හි ‘භගවා’ යන ශබ්දයේ සිද්ධිය නිරුක්ති ක්‍රමයට අනුව දත යුතුය.

144. Yadipi ‘‘bhāgyavā’’tiādīhi padehi vuccamāno attho ‘‘bhagī bhajī’’ti niddesagāthāya saṅgahito eva, tathāpi padasiddhi atthavibhāgaatthayojanādisahito saṃvaṇṇanānayo tato aññākāroti vuttaṃ ‘‘ayaṃ pana aparo nayo’’ti. Ādikanti ādi-saddena vaṇṇavikāro, vaṇṇalopo, dhātuatthena niyojanañcāti imaṃ tividhaṃ lakkhaṇaṃ saṅgaṇhāti. Saddanayenāti byākaraṇanayena. Pisodarādīnaṃ saddānaṃ ākatigaṇabhāvato vuttaṃ ‘‘pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā’’ti. Pakkhipanameva lakkhaṇaṃ. Tappariyāpannatākaraṇaṃ hi pakkhipanaṃ. Pārappattanti paramukkaṃsagataṃ pāramibhāvappattaṃ. Bhāgyanti kusalaṃ. Tattha maggakusalaṃ lokuttarasukhanibbattakaṃ, itaraṃ lokiyasukhanibbattakaṃ, itarampi vā vivaṭṭūpanissayaṃ pariyāyato lokuttarasukhanibbattakaṃ siyā.

144. ‘භාග්‍යවා’ ආදී පදයන්ගෙන් කියැවෙන අර්ථය ‘භගී භජී’ යන නිද්දේස ගාථාවෙහි ඇතුළත් වුවද, පද සිද්ධිය, අර්ථ විභාගය සහ අර්ථ යෝජනා ආදියෙන් යුත් විස්තර කිරීමේ ක්‍රමය ඊට වඩා වෙනස් ස්වරූපයක් ගන්නා බැවින් “මෙය තවත් ක්‍රමයකි” යි පවසන ලදී. ‘ආදික’ යන මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් අක්ෂර විපර්යාසය, අක්ෂර ලෝපය සහ ධාතු අර්ථයෙහි යෙදීම යන ත්‍රිවිධ ලක්ෂණයන් සංග්‍රහ වෙයි. ‘සද්දනය’ යනු ව්‍යාකරණ ක්‍රමයයි. පිසෝදරාදී ශබ්ද ආකෘති ගණයට අයත් බැවින් “පිසෝදරාදී (ව්‍යාකරණ රීති) ප්‍රක්ෂේප ලක්ෂණය ගෙන” යැයි පවසන ලදී. ප්‍රක්ෂේපය යනු ලක්ෂණයයි. ඒ ගණයට අයත් කිරීම ප්‍රක්ෂේප කිරීමයි. ‘පාරප්පත්ත’ යනු පරම උත්කෘෂ්ටභාවයට හෙවත් පාරමී තත්ත්වයට පත් වූ බවයි. ‘භාග්‍ය’ යනු කුසලයයි. එහි මාර්ග කුසලය ලෝකෝත්තර සැප ලබා දෙයි, අනෙක් (ලෞකික) කුසලය ලෞකික සැප ලබා දෙයි. එසේත් නැතිනම් අනෙක් ලෞකික කුසලයද නිවනට උපනිශ්‍රය වන බැවින් පරියාය වශයෙන් ලෝකෝත්තර සැප ලබා දීමට හේතු විය හැකිය.

Lobhādayo ekakavasena gahitā. Tathā viparītamanasikāro vipallāsabhāvasāmaññena, ahirikādayo dukavasena. Lobhādayo ca puna ‘‘tividhākusalamūla’’nti tikavasena gahitā. Kāyaduccaritādi-taṇhāsaṃkilesādirāgamalādirāgavisamādikāmasaññādikāmavitakkāditaṇhāpapañcādayo tividhaduccaritādayo. Subhasaññādikā catubbidhavipariyesā. ‘‘Cīvarahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, piṇḍapāta[Pg.254], senāsana, itibhavābhavahetu vā’’ti (a. ni. 4.9) evamāgatā cattāro taṇhuppādā. ‘‘Buddhe kaṅkhati, dhamme, saṅghe, sikkhāya, sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khīlajāto’’ti (dī. ni. 3.319; ma. ni. 1.185; a. ni. 5.205; 9.71; vibha. 941) evamāgatāni pañca cetokhīlāni. ‘‘Kāme avītarāgo hoti, kāye avītarāgo, rūpe avītarāgo, yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati, aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ caratī’’ti (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186) āgatā pañca vinibandhā. Rūpābhinandanādayo pañcābhinandanā. Kodho, makkho, issā, sāṭheyyaṃ, pāpicchatā, sandiṭṭhiparāmāsoti imāni cha vivādamūlāni. Rūpataṇhādayo cha taṇhākāyā.

ලෝභය ආදිය එක් බැගින් (ඒකක වශයෙන්) ගන්නා ලදී. එසේම විපරීත මනසිකාරය විපල්ලාසී ස්වභාවයේ සමානකම නිසා ඒකක වශයෙන්ද, අහිරික ආදිය දෙක බැගින් (දුක වශයෙන්) ද ගන්නා ලදී. ලෝභය ආදිය නැවතත් “ත්‍රිවිධ අකුසල මූල” ලෙස තුන බැගින් (තික වශයෙන්) ගන්නා ලදී. කාය දුශ්චරිත ආදිය, තණ්හා සංක්ලේෂ ආදිය, රාග මල ආදිය, රාග විෂම ආදිය, කාම සංඥා ආදිය, කාම විතර්ක ආදිය, තණ්හා ප්‍රපංච ආදිය ත්‍රිවිධ දුශ්චරිත ආදියට ඇතුළත් වේ. ශුභ සංඥා ආදිය සිවු වැදෑරුම් විපර්යාසයන්ය. “භික්ෂුවකගේ තණ්හාව උපදින්නේ නම් චීවරය නිසා හෝ උපදී, පිණ්ඩපාතය, සේනාසනය හෝ භවාභවය (හොඳ නරක භවයන්) නිසා හෝ උපදී” (අං.නි. 4.9) යනුවෙන් මෙසේ දැක්වුණු කරුණු සතර තෘෂ්ණෝත්පාද (තණ්හාව ඇති වීමේ හේතු) නම් වේ. “බුදුන් කෙරෙහි සැක කරයි, දහම කෙරෙහි, සඟුන් කෙරෙහි, ශික්ෂාව කෙරෙහි සැක කරයි, සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි කිපෙයි, නොසතුටු වෙයි, නරක් වූ සිතැති වෙයි, ගැටුණු සිත් ඇත්තේ වෙයි” (දී.නි. 3.319 ආදී) යනුවෙන් දැක්වුණු මේවා පස් වැදෑරුම් චේතෝඛීල (සිතෙහි ඇණ/ගැට) නම් වේ. “කාමයන්හි පහ නොවූ රාග ඇත්තේ වෙයි, කය කෙරෙහි, රූපය කෙරෙහි පහ නොවූ රාග ඇත්තේ වෙයි, කුස පුරා ආහාර අනුභව කොට සැතපීමේ සැපය, ඇලවී නිදීමේ සැපය, මලයාන සැපය (නිදිමත සැපය) කෙරෙහි යෙදී වසයි, එක්තරා දෙවි පිරිසක් පතා බඹසර හැසිරෙයි” (දී.නි. 3.320 ආදී) යනුවෙන් මෙසේ පැමිණි කරුණු පස විනිබන්ධ (සිත බැඳ තබන දෑ) නම් වේ. රූප අභිනන්දනාදිය පස් වැදෑරුම් අභිනන්දනයි. ක්‍රෝධය, මක්ඛය (ගුණ මකන බව), ඊර්ෂ්‍යාව, සාඨෙය්‍යය (කපටිකම), පාපිච්ඡතාව (ලමුණු ආශාව), සන්දිට්ඨිපරාමාසය (තම මතයම දැඩිව ගැනීම) යන මේවා සය වැදෑරුම් විවාද මූලයන්ය. රූප තණ්හා ආදිය සය වැදෑරුම් තෘෂ්ණා කායයන්ය.

Kāmarāgapaṭighadiṭṭhivicikicchābhavarāgamānāvijjā sattānusayā. Micchādiṭṭhiādayo aṭṭha micchattā. ‘‘Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ, ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho, pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ, macchariyaṃ paṭicca ārakkhā, ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānādayo’’ti (dī. ni. 2.103; 3.359) ete nava taṇhāmūlakā. Cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatavādā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca paramadiṭṭhadhammanibbānavādāti etāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Ajjhattikassa upādāya ‘‘asmī’’ti hoti, ‘‘itthasmī’’ti, ‘‘evasmī’’ti, ‘‘aññathāsmī’’ti, ‘‘bhavissa’’nti, ‘‘itthaṃ bhavissa’’nti, ‘‘evaṃ bhavissa’’nti, ‘‘aññathā bhavissa’’nti, ‘‘asasmī’’ti, ‘‘sātasmī’’ti, ‘‘siya’’nti, ‘‘itthaṃ siya’’nti, ‘‘evaṃ siya’’nti, ‘‘aññathā siya’’nti, ‘‘apāhaṃ siya’’nti, ‘‘apāhaṃ itthaṃ siya’’nti, ‘‘apāhaṃ evaṃ siya’’nti, ‘‘apāhaṃ aññathā siya’’nti hotīti aṭṭhārasa, bāhirassupādāya ‘‘iminā asmī’’ti hoti, ‘‘iminā itthasmī’’ti, ‘‘iminā evasmī’’ti, ‘‘iminā aññathāsmī’’tiādikā (vibha. 975-976) vuttanayā aṭṭhārasāti chattiṃsa, atītā chattiṃsa, anāgatā chattiṃsa, paccuppannā chattiṃsāti aṭṭhasatataṇhāvicaritāni.

කාමරාග, පටිඝ, දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, භවරාග, මාන සහ අවිජ්ජා යන මේවා සත් වැදෑරුම් අනුසය ධර්මයෝය. මිච්ඡා දිට්ඨි ආදිය අෂ්ට මිච්ඡත්ත (වැරදි අංග අට) වේ. “තණ්හාව නිසා සෙවීම (පර්යේෂණය) වෙයි, සෙවීම නිසා ලැබීම වෙයි, ලැබීම නිසා විනිශ්චය වෙයි, විනිශ්චය නිසා ඡන්දරාගය වෙයි, ඡන්දරාගය නිසා දැඩිව බැසගැනීම වෙයි, දැඩිව බැසගැනීම නිසා පරිග්‍රහය (අයිති කර ගැනීම) වෙයි, පරිග්‍රහය නිසා මසුරුකම වෙයි, මසුරුකම නිසා ආරක්ෂාව වෙයි, ආරක්ෂාව හේතුවෙන් දඬු මුගුරු ගැනීම් ආදිය සිදු වෙයි” (දී.නි. 2.103) යන මේවා නව වැදෑරුම් තෘෂ්ණා මූලක ධර්මයෝය. සස්සතවාද සතරක්, ඒකච්ච සස්සතවාද සතරක්, අන්තානන්තික වාද සතරක්, අමරාවික්ඛේපික වාද සතරක්, අධිච්ච සමුප්පන්නික වාද දෙකක්, සඤ්ඤීවාද දහසයක්, අසඤ්ඤීවාද අටක්, නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාද අටක්, උච්ඡේදවාද හතක්, පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානවාද පහක් වශයෙන් මේවා සැට දෙවැදෑරුම් (62) දෘෂ්ටිගතයෝය. අධ්‍යාත්මික (ස්වකීය) ස්කන්ධයන් උපාදානය කොට “මම වෙමි” (අස්මී), “මම මෙබඳු වෙමි”, “මම මෙසේ වෙමි”, “මම අන් අයුරකින් වෙමි”, “මම වන්නෙමි”, “මම මෙසේ වන්නෙමි”, “මම මේ ආකාරයෙන් වන්නෙමි”, “මම අන් අයුරකින් වන්නෙමි”, “මම (ස්ථිරව) වෙමි”, “මම (අස්ථිරව) වෙමි”, “මම වන්නෙම්ද?”, “මම මෙසේ වන්නෙම්ද?”, “මම මේ ආකාරයෙන් වන්නෙම්ද?”, “මම අන් අයුරකින් වන්නෙම්ද?”, “මම නොවන්නෙම්ද?”, “මම මෙසේ නොවන්නෙම්ද?”, “මම මේ ආකාරයෙන් නොවන්නෙම්ද?”, “මම අන් අයුරකින් නොවන්නෙම්ද?” යනුවෙන් දහඅටක් (18) වෙයි. බාහිර වස්තූන් උපාදානය කොට “මම මෙයින් (වස්තුවෙන්) වෙමි”, “මම මෙයින් මෙබඳු වෙමි”, “මම මෙයින් මෙසේ වෙමි”, “මම මෙයින් අන් අයුරකින් වෙමි” ආදී වශයෙන් පවසන ලද ක්‍රමයටම තවත් දහඅටක් (18) වෙයි. මෙසේ තිස් හයක් (36) වෙයි. අතීතයෙහි තිස් හයකි, අනාගතයෙහි තිස් හයකි, වර්තමානයෙහි තිස් හයකි යනුවෙන් එක්සිය අටක් (108) වූ තෘෂ්ණා විචරිතයෝ වෙති.

Pabheda-saddo [Pg.255] paccekaṃ sambandhitabbo. Tatthāyaṃ yojanā – lobhappabhedā dosappabhedā yāva aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedāti. Sabbāni sattānaṃ darathapariḷāhakarāni kilesānaṃ anekāni satasahassāni abhañjīti yojanā. Ārammaṇādivibhāgato hi pavattiākāravibhāgato ca anantappabhedā kilesāti. Saṅkhepatoti ettha samucchedappahānavasena sabbaso appavattikaraṇena kilesamāraṃ, samudayappahānapariññāvasena khandhamāraṃ, sahāyavekallakaraṇavasena sabbathā appavattikaraṇena abhisaṅkhāramāraṃ, balavidhamanavisayātikkamanavasena devaputtamaccumārañca abhañji bhagge akāsi. Parissayānanti upaddavānaṃ. Sampati, āyatiñca sattānaṃ anatthāvahattā māraṇaṭṭhena vibādhanaṭṭhena kilesāva māroti kilesamāro. Vadhakaṭṭhena khandhāva māroti khandhamāro. Tathā hi vuttaṃ ‘‘vadhakaṃ rūpaṃ ‘vadhakaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānātī’’tiādi (saṃ. ni. 3.85). Jātijarādimahābyasananibbattanena abhisaṅkhārova māroti abhisaṅkhāramāro. Saṃkilesanimittaṃ hutvā guṇamāraṇaṭṭhena devaputtova māroti devaputtamāro. Sattānaṃ jīvitassa, jīvitaparikkhārānañca jānikaraṇena mahābādharūpattā maccu eva māroti maccumāro.

'ප්‍රභේද' යන වචනය (ලෝභ, දෝස ආදී) එක් එක් පදයට වෙන් වෙන් වශයෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. එහි සම්බන්ධය මෙසේය: ලෝභ ප්‍රභේද, දෝස ප්‍රභේද, එකසිය අටක් වූ තණ්හා විචරිත ප්‍රභේද දක්වා යනාදී වශයෙනි. සත්ත්වයන්ට පීඩා පමුණුවන, දාහය ඇති කරන කෙලෙස් ලක්ෂ සංඛ්‍යාත ප්‍රමාණයක් උන්වහන්සේ නැසූ සේක යන්න මෙහි අර්ථයයි. අරමුණු ආදී වශයෙන් ද, පවතින ආකාරය අනුව ද කෙලෙස් අනන්ත ප්‍රභේද සහිත වෙති. සංක්ෂේපයෙන් පවසතොත්, සමුච්ඡේද ප්‍රහාණ වශයෙන් කෙලෙස් නැවත නූපදනා සේ සම්පූර්ණයෙන්ම නැති කිරීමෙන් 'ක්ලේශ මාරයා' ද, සමුදය ප්‍රහාණය කිරීමේ හා (දුක්ඛ සච්චය) පිරිසිඳ දැනගැනීමේ බලයෙන් 'ස්කන්ධ මාරයා' ද, කෙලෙස් සහයකයන්ගෙන් තොර කිරීමෙන් සහ සම්පූර්ණයෙන්ම නූපදනා ලෙස නැති කිරීමෙන් 'අභිසංස්කාර මාරයා' ද, සේනාවන් මැඩපවත්වා ඔවුන්ගේ විෂය සීමාව ඉක්මවා යෑමෙන් 'දේවපුත්ත මාරයා' සහ 'මෘත්‍යු මාරයා' ද උන්වහන්සේ නැසූ සේක, පරාජය කළ සේක. 'පරිස්සය' යනු උපද්‍රවයන්ට නමකි. වර්තමානයෙහි හා අනාගතයෙහි සත්ත්වයන්ට අනර්ථය පමුණුවන බැවින් ද, විනාශ කරන හා පීඩා කරන අර්ථයෙන් ද කෙලෙස් මාරයා නම් වේ. වධකයකු බඳු අර්ථයෙන් ස්කන්ධයන් 'ස්කන්ධ මාරයා' නම් වේ. ඒ බව සංයුත්ත නිකායෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: 'වධකයකු බඳු වූ රූපය, වධකයකු බඳු රූපය ලෙස ඇති සැටියෙන් නොදනියි' යනාදී වශයෙනි. ජාති, ජරා ආදී මහා ව්‍යසනයන් ඇති කරන බැවින් අභිසංස්කාරයන් 'අභිසංස්කාර මාරයා' නම් වේ. කෙලෙස්වලට නිමිත්තක් වී ගුණධර්ම නසන අර්ථයෙන් වසවර්ති දිව්‍යපුත්‍රයා 'දේවපුත්ත මාරයා' නම් වේ. සත්ත්වයන්ගේ ජීවිතය හා ජීවිතයට අවශ්‍ය උපකරණ විනාශ කරන බැවින් ද, මහත් වූ පීඩාකාරී ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් ද මරණය ම 'මෘත්‍යු මාරයා' නම් වේ.

Satapuññalakkhaṇadharassāti anekasatapuññanibbattamahāpurisalakkhaṇavahato rūpakāyasampatti dīpitā hoti, itarāsaṃ phalasampadānaṃ mūlabhāvato, adhiṭṭhānabhāvato ca. Dhammakāyasampatti dīpitā hoti, pahānasampadāpubbakattā ñāṇasampadādīnaṃ. Bhāgyavatāya lokiyānaṃ bahumatabhāvo. Bhaggadosatāya parikkhakānaṃ bahumatabhāvoti yojanā. Evaṃ ito paresupi yathāsaṅkhyaṃ yojetabbaṃ. Puññavantaṃ hi gahaṭṭhā khattiyādayo abhigacchanti, pahīnadosaṃ pabbajitatāpasaparibbājakādayo ‘‘dosavinayāya dhammaṃ desetī’’ti. Abhigatānañca nesaṃ kāyacittadukkhāpanayane paṭibalabhāvo, āmisadānadhammadānehi upakārasabbhāvato. Rūpakāyaṃ tassa pasādacakkhunā, dhammakāyaṃ paññācakkhunā disvā dukkhadvayassa paṭippassambhanato upagatānañca tesaṃ āmisadānadhammadānehi upakāritā, ‘‘pubbe āmisadānadhammadānehi mayā ayaṃ [Pg.256] lokaggabhāvo adhigato, tasmā tumhehipi evameva paṭipajjitabba’’nti evaṃ sammāpaṭipattiyaṃ niyojanena abhigatānaṃ lokiyalokuttarasukhehi saṃyojanasamatthatā ca dīpitā hoti.

'සියක් පින් මහිමයෙන් උපන් ලක්ෂණ දරන' යන්නෙන් අතිමහත් වූ පින් සමූහයකින් හටගත් මහාපුරුෂ ලක්ෂණ දරන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ රූපකාය සම්පත්තිය විස්තර කෙරේ. එය අනෙකුත් ඵල සම්පත්තීන්ගේ මූලය හා පදනම ද වෙයි. එසේම ප්‍රහාණ සම්පත්තිය පෙරටු කරගෙන ඥාන සම්පත්තිය ආදිය ඇති වන බැවින්, ධර්මකාය සම්පත්තිය ද මෙහි විස්තර කර ඇත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතු භාග්‍යය නිසා උන්වහන්සේ ලෝකයාගේ ගෞරවාදරයට පාත්‍ර වන සේක. උන්වහන්සේගේ කෙලෙස් බිඳී ඇති බැවින් විමසා බලන නැණවතුන්ගේ මහත් වූ ගෞරවයට ද පාත්‍ර වන සේක. මින් ඉදිරියට ඇති කරුණු ද මේ ආකාරයෙන් ම ගැලපිය යුතුය. රජවරුන් ආදී ගිහි ජනයා පින්වන්ත වූ උන්වහන්සේ සොයා පැමිණෙති; පැවිදි වූ තාපස පරිබ්‍රාජකාදීහු කෙලෙස් නැසූ උන්වහන්සේ 'දෝසයන් විනයනය කිරීම සඳහා ධර්මය දේශනා කරති' යන අදහසින් උන්වහන්සේ වෙත පැමිණෙති. එසේ පැමිණෙන්නන්ගේ කායික හා මානසික දුක් දුරු කිරීමට උන්වහන්සේට හැකියාව ඇත්තේ ආමිස දානය හා ධර්ම දානය මගින් උපකාර කරන බැවිනි. උන්වහන්සේගේ රූපකාය ශ්‍රද්ධාවන්ත ඇසින් ද, ධර්මකාය ප්‍රඥා ඇසින් ද දැකීමෙන් දෙවැදෑරුම් වූ දුක් සන්සිඳෙන බැවින්, එසේ පැමිණෙන අයට ආමිස හා ධර්ම දානයෙන් උපකාරීත්වය සැලසේ. 'පෙර භවයන්හි මා විසින් දෙන ලද ආමිස හා ධර්ම දානයන්ගේ බලයෙන් මම මේ ලෝකයා අතර අග්‍ර බවට පත් වීමි, එබැවින් ඔබලා ද එසේම පිළිපැදිය යුතුය' යනුවෙන් ඔවුන් නිවැරදි පිළිවෙතෙහි යෙදවීමෙන් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සැපය ලබා දීමට ඇති හැකියාව මෙයින් ප්‍රකාශ වේ.

Sakacitte issariyaṃ attano cittassa vasībhāvāpādanaṃ, yena paṭikkūlādīsu appaṭikkūlasaññitādivihārasiddhi, adhiṭṭhāniddhiādiko iddhividhopi cittissariyameva cittabhāvanāya vasībhāvappattiyā ijjhanato. Aṇimālaghimādikanti ādi-saddena mahimā patti pākammaṃ īsitā vasitā yatthakāmāvasāyitāti ime chapi saṅgahitā. Tattha kāyassa aṇubhāvakaraṇaṃ aṇimā. Lahubhāvo laghimā ākāse padasā gamanādinā. Mahattaṃ mahimā kāyassa mahantatāpādanaṃ. Iṭṭhadesappatti patti. Adhiṭṭhānādivasena icchitanipphādanaṃ pākammaṃ. Sayaṃvasitā issarabhāvo īsitā. Iddhividhe vasībhāvo vasitā. Ākāsena vā gacchato, aññaṃ vā kiñci karoto yattha katthaci vosānappatti yatthakāmāvasāyitā. ‘‘Kumārakarūpādidassana’’ntipi vadanti. Evamidaṃ aṭṭhavidhaṃ lokiyasammataṃ issariyaṃ. Taṃ pana bhagavato iddhividhantogadhaṃ, anaññasādhāraṇañcāti āha ‘‘sabbākāraparipūraṃ atthī’’ti.

තම සිත පිළිබඳව ඇති ඓශ්වර්යය (අධිපතිභාවය) නම් තම සිත වසඟ කර ගැනීමයි. එමගින් පිළිකුල් සහගත දේ කෙරෙහි නොපිළිකුල් සහගත හැඟීමෙන් යුතුව වාසය කිරීමේ හැකියාව ආදිය ලැබේ. අධිෂ්ඨාන ඍද්ධි ආදී සියලු ඍද්ධි ප්‍රභේදයන් සිත වසඟ කර ගැනීමේ බලයෙන් ම සිදුවන බැවින් ඒවා චිත්ත ඓශ්වර්යයන් ම වෙයි. සිත දියුණු කිරීමෙන් ලැබෙන වසීභාවය (පුහුණුව) නිසා මේවා සාර්ථක වේ. 'අණිමා, ලඝිමා' යනාදී පදයේ ඇති 'ආදී' ශබ්දයෙන් මහිමා, පත්ති, පාකම්ම, ඊසිතා, වසිතා, යත්ථකාමාවසායිතා යන ඉතිරි සය ද ඇතුළත් වේ. එහිදී ශරීරය අණුවක් තරම් කුඩා කර ගැනීම 'අණිමා' නම් වේ. අහසෙහි පයින් ගමන් කිරීම ආදී සැහැල්ලු බව 'ලඝිමා' නම් වේ. ශරීරය විශාල කර ගැනීම 'මහිමා' නම් වේ. තමා කැමති ස්ථානයට පැමිණීම 'පත්ති' නම් වේ. අධිෂ්ඨානය ආදියෙන් තමා කැමති දේ සිදු කිරීම 'පාකම්ම' නම් වේ. තමා කෙරෙහි පවතින අධිපතිභාවය 'ඊසිතා' නම් වේ. විවිධ ඍද්ධි විධීන්හි ඇති වසීභාවය 'වසිතා' නම් වේ. අහසින් යන විට හෝ වෙනත් යමක් කරන විට කැමති ඕනෑම තැනක ගමන නිම කිරීම 'යත්ථකාමාවසායිතා' නම් වේ. ඇතැම්හු මෙය කුමාර රූප ආදිය දැක්වීම ලෙස ද හඳුන්වති. මේවා ලෝකයා විසින් සම්මත කරන ලද අටවැදෑරුම් ඓශ්වර්යයන්ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ එම ඓශ්වර්යය ඍද්ධිවිධ ඥානයට ඇතුළත් වන අතර එය අන් අයට පොදු නොවන එකකි. එබැවින් 'එය සියලු ආකාරයෙන්ම පරිපූර්ණව ඇත' යැයි පවසන ලදී.

Kesañci padesavutti, ayathābhūtaguṇasannissayattā aparisuddho ca yaso hoti, na evaṃ tathāgatassāti dassetuṃ ‘‘lokattayabyāpako’’tiādi vuttaṃ. Tattha idha adhigatasatthuguṇānaṃ āruppe uppannānaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā bhagavato guṇe anussarantānaṃ yaso pākaṭo hotīti āha ‘‘lokattayabyāpako’’ti. Yathābhuccaguṇādhigatattā eva ativiya parisuddho. Anavasesalakkhaṇānubyañjanādisampattiyā sabbākāraparipūrā. Sabbaṅgapaccaṅgasirī sabbesaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ sobhā. ‘‘Tiṇṇo tāreyya’’ntiādinā yaṃ yaṃ etena lokanāthena icchitaṃ manovacīpaṇidhānavasena, patthitaṃ kāyapaṇidhānavasena. Tathevāti paṇidhānānurūpameva. Vīriyapāramibhāvappatto, ariyamaggapariyāpanno ca sammāvāyāmasaṅkhāto payatto.

ඇතැම් අයගේ කීර්තිය (යසස) එක් ප්‍රදේශයකට පමණක් සීමා වූවකි, එය සැබෑ ගුණාංග මත පදනම් නොවූ බැවින් අශුද්ධය. තථාගතයන් වහන්සේගේ කීර්තිය එබන්දක් නොවන බව දැක්වීමට 'තුන් ලොව පුරා පැතිරුණු' යනාදිය පවසන ලදී. මෙහිදී මෙම ලෝකයෙහි බුදුගුණයන් අවබෝධ කරගත් අරූප ලෝකවල උපන් බ්‍රහ්මයන් පවා 'ඉතිපි සෝ භගවා' යනාදී ලෙස බුදුගුණයන් අනුස්මරණය කරන විට භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කීර්තිය ප්‍රකට වන බැවින් 'තුන් ලොව පුරා පැතිරුණු' යැයි කියනු ලැබේ. එය සැබෑ ගුණාංගයන්ගෙන් ම ලැබූවක් බැවින් අතිශයින් ම පිරිසිදුය. සියලු ලක්ෂණ හා අනුව්‍යඤ්ජන ආදී සම්පත්වලින් යුක්ත බැවින් සෑම අයුරින්ම පරිපූර්ණ වේ. 'සබ්බංගපච්චංගසිරී' යනු සියලු අවයවයන්ගේ පවතින ශෝභාවයි. 'මම සසරින් එතෙර වී අන් අයව ද එතෙර කරවමි' යනාදී වශයෙන් මෙම ලෝකනාථයන් වහන්සේ විසින් සිතින් හා වචනයෙන් යම් අධිෂ්ඨානයක් (පණිධාන) කරන ලද ද, කයින් යම් ප්‍රාර්ථනාවක් කරන ලද ද, ඒ සියල්ල අධිෂ්ඨානයට අනුරූපව ම සිදුවිය. වීර්ය පාරමිතාවෙන් යුක්ත වූ ද, ආර්ය මාර්ගයට ඇතුළත් වූ ද, සම්මා වායාම ලෙස හැඳින්වෙන උත්සාහය 'පයත්ත' (ප්‍රයත්නය) නම් වේ.

Bhedehīti sabbattikadukapadasaṃhitehi pabhedehi. Paṭiccasamuppādādīhīti ādi-saddena na kevalaṃ vibhaṅgapāḷiyaṃ āgatā satipaṭṭhānādayova saṅgahitā, atha kho saṅgahādayo, samayavimuttādayo, ṭhapanādayo[Pg.257], tikapaṭṭhānādayo ca saṅgahitāti veditabbaṃ. Dukkhasaccassa pīḷanaṭṭho taṃsamaṅgino sattassa hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ. Saṅkhataṭṭho sameccasambhūyapaccayehi katabhāvo. Santāpaṭṭho dukkhadukkhatādīhi santappanaṃ paridahanaṃ. Vipariṇāmaṭṭho jarāya, maraṇena cāti dvidhā vipariṇāmetabbatā. Samudayassa āyūhanaṭṭho dukkhassa nibbattanavasena sampiṇḍanaṃ. Nidānaṭṭho ‘‘idaṃ taṃ dukkha’’nti nidadantassa viya samuṭṭhāpanaṃ. Saṃyogaṭṭho saṃsāradukkhena saṃyojanaṃ. Palibodhaṭṭho maggādhigamassa nivāraṇaṃ. Nirodhassa nissaraṇaṭṭho sabbūpadhīnaṃ paṭinissaggasabhāvattā tato vinissaṭatā, tannissaraṇanimittatā vā. Vivekaṭṭho sabbasaṅkhāravisaṃyuttatā. Asaṅkhataṭṭho kenacipi paccayena anabhisaṅkhatatā. Amataṭṭho niccasabhāvattā maraṇābhāvo, sattānaṃ maraṇābhāvahetutā vā. Maggassa niyyānaṭṭho vaṭṭadukkhato niggamanaṭṭho. Hetuattho nibbānassa sampāpakabhāvo. Dassanaṭṭho accantasukhumassa nibbānassa sacchikaraṇaṃ. Ādhipateyyaṭṭho catusaccadassane sampayuttānaṃ ādhipaccakaraṇaṃ, ārammaṇādhipatibhāvo vā visesato maggādhipativacanato. Satipi hi jhānādīnaṃ ārammaṇādhipatibhāve ‘‘jhānādhipatino dhammā’’ti evamādiṃ avatvā ‘‘maggādhipatino dhammā’’ icceva vuttaṃ, tasmā viññāyati ‘‘atthi maggassa ārammaṇādhipatibhāve viseso’’ti. Ete ca pīḷanādayo soḷasākārā nāma. Kasmā panettha aññesu rogagaṇṭhādiākāresu vijjamānesu eteva pariggayhantīti? Salakkhaṇato ca saccantaradassanato ca āvibhāvato. Svāyamattho parato saccakathāyameva āvi bhavissati.

"භේදෙහි" යනු සියලු තික හා දුක පදයන්හි ඇතුළත් ප්‍රභේදයන්ගෙනි. "පටිච්චසමුප්පාදාදීහි" යන්නෙහි "ආදි" ශබ්දයෙන් විභංග පාළියෙහි එන සතිපට්ඨාන ආදිය පමණක් නොව, ධාතුකථා ප්‍රකරණයෙහි සංගහ ආදිය ද, පුග්ගලපඤ්ඤත්ති ප්‍රකරණයෙහි සමයවිමුත්ත ආදිය ද, කථාවත්ථු ප්‍රකරණයෙහි ඨපනා ආදිය ද, පට්ඨාන ප්‍රකරණයෙහි තිකපට්ඨාන ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. දුක්ඛ සත්‍යයෙහි "පීළන" අර්ථය නම් එම දුක හා එක් වූ සත්වයා පෙළීම හෙවත් පීඩාවට පත් කිරීමයි. "සංඛත" අර්ථය නම් හේතූන්ගේ එකතුවෙන් හටගත් ස්වභාවයයි. "සන්තාප" අර්ථය නම් දුක්ඛ දුක්ඛතා ආදියෙන් තැවීම හා දැවීමයි. "විපරිණාම" අර්ථය නම් ජරාව හා මරණය යන දෙපරිද්දෙන් වෙනස් වන බවයි. සමුදය සත්‍යයෙහි "ආයූහන" අර්ථය නම් දුක ඉපදවීම පිණිස ධර්මයන් රැස් කිරීමයි. "නිදාන" අර්ථය නම් "මේ ඒ දුකයි" යනුවෙන් දුක පමුණුවන්නාක් මෙන් හටගැන්වීමට හේතු වීමයි. "සංයෝග" අර්ථය නම් සංසාර දුක හා බැඳීමයි. "පලිබෝධ" අර්ථය නම් මාර්ගාධිගමය වැළැක්වීමයි. නිරෝධ සත්‍යයෙහි "නිස්සරණ" අර්ථය නම් සියලු උපාධීන් අත්හැරීමේ ස්වභාවය ඇති බැවින් ඉන් මිදීම හෙවත් එයින් නික්මීමට හේතු වීමයි. "විවේක" අර්ථය නම් සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් වෙන් වූ බවයි. "අසංඛත" අර්ථය නම් කිසිදු ප්‍රත්‍යයකින් නිර්මාණය නොවූ බවයි. "අමත" අර්ථය නම් නිත්‍ය ස්වභාවය නිසා මරණයක් නොමැති බවයි, නොහොත් සත්වයන්ට මරණය රහිත වීමට හේතු වන බවයි. මාර්ග සත්‍යයෙහි "නිය්‍යාන" අර්ථය නම් වට්ට දුකෙන් නික්මීමයි. "හේතු" අර්ථය නම් නිවනට පමුණුවන බවයි. "දස්සන" අර්ථය නම් අතිශය සියුම් වූ නිවන පසක් කිරීමයි. "ආධිපතෙය්‍ය" අර්ථය නම් සතර සත්‍යය දැකීමෙහි යෙදුණු ධර්මයන්ට අධිපති වීමයි, නැතහොත් විශේෂයෙන් 'මග්ගාධිපති' ලෙස වදාරා ඇති බැවින් ආරම්මණාධිපති බවයි. මක්නිසාද යත් ධ්‍යාන ආදියෙහි ද ආරම්මණාධිපති බව තිබියදීත් "ධ්‍යානාධිපති ධර්මයෝ" යැයි වදාරන්නේ නැතිව "මාර්ගාධිපති ධර්මයෝ" යැයිම වදාරා ඇති බැවිනි. එබැවින් මාර්ගයෙහි ආරම්මණාධිපති බවෙහි විශේෂත්වයක් ඇති බව දත යුතුය. මෙම පීළන ආදිය සොළොස් ආකාර (දහසයක්) අර්ථ ලෙස හැඳින්වේ. මෙහිදී රෝග හා ගඩු (පිළිකා) ආදී අනෙකුත් ආකාරයන් තිබියදීත් ඇයි මේවාම ගනු ලැබුවේ? ස්වකීය ලක්ෂණ නිසාත්, අනෙක් සත්‍යයන් දැකීමෙන් ඒවා ප්‍රකට වන නිසාත්ය. මෙම කරුණ ඉදිරියෙහි සත්‍ය කථා පරිච්ඡේදයේදීම පැහැදිලි වනු ඇත.

Dibbavihāro kasiṇādiārammaṇāni rūpāvacarajjhānāni. Mettādijjhānāni brahmavihāro. Phalasamāpatti ariyavihāro. Kāmehi vivekaṭṭhakāyatāvasena ekībhāvo kāyaviveko. Paṭhamajjhānādinā nīvaraṇādīhi vivittacittatā cittaviveko. Upadhiviveko nibbānaṃ. Aññeti lokiyābhiññādike.

කසිණ ආදී අරමුණු සහිත රූපාවචර ධ්‍යාන 'දිව්‍ය විහරණය' නම් වේ. මෙත්තා ආදී ධ්‍යාන 'බ්‍රහ්ම විහරණය' නම් වේ. ඵල සමපත්තිය 'ආර්ය විහරණය' නම් වේ. කාමයන්ගෙන් වෙන්ව හුදෙකලා වීම 'කාය විවේකය' නම් වේ. ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදියෙන් නීවරණ ආදියෙන් වෙන් වූ සිත් ඇති බව 'චිත්ත විවේකය' නම් වේ. නිවන 'උපධි විවේකය' නම් වේ. 'අඤ්ඤේ' (අනෙක්) යනු ලෞකික අභිඥා ආදියයි.

Kilesābhisaṅkhāravasena bhavesu paribbhamanaṃ, so ca taṇhāppadhānoti vuttaṃ ‘‘taṇhāsaṅkhātaṃ gamana’’nti. Vantanti ariyamaggamukhena uggiritaṃ puna apaccāvamanavasena chaḍḍitaṃ. Bhagavāti vuccati niruttinayenāti dassento āha ‘‘yathā…pe… mekhalā’’ti.

ක්ලේශාභිසංස්කාරයන්ගේ බලයෙන් භවයන්හි සැරිසැරීම සිදුවේ, එය තණ්හාව ප්‍රධාන කොට පවතින බැවින් "තණ්හා සංඛ්‍යාත ගමන" යැයි කියනු ලැබේ. 'වන්ත' (වමනය කළ) යනු ආර්ය මාර්ගය නමැති මුඛයෙන් බැහැර කරන ලද, නැවත නොගිලින අයුරින් අත්හරින ලද (ක්ලේශයන්) ය. නිරුක්ති ක්‍රමයට අනුව 'භගවා' යැයි කියනු ලැබේ යන්න පෙන්වීමට "යථා...පෙ... මේඛලා" යනුවෙන් වදාළහ.

Aparo [Pg.258] nayo – bhāgavāti bhagavā, bhatavāti bhagavā, bhāge vanīti bhagavā, bhage vanīti bhagavā, bhattavāti bhagavā, bhage vamīti bhagavā. Bhāge vamīti bhagavā.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - භාග්‍යවත් (පාරමී ආදියෙන් යුත්) බැවින් 'භගවා' නම් වේ, (පාරමී ආදිය) පුරුදු කළ බැවින් 'භගවා' නම් වේ, (සමාපත්ති ආදී) කොටස් සේවනය කළ බැවින් 'භගවා' නම් වේ, (ලෞකික ලෝකෝත්තර) සැප සේවනය කළ බැවින් 'භගවා' නම් වේ, භජනය කළ යුතු (බොහෝ සිරිසන්නන් ඇති) බැවින් 'භගවා' නම් වේ, (ලෞකික) සැප බැහැර කළ (වමනය කළ) බැවින් 'භගවා' නම් වේ, (ස්කන්ධ ආදී) කොටස් බැහැර කළ බැවින් 'භගවා' නම් වේ.

Bhāgavā bhatavā bhāge, bhage ca vani bhattavā;

Bhage vami tathā bhāge, vamīti bhagavā jino.

ගුණාංගයන්ගෙන් යුක්ත වූ, පාරමිතා පුරුදු කළ, සමාපත්ති ආදී කොටස් සේවනය කළ, ලෞකික සම්පත් සේවනය කළ, බොහෝ දෙනා විසින් භජනය කරනු ලබන, ලෞකික සැප සහ ස්කන්ධයන් බැහැර කළ බැවින් ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ 'භගවා' නම් වන සේක.

Tattha kathaṃ bhāgavāti bhagavā? Ye te sīlādayo dhammakkhandhā guṇakoṭṭhāsā, te anaññasādhāraṇā niratisayā tathāgatassa atthi upalabbhanti. Tathā hissa sīlaṃ samādhi paññā vimutti vimuttiñāṇadassanaṃ, hirī ottappaṃ, saddhā vīriyaṃ, sati sampajaññaṃ, sīlavisuddhi diṭṭhivisuddhi, samatho vipassanā, tīṇi kusalamūlāni, tīṇi sucaritāni, tayo sammāvitakkā, tisso anavajjasaññā, tisso dhātuyo, cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, cattāro ariyamaggā, cattāri ariyaphalāni, catasso paṭisambhidā, catuyoniparicchedakañāṇāni, cattāro ariyavaṃsā, cattāri vesārajjañāṇāni, pañca padhāniyaṅgāni, pañcaṅgiko sammāsamādhi, pañcañāṇiko sammāsamādhi, pañcindriyāni, pañca balāni, pañca nissāraṇīyā dhātuyo, pañca vimuttāyatanañāṇāni, pañca vimuttiparipācanīyā saññā, cha anussatiṭṭhānāni, cha gāravā, cha nissāraṇīyā dhātuyo, cha satatavihārā, cha anuttariyāni, cha nibbedhabhāgiyā saññā, cha abhiññā, cha asādhāraṇañāṇāni, satta aparihāniyā dhammā, satta ariyadhammā, satta ariyadhanāni, satta bojjhaṅgā, satta sappurisadhammā, satta nijjaravatthūni, satta saññā, sattadakkhiṇeyyapuggaladesanā, sattaviññāṇaṭṭhitidesanā, sattakhīṇāsavabaladesanā, aṭṭhapaññāpaṭilābhahetudesanā, aṭṭha sammattāni, aṭṭhalokadhammātikkamā, aṭṭha ārambhavatthūni, aṭṭhaakkhaṇadesanā, aṭṭha mahāpurisavitakkā, aṭṭhaabhibhāyatanadesanā, aṭṭha vimokkhā, nava yonisomanasikāramūlakā dhammā, nava pārisuddhipadhāniyaṅgāni, navasattāvāsadesanā, nava āghātapaṭivinayā, nava saññā, nava nānattā, nava anupubbavihārā, dasa nāthakāraṇā dhammā, dasa kasiṇāyatanāni, dasa kusalakammapathā, dasa sammattāni, dasa ariyavāsā, dasa asekkhadhammā, dasa tathāgatabalāni, ekādasa mettānisaṃsā, dvādasa [Pg.259] dhammacakkākārā, terasa dhutaguṇā, cuddasa buddhañāṇāni, pañcadasa vimuttiparipācanīyā dhammā, soḷasavidhā ānāpānassati, soḷasa aparantapanīyā dhammā, aṭṭhārasa buddhadhammā, ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni, catucattālīsa ñāṇavatthūni, paññāsa udayabbayañāṇāni, paropaññāsa kusaladhammā, sattasattatiñāṇavatthūni, catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcārimahāvajirañāṇaṃ, anantanayasamantapaṭṭhānapavicayapaccavekkhaṇadesanāñāṇāni, tathā anantāsu lokadhātūsu anantānaṃ sattānaṃ āsayādivibhāvanañāṇāni cāti evamādayo anantāparimāṇabhedā anaññasādhāraṇā niratisayā guṇabhāgā guṇakoṭṭhāsā saṃvijjanti upalabbhanti. Tasmā yathāvuttavibhāgā guṇabhāgā assa atthīti bhāgavāti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ katvā ‘‘bhagavā’’ti vutto. Evaṃ tāva bhāgavāti bhagavā.

එහි ‘භාග්‍යවත්’ (භාගවා) යන අර්ථයෙන් ‘භගවා’ වන්නේ කෙසේද? ශීලාදී වූ යම් ඒ ධර්මස්කන්ධ ගුණ කොටස් ඇද්ද, අන්‍යයන් හා සාධාරණ නොවූ, අතිශය ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ඒ ගුණාංග තථාගතයන් වහන්සේ තුළ පවතී, දක්නට ලැබේ. එනම්, උන්වහන්සේගේ ශීලය, සමාධිය, ප්‍රඥාව, විමුක්තිය, විමුක්ති ඥාන දර්ශනය, හිරි, ඔතප්, ශ්‍රද්ධාව, වීර්යය, සතිය, සම්පජඤ්ඤය, ශීල විශුද්ධිය, දිට්ඨි විශුද්ධිය, සමථය, විදර්ශනාව, කුසල මූල තුන, සුචරිත තුන, සම්මා විතර්ක තුන, අනවද්‍ය සංඥා තුන, ධාතු තුන, සතර සතිපට්ඨානය, සතර සම්මප්පධානය, සතර ඉද්ධිපාද, සතර ආර්ය මාර්ග, සතර ආර්ය ඵල, සතර පටිසම්භිදා, යෝනි සතර පිරිසිඳ දන්නා ඥාන, සතර ආර්ය වංශ, සතර වෛශාරද්‍ය ඥාන, පංච ප්‍රධාන්‍යංග, පංචාංගික සම්මා සමාධිය, පංචඥානික සම්මා සමාධිය, පංච ඉන්ද්‍රිය, පංච බල, පංච නිස්සාරණීය ධාතු, පංච විමුක්තායතන ඥාන, පංච විමුක්ති පරිපාචනීය සංඥා, සය අනුස්සති ස්ථාන, සය ගෞරව, සය නිස්සාරණීය ධාතු, සය සතත විහරණ, සය අනුත්තරිය, සය නිබ්බේධභාගීය සංඥා, සය අභිඥා, සය අසාධාරණ ඥාන, සප්ත අපරිහානීය ධර්ම, සප්ත ආර්ය ධර්ම, සප්ත ආර්ය ධන, සප්ත බොජ්ඣංග, සප්ත සත්පුරුෂ ධර්ම, සප්ත නිර්ජරා වස්තු, සප්ත සංඥා, සප්ත දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගල දේශනා, සප්ත විඤ්ඤාණට්ඨිති දේශනා, සප්ත ක්ෂීණාස්‍රව බල දේශනා, අෂ්ට ප්‍රඥා ප්‍රතිලාභ හේතු දේශනා, අෂ්ට සම්මත්ත, අෂ්ට ලෝකධර්ම අතික්‍රම, අෂ්ට ආරම්භ වස්තු, අෂ්ට අක්ෂණ දේශනා, අෂ්ට මහාපුරුෂ විතර්ක, අෂ්ට අභිභායතන දේශනා, අෂ්ට විමොක්ඛ, නවාකාර යෝනිසෝමනසිකාර මූලික ධර්ම, නව පාරිශුද්ධි ප්‍රධාන්‍යංග, නව සත්තාවාස දේශනා, නව ආඝාත පටිවිනිය, නව සංඥා, නව නානත්ත, නව අනුපුබ්බ විහරණ, දස නාථකරණ ධර්ම, දස කසිණායතන, දස කුසල කර්මපථ, දස සම්මත්ත, දස ආර්යවාස, දස අසේක්ඛ ධර්ම, දස තථාගත බල, එකොළොස් මෙත්තානිසංස, දොළොස් ධර්මචක්‍ර ආකාර, තෙළොස් ධුතාංග ගුණ, දහසතර බුද්ධ ඥාන, පසළොස් විමුක්ති පරිපාචනීය ධර්ම, සොළොස් වැදෑරුම් ආනාපානසතිය, සොළොස් අපරන්තපනීය ධර්ම, දහඅට බුද්ධ ධර්ම, දහනව පච්චවෙක්ඛණ ඥාන, සතළිස් හතර ඥාන වස්තු, පනස් උදයබ්බය ඥාන, පනස් ගණනක් වූ කුසල ධර්ම, හැත්තෑ හතක් වූ ඥාන වස්තු, කෙළ ලක්ෂ විසි හතරක සමාපත්ති වල සැරිසරන මහා වජිර ඥානය, අනන්ත නය සහිත සමන්ත පට්ඨානය විමසන දේශනා ඥාන, එසේම අනන්ත ලෝකධාතු වල වෙසෙන අනන්ත සත්ත්වයන්ගේ ආශයානුසය විභාවනය කරන ඥාන ආදී වූ අනන්ත අපරිමාණ ප්‍රභේද ඇති, අන්‍යයන් හා සාධාරණ නොවූ, අතිශය ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ගුණ කොටස් පවතී, දක්නට ලැබේ. එබැවින් එබඳු වූ ගුණ කොටස් (භාග) ඇති බැවින් ‘භාගවා’ යැයි කිව යුතු තැන ‘ආ’ කාරය රස්ව කිරීමෙන් ‘භගවා’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ගුණ කොටස් ඇති’ යන අර්ථයෙන් ‘භගවා’ යනු මෙසේය.

Yasmā sīlādayo sabbe, guṇabhāgā asesato;

Vijjanti sugate tasmā, ‘‘bhagavā’’ti pavuccati.

ශීලාදී සියලු ගුණ කොටස් ශේෂයක් නොමැතිව සුගතයන් වහන්සේ තුළ පවතින බැවින්, උන්වහන්සේට ‘භගවා’ යැයි කියනු ලැබේ.

Kathaṃ bhatavāti bhagavā? Ye te sabbalokahitāya ussukkamāpannehi manussattādike aṭṭha dhamme samodhānetvā sammāsambodhiyā katamahābhinīhārehi mahābodhisattehi paripūretabbā dānapāramī, sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramīti dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo, dānādīni cattāri saṅgahavatthūni, saccādīni cattāri adhiṭṭhānāni, attapariccāgo, nayana, dhana, rajja, puttadārapariccāgoti pañca mahāpariccāgā, pubbayogo, pubbacariyā, dhammakkhānaṃ, ñātatthacariyā, lokatthacariyā, buddhatthacariyāti evamādayo, saṅkhepato vā sabbe puññasambhārañāṇasambhārabuddhakārakadhammā, te mahābhinīhārato paṭṭhāya kappānaṃ satasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyāni yathā hānabhāgiyā, saṃkilesabhāgiyā, ṭhitibhāgiyā vā na honti, atha kho uttaruttari visesabhāgiyāva honti, evaṃ sakkaccaṃ nirantaraṃ anavasesato bhatā sambhatā assa atthīti bhatavāti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vutto niruttinayena ta-kārassa ga-kāraṃ katvā. Atha vā bhatavāti teyeva yathāvutte buddhakārakadhamme vuttanayena bhari sambhari, paripūresīti attho. Evampi bhatavāti bhagavā.

‘පාරමී ධර්ම රැස් කළ’ (භතවා) යන අර්ථයෙන් ‘භගවා’ වන්නේ කෙසේද? සියලු ලෝක සත්ත්වයාගේ හිතසුව පිණිස උත්සාහවත් වූ, මනුෂ්‍යත්වය ආදී කරුණු අට සම්පූර්ණ කර සම්මා සම්බෝධිය උදෙසා මහා අභිනීහාර කළ මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා විසින් පිරිය යුතු වූ දාන පාරමිතාව, ශීල, නෙක්ඛම්ම, ප්‍රඥා, වීර්ය, ක්ෂාන්ති, සත්‍ය, අධිෂ්ඨාන, මෙත්තා සහ උපෙක්ඛා පාරමිතා යන දස පාරමිතා, දස උප පාරමිතා, දස පරමත්ථ පාරමිතා යන සමතිස් පාරමිතා ද, දානාදී සතර සංග්‍රහ වස්තු ද, සත්‍යාදී සතර අධිෂ්ඨාන ද, ආත්ම පරිත්‍යාගය, ඇස් පරිත්‍යාගය, ධන පරිත්‍යාගය, රාජ්‍ය පරිත්‍යාගය, අඹුදරුවන් පරිත්‍යාගය යන පංච මහා පරිත්‍යාගයන් ද, පූර්ව යෝග, පූර්ව චර්යා, ධර්ම දේශනා කිරීම, ඥාතීන් උදෙසා චර්යාව, ලෝකයා උදෙසා චර්යාව සහ බුද්ධත්වය උදෙසා චර්යාව යනාදී වශයෙන් ද, සංක්ෂේපයෙන් පවසතොත් සියලු පින් සම්භාරයන් හා ඥාන සම්භාරයන් වූ බුද්ධකාරක ධර්මයන්, මහා අභිනීහාරයේ පටන් සතර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් පුරා පිරිහෙන ස්වභාවයක් හෝ කෙලෙස් සහිත ස්වභාවයක් හෝ එක තැන රැඳෙන ස්වභාවයක් නොවී, දිනෙන් දින උත්තරීතර වූ විශේෂ භාගී බවටම පැමිණෙමින්, මෙසේ සකස් කොට මනා කොට අඛණ්ඩව නිමාවටම රැස් කරන ලද්දාහු ද, ඒ ගුණ උන්වහන්සේ තුළ පවතින බැවින් ‘භතවා’ යැයි කිව යුතු තැන නිරුක්ති ක්‍රමයට ‘ත’ කාරය වෙනුවට ‘ග’ කාරය යොදා ‘භගවා’ යැයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතහොත් ‘භතවා’ යනු ඉහත කී බුද්ධකාරක ධර්මයන් කියන ලද පරිදි දැරූ බැවින්, රැස් කළ බැවින්, සම්පූර්ණ කළ බැවින් යන අර්ථයයි. මෙසේ ද ‘භතවා’ යන අර්ථයෙන් ‘භගවා’ නම් වේ.

Sammāsambodhiyā [Pg.260] sabbe, dānapāramiādike;

Sambhāre bhatavā nātho, tasmāpi bhagavā mato.

සම්මා සම්බෝධිය උදෙසා වූ දාන පාරමිතාදී සියලු සම්භාරයන් රැස් කළ හෙයින්, ඒ නාථයන් වහන්සේ ‘භගවා’ යැයි සම්මත වූහ.

Kathaṃ bhāge vanīti bhagavā? Ye te catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā devasikaṃ vaḷañjanakasamāpattibhāgā, te anavasesato lokahitatthaṃ, attano ca diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ niccakappaṃ niccakappaṃ vani bhaji sevi bahulamakāsīti bhāge vanīti bhagavā. Atha vā abhiññeyyadhammesu, kusalādīsu, khandhādīsu ca ye te pariññeyyādivasena saṅkhepato vā catubbidhā abhisamayabhāgā, vitthārato pana ‘‘cakkhuṃ pariññeyyaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ pariññeyya’’ntiādinā anekapariññeyyabhāgā, ‘‘cakkhussa samudayo pahātabbo…pe… jarāmaraṇassa samudayo pahātabbo’’tiādinā pahātabbabhāgā, ‘‘cakkhussa nirodho…pe… jarāmaraṇassa nirodho sacchikātabbo’’tiādinā (paṭi. ma. 1.21) sacchikātabbabhāgā, ‘‘cakkhussa nirodhagāminī paṭipadā’’tiādinā, ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā ca anekabhedā bhāvetabbabhāgā ca dhammā, te sabbe vani bhaji yathārahaṃ gocarabhāvanāsevanānaṃ vasena sevi. Evampi bhāge vanīti bhagavā. Atha vā ye ime sīlādayo dhammakkhandhā sāvakehi sādhāraṇā guṇakoṭṭhāsā guṇabhāgā, ‘‘kinti nu kho te veneyyasantānesu patiṭṭhapeyya’’nti mahākaruṇāya vani abhipatthayi, sā cassa abhipatthanā yathādhippetaphalāvahā ahosi. Evampi bhāge vanīti bhagavā.

භාගයන් (කොටස්) සේවනය කළ හෙයින් භගවා නම් වන්නේ කෙසේද? යම් ඒ දොළොස් ලක්ෂ කෝටියක් සංඛ්‍යාත දිනපතා භුක්ති විඳින සමාපත්ති කොටස් ඇද්ද, උන්වහන්සේ ලෝකයාගේ හිතසුව පිණිසත්, තමන් වහන්සේගේ දිට්ඨධම්ම සුඛවිහරණය පිණිසත් කිසිවක් ඉතිරි නොකොට නිරන්තරයෙන්ම ඒවා සේවනය කළහ, භජනය කළහ, බහුල වශයෙන් කළහ. එබැවින් 'භාගේ වනි' යන අර්ථයෙන් භගවා නම් වන සේක. තවද, අභිඥෙය්‍ය ධර්මයන්හි ද, කුසලාදී ධර්මයන්හි ද, ස්කන්ධයන්හි ද යම් ඒ සංක්ෂේපයෙන් සිවු වැදෑරුම් වූ අභිසමය කොටස් ඇද්ද, විස්තර වශයෙන් නම් 'ඇස පිරිසිඳ දත යුතුය (චක්ඛුං පරිඤ්ඤෙය්‍යං)... ජරා මරණ පිරිසිඳ දත යුතුය' ආදී වශයෙන් අනේක වූ පරිඥෙය්‍ය කොටස් ද, 'ඇසෙහි සමුදය ප්‍රහීණ කළ යුතුය... ජරා මරණ සමුදය ප්‍රහීණ කළ යුතුය' ආදී වශයෙන් ප්‍රහාතව්‍ය කොටස් ද, 'ඇසෙහි නිරෝධය... ජරා මරණ නිරෝධය සාක්ෂාත් කළ යුතුය' ආදී වශයෙන් සාක්ෂාත් කළ යුතු කොටස් ද, 'ඇසෙහි නිරෝධයට පමුණුවන පිළිවෙත' සහ 'සතර සතිපට්ඨානය' ආදී වශයෙන් අනේක ප්‍රභේද වූ භාවනා කළ යුතු කොටස් ද වන සියලු ධර්මයන් සුදුසු පරිදි ගෝචර, භාවනා සහ සේවනා වශයෙන් සේවනය කළ සේක. මෙසේ ද 'භාගේ වනි' යන අර්ථයෙන් භගවා නම් වන සේක. එසේත් නැතහොත් ශ්‍රාවකයන් හා සාධාරණ වූ යම් මේ සීලාදී ගුණස්කන්ධ හා ගුණ කොටස් ඇද්ද, 'මේවා කෙසේ නම් වේනෙය්‍ය සත්වයන් තුළ පිහිටුවන්නෙම්දැයි' මහා කරුණාවෙන් යුතුව ප්‍රාර්ථනා කළ සේක. උන්වහන්සේගේ ඒ ප්‍රාර්ථනාව ද අදහස් කළ පරිදි ඵල සහිත විය. මෙසේ ද 'භාගේ වනි' යන අර්ථයෙන් භගවා නම් වන සේක.

Yasmā ñeyyasamāpatti-guṇabhāge tathāgato;

Bhaji patthayi sattānaṃ, hitāya bhagavā tato.

තථාගතයන් වහන්සේ යම් හෙයකින් ඥෙය්‍ය ධර්ම, සමාපත්ති සහ ගුණ කොටස් සේවනය කළ හෙයින් ද, සත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස ප්‍රාර්ථනා කළ හෙයින් ද, ඒ හේතුවෙන් උන්වහන්සේ භගවා නම් වන සේක.

Kathaṃ bhage vanīti bhagavā? Samāsato tāva katapuññehi payogasampannehi yathāvibhavaṃ bhajīyantīti bhagā, lokiyalokuttarasampattiyo. Tattha lokiye tāva tathāgato sambodhito pubbe bodhisattabhūto paramukkaṃsagate vani bhaji sevi, yattha patiṭṭhāya niravasesato buddhakārakadhamme samannānento buddhadhamme paripācesi. Buddhabhūto [Pg.261] pana te niravajjasukhūpasaṃhite anaññasādhāraṇe lokuttarepi vani bhaji sevi. Vitthārato pana padesarajjaissariyacakkavattisampattidevarajjasampattiādivasena, jhānavimokkhasamādhisamāpattiñāṇadassanamaggabhāvanāphalasacchikiriyādiuttarimanussadhammavasena ca anekavihite anaññasādhāraṇe bhage vani bhaji sevi. Evampi bhage vanīti bhagavā.

'භගයන්' (භාග්‍යයන් හෙවත් සම්පත්) සේවනය කළ හෙයින් භගවා නම් වන්නේ කෙසේද? සැකෙවින් පින් කළා වූ ද, වීර්යයෙන් යුක්ත වූ ද පුද්ගලයන් විසින් තම වත්කම් (විභව) අනුව සේවනය කරනු ලබන ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සම්පත් 'භග' නම් වේ. එහි ලෞකික සම්පත් සම්බන්ධයෙන් තථාගතයන් වහන්සේ සම්බෝධියට පෙර බෝධිසත්වව සිටියදීම අත්‍යන්තයෙන් උසස් වූ සම්පත් සේවනය කළ සේක. ඒ සම්පත්හි පිහිටා කිසිවක් ඉතිරි නොකොට බුද්ධකාරක ධර්මයන් සම්පූර්ණ කරමින් බුද්ධ ධර්මයන් මෝරා යෑමට සැලැස්වූහ. බුද්ධත්වයට පත්වූ පසු වනාහි නිවැරදි වූ සැපයෙන් යුක්ත වූ ඒ ලෞකික සම්පත් ද, අන්‍යයන් හා සාධාරණ නොවන ලෝකෝත්තර සම්පත් ද සේවනය කළ සේක. විස්තර වශයෙන් නම් ප්‍රාදේශීය රාජ්‍ය සම්පත්, සක්විති රජ සැප, දිව්‍ය රාජ්‍ය සම්පත් ආදිය ද, ධ්‍යාන, විමොක්ෂ, සමාධි, සමාපත්ති, ඥානදර්ශන, මාර්ග භාවනා, ඵල සාක්ෂාත් කිරීම් ආදී වූ උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්ම වශයෙන් ද අනේක විධ වූ අනන්‍ය සාධාරණ භාග්‍යයන් සේවනය කළ සේක. මෙසේ ද 'භගයන්' සේවනය කළ හෙයින් භගවා නම් වන සේක.

Yā tā sampattiyo loke, yā ca lokuttarā puthū;

Sabbā tā bhaji sambuddho, tasmāpi bhagavā mato.

ලෝකයෙහි යම් සම්පත් ඇද්ද, යම් විවිධ ලෝකෝත්තර සම්පත් ඇද්ද, සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ සියල්ල සේවනය කළ සේක. එබැවින් ද උන්වහන්සේ 'භගවා' යයි දත යුතුය.

Kathaṃ bhattavāti bhagavā? Bhattā daḷhabhattikā assa bahū atthīti bhattavā. Tathāgato hi mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgi bhāvato sabbasattuttamo sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhādianaññasādhāraṇaguṇavisesapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya yathābhuccaguṇādhigatena ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinayappavattena lokattayabyāpināsuvipulena, suvisuddhena ca thutighosena samannāgatattā, ukkaṃsapāramippattāsu appicchatāsantuṭṭhiādīsu supatiṭṭhitabhāvato, dasabalacatuvesārajjādiniratisayaguṇavisesasamaṅgibhāvato ca ‘‘rūpappamāṇo rūpappasanno, ghosappamāṇo ghosappasanno, lūkhappamāṇo lūkhappasanno, dhammappamāṇo dhammappasanno’’ti evaṃ catuppamāṇike lokasannivāse sabbathāpi pasādāvahabhāvena samantapāsādikattā aparimāṇānaṃ sattānaṃ sadevamanussānaṃ ādarabahumānagāravāyatanatāya paramapemasambhattiṭṭhānaṃ. Ye tassa ovāde patiṭṭhitā aveccappasādena samannāgatā honti, kenaci asaṃhāriyā tesaṃ sambhatti samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vāti. Tathā hi te attano jīvitapariccāgepi tattha pasādaṃ na pariccajanti, tassa vā āṇaṃ daḷhabhattibhāvato. Tenevāha –

'භක්තවන්තයන්' ඇති හෙයින් භගවා නම් වන්නේ කෙසේද? උන්වහන්සේ කෙරෙහි දැඩි භක්තියක් ඇති බොහෝ දෙනා සිටින බැවින් 'භක්තවා' නම් වේ. සැබවින්ම තථාගතයන් වහන්සේ මහා කරුණාව හා සර්වඥතා ඥානාදී අපරිමිත අසමසම ආනුභාව සම්පන්න ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින් සියලු සත්වයන්ට උත්තම වන සේක. සියලු අනර්ථයන් දුරු කිරීම පෙරදැරි කරගත්, අශේෂ සත්වයන්ට හිතසුව සැලසීමෙහි නිරත වූ, අතිශයින් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ උත්සාහය නිසා දෙව්මිනිස් ප්‍රජාවට අතිශයින් උපකාරී වන බැවින් ද, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ, අසූවක් අනුව්‍යංජන, ව්‍යාමප්‍රභා ආදී අනන්‍ය සාධාරණ ගුණ විශේෂයන්ගෙන් සැරසුණු රූප කායයකින් යුක්ත බැවින් ද, තත්වූ පරිදි ගුණයෙන් ප්‍රකට වූ 'ඉතිපිසෝ භගවා' ආදී නයින් පවතින ලෝකත්‍රයෙහි පැතිරුණු අතිශයින් විපුල වූ හා පිරිසිදු වූ කීර්ති ඝෝෂාවෙන් යුක්ත බැවින් ද, පරමෝත්කෘෂ්ට පාරමිතාවන්ගෙන් ලබන ලද අප්පිච්ඡතා සන්තුට්ඨිතාදී ගුණයන්හි මැනවින් පිහිටි බැවින් ද, දසබල සතර වෛශාරද්‍යාදී අතිශයින් ශ්‍රේෂ්ඨ ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ද, 'රූපය ප්‍රමාණ කොට රූපයෙහි පැහැදෙන්නා වූ, ශබ්දය ප්‍රමාණ කොට ශබ්දයෙහි පැහැදෙන්නා වූ, ලූඛ භාවය ප්‍රමාණ කොට ලූඛයෙහි පැහැදෙන්නා වූ, ධර්මය ප්‍රමාණ කොට ධර්මයෙහි පැහැදෙන්නා වූ' යනුවෙන් සතර වැදෑරුම් ප්‍රමාණිකයන් සහිත ලෝකයෙහි සෑම අයුරින්ම ප්‍රසාදය එළවන සුළු වන බැවින් ද, උන්වහන්සේ හාත්පසින්ම ප්‍රසාදජනක වන සේක. එබැවින් අපරිමිත වූ දෙවි මිනිස් සත්වයන්ගේ ආදර ගෞරව සම්මානයට භාජනය වූ පරම ප්‍රේමය හා භක්තියට පදනම වන සේක. යම් කෙනෙක් උන්වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා අචල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වෙත් ද, ඔවුන්ගේ ඒ භක්තිය ශ්‍රමණයෙකුට, බ්‍රාහ්මණයෙකුට, දෙවියෙකුට, මාරයෙකුට හෝ බ්‍රහ්මයෙකුට හෝ කිසිවෙකුට සොලවාලිය නොහැකිය. සැබවින්ම ඔවුහු තමන්ගේ ජීවිතය පරිත්‍යාග කරමින් වුව ද උන්වහන්සේ කෙරෙහි ඇති පැහැදීම හෝ උන්වහන්සේගේ ආඥාව හෝ පරම්පරාගත දැඩි භක්තිය නිසා අත්නොහරිති. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Yo ve kataññū katavedi dhīro,Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotī’’ti. (jā. 2.17.78);

“යමෙක් සැබවින්ම කෙළෙහිගුණ දන්නේ ද, කළ උපකාර දන්නේ ද, ධෛර්යවන්ත වන්නේ ද, කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු වන්නේ ද, දැඩි භක්තියක් ඇත්තේ ද වේ ද (ඔහු උත්තමයෙකි).”

‘‘Seyyathāpi[Pg.262], bhikkhave, mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātivattati, evameva kho, bhikkhave, yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (udā. 45; cūḷava. 385) ca.

“මහණෙනි, යම් සේ මහා සමුද්‍රය ස්ථිර ස්වභාව ඇත්තේ වෙරළ ඉක්මවා නොයන්නේ ද, එමෙන්ම මහණෙනි, මා විසින් ශ්‍රාවකයන්ට පනවන ලද යම් ශික්ෂා පදයක් ඇද්ද, මාගේ ශ්‍රාවකයෝ ජීවිතය වෙනුවෙන් වුව ද එය ඉක්මවා නොයති.”

Evaṃ bhattavāti bhagavā niruttinayena ekassa ta-kārassa lopaṃ katvā itarassa ga-kāraṃ katvā.

මෙසේ 'භක්තවා' යන තැන නිරුක්ති ක්‍රමයට අනුව එක් 'ත' කාරයක් ලොප් කොට, අනෙක් 'ත' කාරය 'ග' කාරය බවට පත් කිරීමෙන් 'භගවා' යන්න සිද්ධ වේ.

Guṇātisayayuttassa, yasmā lokahitesino;

Sambhattā bahavo satthu, bhagavā tena vuccati.

ගුණාතිශයයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද, ලෝකයාගේ හිත සුව සොයන්නා වූ ද ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේට බොහෝ භක්තිවන්තයන් සිටින හෙයින් උන්වහන්සේ 'භගවා' යයි කියනු ලැබේ.

Kathaṃ bhage vamīti bhagavā? Yasmā tathāgato bodhisattabhūtopi purimāsu jātīsu pāramiyo pūrento bhagasaṅkhātaṃ siriṃ, issariyaṃ, yasañca vami uggiri kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayi. Tathā hissa somanassakumārakāle (jā. 1.15.211 ādayo) hatthipālakumārakāle (jā. 1.15.337 ādayo) ayogharapaṇḍitakāle (jā. 1.15.363 ādayo) mūgapakkhapaṇḍitakāle (jā. 2.22.1 ādayo) cūḷasutasomakāleti (jā. 2.17.195 ādayo) evamādīsu nekkhammapāramipūraṇavasena devarajjasadisāya rajjasiriyā pariccattaattabhāvānaṃ parimāṇaṃ natthi. Carimattabhāvepi hatthagataṃ cakkavattisiriṃ devalokādhipaccasadisaṃ catudīpissariyaṃ, cakkavattisampattisannissayaṃ sattaratanasamujjalaṃ yasañca tiṇāyapi amaññamāno nirapekkho pahāya abhinikkhamitvā sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tasmā ime siriādike bhage vamīti bhagavā. Atha vā bhāni nāma nakkhattāni, tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā, sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanalokavisesasannissayā sobhā kappaṭṭhiyabhāvato. Tepi bhagavā vami tannivāsasattāvāsasamatikkamanato tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti. Evampi bhage vamīti bhagavā.

භාගයන් (ඓශ්චර්යය ආදිය) වමනය කළ හෙයින් ‘භගවා’ නම් වන සේක. තථාගතයන් වහන්සේ බෝධිසත්ත්ව අවධියේ පටන් පෙර ජාතීන්හි පාරමිතා පුරන කල්හි, ‘භග’ යනුවෙන් හැඳින්වෙන ශ්‍රී සම්පත්තිය ද, ඓශ්චර්යය ද, යසස ද කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව කෙළ පිඩක් මෙන් වමනය කළහ, බැහැර කළහ, අත්හළහ. එසේම උන්වහන්සේගේ සෝමනස්ස කුමාර කාලයෙහි ද, හත්ථිපාල කුමාර කාලයෙහි ද, අයෝඝර පණ්ඩිත කාලයෙහි ද, මූගපක්ඛ පණ්ඩිත කාලයෙහි ද, චූළසුතසෝම කාලයෙහි ද යනාදී අවස්ථාවල නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව පිරවීමේ වසයෙන් දිව්‍ය රාජ්‍යයට සමාන වූ රාජ්‍ය ශ්‍රී සම්පත්තීන් අත්හළ ආත්මභාවයන්ගේ ප්‍රමාණයක් නැත. අවසන් ආත්මභාවයෙහි ද අතට පත්ව තිබූ සක්විති රජ සැපත ද, දිව්‍ය ලෝකාධිපත්‍යයට බඳු වූ සිවු මහා ද්වීපයන්හි ආධිපත්‍යය ද, සක්විති සම්පත්තිය ඇසුරු කළ සප්ත රත්නයන්ගෙන් බබළන යසස ද තණ පතකටවත් නොසිතා, කිසිදු ආලයක් නැතිව අත්හැර අභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළහ. එබැවින් මෙම ශ්‍රී සම්පත් ආදී භාගයන් වමනය කළ හෙයින් ‘භගවා’ නම් වන සේක. නැතහොත්, ‘භා’ යනු තරු හා නක්ෂත්‍රයන්ය; ඒවා හා සමග ගමන් කරන හෙයින් හෝ පවතින හෙයින් ‘භග’ නම් වේ. මහා මේරු පර්වතය, යුගන්ධර පර්වතය, උතුරුකුරු දිවයින හා හිමවත් පර්වතය ආදී ලෝක ධාතූන් ඇසුරු කළ ශෝභාවන් කල්පයක් පුරා පවතින බැවින් ද (භග නම් වේ). තථාගතයන් වහන්සේ එම භගයන් ද වමනය කළහ. එනම්, ඒවා වාසස්ථාන කරගත් සත්ත්ව ලෝකයන් ඉක්මවා ගිය බැවින් හා ඒවාට බැඳුණු ඡන්දරාගය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් අත්හළ බැවිනි. මෙසේ ද භාගයන් වමනය කළ හෙයින් ‘භගවා’ නම් වන සේක.

Cakkavattisiriṃ yasmā, yasaṃ issariyaṃ sukhaṃ;

Pahāsi lokacittañca, sugato bhagavā tato.

යම් හෙයකින් සක්විති සම්පත්තිය ද, කීර්තිය ද, ආධිපත්‍යය ද, සැපය ද, ලෝකයාගේ සිත් ඇදගන්නා රමණීය දෑ ද අත්හළ සේක් ද, එබැවින් ඒ සුගතයන් වහන්සේ ‘භගවා’ නම් වන සේක.

Kathaṃ bhāge vamīti bhagavā? Bhāgā nāma sabhāvadhammakoṭṭhāsā, te khandhāyatanadhātādivasena, tatthāpi rūpavedanādivasena, atītādivasena ca anekavidhā, te ca bhagavā ‘‘sabbaṃ papañcaṃ, sabbaṃ yogaṃ, sabbaṃ [Pg.263] ganthaṃ, sabbaṃ saṃyojanaṃ samucchinditvā amataṃ dhātuṃ samadhigacchanto vami uggiri anapekkho chaḍḍayi na paccāvami. Tathā hesa sabbatthakameva pathaviṃ āpaṃ tejaṃ vāyaṃ, cakkhuṃ sotaṃ ghānaṃ jivhaṃ kāyaṃ manaṃ, rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme, cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ, cakkhusamphassaṃ…pe… manosamphassaṃ, cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ, cakkhusamphassajaṃ saññaṃ…pe… manosamphassajaṃ saññaṃ, cakkhusamphassajaṃ cetanaṃ…pe… manosamphassajaṃ cetanaṃ, rūpataṇhaṃ …pe… dhammataṇhaṃ, rūpavitakkaṃ…pe… dhammavitakkaṃ, rūpavicāraṃ…pe… dhammavicāra’’ntiādinā anupadadhammavibhāgavasenapi sabbeva dhammakoṭṭhāse anavasesato vami uggiri anapekkhapariccāgena chaḍḍayi. Vuttaṃ hetaṃ –

භාගයන් (කොටස්) වමනය කළ හෙයින් කෙසේ ‘භගවා’ නම් වන සේක් ද? ‘භාග’ යනු ස්වභාව ධර්ම කොට්ඨාසයන්ය. ඒවා ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු ආදී වසයෙන් ද, රූප, වේදනා ආදී වසයෙන් ද, අතීත ආදී වසයෙන් ද අනේක ප්‍රකාර වේ. භගවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘සකල විධ ප්‍රපංචයන් ද, සියලු යෝගයන් ද, සියලු ග්‍රන්ථයන් ද, සියලු සංයෝජනයන් ද සහමුලින් සිඳලමින් අමෘත මහා නිර්වාණ ධාතුවට පැමිණෙමින් (ලෞකික කොටස්) වමනය කළහ, බැහැර කළහ, කිසිදු ආලයකින් තොරව අත්හළහ, නැවත වමනය කළ දෑ අනුභව නොකළහ. එසේම උන්වහන්සේ පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ යන සතර මහා භූතයන් ද; ඇස, කන, නාසය, දිව, කය, මනස යන ආයතනයන් ද; රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ, ධර්ම යන අරමුණු ද; චක්ඛු විඤ්ඤාණයේ සිට මනෝ විඤ්ඤාණය දක්වා ද; චක්ඛු සම්ඵස්සයේ සිට මනෝ සම්ඵස්සය දක්වා ද; චක්ඛු සම්ඵස්සයෙන් උපන් වේදනාවේ සිට මනෝ සම්ඵස්සයෙන් උපන් වේදනාව දක්වා ද; චක්ඛු සම්ඵස්සයෙන් උපන් සංඥාවේ සිට මනෝ සම්ඵස්සයෙන් උපන් සංඥාව දක්වා ද; චක්ඛු සම්ඵස්සයෙන් උපන් චේතනාවේ සිට මනෝ සම්ඵස්සයෙන් උපන් චේතනාව දක්වා ද; රූප තණ්හාවේ සිට ධර්ම තණ්හාව දක්වා ද; රූප විතර්කයේ සිට ධර්ම විතර්කය දක්වා ද; රූප විචාරයේ සිට ධර්ම විචාරය දක්වා ද යනාදී වශයෙන් අනුපද ධර්ම විභාග ක්‍රමයෙන් ද සියලු ධර්ම කොට්ඨාසයන් ඉතිරි නැතිව වමනය කළහ, කිසිදු ආලයකින් තොරව පරිත්‍යාග කිරීමෙන් බැහැර කළහ. මේ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Yaṃ taṃ, ānanda, cattaṃ vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ, taṃ tathāgato puna paccāvamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (dī. ni. 2.183).

“ආනන්දය, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් යමක් අත්හරින ලද ද, වමනය කරන ලද ද, මුදා හරින ලද ද, ප්‍රහාණය කරන ලද ද, දුරු කරන ලද ද; ඒ අත්හළ දෙය තථාගතයන් වහන්සේ නැවත අනුභව කරතියි යන කරුණ සිදු විය නොහැක්කකි.”

Evampi bhāge vamīti bhagavā. Atha vā bhāge vamīti sabbepi kusalākusale sāvajjānavajje hīnapaṇīte kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme ariyamaggañāṇamukhena vami uggiri anapekkho pariccaji pajahi, paresañca tathattāya dhammaṃ desesi. Vuttampi cetaṃ –

මෙසේ ද භාගයන් වමනය කළ හෙයින් ‘භගවා’ නම් වන සේක. නැතහොත්, කුසල-අකුසල වූ ද, සාවද්‍ය-අනවද්‍ය වූ ද, හීන-ප්‍රණීත වූ ද, කළු-සුදු කොටස් ඇති සියලු ධර්මයන් ආර්ය මාර්ග ඥානය නමැති මුඛයෙන් වමනය කළහ, බැහැර කළහ, කිසිදු ආලයක් නැතිව අත්හළහ. අන්‍යයන්ට ද එලෙසම වීම පිණිස ධර්මය දේශනා කළහ. මේ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘Dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā, pageva adhammā (ma. ni. 1.240). Kullūpamaṃ vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāyā’’tiādi (ma. ni. 1.240).

“මහණෙනි, කුසල ධර්මයන් පවා ඔබ විසින් අත්හළ යුතුය, අකුසල ධර්මයන් ගැන කවර කථා ද? මහණෙනි, මම ඔබට එතෙර වීම පිණිස මිස අල්ලා ගැනීම පිණිස නොවූ, පහුරක් බඳු වූ ධර්මය දේශනා කරමි.”

Evampi bhāge vamīti bhagavā.

මෙසේ ද භාගයන් (ධර්ම කොට්ඨාසයන්) වමනය කළ හෙයින් ‘භගවා’ නම් වන සේක.

Khandhāyatanadhātādi-dhammabhedā mahesinā;

Kaṇhā sukkā yato vantā, tatopi bhagavā mato.

මහා ඉසිවර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු ආදී ධර්ම ප්‍රභේදයන් ද, අකුසල හා කුසල ධර්මයන් ද වමනය කරන ලද බැවින් ඒ හේතුවෙන් ද උන්වහන්සේ ‘භගවා’ යයි දත යුතුය.

Tena vuttaṃ –

එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Bhāgavā bhatavā bhāge, bhage ca vani bhattavā;

Bhage vami tathā bhāge, vamīti bhagavā jino’’ti.

“උන්වහන්සේ භාග්‍යවන්තය, භජනය කළ යුතු ගුණ ඇත්තාහ, කොටස් ඇත්තාහ, ඓශ්චර්යයන් ඇත්තාහ, ධර්ම කොට්ඨාසයන් හා ඓශ්චර්යයන් වමනය කළහ; එසේම ඓශ්චර්යයන් හා ධර්ම කොට්ඨාසයන් වමනය කළ හෙයින් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ‘භගවා’ නම් වන සේක.”

Ettha ca yasmā saṅkhepato attahitasampattiparahitapaṭipattivasena duvidhā buddhaguṇā, tāsu attahitasampatti pahānasampadāñāṇasampadābhedato duvidhā, ānubhāvasampadādīnaṃ tadavinābhāvena tadantogadhattā. Parahitapaṭipatti payogāsayabhedato [Pg.264] duvidhā. Tattha payogato lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammūpadeso, āsayato paṭiviruddhesupi niccaṃ hitesitā, ñāṇaparipākakālāgamanādiparahitapaṭipatti ca, āmisapaṭiggahaṇādināpi atthacariyā parahitapaṭipatti hotiyeva. Tasmā tesaṃ vibhāvanavasena pāḷiyaṃ ‘‘araha’’ntiādīnaṃ padānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ.

මෙහිදී බුදුගුණ සැකෙවින් අත්තහිත සම්පත්තිය හා පරහිත පටිපත්තිය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. ඒ අතරින් අත්තහිත සම්පත්තිය, පහාන සම්පදාව (අත්හැරීමේ පූර්ණත්වය) හා ඤාණ සම්පදාව (ඥානයේ පූර්ණත්වය) වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ; මන්දයත් ආනුභාව සම්පදාව ආදිය මේ දෙකටම ඇතුළත් වන බැවිනි. පරහිත පටිපත්තිය (අන්‍යහිත සුව පිණිස පිළිවෙත) ප්‍රයෝග හා ආශය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ප්‍රයෝග වසයෙන් නම්, ලාභ සත්කාර ආදියෙහි නිරපේක්ෂ සිතින් සියලු දුකෙන් එතෙර කරවන ධර්ම දේශනා කිරීමයි. ආශය වසයෙන් නම්, තමන්ට විරුද්ධ වූවන් කෙරෙහි පවා නිරන්තරයෙන් හිතෛෂී බව හා ඥානය මුහුකුරා යන කාලය පැමිණීම ආදිය බලා අන්‍යයන්ට වැඩ සැලසීමයි. ආමිසය පිළිගැනීම ආදියෙන් ද කෙරෙන අර්ථචර්යාව පරහිත පටිපත්තියක්ම වේ. එබැවින් ඒ ගුණයන් ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස පාලියෙහි ‘අරහං’ ආදී පදයන් යෙදූ බව දත යුතුය.

Tattha ‘‘araha’’nti iminā padena pahānasampadāvasena bhagavato attahitasampatti vibhāvitā. ‘‘Sammāsambuddho, lokavidū’’ti ca imehi padehi ñāṇasampadāvasena. Nanu ca ‘‘lokavidū’’ti imināpi sammāsambuddhatā vibhāvīyatīti? Saccaṃ vibhāvīyati, atthi pana viseso, ‘‘sammāsambuddho’’ti iminā sabbaññutaññāṇānubhāvo vibhāvito, ‘‘lokavidū’’ti pana iminā āsayānusayañāṇādīnampi ānubhāvo vibhāvitoti. ‘‘Vijjācaraṇasampanno’’ti iminā sabbāpi bhagavato attahitasampatti vibhāvitā. ‘‘Sugato’’ti pana iminā samudāgamato paṭṭhāya bhagavato attahitasampatti, parahitapaṭipatti ca vibhāvitā. ‘‘Anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussāna’’nti imehi padehi bhagavato parahitapaṭipatti vibhāvitā. ‘‘Buddho’’ti iminā bhagavato attahitasampatti, parahitapaṭipatti ca vibhāvitā. Evañca katvā ‘‘sammāsambuddho’’ti vatvā ‘‘buddho’’ti vacanaṃ samatthitaṃ hoti. Tenevāha ‘‘attanāpi bujjhi aññepi satte bodhesī’’tiādi. ‘‘Bhagavā’’ti ca imināpi samudāgamato paṭṭhāya bhagavato sabbā attahitasampatti, parahitapaṭipatti ca vibhāvitā.

එහි ‘අරහං’ යන පදයෙන් ප්‍රහාණ සම්පදාව වසයෙන් භගවතුන් වහන්සේගේ අත්තහිත සම්පත්තිය ප්‍රකාශ වේ. ‘සම්මා සම්බුද්ධ’ සහ ‘ලෝකවිදූ’ යන පදවලින් ඤාණ සම්පදාව වසයෙන් (අත්තහිත සම්පත්තිය) ප්‍රකාශ වේ. ‘ලෝකවිදූ’ යන පදයෙන් ද සම්මා සම්බුද්ධත්වය ප්‍රකාශ වන්නේ නොවේද? සැබෑවකි, ප්‍රකාශ වේ. එහෙත් විශේෂයක් ඇත. ‘සම්මා සම්බුද්ධ’ යන පදයෙන් සර්වඥතා ඥානයේ ආනුභාවය ප්‍රකාශ වන අතර, ‘ලෝකවිදූ’ යන පදයෙන් ආසයානුසය ඥානාදීන්ගේ ආනුභාවය ප්‍රකාශ වේ. ‘විජ්ජාචරණසම්පන්න’ යන පදයෙන් භගවතුන් වහන්සේගේ සියලු අත්තහිත සම්පත්තීන් ප්‍රකාශ වේ. ‘සුගත’ යන පදයෙන් පාරමිතා පිරීමේ සිටම භගවතුන් වහන්සේගේ අත්තහිත සම්පත්තිය මෙන්ම පරහිත පටිපත්තිය ද ප්‍රකාශ වේ. ‘අනුත්තරෝ පුරිසදම්මසාරථි’ සහ ‘සත්ථා දේවමනුස්සානං’ යන පදවලින් භගවතුන් වහන්සේගේ පරහිත පටිපත්තිය ප්‍රකාශ වේ. ‘බුද්ධ’ යන පදයෙන් භගවතුන් වහන්සේගේ අත්තහිත සම්පත්තිය හා පරහිත පටිපත්තිය යන දෙකම ප්‍රකාශ වේ. මෙසේ ‘සම්මා සම්බුද්ධ’ යයි පවසා නැවත ‘බුද්ධ’ යන පදය යෙදීම යුක්ති සහගත වේ. එබැවිනි, “තමන් වහන්සේ ද අවබෝධ කළහ, අන් සත්ත්වයන් ද අවබෝධ කරවූහ” යනාදිය වදාළේ. ‘භගවා’ යන පදයෙන් ද පාරමිතා පිරීමේ සිටම භගවතුන් වහන්සේගේ සියලු අත්තහිත සම්පත්තීන් හා පරහිත පටිපත්තීන් ප්‍රකාශ වන්නේය.

Aparo nayo – hetuphalasattūpakāravasena saṅkhepato tividhā buddhaguṇā. Tattha ‘‘arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno lokavidū’’ti imehi padehi phalasampattivasena buddhaguṇā vibhāvitā. ‘‘Anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussāna’’nti imehi sattūpakāravasena buddhaguṇā pakāsitā. ‘‘Buddho’’ti iminā phalavasena, sattūpakāravasena ca buddhaguṇā vibhāvitā. ‘‘Sugato bhagavā’’ti pana imehi padehi hetuphalasattūpakāravasena buddhaguṇā vibhāvitāti veditabbaṃ.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - හේතු, ඵල සහ සත්ත්වෝපකාර යන කරුණු අනුව බුදුගුණ කෙටියෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී 'අරහං, සම්මා සම්බුද්ධෝ, විජ්ජාචරණසම්පන්නෝ, ලෝකවිදූ' යන පදවලින් ඵලසම්පත්තිය වශයෙන් බුදුගුණ විස්තර කෙරේ. 'අනුත්තරෝ පුරිසදම්මසාරථි, සත්ථා දේවමනුස්සානං' යන පදවලින් සත්ත්වෝපකාරය වශයෙන් බුදුගුණ ප්‍රකාශ කෙරේ. 'බුද්ධෝ' යන පදයෙන් ඵල වශයෙන් ද සත්ත්වෝපකාරය වශයෙන් ද බුදුගුණ විස්තර කෙරේ. 'සුගතෝ භගවා' යන පදවලින් හේතු, ඵල සහ සත්ත්වෝපකාර යන තුනම වශයෙන් බුදුගුණ විස්තර කර ඇති බව දත යුතුය.

145. Tassāti [Pg.265] buddhānussatikammaṭṭhānikassa yogino. Evanti ‘‘tatrāyaṃ nayo’’tiādinā vuttappakārena. Tasmiṃ samayeti buddhaguṇānussaraṇasamaye. Rāgapariyuṭṭhitanti rāgena pariyuṭṭhitaṃ, pariyuṭṭhānappattehi rāgehi sahitaṃ cittaṃ araññamiva corehi tena pariyuṭṭhitanti vuttaṃ, tassa pariyuṭṭhānaṭṭhānabhāvato, pariyuṭṭhitarāganti attho. Yaṃ vā rāgassa pariyuṭṭhānaṃ, taṃ taṃsahite citte upacaritanti daṭṭhabbaṃ. Etasmiṃ pakkhe rāgenāti rāgena hetunāti attho. Ujugatamevāti pageva kāyavaṅkādīnaṃ apanītattā, cittassa ca anujubhāvakarānaṃ māyādīnaṃ abhāvato, rāgādipariyuṭṭhānābhāvena vā onatiunnativirahato ujubhāvameva kataṃ. Atha vā ujugatamevāti kammaṭṭhānassa vīthiṃ otiṇṇatāya līnuddhaccavigamanato majjhimasamathanimittapaṭipattiyā ujubhāvameva gataṃ. Tathāgataṃ ārabbhāti tathāgataguṇe ārammaṇaṃ katvā.

145. 'තස්ස' යනු බුද්ධානුස්සති කම්මට්ඨානය වඩන යෝගී පුද්ගලයාට ය. 'ඒවං' යනු 'තත්‍රායං නයෝ' යනාදී ලෙස කලින් කියන ලද ආකාරයයි. 'තස්මිං සමයේ' යනු බුදුගුණ සිහි කරන අවස්ථාවෙහි ය. 'රාගපරියුට්ඨිතං' යනු රාගයෙන් මඩනා ලද, එනම් ක්ලේශයන්ගේ නැගී සිටීමෙන් යුත් සිතයි; සොරුන් විසින් වට කරන ලද වනයක් මෙන් එම රාගය විසින් සිත ආක්‍රමණය කරනු ලැබූ බව කියන ලදී. එනම් රාගය පැතිරී පවතින අවස්ථාවයි. එසේත් නැතහොත් රාගයේ යම් මඩනා ස්වභාවයක් ඇද්ද, එය එම රාගය සහිත සිතෙහි උපචාර වශයෙන් තබා ඇති බව දත යුතුය. මේ අනුව 'රාගේන' යනු රාගය නැමැති හේතුවෙන් යන අර්ථයයි. 'උජුගතමේව' යනු කලින්ම කායවංකාදී දෝෂයන් ඉවත් කළ බැවින් ද, සිතෙහි වංකභාවය ඇති කරන මායා ආදිය නොමැති බැවින් ද, රාගාදී කෙලෙසුන්ගේ නැගී සිටීමක් නැති බැවින් ද, නැමීමක් හෝ එසවීමක් නොමැතිව සෘජු බවටම පත්වූ බවයි. එසේත් නැතහොත් 'උජුගතමේව' යනු කම්මට්ඨාන මාර්ගයට පිළිපන් බැවින්, හැකිලීම හා නොසන්සුන් බව ඉවත්ව මධ්‍යම සමථ නිමිත්තට පැමිණීමෙන් සෘජු බවටම පත්වීමයි. 'තථාගතං ආරබ්භ' යනු තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණයන් අරමුණු කරගෙන යන්නයි.

Iccassāti iti assa. ‘‘So bhagavā itipi araha’’ntiādinā pubbe vuttappakārena buddhaguṇe anuvitakkayatoti sambandho. Evanti ‘‘neva tasmiṃ samaye’’tiādinā vuttanayena. Buddhaguṇapoṇāti buddhaguṇaninnā. ‘‘Vitakkavicārā pavattantī’’ti etena buddhaguṇasaṅkhātaṃ kammaṭṭhānaṃ vitakkāhataṃ, vitakkapariyāhataṃ, punappunaṃ anumajjanañca karotīti dasseti. Pīti uppajjatīti bhāvanāvasena upacārajjhānanipphādikā balavatī pīti uppajjati. Pītimanassa vuttappakārapītisahitacittassa. Kāyacittadarathāti kāyacittapassaddhīnaṃ paṭipakkhabhūtā sukhumāvatthā uddhaccasahagatā kilesā. Paṭippassambhantīti sannisīdanti. Anukkamena ekakkhaṇeti yadā buddhaguṇārammaṇā bhāvanā uparūpari visesaṃ āvahantī pavattati, tadā nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti, kilesā sannisinnāva honti, suvisadāni saddhādīni indriyāni honti, bhāvanāya paguṇatāya vitakkavicārā sātisayaṃ paṭukiccāva honti, balavatī pīti uppajjati, pītipadaṭṭhānā passaddhi savisesā jāyati, passaddhakāyassa samādhipadaṭṭhānaṃ sukhaṃ thirataraṃ hutvā pavattati, sukhena anubrūhitaṃ cittaṃ kammaṭṭhāne sammadeva samādhiyati. Evaṃ anukkamena pubbabhāge vitakkādayo uparūpari paṭupaṭutarabhāvena pavattitvā bhāvanāya majjhimasamathapaṭipattiyā indriyānañca ekarasabhāvena paṭutamāni hutvā ekakkhaṇe jhānaṅgāni uppajjanti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ bhagavatā –

'ඉච්චස්ස' යනු 'ඉති අස්ස' යන්නයි. 'සෝ භගවා ඉතිපි අරහං' යනාදී ලෙස කලින් කියන ලද ආකාරයට බුදුගුණ නැවත නැවතත් මෙනෙහි කරන යෝගියාට යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය වේ. 'ඒවං' යනු 'නේම තස්මිං සමයේ' යනාදී ලෙස කියන ලද ක්‍රමයයි. 'බුද්ධගුණපෝණා' යනු බුදුගුණ දෙසටම නැඹුරු වූ යන්නයි. 'විතක්ක විචාරා පවත්තන්ති' යන්නෙන් බුදුගුණ සංඛ්‍යාත කම්මට්ඨානය විතක්කයෙන් ස්පර්ශ කරන බවත්, විතක්කයෙන් හාත්පස විමසන බවත්, නැවත නැවතත් පිරිමදින බවත් පෙන්වයි. 'පීති උප්පජ්ජති' යනු භාවනා බලයෙන් උපචාර ධ්‍යානය ඇති කරන්නා වූ බලවත් ප්‍රීතියක් හටගන්නා බවයි. 'පීතිමනස්ස' යනු කලින් කී ආකාරයේ ප්‍රීතියෙන් යුත් සිතැත්තාට ය. 'කායචිත්තදරථා' යනු කය හා සිතේ පස්සද්ධියට පටහැනි වූ, සියුම් අවස්ථාවල පවතින උද්ධච්චය සහිත ක්ලේශයෝ ය. 'පටිප්පස්සම්භන්ති' යනු සංසිඳෙති යන්නයි. පිළිවෙළින් එක් ක්ෂණයකදී බුදුගුණ අරමුණු වූ භාවනාව වඩ වඩාත් විශේෂත්වයට පත්ව පවතින විට, නීවරණයෝ යටපත් වෙති, කෙලෙස්හු සංසිඳෙති, ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයෝ මැනවින් පැහැදිලි වෙති, භාවනාවේ පුරුද්ද නිසා විතක්ක විචාරයෝ වඩාත් තියුණු ලෙස ක්‍රියා කරති, බලවත් ප්‍රීතිය උපදියි, ප්‍රීතිය පදට්ඨාන කොට ඇති පස්සද්ධිය විශේෂ ලෙස ජනිත වේ, පස්සද්ධියෙන් යුතු කය ඇති තැනැත්තාගේ සමාධියට පදට්ඨාන වූ සැපය වඩාත් ස්ථාවරව පවතී, සැපයෙන් පෝෂණය වූ සිත කම්මට්ඨානයෙහි මැනවින් සමාධිගත වේ. මෙසේ පිළිවෙළින් පූර්ව භාගයෙහි විතක්ක ආදිය වඩ වඩාත් තියුණු වෙමින් පවතී, භාවනාවේ හා මධ්‍යම සමථ ප්‍රතිපදාවේ බලයෙන් ද ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ඒකරසභාවයෙන් ද ඉතා තියුණු වී එක් ක්ෂණයකදී ධ්‍යාන අංග උපදියි. මෙය අරමුණු කරගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘Yasmiṃ[Pg.266], mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti…pe… sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (a. ni. 6.10).

"මහානාමය, යම් කලෙක ආර්ය ශ්‍රාවකයා තථාගතයන් වහන්සේව අනුස්මරණය කෙරේද, එකල්හි ඔහුගේ සිත රාගයෙන් මැඩ නොපවතී... (පෙ)... සැපවත් වූවහුගේ සිත සමාධිගත වේ."

Kasmā panettha jhānaṃ appanāpattaṃ na hotīti āha ‘‘buddhaguṇānaṃ pana gambhīratāyā’’tiādi. Gambhīre hi ārammaṇe gambhīre udake patitanāvā viya samathabhāvanā patiṭṭhaṃ na labhati, ‘‘gambhīratāyā’’ti ca iminā sabhāvadhammatāpi saṅgahitā. Sabhāvadhammo hi gambhīro na paññatti. Nanu ca tajjāpaññattivasena sabhāvadhammo gayhatīti? Saccaṃ gayhati pubbabhāge, bhāvanāya pana vaḍḍhamānāya paññattiṃ samatikkamitvā sabhāveyeva cittaṃ tiṭṭhati. Nanu ca sabhāvadhammepi katthaci appanā samijjhati dutiyāruppajjhānādīti? Saccaṃ samijjhati, tañca kho ekappakāre ārammaṇe, idaṃ pana nānappakāranti dassento ‘‘nānappakāraguṇānussaraṇādhimuttatāyā’’ti āha. Evampi yathā nānappakāresu kesādikoṭṭhāsesu manasikāraṃ pavattentassa ekasmiṃyeva koṭṭhāse appanāvasena bhāvanā avatiṭṭhati, evamidha kasmā na hotīti? Visamoyaṃ upaññāso. Tattha hi satipi koṭṭhāsabahubhāve ekappakāreneva bhāvanā vattati paṭikkūlākārasseva gahaṇato, idha pana nānappakārena guṇānaṃ nānappakārattā, na ayamekasmiṃyeva guṇe ṭhātuṃ sakkoti bhāvanābalena paccakkhato buddhaguṇesu upaṭṭhahantesu saddhāya balavabhāvato. Teneva hi ‘‘adhimuttatāyā’’ti vuttaṃ. Yadi upacārappattaṃ jhānaṃ hoti, kathaṃ buddhānussatīti vuttanti āha ‘‘tadeta’’ntiādi.

මෙහිදී ධ්‍යානය අර්පණා මට්ටමට පත් නොවන්නේ මන්ද යන්නට 'බුදුගුණවල ඇති ගැඹුරු බව නිසා' යනාදිය පවසන ලදී. ගැඹුරු ජලයෙහි වැටුණු නැවක් මෙන්, ගැඹුරු අරමුණක් ඇති විට සමථ භාවනාව ස්ථාවර පදනමක් (අර්පණාවක්) නොලබයි. 'ගැඹුරු බව' යන්නෙන් සභාව ධර්මතාවය ද ඇතුළත් වේ. සභාව ධර්මය ගැඹුරු ය, එය ප්‍රඥප්තියක් නොවේ. "එසේ නම් සභාව ධර්මය ඒ හා බැඳුණු ප්‍රඥප්තියක් ලෙස ගත හැකි නොවේද?" යන ප්‍රශ්නයට - සැබෑය, පූර්ව භාගයේදී එසේ ගත හැකිය, නමුත් භාවනාව වැඩෙන විට ප්‍රඥප්තිය ඉක්මවා සභාවෙහිම සිත පිහිටයි. "දෙවන අරූපාවචර ධ්‍යානාදියෙහි මෙන් සභාව ධර්මයෙහි ද යම් තැනක අර්පණාව සිද්ධ වේ නේද?" යන ප්‍රශ්නයට - සැබෑය, එය සිද්ධ වන්නේ එකම ආකාරයේ අරමුණකදී ය. නමුත් බුද්ධානුස්සතිය විවිධාකාර වූ ගුණ මෙනෙහි කිරීමකි. එය පෙන්වීමට 'විවිධාකාර ගුණ අනුස්මරණයට නැඹුරු වූ බැවින්' යැයි පවසන ලදී. "එසේ වුවත්, කේශාදී කොටස් විවිධාකාර වුවත් ඒවා මෙනෙහි කරන්නහුට අවසානයේ එක් කොටසක අර්පණා වශයෙන් භාවනාව පිහිටයි නම්, මෙහි එසේ නොවන්නේ මන්ද?" යන්නට - මෙය අසමාන සැසඳීමකි. එහි කොටස් බොහෝ වුවත් පිළිකුල් සහගත බව පමණක් ගන්නා බැවින් භාවනාව එකම ආකාරයකට පවතී. මෙහිදී නම් ගුණයන් විවිධාකාර බැවින් විවිධාකාර ලෙස භාවනාව පවතී. භාවනා බලයෙන් බුදුගුණ ප්‍රත්‍යක්ෂ වන විට, ශ්‍රද්ධාවේ බලවත් බව නිසා එක් ගුණයකම පමණක් නැවතී සිටීමට නොහැකිය. එබැවින් 'අධිමුත්තතායා' (ගුණයෙහි බැසගන්නා බව) යැයි කියන ලදී. ඉදින් මෙය උපචාරයට පත් ධ්‍යානයක් නම්, මෙය 'බුද්ධානුස්සති' යැයි කියන්නේ කෙසේද යන්නට 'තදේතං' යනාදිය පවසන ලදී.

Sagāravo hoti sappatisso, satthu guṇasarīrassa paccakkhato upaṭṭhahanato. Tatoyeva saddhāvepullaṃ aveccappasādasadisaṃ saddhāmahattaṃ. Buddhaguṇānaṃ anussaraṇavasena bhāvanāya pavattattā sativepullaṃ. Tesaṃ paramagambhīratāya, nānappakāratāya ca paññāvepullaṃ. Tesaṃ uḷārapuññakkhettatāya puññavepullañca adhigacchati. Pītipāmojjabahulo hoti pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyattā buddhānussatiyā. Bhayabheravasaho buddhaguṇārammaṇāya satiyā bhayabheravābhibhavanato. Tenāha bhagavā ‘‘anussaretha sambuddhaṃ, bhayaṃ tumhāka no siyā’’ti (saṃ. ni. 1.249 thokaṃ visadisaṃ). Dukkhādhivāsanasamattho buddhānussatiyā sarīradukkhassa padumapalāse udakassa viya vinivaṭṭanato[Pg.267]. Saṃvāsasaññanti sahavāsasaññaṃ. Buddhabhūmiyaṃ cittaṃ namati buddhaguṇānaṃ mahantabhāvassa paccakkhato upaṭṭhānato. Buddhānussatibhāvanāya sabbadā buddhaguṇānaṃ citte viparivattanato vuttaṃ ‘‘sammukhā satthāraṃ passato viyā’’ti. Uttari appaṭivijjhantoti imāya bhāvanāya upari taṃ adhiṭṭhānaṃ katvā saccāni appaṭivijjhanto. Sugatiparāyaṇoti sugatisamparāyo.

ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණ සමූහය නමැති ශරීරය ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස වැටහෙන බැවින්, ගෞරව සහිත වූයේ, යටත් පැවැතුම් සහිත වූයේ වෙයි. එහෙයින්ම අචල ප්‍රසාදය බඳු වූ ශ්‍රද්ධාවේ මහත් බවට හෙවත් ශ්‍රද්ධාව පතළ වීමට පත්වෙයි. බුදුගුණ අනුස්මරණය කිරීමේ වශයෙන් භාවනාව පවත්නා බැවින් සතියේ (සිහියේ) පතළ බවට පැමිණෙයි. ඒ බුදුගුණයන්ගේ අතිශය ගම්භීර බව හා නන්වැදෑරුම් බව නිසා ප්‍රඥාවේ පතළ බවට පැමිණෙයි. ඒ ගුණයන් උදාර වූ පින්කෙතක් වන බැවින් පින්වල මහත් බවට ද පත්වෙයි. බුද්ධානුස්සතිය ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගයට හේතුවන බැවින්, බොහෝ ප්‍රීති ප්‍රමෝදයෙන් යුක්ත වෙයි. බුදුගුණ අරමුණු කරගත් සිහියෙන් බිය හා තැතිගැනීම් මැඩපවත්වන බැවින් බිය හා තැතිගැනීම් ජයගන්නෙක් වෙයි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සිහි කරන්න, එවිට තොපට බියක් නොවන්නේය.” බුද්ධානුස්සතිය මගින් ශරීරයේ දුක් වේදනාවන්, නෙළුම් පතක දිය බින්දු මෙන් ගිලිහී යන බැවින් ශරීර දුක් ඉවසීමට සමර්ථ වෙයි. ‘සංවාස සඤ්ඤා’ යනු එක්ව වාසය කිරීමේ සඤ්ඤාවයි. බුදුගුණයන්ගේ මහත් බව ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස වැටහෙන බැවින් බුද්ධ භූමිය කෙරෙහි සිත නැමෙයි. බුද්ධානුස්සති භාවනාවෙන් සෑම කල්හිම බුදුගුණ සිතෙහි පෙරළෙන බැවින්, “ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි දක්නාක් මෙන්” යැයි කියන ලදී. ‘උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තො’ යනු මෙම භාවනාවෙන් මතුයෙහි එය අධිෂ්ඨානයක් කොට සත්‍යයන් අවබෝධ නොකරන්නේ නම්, ‘සුගතිපරායණො’ හෙවත් සුගතිය පරලොව කරගත්තේ වෙයි.

Appamādanti appamajjanaṃ sakkaccaṃ anuyogaṃ. Kayirāthāti kareyya. Sumedhasoti sundarapañño. Evaṃ mahānubhāvāyāti vuttappakārena nīvaraṇavikkhambhanādisamatthena satthari sagāravabhāvādihetubhūtena mahatā sāmatthiyena samannāgatāya.

‘අප්පමාද’ යනු නොපමාව සකසා යෙදීමයි. ‘කයිරාථ’ යනු කළ යුතුය යන්නයි. ‘සුමේධසො’ යනු යහපත් ප්‍රඥාව ඇති තැනැත්තායි. ‘ඒවං මහානුභාවාය’ යනු පවසන ලද ආකාරයෙන් නීවරණයන් යටපත් කිරීම ආදියට සමර්ථ වූ, ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරවය ඇතිවීමට හේතු වූ මහත් ශක්තියකින් යුක්ත වූ යන්නයි.

2. Dhammānussatikathāvaṇṇanā

2. ධම්මානුස්සති කථා වර්ණනාව.

146. Dhammānussatinti ettha padattho, sabhāvattho ca ādito vuttoyevāti taṃ anāmasitvā bhāvanāvidhānameva dassetuṃ ‘‘dhammānussatiṃ bhāvetukāmenāpī’’tiādi āraddhaṃ. Kasmā panettha buddhānussatiyaṃ viya ‘‘aveccappasādasamannāgatenā’’ti na vuttaṃ. Nanu etā paṭipāṭiyā cha anussatiyo ariyasāvakānaṃ vasena desanaṃ āruḷhāti? Saccametaṃ, evaṃ santepi ‘‘parisuddhasīlādiguṇānaṃ puthujjanānampi ijjhantī’’ti dassanatthaṃ ‘‘aveccappasādasamannāgatenā’’ti idha na vuttaṃ, ariyasāvakānaṃ pana sukhena ijjhantīti. Tathāpi pāḷiyaṃ āgatattā ca buddhānussatiniddese vuttanti daṭṭhabbaṃ, ayañca vicāro parato āgamissateva.

146. ‘ධම්මානුස්සති’ යන්නෙහි පදයන්ගේ අර්ථය හා ස්වභාව අර්ථය ආරම්භයේදීම පවසන ලද බැවින්, එය ස්පර්ශ නොකොට භාවනා ක්‍රමයම දැක්වීම සඳහා “ධම්මානුස්සතිය වැඩීමට කැමති තැනැත්තා විසින් ද” යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. මෙහිදී බුද්ධානුස්සතියෙහි මෙන් “අචල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වූ” යැයි පවසන ලද්දේ මක්නිසාද? මෙම අනුස්සති හය පිළිවෙළින් ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ගේ වශයෙන් දේශනාවට නංවා ඇතිවා නොවේද? එය සත්‍යයකි. එසේ වුවද, පිරිසිදු සීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුත් පෘථග්ජනයන්ට ද මෙය සිද්ධ වන බව දැක්වීම සඳහා “අචල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වූ” යැයි මෙහි වදාරා නැත. ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ට පහසුවෙන් මෙය සිද්ධ වන බව අමුතුවෙන් කිව යුතු නැත. එසේ වුවද, පෙළ දහමෙහි එන බැවින් බුද්ධානුස්සති නිර්දේශයෙහි එසේ පවසන ලදැයි දත යුතුය. මෙම විමසීම ඉදිරියට ද එනු ඇත.

147. Pariyattidhammopīti pi-saddena lokuttaradhammaṃ sampiṇḍeti. Itaresūti sandiṭṭhikādipadesu. Lokuttaradhammovāti avadhāraṇaṃ nippariyāyena sandiṭṭhikādiatthaṃ sandhāya vuttaṃ, pariyāyato panete pariyattidhammepi sambhavanteva. Tathā hi pariyattidhammo bahussutena āgatāgamena paramena satinepakkena samannāgatena paññavatā ādikalyāṇatādivisesato sayaṃ daṭṭhabboti sandiṭṭhiko. Ācariyapayirupāsanāya vinā na labbhāti ce? Lokuttaradhammepi samāne kalyāṇamittasannissayeneva sijjhanato, tathā satthusandassanepi. ‘‘Sandiṭṭhiyā jayatī’’ti ayaṃ panattho titthiyanimmaddane nippariyāyatova labbhati[Pg.268], kilesajaye pariyāyato paramparāhetubhāvato. ‘‘Sandiṭṭhaṃ arahatī’’ti ayampi attho labbhateva, sabbaso saṃkilesadhammānaṃ pahānaṃ, vodānadhammānaṃ paribrūhanañca uddissa pavattattā. Ayañca attho ‘‘ye kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi, ime dhammā sarāgāya saṃvattanti no virāgāya, saññogāya saṃvattanti no visaññogāya, saupādānāya saṃvattanti no anupādānāya. Ekaṃsena, gotami, dhāreyyāsi ‘neso dhammo, neso vinayo, netaṃ satthusāsana’’’nti (cūḷava. 406; a. ni. 8.53), ‘‘dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā, pageva adhammā’’ti (ma. ni. 1.240) ca evamādīhi suttapadehi vibhāvetabbo. Akālikādhigamupāyatāya akāliko. Vijjamānatāparisuddhatāhi ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko. Tato eva vaṭṭadukkhanittharaṇatthikehi attano citte upanayanaṃ, cittassa vā tattha upanayanaṃ arahatīti opaneyyiko. Vimuttāyatanasīse ṭhatvā paricayena sammadeva atthavedaṃ, dhammavedañca labhantehi paccattaṃ veditabbo viññūhīti. Evaṃ sandiṭṭhikādipadesu pariyattidhammampi pakkhipitvā manasikāro yujjateva.

147. ‘පරියත්ති ධම්මොපි’ යන්නෙහි ‘පි’ ශබ්දයෙන් ලෝකෝත්තර ධර්මය ද ඇතුළත් කරයි. ‘ඉතරේසු’ යනු සන්දිට්ඨික ආදී පදයන්හිය. ‘ලෝකෝත්තර ධර්මයමය’ යන නියමය මූලික වශයෙන් සන්දිට්ඨික ආදී අර්ථයන් සඳහා පවසන ලදී. එහෙත් පර්යාය වශයෙන් මේවා පරියත්ති ධර්මයෙහි ද සම්භවය වෙයි. එනම් පරියත්ති ධර්මය බහුශ්‍රුත වූ, ඉගෙන ගත් ආගම ඇති, උසස් සිහි නුවණින් යුත් ප්‍රඥාවන්තයෙකු විසින් ආදි-කල්‍යාණ ආදී විශේෂයන්ගෙන් තමා විසින්ම දැක්ක යුතු බැවින් ‘සන්දිට්ඨික’ වෙයි. ගුරුවරුන් ඇසුරු කිරීමෙන් තොරව මෙය නොලැබේ යැයි පවසන්නේ නම්? ලෝකෝත්තර ධර්මයේදී ද කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරෙන්ම එය සිද්ධ වන බැවින් එය සමානය. ශාස්තෘන් වහන්සේ නුවණින් දැකීම සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. “සම්‍යග් දෘෂ්ටියෙන් දිනයි” යන මේ අර්ථය තීර්ථකයන් මර්ධනය කිරීමේදී මූලිකවම ලැබේ. කෙලෙසුන් දිනීමේදී එය පරම්පරාගත හේතු වශයෙන් ලැබේ. “දැකීමට සුදුසුය” යන අර්ථය ද ලැබේ. සම්පූර්ණයෙන්ම කෙලෙස් ධර්මයන් ප්‍රහාණය කිරීම හා පිරිසිදු ධර්මයන් වැඩීම උදෙසා පවතින බැවිනි. මෙම අර්ථය “ගෝතමිය, යම් ධර්ම කෙනෙක් රාගය පිණිස පවතිත් ද, විරාගය පිණිස නොපවතිත් ද, සංයෝගය පිණිස පවතිත් ද, විසංයෝගය පිණිස නොපවතිත් ද, උපාදානය පිණිස පවතිත් ද, අනුපාදානය පිණිස නොපවතිත් ද; ගෝතමිය, එය ධර්මය නොවේ, එය විනය නොවේ, එය ශාස්තෘ ශාසනය නොවේ යැයි එකාන්තයෙන් දත යුතුය” යනාදී සූත්‍ර පදයන්ගෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය. තවද “මහණෙනි, තොප විසින් ධර්මයෝ ද අත්හැරිය යුත්තාහ, අධර්මයෝ ගැන කවර කතා ද” යනාදී සූත්‍ර පද ද මෙයට අයත් වේ. අකාලික වූ අවබෝධයට මගක් වන බැවින් ‘අකාලික’ නම් වෙයි. පවතින බව හා පිරිසිදු බව නිසා “එන්න බලන්න” (ඒහි පස්ස) යන ක්‍රමයට සුදුසු බැවින් ‘ඒහිපස්සික’ නම් වෙයි. එහෙයින්ම වෘත්ත දුක්ඛයෙන් එතෙර වීමට කැමති අය විසින් තමාගේ සිතට පමුණුවා ගත යුතු බැවින් හෝ සිත එහි පමුණුවා ගැනීමට සුදුසු බැවින් ‘ඕපනයික’ නම් වෙයි. විමුක්තායතන පදනමෙහි පිහිටා පුහුණුවීමෙන් අර්ථ වේදය හා ධර්ම වේදය ලබන ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් තම තමන් විසින්ම දත යුතු බැවින් ‘පච්චත්තං වේදිතබ්බෝ විඤ්ඤූහි’ නම් වෙයි. මෙසේ සන්දිට්ඨික ආදී පදයන්හි පරියත්ති ධර්මය ද ඇතුළත් කොට මෙනෙහි කිරීම යෝග්‍ය වේ.

Sāti gāthā. Samantabhadrakattāti sabbabhāgehi sundarattā. Dhammassāti sāsanadhammassa. Kiñcāpi avayavavinimutto samudāyo nāma paramatthato koci natthi, yesu pana avayavesu samudāyarūpena avekkhitesu ‘‘gāthā’’ti samaññā, taṃ tato bhinnaṃ viya katvā saṃsāmivohāraṃ āropetvā dassento ‘‘paṭhamena pādena ādikalyāṇā’’tiādimāha. ‘‘Ekānusandhika’’nti idaṃ nātibahuvibhāgaṃ yathānusandhinā ekānusandhikaṃ sandhāya vuttaṃ, itarassa pana teneva desetabbadhammavibhāgena ādimajjhapariyosānabhāgā labbhantīti. Nidānenāti kāladesadesakaparisādiapadisanalakkhaṇena nidānaganthena. Nigamanenāti ‘‘idamavocā’’tiādikena (saṃ. ni. 1.249), ‘‘iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27) vā yathāvuttatthanigamanena.

‘සා’ යනු ගාථාවයි. ‘සමන්තභද්‍රකත්තා’ යනු සෑම අයුරින්ම යහපත් බැවිනි. ‘ධම්මස්ස’ යනු ශාසන ධර්මයයි. කොටස්වලින් තොර වූ සමූහයක් පරමාර්ථ වශයෙන් නැතත්, යම් කොටස් සමූහයක් ලෙස බැලූ විට ‘ගාථා’ යන නාමය ලැබේද, එය එම සමූහයෙන් වෙනස් වූවක් මෙන් කොට සාමී ව්‍යවහාරය ආරෝපණය කොට දක්වමින් “පළමු පාදයෙන් ආදි කල්‍යාණ වූ” යනාදිය පැවසීය. ‘ඒකානුසන්ධික’ යනු ඉතා විශාල බෙදීම් නොමැති, එක් අනුසන්ධියක් ඇති සූත්‍රයක් අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. අනෙක් සූත්‍රවල දේශනා කරන ලද ධර්මයන්ගේ බෙදීම් අනුව මුල, මැද, අග කොටස් ලැබෙයි. ‘නිදානය’ යනු කාලය, දේශය, දේශකයා, පිරිස ආදිය දැක්වීමේ ලක්ෂණ ඇති නිදාන ග්‍රන්ථයයි. ‘නිගමනය’ යනු “මෙය වදාළ සේක” යනාදියෙන් හෝ “යමක් පවසන ලද ද, එය මෙයට සාපේක්ෂව පවසන ලදී” යනාදී වශයෙන් කියන ලද අර්ථයන්ගේ නිගමනය හෙවත් අවසානයයි.

Ayaṃ kathā visesato suttapiṭakasaṃvaṇṇanāti katvā suttapiṭakavasena dhammassa ādikalyāṇādikaṃ dassetvā idāni suttapiṭakavinayapiṭakānaṃ vasena taṃ dassetuṃ ‘‘sanidānasauppattikattā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sanidānasauppattikattāti yathāvuttanidānena sanidānatāya, saaṭṭhuppattikatāya [Pg.269] ca. Veneyyānaṃ anurūpatoti sikkhāpadapaññattiyā, dhammadesanāya ca taṃtaṃsikkhāpadabhāvena paññāpiyamānassa veneyyajjhāsayānurūpaṃ pavattiyamānassa anurūpato. Atthassāti desiyamānassa ca sīlādiatthassa. ‘‘Taṃ kissa hetu (saṃ. ni. 1.249)? Seyyathāpi, bhikkhave’’tiādinā (saṃ. ni. 3.95) tattha tattha hetūpamāgahaṇena hetudāharaṇayuttato.

මෙම කථාව විශේෂයෙන්ම සූත්‍ර පිටකයේ අටුවාවක් බැවින්, සූත්‍ර පිටකයට අනුව ධර්මයේ ආදිකල්‍යාණාදී බව පෙන්වා දී, දැන් සූත්‍ර පිටකය හා විනය පිටකය යන දෙකටම අනුව එය පෙන්වීමට "සනිදානසඋප්පත්තිකත්තා" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "සනිදානසඋප්පත්තිකත්තා" යනු පවසන ලද නිදානයන්ගෙන් හා අර්ථුප්පත්තිවලින් යුක්ත වූ බවයි. "වෙණෙය්යානං අනුරූපතෝ" යනු ශික්ෂාපද පැනවීමේදී සහ ධර්ම දේශනා කිරීමේදී ඒ ඒ ශික්ෂාපද වශයෙන් පනවනු ලබන විනයෙහි ද, වෙණෙය්‍ය ජනයන්ගේ අදහස්වලට අනුකූලව පවත්වනු ලබන ධර්මයෙහි ද ඇති අනුකූලතාවය නිසාය. "අත්ථස්සා" යනු දේශනා කරනු ලබන ශීලාදී අර්ථයන්ගේ ය. "ඒ කුමන හේතුවක් නිසාද? මහණෙනි, යම් සේ" යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ සූත්‍රයන්හි හේතු සහ උපමා ගැනීමෙන් හේතු උදාහරණ සහිත බව නිසාය.

Evaṃ suttavinayavasena pariyattidhammassa ādimajjhapariyosānakalyāṇataṃ dassetvā idāni tīṇi piṭakāni ekajjhaṃ gahetvā taṃ dassetuṃ ‘‘sakalopī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sāsanadhammoti –

මෙසේ සූත්‍ර සහ විනය වශයෙන් පර්යාප්ති ධර්මයේ ආදි මධ්‍ය පර්යොසාන කල්‍යාණ බව පෙන්වා, දැන් පිටකත්‍රයම එක්කොට ගෙන එය පෙන්වීමට "සකලෝපි" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "සාසනධම්මෝ" යනු -

‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā;

Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhāna sāsana’’nti. (dha. pa. 183;

dī. ni. 2.90) –

"සියලු පව් නොකිරීම ද, කුසල් රැස් කිරීම ද, තම සිත පිරිසිදු කර ගැනීම ද යන මෙය බුදුවරුන්ගේ අනුශාසනාවයි."

Evaṃ vuttassa satthusāsanassa pakāsako pariyattidhammo. Sīlena ādikalyāṇo sīlamūlakattā sāsanassa. Samathādīhi majjhekalyāṇo tesaṃ sāsanasampattiyā vemajjhabhāvato. Nibbānena pariyosānakalyāṇo tadadhigamato uttarikaraṇīyābhāvato. Sāsane sammāpaṭipatti nāma paññāya hoti, tassā ca sīlaṃ, samādhi ca mūlanti āha ‘‘sīlasamādhīhi ādikalyāṇo’’ti. Paññā pana anubodhapaṭivedhavasena duvidhāti tadubhayampi gaṇhanto ‘‘vipassanāmaggehi majjhekalyāṇo’’ti āha. Tassa nipphatti phalaṃ, kiccaṃ nibbānasacchikiriyā, tato paraṃ kattabbaṃ natthīti dassento āha ‘‘phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo’’ti. Phalaggahaṇena vā saupādisesanibbānamāha, itarena itaraṃ, tadubhayañca sāsanasampattiyā osānanti āha ‘‘phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo’’ti.

මෙසේ වදාරන ලද ශාස්තෘ ශාසනය ප්‍රකාශ කරන්නා වූ පර්යාප්ති ධර්මය; ශාසනයට ශීලය මූලය වන බැවින් ශීලයෙන් ආදිකල්‍යාණ වෙයි. සමථ ආදිය ශාසන සම්පත්තියේ මධ්‍යය වන බැවින් සමථ ආදියෙන් මධ්‍ය කල්‍යාණ වෙයි. නිවන අවබෝධ කරගත් පසු ඉන් මතු කළ යුත්තක් නොමැති බැවින් නිවනින් පර්යොසාන කල්‍යාණ වෙයි. ශාසනයෙහි සම්‍යක් ප්‍රතිපත්තිය ප්‍රඥාවෙන් සිදුවන අතර, ඒ ප්‍රඥාවට ශීලය හා සමාධිය මූලය වන බැවින් "ශීල සමාධීන්ගෙන් ආදිකල්‍යාණ" යැයි වදාළහ. ප්‍රඥාව වනාහි අනුබෝධය හා පටිවේධය (අවබෝධය) වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වන බැවින් ඒ දෙකම ගනිමින් "විපස්සනා මාර්ගයන්ගෙන් මධ්‍ය කල්‍යාණ" යැයි වදාළහ. එහි නිමාව ඵලයයි, කෘත්‍යය නිවන් සාක්ෂාත් කිරීමයි, ඉන් පසු කළ යුත්තක් නැතැයි දක්වමින් "ඵල නිබ්බානයන්ගෙන් පර්යොසාන කල්‍යාණ" යැයි වදාළහ. එසේත් නැතහොත් ඵලය ගැනීමෙන් සඋපාදිශේෂ නිවන ද, අනෙකෙන් අනුපාදිශේෂ නිවන ද වදාළහ. ඒ දෙකම ශාසන සම්පත්තියේ අවසානය බැවින් "ඵල නිබ්බානයන්ගෙන් පර්යොසාන කල්‍යාණ" යැයි වදාළහ.

Buddhassa subodhitā sammāsambuddhatā, tāya ādikalyāṇo tappabhavattā. Sabbaso saṃkilesappahānaṃ vodānaṃ, pāripūrī ca dhammasudhammatā, tāya majjhekalyāṇo taṃsarīrattā. Satthārā yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipatti saṅghasuppaṭipatti, tāya pariyosānakalyāṇo, tāya sāsanassa loke suppatiṭṭhitabhāvato. Tanti sāsanadhammaṃ. Tathattāyāti yathattāya bhagavatā dhammo desito, tathattāya tathabhāvāya. So pana abhisambodhi paccekabodhi sāvakabodhīti tividho[Pg.270], ito aññathā nibbānādhigamassa abhāvato. Tattha sabbaguṇehi aggabhāvato, itarabodhidvayamūlatāya ca paṭhamāya bodhiyā ādikalyāṇatā, guṇehi vemajjhabhāvato dutiyāya majjhekalyāṇatā, tadubhayāvaratāya, tadosānatāya ca sāsanadhammassa tatiyāya pariyosānakalyāṇatā vuttā.

බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මනා අවබෝධය වූ සම්මාසම්බුද්ධත්වය නිසා ධර්මය ආදිකල්‍යාණ වෙයි, මන්ද එය උන්වහන්සේගෙන් ප්‍රභවය වූ බැවිනි. සියලු ආකාරයෙන් කෙලෙස් ප්‍රහීණ කිරීම, පිරිසිදු බව හා සම්පූර්ණ බව වූ ධර්මයේ සුධර්මතාවය නිසා මධ්‍ය කල්‍යාණ වෙයි, මන්ද එය ධර්මයේ ස්වභාවය වන බැවිනි. ශාස්තෘන් වහන්සේ අනුශාසනා කළ පරිදිම පිළිපැදීම වූ සංඝයාගේ සුපටිපන්න භාවය නිසා පර්යොසාන කල්‍යාණ වෙයි, මන්ද ඒ තුළින් ශාසනය ලෝකයෙහි මැනවින් පිහිටන බැවිනි. "තං" යනු ශාසන ධර්මයයි. "තථත්තායා" යනු යම් ආකාරයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කළ සේක් ද, ඒ ආකාරයටම පත්වීම සඳහාය. එය සම්මා සම්බෝධිය, පසේබුදු බව සහ ශ්‍රාවක බෝධිය යැයි තෙවැදෑරුම් වේ, මන්ද මීට අන්‍ය ආකාරයකින් නිවන් අවබෝධයක් නොමැති බැවිනි. එහි සියලු ගුණයන්ගෙන් අගතැන්පත් බැවින් ද, අනෙක් බෝධි ද්විත්වයට මූලය වන බැවින් ද පළමු බෝධියෙන් (සම්මා සම්බෝධියෙන්) ආදිකල්‍යාණ බව ද; ගුණයන්ගෙන් මධ්‍යම භාවය ඇති බැවින් දෙවැනි බෝධියෙන් මධ්‍ය කල්‍යාණ බව ද; ඒ දෙකටම වඩා පසුපසින් සිටින බැවින් ද, ශාසන ධර්මයේ අවසානය වන බැවින් ද තුන්වැනි බෝධියෙන් (ශ්‍රාවක බෝධියෙන්) පර්යොසාන කල්‍යාණ බව ද වදාරන ලදී.

Esoti sāsanadhammo. Nīvaraṇavikkhambhanatoti vimuttāyatanasīse ṭhatvā saddhammaṃ suṇantassa nīvaraṇānaṃ vikkhambhanasambhavato. Vuttaṃ hetaṃ –

"ඒසෝ" යනු මේ ශාසන ධර්මයයි. "නීවරණ වික්ඛම්භනතෝ" යනු විමුක්ති ආයතනයන් මුල් කොට ගෙන සද්ධර්මය ශ්‍රවණය කරන්නා හට නීවරණයන් යටපත් වීමේ හැකියාව ඇති බැවිනි. මේ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Yathā yathāvuso, bhikkhuno satthā vā dhammaṃ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, tathā tathā so tattha labhati atthavedaṃ labhati dhammaveda’’nti (a. ni. 5.26).

"ඇවැත්නි, යම් යම් අයුරකින් භික්ෂුවකට ශාස්තෘන් වහන්සේ හෝ ගුරු තනතුරෙහි ලා සැලකිය යුතු අන්‍ය සබ්‍රහ්මචාරියකු හෝ ධර්මය දේශනා කරයි ද, ඒ ඒ අයුරින් ඔහු එහි අර්ථය පිළිබඳ වැටහීම ද ධර්මය පිළිබඳ වැටහීම ද ලබයි."

‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye ariyasāvako ohitasoto dhammaṃ suṇāti, pañcassa nīvaraṇāni tasmiṃ samaye pahīnāni hontī’’ti (saṃ. ni. 5.219) –

"මහණෙනි, යම් කලෙක ආර්ය ශ්‍රාවකයා යොමු කළ කන් ඇතිව ධර්මය අසයි ද, ඒ අවස්ථාවේදී ඔහුගේ පංච නීවරණයෝ ප්‍රහීණ වෙති."

Ca ādi. Samathavipassanāsukhāvahanatoti samathasukhassa ca vipassanāsukhassa ca sampādanato. Vuttampi cetaṃ –

තවද යනාදියයි. "සමථවිපස්සනාසුඛාවහනතෝ" යනු සමථ සුවය හා විපස්සනා සුවය සලසා දෙන බැවිනි. මෙය ද වදාරන ලදී -

‘‘So vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukha’’ntiādi (dī. ni. 1.279; ma. ni. 2.138).

"ඔහු කාමයන්ගෙන් වෙන්වම, අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්වම, විතර්ක සහිත වූ විචාර සහිත වූ විවේකයෙන් හටගත් ප්‍රීතිය හා සුවය ඇති (ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි)" යනාදියයි.

Tathā –

එසේම -

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānataṃ;

Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato’’ti ca. (dha. pa. 374, 373);

"යම් යම් විටක ස්කන්ධයන්ගේ උදය වැය (හටගැනීම හා විනාශය) මෙනෙහි කරයි ද, එවිට ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය ලබයි. එය (තත්ත්වය) දන්නා වූ යෝගීන්ට අමෘතයකි. මැනවින් ධර්මය විදර්ශනා කරන්නාට අමානුෂික (ලෝකෝත්තර) රතියක් (ඇල්මක්) ඇති වෙයි."

Tathāpaṭipannoti yathā samathavipassanāsukhaṃ āvahati, yathā vā satthārā anusiṭṭhaṃ, tathā paṭipanno sāsanadhammo. Tādibhāvāvahanatoti chaḷaṅgupekkhāvasena iṭṭhādīsu tādibhāvassa lokadhammehi anupalepassa āvahanato. Esa bhagavā vuttanayena tividhakalyāṇaṃ dhammaṃ desento yaṃ sāsanabrahmacariyaṃ, maggabrahmacariyañca pakāseti, taṃ yathānurūpaṃ atthasampattiyā sātthaṃ, byañjanasampattiyā sabyañjananti yojanā.

"තථාපටිපන්නෝ" යනු යම් සේ සමථ විපස්සනා සුවය ගෙන දෙයි ද, යම් සේ ශාස්තෘන් වහන්සේ අනුශාසනා කළ සේක් ද, එසේ පිළිපන් ශාසන ධර්මයයි. "තාදිභාවාවහනතෝ" යනු ෂඩංග උපේක්ෂාවන් මගින් ඉෂ්ටාදී අරමුණුවලදී තාදි භාවය හෙවත් ලෝක ධර්මයන්ගෙන් නොගෑවෙන බව ඇති කරන බැවිනි. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පවසන ලද ක්‍රමයට අනුව ත්‍රිවිධ කල්‍යාණයෙන් යුත් ධර්මය දේශනා කරමින් යම් ශාසන බ්‍රහ්මචරියාවක් හා මාර්ග බ්‍රහ්මචරියාවක් ප්‍රකාශ කරයි ද, එය අනුරූප පරිදි අර්ථ සම්පත්තියෙන් යුක්ත බැවින් සාර්ථක (සත්ථ) වන අතර, ව්‍යංජන සම්පත්තියෙන් යුක්ත බැවින් සව්‍යංජන (සබ්‍යඤ්ජන) වේ යනු මෙහි යෝජනාවයි (සම්බන්ධයයි).

Tattha [Pg.271] avisesena tisso sikkhā, sakalo ca tantidhammo sāsanabrahmacariyaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘katamesānaṃ kho, bhante, buddhānaṃ bhagavantānaṃ brahmacariyaṃ naciraṭṭhitikaṃ ahosī’’tiādi (pārā. 18). Sabbasikkhānaṃ maṇḍabhūtasikkhattayasaṅgahito ariyamaggo maggabrahmacariyaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīya’’nti (mahāva. 23; saṃ. ni. 5.186). Yathānurūpanti yathārahaṃ. Sikkhattayasaṅgahaṃ hi sāsanabrahmacariyaṃ atthasampattiyā sātthaṃ. Maggabrahmacariye vattabbameva natthi. Atthasampattiyāti sampannatthatāya. Sampattiattho hi idha saha-saddo. Itaraṃ pana yathāvuttenatthena sātthaṃ, sabyañjanañca. Ye panettha ‘‘vacanasabhāvaṃ sātthaṃ, atthasabhāvaṃ sabyañjana’’nti vibhajitvā vadanti, taṃ na sundaraṃ, tathā vibhattassa pariyattidhammassa abhāvato. Saddatthā hi abhinnarūpā viya hutvā viniyogaṃ gacchanti. Tathā hi nesaṃ lokiyāmissībhāvaṃ paṭijānanti. Satipi vā bhede ‘‘sabyañjana’’nti ettha yadi tulyayogo adhippeto ‘‘saputto āgato’’tiādīsu viya, evaṃ sati ‘‘atthapaṭisaraṇā, bhikkhave, hotha, mā byañjanapaṭisaraṇā’’ti atthappadhānavādo bādhito siyā, atha vijjamānatāmattaṃ ‘‘salomako sapakkhako’’tiādīsu viya byañjanasampatti aggahitā siyā. Tasmā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva attho gahetabbo.

එහි පොදුවේ ගත් කල, ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව සහ සකලවිධ පාලි ධර්මය 'ශාසන බ්‍රහ්මචර්යය' නම් වේ. "ස්වාමීනී, කිනම් බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ බ්‍රහ්මචර්යය (ශාසනය) බොහෝ කල් නොපැවතියේ ද?" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද්දේ එය අරමුණු කරගෙනය. සියලු ශික්ෂාවන්ගේ සාරය වූ, ත්‍රිවිධ ශික්ෂාත්‍රයෙන් සංගෘහිත වූ ආර්ය මාර්ගය 'මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යය' නම් වේ. "ජාතිය ක්ෂය විය, බ්‍රහ්මචර්යාව වැස නිම කරන ලදී, කළ යුතු දේ කරන ලදී" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද්දේ එය අරමුණු කරගෙනය. 'යථානුරූපං' යනු සුදුසු පරිදි යන්නයි. ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්ගෙන් යුත් ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාව අර්ථ සම්පත්තියෙන් යුක්ත බැවින් 'සාත්ථ' (අර්ථ සහිත) නම් වේ. මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව පිළිබඳව අමුතුවෙන් කිව යුතු දෙයක් නැත. 'අත්ථසම්පත්තියා' යනු අර්ථයෙන් සමන්විත බවයි. මෙහි 'සහ' යන්න පිරිපුන් බව යන අර්ථය දෙයි. අනෙක් තන්තිධම්ම බ්‍රහ්මචර්යාව වනාහි ඉහත කී අර්ථයෙන් 'සාත්ථ' ද 'සබ්‍යඤ්ජන' ද වේ. යමෙක් මෙහි "සාත්ථ යනු වචන ස්වභාවයයි, සබ්‍යඤ්ජන යනු අර්ථ ස්වභාවයයි" යනුවෙන් බෙදා දක්වත් ද, එය යහපත් නොවේ. මන්ද යත්, එසේ බෙදා දක්වන ලද පරියත්ති ධර්මයක් නොමැති බැවිනි. ශබ්දය හා අර්ථය වෙන් කළ නොහැකි ලෙස බැඳී පවතී. ලෞකික වියතුන් පවා ඒවායේ මිශ්‍ර බව පිළිගනිති. යම් හෙයකින් භේදයක් පවතින්නේ නම්, 'සපුත්තෝ ආගතෝ' (පුත්‍රයා සමග ආවේය) යන්නෙහි මෙන් මෙහි ද 'සබ්‍යඤ්ජන' යන්නෙන් සමාන සම්බන්ධයක් අදහස් කළේ නම්, "මහණෙනි, අර්ථය පිළිසරණ කොට වසන්න, ව්‍යඤ්ජනය (ශබ්දය) පිළිසරණ කර නොගන්න" යන අර්ථ ප්‍රධාන වාදය පටහැනි වනු ඇත. ඉදින් 'සලෝමකෝ සපක්ඛකෝ' (ලොම් සහිත පියාපත් සහිත) යන්නෙහි මෙන් පැවැත්ම පමණක් අදහස් කරන්නේ නම්, ව්‍යඤ්ජන සම්පත්තිය (ශබ්දයේ පිරිපුන් බව) නොගැනෙනු ඇත. එබැවින් අටුවාවේ දක්වා ඇති ක්‍රමයටම අර්ථය ගත යුතුය.

Sātthaṃ sabyañjananti ettha nettinayenāpi atthaṃ dassetuṃ ‘‘saṅkāsana…pe… sabyañjana’’nti vuttaṃ. Tattha yadipi nettiyaṃ byañjanamukhena byañjanatthaggahaṇaṃ hotīti ‘‘akkharaṃ pada’’ntiādinā (netti. 4 dvādasapada) byañjanapadāni paṭhamaṃ uddiṭṭhāni, idha pana pāḷiyaṃ ‘‘sātthaṃ sabyañjana’’nti āgatattā atthapadāniyeva paṭhamaṃ dassetuṃ ‘‘saṅkāsanapakāsanā’’tiādi vuttaṃ. Tattha saṅkhepato kāsanaṃ dīpanaṃ saṅkāsanaṃ ‘‘maññamāno bhikkhu baddho mārassa, amaññamāno mutto’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.64) viya. Tattakena hi tena bhikkhunā paṭividdhaṃ. Tenāha ‘‘aññātaṃ bhagavā’’tiādi. Paṭhamaṃ kāsanaṃ pakāsanaṃ. Ādikammasmiṃ hi ayaṃ pasaddo ‘‘paññapeti paṭṭhapetī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.20) viya. Tikkhindriyāpekkhaṃ cetaṃ padadvayaṃ uddesabhāvato. Tikkhindriyo hi saṅkhepato paṭhamañca vuttamatthaṃ paṭipajjati[Pg.272]. Saṃkhittassa vitthāravacanaṃ, sakiṃ vuttassa puna vacanañca vivaraṇavibhajanāni. Yathā ‘‘kusalā dhammā’’ti saṅkhepato sakiṃyeva ca vuttassa atthassa ‘‘katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ citta’’ntiādinā (dha. sa. 1) vitthārato vivaraṇavasena, vibhajanavasena ca puna vacanaṃ. Majjhimindriyāpekkhametaṃ padadvayaṃ niddesabhāvato. Vivaṭassa vitthāratarābhidhānaṃ, vibhattassa ca pakārehi ñāpanaṃ veneyyānaṃ cittaparitosanaṃ uttānīkaraṇapaññāpanāni. Yathā ‘‘phasso hotī’’tiādinā (dha. sa. 2) vivaṭavibhattassa atthassa ‘‘katamo tasmiṃ samaye phasso? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā samphusanā’’tiādinā (dha. sa. 2) uttānīkiriyā, paññāpanā ca. Mudindriyāpekkhametaṃ padadvayaṃ paṭiniddesabhāvato. ‘‘Paññāpanapaṭṭhapanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapakāsanaatthapadasamāyogato’’tipi pāṭho.

'සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං' යන්නෙහි නෙත්ති ක්‍රමයට ද අර්ථ දැක්වීම පිණිස "සංකාසනා...පෙ... සබ්‍යඤ්ජන" යැයි වදාරන ලදී. එහි නෙත්ති ප්‍රකරණයෙහි ව්‍යඤ්ජනය පෙරටු කරගෙන ව්‍යඤ්ජන අර්ථය අවබෝධ කරගන්නා බැවින් "අක්ඛරං පදං" යනාදී වශයෙන් ව්‍යඤ්ජන පද පළමුව දක්වන ලදී. එහෙත් මෙහි පාලියෙහි "සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං" යනුවෙන් පැමිණි බැවින් අර්ථ පදයන්ම පළමුව දැක්වීමට "සංකාසනා පකාසනා" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි සංක්ෂේපයෙන් දැක්වීම 'සංකාසනා' නම් වේ. "මහණෙනි, මාරයාට බැඳී සිටින රහතන් වහන්සේ" යනාදී දේශනාවල මෙන් එයින්ම ඒ භික්ෂුව අවබෝධ කරගත්තේය. එබැවින් "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, අවබෝධ විය" යනාදිය පැවසීය. පළමුව දැක්වීම 'පකාසනා' නම් වේ. ආරම්භය යන අර්ථයෙහි 'ප' ශබ්දය 'පඤ්ඤපේති පට්ඨපේති' යනාදියෙහි මෙන් යෙදේ. මේ පද දෙක උද්දේශ වශයෙන් තික්ඛින්ද්‍රිය පුද්ගලයන් අරමුණු කරයි. තික්ඛින්ද්‍රිය තැනැත්තා සංක්ෂේපයෙන් පළමුව වදාළ අර්ථය අවබෝධ කරගනී. සංක්ෂිප්ත කළ දේ විස්තර කිරීම සහ එක්වරක් වදාළ දේ නැවත වැදෑරීම 'විවරණා' සහ 'විභජනා' නම් වේ. "කුසලා ධම්මා" යැයි සංක්ෂේපයෙන් වදාළ අර්ථය "කතමේ ධම්මා කුසලා? යස්මිං සමයේ..." යනාදී වශයෙන් විස්තර කරමින් විවෘත කිරීම සහ බෙදා දැක්වීම මීට නිදසුනකි. මේ පද දෙක නිද්දේස වශයෙන් මජ්ඣිමින්ද්‍රිය පුද්ගලයන් අරමුණු කරයි. විවෘත කරන ලද කරුණ තවදුරටත් විස්තර කිරීම සහ බෙදා දක්වන ලද කරුණ විවිධ ආකාරයෙන් දැනුම් දීම මෙන්ම විනෙය ජනයාගේ සිත් සතුටු කිරීම 'උත්තානීකරණ' සහ 'පඤ්ඤාපනා' නම් වේ. "ඵස්සෝ හෝති" යනාදී වශයෙන් විවෘත වූ අර්ථය "කතමෝ තස්මිං සමයේ ඵස්සෝ? යෝ තස්මිං සමයේ ඵස්සෝ ඵුසනා සම්ඵුසනා" යනාදී වශයෙන් පැහැදිලි කිරීම මීට නිදසුනකි. මේ පද දෙක පතිනිද්දේස වශයෙන් මුදින්ද්‍රිය පුද්ගලයන් අරමුණු කරයි. "පඤ්ඤාපන පට්ඨපන..." යනාදී වශයෙන් ද පාඨයක් පවතී.

Kathaṃ panāyaṃ pāṭhavikappo jātoti? Vuccate – nettipāḷiyaṃ āgatanayena purimapāṭho. Tattha hi –

මෙම පාඨ විකල්පය හටගත්තේ කෙසේද? කියනු ලැබේ - නෙත්ති පාලියෙහි එන ක්‍රමයට පළමු පාඨය හටගත්තේය. එහි මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘Saṅkāsanā pakāsanā,Vivaraṇā vibhajanuttānīkammapaññatti;

Etehi chahi padehi,Attho kammañca niddiṭṭha’’nti. (netti. 4 dvādasapada) –

"සංකාසනා පකාසනා, විවරණා විභජනා උත්තානීකම්ම පඤ්ඤත්ති; මෙම පද සය මගින් අර්ථය සහ කර්තව්‍යය දක්වන ලදී."

Desanāhārayojanāya ca etassevatthassa ‘‘saṅkāsanā pakāsanā’’tiādinā āgataṃ. Pacchimo pana ‘‘paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti ‘passathā’ti cāhā’’ti (saṃ. ni. 2.20) sutte āgatanayena byañjanamattakato. Evañca nesaṃ dvinnaṃ pāṭhānaṃ viseso, na atthato. Tathā hi saṅkhepato ‘‘paṭhamaṃ ñāpanaṃ paññāpanaṃ, paṭhamameva ṭhapanaṃ paṭṭhapana’’nti imāni padāni saṅkāsanapakāsanapadehi atthato avisiṭṭhāni. Yañca purimapāṭhe chaṭṭhaṃ padaṃ ‘‘pakārato ñāpana’’nti paññāpanaṃ vuttaṃ, taṃ dutiyapāṭhe pakāsanapadena ‘‘nibbisesaṃ pakārato kāsana’’nti katvā. Yasmā ñāpanakāsanāni atthāvabhāsanasabhāvatāya abhinnāni, sabbesañca veneyyānaṃ cittassa tosanaṃ, buddhiyā ca nisānaṃ yāthāvato vatthusabhāvāvabhāsane jāyatīti. Evaṃ atthapadarūpattā pariyattiatthassa yathāvuttachaatthapadasamāyogato sātthaṃ sāsanaṃ.

දේශනාහාර යෝජනාවෙහි ද මෙම අර්ථයම "සංකාසනා පකාසනා" යනාදී වශයෙන් පැමිණේ. දෙවන පාඨය වනාහි "පඤ්ඤපේති පට්ඨපේති විවරති විභජති උත්තානීකරෝති 'පස්සථ'ති චාහා" යන සූත්‍රයෙහි එන ක්‍රමයට ව්‍යඤ්ජන මාත්‍රයකින් (ශබ්ද වෙනසකින්) පමණක් හටගත්තේය. මෙසේ මේ පාඨ දෙකෙහි වෙනස ශබ්ද මාත්‍රයකින් මිස අර්ථයෙන් නොවේ. එනම්, සංක්ෂේපයෙන් පළමු දැනුම් දීම 'පඤ්ඤාපන' නම් වන අතර පළමු පිහිටුවීම 'පට්ඨපන' නම් වේ. මෙම පද සංකාසනා සහ පකාසනා පදවලට වඩා අර්ථයෙන් වෙනස් නොවේ. පළමු පාඨයෙහි සයවන පදය වූ 'පඤ්ඤාපන' යන්නෙන් අදහස් කළේ විවිධ ආකාරයෙන් දැනුම් දීමයි. එය දෙවන පාඨයෙහි 'පකාසන' පදයෙන් අර්ථවත් වේ. දැනුම් දීම සහ ප්‍රකාශ කිරීම අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමේ ස්වභාවයෙන් සමාන බැවින් ද, සියලු විනෙය ජනයාගේ සිත් සතුටු කිරීම සහ බුද්ධිය තියුණු කිරීම වස්තූන්ගේ සැබෑ ස්වභාවය ප්‍රකාශ කිරීමේදී සිදුවන බැවින් ද මෙය එසේම වේ. මෙසේ පරියත්ති අර්ථය අර්ථ පද ස්වරූපයෙන් පවතින බැවින්, ඉහත කී අර්ථ පද හයේ සංයෝගයෙන් ශාසනය 'සාත්ථ' නම් වේ.

Akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesasampattiyāti [Pg.273] ettha uccāraṇavelāyaṃ apariyosite pade vaṇṇo akkharaṃ. ‘‘Ekakkharaṃ padaṃ akkhara’’nti eke ‘‘ā evaṃ kira ta’’ntiādīsu ā-kārādayo viya. ‘‘Visuddhakaraṇānaṃ manasā desanāvācāya akkharaṇato akkhara’’nti aññe. Vibhattiyantaṃ atthañāpanato padaṃ. Saṅkhepato vuttaṃ padābhihitaṃ atthaṃ byañjetīti byañjanaṃ, vākyaṃ. ‘‘Kiriyāpadaṃ abyayakārakavisesanayuttaṃ vākya’’nti hi vadanti. Pakārato vākyavibhāgo ākāro. Ākārābhihitaṃ nibbacanaṃ nirutti. Nibbacanavitthāro nissesupadesato niddeso. Etesaṃ akkharādīnaṃ byañjanapadānaṃ sampattiyā sampannatāya sabyañjanaṃ.

'අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනාකාරනිරුත්තිනිද්දේසසම්පත්තියා' යන්නෙහි: උච්චාරණය කරන කල්හි පදය අවසන් වීමට පෙර පවතින ශබ්දය 'අක්ඛර' (අකුරු) නම් වේ. ඇතැම් ආචාර්යවරු "එක් අකුරක් පමණක් ඇති පදය අක්ඛර" යැයි පවසති. "ආ, ඒවං කිර තං" යනාදී තන්හි 'ආ' වැනි අකුරු මීට නිදසුනකි. පිරිසිදු කරණ (ශබ්ද නිපදවන ඉන්ද්‍රිය) ඇති අයගේ සිතින් මෙනෙහි කළ දේශනාව වචනයෙන් පිට නොවන බැවින් 'අක්ඛර' යැයි තවත් අය කියති. විභක්ති කෙළවර කොට ඇති, අර්ථය හඟවන ඒකකය 'පද' නම් වේ. පදවලින් කියවුණු අර්ථය සංක්ෂේපයෙන් ප්‍රකාශ කරන බැවින් 'බ්‍යඤ්ජන' නම් වේ, එයින් වාක්‍යය අදහස් වේ. "ආඛ්‍යාත පදය, නිපාත සහ කාරක විශේෂණයන්ගෙන් යුත් පද සමූහය වාක්‍යය" යැයි පඬිවරු කියති. වාක්‍යය විවිධ ආකාරයෙන් බෙදීම 'ආකාර' නම් වේ. ආකාරයෙන් කියවුණු වචනාර්ථය 'නිරුත්ති' නම් වේ. වචනාර්ථය විස්තර කිරීම හා ශේෂයක් නැතිව උපදෙස් දීම 'නිද්දේස' නම් වේ. මෙම අකුරු ආදී ව්‍යඤ්ජන පදයන්ගේ පිරිපුන් බව නිසා ශාසනය 'සබ්‍යඤ්ජන' නම් වේ.

Tatrāyamassa atthapadasamāyogo, byañjanasampatti ca – akkharehi saṅkāseti, padehi pakāseti, byañjanehi vivarati, ākārehi vibhajati, niruttīhi uttānīkaroti, niddesehi paññapeti, tathā akkharehi ugghāṭetvā padehi vineti ugghaṭitaññuṃ, byañjanehi vipañcetvā ākārehi vineti vipañcitaññuṃ, niruttīhi netvā niddesehi vineti neyyaṃ. Evañcāyaṃ dhammo ugghaṭiyamāno ugghaṭitaññuṃ vineti, vipañciyamāno vipañcitaññuṃ, niyyamāno neyyaṃ. Tattha ugghaṭanā ādi, vipañcanā majjhe, nayanamante. Evaṃ tīsu kālesu tidhā desito dosattayavidhamano guṇattayāvaho tividhaveneyyavinayanoti. Evampi tividhakalyāṇoyaṃ dhammo atthabyañjanapāripūriyā ‘‘sāttho sabyañjano’’ti veditabbo ‘‘paripuṇṇo, parisuddho’’ti ca.

එහිලා මේ ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි අර්ථ පදයන්ගේ සංයෝගය සහ ව්‍යඤ්ජන සම්පත්තිය මෙසේය: අක්ෂරයන් මගින් සංක්ෂිප්තව දක්වයි, පදයන් මගින් ප්‍රකාශ කරයි, ව්‍යඤ්ජනයන් මගින් විවරණය කරයි, ආකාරයන් මගින් බෙදා දක්වයි, නිරුක්තීන් මගින් පැහැදිලි කරයි, නිර්දේශයන් මගින් පණවයි. එමෙන්ම අක්ෂර මගින් සංක්ෂිප්තව විවෘත කර පද මගින් උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයා හික්මවයි; ව්‍යඤ්ජනයන් මගින් විස්තර කර ආකාර මගින් විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුද්ගලයා හික්මවයි; නිරුක්තීන් මගින් නയി මෙහෙයවා නිර්දේශයන් මගින් නෙය්‍ය පුද්ගලයා හික්මවයි. මෙසේ මේ ධර්මය සංක්ෂිප්තව විවෘත කරන කල්හි උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයා ද, විස්තර කරන කල්හි විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුද්ගලයා ද, නයි මෙහෙයවන කල්හි නෙය්‍ය පුද්ගලයා ද හික්මවයි. එහිදී සංක්ෂිප්තව විවෘත කිරීම ආරම්භයයි, විස්තර කිරීම මධ්‍යයයි, නයි මෙහෙයවීම අවසානයයි. මෙසේ කාල තුනකදී ආකාර තුනකින් දේශනා කරන ලද්දා වූ, දෝෂත්‍රය දුරු කරන්නා වූ, ගුණත්‍රය පමුණුවන්නා වූ මේ ධර්මය තිවිධ වෙනෙය්‍ය ජනයා හික්මවන්නේය. මෙසේ අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජන පරිපූර්ණත්වයෙන් යුක්ත වූ මේ ධර්මය 'සාර්ථ' සහ 'සබ්‍යඤ්ජන' යැයි ද, 'පරිපූර්ණ' සහ 'පරිශුද්ධ' යැයි ද දත යුතුය.

Atthagambhīratātiādīsu attho nāma tantiattho. Dhammo tanti. Paṭivedho tantiyā, tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Desanā manasā vavatthāpitāya tantiyā desanā. Te panete atthādayo yasmā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāhā, alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Atha vā attho nāma hetuphalaṃ. Dhammo hetu. Desanā paññatti, yathādhammaṃ dhammābhilāpo, anulomapaṭilomasaṅkhepavitthārādivasena vā kathanaṃ. Paṭivedho abhisamayo, atthānurūpaṃ dhammesu, dhammānurūpaṃ atthesu, paññattipathānurūpaṃ paññattīsu avabodho, tesaṃ tesaṃ vā dhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo. Tepi cete atthādayo yasmā anupacitakusalasambhārehi duppaññehi [Pg.274] sasādīhi viya mahāsamuddo dukkhogāhā, alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Tesu paṭivedhassāpi atthasannissitattā vuttaṃ ‘‘atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi sāttha’’nti atthaguṇadīpanato. Tāsaṃ dhammadesanānaṃ byañjanasannissitattā vuttaṃ ‘‘dhammagambhīratādesanāgambhīratāhi sabyañjana’’nti tāsaṃ byañjanasampattidīpanato.

අර්ථගම්භීරත්වය ආදියෙහි 'අර්ථය' නම් පාලි පෙළෙහි අර්ථයයි. 'ධර්මය' නම් පාලි පෙළයි. 'ප්‍රතිවේධය' නම් පෙළෙහි ද පෙළෙහි අර්ථයෙහි ද තත්ත්වාකාර අවබෝධයයි. 'දේශනාව' නම් සිතින් ව්‍යවස්ථාපනය කරගත් පෙළ දේශනා කිරීමයි. ඒ මේ අර්ථ ආදිය යම් හෙයකින් හාවුන් වැනි සතුන්ට මහා සමුද්‍රය මෙන් මඳ නුවණැත්තන්ට බැසීමට අපහසු බැවින් ද, පතුලක් නොලැබිය හැකි බැවින් ද ගම්භීර (ගැඹුරු) වේ. නැතහොත්, 'අර්ථය' යනු හේතුඵලයයි. 'ධර්මය' යනු හේතුවයි. 'දේශනාව' යනු ප්‍රඥප්තියයි, ධර්මයට අනුකූලව ධර්මය ප්‍රකාශ කිරීමයි, නැතහොත් අනුලෝම-ප්‍රතිලෝම, සංක්ෂේප-විස්තර ආදී වශයෙන් දේශනා කිරීමයි. 'ප්‍රතිවේධය' යනු අවබෝධයයි; එනම් අර්ථයට අනුකූලව ධර්මයන්හි ද, ධර්මයට අනුකූලව අර්ථයන්හි ද, ප්‍රඥප්ති මාර්ගයට අනුකූලව ප්‍රඥප්තීන්හි ද ලබන අවබෝධයයි. එසේත් නැතහොත් ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ අවබෝධ කළ යුතු වූ, ස්වලක්ෂණ සංඛ්‍යාත වූ, අවිපරීත ස්වභාවයයි. මේ අර්ථ ආදිය ද යම් හෙයකින් පින් රැස් නොකළ, මඳ නුවණැති පුද්ගලයන්ට හාවුන්ට මහා සමුද්‍රය මෙන් බැසීමට අපහසු බැවින් ද, පතුලක් නොපෙනෙන බැවින් ද ගම්භීර වේ. ඒ ගම්භීර සතර අතුරින් ප්‍රතිවේධය ද අර්ථය ඇසුරු කරන බැවින්, අර්ථයේ ගුණයන් ප්‍රකාශ කරන පිණිස "අර්ථ ගම්භීරත්වය හා ප්‍රතිවේධ ගම්භීරත්වය නිසා සාර්ථ වේ" යැයි කියන ලදී. ඒ ධර්ම දේශනාවන් ව්‍යඤ්ජනයන් ඇසුරු කරන බැවින්, ව්‍යඤ්ජන සම්පත්තිය දක්වන පිණිස "ධර්ම ගම්භීරත්වය හා දේශනා ගම්භීරත්වය නිසා සබ්‍යඤ්ජන වේ" යැයි කියන ලදී.

Atthesu pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Atthadhammaniruttipaṭisambhidāsu pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidāti imissāpi paṭisambhidāya atthavisayattā āha ‘‘atthapaṭibhānapaṭisambhidāvisayato sāttha’’nti, atthasampattiyā asati tadabhāvato. Dhammoti tanti. Niruttīti tantipadānaṃ niddhāretvā vacanaṃ. Tattha pabhedagatāni ñāṇāni dhammaniruttipaṭisambhidāti āha ‘‘dhammaniruttipaṭisambhidāvisayato sabyañjananti, asati byañjanasampattiyā tadabhāvato. Parikkhakajanappasādakanti ettha iti-saddo hetuattho. Yasmā parikkhakajanānaṃ kiṃkusalagavesīnaṃ pasādāvahaṃ, tasmā sātthaṃ. Atthasampannanti phalena hetuno anumānaṃ nadīpūrena viya upari vuṭṭhippavattiyā. Sātthakatā panassa paṇḍitavedanīyatāya, sā paramagambhīrasaṇhasukhumabhāvato veditabbā. Vuttañhetaṃ ‘‘gambhīro duddaso’’tiādi (mahāva. 8). Lokiyajanappasādakanti sabyañjananti yasmā lokiyajanassa pasādāvahaṃ, tasmā sabyañjanaṃ. Lokiyajano hi byañjanasampattiyā tussati, idhāpi phalena hetuno anumānaṃ. Sabyañjanatā panassa saddheyyatāya, sā ādikalyāṇādibhāvato veditabbā.

අර්ථයන්හි ප්‍රභේදයට පැමිණි (විවිධ අර්ථ දන්නා) ඥානය 'අත්ථපටිසම්භිදාව'යි. අර්ථ, ධර්ම හා නිරුක්ති පටිසම්භිදාවන්හි ප්‍රභේදයට පැමිණි ඥානය 'පටිභානපටිසම්භිදාව'යි. මේ පටිභානපටිසම්භිදාව ද අර්ථය විෂය කරගන්නා බැවින් "අර්ථ හා පටිභාන පටිසම්භිදාවන්ගේ විෂයය බැවින් සාර්ථ වේ" යැයි පවසන ලදී; මන්ද අර්ථ සම්පත්තිය නැති කල ඒවා ද නොපවතින බැවිනි. 'ධර්මය' යනු පෙළ දේශනාවයි. 'නිරුක්තිය' යනු පෙළ පද වෙන් කොට දැක්වීමයි. එහි ප්‍රභේදයට පැමිණි ඥානයෝ 'ධර්ම හා නිරුක්ති පටිසම්භිදාවෝ' වෙති. එබැවින් "ධර්ම හා නිරුක්ති පටිසම්භිදාවන්ගේ විෂයය බැවින් සබ්‍යඤ්ජන වේ" යැයි පවසන ලදී; මන්ද ව්‍යඤ්ජන සම්පත්තිය නැති කල ඒවා ද නොපවතින බැවිනි. "විමසන සුළු ජනයා පැහැදවන්නා වූ" යන්නෙහි 'ඉති' ශබ්දය හේතු අර්ථයෙහි වැටේ. යම් හෙයකින් "කුසලය කුමක්ද" යැයි සොයන විමසන සුළු පණ්ඩිත ජනයාගේ පැහැදීම ඇති කරන්නේ ද, එබැවින් 'සාර්ථ' වේ. මෙහිදී ඵලය (ප්‍රසාදය) මගින් හේතුව (අර්ථ සම්පත්තිය) අනුමාන කෙරේ; එය ගඟේ ජලයෙන් ඉහළ ප්‍රදේශයට වැසි වැස ඇති බව අනුමාන කිරීම වැන්න. එහි සාර්ථ බව පණ්ඩිතයන් විසින් දත යුතු බැවින් ද, එය ඉතා ගැඹුරු, සියුම් හා සූක්ෂ්ම බැවින් ද දත යුතුය. "ගැඹුරුය, දැකීමට අපහසුය" යනාදී වශයෙන් පවසන ලද්දේ එබැවිනි. "ලෞකික ජනයා පැහැදවන්නා වූ බැවින් සබ්‍යඤ්ජන වේ" යනු, යම් හෙයකින් සාමාන්‍ය ලෝකවැසියාගේ පැහැදීම ඇති කරන්නේ ද, එබැවින් එය සබ්‍යඤ්ජන වේ. ලෞකික ජනයා ව්‍යඤ්ජන සම්පත්තියෙන් සතුටු වෙති; මෙහි ද ඵලයෙන් හේතුව අනුමාන කෙරේ. එහි සබ්‍යඤ්ජන බව විශ්වාස කටයුතු බව (ශ්‍රද්ධාව) මගින් ද, එය ආදිකල්‍යාණාදී ගුණයෙන් යුක්ත බව මගින් ද දත යුතුය.

Atha vā paṇḍitavedanīyato sāttha’’nti paññāpadaṭṭhānatāya atthasampannataṃ āha, tato parikkhakajanappasādakaṃ. Saddheyyato sabyañjananti saddhāpadaṭṭhānatāya byañjanasampannataṃ, tato lokiyajanappasādakanti evamettha attho daṭṭhabbo. Gambhīrādhippāyato sātthanti adhippāyato agādhāpāratāya atthasampannaṃ aññathā tadabhāvato. Uttānapadato sabyañjananti subodhasaddatāya byañjanasampannaṃ, paramagambhīrassapi atthassa veneyyānaṃ suviññeyyabhāvāpādanato. Sabbopesa paṭhamassa atthadvayassa pabhedo daṭṭhabbo, tathā ceva tattha tattha saṃvaṇṇitaṃ. Tathā hettha [Pg.275] vikappassa, samuccayassa vā aggahaṇaṃ. Upanetabbassāti pakkhipitabbassa vodānatthassa avuttassa abhāvato. Sakalaparipuṇṇabhāvenāti sabbabhāgehi paripuṇṇatāya. Apanetabbassāti saṃkilesadhammassa.

නැතහොත්, "පණ්ඩිතයන් විසින් දත යුතු බැවින් සාර්ථ වේ" යැයි කීමෙන් ප්‍රඥාවට ආසන්න හේතුව වන අර්ථ සම්පන්න බව පවසන ලදී; එයින් විමසන සුළු ජනයා පහදවයි. "විශ්වාස කටයුතු බැවින් සබ්‍යඤ්ජන වේ" යැයි කීමෙන් ශ්‍රද්ධාවට ආසන්න හේතුව වන ව්‍යඤ්ජන සම්පන්න බව පවසන ලදී; එයින් ලෞකික ජනයා පහදවයි. මෙසේ මෙහි අර්ථය දත යුතුය. "ගැඹුරු අභිප්‍රාය ඇති බැවින් සාර්ථ වේ" යනු, අභිප්‍රාය අතින් පතුලක් නොපෙනෙන බැවින් අර්ථ සම්පන්න වේ; වෙනත් අයුරකින් එවැනි අර්ථ සම්පන්න බවක් ඇති නොවේ. "පැහැදිලි පද ඇති බැවින් සබ්‍යඤ්ජන වේ" යනු, පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි ශබ්ද ඇති බැවින් ව්‍යඤ්ජන සම්පන්න වේ; ඉතා ගැඹුරු අර්ථයක් වුව ද වෙනෙය්‍ය ජනයාට පහසුවෙන් අවබෝධ වන ලෙස ඉදිරිපත් කරන බැවිනි. මේ සියල්ල පළමු අර්ථ දෙකේ (සාර්ථ-සබ්‍යඤ්ජන) විස්තරයක් ලෙස දත යුතුය; ඒ ඒ තැන්වල එලෙසම විස්තර කර ඇත. එබැවින් මෙහි විකල්ප අර්ථයේ 'වා' ශබ්දය හෝ සමුච්චය අර්ථයේ 'ච' ශබ්දය ගෙන නැත. "එක් කළ යුතු දෙයක් නැත" යන්නෙන්, අලුතින් එක් කළ යුතු පාරිශුද්ධ අර්ථයක් මෙහි නොමැති බව අදහස් වේ. "සකල පරිපූර්ණ බවින්" යනු සියලු අයුරින් සම්පූර්ණ බවයි. "ඉවත් කළ යුතු දෙයක් නැත" යන්නෙන්, කෙලෙස් ධර්මයන් ඉවත් කළ යුතු බව අදහස් වේ.

Paṭipattiyāti sīlavisuddhiyādisammāpaṭipattiyā, tannimittaṃ. Adhigamabyattitoti saccapaṭivedhena adhigamaveyyattiyasabbhāvato sātthaṃ kapilavatādi viya tucchaṃ niratthakaṃ ahutvā atthasampannanti katvā. Pariyattiyāti pariyattidhammaparicayena. Āgamabyattitoti durakkhātadhammesu paricayaṃ karontassa viya sammohaṃ ajanetvā bāhusaccaveyyattiyasabbhāvato sabyañcanaṃ. Byañjanasampattiyā hi sati āgamabyattīti. Sīlādipañcadhammakkhandhayuttatoti sīlādīhi pañcahi dhammakoṭṭhāsehi avirahitattā. Kevalaparipuṇṇaṃ anavasesena samantato puṇṇaṃ pūritaṃ. Nirupakkilesatoti diṭṭhimānādiupakkilesābhāvato. Nittharaṇatthāyāti vaṭṭadukkhato nissaraṇāya. Lokāmisanirapekkhatoti kathañcipi taṇhāsannissayassa anissayanato.

"පිළිවෙතින්" යනු ශීල විසුද්ධි ආදී සම්‍යග් ප්‍රතිපත්තියයි; එය නිමිත්ත කොටගෙන ය. "අධිගම වෛයත්තිය (අවබෝධයෙහි දක්ෂ බව)" යනු සත්‍ය ප්‍රතිවේධයෙන් අධිගම දක්ෂතාව ඇති බැවින් 'සාර්ථ' වේ. එය කපිල සෘෂිවරයාගේ ආගම මෙන් සිස් වූ හෝ නිෂ්ඵල වූවක් නොව අර්ථ සම්පන්න වේ යැයි මෙසේ දත යුතුය. "පර්යාප්තියෙන්" යනු පර්යාප්ති ධර්මය හැදෑරීමෙනි. "ආගම වෛයත්තිය (පෙළ දහමෙහි දක්ෂ බව)" යනු වැරදි ලෙස දේශනා කළ ධර්මයන්හි මෙන් මෝහයක් ඇති නොකර, බහුශ්‍රැත භාවයෙන් හා දක්ෂතාවෙන් යුක්ත වන බැවින් 'සබ්‍යඤ්ජන' වේ. මන්ද ව්‍යඤ්ජන සම්පත්තිය ඇති කල ආගම වෛයත්තිය ඇති වන බැවිනි. "ශීලාදී පඤ්ච ධර්මස්කන්ධයෙන් යුක්ත බැවින්" යනු ශීලාදී ධර්ම කොට්ඨාස පහෙන් වෙන් නොවන බැවිනි. 'කේවල පරිපූර්ණ' යනු කිසිවක් ඉතිරි නොවන සේ හාත්පසින්ම පිරී ඇති බවයි. "උපක්ලේශ රහිත බැවින්" යනු දිට්ඨි මාන ආදී උපක්ලේශයන් නොමැති බැවිනි. "එතෙර වීම පිණිස" යනු වට්ට දුක්ඛයෙන් මිදීම පිණිසයි. "ලෝකාමිසයෙහි නිරපේක්ෂ බැවින්" යනු කිසිම අයුරකින් තණ්හාව ඇසුරු නොකරන බැවිනි.

Evaṃ ādikalyāṇatādiapadesena satthu purimavesārajjadvayavasena dhammassa svākkhātataṃ vibhāvetvā idāni pacchimavesārajjadvayavasenāpi taṃ dassetuṃ ‘‘atthavipallāsābhāvato vā suṭṭhu akkhātoti svākkhāto’’ti vatvā tamatthaṃ byatirekamukhena vibhāvento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Tattha vipallāsamāpajjatīti tesaṃ dhamme ‘‘antarāyikā’’ti vuttadhammānaṃ vipākādīnaṃ antarāyikattābhāvato ekaṃsena apāyūpapattihetutāya abhāvato. Niyyānikattābhāvatoti atammayatābhāvato, saṃsārato ca niyyānikāti vuttadhammānaṃ ekaccayaññakiriyāpakatipurisantaraññāṇādīnaṃ tato niyyānikattābhāvato viparīto eva hoti. Tenāti atthassa vipallāsāpajjanena. Te aññatitthiyā. Tathābhāvānatikkamanatoti kammantarāyādīnaṃ pañcannaṃ antarāyikabhāvassa ariyamaggadhammānaṃ niyyānikabhāvassa kadācipi anativattanato.

මෙසේ ‘ආදිකල්‍යාණ’ ආදී නිර්දේශයන් මඟින් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පළමු වෛශාරද්‍ය ඥාන දෙකේ බලයෙන් ධර්මයේ ස්වක්ඛාත (මැනවින් දේශිත) බව ප්‍රකට කොට, දැන් අවසන් වෛශාරද්‍ය ඥාන දෙකේ බලයෙන් ද එම ස්වක්ඛාත බව පෙන්වා දීම සඳහා ‘අර්ථය පෙරළී නොයන බැවින් හෝ මැනවින් දේශනා කරන ලද බැවින් ස්වක්ඛාත නම් වේ’ යයි පවසා, එම අර්ථයම ව්‍යතිරේක (ප්‍රතිපක්ෂ) මුඛයෙන් විස්තර කරමින් ‘යථා හි’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘විපල්ලාසමාපජ්ජති’ යනු ඒ තීර්ථකයන්ගේ ධර්මයෙහි ‘අන්තරායකර’ යයි කියන ලද ධර්මයන් (පංචකාම ආදිය), විපාක ආදියේ අන්තරායකර බවක් නොමැති බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම අපායෙහි ඉපදීමට හේතු නොවන බැවිනි. ‘නිය්‍යානිකත්තාභාවතෝ’ යනු තෘෂ්ණාවට ප්‍රතිපක්ෂ වූ විදර්ශනාව නොමැති බැවින් ද, සංසාරයෙන් එතෙර කරවන (නිය්‍යානික) යයි කියන ලද ඇතැම් යාග හෝම කිරීම් හා ප්‍රකෘති-පුරුෂ භේදය දැනගන්නා ඥානය ආදියට එම සංසාරයෙන් මුදවාලීමේ හැකියාව නොමැති බැවින් ද එය විපරීතම වෙයි. ‘තේනා’ යනු අර්ථය විපරීත වීමට පත්වීමෙනි. ‘තේ අඤ්ඤතිත්තියා’ යනු ඒ අන්‍ය තීර්ථකයෝ ය. ‘තථාභාවානතික්කමනතෝ’ යනු කර්ම අන්තරාය ආදී පංච අන්තරායන්ගේ අන්තරායකර බව සහ ආර්ය මාර්ග ධර්මයන්ගේ නිය්‍යානික (සංසාරයෙන් එතෙර කරවන) බව කිසිලෙසකින්වත් ඉක්මවා නොයන බැවිනි.

Nibbānānurūpāya paṭipattiyāti adhigantabbassa sabbasaṅkhatavinissaṭassa nibbānassa anurūpāya sabbasaṅkhāranissaraṇūpāyabhūtāya sapubbabhāgāya sammāpaṭipattiyā [Pg.276] akkhātattāti yojanā. Paṭipadānurūpassāti sabbadukkhaniyyānikabhūtā ārammaṇakaraṇamattenāpi kilesehi anāmasanīyā yādisī paṭipadā, tadanurūpassa. Supaññattāti sīlādikkhandhattayasaṅgahitā sammādiṭṭhiādippabhedā micchādiṭṭhiādīnaṃ pahāyikabhāvena suṭṭhu sammadeva vihitā. Saṃsandati kilesamalavisuddhitāya sameti. Evaṃ magganibbānānaṃ paṭipadāpaṭipajjanīyabhāvehi aññamaññānurūpatāya svākkhātataṃ dassetvā idāni tividhassāpi lokuttaradhammassa paccekaṃ svākkhātataṃ dassetuṃ ‘‘ariyamaggo cetthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha antadvayanti sassatucchedaṃ, kāmasukhaattakilamathānuyogaṃ, līnuddhaccaṃ, patiṭṭhānāyūhananti evaṃ pabhedaṃ antadvayaṃ. Anupagammāti anupagantvā, anupagamanahetu vā. Paṭipassaddhakilesānīti suṭṭhu vūpasantakilesāni, paṭipassaddhippahānavasena sammadeva pahīnadosāni. Sassatādisabhāvavasenāti ‘‘sassatañca vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi amatañca tāṇañca leṇañcā’’tiādinā tesu tesu suttesu sassatādibhāvakittanavasena.

‘නිබ්බානානුරූපයා පටිපත්තියා’ යනු අවබෝධ කරගත යුතු වූ, සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් මිදුණු නිර්වාණයට අනුරූප වූ, සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් එතෙර වීමේ උපකාරයක් වන්නා වූ, පූර්වභාග විදර්ශනාව සහිත වූ සම්මා පටිපදාව දේශනා කර ඇති බැවින් යන අර්ථයයි. ‘පටිපදානුරූපස්සා’ යනු සියලු දුක්වලින් එතෙර කරවන්නා වූ, ආරම්මණයක් කිරීම් මාත්‍රයෙන් වුවද කෙලෙසුන් විසින් ස්පර්ශ කළ නොහැකි වූ යම්බඳු ප්‍රතිපදාවක් ඇත්ද, එයට අනුරූප වූ යන අර්ථයයි. ‘සුපඤ්ඤත්තා’ යනු ශීලාදී ස්කන්ධත්‍රයට ඇතුළත් වූ, සම්මා දිට්ඨි ආදී ප්‍රභේද සහිත වූ, මිච්ඡා දිට්ඨි ආදිය ප්‍රහාණය කරන්නා වූ ස්වභාවයෙන් මැනවින් මනාව පනවන ලද්දකි. ‘සංසන්දති’ යනු කෙලෙස් මලයෙන් පිරිසිදු බව නිසා සමාන වෙයි. මෙසේ මාර්ගය හා නිර්වාණය, ප්‍රතිපදාව හා ප්‍රතිපන්න වීමේ (ළඟා වීමේ) ස්වභාවයෙන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් අනුරූප වන හෙයින් ස්වක්ඛාත බව පෙන්වා දී, දැන් ත්‍රිවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයේ වෙන් වෙන් වශයෙන් ස්වක්ඛාත බව පෙන්වීමට ‘අරියමග්ගෝ චෙත්ථා’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘අන්තද්වයං’ යනු ශාස්වත-උච්ඡේද දෘෂ්ටි, කාමසුඛල්ලිකානුයෝග-අත්තකිලමථානුයෝග, ලීන (හැකුණු)-උද්ධච්ච (නොසන්සුන්), පතිට්ඨාන (බැසගැනීම)-ආයූහන (උත්සාහය) යන මෙසේ ප්‍රභේද වූ අන්ත දෙකයි. ‘අනුපගම්ම’ යනු එළඹෙන්නේ නැතිව හෙවත් නොපැමිණීම හේතුවෙන් යන්නයි. ‘පටිපස්සද්ධිකිලේසානි’ යනු මැනවින් සන්සුන් වූ කෙලෙස් ඇති හෙවත් පටිපස්සද්ධි ප්‍රහාණ වශයෙන් මැනවින් ප්‍රහීණ වූ දෝෂයන් ඇති යන්නයි. ‘සස්සතාදිසභාවවසෙන’ යනු ‘මහණෙනි, මම තොපට ශාස්වත වූ ද ධර්මය දේශනා කරමි, අමෘතය ද, රැකවරණය ද, ලෙන ද (පිහිට ද) දේශනා කරමි’ යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ සූත්‍රයන්හි ශාස්වත ආදී භාවයන් වර්ණනා කිරීමේ බලයෙනි.

148. ‘‘Rāgādīnaṃ abhāvaṃ karontena ariyapuggalena sāmaṃ daṭṭhabbo’’ti iminā ‘‘ariyamaggena mama rāgādayo pahīnā’’ti sayaṃ attanā anaññaneyyena daṭṭhabboti sandiṭṭhi, sandiṭṭhi eva sandiṭṭhiko.

148. ‘රාගාදීන්ගේ අභාවය ඇති කරන්නා වූ ආර්ය පුද්ගලයා විසින් තමා විසින්ම දැකිය යුතුය’ යන මෙයින්, ‘මෙම ආර්ය මාර්ගය මගින් මාගේ රාගාදී කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ විය’ යයි අන්‍යයෙකුගේ අනුශාසනාවක් රහිතව තමා විසින්ම දැකිය යුතු බැවින් ‘සන්දිට්ඨි’ නම් වේ, සන්දිට්ඨියම ‘සන්දිට්ඨික’ නම් වේ.

Tena tena ariyasāvakena parasaddhāya parassa saddahanena paraneyyena gantabbataṃ hitvā ñāpetabbataṃ pahāya paccavekkhaṇañāṇena karaṇabhūtena. Pasatthā diṭṭhi sandiṭṭhi yathā sambojjhaṅgo. Ariyamaggo attanā sampayuttāya sandiṭṭhiyā kilese jayati, ariyaphalaṃ tāya eva attano kāraṇabhūtāya, nibbānaṃ ārammaṇakaraṇena attano visayībhūtāya sandiṭṭhiyā kilese jayatīti yojanā.

ඒ ඒ ආර්ය ශ්‍රාවකයා විසින් අන්‍යයන් කෙරෙහි පවතින ශ්‍රද්ධාවෙන් හෝ අන්‍යයෙකු විසින් මෙහෙයවීමෙන් අවබෝධ කළ යුතු බව අත්හැර, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය නමැති කරණය (මෙවලම) මඟින් අවබෝධ කළ යුතු වෙයි. ප්‍රශස්ත වූ දැක්ම ‘සන්දිට්ඨි’ නම් වේ, එය සම්බොජ්ඣංගය වැනිය. ආර්ය මාර්ගය තමා හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සන්දිට්ඨි (මාර්ග ප්‍රඥා) සංඛ්‍යාත ඥානයෙන් කෙලෙසුන් ජය ගනියි; ආර්ය ඵලය තමාටම හේතු වූ එම ඥානයෙන් ද; නිර්වාණය තමාගේ අරමුණක් බවට පත් වූ සන්දිට්ඨි (ඵල ප්‍රඥා) සංඛ්‍යාත ඥානයෙන් කෙලෙසුන් ජය ගනියි යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය දත යුතුය.

Bhāvanābhisamayavasena maggadhammo. Sacchikiriyābhisamayavasena nibbānadhammo. Phalampi heṭṭhimaṃ sakadāgāmivipassanādīnaṃ paccayabhāvena upari maggādhigamassa upanissayabhāvato pariyāyato ‘‘dissamāno vaṭṭabhayaṃ nivattetī’’ti vattabbataṃ labhati.

භාවනාභිසමය (වර්ධනයෙන් අවබෝධ කිරීම) වශයෙන් මාර්ග ධර්මය ද, සච්ඡිකිරියාභිසමය (ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමෙන් අවබෝධ කිරීම) වශයෙන් නිර්වාණ ධර්මය ද වේ. පහළ ඵලයන් පවා සකෘදාගාමී විදර්ශනා ආදියට ප්‍රත්‍ය වීමෙන් ඉහළ මාර්ගයන් අවබෝධ කර ගැනීමට උපනිශ්‍රය වන බැවින්, පරියාය වශයෙන් (ක්‍රමයකින්) ‘දක්නා ලබන්නේ වට්ට දුක්ඛය නතර කරයි’ යන අර්ථය ලබයි.

149. Nāssa [Pg.277] kāloti nāssa āgametabbo kālo atthi. Yathā hi lokiyakusalassa ‘‘upapajje, aparapariyāye’’tiādinā phaladānaṃ pati āgametabbo kālo atthi, na evametassāti attho. Tenāha ‘‘na pañcāhā’’tiādi. Pakaṭṭhoti dūro. Phaladānaṃ pati kālo pakaṭṭho assāti kāliko, kālantaraphaladāyī. Tenāha ‘‘attano phaladāne’’ti. Pattoti upanīto. Idanti ‘‘akāliko’’ti padaṃ.

149. ‘නාස්ස කාලෝ’ යනු මෙයට බලාපොරොත්තු විය යුතු කාලයක් නොමැත යන්නයි. ලෞකික කුසලයට ‘උපපජ්ජ වේදනීය, අපරපරියාය වේදනීය’ යනාදී වශයෙන් විපාක දීම සඳහා බලාපොරොත්තු විය යුතු කාලයක් ඇත්තා සේ, මෙයට එසේ කාලයක් නැත යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘පස් දිනක් නොව’ යනාදිය වදාළහ. ‘පකට්ඨෝ’ යනු දුර වූ යන්නයි. විපාක දීම සඳහා යම් ධර්මයකට කාලය දුරස් වෙයි නම් එය ‘කාලික’ නම් වේ, එනම් වෙනත් කාලයක විපාක දෙන ස්වභාවය ඇති ලෞකික කුසලයයි. එබැවින් ‘තමාගේ විපාක දීමෙහි’ යයි වදාළහ. ‘පත්තෝ’ යනු පැමිණි හෙවත් පමුණුවන ලද යන්නයි. ‘ඉදං’ යනු ‘අකාලිකෝ’ යන පදයයි.

150. Vidhinti vidhānaṃ, ‘‘ehi passā’’ti evaṃpavattavidhivacanaṃ. Vijjamānattāti paramatthato upalabbhamānattā. Parisuddhattāti kilesamalavirahena sabbathā visuddhattā. Amanuññampi kadāci payojanavasena yathāsabhāvappakāsanena dassetabbaṃ bhaveyyāti tadabhāvaṃ dassento āha ‘‘manuññabhāvappakāsanenā’’ti.

150. ‘විධින්’ යනු විධානය හෙවත් අණ කිරීමයි, ‘එව බලව’ යයි මෙසේ පවත්නා වූ විධි වාක්‍යයයි. ‘විජ්ජමානත්තා’ යනු පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන වන බැවිනි. ‘පරිසුද්ධත්තා’ යනු කෙලෙස් මලයෙන් තොර බැවින් සෑම අයුරින්ම පිරිසිදු වූ බැවිනි. අමනාප වූ දෙයක් වුවද ඇතැම් විට ප්‍රයෝජනයක් තකා එහි නියම ස්වභාවය පෙන්වීම පිණිස පෙන්විය යුතු විය හැකිය; නමුත් මෙහි එබඳු අමනාප බවක් නොමැති බව පෙන්වමින් ‘මනාප බව ප්‍රකාශ කිරීමෙන්’ යයි වදාළහ.

151. Upanetabboti upaneyyo, upaneyyova opaneyyikoti imassa atthassa adhippetattā āha ‘‘upanetabboti opaneyyiko’’ti. Citte upanayanaṃ uppādananti āha ‘‘idaṃ saṅkhate lokuttaradhamme yujjatī’’ti. Citte upanayananti pana ārammaṇabhūtassa dhammassa ārammaṇabhāvūpanayane adhippete asaṅkhatepi yujjeyya ‘‘ārammaṇakaraṇasaṅkhātaṃ upanayanaṃ arahatīti opaneyyiko’’ti. Allīyananti phusanaṃ. Nibbānaṃ upaneti ariyapuggalanti adhippāyo.

151. ළං කොට පැමිණවිය යුතු බැවින් ‘උපනෙය්‍ය’ නම් වේ, උපනෙය්‍යම ‘ඕපනයික’ නම් වේ යන මෙම අර්ථය අදහස් කරන ලද බැවින් ‘උපනෙතබ්බෝති ඕපනයිකෝ’ යයි වදාළහ. සිතට පැමිණවීම යනු (මාර්ග ධර්මය සිත තුළ) උපදවා ගැනීමයි, එබැවින් ‘මෙය සංඛත ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ට ගැලපේ’ යයි වදාළහ. නමුත් සිතට පැමිණවීම යන්නෙන් අරමුණක් වූ ධර්මය (නිර්වාණය) අරමුණු කිරීමේ අර්ථය ගන්නේ නම්, එය අසංඛත (නිර්වාණය) සම්බන්ධයෙන් ද ගැලපේ; එනම් ‘අරමුණු කිරීම් සංඛ්‍යාත වූ පැමිණවීමට සුදුසු බැවින් ඕපනයික නම් වේ’ යන්නයි. ‘අල්ලී යනං’ යනු ස්පර්ශ කිරීමයි. (ඕපනයික යන පදයෙන්) නිර්වාණය ආර්ය පුද්ගලයා වෙත පමුණුවයි යනු මෙහි අදහසයි.

152. Viññūhīti vidūhi, paṭividdhasaccehīti attho. Te pana ekaṃsato ugghaṭitaññūādayo hontīti āha ‘‘ugghaṭitaññūādīhī’’ti. ‘‘Paccatta’’nti etassa ‘‘pati attanī’’ti bhummavasena attho gahetabboti āha ‘‘attani attanī’’ti. Veditabboti vuttaṃ, kathaṃ veditabboti āha ‘‘bhāvito me’’tiādi. Tattha ‘‘me’’ti iminā ‘‘paccatta’’nti padena vuttamatthaṃ anvayato dassetvā puna byatirekena dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādi vuttaṃ, taṃ suviññeyyameva. ‘‘Viññūhī’’ti idaṃ antogadhāvadhāraṇanti dassento ‘‘bālānaṃ pana avisayo cesā’’ti āha.

152. ‘විඤ්ඤූහී’ යනු ප්‍රඥාවන්තයන් විසිනි, එනම් සත්‍යය අවබෝධ කරගත් ආර්යයන් විසිනි යන්න අර්ථයයි. ඔවුන් ඒකාන්තයෙන්ම උග්ඝටිතඤ්ඤූ ආදී පුද්ගලයෝ වන බැවින් ‘උග්ඝටිතඤ්ඤූ ආදීන් විසින්’ යයි වදාළහ. ‘පච්චත්තං’ යන මෙයට ‘තමා තුළම (පති අත්තනි)’ යනුවෙන් සප්තමී විභක්ති අර්ථය ගත යුතු බැවින් ‘තමා තුළ තමා තුළම’ යයි වදාළහ. දත යුතු (වේදිතබ්බෝ) යයි පවසන ලදුව, එය කෙසේ දත යුතු දැයි විමසන විට ‘මා විසින් වඩන ලදී’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘මේ’ යන මෙම පදයෙන් ‘පච්චත්තං’ යන පදයෙන් කියැවුණු අර්ථය අන්වය (අනුකූල) වශයෙන් පෙන්වා, නැවත ව්‍යතිරේක (ප්‍රතිපක්ෂ) වශයෙන් පෙන්වීම සඳහා ‘න හි’ යනාදිය වදාළහ, එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය. ‘විඤ්ඤූහී’ යන මෙහි අවධාරණ අර්ථයක් (ප්‍රඥාවන්තයන්ම පමණක් යන අර්ථය) අන්තර්ගත බව පෙන්වමින් ‘නමුත් බාලයන්ට මෙය විෂය නොවේ’ යයි වදාළ සේක.

Evaṃ ādikalyāṇatādinā aññamaññassa anurūpadesanāya dhammassa svākkhātataṃ dassetvā idāni purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ padaṃ kāraṇavacananti dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha sandiṭṭhikattāti yasmā [Pg.278] ayaṃ dhammo vuttanayena sāmaṃ daṭṭhabbo, sandiṭṭhiyā kilese viddhaṃseti, sandassanañca arahati, tasmā svākkhāto durakkhāte titthiyadhamme tadabhāvato. Iminā nayena sesapadesupi yathārahaṃ attho daṭṭhabbo.

මෙසේ ආරම්භයේ යහපත් බව ආදියෙන් ද, එකිනෙකට අනුරූප වූ දේශනා විලාසයෙන් ද ශ්‍රී සද්ධර්මයේ මැනවින් දේශනා කළ බව (ස්වාක්ඛාත බව) පෙන්වා දී, දැන් පූර්ව පදයන්ට පසු පදයන් හේතු වන ආකාරය දක්වනු පිණිස "අපි ච" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සන්දිට්ඨික' යන ගුණය ගැන කියතොත්; යම් හෙයකින් මෙම ධර්මය ඉහත කී පරිදි තමා විසින්ම දැකගත යුතු බැවින් ද, ප්‍රඥාවෙන් කෙලෙසුන් විනාශ කරන බැවින් ද, දැකීමට (ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමට) සුදුසු බැවින් ද එය 'ස්වාක්ඛාත' නම් වේ. අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේ ධර්මයන්හි මෙම ලක්ෂණ නොමැති බැවින් ඒවා 'දුරක්ඛාත' (නපුරු කොට පවසන ලද) වේ. මෙම ක්‍රමයටම සෙසු පදයන්හි ද යෝග්‍ය පරිදි අර්ථ දත යුතුය.

153. Tassevantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ buddhānussatiyaṃ vuttanayena veditabbaṃ.

153. "තස්සේව" යනාදී පාඨයන්හි කිව යුතු යමක් වේ ද, එය බුද්ධානුස්සති වර්ණනාවේදී පවසා ඇති අයුරින්ම දත යුතුය.

3. Saṅghānussatikathāvaṇṇanā

3. සංඝානුස්සති කථා වර්ණනාව

154. Ariyasaṅghaguṇāti ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato, sadevakena ca lokena ‘‘saraṇa’’nti araṇīyato ariyo ca so saṅgho ca, ariyānaṃ vā saṅgho ariyasaṅgho, tassa guṇā.

154. ආර්ය මහා සංඝරත්නයේ ගුණ මෙසේය: කෙලෙසුන්ගෙන් දුරස් වූ බැවින් ද, අයහපත් මගෙහි නොහැසිරෙන බැවින් ද, යහපත් වූ නිර්වාණ මාර්ගයෙහි හැසිරෙන බැවින් ද, දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින් සරණ යෑමට සුදුසු බැවින් ද උන්වහන්සේලා 'ආර්ය' ද වෙති, 'සංඝ' ද වෙති. එසේත් නැතහොත් ආර්යයන්ගේ සමූහය බැවින් 'ආර්ය සංඝ' නම් වේ. ඒ ආර්ය සංඝයාගේ ගුණ මෙසේ දැක්වේ.

155. Yaṃ sammāpaṭipadaṃ paṭipanno ‘‘suṭṭhu paṭipanno’’ti vuccati. Sā ariyamaggapaṭipadā paṭipakkhadhamme anivattidhamme katvā pajahanato payojanābhāvā sayampi anivattidhammā, adhigantabbassa ca nibbānassa ekaṃsato anulomīti. Tato eva apaccanīkā, anudhammabhūtā ca, tassā ca paṭipannattā ariyasaṅgho ‘‘suppaṭipanno’’ti vuttoti dassetuṃ ‘‘suṭṭhu paṭipanno’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘anivattipaṭipada’’nti iminā ujuppaṭipattiṃ dasseti. Punappunaṃ nivattane hi sati ujuppaṭipatti na hoti. ‘‘Anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipada’’nti iminā ñāyappaṭipattiṃ. Paṭipajjitabbassa hi nibbānassa anulomanena, apaccanīkatāya cassā ñāyato. ‘‘Dhammānudhammapaṭipada’’nti iminā sāmīcippaṭipattiṃ anucchavikabhāvadīpanato. Etena paṭhamapadassa papañcaniddeso, itarāni tīṇi padānīti dasseti. Tenāha ‘‘yasmā panā’’tiādi.

155. යම් සම්මා ප්‍රතිපදාවක නිරත වූයේ ද, ඔහු 'මැනවින් පිළිපන්' (සුප්පටිපන්න) යැයි කියනු ලැබේ. ඒ ආර්ය මාර්ග ප්‍රතිපදාවයි. එය ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් (කෙලෙසුන්) ප්‍රහාණය කරන බැවින් ද, ආපසු නොහැරෙන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් ද, අත්පත් කරගත යුතු නිර්වාණයට ඒකාන්තයෙන්ම අනුලෝම වන බැවින් ද මෙසේ කියනු ලැබේ. එහෙයින්ම එය විරුද්ධ නොවන (අපච්චනීක) සහ ධර්මයට අනුකූල වූවකි. එවැනි ප්‍රතිපදාවක නිරත වූ බැවින් ආර්ය සංඝයා වහන්සේ 'සුප්පටිපන්න' යැයි වදාරන ලදී. එහි 'අනිවත්තිපටිපදා' යන්නෙන් ඍජු පිළිවෙත (උජුප්පටිපත්ති) පෙන්වයි. නැවත නැවතත් පසුබසින්නේ නම් එහි ඍජු පිළිවෙතක් නැත. 'අනුලෝම පටිපදා' සහ 'අපච්චනීක පටිපදා' යන පදයන්ගෙන් න්‍යාය ප්‍රතිපදාව (ඤායප්පටිපත්ති) පෙන්වයි. මන්දයත්, ලැබිය යුතු නිවනට අනුකූල වීමත්, එයට විරුද්ධ නොවීමත් න්‍යාය නම් වන බැවිනි. 'ධම්මානුධම්ම පටිපදා' යන්නෙන් සුදුසු වූ පිළිවෙත (සාමීචිප්පටිපත්ති) පෙන්වයි. මෙයින් පළමු පදය වූ 'සුප්පටිපන්න' යන්න සෙසු පද තුනෙන් විස්තර කරන බව පෙන්වයි. එබැවින් "යස්මා පන" යනාදිය වදාළ සේක.

Yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanena kiccasiddhito ariyabhāvāvahaṃ savanaṃ sakkaccasavanaṃ nāmāti vuttaṃ ‘‘sakkaccaṃ suṇantīti sāvakā’’ti, tena ariyā eva nippariyāyato satthu sāvakā nāmāti dasseti. Sīladiṭṭhisāmaññatāyāti ariyena sīlena, ariyāya ca diṭṭhiyā samānabhāvena. Ariyānañhi sīladiṭṭhiyo majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya ninnānākaraṇaṃ maggenāgatattā. Tena [Pg.279] te yattha katthaci ṭhitāpi saṃhatāva. Tenāha ‘‘saṅghātabhāvamāpanno’’ti. Māyāsāṭheyyādipāpadhammasamucchedena uju. Tato eva gomuttavaṅkābhāvena avaṅkā. Candalekhāvaṅkābhāvena akuṭilā. Naṅgalakoṭivaṅkābhāvena ajimhā. Avaṅkādibhāvena vā uju. Parisuddhaṭṭhena ariyā. Apaṇṇakabhāvena ñāyati kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti ñāyo. Vaṭṭadukkhaniyyānāya anucchavikattā. Anurūpattā sāmīci opāyikātipi saṅkhaṃ samaññaṃ gatā sammāpaṭipatti, tāya samaṅgitāya suppaṭipannā ‘‘sammā paṭipajjantī’’ti katvā. Vattamānattho hi ayaṃ paṭipanna-saddo yathā ‘‘sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno’’ti (pu. pa. 206). Atītaṃ paṭipadanti yathāvuttamaggasammāpaṭipattiṃ vadati. Ubhayena ca sāmaññaniddesena, ‘‘suppaṭipannā ca suppaṭipannā ca suppaṭipannā’’ti ekasesanayena vā gahitānaṃ samūho ‘‘suppaṭipanno’’ti vuttoti dasseti.

අනුශාසනා පරිදි පිළිපැදීමෙන් කටයුතු සාර්ථක කරගන්නා බැවින් ද, ආර්ය භාවය ඇති කරන ශ්‍රවණය 'සක්කච්ච සවණ' (ගෞරවයෙන් ඇසීම) නම් වන බැවින් ද, "ගෞරවයෙන් අසන බැවින් ශ්‍රාවකයෝය" යැයි පවසන ලදී. මෙයින් අදහස් කරන්නේ නියත වශයෙන්ම ආර්යයන් වහන්සේලාම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් වන බවයි. සීලයේ සහ දෘෂ්ටියේ සමාන බව යනු; ආර්ය සීලයෙන් සහ ආර්ය ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. ආර්යයන් වහන්සේලාගේ සීලය සහ දෘෂ්ටිය මැදින් කඩන ලද රන් කැබැල්ලක් මෙන් කිසිදු වෙනසක් නැත, මන්ද එය මාර්ගයෙන් ලැබූවක් බැවිනි. එහෙයින් උන්වහන්සේලා යම් තැනක වැඩ සිටිය ද ඒකීය සමූහයක්ම වේ. එනිසාම "සමූහයක ස්වභාවයට පත් වූ" යැයි පවසන ලදී. මායා, කෛරාටිකකම් ආදී අකුසල ධර්මයන් සපුරා සිඳලූ බැවින් උන්වහන්සේලා ඍජු (උජු) වෙති. එබැවින්ම ගව මුත්‍රා මෙන් වංක නැත (අවංක), අඩ සඳ මෙන් ඇද නැත (අකුටිල), නගුල් මෙන් වංක නැත (අජිම්හ). පිරිසිදු අර්ථයෙන් උන්වහන්සේලා ආර්ය වෙති. නොවරදින අයුරින් නිවනට පමුණුවන බැවින් ද, මාර්ග ඥානයෙන් අවබෝධ කරන බැවින් ද එය 'ඤාය' (න්‍යාය) නම් වේ. සංසාර දුකෙන් එතෙර වීමට සුදුසු බැවින් ද, අනුකූල බැවින් ද සාමීචි හෝ ඕපායික යැයි නම් ලත් සම්මා ප්‍රතිපදාවෙන් යුක්ත වූ බැවින් 'සුප්පටිපන්න' නම් වේ. මෙහි 'පිළිපන්' (පටිපන්න) යන්න වර්තමාන අර්ථයෙන් යෙදී ඇත. ඉහත කී ආර්ය මාර්ගය නම් වූ සම්මා ප්‍රතිපදාවෙන් යුත්, මාර්ගස්ථ සහ ඵලස්ථ යන දෙපිරිසම ඇතුළත් සමූහය 'සුප්පටිපන්න' යැයි දක්වනු ලැබේ.

Evaṃ ādipadatthaniddesabhāvena itarapadānaṃ atthaṃ vatvā idāni catunnampi padānaṃ avomissakaṃ atthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathānusiṭṭhanti satthārā yathā anusiṭṭhaṃ, tathā anusāsanīanurūpanti attho. Apaṇṇakapaṭipadanti avirajjhanakapaṭipadaṃ, anavajjapaṭipattinti attho. Ettha ca svākkhāte dhammavinaye apaṇṇakapaṭipadaṃ paṭipannattāti evaṃ sambandhitabbaṃ. Purimapadena sambandhe dutiyapadaṃ na vattabbaṃ siyā, nanu ca dutiyapadena sambandhepi paṭhamaṃ padaṃ na vattabbaṃ siyāti? Na tassa paṭhamaṃ apekkhitattā. Sā pana sāvakānaṃ apaṇṇakapaṭipadā yathānusiṭṭhaṃ paṭipadāti dassanatthaṃ ‘‘yathānusiṭṭhaṃ paṭipannattā’’ti vattabbaṃ. Ubhayassāpi vā suppaṭipannabhāvasādhanattā ubhayaṃ vuttaṃ. Tathā hi pi-saddena ubhayaṃ samuccinoti.

මෙසේ පළමු පදයේ අර්ථ විස්තර කිරීමෙන් සෙසු පදයන්ගේ අර්ථ දක්වා, දැන් පද හතරෙහිම මිශ්‍ර නොවන අර්ථය පෙන්වනු පිණිස "අපි ච" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'යථානුසිට්ඨං' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ අනුශාසනා කළ පරිදි වූ අනුශාසනාවට අනුකූල බවයි. 'අපණ්ණක පටිපදා' යනු නොවරදින පිළිවෙත හෙවත් නිවැරදි පිළිපැදීමයි. මැනවින් දේශනා කරන ලද ධර්ම විනයෙහි නොවරදින පිළිවෙතක් අනුගමනය කරන බැවින් මෙසේ සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙහි පළමු පදය සහ දෙවන පදය අතර ඇති සම්බන්ධයත්, ඒවායේ අවශ්‍යතාවයත් විමසා බලන විට; ශ්‍රාවකයන්ගේ නොවරදින පිළිවෙත අනුශාසනාව පරිදිම සිදුවන්නක් බව පෙන්වීමට "යථානුසිට්ඨං පටිපන්නත්තා" යන්න පැවසිය යුතුය. පද දෙකම මැනවින් පිළිපන් බව තහවුරු කරන බැවින් පද දෙකම දක්වන ලදී.

Kilesajimhavasena antadvayagāhoti sabbaso taṃ pahāya sammāpaṭipadā kāyādivaṅkappahāyinī ujuppaṭipatti hotīti āha ‘‘majjhimāya paṭipadāya…pe… ujuppaṭipanno’’ti.

කෙලෙස් නමැති ඇදගැසීම් නිසා අන්ත දෙකට වැටීම සිදු වේ. එය සහමුලින්ම ප්‍රහාණය කොට, කය ආදියේ වංක බව දුරු කරන සම්මා ප්‍රතිපදාව ඍජු පිළිවෙතක් වන බැවින් "මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවෙන්... ඍජුව පිළිපන්" යැයි පවසන ලදී.

Ñāyo nāma yuttappattapaṭipatti, nibbānañca, sabbasaṅkhārasamathatāya ādittaṃ celaṃ, sīsaṃ vā ajjhupekkhitvāpi paṭipajjitabbamevāti āha ‘‘ñāyo vuccati nibbāna’’nti. Nibbāyanakiriyāmukhena cettha nibbānaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ[Pg.280], maggañāṇādīhi vā ñāyati paṭivijjhīyati sacchikarīyati cāti ñāyo nibbānanti evamettha attho daṭṭhabbo.

'ඤාය' (න්‍යාය) යනු සුදුසු වූ ප්‍රතිපදාව සහ නිර්වාණයයි. සියලු සංස්කාරයන් සංසිඳවන බැවින්, ඇඳි වත හෝ හිස ගිනි ගත්තකු මෙන් නොපමාව පිළිපැදිය යුතු බැවින් නිවන 'ඤාය' යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි නිවන පෙන්වා ඇත්තේ කෙලෙස් ගිනි නිවීමේ ක්‍රියාව ප්‍රමුඛ කොට ගෙනය. එසේම මාර්ග ඥානයෙන් අවබෝධ කරන බැවින් ද, ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන බැවින් ද නිවන 'ඤාය' නම් වේ යැයි අර්ථ දත යුතුය.

Guṇasambhāvanāya parehi kayiramānaṃ paccupaṭṭhānādisāmīcikammaṃ arahantīti sāmīcikammārahā.

ගුණ මහිමය නිසා අන්‍යයන් විසින් කරනු ලබන දැකීමට යාම, වැඳීම, පිදීම ආදී වූ ගෞරවණීය ක්‍රියාවන්ට (සාමීචිකර්ම) සුදුසු බැවින් උන්වහන්සේලා 'සාමීචිකම්මාරහා' (සාමීචිකර්මයට සුදුසු) නම් වෙති.

156. Yadidanti antogadhaliṅgavacanabhedo nipātoti tassa vacanabhedena atthamāha ‘‘yā imānī’’ti. Evanti pakāratthe nipāto, iminā pakārenāti attho. Tena itarāni tīṇi yugaḷāni dassitāni hontīti āha ‘‘evaṃ cattāri purisayugaḷāni hontī’’ti. Etanti etaṃ ‘‘purisapuggalā’’ti bahuvacanavasena vuttaṃ padaṃ. Purisā ca te puggalā ca purisapuggalā. Tattha ‘‘purisā’’ti iminā paṭhamāya pakatiyā gahaṇaṃ, ‘‘puggalā’’ti pana dutiyāyapi sattasāmaññenāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Catunnaṃ paccayānaṃ kīdisānaṃ? Ānetvā hunitabbānanti adhikārato pākaṭoyamattho. Dātabbanti vā paccattavacanaṃ ‘‘catunnaṃ paccayāna’’nti padaṃ apekkhitvā sāmivasena pariṇāmetabbaṃ, aññathā yesaṃ kesañci catunnaṃ paccayānaṃ ‘‘āhuna’’nti samaññā siyā. Āhunaṃ arahatīti vā āhuneyyo. Sakkādīnampi vā āhavananti sakkādīhipi diyyamānaṃ dānaṃ. Yattha hutaṃ mahapphalanti yasmiṃ āvahanīyaggimhi hutaṃ dadhiādi āhuneyyaggigahapataggidakkhiṇeyyaggīsu hutato uḷāraphalanti tesaṃ brāhmaṇānaṃ laddhi. Hutanti dinnaṃ. Nikāyantareti sabbatthikavādinikāye.

156. 'යදිදං' (yadidaṃ) යනු ලිංග හා වචන භේදය තමා තුළම අන්තර්ගත කරගත් නිපාත පදයකි. එහි වචන භේදය අනුව 'යා ඉමානි' (යම් මේවා ද) යන අර්ථය කියැවේ. 'ඒවං' (evaṃ) යනු ආකාරය යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. 'මේ ආකාරයෙන්' යනු එහි අර්ථයයි. ඒ මගින් පළමු යුගලයට අමතරව සෙසු යුගල තුන ද දක්වමින් "මෙසේ පුරුෂ යුගල හතරක් වෙති" යි පවසන ලදී. 'ඒතං' (etaṃ) යනු 'පුරිසපුග්ගලා' යන පදය බහුවචනයෙන් දක්වන ලද්දකි. පුරුෂ වූ ද පුද්ගල වූ ද යන අර්ථයෙන් 'පුරුෂ පුද්ගලයෝ' නම් වෙති. එහි 'පුරුෂ' යන පදයෙන් ප්‍රථම ස්වභාවය ද, 'පුද්ගල' යන පදයෙන් සත්ව සාමාන්‍යය වශයෙන් දෙවන ස්වභාවය වන ස්ත්‍රී පක්ෂය ද ඇතුළත් වන බව මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය. 'කිනම් පූජා ද්‍රව්‍ය හතරක් ද?' යත්, රැගෙනැවිත් පිදිය යුතු (හෝ පූජා කළ යුතු) සිව්පසය බව අධිකාරය අනුව පැහැදිලි වේ. 'දාතබ්බං' (dātabbaṃ) යන පදයේ ප්‍රථමා විභක්තිය, සිව්පසය යන අර්ථය දෙන 'චතුන්නං පච්චයානං' යන පදයට සාපේක්ෂව සාමී විභක්තිය (සම්බන්ධ විභක්තිය) ලෙස පරිවර්තනය කළ යුතුය. එසේ නොවුණහොත් යම් කිසි සිව්පසයකට 'ආහුන' යන නම ලැබෙනු ඇත. ආහුනයට සුදුසු බැවින් 'ආහුනෙය්‍ය' (āhuneyyo) නම් වේ. ශක්‍රයා ආදීන් විසින් දෙනු ලබන දානය 'ආහවන' නම් වේ. "යම් තැනක පූජා කළ දෙය මහත්ඵල වේ ද" යනුවෙන් බ්‍රාහ්මණයන්ගේ මතය නම් ආවහනීය ගින්නෙහි පූජා කළ කිරි ආදිය ආහුනෙය්‍ය ගින්න, ගහපති ගින්න හා දක්ඛිණෙය්‍ය ගින්නෙහි පූජා කරන දේට වඩා උසස් ඵල දෙන බවයි. 'හුතං' (hutaṃ) යනු දෙන ලද දානයයි. 'නිකායන්තරේ' (nikāyantare) යනු සබ්බත්ථිකවාදී නිකායෙහි ය.

Ṭhapetvā 165 teti te piyamanāpe ñātimitte apanetvā, tesaṃ adatvāti adhippāyo. Esa eso. Ekabuddhantare ca dissatīti ekasmiṃ buddhantare vītivatte dissati. Ca-saddena kadāci asaṅkhyeyyepi kappe vītivatteti dasseti. Abbokiṇṇanti paṭipakkhehi avomissaṃ, kiriyāvisesakañcetaṃ. Piyamanāpattakaradhammā nāma sīlādayo, te ariyasaṅghe suppatiṭṭhitā. Ayaṃ hettha adhippāyo – ñātimittā vippayuttā na cirasseva samāgacchanti, anavaṭṭhitā ca tesu piyamanāpatā, na evamariyasaṅgho. Tasmā saṅghova pāhuneyyoti. Pubbakāranti aggakiriyaṃ. Sabbappakārenāti ādaragāravabahumānādinā, deyyadhammassa sakkaccakaraṇādinā [Pg.281] ca sabbena pakārena. Svāyaṃ pāhavanīya-saddo ‘‘pāhuneyyo’’ti vuccati pariyāyabhāvena.

'ඨපෙත්වා තේ' (ṭhapetvā te) යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ඒ ප්‍රියමනාප වූ ඥාති මිත්‍රාදීන් පසෙක තබා, ඔවුන්ට නොදී (සංඝයාට දීම) යන්නයි. 'ඒස ඒසෝ' (esa eso) යනු මේ (සංඝයා) ය. 'එකබුද්ධන්තරේ ච දිස්සතී' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ එක් බුද්ධෝත්පාද කාලයක් ඉක්ම ගිය පසු සංඝයා දක්නට ලැබෙන බවයි. 'ච' ශබ්දයෙන් ඇතැම් විට අසංඛ්‍ය කල්පයක් ඉක්ම ගියත් දක්නට ලැබෙන බව පෙන්වයි. 'අබ්බෝකිණ්ණං' (abbokiṇṇaṃ) යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිශ්‍ර නොවූ යන්නයි. මෙය ක්‍රියා විශේෂණ පදයකි. ප්‍රියමනාප බව ඇති කරන ධර්මයන් නම් සීලාදී ගුණයන් ය. ඒවා ආර්ය මහා සංඝරත්නය තුළ මැනවින් පිහිටා ඇත. මෙහි අදහස මෙයයි: වෙන් වී ගිය ඥාති මිත්‍රාදීන් වැඩි කල් නොගොස් නැවත මුණගැසෙති, ඔවුන් කෙරෙහි පවතින ප්‍රියමනාප බව ද අස්ථිරය. නමුත් ආර්ය සංඝරත්නය එසේ නොවේ. එබැවින් සංඝයා වහන්සේ ම 'පාහුනෙය්‍ය' (pāhuneyyo) නම් වෙති. 'පුබ්බකාරං' (pubbakāraṃ) යනු අග්‍ර පූජාවයි. 'සබ්බප්පකාරේන' (sabbappakārena) යනු ආදර ගෞරව සම්මාන සහිතව ද දේය ධර්මයන් සකස් කොට දීම ආදී සියලු ආකාරයෙනි. ඒ 'පාහවනීය' ශබ්දය ම පර්යාය වශයෙන් 'පාහුනෙය්‍ය' යනුවෙන් ද කියනු ලැබේ.

Dakkhanti etāya sattā yathādhippetāhi sampattīhi vaḍḍhantīti dakkhiṇā. Tathābhāvakaraṇena dakkhiṇaṃ arahati. Yathā uḷārātivipuludrayalābhena visodhitaṃ nāma hoti, evaṃ dakkhiṇā vipulaphalatāyāti vuttaṃ ‘‘mahapphalakaraṇatāya visodhetī’’ti.

සත්ත්වයෝ මෙයින් (මෙම දානයෙන්) තමන් අපේක්ෂා කරන සම්පත්වලින් වර්ධනය වන බැවින් එය 'දක්ඛිණා' (dakkhiṇā) නම් වේ. එම තත්ත්වය ඇති කරන බැවින් දක්ඛිණාව ලැබීමට සුදුසු වේ. විශාල ලාභයක් ලැබීමෙන් යමක් පිරිසිදු වන්නාක් මෙන්, දක්ඛිණාව ද මහත්ඵල වන බැවින් පිරිසිදු කරන බව "මහත්ඵල කරන බැවින් පිරිසිදු කෙරේ" යි පවසන ලදී.

Puññatthikehi añjali karaṇīyā etthāti añjalikaraṇīyo.

පින් කැමති අය විසින් මෙහි (සංඝයා කෙරෙහි) දොහොත් මුදුන් දී වැඳීම කළ යුතු බැවින් 'අඤ්ජලිකරණීය' (añjalikaraṇīyo) නම් වේ.

Yadipi pāḷiyaṃ ‘‘anuttara’’nti vuttaṃ. Natthi ito uttaraṃ visiṭṭhanti hi anuttaraṃ. Samampissa pana natthīti dassento ‘‘asadisa’’nti āha. Khittaṃ vuttaṃ bījaṃ mahapphalabhāvakaraṇena tāyati rakkhati, khipanti vapanti ettha bījānīti vā khettaṃ, kedārādi, khettaṃ viya khettaṃ, puññānaṃ khettaṃ puññakkhettaṃ. Sesaṃ buddhānussatiyaṃ vuttanayānusārena veditabbaṃ.

පාලි පාඨයෙහි 'අනුත්තර' (anuttara) යයි පවසා ඇතත්, මෙයට වඩා උසස් වූ විශිෂ්ට කුඹුරක් නොමැති බැවින් එය අනුත්තර වේ. මෙයට සමාන වූවක් ද නොමැති බව පෙන්වීමට 'අසදිස' (asadisa) යයි කියන ලදී. වපුරන ලද බීජ මහත්ඵල බවට පත් කරමින් රකින බැවින් 'ඛෙත්ත' (khetta) නම් වේ. නැතහොත් මෙහි බීජ වපුරන බැවින් ද කුඹුරක් වැනි බැවින් ද 'කුඹුර' නම් වේ. පින් සඳහා කුඹුරක් බඳු බැවින් 'පුණ්‍යක්ඛෙත්ත' (puññakkhetta) නම් වේ. ඉතිරි කොටස බුද්ධානුස්සති වර්ණනාවෙහි දැක්වුණු ක්‍රමයටම දත යුතුය.

4. Sīlānussatikathāvaṇṇanā

4. සීලානුස්සති කථා වර්ණනාව

158. Aho vata sīlāni akhaṇḍāni, aho vata acchiddānīti evaṃ sabbattha yojetabbaṃ. Aho vatāti ca sambhāvane nipāto. Tenāha ‘‘akhaṇḍatādiguṇavasenā’’ti. Akhaṇḍabhāvādisampattivasenāti attho. Parassa sīlāni anussariyamānāni piyamanāpabhāvāvahanena kevalaṃ mettāya padaṭṭhānaṃ honti, na visuṃ kammaṭṭhānanti āha ‘‘attano sīlāni anussaritabbānī’’ti. Cāgādīsupi eseva nayo.

158. "මාගේ ශීලයන් ඒකාන්තයෙන් ම ඛණ්ඩ නොවූවාහු ය, ඒකාන්තයෙන් ම සිදුරු නොවූවාහු ය" යනාදී වශයෙන් සියලු තැන්හි යෙදිය යුතුය. 'අහෝ වත' (aho vata) යන පද යුගලය ප්‍රශංසා කිරීමේ අර්ථය දෙන නිපාතයකි. එබැවින් "නොබිඳුණු බව ආදී ගුණ මගින්" යැයි පවසන ලදී. ඛණ්ඩ නොවීම ආදී සම්පත්වල බලයෙන් යනු එහි අර්ථයයි. අනුන්ගේ ශීලය සිහි කරන විට ප්‍රියමනාප බව ගෙන දෙන බැවින් එය හුදෙක් මෛත්‍රී භාවනාවට පදනමක් වන අතර, එය වෙන් වූ කර්මස්ථානයක් නොවන බැවින් "තමාගේ ම ශීලය සිහි කළ යුතු" යයි පවසන ලදී. ත්‍යාගානුස්සතිය ආදියේ දී ද මෙම ක්‍රමය ම වේ.

Yesanti sīlādīnaṃ. Paṭipāṭiyā samādāne samādānakkamena, ekajjhaṃ samādāne uddesakkamena sīlānaṃ ādiantaṃ veditabbaṃ. Pariyante chinnasāṭako viyāti vatthante, dasante vā chinnavatthaṃ viya, visadisūdāharaṇaṃ cetaṃ. Evaṃ sesānipi udāharaṇāni. Vinivedhavasena chinnasāṭako vinividdhasāṭako. Visabhāgavaṇṇena gāvī viyāti sambandho. Sabalarahitāni vā asabalāni. Tathā akammāsāni. Sattavidhamethunasaṃyogo heṭṭhā sīlakathāyaṃ vutto eva. Kodhūpanāhādīhīti ādi-saddena makkhapaḷāsaissāmacchariyamāyāsāṭheyyamānātimānādayo gahitā. Tāniyeva akhaṇḍādiguṇāni sīlāni. Sīlassa taṇhādāsabyato [Pg.282] mocanaṃ vivaṭṭūpanissayabhāvāpādanaṃ. Tato eva taṃsamaṅgīpuggalo serī sayaṃvasī bhujisso nāma hoti. Tenāha ‘‘bhujissabhāvakaraṇena bhujissānī’’ti. ‘‘Imināhaṃ sīlena devo vā bhaveyyaṃ devaññataro vā, tattha nicco dhuvo sassato’’ti, ‘‘sīlena suddhī’’ti ca evamādinā taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā ayaṃ te sīlesu dosoti catūsu vipattīsu yāya kāyaci vipattiyā dassanena parāmaṭṭhuṃ anuddhaṃsetuṃ. Samādhisaṃvattanappayojanāni samādhisaṃvattanikāni.

'යේසං' (yesaṃ) යනු ශීලාදීන්ගේ ය. පිළිවෙළින් සමාදන් වීමේ දී හෝ එක්වර සමාදන් වීමේ දී දේශනා අනුපිළිවෙළින් ශීලයන්ගේ මුල සහ අග දත යුතුය. 'පරියන්තේ ඡින්නසාටකෝ විය' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ වස්ත්‍රයේ කෙළවරක හෝ රෑනක ඉරුණු වස්ත්‍රයක් බඳු වීමයි. මෙය අසමසම උදාහරණයකි. සෙසු උදාහරණ ද එසේමය. සිදුරු සහිත වස්ත්‍රය 'විනිවිද්ධ සාටක' නම් වේ. විෂම වර්ණ ඇති එළදෙනක වැනි යනු සම්බන්ධයයි. ලප කැලැල් රහිත බැවින් 'අසබල' නම් වේ. එමෙන්ම 'අකම්මාස' ද වේ. සප්තවිධ මෛථුන සංයෝගය ගැන යටින් සීල කථාවෙහි පවසා ඇත. 'කෝධූපනාහාදීහි' යන තන්හි 'ආදි' ශබ්දයෙන් මක්ඛ (ගුණමකු බව), පලාස (යුගලග්‍රාහී බව) ආදී මානාතිමානයන් ගැනේ. ඒ ඛණ්ඩ නොවීම ආදී ගුණ සහිත වූ ශීලයන් ම ශීලය තණ්හාව නමැති දාසභාවයෙන් මුදා හරින අතර, සංසාර දුකෙන් මිදීමට උපනිශ්‍රය වේ. එයින් ම එම ශීලයෙන් යුත් පුද්ගලයා තමාට ම අධිපති වූ, තමාගේ ම කැමැත්ත පරිදි හැසිරෙන 'භුජිස්ස' (නිදහස් පුද්ගලයෙකු) නම් වේ. එබැවින් "නිදහස් බව ඇති කරන බැවින් භුජිස්ස" යයි කියන ලදී. "මම මේ ශීලයෙන් දෙවියෙක් හෝ වේවා, යම් දෙවි කෙනෙක් හෝ වේවා, එහි නිත්‍ය වූ, ස්ථිර වූ, ශාස්වත වූ කෙනෙක් වෙමි" යනාදී වශයෙන් හෝ "ශීලයෙන් පිරිසිදු වීම වේ" යනාදී වශයෙන් තණ්හාවෙන් හා දිට්ඨියෙන් පරාමර්ශනය නොකරන ලද බැවින් "මෙය ඔබේ ශීලයේ දෝෂයකි" යි සතර විපත්තීන්ගෙන් යම් විපත්තියක් පෙන්වා දොස් පැවරිය නොහැක. සමාධිය ඇති කිරීම ප්‍රයෝජනය කොට ඇති බැවින් 'සමාධිසංවත්තනික' නම් වේ.

159. Sikkhāya sagāravoti sīladhanaṃ nissāya paṭiladdhasamādānattā sātisayaṃ sikkhāya sagāravo sappatisso hoti. Sabhāgavuttīti sampannasīlehi sabhāgavuttiko, tāya eva vā sikkhāya sabhāgavutti. Yo hi sikkhāgāravarahito, so tāya visabhāgavutti nāma hoti vilomanato. Yathā parehi saddhiṃ attano chiddaṃ na hoti, evaṃ dhammāmisehi paṭisantharaṇaṃ paṭisanthāro. Sikkhāya sagāravattā eva tattha appamatto hoti. Attānuvādabhayaṃ parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayanti evamādīni bhayāni imassa dūrasamussāritānīti āha ‘‘attānuvādādibhayavirahito’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

159. 'සික්ඛාය සගාරවෝ' (sikkhāya sagāravo) යනු ශීල නමැති ධනය ඇසුරු කොට මැනවින් සමාදන් වූ බව ලැබූ බැවින් ශික්ෂාව කෙරෙහි අතිශයින් ම ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත වන බවයි. 'සභාගවුත්තී' (sabhāgavuttī) යනු පිරිසිදු ශීලවන්තයන් හා සමාන පැවැත්මක් ඇති බවයි, නැතහොත් එම ශික්ෂාව සමඟ ම සමාන පැවැත්මක් ඇති බවයි. යමෙක් ශික්ෂාව කෙරෙහි ගෞරව රහිත ද, ඔහු එයට පටහැනිව ක්‍රියා කරන බැවින් එම ශික්ෂාව සමඟ 'විසභාගවුත්ති' (නොගැලපෙන පැවැත්මක් ඇත්තෙක්) නම් වේ. අනුන් ඉදිරියෙහි තමාගේ අඩුපාඩු සිදුරු ඇති නොවන පරිදි ධර්මයෙන් හෝ ආමිසයෙන් සංග්‍රහ කිරීම 'පටිසන්ථාර' නම් වේ. ශික්ෂාව කෙරෙහි ගෞරව ඇති බැවින් ම එහි අප්‍රමාදී වේ. තමා තමාට චෝදනා කර ගැනීමේ බිය, අනුන් තමාට චෝදනා කිරීමේ බිය, දඬුවම් බිය සහ දුගති බිය යන මේ බියවල් මොහු කෙරෙන් දුරස් කර ඇති බැවින් "අත්තානුවාදාදී භය විරහිත" යයි කියන ලදී. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් දත හැක.

5. Cāgānussatikathāvaṇṇanā

5. ත්‍යාගානුස්සති කථා වර්ණනාව

160. Pakatiyāti sabhāvena. Cāgādhimuttenāti deyyadhammapariccāge yuttappayuttena tanninnena tappoṇena. Niccaṃ sadā pavattā dānasaṃvibhāgā yassa so niccapavattadānasaṃvibhāgo, tena. Idhāpi ‘‘pakatiyā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Yaṃ parassa paṭiyattaṃ diyyati, taṃ dānaṃ. Yaṃ attanā paribhuñjitabbato saṃvibhajati, so saṃvibhāgo. Ito dāni pabhutīti ito paṭṭhāya dāni ajjatagge ajjadivasaṃ ādiṃ katvā. Adatvā na bhuñjissāmīti dānasamādānaṃ katvā. Taṃdivasanti tasmiṃ bhāvanārambhadivase. Tattha nimittaṃ gaṇhitvāti tasmiṃ dāne pariccāgacetanāya pavattiākārassa sallakkhaṇavasena nimittaṃ gahetvā. Vigatamalamaccheratādiguṇavasenāti vigatāni malamaccherāni etasmāti vigatamalamacchero, cāgo, tassa bhāvo vigatamalamaccheratā. Tadādīnaṃ guṇānaṃ, sampattīnaṃ, ānisaṃsānaṃ vā vasena.

160. 'පකතියා' යනු ස්වභාවයෙන්ම යන්නයි. 'චාගාධිමුත්තෙනා' යනු දියයුතු වස්තූන් පරිත්‍යාග කිරීමෙහි නිරතුරුව යෙදුණු, ඒ කෙරෙහිම නැඹුරු වූ, ඒ දෙසටම බෑවුම් වූ යන්නයි. යමෙකුට නිරතුරුවම පවතින දානය සහ තමා සතු දෙයින් කොටසක් බෙදා දීම (සංවිභාග) ඇද්ද, ඔහු 'නිච්චපවත්තදානසංවිභාග' නම් වේ. මෙහිදී ද 'පකතියා' යන පදය ගෙනවුත් සම්බන්ධ කළ යුතුය. අනුන් උදෙසා පිළියෙළ කරන ලද යමක් දෙනු ලබන්නේ ද, එය 'දානය' නම් වේ. තමා විසින් අනුභව කළ යුතු දෙයින් යමක් බෙදා දෙන්නේ ද, එය 'සංවිභාගය' නම් වේ. 'ඉතෝ දානි පභුතීති' යනු මෙතැන් සිට, එනම් අද පටන්, අද දිනය ආරම්භය කොට ගෙන යන්නයි. 'අදත්වා න භුඤ්ජිස්සාමීති' යනු දානය සමාදන් වීමක් (පොරොන්දුවක්) කොට ගෙනය. 'තංදිවසන්ති' යනු ඒ භාවනාව ආරම්භ කළ දිනයෙහි යන්නයි. 'තත්ථ නිමිත්තං ගණ්හිත්වාති' යනු ඒ දානයෙහි පරිත්‍යාග චේතනාව පැවති ආකාරය සලකුණු කරමින් අරමුණු නිමිත්ත ගෙන යන්නයි. 'විගතමලමච්ඡේරතාදිගුණවසෙනාති' යනු මෙයින් මසුරුකම නමැති මලකඩ පහව ගිය බැවින් 'විගතමලමච්ඡේර' (මසුරු මල පහවූ) නම් වේ. එය පරිත්‍යාගයයි. එහි ස්වභාවය විගතමලමච්ඡේරතාවයි. ඒ විගතමලමච්ඡේරතාදි ගුණයන්ගේ ද, සම්පත්තීන්ගේ ද, නැතහොත් ආනිසංසයන්ගේ ද බලයෙන් යන්නයි.

Sataṃ [Pg.283] dhammaṃ anukkamanti sādhūnaṃ bodhisattānaṃ dhammaṃ paveṇiṃ anu anu kamanto okkamanto, avokkamanto vā. Ye ime dāyakassa lābhā āyuvaṇṇasukhabalapaṭibhānādayo, piyabhāvādayo ca bhagavatā saṃvaṇṇitā pakittitā. Manussattaṃ vāti vā-saddo avuttavikappattho, tena indriyapāṭavabhāvakammassakatāñāṇādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

'සතං ධම්මං අනුක්කමන්ති' යනු සත්පුරුෂ වූ බෝධිසත්වයන්ගේ ධර්ම පිළිවෙළ හෙවත් පරම්පරාගත චාරිත්‍රය නැවත නැවත අනුගමනය කරමින්, එයට බැසගනිමින් හෝ එයින් බැහැර නොවී සිටීමයි. දායකයාට ලැබෙන ආයුෂ, වර්ණ, සැප, බල, ප්‍රතිභාන ආදිය ද, ප්‍රිය බව ආදිය ද යන යම් මේ ලාභයන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වර්ණනා කරන ලද ද, ප්‍රකාශ කරන ලද ද ඒවාය. 'මනුස්සත්තං වා' යන්නෙහි 'වා' ශබ්දය නොකියවුණු විකල්ප අර්ථ දක්වයි. ඒ මගින් ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මනා පැවැත්ම, කර්මස්සකතා ඥානය ආදියෙහි ද එකතු වීම දැක්විය යුතුය.

Maccheramalenāti maccherasaṅkhātena malena. Atha vā maccherañca malañca maccheramalaṃ, tena maccherena ceva lobhādimalena cāti attho. Pajāyanavasenāti yathāsakaṃ kammanibbattanavasena. Kaṇhadhammānanti lobhādiekantakāḷakānaṃ pāpadhammānaṃ. Vigatattāti pahīnattā. Vigatamalamaccherena cetasāti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Sotāpannassa satoti gehaṃ āvasantassa sotāpannassa samānassa. Nissayavihāranti nissāya viharitabbavihāraṃ, devasikaṃ vaḷañjanakakammaṭṭhānanti attho. Abhibhavitvāti agāraṃ āvasantānaṃ aññesaṃ uppajjanakarāgādiupakkilese abhibhuyya.

'මච්ඡේරමලේනාති' යනු මසුරුකම යැයි කියනු ලබන මලකඩින් යන්නයි. නැතහොත් මසුරුකම ද මලකඩ ද යන දෙකම 'මච්ඡේරමල' නම් වේ. එයින් අදහස් වන්නේ මසුරුකමින් මෙන්ම ලෝභාදී කෙලෙස් මලකඩින් ද යන්නයි. 'පජායනවසේනාති' යනු තම තමාගේ කර්මයන්ට අනුකූලව හටගැනීමේ බලයෙන් යන්නයි. 'කණ්හධම්මානන්ති' යනු ලෝභාදී වූ ඒකාන්තයෙන්ම කළු පැහැති (අකුසල) පාප ධර්මයන්ගේ යන්නයි. 'විගතත්තාති' යනු ප්‍රහීණ වූ බැවිනි. 'විගතමලමච්ඡේරේන චේතසාති' යන මෙහි තෘතීයා විභක්තිය යෙදී ඇත්තේ ඉත්තම්භූත ලක්ෂණ අර්ථයෙහි ය. 'සෝතාපන්නස්ස සතෝ' යනු ගිහිගෙයි වසන්නා වූ සෝතාපන්නයෙකු වන්නා වූ යන්නයි. 'නිස්සයවිහාරන්ති' යනු ඇසුරු කරමින් වාසය කළ යුතු විහාරය හෙවත් දිනපතා භාවිත කළ යුතු කමටහන යන්න අර්ථයයි. 'අභිභවිත්වාති' යනු ගිහිගෙයි වසන අනෙකුත් අයට ඇති වන්නා වූ රාගාදී උපක්ලේශයන් යටපත් කොට යන්නයි.

Yo kiñci dentopi sāpekkhova deti, so muttacāgo na hoti, ayaṃ pana na evanti ‘‘muttacāgo’’ti vuttaṃ. Vissaṭṭhacāgoti nirapekkhapariccāgoti attho. Yathā pāṇātipātabahulo puggalo ‘‘lohitapāṇī’’ti vuccati, evaṃ dānabahulo puggalo ‘‘payatapāṇī’’ti vuttoti dassento ‘‘dātuṃ sadā dhotahatthoyevā’’ti āha. Tattha sadāti niccaṃ, abhiṇhanti attho. Pariccāgoti deyyadhammapariccāgoti adhikārato viññāyati. Yaṃ yaṃ deyyadhammaṃ pare yācanakā. Yācane yogo yācanayogo, parehi yācituṃ yuttoti attho. Yājena yuttoti dānena yutto sadā pariccajanato. Ubhayeti yathāvutte dāne, saṃvibhāge ca rato abhirato.

යමෙක් යමක් දුන්න ද අපේක්ෂා සහිතවම දෙයි නම්, ඔහු 'මුත්තචාග' (මුදාහළ පරිත්‍යාග ඇත්තෙක්) නොවේ. එහෙත් මේ යෝගී තැනැත්තා එසේ නොවේ. එබැවින් 'මුත්තචාග' යැයි කියන ලදී. 'විස්සට්ඨචාගෝ' යනු අපේක්ෂාවකින් තොර පරිත්‍යාගය යන්නයි. යම් සේ ප්‍රාණඝාතයෙහි බහුලව යෙදුණු පුද්ගලයා 'ලෝහිතපාණී' (ලේ තැවරුණු අත් ඇත්තා) යැයි කියනු ලබන්නේ ද, එසේම දීමෙහි බහුල පුද්ගලයා 'පයතපාණී' (පිරිසිදු අත් ඇත්තා) යැයි කියනු ලබන බව දක්වමින් 'දීම පිණිස නිරතුරුව සෝදාගත් අත් ඇත්තාම වේ' යැයි පැවසීය. එහි 'සදා' යනු නිරතුරුව, නැවත නැවතත් යන්න අර්ථයයි. 'පරිච්චාගෝ' යනු දියයුතු වස්තූන් පරිත්‍යාග කිරීම බව ප්‍රකරණයෙන් දත යුතුය. යම් යම් දියයුතු වස්තූන් අන්‍ය වූ යාචකයෝ ඉල්ලත් ද, එවිට දීමට සූදානම් බව 'යාචනයෝග' නම් වේ. අන්‍යයන් විසින් ඉල්ලීමට සුදුසු වූයේ යන්න අර්ථයයි. 'යාජේන යුත්තෝ' යනු නිරතුරුව අත්හැරීම නිසා දීමෙහි යෙදුණු යන්නයි. 'උභයේ' යනු ඉහත කී දානයෙහි ද බෙදා දීමෙහි (සංවිභාග) ද ඇලුනු, විශේෂයෙන් ඇලුනු යන්නයි.

161. Yathā parisuddhasīlassa puggalassa akhaṇḍatādiguṇavasena attano sīlassa anussarantassa sīlānussatibhāvanā ijjhati, evaṃ parisuddhauḷārapariccāgassa puggalassa anupakkiliṭṭhameva attano pariccāgaṃ anussarantassa bhāvanā ijjhatīti dassetuṃ ‘‘vigatamalamaccheratādiguṇavasenā’’tiādi vuttaṃ, taṃ vuttatthameva.

161. පිරිසිදු සීලයක් ඇති පුද්ගලයාට අඛණ්ඩ බව ආදී ගුණයන්ගේ බලයෙන් තම සීලය සිහි කරන්නාට සීලානුස්සති භාවනාව සමෘද්ධිමත් වන්නා සේම, පිරිසිදු වූ උදාර පරිත්‍යාගයක් ඇති පුද්ගලයාට කිළුටු නොවූ තම පරිත්‍යාගය සිහි කරන්නාට භාවනාව සමෘද්ධිමත් වන බව පෙන්වීම සඳහා 'විගතමලමච්ඡේරතාදි ගුණවලින්' යනාදිය කියන ලදී. එහි අර්ථය කලින් කියන ලද්දේමය.

Bhiyyosoti [Pg.284] uparipi. Mattāya pamāṇassa mahatiyā mattāya, vipulena pamāṇenāti attho. Cāgādhimuttoti pariccāge adhimutto ninnapoṇapabbhāro. Tato eva alobhajjhāsayo katthacipi anabhisaṅgacitto. Paṭiggāhakesu mettāyanavasena pariccāgo hotīti mettāya mettābhāvanāya anulomakārī anurūpapaṭipatti. Visāradoti visado attanova guṇena katthacipi amaṅkubhūto abhibhuyya vihārī. Sesaṃ suviññeyyameva.

'භිය්‍යෝසෝ' යනු මතු මතුවටත් යන්නයි. ප්‍රමාණයෙන් විශාල වූ ප්‍රමාණයකින් හෙවත් පුළුල් ප්‍රමාණයකින් යන්න අර්ථයයි. 'චාගාධිමුත්තෝ' යනු පරිත්‍යාගයෙහි විශේෂයෙන් නැඹුරු වූ, ඒ දෙසටම යොමු වූ යන්නයි. එහෙයින්ම ලෝභ රහිත අදහස් ඇති, කිසිදු අරමුණක නොඇලුණු සිත් ඇති බව ද වේ. ප්‍රතිග්‍රාහකයන් කෙරෙහි මෙත් සිත පැතිරවීමෙන් පරිත්‍යාගය සිදුවේ යනු මෙත්තා භාවනාවට අනුකූල වූ පිළිවෙතයි. 'විසාරදෝ' යනු නිර්මල වූ තම ගුණයෙන් කිසිදු තැනක මැලවී නොගිය මුහුණින් යුතුව අන්‍යන් යටපත් කරමින් වෙසෙන තැනැත්තා යන්නයි. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

6. Devatānussatikathāvaṇṇanā

6. දේවතානුස්සති කථා වර්ණනාව

162. Ariyamaggavasenāti ariyamaggassa adhigamavasena. Samudāgatehīti sammadeva taduppattito uddhaṃ āgatehi. Yādisā hi ariyānaṃ santāne lokiyāpi saddhādayo, na tādisā kadācipi pothujjanikā saddhādayo. Dibbantīti devā. Cattāro mahārājāno etesanti catumahārājā, te eva cātumahārājikā. Tettiṃsa sahapuññakārino tatthūpapannāti taṃsahacaritaṃ ṭhānaṃ tāvatiṃsaṃ, tannivāsinopi devā taṃsahacaraṇato eva tāvatiṃsā. Dukkhato yātā apayātāti yāmā. Tusāya pītiyā itā upagatāti tusitā. Bhogānaṃ nimmāne rati etesanti nimmānaratino. Paranimmitesu bhogesu vasaṃ vattentīti paranimmitavasavattino. Brahmānaṃ kāyo samūho brahmakāyo, tappariyāpannatāya tattha bhavāti brahmakāyikā. Tatuttarīti tato brahmakāyikehi uttari, upari parittābhādike sandhāya vadati. Devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvāti ‘‘yathārūpāya maggenāgatāya saddhāya samannāgatā, sīlena sutena cāgena paññāya samannāgatā ito cutā tattha upapannā tā devatā, mayhampi tathārūpā saddhā sīlaṃ sutaṃ cāgo paññā ca saṃvijjatī’’ti devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā sakkhiṃ otārentena viya attano saddhādiguṇā anussaritabbā.

162. 'අරියමග්ගවසේනාති' යනු ආර්ය මාර්ගය ලබා ගැනීමේ බලයෙන් යන්නයි. 'සමුදාගතේහීති' යනු ඒ ආර්ය මාර්ගය ඉපදීමෙන් පසුව මැනවින් පැමිණි (ලැබුණු) යන්නයි. ආර්යයන්ගේ සන්තතියෙහි පවතින ලෞකික වූ ද ශ්‍රද්ධාදී ගුණයෝ යම් බඳු ද, පෘථග්ජනයන්ගේ ශ්‍රද්ධාදී ගුණයෝ කිසි කලෙකත් එවැනි නොවේ. දිව්‍යමය සම්පත්තියෙන් ක්‍රීඩා කරන හෙයින් හෝ බබළන හෙයින් 'දේව' නම් වෙති. සතර දෙනෙක් වූ මහා රජවරුන් මෙහි සිටින බැවින් 'චතුමහාරාජ' නම් වේ, ඔවුන්ම 'චාතුමහාරාජික' නම් වේ. කුසල් කළා වූ තිස් තුන් දෙනෙක් එක්ව එහි උපන් බැවින් ඒ ස්ථානය 'තාවතිංස' නම් වේ, එහි වසන දෙවියෝ ද ඒ ස්ථානය හා සම්බන්ධ බැවින් 'තාවතිංස' නම් වෙති. දුකෙන් බැහැර වූ බැවින් 'යාම' නම් වේ. 'තුස' නම් වූ ප්‍රීතියට පැමිණි බැවින් 'තුසිත' නම් වේ. සම්පත් මැනීමෙහි හෙවත් නිර්මාණය කිරීමෙහි ඇලුනු බැවින් 'නිම්මාණරති' නම් වේ. අනුන් විසින් නිර්මාණය කරන ලද සම්පත් කෙරෙහි තම වසඟය පවත්වන බැවින් 'පරනිම්මිතවසවත්ති' නම් වේ. බ්‍රහ්මයන්ගේ සමූහය 'බ්‍රහ්මකාය' නම් වේ, එයට අයත් වූ බැවින් එහි උපන් දෙවියෝ 'බ්‍රහ්මකායික' නම් වෙති. 'තතුත්තරීති' යනු ඒ බ්‍රහ්මකායික දෙවියන්ට වඩා ඉහළින් වූ පරිත්තාභ ආදී බ්‍රහ්මයන් අරභයා පවසයි. 'දේවතා සක්ඛිට්ඨානේ ඨපෙත්වාති' යනු යම් බඳු වූ මාර්ගයකින් පැමිණි ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්තව, සීලයෙන්, ශ්‍රැතයෙන්, පරිත්‍යාගයෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව මෙයින් චුතව ඒ දේව ලෝකවල ඒ දෙවිවරු උපන්නාහු ද, මා කෙරෙහි ද එබඳු වූ ශ්‍රද්ධා, සීල, ශ්‍රැත, පරිත්‍යාග සහ ප්‍රඥාව විද්‍යමාන වන්නේය' යැයි දෙවියන් සාක්ෂි ස්ථානයෙහි තබා, සාක්ෂිකරුවෙකු ඉදිරිපත් කරන්නාක් මෙන් තමාගේ ශ්‍රද්ධාදී ගුණයන් සිහි කළ යුතුය.

Yadi evaṃ sutte (a. ni. 6.10) ubhayaguṇānussaraṇaṃ vuttaṃ, taṃ kathanti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘sutte panā’’tiādi. Tattha kiñcāpi vuttanti ‘‘attano ca, tāsañca devatāna’’nti ubhayaṃ samadhuraṃ viya sutte (a. ni. 6.10) kiñcāpi vuttaṃ. Atha [Pg.285] kho taṃ ‘‘devatānaṃ saddhañca sīlañcā’’tiādivacanaṃ. Sakkhiṭṭhāne ṭhapetabbanti ‘‘vutta’’nti parato padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Kimatthaṃ pana sakkhiṭṭhāne ṭhapananti āha ‘‘devatānaṃ attano saddhādīhi samānaguṇadīpanatthanti veditabba’’nti. Kasmā pana sutte yathārutavasena atthaṃ aggahetvā evaṃ attho gayhatīti āha ‘‘aṭṭhakathāyañhī’’tiādi.

ඉදින් සූත්‍රයෙහි (අං. නි. 6.10) ගුණ දෙවර්ගයක් සිහිකිරීම (තමාගේ සහ දෙවියන්ගේ) පවසා තිබේ නම්, එය කෙසේදැයි විමසීමක් සිතෙහි තබාගෙන "සූත්‍රයෙහි වනාහි" යනාදිය පවසන ලදී. එහි "යමක් පවසන ලද්දේද" යන්නෙන්, සූත්‍රයෙහි තමාගේ සහ එම දේවතාවන්ගේ යන දෙපාර්ශවයේම ගුණ සමානව පවසා ඇති බව අදහස් වේ. එසේ වුවත් "දේවතාවන්ගේ ශ්‍රද්ධාව හා සීලය" යනාදී වචනය "සාක්ෂි ස්ථානයෙහි තැබිය යුතුය" යන ඉදිරි පදය හා සම්බන්ධ කළ යුතුය. කුමක් සඳහා සාක්ෂි ස්ථානයෙහි තබන්නේද යත්, "දේවතාවන්ගේ සහ තමාගේ ශ්‍රද්ධාදී ගුණ සමාන බව පෙන්වීම සඳහා" යයි දත යුතුය. සූත්‍රයෙහි ඇති වචනවල සෘජු අර්ථය නොගෙන මෙසේ අර්ථය ගන්නේ කුමක් නිසාද යත් "අටුවාවෙහි වනාහි" යනාදිය පවසන ලදී.

163. Tasmāti yasmā aṭṭhakathāyaṃ devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano guṇānussaraṇaṃ daḷhaṃ katvā vuttaṃ, sīlacāgānussatīsu viya idhāpi attano guṇānussaraṇaṃ jhānuppattinimittaṃ yuttaṃ, tasmā. Pubbabhāge bhāvanārambhe. Aparabhāgeti yathā bhāventassa upacārajjhānaṃ ijjhati, tathā bhāvanākāle. Yadi attano eva idha guṇā anussaritabbā, kathamayaṃ devatānussatīti āha ‘‘devatānaṃ guṇasadisasaddhādiguṇānussaraṇavasenā’’ti. Tena sadisakappanāya ayaṃ bhāvanā ‘‘devatānussatī’’ti vuttā, na devatānaṃ, tāsaṃ guṇānaṃ vā anussaraṇenāti dasseti. Pubbabhāge vā pavattaṃ devatāguṇānussaraṇaṃ upādāya ‘‘devatānussatī’’ti imissā samaññā veditabbā. Tathā hi vakkhati ‘‘pubbabhāge devatā ārabbha pavattacittavasenā’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

163. එබැවින්, අටුවාවෙහි දේවතාවන් සාක්ෂි ස්ථානයෙහි තබා තමාගේ ගුණ සිහිකිරීම තහවුරු කරමින් පවසා ඇති හෙයින්, සීලානුස්සති සහ චාගානුස්සතිවල මෙන් මෙහිදී ද තමාගේ ගුණ සිහිකිරීම ධ්‍යාන උපදවා ගැනීමට නිමිත්තක් වීම සුදුසුය. "පූර්ව භාගයෙහි" යනු භාවනාවේ ආරම්භයේදීය. "අපර භාගයෙහි" යනු භාවනා කරන්නාට උපචාර සමාධිය සිද්ධ වන ආකාරයට භාවනා කරන කාලයෙහිදීය. ඉදින් මෙහි තමාගේම ගුණ සිහිකළ යුතු නම්, මෙය "දේවතානුස්සතිය" වන්නේ කෙසේද යත්, "දේවතාවන්ගේ ගුණවලට සමාන වූ තමාගේ ශ්‍රද්ධාදී ගුණ සිහිකිරීමේ වශයෙන්" යයි පවසන ලදී. ඒ අනුව දේවතාවන් සමග සමාන කොට සැලකීමෙන් මෙම භාවනාව "දේවතානුස්සතිය" යයි කියනු ලැබේ. එසේ නොමැතිව දේවතාවන් හෝ ඔවුන්ගේ ගුණ පමණක් සිහිකිරීමෙන් නොවන බව දක්වයි. එසේත් නැතහොත් පූර්ව භාගයෙහි පවතින දේවතා ගුණ සිහිකිරීම නිසා මෙම භාවනාවට "දේවතානුස්සතිය" යන නාමය ලැබෙන බව දත යුතුය. ඉදිරියෙහි "පූර්ව භාගයෙහි දේවතාවන් අරමුණු කරගෙන පවතින සිතේ වශයෙන්" යයි පවසන හෙයිනි. සෙසු කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

ප්‍රකීර්ණක කථා වර්ණනාව

164. Etāsanti etāsaṃ buddhānussatiādīnaṃ channaṃ anussatīnaṃ. Vitthāradesanāyanti vitthāravasena pavattadesanāyaṃ, mahānāmasuttaṃ (a. ni. 6.10; 11.11) sandhāya vadati. Bhagavātiādīnaṃ atthanti bhagavātiādīnaṃ padānaṃ atthaṃ. Atthavedanti vā hetuphalaṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhimāha. Dhammavedanti hetuṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhiṃ. ‘‘Ārakattā araha’’nti anussarantassa hi yaṃ taṃ bhagavato kilesehi ārakattaṃ, so hetu. Ñāpako cettha hetu adhippeto, na kārako, sampāpako vā. Yonena ñāyamāno arahattattho, taṃ phalaṃ. Iminā nayena sesapadesupi hetuphalavibhāgo veditabbo. Dhammānussatiādīsupi ‘‘ādimajjhapariyosānakalyāṇattā’’tiādinā, ‘‘yasmā pana sā sammāpaṭipadā’’tiādinā ca tattha tattha hetuapadeso katoyevāti. Dhammūpasaṃhitanti yathāvuttahetuhetuphalasaṅkhātaguṇūpasaṃhitaṃ. Guṇeti attano guṇe.

164. "මොවුන්ගේ" යනු බුද්ධානුස්සතිය ආදී වූ සය වැදෑරුම් අනුස්සතීන්ගේය. "විස්තර දේශනාවෙහි" යනු විස්තර වශයෙන් පවත්වන ලද දේශනාවෙහි, එනම් මහානාම සූත්‍රය අරමුණු කරගෙන පවසයි. "භගවා" යනාදී වචනවල අර්ථය යනු, "අත්ථවේදය" යන්නෙන් හේතු ඵලයන් නිසා හටගත් ප්‍රීතිය පවසයි. "ධම්මවේදය" යන්නෙන් හේතුව නිසා හටගත් ප්‍රීතිය පවසයි. "කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් අර්හත්ය" යි සිහිකරන්නාට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වී සිටීම හේතුවයි. මෙහිදී දැනගත යුතු වූ හේතුව අදහස් කරන ලදී, සාධක හෝ සම්ප්‍රාපක හේතුව නොවේ. මෙයින් දැනගත හැකි "අර්හත්" භාවයෙහි අර්ථය ඵලයයි. මෙම ක්‍රමයෙන් සෙසු පදවලද හේතු ඵල විග්‍රහය දත යුතුය. ධම්මානුස්සතිය ආදියෙහි ද "ආදි මධ්‍ය පරියෝසාන කල්‍යාණ" යනාදියෙන් සහ "යම් හෙයකින් එය සම්මා පටිපදාවද" යනාදියෙන් ඒ ඒ තැන්හි හේතු දැක්වීම් කර ඇති බව දත යුතුය. "ධර්මය හා සම්බන්ධ" යනු ඉහත කී හේතු හා හේතුඵල සංඛ්‍යාත ගුණ හා සම්බන්ධ බවයි. "ගුණ" යනු තමාගේ ගුණයන්ය.

165. Ariyasāvakānaññeva [Pg.286] ijjhantīti ariyasāvakānaṃ ijjhantiyevāti uttarapadāvadhāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ, avadhāraṇañca tesaṃ sukhasiddhidassanatthaṃ. Tenāha ‘‘tesaṃ hī’’tiādi. Na puthujjanānaṃ sabbena sabbaṃ ijjhantīti. Tathā hi vakkhati ‘‘evaṃ santepī’’tiādi. Yadi evaṃ, kasmā mahānāmasuttādīsu (a. ni. 6.10; 11.11) bahūsu suttesu ariyasāvakaggahaṇaṃ katanti? Tesaṃ bahulavihāratāyāti ācariyā.

165. "ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ටම සිද්ධ වේ" යන්නෙහි, ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ටම සිද්ධ වන්නේය යනුවෙන් අවසාන පදය අවධාරණය කරන බව දත යුතුය. එම අවධාරණය ඔවුන්ට පහසුවෙන් එය සිද්ධ වන බව පෙන්වීම සඳහාය. එහෙයින් "ඔවුන්ටම" යනාදිය පවසන ලදී. පෘථග්ජනයන්ට කිසිසේත්ම සිද්ධ නොවන බව මෙයින් අදහස් නොවේ. ඒ බව ඉදිරියට "මෙසේ වුවත්" යනාදියෙන් පවසනු ඇත. ඉදින් එසේ නම්, මහානාම සූත්‍රය ආදී බොහෝ සූත්‍රවල "ආර්ය ශ්‍රාවක" යන වචනය යොදා ඇත්තේ කුමක් නිසාද? ඔවුන් බහුල වශයෙන් මෙම විහරණයෙන් යුක්ත වන බැවිනැයි ආචාර්යවරු පවසති.

Nikkhantanti niggataṃ nissaṭaṃ. Muttanti vissaṭṭhaṃ. Vuṭṭhitanti apetaṃ. Sabbametaṃ vikkhambhanameva sandhāya vadati. Gedhamhāti palibodhato. Idampīti buddhānussativasena laddhaṃ upacārajjhānamāha. Ārammaṇaṃ karitvāti paccayaṃ katvā, pādakaṃ katvāti attho. Visujjhantīti paramatthavisuddhiṃ pāpuṇanti.

"නික්මුණේ" යනු පිටවුණු, නිදහස් වුණු බවයි. "මිදුණේ" යනු මිදුණු බවයි. "නැගී සිටියේ" යනු දුරු වූ බවයි. මේ සියල්ලෙන් විෂ්කම්භන ප්‍රහාණය (කෙලෙස් යටපත් කිරීම) අරමුණු කරගෙන පවසයි. "ගෙධය" (ලෝභය) යනු ගිහි ජීවිතය නමැති බාධාවෙනි. "මෙයද" යන්නෙන් බුද්ධානුස්සතියේ බලයෙන් ලැබූ උපචාර සමාධිය පවසයි. "අරමුණු කරගෙන" යනු ප්‍රත්‍ය කරගෙන, පාදක කරගෙන යන අර්ථයයි. "පිරිසිදු වෙත්" යනු පරමාර්ථ විසුද්ධියට (නිවනට) පත්වෙත් යන්නයි.

Sambādheti taṇhāsaṃkilesādinā sampīḷe saṃkaṭe gharāvāse. Okāsādhigamo lokuttaradhammassa adhigamāya adhigantabbaokāso. Anussatiyo eva anussatiṭṭhānāni. Visuddhidhammāti visujjhanasabhāvā, visujjhituṃ vā bhabbā. Paramatthavisuddhidhammatāyāti paramatthavisuddhiyā nibbānassa bhabbabhāvena. Upakkamenāti payogena. Pariyodapanāti visodhanā.

"සම්බාධයෙහි" යනු තණ්හාව සහ කෙලෙස් ආදියෙන් පීඩිත වූ, පටු වූ ගිහිගෙයෙහි ය. "අවකාශය ලැබීම" යනු ලෝකෝත්තර ධර්මය අවබෝධ කරගැනීම සඳහා ලැබිය යුතු අවස්ථාවයි. අනුස්සතීන්ම අනුස්සති ස්ථාන වේ. "විශුද්ධි ධර්මයෝ" යනු පිරිසිදු වන ස්වභාවය ඇති ධර්මයෝය, නැතහොත් පිරිසිදු වීමට සුදුසු ධර්මයෝය. "පරමාර්ථ විශුද්ධි ධර්මතාවයෙන්" යනු පරමාර්ථ විශුද්ධිය වූ නිවන ලැබීමට සුදුසු බවෙනි. "උපක්‍රමයෙන්" යනු වීර්යයෙන් හෝ පයෝගයෙනි. "පර්යෝදපනය" යනු පිරිසිදු කිරීමයි.

166. Evaṃ santepīti evaṃ mahānāmasuttādīsu anekesu suttesu ariyasāvakasseva vasena chasu anussatīsu desitāsupi. Yassānubhāvenāti yassa cittappasādassa balena. Pītiṃ paṭilabhitvāti anussavavasena buddhārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā.

166. "මෙසේ වුවත්" යනු, මෙසේ මහානාම සූත්‍රය ආදී වූ නොයෙක් සූත්‍රවල ආර්ය ශ්‍රාවකයන් පිළිබඳවම අනුස්සති සය දේශනා කර තිබුණද (පෘථග්ජනයන්ට ද ලැබිය හැකිය). "යම් අනුභාවයකින්" යනු යම් සිතේ පැහැදීමක බලයෙනි. "ප්‍රීතිය ලැබ" යනු අසා දැනගැනීමෙන් බුදුන් වහන්සේ අරමුණු කරගෙන ප්‍රීතිය උපදවාගෙන යන්නයි.

Chaanussatiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

අනුස්සති සය පිළිබඳ විස්තර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

Iti sattamaparicchedavaṇṇanā.

මෙසේ සත්වැනි පරිච්ඡේදයේ වර්ණනාවයි.

8. Anussatikammaṭṭhānaniddesavaṇṇanā

8. අනුස්සති කම්මට්ඨාන නිර්දේශයේ වර්ණනාව.

Maraṇassatikathāvaṇṇanā

මරණානුස්සති කථා වර්ණනාව.

167. Itoti [Pg.287] devatānussatiyā. Sā hi chasu anussatīsu sabbapacchā niddiṭṭhattā āsannā, paccakkhā ca. Anantarāyāti tadanantaraṃ uddiṭṭhattā vuttaṃ. Maraṇassa sati maraṇassatīti maraṇaṃ tāva dassetuṃ ‘‘tattha maraṇa’’ntiādi vuttaṃ. Kāmañcettha khandhānaṃ bhedo ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71) vacanato cutikhandhānaṃ vināso maraṇanti vattabbaṃ, visesato pana taṃ jīvitindriyassa vināsabhāvena kammaṭṭhānikānaṃ paccupatiṭṭhatīti ‘‘jīvitindriyassa upacchedo’’ti vuttaṃ. Tenevāha niddese ‘‘kaḷevarassa nikkhepo jīvitindriyassupacchedo’’ti (vibha. 236; dī. ni. 2.390; ma. ni. 1.92, 123). Tattha ekabhavapariyāpannassāti ekena bhavena paricchinnassa. Jīvitindriyassa upacchedoti jīvitindriyappabandhassa vicchedo āyukkhayādivasena antaradhānaṃ. Samucchedamaraṇanti arahato santānassa sabbaso ucchedabhūtaṃ maraṇaṃ. Saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgasaṅkhātanti saṅkhatadhammānaṃ udayavayaparicchinnassa pavattikhaṇassa bhaṅgo nirodhoti saṅkhaṃ gataṃ. Khaṇikamaraṇanti yathāvuttakhaṇavantaṃ tasmiṃyeva khaṇe labbhamānaṃ maraṇaṃ. Yaṃ khandhappabandhaṃ upādāya rukkhādisamaññā, tasmiṃ anupacchinnepi allatādivigamanaṃ nissāya matavohāro sammutimaraṇaṃ. Na taṃ idha adhippetanti taṃ samucchedakhaṇikasammutimaraṇaṃ idha maraṇānussatiyaṃ nādhippetaṃ abāhullato, anupaṭṭhahanato, asaṃvegavatthuto cāti adhippāyo.

167. 'ඉතෝති' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ දේවතානුස්සතියේ සිට යන්නයි. එම දේවතානුස්සතිය අනුස්සති හය අතරින් සියල්ලටම පසුව දක්වන ලද බැවින් එය (මරණානුස්සතියට) සමීපව පිහිටා ඇත, එමෙන්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ ද වේ. 'අනන්තරායාති' යනු ඉන් ඉක්බිතිව දක්වන ලද බැවින් වදාරන ලදී. මරණය පිළිබඳව වූ සිහිය මරණානුස්සතියයි. එහිදී ප්‍රථමයෙන් මරණය යනු කුමක්දැයි පෙන්වීම පිණිස 'තත්ථ මරණං' යනාදිය වදාරන ලදී. සැබවින්ම මෙහිදී 'ස්කන්ධයන්ගේ බිඳී යාම මරණයයි' සහ 'ජරා-මරණය ස්කන්ධ දෙකකින් (රූප සහ සංස්කාර) සංග්‍රහ වේ' යන වචනයට අනුව චුති ස්කන්ධයන්ගේ විනාශය මරණය යැයි කිව යුතුය. එහෙත් විශේෂයෙන්ම කර්මස්ථානය වඩන යෝගාවචරයන්ට එය ජීවිතේන්ද්‍රිය විනාශ වීමේ ස්වභාවයෙන් වැටහෙන බැවින් 'ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳී යාම' මරණය යැයි කියන ලදී. එබැවින් විභංගයේදී මරණය විස්තර කිරීමේදී 'ශරීරය බැහැර කිරීම, ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳී යාම' යැයි වදාරන ලදී. එහි 'එක් භවයකට ඇතුළත් වූ' (ඒකභවපරියාපන්නස්ස) යනු එක් භවයකින් සීමා වූ යන්නයි. 'ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳී යාම' යනු ජීවිතේන්ද්‍රිය පරම්පරාවේ සිඳී යාම හෙවත් ආයුෂ ක්ෂය වීම ආදියෙන් අතුරුදහන් වීමයි. 'සමුච්ඡේද මරණය' යනු රහතන් වහන්සේගේ සන්තානය සම්පූර්ණයෙන්ම සිඳී යාම හෙවත් නැවත උපතක් නොමැති වන ලෙස සිදුවන මරණයයි. 'සංස්කාරයන්ගේ ක්ෂණභංගය' යනු සංස්කාර ධර්මයන්ගේ ඇතිවීම සහ නැතිවීම අතර පවතින පැවැත්මේ ක්ෂණය බිඳී යාම හෙවත් නිරුද්ධ වීමයි. 'ඛණික මරණය' යනු එම කී පරිදි ක්ෂණයක් පාසා සිදුවන බිඳී යාමයි. වෘක්ෂලතා ආදිය සම්බන්ධයෙන් පවතින මියගිය බවේ ව්‍යවහාරය 'සම්මුති මරණය' නම් වේ. මෙහි මරණානුස්සතියේදී එම සමුච්ඡේද, ඛණික සහ සම්මුති යන මරණ අදහස් නොකෙරේ. එය බහුලව සිදු නොවන බැවින් ද, අරමුණෙහි නොවැටහෙන බැවින් ද, සංවේගයට කරුණක් නොවන බැවින් ද මෙහි අදහස් නොවන බව දත යුතුය.

Adhippetaṃ satiyā ārammaṇabhāvena. Āyuādīnaṃ khayakāle maraṇaṃ kālamaraṇaṃ. Tesaṃ aparikkhīṇakāle maraṇaṃ akālamaraṇaṃ. ‘‘Kālamaraṇaṃ puññakkhayenā’’ti idaṃ yathādhikāraṃ sampattibhavavasena vuttaṃ, vipattibhavavasena pana ‘‘pāpakkhayenā’’ti vattabbaṃ.

මෙහි අදහස් කළේ සිහිය පිහිටුවිය යුතු අරමුණ වශයෙන් පවතින මරණයයි. ආයුෂ ආදිය ක්ෂය වූ කාලයේදී සිදුවන මරණය 'කාල මරණය' නම් වේ. ඒවා ක්ෂය වීමට පෙර (අකාලයේ) සිදුවන මරණය 'අකාල මරණය' නම් වේ. 'පින් පිරිහීමෙන් සිදුවන කාල මරණය' යන්න අදාළ කරුණු අනුව සුගති සම්පත් භවය සම්බන්ධයෙන් කියන ලදී. දුගති විපත් භවය සම්බන්ධයෙන් නම් 'පව් පිරිහීමෙන්' (පාපක්ඛයෙන) සිදුවන මරණය යැයි කිව යුතුය.

Āyusantānajanakapaccayasampattiyāti āyuppabandhassa pavattāpanakānaṃ āhārādipaccayānaṃ sampattiyaṃ. Vipakkavipākattāti attano phalānurūpaṃ dātabbavipākassa dinnattā. Gatikālāhārādisampattiyā abhāvenāti [Pg.288] devānaṃ viya gatisampattiyā, paṭhamakappiyānaṃ viya kālasampattiyā, uttarakurukādīnaṃ viya āhārasampattiyā ca abhāvena. Ādi-saddena utusukkasoṇitādiṃ pariggayhati. Ajjatanakālapurisānaṃ viyāti viya-saddo aṭṭhāne paṭṭhapito, ajjatanakālapurisānaṃ vassasatamattaparimāṇassa viya āyuno khayavasenāti yojanā. Evaṃ hi anāgatepi paramāyuno saṅgaho kato hoti, atīte pana gatisampattiyā viya kālāhārādisampattiyā bhāvena anekavassasahassa parimāṇopi āyu ahosi. Ayañca vibhāgo vattamānassa antarakappassa vasena vuttoti daṭṭhabbaṃ. Kalāburājādīnanti ādi-saddena nandayakkhanandamāṇavakādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Taṃ sabbampīti yaṃ ‘‘kālamaraṇaṃ akālamaraṇaṃ, tatthāpi puññakkhayamaraṇaṃ āyukkhayamaraṇaṃ ubhayakkhayamaraṇaṃ upakkamamaraṇa’’nti vuttappabhedaṃ maraṇaṃ, taṃ sabbampi.

'ආයුසන්තානජනකපච්චයසම්පත්තියා' යනු ආයු පරම්පරාව පවත්වා ගැනීමට හේතු වන ආහාර ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ සම්පත්තියයි. 'විපක්කවිපාකත්තා' යනු තමා කළ කර්මයට අනුරූපව ලැබිය යුතු විපාකය ලබා දී ඇති බැවිනි. 'ගතිකාලාහාරාදිසම්පත්තියා අභාවේන' යනු දෙවියන්ගේ මෙන් ගති සම්පත්තියක් ද, ප්‍රථම කල්පිකයන්ගේ මෙන් කාල සම්පත්තියක් ද, උතුරුකුරු දිවයින වැසියන්ගේ මෙන් ආහාර සම්පත්තියක් ද නොමැති බැවිනි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් සෘතු, ශුක්‍ර, ශෝණිත ආදිය ද සංග්‍රහ වේ. 'අද්‍යතන කාලීන මිනිසුන් මෙන්' යන්නෙහි 'විය' (මෙන්) ශබ්දය යොදා ඇත්තේ අද්‍යතන කාලීන මිනිසුන්ගේ අවුරුදු සියයක පමණ වූ ආයුෂ ක්ෂය වීමෙන් මරණය සිදුවන බව දැක්වීමටයි. මෙසේ අනාගතයේ ද පරමායුෂය පිළිබඳව සංග්‍රහයක් කරන ලදී. අතීතයේදී නම් ගති සම්පත්තිය මෙන්ම කාල සහ ආහාර සම්පත් පැවති බැවින් අවුරුදු දහස් ගණනක ආයුෂ පැවතුණි. මෙම බෙදීම වර්තමාන අන්තඃකල්පය අනුව වදාරන ලද්දක් බව දත යුතුය. 'කලාබුරජාදීනං' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් නන්ද යක්ෂයා, නන්ද මානවකයා ආදීන්ගේ මරණ ද සංග්‍රහ වේ. 'තං සබ්බම්පි' යන්නෙන් කාල මරණය, අකාල මරණය සහ එහිම එන පුණ්‍යක්ෂය, ආයුක්ෂය, උභයක්ෂය සහ උපක්‍රම මරණය යන සියලු ආකාර මරණයන් අදහස් වේ.

168. Yonisoti upāyena. Manasikāroti maraṇārammaṇo manasikāro. Yena pana upāyena manasikāro pavattetabbo, taṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘ayoniso pavattayato’’tiādi vuttaṃ. Tattha ayoniso pavattayatoti anupāyena satiṃ, saṃvegaṃ, ñāṇañca anupaṭṭhapetvā maraṇaṃ anussarato. Tadetaṃ sabbampīti sokapāmojjānaṃ uppajjanaṃ, saṃvegassa anuppajjanaṃ, santāsassa uppajjanañca yathākkamaṃ satisaṃvegañāṇaviharato hoti. Yo hi ‘‘maraṇaṃ nāmetaṃ jātassa ekantika’’nti paṇḍitānaṃ vacanaṃ sarati, tattha saṃvegajāto hoti sampajāno ca, tassa iṭṭhajanamaraṇādinimittaṃ sokādayo anokāsāva. Tasmāti yasmā ayoniso manasikāraṃ pavattayato ete dosā, tasmā. Tattha tatthāti araññasusānādīsu. Hatamatasatteti corādīhi hate, sarasena mate ca satte. Diṭṭhapubbā sampatti yesaṃ te diṭṭhapubbasampattī, tesaṃ diṭṭhapubbasampattīnaṃ. Yojetvāti upaṭṭhapetvā. Ekaccassāti tikkhindriyassa ñāṇuttarassa.

168. 'යෝනිසෝ' යනු උපායශීලීව හෙවත් නිවැරදි ක්‍රමයට යන්නයි. 'මනසිකාරෝ' යනු මරණය අරමුණු කරගත් මනසිකාරයයි. යම් උපායකින් මනසිකාරය පැවැත්විය යුතු ද, එය නොපැවැත්වීමෙන් වන දොස් දැක්වීමට 'අයෝනිසෝ පවත්තයතෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'අයෝනිසෝ පවත්තයතෝ' යනු නිසි උපායක් නොමැතිව සිහිය, සංවේගය සහ ඤාණය උපදවා නොගෙන මරණය සිහි කරන්නාට යන්නයි. එවිට සිහිය, සංවේගය සහ ඤාණය නොමැති බැවින් පිළිවෙළින් සෝකය හෝ ප්‍රමෝදය ඇති වීම ද, සංවේගය ඇති නොවීම ද, තැතිගැනීම ඇති වීම ද සිදු වේ. සැබවින්ම 'මරණය යනු උපන් සත්වයාට ඒකාන්ත දෙයකි' යන නුවණැත්තන්ගේ වචනය යමෙක් සිහි කරයි ද, ඔහු තුළ සංවේගය හා ප්‍රඥාව උපදී. ඔහුට ප්‍රිය ජනයාගේ මරණය ආදී අරමුණු නිසා සෝකාදිය ඇති වීමට අවස්ථාවක් නැත. අයෝනිසෝ මනසිකාරය පවත්වන්නාට මෙම දොස් ඇති වන බැවින්, යෝගාවචරයා විසින් වනාන්තර, සොහොන් ආදී ස්ථානවලදී මරා දමන ලද හෝ ඉබේ මියගිය සතුන් දැක, ඔවුන් පෙර විඳි සම්පත් හා ගලපා මරණය මෙනෙහි කළ යුතුය. ඇතැම් තීක්ෂණ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති ප්‍රඥාවන්ත යෝගාවචරයන්ට මෙය පහසුවෙන් වැටහේ.

169. Vadhakapaccupaṭṭhānatoti ghātakassa viya pati pati upaṭṭhānato āsannabhāvato. Sampattivipattitoti ārogyādisampattīnaṃ viya jīvitasampattiyā vipajjanato. Upasaṃharaṇatoti paresaṃ maraṇaṃ dassetvā attano [Pg.289] maraṇassa upanayanato. Kāyabahusādhāraṇatoti sarīrassa bahūnaṃ sādhāraṇabhāvato. Āyudubbalatoti jīvitassa dubbalabhāvato. Animittatoti maraṇassa vavatthitanimittābhāvato. Addhānaparicchedatoti kālassa paricchannabhāvato. Khaṇaparittatoti jīvitakkhaṇassa ittarabhāvato.

169. 'වධකපච්චුපට්ඨානතෝ' යනු මිනීමරුවෙකු තමා ඉදිරියේ සිටින්නාක් මෙන් මරණය නිරතුරුවම තමා සමීපයේ පවතින බව මෙනෙහි කිරීමයි. 'සම්පත්තිවිපත්තිතෝ' යනු නිරෝගී සම්පත්තිය ආදිය පිරිහී යන්නාක් මෙන් ජීවිත සම්පත්තිය ද විනාශ වන බව මෙනෙහි කිරීමයි. 'උපසංහරණතෝ' යනු අන් අයගේ මරණය දැක තමාගේ මරණය ද එසේම සිදුවන බවට ගලපා මෙනෙහි කිරීමයි. 'කායබහුසාධාරණතෝ' යනු මේ ශරීරය පණුවන් සහ විවිධ රෝගාබාධයන්ට පොදු දෙයක් බැවින් මරණය සිදුවන බවයි. 'ආයුදුබ්බලතෝ' යනු ජීවිතය ඉතා දුර්වල හෙවත් ඉක්මනින් බිඳෙන සුළු බැවින් මරණය සිදුවන බවයි. 'අනිමිත්තතෝ' යනු මරණය සිදුවන කාලය, රෝගය, ස්ථානය ආදියෙහි කිසිදු නිශ්චිත සලකුණක් නොමැති බවයි. 'අද්ධානපරිච්ඡේදතෝ' යනු ජීවත් වන කාලය සීමිත බව මෙනෙහි කිරීමයි. 'ඛණපරිත්තතෝ' යනු ජීවිතය පවතින්නේ ඉතා කෙටි ක්ෂණයක පමණක් බව මෙනෙහි කිරීමයි.

Vadhakapaccupaṭṭhānatoti ettha viya-saddo luttaniddiṭṭhoti dassento ‘‘vadhakassa viya paccupaṭṭhānato’’ti vatvā tamevatthaṃ vivaranto ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Tattha cārayamānoti āgurento paharaṇākāraṃ karonto. Paccupaṭṭhitova upagantvā ṭhito samīpe eva. Jarāmaraṇaṃ gahetvāva nibbattanti ‘‘yathā hi ahicchattakamakuḷaṃ uggacchantaṃ paṃsuvirahitaṃ na hoti, evaṃ sattā nibbattantā jarāmaraṇavirahitā na hontī’’ti ettakena upamā. Ahicchattakamakuḷaṃ kadāci katthaci paṃsuvirahitampi bhaveyya, sattā pana kathañcipi jarāmaraṇavirahitā na hontīti khaṇikamaraṇaṃ tāva upamābhāvena dassetvā idhādhippetaṃ maraṇaṃ dassetuṃ ‘‘tathā hī’’tiādi vuttaṃ. Atha vā yadime sattā jarāmaraṇaṃ gahetvāva nibbattanti, nibbattisamanantarameva maritabbanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tathā hī’’tiādi. Avassaṃ maraṇatoti avassaṃ maritabbato, ekantena maraṇasabbhāvato vā. Pabbateyyāti pabbatato āgatā. Hārahārinīti pavāhe patitassa tiṇapaṇṇādikassa ativiya haraṇasīlā. Sandatevāti savati eva. Vattatevāti pavāhavasena vattati eva na tiṭṭhati.

"වධකපච්චුපට්ඨානතො" යන්නෙහි 'විය' ශබ්දය ලුප්ත වී ඇති බව දක්වමින් "වධකයෙකු මෙන් ඉදිරිපත් වීමෙන්" යැයි පවසා එම අර්ථයම විවරණය කරනු පිණිස "යථා හි" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'චාරයමානො' යනු (ආයුධ) මතු කරමින් පහර දෙන ආකාරය දක්වන්නා වූ යන්නයි. 'පච්චුපට්ඨිතොව' යනු ළඟටම පැමිණ සිටින්නා වූ හෙවත් සමීපයෙහිම සිටින්නා වූ යන්නයි. 'ජරාමරණං ගහෙත්වාම නිබ්බත්තන්ති' - "යම් සේ බිම්මල් පොහොට්ටුවක් පොළොවෙන් මතුවන විට පස් රහිතව නොවන්නේ ද, එමෙන්ම සත්ත්වයන් උපදින විට ජරා මරණ රහිතව නූපදින්නාහ" යන මෙපමණකින් උපමාව දත යුතුය. බිම්මල් පොහොට්ටුවක් ඇතැම් විටක ඇතැම් තැනක පස් රහිතව ද විය හැකිය, නමුත් සත්ත්වයන් කිනම් ආකාරයකින්වත් ජරා මරණ රහිතව නූපදින්නාහ. මෙසේ ක්ෂණික මරණය උපමා භාවයෙන් දක්වා මෙහි අදහස් කරන මරණය දැක්වීමට "තථා හි" යනාදිය වදාරන ලදී. නැතහොත් මේ සත්ත්වයන් ජරා මරණ රැගෙනම උපදින්නේ නම්, උපන් සැණින්ම මිය යා යුතු නොවේද යන චෝදනාව (තර්කය) සලකා "තථා හි" යනාදිය වදාළ සේක. 'අවස්සං මරණතො' යනු ඒකාන්තයෙන්ම මිය යා යුතු බැවින් හෝ ඒකාන්තයෙන්ම මරණය ඇති බැවිනි. 'පබ්බතෙය්‍යා' යනු පර්වතයෙන් පැමිණි (ගංගාව) යි. 'හාරහාරිනී' යනු සැඩ පහරට වැටුණු තණකොළ, කොළ රොඩු ආදිය ඉතා වේගයෙන් ඇදගෙන යන ස්වභාවය ඇති (ගංගාව) යි. 'සන්දතෙව' යනු ගලා යන්නේමය. 'වත්තතෙව' යනු සැඩ පහරේ බලයෙන් පවතින්නේමය හෙවත් නොනැවතී ඉදිරියටම යන්නේමය.

Yamekarattinti yassaṃ ekarattiyaṃ, bhummatthe upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ, accantasaṃyoge vā. Paṭhamanti sabbapaṭhamaṃ paṭisandhikkhaṇe. Gabbheti mātukucchiyaṃ. Māṇavoti satto. Yebhuyyena sattā rattiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhantīti rattiggahaṇaṃ. Abbhuṭṭhitovāti uṭṭhitaabbho viya, abhimukhabhāvena vā uṭṭhitova maraṇassāti adhippāyo. So yātīti so māṇavo yāti, paṭhamakkhaṇato paṭṭhāya gacchateva. Sa gacchaṃ na nivattatīti so evaṃ gacchanto khaṇamattampi na nivattati, aññadatthu maraṇaṃyeva upagacchati.

'යමෙකරත්තිං' යනු යම් එක් රාත්‍රියක යන්නයි. මෙය භුම්මත්ථයෙහි (සප්තමී විභක්තියෙහි) උපයෝග වචනයක් (ද්වීතීයා විභක්තියක්) ලෙස දත යුතුය, නැතහොත් අත්‍යන්ත සංයෝගයෙහි යෙදුණක් ලෙස දත යුතුය. 'පඨමං' යනු සියල්ලටම පළමුව ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි යන්නයි. 'ගබ්භෙති' යනු මවුකුසෙහි යන්නයි. 'මාණවො' යනු සත්ත්වයා ය. බොහෝ විට සත්ත්වයන් රාත්‍රියෙහි ප්‍රතිසන්ධිය ලබන බැවින් 'රාත්‍රිය' යනුවෙන් ගන්නා ලදී. 'අබ්භුට්ඨිතොව' යනු මතු වූ වලාකුළක් මෙන්, නැතහොත් මරණයට අභිමුඛව මතු වූයේමය යනු අදහසයි. 'සො යාතී' යනු ඒ සත්ත්වයා යයි; ප්‍රථම ක්ෂණයේ (ප්‍රතිසන්ධියේ) සිටම යන්නේමය. 'ස ගච්ඡං න නිවත්තතී' යනු මෙසේ යන ඔහු මොහොතකටවත් ආපසු හැරෙන්නේ නැත, ඒකාන්තයෙන්ම මරණයටම පැමිණෙයි.

Kunnadīnanti pabbatato patitānaṃ khuddakanadīnaṃ. Pāto āporasānugatabandhanānanti purimadivase divā sūriyasantāpena anto anupavisitvā puna rattiyaṃ bandhanamūlaṃ upagatena āporasena tintasithilabandhanatāya pāto āporasānugatabandhanānaṃ.

'කුන්නදීනං' යනු පර්වතයෙන් ඇද හැලෙන කුඩා ගංගාවල (ඇළ දොළවල) යන්නයි. 'පාතො ආපොරසානුගතබන්ධනානං' යනු පෙර දින දහවලෙහි සූර්ය රශ්මියෙන් ඇතුළට කා වැදී, නැවත රාත්‍රියෙහි නටුවේ මුලට පැමිණි ජල කොටස් (ආපෝ රසය) නිසා තෙත් වී බුරුල් වූ නටු ඇති (ගෙඩි/මල්) උදෑසන වැටෙනුයේ යම් සේද, එසේ ආපෝ රසය අනුගත වූ බන්ධන (නටු) ඇති යන්නයි.

Accayantīti [Pg.290] atikkamanti. Uparujjhatīti nirujjhati. Udakameva odakaṃ, udakoghaṃ vā. Yasmā accayanti ahorattā, tasmā jīvitaṃ uparujjhati. Yasmā jīvitaṃ uparujjhati, tasmā āyu khīyati maccānaṃ. Papatatoti papatanato bhayaṃ sāmikānaṃ rukkhe ṭhatvā kamme viniyuñjitukāmānaṃ, heṭṭhā paviṭṭhānaṃ vā. Uggamanaṃ pati uggamananimittaṃ. Mā maṃ amma nivāraya pabbajjāyāti adhippāyo.

'අච්චයන්ති' යනු ඉක්මවා යති යන්නයි. 'උපරුජ්ඣති' යනු නිරුද්ධ වෙයි. 'ඔදකං' යනු දකය හෙවත් ජලයමයි, නැතහොත් ජල සැඩපහරයි. යම් හෙයකින් රෑ දහවල් ඉක්ම යයිද, එහෙයින් ජීවිතය නිරුද්ධ වෙයි. යම් හෙයකින් ජීවිතය නිරුද්ධ වෙයිද, එහෙයින් සත්ත්වයන්ගේ ආයුෂය ගෙවී යයි. 'පපතතො' යනු ගසක සිට වැඩෙහි යෙදීමට කැමති ස්වාමියන්ට හෝ ගස යටට පැමිණි අයට වැටීමෙන් ඇතිවන බියයි. 'උග්ගමනං පති' යනු හිරු උදාව නිමිත්ත කොටගෙන යන්නයි. "මෑණියනි, මා පැවිදි වීමෙන් වළක්වන්න එපා" යනු අදහසයි.

Koci mittamukhasatturandhagavesī saha vattamānopi na haneyya, ayaṃ pana ekaṃsena hanatiyevāti dassetuṃ ‘‘sahajātiyā āgatato’’ti vatvā ‘‘jīvitaharaṇato cā’’ti vuttaṃ.

යම් මිත්‍ර මුහුණක් ඇති, සිදුරු (අවස්ථා) සොයන සතුරෙකු සමග සිටියද ඔහු නොමරන්නට ඉඩ ඇත; නමුත් මේ මරණය ඒකාන්තයෙන්ම මරන්නේමය යන්න දැක්වීමට "සහජාතියෙන්ම (උපතින්ම) ආ බැවින්" යැයි පවසා "ජීවිතය පැහැර ගන්නා බැවින්" යැයි වදාරන ලදී.

170. Nanti sampattiṃ. Sukhīti dibbasadisehi bhogehi, ādhipateyyena ca sukhasamaṅgī. Dehabandhenāti sarīrena. Asokoti asokamahārājā. Sokamāgatoti socitabbataṃ gato.

170. 'නං' යනු සම්පත්තියයි. 'සුඛී' යනු දිව්‍යමය බඳු භෝගයන්ගෙන් හා අධිපති භාවයෙන් සැපයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'දේහබන්ධනෙන' යනු ශරීරයෙනි. 'අසොකො' යනු අසෝක මහාරාජයාණන්ය. 'සොකමාගතො' යනු ශෝක කළ යුතු තත්ත්වයට පත් විය යන්නයි.

Ārogyaṃ yobbanānaṃ. Byādhijarāpariyosānatā jīvitassa maraṇapariyosānatāya udāharaṇavasena ānītā, paccayabhāgavasena vā. Lokoyeva lokasannivāso yathā sattāvāsāti, sannivasitabbatāya vā sattanikāyo lokasannivāso. Anugatoti anubandho paccatthikena viya. Anusaṭoti anupaviṭṭho upavisena viya. Abhibhūtoti ajjhotthaṭo maddahatthīhi viya. Abbhāhatoti pahaṭo bhūtehi viya.

ආරෝග්‍යය හා යෞවනය ව්‍යාධිය හා ජරාව අවසන් කොට ඇත්තේය යන කරුණ ජීවිතය මරණය අවසන් කොට ඇති බවට උදාහරණයක් ලෙස හෝ ප්‍රත්‍යයක් ලෙස දක්වන ලදී. 'ලෝකසන්නිවාස' යනු සත්ත්ව ලෝකයමය, 'සත්ත්වාවාස' යන වචනය මෙනි. නැතහොත් එක්ව වාසය කළ යුතු බැවින් සත්ත්ව නිකාය 'ලෝකසන්නිවාස' නම් වේ. 'අනුගතො' යනු සතුරෙකු ලුහුබඳින්නාක් මෙන් ලුහුබඳින ලද්දේය. 'අනුසටො' යනු විෂක් සිරුරට ඇතුළු වන්නාක් මෙන් ඇතුළු වූයේය. 'අභිභූතො' යනු කුලප්පු වූ ඇතන් පෑගීමෙන් මෙන් මඩනා ලද්දේය. 'අබ්භාහතො' යනු භූතයන් පහර දුන්නාක් මෙන් පහර දෙන ලද්දේය.

Selāti silāmayā, na paṃsuādimayā. Vipulāti mahantā anekayojanāyāmavitthārā. Nabhaṃ āhaccāti vipulattā eva ākāsaṃ abhivihacca sabbadisāsu pharitvā. Anupariyeyyunti anuvicareyyuṃ. Nippothentāti attanā āghātitaṃ cuṇṇavicuṇṇaṃ karontā. Adhivattantīti adhibhavanti. Kulena vā rūpena vā sīlena vā sutena vā saddhādīhi vā seṭṭhoti sambhāvanāya khattiyādīsu na kañci parivajjeti. Tehi eva nihīnoti avamaññamānāya suddādīsu na kañci parivajjeti. Aññadatthu sabbameva abhimaddati nimmathati. Daṇḍādiupāyā ca tattha avisayā evāti dassetuṃ ‘‘na tattha hatthīnaṃ bhūmī’’tiādi vuttaṃ. Tattha mantayuddhenāti [Pg.291] āthabbaṇavedavihitena mantasaṅgāmappayogena. Dhanenāti dhanadānena. Vā-saddo avuttavikappanattho. Tena sāmaṃ, bhedañca saṅgaṇhāti.

'සේලා' යනු ගල්වලින් නිමී ඇති පර්වත මිස පස් ආදියෙන් වූ ඒවා නොවේ. 'විපුලා' යනු බොහෝ යොදුන් දිග පළලින් යුත් විශාල වූ පර්වතයන්ය. 'නභං ආහච්ච' යනු විශාලත්වය නිසාම අහස ස්පර්ශ කරමින් සියලු දිශාවල පැතිර පවත්නා යන්නයි. 'අනුපරියෙය්‍යුං' යනු වටකර ගමන් කරන්නේ නම් යන්නයි. 'නිප්පොථෙන්තා' යනු තමන් ගැටුණු දෙය කුඩුපට්ටම් කරමින් යන්නයි. 'අධිවත්තන්ති' යනු යටපත් කර මඩනාහ. කුලයෙන් හෝ රූපයෙන් හෝ සීලයෙන් හෝ ශ්‍රැතයෙන් හෝ ශ්‍රද්ධාදී ගුණයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි සම්භාවනා කිරීමෙන් ක්ෂත්‍රියාදීන් අතුරෙන් කිසිවෙකු මරණය මඟ නොහරියි. එම කුලාදියෙන් හීන යැයි අවමන් කරමින් ශුද්‍රාදීන්ගෙන්ද කිසිවෙකු මඟ නොහරියි. සැබවින්ම සියල්ලන්ම මඩනා අතර පොඩි කර දමයි. එහිදී දඬුවම් ආදී උපාය මාර්ගයන් විෂය නොවන බව දැක්වීමට "එහි ඇතුන්ට භූමියක් නැත" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'මන්තායුද්ධෙන' යනු ආථර්වණ වේදයෙහි දැක්වෙන මන්ත්‍ර යුද්ධයන් ප්‍රයෝග කිරීමෙනි. 'ධනෙන' යනු ධනය දීමෙනි. 'වා' ශබ්දය මෙහි නොකියවුණු විකල්ප අර්ථවත් කරයි. එයින් සාම හා භේද යන උපායන් ද අන්තර්ගත කරයි.

171. Parehi saddhiṃ attano upasaṃharaṇatoti parehi matehi saddhiṃ ‘‘tepi nāma matā, kimaṅgaṃ pana mādisā’’ti attano maraṇassa upanayanato. Yasamahattatoti parivāramahattato, vibhavamahattato ca. Puññamahattatoti mahāpuññabhāvato. Thāmamahattatoti vīriyabalamahattato. Yudhiṭṭhilo dhammaputto. Cānuro yo baladevena nibbuddhaṃ katvā mārito.

171. "අනුන් හා තමා සසඳා බැලීමෙන්" යනු මියගිය අන් අය හා සමග "ඔවුනුත් මිය ගියාහුය, මා වැනි අය ගැන කවර කතාද" යැයි තමාගේ මරණයට ගළපා ගැනීමෙනි. 'යසමහත්තතො' යනු පිරිවරේ මහත් බවින් හා සම්පත්වල මහත් බවින්ය. 'පුඤ්ඤමහත්තතො' යනු මහත් වූ පින් ඇති බැවින්ය. 'ථාමමහත්තතො' යනු වීර්යය හා බලයේ මහත් බවින්ය. යුධිට්ඨිල යනු ධර්ම දේවයාගේ පුත්‍රයාය. චානුර යනු බලදේවයන් විසින් මල්ලව යුද්ධ කොට මරා දමන ලද තැනැත්තාය.

Saha iddhīhīti vejayantakampananandopanandadamanādīsu diṭṭhānubhāvāhi attano iddhīhi saddhiṃ maccumukhaṃ paviṭṭho.

'සහ ඉද්ධීහි' යනු වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය සෙලවීම, නන්දොපනන්ද නාග රාජයා දමනය කිරීම ආදියේදී දක්නට ලැබුණු ආනුභාව සම්පන්න තමාගේ සෘද්ධීන් සමගින්ම මරණ මුවට පත් විය යන්නයි.

Kalaṃ nagghanti soḷasinti soḷasannaṃ pūraṇabhāgaṃ na agghanti. Idaṃ vuttaṃ hoti – āyasmato therassa sāriputtassa paññaṃ soḷasabhāge katvā tato ekaṃ bhāgaṃ soḷasadhā gahetvā laddhaṃ ekabhāgasaṅkhātaṃ kalaṃ sammāsambuddhaṃ ṭhapetvā aññesaṃ sattānaṃ paññā na agghantīti.

'කලං නග්ඝන්ති සෝළසිං' යනු දහසයෙන් කොටසක්වත් වටින්නේ නැත යන්නයි. මෙහි අදහස මෙසේය - ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාව දහසය කොටසකට බෙදා, ඉන් එක් කොටසක් නැවත දහසයකට බෙදා ලැබෙන එක් කුඩා කොටසකට පවා, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ හැර සෙසු සියලු සත්ත්වයන්ගේ ප්‍රඥාව සම කළ නොහැකිය යන්නයි.

Sabbassāpi saṃkilesapakkhassa samugghāto ñāyena āraddhavīriyassa hotīti āha ‘‘ñāṇavīriyabalenā’’ti. Sammādiṭṭhisammāvāyāmesu hi siddhesu aṭṭhaṅgiko ariyamaggo siddhova hotīti. Ekākībhāvena khaggavisāṇakappā. Paratoghosena vinā sayameva bhūtā paṭividdhākuppāti sayambhuno.

සියලු කෙලෙස් පක්ෂයන් මුළුමනින්ම දුරු කිරීම නිවැරදි මඟින් වීර්යය පටන් ගත් තැනැත්තාට සිදුවන බව 'ඥාන වීර්ය බලයෙන්' යනුවෙන් ප්‍රකාශ කෙරේ. සම්මා දිට්ඨි සහ සම්මා වායාම සම්පූර්ණ වූ විට අෂ්ටාංගික ආර්ය මාර්ගයද සම්පූර්ණ වන බව දත යුතුය. හුදකලාව හැසිරෙන බැවින් රයිනෝසිරස් (ඛග්ගවිසාණ) අඟක් වැන්නෝ වෙති. පරතෝඝෝෂයක් (අන්‍යයන්ගෙන් ඇසීමක්) රහිතව තමන් විසින්ම තත්ත්වය අවබෝධ කරගත් බැවින්ද, අවබෝධ කළ අකෝප්ප්‍ය ඵලය ඇති බැවින්ද ඔවුහු 'ස්වයම්භූ' නම් වෙති.

Hatthagatasuvaṇṇavalayānaṃ aññamaññaṃ saṅghaṭṭanaṃ vaṃsakaḷīrassa katthaci asattatāti evamādikaṃ taṃ taṃ nimittaṃ kāraṇaṃ āgamma. Vīmaṃsantāti pavattinivattiyo upaparikkhantā. Mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ esanaṭṭhena mahesayo. Ekacariyanivāsenāti ekacariyanivāsamattena, na sīlādinā. Khaggamigasiṅgasamā upamā yesaṃ, khaggamigasiṅgaṃ vā samūpamā yesaṃ te khaggasiṅgasamūpamā.

අතෙහි වූ රන් වළලු එකිනෙක ගැටීම සහ උණ පැළයක් කිසිදු තැනක නොඇලී පවතින්නාක් මෙන් වූ ඒ ඒ නිමිති හේතු කොට ගෙන, ප්‍රවෘත්ති සහ නිවෘත්ති (සංසාරය සහ නිවන) විමසමින් හා පිරික්සමින් සිටින බැවින්ද, උතුම් වූ සීලක්ඛන්ධාදී ගුණයන් සොයන අර්ථයෙන්ද ඔවුහු 'මහේසි' නම් වෙති. 'ඒකචරියනිවාසයෙන්' යනු හුදෙක් තනිව හැසිරීම හා වාසය කිරීම පමණි, ශීලාදී ගුණයන්ගෙන් නොවේ. රයිනෝසිරස් අඟකට සමාන උපමා ඇති බැවින් හෝ, රයිනෝසිරස් අඟක් හා සමාන වූ උපමා ඇති බැවින් හෝ ඔවුහු 'ඛග්ගසිංගසමූපම' නම් වෙති.

Tambanakhatuṅganakhatādiasītianubyañjanapaṭimaṇḍitehi suppatiṭṭhitapādatādīhi dvattiṃsāya mahāpurisalakkhaṇehi vicitro acchariyabbhuto rūpakāyo etassāti asīti…pe… rūpakāyo. Saha vāsanāya sabbesaṃ kilesānaṃ [Pg.292] pahīnattā sabbākāraparisuddhasīlakkhandhādiguṇaratanehi samiddho dhammakāyo etassāti sabbākāra…pe… dhammakāyo. Ṭhānasoti taṅkhaṇeyeva.

තඹවන් නිය, උස් වූ නිය ආදී අසූවක් අනුව්‍යංජනයන්ගෙන් සරසන ලද, මනාකොට පිහිටි පාද ඇති බව ආදී තිස් දෙකක් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් විචිත්‍ර වූ, ආශ්චර්යමත් අද්භූත වූ රූප කායක් මොහුට (බුදුරජාණන් වහන්සේට) ඇති බැවින් 'අසීති...පෙ... රූපකාය' නම් වේ. වාසනාව සමඟ සියලු කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කළ බැවින්, සියලු ආකාරයෙන් පිරිසිදු වූ සීලක්ඛන්ධාදී ගුණ රත්නයන්ගෙන් සමෘද්ධිමත් වූ ධර්ම කායක් ඇති බැවින් 'සබ්බාකාර...පෙ... ධර්මකාය' නම් වේ. 'ඨානසෝ' යනු ඒ මොහොතේදීම යන්නයි.

Evaṃ mahānubhāvassāti evaṃ yathāvuttarūpakāyasampattiyā, dhammakāyasampattiyā ca viññāyamānavipulāparimeyyabuddhānubhāvassa, vasaṃ nāgataṃ anupagamanavasenāti adhippāyo.

මෙසේ මහත් වූ ආනුභාව සම්පන්න යනුවෙන් අදහස් කළේ, මෙසේ කියන ලද රූපකාය සම්පත්තියෙන් හා ධර්මකාය සම්පත්තියෙන් දැනගත හැකි විපුල වූ අපරිමාණ බුද්ධානුභාවයට වසඟ නොවන බවයි.

Maraṇaṃ sāmaññaṃ etassāti maraṇasāmañño, tassa bhāvo maraṇasāmaññatā, tāya.

මරණය මේ තැනැත්තාට පොදු (සමාන) දෙයක් බැවින් 'මරණ සාමඤ්ඤ' නම් වේ. එම පොදු බව 'මරණ සාමඤ්ඤතා' නම් වේ. ඒ මගින් (යනුවෙන් අදහස් වේ).

172. Kimikulānanti kimisamūhānaṃ, kimijātīnaṃ vā. Jīyantīti jaraṃ pāpuṇanti.

172. ‘කිමිකුලානං’ යනු පණුවන් සමූහයාගේ හෙවත් පණුවන් වර්ගයාගේ යන්නයි. ‘ජීයන්ති’ යනු දිරාපත් වීමට හෙවත් ජරාවට පත්වන බවයි.

Nikkhanteti vītivatte. Paṭihitāyāti paccānugatāya. So mamassa antarāyoti sā yathāvuttā na kevalaṃ kālakiriyāva, atha kho mama atidullabhaṃ khaṇaṃ labhitvā ṭhitassa satthusāsanamanasikārassa antarāyo assa bhaveyya. Byāpajjeyyāti vipattiṃ gaccheyya. Satthakena viya aṅgapaccaṅgānaṃ kantanakā maraṇakāle sandhibandhanacchedanakavātā satthakavātā.

‘නික්ඛන්තේ’ යනු ඉක්ම ගිය කල්හිය. ‘පටිහිතාය’ යනු නැවත පැමිණි කල්හිය. ‘සෝ මමස්ස අන්තරායෝ’ යනු, කියන ලද ඒ මරණය හුදෙක් කළුරිය කිරීමක් පමණක් නොවේ; ඒකාන්තයෙන්ම ඉතා දුර්ලභ වූ මේ බුද්ධෝත්පාද ක්ෂණය ලබා සිටින මගේ ශාස්තෘ සාසනය මෙනෙහි කිරීමට (මනසිකාරයට) එය අන්තරායක් විය හැකිය යන්නයි. ‘ව්‍යාපජ්ජෙය්‍ය’ යනු විපතට පත්විය හැකි බවයි. කුඩා පිහියකින් අවයව කපා දමන්නාක් මෙන්, මරණාසන්න මොහොතේ සන්ධි බන්ධන සිඳලන වාතයෝ ‘සත්ථක වාත’ නම් වෙති.

173. Abalanti balahīnaṃ. Dubbalanti tasseva vevacanaṃ. Abhāvattho hi ayaṃ du-saddo ‘‘dussīlo (a. ni. 5.213; a. ni. 10.75) duppañño’’tiādīsu (ma. ni. 1.449) viya. Tadetaṃ āyu. Assāsapassāsānaṃ samavuttitā aparāparaṃ pavesanikkhamova. Bahi nikkhantanāsikavāte anto apavisante, paviṭṭhe vā anikkhamanteti ekasseva pavesanikkhamo viya vuttaṃ, taṃ nāsikavātabhāvasāmaññenāti daṭṭhabbaṃ. Adhimattatāya accāsannaadhiṭṭhānādinā. Tadabhāvo hi iriyāpathānaṃ samavuttitā. Atisītena abhibhūtassa kāyassa vipajjanaṃ mahiṃsaraṭṭhādīsu himapātakālena dīpetabbaṃ. Tattha hi sattā sītena bhinnasarīrā jīvitakkhayaṃ pāpuṇanti. Atiuṇhena abhibhūtassa vipajjanaṃ marukantāre uṇhābhitattāya pacchiṃ, tattha ṭhapitaṃ upari sāṭakaṃ, puttañca akkamitvā matāya itthiyā dīpetabbaṃ. Mahābhūtānaṃ samavuttitā pakopābhāvo[Pg.293]. Pathavīdhātuādīnaṃ pakopena sarīrassa vikārāpatti parato dhātukammaṭṭhānakathāyaṃ āgamissati. Yuttakāleti bhuñjituṃ yuttakāle khuddābhibhūtakāle.

173. ‘අබලං’ යනු බලහීන වූ යන්නයි. ‘දුබ්බලං’ යනු එහිම පර්යාය වචනයකි. ‘දුස්සීල’, ‘දුප්පඤ්ඤ’ යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහි ‘දු’ ශබ්දය අභාවය යන අර්ථයෙහි වැටේ. ඒ ආයුෂය නම් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ සම පැවැත්මයි, එනම් නැවත නැවත ඇතුළු වීම හා පිටවීමයි. නාසයෙන් පිට වූ වාතය ඇතුළු නොවන විට හෝ ඇතුළු වූ වාතය පිට නොවන විට, එකම වාතය පිටවීම හා ඇතුළුවීම යන සාමාන්‍ය ලක්ෂණයෙන් මෙසේ පවසන ලද බව දත යුතුය. අධික ලෙස හිඳීම, අධික ලෙස සිටගෙන සිටීම ආදිය අතිශය වැඩි වූ විට එය ආයුෂයට හානි කරයි. ඒ අධික බව නොමැති වීම ඉරියව්වල සම පැවැත්මයි. අධික සීතලෙන් පීඩිත වූ කයේ විපත, මහිංස රට්ඨ ආදියේ හිම පතනය වන කාලයෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය. එහි සත්ත්වයෝ සීතලෙන් සිරුරු විනාශ වී ජීවිතක්ෂයට පත්වෙති. අධික රශ්මියෙන් පීඩිත වූවන්ගේ විපත, මරු කතරක රශ්මියෙන් පීඩිතව, කුඩා කූඩය සහ එහි තැබූ උතුරු සළුව මෙන්ම දරුවාද පාගාගෙන මියගිය ස්ත්‍රියගේ කථාවෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය. මහා භූතයන්ගේ සම පැවැත්ම යනු ප්‍රකෝප නොවීමයි. පඨවි ධාතු ආදියේ ප්‍රකෝප වීමෙන් ශරීරයේ විකෘති වීම ඉදිරියේදී ධාතු කර්මස්ථාන කථාවේදී පැමිණේ. ‘යුත්තකාලේ’ යනු අනුභව කිරීමට සුදුසු කාලයෙහි හෙවත් කුසගින්නෙන් පීඩිත වූ කාලයෙහි යන්නයි.

174. Avavatthānatoti kālādivasena vavatthānābhāvato. Vavatthānanti cettha paricchedo adhippeto, na asaṅkarato vavatthānaṃ, nicchayo cāti āha ‘‘paricchedābhāvato’’ti. Na nāyareti na ñāyanti.

174. ‘අවවත්ථානතෝ’ යනු කාලය ආදියෙන් සීමාවක් නොමැති බැවිනි. මෙහි ‘වවත්ථාන’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සීමාව හෙවත් පරිච්ඡේදයයි. අවුල් සහගත බවක් නොමැතිව පිහිටීම හෝ නිශ්චය කිරීම නොවේ. එබැවින් ‘පරිච්ඡේදයක් නොමැති බැවින්’ යැයි පවසන ලදී. ‘න නායරේ’ යනු නොදැනේ යන්නයි.

Ito paranti ettha paranti paraṃ aññaṃ kālanti attho. Tena orakālassāpi saṅgaho siddho hoti. Paramāyuto orakālaṃ eva cettha ‘‘para’’nti adhippetaṃ. Tato paraṃ sattānaṃ jīvanassa abhāvato ‘‘vavatthānābhāvato’’ti vattuṃ na sakkāti. Abbudapesītiādīsu ‘‘abbudakāle pesikāle’’tiādinā kāla-saddo paccekaṃ yojetabbo. Kāloti idha pubbaṇhādivelā adhippetā. Tenāha ‘‘pubbaṇhepi hī’’tiādi. Idheva dehena patitabbanti sambandho. Anekappakāratoti nagare jātānaṃ gāme, gāme jātānaṃ nagare, vane jātānaṃ janapade, janapade jātānaṃ vanetiādinā anekappakārato. Ito cutenāti ito gatito cutena. Idha imissaṃ gatiyaṃ. Yantayuttagoṇo viyāti yathā yante yuttagoṇo yantaṃ nātivattati, evaṃ loko gatipañcakanti ettakena upamā.

‘ඉතෝ පරං’ යන්නෙහි ‘පරං’ යනු මින් පසුව ඇති වෙනත් කාලයක් යන්නයි. එයින් ඇතුළත කාලයද ඇතුළත් වේ. මෙහි පරම ආයුෂයට වඩා අඩු කාලය ‘පරං’ යන්නෙන් අදහස් කෙරේ. ඉන් ඔබ්බට සත්ත්වයන් ජීවත් නොවන බැවින් ‘සීමාවක් නැත’ යැයි පැවසිය නොහැක. ‘අබ්බුද පේසි’ යනාදී වචනවලදී ‘අබ්බුද කාලය’, ‘පේසි කාලය’ ආදී වශයෙන් ‘කාල’ ශබ්දය ඒ ඒ පද සමඟ යෙදිය යුතුය. ‘කාල’ යනු මෙහි පූර්වාහ්ණ (උදෑසන) ආදී වේලාවන්ය. එබැවින් ‘පූර්වාහ්ණයෙහිද’ යනාදිය පවසන ලදී. මෙම සිරුර මෙතැනම වැටිය යුතුය යන අර්ථය සම්බන්ධ වේ. ‘අනේකප්පකාරතෝ’ යනු නගරයේ උපන් අය ගමෙහිද, ගමෙහි උපන් අය නගරයෙහිද, වනයෙහි උපන් අය ජනපදයෙහිද ආදී වශයෙන් විවිධ ආකාරයෙන් මියයන බැවිනි. ‘ඉතෝ චුතේනා’ යනු මේ ගතියෙන් චුත වූ තැනැත්තා මෙහි (මේ ගතියෙහි) උපදී යන්නයි. යන්ත්‍රයක බැඳි ගොනෙකු මෙන් යනු, යන්ත්‍රයේ බැඳි ගොනා එම යන්ත්‍රය ඉක්මවා නොයන්නාක් මෙන්, ලෝකයාද පංච ගතීන් ඉක්මවා නොයන බවට වූ උපමාවකි.

175. Appaṃ vā bhiyyoti vassasatato upari ‘‘dasa vā vassāni, vīsati vā’’tiādinā dutiyaṃ vassasataṃ apāpuṇanto appakaṃ vā jīvatīti attho. Gamanīyoti gandhabbo upapajjanavasena. Samparāyoti paraloko.

175. ‘අප්පං වා භිය්‍යෝ’ යනු වසර සියයකට වඩා වැඩියෙන්, එනම් දස වසරක් හෝ විසි වසරක් ආදී වශයෙන් දෙවන සියවසට පත් නොවී, ස්වල්ප කාලයක් හෝ ජීවත් වන බවයි. ‘ගමනීයෝ’ යනු උප්පත්තිය වශයෙන් යා යුතු තැනයි. ‘සම්පරායෝ’ යනු පරලොවයි.

Hīḷeyyāti paribhaveyya na sambhāveyya. Nanti āyuṃ. Suporisoti sādhupuriso paññavā. Careyyāti sucaritaṃ careyya. Tenāha ‘‘ādittasīsovā’’ti.

‘හීළෙය්‍ය’ යනු නින්දා කරයි හෙවත් ගරු නොකරයි යන්නයි. ‘නං’ යනු ආයුෂයයි. ‘සුපොරිසෝ’ යනු සත්පුරුෂ වූ ප්‍රඥාවන්තයායි. ‘චරෙය්‍ය’ යනු සුචරිතයෙහි හැසිරිය යුතු බවයි. එබැවින් ‘හිස ගිනි ගත්තෙකු මෙන්’ යැයි පවසන ලදී.

Sattahi upamāhīti –

උපමා හතකින් නම් -

‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇa, tiṇagge ussāvabindu sūriye uggacchante khippaṃyeva paṭivigacchati, na ciraṭṭhitikaṃ hoti. Udake udakapubbuḷaṃ. Udake [Pg.294] daṇḍarāji. Nadī pabbateyyā dūraṅgamā sīghasotā hārahārinī. Balavā puriso jivhagge kheḷapiṇḍaṃ saṃyūhitvā akasireneva vameyya. Divasaṃ santatte ayokaṭāhe maṃsapesi pakkhittā khippaṃyeva paṭivigacchati, na ciraṭṭhitikā hoti. Gāvī vajjhā āghātanaṃ nīyamānā yaṃ yadeva pādaṃ uddharati, santikeva hoti vadhassa, santikeva maraṇassa, evamevaṃ kho, brāhmaṇa, govajjhūpamaṃ jīvitaṃ manussānaṃ parittaṃ lahukaṃ bahudukkhaṃ bahupāyāsaṃ mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇa’’nti (a. ni. 7.74) –

“බ්‍රාහ්මණය, නිදසුනක් වශයෙන්, තණ අග පිනිබිඳක් හිරු උදා වන විට ඉක්මනින්ම වියළී යන්නාක් මෙන්, වැඩි වේලාවක් නොපවතින්නාක් මෙන් (මිනිස් ජීවිතයද එබඳුය). ජලයෙහි දිය බුබුළක් මෙනි. ජලයෙහි ඇඳි ඉරක් මෙනි. පර්වතයකින් ගලා එන, දුරට යන, වේගවත් සැඩ පහරක් ඇති, සියල්ල ගසාගෙන යන ගඟක් මෙනි. ශක්තිමත් මිනිසෙකු දිව අග ඇති කෙළ පිඩක් අපහසුවකින් තොරව ඉක්මනින් මුවින් පිට කරන්නාක් මෙනි. දවස මුළුල්ලේ රත් වූ යකඩ තාච්චියකට දැමූ මස් වැදෑල්ලක් ඉක්මනින්ම පිලිස්සී යන්නාක් මෙන්, වැඩි වේලාවක් නොපවතින්නාක් මෙනි. වධකස්ථානයට රැගෙන යන වධක ගවදෙනක, තබන තබන පියවරක් පාසා මරණයට හා වධයට සමීප වන්නාක් මෙනි. බ්‍රාහ්මණය, මිනිසුන්ගේ ජීවිතය වධක ගවදෙනක හා සමානය; එය ඉතා ස්වල්පය, ක්ෂණිකය, බොහෝ දුක් ඇත්තේය, බොහෝ වෙහෙස ඇත්තේය. එය ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කරගත යුතුය, කුසල් කළ යුතුය, බඹසර හැසිරිය යුතුය, උපන් සත්ත්වයාට නොමැරී සිටිය නොහැක.” (අංගුත්තර නිකාය 7.74)

Evamāgatāhi imāhi sattahi upamāhi alaṅkataṃ.

මේ ආකාරයෙන් පැමිණි මෙම උපමා සතෙන් [මෙම ධර්ම දේශනාව] අලංකාරවත් කර ඇත.

Rattindivanti ekaṃ rattindivaṃ. Bhagavato sāsananti ariyamaggapaṭivedhāvahaṃ satthu ovādaṃ. Bahuṃ vata me kataṃ assāti bahuṃ vata mayā attahitaṃ pabbajitakiccaṃ kataṃ bhaveyya. Tadantaranti taṃ khaṇaṃ tattakaṃ velaṃ. Ekaṃ piṇḍapātanti ekaṃ divasaṃ yāpanappahonakaṃ piṇḍapātaṃ. Dandhanti mandaṃ cirāya. Avissāsiyo avissāsanīyo.

'රත්තින්දින' යනු එක් දිවා රෑ දෙකකි. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය' යනු ආර්ය මාර්ගාවබෝධය සලසා දෙන ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අවවාදයයි. 'මා විසින් බොහෝ දේ කරන ලදී' යනු "මා විසින් ඒකාන්තයෙන්ම බොහෝ වූ ආත්ම හිතකාමී මහණකම් කරන ලදී" යන්නයි. 'තදන්තර' යනු ඒ මොහොත හෙවත් එපමණ කාලයයි. 'එක් පිණ්ඩපාතයක්' යනු එක් දිනක් යැපීමට සෑහෙන පිණ්ඩපාතයයි. 'දන්ධ' යනු මන්දගාමී හෙවත් ප්‍රමාද වීමයි. 'අවිස්සාසිය' යනු විශ්වාස කළ නොහැකි බවයි.

176. Citte dharanteyeva sattānaṃ jīvitavohāro, cittassa ca atiittaro khaṇo lahuparivattibhāvato. Yathāha bhagavā ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ, yathayidaṃ citta’’nti (a. ni. 1.48; kathā. 335). Tasmā sattānaṃ jīvitaṃ ekacittakkhaṇikattā lahusaṃ ittaranti dassento ‘‘paramatthato’’tiādimāha. Tattha ‘‘paramatthato’’ti iminā yāyaṃ ‘‘yo ciraṃ jīvati, so vassasata’’ntiādinā sattānaṃ (dī. ni. 2.7; saṃ. ni. 1.145; a. ni. 7.74) jīvitappavatti vuttā, sā pabandhavisayattā vohāravasenāti taṃ paṭikkhipati. ‘‘Atiparitto’’ti iminā –

176. සත්වයන්ගේ ජීවිතය පවතින්නේ සිත පවතින තාක් පමණි. සිත ඉතා වේගයෙන් වෙනස් වන ස්වභාවය නිසා සිතේ පවත්නා කාලය (ක්ෂණය) ඉතා කෙටි ය. ඒ පිළිබඳව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, මේ සිත මෙන් මෙතරම් වේගයෙන් වෙනස් වන වෙනත් කිසිදු ධර්මයක් මම නොදකිමි." එබැවින් සත්වයන්ගේ ජීවිතය එක් සිත් ක්ෂණයක පවතින බැවින් එය සැහැල්ලු ය, ඉතා කෙටි ය යන්න පෙන්වා දීම පිණිස 'පරමත්ථතෝ' (පරමාර්ථ වශයෙන්) යනාදිය වදාළහ. එහි 'පරමත්ථතෝ' යන්නෙන්, "යමෙක් සියක් වසක් ජීවත් වේ ද" යනාදී වශයෙන් සත්වයන්ගේ ජීවිත පැවැත්මක් ගැන යමක් වදාළේ ද, එය සන්තති වශයෙන් ලෝක ව්‍යවහාරය අනුව වදාරන ලද්දක් බව පවසමින්, පරමාර්ථ වශයෙන් එය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. 'අතිපරිත්ත' (ඉතා කුඩා/කෙටි) යන්නෙන් –

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, cattāro daḷhadhammā dhanuggahā susikkhitā katahatthā katūpāsanā catuddisā ṭhitā assu, atha puriso āgaccheyya ‘ahaṃ imesaṃ…pe… katūpāsanānaṃ catuddisā kaṇḍe khitte appatiṭṭhite pathaviyaṃ gahetvā āharissāmī’ti. Yathā [Pg.295] ca, bhikkhave, tassa purisassa javo, yathā ca candimasūriyānaṃ javo, tato sīghataro. Yathā ca, bhikkhave, tassa purisassa javo, yathā ca candimasūriyānaṃ javo, yathā ca yā devatā candimasūriyānaṃ purato dhāvanti, tāsaṃ devatānaṃ javo, tato sīghataraṃ āyusaṅkhārā khīyantī’’ti (saṃ. ni. 2.228) –

"මහණෙනි, මනාව හික්මුණු, දක්ෂ, පුහුණුව ලැබූ, ශක්තිමත් දුනු ඇති දුනුවායන් සිව්දෙනෙක් සිව්දිසාවෙහි සිටින්නාහු ද, එවිට මිනිසෙක් පැමිණ 'මම මේ දක්ෂ දුනුවායන් සිව්දෙනා සිව්දිසාවට විදින ලද ඊතල පොළොවට පතිත වීමට පෙර අල්ලාගෙන එන්නෙමි'යි පවසන්නේ නම්, මහණෙනි, ඒ මිනිසාගේ වේගය යම් සේ ද, චන්ද්‍ර සූර්යයන්ගේ වේගය ඊට වඩා වැඩි ය. මහණෙනි, ඒ මිනිසාගේ වේගයත් චන්ද්‍ර සූර්යයන්ගේ වේගයත් යම් සේ ද, චන්ද්‍ර සූර්යයන්ට ඉදිරියෙන් දුවන දේවතාවුන්ගේ වේගය ඊටත් වඩා වැඩි ය. එහෙත් ඒ සියල්ලටම වඩා වේගයෙන් ආයු සංස්කාරයෝ ක්ෂය වී යති."

Evaṃ vuttaṃ parittampi paṭikkhipati. Tatra hi gamanassādānaṃ devaputtānaṃ heṭṭhupariyena paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi, pāde ca baddhakhuradhārāsannipātatopi parittako rūpajīvitindriyassa so khaṇo vutto, cittassa pana ativiya parittataro, yassa upamāpi natthi. Tenevāha ‘‘yāvañcidaṃ, bhikkhave, upamāpi na sukarā, yāva lahuparivattaṃ citta’’nti (a. ni. 1.48). Jīvitakkhaṇoti jīvanakkhaṇo. Ekacittappavattimattoyeva ekassa cittassa pavattimatteneva sattānaṃ paramatthato jīvanakkhaṇassa paricchinnattā. Idāni tamatthaṃ upamāya pakāsento ‘‘yathā nāmā’’tiādimāha. Tattha pavattamānanti pavattantaṃ. Ekacittakkhaṇikanti ekacittakkhaṇamattavantaṃ. Tasmiṃ citte niruddhamatteti yena vattamānacittakkhaṇena ‘‘jīvatī’’ti vuccati, tasmiṃ citte nirodhaṃ bhaṅgaṃ pattamatte taṃsamaṅgī satto niruddho matoti vuccati. Vuttamevatthaṃ pāḷiyā vibhāvetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tena tīsupi kālesu sattānaṃ paramatthato jīvanaṃ nāma cittakkhaṇavasenevāti dasseti.

මෙසේ වදාළ අතිශයින් කෙටි වූ කාලය පවා ප්‍රතික්ෂේප කරයි. එහිදී වේගයෙන් දුවන දෙවිවරුන් දෙදෙනෙකු උඩින් සහ යටින් මුහුණට මුහුණ ලා දුවන විට, ඔවුන්ගේ හිසට සහ පයට බැඳ ඇති දැලිපිහියා තල එකිනෙක ගැටෙන කාලයට වඩා රූප ජීවිතින්ද්‍රියයේ ක්ෂණය කෙටි බව වදාරන ලදී. සිතේ ක්ෂණය වනාහි ඊටත් වඩා අතිශයින් කෙටි ය, ඒ සඳහා උපමාවක් පවා නැත. ඒ නිසාම "මහණෙනි, සිත යම් තාක් වේගයෙන් පෙරළෙන්නේ ද, ඒ සඳහා උපමාවක් දැක්වීම පවා පහසු නැත" යි වදාළහ. 'ජීවිත ක්ෂණය' යනු ජීවත් වන ක්ෂණයයි. එක් සිතක් පැවැත්වෙන මාත්‍රය හෙවත් එක් චිත්ත ක්ෂණයකින් පරමාර්ථ වශයෙන් සත්වයන්ගේ ජීවිත ක්ෂණය පිරිසිඳෙන බැවින් එය එක් චිත්ත ක්ෂණයක පැවැත්මක් පමණි. දැන් එම අර්ථය උපමාවකින් දැක්වීමට 'යථා නාම' යනාදිය වදාළහ. එහි 'පවත්තමාන' යනු පවතින බවයි. 'එකචිත්තක්ඛණික' යනු එක් චිත්ත ක්ෂණයක් පමණක් කාලය ඇති බවයි. 'තස්මිං චිත්තේ නිරුද්ධමත්තේ' යනු යම් පවත්නා චිත්ත ක්ෂණයකින් 'ජීවත් වේ' යැයි කියනු ලබන්නේ ද, ඒ සිත නිරුද්ධ වූ හෙවත් භංග වූ මාත්‍රයෙන්, ඒ සිතින් යුත් සත්වයා නිරුද්ධ වූයේ හෙවත් මළේ යැයි කියනු ලැබේ. මේ අර්ථයම පාලියෙන් පැහැදිලි කිරීමට 'යථාහ' යනාදිය වදාළහ. එයින් කාලත්‍රයෙහිම සත්වයන්ගේ පරමාර්ථ ජීවිතය යනු චිත්ත ක්ෂණයක් පාසා සිදුවන්නක් බව පෙන්වයි.

Jīvitanti jīvitindriyaṃ. Sukhadukkhāti sukhadukkhavedanā. Upekkhāpi hi sukhadukkhāsu eva antogadhā iṭṭhāniṭṭhabhāvato. Attabhāvoti jīvitavedanāviññāṇāni ṭhapetvā avasiṭṭhadhammā vuttā. Kevalāti attanā, niccabhāvena vā avomissā. Ekacittasamāyuttāti ekekena cittena sahitā. Lahuso vattati khaṇoti vuttanayena ekacittakkhaṇikatāya lahuko atiittaro jīvitādīnaṃ khaṇo vattati.

'ජීවිතය' යනු ජීවිතින්ද්‍රියයි. 'සුඛ දුක්ඛ' යනු සුඛ දුක්ඛ වේදනායි. උපේක්ෂාව ද ඉෂ්ට අනිෂ්ට ස්වභාවය අනුව සුඛ දුක්ඛයන්ටම ඇතුළත් වේ. 'අත්තභාවය' යනු ජීවිතය, වේදනාව සහ විඤ්ඤාණය හැර ඉතිරි ධර්මයන් ය. 'කේවල' යනු තමා විසින්ම හෝ නිත්‍ය ස්වභාවයෙන් මිශ්‍ර නොවූ බවයි. 'එකචිත්තසමායුත්ත' යනු එක් එක් සිතක් සමඟ එක්ව පවතින බවයි. 'ලහුසෝ වත්තති ඛණෝ' යනු කියන ලද ක්‍රමයට එක් චිත්ත ක්ෂණයක පවතින බැවින් ජීවිතය ආදියේ ක්ෂණය ඉතා සැහැල්ලු හා ඉතා කෙටි කාලයක් පවතින බවයි.

Ye niruddhā marantassāti cavantassa sattassa cutito uddhaṃ ‘‘niruddhā’’ti vattabbā ye khandhā. Tiṭṭhamānassa vā idhāti ye vā idha pavattiyaṃ tiṭṭhantassa dharantassa bhaṅgappattiyā niruddhā khandhā. Sabbepi sadisā te sabbepi ekasadisā. Kathaṃ? Gatā appaṭisandhikā puna āgantvā paṭisandhānābhāvena vigatā. Yathā [Pg.296] hi cutikhandhā na nivattanti, evaṃ tato pubbepi khandhā, tasmā ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitanti adhippāyo.

'මියයන්නාගේ යම් ධර්ම කෙනෙක් නිරුද්ධ වෙත් ද' යනු චුත වන සත්වයාගේ චුතියෙන් පසු 'නිරුද්ධ විය' යැයි කිව යුතු යම් ස්කන්ධයෝ වෙත් ද, ඔවුහු ය. 'මෙහි වසන්නාගේ' යනු මේ ලෝකයෙහි ජීවත් වන්නාගේ භංගයට පත්ව නිරුද්ධ වූ යම් ස්කන්ධයෝ වෙත් ද, ඔවුහු ය. ඒ සියලු ස්කන්ධයෝ සමාන වෙති. කෙසේ ද? නැවත පිළිසඳක් නොමැතිව ගිය බැවින් සහ නැවත පැමිණ සම්බන්ධ වීමක් නොමැතිව පහව ගිය බැවිනි. මරණාසන්න සිත් නැවත හැරී නොඑන්නාක් මෙන්, ඊට පෙර පැවති ස්කන්ධයෝ ද නැවත නොඑති. එබැවින් සත්වයන්ගේ ජීවිතය එක් චිත්ත ක්ෂණයක් පමණක් බව මෙහි අදහසයි.

Anibbattena na jātoti anuppannena cittena jāto na hoti ajāto nāma hoti. Paccuppannena vattamānena cittena jīvati jīvamāno nāma hoti. Cittabhaṅgā mato lokoti cuticittassa viya sabbassapi tassa tassa cittassa bhaṅgappattiyā ayaṃ loko paramatthato mato nāma hoti niruddhassa appaṭisandhikattā. Evaṃ santepi paññatti paramatthiyā yā taṃ taṃ dharantaṃ cittaṃ upādāya ‘‘tisso jīvati, phusso jīvatī’’ti vacanappavattiyā visayabhūtā santānapaññatti, sā ettha paramatthiyā paramatthabhūtā. Tathā hi vadanti ‘‘nāmagottaṃ na jīratī’’ti (saṃ. ni. 1.76).

'නුපන් සිතින් උපන්නේ නොවේ' යනු නූපන් සිතකින් සත්වයා උපන්නේ නොවේ, එය නූපන්නක්ම වේ. පවත්නා වර්තමාන සිතින් ජීවත් වෙයි, එය ජීවත් වීම නම් වේ. 'සිත් බිඳීමෙන් ලොව මළේ වෙයි' යනු චුති සිත මෙන් සෑම සිතකම භංගයට පත්වීමෙන්, පරමාර්ථ වශයෙන් මේ ලෝකය මළේ නම් වෙයි; මන්ද නිරුද්ධ වූ ස්කන්ධය නැවත සම්බන්ධ නොවන බැවිනි. මෙසේ වුව ද, ඒ ඒ පවත්නා සිත ඇසුරු කරගෙන "තිස්ස ජීවත් වෙයි, ඵුස්ස ජීවත් වෙයි" යනාදී ව්‍යවහාරයට විෂය වූ යම් සන්තති පැනවීමක් වේ ද, එය පරමාර්ථයට සාපේක්ෂව පරමාර්ථයක් ලෙස මෙහි දැක්වේ. ඒ නිසාම "නම සහ ගෝත්‍රය දිරාපත් නොවේ" යයි පවසති.

177. Aññataraññatarena ākārena. Cittanti kammaṭṭhānārammaṇaṃ cittaṃ. Āsevanaṃ labhatīti bhāvanāsevanaṃ labhati, bahiddhā vikkhepaṃ pahāya ekattavasena maraṇārammaṇameva hotīti. Tenāha ‘‘maraṇārammaṇā sati santiṭṭhatī’’ti. Sabhāvadhammānaṃ bhedo sabhāvadhammagatiko evāti āha ‘‘sabhāvadhammattā pana ārammaṇassā’’ti. Tenāha bhagavā ‘‘jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppanna’’ntiādi (saṃ. ni. 2.20). Saṃvejanīyattāti saṃvegajananato mahābhūtesu mahāvikāratā viya gayhamānā maraṇaṃ anussariyamānaṃ uparūpari ubbegameva āvahatīti tattha na bhāvanācittaṃ appetuṃ sakkoti. Yadi sabhāvadhammattā appanaṃ na pāpuṇāti, lokuttarajjhānaṃ ekaccāni arūpajjhānāni ca kathanti āha ‘‘lokuttarajjhānaṃ panā’’tiādi. Visuddhibhāvanānukkamavasenāti heṭṭhimavisuddhiyā ānubhāvena adhigatātisayāya paṭipadāñāṇadassanavisuddhibhāvanāya, sabbasaṅkhārehi nibbindanavirajjanādivisaṃyogādhimuttiappanāya ca paṭipakkhabhūtānaṃ pāpadhammānaṃ vigamoti evaṃbhūtassa visuddhibhāvanānukkamassa vasena lokuttarajjhānaṃ appanāppattameva hoti. Ārammaṇasamatikkamanamattaṃ tattha hotīti aññesaṃ sabhāvadhammārammaṇakammaṭṭhānānaṃ viya cittassa samādhāne byāpāro natthi. Yathāsamāhitena pana cittena ārammaṇasamatikkamanamattameva bhāvanāya kātabbaṃ, tasmā sabhāvadhammepi āruppajjhānaṃ appetīti.

177. යම්කිසි ආකාරයකින් 'සිත' යනු කර්මස්ථානය අරමුණු කරගත් සිතයි. 'ආසේවනය ලබයි' යනු භාවනා වශයෙන් නිතර නිතර යෙදීමයි. බාහිර විසිරයාම් අත්හැර ඒකග්ගතාවයෙන් යුතුව මරණයම අරමුණු කරන බැවින්, "මරණය අරමුණු කොට සතිය පිහිටයි" යයි පවසන ලදී. ස්වභාව ධර්මයන්ගේ බිඳී යාම එම ධර්මතාවන්ගේම ස්වභාවය බැවින් "අරමුණෙහි ස්වභාව ධර්මතාවක් පවතින නිසා" යයි කීහ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, ජරා මරණය අනිත්‍යය, සංඛතය, ප්‍රතීත්‍යසමුප්පන්නය" යනාදී වශයෙන් වදාළහ. සංවේගය ඇති කරන බැවින් මහභූතයන්ගේ මහා විපර්යාසයක් ලෙස ගන්නා වූ මරණය අනුස්මරණය කරන විට නැවත නැවතත් තැතිගැනීමක් (උබ්බේගය) ඇතිවන බැවින්, එහි භාවනා සිත අර්පණාවට පැමිණවීමට නොහැකිය. ඉදින් ස්වභාව ධර්මතාවක් නිසා අර්පණාවට පත් නොවන්නේ නම්, ලෝකෝත්තර ධ්‍යාන සහ ඇතැම් අරූප ධ්‍යාන කෙසේ අර්පණාවට පත් වන්නේද යන ප්‍රශ්නයට "ලෝකෝත්තර ධ්‍යාන වනාහි" යනාදී වශයෙන් පිළිතුරු දුන්හ. විශුද්ධි භාවනා අනුපිළිවෙළේ වසයෙන් යනු පහළ විශුද්ධීන්ගේ ආනුභාවයෙන් ලබාගත් අතිශය උතුම් ප්‍රතිපදා ඥානදර්ශන විශුද්ධි භාවනාවෙන් ද, සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහි කලකිරීම (නිබ්බිදා), නොඇලීම (විරාග) ආදී විසංයෝග අධිමුක්ති අර්පණාවෙන් ද, ප්‍රතිපක්ෂ වූ පාප ධර්මයන් පහවීමෙන් ද, මෙවැනි විශුද්ධි භාවනා අනුපිළිවෙළක් මගින් ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය අර්පණා ප්‍රාප්තම වේ. අරමුණ ඉක්මවා යාම පමණක් එහි සිදුවේ යනු සෙසු ස්වභාව ධර්ම අරමුණු කොට ඇති කර්මස්ථානයන්හි මෙන් සිත එකඟ කිරීමේ වෙහෙසක් එහි නැත. මනා කොට සමාහිත වූ සිතින් අරමුණ ඉක්මවා යාම පමණක් භාවනාවෙන් කළ යුතුය. එබැවින් ස්වභාව ධර්මයකදී පවා අරූප ධ්‍යානය අර්පණාවට පත් වෙයි.

Satataṃ [Pg.297] appamatto hoti saṃvegabahulattā, tato evassa sabbabhavesu anabhiratisaññāpaṭilābho. Jīvitanikantiṃ jahāti maraṇassa avassaṃbhāvitādassanato. Pāpagarahī hoti aniccasaññāpaṭilābhato, tato eva asannidhibahulatā, vigatamalamaccheratā ca. Tadanusārenāti aniccasaññāparicayānusārena. Abhāvitamaraṇāti abhāvitamaraṇānussaraṇā. Abhayo asammūḷho kālaṃ karoti pageva maraṇasaññāya sūpaṭṭhitattā.

සංවේගය බහුල බැවින් නිරතුරුවම අප්‍රමාදී වෙයි. එබැවින් ඔහුට සියලු භවයන් කෙරෙහි නොඇලීමේ සංඥාව (අනභිරත සංඥාව) ලැබේ. මරණය ඒකාන්තයෙන්ම සිදුවන බව දකින බැවින් ජීවිතය පිළිබඳ ඇල්ම (ජීවිත නිකන්තිය) අත්හරියි. අනිත්‍ය සංඥාව ලැබෙන බැවින් පාපයට පිළිකුල් කරන්නෙකු වෙයි. එහෙයින්ම පිරිකර රැස් කිරීමේ අධික බවක් නැති බව ද, පහ වූ මසුරු මළ ඇති බව ද ඇති වෙයි. 'එයට අනුකූලව' යනු අනිත්‍ය සංඥාව ප්‍රගුණ කිරීමට අනුකූලවය. 'මරණය නොවඩූ අය' යනු මරණානුස්සතිය නොවඩූ අයයි. මරණ සංඥාව මනා කොට පිහිටා ඇති බැවින් භයක් නැතිව, මුළා නොවී කළුරිය කරයි.

Kāyagatāsatikathāvaṇṇanā

කායගතාසති කථාවෙහි වර්ණනාව (විස්තරය)

178. Buddhā uppajjanti etthāti buddhuppādo, buddhānaṃ uppajjanakālo, tasmā. Aññatra taṃ ṭhapetvā, aññasmiṃ kāleti attho. Na pavattapubbanti apavattapubbaṃ. Tato eva sabbatitthiyānaṃ avisayabhūtaṃ. Nanu ca sunettasatthārādayo (a. ni. 6.54; 7.66, 73), aññe ca tāpasaparibbājakā sarīraṃ ‘‘asubha’’nti jāniṃsu. Tathā hi sumedhatāpasena sarīraṃ jigucchantena vuttaṃ –

178. මෙහී බුදුවරු උපදින බැවින් 'බුද්ධුප්පාද' නම් වේ; එනම් බුදුවරුන්ගේ උපත සිදුවන කාලයයි. එබැවින් 'එයින් බැහැරව' යනු එම කාලය හැර වෙනත් කාලයක යන අර්ථයයි. මීට පෙර නොවූ බැවින් 'අප්‍රවත්තපුබ්බ' නම් වේ. එහෙයින්ම මෙය සියලු අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේ විෂය පථයට අයත් නොවේ. සුනෙත්ත ශාස්තෘවරයා ආදීහු ද, අනෙක් තාපස පරිබ්‍රාජකයෝ ද ශරීරය අසුභ යැයි දැන සිටියාහු ද? එසේය, සුමේධ තාපසයන් වහන්සේ ශරීරය පිළිකුල් කරමින් මෙසේ වදාළහ:

‘‘Yannūnimaṃ pūtikāyaṃ, nānākuṇapapūritaṃ;

Chaḍḍayitvāna gaccheyyaṃ, anapekkho anatthiko’’ti. (bu. vaṃ. 2.8) –

"විවිධ කුණපයන්ගෙන් පිරුණු, මේ කුණු ශරීරය අත්හැර දමා, කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව, මෙහි කිසිදු ප්‍රයෝජනයක් නැත්තෙකු වී මම නික්ම යන්නෙම් නම් මැනවි."

Ādi. Kāmaṃ bodhisattā, aññe ca tāpasādayo sarīraṃ ‘‘asubha’’nti jānanti, kammaṭṭhānabhāvena pana na jānanti. Tena vuttaṃ ‘‘aññatra buddhuppādā’’tiādi. Saṃvegāya saṃvattati yāthāvato kāyasabhāvappavedanato. Atthāyāti diṭṭhadhammikādiatthāya. Yogakkhemāyāti catūhi yogehi khemabhāvāya. Satisampajaññāyāti sabbattha satiavippavāsāya ca sattaṭṭhāniyasampajaññāya ca. Ñāṇadassanapaṭilābhāyāti vipassanāñāṇādhigamāya. Vijjāvimuttiphalasacchikiriyāyāti tisso vijjā, cittassa adhimutti nibbānaṃ, cattāri sāmaññaphalānīti etesaṃ paccakkhakaraṇāya. Amatassa nibbānassa adhigamahetutāya, amatasadisātappakasukhasahitatāya ca kāyagatāsati ‘‘amata’’nti vuttā. Paribhuñjantīti jhānasamāpajjanena vaḷañjanti. Parihīnanti jinaṃ. Viraddhanti anadhigamena virajjhitaṃ. Āraddhanti sādhitaṃ nipphāditaṃ. Anekehi ākārehi tesu tesu suttantesu pasaṃsitvā yaṃ taṃ kāyagatāsatikammaṭṭhānaṃ niddiṭṭhanti sambandho[Pg.298]. Kattha pana niddiṭṭhanti? Kāyagatāsatisutte (ma. ni. 3.153 ādayo). Tattha hi ‘‘kathaṃ bhāvitā ca bhikkhave’’tiādinā ayaṃ desanā āgatā. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – bhikkhave, kena pakārena kāyagatāsatibhāvanā bhāvitā, kena ca pakārena punappunaṃ katā ānāpānajjhānādīnaṃ nipphattiyā mahapphalā, tesaṃ tesaṃ vijjābhāgiyānaṃ, abhiññāsacchikaraṇīyānañca dhammānaṃ, aratiratisahanatādīnañca saṃsiddhiyā mahānisaṃsā ca hotīti? Ānāpānapabbanti ānāpānakammaṭṭhānāvadhi. Esa nayo sesesupi.

ආදී වශයෙනි. කැමැත්තෙන්ම බෝධිසත්වවරුන් සහ අනෙකුත් තාපසාදීන් ශරීරය 'අසුභ' බව දැන සිටියද, එය කර්මස්ථානයක් වශයෙන් දැන නොසිටියහ. එබැවින් "බුද්ධෝත්පාද කාලයෙන් බැහැරව නැත" යනාදිය වදාළහ. කයේ ස්වභාවය නිවැරදිව පවසන බැවින් එය සංවේගය පිණිස පවතියි. 'අත්ථාය' යනු මෙලොව පරලොව යහපත පිණිසයි. 'යෝගක්ඛේමාය' යනු සිවු වැදෑරුම් යෝගයන්ගෙන් මිදුණු ක්ෂේම භාවය පිණිසයි. 'සතිසම්පජඤ්ඤාය' යනු සියලු තන්හි සිහිය නොමුළා වීම සහ සප්තවිධ සම්පජඤ්ඤය පිණිසයි. 'ඥානදර්ශන ප්‍රතිලාභය' යනු විදර්ශනා ඥානය ලැබීම පිණිසයි. 'විජ්ජාවිමුත්තිඵල සච්ඡිකිරියාය' යනු ත්‍රිවිද්‍යාවන් ද, සිතේ මිදීම වූ නිවන ද, සිවු වැදෑරුම් ශ්‍රාමණ්‍ය ඵලයන් ද ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම පිණිසයි. අමෘතය වූ නිවන ලබා ගැනීමට හේතු වන බැවින් ද, අමෘතයට බඳු වූ කෙලෙස් තවන (ආතාපී) සැපයෙන් යුක්ත බැවින් ද කායගතාසතිය 'අමෘතය' යයි කියනු ලැබේ. 'පරිභුක්ත කරති' යනු ධ්‍යාන සමාපත්තිවලට සමවැදීමෙන් භුක්ති විඳිති. 'පිරිහුණා' යනු අහිමි කරගත්තා යන්නයි. 'විරාධනය කළා' යනු අවබෝධ නොකිරීමෙන් වරදවා ගත්තා යන්නයි. 'ආරම්භ කළා' යනු සාක්ෂාත් කළා, සම්පූර්ණ කළා යන්නයි. විවිධ ආකාරවලින් ඒ ඒ සූත්‍රයන්හි පසසා ඇති යම් කායගතාසති කර්මස්ථානයක් වේද එය මෙසේ සම්බන්ධ වේ. මෙය කොහි දක්වා ඇති ද? කායගතාසති සූත්‍රයෙහි ය. එහි "මහණෙනි, කායගතාසති භාවනාව කෙසේ වඩන ලද්දේ ද" යනාදී වශයෙන් මෙම දේශනාව එයි. එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය නම් - මහණෙනි, කිනම් ප්‍රකාරයකින් කායගතාසති භාවනාව වඩන ලද්දේ ද, කිනම් ප්‍රකාරයකින් නැවත නැවත කරන ලද්දේ ආනාපාන ධ්‍යානාදිය නිපදවීමෙන් මහත් ඵල වේ ද, ඒ ඒ විද්‍යාභාගී ධර්මයන් ද, අභිඥා සාක්ෂාත් කටයුතු ධර්මයන් ද, අරති-රති ඉවසීම ආදිය ද සාර්ථක වීමෙන් මහා ආනිසංස ඇති වේ ද? යන්නයි. 'ආනාපාන පබ්බං' යනු ආනාපාන කර්මස්ථානයෙහි සීමාවයි. සෙසු කොටස්වල ද ක්‍රමය මෙසේමය.

Dhātumanasikārakammaṭṭhānena yadipi upacārasamādhi ijjhati, sammasanavāro pana tattha sātisayoti dhātumanasikārapabbampi ‘‘vipassanāvasena vutta’’nti vuttaṃ. ‘‘Ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’’ti (dī. ni. 2.379; ma. ni. 1.112) tattha tattha asubhāniccatādīhi saddhiṃ kāye ādīnavassa vibhāvanavasena desanāya āgatattā ‘‘navasivathika…pe… vuttānī’’ti vuttaṃ. Ettha uddhumātakādīsūti etesu sivathikapabbesu āgatauddhumātakādīsu. Ānāpānassativasenāti ānāpānassatibhāvanāvasena. Yo upari ‘‘karīsaṃ matthaluṅga’’nti matthaluṅgakoṭṭhāso gayhati, taṃ idha pāḷiyaṃ (ma. ni. 3.154) aṭṭhimiñjeneva saṅgaṇhitvā desanā āgatāti dassento ‘‘matthaluṅgaṃ aṭṭhimiñjena saṅgahetvā’’ti āha. Idhāti imasmiṃ anussatiniddese. Kāyaṃ gatā, kāye vā gatā sati kāyagatāsatīti satisīsena idaṃ dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ adhippetanti yojanā.

ධාතු මනසිකාර කර්මස්ථානයෙන් උපචාර සමාධියක් සිද්ධ වුවද, එහි විදර්ශනා වීචාරය (විමසීම) අතිශයින් පවතින බැවින් ධාතු මනසිකාර පර්වය ද "විදර්ශනා වසයෙන් පවසන ලදී" යයි කීහ. "මේ කය ද මෙවැනි ස්වභාව ඇත්තේය, මෙවැනි බවට පත්වන්නේය, මේ ස්වභාවය ඉක්මවා නොයන්නේය" යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ තැන්හි අසුභ-අනිත්‍යාදීන් සමඟ කයෙහි ආදීනව දැක්වීමේ වසයෙන් දේශනාව පැමිණි බැවින් "නවසීවථික...පෙ... වදාරන ලදී" යයි පවසන ලදී. මෙහි 'උද්ධුමාතකාදීසූ' යනු ඒ සීවථික පර්වයන්හි එන ඉදිමුණු මළසිරුරු ආදියෙහි ය. 'ආනාපානස්සති වසයෙන්' යනු ආනාපානසති භාවනාව මගිනි. මත්තෙහි 'කැසිලි හා මොළය' (කරීසං මත්ථලුංගං) යනුවෙන් යම් මොළය නම් කොටසක් ගනු ලබන්නේ ද, එය මෙහි පාලියෙහි අස්ථි මිංජය (ඇට මිදුළු) තුළටම ඇතුළත් කොට දේශනාව පැමිණ ඇති බව පෙන්වමින් "මොළය අස්ථි මිංජයෙහි ඇතුළත් කොට" යයි කීහ. 'මෙහි' යනු මෙම අනුස්සති නිද්දේසයෙහි ය. කයෙහි පවත්නා වූ හෙවත් කය අරමුණු කොට පවත්නා වූ සිහිය 'කායගතාසති' නම් වේ. සිහිය ප්‍රධාන කොට ඇති මෙම දෙතිස් කුණප කර්මස්ථානය මෙයින් අදහස් කෙරේ යනු යෝජනාවයි.

179. Catumahābhūtikanti catumahābhūtasannissayaṃ. Pūtikāyanti pūtibhūtaṃ paramaduggandhakāyaṃ. Ṭhānagamanāvatthaṃ sarīraṃ sandhāya, tassa vā avayavesu sabbaheṭṭhimaṃ pādatalanti vuttaṃ ‘‘uddhaṃ pādatalā’’ti. Tiriyaṃ tacaparicchinnanti ettha nanu kesalomanakhānaṃ, tacassa ca atacaparicchinnatā atthīti? Kiñcāpi atthi, tacaparicchinnabahulatāya pana kāyassa tacaparicchinnatā hotīti evaṃ vuttaṃ. Taco pariyanto assāti tacapariyantoti etena pana vacanena kāyekadesabhūto taco gahito eva, tappaṭibaddhā ca kesādayo tadanupaviṭṭhamūlā tacapariyantāva hontīti [Pg.299] dvattiṃsākārasamūho sabbopi kāyo tacapariyanto vuttoti veditabbo.

179. "චතුමහාභූතික" යනු සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කර පවතින්නා වූ යන අර්ථයයි. "පූතිකාය" යනු කුණු බවට පත්වූ, අතිශයින්ම දුර්ගන්ධ වූ ශරීරයයි. සිටගෙන සිටින හා ගමන් කරන අවස්ථාවෙහි පවතින ශරීරය අරභයා හෝ එහි අවයවයන් අතුරින් සියල්ලටම පහළින් පිහිටි පා පතුල සලකා "පා පතුලෙන් ඉහළට" (උද්ධං පාදතලා) යැයි වදාරන ලදී. "හරස් අතට සමෙන් වටවූ" (තිරියං තචපරිච්ඡින්නං) යන්නෙහි කෙස්, ලොම්, නියපොතු සහ සමෙහි, සමෙන් වට නොවුණු ස්වභාවයක් ඇත්තේ නොවේද? යම් ප්‍රමාණයකට එසේ පැවතියද, ශරීරය බොහෝ සෙයින් සමෙන් වටවී පවතින බැවින් "සමෙන් වටවූ" යැයි මෙසේ වදාරන ලදී. සම කෙළවර කොට ඇත්තේ යන අර්ථයෙන් "තචපරියන්ත" නම් වේ. මෙම වචනයෙන් ශරීරයේ කොටසක් වූ සම පමණක් නොව, එය හා බැඳී පවතින, සම තුළට මුල් කිඳා බැස ඇති කෙස් ආදිය ද සම කෙළවර කොට පවතින බැවින්, දෙතිස් කුණපයන්ගේ සමූහය වූ මුළු ශරීරයම "තචපරියන්ත" (සම කෙළවර කොට ඇති) යැයි වදාළ බව දත යුතුය.

Atthīti vacanavipallāsena vuttaṃ, nipātapadaṃ vā etaṃ. Tasmā tīsupi saṅkhāsu tadevassa rūpaṃ. Tenāha ‘‘saṃvijjantī’’ti. Akkharacintakehi sarīre kāya-saddaṃ vaṇṇantehipi asucisamudāyabhāveneva icchitabboti dassento ‘‘asucisañcayato’’ti vatvā puna naṃ niruttinayena dassetuṃ ‘‘kucchitāna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha āyabhūtatoti uppattiṭṭhānabhūtattā. ‘‘Pūraṃ nānappakārassā’’ti vuttaṃ. ‘‘Ke pana te pakārā? Yehi nānappakāraṃ asuci vutta’’nti te kesādike dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘kesā lomā’’tiādi vuttanti imamatthaṃ dīpento āha ‘‘ete kesādayo dvattiṃsākārā’’ti. Ākārā pakārāti hi eko atthoti. Evaṃ sambandhoti ‘‘atthi imasmiṃ kāye nakhā’’tiādinā sabbakoṭṭhāsesu ‘‘atthi imasmiṃ kāye’’ti padattayena sambandho veditabbo.

"අත්ථි" යනු වචන විපල්ලාසයක් (වචන රීතියේ වෙනසක්) ලෙස වදාරන ලද්දකි, නැතහොත් එය නිපාත පදයකි. එබැවින් වචන (සංඛ්‍යා) තුනේදීම එහි ස්වරූපය වෙනස් නොවේ. එහෙයින් "සංවිජ්ජන්ති" (පවතිති) යැයි වදාළහ. ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයින් ශරීරයෙහි "කාය" යන ශබ්දය විග්‍රහ කිරීමේදී අශුචි සමූහයක පැවැත්මක් ලෙසම එය ගත යුතු යැයි පෙන්වමින් "අසුචිසඤ්චයතෝ" (අශුචි රාශියක් බැවින්) යැයි පවසා, නැවත එය නිරුක්ති ක්‍රමයෙන් දැක්වීමට "කුච්ඡිතානං" (පිළිකුල් වූවන්ගේ) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "ආයභූතතෝ" යනු උපත ලබන ස්ථානයක් වූ බැවිනි. "නානා ප්‍රකාර දෙයින් පිරුණා වූ" (පූරං නානප්පකාරස්ස) යැයි වදාරන ලදී. "ඒවා නානා ප්‍රකාර අශුචි යැයි කියන ලද කොටස් මොනවාද?" යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු ලෙස කෙස් ආදිය පෙන්වීමට පාලියෙහි "කේසා ලෝමා" යනාදිය වදාළ බව දක්වමින් "මේ කෙස් ආදිය දෙතිස් කුණපයෝය" යැයි වදාළහ. "ආකාර" සහ "ප්‍රකාර" යන වචනවල අර්ථය සමාන වේ. "මෙසේ සම්බන්ධය" (ඒවං සම්බන්ධෝ) යන්නෙන් "මේ ශරීරයෙහි නියපොතු ඇත" (අත්ථි ඉමස්මිං කායේ නඛා) යනාදී වශයෙන් සියලු කෝට්ඨාසයන්හි "අත්ථි ඉමස්මිං කායේ" යන පද තුන සමඟ සම්බන්ධය දත යුතුය.

Paritoti tiriyaṃ, samantato vā pādatalakesamūlesu ca tacassa labbhanato. Sucibhāvanti sucino sabbhāvaṃ, sucimeva vā.

"පරිතෝ" යනු හරස් අතටය, නැතහොත් පා පතුලේ සහ කෙස් මුල්වල ද සම දක්නට ලැබෙන බැවින් හාත්පසින්ම යන්නයි. "සුචිභාවං" යනු පිරිසිදු ස්වභාවය පවතින බවයි, නැතහොත් පිරිසිදු දෙයමයි.

180. Yena vidhinā uggahe kusalo hoti, so sattavidho vidhi ‘‘uggahakosalla’’nti vuccati, tannibbattaṃ vā ñāṇaṃ. Manasikārakosallepi eseva nayo.

180. යම් ක්‍රමයකින් කමටහන උගැනීමෙහි දක්ෂ වේද, ඒ සත් වැදෑරුම් ක්‍රමය "උග්ගහකෝසල්ල" (උගැනීමෙහි දක්ෂතාවය) යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත් එම ක්‍රමයෙන් උපන් ඥානයයි. මනසිකාර කෝසල්ලයෙහි ද (මෙනෙහි කිරීමේ දක්ෂතාවයෙහි) මෙම ක්‍රමයම වේ.

Sajjhāyantā vāti sajjhāyaṃ karontā eva. Tesaṃ kira cattāro māse sajjhāyantānaṃ sajjhāyamaggeneva koṭṭhāse upadhārentānaṃ paṭipāṭiyā dvattiṃsākārā vibhūtatarā hutvā khāyiṃsu, paṭikkūlasaññā saṇṭhāsi, te tasmiṃ nimitte jhānaṃ appetvā jhānapādakaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā dassanamaggaṃ paṭivijjhiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘sajjhāyantā va sotāpannā ahesu’’nti.

"සජ්ඣායන්තා වා" යනු සජ්ඣායනා කරමින්ම යන්නයි. වාර්තා වන අන්දමට එම ස්ථවිර දෙනම මාස හතරක් මුළුල්ලේ සජ්ඣායනා කරමින්, සජ්ඣායනා මාර්ගයෙන්ම කෝට්ඨාසයන් පිරික්සද්දී අනුපිළිවෙළින් දෙතිස් කුණපයන් වඩාත් පැහැදිලිව වැටහුණි, පිළිකුල් සංඥාව මැනවින් පිහිටියේය. ඔවුහු එම නිමිත්තෙහි ධ්‍යානය උපදවා, ධ්‍යානය පදනම් කරගෙන විදර්ශනාව වඩා සෝවාන් මාර්ගය ප්‍රතිවේධ කළහ. එබැවින් "සජ්ඣායනා කරමින්ම සෝවාන් වූහ" යැයි වදාරන ලදී.

Paricchinditvāti tacapañcakādivaseneva paricchedaṃ katvā. Pathavīdhātubahulabhāvato matthaluṅgassa karīsāvasāne tantiāropanamāha. Ettha ca maṃsaṃ, nhāru, aṭṭhi, aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ, vakkaṃ aṭṭhimiñjaṃ, aṭṭhi, nhāru, maṃsaṃ, taco, dantā, nakhā, lomā, kesāti evaṃ vakkapañcakādīsu anulomasajjhāyaṃ vatvā paṭilomasajjhāyo purimehi sambandho vutto. Svāyaṃ sammohavinodaniyaṃ [Pg.300] (vibha. aṭṭha. 356) visuṃ tipañcāhaṃ, purimehi ekato tipañcāhanti chapañcāhaṃ sajjhāyo vutto, tattha ādiantadassanavasena vuttoti daṭṭhabbo. Anulomapaṭilomasajjhāyepi hi paṭilomasajjhāyo antimo hoti, sajjhāyappakārantaraṃ vā etampīti veditabbaṃ.

"පරිච්ඡින්දිත්වා" යනු තචපංචක (සම පස් කොටස) ආදී වශයෙන් වෙන් කිරීමයි. පඨවි ධාතුව බහුල බැවින් කරීස (අසූචි) කොටස අවසානයේ මස්තිෂ්කය (මොළය) පාලියට ඇතුළත් කිරීම වදාළහ. මෙහි මාංශ, නහර, ඇට, ඇට මිදුළු, වකුගඩු යනාදී වශයෙන් වක්කපංචකය ආදියේදී අනුලෝම සජ්ඣායනා පවසා, පෙර පංචක හා සම්බන්ධ කරමින් ප්‍රතිලෝම සජ්ඣායනා පවසන ලදී. මෙය සම්මෝහවිනෝදනියෙහි වෙනම දින පහක් බැගින් තුන් වරක් ද, පෙර කොටස් සමඟ එක්ව දින පහක් බැගින් තුන් වරක් ද වශයෙන් දින තිහක් සජ්ඣායනා කළ යුතු බව වදාළහ. එහි මුල සහ අග පෙන්වන අයුරින් වදාළ බව දත යුතුය. අනුලෝම-ප්‍රතිලෝම සජ්ඣායනාවෙහි ප්‍රතිලෝම සජ්ඣායනාව අවසානය වේ. නැතහොත් මෙය වෙනත් සජ්ඣායනා ක්‍රමයක් බව දත යුතුය.

Hatthasaṅkhalikāti aṅgulipantimāha.

"හත්ථසංඛලිකා" යනු ඇඟිලි පෙළයි.

Manasā sajjhāyoti cittena cintanamāha, yaṃ mānasaṃ ‘‘jappana’’nti vuccati, sammadeva ajjhāyoti vā sajjhāyo, cintananti attho. Cirataraṃ suṭṭhu pavattanena paguṇabhūtā kammaṭṭhānatanti samāvajjitvā manasi karontassa ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā katthaci asajjamānā nirantarameva upaṭṭhāti, tadanusārena tadatthopi vibhūtataro hutvā khāyatīti āha ‘‘vacasā sajjhāyo hi…pe… paṭivedhassa paccayo hotī’’ti. Lakkhaṇapaṭivedhassāti asubhalakkhaṇapaṭivedhassa.

"මනසා සජ්ඣායෝ" යනු සිතින් මෙනෙහි කිරීමයි. සිතෙහි සිදුවන මෙනෙහි කිරීම මෙසේ කියනු ලැබේ. මැනවින් මෙනෙහි කිරීම යන අර්ථයෙන් "සජ්ඣායෝ" යනු චින්තනයයි. දීර්ඝ කාලයක් මැනවින් පැවැත්වීමෙන් ප්‍රගුණ වූ කර්මස්ථාන පාලිය, මැනවින් මෙනෙහි කරන්නාට මුල පටන් අග දක්වා කිසිදු තැනක නොගැටී අඛණ්ඩව සිතට නැඟෙයි. ඒ අනුව එහි අර්ථය ද වඩාත් පැහැදිලිව වැටහෙයි. එබැවින් "වචනයෙන් කරන සජ්ඣායනාව අවබෝධයට පූර්ව හේතුවක් වේ" යැයි වදාළහ. "ලක්ඛණපටිවේධස්ස" යනු අශුභ ලක්ෂණය අවබෝධ කරගැනීමයි.

Paṭikkūlasabhāvasallakkhaṇassa kassaci vaṇṇaggahaṇamukhena koṭṭhāsā vavatthānaṃ gacchanti, kassaci saṇṭhānaggahaṇamukhena, kassaci disāvibhāgaggahaṇamukhena, kassaci patiṭṭhitokāsaggahaṇamukhena, kassaci sabbaso paricchijjaggahaṇamukhenāti vaṇṇādito sallakkhaṇaṃ uggahakosallāvahaṃ vuttanti taṃ dassento ‘‘kesādīnaṃ vaṇṇo vavatthapetabbo’’tiādimāha.

පිළිකුල් සහගත ස්වභාවය මෙනෙහි කිරීමේදී ඇතැම් පුද්ගලයෙකුට වර්ණය ග්‍රහණය කරගැනීම මූලික කරගෙන කෝට්ඨාස වෙන් කොට හඳුනාගැනීම සිදුවේ. ඇතැමෙකුට හැඩය (සණ්ඨානය) මගින් ද, ඇතැමෙකුට දිශාව මගින් ද, ඇතැමෙකුට පිහිටි ස්ථානය (ඕකාශය) මගින් ද, ඇතැමෙකුට සියලු ආකාරයෙන් සීමාවන් වෙන් කරගැනීම මගින් ද එය සිදුවේ. එබැවින් වර්ණාදියෙන් මෙනෙහි කිරීම උගැනීමේ දක්ෂතාවය ඇති කරන බව පවසමින් "කෙස් ආදියේ වර්ණය වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය" යනාදිය වදාළහ.

Attano bhāgo sabhāgo, sabhāgena paricchedo sabhāgaparicchedo, heṭṭhuparitiriyapariyantehi, sakoṭṭhāsikakesantarādīhi ca paricchedoti attho. Amissakatāvasenāti koṭṭhāsantarehi avomissakatāvasena. Asabhāgo hi idha ‘‘visabhāgo’’ti adhippeto, na viruddhasabhāgo. Svāyamattho kesādisaddato eva labbhati. Saddantaratthāpohanavasena saddo atthaṃ vadatīti ‘‘kesā’’ti vutte ‘‘akesā na hontī’’ti ayamattho viññāyati. Ke pana te akesā? Lomādayo, na ca ghaṭādīsu pasaṅgopakaraṇeneva tesaṃ nivattitattā.

තමාගේම කොටස "සභාග" නම් වේ. තමාගේම කොටසින් සීමාවන් වෙන් කිරීම "සභාගපරිච්ඡේදය" යි. පහළ, ඉහළ සහ හරස් කෙළවරවල් මගින් ද, කෙස් ආදී තම කෝට්ඨාසය තුළ ඇති දේ මගින් ද වෙන් කිරීම මෙයින් අදහස් කෙරේ. "අමිස්සකතාවසේන" යනු අනෙක් කෝට්ඨාසයන් සමඟ මිශ්‍ර නොවන පරිදිය. මෙහි "අසභාග" යන්නෙන් අදහස් කළේ වෙනත් කොටස් මිස විරුද්ධ වූවක් නොවේ. මෙම අර්ථය "කේසා" යන ශබ්දයෙන්ම ලැබේ. වෙනත් වචනයක අර්ථය බැහැර කිරීමෙන් ශබ්දය අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි. එබැවින් "කෙස්" යැයි කී විට "කෙස් නොවන දේ නොවේ" යන අර්ථය වැටහෙයි. ඒ කෙස් නොවන දේ යනු ලොම් ආදියයි. මැටි බඳුන් ආදිය මෙහි නොගැනෙන්නේ එම අවස්ථාවට අදාළ නොවන බැවින් ඒවා ඉවත් වී ඇති බැවිනි.

Paṭikkūlavaseneva kathitaṃ dhātuvibhāgassa sāmaññatopi agahitattā. Tattheva visuṃ dhātukammaṭṭhānassa kathitattā ca dhātuvibhaṅgo pakkusātisuttaṃ [Pg.301] (ma. ni. 3.342) vibhaṅgappakaraṇe dhātuvibhaṅgapāḷi (vibha. 172 ādayo) ca. Yassa vaṇṇato upaṭṭhāti kesādi, taṃ puggalaṃ sandhāya jhānāni kesādīsu vaṇṇakasiṇārammaṇāni vibhattāni. Ñatvā ācikkhitabbanti yadatthaṃ vuttaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘tattha dhātuvasenā’’tiādi vuttaṃ. Idhāti imasmiṃ paṭikkūlamanasikārapabbe. Kāyagatāsatisutte (ma. ni. 3.153 ādayo) hi paṭikkūlamanasikārapabbaṃ gahetvā idha kāyagatāsatibhāvanā niddisīyati.

ධාතු විභාගය සාමාන්‍යයෙන් මෙහි ගෙන නොමැති බැවින් සහ එහිම වෙනම ධාතු කර්මස්ථානයක් වදාරා ඇති බැවින්, පිළිකුල් ස්වභාවයෙන්ම මෙය වදාරන ලදී. ධාතු විභංගය යනු පුක්කුසාති සූත්‍රය සහ විභංග ප්‍රකරණයෙහි එන ධාතුවිභංග පාලියයි. යම් පුද්ගලයෙකුට කෙස් ආදිය වර්ණ වශයෙන් වැටහේද, එම පුද්ගලයා අරභයා කෙස් ආදියේ වර්ණ කසිණ අරමුණු කොට ධ්‍යානයන් විග්‍රහ කරන ලදී. "දැනගෙන පැවසිය යුතුය" යන අදහස දැක්වීමට "එහි ධාතු වශයෙන්" යනාදිය වදාරන ලදී. "ඉධ" (මෙහි) යනු මෙම පටික්කූලමනසිකාර පර්වයෙහි (පිළිකුල් මෙනෙහි කිරීමේ කොටසෙහි) ය. කායගතාසති සූත්‍රයෙහි එන පටික්කූලමනසිකාර පර්වය ගෙන මෙහි කායගතාසති භාවනාව නිර්දේශ කරනු ලැබේ.

181. Na ekantarikāyāti ekantarikāyapi na manasi kātabbaṃ, pageva dvantarikādināti adhippāyo. Na bhāvanaṃ sampādeti, lakkhaṇapaṭivedhaṃ na pāpuṇāti ekantarikāya manasi karontoti sambandho.

181. එක බැගින් හැර (එකක් හැර එකක්) මෙනෙහි නොකට යුතුය, දෙක බැගින් හැර මෙනෙහි කිරීම ගැන කවර කථාද යනු අදහසයි. එක බැගින් හැර මෙනෙහි කරන්නා භාවනාව සම්පූර්ණ නොකරයි, අශුභ ලක්ෂණ අවබෝධයට නොපැමිණෙයි යනු සම්බන්ධයයි.

Okkamanavissajjananti paṭipajjitabbavissajjetabbe magge. Pucchitvāva gantabbaṃ hoti gahetabbavissajjetabbaṭṭhānassa asallakkhaṇato. Kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ pāpuṇātīti ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā manasikāramattaṃ hotīti adhippāyo. Avibhūtaṃ pana hoti paṭikkūlākārassa suṭṭhu asallakkhaṇato. Tato eva na visesaṃ āvahati.

බැහැර යාම හා අත්හැරීම යනු යා යුතු හා අත්හළ යුතු මාර්ගයන්හිය. ගත යුතු හා අත්හළ යුතු ස්ථාන මැනවින් හඳුනා නොගැනීම නිසා විමසා ම යා යුතුය. 'කර්මස්ථානය අවසානයට පැමිණෙයි' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ආරම්භයේ සිට අවසානය දක්වා මෙනෙහි කිරීම පමණක් සිදු වන බවයි. එහෙත් පිළිකුල් සහගත ස්වභාවය මැනවින් හඳුනා නොගැනීම නිසා එය පැහැදිලි නොවේ. එම හේතුවෙන් ම විශේෂාධිගමයක් (සමාධි විශේෂයක්) ඇති නොකරයි.

Kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ na gacchatīti paṭipāṭiyā sabbakoṭṭhāse manasi karotoyeva vibhūtā hutvā upaṭṭhahanti. Te sātisayaṃ pāṭikkūlato manasi karontassa kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ gaccheyya, imassa pana ativiya dandhaṃ manasi karoto vibhūtato upaṭṭhānameva natthi, kuto paṭikkūlatāya saṇṭhānaṃ. Tenāha ‘‘visesādhigamassa paccayo na hotī’’ti.

කර්මස්ථානය අවසානයට පත් නොවේ යනු පිළිවෙළින් සියලු කොටස් මෙනෙහි කරන්නාට ම ඒවා පැහැදිලිව වැටහෙයි. ඒවා අතිශයින් පිළිකුල් සහගත ලෙස මෙනෙහි කරන්නාට කර්මස්ථානය අවසානයට (ඵලයට) පැමිණෙන්නේය. එහෙත් ඉතා ලත වෙමින් (ප්‍රමාද වෙමින්) මෙනෙහි කරන්නාට පැහැදිලිව වැටහීමක් පවා නැත, එසේ කල්හි පිළිකුල් සහගත බව පිහිටීමක් කොයින්ද? එහෙයින් 'විශේෂාධිගමයට ප්‍රත්‍ය නොවේ' යයි පැවසුහ.

Bahiddhā puthuttārammaṇeti ‘‘asuci paṭikkūla’’nti kesādīsu pavattetabbaṃ asubhānupassanaṃ hitvā subhādivasena gayhamānā kesādayopi idha ‘‘bahiddhā puthuttārammaṇamevā’’ti veditabbā. Rūpādayo hi nīlādivasena puthusabhāvatāya puthuttārammaṇaṃ nāma, nānārammaṇanti attho. Asamādhānaṃ cetaso virūpo khepoti vikkhepo. So satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā sakkaccaṃ kammaṭṭhānaṃ manasi karontena paṭibāhitabbo. Parihāyatīti hāyati. Paridhaṃsatīti vinassati.

බාහිර විවිධ ආරම්මණ යන්නෙහි 'අශුචිය, පිළිකුල්ය' යනුවෙන් කේසාදී කොටස්වල පැවැත්විය යුතු අසුභානුපස්සනාව හැර, ශුභ ආදී වශයෙන් ගන්නා ලද කේසාදී කොටස් ද මෙහි 'බාහිර වූ විවිධ ස්වභාව ඇති ආරම්මණ' ලෙස ම දත යුතුය. රූපාදිය නිල් ආදී වශයෙන් විවිධ ස්වභාව ඇති බැවින් 'පුථුත්තාරම්මණ' නම් වේ, එහි අර්ථය නානා ආරම්මණ යන්නයි. සිතේ අසමාහිත බව හෙවත් විකෘති ලෙස විසිර යාම වික්ෂේපයයි. එය මැනවින් පිහිටුවා ගත් සිහියෙන් යුතුව සකස් කොට කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරන්නා විසින් දුරු කළ යුතුය. 'පරිහායති' යනු පිරිහෙයි යන්නයි. 'පරිධංසති' යනු විනාශ වෙයි යන්නයි.

Yā [Pg.302] ayaṃ kesā lomātiādikā lokasaṅketānugatā. Paṇṇattīti aṭṭha dhamme upādāya paṇṇatti. Taṃ kesādipaṇṇattiṃ. Atikkamitvāti paṭikkūlabhāvanāya atikkamitvā ugghāṭetvā. Tassā ugghāṭitattā tasmiṃ tasmiṃ koṭṭhāse paṭikkūlato upaṭṭhahante ‘‘paṭikkūla’’nti cittaṃ ṭhapetabbaṃ. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ – manussā viya yogāvacaro. Udapānaṃ viya koṭṭhāsā. Tālapaṇṇādisaññāṇaṃ viya kesādipaññatti. Tena manussānaṃ udapāne nhānapivanādi viya yogāvacarassa pubbabhāge kesā lomāti paṇṇattivasena manasikāro. Abhiṇhasañcārena manussānaṃ saññāṇena vinā udapāne kiccakaraṇaṃ viya yogāvacarassa manasikārabalena paṇṇattiṃ atikkamitvā paṭikkūlabhāveyeva cittaṃ ṭhapetvā bhāvanānuyogo. Pubbabhāge…pe… pākaṭo hotīti ‘‘kesā lomā’’tiādinā (ma. ni. 3.154) bhāvanamanuyuñjantassa kesādipaññattiyā saddhiṃyeva koṭṭhāsānaṃ paṭikkūlabhāvo pubbabhāge pākaṭo hoti. Athāti pacchā bhāvanāya vīthipaṭipannakāle. Paṭikkūlabhāveyeva cittaṃ ṭhapetabbanti koṭṭhāsānaṃ paṭikkūlākāreyeva bhāvanācittaṃ pavattetabbaṃ.

කේසා, ලෝමා ආදී වශයෙන් ලෝක සම්මුතියට අනුගත වූ යම් මේ පැනවීමක් වේද, එය ධර්ම අටක් ඇසුරු කොට ගත් ප්‍රඥප්තියකි. එම කේසාදී ප්‍රඥප්තිය ඉක්මවා යනු පිළිකුල් භාවනාව මගින් ප්‍රඥප්තිය ඉක්මවා (ඉවත් කොට) ය. එම ප්‍රඥප්තිය ඉවත් වූ කල්හි ඒ ඒ කොටස්වල පිළිකුල් ස්වභාවය වැටහෙන විට 'පිළිකුල්ය' යනුවෙන් සිත පිහිටුවිය යුතුය. දැන් එම අර්ථය උපමාවකින් පැහැදිලි කරමින් 'යථා හි' යනාදිය පැවසූහ. එහි උපමා සැසඳීම මෙසේය: යෝගාවචරයා මිනිසුන් වැනිය. තිස් දෙකක් වූ කොටස් ළිඳ වැනිය. කේසාදී ප්‍රඥප්තිය තල් කොළ ආදී සලකුණු වැනිය. මිනිසුන්ගේ ළිඳෙහි නෑම, බීම ආදිය මෙන්, යෝගාවචරයාගේ පූර්ව භාගයෙහි 'කේසා, ලෝමා' යන ප්‍රඥප්ති වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම වේ. නිතර යාම ඊම නිසා මිනිසුන් හට සලකුණු නොමැතිව ළිඳෙහි කටයුතු කිරීම මෙන්, යෝගාවචරයාට මෙනෙහි කිරීමේ බලයෙන් ප්‍රඥප්තිය ඉක්මවා පිළිකුල් ස්වභාවයෙහි ම සිත පිහිටුවා භාවනානුයෝගයෙහි යෙදීම දත යුතුය. 'පූර්ව භාගයෙහි... පැහැදිලි වේ' යනු 'කේසා, ලෝමා' යනාදී වශයෙන් භාවනාවෙහි යෙදෙන්නාට කේසාදී ප්‍රඥප්තිය සමඟ ම කොටස්වල පිළිකුල් බව පූර්ව භාගයේදී පැහැදිලි වේ. 'අථ' යනු පසුව භාවනා වීථියට පිළිපන් කාලයෙහිදී ය. 'පිළිකුල් ස්වභාවයෙහි ම සිත පිහිටුවිය යුතුය' යනු කොටස්වල පිළිකුල් සහගත ස්වභාවයෙහි ම භාවනා සිත පැවැත්විය යුතුය යන්නයි.

Anupubbena muñcanaṃ anupubbamuñcanaṃ, anupaṭṭhahantassa anupaṭṭhahantassa muñcananti attho. Kathaṃ pana anupaṭṭhānaṃ hotīti āha ‘‘ādikammikassā’’tiādi. Pariyosānakoṭṭhāsameva āhacca tiṭṭhatīti idaṃ kammaṭṭhānaṃ tantianusārena ādito kammaṭṭhānamanasikāro pavattatīti katvā vuttaṃ. Tathā hissa manasā sajjhāyo viya manasikāro te te koṭṭhāse āmaṭṭhamatte katvā gacchati, na lakkhaṇasallakkhaṇavasena. Yadā pana ne lakkhaṇasallakkhaṇavasena suṭṭhu upadhārento manasi karoti, tadā keci upaṭṭhahanti, keci na upaṭṭhahanti. Tattha paṭipajjanavidhiṃ dassento ‘‘athassā’’tiādimāha. Tattha kammanti manasikārakammaṃ tāva kātabbaṃ. Kīva ciranti? Yāva dvīsu upaṭṭhitesu, tesampi dvinnaṃ eko suṭṭhutaraṃ upaṭṭhahati tāva.

පිළිවෙළින් අත්හැරීම නම් අනුපුබ්බමුඤ්චනයයි, එනම් වැටහෙන්නේ නැති ඒ ඒ කොටස් අත්හැරීම යන්න අර්ථයයි. කෙසේ නම් වැටහෙන්නේ නැති බව වන්නේද යත්? 'ආදිකම්මිකස්ස' යනාදිය පැවසූහ. 'අවසාන කොටසෙහි ම හැපී සිටියි' යනු කර්මස්ථාන ක්‍රමයට අනුව ආරම්භයේ සිට කර්මස්ථාන මෙනෙහි කිරීම පවතින බව සලකා පවසන ලද්දකි. මක්නිසාද යත්, ඔහුගේ මෙනෙහි කිරීම සිතින් සජ්ඣායනා කරන්නාක් මෙන් ඒ ඒ කොටස් ස්පර්ශ මාත්‍රයක් කරමින් යයි මිස ලක්ෂණ මෙනෙහි කිරීමේ වශයෙන් නොයයි. යම් කලෙක ලක්ෂණ මෙනෙහි කිරීමේ වශයෙන් මැනවින් විමසමින් මෙනෙහි කරයිද, එවිට ඇතැම් කොටස් වැටහෙයි, ඇතැම් කොටස් නොවැටහෙයි. එහි පිළිපැදිය යුතු ක්‍රමය දක්වමින් 'අථස්ස' යනාදිය පැවසූහ. එහි 'කර්මය' යනු මෙනෙහි කිරීමේ කර්මය එපමණක් කටයුතුය යන්නයි. 'කොපමණ කලක්ද?' යන්න ප්‍රශ්නයකි. කොටස් දෙකක් වැටහෙන තුරුය, ඒ දෙකෙන් ද එකක් වඩාත් හොඳින් වැටහෙන තුරුය යන්න පිළිතුරයි.

Ukkuṭṭhukkuṭṭhiṭṭhāneyeva uṭṭhahitvāti pubbe viya ekatthakatāya ukkuṭṭhiyā kamena sabbatālesu patitvā uṭṭhahitvā uṭṭhahitvā pariyantatālaṃ[Pg.303], āditālañca āgantvā tato tato tattha tattheva katāya ukkuṭṭhiyā uṭṭhahitvāti attho.

'කෑගසන ලද තැන්වලම නැගී සිට' යනු පෙර මෙන් එක් තැනක කළ කෑගැසීමක් නිසා පිළිවෙළින් සියලු තල් ගස්වල වැටෙමින් නැගී සිටිමින් අවසාන තල් ගසට හෝ පළමු තල් ගසට නොපැමිණ, ඒ ඒ තල් ගස්වලම කළ කෑගැසීම නිසා ඒ ඒ තැනින් නැගී සිටීම යන්න අර්ථයයි.

Dve bhikkhāti dvīsu gehesu laddhabhikkhā.

'භික්ෂා දෙකක්' යනු ගෙවල් දෙකකින් ලැබුණු සිඟාගත් ආහාරයයි.

Appanātoti appanākārato dvattiṃsākāre appanā honti. Kiṃ paccekaṃ koṭṭhāsesu hoti udāhu aññathāti vicāraṇāyaṃ āha ‘‘appanākoṭṭhāsato’’ti, koṭṭhāsato koṭṭhāsatoti attho. Tenāha ‘‘kesādīsū’’tiādi.

'අප්පනාතො' යනු අප්පනා ආකාරයෙනි. දෙතිස් ආකාරයෙහි අප්පනාවෝ වෙති. එය එක් එක් කොටසෙහි වේද නැතහොත් වෙනත් ආකාරයකට වේදැයි විමසීමේදී 'අප්පනා කොට්ඨාසතෝ' යයි පැවසූහ. එහි අර්ථය එක් එක් කොටස බැගින් අප්පනාව වේ යන්නයි. එහෙයින් 'කේසාදීසූ' යනාදිය පැවසූහ.

Adhicittanti samathavipassanācittaṃ.

'අධිචිත්ත' යනු සමථ හා විදර්ශනා සිතයි.

Anuyuttenāti yuttappayuttena, bhāventenāti attho. Kālenakālanti kāle kāle. Samādhinimittaṃ upalakkhitasamādhānākāro samādhi eva. Manasi kātabbanti citte kātabbaṃ, uppādetabbanti attho. Samādhikāraṇaṃ vā ārammaṇaṃ samādhinimittaṃ, taṃ āvajjitabbanti attho. Paggahanimittaupekkhānimittesupi eseva nayo. Ṭhānaṃ atthīti vacanaseso. Taṃ bhāvanā cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya, etassa saṃvattanassa ṭhānaṃ kāraṇaṃ atthīti attho. Taṃ vā manasikaraṇacittaṃ kosajjāya saṃvatteyya, etassa ṭhānaṃ kāraṇaṃ atthīti attho. Mudunti subhāvitabhāvena mudubhūtaṃ, vasībhāvappattanti attho. Muduttā eva kammaññaṃ kammakkhamaṃ kammayoggaṃ. Pabhassaranti upakkilesavigamena parisuddhaṃ, pariyodātanti attho. Na ca pabhaṅgūti kammaniyabhāvūpagamanena na ca pabhijjanasabhāvaṃ suddhantaṃ viya suvaṇṇaṃ viniyogakkhamaṃ. Tenāha ‘‘sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāyā’’ti.

'අනුයුක්ත වූවහු විසින්' යනු නිතර යෙදුණු, භාවනා කරන්නා වූ යන්න අර්ථයයි. 'කාලෙන් කාලං' යනු කලින් කලට ය. 'සමාධි නිමිත්ත' යනු ලකුණු කරන ලද සමාධි ආකාරය ඇති සමාධිය ම ය. 'මෙනෙහි කටයුතුය' යනු සිතෙහි ඇති කරගත යුතුය, උපදවා ගත යුතුය යන්න අර්ථයයි. සමාධියට හේතු වූ ආරම්මණයක් වේද එය සමාධි නිමිත්තයි, එය මෙනෙහි කටයුතුය යනු අර්ථයයි. පග්ගහ නිමිත්ත හා උපේක්ෂා නිමිත්ත සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'ස්ථානයක් ඇත' යනු වාක්‍ය ශේෂයයි. ඒ භාවනා සිත කුසීත භාවය පිණිස පවතින්නේ නම්, එසේ පැවතීමට හේතුවක් (කරුණක්) ඇත යනු අර්ථයයි. නැතහොත් ඒ මෙනෙහි කරන සිත කුසීත භාවයට පත්වීමට කරුණක් ඇත යනු අර්ථයයි. 'මුදු' යනු මැනවින් වැඩූ බැවින් මෘදු වූ, වසීභාවයට පත් වූ යන්න අර්ථයයි. මෘදු බව නිසාම කර්මණ්‍ය වූ, කටයුතුවලට යෝග්‍ය වූ (කම්මක්ඛම) බවට පත් වේ. 'පභස්සර' යනු උපක්ලේශයන් පහ වීමෙන් පිරිසිදු වූ, හාත්පසින් පැහැදුණු යන්න අර්ථයයි. 'පභංගු නොවේ' යනු කර්මණ්‍ය භාවයට පත් වීමෙන් බිඳී යන ස්වභාවයක් නැති, මැනවින් උණු කරන ලද රන් මෙන් ඕනෑම කටයුත්තකට සුදුසු වූ යන්නයි. එහෙයින් 'ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස මැනවින් සමාධිගත වේ' යයි පැවසූහ.

Ukkaṃ bandhatīti mūsaṃ sampādeti. Ālimpetīti ādīpeti jāleti. Tañcāti taṃ piḷandhanavikatisaṅkhātaṃ atthaṃ payojanaṃ assa suvaṇṇakārassa anubhoti pahoti sādheti. Assa vā suvaṇṇassa atthaṃ suvaṇṇakāro anubhoti pāpuṇāti.

'උක්කං බන්ධති' යනු මූසාවක් (කෝවක්) පිළියෙල කිරීමයි. 'ආලිම්පේති' යනු අවුළුවයි, ජ්වලනය කරයි. 'තඤ්ච' යනු ආභරණ විශේෂයන් වශයෙන් කියන ලද ඒ අර්ථය හෙවත් ප්‍රයෝජනය ඒ රන්කරුවාට අනුභව කළ හැකිය, ලැබිය හැකිය, සාධනය කළ හැකිය යන්නයි. එසේත් නැතිනම් ඒ රත්තරන් වල ආභරණ ආදී අර්ථය රන්කරුවා අනුභව කරයි, ලබා ගනියි.

Abhiññāya iddhividhādiñāṇena sacchikaraṇīyassa iddhividhapaccanubhavanādikassa abhiññā sacchikaraṇīyassa. Yassa paccakkhaṃ atthi, so sakkhi. Sakkhino bhabbatā sakkhibhabbatā, sakkhibhavananti vuttaṃ hoti. Sakkhi ca so [Pg.304] bhabbo cāti vā sakkhibhabbo. Ayañhi iddhividhādīnaṃ bhabbo, tattha ca sakkhīti sakkhibhabbo, tassa bhāvo sakkhibhabbatā, taṃ pāpuṇāti. Sati sati āyataneti tasmiṃ tasmiṃ pubbahetuādike kāraṇe sati.

අභිඥාවෙන් හෙවත් ඉද්ධිවිධ ආදී ඥානයන්ගෙන් සාක්ෂාත් කළ යුතු වූ, ඉද්ධිවිධයන් අනුභව කිරීම ආදී වූ දේ අභිඥාවෙන් සාක්ෂාත් කළ යුතු වූ යමෙකුට එය ප්‍රත්‍යක්ෂව ඇද්ද, ඔහු 'සාක්ෂී' (සක්ඛි) නම් වේ. සාක්ෂිකරුවෙකු වීමට ඇති යෝග්‍යතාවය 'සක්ඛිභබ්බතා' නම් වේ; එනම් සාක්ෂි බව (ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන බව) යන්නයි. සාක්ෂිකරුවෙක් ද වූ ඒ සඳහා යෝග්‍ය ද වූ තැනැත්තා 'සක්ඛිබබ්බ' නම් වේ. මක්නිසාද යත්, මොහු ඉද්ධිවිධ ආදියට යෝග්‍ය වූයේ ද, එහිදී ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නෙකු ද වූයේ ද එබැවින් 'සක්ඛිබබ්බ' නම් වේ. ඔහුගේ ස්වභාවය 'සක්ඛිභබ්බතා' වන අතර ඔහු එයට පැමිණෙයි. 'සති සති ආයතනේ' යනු ඒ ඒ පූර්ව හේතු ආදී කරුණු ඇති කල්හි යන්නයි.

Sītibhāvanti nibbānaṃ, kilesadarathavūpasamaṃ vā. Niggaṇhātīti uddhaṭaṃ cittaṃ uddhaccapātato rakkhaṇavasena niggaṇhāti. Paggaṇhātīti līnaṃ cittaṃ kosajjapātato rakkhaṇavasena paggaṇhāti. Sampahaṃsetīti samappavattaṃ cittaṃ tathāpavattiyaṃ paññāya toseti, uttejeti vā. Yadā vā nirassādaṃ cittaṃ bhāvanāya na pakkhandati, tadā jātiādīni saṃvegavatthūni (a. ni. aṭṭha. 1.1.418; itivu. aṭṭha. 37) paccavekkhitvā sampahaṃseti samuttejeti. Ajjhupekkhatīti yadā pana cittaṃ alīnaṃ anuddhataṃ sammadeva bhāvanāvīthiṃ otiṇṇaṃ hoti, tadā paggahaniggahasampahaṃsanesu kañci byāpāraṃ akatvā samappavattesu yugesu sārathi viya ajjhupekkhati upekkhakova hoti. Paṇītādhimuttikoti paṇīte uttame maggaphale adhimutto ninnapoṇapabbhāro.

'සීතිභාවං' යනු නිවනයි, නැතහොත් කෙලෙස් දාහය සංසිඳීමයි. 'නිග්ගණ්හාති' යනු උද්ධච්චයට පත්වීමෙන් වැළැක්වීම මගින් උදම් වූ සිත මැඩපැවැත්වීමයි. 'පග්ගණ්හාති' යනු කුසීතකමට පත්වීමෙන් වැළැක්වීම මගින් හැකිළුණු සිත උනන්දු කරවීමයි. 'සම්පහංසේති' යනු සමව පවතින සිත ඒ ආකාරයෙන්ම පැවතීම සඳහා ප්‍රඥාවෙන් සතුටු කරවීමයි, නැතහොත් උනන්දු කරවීමයි. එසේත් නැතිනම් යම් කලෙක සිත අරමුණෙහි රසයක් නොදැක භාවනාවට යොමු නොවේ ද, එකල්හි ජාති ආදී සංවේග වස්තූන් මෙනෙහි කොට සිත සතුටු කරවයි, මැනවින් උනන්දු කරවයි. 'අජ්ඣුපෙක්ඛති' යනු යම් කලෙක සිත නොහැකිළුණු, උදම් නොවූ, මැනවින්ම භාවනා මාර්ගයට බැසගත් එකක් වේ ද, එකල්හි සිත එසවීම, මැඩපැවැත්වීම හෝ සතුටු කිරීම යන කිසිදු ව්‍යාපාරයක් නොකොට, සමව දිවෙන අසුන් දෙස බලන රියදුරෙකු මෙන් උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වෙයි. 'පණීතාධිමුත්තිකො' යනු ප්‍රණීත වූ උත්තම මාර්ග ඵලයන් කෙරෙහි නැඹුරු වූ, යොමු වූ, බර වූ තැනැත්තායි.

Suggahitaṃ katvāti yathāvuttaṃ uggahakosallasaṅkhātaṃ vidhiṃ suṭṭhu uggahitaṃ pariyāpuṇanādinā supariggahitaṃ katvā. Suṭṭhu vavatthapetvāti manasikārakosallasaṅkhātaṃ vidhiṃ sammadeva sallakkhaṇavasena upadhāretvā. Visesanti pubbenāparaṃ bhāvanāya visesaṃ. Punappunaṃ parivattetvāti kammaṭṭhānatantiṃ paguṇabhāvaṃ pāpento bhiyyo bhiyyo vācāya, manasā ca parivattetvā. Gaṇṭhiṭṭhānanti yathā rukkhassa dubbinibhedo araññassa vā gahanabhūto padeso ‘‘gaṇṭhiṭṭhāna’’nti vuccati, evaṃ kammaṭṭhānatantiyā atthato dubbinibhedo gahanabhūto ca padeso ‘‘gaṇṭhiṭṭhāna’’nti vuccati. Taṃ paripucchanādiladdhena ñāṇapharasunā chinditvā.

'සුග්ගහිතං කත්වා' යනු ඉහත කී උද්ග්‍රහණ කෝසල්‍යය නම් වූ ක්‍රමය මැනවින් උගෙන, හැදෑරීම ආදියෙන් මැනවින් පිරිසිඳ ගැනීමයි. 'සුට්ඨු වවත්ථපෙත්වා' යනු මනසිකාර කෝසල්‍යය නම් වූ ක්‍රමය මැනවින් ලක්ෂණ වශයෙන් සලකා විමසා බැලීමයි. 'විසෙසං' යනු පූර්ව අවස්ථාවට වඩා පසුව භාවනාවෙහි ඇති වන විශේෂයයි. 'පුනප්පුනං පරිවත්තෙත්වා' යනු කමටහන් පෙළ දහම ප්‍රගුණ වන තෙක් නැවත නැවතත් වචනයෙන් හා සිතින් මෙනෙහි කිරීමයි. 'ගණ්ඨිට්ඨානං' යනු යම් සේ ගසක පැළීමට අපහසු කොටසක් හෝ වනයක ඝන වූ ප්‍රදේශයක් 'ගණ්ඨිට්ඨාන' (ගැට සහිත තැනක්) යැයි කියනු ලැබේ ද, එමෙන්ම කමටහන් පෙළෙහි අර්ථය අනුව විභජනය කිරීමට අපහසු වූ ද ඝන වූ අවබෝධයට අපහසු වූ ද කොටස 'ගණ්ඨිට්ඨාන' යැයි කියනු ලැබේ. එය විචාරීම ආදියෙන් ලත් ප්‍රඥාව නමැති පොරවෙන් කපා දැමිය යුතුය.

Nimittanti kammaṭṭhānanimittaṃ, asubhākāro. Edisena payojanena luñcanampi anavajjanti dassetuṃ ‘‘luñcitvā’’ti vuttaṃ. Chinnaṭṭhāneti muṇḍitaṭṭhāne. Vaṭṭatiyeva nissaraṇajjhāsayena olokanato. Ussadavasenāti aphalitānaṃ, phalitānaṃ vā bahulatāvasena. Disvāva nimittaṃ gahetabbaṃ dassanayogyatāya tacapañcakassa, itaresu sutvā ca ñatvā ca nimittaṃ gahetabbaṃ.

'නිමිත්තං' යනු කර්මස්ථාන නිමිත්තයි, අසුභ ස්වභාවයයි. මෙබඳු ප්‍රයෝජනයක් සඳහා කෙස් උදුරා දැමීම ද නිවැරදි බව දැක්වීමට 'ලුඤ්චිත්වා' (උදුරා) යැයි කියන ලදී. 'ඡින්නට්ඨානේ' යනු මුඩු කරන ලද ස්ථානයෙහිය. සංසාරයෙන් එතෙර වීමේ අදහසින් බැලීම නිසා එය සුදුසුම වේ. 'උස්සදවසෙන' යනු නුවණින් නොදුටු හෝ දුටු කෙස්වල බහුලත්වය අනුවයි. කෙස්, ලොම්, නිය, දත්, සම් යන තචපඤ්චක කමටහන බැලීමට සුදුසු බැවින් දැකීමෙන්ම නිමිත්ත ගත යුතුය. සෙසු කොට්ඨාසයන්හි ඇසීමෙන් හා දැනගැනීමෙන් නිමිත්ත ගත යුතුය.

Koṭṭhāsavavatthāpanakathāvaṇṇanā

කොට්ඨාස වවත්ථාපන කථාවේ වර්ණනාව (විස්තරය).

182. Addāriṭṭhakavaṇṇāti [Pg.305] abhinavāriṭṭhaphalavaṇṇā. Kaṇṇacūḷikāti uparikaṇṇasakkhalikāya parabhāgaṃ sandhāya vuttaṃ. Tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā, kathaṃ? Dve kesā ekato natthīti.

182. 'අද්දාරිට්ඨකවණ්ණා' යනු අලුත් අරළු ඵලයක වර්ණය බඳු වූ වර්ණ ඇත්තාහ. 'කණ්ණචූළිකා' යනු කන් පෙත්තේ ඉහළ කොටස සම්බන්ධයෙන් කියන ලදී. හරහට එකිනෙකින් වෙන් වී ඇත. ඒ කෙසේද? කෙස් දෙකක් එක්ව නැත යනුවෙනි.

Āsayoti nissayo, paccayoti attho.

'ආසයෝ' යනු නිශ්‍රයයි (ඇසුරයි), 'ප්‍රත්‍යය' යනු අර්ථයයි.

184. Asambhinnakāḷakā aññena vaṇṇena asammissakāḷakā.

184. 'අසම්භින්නකාළකා' යනු වෙනත් වර්ණයන් සමග මිශ්‍ර නොවූ කළු පැහැති කෙස්ය.

185. Pattasadisattā nakhā eva nakhapattāni. Nakhā tiriyaṃ aññamaññena paricchinnāti visuṃ vavatthitataṃ sandhāya vuttaṃ. Tameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘dve nakhā ekato natthī’’ti āha.

185. පත්‍ර (කොළ) වලට සමාන බැවින් නියපොතු වලටම 'නඛපත්ත' (නිය පත්) යැයි කියනු ලැබේ. නියපොතු හරහට එකිනෙකින් වෙන් වී පවතී යන්නෙන් අදහස් කළේ වෙන් වෙන්ව පිහිටා ඇති බවයි. එම අර්ථයම දැක්වීමට 'නියපොතු දෙකක් එක්ව නැත' යැයි පවසන ලදී.

186. Dantapāḷiyāti dantāvaliyā. Yānakaupatthambhinīti sakaṭassa dhuraṭṭhāne upatthambhakadaṇḍo. Dantānaṃ ādhārabhūtā aṭṭhi hanukaṭṭhi.

186. 'දන්තපාළියා' යනු දත් පෙළයි. 'යානකඋපත්ථම්භිනී' යනු කරත්තයේ වියගහෙහි රඳවන ආධාරක දණ්ඩයි. දත්වලට ආධාරකයක් වන ඇටය හනු ඇටය (නිකට ඇටය) නම් වේ.

187. Saṅkaḍḍhiyamānāti sampiṇḍiyamānā. Kosakārakakoso upalliṇḍupoṭṭalakaṃ, yaṃ ‘‘koseyyaphala’’ntipi vuccati. Puṭabandhaupāhano sakalapiṭṭhipādacchādanaupāhano. Ānisadaṃ āsanapadeso. Tūṇiro sarāvāso. Galakañcukaṃ kaṇṭhattāṇaṃ. Kīṭakulāvakaṃ kharamukhakuṭi.

187. 'සංකඩ්ඪියමානා' යනු ගුළි කරන ලද කල්හිය. 'කෝසකාරකකෝසෝ' යනු පට පණුවාගේ කෝෂයයි (ගෙයයි), එයට 'කෝසෙය්‍යඵල' යැයි ද කියනු ලැබේ. 'පුටබන්ධඋපාහනෝ' යනු සම්පූර්ණ විලුඹ සහ පාදය වසන පාවහනයි. 'ආනිසදං' යනු වාඩි වන ප්‍රදේශයයි. 'තූණීරෝ' යනු ඊතල කොපුවයි. 'ගලකඤ්චුකං' යනු බෙල්ල ආරක්ෂා කරන ආභරණ විශේෂයකි. 'කීටකුලාවකං' යනු රළු මුඛයක් ඇති පණුවෙකුගේ කූඩුවයි.

Anulomena paṭilomena cāti ettha aṃsapadesato paṭṭhāya bāhuno piṭṭhipadesena otaraṇaṃ anulomo, maṇibandhato paṭṭhāya bāhuno purimabhāgena ārohanaṃ paṭilomo. Teneva nayenāti dakkhiṇahatthe vuttena nayena anulomena paṭilomena cāti attho. Sukhumampīti yathāvuttaoḷārikacammato sukhumaṃ. Antomukhacammādikoṭṭhāsesu vā tacena paricchinnattā yaṃ durupalakkhaṇīyaṃ, taṃ ‘‘sukhuma’’nti vuttaṃ. Tañhi vuttanayena ñāṇena tacaṃ vivaritvā passantassa pākaṭaṃ hoti. Idha chavipi tacagatikā evāti ‘‘taco upari ākāsena paricchinno’’ti vutto.

'අනුලෝම වශයෙන් හා ප්‍රතිලෝම වශයෙන්' යන්නෙහි, උරහිස් ප්‍රදේශයේ සිට අතෙහි පිටුපස පැත්තෙන් පහළට පැමිණීම අනුලෝමයයි; මැණික්කටුව ප්‍රදේශයේ සිට අතෙහි ඉදිරිපස කොටසින් ඉහළට යෑම ප්‍රතිලෝමයයි. 'තේනේව නයේන' යනු දකුණු අතෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම අනුලෝම හා ප්‍රතිලෝම වශයෙන් යන්න අර්ථයයි. 'සුඛුමම්පි' යනු ඉහත කී රළු සමට වඩා සියුම් වූවකි. මුඛය ඇතුළත සම ආදී කොට්ඨාසයන්හි සමෙන් වෙන්ව පවතින බැවින් යමක් හඳුනා ගැනීමට අපහසු ද, එය 'සුඛුම' (සියුම්) යැයි කියන ලදී. එය ඉහත කී ක්‍රමයට ප්‍රඥාවෙන් සම විවර කොට බලන්නාට පැහැදිලි වේ. මෙහිදී සිවිය ද සමේම ස්වභාවය ගන්නා බැවින් 'සම ඉහළින් අහසින් (අවකාශයෙන්) වෙන් වී ඇත' යැයි කියන ලදී.

188. Nisadapoto [Pg.306] silāputtako. Uddhanakoṭīti mattikāpiṇḍena katauddhanassa koṭi. Tālaguḷapaṭalaṃ nāma pakkatālaphalalasikaṃ tālapaṭṭikādīsu limpitvā sukkhāpetvā uddharitvā gahitapaṭalaṃ. Sukhumanti yathāvuttamaṃsato sukhumaṃ. Paṇhikamaṃsādithūlānaṃ sakalasarīrassa kisānaṃ yebhuyyena maṃsena paṭicchāditattā vuttaṃ ‘‘tiriyaṃ aññamaññena paricchinna’’nti.

188. 'නිසදපෝතෝ' යනු බෙහෙත් අඹරන ගලෙහි කුඩා ගලයි. 'උද්ධනකෝටී' යනු මැටි පිඩකින් සාදන ලද ලිපක කෙළවරයි. 'තාලගුළපටලං' නම් ඉදුණු තල් ගෙඩි යුෂ තල් පත් ආදියෙහි ගල්වා, වියළා, පසුව ගලවා ගත් තට්ටුවයි. 'සුඛුමං' යනු ඉහත කී මස්වලට වඩා සියුම් වූ විලුඹ මස් ආදියයි. ස්ථූල පුද්ගලයන්ගේ මුළු ශරීරයම ද, කෘෂ පුද්ගලයන්ගේ බොහෝ සෙයින් මස්වලින් ද වැසී පවතින බැවින් 'හරහට එකිනෙකින් වෙන් වී ඇත' යැයි කියන ලදී.

189. Jālākāro kañcuko jālakañcuko. Visuṃ vavatthitabhāveneva nhārū tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā.

189. දැලක ආකාරය ඇති කඤ්චුකය (සට්ටම) ජාලකඤ්චුක නම් වේ. නහර එකිනෙකට මිශ්‍ර නොවී වෙන් වෙන්ව පිහිටා ඇති බැවින් හරහට එකිනෙකින් වෙන් වී පවතී.

190. Dantānaṃ visuṃ gahitattā ‘‘ṭhapetvā dvattiṃsa dantaṭṭhīnī’’ti vuttaṃ. Ekaṃ jaṇṇukaṭṭhi, ekaṃ ūruṭṭhīti eka-ggahaṇaṃ ‘‘ekekasmiṃ pāde’’ti adhikatattā. Evaṃ timattānīti evaṃ mattasaddehi ānisadaṭṭhiādīni idha avuttānipi dassetīti veditabbaṃ. Evañca katvā ‘‘atirekatisataaṭṭhikasamussaya’’nti (visuddhi. 1.122) idañca vacanaṃ samatthitaṃ hoti.

190. දත් වෙන්ව ගත් බැවින් 'දත් තිස් දෙක හැර ඇට' යැයි කියන ලදී. 'එක් දණහිස් ඇටයක්, එක් කලවා ඇටයක්' යැයි 'එක' යන වචනය යෙදුවේ 'එක් එක් පාදයෙහි' යන්නට සම්බන්ධ වන බැවිනි. 'මෙසේ ප්‍රමාණ වූ' යන වචනයෙන් මෙහි සඳහන් නොවූ උකුල් ඇට ආදිය ද දක්වන බව දත යුතුය. මෙසේ කිරීමෙන් 'තුන් සියයකට අධික ඇට සමූහය' යන වචනය ද තහවුරු වේ.

Kīḷāgoḷakāni suttena bandhitvā aññamaññaṃ ghaṭṭetvā kīḷanagoḷakāni. Dhanukadaṇḍo dārakānaṃ kīḷanakakhuddakadhanukaṃ. Tattha jaṅghaṭṭhikassa patiṭṭhitaṭṭhānanti jaṇṇukaṭṭhimhi pavisitvā ṭhitaṭṭhānanti adhippāyo. Tena ūruṭṭhinā patiṭṭhitaṃ ṭhānaṃ yaṃ kaṭiṭṭhino, taṃ aggacchinnamahāpunnāgaphalasadisaṃ.

කෙළිගොළු (බෝල) යනු නූලකින් බැඳ එකිනෙක ගැටෙන්නට සලස්වන ලද ක්‍රීඩා භාණ්ඩ විශේෂයකි. ධනුකදණ්ඩ යනු දරුවන්ගේ ක්‍රීඩා පිණිස වූ කුඩා දුන්නකි. එහි 'ජංඝට්ඨිකස්ස පතිට්ඨිතට්ඨානං' යන්නෙන් දණහිස් ඇටයට ඇතුල් වී පිහිටි ස්ථානය අදහස් වේ. එම ඌරු ඇටය (කළවා ඇටය) පිහිටා ඇති උකුල් ඇටයේ යම් ස්ථානයක් ඇද්ද, එය අග සිඳින ලද මහත් වූ පෝන්නාග ඵලයක් (දොඹ ගෙඩියක්) වැනිය.

Kumbhakārena nipphāditaṃ uddhanaṃ kumbhakārikauddhanaṃ. Sīsakapaṭṭaveṭhakaṃ veṭhetvā ṭhapitaṃ sīsamayaṃ paṭṭakaṃ. Yena suttaṃ kantanti, tasmiṃ takkamhi vijjhitvā ṭhapitagoḷakā vaṭṭanā nāma, vaṭṭanānaṃ āvaḷi vaṭṭanāvaḷi.

කුඹල්කරු විසින් සාදන ලද උඳුන 'කුම්භකාරිකඋද්ධන' නම් වේ. 'සීසකපට්ටවේඨක' යනු ඔතා තබන ලද ඊයම් පටියකි. යම් තක්කයකින් (නූල් කටින උපකරණයකින්) නූල් කටිත් ද, එම තක්කයේ විද ඇතුල් කර තබන ලද වටකුරු දෑ 'වට්ටනා' නම් වේ. වට්ටනාවන්ගේ පෙළ 'වට්ටනාවළි' නම් වේ.

Maṇḍalākārena chinnavaṃsakaḷīrakhaṇḍāni vaṃsakaḷīracakkalakāni. Avalekhanasatthakaṃ ucchutacāvalekhanasatthakaṃ.

වටකුරු ආකාරයට කපන ලද උණ කරටි කැබලි 'වංසකළීරචක්කලක' නම් වේ. 'අවලේඛනසත්ථක' යනු උක් පොතු සූරන කුඩා පිහියයි.

192. Vakkabhāgena paricchinnanti vakkapariyantena bhāgena paricchinnaṃ. Ito paresupi evarūpesu eseva nayo.

192. 'වක්කභාගේන පරිච්ඡින්නං' යනු වකුගඩුවේ කෙළවර වූ කොටසින් වෙන් කරන ලද යන්නයි. මෙතැන් සිට ඉදිරියට ඇති මෙබඳු දේ කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම යෙදේ.

193. Yaṃ nissāyāti yaṃ lohitaṃ nissāya, nissayanissayopi ‘‘nissayo’’tveva vuccati. Bhavati hi kāraṇakāraṇepi kāraṇavohāro yathā ‘‘corehi gāmo daḍḍho’’ti. Atha vā yasmiṃ rūpakalāpe hadayavatthu[Pg.307], tampi lohitagatikameva hutvā tiṭṭhatīti ‘‘yaṃ nissāyā’’ti vuttaṃ.

193. 'යං නිස්සාය' යනු යම් ලේ ප්‍රමාණයක් ඇසුරු කොට ගෙන යන්නයි. නිශ්‍රයෙහි නිශ්‍රයට ද 'නිශ්‍රය' (නිස්සය) යනුවෙන් ම කියනු ලැබේ. 'සොරුන් විසින් ගම දවන ලදී' යන ව්‍යවහාරය මෙන්, හේතුවක හේතුවට ද 'හේතු' යන ව්‍යවහාරය පවතී. නොහොත් යම් රූප කලාපයක හෘදය වස්තුව පවතී ද, එය ද ලේ හා සම්බන්ධ වූවක් ම වී පවතින බැවින් 'යං නිස්සාය' යැයි කියන ලදී.

194. Paṇḍukadhātukanti paṇḍusabhāvaṃ.

194. 'පණ්ඩුකධාතුකං' යනු මළානික (පඬු) ස්වභාවයයි.

195. Pariyonahanamaṃsanti paṭicchādakamaṃsaṃ.

195. 'පරියෝනහනමංසං' යනු වසා සිටින (වැස්මක් බඳු වූ) මස් පිඩයි.

196. Udarajivhāmaṃsanti jivhāsaṇṭhānaṃ udarassa matthakapasse tiṭṭhanakamaṃsaṃ. ‘‘Nīla’’nti vatvā nīlaṃ nāma bahudhātukanti āha ‘‘nigguṇḍipupphavaṇṇa’’nti.

196. 'උදරජිව්හාමංසං' යනු ආමාශයේ මතුපිට පැත්තේ පිහිටි දිවක හැඩය ඇති මස් පිඩයි. 'නීල' (නිල්) යැයි කියා, නිල් පාට බොහෝ ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'නික මල් පැහැය ඇති' යැයි කීහ.

197. Papphāsamaṃsanti yathāṭhāne eva lambitvā thokaṃ parivattakamaṃsaṃ. Nirasanti nihīnarasaṃ. Nirojanti nippabhaṃ, ojārahitaṃ vā.

197. 'පප්ඵාසමංසං' යනු නියමිත ස්ථානයෙහි ම එල්ලී පවතින මඳක් පෙරළුණු මස් පිඩයි. 'නිරස' යනු රසයෙන් තොර වූ යන්නයි. 'නිරෝජ' යනු දීප්තියක් නැති වූ හෝ පෝෂණ ගුණයෙන් තොර වූ හෝ යන්නයි.

198. Obhaggāti avabhujitvā ṭhitā. Sakkharasudhāvaṇṇanti marumbehi katasudhāvaṇṇaṃ. ‘‘Setasakkharasudhāvaṇṇa’’ntipi pāṭho, setasakkharavaṇṇaṃ, sudhāvaṇṇañcāti attho.

198. 'ඕභග්ගා' යනු යටට නැමී පවතින යන්නයි. 'සක්ඛරසුධාවණ්ණං' යනු බොරළු වලින් කරන ලද හුණු බදාමයක පැහැයයි. 'සේතසක්ඛරසුධාවණ්ණං' යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතී, එහි අර්ථය සුදු බොරළු පැහැය සහ බදාම පැහැය යන්නයි.

199. Antassa ābhujitvā ābhujitvā ṭhitappadesā antabhogaṭṭhānāni. Tesaṃ bandhanabhūtaṃ antaguṇaṃ nāmāti dassento āha ‘‘antaguṇanti antabhogaṭṭhānesu bandhana’’nti. Kuddālapharasukammādīni karontānaṃ antabhoge agaḷante ekato ābandhitvā, kiṃ viya? Yantasuttakamiva yantaphalakānīti. Kimiva tattha ṭhitanti āha ‘‘pādapuñchana…pe… ṭhita’’nti. Purimañcettha ābandhanassa, dutiyaṃ ṭhānākārassa nidassananti daṭṭhabbaṃ.

199. බඩවැලේ වළලු ගැසී පිහිටි ස්ථාන 'අන්තභෝග' ස්ථාන නම් වේ. ඒවා බැඳ තබන කුඩා බඩවැල 'අන්තගුණ' බව දක්වමින් 'අන්තගුණන්ති අන්තභෝගට්ඨානේසු බන්ධනං' යැයි වදාළහ. උදලු, පොරෝ ආදියෙන් වැඩ කරන්නන්ගේ බඩවැල් වළලු ගැලවී නොයන සේ එකට බැඳ තබන්නේ යන්ත්‍රයක ලෑලි එකට බඳින නූලක් මෙනි. එහි කෙසේ පිහිටා තිබේ ද යත්, පාවිස්නක් මෙන් පිහිටා ඇති බව වදාළහ. මෙහි පළමු උදාහරණය බැඳී පවතින ආකාරය දැක්වීමටත්, දෙවන උදාහරණය පිහිටා ඇති ආකාරය දැක්වීමටත් බව දත යුතුය.

200. Asitaṃ nāma bhuttaṃ odanādi. Pītaṃ nāma pivanavasena ajjhohaṭapānakādi. Khāyitaṃ nāma saṃkhāditaṃ piṭṭhamūlaphalakhajjādi. Sāyitaṃ nāma assāditaṃ ambapakkamadhuphāṇitādi.

200. 'අසිත' යනු අනුභව කරන ලද බත් ආදියයි. 'පීත' යනු පානය කරන ලද දෑයි. 'ඛායිත' යනු සපා කන ලද පිටි කෑම, අල වර්ග, පලතුරු ආදියයි. 'සායිත' යනු රස විඳින ලද ඉදුණු අඹ, මී පැණි, උක් පැණි ආදියයි.

Yatthāti yasmiṃ udare. Yanti ca udarameva paccāmasati. Yattha pānabhojanādīni patitvā tiṭṭhatīti sambandho. Suvānavamathu sārameyyavantaṃ. Vivekanti vibhāgaṃ.

'යත්ථ' යනු යම් ආමාශයක ද යන්නයි. 'යං' යන පදයෙන් ද ආමාශය ම අදහස් කෙරේ. යම් තැනක පාන වර්ග හා භෝජන වර්ග වැටී පවතී ද යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'සුවානවමථු' යනු බල්ලෙකුගේ වමනයයි. 'විවේක' යනු වෙන් කිරීමයි.

201. Heṭṭhānābhipiṭṭhikaṇṭakamūlānaṃ [Pg.308] antareti purimabhāgavasena nābhiyā heṭṭhāpadesassa pacchimabhāgavasena heṭṭhimapiṭṭhikaṇṭakānaṃ vemajjhe. Veḷunāḷikasadiso padesoti adhippāyo.

201. 'හෙට්ඨානාභිපිට්ඨිකණ්ටකමූලානං අන්තරේ' යනු ඉදිරි පසින් නාභියට පහළ කොටසත්, පසුපසින් කොඳු ඇට පෙළේ පහළ කොටසත් අතර මැද පිහිටි ස්ථානයයි. එය උණ බටයක් වැනි ප්‍රදේශයක් බව අදහසයි.

202. Samohitanti nicitaṃ.

202. 'සමෝහිතං' යනු රැස් කරන ලද යන්නයි.

204. Pūtibhāvaṃ āpannaṃ kukkuṭaṇḍaṃ pūtikukkuṭaṇḍaṃ. Uddeko pittādīhi vinā kevalo uddhaṅgamavāto.

204. කුණු වූ කුකුළු බිත්තරය 'පූතිකුක්කුටණ්ඩ' නම් වේ. 'උද්දේක' යනු පිත ආදිය රහිතව හුදෙක් ඉහළට නගින වාතයයි (ඇඹුල් රසැති වාතය).

205. Ācāmo avassāvanakañjikaṃ.

205. 'ආචාම' යනු බත් පෙරා ගත් කඳියයි.

206. Vakkahadayayakanapapphāse temayamānanti ettha yakanaṃ heṭṭhābhāgapūraṇeneva temeti, itarāni tesaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharaṇenāti daṭṭhabbaṃ.

206. 'වක්ක හදය යකන පප්ඵාසේ තේමයමානං' යන මෙහි දී, අක්මාව යට කොටස පිරීමෙන් ම තෙමෙයි; සෙසු වකුගඩුව, හෘදය හා පෙනහලු යන කොටස් ඒවාට උඩින් ස්වල්පය බැගින් වැගිරීමෙන් තෙමෙන බව දත යුතුය.

207. Utuvikāro uṇhavalāhakādihetuko. Visamacchinno bhisādikalāpo visamaṃ udakaṃ paggharati, evamevaṃ sarīraṃ kesakūpādivivarehi upari, heṭṭhā, tiriyañca sedaṃ visamaṃ paggharatīti dassetuṃ visamacchinna-ggahaṇaṃ kataṃ.

207. 'උතුවිකාර' යනු රස්නය, වලාකුළු ආදිය හේතුවෙන් ඇති වන්නකි. අසමාන ලෙස කපන ලද නෙළුම් දඬු මිටියකින් අසමාන ලෙස ජලය වැගිරෙන්නාක් මෙන්, ශරීරය ද ලොම් සිදුරු ආදියෙන් ඉහළින්, පහළින් සහ හරස් අතට අසමාන ලෙස දාඩිය පිට කරන බව දැක්වීමට 'විසමච්ඡින්න' යන්න යොදන ලදී.

208. Visamāhāranti tadāpavattamānasarīrāvatthāya asappāyāhāraṃ, atikaṭukaaccuṇhādivisabhāgāhāraṃ vā. Sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 356) pana ‘‘visabhāgāhāra’’ntveva vuttaṃ tadā pavattamānānaṃ dhātūnaṃ visabhāgattā.

208. 'විසමාහාර' යනු එකල පවත්නා ශරීර අවස්ථාවට අහිතකර වූ ආහාරයයි, නැතහොත් ඉතා සැර වූ හෝ ඉතා රස්නය වූ හෝ නොගැලපෙන ආහාරයයි. සම්මෝහවිනෝදනියෙහි නම් 'විසභාගාහාර' යනුවෙන් ම පවසා ඇත. එය එසේ පවසා ඇත්තේ එකල පවත්නා ධාතූන්ට ඒවා නොගැලපෙන බැවිනි.

209. ‘‘Nhānakāle’’ti idaṃ udakassa upari sinehassa sambhavadassanatthaṃ vuttaṃ. Paribbhamantasinehabinduvisaṭasaṇṭhānāti visaṭaṃ hutvā paribbhamantasinehabindusaṇṭhānā. Utuvisabhāgo bahiddhāsamuṭṭhāno. Dhātuvisabhāgo antosamuṭṭhāno. Te padesāti te hatthatalādipadesā.

209. 'ස්නාන කාලයෙහි' යනු ජලය මතුපිට තෙල් හටගන්නා බව දැක්වීමට වදාළකි. 'පරිබ්භමන්තසිනේහබින්දු විසටසණ්ඨානා' යනු විසිරී ගොස් කැරකෙන තෙල් බින්දු වල හැඩය ඇති යන්නයි. ඍතු අසමානතාව පිටතින් හටගන්නකි. ධාතු අසමානතාව ඇතුළතින් හටගන්නකි. 'ඒ ප්‍රදේශ' යනු අත්ල ආදී ප්‍රදේශයන් ය.

210. Kiñcīti uṇhādirasānaṃ aññataraṃ āhāravatthu. Nesanti sattānaṃ. Hadayaṃ āgilāyatīti visabhāgāhārādiṃ paṭicca hadayappadeso vivattati.

210. 'කිඤ්චි' යනු රස්නය ආදී රසයන්ගෙන් යුත් යම් ආහාර වස්තුවකි. 'නේසං' යනු සත්වයන්ගේ යන්නයි. 'හදයං ආගිලායති' යනු නොගැලපෙන ආහාර ආදිය නිසා හෘදය ප්‍රදේශය වෙනස් වන (කළඹෙන) බවයි.

211. Dadhino [Pg.309] vissandanaaccharaso dadhimuttaṃ. Gaḷitvāti sanditvā. Tālumatthakavivarena otaritvāti matthakavivarato āgantvā tālumatthakena otaritvā.

211. මුදවන ලද කිරි වලින් වැගිරෙන පැහැදිලි දියරය 'දධිමුත්ත' (මෝරු) නම් වේ. 'ගළිත්වා' යනු වැගිරී යන්නයි. 'තාලුමත්තකවිවරේන ඕතරිත්වා' යනු හිස්මුදුනෙහි සිදුරකින් පැමිණ තල්ල මතුපිටින් පහළට බැස යන්නයි.

212. Telaṃ viya sakaṭassa nābhiakkhasīsānaṃ aṭṭhisandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānā. Kaṭakaṭāyantīti ‘‘kaṭa kaṭā’’ti saddaṃ karonti. Anuravadassanaṃ hetaṃ. Dukkhantīti dukkhitāni sañjātadukkhāni honti.

212. කරත්තයක පට්ටල සහ අැක්සල කෙළවරට තෙල් දමන්නාක් මෙන්, ඇට සන්ධි වල තෙල් ගෑමේ කටයුත්ත සිදු කරයි. 'කටකටායන්ති' යනු 'කට කට' යන ශබ්දය නැඟීමයි. මෙය අනුකරණ ශබ්දයක් දැක්වීමකි. 'දුක්ඛන්ති' යනු දුකට පත් වූ (වේදනා ඇති වූ) බවයි.

213. Samūlakūlamāsaṃ jhāpetvā chārikaṃ avassāvetvā gahitayūso māsakhāro. Ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ candanikā. Ravaṇaghaṭaṃ nāma pakatiyā sammukhameva hoti. Yassa pana āraggamattampi udakassa pavisanamukhaṃ natthi, taṃ dassetuṃ ‘‘amukhe ravaṇaghaṭe’’ti vuttaṃ. Āyūhananti samīhanaṃ.

213. මුල් සහිත මුං වර්ග පුලුස්සා, එම අළු දිය කර පෙරා ගත් ජලය 'මාසඛාර' නම් වේ. ඉඳුල් පැන් සහ ගර්භ මල ආදිය බැහැර කරන ස්ථානය 'චන්දනිකා' නම් වේ. 'රවණඝට' (යවනඝට) නම් වූ බඳුන සාමාන්‍යයෙන් මුවවිටක් සහිත වූවකි. එහෙත් යම් බඳුනක ඉදිකටු තුඩක් තරම්වත් ජලය ඇතුල් වන සිදුරක් නැද්ද, එය දැක්වීමට 'අමුඛේ රවණඝටේ' යැයි වදාළහ. 'ආයූහන' යනු උත්සාහ කිරීමයි.

214. Evañhītiādi yathāvuttāya uggahakosallapaṭipattiyā nigamanaṃ. Idāni yathāvuttaṃ manasikārakosallapaṭipattimpi nigamanavasena gahetvā kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetvā dassetuṃ ‘‘anupubbato’’tiādi āraddhaṃ. Tattha paṇṇattisamatikkamāvasāneti kesādipaṇṇattisamatikkamavasena pavattāya bhāvanāya avasāne. Apubbāpariyamivāti ekajjhamiva. Kesāti iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, evamādinā iminā pakārena vāti attho. Te dhammāti vaṇṇādivasena vavatthāpitā paṭikkūlākārato upaṭṭhitā koṭṭhāsadhammā.

214. "එවංහි" යනාදිය මීට පෙර පවසන ලද උග්‍රහකෝසල්ල පිළිවෙතෙහි (ඉගෙනීමේ කුසලතාව) නිගමනයයි. දැන් පවසන ලද මනසිකාරකෝසල්ල පිළිවෙත ද නිගමන වශයෙන් ගෙන කමටහන මස්තකප්‍රාප්ත කර (නිමාවට පත් කර) පෙන්වනු පිණිස "අනුපුබ්බතෝ" යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි "පණ්ණත්තිසමතික්කමාවසානේ" යනු කේශාදී ප්‍රඥප්තීන් ඉක්මවා යාමෙන් පැවති භාවනාවේ අවසානයෙහි යන්නයි. "අපුබ්බං අපරියමිව" යනු එකවරක් මෙනි. "කේසාති" යන්නෙහි 'ඉති' ශබ්දය ආදී යන අර්ථයෙහි හෝ ආකාර යන අර්ථයෙහි හෝ වේ. එනම් 'මේ ආකාරයෙන්' යන අර්ථයයි. "තේ ධම්මා" යනු වර්ණාදී වශයෙන් ව්‍යවස්ථාපනය කරන ලද, පිළිකුල් සහගත ආකාරයෙන් ඉදිරිපත් වූ කොට්ඨාස ධර්මයන් ය.

Bahiddhāpīti sasantānato bahipi, parasantānakāyepīti attho. Manasikāraṃ upasaṃharatīti yathāvuttaṃ paṭikkūlamanasikāraṃ upaneti. Yathā idaṃ, tathā etanti. Evaṃ sabbakoṭṭhāsesu pākaṭībhūtesūti yathā attano kāye, evaṃ paresampi kāye sabbesu kesādikoṭṭhāsesu paṭikkūlavasena vibhūtabhāvena upaṭṭhitesūti attho. Ayamettha kasiṇesu vaḍḍhanasadiso yogino bhāvanāviseso dassito.

"බහිද්ධාපි" යනු තමාගේ සන්තානයෙන් බැහැර වූ, අන් අයගේ ශරීරයෙහි ද යන අර්ථයයි. "මනසිකාරං උපසංහරති" යනු පවසන ලද පිළිකුල් මනසිකාරය "මාගේ මේ ශරීරය යම් සේ ද, එය ද එසේමය" යනුවෙන් තමා වෙත පමුණුවා ගැනීමයි. "ඒවං සබ්බකෝට්ඨාසේසු පාකටීභූතේසු" යනු තමාගේ ශරීරයෙහි මෙන්ම අන් අයගේ ශරීරවල ද කේශාදී සියලු කොට්ඨාසයන් පිළිකුල් වශයෙන් පැහැදිලිව වැටහෙන කල්හි යන්නයි. මෙහිදී කසිණ වැඩීමේදී මෙන් යෝගාවචරයාගේ භාවනාමය විශේෂයක් පෙන්වන ලදී.

Anupubbamuñcanādīti ādi-saddena suttantanayena vibhāvitaṃ vīriyasamatāyojanaṃ saṅgaṇhāti. Punappunaṃ manasi karototi vuttanayena attano [Pg.310] kāye kesādike ‘‘paṭikkūlā paṭikkūlā’’ti abhiṇhaso manasikāraṃ pavattentassa yadā saddhādīni indriyāni laddhasamathāni visadāni pavattanti, tadā assaddhiyādīnaṃ dūrībhāvena sātisayaṃ balappattehi sattahi saddhammehi laddhūpatthambhāni vitakkādīni jhānaṅgāni paṭutarāni hutvā pātubhavanti. Tesaṃ ujuvipaccanīkatāya nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti saddhiṃ tadekaṭṭhehi pāpadhammehi. Upacārasamādhinā cittaṃ samādhiyati, so taṃyeva nimittaṃ āsevanto bhāvento bahulīkaronto appanaṃ pāpuṇāti. Tena vuttaṃ ‘‘anukkamena appanā uppajjatī’’ti. Sabbākāratoti vaṇṇādivasena pañcadhāpi. Sāti appanā.

"අනුපුබ්බමුංචනාදි" යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයට පැහැදිලි කරන ලද වීර්යය සමබරව යෙදීම සංග්‍රහ වෙයි. වදාරන ලද ක්‍රමයට තම ශරීරයේ කේශාදී කොටස් "පිළිකුල් ය, පිළිකුල් ය" යි නිරන්තරයෙන් මෙනෙහි කරන්නා වූ යෝගියාට යම් කලක ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් සමථයට පත්ව පැහැදිලිව පවතී ද, එකල්හි අශ්‍රද්ධාදී අකුසල ධර්මයන් දුරු වීමෙන් වඩාත් බලවත් වූ සප්ත සද්ධර්මයන්ගේ උපකාරය ලත් විතර්කාදී ධ්‍යාන අංගයන් තියුණු ලෙස පහළ වෙයි. ඒවා නීවරණවලට සෘජුවම ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් එම නීවරණයෝ ද ඒවාට සම්බන්ධ අනෙකුත් පාප ධර්මයන් ද සමග යටපත් වී යති. උපචාර සමාධියෙන් සිත සමාධිගත වෙයි. හෙතෙම එම නිමිත්තම සේවනය කරමින්, වඩමින්, බහුලව සිදු කරමින් අර්පණා සමාධියට (ධ්‍යානයට) පැමිණෙයි. එබැවින් "අනුපිළිවෙළින් අර්පණාව උපදියි" යනුවෙන් වදාරන ලදී. "සබ්බාකාරතෝ" යනු වර්ණාදී පස් ආකාරයෙන්මය. "සා" යනු එම අර්පණා සමාධියයි.

Yadi panetaṃ kammaṭṭhānaṃ aviññāṇakāsubhakammaṭṭhānāni viya paṭhamajjhānavasena sijjhati, atha kasmā ‘‘kāyagatāsatī’’ti vuttanti āha ‘‘evaṃ paṭhamajjhānavasenā’’tiādi. Nānāvaṇṇasaṇṭhānādīsu dvattiṃsāya koṭṭhāsesu pavattamānāya satiyā kiccamettha sātisayanti āha ‘‘satibalena ijjhanato’’ti.

ඉදින් මේ කමටහන අවිඤ්ඤාණක අසුභ කමටහන් මෙන් ප්‍රථම ධ්‍යානය වශයෙන් සිද්ධ වන්නේ නම්, කුමක් හෙයින් "කායගතාසතිය" යැයි කියනු ලැබුවේ ද යන්නට "ඒවං පඨමජ්ඣානවසේන" යනාදිය වදාරන ලදී. විවිධ වර්ණ හා සටහන් ඇති දෙතිස් කුණප කොට්ඨාසයන්හි පවතින සිහියෙහි (සතියෙහි) කාර්යය මෙහි අධික බැවින් "සති බලයෙන් සිද්ධ වන බැවින්" යැයි වදාරන ලදී.

Pantasenāsanesu, adhikusalesu ca aratiṃ, kāmaguṇesu ca ratiṃ sahati abhibhavatīti aratiratisaho sarīrasabhāvacintanena anabhiratiyā pahīnattā. Tathā koṭṭhāsabhāvanāya attasinehassa parikkhīṇattā bhayabheravaṃ sahati, sītādīnañca adhivāsakajātiko hoti. Attasinehavasena hi purisassa bhayabheravaṃ hoti, dukkhassa ca anadhivāsanaṃ. Imaṃ pana koṭṭhāsabhāvanamanuyuttassa na kevalaṃ paṭhamajjhānamattameva, uttaripi paṭivedho atthīti dassetuṃ ‘‘kesādīna’’ntiādi vuttaṃ.

දුර බැහැර සේනාසනයන්හි ද, උසස් කුසල ධර්මයන්හි ද ඇති වන නොඇල්ම (අරතිය) සහ පංච කාම ගුණයන් කෙරෙහි ඇති වන ඇල්ම (රතිය) මැඩපවත්වන බැවින් "අරතිරතිසහ" නම් වෙයි. ඒ ශරීරයේ ස්වභාවය මෙනෙහි කිරීමෙන් අරතිය ප්‍රහීණ වන බැවිනි. එසේම කොට්ඨාස භාවනාව මගින් ආත්ම ස්නේහය ක්ෂය වන බැවින් බිය සහ තැතිගැනීම් මැඩපවත්වයි, සීතාදිය ඉවසන ස්වභාවය ඇත්තෙක් වෙයි. මක්නිසාද යත්, ආත්ම ස්නේහය නිසාම පුද්ගලයාට බිය තැතිගැනීම් ඇති වන අතර දුක් ඉවසිය නොහැකි වන බැවිනි. මේ කොට්ඨාස භාවනාවෙහි නියුතු වූවෙකුට ප්‍රථම ධ්‍යානය පමණක් නොව, ඉන් මතු ද අවබෝධයක් ඇති බව පෙන්වීමට "කේසාදීනං" යනාදිය වදාරන ලදී.

Ānāpānassatikathāvaṇṇanā

ආනාපානසති කථා වර්ණනාව.

215. Yaṃ taṃ evaṃ pasaṃsitvā ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ niddiṭṭhanti sambandho. Tattha yasmā ‘‘kathaṃ bhāvito’’tiādikāya pucchāpāḷiyā atthe vibhāvite thomanāpāḷiyāpi attho vibhāvitoyeva hoti bhedābhāvato, tasmā taṃ laṅghitvā ‘‘kathaṃ bhāvito cā’’tiādinā ārabhati. Tattha hi ito pasaṃsābhāvo ‘‘ayampi kho’’ti vacanañca viseso. Tesu pasaṃsābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘evaṃ pasaṃsitvā’’ti vuttaṃ. Pasaṃsā ca tattha abhirucijananena ussāhanatthā. Tañhi sutvā bhikkhū ‘‘bhagavā imaṃ samādhiṃ anekehi ākārehi pasaṃsati, santo [Pg.311] kirāyaṃ samādhi paṇīto ca asecanako ca sukho ca vihāro pāpadhamme ca ṭhānaso antaradhāpetī’’ti sañjātābhirucayo ussāhajātā sakkaccaṃ anuyuñjitabbaṃ paṭipajjitabbaṃ maññanti. ‘‘Ayampi kho’’ti padassa ye ime mayā nibbānamahāsarassa otaraṇatitthabhūtā kasiṇajjhānaasubhajjhānādayo desitā, na kevalaṃ te eva, ayampi khoti bhagavā attano paccakkhabhūtaṃ samādhiṃ desanānubhāvena tesampi bhikkhūnaṃ āsannaṃ, paccakkhañca karonto sampiṇḍanavasena evamāhāti sambandhamukhena attho veditabbo.

215. යම් ඒ ආනාපානසති කමටහනක් මෙලෙස වර්ණනා කර පෙන්වා දෙන ලද්දේ ද යනු සම්බන්ධයයි. එහි යම් හෙයකින් "කථං භාවිතා" යනාදී ප්‍රශ්න පාඨයෙහි අර්ථය විවරණය කළ විට, වර්ණනා පාඨයෙහි ද අර්ථය භේදයක් නොමැති බැවින් විවරණය වන්නේමය. එබැවින් එය ඉක්මවා "කථං භාවිතා ච" යනාදිය ආරම්භ කරයි. මක්නිසාද යත්, මෙහි වර්ණනා ස්වභාවය සහ "අයම්පි ඛෝ" යන වචනය විශේෂ වන බැවිනි. ඒවා අතුරින් වර්ණනා ස්වභාවය පෙන්වීමට "ඒවං පසංසිත්වා" යි වදාරන ලදී. එහි වර්ණනාව අරමුණු කරන්නේ කැමැත්ත උපදවා උනන්දු කරවීමයි. එය ඇසූ භික්ෂූහු "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ සමාධිය බොහෝ ආකාරයෙන් වර්ණනා කරති, සැබවින්ම මේ සමාධිය ශාන්තය, ප්‍රණීතය, අමිශ්‍රය, සැප විහරණයකි, අකුසල ධර්මයන් එසැණින් අතුරුදහන් කරවන්නේය" යි ප්‍රසන්න සිත් ඇතිව, උනන්දුවෙන් යුතුව මෙය මැනවින් අනුගමනය කළ යුතුය, පිළිපැදිය යුතුයැයි සිතති. "අයම්පි ඛෝ" යන පදයේ අර්ථය නම් - මා විසින් නිවන් මහා විලට බැසීමට තොටුපළක් බඳු වූ යම් මේ කසිණ ධ්‍යාන, අසුභ ධ්‍යාන ආදිය දේශනා කරන ලද ද, ඒ මේවා පමණක් නොව, මේ ආනාපානසති සමාධිය ද (එබඳුමය) යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේට ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ සමාධිය දේශනානුභාවයෙන් එම භික්ෂූන්ට ද සමීප කරමින්, ප්‍රත්‍යක්ෂ කරමින්, එක්කොට දැක්වීමේ වශයෙන් මෙසේ වදාළහ යන්නයි. මෙසේ සම්බන්ධය අනුව අර්ථය දත යුතුය.

Soḷasavatthukanti catūsu anupassanāsu catunnaṃ catukkānaṃ vasena soḷasaṭṭhānaṃ. Sabbākāraparipūroti kammaṭṭhānapāḷiyā padattho piṇḍattho upamā codanā parihāro payojananti evamādīhi sabbehi ākārehi paripuṇṇo. Niddesoti kammaṭṭhānassa nissesato vitthāro.

"සෝළසවත්ථුකං" යනු අනුපස්සනා සතරෙහි චතුෂ්ක සතරක් බැගින් සොළොස් ස්ථානයකි. "සබ්බාකාරපරිපූරෝ" යනු කමටහන් පාලියෙහි පද අර්ථය, පිණ්ඩ අර්ථය, උපමාව, චෝදනාව, පරිහාරය, ප්‍රයෝජනය යන මෙකී සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණ බවයි. "නිද්දේසෝ" යනු කමටහන පිළිබඳ නිරවශේෂ විස්තරයයි.

216. Kathanti idaṃ pucchanākāravibhāvanapadaṃ. Pucchā cettha kathetukamyatāvasena aññāsaṃ asambhavato. Sā ca upari desanaṃ āruḷhānaṃ sabbesaṃ pakāravisesānaṃ āmasanavasenāti imamatthaṃ dassento ‘‘kathanti…pe… kamyatāpucchā’’ti āha. Kathaṃ bahulīkatoti etthāpi ‘‘ānāpānassatisamādhī’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Tattha kathanti ānāpānassatisamādhibahulīkāraṃ nānappakārato vitthāretukamyatāpucchā. Bahulīkato ānāpānassatisamādhīti tathāpuṭṭhadhammanidassananti imamatthaṃ ‘‘eseva nayo’’ti iminā atidisati. Tathā santabhāvādayopi tassa yehi bhāvanābahulīkārehi siddhā, taggahaṇeneva gahitā hontīti dassetuṃ ‘‘kathaṃ bahulīkato…pe… vūpasametīti etthāpi eseva nayo’’ti vuttaṃ.

216. "කථං" යනු විමසීමේ ආකාරය පෙන්වන පදයකි. මෙහි වෙනත් ප්‍රශ්නයක් විය නොහැකි බැවින් මෙය දේශනා කිරීමට ඇති කැමැත්ත (කථේතුකම්‍යතා) නිසා නගන ලද ප්‍රශ්නයකි. එය මතු දේශනාවෙහි ඇතුළත් සියලු ප්‍රභේදයන් ස්පර්ශ කිරීමේ අරමුණින් යුක්තය. ඒ අර්ථය දක්වමින් "කථන්ති...පේ... කම්‍යතාපුච්ඡා" යි වදාරන ලදී. "කථං බහුලීකතෝ" යන්නෙහි ද "ආනාපානසති සමාධි" යන පදය ගෙන සම්බන්ධ කළ යුතුය. එහි "කථං" යනු ආනාපානසති සමාධිය බහුලව වැඩීම විවිධ ආකාරයෙන් විස්තර කිරීමට ඇති කැමැත්තෙන් නගන ලද ප්‍රශ්නයකි. "බහුලීකතෝ ආනාපානසතිසමාධි" යනු එලෙස විමසන ලද ධර්මය පෙන්වා දීමයි. ඒ අර්ථය "ඒසේව නයෝ" යන්නෙන් දක්වයි. එසේම ශාන්ත භාවය ආදිය ද එම සමාධිය යම් භාවනා බහුලීකාරයන්ගෙන් සිද්ධ වේ ද, ඒවා ගැනීමෙන්ම ගන්නා ලද්දේ වෙයි. ඒ බව පෙන්වීමට "කථං බහුලීකතෝ...පේ... වූපසමේතීති එත්ථාපි ඒසේව නයෝ" යැයි වදාරන ලදී.

‘‘Puna ca paraṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā cattāro satipaṭṭhāne bhāventī’’tiādīsu (ma. ni. 2.247) uppādanavaḍḍhanaṭṭhena bhāvanā vuccatīti tadubhayavasena atthaṃ dassento ‘‘bhāvitoti uppādito vaḍḍhito vā’’ti āha. Tattha bhāvaṃ vijjamānataṃ ito gatoti bhāvito, uppādito paṭiladdhamattoti attho. Uppanno pana laddhāsevano, bhāvito paguṇabhāvaṃ āpādito, vaḍḍhitoti attho[Pg.312]. Ānāpānapariggāhikāyāti dīgharassādivisesehi saddhiṃ assāsapassāse paricchijjagāhikāya, te ārabbha pavattāya, satiyaṃ paccayabhūtāyanti attho. Purimasmiñhi atthe samādhissa satiyā sahajātādipaccayabhāvo vutto sampayuttavacanato, dutiyasmiṃ pana upanissayabhāvopi. Upacārajjhānasahagatā hi sati appanāsamādhissa upanissayo hotīti. Bahulīkatoti bahulaṃ pavattito, tena āvajjanādivasībhāvappattimāha. Yo hi vasībhāvaṃ āpādito, so icchiticchitakkhaṇe samāpajjitabbato punappunaṃ pavattīyati. Tena vuttaṃ ‘‘punappunaṃ kato’’ti. Yathā ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241), ‘‘vivicceva kāmehī’’ti (dī. ni. 1.226; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123) ca evamādīsu paṭhamapade vutto eva-saddo dutiyādīsupi vutto eva hoti, evamidhāpīti āha ‘‘ubhayattha evasaddena niyamo veditabbo’’ti. Ubhayapadaniyamena laddhaguṇaṃ dassetuṃ ‘‘ayañhī’’tiādi vuttaṃ.

‘‘තවද උදායි, මා විසින් ශ්‍රාවකයන්ට ප්‍රතිපදාවක් දේශනා කරන ලදී. ඒ ප්‍රතිපදාවෙහි පිහිටි මාගේ ශ්‍රාවකයෝ සතර සතිපට්ඨානයන් වඩති’’ යනාදී තැන්වල (මජ්ඣිම නිකාය 2.247) ඇති කර ගැනීම සහ දියුණු කර ගැනීම යන අර්ථයෙන් 'භාවනා' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ අර්ථ දෙකම දැක්වීමට "භාවනා කරන ලද්දේ යනු ඇති කරන ලද හෝ වඩන ලද" යැයි කියන ලදී. එහි පවත්නා බවට පැමිණි හෙයින් 'භාවිත' නම් වේ. එහි අර්ථය නම්, ඇති කරන ලද හෙවත් ලබා ගත් මාත්‍ර වූ ධර්මය යන්නයි. එසේම උපන් පසු නැවත නැවත සේවනය කරන ලද, ප්‍රගුණ බවට පත් කරන ලද හෙවත් වඩන ලද යනු ද අර්ථයයි. 'ආනාපානපරිග්ගාහිකායා' යනු දීර්ඝ, රස්ස ආදී විශේෂ ලක්ෂණ සමඟ ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාසයන් පිරිසිඳ ගන්නා වූ, ඒවා අරමුණු කර පවත්නා වූ සිහිය ප්‍රත්‍ය වූයේ යන්නයි. පළමු අර්ථයෙහි 'සම්පයුත්ත' යන වචනය ඇති බැවින් සමාධියට සහ සිහියට සහජාතාදී ප්‍රත්‍ය භාවය කියන ලදී. දෙවැන්නෙහි උපනිස්සය ප්‍රත්‍ය භාවය ද කියන ලදී. උපචාර සමාධිය සමඟ පවත්නා සිහිය අර්පණා සමාධියට උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයක් වන බැවිනි. 'බහුලීකත' යනු බොහෝ සෙයින් පවත්වන ලද යන්නයි. එයින් ආවර්ජනාදී වශීභාවයට පැමිණීම පවසයි. යමෙක් වශීභාවයට පැමිණියේ ද, ඔහු කැමති කැමති වෙලාවට සමවැදිය හැකි බැවින් එම ධ්‍යානය නැවත නැවත පවත්වනු ලැබේ. එබැවින් "නැවත නැවත කරන ලද" යැයි කියන ලදී. "මහණෙනි, මෙහිම ශ්‍රමණයෙක් ඇත" යනාදී තැන්වල මෙන් මුල් පදයට යෙදූ 'ඒව' (ම) ශබ්දය දෙවන පදයට ද අදාළ වේ. එසේම මෙහි ද "පද දෙකෙහිම 'ඒව' ශබ්දයෙන් නියමය දත යුතුය" යි පවසන ලදී. පද දෙකේම නියමයෙන් ලත් ගුණය දැක්වීමට "මෙය වනාහි" යනාදිය පවසන ලදී.

Asubhakammaṭṭhānanti asubhārammaṇajhānamāha. Taṃ hi asubhesu yogakammabhāvato, yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato ca ‘‘asubhakammaṭṭhāna’’nti vuccati. ‘‘Kevala’’nti iminā ārammaṇaṃ nivatteti. Paṭivedhavasenāti jhānapaṭivedhavasena. Jhānañhi bhāvanāvisesena ijjhantaṃ attano visayaṃ paṭivijjhantameva pavattati, yathāsabhāvato paṭivijjhīyati cāti ‘‘paṭivedho’’ti vuccati. Oḷārikārammaṇattāti bībhacchārammaṇattā. Paṭikkūlārammaṇattāti jigucchitabbārammaṇattā. Pariyāyenāti kāraṇena, lesantarena vā. Ārammaṇasantatāyāti anukkamena vicetabbataṃ pattaṃ ārammaṇassa paramasukhumataṃ sandhāyāha. Sante hi sannisinne ārammaṇe pavattamāno dhammo sayampi sannisinnova hoti. Tenāha ‘‘santo vūpasanto nibbuto’’ti, nibbutasabbapariḷāhoti attho. Ārammaṇasantatāya tadārammaṇadhammānaṃ santatā lokuttaradhammārammaṇāhi paccavekkhaṇāhi dīpetabbā.

'අසුභ කර්මස්ථානය' යනු අසුභය අරමුණු කොට ගත් ධ්‍යානයයි. එය අසුභයන් කෙරෙහි යෙදෙන කර්මයක් (භාවනාවක්) වන බැවින් ද, යෝගියාගේ සුවිශේෂී සැපයන්ට හේතු වන බැවින් ද 'අසුභ කර්මස්ථානය' යැයි කියනු ලැබේ. 'කේවල' (පමණක්) යන මෙයින් වෙනත් අරමුණු බැහැර කරයි. 'පටිවේධ වසේන' යනු ධ්‍යාන ප්‍රතිවේධය (අවබෝධය) මගිනි. භාවනා විශේෂයකින් සිද්ධ වන්නා වූ ධ්‍යානය තම විෂයය විනිවිද දකිමින් පවතියි, තත්ත්වාකාරයෙන් අවබෝධ කර ගනු ලබයි, එබැවින් 'ප්‍රතිවේධ' යැයි කියනු ලැබේ. 'ඕළාරිකාරම්මණත්තා' යනු පිළිකුල් සහගත (බීභත්ස) අරමුණක් ඇති බැවිනි. 'පටිකූලාරම්මණත්තා' යනු පිළිකුල් කටයුතු අරමුණක් ඇති බැවිනි. 'පරියායෙන' යනු කාරණයකින් හෝ වෙනත් ක්‍රමයකින් යන්නයි. 'ආරම්මණ සන්තතායා' යනු අනුපිළිවෙලින් විමසිය යුතු බවට පත් වූ අරමුණේ පරම සූක්ෂ්ම බව අරභයා පවසන ලද්දකි. අරමුණ ශාන්ත වූත් තැන්පත් වූත් කල්හි, එහි පවත්නා ධර්මය ද තමාම තැන්පත් වූවක් වෙයි. එබැවින් "ශාන්ත වූයේ, සංසිඳුණේ, නිවුණේ" යැයි කියන ලදී. සියලු කෙලෙස් දැවිලි නිවුණේය යනු අර්ථයයි. අරමුණේ ශාන්ත බව නිසා ඒ අරමුණ ඇති ධර්මයන්ගේ ශාන්ත බව ලෝකෝත්තර ධර්මයන් අරමුණු කර ගත් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා මගින් දැක්විය යුතුය.

Nāssa santapaṇītabhāvāvahaṃ kiñci secananti asecanako. Asecanakattā anāsittako. Anāsittakattā eva abbokiṇṇo asammisso parikammādinā. Tato eva pāṭiyekko visuṃyeveko. Āveṇiko asādhāraṇo. Sabbametaṃ sarasato eva santabhāvaṃ dassetuṃ [Pg.313] vuttaṃ. Parikammaṃ vā santabhāvanimittaṃ, parikammanti ca kasiṇakaraṇādīni nimittuppādapariyosānaṃ, tādisaṃ idha natthīti adhippāyo. Tadā hi kammaṭṭhānaṃ nirassādattā asantamappaṇītaṃ siyā. Upacārena vā natthi ettha santatāti yojanā. Yathā upacārakkhaṇe nīvaraṇavigamena, aṅgapātubhāvena ca paresaṃ santatā hoti, na evamimassa. Ayaṃ pana ādisamannā…pe… paṇīto cāti yojanā. Kecīti uttaravihāravāsike sandhāyāha. Anāsittakoti upasecanena na āsittako. Tenāha ‘‘ojavanto’’ti, ojavantasadisoti attho. Madhūroti iṭṭho, cetasikasukhapaṭilābhasaṃvattanaṃ tikacatukkajjhānavasena, upekkhāya vā santabhāvena sukhagatikattā sabbesampi vasena veditabbaṃ. Jhānasamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhasarīratāvasena pana kāyikasukhapaṭilābhasaṃvattanaṃ daṭṭhabbaṃ, tañca kho jhānato vuṭṭhitakāle. Imasmiṃ pakkhe ‘‘appitappitakkhaṇe’’ti idaṃ hetumhi bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Avikkhambhiteti jhānena sakasantānato anīhaṭe appahīne. Akosallasambhūteti akosallaṃ vuccati avijjā, tato sambhūte. Avijjāpubbaṅgamā hi sabbe pāpadhammā. Khaṇenevāti attano pavattikkhaṇeneva. Antaradhāpetīti ettha antaradhāpanaṃ vināsanaṃ, taṃ pana jhānakattukassa idhādhippetattā pariyuṭṭhānappahānaṃ hotīti āha ‘‘vikkhambhetī’’ti. Vūpasametīti visesena upasameti. Visesena upasamanaṃ pana sammadeva upasamanaṃ hotīti āha ‘‘suṭṭhu upasametī’’ti.

මෙයට ශාන්ත වූ ද ප්‍රණීත වූ ද බව ගෙන දෙන අන් කිසිවක් එක් කිරීමක් නැති හෙයින් 'අසේචනක' නම් වේ. අසේචනක බැවින් 'අනාසිත්තක' (නොඉසින ලද) වේ. අනාසිත්තක බැවින්ම පරිකර්ම ආදියෙන් මිශ්‍ර නොවූ, නොකැළඹුණු ස්වභාවයක් ගනී. එබැවින්ම වෙන් වූවකි, විශේෂ වූවකි. 'ආවේණික' යනු අසාධාරණ (පොදු නොවන) යන්නයි. මේ සියල්ල ස්වභාවයෙන්ම පවත්නා ශාන්ත බව දැක්වීම සඳහා පවසන ලදී. පරිකර්මය යනු ශාන්ත බවට නිමිත්තකි. පරිකර්මය යනු කසිණ නිර්මාණය කිරීමේ පටන් නිමිත්ත උපදවා ගැනීම දක්වා වූ කාර්යයයි. එවැනි පරිකර්මයක් මෙහි (ආනාපානසතියෙහි) නැත යනු අදහසයි. එසේ පරිකර්ම කරන අවස්ථාවෙහි කර්මස්ථානය ආශ්වාද රහිත බැවින් අශාන්ත හෝ අප්‍රණීත විය හැක. නැතහොත් උපචාර අවස්ථාවෙහි මෙහි ශාන්ත බවක් නැතැයි යොදා ගත යුතුය. අන්‍ය සමාධීන්හි උපචාර මොහොතේ නීවරණ පහවීමෙන් හා අංග පහළ වීමෙන් ශාන්ත බව ඇති වුව ද, මෙහි එසේ නොවේ. මෙය වනාහි මුල පටන්ම මෙනෙහි කිරීමේ සිට...පෙ... ප්‍රණීත ද වන්නේය යන්න සම්බන්ධයයි. 'කේචි' (ඇතැම්හු) යනු උත්තර විහාරවාසී (අභයගිරි) භික්ෂූන් අරභයා පවසන ලද්දකි. 'අනාසිත්තක' යනු ඉසීමෙන් ආසිත්තක නොවූ යන්නයි. එබැවින් 'ඕජවන්ත' (ඕජාව සහිත) යැයි කියන ලදී. එහි අර්ථය ඕජාව සහිත වැනි යන්නයි. 'මධුර' යනු ඉෂ්ට වූ, තික සහ චතුක්ක ධ්‍යාන වශයෙන් හෝ උපේක්ෂාවේ ශාන්ත බව නිසා සුව ගතියක් ඇති කරන බැවින් සියලු ධ්‍යානයන් සම්බන්ධයෙන් දත යුතුය. තවද ධ්‍යානයෙන් හටගත් ප්‍රණීත රූපයන් කය ස්පර්ශ කරන බැවින් කායික සැපය ලැබෙන බව දත යුතුය. එය වනාහි ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටි කල්හි ය. මේ පක්ෂයෙහි 'අප්පිතප්පිතක්ඛණේ' යන්න හේතු අර්ථයේ සප්තමී විභක්තිය ලෙස දත යුතුය. 'අවික්ඛම්භිතේ' යනු ධ්‍යානයෙන් තම සන්තානයෙන් බැහැර නොකරන ලද, ප්‍රහීණ නොකරන ලද යන්නයි. 'අකෝසල්ලසම්භූතේ' යනු අකෝසල්ල නම් අවිද්‍යාවයි, එයින් හටගත් යන්නයි. සියලු අකුසල ධර්මයෝ අවිද්‍යාව පෙරටු කොට පවතිති. 'ඛණේනේව' යනු තම පැවැත්මේ මොහොතින්මය. 'අන්තරධාපේති' යනු මෙහි විනාශ කිරීමයි. එය මෙහි ධ්‍යානය කර්තෘ කොට ගත් බැවින් පරියුට්ඨාන ප්‍රහාණය (යටපත් කිරීම) වෙයි. එබැවින් 'වික්ඛම්භේති' යැයි කියන ලදී. 'වූපසමේති' යනු විශේෂයෙන් සංසිඳුවයි. විශේෂයෙන් සංසිඳුවීම යනු මැනවින්ම සංසිඳුවීම බැවින් 'සුට්ඨු උපසමේති' යැයි කියන ලදී.

Nanu ca aññopi samādhi attano pavattikkhaṇeneva paṭipakkhadhamme antaradhāpeti vūpasameti, atha kasmā ayameva samādhi evaṃ visesetvā vuttoti? Pubbabhāgato paṭṭhāya nānāvitakkavūpasamasabbhāvato. Vuttañhetaṃ – ‘‘ānāpānassati bhāvetabbā vitakkupacchedāyā’’ti (a. ni. 9.1; udā. 31). Apica tikkhapaññassa ñāṇuttarassetaṃ kammaṭṭhānaṃ, ñāṇuttarassa ca kilesappahānaṃ itarehi sātisayaṃ, yathā saddhādhimuttehi diṭṭhippattassa. Tasmā imaṃ visesaṃ sandhāya ‘‘ṭhānaso antaradhāpeti vūpasametī’’ti vuttaṃ. Atha vā nimittapātubhāve sati khaṇeneva aṅgapātubhāvasabbhāvato ayameva samādhi ‘‘ṭhānaso antaradhāpeti vūpasametī’’ti vutto. Yathā taṃ mahato akālameghassa uṭṭhitassa dhārānipāte khaṇeneva pathaviyaṃ [Pg.314] rajojallassa vūpasamo. Tenāha – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, mahāakālamegho uṭṭhito’’tiādi (saṃ. ni. 5.985; pārā. 165). Sāsanikassa jhānabhāvanā yebhuyyena nibbedhabhāgiyāva hotīti āha ‘‘nibbedhabhāgiyattā’’ti. Buddhānaṃ pana ekaṃsena nibbedhabhāgiyāva hoti. Imameva hi kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā sabbepi sammāsambuddhā sammāsambodhiṃ adhigacchanti. Ariyamaggassa pādakabhūto ayaṃ samādhi anukkamena vaḍḍhitvā ariyamaggabhāvaṃ upagato viya hotīti āha ‘‘anupubbena ariyamaggavuddhippatto’’ti.

ඇතැම් විට මෙසේ විමසනු ලැබිය හැකිය; 'අනෙක් සමාධීන් ද ඒවා පවතින මොහොතේදීම ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් (කෙලෙසුන්) අතුරුදන් කරවයි, සංසිඳුවයි. එසේ තිබියදීත්, මෙම ආනාපානසති සමාධියම පමණක් මෙලෙස විශේෂ කොට දක්වන ලද්දේ මන්ද?' පිළිතුර නම්: පූර්ව අවධියේ සිටම විවිධ වූ විතර්කයන්ගේ සංසිඳීම පවතින බැවිනි. මක්නිසාද යත්, 'විතර්කයන් සහමුලින්ම සිඳලීම පිණිස ආනාපානසතිය වැඩිය යුතුය' යනුවෙන් වදාරන ලදී. තවද, මෙය තියුණු ප්‍රඥාව ඇති, උසස් ඥානයෙන් යුත් පුද්ගලයාගේ කර්මස්ථානයයි. උසස් ඥානයෙන් යුත් තැනැත්තාගේ කෙලෙස් ප්‍රහාණය සෙසු අයට වඩා අතිවිශේෂ වේ. එය හරියට සද්ධාවිමුක්ත පුද්ගලයන්ට වඩා දිට්ඨිප්පත්ත පුද්ගලයාගේ කෙලෙස් ප්‍රහාණය සුවිශේෂ වන්නාක් මෙනි. එම නිසා මෙම විශේෂත්වය අරභයා 'එසැණින් අතුරුදන් කරවයි, සංසිඳුවයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. නොහොත් පටිභාග නිමිත්ත පහළ වන කල්හි එකෙණෙහිම ධ්‍යාන අංග පහළ වන බැවින් ද මෙම සමාධියම 'එසැණින් අතුරුදන් කරවයි, සංසිඳුවයි' යනුවෙන් කියන ලදී. එය මහත් වූ අකාල මේඝයක් නැගී ආ කල්හි වැසි වැටීමෙන් ක්ෂණයකින් පොළොවේ දූවිලි අතුරුදන් වන්නාක් මෙනි. එහෙයින් 'මහණෙනි, යම් සේ මහත් අකාල මේඝයක් නැගී ආ කල්හි' යනාදිය වදාරන ලදී. ශාසනික පුද්ගලයාගේ ධ්‍යාන භාවනාව බොහෝ දුරට කෙලෙස් විනිවිද යෑමේ (නිබ්බේධභාගිය) කොටසක් වන බැවින් 'නිබ්බේධභාගිය බැවින්' යැයි කියන ලදී. බුදුවරුන්ගේ භාවනාව නම් ඒකාන්තයෙන්ම නිබ්බේධභාගිය වේ. සියලු සම්මා සම්බුදුවරුන් මෙම කර්මස්ථානයම වඩා සම්මා සම්බෝධියට පැමිණෙන සේක. ආර්ය මාර්ගයට පදනම වන මෙම සමාධිය අනුපිළිවෙළින් වැඩී ආර්ය මාර්ගයට පැමිණියාක් මෙන් වන බැවින් 'අනුපිළිවෙළින් ආර්ය මාර්ගයේ වර්ධනයට පැමිණි' යැයි වදාරන ලදී.

Ayaṃ panattho virāganirodhapaṭinissaggānupassanānaṃ vasena sammadeva yujjati. Heṭṭhā papañcavasena vuttamatthaṃ sukhaggahaṇatthaṃ saṅgahetvā dassento ‘‘ayaṃ panettha saṅkhepattho’’ti āha, piṇḍatthoti vuttaṃ hoti.

මෙම අර්ථය විරාගානුපස්සනා, නිරෝධානුපස්සනා සහ පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා යන අංශයන්ගෙන් මැනවින් ගැලපෙයි. පෙර විස්තර වශයෙන් දක්වන ලද අර්ථය පහසුවෙන් අවබෝධ කරගැනීම සඳහා සම්පිණ්ඩනය කර දක්වමින් 'මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. එයින් අදහස් කළේ පිණ්ඩත්ථය (සාරාංශය) යන්නයි.

217. Tamatthanti taṃ ‘‘kathaṃ bhāvito’’tiādinā pucchāvasena saṅkhepato vuttamatthaṃ. ‘‘Idha tathāgato loke uppajjatī’’tiādīsu (dī. ni. 1.190; ma. ni. 1.291; a. ni. 3.61) idha-saddo lokaṃ upādāya vutto, ‘‘idheva tiṭṭhamānassā’’tiādīsu (dī. ni. 2.369) okāsaṃ, ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’tiādīsu (ma. ni. 1.30) padapūraṇamattaṃ, ‘‘idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇātī’’tiādīsu (a. ni. 5.73) pana sāsanaṃ, ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhū’’ti idhāpi sāsanamevāti dassento ‘‘bhikkhave, imasmiṃ sāsane bhikkhū’’ti vatvā tamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ayañhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sabbappakāraānāpānassatisamādhinibbattakassāti sabbappakāraggahaṇaṃ soḷasa pakāre sandhāya. Te hi imasmiṃyeva sāsane. Bāhirakā hi jānantā ādito catuppakārameva jānanti. Tenāha ‘‘aññasāsanassa tathābhāvapaṭisedhano’’ti, yathāvuttassa puggalassa nissayabhāvapaṭisedhanoti attho. Etena ‘‘idha bhikkhave’’ti idaṃ antogadhevasaddanti dasseti. Santi hi ekapadānipi sāvadhāraṇāni yathā ‘‘vāyubhakkho’’ti. Tenevāha ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo’’tiādi. Paripuṇṇasamaṇakaraṇadhammo hi so, yo sabbappakāraānāpānassatisamādhinibbattako. Parappavādāti paresaṃ aññatitthiyānaṃ nānappakārā vādā titthāyatanāni.

217. 'තමත්ථං' යනු 'කෙසේ වඩන ලද්දේද' යනාදී ප්‍රශ්න මගින් සංක්ෂිප්තව පවසන ලද එම අර්ථයයි. 'මෙලොව තථාගතයන් වහන්සේ උපදින සේක' යනාදී තැන්හි 'ඉධ' (මෙහි) යන වචනය ලෝකය අරභයා වදාරන ලදී. 'මෙහිම සිටින' යනාදී තැන්හි ස්ථානය (අවකාශය) අරභයා ද, 'මහණෙනි, මම මෙහි වළඳා අවසන් වූයෙමි' යනාදී තැන්හි පදයක් පිරවීමට පමණක් ද, 'මෙම ශාසනයෙහි මහණෙක් ධර්මය හදාරයි' යන්නෙහි ශාසනය අරභයා ද 'ඉධ' ශබ්දය යෙදේ. මෙහිදී ද 'ඉධ භික්ඛවේ' යන්නෙන් ශාසනයම අදහස් කරන බව දක්වමින් 'මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි මහණ තෙමේ' යැයි පවසා, ඒ අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට 'අයං හි' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'සියලු ආකාරයෙන් ආනාපානසති සමාධිය උපදවන්නා වූ' යන්නෙහි 'සියලු ආකාර' යන්නෙන් දහසය වැදෑරුම් ක්‍රමයන් අදහස් වේ. ඒවා පවතින්නේ මේ ශාසනයෙහිම පමණි. ශාසනයෙන් බැහැර වූවන් යම් හෙයකින් දන්නේ නම්, ඒ මුල් ක්‍රම සතර පමණි. එහෙයින් 'අන්‍ය ශාසනයන්හි එබඳු බවක් නොමැති බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම' යනුවෙන් වදාරන ලදී. එහි අර්ථය නම් වදාරන ලද පුද්ගලයාට පිළිසරණක් අන්‍ය ශාසනයක නැති බවයි. මෙයින් 'මහණෙනි, මෙහි' යන පාඨයෙහි 'එම' (ඒව) යන අර්ථය ඇතුළත් වී ඇති බව දක්වයි. 'වායුභක්ඛෝ' (වාතයම ආහාර කොට ඇති) යන්නෙහි මෙන් ඇතැම් තනි පදවල 'පමණක්' යන අර්ථය අන්තර්ගතව පවතී. එහෙයින් 'මහණෙනි, මෙහිම ශ්‍රමණයෙක් ඇත' යනාදිය වදාරන ලදී. යමෙක් සියලු ආකාරයෙන් ආනාපානසති සමාධිය උපදවන්නේ ද, ඔහු පරිපූර්ණ ශ්‍රමණ ගුණධර්ම ඇති අයෙකි. 'පරප්පවාදා' යනු ශාසනයෙන් බැහැර වූ අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේ විවිධ වූ වාදයන් හා දෘෂ්ටීන්ය.

Araññādikasseva [Pg.315] bhāvanānurūpasenāsanataṃ dassetuṃ ‘‘imassa hī’’tiādi vuttaṃ. Duddamo damathaṃ anupagato goṇo kūṭagoṇo. Yathā thanehi sabbaso khīraṃ na paggharati, evaṃ dohapaṭibandhinī kūṭadhenu. Rūpasaddādike paṭicca uppajjanako assādo rūpārammaṇādiraso. Pubbe āciṇṇārammaṇanti pabbajjato pubbe, anādimati vā saṃsāre paricitārammaṇaṃ.

ආරණ්‍ය ආදී ස්ථාන භාවනාවට අනුරූප සේනාසනයන් බව දැක්වීමට 'ඉමස්ස හි' යනාදිය වදාරන ලදී. දමනය කළ නොහැකි, හික්මීමකට පත් නොවූ ගොනා 'කූටගෝණ' නම් වේ. යම් සේ තන පුඩුවලින් කිරි සහමුලින්ම නොවැගිරෙන පරිදි කිරි දීමේදී පීඩා කරන දෙන 'කූටධේනු' නම් වේ. රූප ශබ්දාදිය නිසා උපදින ආශ්වාදය රූපාරම්මණාදී රසයයි. 'පූර්වයෙහි පුරුදු කළ අරමුණ' යනු පැවිදි වීමට පෙර හෝ අනාදිමත් සංසාරයෙහි නිතර පුරුදු පුහුණු කරන ලද අරමුණයි.

Nibandheyyāti bandheyya. Satiyāti sammadeva kammaṭṭhānasallakkhaṇasampavattāya satiyā. Ārammaṇeti kammaṭṭhānārammaṇe. Daḷhanti thiraṃ, yathā satokārissa upacārappanābhedo samādhi ijjhati, tathā thāmagataṃ katvāti attho.

'නිබන්ධෙය්‍ය' යනු බැඳ තැබිය යුතුය යන්නයි. 'සතියා' යනු කර්මස්ථානය මැනවින් සිහිපත් කිරීමේ යෙදුණු සතියෙනි. 'ආරම්මණේ' යනු කර්මස්ථාන අරමුණෙහි ය. 'දළ්හං' යනු ස්ථිරවයි. යම් සේ සිහියෙන් යුතුව කටයුතු කරන්නාට උපචාර හා අප්පනා වශයෙන් සමාධිය සම්පූර්ණ වේ ද, එසේ සමාධිය ශක්තිමත් කළ යුතුය යනු අර්ථයයි.

Visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānanti sabbesaṃ buddhānaṃ, ekaccānaṃ paccekabuddhānaṃ, buddhasāvakānañca visesādhigamassa ceva aññakammaṭṭhānena adhigatavisesānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārassa ca padaṭṭhānabhūtaṃ.

'විශේෂ අධිගමනය හා දෘෂ්ටධර්ම සුඛ විහරණයට හේතුව' යන්නෙන් සියලු බුදුවරුන්ගේ ද, ඇතැම් පසේබුදුවරුන්ගේ ද, බුද්ධ ශ්‍රාවකයන්ගේ ද ධර්මාවබෝධය (විශේෂ අධිගමය) පිණිසත්, වෙනත් කර්මස්ථානයන්ගෙන් ධර්මාවබෝධය ලැබූවන්ගේ මෙලොව සැප විහරණය පිණිසත් ආසන්න හේතුව (පදට්ඨාන) වූයේ මෙය බව අදහස් වේ.

Vatthuvijjācariyo viya bhagavā yogīnaṃ anurūpanivāsaṭṭhānupadisanato.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යෝගීන් හට අනුරූප වාසස්ථාන පෙන්වා දෙන බැවින් වාස්තුවිද්‍යා ඇදුරකු (භූමි පරීක්ෂක මහාචාර්යවරයෙකු) වැනි වන සේක.

Bhikkhu dīpisadiso araññe ekiko viharitvā paṭipakkhanimmathanena icchitatthasādhanato. Phalamuttamanti sāmaññaphalamāha. Parakkamajavayoggabhūminti bhāvanussāhajavassa yoggakaraṇabhūmibhūtaṃ.

මහණ තෙමේ වනාන්තරයෙහි තනිව වෙසෙමින් ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙසුන් මැඩපවත්වා තමන් කැමති අර්ථය (නිවන) සාක්ෂාත් කරගන්නා බැවින් දිවියකුට (කොටියකුට) සමාන වේ. 'ඵලමුත්තමං' යන්නෙන් සතර මග සතර ඵල නැමැති සාමඤ්ඤ ඵලයන් අදහස් වේ. 'පරක්කමජවයොග්ගභූමිං' යනු භාවනා උත්සාහය නැමැති වේගයට සුදුසු භූමියයි.

218. Evaṃ vuttalakkhaṇesūti abhidhammapariyāyena (vibha. 530), suttantapariyāyena ca vuttalakkhaṇesu. Rukkhasamīpanti ‘‘yāvatā majjhanhike kāle samantā chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūlanti vuccatī’’ti evaṃ vuttaṃ rukkhassa samīpaṭṭhānaṃ. Avasesasattavidhasenāsananti pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjanti evaṃ vuttaṃ.

218. 'මෙසේ වදාරන ලද ලක්ෂණයන්හි' යනු අභිධර්ම ක්‍රමයෙන් හා සූත්‍ර ක්‍රමයෙන් වදාරන ලද ලක්ෂණයන්හි ය. 'රුක්ඛසමීපං' යනු මධ්‍යහ්න කාලයෙහි යම් තාක් ප්‍රදේශයකට සෙවණ පැතිරේ ද, සුළඟ නැති කල්හි කොළ වැටේ ද, එපමණ වූ ගස අසල ප්‍රදේශය 'රුක්ඛමූල' යැයි වදාරන ලදී. 'අවශේෂ සත් වැදෑරුම් සේනාසන' යනු පර්වත, කඳු රැලි (කන්දර), ගිරිගුහා, සොහොන්, වනාන්තර, එළිමහන හා පිදුරු ගොඩවල් යනාදියයි.

Ututtayānukūlaṃ dhātucariyānukūlanti gimhādiututtayassa, semhādidhātuttayassa, mohādicariyattayassa ca anukūlaṃ. Tathā hi gimhakāle ca araññaṃ anukūlaṃ, hemante rukkhamūlaṃ, vassakāle suññāgāraṃ, semhadhātukassa semhapakatikassa araññaṃ, pittadhātukassa rukkhamūlaṃ[Pg.316], vātadhātukassa suññāgāraṃ anukūlaṃ, mohacaritassa araññaṃ, dosacaritassa rukkhamūlaṃ, rāgacaritassa suññāgāraṃ anukūlaṃ. Alīnānuddhaccapakkhikanti asaṅkocāvikkhepapakkhikaṃ. Sayanañhi kosajjapakkhikaṃ, ṭhānacaṅkamanāni uddhaccapakkhikāni, na evaṃ nisajjā. Tato evassa santatā. Nisajjāya daḷhabhāvaṃ pallaṅkābhujanena, assāsapassāsānaṃ pavattanasukhataṃ uparimakāyassa ujukaṭṭhapanena, ārammaṇapariggahūpāyaṃ parimukhaṃ satiyā ṭhapanena dassento. Ūrubaddhāsananti ūrūnamadhobandhanavasena nisajjā. Heṭṭhimakāyassa anujukaṃ ṭhapanaṃ nisajjā-vacaneneva bodhitanti ‘‘ujuṃ kāya’’nti ettha kāya-saddo uparimakāyavisayoti āha ‘‘uparimasarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā’’ti. Taṃ pana ujukaṭṭhapanaṃ sarūpato, payojanato ca dassetuṃ ‘‘aṭṭhārasā’’tiādi vuttaṃ. Na paṇamantīti na onamanti. Na paripatatīti na vigacchati vīthiṃ na vilaṅghati, tato eva pubbenāparaṃ visesuppattiyā vuddhiṃ phātiṃ upagacchati. Idha pari-saddo abhi-saddena samānatthoti āha ‘‘kammaṭṭhānābhimukha’’nti, bahiddhā puthuttārammaṇato nivāretvā kammaṭṭhānaṃyeva purakkhitvāti attho. Parīti pariggahaṭṭho ‘‘pariṇāyikā’’tiādīsu (dha. sa. 16) viya. Niyyānaṭṭho paṭipakkhato niggamanaṭṭho. Tasmā pariggahitaniyyānanti sabbathā gahitāsammosaṃ pariccattasammosaṃ satiṃ katvā, paramaṃ satinepakkaṃ upaṭṭhapetvāti attho.

‘ඍතු තුනට අනුකූල වූ සහ ධාතු චර්යාවන්ට අනුකූල වූ’ යනු ගිම්හාන ආදී ඍතු තුනට ද, සෙම ආදී ධාතු තුනට ද, මෝහ ආදී චරිත තුනට ද අනුකූල වීමයි. එනම් ගිම්හාන කාලයෙහි ආරණ්‍යය ද, හේමන්ත (ශීත) කාලයෙහි රුක්මුල ද, වස්සාන කාලයෙහි ශුන්‍යාගාරය (හිස් නිවාසය) ද අනුකූල වේ. එමෙන්ම සෙම් අධික ධාතු ඇති පුද්ගලයාට ආරණ්‍යය ද, පිත් අධික ධාතු ඇති පුද්ගලයාට රුක්මුල ද, වාත අධික ධාතු ඇති පුද්ගලයාට ශුන්‍යාගාරය ද අනුකූල වේ. මෝහ චරිත ඇත්තාට ආරණ්‍යය ද, දෝස චරිත ඇත්තාට රුක්මුල ද, රාග චරිත ඇත්තාට ශුන්‍යාගාරය ද අනුකූල වේ. ‘නොහැකිළුණු හා විසිරීමෙන් තොර පක්ෂයෙහි වූ’ යනු හැකිළීමක් හෝ වික්ෂිප්ත බවක් නොමැති පාර්ශවයයි. සැතපීම වනාහි අලස බවට පක්ෂ වේ, සිටීම හා සක්මන විසිරීමට (උද්ධච්චයට) පක්ෂ වේ, නමුත් හිඳීම එසේ නොවේ. එම නිසාම එය ශාන්ත වූවකි. පර්යංක මණ්ඩලයක් බැඳ හිඳීමෙන් හිඳීමේ ස්ථිර බව ද, උඩුකය ඍජුව තබා ගැනීමෙන් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පැවැත්මේ පහසුව ද, මුව අභියස සිහිය පිහිටුවීමෙන් අරමුණ පිරිසිඳ ගැනීමේ උපක්‍රමය ද දක්වනු ලැබේ. ‘කලවා බද්ධ කර හිඳීම’ යනු කලවා එකිනෙක බැඳෙන සේ තබා හිඳීමයි. යටි කය ඍජු නොවන සේ තැබීම හිඳීම යන වචනයෙන්ම දන්වා ඇති බැවින්, මෙහි ‘කය ඍජුව තබා’ යන්නෙහි ‘කාය’ ශබ්දයෙන් අදහස් කරන්නේ උඩුකය යැයි සලකා ‘උඩුකය ඍජුව තබා’ යයි පවසන ලදී. ඒ ඍජුව තැබීම ස්වරූපයෙන් හා ප්‍රයෝජනයෙන් දැක්වීම පිණිස ‘දහඅටක්’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘නොනැමෙති’ යනු පහළට නොනැමෙන බවයි. ‘පිටතට නොවැටේ’ යනු භාවනා වීථියෙන් ඉවත් නොවන බවත්, එය ඉක්මවා නොයන බවත් ය. එම නිසාම පෙරට වඩා පසුව විශේෂ ගුණයක් ඇති කර ගනිමින් වර්ධනයට හා බහුලත්වයට පත්වේ. මෙහි ‘පරි’ ශබ්දය ‘අභි’ ශබ්දයට සමාන අර්ථ දෙතැයි සලකා ‘කර්මස්ථානයට අභිමුඛව’ යැයි පවසන ලදී. අර්ථය නම් පිටත පවතින නානාප්‍රකාර අරමුණු වලින් සිත වැළැක්වීමත්, කර්මස්ථානයම ඉදිරියේ තබා ගැනීමත් ය. ‘පරි’ යනු ‘පරිණායිකා’ යනාදියේ මෙන් පිරිසිඳ ගැනීමේ අර්ථයයි. ‘නිර්යාණ’ යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් නික්ම යාමේ අර්ථයයි. එබැවින් ‘පිරිසිඳ ගත් නිර්යාණය’ යනු සියලු ආකාරයෙන් ගත්, අමතක වීමෙන් තොර වූ, සිහිය ඇති කොට උතුම් වූ සිහි නුවණ පිහිටුවා ගැනීම යන අර්ථයයි.

219. Satovāti satiyā samannāgato eva saranto eva assasati nāssa kāci sativirahitā assāsappavatti hotīti attho. Sato passasatīti etthāpi satova passasatīti eva-saddo ānetvā vattabbo. Satokārīti sato eva hutvā, satiyā eva vā kātabbassa kattā, karaṇasīlo vā. Yadi ‘‘satova assasati sato passasatī’’ti etassa vibhaṅge (ma. ni. 3.148; saṃ. ni. 5.986; pārā. 165) vuttaṃ, atha kasmā ‘‘assasati passasati’’cceva avatvā ‘‘satokārī’’ti vuttaṃ? Ekarasaṃ desanaṃ kātukāmatāya. Paṭhamacatukke padadvayameva hi vattamānakālavasena āgataṃ, itarāni anāgatakālavasena. Tasmā ekarasaṃ desanaṃ kātukāmatāya sabbattha (paṭi. ma. 1.165 ādayo) ‘‘satokāri’’cceva vuttaṃ.

219. ‘සතෝ’ යනු සිහියෙන් යුක්තවම, සිහි කරමින්ම ආශ්වාස කරයි යන්නයි. ඔහුට සිහියෙන් තොර වූ කිසිදු ආශ්වාස පැවැත්මක් සිදු නොවේ යන අර්ථයයි. ‘සතෝ පස්සසති’ යන තන්හි ද ‘සිහියෙන් යුක්තවම ප්‍රශ්වාස කරයි’ යනුවෙන් ‘ඒව’ (ම) ශබ්දය යොදා කිය යුතුය. ‘සතෝකාරී’ යනු සිහියෙන් යුක්තවම කරන්නා වූ, එනම් සිහියෙන් යුක්තවම කටයුතු කරන්නා වූ හෝ සිහියෙන් කටයුතු කරන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තා ය. ඉදින් ‘සිහියෙන් යුක්තවම ආශ්වාස කරයි, සිහියෙන් යුක්තවම ප්‍රශ්වාස කරයි’ යන මේ කරුණ විභංගයේ දක්වා තිබියදී, ‘ආශ්වාස කරයි, ප්‍රශ්වාස කරයි’ යනුවෙන් පමණක් නොකියා ‘සතෝකාරී’ යයි පැවසුවේ ඇයි ද යත්, දේශනාව එකම රසයකින් (සමාන ස්වරූපයකින්) පැවැත්වීමේ අභිලාෂයෙනි. ප්‍රථම චතුෂ්කයේ පද දෙකක් වර්තමාන කාලය වශයෙන් ද, අනෙක්වා අනාගත කාලය වශයෙන් ද පැමිණ ඇත. එබැවින් දේශනාව එකම රසයකින් පැවැත්වීම පිණිස සියලු තන්හි ‘සතෝකාරී’ යයි පවසන ලදී.

Dīghaṃ [Pg.317] assāsavasenāti dīghaassāsavasena vibhattialopaṃ katvā niddeso. Dīghanti vā bhagavatā vuttaassāsavasena. Cittassa ekaggataṃ avikkhepanti vikkhepassa paṭipakkhabhāvato ‘‘avikkhepo’’ti laddhanāmacittassa ekaggabhāvaṃ pajānato. Sati upaṭṭhitā hotīti ārammaṇaṃ upagantvā ṭhitā hoti. Tāya satiyā tena ñāṇenāti yathāvuttāya satiyā, yathāvuttena ca ñāṇena. Idaṃ vutta hoti – dīghaṃ assāsaṃ ārammaṇabhūtaṃ avikkhittacittassa, asammohato vā pajānantassa tattha sati upaṭṭhitā eva hoti, taṃ sampajānantassa ārammaṇakaraṇavasena, asammohavasena vā sampajaññaṃ, tadadhīnasatisampajaññena taṃsamaṅgī yogāvacaro satokārī nāma hotīti. Paṭinissaggānupassī assāsavasenāti paṭinissaggānupassī hutvā assasanassa vasena. ‘‘Paṭinissaggānupassīassāsavasenā’’ti vā pāṭho. Tassa paṭinissaggānupassino assāsā paṭinissaggānupassīassāsā, tesaṃ vasenāti attho. Vinayanayena anto uṭṭhitasasanaṃ assāso, bahi uṭṭhitasasanaṃ passāso. Suttantanayena pana bahi uṭṭhahitvāpi anto sasanato assāso, anto uṭṭhahitvāpi bahi sasanato passāso. Ayameva ca nayo –

‘දීර්ඝ ආශ්වාසයෙහි වසයෙන්’ යනු දීර්ඝ ආශ්වාසය යන පදයෙහි විභක්ති ලෝප නොකොට කළ නිර්දේශයකි. ‘දීර්ඝ’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ ආශ්වාස වසයෙනි. ‘සිතෙහි ඒකාග්‍ර බව හා නොවිසිරීම’ යනු වික්ෂිප්ත බවට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් ‘අවික්ඛේප’ (නොවිසිරීම) යන නම ලත් සිතේ ඒකාග්‍ර බව දන්නා තැනැත්තාට ය. ‘සිහිය පිහිටියේ වෙයි’ යනු අරමුණට එළඹ පිහිටියේ වෙයි යන්නයි. ‘එම සිහියෙන් හා එම ඥානයෙන්’ යනු ඉහත කී සිහියෙන් හා ඥානයෙනි. මෙහි අර්ථය නම්, අරමුණ වූ දීර්ඝ ආශ්වාසය වික්ෂිප්ත නොවන සිතින් හෝ නොමුළා වූ සිහියෙන් දන්නා තැනැත්තාට එහි සිහිය මැනවින් පිහිටයි. එය අරමුණු කිරීමේ වසයෙන් හෝ නොමුළා වීමේ වසයෙන් මැනවින් දන්නා යෝගාවචරයාට සම්පජන්‍යය ඇති වේ. එම සිහි නුවණින් යුක්ත වූ යෝගාවචරයා ‘සතෝකාරී’ (සිහියෙන් යුක්තව කරන්නා) නම් වේ. ‘පටිනිස්සග්ගානුපස්සී’ වසයෙන් යනු අත්හැරීම අනුව බලමින් ආශ්වාස කිරීමේ වසයෙනි. ‘පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සාසවසෙන’ යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතී. එහි අර්ථය නම් අත්හැරීම අනුව බලන යෝගියාගේ ආශ්වාසය ‘පටිනිස්සග්ගානුපස්සී ආශ්වාසය’ වන අතර, ඒ වසයෙන් යන්නයි. විනය ක්‍රමයට අනුව ඇතුළත උපදින වාතය පිටතට යැවීම ‘ආශ්වාසය’ වන අතර පිටතින් ඇතුළට ගැනීම ‘ප්‍රශ්වාසය’ වේ. සුත්තන්ත ක්‍රමයට අනුව නම් පිටත සිටියද ඇතුළට ගන්නා බැවින් ‘ආශ්වාසය’ ද, ඇතුළත සිටියද පිටතට යවන බැවින් ‘ප්‍රශ්වාසය’ ද වේ. මෙයම නය (ක්‍රමය) වේ.

‘‘Assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato ajjhattaṃ vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti, ‘‘passāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato bahiddhā vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti (paṭi. ma. 1.157) –

“ආශ්වාසයේ මුල, මැද, අග සිහියෙන් අනුගමනය කරන තැනැත්තාගේ සිත ඇතුළත විසිරී ගියහොත්, ඔහුගේ කය ද සිත ද පීඩිත වෙයි, සැලෙයි, චලනය වෙයි. ප්‍රශ්වාසයේ මුල, මැද, අග සිහියෙන් අනුගමනය කරන තැනැත්තාගේ සිත පිටත විසිරී ගියහොත්, ඔහුගේ කය ද සිත ද පීඩිත වෙයි, සැලෙයි, චලනය වෙයි.”

Imāya pāḷiyā sameti.

මෙම පටිසම්භිදාමග්ග පාළිය හා මෙය ගැලපේ.

Paṭhamaṃ abbhantaravāto bahi nikkhamati, tasmā pavattikkamena assāso paṭhamaṃ vuttoti vadanti. Tāluṃ āhacca nibbāyatīti tāluṃ āhacca nirujjhati. Tena kira sampatijāto bāladārako khipitaṃ karoti. Evaṃ tāvātiādi yathāvuttassa atthassa nigamanaṃ. Keci ‘‘evaṃ tāvāti anena pavattikkamena assāso bahinikkhamanavātoti gahetabbanti adhippāyo’’ti vadanti.

මුලින්ම ඇතුළත වාතය පිටතට නික්මෙයි, එම නිසා පැවැත්මේ අනුපිළිවෙල අනුව ‘ආශ්වාසය’ පළමුව පවසන ලදැයි ආචාර්යවරු පවසති. ‘තල්ලෙහි වැදී නිරුද්ධ වේ’ යනු තල්ලෙහි ස්පර්ශ වී නැති වී යයි. ඒ නිසා අලුත උපන් දරුවා කිවිසුම් යවන බව කියනු ලැබේ. ‘එසේ තාක්’ යනාදිය ඉහත දැක්වූ අර්ථයේ නිගමනයයි. සමහර ආචාර්යවරු පවසන්නේ ‘මෙහි ආශ්වාසය යනු පිටතට නික්මෙන වාතය ලෙස ගත යුතුය යන්න අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි’ යනුවෙනි.

Addhānavasenāti [Pg.318] kāladdhānavasena. Ayaṃ hi addhāna-saddo kālassa, desassa ca vācako. Tattha desaddhānaṃ udāharaṇabhāvena dassetvā kāladdhānavasena assāsapassāsānaṃ dīgharassataṃ vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha okāsaddhānanti okāsabhūtaṃ addhānaṃ. Pharitvāti byāpetvā. Cuṇṇavicuṇṇāpi anekakalāpabhāvena. Dīghaṃ addhānanti dīghaṃ padesaṃ. Tasmāti saṇikaṃ pavattiyā dīghasantānatāya ‘‘dīghā’’ti vuccanti. Ettha ca hatthiādisarīre, sunakhādisarīre ca assāsapassāsānaṃ desaddhānavisiṭṭhena kāladdhānavaseneva dīgharassatā vuttāti veditabbā. ‘‘Saṇikaṃ pūretvā saṇikameva nikkhamanti’’, ‘‘sīghaṃ pūretvā sīghameva nikkhamantī’’ti ca vacanato. Manussesūti samānappamāṇesupi manussasarīresu. Dīghaṃ assasantīti dīghaṃ assāsappabandhaṃ pavattentīti attho. Passasantīti etthāpi eseva nayo. Sunakhasasādayo viya rassaṃ assasanti ca passasanti cāti yojanā. Idaṃ pana dīghaṃ, rassañca assasanaṃ, passasanañca tesaṃ sattānaṃ sarīrasabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Tesanti sattānaṃ. Teti assāsapassāsā. Ittaramaddhānanti appakaṃ kālaṃ.

අද්ධානවසෙනාති යනු කාල අද්ධානය හෙවත් කාලයෙහි ප්‍රමාණයෙනි. මක්නිසාද යත්, මෙම 'අද්ධාන' යන වචනය කාලයට මෙන්ම අවකාශයට (දේශයට) ද ව්‍යවහාර වේ. එහිදී අවකාශ අද්ධානය (දේශ අද්ධානය) උදාහරණයක් ලෙස දක්වා, කාල අද්ධානය මගින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ දීර්ඝ හෝ කෙටි බව පැහැදිලි කරනු පිණිස 'යථා හී' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'ඕකාසද්ධාන' යනු අවකාශයක් වූ මාවතයි. 'ඵරිත්වා' යනු පැතිරීමයි. බොහෝ කලාපයන්ගේ පැවැත්ම නිසා ඉතා සියුම් ලෙස කොටස්වලට බෙදී තිබුණද, 'දීඝං අද්ධානං' යනු දීර්ඝ ප්‍රදේශයකි. එම නිසා, සෙමින් සිදුවන පැවැත්ම හේතුවෙන් ඇති වන දීර්ඝ සන්තතිය නිසා ඒවා 'දීර්ඝ' යැයි කියනු ලැබේ. මෙහිදී ඇත් ආදීන්ගේ සහ සුනඛ ආදීන්ගේ සිරුරුවල ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ අවකාශ ප්‍රමාණයට වඩා කාල ප්‍රමාණයෙන්ම දීර්ඝ හෝ කෙටි බව කියන ලදැයි දත යුතුය. 'සෙමින් පුරවා සෙමින්ම පිට කරයි', 'වේගයෙන් පුරවා වේගයෙන්ම පිට කරයි' යන වචන මෙයට සාධක වේ. 'මනුස්සේසු' යනු සමාන ප්‍රමාණ ඇති මිනිස් සිරුරුවල වුවද යන්නයි. 'දීඝං අස්සසන්ති' යනු දීර්ඝ ආශ්වාස සන්තතියක් පවත්වති යන්නයි. ප්‍රශ්වාසය සම්බන්ධයෙන් ද මෙයම ක්‍රමයයි. බල්ලන්, හාවුන් ආදීන් මෙන් කෙටියෙන් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරති යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. එහෙත් මෙම දීර්ඝ හා කෙටි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කිරීම එම සතුන්ගේ ශරීර ස්වභාවය යැයි දත යුතුය. 'තේසං' යනු එම සතුන්ගේය. 'තේ' යනු එම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ය. 'ඉත්තරමද්ධානං' යනු ස්වල්ප කාලයකි.

Navahākārehīti bhāvanamanuyuñjantassa pubbenāparaṃ aladdhavisesassa kevalaṃ addhānavasena ādito vuttā tayo ākārā, te ca kho ekacco assāsaṃ suṭṭhu sallakkheti, ekacco passāsaṃ, ekacco tadubhayanti imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ vasena. Keci pana ‘‘assasatipi passasatipīti ekajjhaṃ vacanaṃ bhāvanāya nirantaraṃ pavattidassanattha’’nti vadanti. Chandavasena pubbe viya tayo, tathā pāmojjavasenāti imehi navahākārehi.

නවහාකාරේහීති යනු භාවනාවෙහි යෙදෙන, පෙරට වඩා විශේෂයක් තවමත් ලබා නොමැති යෝගියා හට හුදෙක් කාලය අනුව මුලින් කියන ලද ආකාර තුනයි. එහිදී එක්තරා පුද්ගලයෙක් ආශ්වාසය හොඳින් සලකුණු කරයි, තවකෙක් ප්‍රශ්වාසය සලකුණු කරයි, තවත් අයෙක් ඒ දෙකම සලකුණු කරයි යනුවෙන් මෙම පුද්ගලයන් තිදෙනාගේ වශයෙන් ආකාර තුනකි. ඇතැම්හු 'ආශ්වාස කරද්දීත් ප්‍රශ්වාස කරද්දීත්' යන එක්ව කරන ලද ප්‍රකාශය භාවනාව අඛණ්ඩව පැවැත්ම දැක්වීම පිණිස යැයි පවසති. පෙර පරිදිම ඡන්දය අනුව ආකාර තුනක් ද, එමෙන්ම ප්‍රාමෝද්‍යය අනුව ආකාර තුනක් ද යනුවෙන් මෙම ආකාර නවය මගින් භාවනාව සිදුවේ.

Kāmaṃ cettha ekassa puggalassa tayo eva ākārā labbhanti, tantivasena pana sabbesaṃ pāḷiāruḷhattā, tesaṃ vasena parikammassa kātabbattā ca ‘‘tatrāyaṃ bhikkhu navahākārehī’’ti vuttaṃ. Evaṃ pajānatoti evaṃ yathāvuttehi ākārehi assāsapassāse pajānato, tattha manasikāraṃ pavattentassa. Ekenākārenāti dīghaṃ assāsādīsu catūsu ākāresu ekena ākārena, navasu tīsu vā ekena. Tathā hi vakkhati –

මෙහිදී එක් පුද්ගලයෙකුට ආකාර තුනක් පමණක් හිමි වුවද, දේශනා ක්‍රමය අනුව සියලු ආකාර පාලියට ඇතුළත් කර ඇති බැවින් ද, ඒ අනුව පූර්ව සූදානම (පරිකර්මය) කළ යුතු බැවින් ද, 'මෙහිදී ඒ භික්ෂුව ආකාර නවයකින්' යැයි පවසන ලදී. 'ඒවං පජානතෝ' යනු මෙසේ ඉහත කී ආකාරවලින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් දැනගන්නා වූ, එහි මෙනෙහි කිරීම පවත්වන්නා වූ යෝගියාටය. 'එකේනාකාරේනාති' යනු දීර්ඝ ආශ්වාස ආදී සතර ආකාර අතුරින් එක් ආකාරයකින් හෝ, නවය හෝ තුන අතුරින් එක් ආකාරයකින් හෝ යන්නයි. ඒ බව මෙසේ පවසනු ඇත -

‘‘Dīgho rasso ca assāso, passāsopi ca tādiso;

Cattāro vaṇṇā vattanti, nāsikagge va bhikkhuno’’ti.

'දීර්ඝ වූ ද කෙටි වූ ද ආශ්වාසය ද, ප්‍රශ්වාසය ද එබඳුමය; භික්ෂුවගේ නාසිකාග්‍රයෙහි (නාස් පුඩු අග) මේ ආකාර සතර පවතී' යනුවෙනි.

Ayaṃ [Pg.319] bhāvanā assāsapassāsakāyānupassanāti katvā vuttaṃ ‘‘kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā sampajjatī’’ti.

මෙම භාවනාව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කායානුපස්සනාව යැයි සලකා 'කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන භාවනාව සම්පූර්ණ වේ' යැයි කියන ලදී.

Idāni pāḷivaseneva te nava ākāre, bhāvanāvidhiñca dassetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kathaṃ pajānātīti pajānanavidhiṃ kathetukamyatāya pucchati. Dīghaṃ assāsanti vuttalakkhaṇaṃ dīghaṃ assāsaṃ. Addhānasaṅkhāteti ‘‘addhāna’’nti saṅkhaṃ gate dīghe kāle, dīghaṃ khaṇanti attho. Koṭṭhāsapariyāyo vā saṅkhāta-saddo ‘‘theyyasaṅkhāta’’ntiādīsu (pārā. 91) viya, tasmā addhānasaṅkhāteti addhānakoṭṭhāse, desabhāgeti attho. Chando uppajjatīti bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ āvahantiyā laddhassādattā tattha sātisayo kattukāmatālakkhaṇo kusalacchando uppajjati. Chandavasenāti tathāpavattachandassa vasena savisesaṃ bhāvanamanuyuñjantassa kammaṭṭhānaṃ vuddhiṃ phātiṃ gamentassa. Tato sukhumataranti yathāvuttachandappavattiyā purimato sukhumataraṃ. Bhāvanābalena hi paṭippassaddhadarathapariḷāhatāya kāyassa assāsapassāsā sukhumatarā hutvā pavattanti. Pāmojjaṃ uppajjatīti assāsapassāsānaṃ sukhumatarabhāvena ārammaṇassa santataratāya, kammaṭṭhānassa ca vīthipaṭipannatāya bhāvanācittasahagato pamodo khuddikādibhedā taruṇapīti uppajjati. Cittaṃ vivattatīti anukkamena assāsapassāsānaṃ ativiya sukhumatarabhāvappattiyā anupaṭṭhahane vicetabbākārappattehi cittaṃ vinivattatīti keci. Bhāvanābalena pana sukhumatarabhāvappattesu assāsapassāsesu tattha paṭibhāganimitte uppanne pakatiassāsapassāsato cittaṃ nivattati. Upekkhā saṇṭhātīti tasmiṃ paṭibhāganimitte upacārappanābhede samādhimhi uppanne puna jhānanibbattanatthaṃ byāpārābhāvato ajjhupekkhanaṃ hotīti. Sā panāyaṃ upekkhā tatramajjhattupekkhāti veditabbā.

දැන් පාලි පාඨය අනුවම එම ආකාර නවය සහ භාවනා විධිය දැක්වීම පිණිස 'යථාහා' යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි 'කෙසේ දැනගනීද?' යන්න දැනගන්නා ක්‍රමය පැහැදිලි කිරීමේ අදහසින් විමසයි. 'දීඝං අස්සසන්ති' යනු ඉහත කී ලක්ෂණ ඇති දීර්ඝ ආශ්වාසයයි. 'අද්ධානසංඛාතේ' යනු 'අද්ධාන' (කාල පරාසය) නාමයට පැමිණි දීර්ඝ කාලයෙහි, හෙවත් දිගු මොහොතක යන්නයි. එසේත් නැතහොත් 'තෙය්‍යසංඛාතං' යනාදියෙහි මෙන් 'සංඛාත' ශබ්දය කොටසක් (කොට්ඨාසයක්) යන අර්ථය දෙයි. එබැවින් 'අද්ධානසංඛාතේ' යනු අද්ධාන කොටසෙහි හෙවත් දේශයෙහි (ප්‍රදේශයෙහි) කොටසක යන්නයි. 'ඡන්දෝ උප්පජ්ජතීති' යනු භාවනාව තුළින් පූර්ව අවස්ථාවට වඩා විශේෂත්වයක් අත්පත් කරගන්නා විට ලැබෙන ආස්වාදය නිසා, එහි විශේෂ වූත් කිරීමට ඇති කැමැත්ත ලක්ෂණ කොට ඇත්තාවූත් කුසල් ඡන්දය උපදී. 'ඡන්දවසෙනාති' යනු එසේ පැවති ඡන්දය හේතුවෙන් විශේෂ සහිතව භාවනාවෙහි යෙදෙන්නා වූ, කර්මස්ථානය වර්ධනයට හා දියුණුවට පමුණුවන්නා වූ යෝගියාටය. 'තතෝ සුඛුමතරන්ති' යනු ඉහත කී ඡන්දය පැවැත්ම නිසා පෙරට වඩා සියුම් වූ බවයි. භාවනා බලයෙන් සිරුරේ වෙහෙස හා දැවිල්ල සංසිඳීම නිසා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ වඩාත් සියුම්ව පවතිති. 'පාමොජ්ජං උප්පජ්ජතීති' යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් සියුම් වීමෙන් අරමුණ වඩාත් ශාන්ත වීම නිසාත්, කර්මස්ථානය නිසි මගට පිළිපන් බැවින් ද භාවනා සිත හා උපදින ප්‍රමෝදය හෙවත් කුඩා ප්‍රීතිය ආදී වශයෙන් වූ තරුණ ප්‍රීතිය උපදී. 'චිත්තං විවට්ටතීති' යනු අනුපිළිවෙලින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් අතිශයින් සියුම් බවට පැමිණීමෙන් ඒවා ප්‍රකට නොවන කල්හි, විමසිය යුතු ආකාරයට පැමිණි එම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගෙන් සිත ඉවත් වේ යැයි ඇතැම්හු කියති. එහෙත් භාවනා බලයෙන් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ඉතා සියුම් වූ කල්හි, එහි පටිභාග නිමිත්ත උපන් විට ප්‍රකෘති ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගෙන් සිත ඉවත් වේ. 'උපේක්ඛා සණ්ඨාතීති' යනු එම පටිභාග නිමිත්තෙහි උපචාර හෝ අර්පණා සමාධිය උපන් කල්හි, නැවත ධ්‍යාන උපදවනු පිණිස අමුතුවෙන් වෙහෙසක් (ව්‍යාපාරයක්) නොමැති බැවින් මැදහත් බව (උපේක්ෂාව) ඇති වේ යන්නයි. එම උපේක්ෂාව මෙහිදී 'තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ඛාව' ලෙස දත යුතුය.

Imehi navahi ākārehīti imehi yathāvuttehi navahi pakārehi pavattā. Dīghaṃ assāsapassāsā kāyoti dīghākārā assāsapassāsā cuṇṇavicuṇṇāpi samūhaṭṭhena kāyo. Assāsapassāse nissāya uppannanimittampettha assāsapassāsasamaññameva vuttaṃ. Upaṭṭhānaṃ satīti ārammaṇaṃ upagantvā tiṭṭhatīti sati upaṭṭhānaṃ nāma. Anupassanā [Pg.320] ñāṇanti samathavasena nimittassa anupassanā, vipassanāvasena assāsapassāse, tannissayañca kāyaṃ ‘‘rūpa’’nti, cittaṃ taṃsampayuttadhamme ca ‘‘arūpa’’nti vavatthapetvā nāmarūpassa anupassanā ca ñāṇaṃ, tattha yathābhūtāvabodho. Kāyo upaṭṭhānanti so kāyo ārammaṇakaraṇavasena upagantvā sati ettha tiṭṭhatīti upaṭṭhānaṃ nāma. Ettha ca ‘‘kāyo upaṭṭhāna’’nti iminā itarakāyassāpi saṅgaho hoti yathāvuttasammasanacārassāpi idha icchitattā. No satīti so kāyo sati nāma na hoti. Sati upaṭṭhānañceva sati ca saraṇaṭṭhena, upatiṭṭhanaṭṭhena ca. Tāya satiyāti yathāvuttāya satiyā. Tena ñāṇenāti yathāvutteneva ñāṇena. Taṃ kāyanti taṃ assāsapassāsakāyañceva tannissayarūpakāyañca. Anupassatīti jhānasampayuttañāṇena ceva vipassanāñāṇena ca anu anu passati. Tena vuccati kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanāti tena anupassanena yathāvutte kāye ayaṃ kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanāti vuccati.

‘මේ නව ආකාරයෙහි’ යන්නෙන් ඉහත සඳහන් කළ ආකාර නවයකින් පැවතීම අදහස් වේ. ‘දීර්ඝ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කාය’ යනු දීර්ඝ වූ ආකාරය ඇති ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ය; ඒවා ඉතා සියුම් වූ කුඩු (අංශු) වශයෙන් පැවතියත් සමූහ වශයෙන් ගන්නා බැවින් ‘කාය’ (කය) නම් වේ. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ඇසුරු කරගෙන හටගන්නා වූ පටිභාග නිමිත්ත ද මෙහි ‘ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස’ යන නාමයෙන්ම හඳුන්වනු ලැබේ. ‘උපට්ඨාන’ යනු සිහියයි; අරමුණ කරා ගොස් එහි පිහිටන බැවින් සිහිය ‘උපට්ඨාන’ නම් වේ. ‘අනුපස්සනා’ යනු ඤාණයයි; සමථ වශයෙන් නිමිත්ත අනුපස්සනා කිරීම ද, විපස්සනා වශයෙන් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ද, ඒවාට නිශ්‍රය වූ රූප කාය ‘රූප’ වශයෙන් ද, සිත හා එය හා සම්පයුක්ත ධර්මයන් ‘අරූප’ වශයෙන් ද වෙන්කර ගෙන නාම-රූප අනුපස්සනා කිරීම ද ඤාණය නම් වේ. එහිදී ඇති තතු ඇති සැටියෙන් අවබෝධ කර ගැනීම ඤාණයයි. ‘කායෝ උපට්ඨානං’ යනු එම කය අරමුණු කිරීම් වශයෙන් ළඟා වී සිහිය එහි පිහිටන බැවින් උපට්ඨානය නම් වේ. මෙහිදී ‘කායෝ උපට්ඨානං’ යන මෙයින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස හැර අන්‍ය වූ කය ද ඇතුළත් වේ; මන්ද යත් මෙහිදී ඉහත කී සම්මර්ශනය කළ යුතු රූප කාය ද අදහස් කරන බැවිනි. ‘නෝ සති’ යනු එම කය සිහිය නොවේ. සිහිය යනු උපට්ඨානය ද වන අතර, එය සිහිපත් කිරීමේ අර්ථයෙන් ‘සති’ ද, අරමුණෙහි පිහිටා සිටීමේ අර්ථයෙන් ‘උපට්ඨාන’ ද නම් වේ. ‘තාය සතියා’ යනු ඉහත කී එම සිහියෙන් ය. ‘තේන ඤාණේන’ යනු ඉහත කී එම ඤාණයෙන් ය. ‘තං කායං’ යනු එම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කාය සහ එයට නිශ්‍රය වූ රූප කායයි. ‘අනුපස්සති’ යනු ධ්‍යාන සම්පයුක්ත ඤාණයෙන් ද විපස්සනා ඤාණයෙන් ද නැවත නැවත බලයි. එබැවින්, එම අනුපස්සනාවෙන් යුතුව ඉහත කී කයෙහි යෙදෙන්නා වූ ‘කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන භාවනාව’ යැයි කියනු ලැබේ.

Idaṃ vuttaṃ hoti – yā ayaṃ yathāvutte assāsapassāsakāye, tassa nissayabhūte karajakāye ca kāyasseva anupassanā anudakabhūtāya marīciyā udakānupassanā viya na aniccādisabhāve kāye niccādibhāvānupassanā, atha kho yathārahaṃ aniccadukkhānattāsubhabhāvassevānupassanā. Atha vā kāye ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā ‘‘itthī’’ti vā ‘‘puriso’’ti vā gahetabbassa kassaci abhāvato tādisaṃ ananupassitvā kāyamattasseva anupassanā kāyānupassanā, tāya kāyānupassanāya sampayuttā satiyeva upaṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ, tassa bhāvanā vaḍḍhanā kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanāti.

මෙහි අදහස මෙසේය: ඉහත කී ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කායෙහි ද, එයට නිශ්‍රය වූ කරජ කායෙහි ද, රූප සමූහයක් වූ කායෙහිම කෙරෙන යම් අනුපස්සනාවක් වේ ද, එය ජලය නොවන මිරිඟුවෙහි ජලය යැයි දක්නා සේ අනිත්‍ය ආදී ස්වභාව ඇති කයෙහි නිත්‍ය ආදී වශයෙන් දක්නා වූ අනුපස්සනාවක් නොවේ. එහෙත් සුදුසු පරිදි අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම සහ අසුභ ස්වභාවයන් කෙරෙහිම කෙරෙන අනුපස්සනාවකි. නැතහොත්, කයෙහි ‘මම’ කියා හෝ ‘මගේ’ කියා හෝ ‘ස්ත්‍රියක’ හෝ ‘පුරුෂයෙකු’ හෝ වශයෙන් ගත යුතු කිසිවෙකු නොමැති බැවින්, එවැනි දේ නොදැක කාය මාත්‍රයම අනුපස්සනා කිරීම ‘කායානුපස්සනාව’ යි. එම කායානුපස්සනාව හා සම්පයුක්ත වූ සිහියම ‘උපට්ඨාන’ හෙවත් ‘සතිපට්ඨාන’ නම් වේ. එම සතිපට්ඨානය වැඩීම සහ දියුණු කිරීම ‘කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන භාවනාව’ නම් වේ.

Esa nayoti ‘‘navahi ākārehī’’tiādinā vuttavidhiṃ rassa-pade atidisati. Etthāti etasmiṃ yathādassite ‘‘kathaṃ dīghaṃ assasanto’’tiādinā (ma. ni. 3.148; saṃ. ni. 5.986; pārā. 165) āgate pāḷinaye. Idhāti imasmiṃ rassapadavasena āgate pāḷinaye.

‘ඒ ක්‍රමයයි’ යන්නෙන් ‘ආකාර නවයකින්’ යනාදියෙන් වදාළ ක්‍රමය ‘රස්ස’ (කෙටි) යන පදයෙහි ද අදාළ වන බව දක්වයි. ‘මෙහි’ යනු ඉහත දැක්වූ ‘කෙසේ නම් දීර්ඝව ආශ්වාස කරන්නේ ද’ යනාදී වශයෙන් පාලි ක්‍රමයේ එන තැනයි. ‘මෙයි’ යනු කෙටි (රස්ස) පදය සම්බන්ධයෙන් එන පාලි ක්‍රමයෙහි ය.

Ayanti yogāvacaro. Addhānavasenāti dīghakālavasena. Ittaravasenāti parittakālavasena. Imehi ākārehīti imehi navahi ākārehi.

‘මොහු’ යනු යෝගාවචරයා ය. ‘අද්ධාන වශයෙන්’ යනු දීර්ඝ කාලයක් වශයෙන් ය. ‘ඉත්තර වශයෙන්’ යනු කෙටි කාලයක් වශයෙන් ය. ‘මෙම ආකාරයන්ගෙන්’ යනු මෙම ආකාර නවයෙන් ය.

Tādisoti [Pg.321] dīgho, rasso ca. Cattāro vaṇṇāti cattāro ākārā, te ca dīghādayo eva. Nāsikagge va bhikkhunoti gāthābandhasukhatthaṃ rassaṃ katvā vuttaṃ ‘‘nāsikagge vā’’ti, vā-saddo aniyamattho, tena uttaroṭṭhaṃ saṅgaṇhāti.

‘එබඳු වූ’ යනු දීර්ඝ වූ ද කෙටි වූ ද යන්නයි. ‘වර්ණ හතර’ යනු ආකාර හතරකි, එනම් එම දීර්ඝ ආදියයි. ‘නාසිකග්ගේ ව භික්ඛුනෝ’ යන්නෙහි ගාථා බන්ධනයේ පහසුව පිණිස ‘වා’ ශබ්දය ‘ව’ ලෙස රස්ස කොට දක්වා ඇත. ‘වා’ ශබ්දය මෙහි අනියම් අර්ථයෙහි (නිශ්චිත නැති අර්ථයෙහි) යෙදේ; ඒ මගින් උඩු තොල ද ඇතුළත් කර ගනී.

220. Sabbakāyapaṭisaṃvedīti sabbassa kāyassa paṭi paṭi paccekaṃ sammadeva vedanasīlo jānanasīlo, tassa vā paṭi paṭi sammadeva vedo etassa atthi, taṃ vā paṭi paṭi sammadeva vedamānoti attho. Tattha tattha sabba-ggahaṇena assāsādikāyassa anavasesapariyādāne siddhepi anekakalāpasamudāyabhāvato tassa sabbesampi bhāgānaṃ saṃvedanadassanatthaṃ paṭi-saddaggahaṇaṃ. Tattha sakkaccakārībhāvadassanatthaṃ saṃ-saddaggahaṇanti imamatthaṃ dassento ‘‘sakalassā’’tiādimāha. Tattha yathā samānepi assāsapassāsesu yogino paṭipattividhāne paccekaṃ sakkaccaṃyeva paṭipajjitabbanti dassetuṃ visuṃ desanā katā, evaṃ tamevatthaṃ dīpetuṃ satipi atthassa samānatāya ‘‘sakalassā’’tiādinā padadvayassa visuṃ visuṃ atthavaṇṇanā katāti veditabbaṃ. Pākaṭaṃ karontoti vibhūtaṃ karonto, sabbaso vibhāventoti attho. Pākaṭīkaraṇaṃ vibhāvanaṃ tattha asammuyhanaṃ ñāṇeneva nesaṃ pavattanena hotīti dassento ‘‘evaṃ viditaṃ karonto’’tiādimāha. Tattha tasmāti yasmā ñāṇasampayuttacitteneva assāsapassāse pavatteti, na vippayuttacittena, tasmā evaṃbhūto sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmi passasissāmīti sikkhatīti vuccati buddhādīhīti yojanā. Cuṇṇavicuṇṇavisaṭeti anekakalāpatāya cuṇṇavicuṇṇabhāvena visaṭe. Ādi pākaṭo hoti satiyā, ñāṇassa ca vasena tathā pubbābhisaṅkhārassa pavattattā. Tādisena bhavitabbanti catutthapuggalasadisena bhavitabbaṃ, pageva satiṃ, ñāṇañca paccupaṭṭhapetvā tīsupi ṭhānesu ñāṇasampayuttameva cittaṃ pavattetabbanti adhippāyo.

220. ‘සබ්බකායපටිසංවේදී’ යනු මුළු ආශ්වාස කායම එකින් එක වෙන් වෙන් වශයෙන් මැනවින් දැනගන්නා සුළු බවයි. එසේත් නැතිනම්, එම මුළු ආශ්වාස කාය පිළිබඳව එකින් එක වෙන් වෙන්ව මැනවින් දැනීමක් ඔහුට තිබේ යන අර්ථයයි. ‘සබ්බ’ (සියලු) යන වචනයෙන් ආශ්වාස ආදී කායයන් ශේෂයක් නොමැතිව ගැනීම සිද්ධ වුවද, එය බොහෝ කලාපයන්ගේ සමූහයක් බැවින් එහි සෑම කොටසක්ම මැනවින් දැනගන්නා බව දැක්වීමට ‘පටි’ ශබ්දය යොදා ඇත. එහි ගෞරවාන්විතව (සක්කච්චකාරී) පිළිපදින බව දැක්වීමට ‘සං’ ශබ්දය යොදා ඇති බව පවසමින් ‘සකලස්ස’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්හි යෝගාවචරයාගේ පිළිපැදීමේ ක්‍රමය සමාන වුවද, එකින් එක ගෞරවයෙන්ම පිළිපැදිය යුතු බව දැක්වීමට බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙන් වෙන් වශයෙන් දේශනා කළ සේක. එලෙසම, අර්ථය සමාන වුවත් එම කාරණය පැහැදිලි කිරීමට ආචාර්යවරයන් වහන්සේ විසින් ‘සකලස්ස’ යනාදී පද දෙකට වෙන් වෙන්ව අර්ථ වර්ණනා කරන ලද බව දත යුතුය. ‘ප්‍රකට කරන්නේ’ යනු මැනවින් විභාග කර දක්වන්නේ යන්නයි. ප්‍රකට කිරීම හෙවත් විභාග කිරීම යනු මුළා නොවී ඤාණයෙන්ම ඒවා පැවැත්වීම බව දක්වමින් ‘මෙලෙස දැනගන්නේ’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘එබැවින්’ යන්නෙන් ඤාණ සම්පයුක්ත සිතින්ම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පවත්වන නිසා මිස ඤාණ විප්පයුක්ත සිතින් නොවන බැවින්, මෙලෙස මුළු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කායම වෙන් වෙන්ව මැනවින් දැනගනිමින් ආශ්වාස කරමි, ප්‍රශ්වාස කරමි යි හික්මෙන්නේ යැයි බුද්ධාදීන් වහන්සේලා වදාරති. ‘චුණ්ණ විචුණ්ණ විසටේ’ යනු බොහෝ කලාපයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් සියුම් අංශු වශයෙන් විසිරී පවත්නා බවයි. සිහියෙන් සහ ඤාණයෙන් මෙන්ම පූර්ව අභිසංස්කරණයේ පැවැත්මෙන් ආරම්භය ප්‍රකට වේ. ඔහු සතරවන පුද්ගලයාට සමාන විය යුතුය. කලින්ම සිහිය හා ඤාණය එළඹ සිටුවා අවස්ථා තුනේදීම (ආරම්භය, මැද, අවසානය) ඤාණ සම්පයුක්ත සිතම පැවැත්විය යුතු බව මෙහි අදහසයි.

Evanti vuttappakārena sabbakāyapaṭisaṃvedanavaseneva. Ghaṭatīti ussahati. Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti, manasikāraṃ pavattetīti attho. Tathābhūtassāti ānāpānassatiṃ bhāventassa. Saṃvaroti sati[Pg.322], vīriyampi vā. Tāya satiyāti yā ānāpāne ārabbha pavattā sati, tāya. Tena manasikārenāti yo so tattha satipubbaṅgamo bhāvanāmanasikāro, tena saddhinti adhippāyo. Āsevatīti ‘‘tisso sikkhāyo’’ti vutte adhikusaladhamme āsevati. Tadāsevanañhettha sikkhananti adhippetaṃ.

‘මෙලෙස’ යනු ඉහත කී පරිදි මුළු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කායම වෙන් වෙන්ව මැනවින් දැනගැනීමේ ආකාරයෙන්ම ය. ‘ඝටති’ යනු උත්සාහ කරයි. ‘වායමති’ යනු වීර්යය කරයි, එනම් මනසිකාරය පවත්වයි යන්නයි. ‘තථාභූතස්ස’ යනු ආනාපානසතිය වඩන්නා වූ තැනැත්තාගේ ය. ‘සංවරය’ යනු සිහියයි, එසේත් නැතිනම් වීර්යය ද විය හැකිය. ‘එම සිහියෙන්’ යනු ආනාපානය අරමුණු කර පවත්නා වූ යම් සිහියක් වේ ද, එම සිහියෙන් ය. ‘එම මනසිකාරයෙන්’ යනු එහි පවත්නා වූ සිහිය පෙරටු කරගත් යම් භාවනා මනසිකාරයක් වේ ද, එය සමඟය යනු අදහසයි. ‘ආසේවනය කරයි’ යනු ශික්ෂා තුනට අයත් අධිකුසල ධර්මයන් භජනය කිරීමයි. එම කුසල ධර්මයන් භජනය කිරීම මෙහි ‘හික්මීම’ (සික්ඛන) ලෙස අදහස් කෙරේ.

Purimanayeti purimasmiṃ bhāvanānaye, paṭhamavatthudvayeti adhippāyo. Tatthāpi kāmaṃ ñāṇuppādanaṃ labbhateva assāsapassāsānaṃ yāthāvato dīgharassabhāvāvabodhasabbhāvato, tathāpi taṃ na dukkaraṃ yathāpavattānaṃ tesaṃ gahaṇamattabhāvatoti tattha vattamānakālappayogo kato. Idaṃ pana dukkaraṃ purisassa khuradhārāyaṃ gamanasadisaṃ, tasmā sātisayenettha pubbābhisaṅkhārena bhavitabbanti dīpetuṃ anāgatakālappayogo katoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘tattha yasmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ñāṇuppādanādīsūti ādi-saddena kāyasaṅkhārapassambhanapītipaṭisaṃvedanādiṃ saṅgaṇhāti. Keci panettha ‘‘saṃvarasamādānānaṃ saṅgaho’’ti vadanti.

‘‘පූර්ව නයෙහි’’ යනු කලින් සඳහන් කළ භාවනා ක්‍රමයෙහි වූ ‘‘පළමු වස්තු දෙක’’ යන්න අදහසයි. එහිදී ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ දීර්ඝ හෝ රස්ස (කෙටි) ස්වභාවය යථාපරිදි අවබෝධ වන බැවින් ඥානය ඉපදීම නියත වශයෙන්ම සිදුවේ. එසේ වුවද, එය පවත්නා ආකාරයෙන්ම ග්‍රහණය කර ගැනීමක් පමණක් වන බැවින් දුෂ්කර නොවේ. එබැවින් එහි වර්තමාන කාල ප්‍රයෝගය කරන ලදී. නමුත් මෙම තුන්වන වස්තුව ආදිය පුරුෂයෙකුට දැළිපිහියක මුවහත මත ඇවිදීම වැනි දුෂ්කර ක්‍රියාවකි. එබැවින් මෙහිදී උසස් වූ පූර්ව අභිසංස්කාරයක් තිබිය යුතු බව දැක්වීමට අනාගත කාල ප්‍රයෝගය කළ බව පෙන්වා දීම පිණිස ‘‘තත්ථ යස්මා’’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘‘ඥානොප්පාදනාදීසු’’ යන්නෙහි ‘‘ආදි’’ ශබ්දයෙන් කායසංඛාරයන් සන්සිඳුවීම, ප්‍රීතිය අනුභව කිරීම ආදිය සංග්‍රහ වේ. ඇතැම්හු මෙහි සංවරය හා සමාදානයන්ගේ ද සංග්‍රහයක් ඇතැයි පවසති.

Kāyasaṅkhāranti assāsapassāsaṃ. So hi cittasamuṭṭhānopi samāno karajakāyappaṭibaddhavuttitāya tena saṅkharīyatīti kāyasaṅkhāroti vuccati. Yo pana ‘‘kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.102) evamāgato kāyasaṅkhāro cetanālakkhaṇo satipi dvārantaruppattiyaṃ yebhuyyavuttiyā, tabbahulavuttiyā ca kāyadvārena lakkhito, so idha nādhippeto. Passambhentotiādīsu pacchimaṃ pacchimaṃ padaṃ purimassa purimassa atthavacanaṃ, tasmā passambhanaṃ nāma vūpasamanaṃ, tañca tathāpayoge asati uppajjanārahassa oḷārikassa kāyasaṅkhārassa payogasampattiyā anuppādananti daṭṭhabbaṃ. Tatrāti ‘‘oḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhento’’ti ettha. Apariggahitakāleti kammaṭṭhānassa anāraddhakāle, tato eva kāyacittānampi apariggahitakāle. ‘‘Nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyā’’ti hi iminā kāyapariggaho, ‘‘parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti iminā cittapariggaho vutto. Tenevāha ‘‘kāyopi cittampi pariggahitā hontī’’ti. Kāyoti karajakāyo. Sadarathāti sapariḷāhā, sā [Pg.323] ca nesaṃ sadarathatā garubhāvena viya oḷārikatāya avinābhāvinīti āha ‘‘oḷārikā’’ti. Balavatarāti sabalā thūlā. Santā hontīti cittaṃ tāvaṃ bahiddhā vikkhepābhāvena ekaggaṃ hutvā kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā pavattamānaṃ santaṃ hoti vūpasantaṃ, tato eva taṃsamuṭṭhānā rūpadhammā lahumudukammaññabhāvappattā, tadanuguṇatāya sesaṃ tisantatirūpanti evaṃ citte, kāye ca vūpasante pavattamāne tannissitā assāsapassāsā santasabhāvā anukkamena sukhumatarasukhumatamā hutvā pavattanti. Tena vuttaṃ ‘‘yadā panassa kāyopī’’tiādi.

‘‘කායසංඛාර’’ යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයයි. එය සිතින් හටගන්නක් වුවද, කර්මජ කාය (ශරීරය) හා බැඳී පවත්නා බැවින් ශරීරය විසින් සකස් කරනු ලබන හෙයින් ‘‘කායසංඛාර’’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘‘කායසංඛාරෝ වචීසංඛාරෝ’’ යනුවෙන් සඳහන් වන චේතනා ලක්ෂණ ඇති, කායද්වාරයෙන් ප්‍රකට වන කායසංඛාරය මෙහි අදහස් නොකෙරේ. ‘‘පස්සම්භෙන්තෝ’’ ආදී පදවලින් පසු පදයෙන් පූර්ව පදයෙහි අර්ථය විවරණය වේ. එබැවින් සන්සිඳුවීම (පස්සම්භන) යනු වූපසමනයයි. යෝග්‍ය ප්‍රයෝගයක් නැති කල්හි උපදින්නට සුදුසු වූ ඕළාරික (රළු) කායසංඛාරය, ප්‍රයෝග සම්පත්තිය නිසා නූපදීම මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය. ‘‘තත්‍ර’’ යනු ‘‘ඕළාරික කායසංඛාරයන් සන්සිඳුවමින්’’ යන මෙහිය. ‘‘අපරිග්ගහිත කාලේ’’ යනු කර්මස්ථානය ආරම්භ නොකළ කාලයයි, එබැවින් ශරීරය හා සිත පිරිසිඳ නොගත් කාලයයි. ‘‘පර්යංකය බැඳ, කය ඍජුව තබාගෙන වාඩි වෙයි’’ යන මෙයින් ශරීරය පිරිසිඳ ගැනීමත්, ‘‘සිහිය ඉදිරිපත් කර තබාගෙන’’ යන මෙයින් සිත පිරිසිඳ ගැනීමත් කියැවිණි. එබැවින් ‘‘කය හා සිත පිරිසිඳ ගන්නා ලද්දේ වෙයි’’ යැයි වදාළහ. ‘‘කාය’’ යනු කර්මජ කායයි. ‘‘සදරථ’’ යනු දැවිල්ල (පීඩාව) සහිත බවයි. එම පීඩා සහිත බව ශරීරයෙහි බර බව මෙන් ඕළාරික (රළු) බව හා වෙන් කළ නොහැකි බැවින් ‘‘ඕළාරික’’ යැයි වදාළහ. ‘‘බලවතරා’’ යනු බලවත් වූ රළු වූ බවයි. ‘‘සන්තා හොන්ති’’ යනු සිත බාහිර විසිරීම් නැතිව ඒකාග්‍ර වී කර්මස්ථානය පිරිසිඳ ගනිමින් පවත්නා කල්හි ශාන්ත වේ, වූපශාන්ත වේ. එවිට එයින් උපන් රූප ධර්මයෝ ද සැහැල්ලු, මෘදු හා කර්මණ්‍ය බවට පත් වෙති. ඒ අනුව සෙසු තිසන්තති රූප ද ශාන්ත වේ. මෙසේ සිත හා කය ශාන්තව පවතින කල්හි, ඒවා ඇසුරු කළ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ ද ශාන්ත ස්වභාව ඇතිව අනුපිළිවෙළින් වඩාත් සියුම් හා අති සියුම් බවට පත්ව පවතිති. එබැවින් ‘‘යදා පනස්ස කායෝපි’’ යනාදිය වදාරන ලදී.

Ābhujanaṃ ābhogo, ‘‘passambhemī’’ti paṭhamāvajjanā. Sammā anu anu āharaṇaṃ samannāhāro, tasmiṃyeva atthe aparāparaṃ pavattaāvajjanā. Tasseva atthassa manasi karaṇaṃ citte ṭhapanaṃ manasikāro. Vīmaṃsā paccavekkhaṇā.

ආභුජනය යනු ආභෝගයයි (සිත යොමු කිරීමයි). ‘‘සන්සිඳුවන්නෙමි’’ යනු ප්‍රථම ආවර්ජනයයි. මැනවින් නැවත නැවතත් අරමුණ වෙත පැමිණවීම සමන්නාහාරයයි, එයම එම අර්ථයෙහිම නැවත නැවත සිදුවන ආවර්ජනයයි. එම අර්ථයම මනසෙහි කිරීම හෙවත් සිතෙහි තැන්පත් කිරීම මනසිකාරයයි. විමංසා යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂණයයි.

Sāraddheti sadarathe sapariḷāhe. Adhimattanti balavaṃ oḷārikaṃ. Liṅgavipallāsena vuttaṃ. Kāyasaṅkhāroti hi adhippeto. ‘‘Adhimattaṃ hutvā pavattatī’’ti kiriyāvisesanaṃ vā etaṃ. Sukhumanti etthāpi eseva nayo. Kāyamhīti ettha ‘‘citte cā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ.

‘‘සාරද්ධ’’ යනු පීඩාව සහිත, දැවිල්ල සහිත යන්නයි. ‘‘අධිමත්ත’’ යනු බලවත් වූ ඕළාරික (රළු) බවයි. මෙය ලිංග විපල්ලාසයකින් කියැවිණි. මන්ද යත් ‘‘කායසංඛාරෝ’’ යන පුල්ලින්ග ශබ්දය මෙහි අදහස් කර ඇති බැවිනි. නැතහොත් ‘‘අධිමත්තං’’ යන්න බලවත් ලෙස පවතින බව පෙන්වන ක්‍රියා විශේෂණයක් ලෙස ද ගත හැකිය. ‘‘සුඛුම’’ යන තැන ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘‘කායම්හි’’ යන තැනට ‘‘සිතෙහි ද’’ (චිත්තේ ච) යන්න ගෙනැවිත් සම්බන්ධ කළ යුතුය.

221. Paṭhamajjhānato vuṭṭhāya kariyamānaṃ dutiyajjhānassa nānāvajjanaṃ parikammaṃ paṭhamajjhānaṃ viya dūrasamussāritapaṭipakkhanti katvā taṃsamuṭṭhāno kāyasaṅkhāro paṭhamajjhāne ca dutiyajjhānūpacāre ca oḷārikoti sadiso vutto. Esa nayo sesūpacāradvayepi. Atha vā dutiyajjhānādīnaṃ adhigamāya paṭipajjato dukkhāpaṭipadādivasena kilamato yogino kāyakilamathacittūpaghātādivasena, vitakkādisaṅkhobhena ca sapariphandatāya cittappavattiyā dutiyajjhānādiupacāresu kāyasaṅkhārassa oḷārikatā veditabbā. Atisukhumoti aññattha labbhamāno kāyasaṅkhāro catutthajjhāne atikkantasukhumo. Sukhumabhāvopissa tattha natthi, kuto oḷārikatā appavattanato. Tenāha ‘‘appavattimeva pāpuṇātī’’ti.

221. ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට දෙවන ධ්‍යානය සඳහා කරනු ලබන විවිධ ආවර්ජනා සහිත පරිකර්මය, ප්‍රථම ධ්‍යානය මෙන්ම ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් දුරින් බැහැර කළ බැවින්, එයින් උපන් කායසංඛාරය ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි මෙන්ම ද්විතීය ධ්‍යාන උපචාරයෙහි ද ඕළාරික (රළු) ලෙස සමාන කොට දක්වන ලදී. සෙසු උපචාර දෙකෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. එසේත් නැතහොත් ද්විතීය ධ්‍යානය ආදිය ලබා ගැනීමට පිළිපදින්නා වූ, දුක්ඛා පටිපදාව ආදිය නිසා වෙහෙසට පත් වූ යෝගියාට, කාය ක්ලමථය (කය වෙහෙසීම) හා චිත්ත උපඝාතය (සිතට වන පීඩාව) ආදිය නිසාත්, විතර්ක ආදියේ කැළඹීම නිසාත්, සිතෙහි පවතින සැලෙන සුලු බව නිසා ද්විතීය ධ්‍යානාදී උපචාරයන්හි කායසංඛාරයේ ඕළාරික බව දත යුතුය. ‘‘අතිසුඛුම’’ යනු අනෙක් තැන්වල පවතින කායසංඛාරය සිව්වන ධ්‍යානයෙහිදී අතිශයින් සියුම් බව ඉක්මවා ගිය එකක් වීමයි. එහි සියුම් බවක් ද නැත, පවත්නා බවක් නැති බැවින් ඕළාරික බවක් කොහින් ද? එබැවින් ‘‘අප්‍රවෘත්තියටම (නැවතී යාමටම) පත්වේ’’ යැයි වදාළහ.

Lābhissa [Pg.324] sato anupubbasamāpattisamāpajjanavelaṃ, ekāsaneneva vā sabbesaṃ jhānānaṃ paṭilābhaṃ sandhāya majjhimabhāṇakā heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato uparūparijhānūpacārepi sukhumataraṃ icchanti. Tattha hi sopacārānaṃ jhānānaṃ uparūpari visesavantatā, santatā ca sambhaveyya, ekāvajjanūpacāraṃ vā sandhāya evaṃ vuttaṃ. Evañhi heṭṭhā vuttavādena imassa vādassa avirodho siddho bhinnavisayattā. Sabbesaññevāti ubhayesampi. Yasmā te sabbepi vuccamānena vidhinā passaddhimicchantiyeva. ‘‘Apariggahitakāle pavattakāyasaṅkhāro pariggahitakāle paṭippassambhatī’’ti idaṃ sadisasantānatāya vuttaṃ. Na hi te eva oḷārikā assāsādayo sukhumā honti. Passambhanākāro pana nesaṃ heṭṭhā vuttoyeva.

ධ්‍යානලාභී පුද්ගලයෙකු අනුපිළිවෙළින් සමාපත්තීන්ට සමවදින අවස්ථාව හෝ එක් ආසනයකදීම සියලු ධ්‍යානයන් ලැබීම හෝ අරමුණු කොට, මජ්ක්‍ධිමභාණකවරු යට යට ධ්‍යානයන්ට වඩා මතු මතු ධ්‍යාන උපචාරයන්හිදී ද වඩාත් සියුම් බව කැමති වෙති. එහිදී උපචාර සහිත ධ්‍යානයන්ගේ මතු මතුවෙහි විශේෂත්වයක් හා ශාන්ත බවක් ඇති විය හැකිය. එසේත් නැතහොත් සමාන ආවර්ජනා ඇති උපචාරය අරභයා මෙසේ වදාරන ලදී. මෙසේ වූ විට පෙර කී වාදය හා මෙම වාදය අතර විෂයයන් වෙනස් බැවින් පරස්පරයක් නොමැති බව සිද්ධ වේ. ‘‘සබ්බේසඤ්ඤේව’’ යනු ආචාර්යවරුන් දෙපිරිසටමයි. මන්ද යත් ඒ සියලු දෙනාම කියනු ලබන ක්‍රමයෙන් සන්සිඳීම කැමති වන බැවිනි. ‘‘අපිරිග්ගහිත කාලයෙහි පැවති කායසංඛාරය පිරිග්ගහිත කාලයෙහි සන්සිඳේ’’ යන්න සමාන සන්තතියක් ඇති බැවින් වදාරන ලදී. ඒ ඕළාරික වූ ආශ්වාස ආදියම සුඛුම වන්නේ නොවේ. ඒවායේ සන්සිඳෙන ආකාරය කලින් දක්වන ලදී.

Mahābhūtapariggahe sukhumoti catudhātumukhena vipassanābhinivesaṃ sandhāya vuttaṃ. Sakalarūpapariggahe sukhumo bhāvanāya uparūpari paṇītabhāvato. Tenevāha ‘‘rūpārūpapariggahe sukhumo’’ti. Lakkhaṇārammaṇikavipassanāti kalāpasammasanamāha. Nibbidānupassanato paṭṭhāya balavavipassanā. Tato oraṃ dubbalavipassanā. Pubbe vuttanayenāti ‘‘apariggahitakāle’’tiādinā samathanaye vuttena nayena ‘‘apariggahe pavatto kāyasaṅkhāro mahābhūtapariggahe paṭippassambhatī’’tiādinā vipassanānayepi paṭippassaddhi yojetabbāti vuttaṃ hoti.

‘‘මහාභූත පිරිසිඳ ගැනීමේදී සියුම් වේ’’ යන්න සතර මහා ධාතු වශයෙන් විපස්සනා ආරම්භ කිරීම අරභයා වදාරන ලදී. භාවනාව මතු මත්තෙහි ප්‍රණීත වන බැවින් සියලු රූප පිරිසිඳ ගැනීමේදී සියුම් වේ. එබැවින් ‘‘රූප අරූප පිරිසිඳ ගැනීමේදී සියුම් වේ’’ යැයි වදාළහ. ‘‘ලක්ඛණාරම්මණික විපස්සනා’’ යනු කලාප සම්මර්ශනයයි. නිබ්බිදානුපස්සනාවේ සිට බලවත් විපස්සනාව වේ. එයින් පහළ මට්ටම දුබල විපස්සනාවයි. ‘‘පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන්’’ යනු ‘‘අපිරිග්ගහිත කාලේ’’ යනාදී වශයෙන් සමථ නයෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයට, ‘‘පිරිසිඳ නොගන්නා ලද කාලයෙහි පැවති කායසංඛාරය මහාභූත පිරිසිඳ ගැනීමේදී සන්සිඳේ’’ යනාදී වශයෙන් විපස්සනා නයෙහි ද සන්සිඳීම යෙදිය යුතු බව අදහසයි.

Assāti imassa ‘‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti padassa. Codanāsodhanāhīti anuyogaparihārehi. Evanti idāni vuccamānākārena.

"අස්සා" යනු "පස්සම්භයං කායසංඛාරං" යන මෙම පදයට යි. "චෝදනාසෝධනාහි" යනු ප්‍රශ්න කිරීම් හා පිළිතුරු දීම් (අනුයෝග හා පරිහාර) මඟින් ය. "ඒවං" යනු දැන් කියනු ලබන ආකාරයට ය.

Kathanti yaṃ idaṃ ‘‘passambhayaṃ…pe… sikkhatī’’ti (paṭi. ma. 1.171) vuttaṃ, taṃ kathaṃ kena pakārena kāyasaṅkhārassa passambhanaṃ, yogino ca sikkhanaṃ hotīti kathetukamyatāya pucchitvā kāyasaṅkhāre sarūpato, oḷārikasukhumato, vūpasamato, anuyogaparihārato ca dassetuṃ ‘‘katame kāyasaṅkhārā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kāyikāti rūpakāye bhavā. Kāyapaṭibaddhāti kāyasannissitā. Kāye sati honti, asati na honti, tato eva te akāyasamuṭṭhānāpi kāyena saṅkharīyantīti kāyasaṅkhārā. Passambhentoti oḷārikoḷārikaṃ passambhento. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Oḷārikañhi kāyasaṅkhāraṃ avūpasantasabhāvaṃ sannisīdāpento [Pg.325] ‘‘passambhento’’ti vuccati, anuppādanirodhaṃ pāpento ‘‘nirodhento’’ti, suṭṭhu santasabhāvaṃ nayanto ‘‘vūpasamento’’ti.

"කථං" (කෙසේ ද) යනු "පස්සම්භයං...පෙ... සික්ඛති" යයි යමක් වදාරන ලද ද, එහි කායසංඛාරයන් සංසිඳුවීම සහ යෝගී පුද්ගලයාගේ හික්මීම කෙසේ, කිනම් ආකාරයකින් සිදු වේ ද යන්න පැවසීමේ අභිලාෂයෙන් විමසා, කායසංඛාරයන් ස්වරූපය අනුව ද, ඕළාරික-සුඛුම (රූක්ෂ-සියුම්) බව අනුව ද, ව්‍යුපසමය (සංසිඳීම) අනුව ද, ප්‍රශ්නෝත්තර විමසීම් අනුව ද දැක්වීම පිණිස "කතමේ කායසංඛාරා" යනාදිය ආරම්භ කරන ලදි. එහි "කායිකා" යනු රූපකායෙහි හටගන්නා වූ යන්නයි. "කායපටිබද්ධා" යනු ශරීරය ඇසුරු කළ වූ යන්නයි. ශරීරය ඇති කල්හි පවතින, ශරීරය නැති කල්හි නොපවතින, එම නිසාම සිරුරෙන් පමණක් හටගත් ධර්මයන් නොවුණ ද ශරීරය විසින් සකස් කරනු ලබන (ප්‍රවර්තනය කරනු ලබන) බැවින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ 'කායසංඛාර' නම් වෙති. "පස්සම්භෙන්තෝ" යනු ඉතා රූක්ෂ වූ කායසංඛාරයන් සංසිඳුවමිනි. සෙසු පද දෙක (නිරෝධෙන්තෝ, වූපසමෙන්තෝ) එහි ම පර්යාය වචන වේ. මක්නිසාද යත්, නොසන්සිඳුණු ස්වභාව ඇති රූක්ෂ කායසංඛාරයන් මැනවින් තැන්පත් කරවන්නා "පස්සම්භෙන්තෝ" යයි ද, නැවත නූපදනා ලෙස නිරුද්ධ කරවන්නා "නිරෝධෙන්තෝ" යයි ද, මැනවින් ශාන්ත ස්වභාවයට පමුණුවන්නා "වූපසමෙන්තෝ" යයි ද කියනු ලැබේ.

Yathārūpehīti yādisehi. Kāyasaṅkhārehīti oḷārikehi kāyasaṅkhārehi. Ānamanāti abhimukhabhāvena kāyassa namanā. Vinamanāti visuṃ visuṃ passato namanā. Sannamanāti sabbato, suṭṭhu vā namanā. Paṇamanāti pacchato namanā. Iñjanādīni ānamanādīnaṃ vevacanāni, adhimattāni vā abhimukhaṃ calanādīni ānamanādayo, mandāni iñjanādayo. Passambhayaṃ kāyasaṅkhāranti tathārūpaṃ ānamanādīnaṃ kāraṇabhūtaṃ oḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhento. Tasmiṃ hi passambhite ānamanādayopi passambhitā eva honti.

"යථාරූපේහි" යනු යම්බඳු වූ යන්නයි. "කායසංඛාරේහි" යනු රූක්ෂ (ඕළාරික) කායසංඛාරයන් මඟින් ය. "ආනමනා" යනු ඉදිරිපසට ශරීරය නැමීමයි. "විනමනා" යනු දෙපසට (වෙන වෙනම) නැමීමයි. "සන්නමනා" යනු හාත්පසින් හෝ මැනවින් නැමීමයි. "පණමනා" යනු පසුපසට නැමීමයි. වෙවුලුම් ආදිය ද "ආනමනා" ආදියේ ම පර්යාය වචන වේ. එසේත් නැතිනම් අධික ලෙස ඉදිරියට සැලීම ආදිය "ආනමනා" ආදිය ලෙසත්, මඳ වශයෙන් සැලීම "ඉඤ්ජනා" (සැලීම) ආදිය ලෙසත් දත යුතුය. "පස්සම්භයං කායසංඛාරං" යනු එවැනි ආනමනාදියට හේතු වූ රූක්ෂ කායසංඛාරයන් සංසිඳුවමිනි. මක්නිසාද යත්, එම රූක්ෂ කායසංඛාරයන් සංසිඳුණු කල්හි ආනමනාදිය ද සංසිඳුණු බවට ම පත් වන බැවිනි.

Santaṃ sukhumanti yathārūpehi kāyasaṅkhārehi kāyassa aparipphandanahetūhi ānamanādayo na honti, tathārūpaṃ darathābhāvato santaṃ, anoḷārikatāya sukhumaṃ. Passambhayaṃ kāyasaṅkhāranti sāmaññato ekaṃ katvā vadati. Atha vā pubbe oḷārikoḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ paṭippassambhento anukkamena kāyassa aparipphandanahetubhūte sukhumasukhumatare uppādetvā tepi paṭippassambhetvā paramasukhumatāya koṭippattaṃ yaṃ kāyasaṅkhāraṃ paṭippassambheti, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘santaṃ sukhumaṃ passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti.

"සන්තං සුඛුමං" යනු යම්බඳු කායසංඛාරයන් නිසා ශරීරයේ සැලීමක් ඇති නොවේ ද, එවැනි කායසංඛාරයෝ පීඩා රහිත බැවින් "ශාන්ත" (සන්ත) ද, රූක්ෂ නොවන බැවින් "සියුම්" (සුඛුම) ද වෙති. "පස්සම්භයං කායසංඛාරං" යනු සාමාන්‍යයෙන් ඒ දෙකම එකක් කොට පවසයි. එසේත් නැතිනම්, පළමුව රූක්ෂ වූ කායසංඛාරයන් සංසිඳුවමින්, අනුපිළිවෙළින් ශරීරයේ නොසැලීමට හේතු වන සියුම් හා වඩාත් සියුම් කායසංඛාරයන් උපදවා, ඒවා ද සංසිඳුවා පරම සියුම් බවට පත්වීමෙන් කෙළවරට පත් වූ යම් කායසංඛාරයක් සංසිඳුවයි ද, එය අරභයා "ශාන්ත වූ ද සියුම් වූ ද කායසංඛාරයන් සංසිඳුවමින්" (සන්තං සුඛුමං පස්සම්භයං කායසංඛාරං) යයි පවසන ලදි.

Itītiādi codakavacanaṃ. Tattha itīti pakāratthe nipāto. Kirāti arucisūcane, evaṃ ceti attho. Ayañhettha adhippāyo – vuttappakārena yadi atisukhumampi kāyasaṅkhāraṃ passambhetīti. Evaṃ santeti evaṃ sati tayā vuttākāre labbhamāne. Vātūpaladdhiyāti vātassa upaladdhiyā. Ca-saddo samuccayattho, assāsādivātārammaṇassa cittassa pabhāvanā uppādanā pavattanā na hoti, te ca tena passambhetabbāti adhippāyo. Assāsapassāsānañca bhāvanāti oḷārike assāsapassāse bhāvanāya paṭippassambhetvā sukhumānaṃ tesaṃ pabhāvanā ca na hoti, ubhayesaṃ tesaṃ tena paṭippassambhetabbato. Ānāpānassatiyāti ānāpānārammaṇāya satiyā ca pavattanaṃ na hoti, ānāpānānaṃ abhāvato. Tato eva taṃsampayuttassa ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā uppādanāpi na hoti. Na hi kadāci ārammaṇena vinā sārammaṇadhammā sambhavanti. Na ca naṃ tanti ettha nanti nipātamattaṃ[Pg.326]. Taṃ vuttavidhānaṃ samāpattiṃ paṇḍitā paññavanto na ceva samāpajjantipi tato na vuṭṭhahantipīti yojanā. Evaṃ codako sabbena sabbaṃ abhāvūpanayanaṃ passambhananti adhippāyena codeti.

"ඉති" යනාදිය චෝදනා කරන්නාගේ වචනයයි. එහි "ඉති" යනු ආකාරය දක්වන නිපාතයකි. "කිර" යනු අකමැත්ත හැඟවීමට යොදන අතර 'මෙසේ ද' යනු එහි අර්ථයයි. මෙහි අදහස නම් - පවසන ලද ආකාරයට ඉතා සියුම් වූ ද කායසංඛාරයන් සංසිඳුවන්නේ නම් යනුවෙනි. "ඒවං සන්තේ" යනු එසේ වූ කල්හි, ඔබ පවසන ආකාරය ලැබෙන කල්හි යන්නයි. "වාතූපලද්ධියා" යනු වාතය (හුස්ම) ලැබීම මඟින් ය. "ච" ශබ්දය සමුච්චය අර්ථයෙහි වැටේ; එනම් ආශ්වාස ආදි වාතය අරමුණු කොටගත් සිතේ ඇතිවීම හෝ පැවැත්ම සිදු නොවන බවත්, එම සියුම් කායසංඛාරයන් ද ඔහු විසින් සංසිඳුවිය යුතු බවත් අදහසයි. "ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් වැඩීම" (අස්සාසපස්සාසානං භාවනා) යනු රූක්ෂ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් භාවනාවෙන් සංසිඳුවා සියුම් වූ ඒවායේ ඉපදීම ද සිදු නොවේ, මක්නිසාද යත් ඔහු විසින් ඒ දෙවර්ගය ම සංසිඳුවිය යුතු බැවිනි. "ආනාපානසතිය" යනු ආනාපාන අරමුණෙහි පවතින සිහිය පවත්වා ගැනීම සිදු නොවේ, මක්නිසාද යත් ආනාපානයන්ගේ අභාවය නිසා ය. එබැවින් ම ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ආනාපානසති සමාධිය වැඩීම ද සිදු නොවේ. මක්නිසාද යත් අරමුණක් නොමැතිව අරමුණු සහිත ධර්මයන් කිසිවිටෙකත් හට නොගන්නා බැවිනි. "න ච නං තං" යන්නෙහි "නං" යනු නිපාත මාත්‍රයකි. නුවණැති පණ්ඩිතයෝ පවසන ලද විධි ඇති එම සමාපත්තියට සමවදින්නේ ද නැත, එයින් නැගී සිටින්නේ ද නැත යනුවෙන් සම්බන්ධය කළ යුතුය. මෙසේ චෝදකයා "සියල්ල සහමුලින් ම නැති කිරීම සංසිඳුවීමයි" යන අදහසින් චෝදනා කරයි.

Puna iti kirātiādi yathāvuttāya codanāya vissajjanā. Tattha kirāti ‘‘yadī’’ti etassa atthe nipāto. Iti kira sikkhati, mayā vuttākārena yadi sikkhatīti attho. Evaṃ santeti evaṃ passambhane sati. Pabhāvanā hotīti yadipi oḷārikā kāyasaṅkhārā paṭippassambhanti, sukhumā pana atthevāti anukkamena paramasukhumabhāvappattassa vasena nimittuppattiyā ānāpānassatiyā, ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā ijjhatevāti adhippāyo.

නැවතත් "ඉති කිර" යනාදිය ඉහත දැක්වූ චෝදනාවට පිළිතුරයි. එහි "කිර" යනු "යදි" (ඉදින්) යන අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. ඉදින් මා කී ආකාරයට හික්මෙන්නේ නම් යන අර්ථයයි. "ඒවං සන්තේ" යනු මෙසේ සංසිඳුවීම පවතින කල්හි යන්නයි. "පභාවනා හෝති" යනු රූක්ෂ කායසංඛාරයන් සංසිඳුණ ද සියුම් ඒවා පවතින බැවින්, අනුපිළිවෙළින් පරම සියුම් ස්වභාවයට පත්වීම හේතුවෙන් (පටිභාග) නිමිත්ත ඉපදීමෙන් ආනාපානසතිය හා ආනාපානසති සමාධිය වැඩීම සිද්ධ වන්නේ ම ය යනු මෙහි අදහසයි.

Yathā kathaṃ viyāti yathāvuttavidhānaṃ taṃ kathaṃ viya daṭṭhabbaṃ, atthi kiñci tadatthasampaṭipādane opammanti adhippāyo. Idāni opammaṃ dassetuṃ ‘‘seyyathāpī’’tiādi vuttaṃ. Tattha seyyathāpīti opammatthe nipāto. Kaṃseti kaṃsabhājane. Nimittanti nimittassa, tesaṃ saddānaṃ pavattākārassāti attho. Sāmiatthe hi idaṃ upayogavacanaṃ. Suggahitattāti suṭṭhu gahitattā. Sumanasikatattāti suṭṭhu citte ṭhapitattā. Sūpadhāritattāti sammadeva upadhāritattā sallakkhitattā. Sukhumakā saddāti anurave āha, ye appakā. Appattho hi ayaṃ ka-saddo. Sukhumasaddanimittārammaṇatāpīti sukhumo saddova nimittaṃ sukhumasaddanimittaṃ, tadārammaṇatāyapi. Kiṃ vuttaṃ hoti? Kāmaṃ tadāsukhumāpi saddā niruddhā, saddanimittassa pana suggahitattā sukhumatarasaddanimittārammaṇabhāvenāpi cittaṃ pavattati. Ādito paṭṭhāya hi tassa tassa niruddhassa saddassa nimittaṃ avikkhittena cittena upadhārentassa anukkamena pariyosāne atisukhumasaddanimittampi ārammaṇaṃ katvā cittaṃ pavattateva. Cittaṃ na vikkhepaṃ gacchati tasmiṃ yathāupaṭṭhite nimitte samādhānasabbhāvato.

"යථා කථං විය" යනු පවසන ලද ක්‍රමය කෙසේ නම් දත යුතු ද, එය පැහැදිලි කිරීමට යම් උපමාවක් තිබේ ද යන අදහසයි. දැන් උපමාව දැක්වීමට "සෙය්‍යථාපි" යනාදිය වදාරන ලදි. එහි "සෙය්‍යථාපි" යනු උපමා අර්ථයෙහි නිපාතයකි. "කංසේ" යනු ලෝහමය භාජනයෙහි ය. "නිමිත්තං" යනු නිමිත්තෙහි හෙවත් එම ශබ්දයන් පවතින ආකාරයෙහි යන අර්ථයයි. මක්නිසාද යත්, මෙහි ද්විතීයා විභක්ති පදය ෂෂ්ඨී විභක්ති අර්ථයෙහි වැටෙන බැවිනි. "සුග්ගහිතත්තා" යනු මැනවින් ග්‍රහණය කරගත් බැවිනි. "සුමනසිකතත්තා" යනු සිතෙහි මැනවින් තැන්පත් කරගත් බැවිනි. "සූපධාරිතත්තා" යනු මැනවින් විමසා බලා ලක්ෂණ හඳුනාගත් බැවිනි. "සුඛුමකා සද්දා" යන්නෙන් අදහස් කළේ ඉතා අල්ප වූ අනුරාවයන් හෙවත් දෝංකාර ශබ්දයන් ය. මෙහි "ක" ශබ්දය අල්ප යන අර්ථය දෙයි. "සුඛුමසද්දනිමිත්තාරම්මණතාපි" යනු සියුම් වූ ශබ්දය ම නිමිත්ත වන අතර, එය අරමුණු කිරීමෙන් ද යන්නයි. මෙයින් කුමක් කියන ලද්දේ ද? එකල්හි සියුම් ශබ්දයන් ද නිරුද්ධ වී ගිය ද, ශබ්ද නිමිත්ත මැනවින් ග්‍රහණය කරගෙන ඇති බැවින් වඩාත් සියුම් ශබ්ද නිමිත්ත අරමුණු කරගැනීමෙන් සිත පවතියි. මක්නිසාද යත්, මුල සිට ම නිරුද්ධ වූ ඒ ඒ ශබ්දයන්ගේ නිමිත්ත (පවතින ආකාරය) නොවිකෘති වූ සිතින් විමසන්නාට, අනුපිළිවෙළින් අවසානයේ දී අතිශය සියුම් ශබ්ද නිමිත්ත අරමුණු කොට ද සිත පවතින්නේ ම ය. එලෙස එළඹ සිටි නිමිත්තෙහි මැනවින් සිත තැන්පත් වී තිබීම නිසා සිත වික්ෂේපයට පත් නොවේ.

Evaṃ santetiādi vuttassevatthassa nigamanavasena vuttaṃ. Tattha yassa suttapadassa saddhiṃ codanāsodhanāhi attho vutto, taṃ uddharitvā kāyānupassanāsatipaṭṭhānāni vibhāgato dassetuṃ ‘‘passambhaya’’ntiādi vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ vuttanayattā uttānameva.

“එවං සන්තෙති” යනාදී වශයෙන් පවසන ලද්දේ ඉහත දැක්වූ අර්ථයම නිගමනය කිරීමක් වශයෙනි. එහි යම් සූත්‍ර පදයක අර්ථය චෝදනා හා සෝධනා සමඟ පවසන ලද්දේද, එම පදය උපුටා දක්වා කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය විභාග වශයෙන් දැක්වීම පිණිස “පස්සම්භයං” යනාදිය පවසන ලදී. ඒ සියල්ල කලින් පවසන ලද ක්‍රමයට අනුව ඉතා පැහැදිලිමය.

222. Ādikammikassa [Pg.327] kammaṭṭhānavasenāti samathakammaṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ. Vipassanaṃ kammaṭṭhānaṃ pana itaracatukkesupi labbhateva. Etthāti paṭhamacatukke. Pañcasandhikanti pañcapabbaṃ, pañcabhāganti attho.

222. “ආදිකම්මිකස්ස කම්මට්ඨානවසේන” යන්න සමථ කර්මස්ථානය අරමුණු කරගෙන පවසන ලද්දකි. විපස්සනා කර්මස්ථානය වනාහි සෙසු චතුෂ්කයන්හිද ලැබෙන්නේමය. “එත්ථාති” යනු පළමු චතුෂ්කයෙහි යන්නයි. “පංචසන්ධිකං” යනු කොටස් පහක් හෙවත් පංච භාගයක් ඇති බවයි.

Kammaṭṭhānassa uggaṇhananti kammaṭṭhānaganthassa uggaṇhanaṃ. Tadatthaparipucchā kammaṭṭhānassa paripucchanā. Atha vā ganthato, atthato ca kammaṭṭhānassa uggaṇhanaṃ uggaho. Tattha saṃsayaparipucchanā paripucchā. Kammaṭṭhānassa upaṭṭhānanti nimittupaṭṭhānaṃ, evaṃ bhāvanamanuyuñjantassa ‘‘evamidha nimittaṃ upaṭṭhātī’’ti upadhāraṇaṃ, tathā kammaṭṭhānappanā ‘‘evaṃ jhānamappetī’’ti. Kammaṭṭhānassa lakkhaṇanti gaṇanānubandhanāphusanānaṃ vasena bhāvanaṃ ussukkāpetvā ṭhapanāya sampatti, tato parampi vā sallakkhaṇādivasena matthakappattīti kammaṭṭhānasabhāvassa sallakkhaṇaṃ. Tenāha ‘‘kammaṭṭhānasabhāvūpadhāraṇanti vuttaṃ hotī’’ti.

“කම්මට්ඨානස්ස උග්ගණ්හනං” යනු කර්මස්ථාන ග්‍රන්ථය ඉගෙන ගැනීමයි. එහි අර්ථය විමසීම “කම්මට්ඨානස්ස පරිපුච්ඡනා” නම් වේ. එසේත් නැත්නම්, ග්‍රන්ථය හා අර්ථය යන දෙයාකාරයෙන්ම කර්මස්ථානය ඉගෙනීම “උග්ගහ” නම් වේ. එහි ඇති සැක තැන් විමසීම “පරිපුච්ඡා” නම් වේ. “කම්මට්ඨානස්ස උපට්ඨානං” යනු නිමිත්ත වැටහීමයි. භාවනාවේ යෙදෙන යෝගාවචරයාට “මෙහි මෙලෙස නිමිත්ත වැටහෙන්නේය” යනුවෙන් මෙනෙහි කිරීමත්, එසේම “මෙසේ ධ්‍යානයට සමවදී” යන කර්මස්ථාන අර්පණාවත් එහි අදහසයි. “කම්මට්ඨානස්ස ලක්ඛණං” යනු ගණනය, අනුබන්ධනය හා ඵුසනය යන ක්‍රම මගින් භාවනාව කෙරෙහි උත්සාහවත් කරවීමෙන් අර්පණා සමාධිය සිද්ධ වීමයි. ඉන් පසුවද විදර්ශනා ආදියෙහි යෙදීමෙන් අග්‍ර ප්‍රාප්තියට පැමිණීම කර්මස්ථාන ස්වභාවය පිරිසිඳ දැකීමයි. එබැවින් “කර්මස්ථාන ස්වභාවය තීරණය කිරීම” යැයි පවසන ලදී.

Attanāpi na kilamati odhiso kammaṭṭhānassa uggaṇhanato. Tato eva ācariyampi na viheseti dhammādhikaraṇampi bhāvanāya matthakaṃ pāpanato. Tasmāti taṃ nimittaṃ attano akilamanaācariyāvihesanahetu. Thokanti thokaṃ thokaṃ. Uggahetabbato uggaho, sabbopi kammaṭṭhānavidhi, na pubbe vuttauggahamattaṃ. Ācariyato uggaho ācariyuggaho, tato. Ekapadampīti ekakoṭṭhāsampi.

කොටස් වශයෙන් කර්මස්ථානය ඉගෙනීම නිසා තමාද පීඩාවට පත් නොවේ. එම හේතුවෙන්ම භාවනාව අවසානයට පමුණුවන බැවින් ධර්ම කාරණාවන්හිදී ගුරුවරයාටද පීඩා නොකරයි. එබැවින් තමා නොපෙළීම හා ගුරුවරයා නොපෙළීම යන හේතුව නිසාවෙන් ටිකෙන් ටික උගත යුතු බැවින් එය “උග්ගහ” නම් වේ. සියලු කර්මස්ථාන විධීන් කලින් කී ඉගෙනීම පමණක් නොවේ. ගුරුවරයාගෙන් උගෙනීම “ආචරියුග්ගහ” නම් වන අතර, ඉන්පසු “එක පදයක් හෝ” යනු එක් කොටසක් හෝ යන්නයි.

223. Anuvahanāti assāsapassāsānaṃ anugamanavasena satiyā nirantaraṃ anupavattanā. Phusanāti assāsapassāse gaṇentassa gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā te satiyā anubandhantassa yathā appanā hoti, tathā cittaṃ ṭhapentassa ca nāsikaggādiṭṭhānassa nesaṃ phusanā. Yasmā pana gaṇanādivasena viya phusanāvasena visuṃ manasikāro natthi, phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇanādi kātabbanti dassetuṃ idha phusanāgahaṇanti dīpento ‘‘phusanāti phuṭṭhaṭṭhāna’’nti āha. Ṭhapanāti samādhānaṃ. Taṃ hi sammadeva ārammaṇe cittassa ādhānaṃ ṭhapanaṃ hoti. Tathā hi samādhi ‘‘cittassa ṭhiti saṇṭhitī’’ti (dha. sa. 11.15) niddiṭṭho. Samādhippadhānā pana appanāti āha ‘‘ṭhapanāti appanā’’ti. Aniccatādīnaṃ sallakkhaṇato sallakkhaṇā vipassanā. Pavattato, nimittato ca vinivaṭṭanato vivaṭṭanā nāma maggo. Sakalasaṃkilesapaṭippassaddhibhāvato [Pg.328] sabbaso suddhīti pārisuddhi phalaṃ. Tesanti vivaṭṭanāpārisuddhīnaṃ. Paṭipassanāti paṭi paṭi dassanaṃ pekkhanaṃ. Tenāha ‘‘paccavekkhaṇā’’ti.

223. “අනුවහනා” යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් අනුව යමින් සතිය නිරන්තරයෙන් පැවැත්වීමයි. “ඵුසනා” යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ගණින යෝගියෙකු එම ගණනය නවත්වා සතියෙන් ඒවා අනුබන්ධනය කරන විට, අර්පණාව සිදුවන පරිදි සිත පිහිටුවන කල්හි නාසිකාග්‍රය වැනි ස්ථානයන්හි එම වාතය ස්පර්ශ වීමයි. ගණනය කිරීමේදී මෙන් ඵුසනය නමින් වෙනම මනසිකාරයක් නැති බැවින්, ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙහිම ගණනය ආදිය කළ යුතු බව දැක්වීමට මෙහි “ඵුසනා” යන්න යොදා ඇත. එබැවින් “ඵුසනා යනු ස්පර්ශ වන ස්ථානය” යැයි පවසන ලදී. “ඨපනා” යනු මැනවින් සිත පිහිටුවීමයි. අරමුණෙහි සිත මැනවින් රඳවා තැබීම ඨපනයයි. එබැවින් සමාධිය “සිතේ පැවැත්ම හා මැනවින් පිහිටීම” යැයි දක්වා ඇත. අර්පණාව සමාධිය ප්‍රධාන කොට ඇති බැවින් “ඨපනා යනු අර්පණාව” යැයි කියන ලදී. අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ මැනවින් විමසීම නිසා විදර්ශනාව “සල්ලක්ඛණා” නම් වේ. සන්තාන ප්‍රවෘත්තියෙන් හා සංඛාර නිමිත්තෙන් මිදෙන බැවින් මාර්ගය “විවට්ටනා” නම් වේ. සියලු කෙලෙස් සංසිඳෙන බැවින් සම්පූර්ණ පිරිසිදු බව හෙවත් ඵලය “පාරිසුද්ධි” නම් වේ. ඒ විවට්ටනා හා පාරිසුද්ධි යන දෙක නැවත නැවත බැලීම “පටිපස්සනා” නම් වේ. එබැවින් එය “පච්චවෙක්ඛණා” යැයි කියන ලදී.

Khaṇḍanti ekaṃ tīṇi pañcāti evaṃ gaṇanāya khaṇḍanaṃ. Okāseti gaṇanavidhiṃ sandhāyāha. Gaṇananissitova na kammaṭṭhānanissito. ‘‘Sikhāppattaṃ nu kho’’ti idaṃ cirataraṃ gaṇanāya manasi karontassa vasena vuttaṃ. So hi tathā laddhaṃ avikkhepamattaṃ nissāya evaṃ maññeyya. ‘‘Assāsapassāsesu yo upaṭṭhāti, taṃ gahetvā’’ti idaṃ assāsapassāsesu yassa ekova paṭhamaṃ upaṭṭhāti, taṃ sandhāya vuttaṃ, yassa pana ubhopi upaṭṭhahanti, tena ubhayampi gahetvā gaṇetabbaṃ. ‘‘Yo upaṭṭhātī’’ti iminā ca dvīsu nāsāpuṭavātesu yo pākaṭataro upaṭṭhāti, so gahetabboti ayampi attho dīpitoti daṭṭhabbaṃ. Pavattamānaṃ pavattamānanti āmeḍitavacanena nirantaraṃ assāsapassāsānaṃ upalakkhaṇaṃ dasseti. Evanti vuttappakārena upalakkhetvā vāti attho. Pākaṭā honti gaṇanāvasena bahiddhā vikkhepābhāvato.

“ඛණ්ඩං” යනු එක, තුන, පහ වශයෙන් ගණනය කිරීමේදී සිදුවන බිඳීමයි. “ඕකාසේ” යන්නෙන් ගණන විධිය අදහස් කෙරේ. එය ගණනය මතම රඳා පවතින අතර කර්මස්ථානය මතම පවතින්නක් නොවේ. “ශිඛාප්‍රාප්තද” යන මෙය බොහෝ වේලාවක් ගණනය මෙනෙහි කරන්නෙකු අරභයා පවසන ලදී. ඔහු එසේ ලත් නොවිසිරුණු බව නිසා එලෙස සිතිය හැක. “ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගෙන් යමක් පළමුව වැටහේද එය ග්‍රහණය කිරීම” යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස දෙකෙන් යමෙකුට එකක් පමණක් පළමුව වැටහේද, ඔහු අරභයා කීවකි. යමෙකුට දෙකම වැටහේද ඔහු දෙකම ගෙන ගණනය කළ යුතුය. “යමක් වැටහේද” යන්නෙන් නාස් පුඩු දෙකේ වාතයෙන් වඩාත් පැහැදිලිව වැටහෙන දේ ගත යුතු බව දක්වා ඇත. “පවත්තමානං පවත්තමානං” යන වචනයෙන් නිරන්තරයෙන් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස මෙනෙහි කිරීම දක්වයි. “එවං” යනු ඉහත කී පරිදි මෙනෙහි කිරීමයි. පිටතට සිත විසිරී නොයන බැවින් ගණනය කිරීමේ ක්‍රමයෙන් මේවා ප්‍රකට වේ.

Palighassa parivattanaṃ, taṃ yattha nikkhipanti, so palighatthambho. Tiyāmarattinti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Purimanayenāti sīghagaṇanāya, gopālakagaṇanāyāti attho. Eko dve tīṇi cattāri pañcāti gaṇanāvidhidassanaṃ. Tasmā aṭṭhātiādīsupi ekato paṭṭhāyeva paccekaṃ aṭṭhādīni pāpetabbāni. Sīghaṃ sīghaṃ gaṇetabbameva. Kasmāti tattha kāraṇaṃ, nidassanañca dasseti ‘‘gaṇanapaṭibaddhe hī’’tiādinā. Tattha arīyati tena nāvāti arittaṃ, pājanadaṇḍo. Arittena upatthambhanaṃ arittupatthambhanaṃ, tassa vasena.

දොර අගුල (පළිගය) කරකවන විට එය රඳා පවතින කණුව “පළිගත්ථම්භ” නම් වේ. “තියාමරත්තිං” යන්න කාලය හැඟවීමට යොදා ඇත. “පුරිමනයෙන” යනු වේගයෙන් ගණනය කිරීම හෙවත් ගෝපාලක ක්‍රමයට ගණනය කිරීමයි. එක, දෙක, තුන, හතර, පහ යනු ගණන විධිය දැක්වීමයි. එබැවින් අට ආදියේදීද එකේ සිට ආරම්භ කර එකින් එක අට දක්වා පැමිණවිය යුතුය. වේගයෙන් ගණනය කළ යුතුමය. එහි හේතුව හා නිදසුන “ගණනපටිබද්ධේ හි” යනාදියෙන් දක්වයි. එහි “අරිත්ත” යනු ඔරුව පදවන හබල හෙවත් කෙවිටයි. හබලෙන් රුකුල් දීම “අරිත්තූපත්ථම්භන” නම් වේ.

Nippariyāyato nirantarappavatti nāma ṭhapanāyamevāti āha ‘‘nirantaraṃ pavattaṃ viyā’’ti. Anto pavisantaṃ vātaṃ manasi karonto anto cittaṃ paveseti nāma. Bahi cittanīharaṇepi eseva nayo. Vātabbhāhatanti abbhantaragataṃ vātaṃ bahulaṃ manasi karontassa vātena taṃ ṭhānaṃ abbhāhataṃ viya, medena pūritaṃ viya ca hoti, tathā upaṭṭhāti. Nīharato phuṭṭhokāsaṃ [Pg.329] muñcitvā, tathā pana nīharato vātassa gatisamannesanamukhena nānārammaṇesu cittaṃ vidhāvatīti āha ‘‘puthuttārammaṇe cittaṃ vikkhipatī’’ti.

සැබෑ ලෙසම නිරන්තරයෙන් පැවතීම ඨපනා නම් වූ අර්පණාවෙහිම වේ යැයි පෙන්වීමට “නිරන්තරයෙන් පැවති කලෙක මෙන්” යනුවෙන් පවසන ලදී. ඇතුළට පිවිසෙන වාතය මෙනෙහි කරන්නා සිත ඇතුළට පමුණුවයි. සිත පිටතට ගැනීමේදීද මේ ක්‍රමයම වේ. “වාතබ්භාහතං” යනු ඇතුළත වාතය බොහෝ සේ මෙනෙහි කරන්නාට එම ස්ථානය වාතයෙන් පහර ලද්දක් මෙන් හෝ තෙලෙන් පිරී ගියාක් මෙන් හෝ වැටහීමයි. පිටතට ගැනීමේදී ස්පර්ශ වන ස්ථානය අත්හැර, වාතයේ ගමන් මග සෙවීමේ මුහුණුවරින් සිත පිටතට ගෙන ගියහොත් සිත විවිධ අරමුණුවල විසිරෙන බැවින් “නානා අරමුණුවල සිත විසුරුවයි” යනුවෙන් පවසන ලදී.

Etanti etaṃ assāsapassāsajātaṃ.

“ඒතං” යනු මේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස සමූහයයි.

224. Anugamananti pavattapavattānaṃ assāsapassāsānaṃ ārammaṇakaraṇavasena satiyā anu anu pavattanaṃ anugacchanaṃ. Tenevāha ‘‘tañca kho na ādimajjhapariyosānānugamanavasenā’’ti. Nābhi ādi tattha paṭhamaṃ uppajjanato. Paṭhamuppattivasena hi idha ādicintā, na uppattimattavasena. Tathā hi te nābhito paṭṭhāya yāva nāsikaggā sabbattha uppajjanteva. Yattha yattha ca uppajjanti, tattha tattheva bhijjanti dhammānaṃ gamanābhāvato. Yathāpaccayaṃ pana desantaruppattiyaṃ gatisamaññā. Hadayaṃ majjhanti hadayasamīpaṃ tassa uparibhāgo majjhaṃ. Nāsikaggaṃ pariyosānanti nāsikaṭṭhānaṃ tassa pariyosānaṃ assāsapassāsasamaññāya tadavadhibhāvato. Tathā hete ‘‘cittasamuṭṭhānā’’ti vuttā, na ca bahiddhā cittasamuṭṭhānānaṃ sambhavo atthi. Tenāha ‘‘abbhantaraṃ pavisanavātassa nāsikaggaṃ ādī’’ti. Pavisananikkhamanapariyāyo pana taṃsadisavasena vuttoti veditabbo. Vikkhepagatanti vikkhepaṃ upagataṃ, vikkhittaṃ asamāhitanti attho. Sāraddhāyāti sadarathabhāvāya. Iñjanāyāti kammaṭṭhānamanasikārassa calanāya.

224. ‘අනුගමනය’ යනු පවත්නා වූ හෙවත් හටගන්නා වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් අරමුණු කිරීම් වශයෙන් සතිය නැවත නැවත පැවැත්වීම හෙවත් ලුහුබැඳ යාමයි. එබැවින්ම “එය (භාවනාව) ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය අනුගමනය කිරීමේ වසයෙන් නොකළ යුතුය” යයි පැවසූහ. එහි පළමුව උපදින බැවින් නාභිය ආරම්භයයි. මෙහි ‘ආරම්භය’ ලෙස අදහස් කළේ ප්‍රථම උත්පත්ති වශයෙන් මිස හුදෙක් උපදින මාත්‍රය නොවේ. සැබවින්ම ඒ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ නාභියේ සිට නාසිකාග්‍රය දක්වා සෑම තැනකම උපදිති. යම් යම් ස්ථානයක උපදිත් ද, ධර්මයන්ගේ ගමන් කිරීමක් නොමැති බැවින් එතැනම බිඳී යති. එහෙත් ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව වෙනත් තැනක ඉපදීම නිසා ‘ගමන’ යන නාමය ව්‍යවහාර වේ. ‘හදවත මධ්‍යය’ යනු හදවත සමීපයේ ඉහළ කොටසයි. ‘නාසිකාග්‍රය අවසානය’ යනු නාසය පවතින ස්ථානයයි; ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස යන ව්‍යවහාරයේ සීමාව එතැනින් කෙළවර වන බැවිනි. එසේම මොවුන් ‘චිත්තසමුට්ඨාන’ (සිතින් උපන්) රූප ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. සිරුරෙන් බාහිරව චිත්තසමුට්ඨාන රූපයන්ගේ පැවැත්මක් නැත. එබැවින් “ඇතුළට පිවිසෙන වාතයට නාසිකාග්‍රය ආරම්භයයි” යනාදිය පැවසූහ. ‘ඇතුළුවීම හා පිටවීම’ යන ව්‍යවහාරය ඒ හා සමාන වූ පැවැත්මක් ඇති බැවින් පැවසූ බව දත යුතුය. ‘වික්ඛේපගත’ යනු විසිරුණු ස්වභාවයට පත් වූ, අසමාහිත වූ සිත යන අර්ථයයි. ‘සාරද්ධ’ යනු දැවිලි සහිත (ක්ලමථ සහිත) ස්වභාවයයි. ‘ඉඤ්ජනා’ යනු කර්මස්ථාන මනසිකාරයේ සැලීමයි.

Vikkhepagatena cittenāti hetumhi karaṇavacanaṃ, itthambhūtalakkhaṇe vā. Sāraddhāti sadarathā. Iñjitāti iñjanakā calanakā. Tathā phanditā.

“වික්ඛේපගත වූ සිතින්” යන්නෙහි තෙවන විභක්ති ප්‍රත්‍යය (කරණ වචනය) හේතු අර්ථයේ හෝ ‘ඉත්ථම්භූත’ ලක්ෂණ අර්ථයේ යෙදී ඇත. ‘සාරද්ධ’ යනු දැවිලි සහිත හෙවත් පීඩාකාරී බවයි. ‘ඉඤ්ජිත’ යනු සෙලවෙන සුළු, චලනය වන සුළු බවයි. ‘ඵන්දිත’ යන්නෙහි අර්ථය ද එයමය.

Ādimajjhapariyosānavasenāti ādimajjhapariyosānānugamanavasena na manasi kātabbanti sambandho. ‘‘Anubandhanāya manasi karontena phusanāvasena ca ṭhapanāvasena ca manasi kātabba’’nti yenādhippāyena vuttaṃ, taṃ vivarituṃ ‘‘gaṇanānubandhanāvasena viyā’’tiādimāha. Tattha visuṃ manasikāro natthīti gaṇanāya, anubandhanāya ca vinā yathākkamaṃ kevalaṃ phusanāvasena, ṭhapanāvasena ca kammaṭṭhānamanasikāro natthi. Nanu phusanāya vinā ṭhapanāya viya, phusanāya vinā gaṇanāyapi manasikāro natthiyeva? Yadipi natthi, gaṇanā pana yathā kammaṭṭhānamanasikārassa mūlabhāvato padhānabhāvena [Pg.330] gahetabbā, evaṃ anubandhanā ṭhapanāya, tāya vinā ṭhapanāya asambhavato. Tasmā satipi phusanāya nānantarikabhāve gaṇanānubandhanā eva mūlabhāvato padhānabhāvena gahetvā itarāsaṃ tadabhāvaṃ dassento āha ‘‘gaṇanānubandhanāvasena viya hi phusanāṭhapanāvasena visuṃ manasikāro natthī’’ti. Yadi evaṃ tā kasmā uddese visuṃ gahitāti āha ‘‘phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyevā’’tiādi. Tattha ‘‘phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇento’’ti iminā gaṇanāya phusanā aṅganti dasseti. Tenāha ‘‘gaṇanāya ca phusanāya ca manasi karotī’’ti. Tatthevāti phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva. Teti assāsapassāse. Satiyā anubandhantoti gaṇanāvīthiṃ anugantvā satiyā nibandhanto, phuṭṭhokāseyeva te nirantaraṃ upadhārentoti attho. Appanāvasena cittaṃ ṭhapentoti yathā appanā hoti, evaṃ yathāupaṭṭhite nimitte cittaṃ ṭhapento samādahanto. Anubandhanāya cātiādīsu anubandhanāya ca phusanāya ca ṭhapanāya ca manasi karotīti vuccatīti yojanā. Svāyamatthoti yvāyaṃ ‘‘phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇento, tattheva gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā te satiyā anubandhanto’’ti ca vutto, so ayamattho. Yā accantāya na minoti na vinicchināti, sā mānassa samīpeti upamā yathā ‘‘goṇo viya gavayo’’ti.

“ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය වශයෙන්” යන්නෙහි සම්බන්ධය නම් ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය අනුගමනය කිරීමේ වසයෙන් මෙනෙහි නොකළ යුතුය යන්නයි. “අනුබන්ධනා (ලුහුබැඳීම) මගින් මෙනෙහි කරන්නා විසින් ඵුසනා (ස්පර්ශය) සහ ඨපනා (සිත පිහිටුවීම) වසයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය” යන යම් අදහසකින් පවසන ලද්දේ ද, එය විස්තර කිරීමට “ගණනා සහ අනුබන්ධනා වසයෙන් මෙන්” යනාදිය පැවසූහ. එහි ‘වෙනම මනසිකාරයක් නැත’ යනු ගණනා සහ අනුබන්ධනා රහිතව, පිළිවෙළින් හුදෙක් ඵුසනා වසයෙන් හෝ ඨපනා වසයෙන් කර්මස්ථාන මනසිකාරයක් නොමැති බවයි. ස්පර්ශය රහිතව පිහිටුවීමක් නොමැති සේම, ස්පර්ශය රහිතව ගණනය කිරීමේ මනසිකාරයක් ද නැතිවා නොවේද? එසේ වුවත්, කර්මස්ථාන මනසිකාරයේ මූලික පදනම බැවින් ගණනාව ප්‍රධාන ලෙස ගත යුතුය. එමෙන්ම අනුබන්ධනාව ද ඨපනාවට (අර්පණාවට) මූලික බැවින් ප්‍රධාන ලෙස ගත යුතුය; මන්ද යත් එයින් තොරව සිත ස්ථාවරව පිහිටුවීම (ඨපනා) සිදු නොවන බැවිනි. එබැවින් ඵුසනාව (ස්පර්ශය) මේවා අතරම පවතින නමුත්, ගණනා සහ අනුබන්ධනා මූලික වන බැවින් ඒවා ප්‍රධාන කොට ගෙන අනෙක්වායේ එම මූලිකත්වය නැති බව දක්වමින් “ගණනා හා අනුබන්ධනා මෙන් ඵුසනා හා ඨපනා වසයෙන් වෙනම මනසිකාරයක් නැත” යි පැවසූහ. එසේ නම් ඒවා උද්දේසයේ (සාරාංශයේ) වෙනම දක්වන ලද්දේ මන්ද යත්: “ස්පර්ශ වන ස්ථානයන්හිම” යනාදිය පැවසූහ. එහි “ස්පර්ශ වන ස්ථානයන්හිම ගණනය කරමින්” යන්නෙන් ගණනාවෙහි අංගයක් ලෙස ඵුසනාව දක්වයි. එබැවින් “ගණනාවෙන් හා ඵුසනාවෙන් මෙනෙහි කරයි” යයි පවසයි. ‘එහිම’ යනු ස්පර්ශ වන ස්ථානයන්හිමය. ‘තේ’ යනු ඒ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ය. ‘සතියෙන් අනුබන්ධනා කරයි’ යනු ගණන ක්‍රමය අනුගමනය කරමින් සතියෙන් බැඳ තබන, ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙහිම ඒවා අඛණ්ඩව මෙනෙහි කරන බවයි. ‘අර්පණා වසයෙන් සිත පිහිටුවයි’ යනු අර්පණාව (සමාධිය) ඇති වන පරිදි, මතු වූ නිමිත්තෙහි සිත පිහිටුවන, තැන්පත් කරන බවයි. ‘අනුබන්ධනාවෙන් ද’ යනාදියෙහි අනුබන්ධනාවෙන්, ඵුසනාවෙන් හා ඨපනාවෙන් මෙනෙහි කරයි යන්න යොදාගත යුතුය. “ස්පර්ශ වන තැනම ගණනය කරමින්, එහිම ගණනාව නතර කර සතියෙන් ලුහුබඳින” යන්නෙහි අර්ථය මෙයයි. යම් ප්‍රඥාවක් අතිශයින් මැනිය නොහැකි ද, තීරණය කළ නොහැකි ද, එය ‘මානය’ (මැනීම) හා සමාන වන බැවින් “ගවයා මෙන් වන ගවයා” යන්න උපමාවක් ලෙස දැක්වේ.

225. Paṅguḷoti pīṭhasappī. Dolā pekholo. Kīḷatanti kīḷantānaṃ. Mātāputtānanti attano bhariyāya, puttassa ca. Ubho koṭiyoti āgacchantassa purimakoṭiṃ, gacchantassa pacchimakoṭinti dvepi koṭiyo. Majjhanti dolāphalakasseva majjhaṃ. Upanibandhanathambho viyāti upanibandhanathambho, nāsikaggaṃ, mukhanimittaṃ vā, tassa mūle samīpe ṭhatvā. Kathaṃ ṭhatvā? Satiyā vasena. Satiñhi tattha sūpaṭṭhitaṃ karonto yogāvacaro tattha ṭhito nāma hoti, avayavadhammena samudāyassa apadisitabbato. Nimitteti nāsikaggādinimitte. Satiyā nisīdantoti sativasena nisīdanto. ‘‘Satiñhi tatthā’’tiādinā ṭhāne viya vattabbaṃ. Tatthāti phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāne.

225. ‘පංගුල’ යනු පීඨසප්පී හෙවත් අසුනක හිඳ ගමන් කරන්නා වූ කොර පුද්ගලයායි. ‘දෝලා’ යනු තොටිල්ලයි. ‘කීළතං’ යනු ක්‍රීඩා කරන්නා වූ යන්නයි. ‘මාතාපුත්තානං’ යනු තමාගේ බිරිඳ සහ පුතාගේ යන්නයි. ‘දෙකෙළවර’ යනු පැමිණෙන දෝලාවේ මුල් කෙළවර හා යන දෝලාවේ පසු කෙළවර යන දෙකමයි. ‘මධ්‍යය’ යනු දෝලා පුවරුවේ මධ්‍යයයි. “බැඳ තබන කණුව මෙන්” යනු බැඳ තබන කණුව වැනි වූ නාසිකාග්‍රය හෝ මුඛ නිමිත්ත (තොල) අසල සිට යන්නයි. කෙසේ සිටද? සතියේ බලයෙනි. සතිය එහි මනාව පිහිටුවන යෝගාවචරයා එහි සිටියේ නම් වෙයි; මන්ද යත් සතිය නම් වූ අංග ධර්මය මගින් සමස්ත පුද්ගලයාම හැඳින්විය හැකි බැවිනි. ‘නිමිත්තෙහි’ යනු නාසිකාග්‍රය ආදී නිමිත්තෙහිය. ‘සතියෙන් හිඳින්නේ’ යනු සති වසයෙන් හිඳින බවයි. “සතිය එහි මනාව...” යනාදියෙන් පැවසූ පරිදි මෙහි ද දත යුතුය. ‘එහි’ යනු ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙහිය.

226. Teti [Pg.331] nagarassa antobahigatā manussā, tesaṃ saṅgahā ca hatthagatā.

226. ‘තේ’ යනු නගරයේ ඇතුළත හා පිටත සිටින මනුෂ්‍යයන් සහ ඔවුන්ගේ අතට පත් වූ වස්තූන්ය.

227. Ādito paṭṭhāyāti upameyyatthadassanato paṭṭhāya. Gāthāyaṃ nimittanti upanibandhanānimittaṃ. Anārammaṇamekacittassāti ekassa cittassa na ārammaṇaṃ, ārammaṇaṃ na hontīti attho. Ajānato ca tayo dhammeti nimittaṃ assāso passāsoti ime tayo dhamme ārammaṇakaraṇavasena avindantassa. Ca-saddo byatireke. Bhāvanāti ānāpānassatisamādhibhāvanā. Nupalabbhatīti na upalabbhati na sijjhatīti ayaṃ codanāgāthāya attho, dutiyā pana parihāragāthā suviññeyyāva.

227. ‘ආරම්භයේ සිට’ යනු උපමේය අර්ථය දැක්වීමේ සිටය. ගාථාවෙහි ‘නිමිත්ත’ යනු සිත බැඳ තබන නිමිත්ත වන සතියේ අරමුණයි. “එක් සිතකට අරමුණු නොවේ” යනු එක් සිතකට මේවා අරමුණු නොවන බවයි. “ධර්මයන් තිදෙනා නොදන්නා හට” යනු නිමිත්ත, ආශ්වාසය හා ප්‍රශ්වාසය යන ධර්මයන් තිදෙනා අරමුණු කිරීම් වශයෙන් අවබෝධ කර නොගන්නා තැනැත්තාටය. මෙහි ‘ච’ ශබ්දය ව්‍යතිරේක (වෙන් කිරීමේ) අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘භාවනා’ යනු ආනාපානසති සමාධි භාවනාවයි. ‘ලබනු නොහැක’ යනු ලැබිය නොහැකි බව හෙවත් සාර්ථක නොවන බවයි. මෙය චෝදනා ගාථාවේ අර්ථයයි; දෙවන පිළිතුරු ගාථාව තේරුම් ගැනීම පහසුය.

Kathanti tāsaṃ atthaṃ vivarituṃ kathetukamyatāpucchā. Ime tayo dhammātiādīsu padayojanāya saddhiṃ ayamatthaniddeso – ime nimittādayo tayo dhammā ekacittassa kathaṃ ārammaṇaṃ na honti, tathāpi na cime na ca ime tayo dhammā aviditā honti, kathaṃ na ca honti aviditā? Tesañhi aviditatte cittañca kathaṃ vikkhepaṃ na gacchati, padhānañca bhāvanāya nipphādakaṃ vīriyañca kathaṃ paññāyati, nīvaraṇānaṃ vikkhambhakaṃ sammadeva samādhānāvahaṃ bhāvanānuyogasaṅkhātaṃ payogañca yogī kathaṃ sādheti, uparūpari lokiyalokuttarañca visesaṃ kathamadhigacchatīti.

‘කෙසේ ද’ යනු එම ගාථාවන්ගේ අර්ථය විවරණය කිරීමට කළ විමසීමකි. ‘මේ ධර්මයන් තිදෙනා’ යනාදියෙහි පද සම්බන්ධය සමඟ අර්ථ දැක්වීම මෙසේය: මේ නිමිත්ත ආදී ධර්මයන් තිදෙනා එක් සිතකට කෙසේ නම් අරමුණු නොවේද? එසේ වුවත් මේ ධර්ම තිදෙනා නොදන්නා ලද්දේ ද නොවේ. ඒවා නොදන්නා කල්හි සිත කෙසේ නම් වික්ෂේපයට (විසිරීමට) පත් නොවී තිබේ ද? භාවනාව සම්පූර්ණ කරන වීර්යය කෙසේ නම් ප්‍රකට වේ ද? නීවරණයන් යටපත් කරන, මනාව සිත තැන්පත් කරන, භාවනානුයෝගය යැයි කියනු ලබන ප්‍රයෝගය යෝගාවචරයා කෙසේ නම් සාධනය කරයි ද? පිළිවෙළින් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සුවිශේෂී ගුණයන් කෙසේ නම් අධිගමනය කරයි ද?

Idāni tamatthaṃ kakacūpamāya sādhetuṃ ‘‘seyyathāpī’’tiādi vuttaṃ. Bhūmibhāgassa visamatāya cañcale rukkhe chedanakiriyā na sukarā siyā, tathā ca sati kakacadantagati dubbiññeyyāti āha ‘‘same bhūmibhāge’’ti. Kakacenāti khuddakena kharapattena. Tenāha ‘‘puriso’’ti. Phuṭṭhakakacadantānanti phuṭṭhaphuṭṭhakakacadantānaṃ vasena. Tena kakacadantehi phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva purisassa satiyā upaṭṭhānaṃ dasseti. Tenāha ‘‘na āgate vā gate vā kakacadante manasi karotī’’ti. Kakacassa ākaḍḍhanakāle purisābhimukhaṃ pavattā āgatā. Pellanakāle tato vigatā ‘‘gatā’’ti vuttā. Na ca āgatā vā gatā vā kakacadantā aviditā honti sabbattha satiyā upaṭṭhitattā chinditabbaṭṭhānaṃ aphusitvā gacchantānaṃ, āgacchantānañca kakacadantānaṃ abhāvato. Padhānanti rukkhassa chedanavīriyaṃ[Pg.332]. Payoganti tasseva chedanakiriyaṃ. Visesanti anekabhāvāpādanaṃ, tena ca sādhetabbaṃ payojanavisesaṃ.

දැන් එම අර්ථය කියතේ උපමාවෙන් (කකච උපමාවෙන්) තහවුරු කරනු පිණිස "සෙය්‍යථාපි" යනාදිය වදාරන ලදී. භූමි භාගයේ අසමාන බව නිසා ලී කඳ සෙලවෙන විට එය කැපීමේ ක්‍රියාව පහසු නොවේ. එසේ වූ විට කියත් දත්වල ගමනාගමනය වටහා ගැනීම අපහසු බැවින් "සම භූමි භාගයක" යැයි පවසන ලදී. "කකච" යනු කුඩා රළු තලයක් ඇති කියතයි. ඒ නිසා "පුරුෂයා" යැයි ඒකවචනයෙන් වදාරන ලදී. "ස්පර්ශ වූ කියත් දත්" යනු ලීයේ ස්පර්ශ වන්නා වූ කියත් දත්ය. එයින් කියත් දත් ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙහිම පුරුෂයාගේ සිහිය පිහිටුවීම දක්වයි. එබැවින් "එන හෝ යන කියත් දත් ගැන මෙනෙහි නොකරයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී. කියත අදින විට පුරුෂයා දෙසට එන දත් "ආගත" ලෙසත්, තල්ලු කරන විට ඉවතට යන දත් "ගත" ලෙසත් හැඳින්වේ. එන හෝ යන කියත් දත් නොදැනී යන්නේ නැත. මන්දයත්, සියලු තැන්හි සිහිය පිහිටා ඇති බැවින්ද, කැපිය යුතු ස්ථානයෙහි ස්පර්ශ නොවී යන එන කියත් දත් නොමැති බැවින්ද වේ. "පධාන" යනු ලී කඳ කැපීමට ගන්නා වීර්යයයි. "පයෝග" යනු එම කැපීමේ ක්‍රියාවයි. "විශේෂ" යනු විවිධ කොටස්වලට පත් කිරීම හා එමගින් සාදාගත යුතු ප්‍රයෝජන විශේෂයයි.

Yathā rukkhotiādi upamāsaṃsandanaṃ. Upanibandhati ārammaṇe cittaṃ etāyāti sati upanibandhanā nāma, tassā assāsapassāsānaṃ sallakkhaṇassa nimittanti upanibandhanānimittaṃ, nāsikaggaṃ, mukhanimittaṃ vā. Evamevāti yathāpi so puriso kakacena rukkhaṃ chindanto āgatagate kakacadante amanasikarontopi phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva satiyā upaṭṭhapanena āgatagate kakacadante jānāti, suttapadañca avirajjhanto atthakiccaṃ sādheti, evameva. Nāsikagge mukhanimitteti dīghanāsiko nāsikagge itaro mukhaṃ dasanaṃ nimīyati chādīyati etenāti mukhanimittanti laddhanāme uttaroṭṭhe.

"යථා රුක්ඛෝ" යනාදිය උපමාව සැසඳීමයි. මේ සිහියෙන් අරමුණෙහි සිත බඳින බැවින් සිහිය "උපනිබන්ධනා" නම් වේ. එය ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් සලකුණු කරගන්නා නිමිත්ත බැවින් "උපනිබන්ධනා නිමිත්ත" නම් වේ. එනම් නාසිකාග්‍රය (නාසය අග) හෝ මුඛ නිමිත්තයි. "එවමේව" යනු කියතින් ලී කපන පුරුෂයා එන යන කියත් දත් ගැන මෙනෙහි නොකළද, ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙහිම සිහිය පිහිටුවීමෙන් එම දත්වල ගමනාගමනය දන්නා සේම, ලකුණු කරන ලද ඉරෙන් පිට පනින්නේ නැතිව අවශ්‍ය කාර්යය සිදු කරයි. එසේම නාසිකාග්‍රයෙහි හෝ මුඛ නිමිත්තෙහි සිහිය පිහිටුවිය යුතුය. දිග නාසයක් ඇති තැනැත්තා නාසය අගද, අනෙක් තැනැත්තා දත් වැසී පවතින ඉහළ තොලෙහිද සිහිය පිහිටුවිය යුතුය. ඒ නිසා එය මුඛ නිමිත්ත නම් වේ.

Idaṃ padhānanti yena vīriyārambhena āraddhavīriyassa yogino kāyopi cittampi kammaniyaṃ bhāvanākammakkhamaṃ bhāvanākammayoggaṃ hoti, idaṃ vīriyaṃ padhānanti phalena hetuṃ dasseti. Upakkilesā pahīyantīti cittassa upakkilesabhūtāni nīvaraṇāni vikkhambhanavasena pahīyanti. Vitakkā vūpasamantīti tato eva kāmavitakkādayo micchāvitakkā upasamaṃ gacchanti, nīvaraṇappahānena vā paṭhamajjhānādhigamaṃ dassetvā vitakkavūpasamāpadesena dutiyajjhānādīnamadhigamamāha. Ayaṃ payogoti ayaṃ jhānādhigamassa hetubhūto kammaṭṭhānānuyogo payogo. Saṃyojanā pahīyantīti dasapi saṃyojanāni maggapaṭipāṭiyā samucchedavasena pahīyanti. Anusayā byantī hontīti tathā sattapi anusayā anuppattidhammatāpādanena bhaṅgamattassapi anavasesato vigatantā honti. Ettha ca saṃyojanappahānaṃ nāma anusayanirodheneva hoti, pahīnesu ca saṃyojanesu anusayānaṃ lesopi na bhavissatīti ca dassanatthaṃ ‘‘saṃyojanā pahīyanti anusayā byantī hontī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ visesoti imaṃ samādhiṃ nissāya anukkamena labbhamāno ayaṃ saṃyojanappahānādiko imassa samādhissa visesoti attho.

"ඉදං පධානං" යනු යම් වීර්යයක් ආරම්භ කිරීමෙන්, වීර්යය පටන් ගත් යෝගාවචරයාගේ කයත් සිතත් භාවනා කටයුත්තට සුදුසු වූ කර්මණ්‍ය භාවයට පත් වේද, ඒ වීර්යය ප්‍රධාන බව ඵලයෙන් හේතුව දක්වයි. "උපක්කිලේසා පහීයන්ති" යනු සිතේ උපක්ලේශ වූ නීවරණයන් විෂ්කම්භන වශයෙන් ප්‍රහීණ වීමයි. "විතක්කා වූපසමන්ති" යනු එයින්ම කාම විතර්කාදී මිථ්‍යා විතර්කයන් සන්සිඳීමට පත්වීමයි. නීවරණ ප්‍රහීණ වීමෙන් ප්‍රථම ධ්‍යාන අධිගමය දක්වා, විතර්ක සන්සිඳීම පෙන්වීමෙන් ද්විතීය ධ්‍යානාදිය ලැබීම වදාරන ලදී. "අයං පයෝගෝ" යනු ධ්‍යාන ලැබීමට හේතු වන මේ කර්මස්ථානයෙහි නිරත වීමයි. "සංයෝජනා පහීයන්ති" යනු දස සංයෝජනයන් මාර්ග පිළිවෙළින් සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහීණ වීමයි. "අනුසයා බ්‍යන්තී හොන්ති" යනු එලෙසම සත් අනුසය ධර්මයන් නැවත නූපදනා ලෙස ක්ෂය වී යාමයි. මෙහි සංයෝජන ප්‍රහීණ වීම අනුසය නිරුද්ධ වීමෙන්ම සිදුවේ. සංයෝජන ප්‍රහීණ වූ විට අනුසයන්ගේ ලේශයක්වත් ඉතිරි නොවන බව දැක්වීමට මෙම පාඨය වදාරන ලදී. "අයං විසේසෝ" යනු මේ සමාධිය ඇසුරින් අනුපිළිවෙළින් ලබන්නා වූ සංයෝජන ප්‍රහීණ වීම ආදී ප්‍රතිඵල මෙම සමාධියේ විශේෂය බවයි.

Yassāti yena. Anupubbanti anukkamena. Paricitāti pariciṇṇā. Ayaṃ hettha saṅkhepattho – ānāpānassati yathā buddhena bhagavatā desitā[Pg.333], tatheva yena dīgharassapajānanādividhinā anupubbaṃ paricitā suṭṭhu bhāvitā, tato eva paripuṇṇā soḷasannaṃ vatthūnaṃ pāripūriyā sabbaso puṇṇā. So bhikkhu imaṃ attano khandhādilokaṃ paññobhāsena pabhāseti. Yathā kiṃ abbhā muttova candimā abbhupakkilesavimutto candimā tārakarājā viyāti.

"යස්ස" යනු යම් මහණෙකු විසිනි. "අනුපුබ්බං" යනු අනුපිළිවෙළිනි. "පරිචිතා" යනු ප්‍රගුණ කරන ලද යන්නයි. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ආනාපානසතිය යම් සේ දේශනා කරන ලද්දේ ද, එමෙන්ම යමෙකු විසින් දීර්ඝ, කෙටි ආදිය හඳුනා ගැනීමේ ක්‍රමයෙන් අනුපිළිවෙළින් ප්‍රගුණ කරන ලද ද, මැනවින් වඩන ලද ද, එබැවින්ම පරිපූර්ණ වූ ද, සොළොස් වස්තුවෙන් සම්පූර්ණ වූ ද වේ. ඒ භික්ෂුව ප්‍රඥා ආලෝකයෙන් තමාගේ මේ ස්කන්ධ ලෝකය ඒකාලෝක කරයි. වලාකුළුවලින් මිදුණු, තරුපති වූ චන්ද්‍රයා බබළන්නාක් මෙනි.

Idhāti kakacūpamāyaṃ. Assāti yogino. Idhāti vā imasmiṃ ṭhāne. Assāti upamābhūtassa kakacassa. Āgatagatavasena yathā tassa purisassa amanasikāro, evaṃ assāsapassāsānaṃ āgatagatavasena amanasikāramattameva payojanaṃ.

"ඉධ" යනු කියතේ උපමාවෙහිය. "අස්ස" යනු යෝගාවචරයාටය. නැතහොත් "ඉධ" යනු මේ ස්ථානයෙහිය. "අස්ස" යනු උපමාවට ගත් කියතටය. කියතේ එන යන දත් ගැන එම පුරුෂයා මෙනෙහි නොකරන්නා සේම, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ එන යන බව ගැන මෙනෙහි නොකිරීමම මෙහි ප්‍රයෝජනයයි.

228. Nimittanti paṭibhāganimittaṃ. Avasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitāti appanāvitakkādiavasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitāti vadanti, vicārādīti pana vattabbaṃ nippariyāyena vitakkassa appanābhāvato. So hi pāḷiyaṃ ‘‘appanā byappanā’’ti (dha. sa. 7) niddiṭṭho, taṃsampayogato vā yasmā jhānaṃ ‘‘appanā’’ti aṭṭhakathāvohāro, jhānaṅgesu ca samādhi padhānaṃ, tasmā taṃ ‘‘appanā’’ti dassento ‘‘avasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitā appanāsaṅkhātā ṭhapanā ca sampajjatī’’ti āha. Kassaci pana gaṇanāvaseneva manasikārakālato pabhutīti ettha ‘‘anukkamato…pe… laṅghanākārappattaṃ viya hotī’’ti ettako gantho parihīno.

228. "නිමිත්ත" යනු ප්‍රතිභාග නිමිත්තයි. "අවශේෂ ධ්‍යානාංගයන්ගෙන් සැරසුණු" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ විතර්කාදී අනෙකුත් ධ්‍යානාංගයන්ගෙන් යුක්ත වීම බව පවසති. එහෙත් විචාරාදිය යැයි පැවසිය යුතුය. මන්ද යත් විතර්කය ස්වාභාවිකවම අප්පනා තත්ත්වයක් වන බැවිනි. එය පෙළ දහමෙහි "අප්පනා බ්‍යප්පනා" ලෙස දක්වා ඇත. ධ්‍යාන අංගයන් අතර සමාධිය ප්‍රධාන වන බැවින්, එය "අප්පනා" ලෙස දක්වමින් "අවශේෂ ධ්‍යානාංගයන්ගෙන් සැරසුණු අප්පනා නම් වූ තැන්පත් වීම සිදුවේ" යැයි වදාරන ලදී. "කස්සචි පන..." යනාදී පාඨයෙහි අනුපිළිවෙළින් පැන යන ආකාරයක් වැනි යන්න දක්වන ග්‍රන්ථ කොටසක් මෙහි අඩුව පවතී.

Sāraddhakāyassa kassaci puggalassa. Onamati paṭṭikādīnaṃ palambanena. Vikūjatīti saddaṃ karoti. Gattānisadakapparādīnaṃ sandhiṭṭhānesu valiṃ gaṇhāti tattha tattha valitaṃ hoti. Kasmā? Yasmā sāraddhakāyo garuko hotīti kāyadarathavūpasamena saddhiṃ sijjhamāno oḷārikaassāsapassāsanirodho byatirekamukhena tassa sādhanaṃ viya vutto. Oḷārikaassāsapassāsanirodhavasenāti anvayavasena tadatthasādhanaṃ. Tattha kāyadarathe vūpasanteti cittajarūpānaṃ lahumudukammaññabhāvena yo sesatisantatirūpānampi lahuādibhāvo, so idha kāyassa lahubhāvoti adhippeto. Svāyaṃ yasmā cittassa lahuādibhāvena vinā natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘kāyopi cittampi lahukaṃ hotī’’ti.

විඩාවට පත් කයක් ඇති පුද්ගලයෙකුගේ ශරීරය ඉදිරියට නැමෙයි. "විකූජති" යනු ශබ්ද කිරීමයි. සිරුරේ සන්ධිස්ථානවල රැළි වැටීම් ඇති වේ. මන්දයත් විඩාවට පත් කය බර සහිත බැවිනි. එබැවින් ශාරීරික පීඩාවන් සන්සිඳීමත් සමඟ සිදු වන්නා වූ රළු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිරුද්ධ වීම, ව්‍යතිරේක මුඛයෙන් එය සාධනය කිරීමක් ලෙස දක්වන ලදී. "රළු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිරුද්ධ වීමෙන්" යනු අන්වය වශයෙන් එහි අර්ථය සාධනය කිරීමයි. එහි "කයෙහි පීඩාව සන්සිඳුණු කල්හි" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ චිත්තජ රූපයන්ගේ සැහැල්ලු බව හා නම්‍යශීලී බව නිසා අනෙකුත් රූපයන්ගේද සැහැල්ලු බවක් ඇති වීමයි. එය මෙහිදී "කයෙහි සැහැල්ලු බව" ලෙස අදහස් කෙරේ. සිතේ සැහැල්ලු බවින් තොරව කයේ සැහැල්ලු බවක් ඇති නොවන බැවින් "කයත් සිතත් සැහැල්ලු වේ" යැයි වදාරන ලදී.

Oḷārike [Pg.334] assāsapassāse niruddhetiādi heṭṭhā vuttanayampi vicetabbākārappattassa kāyasaṅkhārassa vicayanavidhiṃ dassetuṃ ānītaṃ.

"රළු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිරුද්ධ වේ" යනාදී ඉහත සඳහන් කළ ක්‍රමය පරීක්ෂා කළ යුතු ආකාරයට පත් වූ කාය සංස්කාරයන් විමර්ශනය කරන ආකාරය දක්වනු පිණිස ගෙන එන ලදී.

229. Uparūpari vibhūtānīti bhāvanābalena uddhaṃ uddhaṃ pākaṭāni honti. Desatoti pakatiyā phusanadesato, pubbe attanā phusanavasena upadhāritaṭṭhānato.

229. “වැඩි වැඩියෙන් ප්‍රකට වීම” යනු භාවනා බලයෙන් නැවත නැවතත් (ඉහළින් ඉහළට) ප්‍රකට වීමයි. “ස්ථානයෙන්” යනු ස්වභාවිකව ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙන් හෝ කලින් තමා විසින් ස්පර්ශය මගින් තීරණය කරගත් ස්ථානයෙනි.

‘‘Kattha natthī’’ti ṭhānavasena, ‘‘kassa natthī’’ti puggalavasena vīmaṃsiyamānamatthaṃ ekajjhaṃ katvā vibhāvetuṃ ‘‘antomātukucchiya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yathā udake nimuggassa puggalassa niruddhokāsatāya assāsapassāsā na pavattanti, evaṃ antomātukucchiyaṃ. Yathā matānaṃ samuṭṭhāpakacittābhāvato, evaṃ asaññībhūtānaṃ mucchāparetānaṃ, asaññīsu vā jātānaṃ, tathā nirodhasamāpannānaṃ. Catutthajjhānasamāpannānaṃ pana dhammatāvaseneva nesaṃ anuppajjanaṃ, tathā rūpārūpabhavasamaṅgīnaṃ. Keci pana ‘‘anupubbato sukhumabhāvappattiyā catutthajjhānasamāpannassa, rūpabhave rūpānaṃ bhavaṅgassa ca sukhumabhāvato rūpabhavasamaṅgīnaṃ natthī’’ti kāraṇaṃ vadanti. Atthiyeva te assāsapassāsā pariyesatoti adhippāyo, yathāvuttasattaṭṭhānavinimuttassa assāsapassāsānaṃ anuppajjanaṭṭhānassa abhāvato. Pakatiphuṭṭhavasenāti pakatiyā phusanaṭṭhānavasena. Nimittaṃ ṭhapetabbanti satiyā tattha tattha sukhappavattanatthaṃ thiratarasañjānanaṃ pavattetabbaṃ. Thirasaññāpadaṭṭhānā hi sati. Imamevāti imaṃ eva anupaṭṭhahantassa kāyasaṅkhārassa kaṇṭakuṭṭhāpananayena upaṭṭhāpanavidhimeva. Atthavasanti hetuṃ. Atthoti hi phalaṃ, so yassa vasena pavattati, so atthavasoti. Muṭṭhassatissāti vinaṭṭhassatissa. Asampajānassāti sampajaññarahitassa, bhāventassa anukkamena anupaṭṭhahante assāsapassāse vīmaṃsitvā ‘‘ime te’’ti upadhāretuṃ, sammadeva pajānituñca samatthāhi satipaññāhi virahitassāti adhippāyo.

“කොහේ නැද්ද?” යන්න ස්ථානය වශයෙන් ද, “කාට නැද්ද?” යන්න පුද්ගල වශයෙන් ද විමසනු ලබන අර්ථය එක් කොට විස්තර කිරීමට “මව් කුස තුළ” යනාදිය කියන ලදී. එහිදී ජලයේ ගිලී සිටින පුද්ගලයාට ඉඩකඩ වැසී තිබීම නිසා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නොපවතින්නා සේ, මව් කුස තුළ ද එසේමය. මළවුන්ට එය ඇති කරන සිත නැති බැවින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නොපවතිනවා සේ, සිහි නැති වූවන්ට හෝ අසංඥ තලවල උපන් අසංඥ පුද්ගලයන්ට ද, එමෙන්ම නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදුණු අයට ද එසේමය. සතරවන ධ්‍යානයට සමවැදුණු අයට ද ධර්මතාවක් ලෙසම ඒවා හට නොගනී. රූපී හා අරූපී භවයන්හි සිටින අයට ද එසේමය. ඇතැම්හු “අනුපිළිවෙලින් සියුම් බවට පැමිණීම නිසා සතරවන ධ්‍යානයට සමවැදුණු තැනැත්තාටත්, රූප භවයේ රූපයන්ගේ හා භවාංගයේ සියුම් බව නිසා රූප භවයේ සිටින අයටත් මේවා නැත” යැයි හේතු දක්වති. “ඔබට ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පවතී, ඒවා සොයන්න” යන්න මෙහි අදහසයි. මන්දයත් ඉහත කී ස්ථාන හත හැර ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස හට නොගන්නා වෙනත් තැනක් නොමැති බැවිනි. “ස්වභාවිකව ස්පර්ශ වන ලෙසින්” යනු ස්වභාවිකව ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙනි. “නිමිත්ත පිහිටවිය යුතුය” යනු එහි සිහිය මනාව පවත්වා ගැනීම සඳහා වඩාත් ස්ථාවර සංඥාවක් ඇති කළ යුතුය යන්නයි. මන්දයත් සිහියට ආසන්න හේතුව ස්ථාවර සංඥාවයි. “මෙයමයි” යනු ප්‍රකට නොවන කාය සංස්කාරය (හුස්ම) කටුවක් උගුලා ගන්නා ක්‍රමයෙන් මනාව පිහිටුවා ගැනීමේ විධියයි. “අත්ථවස” යනු හේතුවයි. “අත්ථ” යනු ඵලයයි, එය යම් හේතුවක් නිසා පවතී ද ඒ හේතුව අත්ථවස වේ. “සිහිය මුළා වූ තැනැත්තාට” යනු විනාශ වූ සිහිය ඇති තැනැත්තාටයි. “සම්පජඤ්ඤයෙන් තොර තැනැත්තාට” යනු සම්පජඤ්ඤයෙන් තොරව භාවනා කරන විට අනුපිළිවෙලින් ප්‍රකට නොවන ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ගැන විමසා “මේවා ඒවායි” කියා තීරණය කිරීමටත්, මනාව දැන ගැනීමටත් සමත් සිහි බුද්ධියෙන් තොර තැනැත්තා යන්න අදහසයි.

230. Ito aññaṃ kammaṭṭhānaṃ. Garukanti bhāriyaṃ. Sā cassa garukatā bhāvanāya sudukkarabhāvenāti āha ‘‘garukabhāvana’’nti. Uparūpari [Pg.335] santasukhumabhāvappattito ‘‘balavatī suvisadā sūrā ca satipaññā ca icchitabbā’’ti vatvā sukhumassa nāma atthassa sādhanenāpi sukhumeneva bhavitabbanti dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Idāni anupaṭṭhahantānaṃ assāsapassāsānaṃ pariyesanupāyaṃ dassento ‘‘tāhi ca panā’’tiādimāha. Tattha gocaramukheti gocarābhimukhe. Anupadanti padānupadaṃ. Caritvāti gocaraṃ gahetvā. Tasmiṃyeva ṭhāneti upanibandhanānimittasaññitaṭṭhāne. Yojetvāti manasikārena yojetvā. Satirasmiyā bandhitvāti vā vuttamevatthamāha ‘‘tasmiṃyeva ṭhāne yojetvā’’ti. Na hi upameyye bandhanayojanaṭṭhānāni visuṃ labbhanti.

230. මෙයට වඩා වෙනත් කර්මස්ථානයක් බරපතළ (දුෂ්කර) වේ. “ගරුක” යනු බැරෑරුම් බවයි. එම කර්මස්ථානයේ බැරෑරුම් බව භාවනා කිරීමට ඇති අතිශය දුෂ්කර බව නිසාම “ගරුක භාවනා” යැයි කියන ලදී. වඩ වඩාත් ශාන්ත හා සියුම් බවට පැමිණෙන නිසා “බලවත් වූ, පිරිසිදු වූ හා එඩිතර වූ සිහි නුවණ කැමති විය යුතුය” යැයි පවසා, සියුම් වූ අර්ථයක් සාක්ෂාත් කර ගැනීමට සියුම් වූ උපක්‍රමයක්ම තිබිය යුතු බව දැක්වීමට “යම් සේ ද” යනාදිය කියන ලදී. දැන් ප්‍රකට නොවන ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස සොයන ක්‍රමය දක්වමින් “එම සිහි නුවණින්ම” යනාදිය පැවසීය. එහි “ගෝචරමුඛයෙහි” යනු ගොදුරු බිම දෙසට යොමුවීමයි. “අනුපද” යනු පියවරෙන් පියවරයි. “සරිත්වා” යනු ගොදුර ගෙනයි. “එම ස්ථානයෙහිම” යනු බැඳ තැබීමේ නිමිත්ත ලෙස හඳුන්වන ස්ථානයෙහිය. “යොදවා” යනු මෙනෙහි කිරීමෙන් සම්බන්ධ කොටයි. “සිහි නමැති රැහැනින් බැඳ” යන්නෙන් කියන ලද අර්ථයම “එම ස්ථානයෙහිම යොදවා” යන්නෙන් අදහස් කෙරේ. මන්දයත් උපමේයයෙහි බැඳීම හා යෙදීම යන ස්ථාන වෙන වෙනම දක්නට නොලැබෙන බැවිනි.

231. Nimittanti uggahanimittaṃ, paṭibhāganimittaṃ vā. Ubhayampi hi idha ekajjhaṃ vuttaṃ. Tathā hi tūlapicuādiupamattayaṃ uggahe yujjati, sesaṃ ubhayattha. Ekacceti eke ācariyā.

231. “නිමිත්ත” යනු උග්ගහ නිමිත්ත හෝ පටිභාග නිමිත්තයි. මෙහිදී ඒ දෙකම එකට කියන ලදී. එනම් පුළුන් රොදක් වැනි උපමා තුන උග්ගහ නිමිත්තට ගැලපෙන අතර, ඉතිරිය නිමිති දෙකටම අදාළ වේ. “ඇතැම්හු” යනු ඇතැම් ආචාර්යවරුන්ය.

Tārakarūpaṃ viyāti tārakāya pabhārūpaṃ viya. Maṇiguḷikādiupamā paṭibhāge vaṭṭanti. Kathaṃ panetaṃ ekaṃyeva kammaṭṭhānaṃ anekākārato upaṭṭhātīti āha ‘‘tañca paneta’’ntiādi. Suttantanti ekaṃ suttaṃ. Paguṇappavattibhāvena avicchedaṃ, mahāvisayatañca sandhāyāha ‘‘mahatī pabbateyyā nadī viyā’’ti. Atthabyañjanasampattiyā samantabhaddakaṃ suttaṃ sabbabhāgamanoharā sabbapāliphullā vanaghaṭā viyāti āha ‘‘ekā vanarāji viyā’’ti. Tenāha bhagavā – ‘‘vanappagumbe yatha phussitagge’’ti (khu. pā. 6.13; su. ni. 236). Nānānusandhikaṃ nānāpeyyālaṃ vividhanayanipuṇaṃ bahuvidhakammaṭṭhānamukhasuttantaṃ atthikehi sakkaccaṃ samupajīvitabbanti āha ‘‘sītacchāyo…pe… rukkho viyā’’ti. Saññānānatāyāti nimittupaṭṭhānato pubbeva pavattasaññānaṃ nānāvidhabhāvato.

“තාරකාවක රූපය මෙන්” යනු තාරකාවක ආලෝකය මෙනි. මිණි ගුලියක් වැනි උපමා පටිභාග නිමිත්තට ගැලපේ. “එකම කර්මස්ථානයක් කෙසේ නම් විවිධ ආකාරයෙන් පෙනේද?” යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර “එය මෙසේය” යනාදියෙන් පැවසීය. “සූත්‍රය” යනු එක් සූත්‍රයකි. මනාව පුරුදු කළ ප්‍රවාහයක් මෙන් නොසිඳී පවතින්නා වූත්, මහා විෂයයක් ඇත්තා වූත් බව අරමුණු කොට “මහා පර්වතයකින් ගලා එන නදියක් මෙන්” යැයි කියන ලදී. අර්ථ හා ව්‍යඤ්ඤන සම්පත්තියෙන් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම යහපත් වූ සූත්‍රය, සියලු කොටස්වලින් මනෝහර වූ හා සියලු පාලි ධර්මයන්ගෙන් පිබිදුණු වනයක් වැනි යැයි දැක්වීමට “එකම වන පන්තියක් මෙන්” යැයි කියන ලදී. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “වෘක්ෂ සමූහයක අග්‍රයෙහි පිපුණු මල් මෙන්” යැයි වදාළ සේක. විවිධ අනුසන්ධි සහිත වූ, විවිධ පේයාල සහිත වූ, විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් සියුම් වූ හා නොයෙක් ආකාර කර්මස්ථාන මුඛයන් සහිත වූ සූත්‍රය අර්ථ කැමති අය විසින් ගෞරවයෙන් ඇසුරු කළ යුතු බැවින් “සීතල සෙවණ ඇති... රුකක් මෙන්” යැයි කියන ලදී. “සංඥාවල නානත්වය නිසා” යනු නිමිත්ත ප්‍රකට වීමට පෙර පැවති සංඥාවන් විවිධාකාර වන බැවිනි.

Ime tayo dhammāti assāso, passāso, nimittanti ime tayo dhammā. Natthīti kammaṭṭhānavasena manasikātabbabhāvena natthi na upalabbhanti. Na ca upacāranti upacārampi na pāpuṇāti, pageva appananti adhippāyo. Yassa panāti vijjamānapakkho vuttanayānusārena veditabbo.

“මේ ධර්ම තුන” යනු ආශ්වාසය, ප්‍රශ්වාසය හා නිමිත්තයි. “නැත” යනු කර්මස්ථාන වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතු ආකාරයෙන් නොමැති බවයි, එනම් හමු නොවන බවයි. “උපචාරයට නොපැමිණේ” යනු උපචාර සමාධියට පවා නොපැමිණෙන කල, අප්පනා සමාධිය ගැන කවර කථාද යන්න අදහසයි. “යමෙකුට පවතීද” යන පවතින පස කලින් කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

Idāni vuttasseva atthassa samatthanatthaṃ kakacūpamāyaṃ āgatā ‘‘nimitta’’ntiādikā gāthā paccānītā.

දැන් කියන ලද අර්ථයම තහවුරු කිරීම පිණිස කියත් උපමාවෙහි එන “නිමිත්ත” යනාදී ගාථාවන් නැවත ගෙන එන ලදී.

232. Nimitteti [Pg.336] yathāvutte paṭibhāganimitte. Evaṃ hotīti bhāvanamanuyuttassa eva hoti. Tasmā ‘‘punappunaṃ evaṃ manasi karohī’’ti vattabbo. Vosānaṃ āpajjeyyāti ‘‘nimittaṃ nāma dukkaraṃ uppādetuṃ, tayidaṃ laddhaṃ, handāhaṃ dāni yadā vā tadā vā visesaṃ nibbattessāmī’’ti saṅkocaṃ āpajjeyya. Visīdeyyāti ‘‘ettakaṃ kālaṃ bhāvanamanuyuttassa nimittampi na uppannaṃ, abhabbo maññe visesassā’’ti visādaṃ āpajjeyya.

232. “නිමිත්තෙහි” යනු කලින් කී පටිභාග නිමිත්තෙහි ය. “මෙසේ වේ” යනු භාවනාවේ යෙදෙන යෝගාවචරයාට මෙසේ සිදු වේ. එබැවින් “නැවත නැවතත් මෙසේ මෙනෙහි කරන්න” යැයි කිව යුතුය. “අත්හැරීමකට පත්විය හැකිය” යනු “නිමිත්තක් උපදවා ගැනීම ඉතා අපහසුය, එය දැන් මට ලැබී ඇත, ඉතින් මම දැන් ඕනෑම වෙලාවක විශේෂත්වයක් (ඵලයක්) ලබන්නෙමි” යැයි සිතා උත්සාහය අඩු කිරීම (တွန့်සုတ်ခြင်း) විය හැකිය. “කණගාටුවට පත්විය හැකිය” යනු “මෙපමණ කලක් භාවනා කළත් නිමිත්තක්වත් ඇති වූයේ නැත, මම ධර්ම විශේෂයක් ලැබීමට නුසුදුස්සෙක් යැයි සිතමි” කියා පසුතැවීමට පත්වීමයි.

‘‘Imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmīti paṭipannassa nimitta’’nti vutte kathaṃ saṅkocāpatti, bhiyyoso mattāya ussāhameva kareyyāti ‘‘nimittamidaṃ…pe… vattabbo’’ti majjhimabhāṇakā āhu. Evanti vuttappakārena paṭibhāganimitteyeva bhāvanācittassa ṭhapanena. Ito pabhutīti ito paṭibhāganimittuppattito paṭṭhāya. Pubbe yaṃ vuttaṃ ‘‘anubandhanāya ca phusanāya ca ṭhapanāya ca manasi karotī’’ti (visuddhi. 1.224), tattha anubandhanaṃ, phusanañca vissajjetvā ṭhapanāvasena bhāvanā hotīti ṭhapanāvaseneva bhāvetabbanti attho.

“මෙම පිළිවෙතින් ජරා මරණයෙන් මිදෙන්නෙමි” යි පිළිපන් තැනැත්තාට “නිමිත්ත” යැයි කී විට කෙසේ නම් පසුබෑමක් ඇති වේද? ඔහු වඩාත් උනන්දුවෙන් වීර්යය කළ යුතුය. එබැවින් “මෙය නිමිත්තයි... කිව යුතුය” යැයි මජ්ඣිම භාණකවරු පැවසූහ. “මෙසේ” යනු කියන ලද ආකාරයට පටිභාග නිමිත්තෙහිම භාවනා සිත පිහිටුවීමෙනි. “මෙතැන් සිට” යනු පටිභාග නිමිත්ත ඇති වූ අවස්ථාවේ පටන් ය. කලින් “අනුබන්ධනය, ස්පර්ශය හා තැන්පත් කිරීම (ඨපනා) යන මේවා මෙනෙහි කරයි” යැයි යමක් කියන ලද්දේ නම්, එහිදී අනුබන්ධනය හා ස්පර්ශය අත්හැර ඨපනා වශයෙන් භාවනාව සිදුවේ. එබැවින් ඨපනා වශයෙන්ම භාවනා කළ යුතුය යනු අර්ථයයි.

Porāṇehi vuttovāyamatthoti ‘‘nimitte’’ti gāthamāha. Tattha nimitteti paṭibhāganimitte. Ṭhapayaṃ cittanti bhāvanācittaṃ ṭhapento, ṭhapanāvasena manasi karontoti attho. Nānākāranti ‘‘cattāro vaṇṇā’’ti (visuddhi. 1.219; pārā. aṭṭha. 2.165; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163) evaṃ vuttaṃ nānākāraṃ. Ākārasāmaññavasena hetaṃ ekavacanaṃ. Vibhāvayanti vibhāvento antaradhāpento. Nimittuppattito paṭṭhāya hi te ākārā amanasikaroto antarahitā viya honti. Assāsapassāseti assāsapassāse yo nānākāro, taṃ vibhāvayaṃ, assāsapassāsasambhūte vā nimitte. Sakaṃ cittaṃ nibandhatīti tāya eva ṭhapanāya attano cittaṃ upanibandhati, appetīti attho. Ye pana ‘‘vibhāvayanti vibhāvento viditaṃ pākaṭaṃ karonto’’ti atthaṃ vadanti, taṃ pubbabhāgavasena yujjeyya. Ayañhettha attho – dhitisampannattā dhīro yogī assāsapassāse nānākāraṃ vibhāvento nānākārato te pajānanto vidite pākaṭe karonto, nānākāraṃ vā oḷārikoḷārike passambhento vūpasamento tattha yaṃ laddhaṃ nimittaṃ, tasmiṃ cittaṃ ṭhapento anukkamena sakaṃ cittaṃ nibandhati appetīti.

"පුරාණාචාර්යවරුන් විසින් මෙම අර්ථය පවසන ලද්දේමය" යන්න දක්වනු පිණිස "නිමිත්තෙ" යනාදී ගාථාව වදාළහ. එහි "නිමිත්තෙ" යනු පටිභාග නිමිත්තෙහි ය. "සිත පිහිටුවමින්" (ඨපයං චිත්තං) යනු භාවනා සිත පිහිටුවමින්, එනම් තැන්පත් කිරීමේ ආකාරයෙන් මෙනෙහි කරමින් යනු අර්ථයයි. "නානාකාරං" යනු "වර්ණ සතරක්" යැයි මෙසේ කියන ලද නානාප්‍රකාර වූ අයුරයි. මෙය ආකාරයන්ගේ සමානත්වය නිසා ඒක වචනයෙන් යෙදී ඇත. "විභාවයන්තී" යනු ප්‍රකට කරමින් හෝ අතුරුදන් කරවමින් යන්නයි. නිමිත්ත උපන් තැන් පටන් ඒ ආකාරයන් මෙනෙහි නොකරන යෝගියාට ඒවා අතුරුදන් වූවාක් මෙන් වෙයි. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්හි පවත්නා යම් නානාප්‍රකාර බවක් වේද, එය ප්‍රකට කරමින් හෝ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගෙන් හටගත් නිමිත්තෙහි හෝ සිත පිහිටුවයි. "තම සිත බඳියි" (සකං චිත්තං නිබන්ධති) යනු ඒ පිහිටුවීමෙන්ම තමාගේ සිත ඒ කෙරෙහි බැඳ තබා ගනියි, එනම් අර්පණාවට පත් කරයි යනු අර්ථයයි. යම් කෙනෙක් "විභාවයන්තී යනු ප්‍රකට කරමින්, පැහැදිලි කරමින් අර්ථ දක්වති" යි පවසත්ද, එය පූර්ව භාගයේ (ආරම්භක අවස්ථාවේ) වශයෙන් ගැලපෙයි. මෙහි අර්ථය මෙසේය - ධෛර්ය සම්පන්න වූ ධීර යෝගී තෙමේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්හි නානාප්‍රකාර බව ප්‍රකට කරමින්, එම නානාප්‍රකාර බව නිසා ඒවා මැනවින් දනිමින්, දන්නා ලද දේ පැහැදිලි කරමින්, එසේත් නැතහොත් නානාප්‍රකාර වූ රළු වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් සන්සිඳුවමින්, එහි ලබන ලද යම් නිමිත්තක් වේද, එම නිමිත්තෙහි සිත පිහිටුවමින් අනුපිළිවෙලින් තම සිත බැඳ ගනියි, එනම් අර්පණාවට පත් කරයි.

Vaṇṇatoti [Pg.337] picupiṇḍatārakarūpādīsu viya upaṭṭhitavaṇṇato. Lakkhaṇatoti kharabhāvādisabhāvato, aniccādilakkhaṇato vā. Rakkhitabbaṃ taṃ nimittanti sambandho. Nimittassa rakkhaṇaṃ nāma tattha paṭiladdhassa upacārajhānassa rakkhaṇeneva hotīti āha ‘‘punappunaṃ manasikāravasena vuddhiṃ viruḷhiṃ gamayitvā’’ti.

"වර්ණ වශයෙන්" (වණ්ණතෝ) යනු පුළුන් පිඬක් හෝ තාරකාවක රූපයක් ආදිය මෙන් වැටහෙන වර්ණයේ ස්වභාවයෙනි. "ලක්ෂණ වශයෙන්" (ලක්ඛණතෝ) යනු තද ගතිය ආදී ස්වභාවයන්ගෙන් හෝ අනිත්‍යාදී ලක්ෂණයන්ගෙන් යන්නයි. "එම නිමිත්ත රැකගත යුතුය" යන්න සම්බන්ධයයි. නිමිත්ත රැකීම යනු එහිදී ලබාගන්නා ලද උපචාර ධ්‍යානය රැකගැනීමෙන්ම සිදුවන බව දැක්වීමට "නැවත නැවත මෙනෙහි කිරීමේ බලයෙන් වැඩීම හා දියුණු කිරීම කරා පමුණුවා" යැයි වදාළහ.

233. Etthāti etissaṃ kāyānupassanāyaṃ. Pārisuddhiṃ pattukāmoti adhigantukāmo, samāpajjitukāmo ca, tattha sallakkhaṇāvivaṭṭanāvasena adhigantukāmo, sallakkhaṇāvasena samāpajjitukāmoti yojetabbaṃ. Nāmarūpaṃ vavatthapetvā vipassanaṃ paṭṭhapetīti saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yathā hītiādi kāyassa, cittassa ca assāsapassāsānaṃ samudayabhāvadassanaṃ. Kammāragaggariyāti kammārānaṃ ukkāyaṃ aggidhamanabhastā. Dhamamānāyāti dhamayantiyā, vātaṃ gāhāpentiyāti attho. Tajjanti tadanurūpaṃ. Evamevāti ettha kammāragaggarī viya karajakāyo, vāyāmo viya cittaṃ daṭṭhabbaṃ. Kiñcāpi assāsapassāsā cittasamuṭṭhānā, karajakāyaṃ pana vinā tesaṃ appavattanato ‘‘kāyañca cittañca paṭicca assāsapassāsā’’ti vuttaṃ.

233. "එහි" (එත්ථ) යනු මෙම කායානුපස්සනාවෙහි ය. "පිරිසිදු බව පතනුයේ" (පාරිසුද්ධිං පත්තුකාමෝ) යනු අධිගමයට හෝ සමාපත්තියට පැමිණීමට කැමති වන්නා වූ යන්නයි. එහිදී ලක්ෂණ මෙනෙහි කරමින් විවර්තනා (කෙලෙස් බැහැර කිරීම්) වශයෙන් අධිගමයට කැමති බවත්, ලක්ෂණ මෙනෙහි කිරීම් වශයෙන් සමාපත්තියට කැමති බවත් යොදාගත යුතුය. නාමරූප වෙන්කර හඳුනාගෙන විදර්ශනාව ආරම්භ කරයි යන කෙටි අර්ථය විස්තරාත්මකව දැක්වීමට "කථං" යනාදිය වදාළහ. එහි "යථා හි" යනාදියෙන් ශරීරයේ හා සිතේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් හටගන්නා ආකාරය දැක්වේ. "කම්මාරගග්ගරියා" යනු කම්මල්කරුවන්ගේ උදුනෙහි ගින්න පිඹින මයිනහමයි. "ධමමානායා" යනු පිඹින කල්හි හෙවත් වාතය ඇතුළට ගන්නා කල්හි යනු අර්ථයයි. "තජ්ජං" යනු ඊට අනුරූප වූ යන්නයි. "එවමේව" යන්නෙහි කම්මල් මයිනහම මෙන් ශරීරය ද, (මයිනහම පිඹීමේ) උත්සාහය මෙන් සිත ද දත යුතුය. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් සිතින් උපදනා දේ වුවද, ශරීරය රහිතව ඒවායේ පැවැත්මක් නොමැති බැවින් "කය හා සිත නිසා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ පවතිත්" යැයි පවසන ලදී.

Tassāti nāmarūpassa. Paccayaṃ pariyesatīti ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo’’tiādinā (paṭi. ma. 1.50) avijjādikaṃ paccayaṃ vīmaṃsati pariggaṇhāti. Kaṅkhaṃ vitaratīti ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’nti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) ādinayappavattaṃ soḷasavatthukaṃ vicikicchaṃ atikkamati pajahati. ‘‘Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’nti (ma. ni. 1.347; 361; 3.86; a. ni. 4.181) ādinayappavattaṃ kalāpasammasanaṃ. Pubbabhāgeti paṭipadāñāṇadassanavisuddhipariyāpannāya udayabbayānupassanāya pubbabhāge uppanne. Obhāsādayoti obhāso ñāṇaṃ pīti passaddhi sukhaṃ adhimokkho paggaho upekkhā upaṭṭhānaṃ nikantīti ime obhāsādayo dasa. Udayaṃ pahāyāti udayabbayānupassanāya gahitaṃ saṅkhārānaṃ udayaṃ vissajjetvā tesaṃ bhaṅgasseva anupassanato bhaṅgānupassanaṃ ñāṇaṃ patvā ādīnavānupassanāpubbaṅgamāya nibbidānupassanāya nibbindanto. Muñcitukamyatāpaṭisaṅkhānupassanāsaṅkhārupekkhānulomañāṇānaṃ ciṇṇapariyante uppannagotrabhuñāṇānantaraṃ uppannena maggañāṇena sabbasaṅkhāresu virajjanto vimuccanto. Maggakkhaṇe [Pg.338] hi ariyo virajjati vimuccatīti ca vuccati. Tenāha ‘‘yathākkamena cattāro ariyamagge pāpuṇitvā’’ti. Maggaphalanibbānapahīnāvasiṭṭhakilesasaṅkhātassa paccavekkhitabbassa pabhedena ekūnavīsatibhedassa. Arahato hi avasiṭṭhakilesābhāvena ekūnavīsatitā. Assāti ānāpānakammaṭṭhānikassa.

"ඔහුගේ" (තස්ස) යනු එම නාමරූපයන්ගේ ය. "ප්‍රත්‍යයන් සොයයි" යනු "අවිද්‍යාවේ හටගැනීමෙන් රූපයේ හටගැනීම වේ" යනාදී වශයෙන් අවිද්‍යාව ආදී ප්‍රත්‍යයන් විමසා බලයි, පිරිසිඳ දකියි. "සැකය දුරු කරයි" යනු "අතීත කාලයෙහි මම වීම් ද?" යනාදී ක්‍රමයට පවතින සොළොස් වැදෑරුම් සැකය ඉක්මවා යයි, අත්හරියි. "යම් කිසි රූපයක් අතීත, අනාගත, වර්තමාන වේද" යනාදී ක්‍රමයට පවතින අවබෝධය කලාපසම්මසන ඥානයයි. "පූර්ව භාගයෙහි" යනු පටිපදා ඥානදස්සන විසුද්ධියට අයත් උදයබ්බයානුපස්සනා ඥානයේ මුල් අවස්ථාවෙහි උපන් විටයි. "ඕභාස ආදිය" යනු ඕභාස (ආලෝකය), ඥාන, ප්‍රීති, පස්සද්ධි, සුඛ, අධිමොක්ඛ, පග්ගහ, උපෙක්ඛා, උපට්ඨාන, නිකන්ති යන දස වැදෑරුම් විදර්ශනා උපක්ලේශයන් ය. "උදය අතහැර" යනු උදයබ්බයානුපස්සනා ඥානයෙන් ගන්නා ලද සංස්කාරයන්ගේ හටගැනීම අතහැර, ඒවායේ බිඳීයාම පමණක් අනුදර්ශනය කිරීම නිසා භංගානුපස්සනා ඥානයට පැමිණ, ආදීනවානුපස්සනාව පෙරටු කොට ගත් නිබ්බිදානුපස්සනාවෙන් කලකිරෙමින්, මුඤ්චිතුකම්‍යතා, පටිසංඛානුපස්සනා, සංඛාරුපෙක්ඛා සහ අනුලෝම ඥානයන් පුහුණු කිරීමේ අවසානයේ උපන් ගෝත්‍රභූ ඥානයට අනතුරුව උපන් මාර්ග ඥානයෙන් සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහි නොඇලෙමින්, මිදෙමින් වාසය කරයි. මාර්ග ක්ෂණයෙහි ආර්ය තෙමේ නොඇලෙයි කියා ද, මිදෙයි කියා ද කියනු ලැබේ. එබැවින් "අනුපිළිවෙලින් සතර ආර්ය මාර්ගයන්ට පැමිණ" යැයි වදාළහ. මාර්ග, ඵල, නිර්වාණ, ප්‍රහීණ කෙලෙස් හා ඉතිරි වූ කෙලෙස් යන ප්‍රභේද අනුව මෙනෙහි කළ යුතු (පච්චවෙක්ඛණ) අරමුණු උණවිසි (19) වැදෑරුම් වේ. රහතන් වහන්සේට ඉතිරි වූ කෙලෙස් නොමැති බැවින් උණවිසි වැදෑරුම් බවම වෙයි. "ඔහුට" (අස්ස) යනු ආනාපානසති කම්මට්ඨානය වඩන යෝගියාට ය.

234. Visuṃ kammaṭṭhānabhāvanānayo nāma natthi paṭhamacatukkavasena adhigatajhānassa vedanācittadhammānupassanāvasena desitattā. Tesanti tiṇṇaṃ catukkānaṃ.

234. වෙනම කම්මට්ඨාන භාවනා ක්‍රමයක් කියා එකක් නැත, මන්ද යත් පළමු චතුෂ්කය මගින් ධ්‍යානයට පැමිණි තැනැත්තාට වේදනා, චිත්ත සහ ධම්මානුපස්සනා වශයෙන් (ඉතිරි චතුෂ්කයන්) දේශනා කර ඇති බැවිනි. "ඔවුන්ගේ" (තේසං) යනු (ඉතිරි) චතුෂ්ක තුනෙහි ය.

Pītipaṭisaṃvedīti pītiyā paṭi paṭi sammadeva vedanāsīlo, tassā vā paṭi paṭi sammadeva vedo etassa atthi, taṃ vā paṭi paṭi sammadeva vedayamāno. Tattha kāmaṃ saṃvedana-ggahaṇeneva pītiyā sakkaccaṃ viditabhāvo bodhito hoti, yehi pana pakārehi tassā saṃvedanaṃ icchitaṃ, taṃ dassetuṃ paṭi-saddaggahaṇaṃ ‘‘paṭi paṭi saṃvedīti paṭisaṃvedī’’ti. Tenāha ‘‘dvīhākārehī’’tiādi.

"ප්‍රීති පටිසංවේදී" යනු ප්‍රීතිය නැවත නැවතත් මැනවින් අත්විඳින ස්වභාවය ඇති, නැවත නැවතත් එහි මැනවින් දැනීමක් මොහුට ඇත්තේය, නැතහොත් එය නැවත නැවතත් මැනවින් විඳින්නේය යන අර්ථයි. එහි "සංවේදන" යන වචනයෙන්ම ප්‍රීතිය මැනවින් දන්නා බව ප්‍රකාශ වන නමුත්, යම් ආකාරයකින් එම විඳීම අපේක්ෂා කරන්නේද, එය දැක්වීම සඳහා "පටි" යන උපසර්ගය යොදා "පටි පටි සංවේදී යනු පටිසංවේදී" යැයි වදාළහ. එබැවින් "ආකාර දෙකකින්" යනාදිය පවසන ලදී.

Tattha kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hotīti pucchāvacanaṃ. Sappītike dve jhāne samāpajjatīti pītisahagatāni dve paṭhamadutiyajhānāni paṭipāṭiyā samāpajjati. Tassāti tena. ‘‘Paṭisaṃviditā’’ti hi padaṃ apekkhitvā kattuatthe etaṃ sāmivacanaṃ. Samāpattikkhaṇeti samāpannakkhaṇe. Jhānapaṭilābhenāti jhānena samaṅgibhāvena. Ārammaṇatoti ārammaṇamukhena, tadārammaṇajhānapariyāpannā pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā nāma sappapariyesanaṃ carantena tassa āsaye paṭisaṃvidite sopi paṭisaṃvidito gahito eva hoti mantāgadabalena tassa gahaṇassa sukarattā, evaṃ pītiyā āsayabhūte ārammaṇe paṭisaṃvidite sā pīti paṭisaṃviditā eva hoti salakkhaṇato, sāmaññato ca tassā gahaṇassa sukarattāti.

එහි 'ආරම්මණ වශයෙන් (අරමුණ අනුව) ප්‍රීතිය ප්‍රකට වන්නේ කෙසේද?' යන්න ප්‍රශ්න වාක්‍යයකි. 'ප්‍රීතිය සහිත ධ්‍යාන දෙකට පැමිණෙයි' යනු ප්‍රීතිය හා එක්ව පවත්නා ප්‍රථම සහ ද්විතීය ධ්‍යාන දෙකට පිළිවෙළින් සමාවදීමයි. 'තස්ස' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ 'ඔහු විසින්' යන්නයි. 'ප්‍රකට වේ' (පටිසංවිදිතා) යන පදය හා සැසඳීමේදී මෙය කර්තෘ අර්ථයෙහි යෙදුණු සාමී වචනයකි. 'සමාවත් අවස්ථාවෙහි' යනු ධ්‍යානයට සමාවන් මොහොතෙහි යන්නයි. 'ධ්‍යානය ලැබීමෙන්' යනු ධ්‍යානය හා එක්වීමෙනි. 'ආරම්මණ වශයෙන්' යනු අරමුණ මුල් කරගෙනය. අරමුණ මනාව පිරිසිඳ දන්නා බැවින්, එම අරමුණෙහි පවත්නා ධ්‍යානයට අයත් ප්‍රීතිය ප්‍රකට වෙයි. මෙයින් පවසන්නේ කුමක්ද? යම් කිසිවෙකු සර්පයෙකු සොයා යද්දී උගේ වාසස්ථානය (බිල) හඳුනා ගත් විට, මන්ත්‍ර හා ඖෂධ බලයෙන් එම සර්පයා ද හසු කර ගැනීම පහසු වන්නා සේම, ප්‍රීතියට වාසස්ථානය වූ අරමුණ හඳුනා ගත් විට, එම ප්‍රීතිය ස්වකීය ලක්ෂණ හා සාමාන්‍ය ලක්ෂණ වශයෙන් ග්‍රහණය කර ගැනීම පහසු වන බැවින් එය ප්‍රකට වූවා නම් වෙයි.

Kathaṃ asammohato pīti paṭisaṃviditā hotīti ānetvā sambandhitabbaṃ. Vipassanākkhaṇeti vipassanāpaññāya tikkhavisadappattāya visayato [Pg.339] dassanakkhaṇe. Lakkhaṇapaṭivedhenāti pītiyā salakkhaṇassa, sāmaññalakkhaṇassa ca paṭivijjhanena. Yaṃ hi yassa visesato, sāmaññato ca lakkhaṇaṃ, tasmiṃ vidite so yāthāvato vidito eva hoti. Tenāha ‘‘asammohato pīti paṭisaṃviditā hotī’’ti.

'මුළාවෙන් තොරව (අසම්මෝහ වශයෙන්) ප්‍රීතිය ප්‍රකට වන්නේ කෙසේද?' යන්න මෙහි සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'විදර්ශනා අවස්ථාවෙහි' යනු තියුණු හා පිරිසිදු බවට පත් විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් අරමුණු දකින මොහොතෙහි යන්නයි. 'ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධයෙන්' යනු ප්‍රීතියේ ස්වකීය ලක්ෂණ හා සාමාන්‍ය ලක්ෂණ (අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම) මනාව අවබෝධ කර ගැනීමෙනි. යම් ධර්මයක විශේෂ ලක්ෂණ හා සාමාන්‍ය ලක්ෂණ අවබෝධ වූ විට, එම ධර්මය තත්වූ පරිද්දෙන් අවබෝධ වූවා නම් වෙයි. එබැවින් 'මුළාවෙන් තොරව ප්‍රීතිය ප්‍රකට වෙයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී.

Idāni tamatthaṃ pāḷiyā eva vibhāvetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādimāha. Tattha dīghaṃ assāsavasenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Tattha pana satokāritādassanavasena pāḷi āgatā, idha pītipaṭisaṃveditāvasena, pītipaṭisaṃveditā ca atthato vibhattā eva. Apica ayamettha saṅkhepattho – dīghaṃ assāsavasenāti dīghassa assāsassa ārammaṇabhūtassa vasena pajānato sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho. Cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānatoti jhānapariyāpannaṃ ‘‘avikkhepo’’ti laddhanāmaṃ cittassekaggataṃ taṃsampayuttāya paññāya pajānato. Yatheva hi ārammaṇamukhena pīti paṭisaṃviditā hoti, evaṃ taṃsampayuttadhammāpi ārammaṇamukhena paṭisaṃviditā eva hontīti. Sati upaṭṭhitā hotīti dīghaṃ assāsavasena jhānasampayuttā sati tassa ārammaṇe upaṭṭhitā ārammaṇamukhena jhānepi upaṭṭhitā nāma hoti. Tāya satiyāti evaṃ upaṭṭhitāya tāya satiyā yathāvuttena tena ñāṇena suppaṭividitattā ārammaṇassa tassa vasena tadārammaṇā sā pīti paṭisaṃviditā hoti. Dīghaṃ passāsavasenātiādīsupi imināva nayena attho veditabbo.

දැන් එම අර්ථය පාලි පාඨයෙන්ම පැහැදිලි කිරීමට 'වුත්තංහේතං' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'දීර්ඝ ආශ්වාස වශයෙන්' යනාදියේ කිවයුතු කරුණු පෙර සඳහන් කරන ලදී. එහිදී 'සතෝකාරී' (සිහියෙන් යුතුව කරන) බව දැක්වීමට පාලි පාඨය පැමිණි අතර, මෙහිදී 'ප්‍රීතිය විඳින' (පීතිපටිසංවේදී) බව දැක්වීමට පැමිණ ඇත. එම ප්‍රීතිය විඳීම අර්ථ වශයෙන් විස්තර කර අවසානය. මෙහි සංක්ෂේප අර්ථය නම්: දීර්ඝ ආශ්වාසය අරමුණු කරගෙන ප්‍රජානනය කරන යෝගාවචරයාට එම ප්‍රීතිය ප්‍රකට වන බවයි. සිතේ ඒකාග්‍රතාවය හෙවත් අවික්ෂේපය ප්‍රඥාවෙන් ප්‍රජානනය කරන තැනැත්තාට, අරමුණ මඟින් ප්‍රීතිය මෙන්ම ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද ප්‍රකට වෙයි. 'සිහිය එළඹ සිටියි' යනු දීර්ඝ ආශ්වාසය අරමුණු කරගත් ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත සිහිය, අරමුණෙහි මනාව පිහිටීම නිසා ධ්‍යානයෙහි ද පිහිටි බවයි. එසේ එළඹ සිටි සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් අරමුණ මනාව අවබෝධ වන බැවින්, එම අරමුණ මුල් කරගත් ප්‍රීතිය ද ප්‍රකට වෙයි. දීර්ඝ ප්‍රශ්වාස වශයෙන් යනාදියේදී ද මේ අයුරින්ම අර්ථය දත යුතුය.

Evaṃ paṭhamacatukkavasena dassitaṃ pītipaṭisaṃvedanaṃ ārammaṇato, asammohato ca vibhāgaso dassetuṃ ‘‘āvajjato’’tiādi vuttaṃ. Tattha āvajjatoti jhānaṃ āvajjantassa. Sā pītīti sā jhānapariyāpannā pīti. Jānatoti samāpannakkhaṇe ārammaṇamukhena jānato. Tassa sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho. Passatoti dassanabhūtena ñāṇena jhānato vuṭṭhāya passantassa. Paccavekkhatoti jhānaṃ paccavekkhantassa. Cittaṃ adhiṭṭhahatoti ‘‘ettakaṃ velaṃ jhānasamaṅgī bhavissāmī’’ti jhānacittaṃ adhiṭṭhahantassa. Evaṃ pañcannaṃ vasībhāvānaṃ vasena jhānassa pajānanamukhena ārammaṇato pītiyā paṭisaṃvedanā dassitā.

මෙසේ පළමු චතුෂ්කය මඟින් පෙන්වා දුන් ප්‍රීතිය විඳීම, ආරම්මණ වශයෙන් හා අසම්මෝහ වශයෙන් විභාග කර පෙන්වීමට 'ආවජ්ජතෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'මෙනෙහි කරන' යනු ධ්‍යානය මෙනෙහි කරන තැනැත්තාටයි. 'එම ප්‍රීතිය' යනු එම ධ්‍යානයට අයත් ප්‍රීතියයි. 'දන්නා' යනු සමාවන් අවස්ථාවේ අරමුණ මුල් කරගෙන දන්නා තැනැත්තාටයි. ඔහුට එම ප්‍රීතිය ප්‍රකට වේ යනු සම්බන්ධයයි. 'දකින' යනු ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට පිරිසිඳ දකින ප්‍රඥාවෙන් බලන තැනැත්තාටයි. 'සිත අධිෂ්ඨාන කරන' යනු 'මේ සා කාලයක් ධ්‍යාන සහගතව වෙසෙන්නෙමි' යි ධ්‍යාන සිත අධිෂ්ඨාන කරන තැනැත්තාටයි. මෙසේ පංච වශීතාවන් මඟින් ධ්‍යානය අවබෝධ කර ගැනීම තුළින් ආරම්මණ වශයෙන් ප්‍රීතිය විඳීම දක්වන ලදී.

Idāni [Pg.340] yehi dhammehi jhānaṃ, vipassanā ca sijjhanti; tesaṃ jhānapariyāpannānaṃ, vipassanāmaggapariyāpannānañca saddhādīnaṃ vasena pītipaṭisaṃvedanaṃ dassetuṃ ‘‘saddhāya adhimuccato’’tiādi vuttaṃ. Tattha adhimuccatoti saddahantassa, samathavipassanāvasenāti adhippāyo. Vīriyaṃ paggaṇhatotiādīsupi eseva nayo. Abhiññeyyanti abhivisiṭṭhāya paññāya jānitabbaṃ. Abhijānatoti vipassanāpaññāpubbaṅgamāya maggapaññāya jānato. Pariññeyyanti dukkhasaccaṃ tīraṇapariññāya, maggapaññāya ca parijānato. Pahātabbanti samudayasaccaṃ pahānapariññāya, maggapaññāya ca pajahato. Bhāvayato sacchikaroto bhāvetabbaṃ maggasaccaṃ, sacchikātabbaṃ nirodhasaccaṃ. Keci panettha pītiyā eva vasena abhiññeyyādīni uddharanti, taṃ ayuttaṃ jhānādisamudāyaṃ uddharitvā tato pītiyā niddhāraṇassa adhippetattā.

දැන් ධ්‍යානය හා විදර්ශනාව සාක්ෂාත් කර ගැනීමට උපකාරී වන ධ්‍යාන හා විදර්ශනා මාර්ගයට අයත් ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රිය ධර්මයන් මඟින් ප්‍රීතිය විඳීම දැක්වීමට 'ශ්‍රද්ධාවෙන් අධිමෝක්ෂය කරන' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'අධිමෝක්ෂය කරන' යනු සමථ හා විදර්ශනා වශයෙන් විශ්වාස කරන (ශ්‍රද්ධාව දක්වන) යන්නයි. වීර්යය වැඩීම ආදියේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'අභිඥෙය' යනු විශිෂ්ට ප්‍රඥාවෙන් දත යුතු චතුරාර්ය සත්‍යයයි. 'අභිජානතෝ' යනු විදර්ශනා ප්‍රඥාව පෙරටු කරගත් මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් දන්නා තැනැත්තාටයි. 'පරිඥෙය' යනු තීරණ පරිඥාවෙන් හා මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිඳ දත යුතු වූ දුක්ඛ සත්‍යයයි. 'පහාතබ්බ' යනු ප්‍රහාණ පරිඥාවෙන් හා මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු සමුදය සත්‍යයයි. වඩාත් දියුණු කළ යුතු මාර්ග සත්‍යය හා සාක්ෂාත් කළ යුතු නිරෝධ සත්‍යය ද එසේමය. ඇතැම්හු මෙහිදී ප්‍රීතිය මූලික කරගෙන අභිඥෙය ආදිය දක්වති. එය නොගැලපේ. මක්නිසාද යත්, ධ්‍යානාදී සමූහය මැදින් ප්‍රීතිය පමණක් වෙන් කොට දැක්වීම මෙහි අභිප්‍රාය වන බැවිනි.

Ettha ca ‘‘dīghaṃ assāsavasenā’’tiādinā paṭhamacatukkavasena ārammaṇato pītipaṭisaṃvedanaṃ vuttaṃ, tathā ‘‘āvajjato’’tiādīhi pañcahi padehi. ‘‘Abhiññeyyaṃ abhijānato’’tiādīhi pana asammohato. ‘‘Saddhāya adhimuccato’’tiādīhi ubhayathāpīti saṅkhepato samathavasena ārammaṇato, vipassanāvasena asammohato pītipaṭisaṃvedanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kasmā panettha vedanānupassanāyaṃ pītisīsena vedanā gahitā, na sarūpato evāti? Bhūmivibhāgādivasena vedanaṃ bhinditvā catudhā vedanānupassanaṃ dassetuṃ. Apica vedanākammaṭṭhānaṃ dassento bhagavā pītiyā oḷārikattā taṃsampayuttasukhaṃ sukhaggahaṇatthaṃ pītisīsena dasseti.

මෙහි 'දීර්ඝ ආශ්වාස වශයෙන්' යනාදියෙන් පළමු චතුෂ්කය මඟින් ආරම්මණ වශයෙන් ප්‍රීතිය විඳීම පවසන ලදී. එසේම 'ආවජ්ජතෝ' යනාදී පද පහෙන් ද එයම පවසන ලදී. 'අභිඥෙය' යනාදියෙන් අසම්මෝහ වශයෙන් ද, 'ශ්‍රද්ධාවෙන් අධිමෝක්ෂය කරන' යනාදියෙන් දෙයාකාරයෙන්ම ද, එනම් සංක්ෂේපයෙන් සමථ වශයෙන් ආරම්මණව ද, විදර්ශනා වශයෙන් අසම්මෝහව ද ප්‍රීතිය විඳීම වදාරන ලද බව දත යුතුය. වේදනානුපස්සනාවෙහිදී ප්‍රීතිය මූලික කරගෙන වේදනාව ගත්තේ මක්නිසාද යත්, භූමි විභාගාදියෙන් වේදනාව සිව් ආකාරයකට බෙදා දැක්වීමටයි. තවද වේදනා කර්මස්ථානය දක්වන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ප්‍රීතියෙහි පවත්නා ඕලාරික (දළ) බව නිසා ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත සුඛය පහසුවෙන් අවබෝධ කරවීම සඳහා ප්‍රීතිය ප්‍රමුඛ කොට වදාළ සේක.

Eteneva nayena avasesapadānīti ‘‘sukhapaṭisaṃvedī cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī’’ti padāni pītipaṭisaṃvedipade āgatanayeneva atthato veditabbāni. Sakkā hi ‘‘dvīhākārehi sukhapaṭisaṃveditā hoti, cittasaṅkhārapaṭisaṃveditā hoti ārammaṇato’’tiādinā pītiṭṭhāne sukhādipadāni pakkhipitvā ‘‘sukhasahagatāni tīṇi jhānāni, cattāri vā jhānāni samāpajjatī’’tiādinā atthaṃ viññātuṃ. Tenāha ‘‘tiṇṇaṃ jhānānaṃ vasenā’’tiādi. Vedanādayoti ādi-saddena saññā gahitā. Tenāha ‘‘dve khandhā’’ti. Vipassanābhūmidassanatthanti pakiṇṇakasaṅkhārasammasanavasena vipassanāya bhūmidassanatthaṃ ‘‘sukhanti dve sukhānī’’tiādi vuttaṃ [Pg.341] samathe kāyikasukhābhāvato. Soti so passambhanapariyāyena vutto nirodho. ‘‘Imassa hi bhikkhuno pubbe apariggahitakāle’’tiādinā (visuddhi. 1.220) vitthārato kāyasaṅkhāre vutto, tasmā vuttanayeneva veditabbo. Tattha kāyasaṅkhāravasena āgato, idha cittasaṅkhāravasenāti ayameva viseso.

එම ක්‍රමයෙන්ම ඉතිරි පද වන ‘සුඛපටිසංවේදී චිත්තසංඛාරපටිසංවේදී’ යන පද, පීතිපටිසංවේදී පදයෙහි දැක්වූ ක්‍රමයෙන්ම අර්ථ වශයෙන් දත යුතුය. ‘ආරම්මණ (අරමුණ) වශයෙන් ආකාර දෙකකින් සුඛපටිසංවේදී බව සහ චිත්තසංඛාරපටිසංවේදී බව වෙයි’ යනාදී වශයෙන් පීති පදය තිබෙන ස්ථානයට සුඛ ආදී පද යොදා, ‘සුඛය හා සහගත වූ ධ්‍යාන තුනක් හෝ ධ්‍යාන හතරකට සමවදී’ යනාදී වශයෙන් අර්ථය අවබෝධ කරගත හැකිය. එහෙයින් ‘ධ්‍යාන තුනක වශයෙන්’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘වේදනා ආදීහු’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සංඥාව ද ගනු ලැබේ. එහෙයින් ‘ස්කන්ධ දෙකකි’ යි වදාරන ලදී. විපස්සනා භූමිය දැක්වීම පිණිස යනු, විවිධ සංස්කාරයන් මෙනෙහි කිරීමේ (පකිණ්ණක සංඛාර සම්මසන) වශයෙන් විපස්සනාවට භූමිය දැක්වීම සඳහා ‘සුඛය යනු සැප දෙකකි’ යනාදිය වදාරන ලදී. මන්ද යත්, සමථයෙහි කායික සුඛය නොමැති බැවිනි. ‘ඒ’ (සෝ) යනු පස්සම්භන පර්යායෙන් කියන ලද නිරෝධයයි. ‘මෙම භික්ෂුව පෙර (කමටහන්) පිරිසිඳ නොගත් කාලයෙහි’ යනාදී වශයෙන් විස්තරාත්මකව කායසංස්කාරයෙහි පවසන ලද බැවින්, එය පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. එහිදී කායසංස්කාර වශයෙන් පැමිණියේය, මෙහිදී චිත්තසංස්කාර වශයෙන් පැමිණියේය, මෙය මෙහි ඇති විශේෂයයි.

Evaṃ cittasaṅkhārassa passambhanaṃ atidesena dassetvā yadaññaṃ imasmiṃ catukke vattabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha pītipadeti ‘‘pītipaṭisaṃvedī’’tiādinā desitakoṭṭhāse. Pītisīsena vedanā vuttāti pītiapadesena taṃsampayuttā vedanā vuttā, na pītīti adhippāyo. Tattha kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Dvīsu cittasaṅkhārapadesūti ‘‘cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī passambhayaṃ cittasaṅkhāra’’nti cittasaṅkhārapaṭisaṃyuttesu dvīsu padesu. ‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (mahāva. 1; ma. ni. 3.126; udā. 1) vacanato cittena paṭibaddhāti cittapaṭibaddhā. Tato eva kāmaṃ cittena saṅkharīyantīti cittasaṅkhārā, saññāvedanādayo, idha pana upalakkhaṇamattaṃ saññā vedanāva adhippetāti āha ‘‘saññāsampayuttā vedanā’’ti.

මෙසේ චිත්තසංස්කාරයාගේ සන්සිඳීම අතිදේශ (උපදේශ) වශයෙන් දක්වා, මෙම චතුෂ්කයෙහි පැවසිය යුතු වෙනත් යමක් වේද, එය දැක්වීම පිණිස ‘තවද’ (අපි ච) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘පීති පදයෙහි’ යනු ‘පීතිපටිසංවේදී’ යනාදී වශයෙන් දේශනා කරන ලද කොටසෙහිය. පීතිය ප්‍රධාන කොට වේදනාව පවසන ලද්දේ, පීතිය යන නාමයෙන් ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව පවසන ලද බැවිනි; පීතියම පමණක් නොවේ යනු මෙහි අදහසයි. ඒ පිළිබඳ හේතුව පෙර සඳහන් කරන ලදී. ‘චිත්තසංස්කාර පද දෙකෙහි’ යනු ‘චිත්තසංඛාරපටිසංවේදී පස්සම්භයං චිත්තසංඛාරං’ යන චිත්තසංස්කාර හා සම්බන්ධ පද දෙකය. ‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං’ යන වචනයට අනුව සිත හා බැඳී පවතින බැවින් ‘චිත්තපටිබද්ධ’ (සිත හා බැඳුනු) නම් වේ. එබැවින් කැමති පරිදි සිත විසින් සකස් කරනු ලබන බැවින් සංඥා, වේදනා ආදිය ‘චිත්තසංස්කාර’ නම් වේ. එහෙත් මෙහිදී සංඥාව ලකුණක් (උපලක්ඛණ) පමණක් වන අතර, වේදනාවම අදහස් කරන බැවින් ‘සංඥා සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව’ යැයි පවසන ලදී.

235. Cittapaṭisaṃvedīti ettha dvīhākārehi cittapaṭisaṃveditā hoti ārammaṇato, asammohato ca. Kathaṃ ārammaṇato? Cattāri jhānāni samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhenātiādinā vuttanayānusārena sabbaṃ suviññeyyanti āha ‘‘catunnaṃ jhānānaṃ vasena cittapaṭisaṃveditā veditabbā’’ti. Cittaṃ modentoti jhānasampayuttaṃ cittaṃ sampayuttāya pītiyā modayamāno, taṃ vā pītiṃ ārammaṇaṃ katvā pavattaṃ vipassanācittaṃ tāya eva ārammaṇabhūtāya pītiyā modayamāno. Pamodentotiādīni padāni tasseva vevacanāni pītipariyāyabhāvato.

235. ‘චිත්තපටිසංවේදී’ යන්නෙහි අරමුණ (ආරම්මණ) වශයෙන් සහ මුළා නොවීම (අසම්මෝහ) වශයෙන් ආකාර දෙකකින් සිත මැනවින් පිරිසිඳ දැනීම සිදුවේ. අරමුණ වශයෙන් කෙසේ ද? ධ්‍යාන හතරකට සමවදියි, එම සමාපත්ති ක්ෂණයෙහි ධ්‍යානය ලැබීමෙන් යනාදී වශයෙන් පවසන ලද ක්‍රමයට අනුව සියල්ල පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය. එබැවින් ‘ධ්‍යාන සතරේ වශයෙන් චිත්තපටිසංවේදී බව දත යුතුය’ යැයි පවසන ලදී. ‘සිත සතුටු කරන්නේ’ (චිත්තං මෝදෙන්තෝ) යනු ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත සිත, ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ පීතියෙන් සතුටු කරන්නේ යන්නයි. එසේත් නැතිනම් එම පීතියම අරමුණු කොට පවත්නා විපස්සනා සිත, එම අරමුණු වූ පීතියෙන්ම සතුටු කරන්නේ යන්නයි. ‘පමෝදෙන්තෝ’ යනාදී පද පීතියටම සමාන වචන වන බැවින් එහිම පර්යාය පද වෙයි.

Sampayuttāya pītiyā cittaṃ āmodetīti jhānacittasampayuttāya pītisambojjhaṅgabhūtāya odagyalakkhaṇāya jhānapītiyā tameva jhānacittaṃ sahajātādipaccayavasena ceva jhānapaccayavasena ca paribrūhento haṭṭhapahaṭṭhākāraṃ pāpento āmodeti pamodeti ca. Ārammaṇaṃ katvāti [Pg.342] uḷāraṃ jhānasampayuttaṃ pītiṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānaṃ vipassanācittaṃ tāya eva ārammaṇabhūtāya pītiyā yogāvacaro haṭṭhapahaṭṭhākāraṃ pāpento ‘‘āmodeti pamodetī’’ti vuccati.

‘සම්ප්‍රයුක්ත පීතියෙන් සිත සතුටු කරයි’ යනු ධ්‍යාන සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ, පීති සම්බොජ්ඣංග වූ, ප්‍රමෝද ලක්ෂණයෙන් යුතු ධ්‍යාන පීතියෙන් එම ධ්‍යාන සිතම සහජාතාදී ප්‍රත්‍ය වශයෙන් මෙන්ම ධ්‍යාන ප්‍රත්‍ය වශයෙන් ද වර්ධනය කරමින්, අතිශයින් ප්‍රබෝධමත් ස්වභාවයකට පත් කරමින් සතුටු කරයි ද, ප්‍රමෝදයට පත් කරයි ද යන්නයි. ‘අරමුණු කොට’ යනු උසස් වූ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත පීතිය අරමුණු කොට පවත්නා විපස්සනා සිත, අරමුණු වූ ඒ පීතියෙන්ම යෝගාවචරයා විසින් අතිශයින් ප්‍රබෝධමත් ස්වභාවයට පත් කරනු ලබන බැවින් ‘සතුටු කරයි, ප්‍රමෝදයට පත් කරයි’ යැයි කියනු ලැබේ.

Samaṃ ṭhapentoti yathā īsakampi līnapakkhaṃ, uddhaccapakkhañca anupagamma anonataṃ anunnataṃ yathā indriyānaṃ samattapaṭipattiyā avisamaṃ, samādhissa vā ukkaṃsagamanena āneñjappattiyā sammadeva ṭhitaṃ hoti, evaṃ appanāvasena ṭhapento. Lakkhaṇapaṭivedhenāti aniccādikassa lakkhaṇassa paṭi paṭi vijjhanena khaṇe khaṇe avabodhena. Khaṇikacittekaggatāti khaṇamattaṭṭhitiko samādhi. Sopi hi ārammaṇe nirantaraṃ ekākārena pavattamāno paṭipakkhena anabhibhūto appito viya cittaṃ niccalaṃ ṭhapeti. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ uppannāyā’’tiādi.

‘සමානව තබන්නේ’ යනු මඳක් හෝ හැකිලෙන සුලු පැත්තට (ලීන පක්ඛ) හෝ නොසන්සුන් පැත්තට (උද්ධච්ච පක්ඛ) හෝ නොගොස්, නොනැමුණු හා එසවුණු ස්වභාවයෙන් තොරව, ඉන්ද්‍රියයන්ගේ සමබර පැවැත්මෙන් යුක්තව අසමාන නොවී, සමාධියේ උත්කර්ෂවත් බවට පැමිණීමෙන් අචල භාවයට පත්ව මැනවින් පිහිටා තිබෙන පරිදි, මෙසේ අර්පණා වශයෙන් පිහිටුවන්නේ යන්නයි. ‘ලකුණු අවබෝධයෙන්’ (ලක්ඛණපටිවේධ) යනු අනිත්‍ය ආදී ලක්ෂණ නැවත නැවතත් විනිවිද දැකීමෙන් ක්ෂණයක් පාසා ලබන අවබෝධයෙනි. ‘ක්ෂණික චිත්ත ඒකාග්‍රතාව’ යනු ක්ෂණයක් පමණක් පවතින සමාධියයි. එය ද අරමුණෙහි නොකඩවා එකම ආකාරයකින් පවතින කල්හි, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් යටපත් නොවී, අර්පණා සමාධියක් මෙන් සිත නොසැලී තබයි. එහෙයින් ‘මෙසේ උපන්නා වූ’ යනාදිය වදාරන ලදී.

Mocentoti vikkhambhanavimuttivasena vivecento visuṃ karonto, nīvaraṇāni pajahantoti attho. Vipassanākkhaṇeti bhaṅgānupassanākkhaṇe. Bhaṅgo hi nāma aniccatāya paramā koṭi, tasmā tāya bhaṅgānupassako yogāvacaro cittamukhena sabbasaṅkhāragataṃ aniccato passati, no niccato. Aniccassa dukkhattā, dukkhassa ca anattakattā tadeva dukkhato anupassati, no sukhato. Anattato anupassati, no attato. Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, na taṃ abhinanditabbaṃ. Yañca na abhinanditabbaṃ, na taṃ rañjitabbaṃ. Tasmā bhaṅgadassanānusārena ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti saṅkhāragate diṭṭhe tasmiṃ nibbindati, no nandati. Virajjati, no rajjati. So evaṃ nibbindanto virajjanto lokiyeneva tāva ñāṇena rāgaṃ nirodheti, no samudeti, nāssa samudayaṃ karotīti attho. Atha vā so evaṃ viratto yathā diṭṭhaṃ saṅkhāragataṃ, tathā adiṭṭhaṃ attano ñāṇena nirodheti, no samudeti. Nirodhamevassa manasikaroti, no samudayanti attho. So evaṃ paṭipanno paṭinissajjati, no ādiyati. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ayañhi aniccādianupassanā saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato, saṅkhatadosadassanena tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato pariccāgapaṭinissaggo pakkhandanapaṭinissaggo cāti vuccati. Tasmā tāya samannāgato yogāvacaro vuttanayena kilese ca pariccajati, nibbāne ca pakkhandati. Tena vuttaṃ ‘‘so vipassanākkhaṇe aniccānupassanāya niccasaññāto cittaṃ mocento vimocento [Pg.343] …pe… paṭinissaggānupassanāya ādānato cittaṃ mocento vimocento assasati ceva passasati cā’’ti.

මුදවන්නේ (මොචෙන්තෝ) යනු වික්ඛම්භන විමුක්ති වශයෙන් (නීවරණයන්ගෙන් සිත) වෙන් කරමින්, නීවරණයන් ප්‍රහීණ කරන්නේය යන අර්ථයයි. විදර්ශනා ක්ෂණයෙහි යනු භංගානුපස්සනා ක්ෂණයෙහි යන්නයි. භංගය (බිඳී යාම) යනු අනිත්‍යතාවයේ උපරිම සීමාවයි. එබැවින් ඒ භංගානුපස්සනාවෙන් යුත් යෝගාවචරයා සිත ප්‍රමුඛ කොට ගෙන සියලු සංස්කාරයන් අනිත්‍ය වශයෙන් දකියි, නිත්‍ය වශයෙන් නොදකියි. අනිත්‍ය දේ දුක් සහගත බැවින් ද, දුක් සහගත දේ අනාත්ම බැවින් ද, එයම දුක් වශයෙන් දකියි, සැප වශයෙන් නොදකියි. අනාත්ම වශයෙන් දකියි, ආත්ම වශයෙන් නොදකියි. යමක් අනිත්‍ය ද, දුක් ද, අනාත්ම ද, එය සතුටින් පිළිගත යුත්තක් නොවේ. යමක් සතුටින් පිළිගත නොයුතු ද, එයට ඇලීමක් (රාගයක්) නොකළ යුතුය. එබැවින් භංගය දැකීම අනුව යමින් 'සංස්කාරයෝ අනිත්‍යය, දුක්ඛය, අනාත්මය' යි දුටු කල්හි, ඒ සංස්කාරයන් කෙරෙහි කළකිරෙයි, සතුටු නොවේ. නොඇලෙයි, ඇලීමක් නොකරයි. මෙලෙස කළකිරෙමින් හා නොඇලෙමින් හෙතෙම පළමුව ලෞකික ඥානයෙන්ම රාගය නිරුද්ධ කරයි, හටගැනීමට ඉඩ නොදෙයි, රාගයාගේ හටගැනීමක් සිදු නොකරයි යනු අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත්, මෙසේ නොඇලුණු ඒ යෝගාවචරයා තමා දුටු වර්තමාන සංස්කාරයන් යම් සේ ද, එසේම තමා ප්‍රත්‍යක්ෂව නොදුටු (අතීත අනාගත) සංස්කාරයන් ද තම ඥානයෙන් නිරුද්ධ වෙතියි මෙනෙහි කරයි මිස හටගන්නා බවක් මෙනෙහි නොකරයි. එහි නිරෝධයම මෙනෙහි කරයි, සමුදය (හටගැනීම) මෙනෙහි නොකරයි යනු අර්ථයයි. මෙසේ පිළිපන් හෙතෙම සංස්කාරයන් අත්හරියි, දැඩිව නොගනියි. මෙයින් කුමක් කියන ලද්දේ ද? මෙම අනිත්‍යාදී අනුපස්සනාව පංචස්කන්ධ සංස්කාරයන් සමඟ කෙලෙසුන් අත්හැරීම නිසා ද, සංස්කෘත ධර්මයන්ගේ දෝෂ දැකීමෙන් ඊට විරුද්ධ වූ නිවනෙහි නැඹුරු වී එයට බැසගන්නා (පැමිණෙන) බැවින් ද, 'පරිච්චාග පටිනිස්සග්ග' (අත්හැරීම් වශයෙන් අත්හැරීම) සහ 'පක්ඛන්දන පටිනිස්සග්ග' (බැසගැනීම් වශයෙන් අත්හැරීම) යයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ඒ පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවෙන් යුත් යෝගාවචරයා ඉහත කී ක්‍රමයට කෙලෙසුන් අත්හරියි, නිවනට බැසගනියි. ඒ නිසා 'හෙතෙම විදර්ශනා ක්ෂණයෙහි අනිත්‍යානුපස්සනාවෙන් නිත්‍ය සංඥාවෙන් සිත මුදවමින්, විමුක්ත කරමින්... පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවෙන් දැඩිව ගැනීමෙන් (උපාදානයෙන්) සිත මුදවමින්, විමුක්ත කරමින් ආශ්වාස ද ප්‍රශ්වාස ද කරයි' යයි කියන ලදී.

Tattha aniccassa, aniccanti vā anupassanā aniccānupassanā. Tebhūmakadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya vipassanāya etaṃ nāmaṃ. Niccasaññātoti saṅkhatadhamme ‘‘niccā sassatā’’ti pavattāya micchāsaññāya. Saññāsīsena cittadiṭṭhīnampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo sukhasaññādīsupi. Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu nibbindanākārena pavattāya anupassanāya. Nanditoti sappītikataṇhāto. Virāgānupassanāyāti tathā virajjanākārena pavattāya anupassanāya. Tena vuttaṃ ‘‘rāgato mocento’’ti. Nirodhānupassanāyāti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya. Yathā saṅkhārā nirujjhantiyeva, āyatiṃ punabbhavavasena na uppajjanti, evaṃ vā anupassanā nirodhānupassanā. Muñcitukamyatā hi ayaṃ balappattā. Tenāha ‘‘samudayato mocento’’ti. Paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā. Ādānatoti niccādivasena gahaṇato, paṭisandhiggahaṇato vāti evamettha attho daṭṭhabbo.

එහි අනිත්‍ය වූ ධර්මය 'අනිත්‍ය' යැයි හෝ නැවත නැවත බැලීම අනිත්‍යානුපස්සනාවයි. තෛභූමක (කාම, රූප, අරූප යන භූමි තුනට අයත්) ධර්මයන්ගේ අනිත්‍ය බව ගෙන පවතින විදර්ශනාවට මෙය නමකි. 'නිත්‍ය සංඥාවෙන්' යනු සංස්කෘත ධර්මයන් 'නිත්‍යයි, සදාකාලිකයි' යනුවෙන් පවතින මිථ්‍යා සංඥාවෙන් යන්නයි. 'සංඥා' යන ප්‍රධාන පදය මගින් සිත සහ දෘෂ්ටිය ද ග්‍රහණය කර ගන්නා බව දත යුතුය. සැප සංඥා ආදියේ ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'නිබ්බිදානුපස්සනාවෙන්' යනු සංස්කාරයන් කෙරෙහි කළකිරෙන ආකාරයෙන් පවතින අනුපස්සනාවෙනි. 'නන්දිතෝ' යනු ප්‍රීතිය හා යුත් තණ්හාවෙන් යන්නයි. 'විරාගානුපස්සනාවෙන්' යනු එලෙසම (සංස්කාරයන් කෙරෙහි) නොඇලෙන ආකාරයෙන් පවතින අනුපස්සනාවෙනි. ඒ නිසා 'රාගයෙන් මුදවමින්' යයි කියන ලදී. 'නිරෝධානුපස්සනාවෙන්' යනු සංස්කාරයන්ගේ නිරෝධය නැවත නැවත බැලීමෙනි. සංස්කාරයන් නිරුද්ධ වන්නේම යම් සේ ද, මතු පුනර්භවය වශයෙන් හට නොගන්නේ ද, එබඳු වූ අනුපස්සනාව නිරෝධානුපස්සනාවයි. මක්නිසාද යත්, මෙය බලවත් වූ මුංචිතුකම්‍යතා ඥානය (මිදීමට කැමති වන ඥානය) බැවිනි. ඒ නිසා 'සමුදයෙන් මුදවමින්' යයි පැවසීය. අත්හැරීමේ ආකාරයෙන් පවතින අනුපස්සනාව පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවයි. 'ආදානතෝ' යනු නිත්‍ය ආදී වශයෙන් දැඩිව ගැනීමෙන් හෝ ප්‍රතිසන්ධි ග්‍රහණය කිරීමෙන් යන අර්ථය මෙහි දත යුතුය.

236. Aniccanti anupassī, aniccassa vā anupassanasīlo aniccānupassīti ettha kiṃ panetaṃ aniccaṃ, kathaṃ vā aniccaṃ, kā vā aniccānupassanā, kassa vā aniccānupassanāti catukkaṃ vibhāvetabbanti taṃ dassento ‘‘aniccaṃ veditabba’’ntiādimāha.

236. 'අනිත්‍ය' යැයි බලන තැනැත්තා අනිත්‍යානුපස්සී නම් වේ. නැතහොත් අනිත්‍ය ධර්මයන් නැවත නැවත බැලීමේ ස්වභාවය ඇති තැනැත්තා අනිත්‍යානුපස්සී වේ. මෙහි අනිත්‍ය යනු කුමක්ද, කෙසේ අනිත්‍ය වේද, අනිත්‍යානුපස්සනාව යනු කුමක්ද, කාගේ අනිත්‍යානුපස්සනාවක්ද යන කරුණු හතර පැහැදිලි කළ යුතු බැවින් එය දැක්වීමට 'අනිත්‍යය දත යුතුය' (අනිච්චං වේදිතබ්බං) යනාදිය වදාළ සේක.

Tattha niccaṃ nāma dhuvaṃ sassataṃ yathā taṃ nibbānaṃ, na niccanti aniccaṃ, udayabbayavantaṃ, atthato saṅkhatā dhammāti āha ‘‘aniccanti pañcakkhandhā. Kasmā? Uppādavayaññathattabhāvā’’ti, uppādavayaññathattasabbhāvāti attho. Tattha saṅkhatadhammānaṃ hetupaccayehi uppajjanaṃ ahutvā sambhavo attalābho uppādo. Uppannānaṃ tesaṃ khaṇanirodho vināso vayo. Jarāya aññathābhāvo aññathattaṃ. Yathā hi uppādāvatthāya bhinnāya bhaṅgāvatthāyaṃ vatthubhedo natthi, evaṃ ṭhitisaṅkhātāya bhaṅgābhimukhāvatthāyampi vatthubhedo natthi, yattha jarāvohāro. Tasmā ekassāpi dhammassa jarā yujjati, yā khaṇikajarāti vuccati. Ekaṃsena ca uppādabhaṅgāvatthāsu vatthuno abhedo icchitabbo, aññathā ‘‘añño uppajjati, añño bhijjatī’’ti āpajjeyya[Pg.344]. Tayimaṃ khaṇikajaraṃ sandhāyāha ‘‘aññathatta’’nti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato kathayissāma.

එහි 'නිත්‍ය' යනු නිවන මෙන් ස්ථිර වූ, සදාකාලික වූ දෙයකි. නිත්‍ය නොවන බැවින් අනිත්‍ය වේ. හටගැනීම හා බිඳී යාම ඇති, සැබවින්ම සංස්කෘත ධර්ම වූ පංචස්කන්ධය අනිත්‍ය යයි වදාළ සේක. 'කුමක් නිසාද? උප්පාද, වය සහ අඤ්ඤථත්ත (වෙනස් වීම) පවතින බැවිනි' යනු එහි අර්ථයයි. එහි සංස්කෘත ධර්මයන් හේතු ප්‍රත්‍යයන් නිසා හටගැනීමත්, කලින් නොතිබී ඇතිවීමත්, ස්වභාවය ලැබීමත් 'උප්පාද' (හටගැනීම) නම් වේ. හටගත් ඒ ධර්මයන්ගේ ක්ෂණික නිරෝධය හෙවත් විනාශය 'වය' (බිඳී යාම) නම් වේ. ජරාව නිසා වෙනත් ආකාරයකට පත්වීම 'අඤ්ඤථත්ත' (අන්‍යථා බව) නම් වේ. යම් සේ උප්පාද අවස්ථාවෙන් වෙනස් වූ භංග අවස්ථාවෙහි (එම ධර්මයේ) ස්වභාවයේ වෙනසක් නැත්ද, එලෙසම භංගයට අභිමුඛ වූ 'තිථි' (පැවැත්ම) යනුවෙන් හැඳින්වෙන අවස්ථාවෙහි ද ස්වභාවයේ වෙනසක් නැත. එහි ජරාව යන වහර යෙදේ. එබැවින් එකම ධර්මයකට වුව ද ජරාව ගැළපේ, එය 'ක්ෂණික ජරාව' යයි කියනු ලැබේ. උප්පාද සහ භංග අවස්ථාවලදී ධර්මයේ ස්වභාවය වෙනස් නොවන බව ඒකාන්තයෙන් පිළිගත යුතුය; එසේ නොවන්නේ නම් 'එකක් හටගනියි, වෙනෙකක් බිඳෙයි' යන දෝෂය ඇති වේ. ඒ මෙම ක්ෂණික ජරාව අරභයා 'අඤ්ඤථත්ත' යයි වදාළ සේක. මෙහි තවදුරටත් කිව යුතු දේ ඉදිරියෙහි විස්තර කරනු ලබයි.

Yassa lakkhaṇattayassa bhāvā khandhesu aniccasamaññā, tasmiṃ lakkhaṇattaye aniccatāsamaññāti ‘‘aniccatāti tesaṃyeva uppādavayaññathatta’’nti vatvā visesato dhammānaṃ khaṇikanirodhe aniccatāvohāroti dassento ‘‘hutvā abhāvo vā’’tiādimāha. Tattha uppādapubbakattā abhāvassa hutvāgahaṇaṃ. Tena pākabhāvapubbakattaṃ vināsabhāvassa dasseti. Tenevākārenāti nibbattanākāreneva. Khaṇabhaṅgenāti khaṇikanirodhena. Tassā aniccatāyāti khaṇikabhaṅgasaṅkhātāya aniccatāya. Tāya anupassanāyāti yathāvuttāya aniccānupassanāya. Samannāgatoti samaṅgibhūto yogāvacaro.

යම් ලක්ෂණ තුනක (උප්පාද, වය, අඤ්ඤථත්ත) පැවැත්ම නිසා ස්කන්ධයන් කෙරෙහි 'අනිත්‍ය' යන වහර යෙදේ ද, ඒ ලක්ෂණ තුනෙහිම 'අනිත්‍යතාව' යන නාමය යෙදේ. 'අනිත්‍යතාව යනු ඔවුන්ගේම උප්පාද, වය සහ අඤ්ඤථත්තයයි' කියා, විශේෂයෙන් ධර්මයන්ගේ ක්ෂණික නිරෝධයෙහි 'අනිත්‍යතාව' යන වහර යෙදෙන බව දක්වමින් 'වී නැති වීම' (හුත්වා අභාවෝ) යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අභාවය' (නැති වීම) උප්පාදය පූර්ව කොට ඇති බැවින් 'වී' (හුත්වා) යන පදය යෙදී ඇත. එමගින් විනාශය නැමති අභාවයට පෙර පැවති නොතිබීම (ප්‍රාගභාවය) දක්වයි. 'එම ආකාරයෙන්ම' යනු හටගන්නා ආකාරයෙන්ම යන්නයි. 'ක්ෂණ භංගයෙන්' යනු ක්ෂණික නිරෝධයෙනි. 'ඒ අනිත්‍යතාවයෙන්' යනු ක්ෂණික භංගය සංඛ්‍යාත අනිත්‍යතාවෙනි. 'ඒ අනුපස්සනාවෙන්' යනු ඉහත කී අනිත්‍යානුපස්සනාවෙනි. 'සමන්නාගත' යනු (එම ඥානයෙන්) යුක්ත වූ යෝගාවචරයා යන්නයි.

Khayo saṅkhārānaṃ vināso, virajjanaṃ tesaṃyeva vilujjanaṃ virāgo, khayo eva virāgo khayavirāgo, khaṇikanirodho. Accantamettha etasmiṃ adhigate saṅkhārā virajjanti nirujjhantīti accantavirāgo, nibbānaṃ. Tenāha ‘‘khayavirāgo saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgo, accantavirāgo nibbāna’’nti. Tadubhayavasena pavattāti khayavirāgānupassanāvasena vipassanāya, accantavirāgānupassanāvasena maggassa pavatti yojetabbā. Ārammaṇato vā vipassanāya khayavirāgānupassanāvasena pavatti, tanninnabhāvato accantavirāgānupassanāvasena, maggassa pana asammohato khayavirāgānupassanāvasena, ārammaṇato accantavirāgānupassanāvasena pavatti veditabbā. ‘‘Eseva nayo’’ti iminā yasmā virāgānupassī-pade vuttanayānusārena ‘‘dve nirodhā khayanirodho ca accantanirodho cā’’ti evamādiatthavaṇṇanaṃ atidisati, tasmā virāgaṭṭhāne nirodhapadaṃ pakkhipitvā ‘‘khayo saṅkhārānaṃ vināso’’tiādinā idha vuttanayena tassa atthavaṇṇanā veditabbā.

සංස්කාරයන්ගේ විනාශය 'ඛය' (ක්ෂය වීම) නම් වේ. එම සංස්කාරයන්ගේම බිඳී විසිරී යාම 'විරාග' නම් වේ. ක්ෂය වීමම විරාගය වන බැවින් එය 'ඛයවිරාග' (ක්ෂණික නිරෝධය) නම් වේ. මෙය (නිවන) අවබෝධ කරගත් කල්හි සංස්කාරයෝ සත්‍ය වශයෙන්ම වෙන් වෙති, නිරුද්ධ වෙති; එබැවින් එය 'අච්චන්ත විරාග' හෙවත් නිවනයි. එබැවින් "ඛයවිරාගය යනු සංස්කාරයන්ගේ ක්ෂණභංගයයි, අච්චන්තවිරාගය යනු නිවනයි" යැයි පවසන ලදී. ඒ දෙයාකාරය නිසා පවත්නා බැවින්, ඛයවිරාගානුපස්සනා වශයෙන් විපස්සනාව ද, අච්චන්තවිරාගානුපස්සනා වශයෙන් මාර්ගයේ පැවැත්ම ද යෙදිය යුතුය. අරමුණ අනුව විපස්සනාව ඛයවිරාගානුපස්සනා වශයෙන් ද, එයට නැඹුරු වූ බැවින් අච්චන්තවිරාගානුපස්සනා වශයෙන් ද හැඳින්වේ. මාර්ගය වනාහි මුලාවෙන් තොර බැවින් ඛයවිරාගානුපස්සනා වශයෙන් ද, නිවන අරමුණු කරන බැවින් අච්චන්තවිරාගානුපස්සනා වශයෙන් ද පවතින බව දත යුතුය. 'එසේම ක්‍රමයයි' යන්නෙන් 'විරාගානුපස්සී' යන පදයට කියන ලද ආකාරයටම 'ඛය නිරෝධය හා අච්චන්ත නිරෝධය' යන අර්ථ විවරණය ද අදාළ වේ. එබැවින් විරාග යන ස්ථානයට නිරෝධ පදය යොදා 'ඛයෝ සංඛාරානං විනාසෝ' යනාදී ලෙස මෙහි දැක්වූ ක්‍රමයටම එහි අර්ථ වර්ණනාව දත යුතුය.

Paṭinissajjanaṃ pahātabbassa tadaṅgavasena vā samucchedavasena vā pariccajanaṃ pariccāgapaṭinissaggo. Tathā sabbūpadhīnaṃ paṭinissaggabhūte visaṅkhāre attano nissajjanaṃ, tanninnatāya vā tadārammaṇatāya vā tattha pakkhandanaṃ pakkhandanapaṭinissaggo.

ප්‍රහාණය කළ යුතු ක්ලේශ ධර්මයන් තදංග වශයෙන් හෝ සමුච්ඡේද වශයෙන් හෝ අත්හැරීම 'පරිච්චාග පටිනිස්සග්ග' (අත්හැරීමෙන් අත්හැරීම) නම් වේ. එසේම, සියලු උපධීන්ගෙන් තොර වූ නිවනෙහි සිත නැඹුරු කිරීමෙන් හෝ නිවන අරමුණු කිරීමෙන් එහි බැසගැනීම 'පක්ඛන්දන පටිනිස්සග්ග' (බැසගැනීමෙන් අත්හැරීම) නම් වේ.

Tadaṅgavasenāti [Pg.345] ettha aniccānupassanā tāva tadaṅgappahānavasena niccasaññaṃ pariccajati, pariccajantī ca tathā appavattiyaṃ ye ‘‘nicca’’nti gahaṇavasena kilesā, tammūlakā abhisaṅkhārā, tadubhayamūlakā ca vipākakkhandhā anāgate uppajjeyyuṃ, te sabbepi appavattikaraṇavasena pariccajati, tathā dukkhasaññādayo. Tenāha ‘‘vipassanā hi tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajatī’’ti.

'තදංග වශයෙන්' යනු මෙහි අනිච්චානුපස්සනාව මුලින්ම තදංග ප්‍රහාණ වශයෙන් නිත්‍ය සඥාව අත්හරියි. එසේ අත්හරින කල්හි, නිත්‍ය යැයි සලකා ගැනීමෙන් හටගන්නා යම් ක්ලේශයන් වේ ද, ඒවා මුල් කරගත් අභිසංස්කාරයන් වේ ද, ඒ දෙකම මුල් කරගෙන අනාගතයේ උපදිය හැකි විපාකස්කන්ධයන් වේ ද, ඒ සියල්ල නොඉපදවීමේ අර්ථයෙන් අත්හරියි. දුක්ඛ සඥා ආදිය සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. එබැවින් "විපස්සනාව වනාහි තදංග වශයෙන් ස්කන්ධ අභිසංස්කාරයන් සමඟම ක්ලේශයන් අත්හරියි" යැයි පවසන ලදී.

Saṅkhatadosadassanenāti saṅkhate tebhūmake saṅkhāragate aniccatādidosadassanena. Niccādibhāvena tabbiparīte. Tanninnatāyāti tadadhimuttatāya. Pakkhandatīti anupavisati anupavisantaṃ viya hoti. Saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajatīti maggena kilesesu pariccattesu avipākadhammatāpādanena abhisaṅkhārā, tammūlakā ca khandhā anuppattirahabhāvena pariccattā nāma hontīti sabbepi te maggo pariccajatīti vuttaṃ. Ubhayanti vipassanāñāṇaṃ, maggañāṇañca. Maggañāṇampi hi gotrabhuñāṇassa anu pacchā nibbānadassanato ‘‘anupassanā’’ti vuccati.

'සංඛත දෝෂ දර්ශනය' යනු සංස්කාර වූ, ත්‍රෛභූමික සංස්කාරයන්හි අනිත්‍යාදී දෝෂ දැකීමයි. එයට විපරීත වූ නිවන නිත්‍ය ආදී වශයෙන් දැකීමයි. 'තන්නින්නතාය' යනු නිවනට පූර්ණ වශයෙන් නැඹුරු වීමයි. 'පක්ඛන්දති' යනු නිවනට ඇතුළු වීමයි, ඇතුළු වන්නාක් වැනි වීමයි. 'ස්කන්ධ අභිසංස්කාරයන් සමඟ ක්ලේශයන් අත්හරියි' යනු මාර්ගය මඟින් ක්ලේශයන් අත්හළ කල්හි, ඒවා නැවත විපාක නොදෙන ස්වභාවයට පත් කරන බැවින් හා ඒවා මුල් කරගත් ස්කන්ධයන් නැවත නූපදින ස්වභාවයට පත් කරන බැවින් මාර්ගය ඒ සියල්ල අත්හරින බව පවසන ලදී. 'උභය' යනු විපස්සනා ඥානය හා මාර්ග ඥානයයි. මාර්ග ඥානය ද ගෝත්‍රභූ ඥානයට පසුව නිවන දකින බැවින් 'අනුපස්සනා' යැයි කියනු ලැබේ.

Soḷasavatthuvasena cāti soḷasannaṃ vatthūnaṃ vasenāpi vuccamānasantabhāvādivasenāpīti samuccayattho ca-saddo. ‘‘Ānāpānassati bhāvitā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ.

'සොළසවත්ථු වශයෙන්' යනු කරුණු දහසයක් පදනම් කරගෙන ද, මතු දැක්වෙන සන්තභාව ආදිය පදනම් කරගෙන ද යන්නයි; මෙහි 'ච' ශබ්දය සමුච්ඡය අර්ථයෙහි යෙදේ. 'ආනාපානසතිය වඩා ලද්දේ' යන පදය මෙයට සම්බන්ධ කරගත යුතුය.

237. Assāti ānāpānassatisamādhissa. Kāmavitakkādivitakkupacchedasamatthatāyapi mahānisaṃsatā veditabbāti sambandho. Ayanti ānāpānassatisamādhi. Uccāvacesu ārammaṇesu pavattiyeva ito cito ca cittassa vidhāvanaṃ.

237. 'අස්ස' යනු ආනාපානසති සමාධියටයි. කාම විතර්කාදී අකුසල් විතර්කයන් සිඳලීමට සමත් වන බැවින් එහි මහත් ආනිසංස ඇති බව දත යුතු යැයි මෙසේ සම්බන්ධයයි. 'අයං' යනු මෙම ආනාපානසති සමාධියයි. විවිධ උසස් පහත් අරමුණු කෙරෙහි සිත මෙහා මෙහා දිවීම 'චිත්තස්ස විධාවනං' නම් වේ.

Vijjā nāma maggo. Vimutti phalaṃ. Mūlabhāvo vipassanāya pādakabhāvo. Cattāro satipaṭṭhāne paripūreti kāyānupassanādīnaṃ catunnaṃ anupassanānaṃ vasena tassā bhāvanāya pavattanato. Satta bojjhaṅge paripūrenti bojjhaṅgabhāvanāya vinā satipaṭṭhānabhāvanāpāripūriyā abhāvato. Vijjāvimuttiṃ paripūrenti bojjhaṅgabhāvanāya tāsaṃ sikhāppattibhāvato. Carimakānanti antimakānaṃ.

'විජ්ජා' යනු මාර්ගයයි. 'විමුක්ති' යනු ඵලයයි. 'මූලභාවය' යනු විපස්සනාවට පදනම වීමයි. සතර සතිපට්ඨානයන් පරිපූර්ණ කරයි යනු කායානුපස්සනාදී සතර අනුපස්සනාවන් මඟින් එම භාවනාව පවත්වන බැවිනි. සප්ත බොජ්ඣංගයන් පරිපූර්ණ කරයි යනු බොජ්ඣංග භාවනාවෙන් තොරව සතිපට්ඨාන භාවනාව පරිපූර්ණ නොවන බැවිනි. විද්‍යා හා විමුක්තිය පරිපූර්ණ කරයි යනු බොජ්ඣංග භාවනාව මඟින් ඒවා උච්චතම අවස්ථාවට පත්වන බැවිනි. 'චරිමකානං' යනු අවසාන අවස්ථාවෙහි උපදින යන්නයි.

238. Nirodhavasenāti [Pg.346] nirujjhanavasena. Bhavacarimakāti bhavavasena carimakā nihīnabhavapavattino. Tathā jhānacarimakā veditabbā. Cuticarimakāti cutiyā carimakā cutikkhaṇapavattino sabbapariyosānakā. Tasmāti tīsu bhavesu nihīne kāmabhave pavattanato. Teti assāsapassāsā. Puratoti heṭṭhā. Yasmā vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā) rūpadhammānaṃ soḷasacittakkhaṇāyukatā vibhāvitā, tasmā ‘‘soḷasamena cittena saddhiṃ uppajjitvā’’ti vuttaṃ. Cuticittassa puratoti vā cuticittaṃ avadhibhāvena gahetvā tato oraṃ soḷasamena cittena saddhiṃ uppajjitvāti evaṃ pana atthe gayhamāne sattarasacittakkhaṇāyukatāva assāsapassāsānaṃ vuttā hoti.

238. 'නිරෝධ වශයෙන්' යනු නිරුද්ධ වීමේ අනුසාරයෙනි. 'භවචරිමක' යනු භවය අනුව අවසාන වූ, හීන භවයන්හි පවත්නා ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාසයන්ය. එසේම ධ්‍යාන චරිමකයන් ද දත යුතුය. 'චුතිචරිමක' යනු චුතියෙන් අවසාන වූ, චුති ක්ෂණයෙහි පවතින සියල්ලටම අවසාන ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාසයන්ය. 'තස්මා' යනු භව තුන අතරින් හීන වූ කාම භවයෙහි පවතින බැවිනි. 'තේ' යනු එම ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාසයන්ය. 'පුරතෝ' යනු පෙර පටන්ය. යම් හෙයකින් විභංග අටුවාවෙහි රූප ධර්මයන්ගේ ආයුෂ සිතුවිලි දහසයක් (සිතුවිලි ක්ෂණ 16ක්) බව පැහැදිලි කර ඇති බැවින්, 'දහසය වන සිත සමඟ උපදී' යැයි පවසන ලදී. 'චුති සිතට පෙර' යන්නෙහි අර්ථය ගැනීමේදී, චුති සිත සීමාව ලෙස ගෙන, එයට පෙර දහසය වන සිත සමඟ උපදින බව පැවසූ විට, ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාසයන්ගේ ආයුෂ සිතුවිලි දහහතක් (ක්ෂණ 17ක්) බව කියැවේ.

Ime kira imaṃ kammaṭṭhānaṃ anuyuttassa bhikkhuno pākaṭā hontīti ānetvā sambandho. Tattha kāraṇamāha ‘‘ānāpānārammaṇassa suṭṭhu pariggahitattā’’ti. Tamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘cuticittassā’’tiādi vuttaṃ.

මෙම කමටහනෙහි නිරත වන භික්ෂුවට මේවා (අවසාන ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාසයන්) ප්‍රකට වේ යන පද මෙයට සම්බන්ධ වේ. එහි හේතුව ලෙස 'ආනාපාන අරමුණ මනාව පිරිසිඳ ගත් බැවින්' යැයි පවසන ලදී. එම අර්ථයම පැහැදිලි කිරීමට 'චුති චිත්තස්ස' යනාදිය පවසන ලදී.

Tattha āyuantaraṃ nāma jīvitantaraṃ jīvanakkhaṇāvadhi. Dhammatāya evāti sabhāveneva, rucivasenevāti attho.

එහි 'ආයු අන්තර' යනු ජීවිත කාලයයි, ජීවත් වන ක්ෂණයන්ගේ සීමාවයි. 'ධම්මතාය ඒව' යනු ස්වභාවයෙන්ම හෙවත් කැමැත්ත අනුවම යන අර්ථයයි.

Candālokaṃ oloketvāti juṇhapakkhe padosavelāyaṃ samantato āsiñcamānakhīradhāraṃ viya gaganatalaṃ, rajatapattasadisavālikāsanthatañca bhūmibhāgaṃ disvā ‘‘ramaṇīyo vatāyaṃ kālo, deso ca mama ajjhāsayasadiso, kīva ciraṃ nu kho ayaṃ dukkhabhāro vahitabbo’’ti attano āyusaṅkhāre upadhāretvā parikkhīṇeti adhippāyo. Lekhaṃ katvāti caṅkame tiriyaṃ lekhaṃ katvā.

'සඳ එළිය දෙස බලා' යනු පුර පක්ෂයේ රාත්‍රී කාලයෙහි හැමතැනම කිරි දහරක් වක්කරන්නාක් බඳු ආකාශ තලය ද, රිදී තහඩුවක් වැනි වැලි ඇතිරූ භූමිය ද දැක, "මෙම කාලය රමණීයයි, මෙම පෙදෙස ද මාගේ අදහසට ගැලපෙයි, මා මේ දුක්ඛ භාරය තව කොපමණ කල් දරා සිටිය යුතුද" යැයි තමාගේ ආයු සංස්කාරයන් දෙස බලා ඒවා ගෙවී ගොස් ඇති බව දැන ගැනීම යන අදහසයි. 'ඉරක් ඇඳ' යනු සක්මන් මළුවෙහි හරහට ඉරක් ඇඳීමයි.

Anuyuñjethāti anuyuñjeyya, bhāveyyāti attho.

'අනුයුඤ්ජේථ' යනු යෙදිය යුතුය, වැඩිය යුතුය යන අර්ථයයි.

Upasamānussatikathāvaṇṇanā

උපසමානුස්සති කථා වර්ණනාවයි.

239. Evanti yathāvuttena virāgādiguṇānussaraṇappakārena. Sabbadukkhūpasamasaṅkhātassāti dukkhadukkhādibhedaṃ sabbampi dukkhaṃ upasammati etthāti sabbadukkhūpasamoti saṅkhātabbassa.

239. 'ඒවං' යනු කලින් පවසන ලද විරාගාදී ගුණ සිහිපත් කරන ආකාරයෙනි. 'සබ්බදුක්ඛූපසමසංඛාතස්ස' යන්නෙහි අර්ථය දුක්ඛ දුක්ඛ ආදී ප්‍රභේද ඇති සියලු දුක් මෙහි (නිවනෙහි) සන්සිඳෙන බැවින්, එය සියලු දුක් සන්සිඳීම ලෙස හැඳින්විය යුතුය යන්නයි.

‘‘Paññattidhammā’’tiādīsu asabhāvopi ñāṇena dhārīyati avadhārīyatīti dhammoti vuccatīti tato nivattento ‘‘dhammāti sabhāvā’’ti āha[Pg.347]. Bhavanaṃ paramatthato vijjamānatā bhāvo, saha bhāvenāti sabhāvā, sacchikaṭṭhaparamatthato labbhamānarūpāti attho. Te hi attano sabhāvassa dhāraṇato dhammāti, yathāvuttenaṭṭhena sabhāvāti ca vuccanti. Saṅgammāti paccayasamodhānalakkhaṇena saṅgamena sannipatitvā. Samāgammāti tasseva vevacanaṃ. Paccayehīti anurūpehi paccayehi. Katāti nibbattitā. Akatāti kehicipi paccayehi na katā. Asaṅkhatāti bahuvacanassa kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Aggamakkhāyatīti aggo akkhāyati, ma-kāro padasandhikaro. So asaṅkhatalakkhaṇo sabhāvadhammo virāgoti paccetabbo, virajjati ettha saṃkilesadhammoti. Nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānena ariyamaggena pahīyamānā mānamadādayo taṃ patvā pahīyanti nāmāti āha ‘‘tamāgamma…pe… vinassantī’’ti. Tattha ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā (dha. sa. 1121; saṃ. ni. 4.108) maññanāvasena pavatto māno eva mānamado. Purisabhāvaṃ nissāya uppajjanakamado purisamado. Ādi-saddena jātimadādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Nimmadāti vigatamadabhāvā. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘amadā’’ti vuttaṃ. Madā nimmadīyanti ettha amadabhāvaṃ vināsaṃ gacchantīti madanimmadano. Eseva nayo sesapadesupi. Kāmapipāsāti kāmānaṃ pātukamyatā, kāmataṇhā. Kāmaguṇā eva āliyanti ettha sattāti kāmaguṇālayā. Tebhūmakaṃ vaṭṭanti tīsu bhūmīsu kammakilesavipākavaṭṭaṃ. Esa asaṅkhatadhammo. Aparāparabhāvāyāti aparāparaṃ yoniādito yoniādibhāvāya. Ābandhanaṃ gaṇṭhikaraṇaṃ. Saṃsibbanaṃ tunnakāraṇaṃ. Nikkhamanaṃ, nissaraṇañcassa taṇhāya visaṃyogo evāti āha ‘‘visaṃyutto’’ti.

‘පඤ්ඤත්තිධම්මා’ යනාදී තැන්වල පරමාර්ථ වශයෙන් නොපවතින පඤ්ඤත්තිය පවා ඥානයෙන් දරනු ලබන (අවබෝධ කරගනු ලබන) බැවින්, ‘ධම්ම’ යයි කියනු ලැබේ. එයින් පඤ්ඤත්තිය බැහැර කරනු පිණිස ‘ධර්මයෝ නම් ස්වභාව ධර්මයෝමය’ යි වදාලහ. පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යාමාන වීම ‘භාව’ නම් වේ. එම ස්වභාවය සමඟ පවතින බැවින් ‘සභාව’ (ස්වභාව) නම් වේ. සත්‍ය වූ පරමාර්ථ වශයෙන් ලබන්නා වූ සැබෑ ස්වරූපය ඇති ධර්මයන් යනු එහි අර්ථයයි. තමන්ගේ ස්වභාවය දරන බැවින් ‘ධම්ම’ කියා ද, ඉහත කී අර්ථයෙන් ‘සභාව’ කියා ද කියනු ලැබේ. ‘සංගම්ම’ යනු ප්‍රත්‍යයන්ගේ රැස්වීම් ලක්ෂණයෙන් යුත් සංගමය නිසා එක්වී යන්නයි. ‘සමාගම්ම’ යනු ඒ පදයේම පර්යාය පදයකි. ‘පච්චයේහි’ යනු අනුරූප ප්‍රත්‍යයන් විසිනි. ‘කතා’ යනු නිපදවන ලද යන්නයි. ‘අකතා’ යනු කිසිදු ප්‍රත්‍යයකින් සිදු නොකරන ලද (නොනිපදවන ලද) යන්නයි. ‘අසංඛතා’ යන බහුවචනය යෙදීමට හේතුව පෙර (බුද්ධානුස්සති කථාවේ) සඳහන් කරන ලද්දේමය. ‘අග්ගමක්ඛායති’ යන්න ‘අග්ගෝ අක්ඛායති’ (අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ) ලෙස පද බෙදිය යුතුය. මෙහි ‘ම’ කාරය පද සන්ධි කිරීම සඳහා යෙදී ඇත. ඒ අසංඛත ලක්ෂණ ඇති ස්වභාව ධර්මය ‘විරාග’ නම් වන බව දත යුතුය. එහි කෙලෙස් ධර්මයන් විරක්ත වන (නැති වන) බැවිනි. නිවන අරමුණු කරගෙන පවතින ආර්ය මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණය වන මාන මදය ආදිය නිවනට පැමිණ ප්‍රහීණ වන බැවින් ‘එය ඇසුරු කොට... විනාශ වේ’ යයි වදාලහ. එහි ‘මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි’ යනාදී වශයෙන් හටගන්නා මානයම ‘මාන මදය’ නම් වේ. පුරුෂ භාවය නිසා උපදින මදය ‘පුරුෂ මදය’ යි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ජාති මදය ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ‘නිම්මදා’ යනු පහවූ මද ස්වභාවය ඇති බවයි. මේ අර්ථයම දැක්වීම සඳහා ‘අමදා’ යයි වදාලහ. මෙහිදී (නිවනෙහිදී) මදයන් නැති කරනු ලබන බැවින් හෝ මෙහිදී මද රහිත බවට (විනාශයට) පත්වන බැවින් ‘මදනින්මදන’ නම් වේ. සෙසු පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයමය. ‘කාමපිපාසා’ යනු කාමයන් කෙරෙහි පවතින පිපාසය හෙවත් කාම තණ්හාවයි. සත්වයන් ඇලෙන බැවින් පංච කාම ගුණයෝ ‘කාමගුණාලය’ නම් වෙති. ‘තේභූමකං වට්ටං’ යනු භූමි තුනෙහි පවතින කර්ම, ක්ලේශ හා විපාක වෘත්තයයි. මෙය අසංඛත ධර්මයයි. ‘අපරාපරභාවාය’ යනු යෝනි ආදියෙන් නැවත නැවතත් භවයන් ඇති වීම පිණිස ඇති බැඳීමයි. ‘ආබන්ධනං’ යනු ගැට ගැසීමයි. ‘සංසිබ්බනං’ යනු මැසීම (මසා එක් කිරීම) යි. තණ්හාවෙන් මිදීමම නික්මීම හා නිස්සරණය වන බැවින් ‘විසංයුත්ත’ යයි වදාලහ.

Ye guṇe nimittaṃ katvā madanimmadanādināmāni nibbāne niruḷhāni, te madanimmadanatādike yathāvutte nibbattitanibbānaguṇe eva gahetvā āha ‘‘madanimmadanatādīnaṃ guṇānaṃ vasenā’’ti, na pana madā nimmadīyanti etenāti evamādike. Te hi ariyamaggaguṇā. Bhagavatā upasamaguṇā vuttāti sambandho. Kattha pana vuttāti? Asaṅkhatasaṃyuttādīsu (saṃ. ni. 4.366 ādayo). Tattha saccanti avitathaṃ. Nibbānaṃ hi kenaci pariyāyena asantabhāvābhāvato ekaṃseneva santattā aviparītaṭṭhena saccaṃ. Tenāha ‘‘ekaṃ hi saccaṃ, na dutiyamatthī’’ti [Pg.348] (su. ni. 890). Pāranti saṃsārassa paratīrabhūtaṃ. Tenevāha ‘‘tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti (itivu. 69), ‘‘appakā te manussesu, ye janā pāragāmino’’ti (dha. pa. 85) ca. Sududdasanti paramagambhīratāya, atisukhumasantasabhāvatāya ca anupacitañāṇasambhārehi daṭṭhuṃ asakkuṇeyyatāya suṭṭhu duddasaṃ. Natthi ettha jarā, etasmiṃ vā adhigate puggalassa jarābhāvoti ajaraṃ. Tato eva jarādīhi apalokiyatāya thiraṭṭhena dhuvaṃ. Taṇhādipapañcābhāvato nippapañcaṃ. Natthi ettha matanti amataṃ. Asivabhāvakarānaṃ saṃkilesadhammānaṃ abhāvena sivaṃ. Catūhi yogehi anupaddutattā khemaṃ. Visaṅkhārabhāvena acchariyatāya, abhūtapubbatāya ca abbhutaṃ. Sabbāsaṃ ītīnaṃ anatthānaṃ abhāvena anītikaṃ. Niddukkhatāya abyābajjhaṃ. Sabbasaṃkilesamalato accantasuddhiyā visesato suddhīti visuddhi. Catūhipi oghehi anajjhottharaṇīyatāya dīpaṃ. Sakalavaṭṭadukkhato paripālanaṭṭhena tāṇaṃ.

යම් ගුණයක් නිමිති කරගෙන නිවනෙහි ‘මදනින්මදන’ ආදී නම් පවතී ද, එම ගුණ පදයන්ගෙන් අදහස් කළේ ඒ ඒ ගුණ නිසා ප්‍රකට වූ නිවනෙහිම ගුණයන්ය. ‘මදයන් මෙයින් නසනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් මෙය ආර්ය මාර්ගයට අයත් ගුණයක් වුවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහිදී වදාලේ නිවනෙහි ඇති ‘උපසම’ (සන්සිඳීමේ) ගුණයන්ය. එය කොහි වදාලේ ද? අසංඛත සංයුත්තය ආදියෙහි වදාලහ. එහි ‘සච්චං’ යනු අවිතථ (සැබෑ) වූ ධර්මයයි. නිවන යනු කිසිම ආකාරයකින් අවිද්‍යාමාන නොවන බැවින් ද, ඒකාන්තයෙන්ම ශාන්ත බැවින් ද, අවිපරීත අර්ථයෙන් ‘සත්‍යය’ නම් වේ. එබැවින් ‘සත්‍යය එකකි, දෙවැන්නක් නැත’ යයි වදාලහ. ‘පාරං’ යනු සංසාරයේ එතර තීරය වැනි වූ ධර්මයයි. එබැවින් ‘එතෙරට ගිය බ්‍රාහ්මණයා ගොඩෙහි (නිවනෙහි) සිටියි’ කියා ද, ‘මිනිසුන් අතර එතෙරට (නිවනට) යන්නෝ ස්වල්පයකි’ කියා ද වදාලහ. ‘සුදුද්දසං’ යනු පරම ගම්භීර බැවින් ද, අතිශයින්ම සියුම් වූ ශාන්ත ස්වභාවයක් ඇති බැවින් ද, රැස් කළ ඥාන සම්භාරයක් නොමැති පුද්ගලයන්ට දැකීමට නොහැකි බැවින් ඉතා දැකීමට අපහසු බවයි. මෙහි ජරාවක් නැත, නැතහොත් මෙය අවබෝධ කළ පුද්ගලයාට ජරාවක් නොවන බැවින් ‘අජර’ නම් වේ. ඒ නිසාම ජරාදියෙන් විනාශ කළ නොහැකි බැවින් ස්ථිර අර්ථයෙන් ‘ධුව’ නම් වේ. තණ්හාදී ප්‍රපංචයන් නැති බැවින් ‘නිප්පපංච’ නම් වේ. මෙහි මරණයක් නැති බැවින් ‘අමත’ නම් වේ. අශාන්ත බව ඇති කරන ක්ලේශ ධර්මයන් නැති බැවින් ‘සිව’ නම් වේ. සතර යෝගයන්ගෙන් උපද්‍රව නොවන බැවින් ‘ඛේම’ නම් වේ. සංඛාර රහිත බැවින් ආශ්චර්යවත් වූ ද, පෙර නොවූ විරූ වූ ද බැවින් ‘අබ්භුත’ නම් වේ. සියලු උවදුරු හා අනර්ථයන් නැති බැවින් ‘අනීතික’ නම් වේ. දුක් රහිත බැවින් ‘අබ්‍යාපජ්ඣ’ නම් වේ. සියලු කෙලෙස් මලයන්ගෙන් අතිශයින්ම පිරිසිදු බැවින් ‘විසුද්ධි’ නම් වේ. සතර ඕඝයන්ට යටපත් කළ නොහැකි බැවින් ‘දීප’ (පිහිටක් වූ ද්වීපය) නම් වේ. මුළු මහත් වෘත්ත දුකෙන් ආරක්ෂා කරන බැවින් ‘තාණ’ නම් වේ.

‘‘Saccañca vo, bhikkhave, desessāmī’’tiādikā pāḷi saṃkhittāti veditabbā. Ādi-saddena anantaanāsavanipuṇaajajjaraapalokitaanidassanapaṇītaacchariyaanītikadhammamuttileṇaparāyaṇagambhīrādivacanehi ca bodhitā idha avuttā guṇā saṅgayhanti, tattha natthi etassa uppādanto vā vayanto vāti ananto, asaṅkhatadhammo. Āsavānaṃ anārammaṇatāya anāsavo. Nipuṇañāṇagocaratāya nipuṇo. Saṅkhatadhammo viya jarāya ajajjaritatāya ajajjaro. Byādhiādīhi apalokiyatāya apalokitaṃ. Acakkhuviññāṇaviññeyyatāya anidassano. Atittikaraṭṭhena paṇīto. Apacuratāya acchariyo. Ītīhi anabhibhavanīyasabhāvattā, anītikabhāvahetuto ca anītikadhammo. Vaṭṭadukkhamuttinimittatāya mutti. Saṃsāraṃ bhayato passantehi nilīyanīyato leṇaṃ. Tesaṃyeva parā gatīti parāyaṇo. Pakatiñāṇena aladdhapatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro. Katapuññehipi dukkhena kicchena anubujjhitabbato duranubodho. Sacchikiriyaṃ muñcitvā na takkañāṇena avacaritabboti atakkāvacaro[Pg.349]. Buddhādīhi paṇḍiteheva veditabbato adhigantabbato paṇḍitavedanīyoti evamattho veditabbo.

“මහණෙනි, මම ඔබට සත්‍යය දේශනා කරන්නෙමි” යනාදී පාළිය සංක්ෂිප්ත කළ බව දත යුතුය. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් අනන්ත, අනාසව, නිපුණ, අජජ්ජර, අපලෝකිත, අනිදස්සන, පණීත, අච්ඡරිය, අනීතිකධම්ම, මුත්ති, ලේණ, පරායණ, ගම්භීර ආදී වචනවලින් පැවසෙන, මෙහි සඳහන් නොවූ ගුණයන් ද ඇතුළත් වේ. එහි, මේ නිවනෙහි උත්පාදයක් හෝ විනාශයක් නැති බැවින් ‘අනන්ත’ නම් වේ, එය අසංඛත ධර්මයයි. ආශ්‍රවයන්ට අරමුණු නොවන බැවින් ‘අනාසව’ නම් වේ. සියුම් ඥානයට ගොදුරු වන බැවින් ‘නිපුණ’ නම් වේ. සංඛත ධර්මයන් මෙන් ජරාවෙන් දිරාපත් නොවන බැවින් ‘අජජ්ජර’ නම් වේ. ව්‍යාධි ආදියෙන් විනාශ කළ නොහැකි බැවින් ‘අපලෝකිත’ නම් වේ. චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දැකිය නොහැකි බැවින් ‘අනිදස්සන’ නම් වේ. තෘප්තිමත් නොවන උතුම් අර්ථයෙන් ‘පණීත’ නම් වේ. අතිශයින් දුර්ලභ බැවින් ‘අච්ඡරිය’ නම් වේ. උවදුරු මඟින් මැඩලිය නොහැකි ස්වභාවයක් ඇති බැවින් ද, උවදුරු රහිත වීමට හේතු වන බැවින් ද ‘අනීතිකධම්ම’ නම් වේ. වෘත්ත දුකෙන් මිදීමට හේතු වන බැවින් ‘මුත්ති’ නම් වේ. සංසාරය බියක් ලෙස දකින්නවුන්ගේ සැඟවී සිටින තැන (සරණ) වන බැවින් ‘ලේණ’ නම් වේ. ඔවුන්ගේම පරම ගමනාන්තය වන බැවින් ‘පරායණ’ නම් වේ. ප්‍රකෘති ඥානයෙන් පතුලක් නොදැකිය හැකි අර්ථයෙන් ‘ගම්භීර’ නම් වේ. පින් කළ අය පවා ඉතා අසීරුවෙන් වටහා ගත යුතු බැවින් ‘දුරනුබෝධ’ නම් වේ. තර්ක ඥානයෙන් විෂය කරගත නොහැකි බැවින් ‘අතක්කාවචර’ නම් වේ. බුද්ධාදී පණ්ඩිතයන් විසින්ම අවබෝධ කළ යුතු බැවින් ‘පණ්ඩිතවේදනීය’ නම් වේ. මෙසේ අර්ථ දත යුතුය.

Ariyasāvakasseva ijjhati sacchikiriyābhisamayavasena nibbānaguṇānaṃ pākaṭabhāvato. Aṭṭhāne cāyaṃ eva-saddo vutto, ijjhati evāti yojanā. Sukhasiddhivasena vā evaṃ vuttaṃ ‘‘ariyasāvakassevā’’ti. Tenevāha ‘‘evaṃ santepī’’tiādi. Upasamagarukenāti nibbānaninnena. Manasi kātabbā yathāvuttā upasamaguṇā. Sukhaṃ supatītiādīsu vattabbaṃ mettākathāyaṃ āvi bhavissati. Paṇītādhimuttiko hoti nibbānādhimuttattā.

නිවනෙහි ගුණයන් ප්‍රකටව පෙනෙන්නේ ප්‍රත්‍යක්ෂාවබෝධය (සච්ඡිකිරියාභිසමය) නිසා බැවින්, මෙය ආර්ය ශ්‍රාවකයාටම සිද්ධ වේ. මෙහි ‘ඒව’ (ම) ශබ්දය යොදා ඇත්තේ ‘ආර්ය ශ්‍රාවකයාටම සිද්ධ වේ’ යන අර්ථය දැක්වීමටයි. පහසුවෙන් සිද්ධ වන බැවින් ‘ආර්ය ශ්‍රාවකයාටමය’ යි මෙසේ පවසන ලදී. එබැවින් ‘මෙසේ වුවද’ යනාදිය වදාලහ. ‘උපසමගරුක’ යනු නිවනට නැඹුරු වූවන් විසිනි. ඉහත කී ශාන්ති ගුණයන් මෙනෙහි කළ යුතුය. “සුවසේ නිදයි” යනාදියෙහි පැවසිය යුතු කරුණු මෙත්තා කථාවේදී පැහැදිලි වනු ඇත. නිවනට සිත නැඹුරු වූ බැවින් ඔහු ‘පණීතාධිමුත්තික’ (ප්‍රණීත වූ නිවන කෙරෙහිම සිත පිහිටුවූ තැනැත්තා) වේ.

Anussatikammaṭṭhānaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

අනුස්සති කර්මස්ථාන නිද්දේසයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Iti aṭṭhamaparicchedavaṇṇanā.

අටවැනි පරිච්ඡේදයේ වර්ණනාව මෙසේයි.

9. Brahmavihāraniddesavaṇṇanā

9. බ්‍රහ්මවිහාර නිද්දේස වර්ණනාව

Mettābhāvanākathāvaṇṇanā

මෙත්තා භාවනා කථා වර්ණනාව

240. Mettaṃ [Pg.350] brahmavihāraṃ. Bhāvetukāmenāti uppādetukāmena paccavekkhitabboti sambandho. Sukhanisinnenāti visamaṃ anisīditvā pallaṅkābhujanena sukhanisinnena.

240. මෛත්‍රී බ්‍රහ්ම විහරණය වැඩීමට හෙවත් උපදවා ගැනීමට කැමති පුද්ගලයා විසින් මෙනෙහි කළ යුතුය යනු මෙහි පද සම්බන්ධයයි. 'සුවසේ හිඳ' යනු අසමතුලිතව (ඇද පලුදුව) නොහිඳ, පර්යංක මණ්ඩලයෙන් (පළක් බැඳ) සුව පහසුව හිඳ ගැනීමයි.

Kasmāti paccavekkhaṇāya kāraṇapucchā, aññaṃ adhigantukāmena aññattha ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇā kimatthiyāti adhippāyo. Mettā nāma atthato adoso. Tathā hi adosaniddese ‘‘metti mettāyanā mettāyitatta’’nti (dha. sa. 1062) niddiṭṭhaṃ. Khantīti ca idha adhivāsanakkhanti adhippetā. Sā pana atthato adosappadhānā cattāro arūpakkhandhāti mettāya sijjhamānāya titikkhākhanti siddhā eva hotīti āha ‘‘khanti adhigantabbā’’ti. Tena khantiyaṃ ānisaṃsapaccavekkhaṇā satthikāvāti dasseti. Abhibhūto pariyuṭṭhānena. Pariyādinnacitto kusaluppattiyā okāsālābhena. Ādīnavo daṭṭhabbo pāṇaghātādivasena diṭṭhadhammikasamparāyikādianatthamūlabhāvato.

'කුමකටද' යන ප්‍රශ්නය විමසනුයේ මෙනෙහි කිරීමේ හේතුව දැනගැනීම පිණිසයි. වෙනත් උතුම් ධර්මයක් ලබා ගැනීමට කැමති තැනැත්තා වෙනත් විෂයක ආදීනව හා ආනිසංස මෙනෙහි කරන්නේ කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහාද යන්න මෙහි අදහසයි. මෛත්‍රිය යනු පරමාර්ථ වශයෙන් අදෝෂ චෛතසිකයයි. අදෝෂ නිද්දේසයෙහි 'මෙත් බව, මෙත් කරන ආකාරය, මෙත් සහගත බව' යනාදී වශයෙන් දක්වා ඇත්තේ එබැවිනි. මෙහි 'ක්ෂාන්තිය' යනු ඉවසීමේ ක්ෂාන්තියයි (අධිවාසන ක්ෂාන්තිය). එම ක්ෂාන්තිය පරමාර්ථ වශයෙන් අදෝෂය ප්‍රධාන වූ අරූපස්කන්ධ සතරකි. එබැවින් මෛත්‍රිය සම්පූර්ණ වන විට ඉවසීමේ ලක්ෂණය ඇති ක්ෂාන්තියද නිතැතින්ම සිද්ධ වන බැවින් 'ක්ෂාන්තිය ලැබිය යුතුය' යි පැවසිණි. එමගින් ක්ෂාන්තියෙහි ආනිසංස මෙනෙහි කිරීම සප්‍රයෝජනවත් බව පෙන්වා දෙයි. කෙලෙස් නැගී සිටීමෙන් මැඩ පවත්වන ලද්දේ, කුසල් උපදවා ගැනීමට අවස්ථාවක් නොලැබීමෙන් යටපත් කරන ලද සිත් ඇත්තේ, ප්‍රාණඝාතාදියට පෙළඹවීම නිසා මෙලොව පරලොව අනර්ථයට මුල් වන බැවින් (ද්වේෂයෙහි) ආදීනව දැකිය යුතුය.

Khantī paramaṃ tapoti parāpakārasahanādikā titikkhalakkhaṇā khanti uttamaṃ tapo akattabbākaraṇakattabbakaraṇalakkhaṇāya sammāpaṭipattiyā mūlabhāvato. Khantibalaṃ balānīkanti paramaṃ maṅgalabhūtā khanti eva balaṃ etassāti khantibalaṃ. Vuttañhi ‘‘khantibalā samaṇabrāhmaṇā’’ti. Dosādipaṭipakkhavidhamanasamatthatāya anīkabhūtena teneva ca khantibalena balānīkaṃ. Khantyā bhiyyo na vijjatīti attano paresañca anatthapaṭibāhano, atthāvaho ca khantito uttari apassayo natthi.

'ඉවසීම උතුම් තපසකි' යනු අනුන් කරන අපරාධ ඉවසීම ආදී ලක්ෂණ සහිත වූ ඉවසීමේ ලක්ෂණයෙන් යුත් ක්ෂාන්තිය උතුම්ම තපස බවයි. එය නොකටයුතු දේ නොකිරීම හා කටයුතු දේ කිරීම යන ලක්ෂණ සහිත සම්‍යක් ප්‍රතිපදාවේ මූලික පදනමයි. 'ක්ෂාන්ති බලය' යනු උතුම් මංගල්‍යයක් වූ ක්ෂාන්තියම තමාට බලය කොට ඇති බැවින් ක්ෂාන්ති බලය නම් වේ. 'ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ ක්ෂාන්ති බලය ඇත්තෝය' යන්න එබැවින් වදාරන ලදී. ද්වේෂාදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් විනාශ කිරීමට සමත් බැවින් එය සේනාවක් වැනි වූ එම ක්ෂාන්ති බලයෙන් යුක්ත වේ. තමාටත් අනුන්ටත් සිදුවන අනර්ථයන් වළක්වා අර්ථය සලසන ක්ෂාන්තියට වඩා උතුම් පිහිටක් තවත් නැත.

Vivecanatthāyāti vikkhambhanatthāya. Khantiyā saṃyojanatthāya attānanti adhippāyo. Bhāvanaṃ dūsentīti dosā, puggalāyeva dosā puggaladosā. Yesu bhāvanā na sampajjati, aññadatthu vipajjateva, te eva [Pg.351] vuttā. Paṭhamanti vakkhamānena koṭṭhāsato koṭṭhāsantarupasaṃharaṇanayena vinā sabbapaṭhamaṃ.

'වෙන් කිරීම පිණිස' යනු (කෙලෙස්) යටපත් කිරීම පිණිසයි. තමා ක්ෂාන්තිය හා සම්බන්ධ කර ගැනීම මෙහි අදහසයි. භාවනාව නසන බැවින් 'දෝෂ' නම් වේ. පුද්ගලයන් නිසා ඇතිවන දෝෂ 'පුද්ගල දෝෂ' වේ. යම් පුද්ගලයන් කෙරෙහි භාවනාව සාර්ථක නොවේද, ඒකාන්තයෙන් පිරිහේද, ඔවුන් ගැන මෙහි සඳහන් වේ. 'පළමුව' යනු මතු දැක්වෙන කොටස් වශයෙන් පුද්ගලයන් මාරු කරමින් මෛත්‍රිය වැඩීමේ ක්‍රමයට පෙර, සියල්ලටම ප්‍රථමයෙන් යන්නයි.

Piyāyitabbo piyo, tappaṭipakkho appiyo. So saṅkhepato duvidho atthassa akārako, anatthassa kārakoti. Tattha yo attano, piyassa ca anatthassa kārako, so veripuggalo daṭṭhabbo. Yo pana attano, piyassa ca atthassa akārako, appiyassa ca atthassa kārako, ‘‘atthaṃ me nācarī’’tiādinā (dha. sa. 1237), ‘‘appiyassa me amanāpassa atthaṃ acarī’’tiādinā ca āghātavatthubhūto, so appiyo, ananukūlavuttiko aniṭṭhoti attho. Liṅgavisabhāgeti itthiliṅgādinā liṅgena visadise. Odhisoti bhāgaso. ‘‘Tissa dattā’’tiādinā odhisakanti attho.

ප්‍රිය කළ යුත්තා ප්‍රියයා වන අතර, ඔහුගේ විරුද්ධ පාර්ශවය අප්‍රියයා වේ. ඔහු කෙටියෙන් දෙවැදෑරුම් වේ: අර්ථයක් නොකරන්නා සහ අනර්ථයක් කරන්නා වශයෙනි. එහිදී තමාට සහ තමාගේ ප්‍රියයාට අනර්ථයක් කරන්නා වෛරී පුද්ගලයා ලෙස දැකිය යුතුය. යමෙක් තමාට සහ තම ප්‍රියයාට අර්ථයක් නොකරයිද, අප්‍රියයාට අර්ථයක් කරයිද, 'මට අර්ථයක් කළේ නැත' යනාදී වශයෙන් ද්වේෂයට (ආඝාතයට) හේතු වන බැවින් ඔහු අප්‍රිය, අනුකූල නොවන, අනිෂ්ට පුද්ගලයෙකු ලෙස අදහස් වේ. 'ලිංග විභාගය' යනු ස්ත්‍රී ලිංගාදී වශයෙන් වෙනස් වූ ලිංග ඇති අයයි. 'ඕධිසෝ' යනු කොටස් වශයෙනි. 'තිස්ස, දත්ත' යනාදී වශයෙන් නම් කරමින් වෙන් වෙන්ව හඳුනා ගැනීම මෙහි අදහසයි.

Idāni yathāvuttesu chasu puggalesu abhāvetabbatāya kāraṇaṃ dassento ‘‘appiyaṃ hī’’tiādimāha. Tattha appiyaṃ hi piyaṭṭhāne ṭhapento kilamatīti dosena bhāvanāya saparissayatamāha. Appiyatā hi piyabhāvassa ujupaṭipakkhā, na ca tassa piyaṭṭhāne ṭhapanena vinā bhāvanā sijjhati. Atippiyasahāyakaṃ majjhattaṭṭhāne ṭhapento kilamatīti rāgena bhāvanāya saparissayatamāha atippiyasahāyassa gehassitapemaṭṭhānabhāvato. Tenāha ‘‘appamattakepī’’tiādi. Majjhattaṃ iṭṭhāniṭṭhatāhi majjhasabhāvaṃ neva piyaṃ nāppiyanti attho. Garuṭṭhāne piyaṭṭhāne ca ṭhapento kilamati majjhatte sambhāvanīyapiyāyitabbatānaṃ abhāvā. Na hi ajjhupekkhitabbe bhāvanīyatā, manāpatā vā paccupaṭṭhāti, piyagarubhāvasampanne ca paṭhamaṃ mettā bhāvetabbā. Kodho uppajjati koṭṭhāsantarabhāvānupanayanato.

දැන් ඉහත කී පුද්ගලයන් හය දෙනා කෙරෙහි භාවනා නොවැඩිය යුතු හේතු දක්වමින් 'අප්‍රිය පුද්ගලයා' යනාදිය වදාරන ලදී. එහිදී අප්‍රිය පුද්ගලයෙකු ප්‍රිය ස්ථානයක තබා භාවනා කිරීමේදී වෙහෙසට පත්වන බැවින්, එය භාවනාවට ඇති දෝෂය හා අනතුර පෙන්වා දෙයි. අප්‍රිය භාවය ප්‍රිය භාවයට සෘජු ප්‍රතිපක්ෂයකි. ඔහු ප්‍රිය ස්ථානයක තබා ගැනීමෙන් තොරව භාවනාව සාර්ථක නොවේ. ඉතා ප්‍රිය මිතුරෙකු මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක තබා භාවනා කිරීමේදී රාගය නිසා භාවනාවට අනතුරක් වන බව පවසයි. ඉතා ප්‍රිය මිතුරා කෙරෙහි ගෘහශ්‍රිත ප්‍රේමය පවතින බැවිනි. එබැවින් 'අල්ප මාත්‍ර වූත්' යනාදිය වදාරන ලදී. 'මධ්‍යස්ථ' යනු ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට නොවන, ප්‍රිය හෝ අප්‍රිය නොවන මැදහත් ස්වභාවයයි. මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා කෙරෙහි ගෞරවයක් හෝ ප්‍රිය බවක් නොමැති බැවින් ඔහු ප්‍රිය හෝ ගරු ස්ථානයක තැබීමට යාමෙන් වෙහෙසට පත්වේ. මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා කෙරෙහි ගරු කළ යුතු බවක් හෝ මනාප බවක් පැන නොනගී. ප්‍රිය හා ගරු කටයුතු පුද්ගලයා කෙරෙහි පළමුව මෛත්‍රිය වැඩිය යුතුය. වෙනත් කොටසකට (මධ්‍යස්ථ ප්‍රිය ආදී) ඇතුළත් නොකිරීම නිසා ක්‍රෝධය උපදියි.

Tamevāti visabhāgaliṅgameva. Liṅgasabhāgeti avisesetvā ‘‘piyapuggale’’ti āha. Bhittiyuddhamakāsīti sīlaṃ adhiṭṭhāya pihitadvāre gabbhe sayanapīṭhe nisīditvā mettaṃ bhāvento mettāmukhena uppannarāgena andhīkato bhariyāya santikaṃ gantukāmo dvāraṃ asallakkhetvā bhittiṃ bhinditvāpi nikkhamitukāmatāya bhittiṃ pahari. Tenāha [Pg.352] ‘‘mettāyanāmukhena rāgo vañcetī’’ti (netti. aṭṭha. 21), ‘‘andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ rāgo sahate nara’’nti ca.

'ඇයම' යනු අසමාන ලිංගයක් ඇති තැනැත්තියමය. ලිංග ස්වභාවය ගැන විශේෂ නොකොට 'ප්‍රිය පුද්ගලයා කෙරෙහි' යැයි වදාරන ලදී. 'බිත්තිය හා සටන් කළේය' යනු සීලය සමාදන් වී දොර වසාගත් කුටියක ඇඳ මත හිඳ මෛත්‍රිය වඩන කල්හි, මෛත්‍රිය මුවාවෙන් උපන් රාගයෙන් අන්ධ වී, තම බිරිඳ වෙත යාමට කැමතිව දොර නොදැක බිත්තිය බිඳගෙන හෝ පිට වීමට ඇති ආශාව නිසා බිත්තියට පහර දුන් බවයි. එබැවින් 'මෛත්‍රී ස්වරූපයෙන් රාගය රවටයි' කියාද, 'රාගය මිනිසා මැඩපවත්වන කල්හි අතිශය අන්ධකාරයක් වන්නේය' කියාද වදාරන ලදී.

Ādānanikkhepaparicchinne addhāpaccuppannabhūte dharamānatāya paccakkhato viya upalabbhamāne khandhappabandhe idha sattādiggahaṇaṃ, na tiyaddhagateti āha ‘‘kālakate panā’’tiādi. Kasmā pana kālakate mettābhāvanā na ijjhatīti? Mettābyāpārassa ayogyaṭṭhānabhāvato. Na hi matapuggalo hitūpasaṃhārāraho. Yattha sati sambhave payogato hitūpasaṃhāro labbheyya, tattheva mānaso hitūpasaṃhāro yujjeyya. Dukkhāpanayanamodappavattīsupi eseva nayoti karuṇābhāvanādīnampi kālakate anijjhanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Aññattha paguṇamettājhāno ācariyassa kālakatabhāvaṃ ajānanto taṃ mettāya pharitukāmo ‘‘ācariyaṃ ārabbha mettaṃ ārabhatī’’ti vutto. Tenāha ‘‘paguṇāva me mettājhānasamāpattī’’ti. Nimittanti ārammaṇaṃ. Gavesāhīti ‘‘yaṃ puggalaṃ uddissamettaṃ ārabhasi, so jīvati na jīvatī’’ti jānāhīti attho. Mettāyantoti mettaṃ karonto, mettaṃ bhāventoti attho.

උප්පත්ති හා මරණයෙන් වෙන් වූ, වර්තමාන කාලයට අයත් පවතින ස්වභාවය නිසා ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස පෙනෙන ස්කන්ධ පරම්පරාව කෙරෙහි මෙහි 'සත්ව' යන වචනය යෙදේ. එය කාලත්‍රයටම අයත් වූවක් නොවන බැවින් 'කළුරිය කළ අය කෙරෙහි' යනාදිය වදාරන ලදී. කළුරිය කළ අය කෙරෙහි මෛත්‍රී භාවනාව සාර්ථක නොවන්නේ මන්ද? මෛත්‍රී ක්‍රියාවට ඔහු නුසුදුසු බැවිනි. මියගිය පුද්ගලයා අර්ථය සැළසීමට (හිතෝපසංහාරයට) නුසුදුසුය. යම් ජීවත්ව සිටින පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි ප්‍රයෝගයකින් අර්ථයක් සැළසිය හැකිද, එහිදී පමණක් මනෝමය මෛත්‍රිය යෝග්‍ය වේ. දුක් නැති කිරීම (කරුණාව) සහ සතුටු වීම (මුදිතාව) යන කරුණුවලදීද මෙයම ක්‍රමයයි. එබැවින් කරුණා භාවනාදියද මියගිය අය කෙරෙහි සාර්ථක නොවන බව දත යුතුය. වෙනත් ස්ථානයක පුරුදු කරන ලද මෛත්‍රී ධ්‍යාන ඇති, තම ආචාර්යවරයා මියගිය බව නොදැන ඔහුට මෛත්‍රිය පැතිරවීමට කැමති වූවෙකු ගැන 'ආචාර්යවරයා අරඹයා මෛත්‍රිය පටන් ගනියි' යැයි කියන ලදී. එබැවින් 'මට මෛත්‍රී ධ්‍යාන සමාපත්තිය පුරුදුය' යි කීවේය. 'නිමිත්ත' යනු අරමුණයි. 'සොයන්න' යනු 'යම් පුද්ගලයෙකු උදෙසා මෛත්‍රිය පටන් ගන්නේද, ඔහු ජීවත් වන්නේද නැද්ද' යන්න දැනගන්න යන අදහසයි. 'මෙත් වඩන්නා' යනු මෛත්‍රිය කරන්නා හෙවත් මෛත්‍රිය වඩන්නා යන අදහසයි.

241. Attani bhāvanā nāma sakkhibhāvatthāti nānāvidhasukhānubandhaanavajjasukhaabyāsekasukhādi yaṃ attani upalabbhati, taṃ nidassento tassa vattamānatāya āha ‘‘ahaṃ sukhito homī’’ti. Sarīrasukhaṃ nāma anekantikaṃ, īdisassa puggalassa anokāsaṃ cittadukkhanti tadabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘niddukkhoti vā’’ti. Homīti sambandho. Tathā averotiādīsu, visesato ca dukkhābhāve sukhasaññā. Sā panāyaṃ niddukkhatā verīnaṃ puggalānaṃ verasaññitānaṃ pāpadhammānaṃ abhāvato, visesato byāpādavirahato īghasaññitāya ītiyā abhāvato, anavajjakāyikasukhasamaṅgitāya ca hotīti dassento āha ‘‘avero abyāpajjo anīgho sukhī’’ti. Attānaṃ pariharāmīti evaṃbhūto hutvā mama attabhāvaṃ pavattemi, yāpemīti attho.

241. තමා කෙරෙහි මෛත්‍රිය වැඩීම යනු සාක්ෂියක් ලෙස ප්‍රයෝජනවත් වීම සඳහා ය. එනම් විවේක සුවය, ධ්‍යාන සුවය, මාර්ගඵල සුවය ආදී විවිධ අනුසස් සහිත වූ, නිවැරදි වූ, කෙලෙස් දුක් හා මිශ්‍ර නොවූ යම් සුවයක් තමා තුළ පවතී ද, එය දක්වමින් එම සුවයේ පවතින බව නිසා 'මම සුවපත් වෙම්වා' යි පවසයි. කායික සැපය නියත එකක් නොවේ. එබඳු (ධ්‍යානලාභී) පුද්ගලයෙකුට මානසික දුකක් ඇති වීමට ඉඩක් නැති බැවින්, එම මානසික දුක් නොමැති බව අරමුණු කොට 'දුක් නොමැති වෙම්වා' යි පවසයි. 'වෙම්වා' යන්න මෙහි සම්බන්ධ වේ. එලෙසම 'වෛර නොමැති' ආදී පදයන්හි ද, විශේෂයෙන්ම දුක් නොමැති වීමෙහි සැප සංඥාව ඇති වේ. එම දුක් නොමැති බව නම් වෛරී පුද්ගලයන්ගේ හා වෛරය ලෙස හැඳින්වෙන අකුසල ධර්මයන්ගේ නොමැති වීම නිසාත්, විශේෂයෙන් ව්‍යාපාදයෙන් තොර වීම නිසාත්, 'ඊඝ' (පීඩා) ලෙස හැඳින්වෙන උපද්‍රවයන්ගේ නොමැති වීම නිසාත්, නිවැරදි කායික සැපයෙන් යුක්ත වීම නිසාත් සිදු වේ. එබැවින් 'වෛර නැති, ව්‍යාපාද නැති, පීඩා නැති, සුවපත් වූවෙක් වෙම්වා' යි පවසයි. 'තමා පරිරක්ෂණය කරමි' යනු මෙබඳු (සුවපත්) ස්වභාවයකට පැමිණ මාගේ ආත්මභාවය පවත්වමි, පෝෂණය කරමි යන්න අර්ථයයි.

Evaṃ sante yaṃ vibhaṅge vuttaṃ, taṃ virujjhatīti sambandho. Evaṃ santeti evaṃ sati, yadi attanipi mettā bhāvetabbāti attho. ‘‘Yaṃ vibhaṅge vutta’’nti vatvā [Pg.353] vibhaṅgadesanāya samānagatikaṃ suttapadaṃ āharanto ‘‘kathañca bhikkhū’’tiādimāha. Tassattho parato āgamissati.

මෙසේ වූ කල්හි, විභංග ප්‍රකරණයෙහි වදාල දේ හා විරුද්ධ වේ යැයි සම්බන්ධය වේ. මෙසේ වූ කල්හි යනු ඉදින් තමා කෙරෙහි ද මෛත්‍රිය වැඩිය යුතු නම් යන අර්ථයයි. 'විභංගයෙහි යමක් පවසන ලද ද' යන්න පවසා විභංග දේශනාවට සමාන වූ සූත්‍ර පාඨයක් දක්වමින් 'මහණෙනි, කෙසේ නම්...' යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය මතු පැමිණෙන්නේය.

Tanti vibhaṅgādīsu vacanaṃ. Appanāvasenāti appanāvahabhāvanāvasena. Idanti ‘‘ahaṃ sukhito homī’’tiādivacanaṃ. Sakkhibhāvavasenāti ahaṃ viya sabbe sattā attano sukhakāmā, tasmā tesu mayā attani viya sukhūpasaṃhāro kātabboti evaṃ tattha attānaṃ sakkhibhāve ṭhapanavasena. Tenāha ‘‘sacepi hī’’tiādi. Kasmā pana attani bhāvanā appanāvahā na hotīti? Attasinehavasena saparissayabhāvato. Koṭṭhāsantare pana bhāvitabhāvanassa tatthāpi sīmasambhedo hotiyeva.

'තං' යනු විභංග ආදියෙහි සඳහන් වචනයයි. 'අප්පනා වශයෙන්' යනු අප්පනා සමාධිය ගෙන දෙන භාවනා වශයෙනි. 'ඉදං' යනු 'මම සුවපත් වෙම්වා' ආදී වචනයයි. 'සාක්ෂී බව නිසා' යනු මා මෙන්ම සියලු සත්ත්වයෝ තමන්ගේ සැපයට කැමති වෙති, එබැවින් ඔවුන් කෙරෙහි ද මා කෙරෙහි මෙන් සැප පැමිණවිය යුතුය යනුවෙන් එහි තමා සාක්ෂියක පිහිටුවීමෙනි. එබැවින් 'ඉදින්...' යනාදිය වදාළහ. කුමක් නිසා තමා කෙරෙහි වැඩීම අප්පනාව ගෙන නොදෙන්නේ ද? තමා කෙරෙහි පවතින ආත්ම ස්නේහය (තෘෂ්ණාව) නිසා පීඩා සහිත වන බැවිනි. එහෙත් වෙනත් පුද්ගල කොටසක් කෙරෙහි වඩන ලද භාවනා ඇති තැනැත්තාට, පසුව තමා කෙරෙහි ද සීමාසම්භේදය (ප්‍රභේදයන් ඉවත් වීම) සිදු වේ.

Sabbā disāti anavasesā dasapi disā. Anuparigamma cetasāti cittena pariyesanavasena anugantvā. Nevajjhagā piyataramattanā kvacīti sabbussāhena pariyesanto atisayena attato piyataraṃ aññaṃ sattaṃ katthaci disāya neva adhigaccheyya na passeyya. Evaṃ piyo puthu attā paresanti evaṃ kassaci attato piyatarassa anupalabbhanavasena puthu visuṃ visuṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ attā piyo. Tasmā tena kāraṇena, attakāmo attano hitasukhaṃ icchanto, paraṃ sattaṃ antamaso kunthakipillikampi, na hiṃse na haneyya, na viheṭheyyāti attho.

'සියලු දිශාවෝ' යනු ඉතිරි රහිත වූ දස දිශාවන්ම වේ. 'සිතින් සොයා බලා' යනු සිතින් සෙවීමේ අනුසාරයෙන් අනුගමනය කිරීමෙනි. 'තමාට වඩා වැඩියෙන් ප්‍රිය වූවෙකු කොතැනකවත් නොදැක්කේය' යනු සියලු උත්සාහයෙන් සොයන කල්හි, තමාට වඩා අතිශයින් ප්‍රිය වූ වෙනත් සත්ත්වයෙකු කිසිදු දිශාවක සොයාගත නොහැකි වන්නේය, නොදකින්නේය. මෙලෙස අන්‍යයන්ට ද තම තමාගේ ආත්මය ප්‍රිය වේ. එබැවින් ඒ හේතුවෙන්, තමාට ආදරය කරන, තමාගේ හිතසුව කැමති තැනැත්තා අන්‍ය සත්ත්වයෙකු, අවසානයේ කූඹියෙකු පවා නොවධ කළ යුතුය, පීඩා නොකළ යුතුය යන්න අර්ථයයි.

Ayaṃ nayoti sabbehi sattehi, attano ca piyatarabhāvaṃ nidassetvā tesu karuṇāyanaṃ vadatā bhagavatā sukhesitāya ‘‘attānaṃ sakkhibhāve ṭhapetvā sattesu mettā bhāvetabbā’’ti mettābhāvanāya nayadassanaṃ katamevāti attho.

'මෙම ක්‍රමය' යනු සියලු සත්ත්වයන් තමන්ටම වඩාත් ප්‍රිය බව පෙන්වා දී ඔවුන් කෙරෙහි කරුණාව දැක්වීම වදාළා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්, සැප සොයන ස්වභාවය ඇති තමා සාක්ෂියෙහි තබා සත්ත්වයන් කෙරෙහි මෛත්‍රිය වැඩිය යුතුය යන මෛත්‍රී භාවනාවේ ක්‍රම දර්ශනය කළ බවම අර්ථයයි.

242. Sukhapavattanatthanti sukhena akicchena mettāya pavattanatthaṃ. Yvāssāti yo puggalo assa yogino. Piyoti iṭṭho. Manāpoti manavaḍḍhanako. Garūti guṇavisesavasena garukātabbo. Bhāvanīyoti sambhāvetabbo. Ācariyamattoti sīlādinā ācariyappamāṇo. Piyavacanādīnīti ādi-saddena atthacariyādike saṅgaṇhāti. Sīlasutādīnīti ādi-saddena saddhādike, dhutadhammajāgariyānuyogādike ca saṅgaṇhāti.

242. 'සුවසේ පැවැත්වීම පිණිස' යනු සැපසේ, වෙහෙසකින් තොරව මෛත්‍රිය පැවැත්වීම (වැඩීම) පිණිසයි. 'යො අස්ස' යනු ඒ යෝගීහුගේ යම් පුද්ගලයෙකු වේද යන්නයි. 'ප්‍රිය' යනු ඉෂ්ට වූ තැනැත්තායි. 'මනාප' යනු සිත වඩන (පිනවන) තැනැත්තායි. 'ගරු' යනු ගුණ විශේෂයන් නිසා ගරු කළ යුතු තැනැත්තායි. 'භාවනීය' යනු සම්භාවනා කළ යුතු (පැසසිය යුතු) තැනැත්තායි. 'ගුරුන් බඳු වූ' යනු සීලාදියෙන් ගුරුවරයෙකු හා සමාන වූ තැනැත්තායි. 'ප්‍රිය වචන' යනාදී තැන 'ආදි' ශබ්දයෙන් අර්ථචරියා ආදී සංග්‍රහයන් ඇතුළත් වේ. 'සීල ශ්‍රැත' යනාදී තැන 'ආදි' ශබ්දයෙන් ශ්‍රද්ධා ආදිය ද, ධුතාංග ධර්ම හා නිදි වැරීම ආදී ධර්මයන් ද ඇතුළත් වේ.

Kāmanti [Pg.354] yuttappattakāritāsukhasiddhidīpanoyaṃ nipāto. Tenetaṃ dīpeti – tādisaṃ puggalaṃ uddissa bhāvanaṃ ārabhanto yogī yuttappattakārī, sukhena cassa tattha bhāvanā ijjhati, tena pana yoginā tāvatā santoso na kātabboti. Tenāha ‘‘appanā sampajjatī’’tiādi. Sīmāsambhedanti mariyādāpanayanaṃ, attā piyo majjhatto verīti vibhāgākaraṇanti attho. Tadanantaranti tato piyamanāpagarubhāvanīyato, tattha vā mettādhigamato anantaraṃ. Atippiyasahāyake mettā bhāvetabbāti sambandho, garuṭṭhānīye paṭiladdhaṃ mettāmanasikāraṃ atippiyasahāyake upasaṃharitabbanti attho. Sukhūpasaṃhārakatassa taṃ hoti pageva paṭipakkhadhammānaṃ vikkhambhitattā. Atippiyasahāyakato anantaraṃ majjhatte mettā bhāvetabbā majjhattaṃ piyagaruṭṭhāne ṭhapetuṃ sukarabhāvato. ‘‘Atippiyasahāyakato’’ti ca idaṃ purimāvatthaṃ gahetvā vuttaṃ. Paguṇamanasikārādhigamato paṭṭhāya hissa sopi piyaṭṭhāne eva tiṭṭhati. Majjhattato verīpuggaleti majjhattapuggale mettāyantena tattha paguṇamanasikārādhigamena piyabhāvaṃ upasaṃharitvā tadanantaraṃ verīpuggalaṃ bhāvanāya majjhatte ṭhapetvā tato majjhattato piyabhāvūpasaṃhārena verīpuggale mettā bhāvetabbā. ‘‘Verīpuggale’’ti ca idaṃ purimāvatthaṃ gahetvā vuttaṃ. Ekekasmiṃ koṭṭhāse muduṃ kammaniyaṃ cittaṃ katvāti piyagaruṭṭhānīyo, atippiyo, majjhatto, verīti catūsu puggalakoṭṭhāsesu paṭhamaṃ tāva piyagaruṭṭhānīye mettābhāvanaṃ adhigantvā vasībhāvappattiyā tathāpavattaṃ cittaṃ koṭṭhāsantarūpasaṃhāratthaṃ muduṃ kammaniyaṃ katvā tadanantaraṃ atippiyasahāye atippiyabhāvaṃ vikkhambhetvā piyabhāvamatte cittaṃ ṭhapentena bhāvanā upasaṃharitabbā, tampi vasībhāvāpādanena muduṃ kammaniyaṃ katvā tadanantaraṃ majjhatte udāsinabhāvaṃ vikkhambhetvā piyabhāvaṃ upaṭṭhapetvā bhāvanā upasaṃharitabbā, puna tampi vasībhāvāpādanena muduṃ kammaniyaṃ katvā tadanantaraṃ verimhi verīsaññaṃ vikkhambhetvā majjhattabhāvūpaṭṭhapanamukhena piyabhāvaṃ uppādentena bhāvanā upasaṃharitabbā. Tena vuttaṃ ‘‘tadanantare tadanantare upasaṃharitabba’’nti, jhānacittaṃ upanetabbaṃ uppādetabbanti attho.

'කාමං' යනු සුදුසු දෙය කිරීම හා පහසුවෙන් සිද්ධ වීම දක්වන නිපාතයකි. එයින් මෙය දක්වයි - එබඳු පුද්ගලයෙකු අරමුණු කොට භාවනාව ආරම්භ කරන යෝගියා සුදුසු දෙය කරන්නෙකි, ඔහුට එහි භාවනාව පහසුවෙන් සිද්ධ වේ, නමුත් ඒ යෝගියා එපමණකින් සතුටු නොවිය යුතුය. එබැවින් 'අප්පනාව සිද්ධ වේ' යනාදිය වදාළහ. 'සීමාසම්භේදය' යනු සීමාවන් ඉවත් කිරීමයි, එනම් තමා, ප්‍රියයා, මධ්‍යස්ථයා, වෛරී පුද්ගලයා යනුවෙන් බෙදීමක් නොකිරීමයි. 'ඉන් අනතුරුව' යනු ඒ ප්‍රිය මනාප ගරු භාවනීය පුද්ගලයාගෙන් පසුව, හෝ එහි මෛත්‍රිය ලබා ගැනීමෙන් පසුවය. 'අතිප්‍රිය යහළුවා කෙරෙහි මෛත්‍රිය වැඩිය යුතුය' යන්න සම්බන්ධයයි, ගරුස්ථානයෙහි ලැබූ මෛත්‍රී මනසිකාරය අතිප්‍රිය යහළුවා කෙරෙහි පැමිණවිය යුතුය යන්න අර්ථයයි. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් කලින්ම යටපත් කර ඇති බැවින් ඔහුට එය පහසුවෙන් පැමිණවිය හැක්කක් වේ. අතිප්‍රිය යහළුවාට පසුව මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා කෙරෙහි මෛත්‍රිය වැඩිය යුතුය, මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා ප්‍රිය ගරුස්ථානයෙහි තැබීම පහසු බැවිනි. 'අතිප්‍රිය යහළුවාගෙන් පසුව' යන්න කලින් පැවති අවස්ථාව ගෙන පවසන ලද්දකි. මනසිකාරය පුරුදු වූ තැන් සිට ඔහු ද ප්‍රිය ස්ථානයෙහිම සිටියි. මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයාගෙන් පසුව වෛරී පුද්ගලයා කෙරෙහි මෛත්‍රිය වඩන යෝගියා විසින්, මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා කෙරෙහි පුරුදු මනසිකාරය ලැබීමෙන් ප්‍රිය බව පැමිණවා, ඉන් අනතුරුව භාවනාවෙන් වෛරී පුද්ගලයා මධ්‍යස්ථ බවෙහි තබා, පසුව මධ්‍යස්ථ බවෙන් ප්‍රිය බවට පැමිණවීමෙන් වෛරී පුද්ගලයා කෙරෙහි මෛත්‍රිය වැඩිය යුතුය. 'වෛරී පුද්ගලයා' යන්න ද පූර්ව අවස්ථාව ගෙන පවසන ලද්දකි. එක් එක් කොටසෙහි සිත මෘදු හා කර්මණ්‍ය (කාර්යයට යෝග්‍ය) කර ගෙන යනු - ප්‍රිය ගරුස්ථානයෙහි වූ පුද්ගලයා, අතිප්‍රියයා, මධ්‍යස්ථයා, වෛරී පුද්ගලයා යන පුද්ගල කොටස් සතරෙන් පළමුව ප්‍රිය ගරු පුද්ගලයා කෙරෙහි මෛත්‍රී භාවනාව ලබා, වසීභාවයට පැමිණීමෙන් එලෙස පැවති සිත වෙනත් කොටසකට පැමිණවීම පිණිස මෘදු හා කර්මණ්‍ය කොට, ඉන් පසුව අතිප්‍රිය යහළුවා කෙරෙහි ඇති අතිප්‍රිය භාවය යටපත් කොට ප්‍රිය බව පමණක් සිත පිහිටුවා භාවනාව පැමිණවිය යුතුය. එය ද වසීභාවයට පත් කිරීමෙන් මෘදු හා කර්මණ්‍ය කොට මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා කෙරෙහි ඇති උදාසීන බව යටපත් කොට ප්‍රිය බව මතු කර භාවනාව පැමිණවිය යුතුය. නැවත එය ද වසීභාවයට පත් කිරීමෙන් මෘදු හා කර්මණ්‍ය කොට වෛරී පුද්ගලයා කෙරෙහි ඇති වෛරී සංඥාව යටපත් කොට මධ්‍යස්ථ බව මතු කිරීම පෙරදැරිව ප්‍රිය බව උපදවා භාවනාව පැමිණවිය යුතුය. එබැවින් 'අනතුරුව අනතුරුව පැමිණවිය යුතුය' යි වදාරන ලදී, එනම් ධ්‍යාන සිත එළවිය යුතුය, උපදවා ගත යුතුය යන්න අර්ථයයි.

Verīpuggalo vā natthi kammabalena vā etarahi payogasampattiyā vā sabbaso anatthakarassa abhāvato. Mahāpurisajātikattāti mahāpurisasabhāvattā [Pg.355] cirakālaparicayasamiddhakhantimettānuddayādiguṇasampannatāya uḷārajjhāsayattāti attho. Tādiso hi sabbasaho parāparādhaṃ tiṇāyapi na maññati. Tena vuttaṃ ‘‘anatthaṃ karontepi pare verīsaññāva nuppajjatī’’ti. Tenāti tena yoginā. Atthi verīpuggaloti sambandho.

අතීත කර්ම බලයෙන් හෝ වර්තමාන ප්‍රයෝග සම්පත්තිය නිසා හෝ කිසිසේත්ම අනර්ථයක් කරන්නෙකු නොමැති බැවින්, වෛරී පුද්ගලයෙක් ද නැත. 'මහාපුරිසජාතිකත්තා' යනු මහා පුරුෂ ස්වභාවය ඇති බැවින් ද, බොහෝ කලක් ප්‍රගුණ කරන ලද ක්ෂාන්තිය, මෛත්‍රිය හා කරුණාව ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් උදාර වූ අදහස් ඇති බව යනු අර්ථයයි. එවැනි තැනැත්තා සියල්ල ඉවසන්නෙකු බැවින් අන්‍යයන්ගේ වැරදි තණකයටවත් මායිම් නොකරයි. එබැවින් "අනුන් අනර්ථයක් කළත් වෛරී හැඟීමක් ඇති නොවේ" යැයි කියන ලදී. 'තේනාති' යනු ඒ යෝගී පුද්ගලයා විසිනි. 'අත්ථි වේරීපුග්ගලෝ' යන්න මෙයට සම්බන්ධ වේ.

243. Purimapuggalesūti piyādīsu jhānassa ārammaṇabhūtesu purimesu puggalesu. Mettaṃ samāpajjitvāti paṭighaṃ vikkhambhetvā uppāditaṃ mettājhānaṃ samāpajjitvā. Mettāyantena paṭighaṃ paṭivinodetabbanti ettha keci pana ‘‘upacārajjhānaṃ sampādetvā’’ti atthaṃ vadanti, tesaṃ upacārajjhānato vuṭṭhānampi icchitabbaṃ siyā ‘‘vuṭṭhahitvā’’ti vuttattā. Pubbe tasmiṃ puggale asatiyā amanasikārena paṭighaṃ anuppādentassa sādhāraṇato taṃ vikkhambhetvā jhānassa uppādanaṃ, samāpajjanañca vuttaṃ. Idāni pana taṃ anussarantassapi manasi karontassapi yathā paṭighaṃ na uppajjati, taṃ vidhiṃ dassetuṃ idaṃ vuttaṃ ‘‘taṃ puggalaṃ mettāyantena paṭighaṃ vinodetabba’’nti. Mettāyanameva hi idha paṭighavinodanaṃ adhippetaṃ. Na nibbātīti na vūpasammati.

243. 'පුරිමපුග්ගලේසු' යනු ප්‍රිය පුද්ගලයා ආදී වූ ධ්‍යානයට අරමුණු වූ පෙර කී පුද්ගලයන් තිදෙනා කෙරෙහිය. 'මෙත්තං සමාපජ්ජිත්වා' යනු ක්‍රෝධය යටපත් කර උපදවා ගත් මෛත්‍රී ධ්‍යානයට සමවැදී යන්නයි. මෛත්‍රිය පතුරුවන්නා විසින් වෛරය දුරු කළ යුතුය යන්නෙහි ඇතැම්හු "උපචාර ධ්‍යානය සම්පාදනය කොට" යැයි අර්ථ පවසති. "නැගී සිට" (වුට්ඨහිත්වා) යනුවෙන් අටුවාවේ සඳහන් වන බැවින් ඔවුන්ගේ මතයට අනුව උපචාර ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටීම ද අපේක්ෂා කළ යුතුය. පෙර ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි සිහිය නොමැති වීමෙන් හෝ මෙනෙහි නොකිරීමෙන් ක්‍රෝධය උපදවා නොගන්නා තැනැත්තා හට පොදුවේ එය යටපත් කර ධ්‍යානය ඉපදවීම හා සමවැදීම පවසන ලදී. දැන් ඒ වෛරී පුද්ගලයා සිහි කරන විටත්, මෙනෙහි කරන විටත් ක්‍රෝධය නූපදින පරිදි එම ක්‍රමය දැක්වීමට "එම පුද්ගලයා කෙරෙහි මෛත්‍රිය පතුරුවමින් ක්‍රෝධය දුරු කළ යුතුය" යන්න පවසන ලදී. මෙහිදී මෛත්‍රිය පැතිරවීමම ක්‍රෝධය දුරු කිරීම ලෙස අදහස් කෙරේ. 'න නිබ්බාති' යනු සංසිඳෙන්නේ නැත යන්නයි.

Anusāratoti anugamanato, paccavekkhaṇatoti attho. Ghaṭitabbanti vāyamitabbaṃ.

'අනුසාරතෝ' යනු අනුගමනය කිරීමෙන් හෙවත් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් යනු අර්ථයයි. 'ඝටිතබ්බං' යනු උත්සාහ කළ යුතුය යන්නයි.

Tañca kho ghaṭanaṃ vāyamanaṃ. Iminā idāni vakkhamānena ākārena.

එම උත්සාහ කිරීම හෙවත් වෙහෙස වීම, දැන් ඉදිරියට පවසන ආකාරයෙන් කළ යුතුය.

Ubhato dvīsu ṭhānesu daṇḍo etassāti ubhatodaṇḍakaṃ, tena. Ocarakā lāmakācārā pāpapurisā. Tatrāpīti tesupi aṅgamaṅgāni okkantesupi. Tenāti manopadosena. Na sāsanakaro. Sabbapāpassa akaraṇaṃ hi sāsanaṃ. Tassevāti tatopi. Nissakke hi idaṃ sāmivacanaṃ, samuccaye ca eva-saddo, paṭhamaṃ kuddhapurisatopīti attho. Tenāti kujjhanena. Pāpiyoti pāpataro. Sārambhādikassa kilesānubandhassa vatthubhāvato kodhassa sāvajjataṃ ñatvāpi kujjhanato sace kodhe anavajjasaññī kuddhassa puggalassa na paṭikujjheyyāti keci. Ubhinnanti dvinnaṃ puggalānaṃ. Tenāha ‘‘attano ca parassa cā’’ti. Atha vā ubhinnanti ubhayesaṃ lokānaṃ, idhalokaparalokānanti attho.

දෙපස හෙවත් ස්ථාන දෙකක මිටවල් ඇති බැවින් 'උභතෝදණ්ඩක' නම් වේ, එම කියතෙනි. 'ඕචරකා' යනු ලාමක හැසිරීම් ඇති පාපී පුරුෂයෝ ය. 'තත්‍රාපි' යනු අතපය කපන ඒ සොරුන් කෙරෙහි පවා (සිත දූෂණය නොකර ගත යුතුය). 'තේනාති' යනු මනෝ දෝෂය හෙවත් සිත දූෂණය කර ගැනීමෙනි. ශාසනය පිළිපදින්නා සිත දූෂණය නොකරයි. සියලු පව් නොකිරීමම බුදු සසුනයි. 'තස්සේවා' යනු ඔහුට වඩා ය. මෙහි ශෂ්ඨී විභක්තිය පංචමී විභක්තියේ අර්ථයෙහි යෙදේ, 'ඒවා' යන්න සමුච්චයාර්ථයේ යෙදේ. එනම් පළමු කිපුණු පුද්ගලයාට වඩා (වඩාත් පවිටු වේ) යනු අර්ථයයි. 'තේනාති' යනු ක්‍රෝධ කිරීමෙනි. 'පාපියෝ' යනු වඩාත් ලාමක යන්නයි. ක්‍රෝධය පසුපස එන කෙලෙස් සමූහයට වස්තුවක් වන බැවින් ද, ක්‍රෝධයේ දොස් දැන දැනත් කිපෙන බැවින් ද, ඉදින් ක්‍රෝධයෙහි දොසක් නැතැයි සිතා කිපුණු පුද්ගලයාට පෙරළා ක්‍රෝධ නොකරන්නේ නම් (එය මැනවි) යැයි ඇතැම්හු පවසති. 'උභින්නං' යනු පුද්ගලයන් දෙදෙනාගේම ය. එබැවින් "තමාගේත් අනුන්ගේත්" යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතිනම් 'උභින්නං' යනු ලෝක දෙකෙහිම, එනම් මෙලොව හා පරලොව යන ලෝක දෙකෙහිම යනු අර්ථයයි.

Sapattakantāti [Pg.356] paṭisattūhi icchitā. Sapattakaraṇāti tehi kātabbā. Kodhananti kujjhanasīlaṃ. Kodhanāyanti kodhano ayaṃ, ayanti ca nipātamattaṃ. Kodhaparetoti kodhena anugato, parābhibhūto vā. Dubbaṇṇova hotīti pakatiyā vaṇṇavāpi alaṅkatapaṭiyattopi mukhavikārādivasena virūpo eva hoti etarahi, āyatiṃ cāti. Kodhābhibhavassa ekantikamidaṃ phalanti dīpetuṃ ‘‘dubbaṇṇo vā’’ti avadhāraṇaṃ katvā puna ‘‘kodhābhibhūto’’ti vuttaṃ. Na pacuratthoti na pahūtadhano. Na bhogavāti upabhogaparibhogavatthurahito. Na yasavāti na kittimā.

'සපත්තකන්තා' යනු සතුරන් විසින් කැමති වන දේය. 'සපත්තකරණා' යනු සතුරන් විසින් කළ යුතු දේය. 'කෝධනං' යනු ක්‍රෝධ කරන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තාටය. 'කෝධනායං' යන්න 'කෝධනෝ අයං' ලෙස පද බෙදිය යුතුය, 'අයං' යනු නිපාතයකි. 'කෝධපරේතෝ' යනු ක්‍රෝධයට වසඟ වූ හෙවත් ක්‍රෝධයෙන් මඩන ලද තැනැත්තාය. 'දුබ්බණ්ණෝව හෝති' යනු ස්වභාවයෙන් වර්ණවත් වුවද, ආභරණ පැළඳ සිටියද, මුහුණ විකෘති වීම ආදිය නිසා මෙලොවදී මෙන්ම පරලොවදී ද විරූපී වන බවයි. ක්‍රෝධයට යටත් වීමේ ඒකාන්ත ප්‍රතිඵලය විරූපී වීම බව පෙන්වීමට 'දුබ්බණ්ණෝ ව' යැයි අවධාරණය කර නැවත 'කෝධභිභූතෝ' යැයි පවසන ලදී. 'න පචුරත්ථෝ' යනු බොහෝ ධනය නැත්තා ය. 'න භෝගවා' යනු පරිභෝජන වස්තූන්ගෙන් තොර වූ තැනැත්තා ය. 'න යසවා' යනු කීර්තියක් නැති තැනැත්තා ය.

Chavālātanti chavadahanālātaṃ, citakāyaṃ santajjanummukkantipi vadanti. Ubhatopadittanti ubhosu koṭīsu daḍḍhaṃ. Majjhe gūthagatanti vemajjhaṭṭhāne sunakhassa vā siṅgālassa vā uhadena gūthena makkhitaṃ. Kaṭṭhatthanti dārukiccaṃ. Neva pharati na sādheti. Tathūpamāhanti tathūpamaṃ tādisaṃ ahaṃ. Imanti ‘‘so ca hoti abhijjhālū’’tiādinā (itivu. 92) heṭṭhā vuttaṃ sandhāya satthā vadati, tasmā kāmesu tibbasārāgatādinā sīlarahitanti adhippāyo. Idha pana byāpannacittaṃ paduṭṭhamanasaṅkappatāvasena yojetabbaṃ.

'ඡවාලාතං' යනු මිනී පුළුස්සන දර කැබැල්ලයි. සොහොනෙහි මිනී පුළුස්සන දර ගොඩේ ඇති දර කැබැල්ලක් යැයි ද පවසති. 'උභතෝපදිත්තං' යනු දෙකෙළවරින්ම ගිනි ගත් යන්නයි. 'මජ්ඣේ ගූථගතං' යනු මැද කොටසෙහි බල්ලෙකුගේ හෝ හිවලෙකුගේ අසූචි තැවරුණු යන්නයි. 'කට්ඨත්ථං' යනු ලීයකින් කළ යුතු කටයුත්තයි, එයින් වැඩක් ගත නොහැකිය. 'තථූපමාහං' යනු මම එවැනි දර කැබැල්ලකට සමාන කොට සලකමි යන්නයි. 'ඉමං' යන්නෙන් "ඔහු අභිධ්‍යා බහුල වේ" යනාදී වශයෙන් පෙර වදාරන ලද දේශනාවෙහි කරුණු අරභයා ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාරති. එබැවින් කාමයන් කෙරෙහි තදින් ඇලීම ආදියෙන් සීලයෙන් තොර වූ පුද්ගලයා යනු අදහසයි. මෙහිදී ව්‍යාපාද සහිත සිත හා දූෂිත මනෝ සංකල්පයන්ගේ වශයෙන් ගැලපිය යුතුය.

So dāni tvantiādi yathāvuttehi suttapadehi attano ovadanākāradassanaṃ.

"එබැවින් දැන් ඔබ" යනාදී වශයෙන් කලින් කියන ලද සූත්‍ර පාදයන්ගෙන් තමාටම අවවාද කරගන්නා ආකාරය දැක්වේ.

244. Yo yo dhammoti kāyasamācārādīsu yo yo sucaritadhammo. Vūpasantoti saṃyato. Parisuddhoti kilesamalavigamena visuddho. Kilesadāhābhāvena vā upasanto, anavajjabhāvena parisuddho, kāyasamācārasseva upasamo cirakālaṃ saṃyatakāyakammatāya veditabbo. Evaṃ sesesupi.

244. 'යෝ යෝ ධම්මෝ' යනු කාය සමාචාර ආදියෙහි යම් යම් සුචරිත ධර්මයන් වේ ද ඒවාය. 'වූපසන්තෝ' යනු සංවර වූ යන්නයි. 'පරිසුද්ධෝ' යනු කෙලෙස් මල බැහැර වීමෙන් පිරිසිදු වූ යන්නයි. නැතහොත් කෙලෙස් දාහය නැති බැවින් ශාන්ත වූ, නිවැරදි බැවින් පිරිසිදු වූ යන්නයි. කාය සමාචාරයන්ගේ සංසිඳීම බොහෝ කලක් කය සංවර කර ගැනීමෙන් දත යුතුය. සෙසු කරුණුවලදී ද මෙසේමය.

Teti vacīmanosamācāre.

'තේ' යනු වාග් සමාචාරය හා මනෝ සමාචාරයයි.

Soti upasantavacīsamācāro puggalo. Paṭisanthārakusaloti yathā parehi chiddaṃ na hoti, evaṃ paṭisantharaṇe kusalo. Sakhiloti adhivāsanakhantisaṅkhātena [Pg.357] sakhilabhāvena samannāgato. Sukhasambhāsoti piyakatho. Sammodakoti sammodanīyakathāya sammodanasīlo. Uttānamukhoti vikuṇitamukho ahutvā pītisomanassavasena vikasitamukho. Pubbabhāsīti yena kenaci samāgato paṭisanthāravasena paṭhamaṃyeva ābhāsanasīlo. Madhurena sarena dhammaṃ osāreti sarabhaññavasena. Sarabhāṇaṃ pana karonto parimaṇḍalehi paripuṇṇehi padehi ca byañjanehi ca abyākulehi dhammakathaṃ katheti.

'සෝ' යනු සංසිඳුණු වාග් සමාචාර ඇති පුද්ගලයා ය. 'පටිසන්ථාරකුසලෝ' යනු අන්‍යයන් හා පරතරයක් ඇති නොවන පරිදි පිළිසඳරෙහි දක්ෂ වූ යන්නයි. 'සඛිලෝ' යනු අධිවාසන ක්ෂාන්තිය නමින් හැඳින්වෙන මෘදු මොළොක් බවින් යුක්ත වූ යන්නයි. 'සුඛසම්භාසෝ' යනු ප්‍රිය වචන කතා කරන්නා ය. 'සම්මෝදකෝ' යනු එකඟතාවයෙන් හා සතුටින් කතා කරන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තා ය. 'උත්තානමුඛෝ' යනු මුහුණ රැළි නොගන්වා ප්‍රීති සෝමනස්සයෙන් යුතුව විකසිත මුහුණින් සිටින්නා ය. 'පුබ්බභාසී' යනු යම් අයෙකු මුණගැසුණු විට පිළිසඳර වශයෙන් පළමුවෙන්ම කතා කරන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තා ය. ඔහු මිහිරි හඬින් සරභඤ්ඤ ක්‍රමයට ධර්මය සජ්ඣායනා කරයි. සරභඤ්ඤ ක්‍රමයට ධර්මය දේශනා කරන විට පරිපූර්ණ වූ ද, අවුල් නොවන පද හා ව්‍යංජනවලින් ද යුතුව ධර්ම කථාව පවසයි.

Sabbajanassa pākaṭo sakkaccakiriyāyāti adhippāyo. Tenāha ‘‘yo hī’’tiādi. Okappetvāti saddahitvā. Okappanalakkhaṇā hi saddhā. Ohitasototi avahitasoto, sussusantoti attho. Aṭṭhiṃkatvā atthaṃ katvā, atthiko vā hutvā.

ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව කටයුතු කිරීම නිසා සියලු ජනයා අතර ප්‍රකට වේ යනු අදහසයි. එබැවින් "යමෙක් වනාහි" යනාදිය පවසන ලදී. 'ඔකප්පෙත්වා' යනු විශ්වාස කොට යන්නයි. ශ්‍රද්ධාව වනාහි විශ්වාස කිරීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තකි. 'ඕහිතසෝතෝ' යනු යොමු කළ කන් ඇතිව හෙවත් ඇසීමට කැමැත්තෙන් සිටීමයි. 'අට්ඨිංකත්වා' යනු අර්ථවත් කොට හෙවත් ප්‍රයෝජනයක් ලෙස සලකා, නැතහොත් උනන්දුවක් ඇතිව යන්නයි.

‘‘Ekopi na vūpasanto hotī’’ti pāṭho, evarūpo puggalo nirayato nirayaṃ upapajjanto bahukālaṃ tattheva saṃsaratīti dassetuṃ ‘‘aṭṭhamahānirayasoḷasaussadanirayaparipūrako bhavissatī’’ti vuttaṃ. Tattha sañjīvādayo aṭṭha mahānirayā. Avīcimahānirayassa dvāre dvāre cattāro cattāro katvā kukkuḷādayo soḷasa ussadanirayā. Kāruññaṃ upaṭṭhapetabbaṃ mahādukkhabhāgibhāvato. Yasmiṃ puggale avihesābhūtā dukkhāpanayanakāmatā upatiṭṭhati, tattha paṭigho anokāsovāti āha ‘‘kāruññampi paṭicca āghāto vūpasammatī’’ti.

‘‘එකෙක් පවා සන්සිඳුණේ නොවේ’’ යන පාඨයෙහි, මෙබඳු පුද්ගලයා නිරයෙන් නිරයට උපදිමින් බොහෝ කලක් එහිම සංසාරයේ සැරිසරන බව දැක්වීමට ‘‘අටමහ නිරය හා සොළොස් ඔස්සද නිරය පුරවන්නෙක් වන්නේය’’ යි පවසන ලදී. එහි සංජීව ආදී අටමහ නිරයෝ වෙති. අවීචි මහා නිරයේ සතර දොරටුවෙහි සතර බැගින් වූ කුක්කුළ ආදී සොළොස් ඔස්සද නිරයෝ (දත යුතුය). මහා දුක් ඇති බැවින් ඔවුන් කෙරෙහි කරුණාව ඉපදවිය යුතුය. යම් පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි හිංසා රහිත වූ, දුක දුරු කිරීමේ කැමැත්ත ඇති වේද, එහි ක්‍රෝධයට ඉඩක් නැතැයි ‘‘කරුණාව නිසාද වෛරය සන්සිඳේ’’ යි වදාරන ලදී.

Imassa ca atthassāti ‘‘yo yo dhammo’’tiādinā vuttassa atthassa.

‘‘මේ අර්ථයෙහි’’ යනු ‘‘යම් යම් ධර්මයක්’’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද අර්ථයයි.

245. Yaṃ verī dukkhāpetuṃ sakkoti, so tassa vasena ‘‘attano visaye’’ti vutto bhikkhuno kāyo. Kinti kiṃ kāraṇaṃ. Tassāti verino. Avisayeti dukkhaṃ uppādetuṃ asakkuṇeyyatāya agocare. Sacitteti attano citte. Mahānatthakaranti idhalokatthaparalokatthaparamatthānaṃ virādhanavasena mahato vipulassa, nānāvidhassa ca diṭṭhadhammikādibhedassa anatthassa kāraṇaṃ. Mūlanikantananti sīlassa mūlāni nāma hirottappakhantimettānuddayā, tesaṃ chindanaṃ. Kodho hi uppajjamānova pāṇātipātādivasena hirottappādīni ucchindati. Jaḷoti andhabālo.

245. සතුරාට දුක් දිය හැකි යමක් වේද, එය ඔහුගේ වසඟයෙහි පවතින බැවින් භික්ෂුවගේ ශරීරය සතුරාගේ ‘‘තමාගේ විෂය’’ (ගොදුර) යැයි කියනු ලැබේ. ‘‘කුමක් හෙයින්ද’’ යත් හේතුව කුමක්ද? ‘‘ඔහුට’’ යනු සතුරාටයි. ‘‘අවිෂයයෙහි’’ යනු දුක ඉපදවීමට නොහැකි බැවින් ගොදුරු නොවන තැනෙහිය. ‘‘තම සිතෙහි’’ යනු තමාගේ සිතෙහිමය. ‘‘මහත් අනර්ථයක් කරන’’ යනු මෙලොව අභිවෘද්ධිය, පරලොව අභිවෘද්ධිය සහ පරම අර්ථය වූ නිවන විනාශ කිරීමේ වශයෙන් මහත් වූ ද, විපුල වූ ද, දිට්ඨධම්මික ආදී වශයෙන් නානාප්‍රකාර වූ ද අනර්ථයට හේතු වීමයි. ‘‘මූලෝත්පාටනය’’ (මුල් සිඳ දැමීම) යනු සීලයේ මුල් වන හිරි, ඔතප්, ක්ෂාන්තිය, මෙත්තාව හා කරුණාව සිඳලීමයි. ක්‍රෝධය උපදින කල්හිම ප්‍රාණඝාතාදී වශයෙන් හිරි ඔතප් ආදිය මුලින්ම සිඳ දමයි. ‘‘ජළ’’ යනු අන්ධ බාලයාය.

Anariyaṃ [Pg.358] kammanti verinā katamahāparādhamāha. Yo sayanti yo tvaṃ sayampi. Dosetukāmoti kodhaṃ uppādetukāmo. Yadi kari yadi akāsi. Dosuppādenāti dosassa uppādanena. Dukkhaṃ tassa ca nāmāti dukkhañca nāma tassa aparādhakassa. Nāmāti asambhāvane nipāto, tena tassa kāraṇaṃ anekantikanti dasseti. Tenāha ‘‘kāhasi vā na vā’’ti, karissasi na vā karissasīti attho. Ahitaṃ magganti attano ahitāvahaṃ duggatimaggaṃ.

‘‘අනාර්ය ක්‍රියාව’’ යන වචනයෙන් සතුරා විසින් කරන ලද මහා අපරාධය පවසයි. ‘‘යමෙක් තෙමේම’’ යනු ඔබ තෙමේම යන්නයි. ‘‘දෝෂ සහගත වීමට කැමති’’ යනු ක්‍රෝධය ඉපදවීමට කැමති වූයේ යන්නයි. ‘‘ඉදින් කළේ නම්, ඉදින් කෙළේ නම්’’ (යනුයි). ‘‘දෝෂය ඉපදවීමෙන්’’ යනු ක්‍රෝධය ඉපදවීමෙනි. ‘‘ඔහුටද දුකක්මය’’ යනු ඒ අපරාධ කළ තැනැත්තාට දුකක්මය යන්නයි. ‘‘නාම’’ යනු ගර්හා කිරීමේ අර්ථයෙහි නිපාතයකි, එයින් එම දුක ඇතිවීමට හේතුව ඒකාන්ත නොවන බව දක්වයි. එබැවින් ‘‘කරන්නේ හෝ නොකරන්නේ හෝ’’ යැයි වදාරන ලදී. කරනු ඇත හෝ නොකරනු ඇත යනු අර්ථයයි. ‘‘අහිතකර මාර්ගය’’ යනු තමාට අයහපත ගෙන දෙන දුගති මාර්ගයයි.

Aṭṭhāneti doso tava appiyassa kārāpako, sattu pana tassa vasavattitāya dāsasadisoti aṭṭhānaṃ paccāpakiriyāya. Tasmā tameva dosaṃ chindassu ucchinda. Khaṇikattāti udayavayaparicchinno attano pavattikālasaṅkhāto khaṇo etesaṃ atthīti khaṇikā, tabbhāvato khaṇapabhaṅgubhāvatoti attho. Kassa dānīdha kujjhasīti aparādhakassa santāne yehi khandhehi te aparādho kato, te taṃkhaṇaṃyeva sabbaso niruddhā. Idāni pana aññe tiṭṭhantīti kassa tvaṃ idha kujjhasi. Na hi yuttaṃ anaparādhesu kujjhananti adhippāyo. Taṃ vinā kassa so kareti yo puggalo yassa dukkhaṃ karoti, taṃ dukkhakiriyāya visayabhūtaṃ puggalaṃ vinā kassa nāma so dukkhakārako dukkhaṃ kare kareyya. Sayampi dukkhahetu tvamitīti evaṃ sayampi tvaṃ etassa dukkhassa hetu, evaṃ samāne tassa tuyhañca tassa dukkhassa hetubhāve kiṃ kāraṇā tassa kujjhasi na tuyhanti attho.

‘‘අස්ථානයෙහි’’ යනු ක්‍රෝධය ඔබට අප්‍රිය දේ කරවන්නෙකි, සතුරා වනාහි එම ක්‍රෝධයේ වසඟයට ගිය බැවින් දාසයෙකු හා සමානය. එබැවින් වෛරයට පෙරළා වෛර කිරීම (අපරාධ කිරීම) අස්ථානයකි. එනිසා ඒ ක්‍රෝධයම සිඳ දමනු. ‘‘ක්ෂණික බැවින්’’ යනු ඇතිවීම හා නැතිවීමෙන් පිරිසිඳුණු, පවත්නා කාලය ක්ෂණයක් වූ බැවින් ක්ෂණිකය. ඒ ක්ෂණික බව නිසා හෝ ක්ෂණයකින් බිඳී යන ස්වභාවය නිසා යනුයි. ‘‘දැන් මෙහි කාට ක්‍රෝධ කරන්නේද’’ යත්, අපරාධකරුගේ සන්තානයෙහි යම් ස්කන්ධයන් විසින් ඔබට අපරාධ කරන ලද්දේ ද, ඒ ස්කන්ධයෝ ඒ ක්ෂණයෙහිම සර්වප්‍රකාරයෙන් නිරුද්ධ වූහ. දැන් පවතින්නේ අන්‍ය වූ ස්කන්ධයන්ය. එසේ තිබියදී ඔබ මෙහි කාට ක්‍රෝධ කරන්නේද? වරදක් නැති ස්කන්ධයන් කෙරෙහි ක්‍රෝධ කිරීම සුදුසු නොවන බව මෙහි අදහසයි. ‘‘ඔහු රහිතව එය කවරෙකු කරන්නේද’’ යනු යම් පුද්ගලයෙක් යමෙකුට දුකක් කරයිද, එම දුක් දීමේ ක්‍රියාවට විෂය වූ පුද්ගලයා රහිතව ඒ දුක් දෙන්නා කවරෙකුට නම් දුකක් කරන්නේද? ‘‘ඔබත් දුකට හේතුවකි’’ යනු මෙසේ ඔබත් මේ දුක ඇතිවීමට හේතුවකි. මෙසේ එම දුක ඇතිවීමට ඔහු මෙන්ම ඔබත් හේතුවන කල්හි, කුමන හේතුවක් නිසා ඔහුට ක්‍රෝධ කරමින් තමාට ක්‍රෝධ නොකරන්නේද යන්න අර්ථයයි.

246. Paralokepi anugāmibhāvato kammaṃyeva sakaṃ santakaṃ etesanti kammassakā, tesaṃ bhāvo kammassakatā. Paccavekkhaṇā nāma nisedhanatthā, nisedhanañca bhāvino kammassāti āha ‘‘yaṃ kammaṃ karissasī’’ti. Paṭighavasena pana pavattakammaṃ pākaṭabhāvato āsannaṃ, paccakkhañcāti āha ‘‘idañcā’’ti. Ca-saddo byatireke, so tassa kammassa phalanissandena ‘‘neva sammāsambodhi’’ntiādinā byatirekato vuccamānamevatthaṃ joteti. Neva samatthanti sambandho. Niraye niyuttaṃ, jātanti vā nerayikaṃ. Attānaṃyeva okirati dosarajenāti adhippāyo.

246. පරලොවදී පවා අනුගමනය කරන බැවින් කර්මයම මොවුන්ගේ ස්වකීය වස්තුව වන බැවින් ‘‘කම්මස්සකා’’ (කර්මය ස්වකීය කොට ඇත්තෝ) නමි. ඔවුන්ගේ ස්වභාවය කම්මස්සකතා නමි. ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව යනු වැළැක්වීමේ අර්ථය ඇත්තකි, වැළැක්වීම වනාහි මතු සිදුවන කර්මය වැළැක්වීමයි. එබැවින් ‘‘යම් කර්මයක් කරන්නේද’’ යි පවසන ලදී. ක්‍රෝධය නිසා පවත්නා කර්මය ප්‍රකට බැවින් එය ආසන්න වූවක් මෙන්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ වූවක් ද වේ. එබැවින් ‘‘මෙයද’’ යි වදාරන ලදී. මෙහි ‘ච’ යන්න විශේෂ අර්ථයක පවතී, එය එම කර්මයේ විපාක වශයෙන් ‘‘සම්මා සම්බෝධියට පත් නොවේ’’ යනාදී වශයෙන් විපාක අර්ථය ප්‍රකට කරයි. ‘‘සමත් නොවේ’’ යනු සම්බන්ධයයි. නිරයෙහි යෙදුණු හෙවත් උපන් බැවින් නේරයික නමි. තමාටම ක්‍රෝධය නැමති රජස් (කුණු) ඉසගන්නේය යනු අදහසයි.

247. Satthu [Pg.359] pubbacariyaguṇā paccavekkhitabbā, satthu gāravenāpi paṭighaṃ vūpasameyyāti.

247. ශාස්තෘන් වහන්සේ පෙර පිරූ ගුණ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය. ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ ගෞරවයෙන් වුවද ක්‍රෝධය සන්සිඳවා ගත යුතුය.

Bodhisattopi samāno nanu te satthā cittaṃ nappadūsesi, pageva abhisambuddhoti adhippāyo. Deviyā paduṭṭhenāti deviyā saddhiṃ padubbhinā micchācāravasena aparaddhena. Yattha susāne chavasarīraṃ chaḍḍīyati, taṃ āmakasusānaṃ. Nikhaññamānoti nikhaṇiyamāno. Purisakāraṃ katvāti āvāṭato nikkhamanatthāya bāhubalena purisakāraṃ katvā. Yakkhānubhāvenāti aḍḍavinicchayena ārādhitacittassa yakkhassa ānubhāvena. Sirigabbhanti vāsāgāre.

බෝසත්වරයෙකු වුවද ඔබගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ සිත දූෂණය කර නොගත් සේක, සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත් වූ පසු පවසනුම කිම? යනු අදහසයි. ‘‘දේවිය නිසා දූෂිත වූ’’ යනු දේවිය සමඟ දූෂිත වූ මිථ්‍යාචාරයෙහි යෙදීමෙන් වරදක් කළ (පුද්ගලයා) විසිනි. යම් සොහොනක මළසිරුරු දමනු ලැබේද, එය අමු සොහොන (ආමක සුසානය) නමි. ‘‘වළලනු ලබන්නේ’’ යනු මිහිදන් කරනු ලබන කල්හි ය. ‘‘පුරුෂ වීර්යය කොට’’ යනු වළෙන් ගොඩ ඒම සඳහා බාහු බලයෙන් පුරුෂ ශක්තිය යොදා ය. ‘‘යක්ෂයාගේ අනුභාවයෙන්’’ යනු අධිකරණ විනිශ්චයෙන් සතුටු වූ සිත් ඇති යක්ෂයාගේ බලයෙනි. ‘‘සිරිගැබ’’ යනු නිදන ගැබයි.

Āsīsethevāti yathādhippete atthe ñāyato anavajjato āsaṃ kareyya. Na nibbindeyyāti ‘‘evaṃ kicchāpannassa me kuto sotthibhāvo’’ti na nibbindeyya. Vuttañhi ‘‘āpadāsu kho, mahārāja, thāmo veditabbo’’ti (udā. 53). Yathā icchinti yena pakārena kassaci pīḷaṃ akatvā rajje patiṭṭhitaṃ attānaṃ icchiṃ, tathā ahaṃ ahunti passāmi. Voti hi nipātamattaṃ.

‘‘ප්‍රාර්ථනා කරන්නේමය’’ යනු බලාපොරොත්තු වූ අර්ථය නිවැරදි මඟින් හා නිර්දෝෂී හේතු මඟින් බලාපොරොත්තු විය යුතුය. ‘‘කලකිරෙන්නේ නැත’’ යනු මෙසේ දුකට පත් වූ මට සැපයක් කොයින්දැයි සිතා කලකිරීමට පත් නොවිය යුතුය. ‘‘මහරජ, ආපදාවන්හිදී ශක්තිය දත යුතුය’’ යි වදාරන ලදී. ‘‘යම් සේ කැමති වන්නේද’’ යනු යම් ආකාරයකින් කිසිවෙකුට පීඩාවක් නොකොට රජකමෙහි පිහිටි තමා ගැන කැමති වූයෙම්ද, එසේම මම වූයෙමියි දකිමි. මෙහි ‘වෝ’ යන්න නිපාත මාත්‍රයකි.

Kāsiraññāti kalābunā kāsirājena. Sakaṇṭakāhīti ayakaṇṭakehi sakaṇṭakāhi.

‘‘කාසි රජු විසින්’’ යනු කලාබු නම් වූ කාසි රජු විසිනි. ‘‘කටු සහිත වූ’’ යනු යකඩ කටු වැනි කටු සහිත වූ යන්නයි.

Mahallakoti vuddho vayoanuppatto. Rujjhantīti nirujjhanti.

‘‘මහල්ලෙක්’’ යනු මහලු වූ, වයසට පත් වූ තැනැත්තායි. ‘‘නිරුද්ධ වෙති’’ යනු විනාශ වෙති, නැති වෙති යන්නයි.

Cittapariggaṇhanakāloti visevanaṃ kātuṃ adatvā cittassa sammadeva damanakālo.

‘‘සිත දමනය කරන කාලය’’ යනු වෛරය කිරීමට ඉඩ නොදී සිත මැනවින් දමනය කරන කාලයයි.

Puthusallenāti vipulena sallena. Nāgoti hatthināgo. Vadhīti vijjhi, māresīti vā attho. Imaṃ ṭhānaṃ āgantvā mayi evaṃ karaṇaṃ nāma na tava vasena hoti, tasmā kassa vā rañño, rājamattassa vā ayaṃ payogo uyyojanāti attho.

‘‘විශාල හීයකින්’’ යනු මහත් වූ හීයකිනි. ‘‘නාග’’ යනු හස්ති නාගයාය. ‘‘නැසීය’’ යනු විද්දේය, නැතහොත් මැරුවේය යනු අර්ථයයි. ‘‘මේ ස්ථානයට පැමිණ මට මෙසේ කිරීම ඔබගේ කැමැත්තෙන් සිදු වූවක් නොවේ, එබැවින් කවර රජෙකුගේ හෝ රාජ්‍ය නිලධාරියෙකුගේ නියෝගයක් හෝ මෙහෙයවීමක්ද?’’ යනු අර්ථයයි.

Chabbaṇṇarasmīti nīlapītalohitādivasena chabbaṇṇamayūkhā. Chabbaṇṇakiraṇavantadantatāya hi te hatthī ‘‘chaddantā’’ti vuccanti, na chaddantavantatāya.

‘‘ෂඩ්වර්ණ රශ්මිය’’ යනු නීල, පීත, ලෝහිතාදී වශයෙන් වූ සය වැදෑරුම් රශ්මි ධාරාවන්ය. සය වැදෑරුම් රශ්මි විහිදෙන දළ ඇති බැවින් ඒ ඇතුන්ට ‘‘ඡද්දන්ත’’ යැයි කියනු ලැබේ මිස, දළ හයක් ඇති බැවින් නොවේ.

Chātoti jighacchito. Khādeyyāti khādeyyaṃ, ayameva vā pāṭho. Āhitoti [Pg.360] suhito. Sambalanti maggāhāraṃ. Taṃ pana yasmā upacārena pathassa hitanti vuccati, tasmā ‘‘pātheyya’’ntipi vuttaṃ. ‘‘Mittadubbhī vatāyaṃ andhabālo’’ti kāruññena assupuṇṇehi nettehi taṃ purisaṃ udikkhamāno.

"ඡාතො" යනු සාගින්නෙන් පෙළෙන (බඩගිනි වූ) යන්නයි. "ඛාදෙය්‍ය" යනු අනුභව කිරීමට කැමති යන අදහසයි, නැතහොත් එයම මූල පාඨයයි. "ආහිතො" යනු කුස පිරුණු (සෑහීමට පත් වූ) යන්නයි. "සම්බලං" යනු මග වියදම සඳහා ගන්නා ආහාරයයි. එම ආහාරය මාර්ගයට හිතකර බැවින් උපචාර වශයෙන් එයට "පාථෙය්‍ය" (මග වියදම්) යැයි ද කියනු ලැබේ. "මේ අන්ධ බාලයා සැබවින්ම මිත්‍රද්‍රෝහියෙකි" යි කරුණාවෙන් කඳුළු පිරුණු දෑසින් එම පුරුෂයා දෙස බලා සිටීම මෙහි අදහසයි.

Mā ayyosi me bhadanteti ettha māti nipātamattaṃ, māti vā paṭikkhepo, tena upari tena kātabbaṃ vippakāraṃ paṭisedheti. Ayyo meti ayyirako tvaṃ mama atithibhāvato. Bhadanteti piyasamudācāro. Tvaṃ nāmetādisaṃ karīti tvampi evarūpaṃ akāsi nāma.

"මා අය්‍යොසි මෙ භදන්ත" යන්නෙහි "මා" යනු නිපාතයකි. නොඑසේ නම් "මා" යනු වැළැක්වීමේ අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ඒ මගින් මතු කාලයෙහි ඔහු විසින් කළ හැකි විපරීත ක්‍රියාව වළක්වයි. "අය්‍යො මෙ" යනු ඔබ මාගේ ආගන්තුක ස්වාමියාය (උතුමාණන්ය) යන්නයි. "භදන්තෙ" යනු ප්‍රියශීලී ආමන්ත්‍රණයකි. "ත්වං නාමෙතාදිසං කරී" යනු ඔබ වැනි ආගන්තුක උත්තමයෙකු පවා මෙවැනි දෙයක් කළා නේද යන අර්ථයයි.

Tiracchānabhūtopi pana mahākapi hutvā khemantabhūmiṃ sampāpesīti yojanā.

තිරිසන්ව උපන්නද මහා වඳුරු රජු (මහාකපි) වී ඔහු (එම පුරුෂයාව) නිර්භය භූමියට (සුරක්ෂිත ස්ථානයට) පමුණුවන ලද්දේය යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

Peḷāya pakkhipantepīti khuddakāya peḷāya pādehi koṭetvā pakkhipantepi. Maddantepīti dubbalabhāvakaraṇatthaṃ nānappakārehi maddantepi. Alampāneti evaṃnāmake ahituṇḍike.

"පෙළාය පක්ඛිපන්තෙපි" යනු කුඩා පෙට්ටියක බහා පාදවලින් තලා ඇතුළු කරන කල්හි පවා යන්නයි. "මද්දන්තෙපි" යනු දුබල කිරීම පිණිස විවිධ ආකාරයෙන් තෙරපන (මඩින) කල්හි පවා යන්නයි. "අලම්පානෙ" යනු ඒ නම ඇති අහිගුණ්ඨිකයා (නයින් නටවන්නා) කෙරෙහිය.

Pītaṃ vāti ettha vā-saddo avuttatthavikappe, tena odātamañjiṭṭhādiṃ avuttaṃ saṅgaṇhāti. Cittānuvattantoti cittaṃ anuvattanto. Homi cintitasannibho evamayaṃ bahulābhaṃ labhatūti. Ānubhāvena pana thalaṃ kareyya udakaṃ…pe… chārikaṃ kare. Evaṃ pana yadi cittavasī hessaṃ…pe… uttamattho na sijjhatīti tadā attanā tattha diṭṭhaṃ ādīnavaṃ dasseti bhagavā. Tattha uttamatthoti buddhabhāvamāha. Bhojaputtehīti luddaputtehi.

"පීතං වා" යන්නෙහි "වා" ශබ්දය මෙහි සඳහන් නොවූ සුදු, රතු ආදී වර්ණයන් සඳහා විකල්ප අර්ථයෙහි වැටේ. "චිත්තානුවත්තන්තො" යනු සිත අනුව යමින්, "මම සිතූ පරිදි වර්ණයන් මවන්නෙමි, මෙයින් මෙම අහිගුණ්ඨිකයාට බොහෝ ලාභ ලැබේවා" යි සිතීමයි. තමන්ගේ ආනුභාවයෙන් ගොඩබිම ජලය බවටත්, ජලය අළු බවටත් කළ හැකිය. එහෙත් ඉදින් මම මාගේ සිතේ වසඟයට පත්වී (එම තේජස පෑවොත්) බුද්ධත්වය නමැති උතුම් අර්ථය සාධනය නොවේ යයි සලකා, තමන් වහන්සේ එහි දුටු ආදීනවය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන සේක. එහි "උත්තමත්ථො" යන්නෙන් බුද්ධත්වය අදහස් කෙරේ. "භෝජපුත්තෙහි" යනු වැදි පුත්‍රයන් විසිනි.

Aḷārāti yena sayaṃ tadā luddahatthato mocito, taṃ satthavāhaṃ nāmena ālapati. Atikassāti nāsāya āvutarajjuṃ ākaḍḍhitvā. Samparigayhāti kāḷavettalatādīhi sabbaso pariggahetvā, acchariyāni dussahānaṃ sahanavasenāti adhippāyo.

"අළාරා" යනු එදා තමන්ව වැද්දන් අතින් නිදහස් කරගත් ඒ සත්ථවාහකයාට (ගැල් නායකයාට) නම කියා ආමන්ත්‍රණය කිරීමයි. "අතිකස්සා" යනු නාසයෙහි විද අමුණන ලද ලණුවෙන් ඇදීමයි. "සම්පරිගය්හ" යනු කළු වේවැල් ආදියෙන් සෑම පැත්තකින්ම දැඩිව බැඳ අල්ලා ගැනීමයි. ඉවසිය නොහැකි දේ ඉවසීමේ ශක්තියෙන් යුතුව කරන ලද පුදුම සහගත ක්‍රියා යනු මෙහි අදහසයි.

Ativiya ayuttaṃ appatirūpaṃ paṭighacittuppādanena kenaci appaṭisamakhantiguṇassa satthusāsanāvokkamanappasaṅgato.

කිසිවෙකු කෙරෙහි ක්‍රෝධ සිතක් ඇති කරගැනීමෙන් අසදෘශ වූ ක්ෂාන්ති ගුණයෙන් යුත් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනයෙන් බැහැර වීමට සිදුවන බැවින් එය ඉතාම අයෝග්‍යය, නුසුදුසුය.

248. ‘‘Anamataggoyaṃ, bhikkhave, saṃsāro’’tiādinā (saṃ. ni. 2.124; 3.99, 100; 3.5.520; kathā. 75) āgatāni suttapadāni anamataggasaddo, tadattho vā etesanti anamataggiyāni.

248. "මහණෙනි, මේ සංසාරය නොදක්නා ලද අග ඇත්තේය" යනාදී වශයෙන් දේශනා කරන ලද සූත්‍ර පාඨයන්හි එන "අනමතග්ග" යන ශබ්දය හෝ එහි අර්ථය මේවායෙහි අන්තර්ගත බැවින් ඒවා "අනමතග්ගියානි" (අනමතග්ගි පර්යායයන්) ලෙස හැඳින්වේ.

Ajehi [Pg.361] gamanamaggo ajapatho. Saṅkū laggāpetvā te ālambitvā gamanamaggo saṅkupatho. Saṅkūti aṅkusākārena katadīghadaṇḍo vuccati. Ādi-saddena papātamaggaduggamaggādike saṅgaṇhāti. Ubhatobyūḷheti sampahāratthaṃ dvīhipi pakkhehi gāḷhasannāhe. Aññāni ca dukkarāni karitvā dhanāsāya pabbatavidugganadīviduggādipakkhandanavasenāti adhippāyo. Maṃ posesi, upakāraṃ akāsi, tatra nappatirūpaṃ manaṃ padūsetunti evaṃ cittaṃ uppādetabbanti sambandho. Evaṃ cittuppādanañca etarahi dissamānena puttādīnaṃ posanādinā atītassa anumānato gahaṇavasena veditabbaṃ.

එළුවන් විසින් ගමන් කරන මාර්ගය "අජපථ" නම් වේ. කූඤ්ඤ (ඇණ) ගසා ඒවායේ එල්ලී යන මාර්ගය "සංකුපථ" නම් වේ. "සංකු" යනු අකුසක හැඩයට සකස් කළ දිගු මිටක් සහිත කොක්කකි. "ආදි" ශබ්දයෙන් ප්‍රපාත සහිත මාර්ග සහ දුෂ්කර මාර්ග ආදිය ගැනේ. "උභතොබ්‍යූළ්හ" යනු සටන් කිරීම සඳහා දෙපසින්ම සන්නද්ධව රැස් වීමයි. ධනය ලැබීමේ ආශාවෙන් කඳු හෙල් හා ගංගා ආදී දුෂ්කර ස්ථානවලින් පැන යාම ආදී වෙනත් දුෂ්කර ක්‍රියා කිරීම මෙහි අදහසයි. "මාව පෝෂණය කළා, උපකාර කළා, ඒ නිසා ඔහු කෙරෙහි සිත දූෂණය කර ගැනීම නුසුදුසුය" යි මෙසේ සිත උපදවා ගත යුතු බව මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙසේ සිත ඉපදවීම වර්තමානයෙහි දරුවන් පෝෂණය කිරීම ආදිය දැකීමෙන් අතීතයෙහි තමන්ව පෝෂණය කළ ආකාරය අනුමානයෙන් වටහාගත යුතුය.

249. Mettāyāti mettāsaṅkhātāya, mettāsahitāya vā. Cetovimuttiyāti cittasamādhāne. Āsevitāyāti ādarena sevitāya. Bhāvitāyāti vaḍḍhitāya. Bahulīkatāyāti punappunaṃ katāya. Yānīkatāyāti yuttayānaṃ viya katāya. Vatthukatāyāti adhiṭṭhānavatthuṃ viya katāya. Anuṭṭhitāyāti adhiṭṭhitāya. Paricitāyāti pariciṇṇāya ciṇṇavasībhāvāya. Susamāraddhāyāti suṭṭhu sampāditāya. Pāṭikaṅkhāti icchitabbā avassaṃbhāvino. Sesaṃ parato āgamissati.

249. "මෙත්තාය" යනු මෙත්තාව යැයි කියනු ලබන හෝ මෙත්තාව හා සහගත වූ යන්නයි. "චෙතොවිමුත්ති" යනු සිතේ එකඟතාවය හෙවත් සමාධියයි. "ආසෙවිතාය" යනු ගෞරවයෙන් සෙවනය කරන ලද (පුරුදු කළ) යන්නයි. "භාවිතාය" යනු වඩන ලද යන්නයි. "බහුලීකතාය" යනු නැවත නැවත කරන ලද යන්නයි. "යානීකතාය" යනු හොඳින් යෙදූ රියක් මෙන් මනාව සකස් කරන ලද යන්නයි. "වත්ථුකතාය" යනු අධිෂ්ඨාන පදනමක් මෙන් කරන ලද යන්නයි. "අනුට්ඨිතාය" යනු ස්ථිරව පිහිටුවන ලද යන්නයි. "පරිචිතාය" යනු පුරුදු පුහුණු කරන ලද හෙවත් වශීභාවයට පත් කරන ලද යන්නයි. "සුසමාරද්ධාය" යනු මනාව සම්පූර්ණ කරන ලද යන්නයි. "පාටිකංඛා" යනු අපේක්ෂා කළ යුතු හෙවත් ඒකාන්තයෙන්ම සිදුවන බවයි. ඉතිරිය මතු සම්බන්ධ වේ.

250. Dhātuvinibbhogoti sasambhārasaṅkhepādinā dhātūnaṃ vinibbhujanaṃ. Aparādho nāma aparajjhantassa puggalassa rūpadhammamukhena gayhatīti katvā āha ‘‘kiṃ kesānaṃ kujjhasī’’tiādi, kesādivinimuttassa aparajjhanakassa puggalassa abhāvato. Idāni nibbattitaparamatthadhammavaseneva vinibbhogavidhiṃ dassetuṃ ‘‘atha vā panā’’tiādi vuttaṃ. Pañcakkhandhe upādāya, dvādasāyatanāni upādāyāti paccekaṃ upādāya-saddo yojetabbo. Kodhassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ na hotīti yathā āragge sāsapassa, ākāse ca cittakammassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ natthi, evamassa ‘‘verī’’ti parikappite puggale kodhassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ na hoti, kesādīnaṃ akujjhitabbato, tabbinimuttassa ca puggalassa abhāvato.

250. "ධාතුවිනිබ්භොග" යනු ධාතූන් වෙන් වෙන් වශයෙන් කොටස් කර බැලීමයි. වරදක් කරන්නා වූ පුද්ගලයා රූප ධර්මයන් මුල් කොට ගෙන ගනු ලබන හෙයින් "කෙස් කෙරෙහි කුමකට කිපෙන්නෙහිද" යනාදිය වදාරන ලදී. මක්නිසාද යත් කෙස් ආදියෙන් තොරව වරද කරන්නා වූ පුද්ගලයෙකු නොමැති බැවිනි. දැන් පරමාර්ථ ධර්මයන්ගේ මහිමයෙන්ම විභාජනය කරන ආකාරය දැක්වීම පිණිස "අථ වා පන" යනාදිය වදාරන ලදී. පංචස්කන්ධය උපාදානය කොට, ද්වාදස ආයතනයන් උපාදානය කොට යනාදී වශයෙන් "උපාදාය" ශබ්දය ඒ ඒ තැනට සම්බන්ධ කළ යුතුය. ඉදිකටු තුඩක් මත අබ ඇටයක් හෝ අහසෙහි සිතුවමක් රැඳෙන්නා සේ ක්‍රෝධයට රැඳෙන්නට තැනක් නැත. එමෙන්ම "හතුරා" යයි සම්මත කරගත් පුද්ගලයා කෙරෙහි ක්‍රෝධය පිහිටන ස්ථානයක් නැත. මක්නිසාද යත් කෙස් ආදිය කෙරෙහි කිපිය නොහැකි බැවිනුත්, එයින් බාහිරව පුද්ගලයෙකු නොමැති බැවිනුත්ය.

251. Saṃvibhāgoti āmisasaṃvibhāgo. Parassāti paccatthikassa. Bhinnājīvoti aparisuddhājīvo. Tassevaṃ karototi evaṃ saṃvibhāgaṃ karontassa tassa dāyakassa. Itarassāti paṭiggāhakassa. ‘‘Mama mātarā upāsikāya [Pg.362] dinno’’ti idaṃ ‘‘dhammiyalābho’’ti etassa kāraṇavacanaṃ. Tena pana tassa āgamanasuddhiṃ dasseti.

251. "සංවිභාගො" යනු ආමිසයෙන් සංග්‍රහ කිරීමයි. "පරස්ස" යනු සතුරාටයි. "භින්නාජීවො" යනු අපිරිසිදු ජීවිකාවයි. "තස්සෙවං කරොතො" යනු එසේ සංග්‍රහ කරන දායකයාටයි. "ඉතරස්ස" යනු පිළිගන්නා තැනැත්තාටයි. "මගේ මෑණියන් වූ උපාසිකාව විසින් දෙන ලද්දකි" යන මෙය "ධර්මානුකූලව ලත් දෙයකි" (ධම්මියලාභො) යන්නට හේතුවයි. ඒ මගින් එම පාත්‍රය ලැබුණු ආකාරයේ පිරිසිදු බව දක්වයි.

Sabbatthasādhakanti ‘‘attattho parattho diṭṭhadhammiko attho samparāyiko attho’’ti (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5) evamādīnaṃ sabbesaṃ atthānaṃ, hitānaṃ, payojanānañca nipphādakaṃ. Unnamanti dāyakā. Namanti paṭiggāhakā.

"සබ්බත්ථසාධකං" යනු තමාගේ අර්ථය, පර අර්ථය, මෙලොව අර්ථය, පරලොව අර්ථය යනාදී වශයෙන් වූ සියලු යහපත් අර්ථයන් සහ ප්‍රයෝජනයන් සාධනය කරන (සිද්ධ කරන) බවයි. දායකයෝ උසස් වෙති (උන්නත වෙති), ප්‍රතිග්‍රාහකයෝ (පිළිගන්නෝ) යටත් වෙති (නැමෙති).

252. Evanti yathāvuttehi kakacūpamovādānussaraṇādīhi attano ovadanākārehi. Vūpasantapaṭighassāti paṭisaṅkhānabalena vinoditāghātassa. Tasmimpīti verīpuggalepi. Verī-gahaṇeneva cettha appiyapuggalassāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ verimhi mettāya siddhāya tasmimpi mettāsiddhito, piyato pana atippiyasahāyakassa visuṃ gahaṇaṃ āsannapaccatthikassa dubbinimocayabhāvadassanatthaṃ. Mettāvasenāti mettāyanavasena. Samacittatanti hitūpasaṃhārena samānacittataṃ. Sīmāsambhedo sā eva samacittatā. Imasmiṃ puggaleti mettākammaṭṭhānikapuggale. Nisinneti bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummaṃ.

252. "එවං" යනු කලින් සඳහන් කළ කිත්සොපමාවාදය (කකචූපම සූත්‍රය) සිහිපත් කිරීම ආදී වූ තමාටම අවවාද කරගන්නා ආකාරයන් මගින් යන්නයි. "වූපසන්තපටිඝස්ස" යනු නුවණින් විමසා බැලීමේ බලයෙන් දුරු කරන ලද ක්‍රෝධය ඇති තැනැත්තාටයි. "තස්මිම්පි" යනු සතුරු පුද්ගලයා කෙරෙහිත් යන්නයි. මෙහි "සතුරා" යනුවෙන් ගැනීමෙන්ම "අප්‍රිය පුද්ගලයා" ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. සතුරා කෙරෙහි මෙත් සිත පිහිටුවා ගත් කල්හි අප්‍රිය පුද්ගලයා කෙරෙහිද මෙත් සිත පිහිටුවීම සිද්ධ වන බැවිනි. ප්‍රිය පුද්ගලයන් අතරින් ඉතා ප්‍රිය යහළුවා වෙන් කොට ගැනීම, ලොබය නමැති ආසන්න සතුරාගෙන් වෙන්වීමේ අපහසු බව දැක්වීම පිණිසය. "මෙත්තාවසෙන" යනු මෙත් වැඩීමේ බලයෙන් යන්නයි. "සමචිත්තතං" යනු හිතානුකම්පාවෙන් යුතුව සැමට සමාන වූ සිතක් ඇති බවයි. "සීමාසම්භේදය" යනු ඒ සමාන සිත් ඇති බවමයි. "ඉමස්මිං පුග්ගලෙ" යනු මෙත්තා කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙන පුද්ගලයා කෙරෙහිය. "නිසින්නෙ" යනු ක්‍රියාවකින් තවත් ක්‍රියාවක් හැඟවීමේ අර්ථයෙහි යෙදුණු සත්තමී විභක්තියයි.

Hitamajjhatteti piye, majjhatte ca. Catubbidheti catubbidhe jane, yattha katthacīti adhippāyo. Nānattanti piyamajjhattādinānākaraṇaṃ. Hitacittova pāṇinanti kevalaṃ sattesu hitacitto evāti pavuccati, na pana ‘‘mettāya nikāmalābhī’’ti vā ‘‘kusalī’’ti vā pavuccati. Kasmā? Yasmā attādīsu passati nānattanti. Kasmā panāyaṃ hitacitto kusalīti na vuccatīti? Sātisayassa kusalassa vasena kusalibhāvassa adhippetattā. Imassa ca puggalassa mettābhāvanā na visesavatī. Atha vā na nikāmalābhī mettāya yato attādīsu passati nānattaṃ. Kusalīti pavuccati, yasmā hitacittova pāṇinanti evamettha attho daṭṭhabbo. Gāmasīmādayo viya gāmantarādīhi sattasaṅkhāte mettāvisaye bhāvanāya pubbe aññamaññaṃ asaṃkiṇṇamariyādārūpena ṭhitattā attādayo idha sīmā nāmāti āha ‘‘catasso sīmāyo’’ti. Sambhinnā hontīti ettha vuttaṃ sambhedaṃ dassetuṃ ‘‘samaṃ pharati mettāyā’’tiādi vuttaṃ. Mahāvisesoti mahanto bhāvanāya viseso atisayo. Purimena purimato attādinānattadassinā. Na nāyatīti na ñāyati.

“හිතමජ්ඣත්තෙති” යනු ප්‍රිය පුද්ගලයන් කෙරෙහි ද මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයන් කෙරෙහි ද යන්නයි. “චතුබ්බිධෙති” යන්නෙන් සතර ආකාර වූ ජනයා කෙරෙහි, එනම් යම් කිසි හෝ පුද්ගලයන් කෙරෙහි යන්න අදහස් වේ. “නානත්තන්ති” යනු ප්‍රිය මධ්‍යස්ථ ආදී වශයෙන් පවතින නානත්වය හෙවත් වෙනසයි. “හිතචිත්තොව පාණිනන්ති” යනු හුදෙක් සත්ත්වයන් කෙරෙහි හිතවත් සිත් ඇත්තෙකු ලෙස පමණක් හඳුන්වනු ලබයි. එහෙත් “මෛත්‍රිය අභිමත පරිදි ලබන්නෙකු” (නිකාමලාභී) හෝ “කුසල් ඇත්තෙකු” (කුසලී) ලෙස හඳුන්වනු නොලබයි. ඒ මක්නිසාද? මක්නිසාද යත් තමා ආදීන් කෙරෙහි වෙනසක් (නානත්වයක්) දකින බැවිනි. කුමක් හෙයින් මේ හිතවත් සිත් ඇත්තා “කුසලී” (කුසල් ඇත්තා) යැයි නොකියනු ලැබේද? අතිශය උසස් වූ කුසලයේ වසයෙන් කුසල් සහිත බවක් මෙහි අදහස් කරන බැවිනි. තවද මෙම පුද්ගලයාගේ මෛත්‍රී භාවනාව සුවිශේෂී වූවක් නොවේ. එසේත් නැතහොත්, යම් හෙයකින් තමා ආදීන් කෙරෙහි නානත්වය දකීද, එබැවින් ඔහු මෛත්‍රිය රිසි සේ ලබන්නෙකු නොවේ. සත්ත්වයන් කෙරෙහි හිතවත් සිත් ඇති බැවින් “කුසලී” යැයි කියනු ලැබේ යන්න මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය. ගම් සීමා ආදිය අනෙකුත් ගම්වලින් වෙන්ව පවතින්නාක් මෙන්, මෛත්‍රී විෂයෙහි භාවනාවට පෙර සත්ත්වයන් කෙරෙහි එකිනෙකා නොමුසු වූ සීමා රූපයෙන් පැවති බැවින් තමා ආදීන් මෙහි “සීමා” යැයි දක්වන ලදී. එබැවින් “සීමාවන් සතරකි” යැයි වදාළහ. “සම්භින්නා හොන්ති” යන්නෙහි දැක්වෙන සීමා බිඳීම පෙන්වනු පිණිස “සමව මෛත්‍රිය පතුරුවයි” ආදිය වදාරන ලදී. “මහා විසෙසො” යනු භාවනාවේ පවතින මහත් වූ සුවිශේෂී අතිශය බවයි. “පුරිමෙන පුරිමතො” යනු තමා ආදීන් කෙරෙහි නානත්වය දකින පෙර පුද්ගලයාට වඩා වැඩි විශේෂයක් මෙහි නොදැනෙන බවයි.

253. Nimittanti [Pg.363] yathā kasiṇakammaṭṭhānādīsu taṃtaṃkasiṇamaṇḍalādipariggahamukhena bhāvanāvasena laddhaṃ uggahanimittaṃ nissāya jhānassa gocarabhāvena paṭibhāganimittaṃ upatiṭṭhati, na evamidha upaṭṭhitaṃ nimittaṃ nāma atthi. Yo panāyaṃ yathāvutto sīmāsambhedo laddho, sveva nimittaṃ viyāti nimittaṃ. Tasmiṃ hi laddhe bhāvanāya sātisayattā nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti, kilesā sannisinnāva, upacārasamādhinā cittaṃ samāhitameva. Tenāha ‘‘nimittañca upacārañca laddhaṃ hotī’’ti. Tameva nimittanti sīmāsambhedavasena pavattasamathanimittaṃ. Appakasireneva akiccheneva, pageva paripanthassa visodhitattā.

253. “නිමිත්තන්ති” යනු කසිණ කර්මස්ථාන ආදියේදී ඒ ඒ කසිණ මණ්ඩල ආදිය පිරිසිඳ ගැනීම මුල් කොට ගෙන භාවනා වසයෙන් ලබන උග්ගහ නිමිත්ත ඇසුරු කොට ධ්‍යානයට අරමුණු වන පරිදි පටිභාග නිමිත්ත පහළ වන්නාක් මෙන්, මෙහි එබඳු වූ නිමිත්තක් නැත. එහෙත් යම් මේ ඉහත කී සීමාසම්භේදය ලබන ලද්දේද, එයම නිමිත්තක් වැනි බැවින් “නිමිත්ත” නම් වේ. එම සීමාසම්භේදය ලැබූ කල්හි භාවනාවේ ඇති විශිෂ්ටත්වය නිසා නීවරණයෝ යටපත් වූවාහුම වෙති, කෙලෙස්හු සන්සිඳුණාහු වෙති, උපචාර සමාධියෙන් සිත මනාව සමාහිත වේ. එබැවින් “නිමිත්ත ද උපචාරය ද ලැබුණේ වෙයි” යැයි වදාළහ. “තමෙව නිමිත්තන්ති” යනු සීමාසම්භේද වසයෙන් පවත්නා සමථ නිමිත්තයි. “අප්පකසිරෙනෙව” යනු වෙහෙසක් නොමැතිවමය, කලින්ම බාධකයන් (පරිපන්ථ) පිරිසිදු කරන ලද බැවිනි.

Ettāvatāti ettakena bhāvanānuyogena. Anena yoginā. Pañcaṅgavippahīnantiādīnaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vutto eva.

“එත්තාවතාති” යනු මෙපමණ වූ භාවනානුයෝගයෙනි. “අනෙන යොගිනා” යනු මෙම යෝගාවචරයා විසිනි. “පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනන්ති” ආදී පදවල අර්ථය යට (පෙර) දක්වන ලද්දේමය.

‘‘Paṭhamajjhānādīnaṃ aññataravasenā’’ti idaṃ vakkhamānāya vikubbanāya tesaṃ sādhāraṇatāya vuttaṃ. Appanāppattacittasseva na upacāramattalābhino. Paguṇabalavabhāvāpādanena vepullādivisesappattassa odhiso, anodhiso ca disāpharaṇādivasena jhānassa pavijambhanā vikubbanā vividhā kiriyāti katvā.

“පඨමජ්ඣානාදීනං අඤ්ඤතරවසෙනා” යනු මතු දැක්වෙන විකුබ්බනාව (ධ්‍යාන විපර්යාසය/විවිධත්වය) සඳහා ඒ ධ්‍යානයන්ගේ සාධාරණ බව පැවසීමට වදාරන ලද්දකි. මෙය අර්පණාවට පත් සිතට මිස උපචාර මාත්‍රයක් ලැබූවෙකුට නොවෙයි. මනාව පුහුණු කළ බලවත් බවට පැමිණවීමෙන් විශාලත්වය ආදී ගුණ විශේෂයන්ට පත් වූ ධ්‍යානය, සීමා සහිතව හෝ සීමා රහිතව දිශා වශයෙන් පැතිරවීම ආදී වශයෙන් පවතින ධ්‍යානයේ ප්‍රභේදය විවිධ වූ ක්‍රියාකාරීත්වය නිසා “විකුබ්බනා” නම් වේ.

254. Mettāsahagatenāti uppādato yāva bhaṅgā mettāya saha pavattena saṃsaṭṭhena sampayuttenāti attho. Yasmā pana taṃ vuttanayena mettāya sahagataṃ, tāya ekuppādādividhinā sammadeva āgataṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘mettāya samannāgatenā’’ti. Ceto-saddo ‘‘adhicetaso’’tiādīsu (pāci. 153; udā. 37) samādhipariyāyopi hotīti tato visesetuṃ ‘‘cetasāti cittenā’’ti vuttaṃ. Etanti etaṃ padaṃ. Disodhipariggaho sattodhipariggahamukheneva hotīti dassento āha ‘‘ekissā disāya paṭhamapariggahitaṃ sattaṃ upādāyā’’ti. Disāsu hi ṭhitasattā disāgahaṇena gahitā. Tenāha ‘‘ekadisāpariyāpannasattapharaṇavasena vutta’’nti. Pharaṇañca sārammaṇassa dhammassa attano ārammaṇassa phassanā paccakkhato dassanaṃ gahaṇaṃ ārammaṇakaraṇamevāti āha ‘‘pharitvāti phusitvā ārammaṇaṃ katvā’’ti. Brahmavihārādhiṭṭhitanti mettājhānupatthambhitaṃ. Tathāti niyamanaṃ. Taṃ [Pg.364] aniyamāpekkhasambandhībhāvato upamākāraniyamanaṃ. Dutiyanti upameyyadassanaṃ, upameyyañca nāma upamaṃ, tena sambandhañca vinā natthīti tadubhayampi dassetuṃ ‘‘yathā puratthimādīsū’’tiādi vuttaṃ. Tattha tathā dutiyanti ettha pharitvā viharatīti ānetvā sambandhitabbaṃ. Evaṃ tatiyaṃ catutthanti etthāpi. Tadanantaranti ca pharaṇāpekkhaṃ anantaraggahaṇaṃ, na pharitabbadisāpekkhaṃ disānaṃ aniddiṭṭharūpattā. Pharaṇānukkamena hi tāsaṃ dutiyāditā, na sarūpato. Tenevāha ‘‘yaṃ kiñci ekaṃ disa’’nti. Itīti evaṃ yathāvuttaṃ catasso, evaṃ uddhaṃ disaṃ pharitvā viharatīti attho. Tenāha ‘‘eteneva nayenā’’ti. Idampi iti-saddasseva atthadassanaṃ. Pāḷiyaṃ (ma. ni. 3.309; 3.230; vibha. 642) adho tiriyanti ettha pi-saddo luttaniddiṭṭhoti dassetuṃ ‘‘adhodisampi tiriyaṃ disampī’’ti vuttaṃ. Eteneva ‘‘dutiya’’ntiādīsupi pi-saddassa luttaniddiṭṭhatā dīpitāti veditabbaṃ. Evamevāti idampi iti-saddasseva atthadassanaṃ. Ettha ca ‘‘adho’’ti iminā yathā nirayesu, nāgabhavanādīsu, yattha tattha vā attano heṭṭhimadisāya sattā gayhanti, evaṃ ‘‘uddha’’nti iminā devaloke, yattha tattha vā attano uparimadisāyaṃ sattā gahitāti veditabbaṃ.

254. “මෙත්තාසහගතෙනාති” යනු උත්පාදයේ සිට භංගය දක්වා මෛත්‍රිය සමඟ පවත්නා වූ, මුසු වූ, සම්ප්‍රයුක්ත වූ යන අර්ථයයි. යම් හෙයකින් එම සිත ඉහත දැක්වූ පරිදි මෛත්‍රිය සමඟ පවතීද, එයින් ඒකාබද්ධව මනාව පැමිණෙන්නේ වේද, එබැවින් “මෛත්‍රියෙන් යුක්ත වූ” (මෙත්තාසමන්නාගතෙන) යැයි වදාරන ලදී. “චෙතො” ශබ්දය “අධිචෙතසො” ආදියෙහි මෙන් සමාධියට පර්යාය නාමයක් ද වන බැවින්, එයින් වෙන් කොට දැක්වීමට “චෙතසාති චිත්තෙන” (සිතින්) යැයි වදාරන ලදී. “එතන්ති” යනු එම පදයයි. දිශා වශයෙන් පිරිසිඳ ගැනීම සිදු වන්නේ සත්ත්වයන් පිරිසිඳ ගැනීම මුල් කොට ගෙනම බව පෙන්වමින් “එක් දිශාවක පළමුව පිරිසිඳ ගත් සත්ත්වයා ඇසුරු කොට” යැයි වදාළහ. දිශාවන්හි සිටින සත්ත්වයන් “දිශා” යන ග්‍රහණයෙන් ගන්නා ලදී. එබැවින් “එක් දිශාවකට අයත් සත්ත්වයන් කෙරෙහි පැතිරවීම වසයෙන් වදාරන ලදී” යැයි කීහ. පැතිරවීම යනු අරමුණක් සහිත ධර්මයන් (සිත්-චෛතසික) විසින් තම අරමුණ ස්පර්ශ කිරීම, ප්‍රත්‍යක්ෂව දැකීම, ග්‍රහණය කිරීම හෙවත් අරමුණු කිරීමම බැවින් “පතුරුවා යනු ස්පර්ශ කොට අරමුණු කොට” යැයි වදාළහ. “බ්‍රහ්මවිහාරාධිට්ඨිතන්ති” යනු මෛත්‍රී ධ්‍යානයෙන් උපස්තම්භනය වූ යන්නයි. “තථා” යනු නියම කිරීමකි. එය අනිශ්චිත දෙයක් අපේක්ෂා කරන බැවින් උපමා ආකාරයෙන් නියම කිරීමකි. “දුතියන්ති” යනු උපමේය දැක්වීමයි. උපමේය නම් උපමාවක් ද ඒ හා සම්බන්ධයක් ද නොමැතිව නොපවතින බැවින් ඒ දෙකම පෙන්වීමට “පෙර දිග ආදියේ මෙන්” යනාදිය වදාරන ලදී. එහි “තථා දුතියං” යන්නට “පතුරුවා වසයි” යන්න ගෙනැවිත් සම්බන්ධ කළ යුතුය. තුන්වන සතරවන අවස්ථාවලදී ද එසේමය. “තදනන්තරන්ති” යන්නෙහි “අනන්තර” ශබ්දය පැතිරවීම අපේක්ෂා කරයි මිස, පැතිරවිය යුතු දිශාව අපේක්ෂා නොකරයි. මක්නිසාද යත් දිශාවන්ගේ ස්වරූපය මෙහි විශේෂයෙන් දක්වා නැති බැවිනි. පැතිරවීමේ අනුපිළිවෙලින් ඒවාට දෙවන ආදී වශයෙන් නාමයන් ලැබේ මිස ස්වභාවයෙන්ම එසේ නොවේ. එබැවින් “යම් කිසි එක් දිශාවක්” යැයි වදාළහ. “ඉතීති” යනු මෙසේ ඉහත කී සතර දිශාවන් මෙන්ම උඩ දිශාව ද පතුරුවා වසයි යන අර්ථයයි. එබැවින් “මේ ක්‍රමයෙන්ම” යැයි වදාළහ. මෙය ද “ඉති” ශබ්දයේම අර්ථ දැක්වීමකි. පාළියෙහි “අධො තිරියං” යන්නෙහි “පි” ශබ්දය ලොප් වී ඇති බව පෙන්වීමට “යට දිශාවෙහි ද සිරස් දිශාවෙහි ද” යැයි වදාරන ලදී. මෙයින්ම “දුතියං” ආදී පදවල ද “පි” ශබ්දය ලොප් වී ඇති බව ප්‍රකාශිත යැයි දත යුතුය. “එවමෙවාති” යන්න ද “ඉති” ශබ්දයේම අර්ථ දැක්වීමකි. මෙහි “අධො” යන්නෙන් නිරය, නාග භවන ආදියේ තමාට පහළ දිශාවෙහි සිටින සත්ත්වයන් ගන්නා සේම, “උද්ධං” යන්නෙන් දෙව්ලොව ආදී තමාට උඩ දිශාවෙහි සිටින සත්ත්වයන් ගන්නා බව දත යුතුය.

Majjhattādīti ādi-saddena itthipurisaariyānariyadevamanussādike pabhede saṅgaṇhāti. Īsakampi bahi avikkhipamānoti appakampi kammaṭṭhānato bahi vikkhepaṃ anāpajjanto hitūpasaṃhārato aññathā thokampi avattamāno. Sabbattatāyāti vā sabbena attabhāvena yathā sabbabhāvena attani attano attabhāve hitesitā, evaṃ sabbadhi sabbasattesu mettāya pharitvā viharatīti attho. Mettāya vuccamānattā sattavisayo sabba-saddo, so ca dīghaṃ katvā vutto, tasmā sabbasattakāyasaṅkhātā pajā etassa atthīti sabbāvantoti padatthato dassento ‘‘sabbāvantanti sabbasattavanta’’nti āha. Ettha ca sabbadhīti disodhinā, desodhinā ca anodhisopharaṇaṃ vuttaṃ, sabbattatāya sabbāvantanti sattodhinā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘anodhiso dassanattha’’nti. Ekamevatthaṃ pakārato pariyāyenti ñāpentīti pariyāyā, vevacanāni. Vipulādisaddā cettha tādisāti adhippāyo. Tenāha ‘‘vipulenāti evamādipariyāyadassanato’’ti. Pariyāyadassane ca pubbe gahitapadānipi [Pg.365] puna gayhanti, yathā ‘‘saddhā saddahanā’’ti (dha. sa. 12) ettha vuttampi saddhāpadaṃ puna indriyādipariyāyadassane ‘‘saddhā saddhindriya’’nti (dha. sa. 12) vuttaṃ. Tathāsaddo vā itisaddo vā na vuttoti ‘‘mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’ti etassa anuvattako tathā-saddo ca iti-saddo ca tesaṃ pharaṇānantarādiṭṭhānaṃ aṭṭhānanti katvā te na vuttāti puna ‘‘mettāsahagatena cetasāti vutta’’nti attho. Vuttassevatthassa puna vacanaṃ nigamananti āha ‘‘nigamanavasena vā etaṃ vutta’’nti. Nanu ca samāpanavasena vuttassevatthassa puna vacanaṃ nigamananti? Nāyaṃ doso odhisoanodhisopharaṇānaṃ samāpane eva vuttattā. Vipulenāti mahantena, mahattañcassa asubhakammaṭṭhānādīsu viya ārammaṇassa ekadesameva aggahetvā anavasesaggahaṇavasenāti āha ‘‘pharaṇavasena vipulatā daṭṭhabbā’’ti.

‘මජ්ඣත්තාදීති’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ස්ත්‍රී, පුරුෂ, ආර්ය, අනාර්ය, දේව හා මනුෂ්‍ය ආදී ප්‍රභේදයන් සංග්‍රහ කරනු ලබයි. ‘ඊසකම්පි බහි අවික්ඛිපමානෝ’ යනු කමටහනෙන් බැහැරට ස්වල්පයක් හෝ විසිර යාමට ඉඩ නොදෙමින්, හිත සුව පිණිස පවත්වන මෙනෙහි කිරීමෙන් බැහැරව ස්වල්පයක් හෝ අන්‍යාකාරයකින් නොපවතිමින් යන්නයි. ‘සබ්බත්තතායාති’ යනු සියලුම ආත්මභාවයෙන් හෙවත් තමා කෙරෙහි හෝ තමාගේ ආත්මභාවයෙහි යහපත පතන්නාක් මෙන්, එසේම සෑම තැනකම සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි මෛත්‍රිය පතුරුවා වාසය කරයි යන අර්ථයයි. මෛත්‍රිය ගැන කියවෙන බැවින් ‘සබ්බ’ ශබ්දය සත්ත්වයන් විෂය කරගන්නා එකකි. එය දීර්ඝ කොට පවසන ලද්දකි. එබැවින් සියලු සත්ත්ව සමූහය නම් වූ ප්‍රජාව මොහුට ඇත යන අර්ථයෙන් පද අර්ථ දක්වන්නේ ‘සබ්බාවන්තන්ති සබ්බසත්තවන්තං’ යැයි පැවසීය. මෙහි ‘සබ්බධි’ යන්නෙන් දිශා නියමය අනුව හා දේශ නියමය අනුව සීමා රහිතව පැතිරවීම (අනෝධිසෝ ඵරණය) පවසන ලදී. ‘සබ්බත්තතාය සබ්බාවන්තං’ යන්නෙන් සත්ත්ව නියමය (සත්තෝධි) අනුව පවසන ලදී. එබැවින් ‘අනෝධිසෝ දස්සනත්ථං’ යැයි පවසන ලදී. එකම අර්ථයක් විවිධ ක්‍රමවලින් හඟවන බැවින් ඒවා පරියාය (වේවචන) නම් වේ. ‘විපුල’ ආදී ශබ්ද ද මෙහි එවැනි පරියාය පද බව අදහසයි. එබැවින් ‘විපුලේනාති ඒවමාදිපරියායදස්සනතෝ’ යැයි පැවසීය. පරියාය දැක්වීමේදී පෙර ගන්නා ලද පද නැවත ද ගනු ලැබේ. උදාහරණයක් ලෙස ‘සද්ධා සද්දහනා’ යන්නෙහි පැවසූ සද්ධා පදය නැවත ඉන්ද්‍රිය පරියාය දැක්වීමේදී ‘සද්ධා සද්ධින්ද්‍රියං’ ලෙස දක්වා ඇත. ‘තථා’ ශබ්දය හෝ ‘ඉති’ ශබ්දය මෙහි වදාරා නැත. ‘මෙත්තාසහගතේන චේතසා ඒකං දිසං ඵරිත්වා විහරති’ යන මෙයට අනුව පවතින තථා හා ඉති ශබ්ද ඒ ඵරණයන්ට පසුව එන ස්ථානවලට නොගැලපෙන බැවින් ඒවා වදාරා නැත. එබැවින් නැවත ‘මෙත්තාසහගතේන චේතසා’ යැයි පවසන ලදී. පැවසූ අර්ථයම නැවත පැවසීම ‘නිගමනය’ නම් වේ. එබැවින් ‘නිගමනවසෙන වා ඒතං වුත්තං’ යැයි කීය. සමාප්ත කිරීමේ අර්ථයෙන් පැවසූ දෙයම නැවත පැවසීම නිගමනය නොවේද? මෙය දෝෂයක් නොවේ, ඕධිස-අනෝධිස ඵරණයන් සමාප්ත කිරීමේදීම පවසන ලද බැවිනි. ‘විපුලේන’ යනු මහත් වූ අරමුණක් ගත්, අසුභ කමටහන් ආදියේදී මෙන් අරමුණෙන් කොටසක් පමණක් නොගෙන ඉතිරි රහිතව මුළුමනින්ම ගැනීමේ අර්ථයෙන් ‘ඵරණවසෙන විපුලතා දට්ඨබ්බා’ යැයි පවසන ලදී.

Kilesavikkhambhanasamatthatādīhi mahattaṃ gataṃ, mahantehi vā uḷāracchandacittavīriyapaññehi gataṃ paṭipannanti mahaggataṃ. Tayidaṃ yasmā ekantato rūpāvacaraṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘bhūmivasena mahaggata’’nti. Niruḷho hi rūpārūpāvacaresu mahaggatavohāro. Paguṇavasenāti pakārato guṇitaṃ bahulīkataṃ paguṇaṃ, tassa vasena, subhāvitabhāvenāti attho. Taṃ hi pamāṇaṃ gahetuṃ asakkuṇeyyatāya appamāṇaṃ nāma hoti. Appamāṇasattārammaṇavasenāti aparimāṇasattārammaṇakaraṇavasena. Sayampi verarahitattā, taṃsamaṅgino verābhāvahetuttā ca averaṃ. Tayidaṃ dvayaṃ yato labhati, taṃ dassetuṃ ‘‘byāpādapaccatthikappahānenā’’ti vuttaṃ. Cetaso byāpattivasena hananato byāpajjaṃ, cetasikaṃ asātaṃ, tadabhāvato abyāpajjaṃ. Tenāha ‘‘niddukkha’’nti. Taṃ panassa abyāpajjattaṃ pañcaviññāṇādīnaṃ viya na sabhāvato, atha kho paccatthikavivekatoti dassento ‘‘domanassappahānato’’ti āha. Ayanti idha yathānītaṃ appamaññāvibhaṅge (vibha. 642), tesu tesu ca suttapadesesu (ma. ni. 1.459; 2.309, 315) āgataṃ mettābrahmavihāravikubbanamāha.

කෙලෙස් යටපත් කිරීමට ඇති සමර්ථ බව ආදියෙන් මහත් බවට පත් වූ බැවින් හෝ, උදාර වූ ඡන්දය, චිත්තය, වීර්යය හා ප්‍රඥාව ඇති ශ්‍රේෂ්ඨ උතුමන් විසින් පුරුදු කරන ලද බැවින් ‘මහග්ගත’ නම් වේ. මෙය ඒකාන්තයෙන්ම රූපාවචර බැවින් ‘භූමි වශයෙන් මහග්ගත’ යැයි පවසන ලදී. රූප-අරූපාවචර ධර්මයන්හි මහග්ගත යන ව්‍යවහාරය රූඪ වී ඇත. ‘පගුණවසෙන’ යනු විවිධ ආකාරයෙන් පුරුදු කරන ලද, බහුලව වඩන ලද, පුහුණු කරන ලද යන අර්ථයයි. එම භාවනා චිත්තය ප්‍රමාණය කළ නොහැකි බැවින් ‘අප්පමාණ’ නම් වේ. අප්‍රමාණ සත්ත්වයන් අරමුණු කරන බැවින් ‘අප්පමාණ සත්තාරම්මණ’ නම් වේ. තමාම වෛර රහිත වූ බැවින් ද, එම මෛත්‍රී සිතින් යුක්ත වන්නාගේ වෛරය නැති කිරීමට හේතු වන බැවින් ද ‘අවේර’ නම් වේ. මෙම කරුණු දෙක ලැබෙන ආකාරය දැක්වීමට ‘බ්‍යාපාදපච්චත්ථිකප්පහානේන’ යැයි වදාරන ලදී. සිතේ විකෘති බවින් පීඩා කරන බැවින් ‘බ්‍යාපජ්ජ’ හෙවත් චෛතසික දුකයි, එය නොමැති බැවින් ‘අබ්‍යාපජ්ජ’ නම් වේ. එබැවින් ‘නිද්දුක්ඛං’ යැයි පැවසීය. එම අබ්‍යාපජ්ජ බව පංච විඤ්ඤාණයන්ගේ මෙන් ස්වභාවයෙන්ම වන්නක් නොව, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් දුරු වීමෙන් වන බව දැක්වීමට ‘දෝමනස්සප්පහානතෝ’ යැයි පැවසීය. මෙය වනාහි මෙහිදී අප්පමඤ්ඤා විභංගයෙහි හා ඒ ඒ සූත්‍ර පදයන්හි එන මෛත්‍රී බ්‍රහ්මවිහාර විකුබ්බනය (ප්‍රභේදය) පවසයි.

255. ‘‘Tathā’’ti iminā imissā ‘‘pañcahākārehi, sattahākārehi, dasahākārehī’’ti ākāravibhāgena paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 2.22) vuttāya ca vikubbanāya [Pg.366] majjhe bhinnasuvaṇṇassa viya bhedābhāvamupasaṃharati odhisopharaṇaanodhisopharaṇadisāpharaṇavasena desanāya āgatattā. Kevalaṃ panettha paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 2.22) viya sattodhi na gahitoti ayameva viseso. Yampīti vikubbanaṃ sandhāyāha.

255. ‘තථා’ යන මෙයින්, මෙම මෛත්‍රී විකුබ්බනය ද, පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි ආකාර පහකින්, හතකින් හා දහයකින් ආකාර බෙදා දැක්වූ විකුබ්බනය ද අතර, මැදින් කැපූ රන් කැටයක් මෙන් වෙනසක් නොමැති බව ගළපා දක්වයි. ඒ ඕධිස-ඵරණ, අනෝධිස-ඵරණ හා දිසා-ඵරණ වශයෙන් දේශනාව පැමිණ ඇති බැවිනි. කේවල වශයෙන් මෙහි පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි මෙන් ‘සත්තෝධි’ (සත්ත්ව සීමාවන්) ගෙන නොමැති වීම පමණක් මෙහි ඇති විශේෂයයි. ‘යම්පි’ යන්නෙන් විකුබ්බනය අදහස් කොට පැවසීය.

Idāni bhedābhāvadassanamukhena uddesato ānītaṃ paṭisambhidāmaggapāḷiṃ niddesato dassetvā tassā anuttānapadavaṇṇanaṃ kātuṃ ‘‘tattha cā’’tiādimāha.

දැන් භේදයක් නැති බව දැක්වීම මූලික කොට උද්දේශ වශයෙන් ගෙනෙන ලද පටිසම්භිදාමග්ග පාලිය නිද්දේස වශයෙන් දක්වා, එහි අප්‍රකට පදයන් විවරණය කිරීමට ‘තත්ථ චා’ යනාදිය පැවසීය.

256. Tattha sabbe sattāti sabba-saddo kāmaṃ padesasabbavisayo, na sabbasabbavisayo yathā ‘‘sabbaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.119-120), ‘‘sattā’’ti pana padena paricchinnaṃ attano visayaṃ asesetvāva pariyādiyatīti āha ‘‘anavasesapariyādānameta’’nti.

256. එහි ‘සබ්බේ සත්තා’ යන්නෙහි ‘සබ්බ’ ශබ්දය යම් ප්‍රදේශයකට සීමා වූ සියල්ල අරමුණු කරයි. ‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං’ යන්නෙහි මෙන් සියලුම දේ අරමුණු නොකරයි. ‘සත්තා’ යන පදයෙන් සීමා කරන ලද තමාගේ විෂයය ඉතිරි රහිතවම ග්‍රහණය කරන බැවින් ‘අනවසේසපරියාදානමේතං’ යැයි පැවසීය.

Tatrāti tasmiṃ rūpe. Sattoti sajjanakiccena chandādipariyāyena lobhena āsatto laggo. Tatrāti vā karaṇe bhummaṃ, tena chandādināti attho.

‘තත්‍රා’ යනු එම රූපයෙහිය. ‘සත්තෝ’ යනු ඇලෙන ස්වභාවය ඇති ඡන්දය ආදී පරියාය වචනයක් වූ ලෝභයෙන් තදින් ඇලුනු, ලැගගත් තැනැත්තාය. එසේත් නැත්නම් ‘තත්‍රා’ යනු කරණ අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තියයි. එම ඡන්දය ආදියෙන් යන අර්ථයයි.

Yadi sattatāya sattā, kathaṃ vītarāgesūti āha ‘‘ruḷhīsaddenā’’tiādi. Avītarāgesu ruḷhena, avītarāgesu vā pavattitvā indriyabaddhakhandhasantānatāya taṃsadisesu vītarāgesu ruḷhena saddena. Atha vā kiñci nimittaṃ gahetvā satipi aññasmiṃ tannimittayutte katthaci visaye sammutiyā cirakālatāya nimittavirahepi pavatti ruḷhī nāma yathā ‘‘gacchantīti gāvo’’ti, evaṃ sattasaddassāpi ruḷhībhāvo daṭṭhabbo. Bhūtapubbagatiyā vā vītarāgesu sattavohāro daṭṭhabbo. Satvayogatoti ettha satvaṃ nāma buddhi, vīriyaṃ, tejo vā, tena yogato sattā, yathā ‘‘nīlaguṇayogato nīlo paṭo’’ti.

ඇලෙන ස්වභාවය නිසා ‘සත්ත’ නම් වේ නම්, වීතරාගී උතුමන්ට එය ගැලපෙන්නේ කෙසේදැයි ප්‍රශ්න කළහොත්, එය රූඪි ශබ්දයක් ලෙස සලකන්නැයි ‘රූළ්හීසද්දේනා’ යනාදිය පැවසීය. වීතරාගී නොවන අය කෙරෙහි රූඪි වූ ශබ්දයෙන් හෝ, ඔවුන් කෙරෙහි පැවතී ඉන්ද්‍රියයන්ට බැඳුනු ස්කන්ධ සන්තතියක් ඇති බැවින් ඔවුන් හා සමාන වූ වීතරාගී උතුමන් කෙරෙහි ද රූඪි ශබ්දයක් ලෙස යෙදේ. එසේත් නැත්නම් යම් නිමිත්තක් ගෙන, වෙනත් තැනක එම නිමිත්ත තිබුණද, සම්මුතියෙහි බොහෝ කලක් පැවතීම නිසා නිමිත්ත නැති තැන ද යෙදීම රූඪියයි. ‘යන බැවින් ගවයෝ (ගාවෝ) නම් වේ’ යන්නෙහි මෙන් සත්ත ශබ්දයේ ද රූඪි බව දත යුතුය. එසේත් නැත්නම් අතීතයේ පැවති තත්ත්වය අනුව (භූතපුබ්බගතියෙන්) වීතරාගී උතුමන්ට ද සත්ත්ව ව්‍යවහාරය දත යුතුය. ‘සත්ව යෝගතෝ’ යන්නෙහි සත්ව යනු බුද්ධිය, වීර්යය හෝ තේජසයි. එම ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ‘සත්ත’ නම් වේ. ‘නිල් ගුණයෙන් යුක්ත බැවින් නිල් රෙද්ද’ යැයි පවසන්නාක් මෙනි.

Pāṇanti etenāti pāṇanaṃ, assāsapassāsā, tassa kammaṃ pāṇanatā, tāya, assāsapassāsasampayogenāti attho. Bhūtattāti kammakilesehi jātattā. Pūraṇato, galanato ca puggalāti neruttā. Sattā hi nibbattantā taṃtaṃsattanikāyaṃ pūrentā viya honti, sabbāvatthanipātitāya ca galanti cavantīti attho. Apariññātavatthukānaṃ ‘‘attā’’ti [Pg.367] bhavati ettha abhidhānaṃ, cittañcāti attabhāvo, sarīraṃ, khandhapañcakameva vā. Tanti khandhapañcakaṃ. Upādāyāti gahetvā upādānaṃ nissayaṃ katvā. Paññattimattasambhavatoti paramatthato asantepi sattasaññite paññattimattena sambhavato.

'පාණ' යනු මෙයින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරන බැවින් 'ප්‍රාණය' (ප්‍රාණනය) යි, එනම් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝය. එහි ක්‍රියාව ප්‍රාණනභාවයයි. එයින් අදහස් කෙරෙන්නේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් සමඟ යෙදීමයි. 'භූතත්තා' යනු කර්ම ක්ලේශයන්ගෙන් උපන් බැවිනි. පුරවන බැවින් සහ ගිලිහෙන බැවින් 'පුද්ගල' යැයි ව්‍යාකරණඥයෝ පවසති. සත්ත්වයෝ උපදින කල්හි ඒ ඒ සත්ත්ව නිකායන් පුරවන්නාක් මෙන් වෙති, සියලු අවස්ථාවන්හිදී වැටෙන (චුත වන) බැවින් 'ගලන්ති' (ගිලිහෙති) යන්නෙහි අර්ථයයි. වස්තුව (යථාර්ථය) පිරිසිඳ නොදන්නා අයට මෙහි 'ආත්මය' යන නාමය සහ සිත ඇති වේ; එය ශරීරය හෙවත් අත්භවයයි, නැතහොත් පංචස්කන්ධයම වේ. 'තං' යනු ඒ පංචස්කන්ධයයි. 'උපාදාය' යනු ගෙන හෙවත් උපාදානය ඇසුරු කොට යන්නයි. 'පඤ්ඤත්තිමත්තසම්භවතෝ' යනු පරමාර්ථ වශයෙන් නැති වුවද සත්ත්ව යැයි සම්මත කරගත් පඤ්ඤප්ති මාත්‍රයක් ලෙස පවතින බැවිනි.

Yathā ca sattāti vacananti yathā satta-saddo yathāvuttenaṭṭhena nippariyāyato padesavuttipi ruḷhīvasena anavasesapariyādāyako. Sesānipīti pāṇādivacanānipi. Tānipi hi rūpārūpabhavūpagacatutthajjhānādisamaṅgīnaṃ assāsapassāsābhāvato avinipātadhammānaṃ pugalanassa abhāvato padesavuttīni. Ruḷhīvasena āropetvā yathāvuttāya ruḷhiyā vasena katthaci visaye avijjamānampi pāṇapuggalabhāvaṃ āropetvā. Yadi sādhāraṇato sattavevacanānīti gahetvā anodhisopharaṇā mettā vuccati, atha kasmā pañcaheva ākārehi vuttāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘kāmañcā’’tiādi. Keci panāhu ‘‘na kho panetāni ‘‘sattā’’tiādīni padāni vevacanatāmattaṃ upādāya gahitāni, yato jantuādīnampi gahaṇaṃ āpajjeyya, atthavisesaṃ pana nimittabhūtaṃ upādāya gahitānī’’ti, te sandhāyāha ‘‘ye panā’’tiādi. Tattha atthatoti sajjanaṭṭhena sattā, pāṇanaṭṭhena pāṇāti evamādiatthato. Tesaṃ taṃ matimattanti dassento āha ‘‘anodhisopharaṇā virujjhatī’’ti. Kasmā? Keci sattā, keci pāṇā, keci puggalāti āpajjanato. Tathā atthaṃ aggahetvāti sattādisaddā sappadesavisayāti evamatthaṃ aggahetvā pubbe vuttanayena nippadesavisayāti evamatthaṃ gahetvāti adhippāyo. Tenāha ‘‘imesū’’tiādi. Pañcasu ākāresūti ‘‘sabbe sattā’’tiādinā pāḷiyaṃ (paṭi. ma. 2.22) āgatesu pañcasu bhāvanākāresu. Aññataravasenāti yassa kassaci vasena.

'සත්තා' යන වචනය මෙන්ම 'සත්ත' ශබ්දය ද ඉහත කී අර්ථයෙන් සැබැවින්ම එක් කොටසකට පමණක් අදාළ වුවද, සම්මුති (රූළ්හී) වශයෙන් සියල්ලම ඇතුළත් කර ගනී. 'සේසානිපි' යනු 'පාණ' ආදී වචන ද වේ. මන්ද, රූප හා අරූප භවයන්හි උපන් අයට සහ චතුර්ථ ධ්‍යානාදියට සමවැදුණු අයට ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නොමැති බැවින්ද, අපායට නොවැටෙන ස්වභාවය ඇති ආර්යයන්ට 'පුද්ගල' (අපායට වැටෙන අර්ථය) යන වචනය අදාළ නොවන බැවින්ද, එම වචන එක් කොටසකට පමණක් අදාළ වේ. සම්මුති වශයෙන් ආරෝපණය කොට, එනම් කලින් කී සම්මුතියට අනුව කිසියම් අරමුණක විද්‍යමාන නොවන 'පාණ' හෝ 'පුද්ගල' භාවය ආරෝපණය කොට, පොදුවේ සත්ත්වයා යන පර්යාය වචනයක් ලෙස ගෙන අප්‍රමාණ වූ මෙත්තාව පවසන්නේ නම්, එවිට 'ඇයි ආකාර පහකින් පමණක් වදාළේ?' යන ප්‍රශ්නය අරමුණු කරගෙන 'කාමඤ්චා' යනාදිය වදාළහ. ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසන්නේ 'සත්ත' ආදී මෙම පද පර්යාය වචන මාත්‍රයක් ලෙස පමණක් නොගන්නා බවයි. මන්ද, එසේ වුවහොත් 'ජන්තු' ආදී වචන ද ඇතුළත් විය යුතු බැවිනි. ඒ වෙනුවට විශේෂිත අර්ථයක් නිමිත්ත කරගෙන මේවා ගෙන ඇතැයි ඔවුහු පවසති. ඔවුන් අදහස් කරමින් 'යේ පනා' යනාදිය වදාළහ. එහි අර්ථය නම්: ඇලෙන අර්ථයෙන් 'සත්ත' ද, ප්‍රාණය පවත්වන අර්ථයෙන් 'පාණ' ද යනාදී වශයෙනි. එය ඔවුන්ගේ මතයක් පමණක් බව දක්වමින් 'අනෝධිසෝඵරණා විරුජ්ඣතී' (අප්‍රමාණ පැතිරවීමට විරුද්ධ වේ) යැයි වදාළහ. ඒ මන්ද? ඇතැම් සත්ත්වයන් ඇලෙන ස්වභාව ඇති බවත්, ඇතැමුන් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරන බවත්, ඇතැමුන් අපායට වැටෙන බවත් ලෙස බෙදීමක් සිදු වන බැවිනි. එබැවින් එලෙස අර්ථ නොගෙන 'සත්ත' ආදී වචන එක් කොටසකට පමණක් අදාළ වන බව පූර්වෝක්ත ක්‍රමයට අනුව සලකා, සියල්ලම ඇතුළත් වන අයුරින් ගත් බව අදහසයි. එබැවින් 'ඉමේසු' යනාදිය වදාළහ. 'පඤ්චසු ආකාරේසු' යනු 'සබ්බේ සත්තා' ආදී වශයෙන් පෙළෙහි එන භාවනා ආකාර පහයි. 'අඤ්ඤතරවසේන' යනු ඉන් කිසියම් ආකාරයක් මඟිනි.

257. Idāni dvāvīsatiyā bhāvanākāresu appanā pariggahetvā dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Byāpādarahitāti domanassabyāpādarahitā. Tasmāti yasmā na kevalaṃ yathāvuttaākāravibhāgamattato appanāvibhāgo, tasmā. Imesupi padesūti ‘‘sabbe sattā averā hontū’’tiādikoṭṭhāsesupi. Yaṃ yaṃ pākaṭaṃ hotīti yadipi pubbabhāge [Pg.368] tattha tattha abhinivese anekakoṭṭhāsavaseneva manasikāraṃ pavatteti, bhāvanāya samijjhanakkhaṇe pana tattha yaṃ paguṇataratāya supākaṭaṃ hoti, tassa vasena appanā hoti, yathā taṃ dvattiṃsākāre. Tattha pana ārammaṇaṃ, idha bhāvanākāroti ayameva viseso. Catunnanti catunnaṃ catunnaṃ. Byāpanicchālopena hi niddiṭṭhaṃ. Esa nayo sesesupi.

257. දැන් භාවනා ආකාර විසි දෙකෙහි අප්පනාව හඳුනා ගැනීමට 'එත්ථ ච' යනාදිය වදාළහ. 'ව්‍යාපාද රහිතා' යනු දෝමනස්ස සංඛ්‍යාත ව්‍යාපාදයෙන් තොර වූ යන්නයි. 'තස්මා' යනු හුදෙක් ඉහත කී ආකාර බෙදීමෙන් පමණක් අප්පනා බෙදීම සිදු නොවන බැවිනි. 'ඉමේසුපි පදේසු' යනු 'සබ්බේ සත්තා අවේරා හොන්තු' ආදී කොටස්වල ද වේ. 'යං යං පාකටං හෝති' යනු මුල් අවස්ථාවේදී විවිධ කොටස් කෙරෙහි මනසිකාරය පැවැත්වුවද, භාවනාව සාර්ථක වන මොහොතේදී වඩාත් පුහුණු වූ, ඉතා පැහැදිලි වූ කොටසක් ඇසුරින් අප්පනාව ඇති වේ; එය ද්වත්තිංසාකාර භාවනාවේ මෙනි. එහිදී අරමුණ ප්‍රධාන වේ, මෙහිදී භාවනා ආකාරය ප්‍රධාන වේ; වෙනස එය පමණි. 'චතුන්නං' යනු හතර බැගින් වූ ආකාරයන්ය. ව්‍යපනිච්ඡා (නැවත කීම) ඉවත් කිරීමෙන් දක්වන ලදී. සෙසු ආකාරවල ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Liṅgavasena vuttaṃ tesaṃ pacurato labbhamānattā. Tatiyā pana pakati yadipi paṭhamadukena na saṅgahitā, dutiyadukena pana tikena ca saṅgahitā eva.

ලිංග වශයෙන් (ස්ත්‍රී-පුරුෂ) වදාරන ලද්දේ ඔවුන් බහුලව දක්නට ලැබෙන බැවිනි. තෙවන ස්වභාවය (නපුංසක) පළමු යුගලයෙන් ඇතුළත් නොවුණද, දෙවන යුගලයෙන් සහ තෙවන ත්‍රිත්වයෙන් නිසැකවම ඇතුළත් වේ.

Iti sabbānipīti anodhisopharaṇe vīsati, odhisopharaṇe aṭṭhavīsati, disāpharaṇe cattāri satāni, asīti cāti evaṃ sabbānipi. Sata-saddāpekkhāya napuṃsakaniddeso.

'ඉති සබ්බානිපි' යනු: අප්‍රමාණ පැතිරවීමේදී විස්සක් ද, සීමා සහිත පැතිරවීමේදී විසි අටක් ද, දිශානුගතව පැතිරවීමේදී හාරසිය අසූවක් ද ලෙස සියල්ලම වේ. 'සත' (සියය) ශබ්දය කෙරෙහි අපේක්ෂාවෙන් මෙය නපුංසක ලිංගයෙන් දක්වා ඇත.

258. Evaṃ mettābhāvanaṃ vibhāvetvā idāni tattha ānisaṃse vibhāvetuṃ ‘‘itī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha sesā janāti mettāya cetovimuttiyā alābhino. Samparivattamānāti dakkhiṇena passena asayitvā sabbaso parivattamānā. Kākacchamānāti ghurughurupassāsavasena vissaraṃ karontā. Sukhaṃ supatīti ettha duvidhāsupanā sayane piṭṭhippasāraṇalakkhaṇā, kiriyāmayacittehi avokiṇṇabhavaṅgappavattilakkhaṇā ca. Tatthāyaṃ ubhayathāpi sukhameva supati. Yasmā saṇikaṃ nipajjitvā aṅgapaccaṅgāni samodhāya pāsādikena ākārena sayati, niddokkamanepi jhānaṃ samāpanno viya hoti. Tenāha ‘‘evaṃ asupitvā’’tiādi.

258. මෙසේ මෙත්තා භාවනාව විස්තර කොට, දැන් එහි ආනිසංස විස්තර කිරීමට 'ඉතී' යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි 'සේසා ජනා' යනු මෙත්තා චේතෝවිමුක්තිය නොලද අයයි. 'සම්පරිවත්තමානා' යනු දකුණු පසින් පමණක් සැතපී නොසිට, හැම අතටම පෙරළෙමින් සිටීමයි. 'කාකච්ඡමානා' යනු ගොරවන හඬින් යුතුව නිදා ගැනීමයි. 'සුඛං සුපති' යන්නෙහි නිදා ගැනීම දෙවදෑරුම් වේ: ඇඳෙහි දිගාවී සිටීම සහ ක්‍රියා සිත්වලින් තොරව භවංග සිත පැවැත්මයි. මෙහිදී යෝගියා මේ ආකාර දෙකෙන්ම සැපසේ නිදයි. මන්ද ඔහු සෙමින් සැතපී, ශරීර අවයව මැනවින් තබාගෙන ප්‍රසාදජනක ලෙස නිදාගන්නා බැවිනි. නිද්‍රාවට පත්වන විට පවා ධ්‍යානයට සමවැදුණෙකු මෙන් වේ. එබැවින් 'එවං අසුපිත්වා' යනාදිය වදාළහ.

Niddākāle sukhaṃ alabhitvā dukkhena suttattā eva paṭibujjhanakāle sarīrakhedena nitthunanaṃ, vijambhanaṃ, ito cito viparivattanañca hotīti āha ‘‘nitthunantā vijambhantā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhantī’’ti. Ayaṃ pana sukhena suttattā sarīrakhedābhāvato nitthunanādirahitova paṭibujjhati. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ appaṭibujjhitvā’’tiādi. Sukhapaṭibodho ca sarīravikārābhāvenāti āha ‘‘sukhaṃ nibbikāra’’nti.

නින්දේදී සැපක් නොලබා දුකසේ නිදන බැවින්ම, පිබිදෙන විට ශරීර වෙහෙස නිසා කෙඳිරිගෑම, ඇඟ මැලි කැඩීම සහ එහා මෙහා පෙරළීම සිදු වේ; එබැවින් 'කෙඳිරිගාමින්, ඇඟ මැලි කඩමින්, පෙරළෙමින් දුකසේ පිබිදෙති' යැයි වදාළහ. නමුත් මෙම යෝගියා සැපසේ නිදන බැවින් ශරීර වෙහෙසක් නැති නිසා කෙඳිරිගෑම ආදියෙන් තොරවම පිබිදෙයි. එබැවින් 'එවං අප්පටිබුජ්ඣිත්වා' යනාදිය වදාළහ. ශරීරයේ විකෘති බවක් නැති බැවින් සැපසේ පිබිදීමක් ඇති වේ; එබැවින් 'සැපසේ විකෘති නොවී' යැයි වදාළහ.

‘‘Bhaddakameva [Pg.369] supinaṃ passatī’’ti idaṃ anubhūtapubbavasena, devatūpasaṃhāravasena cassa bhaddakameva supinaṃ hoti, na pāpakanti katvā vuttaṃ. Tenāha ‘‘cetiyaṃ vandanto viyā’’tiādi. Dhātukkhobhahetukampi cassa bahulaṃ bhaddakameva siyā yebhuyyena cittajarūpānuguṇatāya utuāhārajarūpānaṃ.

'යහපත් සිහිනම දකියි' යන්න පෙර අත්දැකීම් අනුව සහ දේවතාවුන් සිහින පෙන්වීම අනුව යහපත් සිහිනම දකින බවත්, පව්කාර සිහින නොදකින බවත් අදහස් කරමින් වදාරන ලදී. එබැවින් 'චෛත්‍යයක් වඳින්නාක් මෙන්' යනාදිය වදාළහ. ධාතු කෝප වීම නිසා ඇතිවන සිහින පවා බොහෝ දුරට යහපත් ඒවාම වෙයි; මන්ද, සෘතු සහ ආහාර නිසා හටගන්නා රූපයන් බොහෝ විට චිත්තජ රූපයන්ට අනුකූල වන බැවිනි.

Ure āmuttamuttāhāro viyāti gīvāya bandhitvā ure lambitamuttāhāro viyāti kehici vuttaṃ. Taṃ ekāvalivasena vuttaṃ siyā, anekaratanāvalisamūhabhūto pana muttāhāro aṃsappadesato paṭṭhāya yāva kaṭippadesassa heṭṭhābhāgā palambanto ure āmukkoyeva nāma hoti.

'ළෙහි පැළඳි මුතු මාලයක් මෙන්' යන්නෙන් ඇතැම් අය පවසන්නේ ගෙලෙහි බැඳ ළෙහි එල්ලෙන මුතු මාලයක් වැනි බවයි. එය එක් පේළියක මුතු මාලයක් ගැන වන්නට පුළුවන. නමුත් බොහෝ රත්න පේළිවලින් යුත් මුතු මාලයක් උරහිසේ සිට ඉණ දක්වා පහළට එල්ලුණ ද ළෙහි පැළඳි බවම කියැවේ.

Tatthevāti pāṭaliputteyeva. Sakkā nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā desassa khematāya, tassa tassa padesassa ramaṇīyatāya ca.

'තත්ථේව' යනු පාටලීපුත්‍රයෙහිමය. එම ප්‍රදේශයේ ආරක්ෂිත බව නිසාත්, ඒ ඒ ස්ථානවල පවතින රමණීය බව නිසාත් එහි හිඳ ගැනීමට හෝ සැතපීමට හැකියාව ඇත.

Dasāva anto dasanto, vatthassa osānanto.

දසාවම (දාරයම) කෙළවර බැවින් 'දසන්ත' නම් වේ, එය වස්ත්‍රයක අවසාන කෙළවරයි.

Samappavattavāsanti tattha tattha vihāre samappavattavattavāsaṃ. Thero kira attanā paviṭṭhapaviṭṭhavihāre ‘‘ahamettha āgantuko’’ti acintetvā tattha tattha yathārahaṃ attanā kātabbavattāni paripūrento eva vihāsi. Apare pana bhaṇanti sabbasattesu samappavattamettāvihāravāsaṃ. Ayaṃ hi thero arahattādhigamato pubbepi mettāvihārī ahosi.

"සමප්පවත්තවාසන්ති" යනු ඒ ඒ විහාරයන්හි සමසේ පවත්වන වත් පිළිවෙත් ඇතිව වාසය කිරීමයි. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ වැඩම කළ ඒ ඒ විහාරයන්හිදී, "මම මෙහි ආගන්තුකයෙකැ"යි නොසිතා, ඒ ඒ තැන්හි තමන් විසින් කටයුතු වූ වත් පිළිවෙත් නිසි පරිදි සම්පූර්ණ කරමින්ම වාසය කළ සේක. තවත් පිරිසක් පවසන්නේ සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි සමව පවත්වන මෙත්තා විහාරයෙන් වාසය කිරීම (සමප්පවත්තවාසය) කියායි. මේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ අර්හත්ත්වයට පත්වීමට පෙර සිටම මෙත්තා විහාරීව (මෛත්‍රියෙන් යුක්තව) වාසය කළ සේක.

Vanantare ṭhitoti thero kira tathā samappavattavāsavasena caramāno ekadivasaṃ aññataraṃ ramaṇīyaṃ vanantaraṃ disvā tattha aññatarasmiṃ rukkhamūle samāpattiṃ samāpajjitvā yathāparicchedena tato uṭṭhito attano guṇāvajjanahetukena pītisomanassena udānento ‘‘yāvatā upasampanno’’ti gāthaṃ abhāsi. Tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘vanantare ṭhito’’ti paṭhamagāthā ṭhapitā. Tattha gajjamānakoti sīhagajjitaṃ gajjanto. Guṇamesantoti attano guṇasamudayaṃ gavesanto paccavekkhanto.

"වනන්තරේ ඨිතෝ" යනු ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ එලෙස සමසේ පවත්වන වාසය ඇතිව හැසිරෙනුයේ, එක් දිනක් එක්තරා රමණීය වනාන්තරයක් දැක, එහි එක්තරා රුක් මුලක සමවතට සම වැදී, නියමිත කාලයෙන් පසු එයින් නැගී සිට තමන්ගේ ගුණ මෙනෙහි කිරීම හේතුවෙන් හටගත් ප්‍රීති සොම්නසින් යුතුව "යාවතා උපසම්පන්නෝ" යන ගාථාව උදානයක් ලෙස වදාළ සේක. ඒ අර්ථය දැක්වීම සඳහා "වනන්තරේ ඨිතෝ" යන පළමු ගාථාව තබන ලදී. එහි "ගජ්ජමානකෝ" යනු සිංහ නාදයක් පවත්වන්නා වූ යන්නයි. "ගුණමේසන්තෝ" යනු තමන්ගේ ගුණ සමූහය සොයන්නා වූ, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නා වූ යන්නයි.

Maṇilarukkhe nivāsitāya taṃ devataṃ ‘‘maṇiliyā’’ti voharanti, tasmā sā devatāpi ‘‘ahaṃ, bhante, maṇiliyā’’ti āha. Rukkhadevatānaṃ hi yebhuyyena nivāsarukkhavasena vohāro yathā phandanadevatāti. Tatthevāti cittalapabbateyeva.

මණිල වෘක්ෂයෙහි වාසය කරන බැවින් ඒ දේවතාවියට "මණිලියා" යැයි ව්‍යවහාර කරති. එබැවින් ඒ දේවතාවිය ද "ස්වාමීනි, මම මණිලියා වෙමි"යි පැවසුවාය. වෘක්ෂ දේවතාවුන්ගේ නාමය බොහෝ විට වාසය කරන වෘක්ෂයේ නාමය අනුව පවතියි. "ඵන්දන දේවතා" යන්නාක් මෙනි. "තත්ථේව" යනු චිත්තල පර්වතයෙහිම යන්නයි.

‘‘Balavapiyacittatāyā’’ti [Pg.370] iminā balavapiyacittatāmattenapi satthaṃ na kamati, pageva mettāya cetovimuttiyāti dasseti.

"බලවපියචිත්තතායා" යන්නෙන් බලවත් ප්‍රිය චිත්තයක් ඇති පමණින්ම අවි ආයුධ පවා හානි නොකරයි නම්, මෛත්‍රී චේතෝවිමුක්තිය ගැන කවර කතාදැයි දක්වයි.

Khippameva cittaṃ samādhiyati kenaci paripanthena parihīnajjhānassa byāpādassa dūrasamussāritabhāvato khippameva samādhiyati. Āsavānaṃ khayāyāti keci. Sesaṃ suviññeyyameva. Ettha ca kiñcāpi ito aññakammaṭṭhānavasena adhigatajjhānānampi sukhasupanādayo ānisaṃsā labbhanti, yathāha –

යම් කිසි අන්තරායකින් ධ්‍යානයෙන් පිරිහුණු තැනැත්තාගේ වුවද, ව්‍යාපාදය දුරින්ම බැහැර කළ බැවින් සිත ඉතා ඉක්මනින් සමාධිමත් වෙයි. ඇතැම්හු "ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම සඳහා" යැයි පවසති. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය. මෙහිදී මෛත්‍රී කර්මස්ථානයෙන් බැහැර වූ අන්‍ය කර්මස්ථානයන් මගින් ධ්‍යාන ලැබූවන්ට ද සුවසේ නිදා ගැනීම ආදී ආනිසංස ලැබෙතත්, මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Sukhaṃ supanti munayo, ajjhattaṃ susamāhitā;

Suppabuddhaṃ pabujjhanti, sadā gotamasāvakā’’ti. –

"අධ්‍යාත්මයෙහි මනාව පිහිටුවන ලද සිතැති මුනිවරයෝ සුවසේ නිදති. ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෝ සැමකල්හි මනාව අවදි වෙති."

Ca ādi, tathāpime ānisaṃsā brahmavihāralābhino anavasesā labbhanti byāpādādīnaṃ ujuvipaccanīkabhāvato brahmavihārānaṃ. Tenevāha ‘‘nissaraṇaṃ hetaṃ, āvuso, byāpādassa, yadidaṃ mettā cetovimuttī’’tiādi (dī. ni. 3.326; a. ni. 6.13). Byāpādādivasena ca sattānaṃ dukkhasupanādayoti tappaṭipakkhabhūtesu brahmavihāresu siddhesu sukhasupanādayo hatthagatā eva hontīti.

එසේ වුවද, බ්‍රහ්මවිහාරයන් ව්‍යාපාදාදී කෙලෙසුන්ට ඍජු ලෙසම ප්‍රතිවිරුද්ධ බැවින්, බ්‍රහ්මවිහාර ලාභීහු මෙම ආනිසංස සියල්ලම අවශේෂයක් නැතිව ලබති. එබැවින් "ඇවැත්නි, යම් මේ මෛත්‍රී චේතෝවිමුක්තියක් වේ ද, එය ව්‍යාපාදයෙන් නික්මීමයි" ආදී වශයෙන් වදාරන ලදී. ව්‍යාපාදාදිය හේතුවෙන් සත්ත්වයන්ට දුකසේ නිදා ගැනීමට සිදු වන අතර, එයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ බ්‍රහ්මවිහාරයන් සිද්ධ වූ විට සුවසේ නිදා ගැනීම ආදී ආනිසංස නියත වශයෙන්ම අත්පත් වන්නේය.

Karuṇābhāvanāvaṇṇanā

කරුණා භාවනා වර්ණනාව (කරුණා භාවනාව පිළිබඳ විස්තරය)

259. Karuṇanti karuṇābrahmavihāraṃ. Nikkaruṇatāyāti vihesāya, ‘‘idhekacco pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā aññataraññatarena vā sattānaṃ viheṭhanajātiko hotī’’ti evaṃ vuttaviheṭhaneti attho. Ādīnavanti dosaṃ. Yathā tathā sattānaṃ viheṭhanāya pāpako vipāko idha ceva samparāye ca. Tathā hi yo satte jīvitā voropanena vā aṅgapaccaṅgacchedanena vā dhanajāniyā vā alābhāya vā avāsāya vā anatthāya vā ayasatthāya vā parisaṃsakkanena vā antamaso yathāvajjadassanenapi viheṭheti, tassa so pamādavihāro diṭṭheva dhamme alābhāyapi hoti, laddhassa parihānāyapi hoti, tannimittaṃ pāpako kittisaddo abbhuggacchati, avisārado [Pg.371] parisaṃ upasaṅkamati maṅkubhūto, sammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā duggati pāṭikaṅkhā, sugatiyampi manussabhūto dujjaccopi hoti nīcakuliko, dubbaṇṇopi hoti duddasiko, bahvābādhopi hoti rogabahulo, duggatopi hoti appannapāno, appāyukopi hoti parittajīvitoti evamādianekānatthānubandhitā vihesāya paccavekkhitabbā, tappaṭipakkhato karuṇāya ānisaṃsā paccavekkhitabbā. Tena vuttaṃ ‘‘nikkaruṇatāya ādīnavaṃ karuṇāya ca ānisaṃsaṃ paccavekkhitvā’’ti. ‘‘Piyo hī’’tiādinā paṭhamaṃ piyapuggalādīsu anārambhassa kāraṇamāha. Piyaṃ hi puggalaṃ karuṇāyitumārabhantassa na tāva piyabhāvo vigacchati, avigate ca tasmiṃ kuto karuṇāyanā. Tenāha ‘‘piyaṭṭhāneyeva tiṭṭhatī’’ti. Sesapuggalesupi eseva nayo. Liṅgavisabhāgakālakatānaṃ akhettabhāve kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva.

259. "කරුණන්ති" යනු කරුණා බ්‍රහ්මවිහාරයයි. "නික්කරුණතායා" යනු විහේසාව හෙවත් හිංසා කිරීමයි. මෙලොව ඇතැම් පුද්ගලයෙක් අතින්, කැට කැබිලිතිවලින්, දඬුවලින්, ආයුධවලින් හෝ වෙනත් යමකින් සත්ත්වයන්ට හිංසා පීඩා කරන ස්වභාව ඇත්තෙක් වෙයි. මෙලෙස දක්වන ලද හිංසාව යන අර්ථයයි. "ආදීනවන්ති" යනු දෝෂයයි. යම් යම් අයුරින් සත්ත්වයන්ට හිංසා කිරීමේ පාපී විපාකය මෙලොවත් පරලොවත් ලැබෙයි. එනම්, යමෙක් සතුන් ජීවිතයෙන් තොර කිරීමෙන්, අඟපසඟ කැපීමෙන්, ධනය විනාශ කිරීමෙන්, ලාභ නොලැබීමට සැලැස්වීමෙන්, වාසස්ථාන අහිමි කිරීමෙන්, අනර්ථයට, අපකීර්තියට කටයුතු කිරීමෙන් හෝ අවසානයේ පවතින වරද පෙන්වා දීමෙන් පවා හිංසා කරයි ද, ඔහුගේ ඒ ප්‍රමාද විහාරය මෙලොවදීම ලාභ නැති වීමටත්, ලැබූ දේ පිරිහීමටත් හේතු වෙයි. ඒ හේතුවෙන් නරක කීර්තියක් පැතිරෙයි, විශාරද නොවී බියෙන් හා මලානික මුහුණින් යුතුව පිරිස මැදට යයි, මුළාවී කළුරිය කරයි, ශරීරය බිඳීමෙන් පසු දුගතිය අපේක්ෂා කළ යුතුය. සුගතියක මනුෂ්‍යයෙකු වුවද නීච කුලයක ඉපදීම නිසා හීන ජාති ඇත්තෙක් වෙයි, අවලස්සන බැවින් දැකීමට අප්‍රිය වෙයි, රෝග බහුල බැවින් බොහෝ ලෙඩ පීඩා ඇත්තෙක් වෙයි, ආහාර පාන අඩු බැවින් දුගී දුප්පත් වෙයි, ආයුෂ කෙටි බැවින් මඳ කලක් ජීවත් වෙයි. මෙසේ හිංසාවෙහි පවතින අනේකවිධ අනර්ථයන් මෙනෙහි කළ යුතුය. එයට ප්‍රතිපක්ෂව කරුණාවෙහි ආනිසංස මෙනෙහි කළ යුතුය. ඒ නිසා "හිංසාවෙහි ආදීනව ද කරුණාවෙහි ආනිසංස ද මෙනෙහි කොට" යැයි කියන ලදී. "පියෝ හි" යනාදියෙන් පළමුවෙන්ම ප්‍රිය පුද්ගලයා ආදීන් කෙරෙහි භාවනාව ආරම්භ නොකිරීමට හේතුව පවසයි. ප්‍රිය පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි කරුණාව දැක්වීමට උත්සාහ කරන්නාට තාමත් ප්‍රිය භාවය පහව නොයයි. ඒ ප්‍රිය භාවය පවතිද්දී කරුණාව කෙසේ නම් උපදී ද? එබැවින් "ප්‍රිය ස්ථානයෙහිම පවතියි" යැයි වදාළ සේක. සෙසු පුද්ගලයන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. ලිංග විභාග හා මළගිය අය අරමුණු නොකිරීමට හේතුව පෙර පවසන ලද්දේමය.

Yattha pana paṭhamaṃ ārabhitabbā, taṃ pāḷinayeneva dassetuṃ ‘‘kathañca bhikkhū’’tiādi āraddhaṃ. Tattha duggatanti daliddaṃ. So hi bhogapārijuññato sukhasādhanānaṃ abhāvena dukkhaṃ gato upagato duggatoti vuccati. Atha vā duggatanti dukkhena samaṅgibhāvaṃ gataṃ. Durupetanti kāyaduccaritādīhi upetaṃ. Gatikularūpādivasena vā tamabhāve ṭhito duggato. Kāyaduccaritādīhi upetattā tamaparāyaṇabhāve ṭhito durupetoti evamettha attho veditabbo. Paramakicchappattanti ativiya kicchamāpannaṃ mahābyasanaṃ nimuggaṃ. Appeva nāmāti sādhu vata.

යම් තැනක පළමුව ආරම්භ කළ යුතු ද, එය පාලි ක්‍රමයෙන්ම දැක්වීමට "කථඤ්ච භික්ඛු" යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි "දුග්ගතං" යනු දිළිඳු වූ තැනැත්තායි. ඔහු වස්තුව පිරිහීමෙන් හා සැප ලැබීමේ ක්‍රම නොමැති වීමෙන් දුකට පත් වූ බැවින් "දුග්ගත" යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත් "දුග්ගත" යනු දුක හා එක් වූ තැනැත්තායි. "දුරුපේතං" යනු කාය දුශ්චරිතාදියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ගති, කුල, රූප ආදියේ ස්වභාවයෙන් අඳුරු තත්ත්වයක සිටින තැනැත්තා දුග්ගත නම් වේ. කාය දුශ්චරිතාදියෙන් යුක්ත බැවින් අඳුරම ගමනාන්තය කොට ඇති තත්ත්වයක සිටින තැනැත්තා දුරුපේත නම් වේ. මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. "පරමකිච්ඡප්පත්තං" යනු අතිශයින්ම දුකට පත් වූ, මහා ව්‍යසනයක ගිලුණු තැනැත්තායි. "අප්පේව නාම" යනු "ඉතා යහපත්ය" යන්නයි.

Vadhetha nanti ‘‘ghātetha naṃ cora’’nti evaṃ pahitāya rañño āṇāya khādanīyampi…pe… denti ‘‘idāneva māriyamāno ettakampi sukhaṃ labhatū’’ti. Susajjitoti sukhānubhavane sannaddho.

"වධේථ නං" යනු "මේ සොරා මරා දමව්" යැයි රජු විසින් නිකුත් කරන ලද අණ අනුව, "දැන් මරණයට පත් කරනු ලබන මොහු මේ පමණකින් හෝ සැපක් ලබාවා"යි සිතා කෑම බීම ආදිය දෙති. "සුසජ්ජිතෝ" යනු සැප අනුභව කිරීම සඳහා සූදානම් වූ හෙවත් සැරසුණු යන්නයි.

Eteneva upāyenāti yena yena vidhinā etarahi yathāvutte paramakicchāpanne āyatiṃ vā dukkhabhāgimhi puggale karuṇāyituṃ karuṇā uppāditā, eteneva nayena. Piyapuggaleti piyāyitabbapuggale. Etarahi vā dissamānaṃ āyatiṃ vā bhāviniṃ dukkhappattiṃ gahetvā karuṇā pavattetabbāti sambandho. Majjhattaverīsupi eseva nayo. Yo hi so karuṇāya vatthubhūto duvidho puggalo vutto, kāmaṃ tattha karuṇābhāvanā sukheneva ijjhati, iminā pana bhikkhunā tattha bhāvanaṃ paguṇataraṃ katvā [Pg.372] sīmāsambhedaṃ kātuṃ tadanantaraṃ piyapuggale, tato majjhatte, tato veripuggale karuṇā bhāvetabbā. Bhāventena ca ekekasmiṃ koṭṭhāse muduṃ kammaniyaṃ cittaṃ katvā tadanantare tadanantare upasaṃharitabbaṃ. Yassa pana veripuggalo vā natthi, mahāpurisajātikattā vā anatthaṃ karontepi verisaññāva nuppajjati, tena majjhatte me cittaṃ kammaniyaṃ jātaṃ, idāni verimhi upasaṃharāmīti byāpārova na kātabbo. Yassa pana atthi, taṃ sandhāyāha ‘‘sace panā’’tiādi.

"මේ ක්‍රමයෙන්ම" යනු යම් ක්‍රමයකින්, දැන් කියන ලද පරිදි, ඉතාමත් දුකට පත් වූ හෝ මතු දුක් විපාක ලබන්නා වූ පුද්ගලයා කෙරෙහි කරුණාව උපදවන ලද්දේ ද, ඒ ක්‍රමයෙන්ම යන්නයි. "ප්‍රිය පුද්ගලයා කෙරෙහි" යනු ප්‍රිය කළ යුතු පුද්ගලයා කෙරෙහි යන්නයි. වර්තමානයෙහි පෙනෙන හෝ මතු ඇති වන්නා වූ දුක්ඛ ප්‍රාප්තිය අරමුණු කොට කරුණාව පැවැත්විය යුතුය යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. මධ්‍යස්ථ හා සතුරු පුද්ගලයන් කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. යම් කරුණාවකට වස්තු භූත වූ පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකු (දුකට පත් හා දුක් විපාක ලබන) පවසන ලද්දේ ද, එහි කරුණා භාවනාව පහසුවෙන්ම සිද්ධ වෙයි. එහෙත් මේ භික්ෂුව විසින් එහි භාවනාව මැනවින් පුහුණු කොට සීමාසම්භේදය කරනු පිණිස, ඉන් අනතුරුව ප්‍රිය පුද්ගලයා කෙරෙහි ද, ඉන්පසු මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා කෙරෙහි ද, ඉන්පසු සතුරු පුද්ගලයා කෙරෙහි ද කරුණාව වැඩිය යුතුය. භාවනාව වඩන තැනැත්තා විසින් එක් එක් කොටසකදී සිත මෘදු හා කර්මණ්‍ය කොට ඉන් අනතුරුව ඊළඟ පුද්ගලයා වෙත කරුණාව පැමිණවිය යුතුය. යමෙකුට සතුරු පුද්ගලයෙකු නැති නම් හෝ මහාපුරුෂ ගුණයෙන් යුක්ත බැවින් තමන්ට අනර්ථයක් කරන්නා කෙරෙහි පවා වෛරී සංඥාවක් නූපදී නම්, ඔහු විසින් "මාගේ සිත මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා කෙරෙහි කර්මණ්‍ය විය, දැන් සතුරා කෙරෙහි පමුණුවමි" යි කියා වෙහෙසක් නොගත යුතුය. යමෙකුට සතුරෙකු සිටී නම්, ඔහු අරමුණු කොට "සචේ පන" යනාදිය වදාරන ලදී.

Tattha pubbe vuttanayenevāti mettākammaṭṭhānikassa (visuddhi. 1.240 ādayo) vuttanayena. Taṃ mettāya vuttanayeneva. Vūpasametabbanti ‘‘athānena purimapuggalesū’’tiādinā (visuddhi. 1.243), ‘‘kakacūpamaovādādīnaṃ anussarato’’tiādinā (visuddhi. 1.243) ca mettābhāvanāya vuttena nayena taṃ paṭighaṃ vūpasametabbaṃ. Evaṃ etarahi mahādukkhappatte sukhitepi akatakusalatāya āyatiṃ dukkhappattiyā vasena karuṇāyanavidhiṃ dassetvā idāni katakalyāṇepi taṃ dassetuṃ ‘‘yopi cetthā’’tiādi vuttaṃ. Tesanti byasanānaṃ. Vaṭṭadukkhaṃ anatikkantattāti sammāsambuddhenāpi akkhānena pariyosāpetuṃ asakkuṇeyyassa anāgatassa āpāyikassa sugatīsupi jātijarādibhedassāti aparimitassa saṃsāradukkhassa anatikkantabhāvato. Sabbathāpi karuṇāyitvāti dukkhappattiyā, sukhappattiyā akatakusalatāya vā katākusalatāya vāti sabbapakārenapi karuṇāya vatthubhāvassa sallakkhaṇena tasmiṃ tasmiṃ puggale karuṇaṃ katvā karuṇābhāvanaṃ vaḍḍhetvā. Vuttanayenevāti ‘‘athānena punappunaṃ mettāyantenā’’tiādinā (visuddhi. 1.243) mettābhāvanāyaṃ vuttena nayena. Taṃ nimittanti sīmāsambhedavasena pavattaṃ samathanimittaṃ. Mettāya vuttanayenevāti yathā mettābhāvanāyaṃ ‘‘appakasirenevā’’tiādinā (visuddhi. 1.253) tikacatukkajjhānavasena appanā ‘‘ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (visuddhi. 1.253-254) tassā vaḍḍhanā ca vuttā, evamidha karuṇābhāvanāyaṃ tikacatukkajjhānavasena appanā veditabbā ca vaḍḍhetabbā ca, tathevassā vaḍḍhanāvidhipi veditabbāti adhippāyo. Vuttanayenevāti avadhāraṇena ‘‘paṭhamaṃ veripuggalo karuṇāyitabbo’’ti idaṃ yathā pāḷiviruddhaṃ, evaṃ yuttiviruddhampīti imamatthaṃ [Pg.373] dīpeti. Paṭhamaṃ hi veriṃ samanussarato kodho uppajjeyya, na karuṇā. Attāpi sakkhibhāvena karuṇāyanavasena gahetabbo, so kimiti pacchā gayhatīti. ‘‘Appanā vaḍḍhetabbā’’ti iminā ca appanāppattacittasseva ‘‘karuṇāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (dī. ni. 3.308; ma. ni. 1.77, 509; 2.309, 315, 452, 471; 3.230) vuttavikubbanā ijjhatīti ayamattho dassito.

එහි "පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම" යනු මෛත්‍රී කර්මස්ථානය වඩන්නාට වදාරන ලද ක්‍රමයෙනි. එය මෛත්‍රියෙහි වදාරන ලද ක්‍රමයෙන්ම සංසිඳවිය යුතුය. "අථානේන පුරිමපුග්ගලේසූ" යනාදියෙන් ද, "කකචූපමෝවාදාදීනං අනුස්සරතෝ" යනාදියෙන් ද මෛත්‍රී භාවනාවෙහි වදාරන ලද ක්‍රමයෙන් ඒ පටිඝය (ද්වේෂය) සංසිඳවිය යුතුය. මෙලෙස දැනට මහත් දුකට පත් වූවන් කෙරෙහි ද, සැපවත් වුවත් පින් නොකිරීම හේතුවෙන් මතු දුකට පත් වන්නන් කෙරෙහි ද කරුණාව වඩන ක්‍රමය පෙන්වා, දැන් පින් කළ අය කෙරෙහි ද එය පෙන්වීමට "යෝපි චේත්ථ" යනාදිය වදාරන ලදී. "තේසං" යනු විපත්තිවලට යන්නයි. "වෘත්ත දුක්ඛය ඉක්මවා නොගිය බැවින්" යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට පවා දේශනාවෙන් කෙළවර කළ නොහැකි වූ, මතු අපායෙහි විඳිනා දුක හා සුගති ලෝකවල වුව ද ජාති ජරා ආදී වශයෙන් පවත්නා වූ අපිරිමිත සංසාර දුක ඉක්මවා නොගිය බැවිනි. "සර්වප්‍රකාරයෙන්ම කරුණාව උපදවා" යනු දුකට පත්වීමෙන් හෝ සැපතට පත්ව සිටිය ද කුසල් නොකිරීම ආදී සියලු ආකාරයෙන් කරුණාවට විෂය වන බව වටහාගෙන, ඒ ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි කරුණාව කොට කරුණා භාවනාව වැඩිය යුතුය. "කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම" යනු මෛත්‍රී භාවනාවෙහි වදාරන ලද ක්‍රමයයි. "ඒ නිමිත්ත" යනු සීමාසම්භේදය වශයෙන් පැවති සමථ නිමිත්තයි. මෛත්‍රියෙහි වදාරන ලද ක්‍රමයෙන්ම යනු මෛත්‍රී භාවනාවෙහි තික-චතුක්ක ධ්‍යාන වශයෙන් අප්පනාවත්, "එක් දිශාවක් පතුරුවා වෙසෙයි" යනාදියෙන් එහි වැඩීමත් දක්වන ලද පරිදි, මෙලෙසම කරුණා භාවනාවෙහි ද තික-චතුක්ක ධ්‍යාන වශයෙන් අප්පනාව දැනගත යුතු බවත්, එය වැඩිය යුතු බවත් අදහසයි. "කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම" යන අවධාරණයෙන්, "පළමුව සතුරු පුද්ගලයා කෙරෙහි කරුණාව වැඩිය යුතුය" යන කරුණ පාළියට මෙන්ම යුක්තියට ද විරුද්ධ බව පෙන්වා දෙයි. මක්නිසාද යත්, පළමුව සතුරෙකු සිහි කරන්නාට ක්‍රෝධය උපදින බැවිනි, කරුණාව නොවේ. තමා ද සාක්ෂි වශයෙන් කරුණා කළ යුත්තෙකු ලෙස ගත යුතුය, එවැනි තැනැත්තා පසුව ගන්නේ කුමක් නිසා ද? "අප්පනාව වැඩිය යුතුය" යන්නෙන් අප්පනා චිත්තයට පත් වූවෙකුටම "කරුණා සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වෙසෙයි" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද විකුබ්බනාව (ඍද්ධිමය විපර්යාසය) සිද්ධ වන බව පෙන්වන ලදී.

Karuṇāpadamattameva cassā pāḷiyā visesoti taṃ anāmasitvā paṭisambhidāyaṃ vuttavikubbanā, mettāya vuttaānisaṃsā ca idha labbhantīti dassetuṃ ‘‘tato paraṃ…pe… veditabbā’’ti vuttaṃ. Tattha tato paranti ‘‘karuṇāsahagatena cetasā’’ti (dī. ni. 3.308; ma. ni. 1.77, 509; 2.309, 315, 452, 471; 3.230) vuttavikubbanato upari. Sesaṃ vuttanayameva.

එම පාළියෙහි කරුණා පදය පමණක්ම විශේෂය වන බැවින්, එය පසෙක තබා පටිසම්භිදා මග්ගයෙහි දක්වන ලද විකුබ්බනාව හා මෛත්‍රියෙහි කියන ලද ආනිශංසයන් මෙහි ද ලැබෙන බව පෙන්වීමට "තතෝ පරං..." යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "ඉන් පසුව" යනු "කරුණා සහගත සිතින්" යයි වදාරන ලද විකුබ්බනාවට පසුවයි. ඉතිරි කොටස පෙර පවසන ලද ක්‍රමයම වේ.

Muditābhāvanāvaṇṇanā

මුදිතා භාවනා වර්ණනාව (මුදිතා භාවනාව පිළිබඳ විවරණය)

260. Piyapuggalādīsūti piyamajjhattaverīsu na ārabhitabbā. Muditābhāvanāti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojanā. Na hītiādi tattha kāraṇavacanaṃ. Piyabhāvamattenāti ettha matta-saddo visesanivatti attho, tena somanassapaṭisandhikatādisiddhā niccappahaṃsitamukhatā, pubbabhāsitā, sukhasambhāsatā, sakhilatā, sammodakatāti evamādike muditāya padaṭṭhānabhūte visese ulliṅgeti, īdisehi visesehi virahitoti vuttaṃ hoti. Eva-kārena pana piyapuggalassa sukhasamappitatādiṃ, muditāya ca hetubhūtaṃ pamodappavattiṃ nivatteti. Piyapuggalepi hi paramāya sampattiyā pamudite haṭṭhatuṭṭhe bhikkhuno muditokāsaṃ labheyya. Vakkhati hi ‘‘piyapuggalaṃ vā’’tiādi. Ādito majjhattapuggalaṃ anussarantassa udāsinatā saṇṭhāti, veriṃ samanussarantassa kodho uppajjati. Tenāha ‘‘pageva majjhattaverino’’ti.

260. "ප්‍රිය පුද්ගලයා ආදීන් කෙරෙහි" යනු ප්‍රිය, මධ්‍යස්ථ හා සතුරු පුද්ගලයන් කෙරෙහි (ආරම්භයේදී) මුදිතාව නොවැඩිය යුතුය යන්නයි. "මුදිතා භාවනාව" යන්න විභක්ති පෙරළා යොදා ගත යුතුය. "න හි" යනාදිය එහි හේතු දැක්වීමයි. "ප්‍රිය භාවය පමණකින්" යන්නෙහි "මත්ත" ශබ්දය විශේෂය වැළැක්වීමේ අර්ථය දෙයි. ඒ මගින් සෝමනස්ස ප්‍රතිසන්ධිය ඇති බව ආදී කරුණු නිසා සිද්ධ වූ, නිතර සිනාමුසු මුහුණින් සිටීම, පළමුව කතා කිරීම, ප්‍රියශීලී ලෙස කතා කිරීම, මෘදු වචන කතා කිරීම, සතුටු වන සුලු බව ආදී මුදිතාවට ආසන්න හේතු (පදට්ඨාන) වන ගුණාංග දක්වයි. එවැනි ගුණාංගවලින් තොර වූ බව මෙයින් කියවේ. "ඒව" ශබ්දයෙන් ප්‍රිය පුද්ගලයා සැපයෙන් යුක්ත වීම ආදී වූ මුදිතාවට හේතු වන ප්‍රමෝදය ඇතිවීම වළක්වයි. මක්නිසාද යත්, ඉතා උසස් සම්පත්තියෙන් සතුටට පත් වූ ප්‍රිය පුද්ගලයා කෙරෙහි භික්ෂුවට මුදිතාව ඇතිවීමට ඉඩක් ලැබෙන බැවිනි. "ප්‍රිය පුද්ගලයා හෝ" යනාදිය ඉදිරියට වදාරනු ඇත. මුලින්ම මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා සිහි කරන්නාට උපේක්ෂා ස්වභාවය ඇතිවේ, සතුරා සිහි කරන්නාට ක්‍රෝධය උපදී. එබැවින් "මධ්‍යස්ථ හා සතුරු පුද්ගලයන් කෙරෙහි පළමුව නොවැඩිය යුතුය" යි පවසන ලදී.

Pamodappavattiyā soṇḍasadiso sahāyo soṇḍasahāyo. Muditamuditovāti pasādasommatāya ativiya mudito eva. Pasāde hi idaṃ āmeḍitaṃ. Evaṃ aṭṭhakathānayena ādito muditābhāvanāya vatthuṃ dassetvā idāni pāḷinayena dassetuṃ ‘‘piyapuggalaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sukhitanti sañjātasukhaṃ, sukhappattanti attho. Sajjitanti sukhānubhavane sannaddhaṃ paṭiyattasukhasādhanaṃ. Aho sādhūti tassa sattassa sampattiyaṃ [Pg.374] sampajaññapubbapamodanākāradassanaṃ. Puna aho suṭṭhūti tassa pamodanassa bahulīkāradassanaṃ. Piyaṃ manāpanti ettha manāpa-ggahaṇena pāḷiyampi atippiyasahāyako adhippetoti eke.

සන්තෝෂයේ පැවැත්ම (වර්ධනය) නිසා බේබද්දෙකුට සමාන වූ මිතුරා 'සොණ්ඩසහාය' (මත්පැන් මිතුරා) නම් වේ. 'මුදිතමුදිතෝ' යනු පැහැදුණු මෘදු ස්වභාවය නිසා අතිශයින් සතුටු වූ බවයි. සැබවින්ම මෙය පැහැදීම යන අර්ථයෙහි යෙදුණු ආමේඩිත (දෙවරක් කියූ) පදයකි. මෙසේ අටුවා ක්‍රමයට මුලින්ම මුදිතා භාවනාවෙහි වස්තුව (අරමුණ) දක්වා, දැන් පාලි ක්‍රමයට දැක්වීම සඳහා 'පියපුග්ගලං වා' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'සුඛිත' යනු හටගත් සැප ඇති, සැපයට පත් වූ යන අර්ථයයි. 'සජ්ජිත' යනු සැප විඳීමෙහි යෙදුණු, පිළියෙළ කරන ලද සැප ලබා දෙන ආභරණ ආදියෙන් සැරසුණු බවයි. 'අහෝ සාධු' යනු එම සත්වයාගේ සම්පත්තියෙහි සම්පජන්‍යය (ප්‍රඥාව) පෙරටු කොට ගත් සතුටු වන ආකාරය දැක්වීමකි. නැවතත් 'අහෝ සුට්ඨු' යනු එම සතුට නැවත නැවතත් ඇති කර ගැනීම (බහුලීකාරය) දැක්වීමකි. 'පියං මනාපං' යන මෙහි 'මනාප' යන වචනය ගැනීමෙන් පාලියෙහි ද අතිශයින් ප්‍රිය වූ යහළුවා අදහස් කරන්නේ යැයි ඇතැම්හු පවසති.

Atīteti tasmiṃyeva attabhāve atīte. Anāgateti etthāpi eseva nayo. Na hi bhavantaragate brahmavihārabhāvanā ruhati. Yadi evaṃ, atītānāgate kathanti? Nāyaṃ doso. ‘‘So evāyaṃ datto tisso’’ti addhāpaccuppannatāya vijjamānabhāvena gahetabbato. Kathaṃ panassa anāgate sampatti ārammaṇaṃ hotīti? Ādesādito, paccuppannāya vā payogasampattiyā anumānato laddhāya gahetabbato.

'අතීතේ' යනු එම ආත්මභාවයේම අතීත කාලයයි. 'අනාගතේ' යන මෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මන්ද යත්, වෙනත් භවයකට ගිය තැනැත්තා කෙරෙහි බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාව නොවඩන (සිද්ධ නොවන) බැවිනි. ඉදින් එසේ නම්, අතීත හා අනාගත කාලයන්හි භාවනාව කෙසේ සිද්ධ වේ ද? මෙය වරදක් නොවේ. 'මොහුම ඒ දත්තය, මොහුම ඒ තිස්සය' යනුවෙන් අද්ධා පච්චුප්පන්න (එක් ආත්ම භවයක මුළු කාලය) වශයෙන් පවතින බවෙන් අරමුණු ගත යුතු බැවිනි. ඔහුට අනාගත සම්පත්තිය අරමුණු වන්නේ කෙසේ ද? අනාගත වාක්‍ය (පේන කීම ආදිය) මගින් හෝ වර්තමාන වීර්ය සම්පත්තිය අනුව අනුමාන කිරීමෙන් ලැබිය හැකි සම්පත්තිය ලෙස අරමුණු කළ හැකි බැවිනි.

Piyapuggaleti soṇḍasahāyasaññite atippiyapuggale, piyapuggale ca. Duvidhopi cesa idha piyabhāvasāmaññato ‘‘piyapuggalo’’ti vutto. Anukkamenāti atippiyapuggalo piyapuggalo majjhatto verīti catūsu koṭṭhāsesu ekekasmiṃ kammaṭṭhānaṃ paguṇaṃ, muduṃ, kammaniyañca katvā sesesu upasaṃharaṇānukkamena. Kiñcāpi catūsu janesu samacittatāva sīmāsambhedo sīmā sambhijjati etāyāti katvā. Bhāvanāya pana tathā bahuso pavattamānāya purimasiddhaṃ hetuṃ, itaraṃ phalañca katvā vuttaṃ ‘‘samacittatāya sīmāsambhedaṃ katvā’’ti. Yathāvuttasīmābhāvo vā sīmāsambhedoti vuttaṃ ‘‘samacittatāya sīmāsambhedaṃ katvā’’ti. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva.

'පියපුග්ගල' යනු මත්පැන් මිතුරා යැයි හඳුන්වන අතිශයින් ප්‍රිය පුද්ගලයා සහ සාමාන්‍ය ප්‍රිය පුද්ගලයා යන දෙදෙනාම වේ. මේ දෙවර්ගයම මෙහිදී 'ප්‍රිය බව' යන සමාන ලක්ෂණය නිසා 'පියපුග්ගල' (ප්‍රිය පුද්ගලයා) යැයි කියන ලදී. 'අනුපිළිවෙළින්' යනු අතිප්‍රිය පුද්ගලයා, ප්‍රිය පුද්ගලයා, මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා සහ සතුරා යන සතර කොටසින් එක් එක් පුද්ගලයා කෙරෙහි කර්මස්ථානය පුරුදු කරමින්, සිත මෘදු හා කර්මණ්‍ය කරමින් අනෙක් කොටස් කෙරෙහි ද අනුපිළිවෙළින් යෙදවීමෙනි. සතර පුද්ගලයන් කෙරෙහි සමාන සිතක් ඇති කර ගැනීමම සීමාසම්භේදය (සීමා බිඳීම) වේ. 'මෙම (සමසිත්තතාව) කරණකොට ගෙන සීමාව බිඳේ' යන අර්ථයෙන් එසේ කියනු ලැබේ. භාවනාව එපරිද්දෙන් බොහෝ සෙයින් පවතින කල්හි, මුලින් සිද්ධ වූ (සමසිත්තතාව) හේතුව කොට ද, අනෙක (සීමාසම්භේදය) ඵලය කොට ද 'සමසිත්තතාවෙන් සීමාසම්භේදය කොට' යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතහොත් කලින් කී සීමාවන් නොමැති බව සීමාසම්භේදය නම් වේ. මෙහි ඉතිරිව පැවසිය යුතු කරුණු පෙර කියන ලද ක්‍රමයම වේ.

Upekkhābhāvanāvaṇṇanā

උපෙක්ඛා භාවනා වර්ණනාව

261. Upekkhābhāvananti upekkhābrahmavihārabhāvanaṃ. Yasmā purimabrahmavihārattayanissando catutthabrahmavihāro, tasmā vuttaṃ ‘‘mettādīsu paṭiladdhatikacatukkajjhānenā’’ti. Paguṇatatiyajjhānāti subhāvitaṃ vasībhāvaṃ pāpitaṃ paguṇaṃ, tathārūpā tatiyabrahmavihārajjhānato. Appaguṇaṃ hi uparijhānassa padaṭṭhānaṃ na hoti. Catukkanayavasena cettha tatiyaggahaṇaṃ. Sukhitā hontūtiādivasenāti ādi-saddena ‘‘niddukkhā hontū’’ti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sattakelāyanaṃ sattesu mamāyanaṃ [Pg.375] mamattakaraṇaṃ, tathā manasikārena yogo sattakelāyanamanasikārayuttattaṃ, tasmā. Mettādīnaṃ rāgagehassitadomanassasomanassānaṃ āsannavuttitāya yathārahaṃ paṭighānunayasamīpacāritā veditabbā. Atha vā ‘‘sukhitā hontu, dukkhato muccantu modantū’’ti hitesitabhāvappattiyā tissannampi anunayassa āsannacāritā. Sati ca tabbipariyāye lohitappakope pubbo viya laddhokāsamevettha paṭighanti avisesena tāsaṃ paṭighānunayasamīpacāritā daṭṭhabbā.

261. 'උපෙක්ඛා භාවනා' යනු උපේක්ෂා බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාවයි. යම් හෙයකින් පෙර බ්‍රහ්මවිහාර තුනෙහිම ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සිවුවැනි බ්‍රහ්මවිහාරය ඇති වේ ද, එබැවින් 'මෙත්තාදීන් කෙරෙහි ලබන ලද තුන්වන හා සිවුවන ධ්‍යානයෙන්' යැයි කියන ලදී. 'පගුණතතියජ්ඣාන' යනු මනාව වඩන ලද, වසීභාවයට පත් කරන ලද පුරුදු පුහුණු කළ ධ්‍යානයයි. එවැනි වූ තෙවන බ්‍රහ්මවිහාර ධ්‍යානයෙන් යන්නයි. මන්ද යත්, පුරුදු නැති ධ්‍යානය ඉහළ ධ්‍යානයකට පදනමක් (සමීප හේතුවක්) නොවන බැවිනි. මෙහි චතුෂ්ක ක්‍රමයට අනුව තෙවන ධ්‍යානය ගන්නා ලදී. 'සුඛිතා හොන්තු' යනාදී පාඨයෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'නිදුක් වෙත්වා' යනාදී සෙසු ප්‍රාර්ථනාවන් ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. 'සත්තකේලායනය' යනු සත්වයන් කෙරෙහි 'මගේ' යන හැඟීම ඇති කර ගැනීම හෙවත් මමත්වයයි. එවැනි මනසිකාරයකින් යුක්ත වීම 'සත්තකේලායන මනසිකාරයුත්තතාව' නම් වේ. එබැවින් මෙත්තාදීන් රාගය, ගේහසිත දෝමනස්සය සහ ගේහසිත සෝමනස්සය යන මේවාට සමීපව පවතින බැවින්, සුදුසු පරිදි ගැටීම (පටිඝ) හා ඇලීම (අනුනය) යන දෙකට සමීපව හැසිරෙන බව දත යුතුය. එසේත් නැතහොත් 'සැපවත් වෙත්වා, දුකින් මිදෙත්වා, සතුටු වෙත්වා' යනුවෙන් හිතෛෂී බවට පත්වන බැවින් මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා යන තුනම ඇලීම (අනුනය) කෙරෙහි සමීපව හැසිරෙයි. එම තත්ත්වයට විපරීත වූ විට, ලේ නරක් වූ විට සැරව හටගන්නාක් මෙන්, මෙහි ගැටීම (පටිඝ) අවස්ථාව ලබයි. එබැවින් පොදුවේ මේවා ගැටීම හා ඇලීම යන දෙකටම සමීපව හැසිරෙන බව දත යුතුය.

‘‘Somanassayogena oḷārikattā’’ti idaṃ tatiyajjhānassa vasena vuttaṃ, tato vuṭṭhitassa idamādīnavadassananti. Mettādivasena pana oḷārikabhāve vuccamāne vitakkavicārapītiyogeneva oḷārikatā vattabbā siyā, tāhipi tāsaṃ samāyogasambhavato, upekkhāya ca tadabhāvato. Na vā vattabbā tatiyajjhānikānaṃyeva mettādīnaṃ idhādhippetattā, taṃtaṃjhānasamatikkameneva ca taṃtaṃjhānikā mettādayopi samatikkantā eva nāma honti, jhānasāmaññena viya mettādisāmaññena vohāramattaṃ. Purimāsūti mettākaruṇāmuditāsu. Santabhāvatoti yathāvuttasattakelāyanādianupasantabhāvābhāvato upekkhāya santabhāvato. ‘‘Santabhāvato’’ti ca idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Sukhumatā paṇītatā vidūrakilesatā vipulaphalatāti evamādayopi upekkhāya ānisaṃsā daṭṭhabbā. Pakatimajjhattoti kiñci kāraṇaṃ anapekkhitvā pakatiyā sabhāveneva imassa bhikkhuno udāsinapakkhe ṭhito. Ajjhupekkhitvāti attanā katakammavaseneva ayamāyasmā āgato gacchati ca, tvampi attanā katakammavaseneva āgato gacchasi ca, na tassa tava payogena kiñci sukhaṃ vā upanetuṃ, dukkhaṃ vā apanetuṃ labbhā, kevalaṃ panetaṃ cittassa anujukammaṃ, yadidaṃ mettāyanādinā sattesu kelāyanaṃ. Buddhādīhi ariyehi gatamaggo cesa apaṇṇakapaṭipadābhūto, yadidaṃ sabbasattesu majjhattatāti evaṃ paṭipakkhajigucchāmukhena majjhattatāya samupajātagāravabahumānādaro taṃ puggalaṃ punappunaṃ ajjhupekkhati, tattha ca savisesaṃ upekkhaṃ paccupaṭṭhapeti, tassa tathā paṭipajjato pakatiyāpi udāsinattā sātisayaṃ tattha majjhattatā saṇṭhāti[Pg.376]. Bhāvanābalena nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti, kilesā sannisinnā eva honti, so taṃ upekkhaṃ piyapuggalādīsu upasaṃharati. Tenāha ‘‘upekkhā uppādetabbā. Tato piyapuggalādīsū’’ti. Ekaṃ puggalanti ettha aññattho eka-saddo ‘‘ittheke abhivadantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.27) viya. Ekavacaneneva cettha saṅkhyāviseso siddho, tasmā aññaṃ ekaṃ puggalanti ayamettha attho. Tena attānaṃ nivatteti. ‘‘Neva manāpa’’nti iminā piyapuggalaṃ, atippiyasahāyakañca nivatteti, attānampi vā attani amanāpatāya abhāvato. ‘‘Na amanāpa’’nti iminā appiyaṃ, veripuggalañca, pārisesato majjhattapuggalassa gahaṇaṃ āpannaṃ. Iti ‘‘ekaṃ puggalaṃ neva manāpaṃ nāmanāpa’’nti iminā attano, piyādīnañca paṭikkhepamukhena udāsinapuggalaṃ dasseti.

"සෝමනස්සය හා යෙදීම නිසා ඖළාරික (රූක්ෂ) බව" යන මෙය තුන්වන ධ්‍යානය සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි. එම ධ්‍යානයෙන් නැඟී සිටි තැනැත්තාට මෙය දෝෂ දැකීමක් ලෙස ඇති වේ. මෛත්‍රිය ආදී බ්‍රහ්මවිහාරයන්ගේ වසයෙන් ඖළාරික බව පවසන කල්හි, විතර්ක, විචාර හා පීති සමඟ යෙදීම නිසා ම ඖළාරික බව පැවසිය යුතුය. මන්ද යත්, එම මෛත්‍රී ආදී ධ්‍යානයන්හි එම විතර්කාදීන්ගේ යෙදීම පවතින බැවිනි; උපේක්ෂාවේ දී ඒවා නොමැති බැවිනි. එසේත් නැතහොත්, මෙහි දී තුන්වන ධ්‍යානයට අයත් මෛත්‍රී ආදිය ම අදහස් කරන බැවින් (ඖළාරික බව) නොකිව යුතුය. ඒ ඒ ධ්‍යානයන් ඉක්මවා යාමෙන් ම ඒ ඒ ධ්‍යානයන්ට අයත් මෛත්‍රී ආදිය ද ඉක්මවා ගියා වන්නේය; ධ්‍යාන යන පොදු නාමයෙන් මෙන් ම මෛත්‍රී ආදී පොදු නාමයෙන් ද එය ව්‍යවහාර මාත්‍රයක් පමණි. "පූර්වයන්හි" යනු මෛත්‍රී, කරුණා හා මුදිතාවන් කෙරෙහි ය. "ශාන්ත භාවය නිසා" යනු පෙර පවසන ලද සත්වයන් කෙරෙහි ඇති ඇල්ම ආදී අශාන්ත ස්වභාවයන් නොමැති බැවින් උපේක්ෂාවේ පවතින ශාන්ත බව නිසා ය. මෙහි "ශාන්ත භාවය නිසා" යන්න නිදර්ශනයක් පමණක් ලෙස දත යුතුය. සියුම් බව, ප්‍රණීත බව, කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු බව හා විපුල ඵල ඇති බව යනාදිය ද උපේක්ෂාවේ ආනිසංස ලෙස දත යුතුය. "ප්‍රකෘතියෙන් මධ්‍යස්ථ" යනු කිසිදු කරුණක් අපේක්ෂා නොකොට ස්වභාවයෙන් ම මෙම භික්ෂුව කෙරෙහි උපේක්ෂා සහගත පක්ෂයෙහි සිටීමයි. "සමීපව බැලීම (අජ්ඣුපෙක්ඛන)" යනු "මෙම ආයුෂ්මත් තෙමේ තමා කළ කර්මය අනුව ම මෙහි පැමිණියේය, යන්නේය; ඔබ ද ඔබ කළ කර්මය අනුව ම මෙහි පැමිණියේය, යන්නේය. ඔබගේ ප්‍රයත්නයෙන් ඔහුට කිසිදු සැපයක් ලබා දීමට හෝ දුකක් දුරු කිරීමට හෝ නොහැකිය" යනුවෙනි. මෛත්‍රිය ආදියෙන් සත්වයන් කෙරෙහි පවතින ඇල්ම යනු සිතේ සෘජු නොවන ක්‍රියාවක් පමණි. බුද්ධාදී ආර්යයන් වහන්සේලා වැඩම කළ මඟ වූ ද, නිවැරදි පිළිවෙත වූ ද මෙය සියලු සත්වයන් කෙරෙහි පවතින මධ්‍යස්ථ භාවයයි. මෙලෙස ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් පිළිකුල් කිරීමෙන් මධ්‍යස්ථ භාවය කෙරෙහි උපන් ගෞරව හා බහුමාන ඇතිව, එම පුද්ගලයා කෙරෙහි නැවත නැවතත් මධ්‍යස්ථව බලයි. එහි දී විශේෂ වූ උපේක්ෂාවක් ඇති කර ගනී. එලෙස පිළිපදින්නා වූ ඔහුට ප්‍රකෘතියෙන් ම පවතින උපේක්ෂා ස්වභාවය නිසා අතිශයින් ම මධ්‍යස්ථ භාවය පිහිටයි. භාවනා බලයෙන් නීවරණ යටපත් වී යයි, කෙලෙස් සංසිඳී යයි. ඔහු එම උපේක්ෂාව ප්‍රිය පුද්ගලයා ආදීන් කෙරෙහි යොමු කරයි. එබැවින් "උපේක්ෂාව උපදවා ගත යුතුය, ඉන්පසු ප්‍රිය පුද්ගලයා ආදීන් කෙරෙහි..." යැයි පවසන ලදී. "එක් පුද්ගලයකු" යන මෙහි "එක" ශබ්දය "යම් කෙනෙක් පවසති" යනාදී තැන්වල මෙන් අන්‍ය යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ඒක වචනයෙන් ම සංඛ්‍යාවේ විශේෂය සිද්ධ වන බැවින්, මෙහි අර්ථය "අන්‍ය වූ එක් පුද්ගලයකු" යන්නයි. එයින් තමා යන අදහස ඉවත් කරයි. "ප්‍රිය පුද්ගලයකු නොවන" යන්නෙන් ප්‍රිය පුද්ගලයා සහ අතිශය ප්‍රිය යහළුවා ඉවත් කරයි; තමා කෙරෙහි අප්‍රිය බවක් නොමැති බැවින් තමා ද ඉවත් කරයි. "අප්‍රිය නොවන" යන්නෙන් අප්‍රිය පුද්ගලයා හා සතුරා ඉවත් කරයි. ඉතිරි වන අනුසාරයෙන් මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා ගැනීම සිදුවේ. මෙලෙස "ප්‍රිය ද නොවන අප්‍රිය ද නොවන එක් පුද්ගලයකු" යන්නෙන් තමා හා ප්‍රිය පුද්ගලයා ආදීන් බැහැර කිරීමෙන් මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා දක්වයි.

Vuttanayenāti ‘‘yvāssa pakatimajjhatto’’tiādinā anantaraṃ vuttena nayena. Attasinehassa balavabhāvato veritopi attani majjhattatāya durūpasaṃhārattā ‘‘imesu ca attani cā’’ti attā pacchā vutto. Pathavīkasiṇe vuttanayenevāti ‘‘ayaṃ samāpatti āsannapītipaccatthikā’’tiādinā (visuddhi. 1.87) pathavīkasiṇe vuttanayena. Yaṃ hi heṭṭhā ‘‘paguṇatatiyajjhānā vuṭṭhāyā’’tiādi (visuddhi. 1.87) vuttaṃ, taṃ heṭṭhā tīsu brahmavihāresu, catutthabrahmavihāre ca ādīnavānisaṃsadassanavasena vuttaṃ. Idaṃ pana tatiyajjhāne ādīnavaṃ, catutthajjhāne ca ānisaṃsaṃ disvā catutthādhigamāya yogaṃ karontassa catutthajjhānassa uppajjanākāradassanaṃ. Tasmā tattha vuttaṃ ‘‘pathavīsaddaṃ apanetvā tadeva nimittaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjatī’’tiādinā yojetabbaṃ.

"පවසන ලද ක්‍රමයෙන්" යනු "යම් කෙනෙක් ස්වභාවයෙන් ම මධ්‍යස්ථ ද" යනාදී වශයෙන් මීට පෙර පවසන ලද ක්‍රමයෙනි. තමා කෙරෙහි පවතින ස්නේහය බලවත් බැවින් ද, සතුරා කෙරෙහි පවා තමා කෙරෙහි පවතින මධ්‍යස්ථ බව ඇති කර ගැනීම අපහසු බැවින් ද, "මොවුන් කෙරෙහි හා තමා කෙරෙහි" යැයි තමා පසුව පවසන ලදී. "පඨවී කසිණයෙහි පවසන ලද ක්‍රමයෙන් ම" යනු "මෙම සමාපත්තිය ආසන්න වූ පීතිය සතුරෙකු කොට ඇත්තේය" යනාදී වශයෙන් පඨවී කසිණයෙහි පවසන ලද ක්‍රමයයි. මීට පෙර "ප්‍රගුණ කළ තුන්වන ධ්‍යානයෙන් නැඟී සිට" යනාදී වශයෙන් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය පෙර බ්‍රහ්මවිහාර තුනෙහි හා සතරවන බ්‍රහ්මවිහාරයෙහි දෝෂ හා ආනිසංස දැක්වීම් වසයෙන් පවසන ලදී. මෙය වනාහි තුන්වන ධ්‍යානයෙහි දෝෂ ද සතරවන ධ්‍යානයෙහි ආනිසංස ද දැක, සතරවන ධ්‍යානය ලබා ගැනීමට උත්සාහ කරන්නාට සතරවන ධ්‍යානය උපදින ආකාරය දැක්වීමකි. එබැවින් එහි පවසන ලද "පඨවී ශබ්දය ඉවත් කොට එම නිමිත්ත ම අරමුණු කොට මනෝද්වාරාවජ්ජනය උපදී" යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය.

Pathavīkasiṇādīsūti ādi-saddena sesakasiṇāni, assāsapassāsanimittañca saṅgaṇhāti. Kāmaṃ kasiṇānāpānesu uppannassāpi tatiyajjhānassa upekkhābrahmavihārena rūpāvacarajjhānāditāya attheva sabhāgatā, taṃ pana akāraṇaṃ ārammaṇassa visadisatāyāti āha ‘‘ārammaṇavisabhāgatāyā’’ti. Nanu ca aññathāva kasiṇādibhāvanā, aññathā brahmavihārabhāvanāti bhāvanāvasenāpi yathāvuttajjhānānaṃ attheva visadisatāti? Saccametaṃ, bhāvanāvasena pana visadisatā anuppattiyā na ekantikaṃ kāraṇaṃ. Tathā hi aññathāva mettādibhāvanā[Pg.377], aññathā upekkhābhāvanā. Tathāpi sattesu yathāpavattitaṃ hitesitādiākāraṃ byatirekamukhena āmasantī, tato vinivattamānarūpena ajjhupekkhanākārena brahmavihārupekkhā pavattati. Tathā hi vakkhati ‘‘kammassakā sattā, te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissantī’’tiādi (visuddhi. 1.263). Ārammaṇasabhāgatāpi cettha atthīti mettādivasena paṭiladdhatatiyajjhānassa ijjhati upekkhābrahmavihāro. Tena vuttaṃ ‘‘mettādīsū’’tiādi. Tattha mettādīsūti mettādīsu nipphādetabbesu, mettādivasenāti attho. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

"පඨවී කසිණාදීසූ" යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් සෙසු කසිණ සහ ආනාපාන නිමිත්ත ද සංග්‍රහ වේ. කසිණ හා ආනාපාන භාවනාවන්හි උපන් තුන්වන ධ්‍යානයට ද උපේක්ෂා බ්‍රහ්මවිහාරය සමඟ රූපාවචර ධ්‍යාන ආදී වශයෙන් සමාන ස්වභාවයක් තිබෙන බව සත්‍යයකි. එහෙත් අරමුණෙහි ඇති අසමානත්වය නිසා "ආරම්මණවිසභාගතාය" (අරමුණු අසමාන බව නිසා) යැයි වදාරන ලදී. "කසිණාදී භාවනාව එක් අයුරකින් ද බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාව තවත් අයුරකින් ද වන බැවින්, භාවනා වසයෙන් ද පවසන ලද ධ්‍යානයන්ගේ අසමානත්වයක් පවතිනවා නොවේ ද?" යත්, එය සත්‍යයකි; එහෙත් භාවනා වසයෙන් පවතින අසමානත්වය (උපේක්ෂා බ්‍රහ්මවිහාරය) නොලැබීමට ඒකාන්ත හේතුවක් නොවේ. මන්ද යත්, මෛත්‍රී ආදී භාවනාවන් එක් අයුරකින් ද උපේක්ෂා භාවනාව තවත් අයුරකින් ද වුවත්, සත්වයන් කෙරෙහි පවතින හිතෛෂී බව ආදී ආකාරයන්ට ප්‍රතිපක්ෂව බලමින්, එයින් වැළකී සිටින ස්වභාවය ඇති උපේක්ෂා ආකාරයෙන් බ්‍රහ්මවිහාර උපේක්ෂාව පවතින බැවිනි. එබැවින් ම "සත්වයෝ කර්මය ස්වකීය කොට ඇත්තෝය, ඔවුන්ගේ රුචිය පරිදි සැපවත් වන්නෝ ද?" යනාදිය ඉදිරියෙහි පවසනු ඇත. මෙහි අරමුණෙහි සමානත්වයක් ද පවතින බැවින් මෛත්‍රී ආදී වසයෙන් ලබාගත් තුන්වන ධ්‍යානය ඇති තැනැත්තාට උපේක්ෂා බ්‍රහ්මවිහාරය සිද්ධ වේ. එබැවින් "මෛත්තාදීසූ" යනාදිය පවසන ලදී. එහි "මෛත්තාදීසූ" යනු නිපදවා ගත යුතු මෛත්‍රී ආදියෙහි ය; "මෛත්තාදිවසෙන" යනු එහි අර්ථයයි. සෙසු කොටස පෙර පවසන ලද ක්‍රමය හා සමානයි.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

පකීර්ණක කථා වර්ණනාවයි.

262. Brahmuttamenāti ettha sammutibrahmāno upapattibrahmāno visuddhibrahmānoti tividhā brahmāno.

262. "බ්‍රහ්මෝත්තම" යන්නෙහි මෙහි සම්මුති බ්‍රහ්ම, උපපත්ති බ්‍රහ්ම සහ විශුද්ධි බ්‍රහ්ම යැයි බ්‍රහ්මයෝ තිදෙනෙකි.

‘‘Sampannaṃ sālikedāraṃ, suvā bhuñjanti kosiya;

Paṭivedemi te brahme, na ne vāretumussahe. (jā. 1.14.1);

"කෝසිය (බ්‍රාහ්මණය), මනාව පිරුණු හැල් කෙත ගිරව් අනුභව කරති; බ්‍රාහ්මණය, මම ඔබට ඒ බව දන්වමි, ඔවුන් වැළැක්වීමට මම උත්සාහ නොකරමි."

Paribbaja mahābrahme, pacantaññepi pāṇino’’ti. (pāci. 647) –

"මහා බ්‍රාහ්මණය, වඩින්න, අන්‍ය සත්වයෝ ද (ආහාර) පිසිනු ලබති."

Ca evamādīsu hi brahmasaddena sammutibrahmāno vuttā.

යනාදී තැන්වල "බ්‍රහ්ම" ශබ්දයෙන් සම්මුති බ්‍රහ්මයන් පවසන ලදී.

‘‘Apārutā tesaṃ amatassa dvārā,Ye sotavanto pamuñcantu saddhaṃ;

Vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ,Dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme’’.

"ඔවුන් හට නිවනේ දොරටු විවෘත කරන ලදී; ශ්‍රවණය කරන්නෝ තමන්ගේ ශ්‍රද්ධාව මුදා හරිත්වා. බ්‍රාහ්මණය, මනුෂ්‍යයන් කෙරෙහි පීඩාකාරී හැඟීමක් ඇති වේ යැයි (සිතා), ප්‍රගුණ වූ ද ප්‍රණීත වූ ද ධර්මය මම දේශනා නොකළෙමි."

‘‘Atha kho brahmā sahampatī’’ti (dī. ni. 2.71; ma. ni. 1.283; 2.340; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 9) ca evamādīsu brahmasaddena upapattibrahmāno vuttā. ‘‘Brahmacakkaṃ pavattetī’’tiādi (ma. ni. 1.148; saṃ. ni. 2.21; a. ni. 4.8; 5.11; paṭi. ma. 2.44) vacanato ‘‘brahma’’nti ariyadhammo vuccati, tato nibbattattā avisesena sabbepi ariyā visuddhibrahmāno nāma paramatthabrahmatāya. Visesato pana ‘‘brahmāti, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti vacanato sammāsambuddho uttamabrahmā nāma sadevake loke brahmabhūtehi guṇehi ukkaṃsapāramippattito. Iti brahmānaṃ uttamo, brahmā ca so uttamo cāti vā [Pg.378] brahmuttamo, bhagavā. Tena kathite ‘‘so mettāsahagatena cetasā’’tiādinā (dī. ni. 1.556; 3.308; ma. ni. 1.77, 459, 509; 2.309, 315, 451, 471) tattha tattha veneyyānaṃ desite. Itīti evaṃ yathāvuttena bhāvanākkamena ceva atthavaṇṇanākkamena ca viditvā jānitvā. Pakiṇṇakakathāpi viññeyyāti pubbe viya asādhāraṇaṃ taṃtaṃbrahmavihārapaṭiniyatameva atthaṃ aggahetvā sādhāraṇabhāvato tattha tattha pakiṇṇakaṃ visaṭaṃ atthaṃ gahetvā pavattitā pakiṇṇakakathāpi vijānitabbā.

‘‘අථ ඛො බ්‍රහ්මා සහම්පතී’’ (එකල්හි සහම්පතී බ්‍රහ්මයා...) යනාදී ස්ථානයන්හි 'බ්‍රහ්ම' යන වචනයෙන් උප්පත්ති බ්‍රහ්මයන් පවසනු ලැබේ. ‘‘බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙති’’ (උතුම් දම්සක පවත්වයි) යනාදී දේශනාවලට අනුව ආර්ය ධර්මය ද 'බ්‍රහ්ම' ලෙස හැඳින්වේ. එම ධර්මයෙන් උපන් බැවින්, පොදුවේ සියලුම ආර්යයන් වහන්සේලා පරම අර්ථයෙන් 'විසුද්ධි බ්‍රහ්ම' නම් වෙති. විශේෂයෙන්ම ‘‘මහණෙනි, 'බ්‍රහ්ම' යනු තථාගතයන් වහන්සේට නමකි’’ යන වචනයට අනුව, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි බ්‍රහ්මභූත ගුණයන්ගෙන් පරමෝත්කෘෂ්ටත්වයට පැමිණි බැවින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ 'උත්තම බ්‍රහ්ම' නම් වෙති. මෙසේ බ්‍රහ්මයන් අතර උත්තම වූ බැවින් හෝ, බ්‍රහ්ම වූ ද උත්තම වූ ද බැවින් 'බ්‍රහ්මුත්තර' නම් වන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඒ ඒ තැන්වල විනේය ජනයා උදෙසා දේශනා කරන ලද ‘‘සො මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා’’ (ඔහු මෛත්‍රී සහගත සිතින්...) යනාදී පාඨයන්හි දැක්වෙන පරිදි, ඉහත කී භාවනා ක්‍රමයෙන් සහ අර්ථ වර්ණනා ක්‍රමයෙන් ප්‍රකීර්ණක (මිශ්‍ර) කතාව ද දත යුතුය. පෙර මෙන් ම ඒ ඒ බ්‍රහ්මවිහාරයන්ටම පමණක් සීමා වූ අසාධාරණ අර්ථයන් නොගෙන, සාධාරණ බැවින් ඒ ඒ තැන්වල විසුරුණු අර්ථයන් ගෙන පවත්වන ලද ප්‍රකීර්ණක කතාව ද දත යුත්තේය.

Mejjatīti dhammato aññassa kattunivattanatthaṃ dhammameva kattāraṃ katvā niddisati. Siniyhatīti ettha sattesu byāpajjanavasena lūkhabhāvassa paṭipakkhabhūtaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ hitākārapavattivasena sinehanaṃ daṭṭhabbaṃ, na taṇhāyanavasena. Taṃ hi mohapubbaṅgamaṃ lubbhanasabhāvaṃ, idaṃ pana adussanasabhāvaṃ alobhasampayuttaṃ. Nanu ca taṇhāsinehopi byāpādavirodhī tena sahānavaṭṭhānato. Yadipi tena saha ekasmiṃ citte nappavattati, virodhī pana na hoti appahāyakato. Mejjatīti mitto, hitajjhāsayo khandhappabandho, tappariyāpannatāya mitte bhavā, mitte vā ārammaṇabhūte piye puggale bhavā, mittassa esā pavatti mejjanavasena vāti veditabbā.

'මෙජ්ජති' (සෙනෙහස දක්වයි) යන්නෙන්, ධර්මතාවයට වඩා වෙනත් කර්තෘවෙක් නැති බව හැඟවීම සඳහා ධර්මයම කර්තෘ කොට දක්වයි. 'සිනය්හති' (පෙම් කරයි) යන්නෙහි සත්වයන් කෙරෙහි ව්‍යාපාදය නිසා ඇතිවන රළු ස්වභාවයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ, ප්‍රඥාව පෙරටු කරගත්, හිතෛෂී ආකාරයෙන් පවතින සෙනෙහස දත යුතුය. එය තෘෂ්ණාව නිසා ඇතිවන සෙනෙහසක් නොවේ. මන්දයත්, තෘෂ්ණා සෙනෙහස මෝහය පෙරටු කරගත් ලෝභී ස්වභාවයක් වන අතර, මෙත්තා සෙනෙහස වනාහි ද්වේෂයක් නැති අලෝභය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවකි. තෘෂ්ණා සෙනෙහස ද ව්‍යාපාදය හා එක්ව නොපවතින බැවින් එය ව්‍යාපාදයට විරුද්ධ නොවේදැයි ඇසිය හැක. එය ව්‍යාපාදය හා එක් සිතක පහළ නොවුණද, ව්‍යාපාදය සහමුලින් ප්‍රහීණ නොකරන බැවින් එය සැබෑ ප්‍රතිපක්ෂයක් නොවේ. 'මෙජ්ජති' යන අරුතින් මිත්‍රයා නම් වේ. එනම් හිතෛෂී වූ ස්කන්ධ පරම්පරාවයි. එවන් මිතුරන් කෙරෙහි පවත්නා බැවින් හෝ, ප්‍රිය පුද්ගලයන් අරමුණු කොට පවත්නා බැවින් හෝ, මිත්‍රයාගේ සෙනෙහස දක්වන ස්වභාවයෙන් පවත්නා බැවින් මෙය මෛත්‍රිය යැයි දත යුතුය.

Karotīti karuṇā, kiṃ karoti, kesaṃ, kiṃ nimittanti āha ‘‘paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampana’’nti. Kampananti ca paresaṃ dukkhaṃ disvā tassa apanetukāmassa asahanākārena cittassa aññathattaṃ. Tayidaṃ sappurisānaṃyeva hotīti āha ‘‘sādhūna’’nti. Sappurisā hi saparahitasādhanena ‘‘sādhū’’ti vuccanti. Vināsetīti adassanaṃ gameti, apanetīti attho. Tenettha hiṃsanaṃ apanayananti dasseti. Paradukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā hi karuṇā. Pharaṇavasenāti phusanavasena, ārammaṇakaraṇavasenāti attho. Ārammaṇakaraṇañcettha dukkhitesu dukkhāpanayanākārenevāti daṭṭhabbaṃ.

(දුක) දුරු කරයි යන අරුතින් කරුණාව නම් වේ. කුමක් කරයිද? කා හටද? කුමක් නිමිති කොට ගෙනද? යන ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු වශයෙන් ‘‘අනුන්ගේ දුකකදී සත්පුරුෂයන්ගේ හදවත කම්පනය වීම කරුණාවයි’’ යනුවෙන් පවසන ලදී. 'කම්පනය' යනු අනුන්ගේ දුක දැක එය දුරු කිරීමට කැමති තැනැත්තාගේ සිතෙහි ඇතිවන ඉවසිය නොහැකි ස්වභාවයෙන් සිදුවන වෙනස් වීමයි. මෙය සත්පුරුෂයන්ටම උරුම වූවක් බැවින් ‘‘සත්පුරුෂයන්ගේ’’ (සාධූනං) යැයි කියන ලදී. ස්ව-පර අභිවෘද්ධිය සලසන බැවින් සත්පුරුෂයෝ 'සාධු' නම් වෙති. 'විනාසෙති' (විනාශ කරයි) යනු නොපෙනී යාමට සලස්වයි, එනම් දුරු කරයි යන්නයි. එබැවින් මෙහි 'හිංසනය' යනු දුක දුරු කිරීමයි. පරදුක්ඛය දුරු කිරීමේ ලක්ෂණය කරුණාව සතුය. 'පැතිරීම' යනු ස්පර්ශ කිරීමයි, එනම් අරමුණු කිරීමයි. දුකට පත් සත්වයන් කෙරෙහි ඔවුන්ගේ දුක දුරු කිරීමේ ආකාරයෙන්ම අරමුණු කිරීම මෙහිදී දත යුතුය.

Modanti tāyāti modanakiriyāya muditāya karaṇabhāvaniddeso, svāyaṃ upacārasiddho, muditāvinimutto natthi tattha koci kattāti tameva kattubhāvena niddisati ‘‘sayaṃ vā modatī’’ti, ayampi upacāraniddesova. Dhammānaṃ avasavattanatoti vasavattibhāvanivāraṇatthaṃ ‘‘modanamattameva vā tanti muditā’’ti āha.

ඇය (මුදිතාව) මගින් සතුටු වෙති යන අරුතින්, මුදිතාව සතුටු වීමේ ක්‍රියාවෙහි කරණ (සාධන) භාවයෙන් දක්වා ඇත. මෙය උපචාර අර්ථයෙන් සිද්ධ වූවකි. සතුටු වීමේ ක්‍රියාවෙන් බැහැර වූ වෙනත් කර්තෘවෙක් එහි නැති බැවින්, ‘‘තෙමේම සතුටු වෙයි’’ යනුවෙන් ඇයම කර්තෘ වශයෙන් ද දක්වයි. මෙය ද උපචාර දැක්වීමකි. මන්දයත් ධර්මයන් තමාගේ වසඟයෙහි නොපවතින බැවිනි. එම වසඟයෙහි පවතින බව බැහැර කිරීම පිණිස ‘‘සතුටු වීම පමණක්ම මුදිතාවයි’’ යනුවෙන් ද කියන ලදී.

Piyādīsu [Pg.379] pakkhapātupacchedanamukhena udāsinabhāvasaṅkhātā upapattito ikkhā upekkhā. Tenāha ‘‘averā hontū’’tiādi. Tattha upekkhatīti kattuniddese kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva.

ප්‍රිය පුද්ගලයන් ආදීන් කෙරෙහි පක්ෂපාතීත්වය දුරු කිරීමේ මුඛයෙන් මැදහත් බව (උදාසීනභාවය) ලෙස හැඳින්වෙන නිවැරදි දැකීම උපෙක්ඛාවයි. එබැවින් ‘‘වෛරී නොවෙත්වා’’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'උපෙක්ඛති' යන්නෙහි කර්තෘ නිර්දේශයට හේතුව කලින් පවසන ලද පරිදිමය.

263. Hito nāma atthacaro, tasmā hitākārappavattilakkhaṇāti sattānaṃ hitacaraṇākārena pavattilakkhaṇā, hitākārassa vā pavattanalakkhaṇā. Hitūpasaṃhārarasāti sattesu hitassa upanayanakiccā, upanayanasampattikā vā. ‘‘Anatthaṃ me acarī’’tiādinā (dha. sa. 1237; vibha. 909) pavattanakassa āghātassa vinayanākārena paccupatiṭṭhati, ñāṇassa gocarabhāvaṃ gacchati, yattha vā sayaṃ uppajjati, tattha āghātavinayanaṃ paccupaṭṭhapetīti āghātavinayapaccupaṭṭhānā. Amanāpānampi sattānaṃ paṭikkūle appaṭikkūlasaññitārūpena, pageva manāpānaṃ yaṃ manāpabhāvadassanaṃ, tathāpavatto yonisomanasikāro, taṃ padaṭṭhānaṃ etissāti manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamoti byāpādassa vikkhambhanavasena vūpasamo. Sampattīti sampajjanaṃ sammadeva nibbatti. Sinehasambhavoti taṇhāsinehassa uppatti. Vipattīti vināso. Mettāmukhena hi rāgo vañceti.

263. 'හිත' යනු යහපත සලසන්නාය. එබැවින් සත්වයන්ට හිතසුව සැලසීමේ ලක්ෂණය මෛත්‍රිය සතුය. සත්වයන් කෙරෙහි හිතසුව එළවා තැබීම එහි කෘත්‍යයයි. ‘‘මට අනර්ථයක් කළේය’’ ආදී වශයෙන් හටගන්නා ආඝාතය (වෛරය) දුරු කරන ආකාරයෙන් එය ප්‍රකට වේ. එය ප්‍රඥාවට අරමුණු වේ. නැතහොත් මෛත්‍රිය උපදින සිතෙහි වෛරය දුරු කරන බැවින් 'ආඝාත විනය' මෛත්‍රියේ ප්‍රකට වීමයි. අමනාප සත්වයන් කෙරෙහි පවා පිළිකුල් සහගත නොවන සංඥාව ඇති කිරීම ද, මනාප සත්වයන්ගේ මනාප ස්වභාවය දැකීම ද මෛත්‍රියට ආසන්න හේතුවයි (පදට්ඨාන). ව්‍යාපාදය යටපත් වී සංසිඳීම මෛත්‍රියේ සාර්ථකත්වයයි (සම්පත්ති). තෘෂ්ණා සහගත සෙනෙහස ඇතිවීම මෛත්‍රියේ අසාර්ථකත්වයයි (විපත්ති). මෛත්‍රිය මුවාවෙන් රාගය රවටන බැවිනි.

Karuṇādīnaṃ lakkhaṇādīsu iminā nayena attho veditabbo. Visesamattameva vaṇṇayissāma. Sattānaṃ pavattadukkhassa apanayanākāro. Apanayanaṃ pana hotu vā mā vā, yo dukkhāpanayanākāro, tathāpavattilakkhaṇā dukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā. Apanetukāmatāya paresaṃ dukkhassa asahanaṃ anadhivāsanaṃ paradukkhāsahanaṃ. Na vihiṃsā avihiṃsā, sattānaṃ aviheṭhanaṃ. Taṃ paccupaṭṭhapeti, vihiṃsāya vā paṭipakkhabhāvena paccupatiṭṭhatīti avihiṃsāpaccupaṭṭhānā. Vihiṃsūpasamoti ettha vihiṃsanti etāya satte, vihiṃsanaṃ vā nesaṃ tanti vihiṃsā, sattānaṃ viheṭhanākārena pavatto karuṇāya paṭipakkhabhūto paṭighacittuppādo. Karuṇāmukhena soko vañcetīti āha ‘‘sokasambhavo vipattī’’ti.

කරුණාව ආදියේ ලක්ෂණ ද මෙම ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. එහි විශේෂත්වය පමණක් විස්තර කරන්නෙමු. සත්වයන්ගේ පවත්නා දුක දුරු කිරීමේ ආකාරය කරුණාවයි. දුක දුරු වීම හෝ නොවීම පසෙක තිබියදී, යම් දුක දුරු කිරීමේ අභිලාෂයක් තිබේද, එය කරුණාවේ ලක්ෂණයයි. අනුන්ගේ දුක ඉවසීමට නොහැකි බව 'පරදුක්ඛාසහන' නම් වේ. එය හිංසාවක් නොව, අවිහිංසාවයි, එනම් සත්වයන්ට පීඩා නොකිරීමයි. එය අවිහිංසාව ලෙස ප්‍රකට වේ, නැතහොත් හිංසාවට ප්‍රතිපක්ෂව පවතී. 'හිංසා' යනු යමකින් සත්වයන් පෙළන්නේද එයයි, නැතහොත් සත්වයන් පෙළීමයි. එය කරුණාවට ප්‍රතිපක්ෂව හටගන්නා ද්වේෂ සහගත සිතයි. කරුණාව මුවාවෙන් සෝකය රවටන බැවින් ‘‘සෝකය හටගැනීම විපත්තියයි’’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

Pamodanalakkhaṇāti parasampattiyā pamodanalakkhaṇā. Anissāyanarasāti issāyanassa usūyanassa paṭipakkhabhāvakiccā. Sattānaṃ sampattiyā, pantasenāsanesu, adhikusaladhammesu ca asahanaṃ aramaṇaṃ aratiicceva [Pg.380] saṅgahaṃ gacchati, tassā vihananākārena paccupatiṭṭhati, tassa vā vighātaṃ vūpasamaṃ paccupaṭṭhapetīti arativighātapaccupaṭṭhānā.

ප්‍රමෝදනය වීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තේය යනු අනුන්ගේ සම්පත්තියෙහි සතුටු වන ලක්ෂණයයි. ඊර්ෂ්‍යා නොකිරීම රසය (කෘත්‍යය) කොට ඇත්තේය යනු ඊර්ෂ්‍යාවට හෙවත් අනුන්ගේ දියුණුව ඉවසාගත නොහැකි බවට විරුද්ධ ස්වභාවය වන කෘත්‍යයයි. සත්වයන්ගේ දියුණුව කෙරෙහි ද, ආරණ්‍ය සේනාසනයන් කෙරෙහි ද, උසස් වූ සමථ විපස්සනා කුසල ධර්මයන් කෙරෙහි ද ඇතිවන නොඉවසීම හෙවත් නොඇලීම 'අරති' (නොඇලීම) යනුවෙන් හැඳින්වේ. එම අරතිය දුරු කරන ස්වභාවයෙන් යුතුව පවතී ද, නැතහොත් එම අරතිය සංසිඳුවන ස්වභාවයෙන් යුතුව එළඹ සිටී ද, එය 'අරති විඝාත' (නොඇලීම නැසීම) ප්‍රත්‍යුපස්ථාන කොට ඇත්තේ නම් වේ.

Pahāso gehasitapītivasena pahaṭṭhabhāvo uppilāvitattaṃ. Sattesu samabhāvadassanarasāti piyādibhedesu sabbasattesu udāsinavuttiyā samabhāvasseva dassanakiccā, upapattito ikkhaṇato samabhāveneva tesaṃ gahaṇakiccāti attho. Sattesu paṭikkūlāpaṭikkūlākārānaṃ aggahaṇato tattha paṭighānunayānaṃ vūpasamanākārena vuttiyā tesaṃ vūpasamaṃ vikkhambhanaṃ paccupaṭṭhapetīti paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā. Evaṃ pavattakammassakatādassanapadaṭṭhānāti ettha ‘‘eva’’nti iminā byatirekamukhena hitūpasaṃhāradukkhāpanayanasampattipamodanākārena paccāmasanto mettādīnaṃ tissannaṃ pavattiākārapaṭisedhanamukhena pavattaṃ kammassakatāñāṇaṃ upekkhābrahmavihārassa āsannakāraṇaṃ, na yaṃ kiñcīti dasseti.

ගෘහශ්‍රිත ප්‍රීතිය හේතුවෙන් ඇතිවන සතුටු ස්වභාවය හා උද්දාමයට පත්වීම 'පහාස' (සතුට) නම් වේ. සත්වයන් කෙරෙහි සමව බැලීම රසය කොට ඇත්තේය යනු ප්‍රිය අප්‍රිය ආදී වශයෙන් බෙදා නොදැක, සියලු සත්වයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථව පැවතීම තුළින් සමාන ස්වභාවය ම දැකීමේ කෘත්‍යයයි. එනම්, උපපත්තියෙන් හෝ බැලීමෙන් ඔවුන් සමාන ස්වභාවයෙන් ම සැලකීමේ කෘත්‍යය ඇති බවයි. සත්වයන් කෙරෙහි පිළිකුල් සහගත හෝ ප්‍රියජනක ආකාරයන් ග්‍රහණය නොකරන බැවින්, එහිදී පටිඝ (ද්වේෂය) සහ අනුනය (ඇලීම) යන දෙක ම සංසිඳුවන ආකාරයෙන් පවතින බැවින් 'පටිඝානුනය වූපසම' ප්‍රත්‍යුපස්ථාන කොට ඇත්තේ යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ පවතින කර්මස්සකතා ඥානය පදට්ඨාන කොට ඇත්තේය යන්නෙහි 'එවං' (මෙසේ) යන්නෙන් දැක්වෙන්නේ, හිතානුකම්පාව, දුක් දුරු කිරීම සහ සම්පත්තියෙහි සතුටු වීම යන ආකාරයන්ගෙන් මෛත්‍රී ආදී තුන් බ්‍රහ්ම විහරණයන්ගේ පැවැත්මට විරුද්ධව, සත්වයන් තමන්ගේ කර්මය උරුම කරගත්තවුන් ලෙස දැකීමේ කර්මස්සකතා ඥානය උපේක්ෂා බ්‍රහ්ම විහරණයට ආසන්න හේතුව වන බවයි. එය සාමාන්‍ය කර්මස්සකතා ඥානයක් නොවන බව මින් පැහැදිලි කරයි.

264. Vipassanāsukhañceva bhavasampatti cāti ettha diṭṭhadhammasukhavihāro cāti vattabbaṃ. Tampi hi nesaṃ sādhāraṇapayojanaṃ. Tathā ‘‘sukhaṃ supatī’’tiādayo (a. ni. 8.1; 11.15) ekādasānisaṃsā. Te pana heṭṭhā vuttā evāti idha na gahitā.

264. විපස්සනා සැපය සහ භව සම්පත්තිය යන මෙහි දෘෂ්ටධර්ම සුඛ විහරණය (මෙලොව සැපසේ විසීම) ද කිව යුතුය. මන්ද යත්, එය ද මෙම බ්‍රහ්ම විහරණයන්ගේ පොදු ප්‍රයෝජනයක් වන බැවිනි. එමෙන්ම "සුවසේ නිදයි" යනාදී වශයෙන් දැක්වෙන එකොළොස් අනුසස් ද එසේමය. එහෙත් ඒවා මීට පෙර සඳහන් කර ඇති බැවින් මෙහිදී නැවත දක්වා නැත.

Nissarati apagacchati etenāti nissaraṇaṃ, pahāyakaṃ. Kāmañcetehi pañcapi nīvaraṇāni, tadekaṭṭhā ca pāpadhammā vikkhambhanavasena pahīyanti, ujuvipaccanīkadassanavasena pana byāpādādayo pāḷiyaṃ (dī. ni. 3.326; a. ni. 6.13) vuttā. Evañca katvā rāganissaraṇatāvacanaṃ upekkhābrahmavihārassa suṭṭhu samatthitaṃ daṭṭhabbaṃ.

මෙයින් (මෙම ධර්මය නිසා) කෙලෙසුන්ගෙන් නික්මෙයි, ඉවත් වෙයි යන අර්ථයෙන් 'නිස්සරණය' හෙවත් ප්‍රහාණය කරන්නා වූ ධර්මය නම් වේ. මෙම බ්‍රහ්ම විහරණයන් මගින් පංච නීවරණයන් සහ ඊට අනුරූප අකුසල ධර්මයන් විෂ්කම්භන (යටපත් කිරීමේ) වශයෙන් ප්‍රහීණ වේ. එහෙත් සෘජුව ම විරුද්ධ වන ධර්මයන් දැක්වීමේ අනුසාරයෙන් ව්‍යාපාදය ආදිය පමණක් පාලි පාඨයෙහි සඳහන් කර ඇත. මෙසේ මෛත්‍රී ආදී බ්‍රහ්ම විහරණයන්ගෙන් රාගය දුරු වන බව පැවසීම උපේක්ෂා බ්‍රහ්ම විහරණය සම්බන්ධයෙන් මැනවින් තහවුරු කර ඇති බව දත යුතුය.

265. Etthāti etesu brahmavihāresu. Mettā sattesu yathārahaṃ dānapiyavacanādisīlasutādiguṇagahaṇavasena pavattati. Tena vuttaṃ ‘‘sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā’’ti. Rāgopi tattha yathā tathā guṇaggahaṇamukheneva pavattati manāpasaññāpalobhatoti āha ‘‘guṇadassanasabhāgatāyā’’ti. Tasmā mittamukhasapatto viya tulyākārena dūsanato rāgo mettāya āsannapaccatthiko, so lahuṃ otāraṃ labhati satisammosamattenāpi mettaṃ apanīya tassā vatthusmiṃ uppajjanārahattā[Pg.381]. Tatoti rāgato, rāgassa vā otāralābhato. Sabhāgavisabhāgatāyāti sabhāgassa, sabhāgena vā visabhāgatāya. Sattesu hi manāpākāragāhino mettāsabhāgassa tabbiparītasabhāvo byāpādo tena visabhāgo. Tasmā so otāraṃ labhamāno cireneva labheyyāti purisassa dūre ṭhitasapatto viya mettāya dūrapaccatthiko. Tatoti byāpādato. Nibbhayenāti anussaṅkanaparisaṅkanena, laddhapatiṭṭhāya mettāya byāpādena duppadhaṃsiyattāti adhippāyo. Tenāha ‘‘mettāyissatī’’tiādi.

265. මෙහි 'එත්ථ' යනු මෙම බ්‍රහ්ම විහරණයන් කෙරෙහි යන්නයි. මෛත්‍රිය සත්වයන් කෙරෙහි සුදුසු පරිදි දානය, ප්‍රිය වචනය ආදී ගුණයන් සහ ශීලය, ශ්‍රැතය ආදී ගුණයන් ග්‍රහණය කරගැනීමෙන් පවතී. එබැවින් "සත්වයන්ගේ ප්‍රියමනාප ස්වභාවය දැකීම පදට්ඨාන කොට ඇත්තේය" යැයි කියන ලදී. රාගය ද එහි යම් යම් අයුරින් ගුණ සෙවීමේ මුහුණුවරින් ම ප්‍රියමනාප සංඥාවෙන් ලොබ බැඳීමෙන් පවතින බැවින් "ගුණ දැකීමේ සමාන ස්වභාවය ඇති බැවින්" යැයි කියන ලදී. එබැවින් මිතුරු වෙස් ගත් සතුරෙකු මෙන් මෛත්‍රියට සමාන ආකාරයකින් විනාශ කරන බැවින් රාගය මෛත්‍රියට 'ආසන්න සතුරා' වේ. සිහිය මුළා වූ පමණින් ම මෛත්‍රිය ඉවත් වී, එම අරමුණෙහි ම රාගය උපදින්නට ඉඩ ඇති බැවින් එය ඉක්මනින් අවකාශ ලබා ගනී. 'තතෝ' යනු රාගයට වඩා හෙවත් රාගයට අවස්ථාව ලැබීම නිසා යන්නයි. 'සභාග විසභාගතාය' යනු සමාන ස්වභාවය හා අසමාන ස්වභාවය නිසා යන්නයි. සත්වයන් කෙරෙහි ප්‍රියමනාප ආකාරයෙන් බලන මෛත්‍රියට සමාන ස්වභාවය ඇති රාගයට විරුද්ධ ස්වභාවය ඇත්තේ ව්‍යාපාදයයි. එබැවින් එම ව්‍යාපාදය මෛත්‍රියට හානි කිරීමට අවස්ථාවක් ලබන්නේ ඉතා කලාතුරකිනි. එම නිසා එය දුර බැහැර සිටින සතුරෙකු මෙන් මෛත්‍රියට 'දූර පසමිතුරා' නම් වේ. 'තතෝ' යනු ව්‍යාපාදයට වඩා යන්නයි. 'නිබ්භයේන' යනු සැකයකින් තොරව යන්නයි; එනම් මෛත්‍රියෙහි පිහිටා සිටින තැනැත්තා හට ව්‍යාපාදය මගින් හානි කිරීම අපහසුය යන්නයි.

Iṭṭhānanti piyānaṃ. Kantānanti kamanīyānaṃ. Manāpānanti manavaḍḍhanakānaṃ. Tato eva mano ramentīti manoramānaṃ. Lokāmisapaṭisaṃyuttānanti taṇhāsannissitānaṃ. Appaṭilābhato samanupassatoti appaṭilābhena ahamime na labhāmīti paritassato. Atītanti atikkantaṃ. Niruddhanti nirodhappattaṃ. Vipariṇatanti sabhāvavigamena vigataṃ. Samanussaratoti anutthunanavasena cintayato. Gehasitanti kāmaguṇanissitaṃ. ‘‘Ādinā’’ti iminā ‘‘sotaviññeyyānaṃ saddāna’’nti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Vipattidassanasabhāgatāyāti yesu sattesu bhogādivipattidassanamukhena karuṇā pavattati, tesu tannimittameva ayoniso ābhoge sati yathāvuttadomanassamukhena soko uppajjeyya, so karuṇāya āsannapaccatthiko. Soko hi idha domanassasīsena vutto. Sabhāgavisabhāgatāyāti ettha sattesu dukkhāpanayanakāmatākārassa karuṇāsabhāgassa tesu dukkhūpanayanākāro vihesāsabhāvo visabhāgoti tāya sabhāgavisabhāgatāya sā otāraṃ labhamānā cireneva labheyyāti purisassa dūre ṭhitasapatto viya karuṇāya dūrapaccatthikā vuttā.

ඉට්ඨානං යනු ප්‍රිය වූ දේවල් ය. කන්තානං යනු කැමති වන්නා වූ දේවල් ය. මනාපානං යනු සිත පිනවන්නා වූ දේවල් ය. එම හේතුවෙන් ම සිත අලවන බැවින් මනෝරමාණං නම් වේ. ලෝකාමිස පටිසංයුත්තානං යනු තෘෂ්ණාව ඇසුරු කළ දේවල් ය. "නොලැබීම නිසා දකින තැනැත්තා" යනු "මම මේවා නොලබමි" යි සිතා තැවෙන තැනැත්තා ය. අතීතං යනු ඉක්ම ගිය දෙයයි. නිරුද්ධං යනු නිරුද්ධ වූ දෙයයි. විපරිණතං යනු ස්වභාවය වෙනස් වීමෙන් නැති වී ගිය දෙයයි. සමනුස්සරතෝ යනු අනුතැවෙමින් සිතන තැනැත්තා ය. ගෙහසිතං යනු කාම ගුණයන් ඇසුරු කළ දෙයයි. 'ආදිනා' යන්නෙන් ශ්‍රවණය කළ යුතු ශබ්ද යනාදිය සංග්‍රහ වේ. විපත්තිය දැකීමේ සමාන ස්වභාවය ඇති බව යනු යම් සත්වයන් කෙරෙහි සම්පත් විපත්තිය දැකීමෙන් කරුණාව පවතී ද, එහි ම අයෝනිසෝ මනසිකාරය ඇති වුවහොත් දෝමනස්සය මුල් කරගෙන ශෝකය උපදින්නට පුළුවන. එම ශෝකය කරුණාවේ ආසන්න සතුරා ය. කරුණාවට විරුද්ධ ස්වභාවය නම් සත්වයන්ට දුක් පැමිණවීමේ ආකාරය ඇති විහේසාව (හිංසාව) යි. එම අසමාන ස්වභාවය නිසා එම විහේසාව කරුණාවට හානි කිරීමට අවස්ථාවක් ලබන්නේ කලාතුරකිනි. එබැවින් දුර සිටින සතුරෙකු මෙන් විහේසාව කරුණාවේ දූර පසමිතුරා ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.

Sampattidassanasabhāgatāyāti yesu sattesu bhogādisampattidassanamukhena muditā pavattati, tesu tannimittameva ayoniso ābhoge sati ‘‘cakkhuviññeyyānaṃ rūpāna’’ntiādinā (ma. ni. 3.306) vuttasomanassamukhena pahāso uppajjeyya, so ca muditāya āsannapaccatthiko. Pahāso hi idha somanassasīsena vutto. Sabhāgavisabhāgatāyāti bhogādisampattīhi [Pg.382] muditesu sattesu pamodanākārassa muditāsabhāgassa tattha anabhiramanākārā arati visabhāgāti tāya sabhāgavisabhāgatāya sā otāraṃ labhamānā cireneva labheyyāti purisassa dūre ṭhitasapatto viya muditāya dūrapaccatthikā vuttā. Pamudito cātiādi muditāya siddhāya ayampi arati na hotīti laddhabbaguṇadassanavasena vuttaṃ, na idhādhippetaaratiniggahadassanavasena. Kāyacittavivekapaṭipakkhāya vā aratiyā vikkhambhitāya muditāya paṭipakkhā arati suvikkhambhaneyyā hotīti dassanatthaṃ ekadesena arati dassitāti daṭṭhabbaṃ. Adhikusaladhammesūti samathavipassanādhammesu.

සම්පත්තිය දැකීමේ සමාන ස්වභාවය ඇති බව යනු යම් සත්වයන් කෙරෙහි සම්පත් දැකීමෙන් මුදිතාව පවතී ද, එහි ම අයෝනිසෝ මනසිකාරය ඇති වුවහොත් සෝමනස්සය මුල් කරගෙන ප්‍රහර්ෂය (පහාස) උපදින්නට පුළුවන. එය මුදිතාවේ ආසන්න සතුරා ය. සම්පත් නිසා සතුටු වන සත්වයන් කෙරෙහි ප්‍රමෝද වන ආකාරය ඇති මුදිතාවට ප්‍රතිපක්ෂ ස්වභාවය නම් එහි නොඇලෙන ස්වභාවය ඇති අරතියයි. එම අසමාන ස්වභාවය නිසා එම අරතිය අවස්ථාවක් ලබන්නේ කලාතුරකිනි. එබැවින් දුර සිටින සතුරෙකු මෙන් එය මුදිතාවේ දූර පසමිතුරා ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. මුදිතාව ඇති වූ කල්හි අරතිය (සම්පත් කෙරෙහි නොඇලීම) ඇති නොවන බැවින්, ලබාගත යුතු ගුණ දැක්වීමේ අදහසින් "පමුදිතෝ ච" යනාදිය පවසන ලදී. මීට අමතරව කාය චිත්ත විවේකයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අරතිය දුරු කළ කල්හි මුදිතාවට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අරතිය පහසුවෙන් දුරු කළ හැකි බව දැක්වීමට අරතියේ කොටසක් දක්වන ලදැයි දත යුතුය. 'අධිකුසල ධම්මේසු' යනු සමථ හා විපස්සනා ධර්මයන් කෙරෙහි යන්නයි.

Bālakaradhammayogato bālassa. Attahitaparahitabyāmūḷhatāya mūḷhassa. Puthūnaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjanassa. Kilesodhīnaṃ maggodhīhi ajitattā anodhijinassa, odhijinā vā sekkhā odhisova kilesānaṃ jitattā. Tena imassa odhijitabhāvaṃ paṭikkhipati. Sattamabhavādito uddhaṃ pavattanavipākassa ajitattā avipākajinassa, vipākajinā vā arahanto appaṭisandhikattā. Tenassa asekkhattaṃ paṭikkhipati. Anekādīnave sabbesampi pāpadhammānaṃ mūlabhūte sammohe ādīnavānaṃ adassanasīlatāya anādīnavadassāvino. Āgamādhigamābhāvā assutavato. Ediso ekaṃsena andhaputhujjano nāma hotīti tassa andhaputhujjanabhāvadassanatthaṃ punapi ‘‘puthujjanassā’’ti vuttaṃ. Evarūpāti vuttākārena sammohapubbikā. Rūpaṃ sā nātivattatīti rūpānaṃ samatikkamanāya kāraṇaṃ na hoti, rūpārammaṇe kilese nātivattatīti adhippāyo. Somanassadomanassarahitaṃ aññāṇameva aññāṇupekkhā. Dosaguṇāvicāraṇavasena sabhāgattāti yathā brahmavihārupekkhā mettādayo viya sattesu hitūpasaṃhārādivasena guṇadose avicārentī kevalaṃ ajjhupekkhanavaseneva pavattati, evaṃ aññāṇupekkhā sattesu vijjamānampi guṇadosaṃ acintentī kevalaṃ ajjhupekkhanavaseneva pavattatīti dosaguṇāvicāraṇavasena sabhāgā. Tasmā sā lahuṃ otāraṃ labhatīti brahmavihārupekkhāya āsannapaccatthikā vuttā. Sabhāgavisabhāgatāyāti iṭṭhāniṭṭhesu majjhattākārassa upekkhāsabhāgassa [Pg.383] tattha anurodhavirodhapavattiākārā rāgapaṭighā visabhāgāti tāya sabhāgavisabhāgatāya te otāraṃ labhamānā cireneva labheyyunti purisassa dūre ṭhitasapatto viya upekkhābrahmavihārassa dūrapaccatthikā vuttā.

අඥානයෙකු බවට පත් කරවන ධර්මයන් හා යෙදෙන බැවින් ඔහු 'බාල' (අඥාන) නම් වේ. තමාගේත් අනුන්ගේත් වැඩ සහ අවැඩ පිළිබඳව දැඩි ලෙස මුළා වී ඇති බැවින් 'මුළා වූ' (මූළ්හ) නම් වේ. කෙලෙස් ආදිය බොහෝ කොට ඇති කරවන හෙයින් 'පෘථග්ජන' නම් වේ. මාර්ගයන් මගින් කෙලෙස් සීමා ජය නොගත් බැවින් ඔහු සීමා මායිම් රහිත කෙලෙස් ඇත්තෙකි (අනෝධිජින). ශෛක්ෂ පුද්ගලයන් යනු යම් ප්‍රමාණයකට කෙලෙස් ජයගත් හෙයින් සීමිත ජයග්‍රහණ ලැබූවෝ (ඕධිජින) වෙති. මෙයින් එම බාලයාට ශෛක්ෂයෙකු මෙන් සීමිත කෙලෙස් ජයග්‍රහණයක් නොමැති බව ප්‍රතික්ෂේප කරයි. සත්වැනි භවයෙන් මතු උපදවන විපාකයන් ජය නොගත් බැවින් 'අවිපාකජින' නම් වේ; රහතන් වහන්සේලා නැවත පිළිසඳරක් නැති බැවින් 'විපාකජින' (විපාක ජයගත්) නම් වෙති. මෙයින් එම බාලයාට අශෛක්ෂ (රහත්) භාවය නොමැති බව පෙන්වයි. සියලු අකුසලයන්ට මුල වූ මෝහයෙහි බොහෝ ආදීනව දැකීමේ පුරුද්දක් නැති බැවින්, ඔහු ආදීනව නොදක්නෙකි. ආගම හා අධිගම නොමැති බැවින් 'අශ්‍රැතවත්' (නෑසූ විරූ) නම් වේ. මෙබඳු පුද්ගලයා ඒකාන්තයෙන්ම අන්ධ පෘථග්ජනයෙකු වන බැවින්, එම අන්ධ පෘථග්ජන භාවය පෙන්වනු පිණිස නැවතත් 'පෘථග්ජන' යැයි කියන ලදී. 'මෝහය පෙරටු කොට ගත්' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ මුලින් කී පරිදි මුළා වූ ස්වභාවයයි. රූපය ඉක්මවා නොයයි යන්නෙන් අදහස් වන්නේ රූපය ඉක්මවා යාමට හේතුවක් නොමැති බවයි, එනම් රූපය අරමුණු කොට ඇති කෙලෙස් ඉක්මවා නොයන බවයි. සොමනස් දොමනස් රහිත වූ නොදැනීමම 'අඥාන උපේක්ෂාව' යි. ගුණ දොස් විමසා නොබලන බැවින් සමාන ස්වභාවයක් ගනී - බ්‍රහ්මවිහාර උපේක්ෂාව මෙත්තාදීන් මෙන් සත්වයන් කෙරෙහි හිත සුව සැලසීමාදියෙන් ගුණ දොස් නොසලකා මැදහත් බවින්ම පවතින්නාක් මෙන්, අඥාන උපේක්ෂාව ද සත්වයන් තුළ පවතින ගුණ දොස් ගැන නොසිතා මැදහත් බවින්ම පවතින බැවින් මෙය ගුණ දොස් විමසා නොබලන හෙයින් සමාන ස්වභාවයක් ගනී. එබැවින් එය පහසුවෙන් (බ්‍රහ්මවිහාර උපේක්ෂාව තුළට) ඇතුළු වන බැවින් බ්‍රහ්මවිහාර උපේක්ෂාවේ 'ආසන්න පසමිතුරා' ලෙස හැඳින්වේ. සමාන හා අසමාන බව නිසා - ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණු වලදී මැදහත් ස්වභාවය ගන්නා වූ උපේක්ෂා ස්වභාවයට, එහි අනුකූල වීම හා පටහැනි වීම වශයෙන් පවතින රාගය හා පටිඝය අසමාන වේ. එබැවින් එම සමාන හා අසමාන බව නිසා ඒවා (රාග-පටිඝ) ප්‍රවේශය ලබන්නේ ඉතා කල් ගොස් බැවින්, මිනිසෙකුට දුරින් සිටින සතුරෙකු මෙන් උපේක්ෂා බ්‍රහ්මවිහාරයේ 'දූර පසමිතුරා' ලෙස කියනු ලැබේ.

266. Kattukāmatā chando ādi ‘‘chandamūlakā kusalā dhammā’’ti (a. ni. 8.83) vacanato, atha vā sattesu hitesitādukkhāpanayanakāmatādinā anavajjābhipatthanāvasena pavattanato ‘‘kattukāmatā chando ādī’’ti vuttaṃ. Upekkhābrahmavihāropi hi sattesu anirākatahitacchandoyeva ‘‘tattha abyāvaṭatā apaṇṇakapaṭipadā’’ti ajjhupekkhanākārena pavattati mātā viya sakiccapasute putte. Nīvaraṇādīti ādi-saddena tadekaṭṭhakilesānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Katthaci sattaggahaṇampi saṅkhāraggahaṇameva hoti puggalādhiṭṭhānāya desanāya yathā ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (a. ni. 10.27; khu. pā. 4.1), na evamidhāti āha ‘‘paññattidhammavasena eko vā satto aneke vā sattā ārammaṇa’’nti. Paññattidhammavasenāti paññattisaṅkhātadhammavasena. Kāmañcettha ‘‘sukhitā hontū’’tiādinā (paṭi. ma. 2.23) bhāvanāyaṃ sukhādiggahaṇampi labbhati. Taṃ pana ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti (dha. pa. 255; theragā. 676; netti. 5) vipassanāya aniccalakkhaṇagahaṇaṃ viya appadhānabhūtaṃ, sattapaññatti eva padhānabhāvena gayhatīti daṭṭhabbaṃ. Upacāre vā patte ārammaṇavaḍḍhanaṃ tatthāpi sīmāsambhedasiddhitoti adhippāyo.

266. කුසල ධර්මයෝ ඡන්දය මූලික කොට ඇත්තෝය යන වචනයට අනුව, කිරීමට ඇති කැමැත්ත (කටුකම්‍යතා ඡන්දය) ආරම්භය වේ. නැතහොත් සත්වයන් කෙරෙහි හිතෛෂී බව, දුක් දුරු කිරීමේ කැමැත්ත ආදී වශයෙන් පවතින නිවැරදි ප්‍රාර්ථනාවන් නිසා 'කටුකම්‍යතා ඡන්දය ආදිය' යැයි කියන ලදී. උපේක්ෂා බ්‍රහ්මවිහාරය ද සත්වයන් කෙරෙහි අත්නොහළ හිතකාමී බවින් යුක්තවම එහි උදාසීන බව නිවැරදි පිළිවෙතයි යනුවෙන් මැදහත් ආකාරයෙන් පවතියි. එය හරියට තමාගේ වැඩක නිරත පුතෙකු දෙස මවක් බලා සිටින්නාක් මෙනි. 'නීවරණාදී' යන වචනයේ 'ආදී' ශබ්දයෙන් එම නීවරණ හා සමාන වූ කෙලෙස් ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. සමහර තැනක 'සත්ව' යනුවෙන් ගැනීමෙන් අදහස් වන්නේ පුද්ගල අධිෂ්ඨාන දේශනාවලදී සංස්කාර ගැනීමමය. උදාහරණයක් ලෙස සියලු සත්වයෝ ආහාරයෙන් යැපෙන්නෝය යන්න වැනිය. නමුත් මෙහි එසේ නොවන බැවින් ප්‍රඥප්ති ධර්ම වශයෙන් එක් සත්වයෙක් හෝ බොහෝ සත්වයෝ අරමුණු වෙති යි වදාරන ලදී. ප්‍රඥප්ති ධර්ම වශයෙන් යනු ප්‍රඥප්ති නම් වූ ධර්මය මගිනි. මෙහිදී සත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා ආදී වශයෙන් භාවනාවේදී සුවය ආදිය ගැනීම ද සිදුවේ. එහෙත් එය සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයෝය යන විපස්සනාවේදී අනිත්‍ය ලක්ෂණය ගැනීම මෙන් ප්‍රධාන නොවේ. මෙහිදී ප්‍රධාන වශයෙන් ගනු ලබන්නේ සත්ව ප්‍රඥප්තියම බව දත යුතුය. උපචාර සමාධියට පත් වූ විට අරමුණ වර්ධනය කිරීම සිදුවේ, මන්ද එහිදී ද සීමා වෙන් කිරීම (සීමා සම්භේද) සිද්ධ වන බැවිනි.

Ekamāvāsaṃ paricchinditvāti ettha ‘‘satte mettāya pharissāmī’’ti evaṃ ñāṇena paricchedaṃ katvā ekā racchā paricchinditabbāti yojanā. Racchāgahaṇena racchāvāsino sattā gahitā yathā ekaṃ disanti. Evaṃ sabbattha.

එක් ආවාසයක් පිරිසිඳ (වෙන් කර) යන්නෙහි - මෙහි මෙම සත්වයන්ට මෙත්තාව පතුරුවමි යි ඥානයෙන් සීමා කර, එක් වීථියක් (පාරක්) පිරිසිඳ ගත යුතුය යනු සම්බන්ධයයි. වීථිය යනුවෙන් ගැනීමෙන් එම වීථියේ වසන සත්වයන් ගනු ලැබේ. එය එක් දිශාවක් යන්නාක් මෙනි. සෑම තැනකම මෙසේමයි.

267. Kasiṇānaṃ nissandoti kasiṇajjhānānaṃ nissandaphalasadisā āruppā arūpajjhānāni, kasiṇajjhānānaṃ pāripūriyāva sijjhanato. Tehi vinā asijjhanatoti keci. Samādhinissandoti rūpajjhānasamādhīnaṃ, heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ arūpajjhānasamādhīnañca nissando paṭipāṭiyā te adhigantvāva paṭilabhitabbato[Pg.384]. Vipassanānissando vipassanānubhāvena laddhabbato, vipassanāvaseneva ca samāpajjitabbato. Samathavipassanānissando nirodhasamāpatti. Yathāha ‘‘dvīhi balehi samannāgatattā’’tiādi (visuddhi. 2.868). ‘‘Purimabrahmavihārattayanissando’’ti iminā mettādivasena tīṇi jhānāni adhigantvā ṭhitasseva upekkhābrahmavihāro, na itarassāti dasseti. Tamevatthaṃ upamāya pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.

267. කසිණයන්ගේ නිෂ්‍යන්දය (ප්‍රතිඵලය) යනු - අරූපාවචර ධ්‍යානයන් කසිණ ධ්‍යානයන්ගේ නිෂ්‍යන්ද ඵලයන් හා සමාන වේ. මන්ද කසිණ ධ්‍යානයන්ගේ සම්පූර්ණත්වයෙන්ම ඒවා සිද්ධ වන බැවිනි. ඇතැමෙක් පවසන්නේ ඒවා කසිණ ධ්‍යාන නොමැතිව එය අරූප ධ්‍යාන සිද්ධ නොවන බවයි. සමාධි නිෂ්‍යන්දය යනු - රූපාවචර ධ්‍යාන සමාධිවලත්, පහළ අරූපාවචර ධ්‍යාන සමාධි තුනෙහිත් නිෂ්‍යන්දයයි. මන්ද අනුපිළිවෙලින් ඒවා ලබාගෙනම හතරවන අරූප ධ්‍යානය ලැබිය යුතු බැවිනි. විපස්සනා නිෂ්‍යන්දය යනු විපස්සනා ආනුභාවයෙන් ලැබිය යුතු බැවින් සහ විපස්සනා වශයෙන්ම සමාවර්ජනය කළ යුතු බැවිනි. සමථ-විපස්සනා යන දෙකෙහිම නිෂ්‍යන්දය නම් නිරෝධ සමාපත්තියයි. බල දෙකකින් යුක්ත වූ බැවින් ආදී වශයෙන් වදාළේ එබැවිනි. පෙර බ්‍රහ්මවිහාර තුනෙහි නිෂ්‍යන්දය යන්නෙන් මෛත්‍රී ආදිය මගින් ධ්‍යාන තුනක් ලබා සිටින්නාටම උපේක්ෂා බ්‍රහ්මවිහාරය ඇති වන බවත්, අන් අයට එය ඇති නොවන බවත් පෙන්වයි. එම අර්ථයම උපමාවකින් වඩාත් පැහැදිලි කරනු පිණිස යථා හි (යම් සේ ද) යනාදිය වදාරන ලදී. මෙහි යමක් කිව යුතු ද, එය කලින් පවසන ලදී.

268. Siyāti vuccamānākārena siyā kassaci parivitakko. Etthāti etesu mettādīsu brahmavihāratā veditabbā, itarakammaṭṭhānāni attahitapaṭipattimattāni. Imāni pana ‘‘sabbe sattā sukhitā hontū’’tiādinā (paṭi. ma. 2.22) parahitapaṭipattibhūtāni. Tasmā sattesu sammā paṭipattibhāvena seṭṭhā ete vihārā. Brahmānoti upapattibrahmāno. Te hi idha jhānabhāvanāya vinīvaraṇacittā hutvā brahmaloke uppannā tattha yāvatāyukaṃ vinīvaraṇacittāva honti. Tasmā ‘‘niddosacittā viharantī’’ti vadanti. Brahmānoti vā sakalabuddhaguṇahetubhūtānaṃ dānapāramitādīnaṃ buddhakaradhammānaṃ paripūraṇavasena brūhitaguṇā mahāsattā bodhisattā. Te hi sabbasattānaṃ hitesanena, ahitāpanayanena, sampattipamodanena, sabbattha vivajjitāgatigamanamajjhattabhāvādhiṭṭhānena ca niddosacittā viharanti. Evanti yathā te upapattibrahmāno, mahābodhisattabrahmāno vā, evaṃ etehi brahmavihārehi sampayuttā samaṅgībhūtā.

268. විය හැකිය යනු - කියන ලද ආකාරයට යමෙකුට මෙබඳු කල්පනාවක් ඇති විය හැකිය. මෙහි යන්නෙන් මෙම මෛත්‍රී ආදියෙහි බ්‍රහ්මවිහාර බව දත යුතුය. සෙසු කර්මස්ථාන තමාගේ යහපත පිණිස පවතින පිළිවෙත් පමණකි. නමුත් මේවා බ්‍රහ්මවිහාර වනාහි සියලු සත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා ආදී වශයෙන් පරාර්ථය උදෙසා පවතින පිළිවෙත් වේ. එබැවින් සත්වයන් කෙරෙහි දක්වන යහපත් පිළිවෙතක් වන බැවින් මේවා ශ්‍රේෂ්ඨ විහරණයෝ වෙති. බ්‍රහ්මයෝ යනු උප්පත්ති වශයෙන් බ්‍රහ්මයෝය. ඔවුහු මෙහිදී ධ්‍යාන භාවනාවෙන් නීවරණ රහිත සිත් ඇතිව බ්‍රහ්ම ලෝකයේ ඉපිද, එහි ආයුෂ පවතින තාක් නීවරණ රහිත සිත් ඇතිවම වෙසෙති. එබැවින් දෝෂ රහිත සිත් ඇතිව වෙසෙති යි කියනු ලැබේ. නැතහොත් බ්‍රහ්මයෝ යනු සියලු බුදුගුණයන්ට හේතු වූ දාන පාරමිතාදී බුද්ධකාරක ධර්මයන් පිරීමෙන් දියුණු කළ ගුණ ඇති මහාසත්ව වූ බෝධිසත්වවරුන්ය. ඔවුහු සියලු සත්වයන්ගේ හිත සුව සෙවීමෙන් ද, අහිත පලවා හැරීමෙන් ද, සම්පත් දැක සතුටු වීමෙන් ද, සෑම තැනකම අගතියට යාමෙන් වැළකී මැදහත් බවෙහි පිහිටීමෙන් ද දෝෂ රහිත සිත් ඇතිව වාසය කරති. මෙසේ යනු - ඒ උප්පත්ති බ්‍රහ්මයෝ හෝ මහා බෝධිසත්ව බ්‍රහ්මයෝ වාසය කරන්නාක් මෙන්, මෙම බ්‍රහ්මවිහාරයන් හා යෙදී ඒ හා එකීභූතව වාසය කරති.

269. Catassovātiādipañhassāti catassotiādikassa tividhassa pañhassa. Visuddhimaggādivasāti ettha byāpādasaṃkilesādito visujjhanupāyo visuddhimaggo. Ādi-saddena hitūpasaṃhārādimanasikāravisesā saṅgahitā. Āsaṃ mettādīnaṃ. Appamāṇeti pamāṇarahite. Yenāti yena kāraṇena. Tanti tasmā. Da-kāro padasandhikaro.

269. "සතරක්මය" යනාදී පැනය යනු "සතරකි" යනාදී වූ තෙවැදෑරුම් ප්‍රශ්නයයි. "විසුද්ධිමග්ගාදි වශයෙන්" යන්නෙහි ව්‍යාපාද සංකිලේශාදියෙන් පිරිසිදු වීමේ උපක්‍රමය "විසුද්ධිමග්ග" (විශුද්ධි මාර්ගය) නම් වේ. "ආදි" ශබ්දයෙන් හිත සුව එළවීම් ආදී මනසිකාර විශේෂයන් සංග්‍රහ වේ. "ආසං" යනු මෙත්තාදීන්ගේ ය. "අප්පමාණේ" යනු ප්‍රමාණ රහිත වූ (අප්‍රමාණ) ස්ථානයෙහිය. "යේනාති" යනු යම් කරුණකින් ද යන්නයි. "තන්ති" යනු එබැවිනි. "ද" කාරය පද සන්ධි කරන්නකි.

Byāpādabahulassa visuddhimaggoti ānetvā sambandhitabbaṃ, ujuvipaccanīkabhāvatoti adhippāyo. Esa nayo sesesupi. Pakkhapātavasena anābhujanamanābhogo majjhattākāroti adhippāyo. Yvāyaṃ catubbidho sattesu [Pg.385] manasikāro vutto, tameva upamāya dassetuṃ ‘‘yasmā ca yathā mātā’’tiādi vuttaṃ. Tattha vuttassāpi hitūpasaṃhārādiatthassa upameyyabhāvaṃ upanetvā dassetuṃ atthupanayanattho ‘‘yasmā cā’’ti ca-saddo. Pariyāyeti vāre, tasmiṃ tasmiṃ kiccavasena parivattanakkameti attho. Abyāvaṭāti anussukkā. Tathāti yathā mātā daharādīsu puttesu, tathā sabbasattesu mettādivasena mettāyanādivasikena bhavitabbanti yojanā. Tasmāti yasmā sabbepi saṃkilesadhammā yathārahaṃ dosamoharāgapakkhiyā, tehi ca visujjhanupāyo appamaññā, hitūpasaṃhārādivasena catubbidho ca sattesu manasikāro, tasmā visuddhimaggādivasā catassova appamaññā. Catassopi etā bhāvetukāmena na ekekanti adhippāyo. Sati hi sabbasaṅgahe kamena bhavitabbaṃ. Hitesitā mettāyananti āha ‘‘evaṃ patthitahitāna’’nti. Sambhāvetvā vāti ‘‘imāya paṭipattiyā ayaṃ nirayādīsu nibbatteyyā’’ti parikappetvā vā. Dukkhāpanayanākaārappavattivasena paṭipajjitabbanti sambandho. Tato paranti tato hitākārappavattiādito paraṃ. Kattabbābhāvatoti catutthassa pakārassa kattabbassa abhāvato. Ayaṃ kamoti ayaṃ imāsaṃ appamaññānaṃ yebhuyyena pavattanakkamoti katvā vuttaṃ, na ‘‘imināva kamena etāsaṃ pavatti, na aññathā’’ti. Mettādīnaṃ hi tissannaṃ bhāvanānaṃ kamaniyamo natthi, yaṃ vā taṃ vā paṭhamaṃ bhāvetuṃ labbhā, desanākkamavasena vā evaṃ vuttaṃ.

ව්‍යාපාදය බහුල තැනැත්තාගේ පිරිසිදු වීමේ මාර්ගය (මෛත්‍රිය) යැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. ඍජු ප්‍රතිපක්ෂ (විරුද්ධ) ස්වභාවය නිසා යනු අදහසයි. සෙසු අයට ද මෙම ක්‍රමයම වේ. පක්ෂපාතී බවින් තොරව මෙනෙහි නොකිරීම "අනාභෝග" නම් වේ, එය මධ්‍යස්ථ ආකාරයයි. සත්වයන් කෙරෙහි වූ යම් සිව්වැදෑරුම් මනසිකාරයක් කියන ලද ද, එයම උපමාවකින් දැක්වීමට "යස්මා ච යථා මාතා" යනාදිය කියන ලදී. එහි කියන ලද හිතානුකම්පාව ආදී අර්ථයන්ගේ උපමේය බව පෙන්වීමට "යස්මා ච" යන්නෙහි "ච" ශබ්දය උපමා අර්ථය එළවා දැක්වීම පිණිස යෙදී ඇත. "පරියායේ" යනු වාරයෙහි හෙවත් ඒ ඒ කෘත්‍යය (කටයුත්ත) අනුව පරිවර්තනය වීමේ අනුපිළිවෙළෙහි යනු අර්ථයයි. "අබ්‍යාවටා" යනු උත්සාහ රහිත වීමයි. "තථා" යනු මවක් බාල දරුවන් ආදී පුතුන් සතර දෙනා කෙරෙහි යම් සේ ද, එසේම සියලු සත්වයන් කෙරෙහි මෛත්‍රී සහගතව විසිය යුතුය යන යෝජනාවයි. සියලු සංකිලේශ ධර්මයන් දෝෂ, මෝහ, රාග පක්ෂයන්ට අයත් වන බැවින් ද, ඒවායින් පිරිසිදු වීමේ උපක්‍රමය අප්පමඤ්ඤා වන බැවින් ද, සත්වයන් කෙරෙහි සිව්වැදෑරුම් මනසිකාරය පවතින බැවින් ද, විශුද්ධි මාර්ගාදී වශයෙන් අප්පමඤ්ඤා සතරකි. මේ සතරම වැඩීමට කැමති විය යුතු මිස එකක් පමණක් නොවේ. සියල්ල සංග්‍රහ වන විට අනුපිළිවෙළක් තිබිය යුතුය. හිත සුව කැමති බව මෛත්‍රිය බැවින් "මෙසේ පතන ලද හිත ඇති අයගේ" යැයි කීවේය. "සම්භාවේත්වා වා" යනු "මේ පිළිවෙතින් මොහු නිරයාදියෙහි උපදින්නේය" යැයි සිතා හෝ වේ. දුක් දුරු කිරීමේ ආකාරයෙන් පැවතීම අනුව පිළිපැදිය යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "තතෝ පරං" යනු එම හිතාකාර පැවැත්මට පසුවයි. කළ යුතු දෙයක් නැති බැවින්, එනම් සතරවන ආකාරයෙන් කළ යුතු කෘත්‍යයක් නොමැති බැවිනි. "අයං කමෝ" යනු බොහෝ සෙයින් මෙම අප්පමඤ්ඤා පවතින අනුපිළිවෙළ යන්නයි. "මෙම අනුපිළිවෙළින්ම මේවා පැවතිය යුතුයි, වෙනත් අයුරකින් නොවේ" යැයි නොකියන ලදී. මෛත්‍රී ආදී භාවනා තුනෙහි අනුපිළිවෙළ නියමයක් නැත, යම් කිසිවක් පළමුව වැඩිය හැකිය. එසේත් නැතිනම් දේශනා අනුපිළිවෙළින් මෙසේ කියන ලදී.

Ekasattassāpīti ekassāpi sattassa. Appaṭibhāganimittattā paricchedaggahaṇaṃ natthi, na ca sammutisaccavasena pavattaṃ sattaggahaṇaṃ paricchinnarūpādiggahaṇaṃ hotīti appanāppattiyā aparāmāsasattaggahaṇamuddhabhūtānaṃ mettādīnaṃ ekasattārammaṇānampi appamāṇagocaratā vuttā. Evaṃ pamāṇaṃ aggahetvāti yathā uddhumātakādīsu atirekuddhumātakādibhāvappatte padese nimittaṃ gayhati, evaṃ pamāṇaṃ aggahetvā. Sakalapharaṇavasenāti niravasesapharaṇavasena.

"එක් සත්වයෙකුට වුව ද" යනු එක් අයෙකුට වුව ද යන්නයි. පටිභාග නිමිත්තක් නොමැති බැවින් සීමා කොට ගැනීමක් නැත. සම්මුති සත්‍ය වශයෙන් පවතින "සත්ව" යන සංකල්පය ග්‍රහණය කර ගැනීම, සීමා කරන ලද රූප ආදිය ග්‍රහණය කර ගැනීමක් නොවේ. එබැවින් අර්පණාවට පැමිණීමෙන් වැරදි ලෙස පරාමර්ශනය නොකරන ලද සත්ව ප්‍රඥප්තිය මුදුන්පත් කරගත් මෛත්‍රී ආදිය එක් සත්වයෙකු අරමුණු කළ ද එය අප්‍රමාණ ගෝචර (අප්‍රමාණ අරමුණු ඇති බව) යැයි කියන ලදී. "මෙසේ ප්‍රමාණය ග්‍රහණය නොකොට" යනු ඉදිමුණු මළසිරුරු (උද්ධුමාතක) ආදී කර්මස්ථානවලදී අධික ලෙස ඉදිමුණු ස්ථානයක නිමිත්ත ගන්නා සේ නොව, සීමාවක් නොගෙන සියල්ල පැතිරවීමේ (සකල ඵරණ) වශයෙන් යනු අර්ථයයි.

270. Nissaraṇattāti ettha yaṃ yassa nissaraṇaṃ, taṃ tassa ujupaṭipakkhabhūtameva hoti. Yathā kāmānaṃ nekkhammaṃ, rūpānaṃ āruppā, saṅkhārānaṃ nibbānaṃ[Pg.386], evaṃ domanassasahitānaṃ byāpādavihiṃsāratīnaṃ nissaraṇabhūtā mettākaruṇāmuditā na somanassarahitā honti. Nissaraṇaggahaṇeneva ca pubbabhāgiyānaṃ tāsaṃ upekkhāsampayogopi anuññātoti daṭṭhabbaṃ anissaraṇabhāvato. Tathā hi aṭṭhavīsatiyā cittuppādesu karuṇāmuditānaṃ pavattiṃ ācariyā icchanti. Na hi brahmavihārupekkhā upekkhāvedanaṃ vinā vattati pārisuddhiupekkhā viya. Na hi kadāci pārisuddhiupekkhā vedanupekkhaṃ vinā vattatīti.

270. "නිස්සරණත්තා" (නික්මීම/මිදීම) යන්නෙහි යමක් යමක නික්මීම (ප්‍රහාණය) වේ ද, එය එහි ඍජු ප්‍රතිපක්ෂයම වෙයි. කාමයන්ගෙන් නෙක්ඛම්මය ද, රූපයන්ගෙන් අරූප සමාපත්ති ද, සංස්කාරයන්ගෙන් නිර්වාණය ද යම් සේ නික්මීම වේ ද, එසේම දෝමනස්සය සහිත වූ ව්‍යාපාද, විහිංසා, අරති (නොඇලීම) යන මොවුන්ගෙන් මිදීම වූ මෛත්‍රී, කරුණා, මුදිතා යන ධර්මයෝ සෝමනස්සයෙන් තොර නොවෙති. නිස්සරණය (මිදීම) යන වචනයෙන් ම පූර්ව භාගයෙහි වූ එම මෛත්‍රී කරුණා මුදිතාවන්ගේ උපේක්ෂා සම්ප්‍රයුක්ත බව ද අනුදන්නා ලද්දේ යැයි දත යුතුය. මන්ද යත්, පූර්ව භාගයෙහි ඒවා නිස්සරණ (සම්පූර්ණ මිදීම) නොවන බැවිනි. එසේම චිත්තෝත්පාද විසි අටකදී කරුණා, මුදිතාවන්ගේ පැවැත්ම ආචාර්යවරු කැමති වෙති. බ්‍රහ්මවිහාර උපේක්ෂාව යනු පාරිශුද්ධි උපේක්ෂාව මෙන් උපේක්ෂා වේදනාවෙන් තොරව නොපවතී. කිසි කලෙක පාරිශුද්ධි උපේක්ෂාව වේදනා උපේක්ෂාවෙන් තොරව නොපවතින්නේය.

271. Sātasahagatanti sukhasahagataṃ. Tasmāti yasmā ‘‘tato tvaṃ bhikkhū’’tiādikāya (a. ni. 8.63) desanāya catunnampi appamaññānaṃ savitakkādibhāvo viya upekkhāsahagatabhāvopi viññāyati, tasmā. Catassopi appamaññā catukkapañcakajjhānikāti codakassa adhippāyo. Evañhi satīti yadi mūlasamādhimhi vuttamatthaṃ anantaraṃ vuttatāya brahmavihāresu pakkhipati, evaṃ sante kāyānupassanādayopi catukkapañcakajjhānikā siyuṃ, na pana honti vipassanāvasena desitattāti adhippāyo, hontu kāyānupassanādayo ānāpānabhāvanāvasena catukkapañcakajjhānikāti vadeyyāti āsaṅkanto āha ‘‘vedanādīsū’’tiādi. Byañjanacchāyāmattaṃ gahetvāti ‘‘mettā me cetovimutti bhāvitā bhavissatī’’tiādīhi byañjanehi pakāsito eva cittasamādhi ‘‘ajjhattaṃ me cittaṃ ṭhitaṃ bhavissatī’’tiādīhipi byañjanehi pakāsitoti byañjanato labbhamānasamādhicchāyāmattaṃ gahetvā ubhayattha labbhamānaṃ adhippāyaṃ aggahetvāti attho. Suttatthaṃ hi aññathā vadanto ayathāvāditāya satthāraṃ apavadanto nāma hoti. Tenāha ‘‘mā bhagavantaṃ abbhācikkhī’’ti.

271. "සාතසහගතං" යනු සුඛය හා එක්ව උපන් බවයි. "තස්මා" යනු "ඉන්පසු ඔබ මහණ" යනාදී දේශනාවෙහි සතර අප්පමඤ්ඤාවන්ගේම සවිතක්ක ආදී ස්වභාවය මෙන් උපේක්ෂා සහගත ස්වභාවය ද පෙනෙන බැවින්, එබැවිනි. අප්පමඤ්ඤා සතරම චතුක්ක සහ පංචක ධ්‍යානවලට අයත් වේ යන්න චෝදනා කරන්නාගේ අදහසයි. "මෙසේ ඇති කල්හි" යනු ඉදින් මූල සමාධියෙහි කියන ලද අර්ථය ඊළඟට කියන ලද බැවින් බ්‍රහ්මවිහාරයන්ට ද ඇතුළත් කරන්නේ නම්, එවිට කායානුපස්සනාව ආදිය ද චතුක්ක පංචක ධ්‍යානගත විය යුතුය. නමුත් විදර්ශනා වශයෙන් දේශනා කළ බැවින් ඒවා එසේ නොවේ යනු අදහසයි. ආනාපාන භාවනා වශයෙන් කායානුපස්සනාව ආදිය චතුක්ක පංචක ධ්‍යානගත විය හැකියැයි යමෙකු පවසතැයි සැක කොට "වේදනාදීසූ" යනාදිය පැවසීය. "බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාමත්තං ගහෙත්වා" යනු "මාගේ මෙත්තා චේතෝ විමුක්තිය වඩන ලද්දී වන්නීය" යනාදී වචන මාත්‍රයෙන් ප්‍රකාශිත වූ චිත්ත සමාධිය "මාගේ සිත ඇතුළත පිහිටියේ වන්නේය" යනාදී වචනවලින් ද දැක්වෙන බැවින්, එම වචනවලින් ලැබෙන සමාධි ඡායාව (අරමුණ) පමණක් ගෙන දෙතැනම පවතින අදහස නිවැරදිව නොගෙන යනු අර්ථයයි. සූත්‍ර අර්ථය අන් අයුරකින් පවසන්නා අසත්‍යවාදී බව නිසා ශාස්තෘන් වහන්සේට අපවාද කරන්නෙකු (නින්දා කරන්නෙකු) නම් වේ. එබැවින් "භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අසත්‍යයෙන් දෝෂාරෝපණය නොකරන්න" යැයි පැවසීය.

272. ‘‘Tayimaṃ dosaṃ pariharitukāmena na sabbaṃ suttaṃ nītatthameva, tasmā garukulato adhippāyo maggitabbo’’ti dassento ‘‘gambhīraṃ hī’’tiādiṃ vatvā tattha ādito paṭṭhāya adhippāyaṃ dassetuṃ ‘‘ayañhī’’tiādimāha. Āyācitā dhammadesanā etenāti āyācitadhammadesano, taṃ āyācitadhammadesanaṃ. Evamevāti garahane nipāto, mudā evāti attho. Ajjhattanti gocarajjhatte, kammaṭṭhānārammaṇeti attho[Pg.387]. Yasmā cittekaggatā nāma sasantatipariyāpannā hoti, tasmā atthavaṇṇanāyaṃ ‘‘niyakajjhattavasenā’’ti vuttaṃ. Cittaṃ ṭhitaṃ bhavissatīti bahiddhā avikkhippamānaṃ ekaggabhāve ṭhitaṃ bhavissati. Tato eva susaṇṭhitaṃ, suṭṭhu samāhitanti attho. Uppannāti avikkhambhitā. Pāpakāti lāmakā. Akusalā dhammāti kāmacchandādayo akosallasambhūtaṭṭhena akusalā dhammā. Cittaṃ pariyādāya pavattituṃ okāsādānena kusalacittaṃ khepetvā na ca ṭhassantīti yojanā. Iminā yathāvuttassa samādhānassa kāraṇamāha.

272. මෙම චෝදනාව (හෝ වරද) මගහරවා ගැනීමට කැමති තැනැත්තා විසින් සියලු සූත්‍ර දේශනා නීතත්ථ (පැහැදිලි සෘජු අර්ථ ඇති) ඒවා ලෙසම නොගත යුතුය. එබැවින් ගුරු කුලයෙන් (පරම්පරාගත ගුරු ඇසුරින්) එහි අභිප්‍රාය සෙවිය යුතුය. මෙය පෙන්වා දෙමින් "ගම්භීරං හි" යනාදිය පවසා, එහි ආරම්භයේ සිට අභිප්‍රාය දක්වනු පිණිස "අයංහි" යනාදිය වදාළ සේක. යම් මහණෙකු විසින් ධර්ම දේශනාව ආයාචනය කරන ලද බැවින් ඔහු ආයාචිත ධර්ම දේශනා ඇත්තෙකි. "ඒවමේව" යනු නින්දා කිරීමේ අර්ථයෙහි නිපාතයකි. "අජ්ඣත්තං" යනු තමා තුළ වූ කර්මස්ථාන අරමුණෙහි යන්නයි. සිතේ ඒකාග්‍රතාවය තම සන්තතියට අයත් බැවින් අර්ථ වර්ණනාවෙහි "නියකජ්ඣත්තවසෙන" (තමා තුළ වූ ස්වභාවයෙන්) යයි කියන ලදී. "සිත පිහිටන්නේය" යනු බාහිර අරමුණුවල විසිර නොගොස් ඒකාග්‍රතාවෙහි පිහිටීමයි. එහෙයින්ම මැනවින් පිහිටි, මැනවින් සමාධිගත වූ යනු එහි අර්ථයයි. "උප්පන්නා" යනු යටපත් නොවූ (නැවත පැනනැගුණු), "පාපකා" යනු ලාමක වූ, "අකුසලා ධම්මා" යනු කාමච්ඡන්ද ආදී මෝහයෙන් හටගත් අකුසල ධර්මයන්ය. අකුසල ධර්මයන් සිත මැඩපවත්වා පැවතීමට ඉඩ නොදෙමින්, කුසල් සිත අවසන් කර නොසිටින්නේය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙයින් ඉහත කී සමාධිය ඇති වීමට හේතුව දක්වයි.

Cittekaggatāmattoti bhāvanamanuyuttena paṭiladdhamattaṃ nātisubhāvitaṃ samādhānaṃ. Taṃ pana upari vuccamānānaṃ samādhivisesānaṃ mūlakāraṇabhāvato ‘‘mūlasamādhī’’ti vutto. Svāyaṃ cittekaggatāmatto ‘‘ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi samādahāmī’’tiādīsu viya khaṇikasamādhi adhippeto. Yatheva hi aññatthāpi ‘‘āraddhaṃ kho pana me, bhikkhave, vīriyaṃ ahosi asallīnaṃ…pe… samāhitaṃ cittaṃ ekagga’’nti (a. ni. 8.11; pārā. 11) vatvā ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādivacanato (a. ni. 8.11) paṭhamaṃ vuttacittekaggatā ‘‘khaṇikasamādhī’’ti viññāyati, evamidhāpīti. So eva samādhīti mūlasamādhimāha.

"චිත්ත ඒකාග්‍රතා මාත්‍රය" යනු භාවනාවෙහි නියුතු තැනැත්තා විසින් ලබාගත් මාත්‍ර වූ, එතරම් හොඳින් ප්‍රගුණ නොවූ සමාධියයි. එය මතු පැවසෙන සමාධි විශේෂයන්ට මූලික හේතුව වන බැවින් "මූල සමාධිය" යයි කියනු ලැබේ. මෙම සිතේ ඒකාග්‍රතා මාත්‍රය "අජ්ඣත්තමේව චිත්තං සණ්ඨපේමි..." යනාදී පාඨයන්හි මෙන් "ඛණික සමාධිය" ලෙස අදහස් කෙරේ. පැහැදිලි කරතොත්, අනෙකුත් සූත්‍රවල ද "මහණෙනි, මාගේ වීර්යය අරඹන ලද්දේය, පසුබට නොවීය... සිත සමාධිගත විය, ඒකාග්‍ර විය" යයි පවසා පසුව "විවිච්චේව කාමේහි" යනාදී වශයෙන් දේශනා කළ බැවින් මුලින් කී ඒකාග්‍රතාවය "ඛණික සමාධිය" ලෙස දත යුතුය. මෙහි ද එසේමය. "සෝ ඒව සමාධි" යන්නෙන් එම මූල සමාධියම අදහස් කරයි.

Assāti bhikkhuno, assa vā mūlasamādhissa. Bhāvananti vaḍḍhanaṃ. Ayaṃ samādhīti ca mūlasamādhiyeva adhippeto. Evaṃ bhāvitoti yathā araṇisahitena uppādito aggi gomayacuṇṇādīhi vaḍḍhito gomayaggiādibhāvaṃ pattopi araṇisahitena uppāditamūlaggītveva vuccati, evamidhāpi mūlasamādhi eva mettādivasena vaḍḍhitoti katvā vuttaṃ.

"අස්ස" යනු ඒ භික්ෂුවට හෝ ඒ මූල සමාධියටය. "භාවනා" යනු වැඩීමයි. "අයං සමාධි" යන්නෙන් ද මූල සමාධියම අදහස් වේ. "එසේ වැඩූ" යනු ගිනිගානා ලී යුගලයකින් උපදවා ගත් ගින්න ගොම කුඩු ආදියෙන් වඩා ගොම ගින්නක් ආදී තත්ත්වයට පත් වුවද එය මුලින් එම ලී යුගලයෙන් උපන් ගින්න ලෙසම හඳුන්වන්නාක් මෙන්, මෙහි ද මූල සමාධියම මෛත්‍රී ආදී වශයෙන් වැඩූ බව පවසන ලදී.

Aññesupi ārammaṇesu pathavīkasiṇādīsu. Tattha yathā mettābhāvanāpubbaṅgamena bhāvanānayena pathavīkasiṇādīsu savitakkādibhāvavasena catukkapañcakajjhānasampāpanavidhinā mūlasamādhissa bhāvanā vuttā, evaṃ karuṇādibhāvanāpubbaṅgamaṃ pathavīkasiṇādīsupi bhāvanāvidhiṃ dassetvā pacchā kāyānupassanādipubbaṅgamaṃ bhāvanāvidhiṃ dassento āsavakkhayāya dhammaṃ desesi. Tena vuttaṃ ‘‘karuṇā me cetovimuttī’’tiādi. Yadi evaṃ dhammānupassanāpariyosānāya desanāya arahattādhigamāya kammaṭṭhānassa [Pg.388] kathitattā puna ‘‘tato tvaṃ, bhikkhu, imaṃ samādhiṃ savitakkampī’’tiādi (a. ni. 8.63) kasmā vuttanti? Dhammānupassanāya matthakappattidassanatthaṃ. Sā hi saṅkhārupekkhābhāvena vattamānā yathāvuttajjhānadhamme sammasantī visesato matthakappattā nāma hoti. Phalasamāpattibhūmidassanatthaṃ vuttanti keci.

පඨවී කසිණ ආදී වෙනත් අරමුණුවල ද එසේමය. එහි මෛත්‍රී භාවනාව පෙරටු කරගත් භාවනා ක්‍රමයෙන් පඨවී කසිණ ආදියෙහි සවිතක්ක ආදී වශයෙන් චතුක්ක-පඤ්චක ධ්‍යානයන්ට පමුණුවන විධියෙන් මූල සමාධිය වැඩීම පවසා ඇත. එලෙසම කරුණාදී භාවනාව පෙරටු කරගත් පඨවී කසිණ ආදියෙහි භාවනා විධිය දක්වා, පසුව කායානුපස්සනාදී භාවනාව පෙරටු කරගත් ක්‍රමය දක්වමින් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස ධර්මය දේශනා කළ සේක. "කරුණා මේ චේතෝවිමුත්ති" යනාදිය වදාරන ලද්දේ එබැවිනි. ඉදින් ධම්මානුපස්සනාව කෙළවර කොට ඇති දේශනාවෙන් අර්හත් ඵලය ලැබීම සඳහා කර්මස්ථානය වදාළේ නම්, නැවත "එබැවින් මහණ, ඔබ මෙම සමාධිය සවිතක්ක වූ ද..." යනාදිය වදාළේ මන්ද? එය ධම්මානුපස්සනාව මුදුන්පත් වීම පෙන්වනු පිණිසය. සංඛාරුපේක්ෂා ස්වභාවයෙන් පවතින එම ධම්මානුපස්සනාව ඉහත කී ධ්‍යාන ධර්මයන් මැනවින් විමසන කල්හි විශේෂයෙන් මුදුන්පත් වූවා නම් වේ. සමහරු පවසන්නේ ඵලසමාපත්ති භූමිය පෙන්වනු පිණිස මෙය වදාළ බවයි.

Puna yato kho tetiādi arahattappattito uddhaṃ laddhabbaphāsuvihāradassanaṃ. Tattha gagghasīti gamissasi. Tasmāti yasmā ‘‘savitakkampī’’tiādikā desanā mettādīnaṃ ārammaṇato aññasmiṃ ārammaṇe samādhiṃ sandhāya vuttā, na appamaññā, tasmā. ‘‘Tathevā’’tiādinā ganthantarenapi tamevatthaṃ samattheti. Tattha tathevāti tikacatukkajjhānavaseneva. Abhidhammeti cittuppādakaṇḍe (dha. sa. 251 ādayo), appamaññāvibhaṅgādīsu (vibha. 684 ādayo) ca tattha tattha abhidhammappadesesu.

නැවත "යතෝ ඛෝ තේ" යනාදිය රහත් බව ලැබීමෙන් පසුව ලැබෙන පහසු විහරණය පෙන්වීමකි. එහි "ගග්ඝසි" යනු යන්නෙහිය. "තස්මා" යනු යම් හෙයකින් "සවිතක්කම්පි" යනාදී දේශනාව මෛත්‍රී ආදී අරමුණුවලින් බැහැර වූ පඨවී කසිණ ආදී වෙනත් අරමුණක සමාධිය අරභයා වදාරන ලද බැවිනි (අප්පමඤ්ඤා අරමුණ අරභයා නොවේ). "තථේව" යනාදී වෙනත් ග්‍රන්ථයකින් ද එම අර්ථයම තහවුරු කරයි. එහි "තථේව" යනු තික-චතුක්ක ධ්‍යාන වශයෙන්මය. අභිධර්මයෙහි චිත්ත උප්පාද කණ්ඩයෙහි ද, අප්පමඤ්ඤා විභංග ආදී තැන්වල ද ඒ ඒ අභිධර්ම ප්‍රදේශයන්හි මෙය අන්තර්ගත වේ.

273. Subhaparamādivasenāti subha-saddo ‘‘subhanteva adhimutto hotī’’ti (paṭi. ma. 1.212; a. ni. 8.66) evaṃ vuttasubhavimokkhaṃ sandhāya vutto uttarapadalopena. Parama-saddo ukkaṃsattho. Subho subhavimokkho paramo ukkaṃso paramā koṭi etissāti subhaparamā, mettācetovimutti, tato paraṃ tāya sādhetabbaṃ natthīti attho. Asādhāraṇassa atthassa adhippetattā vipassanāsukhādayo idha anavasarā. Itaretaravisiṭṭhāpete visesā, pageva parehi. Tenāha ‘‘aññamaññaṃ asadiso ānubhāvaviseso veditabbo’’ti. Visesetvāti aññamaññaṃ visiṭṭhaṃ katvā.

273. "සුභපරමාදී වශයෙන්" යන්නෙහි "සුභ" ශබ්දය "සුභ ලෙසම සිත යොමු කරයි" යනාදී වශයෙන් වදාළ සුභ විමොක්ඛය අරභයා පසු පදය ලොප් කිරීමෙන් යෙදී ඇත. "පරම" ශබ්දය උත්කෘෂ්ට යන අර්ථය දෙයි. මෙම මෛත්‍රී චේතෝවිමුත්තියට සුභ විමොක්ඛය උත්කෘෂ්ට කෙළවර වන බැවින් එය "සුභපරම" නම් වේ. එයින් ඔබ්බට එයින් සාධනය කළ යුතු දෙයක් නැත යනු අර්ථයයි. මෙහි සුවිශේෂී අර්ථයක් අදහස් කරන බැවින් විදර්ශනා සුඛය ආදිය මෙයට ඇතුළත් නොවේ. මෙම ආනුභාව විශේෂයන් එකිනෙකට වෙනස් වේ, අනෙක් ධ්‍යානවලට වඩා වෙනස් වීම ගැන කවර කතා ද? එබැවින් "එකිනෙකට අසමාන වූ ආනුභාව විශේෂය දත යුතුය" යි වදාළහ. "විසෙසෙත්වා" යනු එකිනෙකට වෙනස් කොට (විශේෂ කොට) යන්නයි.

Tassa tassa upanissayattāti subhavimokkhādikassa tassa tassa vimokkhassa pakatūpanissayavasena upanissayapaccayabhāvato. Idāni tamatthaṃ pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ ‘‘mettāvihārissā’’tiādi vuttaṃ. Assa mettāvihārissa cittaṃ upasaṃharatoti sambandho. Appaṭikkūlaparicayāti mettābhāvanāvasena sattasaññite yattha katthaci ārammaṇe appaṭikkūlākāreneva gahaṇassa paricitattā. Tassa saṅkhārabhūtampi yaṃ kiñci ārammaṇaṃ appaṭikkūlākāreneva paccupatiṭṭhati, pageva sabhāvato. ‘‘Appaṭikkūla’’nti [Pg.389] tatthassa cittaṃ abhirativasena nirāsaṅkaṃ pavattati, paccanīkadhammehi ca sukhena, suṭṭhu ca vimuccati, yatassa jhānassa vimokkhapariyāyo vutto. Tenāha ‘‘appaṭikkūlesū’’tiādi. Yathāvutto ca attho anatthacaraṇādiadhippāyena sacetane ārammaṇe āghātaṃ uppādentassa paṭikkūlaparicayā acetanepi vātātapādike āghātuppattiyā vibhāvetabbo. Na tato paranti tato subhavimokkhato paraṃ kassaci vimokkhassa upanissayo na hotīti attho.

"ඒ ඒ ධර්මයන්ට උපනිශ්‍රය වන බැවින්" යනු සුභ විමොක්ඛාදී ඒ ඒ විමොක්ෂයන්ට ප්‍රකෘති උපනිශ්‍රය වශයෙන් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍ය වන බැවිනි. දැන් එම අර්ථය වඩාත් පැහැදිලි කිරීමට "මෙත්තාවිහාරිස්ස" යනාදිය පවසන ලදී. මෛත්‍රී විහරණය ඇති තැනැත්තාගේ සිත අරමුණට යොමු කරන කල්හි යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. "අප්පටිකූල පරිචයා" යනු මෛත්‍රී භාවනාව නිසා සත්ත්ව සංඛ්‍යාත ඕනෑම අරමුණක අප්පටිකූල (පිළිකුල් නොවන) ආකාරයෙන්ම අරමුණු ගැනීමට හුරු වී ඇති බැවිනි. ඔහුට සංස්කාර වූ ඕනෑම අරමුණක් අප්පටිකූල ස්වභාවයෙන්ම වැටහෙයි, ස්වභාවයෙන්ම පිළිකුල් නොවන අරමුණු ගැන කවර කතා ද? එහි ඔහුගේ සිත ඇලීමෙන් යුක්තව සැකයකින් තොරව පවතියි. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් සුවසේ සහ මැනවින් මිදෙන බැවින් එම ධ්‍යානයට "විමොක්ඛ" යන නම කියන ලදී. "අප්පටිකූලෙසු" යනාදිය වදාළේ එබැවිනි. ඉහත කී අර්ථය, අනර්ථ කිරීමේ අභිප්‍රායෙන් යුත් සචේතනික අරමුණක ක්‍රෝධය උපදවන්නාට, එම පිළිකුල් සහගත පුරුද්ද නිසා අචේතනික වූ සුළඟ, අව්ව ආදියෙහි ද ක්‍රෝධය උපදින ආකාරයෙන් වටහා ගත යුතුය. "න තතෝ පරං" යනු එම සුභ විමොක්ඛයෙන් පසුව වෙනත් කිසිදු විමොක්ඛයකට උපනිශ්‍රය නොවන බවයි.

Abhihananti etenāti abhighāto, daṇḍo abhighāto yassa taṃ daṇḍābhighātaṃ, taṃ ādi yassa taṃ daṇḍābhighātādi, daṇḍābhighātādi rūpaṃ nimittaṃ yassa taṃ daṇḍābhighātādirūpanimittaṃ. Kiṃ pana tanti āha ‘‘sattadukkha’’nti, daṇḍappahārādijanitaṃ karajarūpahetukaṃ sattānaṃ uppajjanakadukkhanti attho. Rūpe ādīnavo suparividito hoti karuṇāvihārissa rūpanimittattā, dukkhassa karuṇāya ca paradukkhāsahanarasattāti adhippāyo. Tattha ākāse. Cittaṃ pakkhandati sabbaso rūpānaṃ abhāvo vivaramapagamoti.

මෙයින් පහර දෙන බැවින් ‘අභිඝාත’ නම් වේ. මුගුරකින් (දණ්ඩකින්) පහර දීම ‘දණ්ඩාභිඝාත’ නම් වේ. දණ්ඩාභිඝාතය ආදී වූ රූපය යම් දුක්ඛයකට හේතුවක් (නිමිත්තක්) වේ ද, එය ‘දණ්ඩාභිඝාතාදිරූපනිමිත්ත’ නම් වේ. එය කුමක්දැයි විමසන කල්හි ‘සත්ත දුක්ඛ’ යැයි පැවසීය. එනම්, මුගුරු පහර ආදියෙන් හටගත්, කරජ කාය (ශරීරය) හේතුවෙන් සත්ත්වයන්ට ඇතිවන දුක යන්න එහි අර්ථයයි. රූපය දුක්ඛයාගේ නිමිත්ත (හේතුව) වන බැවින් ද, කරුණාව යනු පරදුකෙහි නොඉවසන ස්වභාවය (රසය) වන බැවින් ද, කරුණා විහරණයෙන් යුක්ත තැනැත්තා හට රූපයෙහි ඇති ආදීනවය මැනවින් ප්‍රකට වේ. එහි ආකාශයෙහි සර්වප්‍රකාරයෙන්ම රූපයන්ගේ අභාවය, හිස්බව සහ ඉවත්වීම (අපගමනය) මෙනෙහි කරන සිත බැසගනී (පක්ඛන්දති).

Tena tenātiādīsu ayaṃ yojanā – tena tena bhogasampattiādinā pāmojjakāraṇena pamuditānaṃ sattānaṃ uppannapāmojjaviññāṇaṃ samanupassantassa yogino ‘‘sādhu vatāyaṃ satto pamodatī’’ti muditāya pavattisambhavato pamuditaviññāṇassa dassanena viññāṇaggahaṇaparicitaṃ cittaṃ hotīti.

‘තේන තේන’ ආදී පදයන්හි විග්‍රහය (යෝජනාව) මෙසේය: සම්පත් ලැබීම ආදී වූ ඒ ඒ ප්‍රමෝදයට කරුණු නිසා සතුටට පත් සත්ත්වයන්ගේ හටගත්තා වූ ප්‍රමුදිත විඤ්ඤාණය දෙස බලන යෝගාවචරයාට, “මේ සත්ත්වයා සැබවින්ම සතුටු වේ, එය ඉතා යහපති” යනුවෙන් මුදිතාව පහළ වීමේ හැකියාව පවතින බැවින්, ප්‍රමුදිත විඤ්ඤාණය දෙස බැලීමෙන් (දර්ශනයෙන්) විඤ්ඤාණය ග්‍රහණය කරගැනීමට පුරුදු වූ සිතක් ඇති වේ.

Anukkamādhigatanti ākāsakasiṇavajje yattha katthaci kasiṇe rūpāvacarajjhānādhigamānukkamena rūpavirāgabhāvanāya adhigataṃ. Ākāsanimittaṃ gocaro etassāti ākāsanimittagocaraṃ, tasmiṃ ākāsanimittagocare paṭhamāruppaviññāṇe. Cittaṃ upasaṃharatoti dutiyāruppādhigamāya bhāvanācittaṃ nentassa, tathā bhāvayatoti attho. Tatthāti tasmiṃ paṭhamāruppaviññāṇe. Cittanti viññāṇañcāyatanacittaṃ. Pakkhandatīti anupavisati vimokkhabhāvena appeti.

‘අනුක්කමාධිගත’ යනු ආකාශ කසිණය හැර අන් යම් කිසි කසිණයක රූපාවචර ධ්‍යානයන් ලැබීමේ අනුපිළිවෙලින්, රූපය කෙරෙහි නොඇලෙන (විරාග) භාවනාව මගින් ලබන ලද්දකි. ආකාශ නිමිත්ත ගෝචර (අරමුණ) කොට ඇත්තේ ‘ආකාශනිමිත්තගෝචර’ නම් වේ. එනම්, ඒ ආකාශ නිමිත්ත අරමුණු කොට ඇති පළමු අරූප විඤ්ඤාණය (ආකාසානඤ්චායතනය) පිළිබඳවයි. ‘සිත යොමු කරයි (චිත්තං උපසංහරතො)’ යනු දෙවන අරූප සමාපත්තිය ලැබීම පිණිස භාවනා සිත මෙහෙයවන, එසේ වඩන්නා වූ යෝගියා පිළිබඳවයි. ‘තත්ථ’ යනු ඒ පළමු අරූප විඤ්ඤාණයෙහි ය. ‘සිත’ යනු විඤ්ඤාණඤ්චායතන සිතයි. ‘බැසගනී (පක්ඛන්දති)’ යනු විමොක්ෂ ස්වභාවයෙන් එහි ඇතුළත් වීමයි, අර්පණාවෙන් යුක්ත වීමයි.

Ābhogābhāvatoti ‘‘sukhitā hontū’’tiādinā (paṭi. ma. 2.23) sukhāsīsanādivasena ābhujanābhāvato. Sattānaṃ sukhāsīsanādivasena pavattamānā [Pg.390] mettādibhāvanāva paramatthaggahaṇamukhena satte ārammaṇaṃ karoti, upekkhābhāvanā pana tathā appavattitvā kevalaṃ ajjhupekkhanavaseneva satte ārammaṇaṃ karotīti āha ‘‘upekkhāvihārissa sukhadukkhādiparamatthaggāhavimukhabhāvato avijjamānaggahaṇadukkhaṃ cittaṃ hotī’’ti. Nanu ca ‘‘kammassakā sattā, te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissantī’’tiādinā paṭikkhepavasenapi paramatthaggahaṇamukheneva upekkhābrahmavihāropi satte ārammaṇaṃ karotīti? Saccametaṃ, taṃ pana bhāvanāya pubbabhāge, matthakappattiyaṃ pana kevalaṃ ajjhupekkhanavaseneva satte ārammaṇaṃ karotīti savisesaṃ paramatthato avijjamāne eva visaye tassa pavatti. Avijjamānaggahaṇadukkhatā ca ajjhupekkhanavasena appanāppattiyā aparāmāsasattaggahaṇamuddhabhūtatāya veditabbā. Sesaṃ vuttanayameva.

‘ආභෝගාභාවතෝ’ යනු “සත්ත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා” ආදී වශයෙන් සැප ප්‍රාර්ථනා කිරීම් ආදියෙන් මෙනෙහි කිරීමක් නොමැති බැවිනි. සත්ත්වයන් කෙරෙහි සැප ප්‍රාර්ථනා කිරීම් ආදියෙන් පවතින මෙත්තාදී භාවනාවන් පරමාර්ථ ධර්මයන් ග්‍රහණය කරගැනීම මුල් කරගෙන සත්ත්වයන් අරමුණු කරයි. නමුත් උපේක්ෂා භාවනාව එසේ නොවී, හුදෙක් මැදහත් බවින්ම සත්ත්වයන් අරමුණු කරයි. එබැවින් “උපේක්ෂා විහරණයෙන් යුක්ත තැනැත්තා හට සැප-දුක් ආදී පරමාර්ථ ග්‍රහණයෙන් මිදුණු බැවින්, පරමාර්ථ වශයෙන් නොපවතින දෙයක් ග්‍රහණය කරගැනීමේ අපහසුව සහිත සිතක් ඇති වේ” යැයි පැවසීය. “සත්ත්වයෝ කර්මය ස්වකීය කරගත් අය වෙති, ඔවුන් තමන් කැමති පරිදි සුවපත් වන්නෝ ද?” ආදී වශයෙන් (සැප-දුක්) ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් මගින් ද උපේක්ෂා බ්‍රහ්ම විහාරය පරමාර්ථ ග්‍රහණය මුල් කරගෙනම සත්ත්වයන් අරමුණු කරයි නොවේද? එය සත්‍යයකි. එහෙත් එය භාවනාවේ පූර්ව භාගයෙහි පමණි. උච්චතම අවස්ථාවට (මස්ථකප්‍රාප්තියට) පත් වූ විට හුදෙක් මැදහත් බවින්ම සත්ත්වයන් අරමුණු කරයි. එබැවින් පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන නොවන සත්ත්ව පඤ්ඤත්තිය අරමුණු කොට එය පවතී. පරමාර්ථ වශයෙන් නොපවතින දෙයක් ග්‍රහණය කරගැනීමේ දුක්ඛතාවය (අපහසුව), මැදහත් බවින් අර්පණාවට පැමිණීමෙන් ද, සත්ත්වයන් වැරදි ලෙස ගැනීමකින් තොරව ග්‍රහණය කරගැනීමේ උච්චතම අවස්ථාවට පත්වීමෙන් ද දත යුතුය. සෙසු කරුණු පෙර කියන ලද පරිදිමය.

274. Sabbāpetāti sabbāpi etā appamaññā. Dānādīnanti pāramibhāvappattānaṃ dānādīnaṃ buddhakaradhammānaṃ. Sabbakalyāṇadhammānanti sabbesaṃ anavajjadhammānaṃ, samatiṃsāya pāramitānaṃ, tannimittānaṃ buddhayāniyānañca, sabbehi vā sundarasabhāvānaṃ. Na hi lokiyadhammā buddhakaradhammehi ānubhāvato ukkaṭṭhā nāma atthi, buddhadhammesu vattabbameva natthi. Paripūrikāti parivuddhikarā. Adhiṭṭhānāni viya hi appamaññā sabbāsaṃ pāramitānaṃ pāripūrikarā. ‘‘Hitajjhāsayatāyā’’tiādinā mettābrahmavihārādīnaṃ upekkhābrahmavihārassa adhiṭṭhānabhāvadassanamukhena catūhi appamaññāhi attano santānassa pageva abhisaṅkhatattā mahābodhisattā dānādipāramiyo pūretuṃ samatthā honti, nāññathāti imamatthaṃ dasseti. Imassa dātabbaṃ, imassa na dātabbanti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, ‘‘idaṃ dātabbaṃ, idaṃ na dātabbanti ca vibhāgaṃ akatvā’’ti vattabbato. Deyyapaṭiggāhakavikapparahitā hi dānapāramitā. Yathāha –

274. ‘සබ්බාපේතා’ යනු මේ සියලු අප්පමඤ්ඤාවන්ය. ‘දානාදීනං’ යනු පාරමිතා බවට පත් වූ, බුද්ධත්වය පිණිස පවතින දානය ආදී බුද්ධකාරක ධර්මයන්ගේය. ‘සබ්බකල්‍යාණධම්මානං’ යනු තිස් පාරමිතාවන් ද, ඒවාට හේතු වූ බුද්ධත්වයට පමුණුවන සියලු නිර්දෝෂී ධර්මයන් ද, නැතහොත් සියල්ලටම වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ ස්වභාවයක් ඇති ධර්මයන් ද වේ. ලෞකික ධර්මයන් බුද්ධකාරක ධර්මයන්ට වඩා අනුභාවයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වන්නේ නැත. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ (අර්හත් මාර්ග ඥානය ආදී) ධර්මයන් පිළිබඳව නම් කිව යුතුම නැත. ‘පරිපූරිකා’ යනු මැනවින් වර්ධනය කරන්නෝය. සතර අධිෂ්ඨානයන් මෙන් සතර අප්පමඤ්ඤාවෝ ද සියලු පාරමිතාවන්ගේ පරිපූර්ණත්වයට හේතු වෙති. ‘හිතජ්ඣාසයතාය’ ආදී වශයෙන් මෙත්තා බ්‍රහ්ම විහාරය ආදියෙහි සහ උපේක්ෂා බ්‍රහ්ම විහාරයෙහි අධිෂ්ඨාන ස්වභාවය පෙන්වීමෙන්, සතර අප්පමඤ්ඤාවන්ගෙන් සිය සන්තානය කලින්ම පුහුණු කළ බැවින් මහා බෝධිසත්ත්වවරු දානාදී පාරමිතාවන් පිරවීමට සමර්ථ වෙති, අන් ක්‍රමයකින් එසේ නොවන බව පෙන්වා දෙයි. “මොහුට දිය යුතුය, මොහුට නොදිය යුතුය” යන්න හුදෙක් නිදසුනක් ලෙස දත යුතුය. “මේ දේ දිය යුතුය, මේ දේ නොදිය යුතුය කියා බෙදීමක් නොකර” යැයි කිව යුතු බැවිනි. දාන පාරමිතාව වනාහි දිය යුතු වස්තුව සහ ලබන්නා පිළිබඳව ද්වන්ධ හැඟීම්වලින් තොරය. එය මෙසේ වදාරන ලදී.

‘‘Yathāpi kumbho sampuṇṇo, yassa kassaci adhokato;

Vamatevudakaṃ nissesaṃ, na tattha parirakkhatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.118);

“යම් සේ ජලයෙන් පිරුණු, යමෙකු විසින් යටිකුරු කරන ලද කළයක් කිසිවක් ඉතිරි නොකර සියලු ජලය පිටතට හලන්නේ ද, එහි ජලය රඳවා නොගන්නේ ද (එලෙසම දාන පාරමිතාව ද පිරවිය යුතුය).”

‘‘Sabbasattāna’’nti idaṃ ‘‘sukhanidāna’’nti imināpi sambandhitabbaṃ, ‘‘dentī’’ti iminā ca. Tena deyyadhammena viya dānadhammenāpi mahāsattānaṃ lokassa bahūpakāratā [Pg.391] vuttā hoti, tathā tassa pariṇāmanato. Tadatthadīpanatthaṃ hi ‘‘vibhāgaṃ akatvā’’ti vatvāpi ‘‘sabbasattāna’’nti vuttaṃ. Tesanti sabbasattānaṃ. Upaghātanti etthāpi ‘‘vibhāgaṃ akatvā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Ayaṃ hettha padayojanā – vibhāgaṃ akatvā upaghātaṃ parivajjayantā sabbasattānaṃ sukhanidānaṃ sīlaṃ samādiyantīti. Sattakālavikapparahitā hi sīlapāramitā, lokatthameva cassa phalaṃ pariṇamīyati. Nekkhammaṃ bhajantīti pabbajjaṃ upagacchanti. Pabbajitassa hi sabbaso sīlaṃ paripūrati, na gahaṭṭhassa. Idhāpi ‘‘vibhāgaṃ akatvā sabbasattānaṃ sukhanidāna’’nti idaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Na hi bodhisattā kālavibhāgaṃ katvā pabbajjaṃ anutiṭṭhanti, sīlaṃ vā samādiyanti, nidassanamattañcetaṃ jhānādinekkhammabhajanassāpi icchitabbattā. Sabbasattānaṃ sukhanidānatā heṭṭhā vuttanayāva. Esa nayo sesesupi. Hitāhitesūti atthānatthesu. Asammohatthāyāti sammohaviddhaṃsanāya. Paññaṃ pariyodapentīti yogavihitaṃ vijjāṭṭhānādiṃ assutaṃ suṇantā sutaṃ vodapentā ahaṃkāramamaṃkārādiṃ vidhunantā ñāṇaṃ visodhenti. ‘‘Ahaṃ mamā’’ti vikapparahitā hi paññāpāramitā. Hitasukhatthāyāti sattānaṃ hitasukhādivuddhiyatthameva. Niccanti satataṃ avicchedena paṭipakkhena avokiṇṇaṃ. Vīriyamārabhantīti yathā sattānaṃ anuppannaṃ hitasukhaṃ uppajjati, uppannaṃ abhivaḍḍhati, evaṃ parakkamaṃ karonti. Saṅkocavikkheparahitā hi vīriyapāramitā. ‘‘Vīrabhāvaṃ pattāpī’’ti iminā aparaddhānaṃ niggahasamatthataṃ dasseti. Nānappakārakaṃ aparādhaṃ khamantīti mammacchedanākārena attani pavattitaṃ nānāvidhaṃ aparādhaṃ sahanti. Attaparavikappavirahitā hi dosasahanā khantipāramitā.

‘සබ්බසත්තානං’ (සියලු සත්ත්වයන්ගේ) යන මෙම පදය ‘සුඛනිදානං’ (සැපයට හේතුවන) යන පදය සමඟ මෙන්ම ‘දෙන්ති’ (දෙති) යන පදය සමඟ ද සම්බන්ධ කළ යුතුය. ඒ මඟින් පරිත්‍යාග කළ යුතු වස්තුවෙන් මෙන්ම දානමය චේතනාවෙන් ද මහාබෝධිසත්ත්වවරුන් ලෝකයාට බොහෝ උපකාරී වන බව කියැවෙන අතර, එම දානමය චේතනාව ලෝකයාගේ හිතසුව පිණිස පමුණුවන බැවින් එසේ වේ. එහි අර්ථය පැහැදිලි කරනු පිණිස ‘වෛරී පුද්ගලයන් හෝ අවශේෂ පුද්ගලයන් වශයෙන් බෙදීමක් නොකොට’ (විභාගං අකත්වා) යැයි පවසා ‘සබ්බසත්තානං’ යැයි පවසන ලදී. ‘තේසං’ යනු එම සියලු සත්ත්වයන්ගේ යන්නයි. ‘උපඝාතං’ (පීඩා කිරීම) යන මෙහිදී ද ‘බෙදීමක් නොකොට’ යන පදය සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙහි පද සම්බන්ධය මෙසේය: ‘කිසිදු සත්ත්වයෙකුට වෙනසක් නොකර, පීඩා කිරීමෙන් වැළකී සියලු සත්ත්වයන්ගේ සැපයට හේතුවන සීලය සමාදන් වෙති’ යන්නයි. සීල පාරමිතාව වූ කලී සත්ත්වයන් හෝ කාලය පිළිබඳ විකල්පයන්ගෙන් තොර වූවකි, එහි ඵලය මුළුමනින්ම ලෝකයාගේ යහපත පිණිස පමුණුවනු ලැබේ. ‘නෙක්ඛම්මං භජන්ති’ යනු පැවිදි බවට පත්වෙති යන්නයි. පැවිදි වූවහුට සීලය සියලු ආකාරයෙන්ම සම්පූර්ණ වේ, ගිහියාට එසේ නොවේ. මෙහිදී ද ‘වෙනසක් නොකොට සියලු සත්ත්වයන්ගේ සැපයට හේතුවන’ යන පදය සම්බන්ධ කළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, බෝධිසත්ත්වවරු කාල පරිච්ඡේදයක් වෙන් කොට පැවිදි බවෙහි නොසිටිති, සීලය සමාදන් නොවෙති; මෙය ධ්‍යාන ආදී නෙක්ඛම්ම ධර්මයන් සේවනය කිරීමෙහි ද කැමැත්ත ඇති බැවින් නිදර්ශනයක් ලෙස පමණක් දැක්වූවකි. සියලු සත්ත්වයන්ට සැපයට හේතුවන බව ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයටම දත යුතුය. ඉතිරි පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයමය. ‘හිතාහිතේසු’ යනු යහපත හා අයහපතෙහි යන්නයි. ‘අසම්මෝහත්ථාය’ යනු මුළාව දුරු කිරීම පිණිසයි. ‘පඤ්ඤං පරියෝදපෙන්ති’ යනු ප්‍රඥාවෙන් විධිමත් කරන ලද වෛද්‍ය ශාස්ත්‍ර ආදී විද්‍යාස්ථානයන්හි නෑසූ දේ අසමින්, ඇසූ දේ පිරිසිදු කරමින්, අහංකාර මමංකාර ආදිය බැහැර කරමින් ප්‍රඥාව පිරිසිදු කරති යන්නයි. ‘මම’ ‘මගේ’ යන විකල්පයන්ගෙන් තොර වීම ප්‍රඥා පාරමිතාවයි. ‘හිතසුඛත්ථාය’ යනු සත්ත්වයන්ගේ හිතසුව වර්ධනය කිරීම පිණිසමය. ‘නිච්චං’ යනු නිරතුරුව ම, අඛණ්ඩව ම ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිශ්‍ර නොවී යන්නයි. ‘වීරියමාරභන්ති’ යනු සත්ත්වයන්ට නූපන් හිතසුව උපදින පරිදි ද, උපන් හිතසුව වර්ධනය වන පරිදි ද වීරිය කරති යන්නයි. හැකිලීමෙන් හෝ විසිරී යාමෙන් තොර වීම වීරිය පාරමිතාවයි. ‘වීරභාවං පත්තාපි’ යන මෙයින් වරද කළවුන් මැඬලීමට ඇති හැකියාව දක්වයි. ‘නානප්පකාරකං අපරාධං ඛමන්ති’ යනු තමන්ගේ හෘදය විදින අයුරින් තමන් කෙරෙහි පවත්වන ලද නානාප්‍රකාර අපරාධ ඉවසති යන්නයි. තමා සහ අනෙකා යන විකල්පයෙන් තොරව දෝෂයන් ඉවසීම ක්ෂාන්ති පාරමිතාවයි.

Paṭiññaṃ na visaṃvādentīti avisaṃvādanasāmaññena sabbassapi anariyavohārassa akaraṇamāha. Paṭiññāte, apaṭiññāte ca diṭṭhādike micchāvikapparahitā hi saccapāramitā. Avicalādhiṭṭhānāti yathāsamādinnesu dānādidhammesu niccalādhiṭṭhāyino acalasamādānādhiṭṭhānā, samādinnesu ca buddhakaradhammesu sammadeva avaṭṭhānaṃ adhiṭṭhānapāramitā. Tesūti sattesu. Avicalāyāti paṭipakkhena akampanīyāya. Evanti yathāvuttena sattesu hitajjhāsayatādiākārena. Yathā ca brahmavihārādhiṭṭhānā pāramiyo, evaṃ adhiṭṭhānādhiṭṭhānāpi. Tathā hi yathāpaṭiññaṃ parānuggahāya pāramīnaṃ [Pg.392] anuṭṭhānena saccādhiṭṭhānaṃ, tappaṭipakkhapariccāgato cāgādhiṭṭhānaṃ, pāramīhi sacittupasamato upasamādhiṭṭhānaṃ, tāhi parahitūpāyakosallato paññādhiṭṭhānaṃ. Evaṃ paccekampi pāramitāsu yathārahaṃ netabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana pāramitāsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ paramatthadīpaniyaṃ cariyāpiṭakavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ, ativitthārabhayena na vitthārayimha. Tathā dasabalañāṇādiketi. Etāva hontīti etā honti evāti yojanā.

‘පටිඤ්ඤං න විසංවාදෙන්ති’ (පොරොන්දුව කඩ නොකරති) යන මෙයින් නොරවටන සුලු බව නිසා සියලුම අසත්පුරුෂ ව්‍යවහාරයන්ගෙන් වැළකීම පවසයි. පොරොන්දු වූ හෝ නොවූ හෝ කරුණු සම්බන්ධයෙන් මිථ්‍යා විකල්පයන්ගෙන් තොර වීම සත්‍ය පාරමිතාවයි. ‘අවිචලාධිට්ඨානා’ යනු සමාදන් වූ පරිදි දානාදී ධර්මයන්හි නිශ්චලව අධිෂ්ඨාන කරන්නෝ ය, නොසැලෙන සමාදානයෙන් හා අධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත වන්නෝ ය. සමාදන් වූ බුද්ධකාරක ධර්මයන්හි මැනවින් ස්ථාවර වීම අධිෂ්ඨාන පාරමිතාවයි. ‘තේසු’ යනු සත්ත්වයන් කෙරෙහි යන්නයි. ‘අවිචලාය’ යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් කම්පා නොකළ හැකි බවයි. ‘ඒවං’ යනු ඉහත කී පරිදි සත්ත්වයන් කෙරෙහි හිතාධ්‍යාශය ඇති බවයි. බ්‍රහ්මවිහාර අධිෂ්ඨාන කොට පාරමිතාවන් පවතිනවා සේම, අධිෂ්ඨාන හතර අධිෂ්ඨාන කොට ද ඒවා පවතී. එනම් පොරොන්දුව පරිදි පරාර්ථය පිණිස පාරමිතාවන් පිරීම සත්‍ය අධිෂ්ඨානයයි, ඒවාට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් අත්හැරීම පරිත්‍යාග (චාග) අධිෂ්ඨානයයි, පාරමිතාවන් මඟින් ස්වකීය සිතේ සන්සුන් බව ඇති කරගැනීම උපසම අධිෂ්ඨානයයි, ඒ මඟින් පරාර්ථය සලසන උපාය කෞශල්‍යය ප්‍රඥා අධිෂ්ඨානයයි. මෙලෙස එක් එක් පාරමිතාවන් කෙරෙහි සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි, පාරමිතාවන් පිළිබඳ විස්තරාත්මක විග්‍රහය පරමත්ථදීපනී නම් වූ චරියාපිටක අට්ඨකථාවෙහි දක්වා ඇති පරිදිම දත යුතුය. ඉතා විස්තර වන බැවින් මෙහි විස්තර නොකරන ලදී. දසබල ඥාන ආදියෙහි ද එසේමය. ‘එතාව හොන්ති’ යනු මේවා මෙපමණක්ම වේ යැයි පද සම්බන්ධය දත යුතුය.

Brahmavihāraniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

බ්‍රහ්මවිහාර නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Iti navamaparicchedavaṇṇanā.

මෙසේ නවවන පරිච්ඡේදයේ වර්ණනාව අවසන් විය.

10. Āruppaniddesavaṇṇanā

10. ආරුප්ප නිද්දේස වර්ණනාව

Paṭhamāruppavaṇṇanā

පළමු ආරුප්ප වර්ණනාව

275. Uddiṭṭhesūti [Pg.393] ‘‘cattāro āruppā’’ti evaṃ uddiṭṭhesu, niddhāraṇe cetaṃ bhummaṃ. Tenevāha ‘‘catūsu āruppesū’’ti. Tattha rūpavivekena arūpaṃ, arūpameva āruppaṃ jhānaṃ, idha pana tadatthaṃ kammaṭṭhānaṃ adhippetaṃ. Taṃ bhāvetukāmo catutthajjhānaṃ uppādetīti sambandho. Rūpādhikaraṇanti rūpahetu. Hetuattho hi ettha adhikaraṇa-saddo ‘‘kāmādhikaraṇa’’ntiādīsu (ma. ni. 1.168-169) viya. Daṇḍanaṭṭhena daṇḍo, muggarādi. Parapīḷādhippāyena tassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ. Sattānaṃ sasanaṭṭhena satthaṃ, āvudhaṃ. Bhaṇḍanaṃ kalaho. Virodho viggaho. Nānāvādo vivādo. Etanti yathāvuttaṃ daṇḍādānādikaṃ. Sabbasoti anavasesato. Āruppe arūpabhāve, āruppe vā bhave. Rūpānaṃyevāti diṭṭhādīnavānaṃ rūpānaṃyeva, na arūpānanti adhippāyo. Nibbidāyāti vikkhambhanavasena nibbindanatthāya. Virāgāyāti virajjanatthāya. Nirodhāyāti nirujjhanatthāya. Sabbametaṃ samatikkamaṃ sandhāya vuttaṃ. Daṇḍādānādīnanti ādi-saddena adinnādānādikaṃ sabbaṃ rūpahetukaṃ anatthaṃ saṅgaṇhāti, na idha pāḷiyaṃ āgatamevāti daṭṭhabbaṃ. Karajarūpeti yathāvuttādīnavādhikaraṇabhāvayogyaṃ dassetuṃ vuttaṃ, oḷārikarūpeti attho. Ādīnavanti dosaṃ. Tassāti rūpassa. Ālokoti vaṇṇaviseso evāti tattha pavattaṃ paṭibhāganimittaṃ ugghāṭetvā siyā ākāsanimittaṃ uggahetuṃ, na pana paricchinnākāsakasiṇaṃ ugghāṭetvā. Tassa hi ugghāṭanā nāma rūpanimitteneva siyāti āha ‘‘ṭhapetvā paricchinnākāsakasiṇaṃ navasū’’ti. Keci pana ‘‘ālokakasiṇampi ṭhapetvā aṭṭhasū’’ti vadanti, tassa pana ṭhapane kāraṇaṃ na dissati, karajarūpaṃ atikkantaṃ hoti tassa anālambanato.

275. ‘උද්දිට්ඨේසූ’ යනු ‘ආරුප්ප හතරකි’ යැයි මෙසේ දක්වන ලද කරුණු අතරින් යන්නයි, මෙය වෙන් කර දැක්වීමේ අර්ථයෙහි යෙදෙන සත්තමී විභක්තියකි. එබැවින් ‘ආරුප්ප හතරෙහි’ යැයි පවසන ලදී. එහි රූපයෙන් වෙන් වූ බැවින් ‘අරූප’ නම් වේ, අරූපයම ආරුප්ප නම් වූ ධ්‍යානයයි, මෙහිදී ඒ සඳහා වූ කර්මස්ථානය අදහස් කෙරේ. එය වඩනු කැමැත්තා සිව්වන ධ්‍යානය උපදවා ගනී යනු පද සම්බන්ධයයි. ‘රූපධිකරණං’ යනු රූපය හේතු කොට ගෙන යන්නයි. මෙහි ‘අධිකරණ’ ශබ්දය ‘කාමාධිකරණං’ ආදියෙහි මෙන් හේතු අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘දණ්ඩ’ යනු මුගුරු ආදියයි. අනෙකාට පීඩා කිරීමේ අදහසින් එය ගැනීම ‘දණ්ඩදානය’ නම් වේ. සත්ත්වයන් නැසීමේ අර්ථයෙන් ‘සත්ථ’ යනු අවි ආයුධයි. ‘භණ්ඩනං’ යනු කලහයයි. ‘විරෝධෝ’ යනු විග්‍රහයයි (විරුද්ධ වීමයි). ‘නානාවාදෝ’ යනු විවාදයයි. ‘ඒතං’ යනු ඉහත කී දණ්ඩදාන ආදියයි. ‘සබ්බසෝ’ යනු කිසිවක් ඉතිරි නොවන පරිදි මුළුමනින්ම යන්නයි. ‘ආරුප්පේ’ යනු රූපය නොමැති තත්ත්වයෙහි හෝ අරූප භවයෙහි යන්නයි. ‘රූපීනංයේවා’ යනු දොස් දකින ලද රූපයන්ගේමය, අරූපයන්ගේ (නාම ධර්මයන්ගේ) නොවේ යනු අදහසයි. ‘නිබ්බිදාය’ යනු විෂ්කම්භන වශයෙන් කලකිරීම පිණිසයි. ‘විරාගාය’ යනු නොඇලීම පිණිසයි. ‘නිරෝධාය’ යනු නිරුද්ධ කිරීම පිණිසයි. මේ සියල්ල රූපය ඉක්මවා යාම සම්බන්ධයෙන් පවසන ලදී. ‘දණ්ඩදානාදීනං’ යන මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් අදත්තාදානය ආදී වූ රූපය හේතු කොටගෙන හටගන්නා සියලු අනර්ථයන් ඇතුළත් වේ, මෙහි පාලියෙහි සඳහන් වන දේ පමණක් නොවන බව දත යුතුය. ‘කරජරූපේ’ යනු ඉහත කී දෝෂයන්ට අධිකරණ (පදනම) වීමට සුදුසු රූපය දැක්වීමට පවසන ලදී, එහි අර්ථය ‘ඕළාරික රූපය’ යන්නයි. ‘ආදීනවං’ යනු දෝෂයයි. ‘තස්ස’ යනු එම රූපයේ යන්නයි. ‘ආලෝකෝ’ යනු වර්ණ විශේෂයක්ම බැවින් එහි පවත්නා ප්‍රතිභාග නිමිත්ත ඉවත් කොට ආකාශ නිමිත්ත ගත හැකිය, නමුත් පරිච්ඡින්න ආකාශ කසිණය ඉවත් කිරීමෙන් එය කළ නොහැකිය. මක්නිසාද යත්, එය ඉවත් කිරීම රූප නිමිත්ත මඟින්ම සිදුවන බැවිනි. එබැවින් ‘පරිච්ඡින්න ආකාශ කසිණය හැර ඉතිරි නවයෙහි’ යැයි පවසන ලදී. ඇතැම්හු ‘ආලෝක කසිණය ද හැර අටක්’ යැයි පවසති, නමුත් එය ඉවත් කිරීමට හේතුවක් නොපෙනේ, මක්නිසාද යත් එය අරමුණු නොකිරීමෙන් කරජ රූපය ඉක්මවා යන බැවිනි.

Yadi evaṃ kasmā ‘‘catutthajjhānavasenā’’ti vuttaṃ. Nanu paṭhamajjhānādīnipi tassa anālambanavaseneva pavattanti paṭibhāganimittārammaṇattā? Saccametaṃ, oḷārikaṅgappahānato pana santasabhāvena āneñjappattena catutthajjhānena atikkantaṃ suṭṭhu atikkantaṃ nāma hotīti ‘‘catutthajjhānavasenā’’ti vuttaṃ[Pg.394]. Keci ‘‘assāsapassāsānaṃ nirujjhanato, kāmadhātusamatikkamanato cā’’ti vadanti, taṃ akāraṇaṃ, itaresaṃ cittasamuṭṭhānarūpānaṃ sambhavato, heṭṭhimajjhānānañca akāmadhātusaṃvattanīyato. Tappaṭibhāgamevāti karajarūpapaṭibhāgameva nimittaggāhasambhavato. Sadisañca nāma taṃ na hoti, tasmā kiṃ tassa samatikkamanenāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘kathaṃ? Yathā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kathanti kathetukamyatāpucchā. Yathāti opammatthe nipāto. Lekhācittanti kāḷavaṇṇādinā kataparikammāya lekhāya cittaṃ. Phalitantaranti vivaraṃ. Disvāti dūrato disvā. Samānarūpasaddasamudācāranti sadisarūpasaṇṭhānasarappayogaṃ.

ඉදින් එසේ නම්, "හතරවන ධ්‍යානය වශයෙන්" යයි කුමන කරුණක් නිසා පවසන ලද්දේ ද? ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදීන් ද පටිභාග නිමිත්ත අරමුණු කරන බැවින්, එම කරජ රූපය අරමුණු නොකිරීමේ (අනාලම්බන) වශයෙන් ම පවතින්නේ නොවේද? එය සත්‍යයකි. එසේ වුවද, රූක්ෂ ධ්‍යාන අංග ප්‍රහීණ කිරීම නිසා ශාන්ත ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ ද, ආනෙඤ්ජ (නිශ්චල) බවට පත් වූ ද සතරවන ධ්‍යානයෙන් රූපය ඉක්මවා යාම "මැනවින් ඉක්මවා යාම" නම් වේ. එබැවින් "හතරවන ධ්‍යානය වශයෙන්" යයි කියන ලදී. ඇතැමෙක් "ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිරුද්ධ වන බැවින් හා කාම ධාතුව ඉක්මවා යන බැවින්" යයි පවසති. එය නිසි හේතුවක් නොවේ; මන්දයත් අනෙකුත් චිත්තජ රූපයන්ගේ පැවැත්මක් ඇති බැවින් සහ යටත් (පහළ) ධ්‍යානයන් ද කාම ධාතුවෙහි නොවී බ්‍රහ්ම ලෝකයන්හි ඉපදීමට හේතු වන බැවිනි. "එම පටිභාගයම" යනු පටිභාග නිමිත්ත ග්‍රහණය කිරීම පවතින බැවින් කරජ රූපයට සමාන වූ පටිභාගයම වේ. එය එම සැබෑ (කරජ) වස්තුව හා සමාන නොවේ. එබැවින් එය ඉක්මවා යාමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද යන විමසීම ඉලක්ක කරගෙන "කෙසේ ද? යම් සේ ද?" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'කථං' යනු කීමට ඇති කැමැත්ත නිසා කරන විමසීමකි. 'යථා' යනු උපමා අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. 'ලේඛාචිත්තං' යනු කළු පැහැය ආදියෙන් කරන ලද පරිකර්ම ඇති රේඛාවෙන් සිත්තම් කරන ලද්දකි. 'ඵලිතන්තරං' යනු විවරය හෙවත් සිදුරයි. 'දිස්වා' යනු දුර සිට දැකීමයි. 'සමානරූපසද්දසමුදාචාරං' යනු සමාන රූප සටහන්, ශබ්ද හා හැසිරීම් ඇති බවයි.

Ārammaṇavasenāti ‘‘mama cakkhu sobhanaṃ, mama kāyo thiro, mama parikkhārā sundarā’’ti evaṃ ārammaṇakaraṇavasena. Karajarūpasamaṅgikāloti attano attabhāvarūpena ceva ārammaṇarūpena ca samannāgatakālo. Tampīti kasiṇarūpassapi. Sāmiatthe hi idaṃ upayogavacanaṃ. Bhayasantāsaadassanakāmatā viya samatikkamitukāmatāti yojanā. Idañca yathāvuttānaṃ nibbidāvirāganirodhānaṃ sādhāraṇavacanaṃ. Te hi tayo apekkhitvā bhayasantāsaadassanakāmatā vuttā. Eko kira sunakho vane sūkarena pahaṭamatto palāto, so arūpadassanavelāya bhattapacanaukkhaliṃ dūrato disvā sūkarasaññāya bhīto uttasanto palāyi, pisācabhīruko puriso rattibhāge aparicite dese matthakacchinnaṃ tālakkhandhaṃ disvā pisācasaññāya bhīto uttasanto mucchito papati, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sūkarā…pe… veditabbā’’ti.

"අරමුණු වශයෙන්" යනු "මගේ ඇස ශෝභනයි, මගේ ශරීරය ස්ථිරයි, මගේ පිරිකර යහපත්ය" යනුවෙන් මෙසේ අරමුණු කිරීම් වශයෙනි. "කරජ රූපයෙන් යුක්ත කාලය" යනු තමාගේ ආත්මභාව රූපයෙන් මෙන් ම අරමුණු රූපයෙන් ද යුක්ත වූ කාලයයි. "තම්පි" යන්නෙන් කසිණ රූපය ද අදහස් වේ. මෙහි ද්විතීයා විභක්තිය (උපයෝග වචනය) ෂෂ්ඨී (සාමී) අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. බිය වීම, තැති ගැනීම හා දැකීමට අකමැති වීම මෙන්, (රූපය) ඉක්මවා යාමට ඇති කැමැත්ත යයි මෙසේ සම්බන්ධය දත යුතුය. මෙය ඉහත සඳහන් කළ නිබ්බිදා, විරාග හා නිරෝධ යන පදයන්ට පොදු වචනයකි. එම කරුණු තුන අපේක්ෂාවෙන් බිය, තැතිගැනීම හා දැකීමට අකමැති බව පවසන ලදී. එක්තරා බල්ලෙක් වනයේදී ඌරෙකුගෙන් පහර කා පලා ගියේය. ඌ පසුව අඳුරු වේලාවක බත් පිසින සැළියක් දුර සිට දැක, ඌරෙකැයි යන සංඥාවෙන් බියට පත්ව තැතිගෙන පලා ගියේලු. තවද ප්‍රේතයන්ට බියවන මිනිසෙකු රාත්‍රී කාලයේ නුපුරුදු පෙදෙසකදී හිස කැපූ තල් කඳක් දැක, ප්‍රේත සංඥාවෙන් බියට පත්ව තැතිගෙන සිහිමුළා වී වැටුණේලු. එය අරභයා "සූකරා...පේ... වේදිතබ්බා" යයි පවසන ලදී.

276. Evanti yathāvuttaṃ opammatthaṃ nigamento āha. Soti yogāvacaro. Tasmiṃ jhāne ādīnavaṃ passatīti sambandho. Rūpanti kasiṇarūpaṃ. Santavimokkhatoti arūpajjhānato. Tāni hi ‘‘ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā’’tiādīsu (a. ni. 8.72; 10.9) santavimokkhāti āgatā. Santatāsiddhi cassa anussutito daṭṭhabbā. Yathevāti eva-kārena yena pakārena etaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ duvaṅgikaṃ, evaṃ āruppānipīti [Pg.395] upekkhācittekaggatāvasena duvaṅgikattaṃ dasseti, na tatiyajjhāne viya duvaṅgikatāmattaṃ. Nanu cetthāpi duvaṅgikatāmattameva bhūmibhedatoti? Nāyaṃ doso upamopameyyabhāvassa bhinnādhikaraṇato.

276. "එවං" (මෙසේ) යනු ඉහත කී උපමා අර්ථය නිගමනය කරමින් වදාළ දෙයයි. "සෝ" යනු එම යෝගාවචරයායි. "එම ධ්‍යානයෙහි ආදීනව දකියි" යනු සම්බන්ධයයි. "රූපං" යනු කසිණ රූපයයි. "ශාන්ත විමොක්ඛ" යනු අරූප ධ්‍යානයන්ය. මක්නිසාද යත්, "රූපය ඉක්මවා පවත්නා යම් ඒ ශාන්ත විමොක්ඛ කෙනෙක් වෙත්ද, ඔවුහු අරූප ධ්‍යානයෝය" යනාදී තැන්හි ඒවා ශාන්ත විමොක්ඛ නමින් පැමිණ ඇත. එහි ශාන්ත බව අනුශ්‍රැතියෙන් (ඇසීමෙන්) දත යුතුය. "යථේව" යන්නෙහි 'ඒව' කාරයෙන්, යම් අයුරකින් මේ රූපාවචර සතරවන ධ්‍යානය අංග දෙකකින් යුක්ත වේද, එසේම අරූප ධ්‍යානයන් ද උපේක්ෂා හා චිත්ත ඒකාග්‍රතා වශයෙන් අංග දෙකකින් යුක්ත බව දක්වයි. එය තෙවන ධ්‍යානයේ මෙන් හුදු අංග දෙකක් ඇති බව පමණක් නොවේ. ඉදින් "මෙහි ද භූමි භේදය නිසා හුදු අංග දෙකක් පමණක්ම නොවේද?" යයි ඇසුවහොත්, එය දෝෂයක් නොවේ; මන්දයත් උපමා හා උපමේය භාවයෙහි පදනම (අධිකරණය) එකිනෙකට වෙනස් බැවිනි.

Tatthāti tasmiṃ rūpāvacaracatutthajjhāne. Nikantinti apekkhaṃ. Pariyādāyāti ādīnavadassanena tasmiṃ jhāne khepetvā, anapekkho hutvāti attho. Santato manasikaraṇeneva paṇītato, sukhumato ca manasikāro siddho hotīti āha ‘‘santato anantato manasi karitvā’’ti. Pattharitvāti pageva vaḍḍhitaṃ, tadā vaḍḍhanavasena vā pattharitvā. Tenāti kasiṇarūpena. Ugghāṭeti kasiṇanti rūpāvacaracatutthajjhānassa ārammaṇabhūtaṃ pathavīkasiṇādikasiṇarūpaṃ apaneti. Ugghāṭanavidhiṃ pana dassento ‘‘ugghāṭento hī’’tiādimāha. Tattha saṃvelletīti paṭisaṃharati. Aññadatthūti ekaṃsena. Neva ubbaṭṭatīti neva uṭṭhahati. Na vivaṭṭatīti na vinivaṭṭati. Imassāti imassa kasiṇarūpassa. Amanasikāranti manasi akaraṇaṃ acintanaṃ. Manasikārañca paṭiccāti ‘‘ākāso ākāso’’ti bhāvanāmanasikārañca nissāya. Idaṃ vuttaṃ hoti – rūpāvacaracatutthajjhānassa ārammaṇabhūtaṃ kasiṇarūpaṃ na sabbena sabbaṃ manasi karoto, tena ca phuṭṭhokāsaṃ ‘‘ākāso ākāso’’ti manasi karoto yadā taṃ bhāvanānubhāvena ākāsaṃ hutvā upaṭṭhāti, tadā so kasiṇaṃ ugghāṭeti nāma, tañca tena ugghāṭitaṃ nāma hotīti. Tenāha ‘‘kasiṇugghāṭimākāsamattaṃ paññāyatī’’ti. Sabbametanti tividhampetaṃ ekameva pariyāyabhāvato.

"තත්ථ" යනු එම රූපාවචර සතරවන ධ්‍යානයෙහි යන්නයි. "නිකන්තිං" යනු ඇල්ම හෙවත් අපේක්ෂාවයි. "පරියාදාය" යනු ආදීනව දැකීමෙන් එම ධ්‍යානයෙහි ඇල්ම ක්ෂය කර, අපේක්ෂා රහිතව යන්න අර්ථයයි. ශාන්ත වශයෙන් මනසිකාර කිරීමෙන් ම මනසිකාරය ප්‍රණීත ලෙස හා සූක්ෂ්ම ලෙස සිද්ධ වන බැවින් "ශාන්තව, අනන්තව මනසෙහි කර" යයි වදාළහ. "පත්ථරිත්වා" යනු කලින් ම පතුරුවා තිබීම හෝ එකල්හි වැඩීමේ වශයෙන් පතුරුවා යන්නයි. "තේන" යනු එම කසිණ රූපයෙනි. "කසිණය උගුළුවයි" යනු රූපාවචර සතරවන ධ්‍යානයට අරමුණු වූ පඨවි කසිණාදී රූපය ඉවත් කරයි. උගුළුවන ක්‍රමය දක්වමින් "උග්ඝාටෙන්තෝ හි" යනාදිය වදාළහ. එහි "සංවෙල්ලේති" යනු (පැදුරක් මෙන්) හකුළුවයි. "අඤ්ඤදත්ථු" යනු ඒකාන්තයෙනි. "නැවත නොවෙළෙයි" යනු නැවත මතු නොවේ. "නොහැරෙයි" යනු ආපසු හැරී නොඑයි. "ඉමස්ස" යනු මේ කසිණ රූපයෙහි යන්නයි. "අමනසිකාරං" යනු මනසෙහි නොකිරීම හෙවත් මෙනෙහි නොකිරීමයි. "මනසිකාරය නිසා" යනු "ආකාශය, ආකාශය" යන භාවනා මනසිකාරය ඇසුරු කරගෙන යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි - රූපාවචර සතරවන ධ්‍යානයට අරමුණු වූ කසිණ රූපය කිසිසේත් මනසට නොගෙන, එම කසිණය පැතිර තිබූ අවකාශය "ආකාශය, ආකාශය" ලෙස මෙනෙහි කරන කල්හි, භාවනානුභාවයෙන් එය අවකාශයක් වී වැටහෙන විට, ඔහු "කසිණය උගුළුවයි" නම් වේ. එය ඔහු විසින් උගුළුවන ලද්දක් ද වේ. එබැවින් "කසිණය ඉවත් කළ අවකාශ මාත්‍රය පමණක් වැටහෙයි" යයි වදාළහ. මේ සියල්ල ආකාර තුනකින් යුක්ත වුවද පර්යාය වශයෙන් එකක් ම වේ.

‘‘Nīvaraṇāni vikkhambhantī’’ti kasmā vuttaṃ? Nanu rūpāvacarapaṭhamajjhānassa upacārakkhaṇeyeva nīvaraṇāni vikkhambhitāni, tato paṭṭhāya cassa na nesaṃ pariyuṭṭhānaṃ. Yadi siyā, jhānato parihāyeyya? Yaṃ paneke vadanti ‘‘attheva sukhumāni arūpajjhānavikkhambhaneyyāni nīvaraṇāni, tāni sandhāyetaṃ vutta’’nti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi mahaggatakusalesu lokuttarakusalesu viya odhiso pahānaṃ nāma atthi. Yo pana rūpāvacarehi āruppānaṃ uḷāraphalatādiviseso, so bhāvanāvisesena santatarapaṇītatarabhāvena tesuyeva purimapurimehi pacchimapacchimānaṃ [Pg.396] viyāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Vikkhambhantī’’ti pana vacanaṃ vaṇṇabhaṇanavasena vuttaṃ. Tathā hi aññatthāpi heṭṭhā pahīnānaṃ upari pahānaṃ vuccati. Ye pana ‘‘sabbe kusalā dhammā sabbesaṃ akusalānaṃ paṭipakkhāti katvā evaṃ vutta’’nti vadanti, tehi dutiyajjhānūpacārādīsu nīvaraṇavikkhambhanāvacanassa kāraṇaṃ vattabbaṃ. Sati santiṭṭhatīti ākāsanimittārammaṇā sati sammā sūpaṭṭhitā hutvā tiṭṭhati. Satisīsena cettha upacārajjhānānuguṇānaṃ saddhāpañcamānaṃ sakiccayogaṃ dasseti. Upacārenāti upacārajjhānena. Idhāpīti rūpāvacaracatutthajjhānaṃ sandhāya sampiṇḍanaṃ. Taṃ hi upekkhāvedanāsampayuttaṃ. Sesanti ‘‘sesāni kāmāvacarānī’’tiādi. Yaṃ idha vattabbamavuttaṃ, taṃ pana pathavīkasiṇaniddese (visuddhi. 1.51 ādayo) vuttanayānusārena veditabbanti āha ‘‘pathavīkasiṇe vuttanayamevā’’ti.

‘‘නීවරණයෝ විෂ්කම්භනය වෙති’’ යනු කුමක් නිසා පවසන ලද්දේ ද? රූපාවචර ප්‍රථම ධ්‍යානයේ උපචාර ක්ෂණයේදීම නීවරණයෝ විෂ්කම්භනය වූවාහු (යටපත් වූවාහු) නොවේ ද? එතැන් පටන් ඒ යෝගාවචරයාට ඔවුන්ගේ (නීවරණයන්ගේ) නැවත නැගී සිටීමක් හෙවත් පර්යුත්ථානයක් සිදු නොවේ. ඉදින් එසේ වූයේ නම්, ධ්‍යානයෙන් පිරිහෙන්නේය. යම් හෙයකින් ඇතැම් ආචාර්යවරු ‘‘අරූප ධ්‍යානයන්ගෙන් විෂ්කම්භනය කළ යුතු සියුම් නීවරණයෝ ඇත්තාහ, ඔවුන් අරභයා මෙය පවසන ලදී’’ යි පවසත් ද, එය ඔවුන්ගේ හුදු මතයක් පමණි. මහග්ගත කුසලයන්හි ලෝකෝත්තර කුසලයන්හි මෙන් කොටස් වශයෙන් ප්‍රහාණය කිරීමක් නම් නැත. රූපාවචරයන්ට වඩා අරූපාවචරයන්ගේ යම් උදාර ඵල ආදී විශේෂයක් ඇද්ද, එය භාවනා විශේෂයෙන් වඩාත් ශාන්ත වූ ද ප්‍රණීත වූ ද ස්වභාවය නිසා ඒ ධ්‍යානයන්හිම පෙර පෙර ධ්‍යානයන්ට වඩා පසු පසු ධ්‍යානයන්ගේ ඇතිවන විශේෂය මෙන් දත යුතුය. ‘‘විෂ්කම්භනය වෙති’’ යන වචනය වනාහි ගුණ වර්ණනා කිරීමේ වශයෙන් පවසන ලද්දකි. එසේම අන් තැන්හි ද යටදී ප්‍රහීණ වූ ධර්මයන් මතුයෙහි ද ප්‍රහාණය කරන ලදැයි කියනු ලැබේ. ‘‘සියලු කුසල ධර්මයෝ සියලු අකුසලයන්ට ප්‍රතිපක්ෂය යන කරුණ නිසා මෙසේ පවසන ලදී’’ යැයි යම් කෙනෙක් පවසත් ද, ඔවුන් විසින් ද්විතීය ධ්‍යාන උපචාර ආදියේදී නීවරණ විෂ්කම්භනය ගැන නොකීමට හේතුව කිව යුතුය. ‘‘සති සන්තිට්ඨති’’ යනු ආකාශ නිමිත්ත අරමුණු කොට ගත් සතිය මැනවින් එළඹ සිටියේ වෙයි. මෙහි සතිය ප්‍රධාන කොට ඇති වචනයෙන් උපචාර ධ්‍යානයට අනුකූල වූ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රිය පසෙහි ස්වකීය කෘත්‍යයෙහි යෙදීම දක්වයි. ‘‘උපචාරයෙන්’’ යනු උපචාර ධ්‍යානයෙනි. ‘‘මෙහි ද’’ යනු රූපාවචර චතුර්ථ ධ්‍යානය අරභයා කළ සංග්‍රහයකි. එය උපේක්ෂා වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත බැවිනි. ‘‘ශේෂ’’ යනු ‘‘ශේෂ වූ කාමාවචරයන්’’ යනාදියයි. මෙහි කිව යුතු වුවත් නොකියන ලද යමක් ඇද්ද, එය පඨවී කසිණ නිද්දේසයෙහි කියන ලද ක්‍රමයට අනුව දත යුතු යැයි ‘‘පඨවී කසිණයෙහි කියන ලද ක්‍රමයම වේ’’ යැයි පැවසූහ.

Evaṃ yaṃ tattha avisiṭṭhaṃ, taṃ atidisitvā idāni visiṭṭhaṃ dassetuṃ ‘‘ayaṃ pana viseso’’tiādimāha. Yānapputoḷi kumbhimukhādīnanti oguṇṭhanasivikādiyānānaṃ mukhaṃ yānamukhaṃ, putoḷiyā khuddakadvārassa mukhaṃ putoḷimukhaṃ, kumbhimukhanti paccekaṃ mukha-saddo sambandhitabbo. Ākāsaṃyeva yānamukhādiparicchinnaṃ. Parikammamanasikārenāti parikammabhūtena manasikārena upacārajjhānena. Parikammaṃ anulomaṃ upacāroti ca anatthantarañhetaṃ. Pekkhamāno arūpāvacarajjhānacakkhunā.

මෙසේ එහි යම් සමානත්වයක් ඇද්ද, එය අතිදේශ කොට (සමාන බව දක්වා) දැන් විශේෂය දැක්වීම පිණිස ‘‘මෙය වනාහි විශේෂයයි’’ යනාදිය පැවසූහ. ‘‘යාන, පුතෝළි, කුම්භීමුඛ ආදීන්ගේ’’ යනු වසන ලද සිවිගෙවල් ආදී යානාවන්ගේ මුවවිට යානමුඛයයි, කුඩා දොරෙහි මුවවිට පුතෝළිමුඛයයි, කළගෙඩියක මුවවිට කුම්භීමුඛයයි - මෙසේ එක් එක් වචනයට ‘‘මුඛ’’ ශබ්දය සම්බන්ධ කළ යුතුය. යානමුඛ ආදියෙන් වෙන් කරන ලද ආකාශයම (හිස්තැනම) වේ. ‘‘පරිකර්ම මනසිකාරයෙන්’’ යනු පරිකර්ම භූත වූ මනසිකාරය හෙවත් උපචාර ධ්‍යානයෙනි. පරිකර්මය, අනුලෝමය, උපචාරය යන මේවායේ අර්ථයන්හි වෙනසක් නැත. අරූපාවචර ධ්‍යාන නේත්‍රයෙන් බලන්නේ.

277. Sabbākārenāti rūpanimittaṃ daṇḍādānasambhavadassanādinā sabbena rūpadhammesu, pathavīkasiṇādirūpanimittesu, tadārammaṇajjhānesu ca dosadassanākārena, tesu eva vā rūpādīsu nikantippahānaanāvajjitukāmatādinā. Rūpajjhānampi rūpanti vuccati uttarapadalopena ‘‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’tiādīsu (dha. sa. 160; vibha. 625) yathā rūpabhavo rūpaṃ. Rūpīti hi rūpajjhānalābhīti attho. Ārammaṇampi kasiṇarūpaṃ rūpanti vuccati purimapadalopena yathā ‘‘devadatto datto’’ti. Rūpāni passatīti kasiṇarūpāni jhānacakkhunā passatīti attho. Tasmāti yasmā uttarapadalopena, purimapadalopena ca yathākkamaṃ rūpajjhānakasiṇarūpesu rūpavohāro dissati, tasmā. Rūpe rūpajjhāne taṃsahagatā saññā rūpasaññā. Tadārammaṇassa cāti ca-saddena yathāvuttaṃ rūpāvacarajjhānaṃ sampiṇḍeti, tena [Pg.397] pāḷiyaṃ ‘‘rūpasaññāna’’nti sarūpekasesena niddeso katoti dasseti. Virāgāti jigucchanato. Nirodhāti tappaṭibandhachandarāgavikkhambhanena nirodhanato. Vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘kiṃ vuttaṃ hotī’’tiādi vuttaṃ. Tassa sabbākārena virāgā anavasesānaṃ nirodhāti evaṃ vā ettha yojanā kātabbā.

277. ‘‘සර්වාකාරයෙන්’’ යනු රූප නිමිත්ත දණ්ඩක් ගැනීමෙන් (පහර දීමෙන්) සිදුවිය හැකි පීඩාවන් දැකීම ආදී සියලු ආකාරයෙන් රූප ධර්මයන් කෙරෙහි ද, පඨවී කසිණාදී රූප නිමිත්තයන් කෙරෙහි ද, එම අරමුණු ඇති ධ්‍යානයන් කෙරෙහි ද දෝෂ දැකීමේ ආකාරයෙනි. නැතහොත් ඒ රූප ආදියේම ඇල්ම ප්‍රහාණය කිරීම හා මෙනෙහි කිරීමට අකමැති බව ආදියෙනි. ‘‘රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවේති’’ යනාදියෙහි අග පදය ලොප් කිරීමෙන් (උත්තරපදලෝපයෙන්) රූප ධ්‍යානයට ද ‘‘රූප’’ යයි කියනු ලැබේ. රූප භවය ‘‘රූප’’ වන්නාක් මෙනි. ‘‘රූපී’’ යනු රූප ධ්‍යාන ලාභියා යන අර්ථයයි. පූර්ව පදය ලොප් කිරීමෙන් (පූර්වපදලෝපයෙන්) කසිණ රූපය නම් වූ අරමුණට ද ‘‘රූප’’ යයි කියනු ලැබේ. ‘‘දේවදත්ත’’ යන්නට ‘‘දත්ත’’ යන්නාක් මෙනි. ‘‘රූපයන් බලයි’’ යනු ධ්‍යාන නේත්‍රයෙන් කසිණ රූපයන් බලයි යන අර්ථයයි. එම නිසා යම් හෙයකින් උත්තරපදලෝපයෙන් හා පූර්වපදලෝපයෙන් පිළිවෙළින් රූප ධ්‍යානයෙහි හා කසිණ රූපයෙහි ‘‘රූප’’ යන ව්‍යවහාරය පෙනේ ද, එබැවිනි. රූපයෙහි හෙවත් රූප ධ්‍යානයෙහි ඒ හා සහජාත වූ සංඥාව ‘‘රූපසංඥාව’’ නමි. ‘‘තදාරම්මණස්ස ච’’ යන්නෙහි ‘‘ච’’ ශබ්දයෙන් ඉහත කී රූපාවචර ධ්‍යානය සංග්‍රහ කරයි. එම ‘‘ච’’ ශබ්දයෙන් පාලියෙහි ‘‘රූපසඤ්ඤානං’’ යන්නෙන් ස්වරූප ඒකශේෂ වශයෙන් නිර්දේශ කරන ලද බව දක්වයි. ‘‘විරාගා’’ යනු පිළිකුල් කටයුතු බැවිනි. ‘‘නිරෝධා’’ යනු ඒ හා බැඳුණු ඡන්දරාගය විෂ්කම්භනය කිරීමෙන් නිරුද්ධ කරන බැවිනි. කියන ලද අර්ථය වඩාත් පැහැදිලි කිරීමට ‘‘කුමක් පවසන ලද්දේ ද’’ යනාදිය පවසන ලදී. සර්වාකාරයෙන් විරාගය නිසා ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වීම යනු මෙහි අර්ථ සම්බන්ධය (යෝජනාව) විය යුතුය.

‘‘Ārammaṇe avirattassa saññāsamatikkamo na hotī’’ti idaṃ yasmā imāni jhānāni ārammaṇātikkamena pattabbāni, na aṅgātikkamenāti katvā vuttaṃ. Yasmā panettha saññāsamatikkamo ārammaṇasamatikkamena vinā na hoti, tasmā ‘‘samatikkantāsu ca saññāsu ārammaṇaṃ samatikkantameva hotī’’ti āha. Avatvā vuttoti sambandho. Samāpannassātiādīsu kusalasaññāvasena samāpannaggahaṇaṃ, vipākasaññāvasena upapannaggahaṇaṃ, kiriyāsaññāvasena diṭṭhadhammasukhavihāraggahaṇaṃ. Arahato hi jhānāni visesato diṭṭhadhammasukhavihāro. Yadi saññāsamatikkamassa anunipphādiārammaṇasamatikkamo vibhaṅge ca avutto, atha kasmā idha gahitoti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Ārammaṇasamatikkamavasenāpi ayamatthavaṇṇanā katā, ‘‘tadārammaṇassa cetaṃ adhivacana’’ntiādinā vibhaṅge viya saññāsamatikkamameva avatvāti adhippāyo.

‘‘අරමුණෙහි නොඇලුණු තැනැත්තාට සංඥාව ඉක්මවා යාමක් සිදු නොවේ’’ යන්න මේ ධ්‍යානයන් අරමුණ ඉක්මවා යාමෙන් මිස අංගයන් ඉක්මවා යාමෙන් ලැබිය යුතු නොවන බැවින් පවසන ලද්දකි. මෙහි සංඥාව ඉක්මවා යාම අරමුණ ඉක්මවා යාමෙන් තොරව සිදු නොවන බැවින් ‘‘සංඥාවන් ඉක්මවූ කල්හි අරමුණ ද ඉක්මවන ලද්දක්ම වෙයි’’ යයි පැවසූහ. ‘‘නොපවසා පවසන ලදී’’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘‘සමාපන්නස්ස’’ යනාදියෙහි කුසල සංඥා වශයෙන් සමාපන්න ග්‍රහණය ද, විපාක සංඥා වශයෙන් උප්පන්න ග්‍රහණය ද, ක්‍රියා සංඥා වශයෙන් දිට්ඨධම්මසුඛවිහාර ග්‍රහණය ද දත යුතුය. රහතන් වහන්සේට මේ ධ්‍යානයෝ විශේෂයෙන් දිට්ඨධම්මසුඛවිහාර නම් වෙති. ඉදින් සංඥාව ඉක්මවා යාම අනුකූලව සිදුවන අරමුණ ඉක්මවා යාම විභංගයෙහි නොකියන ලද්දේ නම්, මෙහි කුමක් නිසා ගන්නා ලද්දේ දැයි විමසුම අරභයා ‘‘යස්මා පන’’ යනාදිය පැවසූහ. අරමුණ ඉක්මවා යාමේ වශයෙන් ද මේ අර්ථ වර්ණනාව කරන ලදී. විභංගයෙහි මෙන් සංඥාව ඉක්මවා යාම පමණක් නොපවසා ‘‘තදාරම්මණස්ස චේතං අධිවචනං’’ යනාදියෙන් (අරමුණ ද ඉක්මවන බව) පැවසීම අදහසයි.

278. Paṭighātenāti paṭihananena visayīvisayasamodhānena. Atthaṅgamātiādīsu purimaṃ purimaṃ pacchimassa pacchimassa atthavacanaṃ, tasmā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamo jhānasamaṅgikāle anuppattīti tassa idheva gahaṇe kāraṇaṃ anuyogamukhena dassetuṃ ‘‘kāmañcetā’’tiādi vuttaṃ. Ussāhajananatthaṃ paṭipajjanakānaṃ. Etāsaṃ paṭighasaññānaṃ. Ettha paṭhamāruppakathāyaṃ. Vacanaṃ atthaṅgamavasena.

278. ‘‘පටිඝාතයෙන්’’ යනු ගැටීමෙන් හෙවත් අරමුණ හා ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මුණගැසීමෙනි. ‘‘අත්ථංගමා’’ යනාදියෙහි පෙර පෙර පදය පසු පසු පදයට අර්ථ විවරණයකි. එබැවින් පටිඝ සංඥාවන්ගේ අභාවය (අස්තංගමය) යනු ධ්‍යානයට පැමිණි කාලයෙහි ඒවා නූපදීමයි. එය මෙහි ප්‍රථම අරූප ධ්‍යානයෙහිම ගැනීමට හේතුව ප්‍රශ්න කිරීමේ මුඛයෙන් දැක්වීමට ‘‘කාමං චේතා’’ යනාදිය පවසන ලදී. පිළිපදින පුද්ගලයන් තුළ උත්සාහය ඇති කරනු පිණිස මේ පටිඝ සංඥාවන් පිළිබඳව ප්‍රථම අරූප කථාවෙහි අස්තංගම වශයෙන් පවසන ලදී.

Kiṃ vā pasaṃsākittanena, paṭighasaññānaṃ pana atthaṅgamo idheva vattabbattā vuttoti dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sabhāvadhammassa abhāvo nāma paṭipakkhena pahīnatāya vā paccayābhāvena vā. Tesu rūpajjhānasamaṅgino paṭighasaññānaṃ abhāvo paccayābhāvamattena, na paṭipakkhādhigamenāti dassento āha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Tattha tāti paṭighasaññā[Pg.398]. Rūpāvacaranti rūpāvacarajjhānaṃ. Samāpannassāti samāpajjitvā viharantassa. Kiñcāpi na santīti yojanā. Na pahīnattā na santīti na tadā paṭighasaññā pahīnabhāvena na santi nāma. Tattha kāraṇamāha ‘‘na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattatī’’ti. Nanu ca paṭighasaññāpi arūpadhammā evāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘rūpāyattā ca etāsaṃ pavattī’’ti. Ayaṃ pana bhāvanāti arūpabhāvanamāha. Dhāretunti avadhāretuṃ. Idhāti arūpajjhāne. Āneñjābhisaṅkhāravacanādīhi āneñjatā. ‘‘Ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā’’tiādinā (a. ni. 8.72; 10.9) santavimokkhatā ca vuttā.

පසංසා කිරීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද; පටිඝ සංඥාවන්ගේ අතුරුදහන් වීම (නිරුද්ධ වීම) මෙහිදීම පැවසිය යුතු බැවින් "අථ වා" (එසේත් නැතහොත්) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. එහි ස්වභාව ධර්මයක අභාවය නම්, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් ප්‍රහීණ වීම හෝ ප්‍රත්‍යයන්ගේ අභාවයයි. ඒ අතරින් රූපාවචර ධ්‍යානලාභීන්ට පටිඝ සංඥාවන්ගේ අභාවය සිදුවන්නේ හුදෙක් ප්‍රත්‍යයන්ගේ අභාවය නිසාම පමණක් වන අතර, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයක් ලැබීමෙන් නොවන බව දැක්වීමට "කිඤ්චාපි" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "තා" යනු පටිඝ සංඥායි. "රූපාවචර" යනු රූපාවචර ධ්‍යානයයි. "සමාපන්නස්ස" යනු සමාපත්තියට පැමිණ වාසය කරන්නාටයි. "කිඤ්චාපි න සන්ති" යන්න යෙදුමයි. ඒ මොහොතේ පටිඝ සංඥා ප්‍රහීණ භාවයෙන්ම නැතිවා නොවේ. ඒ සඳහා හේතුව දක්වමින් "රූපාවචර භාවනාව රූපය කෙරෙහි විරාගය පිණිස පවතින්නක් නොවේ" යැයි පවසයි. "පටිඝ සංඥා ද අරූප ධර්මයන්මය" යන චෝදනාව (තර්කය) ගැන සලකා "මේවායේ පැවැත්ම රූපය මත රඳා පවතී" යැයි වදාරන ලදී. මෙහි "භාවනාව" යනු අරූප භාවනාවයි. "ධාරේතුං" යනු ධාරණය කර ගැනීම හෙවත් අවබෝධ කර ගැනීමයි. "ඉධ" යනු අරූප ධ්‍යානයෙහිය. "ආනෙඤ්ජාභිසංඛාර" වචනාදියෙන් අකම්ප්‍ය බව (ආනෙඤ්ජතාව) ප්‍රකාශ වේ. "යම් ඒ ශාන්ත විමොක්ෂ කෙනෙක් රූපයන් ඉක්මවා පවතින අරූප ධර්මයෝ වෙත්ද" යනාදියෙන් ශාන්ත විමොක්ෂ බව ද දක්වන ලදී.

279. Dosadassanapubbakapaṭipakkhabhāvanāvasena paṭighasaññānaṃ suppahīnattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhāti. Tathā pana na suppahīnattā sabbarūpāvacarasamāpattito vuṭṭhānaṃ siyā, paṭhamajjhānaṃ pana appakampi saddaṃ na sahatīti taṃ samāpannassa saddo kaṇṭakoti vuttaṃ. Āruppabhāvanāya abhāve cutito uddhaṃ uppattirahānaṃ rūpasaññāpaṭighasaññānaṃ yāva attano vipākappavatti, tāva anuppattidhammatāpādanena samatikkamo, atthaṅgamo ca vutto. Nānattasaññāsu pana yā tasmiṃ bhave na uppajjanti ekantarūpanissitā, tā anokāsatāya na uppajjanti, na āruppabhāvanāya nivāritattā, anivāritattā ca kāci uppajjanti. Tasmā tāsaṃ amanasikāro anāvajjanaṃ apaccavekkhaṇaṃ, javanapaṭipādakena vā bhavaṅgamanassa anto akaraṇaṃ appavesanaṃ vuttaṃ.

279. දෝෂ දැකීම පෙරදැරි කරගත් ප්‍රතිපක්ෂ භාවනාවේ බලයෙන් පටිඝ සංඥා මැනවින් ප්‍රහීණ වූ බැවින්, මහත් ශබ්දයකින් වුවද අරූප සමාපත්තියෙන් නැගිටීමක් සිදු නොවේ. එහෙත් එසේ මැනවින් ප්‍රහීණ නොවීම නිසා සියලු රූපාවචර සමාපත්තිවලින් නැගිටීම සිදු විය හැකිය. එහෙත් ප්‍රථම ධ්‍යානය ස්වල්ප වූ ද ශබ්දය පවා ඉවසන්නේ නැති නිසා, ඒ ධ්‍යානයට සමවැදුණු තැනැත්තාට ශබ්දය කටුවක් බඳු යැයි කියන ලදී. අරූප භාවනාව නොමැති කල්හි, චුතියෙන් පසුව උත්පත්තියට නුසුදුසු රූප සංඥා හා පටිඝ සංඥා තම විපාක පවතින තාක් කල්, නූපදින ධර්මතාවයට පත් කිරීමෙන් ඉක්මවා යාම හා නිරුද්ධ වීම (අස්තංගත වීම) ප්‍රකාශ කරන ලදී. නානත්ත සංඥා (විවිධත්ව සංඥා) අතුරින් යම් සංඥාවෝ ඒකාන්තයෙන්ම රූපය නිශ්‍රය කරගෙන පවතිත්ද, ඒ සංඥා අවකාශයක් නොමැති බැවින් ඒ අරූප භවයෙහි නූපදී; ඒවා අරූප භාවනාවෙන් වැළැක්වූ නිසා නූපදිනවා නොවේ. එසේ නොවැළැක්වූ බැවින් ඇතැම් සංඥා උපදී. එබැවින් ඒවා මෙනෙහි නොකිරීම, ආවර්ජනා නොකිරීම, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකිරීම හෙවත් ජවන ඇති කරවන මනසිකාරයෙන් භවාංග සිත ඇතුළත ඒවා ඇති නොකිරීම හෝ ඇතුළු නොකිරීම මෙහිදී අදහස් වේ.

Tena ca nānattasaññāmanasikārahetūnaṃ rūpānaṃ samatikkamā samādhissa thirabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘saṅkhepato’’tiādi vuttaṃ. Apica imehi tīhi padehi ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vaṇṇo kathito sotūnaṃ ussāhajananatthaṃ, palobhanatthañca. Ye hi akusalā evaṃgāhino ‘‘sabbassādarahite ākāse pavattitasaññāya ko ānisaṃso’’ti, te tato micchāgāhato nivattetuṃ tīhi padehi jhānassa ānisaṃso kathito. Taṃ hi sutvā tesaṃ evaṃ bhavissati ‘‘evaṃ santā kirāyaṃ samāpatti evaṃ paṇītā, handassā nibbattanatthaṃ ussāhaṃ karissāmī’’ti.

නානත්ත සංඥා මෙනෙහි කිරීමට හේතු වන රූපයන් ඉක්මවා යාමෙන් සමාධියේ ස්ථාවර භාවය දැක්වීමට "සංක්ෂේපයෙන්" යනාදිය පවසන ලදී. තවද මේ පද තුනෙන් ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තියේ ගුණ වර්ණනා කරන ලද්දේ ශ්‍රාවකයන් තුළ උත්සාහය ඇති කිරීම හා ඔවුන් ඒ කෙරෙහි යොමු කරවීම සඳහාය. "සියලුම ආස්වාදයන්ගෙන් තොර වූ ආකාශයෙහි පවතින සංඥාවෙහි ඇති ආනිසංසය කුමක්ද?" යැයි මෙසේ වැරදි ලෙස වටහා ගන්නා අකුසල් සිත් ඇත්තන් ඒ මිථ්‍යා ග්‍රහණයෙන් මුදවා ගැනීමට මේ පද තුනෙන් ධ්‍යානයෙහි ආනිසංස පවසන ලදී. එය ඇසීමෙන් ඔවුන්ට මෙසේ සිතෙයි: "යම් මේ සමාපත්තියක් මෙසේ ශාන්ත වේද, මෙසේ ප්‍රණීත වේද, එසේ නම් එය උපදවා ගැනීම සඳහා මම උත්සාහ කරන්නෙමි."

280. Assāti [Pg.399] ākāsassa. Uppādo eva anto uppādanto, tathā vayanto. Sabhāvadhammo hi ahutvā sambhavato, hutvā ca vinassanato udayavayaparicchinno. Ākāso pana asabhāvadhammattā tadubhayābhāvato ananto vutto. Ajaṭākāsaparicchinnākāsānaṃ idha anadhippetattā ‘‘ākāsoti kasiṇugghāṭimākāso vuccatī’’ti āha. Kasiṇaṃ ugghāṭīyati etenāti kasiṇugghāṭo, tadeva kasiṇugghāṭimaṃ. Manasikāravasenāpīti rūpavivekamattaggahaṇena paricchedassa aggahaṇato anantapharaṇākārena pavattaparikammamanasikāravasenāpi. Anantaṃ pharatīti aggahitaparicchedatāya anantaṃ katvā parikammasamphassapubbakena jhānasamphassena phusati. Yathā bhisaggameva bhesajjaṃ, evaṃ ākāsānantameva ākāsānañcaṃ saṃyogaparassa ta-kārassa ca-kāraṃ katvā. Jhānassa pavattiṭṭhānabhāvato ārammaṇaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena ‘‘āyatanamassā’’ti vuttaṃ, adhiṭṭhānaṭṭhe āyatana-saddassa dassanato. Kāraṇākarasañjātidesanivāsatthepi āyatana-saddo idha yujjateva.

280. "අස්ස" යනු ආකාශයටයි. උත්පාදයම සීමාව (කෙළවර) වූයේ උප්පාදන්තයයි; එමෙන්ම වයන්තයයි. ස්වභාව ධර්මයෝ වනාහි පෙර නොවී හටගන්නා බැවින් සහ හටගෙන විනාශ වන බැවින් හටගැනීම හා බිඳීම (උදයවය) මගින් පිරිසිඳින ලදහ. ආකාශය වනාහි ස්වභාව ධර්මයක් නොවන බැවින්, ඒ උදය-වය යන දෙකෙහිම අභාවය නිසා "අනන්ත" යැයි කියන ලදී. අජටාකාශය සහ පිරිච්ඡින්නාකාශය මෙහි අදහස් නොකරන බැවින්, "ආකාශය යනු කසිණ උග්ඝාටිම ආකාශයයි" වදාරන ලදී. මෙයින් කසිණය ඉවත් කරන බැවින් "කසිණ උග්ඝාට" නම් වේ; එයම "කසිණ උග්ඝාටිම" ද වේ. මනසිකාරය වශයෙන් ද යනු රූපයෙන් වෙන්වීම පමණක් ගෙන සීමාවන් නොගැනීම නිසා අනන්තය පුරා පැතිරෙන ආකාරයෙන් පවතින පරිකර්ම මනසිකාරයෙනුත් යන්නයි. "අනන්තව පතුරවයි" යනු සීමාවන් නොගැනීමෙන් අනන්ත කොට පරිකර්ම ස්පර්ශය පෙරදැරි කරගත් ධ්‍යාන ස්පර්ශයෙන් ස්පර්ශ කරයි. "භිසජ්ජ" යනුම "භේසජ්ජ" වන්නාක් මෙන්, "ආකාසානන්ත" යන්නම "ආකාසානඤ්ච" වේ (මෙහි 'ත' අකුර 'ච' අකුර බවට පත්ව ඇත). ධ්‍යානය පවතින ස්ථානය වන බැවින්, පිහිටන අර්ථයෙන් (අධිෂ්ඨාන අර්ථයෙන්) අරමුණ "ආයතනය" යැයි කියන ලදී; අධිෂ්ඨාන අර්ථයෙහි ආයතන ශබ්දය යෙදෙන බැවිනි. හේතුව, ප්‍රභවය, උපදින ස්ථානය හා වාසස්ථානය යන අර්ථයන්හි ද ආයතන ශබ්දය මෙහි යෙදීම උචිතය.

Viññāṇañcāyatanakathāvaṇṇanā

විඤ්ඤාණඤ්චායතන කථා වර්ණනාව

281. Ciṇṇo carito paguṇikato āvajjanādilakkhaṇo vasībhāvo etenāti ciṇṇavasībhāvo, tena ciṇṇavasībhāvena. Rūpāvacarasaññaṃ anatikkamitvā anadhigantabbato, taṃsahagatasaññāmanasikārasamudācārassa hānabhāgiyabhāvāvahato, taṃsamatikkameneva tadaññesaṃ samatikkamitabbānaṃ samatikkamasiddhito ca vuttaṃ ‘‘āsannarūpāvacarajjhānapaccatthikā’’ti. Vīthipaṭipannāya bhāvanāya uparūparivisesāvahabhāvato, paṇītabhāvasiddhito ca paṭhamāruppato dutiyāruppaṃ santatarasabhāvanti āha ‘‘no ca viññāṇañcāyatanamiva santā’’ti vakkhati hi ‘‘suppaṇītatarā honti, pacchimā pacchimā idhā’’ti (visuddhi. 1.290). Anantaṃ anantanti kevalaṃ ‘‘anantaṃ ananta’’nti na manasi kātabbaṃ na bhāvetabbaṃ, ‘‘anantaṃ viññāṇaṃ, anantaṃ viññāṇa’’nti pana manasi kātabbaṃ, ‘‘viññāṇaṃ viññāṇa’’nti vā.

281. පුරුදු කරන ලද, හැසිරෙන ලද, පුහුණු කරන ලද ආවර්ජනාදි ලක්ෂණ ඇති වශීභාවය මෙයින් යුක්ත බැවින් "චිණ්ණ වශීභාව" නම් වේ; ඒ පුරුදු කළ වශීභාවය ඇති තැනැත්තා විසිනි. රූපාවචර සංඥාව ඉක්මවා නොගොස් අරූප සමාපත්තිය ලබාගත නොහැකි බැවින් ද, එය හා පවතින සංඥා-මනසිකාරයන්ගේ පැවැත්ම පිරිහීමට (හානභාගීය බවට) පත් කරන බැවින් ද, එම රූප සංඥාව ඉක්මවා යාමෙන්ම අනෙකුත් ඉක්මවිය යුතු ධර්මයන් ඉක්මවා යාම සිද්ධ වන බැවින් ද "ආසන්න රූපාවචර ධ්‍යානය සතුරෙකි" යි කියන ලදී. පිළිවෙළින් පවත්නා භාවනාව ඉහළ ඉහළ විශේෂත්වයන් ලබා දෙන බැවින් සහ ප්‍රණීත භාවය සිදු කරන බැවින්, පළමු අරූප ධ්‍යානයට වඩා දෙවන අරූප ධ්‍යානය වඩාත් ශාන්ත ස්වභාවයක් ඇති බව පැවසීමට "විඤ්ඤාණඤ්චායතනය මෙන් ශාන්ත නොවේ" යයි කියයි. මක්නිසාද යත්, "මෙහි පසුව ඇති ධ්‍යානයෝ ඉතා ප්‍රණීත වෙති" යි පසුව පවසන බැවිනි. "අනන්තයි අනන්තයි" කියා හුදෙක් "අනන්තයි අනන්තයි" යනුවෙන් පමණක් මෙනෙහි නොකළ යුතුය, භාවනා නොකළ යුතුය. "අනන්ත වූ විඤ්ඤාණය, අනන්ත වූ විඤ්ඤාණය" කියා හෝ "විඤ්ඤාණය විඤ්ඤාණය" කියා මෙනෙහි කළ යුතුය.

Tasmiṃ nimitteti tasmiṃ paṭhamāruppaviññāṇasaṅkhāte viññāṇanimitte. Cittaṃ cārentassāti bhāvanācittaṃ pavattentassa. Ākāsaphuṭe viññāṇeti [Pg.400] kasiṇugghāṭimākāsaṃ pharitvā pavatte paṭhamāruppaviññāṇe ārammaṇabhūte. Appetīti appanāvasena pavattati. Sabhāvadhammepi ārammaṇasamatikkamabhāvanābhāvato idaṃ appanāppattaṃ hoti catutthāruppaṃ viya. Appanānayo panettha vuttanayenevāti ettha dutiyāruppajjhāne purimabhāge tīṇi, cattāri vā javanāni kāmāvacarāni upekkhāvedanāsampayuttāneva honti. ‘‘Catutthaṃ pañcamaṃ vā arūpāvacara’’ntiādinā (visuddhi. 1.276) paṭhamāruppajjhāne vuttena nayena, atha vā appanānayoti sabhāvadhammepi ārammaṇe jhānassa appanānayo ārammaṇātikkamabhāvanāvasena āruppaṃ appanaṃ pāpuṇāti, ‘‘appanāppattasseva hi jhānassa ārammaṇasamatikkamanamattaṃ tattha hotī’’ti maraṇānussatiniddese (visuddhi. 1.177) vuttanayena veditabboti attho.

'එම නිමිත්තෙහි' යනු පළමු අරූප විඤ්ඤාණය නමින් හැඳින්වෙන එම විඤ්ඤාණ නිමිත්තෙහි ය. 'සිත පවත්වන්නා හට' යනු භාවනා සිත පවත්වන්නා හට ය. 'ආකාශයෙහි පැතිරුණු විඤ්ඤාණයෙහි' යනු කසිණය ඉවත් කළ ආකාශයෙහි පැතිර පවත්නා වූ, අරමුණු බවට පත් වූ පළමු අරූප විඤ්ඤාණයෙහි ය. 'අර්පණය වේ' යනු අර්පණා වශයෙන් පවතී යන්නයි. සභාව ධර්මයක් වුවද, අරමුණ ඉක්මවා යාමේ භාවනාවක් වන බැවින් සිව්වන අරූපධ්‍යානය මෙන් මෙය ද අර්පණාවට පත් වේ. මෙහි අර්පණා ක්‍රමය කලින් කියන ලද පරිදිම වේ. එනම්, මෙම දෙවන අරූපධ්‍යානයෙහි පූර්ව භාගයෙහි උපේක්ෂා වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ කාමාවචර ජවන් සිත් තුනක් හෝ හතරක් උපදී. 'හතරවන හෝ පස්වන ජවනය අරූපාවචර වේ' යනාදී වශයෙන් පළමු අරූපධ්‍යානයේදී පවසන ලද ක්‍රමයට හෝ, අර්පණා ක්‍රමය යනු සභාව ධර්මයක් අරමුණු වුවද ධ්‍යානයේ අර්පණා ක්‍රමය අරමුණ ඉක්මවා යාමේ භාවනා බලයෙන් අරූප අර්පණාවට පැමිණේ. 'අර්පණාවට පත් වූ ධ්‍යානයටම අරමුණ ඉක්මවා යාම පමණක් එහි සිදු වේ' යනුවෙන් මරණානුස්සති නිද්දේසයෙහි පවසන ලද ක්‍රමයෙන් අර්ථය දත යුතුය.

282. Sabbasoti sabbākārena paṭhamāruppe ‘‘āsannarūpajjhānapaccatthikatā, asantasabhāvatā’’ti evamādinā sabbena dosadassanākārena, tattha vā nikantipahānaanāvajjitukāmatādiākārena, sabbaṃ vā kusalavipākakiriyābhedato anavasesanti attho. Svāyamattho heṭṭhā vuttanayena ñātuṃ sakkāti āha ‘‘sabbasoti idaṃ vuttanayamevā’’ti. Jhānassa ākāsānañcāyatanatā bāhiratthasamāsavasena heṭṭhā vuttāti āha ‘‘pubbe vuttanayena jhānampi ākāsānañcāyatana’’nti. Ārammaṇassa pana samānādhikaraṇasamāsavasenāti sandassetuṃ ‘‘ārammaṇampī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘purimanayenevā’’ti idaṃ ‘‘nāssa anto’’tiādinā vuttapadasiddhiṃ sandhāya vuttaṃ. Yathā adhiṭṭhānaṭṭhena, evaṃ sañjātidesaṭṭhenapi āyatana-saddena idha attho yujjatīti dassetuṃ ‘‘tathā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sañjāyati etthāti sañjāti, sañjāti eva deso sañjātideso. Jhānaṃ appavattikaraṇena. Ārammaṇaṃ amanasikaraṇena. Ubhayampi vā ubhayatā yojetabbā. Jhānassapi hi anāvajjanaṃ, javanapaṭipādakena vā bhavaṅgamanassa anto akaraṇaṃ amanasikaraṇaṃ, ārammaṇassa ca ārammaṇakaraṇavasena appavattanaṃ appavattikaraṇanti atthassa sambhavato ekajjhaṃ katvā sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā.

282. 'සර්වප්‍රකාරයෙන්' යනු සෑම ආකාරයකින්ම ය. පළමු අරූපධ්‍යානයෙහි 'සමීප රූපාවචර ධ්‍යානය සතුරු බව' සහ 'අශාන්ත ස්වභාවය' යනාදී වශයෙන් සියලු දෝෂ දැකීමේ ආකාරයෙන් හෝ, එහි නිකන්තිය (ඇලීම) ප්‍රහාණය කිරීම හා මෙනෙහි නොකිරීමේ කැමැත්ත ආදී ආකාරයෙන් හෝ, කුසල, විපාක, ක්‍රියා භේදයෙන් සියල්ලම ඉතිරි රහිතව යන අර්ථයයි. එම අර්ථය කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයෙන් දැනගත හැකි බැවින් 'සර්වප්‍රකාරයෙන් යනු කලින් කී ක්‍රමයමයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. ධ්‍යානයට 'ආකාශානඤ්චායතන' යන නම ලැබෙන ආකාරය බාහිර අර්ථ සමාස වශයෙන් කලින් පවසන ලදී. එබැවින් 'කලින් කී ක්‍රමයෙන් ධ්‍යානය ද ආකාශානඤ්චායතන නම් වේ' යැයි කීය. අරමුණ සම්බන්ධයෙන් සමානාධිකරණ සමාස වශයෙන් දැක්වීමට 'අරමුණ ද' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'පූර්ව ක්‍රමයෙන්ම' යන්න 'මොහුගේ කෙළවරක් නැත' යනාදී වශයෙන් පද සිද්ධිය සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි. යම් සේ අධිෂ්ඨාන අර්ථයෙන් ද, එසේම උපදින ස්ථානය යන අර්ථයෙන් ද මෙහි 'ආයතන' ශබ්දයෙන් අර්ථය ගැළපෙන බව දැක්වීමට 'තථා' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'මෙහි උපදී' යනු 'සංජාති' (උත්පත්තිය) යි. එම උත්පත්ති ස්ථානය 'සංජාති දේශය' යි. ධ්‍යානය පවත්වා නොගැනීමෙන් හෝ අරමුණ මෙනෙහි නොකිරීමෙන් හෝ මේ දෙකම දෙආකාරයකින් යෙදිය යුතුය. ධ්‍යානය මෙනෙහි නොකිරීම යනු ජවනයට පදනම වන භවංගයට පත්වීම ඇතුළත සිදු නොකිරීමයි. අරමුණ අරමුණු කිරීම් වශයෙන් නොපැවැත්වීම 'අප්‍රවෘත්ති කරණය' (පවත්වා නොගැනීම) යි. එවැනි අර්ථයක් පවතින බැවින් සාමාන්‍ය නිද්දේසයෙන් හෝ ඒකසේස ක්‍රමයෙන් එක්කොට දත යුතුය.

Pubbe [Pg.401] anantassa ākāsassa ārammaṇakaraṇavasena paṭhamāruppaviññāṇaṃ attano pharaṇākāreneva ‘‘ananta’’nti manasi kātabbattā ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti vuttanti puna ‘‘manasikāravasena vā ananta’’nti vuttaṃ, sabbaso manasikaraṇavasenāti adhippāyo. Tenāha ‘‘anavasesato manasi karonto ‘ananta’nti manasi karotī’’ti. Jhānavibhaṅgepi ayamevattho vuttoti dassento ‘‘yaṃ pana vibhaṅge vutta’’ntiādimāha. Tassā pāḷiyā evaṃ vā attho veditabbo – taṃyeva ākāsaṃ phuṭaṃ viññāṇaṃ viññāṇañcāyatanaviññāṇena manasi karotīti. Ayaṃ panattho yutto viya dissati, taṃyeva ākāsaṃ viññāṇena phuṭaṃ tena gahitākāraṃ manasi karoti. Evaṃ taṃ viññāṇaṃ anantaṃ pharatīti. Yaṃ hi ākāsaṃ paṭhamāruppasamaṅgī viññāṇena anantaṃ pharati, taṃ pharaṇākārasahitameva viññāṇaṃ manasi karonto dutiyāruppasamaṅgī anantaṃ pharatīti vuccati.

කලින් අනන්ත වූ ආකාශය අරමුණු කිරීම් වශයෙන් පළමු අරූප විඤ්ඤාණය තමාගේ පැතිරීමේ ආකාරයෙන්ම 'අනන්තය' කියා මෙනෙහි කළ යුතු බැවින් 'අනන්ත විඤ්ඤාණය' යැයි කියන ලදී. නැවත 'මෙනෙහි කිරීමේ වශයෙන් හෝ අනන්තය' යැයි කියන ලද්දේ සර්වප්‍රකාරයෙන් මෙනෙහි කිරීමේ අදහසිනි. එබැවින් 'ඉතිරි රහිතව මෙනෙහි කරමින් අනන්තය කියා මෙනෙහි කරයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. ධ්‍යාන විභංගයෙහි ද මෙම අර්ථයම පවසන ලද බව දක්වමින් 'විභංගයෙහි යමක් පවසන ලද්දේ ද' යනාදිය පවසන ලදී. එම පාළියෙහි අර්ථය මෙසේ ද දත යුතුය - එම ආකාශයෙහි පැතිරුණු විඤ්ඤාණය විඤ්ඤාණඤ්චායතන විඤ්ඤාණයෙන් මෙනෙහි කරයි යනුවෙනි. මෙම අර්ථය වඩාත් සුදුසු බව පෙනේ - එම ආකාශය විඤ්ඤාණයෙන් පැතිර පවතින බවත්, එම විඤ්ඤාණය ග්‍රහණය කරගත් ආකාරයට මෙනෙහි කරන බවත් ය. මෙසේ එම විඤ්ඤාණය අනන්තය කියා පතුරුවයි. පළමු අරූපධ්‍යානයෙහි සිටින තැනැත්තා යම් ආකාශයක් විඤ්ඤාණයෙන් අනන්ත කොට පතුරුවයි ද, එම පැතිරීමේ ආකාරය සහිත වූ විඤ්ඤාණයම මෙනෙහි කරන දෙවන අරූපධ්‍යානයෙහි සිටින්නා 'අනන්තය කියා පතුරුවයි' යනුවෙන් කියනු ලැබේ.

Manasikāravasena anantapharaṇākārena idha anantatā, na ākāsassa viya uppādantādiabhāvenāti ‘‘nāssa antoti ananta’’nti ettakamevāha. ‘‘Ruḷhīsaddo’’ti iminā ‘‘viññāṇānañca’’nti etassa padassa atthe viññāṇañca-saddo niruḷhoti dasseti, yathāvuttaṃ vā viññāṇaṃ dutiyāruppajjhānena añcīyati vuttākārena ālambīyatīti viññāṇañcanti evampettha attho daṭṭhabbo. Sesaṃ vuttatthamevāti āha ‘‘sesaṃ purimasadisamevā’’ti.

මෙනෙහි කිරීමේ වශයෙන් අනන්ත වූ පැතිරීමේ ආකාරයෙන් මෙහි අනන්ත බව දත යුතුය. ආකාශය මෙන් උප්පාදාදියේ අභාවයෙන් නොවේ. එබැවින් 'මොහුගේ කෙළවරක් නැත, එබැවින් අනන්තය' යැයි මෙපමණක්ම පවසන ලදී. 'රුළ්හී සද්දෝ' යන මෙයින් 'විඤ්ඤාණඤ්චං' යන පදයෙහි අර්ථයෙහි 'විඤ්ඤාණඤ්ච' ශබ්දය රූඪි වී ඇති බව දක්වයි. එසේත් නැතිනම් කලින් කියන ලද විඤ්ඤාණය දෙවන අරූපධ්‍යානයෙන් ලැබෙන බැවින්, එනම් පවසන ලද ආකාරයට අරමුණු කරනු ලබන බැවින් 'විඤ්ඤාණඤ්ච' නම් වේ යැයි මෙහි අර්ථය දත යුතුය. ඉතිරි කොටස පවසන ලද අර්ථ ඇත්තේමය යන්න 'සෙසු කොටස පෙර හා සමානයි' යනුවෙන් පවසන ලදී.

Ākiñcaññāyatanakathāvaṇṇanā

ආකිඤ්චඤ්ඤායතන කථා වර්ණනාව

283. Tatiyāruppakammaṭṭhāne yaṃ heṭṭhā vuttasadisaṃ, taṃ vuttanayānusārena veditabbaṃ, apubbameva vaṇṇayissāma. Tattha tassevāti yaṃ ārabbha viññāṇañcāyatanaṃ pavattaṃ, tasseva. Kiṃ pana tanti āha ‘‘ākāsānañcāyatanaviññāṇassā’’ti. Etena tato aññaṃ tatiyāruppajjhānassa ārammaṇaṃ natthīti dasseti. ‘‘Ārammaṇabhūtassā’’ti iminā tassa anārammaṇabhūtaṃ dutiyāruppaviññāṇaṃ nivatteti. Abhāvoti natthitā. Suññatāti rittatā. Vivittākāroti viveko. Tīhi padehi paṭhamāruppaviññāṇassa apagamameva vadati. ‘‘Manasi kātabbo’’ti vatvā [Pg.402] manasikāravidhiṃ dassetuṃ ‘‘taṃ viññāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha amanasikaritvāti sabbena sabbaṃ manasi akatvā acintetvā. Vā-saddo aniyamattho, tena tīsu pakāresu ekenapi atthasiddhīti dasseti.

283. තුන්වන අරූප කර්මස්ථානයෙහි කලින් පවසන ලද දේට සමාන වූ යමක් වේ ද, එය කලින් පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. අලුත් කරුණු පමණක් වර්ණනා කරමු. එහි 'ඔහුගේම' යනු යම් අරමුණක් ඇසුරු කොට විඤ්ඤාණඤ්චායතනය පැවතියේ ද, එම අරමුණේමය. 'එය කුමක්ද' යත්? 'ආකාශානඤ්චායතන විඤ්ඤාණයේ' යැයි පවසන ලදී. මෙයින් ඊට වඩා වෙනස් වූ වෙනත් අරමුණක් තුන්වන අරූපධ්‍යානයට නැති බව දක්වයි. 'අරමුණු බවට පත් වූ' යන මෙයින් එම දෙවන අරූප විඤ්ඤාණයට අරමුණු නොවූ පළමු අරූප විඤ්ඤාණය බැහැර කරයි. 'අභාවය' යනු නැති බවයි. 'ශුන්‍යතාව' යනු හිස් බවයි. 'විවික්ත ආකාරය' යනු වෙන්වීමයි. පද තුනකින් පළමු අරූප විඤ්ඤාණය ඉවත් වීම ගැනම පවසයි. 'මෙනෙහි කළ යුතුය' කියා මෙනෙහි කරන ආකාරය දැක්වීමට 'එම විඤ්ඤාණය' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'මෙනෙහි නොකොට' යනු සම්පූර්ණයෙන්ම සිතට නොගෙන, නොසිතා සිටීමයි. 'වා' ශබ්දය අනිශ්චිත අර්ථයක් දෙන අතර, එමඟින් ආකාර තුනෙන් එකකින් වුවද අර්ථය සිද්ධ වන බව දක්වයි.

Tasmiṃ nimitteti tasmiṃ paṭhamāruppaviññāṇassa abhāvasaṅkhāte jhānuppattinimitte. Ākāse phuṭeti ākāsaṃ pharitvā pavatte. ‘‘Ākāsaphuṭe’’ti vā pāṭho. Suññavivittanatthibhāveti suññabhāve, vivittabhāve, natthibhāve cāti yena ākārena bhāvitaṃ, tassa gahaṇatthaṃ vuttaṃ. Atha vā suññavivittanatthibhāveti suññavivittatāsaṅkhāte natthibhāve, tena vināsābhāvameva dasseti, na pure abhāvādike.

'එම නිමිත්තෙහි' යනු පළමු අරූප විඤ්ඤාණයේ අභාවය නම් වූ එම ධ්‍යාන උත්පත්ති නිමිත්තෙහි ය. 'ආකාශයෙහි පැතිරුණු' යනු ආකාශයෙහි පැතිර පවත්නා වූ යන්නයි. 'ආකාසඵුටේ' කියා ද පාඨයක් පවතී. 'ශුන්‍ය, විවික්ත, නත්ථිභාවයෙහි' යනු ශුන්‍ය භාවය, විවික්ත භාවය සහ නත්ථි භාවය යන ආකාර තුනෙන් යම් ආකාරයකින් වඩන ලද්දේ ද, එය ග්‍රහණය කරගැනීම සඳහා පවසන ලදී. එසේත් නැතිනම් 'ශුන්‍ය විවික්ත නත්ථිභාවයෙහි' යනු ශුන්‍ය හා විවික්ත බවින් යුත් නත්ථි භාව පණත්තෙහි යන්නයි. එමඟින් විනාශ ලක්ෂණයෙන් යුත් අභාවයම දක්වන අතර, එයට පෙර පැවති අභාවය ආදිය නොදක්වයි.

Tasmiṃ hi appanācitteti ākiñcaññāyatanajjhānasampayutte appanāvasena pavatte citte, tasmiṃ vā paṭhamāruppassa apagamasaṅkhāte natthibhāve yathāvutte appanācitte uppanne. So bhikkhu abhāvameva passanto viharatīti sambandho. Puriso katthaci gantvā āgantvā suññameva passati, natthibhāvameva passatīti yojanā. Taṃ ṭhānanti taṃ sannipātaṭṭhānaṃ. ‘‘Parikammamanasikārena antarahite’’ti iminā ārammaṇakaraṇābhāvena tassa antaradhānaṃ na naṭṭhattāti dasseti. Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – yathā so puriso tattha sannipatitaṃ bhikkhusaṅghaṃ disvā gato, tato sabbesu bhikkhūsu kenacideva karaṇīyena apagatesu āgantvā taṃ ṭhānaṃ bhikkhūhi suññameva passati, na bhikkhūnaṃ tatopi apagatakāraṇaṃ, evamayaṃ yogāvacaro pubbe viññāṇañcāyatanajjhānacakkhunā paṭhamāruppaviññāṇaṃ disvā pacchā natthīti parikammamanasikārena tasmiṃ apagate tatiyāruppajjhānacakkhunā tassa natthibhāvameva passanto viharati, na tassa apagamanakāraṇaṃ vīmaṃsati jhānassa tādisābhogābhāvatoti. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammāti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ.

'තස්මිං හි අප්පනාචිත්තේ' යනු ආකිංචඤ්ඤායතන ධ්‍යානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ, අප්පනා වශයෙන් පවත්නා සිතෙහි ය. එසේත් නැතිනම්, පළමු අරූපාවචර විඤ්ඤාණය ඉවත්වීම (අපගමනය) නමැති, කලින් කියන ලද 'නත්ථිභාවය' (නොමැති බව) නමැති අරමුණෙහි අප්පනා සිත උපන් කල්හිය. 'ඒ භික්ෂුව අභාවයම දකිමින් වසයි' යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. යම් පුරුෂයෙක් කිසියම් ස්ථානයකට ගොස්, නැවත පැමිණ එහි කිසිවකු නැති බව හෝ ශූන්‍ය බව දකින්නාක් මෙන් මෙහි යෝජනාව දත යුතුය. 'තං ඨානං' යනු ඒ රැස්ව සිටි ස්ථානයයි. 'පරිකම්ම මනසිකාරයෙන් අතුරුදහන් වූ' යන මෙයින් අදහස් කරන්නේ, අරමුණු කිරීමක් නොමැති වීම නිසා එහි අතුරුදහන් වීම සිදු වූ බව මිස එය විනාශ වී ගිය නිසා නොවන බවයි. මෙහි උපමාව මෙසේ ගලපා දත යුතුය - යම් පුරුෂයෙක් එහි රැස්ව සිටි භික්ෂු සංඝයා දැක ගියේය. පසුව සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලා කිසියම් කටයුත්තකට එතැනින් ඉවත්ව ගිය පසු නැවත පැමිණි ඔහු, ඒ ස්ථානය භික්ෂූන්ගෙන් ශූන්‍ය බවම දකියි. එහෙත් ඒ භික්ෂූන් එතැනින් ඉවත්ව ගිය හේතුව ඔහු නොදකියි. එමෙන්ම, මෙම යෝගාවචරයා පෙර විඤ්ඤාණඤ්චායතන ධ්‍යාන ඇසින් පළමු අරූපාවචර විඤ්ඤාණය දැක, පසුව 'නැත, නැත' යන පරිකම්ම මනසිකාරයෙන් එය පහව ගිය කල්හි, තුන්වන අරූපාවචර ධ්‍යාන ඇසින් එහි නත්ථිභාවයම (නොමැති බවම) දකිමින් වසයි. ධ්‍යාන සිතෙහි එවැනි ආභෝගයක් (විමසන ස්වභාවයක්) නොමැති නිසා, ඔහු එම විඤ්ඤාණය ඉවත්ව ගිය හේතුව විමසන්නේ නැත. 'සබ්බසෝ විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම' යන මෙහි කිවයුතු දෑ පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම අනුකූලව දත යුතුය.

284. Natthitā pariyāyāsuññavivittabhāvāti ‘‘natthī’’ti padassa atthaṃ vadantena suññavivittapadānipi gahitāni. Āmeḍitavacanaṃ pana bhāvanākāradassanaṃ. Vibhaṅgepi imassa padassa ayamevattho vuttoti dassetuṃ ‘‘yampi vibhaṅge’’tiādi vuttaṃ. Tattha taññeva viññāṇaṃ abhāvetīti yaṃ pubbe ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti manasi kataṃ paṭhamāruppaviññāṇaṃ, taṃyevāti attho[Pg.403]. Taṃyeva hi ārammaṇabhūtaṃ paṭhamena viya rūpanimittaṃ tatiyenāruppenābhāvetīti. Khayato sammasananti bhaṅgānupassanamāha. Sā hi saṅkhatadhammānaṃ bhaṅgābhāvameva passantī ‘‘viññāṇampi abhāvetī’’tiādinā vattabbataṃ labhatīti adhippāyenāha ‘‘khayato sammasanaṃ viya vutta’’nti. Assāti pāṭhassa. Puna assāti viññāṇassa. Abhāvetīti abhāvaṃ karoti. Yathā ñāṇassa na upatiṭṭhati, evaṃ karoti amanasikaraṇato. Tato eva vibhāveti vigatabhāvaṃ karoti, vināseti vā yathā na dissati, tathā karaṇato. Teneva antaradhāpeti tirobhāvaṃ gameti. Na aññathāti imissā pāḷiyā evamattho, na ito aññathā ayujjamānakattāti adhippāyo.

284. 'නත්ථිතා පරියායා සුඤ්ඤවිවිත්තභාවා' යනු 'නත්ථි' (නැත) යන පදයේ අර්ථය පවසන අටුවාචාරීන් විසින් ශූන්‍ය, විවිත්ත යන පදයන් ද ගන්නා ලද බවයි. වචනය නැවත නැවත කීමෙන් (ආමේඩිත) භාවනා ක්‍රමය දක්වනු ලැබේ. විභංගයෙහි ද මේ පදයට මෙම අර්ථයම පවසා ඇති බව දැක්වීමට 'යම්පි විභංගේ' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'එම විඤ්ඤාණයම අභාවයට පත් කරයි' යනු පෙර 'අනන්ත වූ විඤ්ඤාණය' යැයි මෙනෙහි කළ පළමු අරූපාවචර විඤ්ඤාණයම අභාවයට පත් කරන බවයි. පළමු අරූපාවචර ධ්‍යානයෙන් රූප නිමිත්ත අභාවයට පත් කරන්නාක් මෙන්, තුන්වන අරූපාවචර ධ්‍යානයෙන් අරමුණු වූ ඒ විඤ්ඤාණයම අභාවයට පත් කරයි (මෙනෙහි නොකරයි). 'ඛයතෝ සම්මසනං' යන්නෙන් භංගානුපස්සනාව කියන ලදී. සංඛත ධර්මයන්ගේ භංගාකාර වූ අභාවයම දකිමින් 'විඤ්ඤාණය ද අභාවයට පත් කරයි' යනාදී වශයෙන් පැවසීමට සුදුසු බව අදහස් කරමින් 'ඛයතෝ සම්මසනං විය වුත්තං' යැයි පවසන ලදී. 'අස්ස' යනු පාඨයයි. නැවත 'අස්ස' යනු විඤ්ඤාණයට යි. 'අභාවේති' යනු අභාවය කරයි (නැති කරයි). ඥානයට හමු නොවන පරිදි, මෙනෙහි නොකිරීමෙන් (අමනසිකාරයෙන්) එසේ කරයි. එහෙයින්ම 'විභාවේති' යනු පහව ගිය බව කරයි, නැතහොත් නොපෙනෙන පරිදි විනාශ කරයි. එහෙයින්ම අතුරුදහන් කරවයි, මුවා කරයි. 'න අඤ්ඤථා' යනු මෙම පාලියෙහි අර්ථය මෙසේම මිස මෙයින් අන් පරිදි නොවන බවයි, මන්ද එය නොගැලපෙන බැවිනි.

Assāti paṭhamāruppaviññāṇābhāvassa. Kiñcananti kiñcipi. Sabhāvadhammassa appāvasesatā nāma bhaṅgo eva siyāti āha ‘‘bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthī’’ti. Sati hi bhaṅgamattepi tassa sakiñcanatā siyā. Akiñcananti ca viññāṇassa kiñci pakāraṃ aggahetvā sabbena sabbaṃ vibhāvanamāha. Sesaṃ vuttanayameva.

'අස්ස' යනු පළමු අරූපාවචර විඤ්ඤාණයේ අභාවයට යි. 'කිඤ්චනං' යනු ස්වල්පයක් හෝ යන්නයි. ස්වභාව ධර්මයක අල්ප වූ හෝ ඉතිරි වීම 'භංගය' (බිඳීයාම) නම් වේ යැයි සලකා, 'ඔහුට එහි භංග මාත්‍රයක් හෝ ඉතිරිව නැත' යැයි පවසන ලදී. භංග මාත්‍රයක් හෝ තිබේ නම්, එහි 'සකිඤ්චන' බවක් (යමක් ඉතිරිව ඇති බවක්) පවතී. 'අකිඤ්චනං' යන්නෙන් විඤ්ඤාණයේ කිසිදු ආකාරයක් ග්‍රහණය නොකොට, සර්වාකාරයෙන්ම එය නැති කිරීම පවසයි. ඉතිරිය කලින් පවසන ලද ක්‍රමයටමය.

Nevasaññānāsaññāyatanakathāvaṇṇanā

නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන කථා වර්ණනාව

285. No ca santāti yathā nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattiyā savisesā santā, evamayaṃ ākiñcaññāyatanasamāpatti no ca santā tadabhāvato. Yā ayaṃ khandhesu paccayayāpanīyatāya, rogamūlatāya ca rogasarikkhatā, dukkhatāsūlayogādinā gaṇḍasarikkhatā, pīḷājananādinā sallasarikkhatā ca, sā saññāya sati hoti, nāsatīti vuttaṃ ‘‘saññā rogo, saññā gaṇḍo, saññā salla’’nti. Sā cettha paṭukiccā pañcavokārabhavato oḷārikasaññā veditabbā. Na kevalaṃ saññā eva, atha kho vedanācetanādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Saññāsīsena pana niddeso kato. Etaṃ santanti etaṃ asantabhāvakararogādisarikkhasaññāvirahato santaṃ. Tato eva paṇītaṃ. Kiṃ pana tanti āha ‘‘nevasaññānāsaññā’’ti? Tadapadesena [Pg.404] taṃsampayuttajjhānamāha ‘‘ādīnava’’nti. Ettha rogādisarikkhasaññādisabbhāvopi ādīnavo daṭṭhabbo, na āsannaviññāṇañcāyatanapaccatthikatāva. Uparīti catutthāruppe. Sā vāti sā eva. Vattitāti pavattitā nibbattitā vaḷañjitā.

285. 'නෝ ච සන්තා' යනු නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය සංස්කාරයන්ගේ ශේෂ වීමෙන් සූක්ෂ්මභාවයට පත් වූ බැවින් සුවිශේෂී ලෙස ශාන්ත වන්නාක් මෙන්, මෙම ආකිංචඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ඒ (සංස්කාර ශේෂ වූ සූක්ෂ්ම) ස්වභාවය නොමැති බැවින් එසේ ශාන්ත නොවේ. ස්කන්ධයන් කෙරෙහි ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් යැපෙන බැවින් ද, රෝගයන්ට මූල වන බැවින් ද පවතින 'රෝග බඳු බව', දුක්ඛතා ශූලයන් හා යෙදීම නිසා පවතින 'ගඩු බඳු බව', පීඩා ඇති කිරීම් ආදිය නිසා පවතින 'හුල් බඳු බව' සඤ්ඤාව ඇති කල්හි පවතියි, සඤ්ඤාව නැති කල්හි නැත. එබැවින් 'සඤ්ඤාව රෝගයකි, සඤ්ඤාව ගඩුවකි, සඤ්ඤාව හුලකි' යැයි පවසන ලදී. මෙහිදී එම සඤ්ඤාව ප්‍රකට කෘත්‍ය ඇති, පඤ්චවෝකාර භවයෙහි පවත්නා රළු සඤ්ඤාව ලෙස දත යුතුය. කේවල සඤ්ඤාව පමණක් නොව, වේදනා, චේතනා ආදිය ද මෙහිලා සංග්‍රහ වන බව දත යුතුය. එහෙත් සඤ්ඤාව ප්‍රධාන කොට මෙසේ නිර්දේශ කරන ලදී. 'ඒතං සන්තං' යනු අශාන්ත බව ඇති කරන රෝග බඳු සඤ්ඤාවෙන් තොර බැවින් ශාන්තය. එහෙයින්ම ප්‍රණීතය. 'ඒ කුමක්ද?' යන ප්‍රශ්නයට 'නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා' යැයි පැවසූහ. ඒ නාමයෙන් ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධ්‍යානය ද පවසන ලදී. 'ආදීනවං' යන්නෙහි රෝග බඳු සඤ්ඤාව පැවතීමම ආදීනවයක් ලෙස දත යුතුය. ආසන්න විඤ්ඤාණඤ්චායතන ධ්‍යානය සතුරෙකු වීම පමණක් ආදීනවයක් ලෙස නොගත යුතුය. 'උපරි' යනු සතරවන අරූපාවචර ධ්‍යානයෙහි ය. 'සා වා' යනු ඒ ආකිංචඤ්ඤායතන සමාපත්තියම ය. 'වත්තිතා' යනු පවත්වන ලද, උපදවන ලද හෙවත් සමාපත්තියට සමවැදුණු බවයි.

Tasmiṃ nimitteti tasmiṃ tatiyāruppasamāpattisaṅkhāte jhānanimitte. Mānasanti cittaṃ ‘‘mano eva mānasa’’nti katvā, bhāvanāmanasikāraṃ vā. Taṃ hi manasi bhavanti mānasanti vuccati. Jhānasampayuttadhammānampi jhānānuguṇatāya samāpattipariyāyo labbhatīti āha ‘‘ākiñcaññāyatanasamāpattisaṅkhātesu catūsu khandhesū’’ti, ārammaṇabhūtesūti adhippāyo.

'තස්මිං නිමිත්තේ' යනු ඒ තුන්වන අරූපාවචර සමාපත්තිය නමැති ධ්‍යාන නිමිත්තෙහි ය. 'මානසං' යනු සිතයි, 'මනසම මානසය' යන අර්ථයෙනි. නැතහොත් භාවනා මනසිකාරය යි. එය මනසෙහි උපදින බැවින් 'මානස' නම් වේ. ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද ධ්‍යානයට අනුකූල බැවින් 'සමාපත්ති' යන පර්යාය නාමය ලබයි. එබැවින් 'ආකිංචඤ්ඤායතන සමාපත්තියට අයත් සිවු ස්කන්ධයන් කෙරෙහි' යැයි පවසන ලදී. මෙහි අදහස අරමුණු වූ ස්කන්ධයන් කෙරෙහි යන්නයි.

286. Yathāvuttaṃ ākiñcaññaṃ ārammaṇapaccayabhāvato āyatanaṃ kāraṇamassāti jhānaṃ ākiñcaññāyatanaṃ, ākiñcaññameva ārammaṇapaccayabhūtaṃ jhānassa kāraṇanti ārammaṇaṃ ākiñcaññāyatananti evaṃ vā attho daṭṭhabbo. Sesamettha heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ.

286. කලින් කියන ලද ආකිංචඤ්ඤය (නොමැති බව) අරමුණු ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින්, එම ධ්‍යානයට 'ආකිංචඤ්ඤායතන' යන නම ලැබේ. එසේත් නැතිනම් ආකිංචඤ්ඤයම ධ්‍යානයට අරමුණු ප්‍රත්‍යය වූ හේතුව බැවින්, ඒ අරමුණ 'ආකිංචඤ්ඤායතනය' යැයි මෙසේ ද මෙහි අර්ථය දත යුතුය. මෙහි ඉතිරි කරුණු කලින් පවසන ලද ක්‍රමයටම අනුකූලව දත යුතුය.

Yāya saññāya bhāvatoti yādisāya saññāya atthibhāvena. Yā hi sā paṭusaññākiccassa abhāvato saññātipi na vattabbā, saññāsabhāvānātivattanato asaññātipi na vattabbā, tassā vijjamānattāti attho. Tanti taṃ jhānaṃ. Taṃ tāva dassetunti ettha tanti taṃ sasāpaṭipadaṃ, yathāvuttasaññaṃ, tassā ca adhigamupāyanti attho. Nevasaññīnāsaññīti hi puggalādhiṭṭhānena dhammaṃ uddharantena saññāvantamukhena saññā uddhaṭā, aññathā nevasaññānāsaññāyatananti uddharitabbaṃ siyā. Sā pana paṭipadā yattha pavattati, yathā ca pavattati, taṃ dassetuṃ ‘‘ākiñcaññāyatanaṃ santato manasi karoti, saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetī’’ti vuttaṃ. Ākiñcaññāyatanaṃ hi catutthāruppabhāvanāya pavattiṭṭhānaṃ, saṅkhārāvasesasamāpatti pavattiākāroti. Yatra hi nāmāti yā nāma. Natthibhāvampīti viññāṇassa suññatampi, evaṃ sukhumampīti adhippāyo. Santārammaṇatāyāti santaṃ ārammaṇaṃ etissāti santārammaṇā, tabbhāvo santārammaṇatā, tāya, na jhānasantatāya. Na hi tatiyāruppasamāpatti catutthāruppajjhānato santā.

යම් සංඥාවක පැවැත්ම නිසා යනු, යම්බඳු වූ සංඥාවක විද්‍යමාන බව නිසා යන්නයි. යම් හෙයකින් එම සංඥාව පැහැදිලි සංඥා කෘත්‍යයක් නොමැති බැවින් 'සංඥාව' යැයි කිව නොහැකි වුවත්, සංඥා ස්වභාවය මුළුමනින්ම ඉක්මවා නොයන බැවින් 'අසංඥාව' (සංඥාවක් නොමැති බව) යැයි ද කිව නොහැක. එය විද්‍යමාන වන බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. 'තං' යනු ඒ ධ්‍යානයයි. 'තං තාව දස්සේතුං' යන්නෙහි 'තං' යනු ඒ සංඥා ප්‍රතිපදාව හෙවත් ඉහත කී සංඥාව හා එය ලබාගන්නා ක්‍රමයයි. 'නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී' යනු පුද්ගලාධිෂ්ඨානයෙන් ධර්මය දේශනා කිරීමේදී සංඥාව ප්‍රමුඛ කොට (සංඥා සහිත පුද්ගලයා මූලික කරගෙන) වදාළ ආකාරයයි. එසේ නොවන්නට 'නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය' ලෙස දේශනා කළ යුතුව තිබුණි. ඒ ප්‍රතිපදාව පවතින්නේ යම් අරමුණක ද, පවතින ආකාරය ද දැක්වීමට 'ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ශාන්ත ලෙස මෙනෙහි කරයි, සංස්කාර ශේෂ වූ සමාපත්තිය වඩයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය යනු සතරවන අරූප භාවනාවේ පැවැත්මට ස්ථානයයි. සංස්කාර ශේෂ වූ සමාපත්තිය යනු එහි පැවැත්මේ ආකාරයයි.

Codako [Pg.405] ‘‘yaṃ santato manasi karoti, na tattha ādīnavadassanaṃ bhaveyya. Asati ca ādīnavadassane samatikkamo eva na siyā’’ti dassento ‘‘santato ce manasi karoti, kathaṃ samatikkamo hotī’’ti āha. Itaro ‘‘asamāpajjitukāmatāyā’’ti parihāramāha, tena ādīnavadassanampi atthevāti dasseti. So hītiādinā vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Tattha yasmiṃ jhāne abhirati, tattha āvajjanasamāpajjanādipaṭipattiyā bhavitabbaṃ. Sā panassa tatiyāruppe sabbaso natthi, kevalaṃ aññābhāvato ārammaṇakaraṇamattamevāti dassento ‘‘kiñcāpī’’tiādimāha.

ප්‍රශ්න කරන්නා පවසන්නේ: 'යමක් ශාන්ත යැයි මෙනෙහි කරන්නේ නම්, එහි ආදීනව දැකීමක් සිදු නොවිය යුතුය. ආදීනව දැකීමක් නොමැති විට එය ඉක්මවා යාමක් ද සිදු නොවේ' යන්න පෙන්වීමට 'ශාන්ත ලෙස මෙනෙහි කරන්නේ නම්, ඉක්මවා යාම කෙසේ සිදු වේද?' යැයි විමසීය. අනෙක් තැනැත්තා (අටුවාචාරීන් වහන්සේ) 'සමාපත්ති වීමට ඇති අකමැත්ත නිසා' යැයි පිළිතුරු දුන්හ. එයින් ආදීනව දැකීම ද පවතින බව පෙන්වයි. 'සෝ හි' යනාදියෙන් ඉහත කී කරුණම වඩාත් පැහැදිලි කරයි. එහි යම් ධ්‍යානයක ඇල්මක් පවතී නම්, එහි ආවර්ජනා කිරීම්, සමාපත්ති වීම් ආදී පිළිවෙත් පැවතිය යුතුය. එහෙත් ඔහුට තුන්වන අරූප සමාපත්තියෙහි එවැනි කිසිදු ඇල්මක් නැත. හුදෙක් වෙනත් අරමුණක් නොමැති බැවින් අරමුණු කිරීම පමණක් සිදුවන බව පෙන්වීමට 'කිඤ්චාපී' යනාදිය වදාරන ලදී.

Samatikkamitvāva gacchatīti tesaṃ sippīnaṃ jīvikaṃ tiṇāyapi amaññamāno te vītivattatiyeva. Soti yogāvacaro. Tanti tatiyāruppasamāpattiṃ. Pubbe vuttanayenāti ‘‘santā vatāyaṃ samāpattī’’tiādinā vuttena nayena santato manasi karonto. Tanti yāya nevasaññīnāsaññī nāma hoti, saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetīti vuccati, taṃ saññaṃ pāpuṇātīti yojanā. Saññāsīsena hi desanā. Paramasukhumanti ukkaṃsagatasukhumabhāvaṃ. Saṅkhārāvasesasamāpattinti ukkaṃsagatasukhumatāya saṅkhārānaṃ sesatāmattaṃ samāpattiṃ. Tenāha ‘‘accantasukhumabhāvappattasaṅkhāra’’nti. Antamaticca accantaṃ. Yato sukhumatamaṃ nāma natthi, tathāparamukkaṃsagatasukhumasaṅkhāranti attho. Paṭhamajjhānūpacārato paṭṭhāya hi tacchantiyā viya pavattamānāya bhāvanāya anukkamena saṅkhārā tattha antimakoṭṭhāsataṃ pāpitā, tato paraṃ nirodho eva, na saṅkhārappavattīti. Tena vuccati ‘‘saṅkhārāvasesasamāpattī’’ti.

'ඉක්මවා යන්නේය' යනු ඒ ශිල්පීන්ගේ ජීවිකාව තණකොළ පෙත්තක් තරම්වත් මායිම් නොකර ඔවුන් පසුකර යන්නාක් මෙනි. 'සෝ' යනු යෝගාවචරයා ය. 'තං' යනු තුන්වන අරූප සමාපත්තියයි. 'පූර්වෝක්ත ක්‍රමයෙන්' යනු 'මේ සමාපත්තිය ඒකාන්තයෙන්ම ශාන්තය' යනාදී වශයෙන් වදාළ ක්‍රමයට ශාන්ත ලෙස මෙනෙහි කරමින් යන්නයි. 'තං' යනු යමකින් 'නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී' නම් වේ ද, සංස්කාර ශේෂ වූ සමාපත්තිය වඩයි යැයි කියනු ලැබේ ද, ඒ සංඥාවට පැමිණෙන්නේය යනු සම්බන්ධයයි. මෙහි දේශනාව පවත්වන ලද්දේ සංඥාව ප්‍රමුඛ කොට ගනිමිනි. 'පරම සුඛුමං' යනු උත්කෘෂ්ට වූ සියුම් බවයි. 'සංස්කාර ශේෂ සමාපත්තිය' යනු උත්කෘෂ්ට සියුම් බව නිසා සංස්කාරයන්ගේ ඉතිරි වීම පමණක් ඇති සමාපත්තියයි. එබැවින් 'අත්‍යන්ත සියුම් බවට පත් සංස්කාර' යැයි කියන ලදී. කෙළවර ඉක්මවා ගිය බැවින් 'අත්‍යන්ත' නම් වේ. යමකට වඩා සියුම් වූවක් නැද්ද, එබඳු පරම උත්කෘෂ්ට සියුම් සංස්කාර මෙහි අර්ථයයි. ප්‍රථම ධ්‍යාන උපචාරයේ සිට වඩන භාවනාව හේතුවෙන්, ක්‍රමයෙන් සංස්කාරයන් එහි අවසාන කොටසට පමුණුවනු ලැබේ. ඉන් පසුව නිරෝධයම මිස සංස්කාර පැවැත්මක් නැත. එබැවින් මෙය 'සංස්කාර ශේෂ සමාපත්තිය' යැයි කියනු ලැබේ.

287. Yaṃ taṃ catukkhandhaṃ. Atthatoti kusalādivisesavisiṭṭhaparamatthato. Visesato adhipaññāsikkhāya adhiṭṭhānabhūtaṃ idhādhippetanti āha ‘‘idha samāpannassa cittacetasikā dhammā adhippetā’’ti. Oḷārikāya saññāya abhāvatoti yadipi catutthāruppavipākasaññāya catutthāruppakusalasaññā oḷārikā, tathā vipassanāmaggaphalasaññāhi, tathāpi oḷārikasukhumatā nāma upādāyupādāya gahetabbāti pañcavokārabhavapariyāpannāya viya catuvokārepi heṭṭhā tīsu bhūmīsu saññāya viya oḷārikāya abhāvato. Sukhumāyāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattiyā sukhumāya saññāya bhāvato vijjamānattā. Nevasaññāti ettha [Pg.406] na-kāro abhāvattho, nāsaññanti ettha na-kāro aññattho, a-kāro abhāvatthova, asaññaṃ anasaññañcāti attho. Pariyāpannattāti ekadesabhāvena antogadhattā. Etthāti catutthāruppe. Dutiye atthavikappe nevasaññāti ettha na-kāro aññattho. Tathā nāsaññāti ettha na-kāro, a-kāro ca aññattho evāti tena dvayena saññābhāvo eva dassitoti dhammāyatanapariyāpannatāya āyatanabhāvo vuttovāti ‘‘adhiṭṭhānaṭṭhenā’’ti vuttaṃ nissayapaccayabhāvato.

287. 'යම් ඒ සිවුලෝක ඛන්ධයෝ' යනු අර්ථ වශයෙන් කුසලාදී විශේෂයන්ගෙන් යුත් පරමාර්ථ ධර්මයන් ය. මෙහිලා විශේෂයෙන්ම අධිප්‍රඥා ශික්ෂාවට පදනම් වූ ස්කන්ධයන් අදහස් කරන බව පැවසීමට 'මෙහි සමාපත්තියට පත් සිත්තැසිනුත් ධර්මයන් අදහස් කෙරේ' යැයි වදාරන ලදී. 'ඔළාරික සංඥාව නොමැති බැවින්' යනු හතරවන අරූප විපාක සංඥාවට වඩා හතරවන අරූප කුසල් සංඥාව රළු වුවද, විදර්ශනා මාර්ග ඵල සංඥාවන්ට වඩා රළු වුවද, රළු සහ සියුම් බව සාපේක්ෂව ගත යුතුය. පංච වෝකාර භවයට අයත් සංඥාව මෙන් ද, චතු වෝකාර භවයේ පහළ භූමි තුනක සංඥාව මෙන් ද රළු සංඥාවක් නොමැති බැවින් 'සියුම්' යැයි කියනු ලැබේ. සංස්කාර ශේෂ වූ සියුම් බවට පත්වීම නිසා සියුම් සංඥාව පවතින බැවින් 'නේවසඤ්ඤා' යන්නෙහි 'න' යන්නෙන් අභාවය ද, 'නාසඤ්ඤා' යන්නෙහි 'න' යන්නෙන් වෙනත් අර්ථයක් ද, 'අ' යන්නෙන් අභාවය ද කියැවේ. එවිට 'අසංඥාවක් නොවන, සංඥාවක් ද නොවන' යන අර්ථය ලැබේ. 'පරියාපන්න' යනු එක කොටසක් ලෙස ඇතුළත් වීමයි. දෙවන අර්ථ විකල්පයේදී 'නේවසඤ්ඤා' යන්නෙහි 'න' යන්නෙන් වෙනත් අර්ථයක් ගැනේ. 'නාසඤ්ඤා' යන්නෙහි 'න' සහ 'අ' යන අකුරු දෙකෙන්ම වෙනත් අර්ථයක් ගැනේ. එම අකුරු දෙකෙන් සංඥාව පවතින බව පෙන්වන ලදී. ධම්මායතනයට අයත් බැවින් ආයතන බව පවසා ඇති නිසා, නිශ්ශය ප්‍රත්‍යය වන බැවින් 'අධිෂ්ඨාන අර්ථයෙන්' යැයි කියන ලදී.

Kiṃ pana kāraṇaṃ, yenettha saññāva edisī jātāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘na kevala’’ntiādi. Saññāsīsenāyaṃ desanā katā ‘‘nānattakāyā nānattasaññino’’tiādīsu (dī. ni. 3.341, 359; a. ni. 9.24) viyāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ esa atthoti kañci visesaṃ upādāya sabhāvato atthīti vattabbasseva dhammassa kañci visesaṃ upādāya natthīti vattabbatāsaṅkhāto attho.

මෙහි සංඥාව පමණක් මෙබඳු ස්වභාවයට පත්වීමට හේතුව කුමක්දැයි විමසීම සඳහා 'න කේවලං' යනාදිය වදාරන ලදී. මෙම දේශනාව 'නානත්තකායා නානත්තසඤ්ඤිනෝ' යනාදී තැන්වල මෙන් සංඥාව ප්‍රමුඛ කොට කරන ලද්දක් බව දත යුතුය. 'එවං ඒස අත්ථෝ' යනු කිසියම් විශේෂයක් නිසා ස්වභාවයෙන් පවතින ධර්මයක්, වෙනත් විශේෂයක් නිසා නැතැයි කියනු ලබන අර්ථයයි.

Atithokampi yaṃ telamatthi bhanteti āha akappiyabhāvaṃ upādāya, tadeva natthi, bhante, telanti āha nāḷipūraṇaṃ upādāya. Tenāha ‘‘tattha yathā’’tiādi.

ඉතා ස්වල්ප වූ තෙල් පවතින විට, එය භාවිතයට නුසුදුසු බව සලකා 'ස්වාමීනි, තෙල් තිබේ' යැයි පවසයි. එහෙත් එම තෙල් ප්‍රමාණයෙන්ම භාජනයක් පිරවිය නොහැකි බව සලකා 'ස්වාමීනි, තෙල් නැත' යැයි ද පවසයි. එබැවින් 'තත්ථ යථා' යනාදිය වදාරන ලදී.

Yadi ārammaṇasañjānanaṃ saññākiccaṃ, taṃ saññā samānā kathamayaṃ kātuṃ na sakkotīti āha ‘‘dahanakiccamivā’’tiādi. Saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattiyā eva hesā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ na sakkoti, tato eva ca ñāṇassa sugayhāpi na hoti. Tenāha ‘‘nibbidājananampi kātuṃ na sakkotī’’ti. Akatābhinivesoti akatavipassanābhiniveso appavattitasammasanacāro. Pakativipassakoti pakatiyā vipassako. Khandhādimukhena vipassanaṃ abhinivisitvā dvārālambanehi saddhiṃ dvārappavattadhammānaṃ vipassako sakkuṇeyya tabbisayaudayabbayañāṇaṃ uppādetuṃ, yathā pana sakkoti, taṃ dassetuṃ ‘‘sopī’’tiādi vuttaṃ. Kalāpasammasanavasenevāti catutthāruppacittuppādapariyāpanne phassādidhamme avinibbhujja ekato gahetvā kalāpato samūhato sammasanavasena nayavipassanāsaṅkhātakalāpasammasanavasena. Phassādidhamme vinibbhujjitvā visuṃ visuṃ sarūpato gahetvā aniccādivasena sammasanaṃ anupadadhammavipassanā[Pg.407]. Evaṃ sukhumattaṃ gatā yathā dhammasenāpatināpi nāma anupadaṃ na vipassaneyyāti attho.

ඉදින් අරමුණ හඳුනාගැනීම සංඥාවේ කෘත්‍යය නම්, සංඥාවක්ව පවතින මෙම සතරවන අරූපාවචර සංඥාව එම කෘත්‍යය කිරීමට සමත් නොවන්නේ කෙසේදැයි යත්, ඒ පිළිබඳව "දැවීමේ කෘත්‍යය මෙන්" (දැවෙන ගින්නට සමාන කෘත්‍යයක් සේ) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. සංස්කාරාවශේෂ වූ සියුම් බවට පැමිණීම නිසාම මෙයට ප්‍රකට වූ සංඥා කෘත්‍යයක් කිරීමට නොහැක. ඒ හේතුවෙන් ම එය ඥානයට ද පහසුවෙන් ග්‍රහණය කරගත නොහැකි වේ. එබැවින් "නිබ්බිදාව (කලකිරීම) ඇති කිරීමට ද නොහැකිය" යි පවසන ලදී. 'අකතාභිනිවෙස' යනු මින් පෙර විදර්ශනා අභිනිවේශයක් නොකළ, එනම් මෙනෙහි කිරීමේ ප්‍රවෘත්තියක් සිදු නොකළ බවයි. 'පකති විපස්සක' යනු ස්වභාවිකවම විදර්ශනා කරන්නායි. ස්කන්ධ ආදී වශයෙන් විදර්ශනාවට බැසගෙන, ද්වාර හා අරමුණු සමඟ ද්වාරයන්හි පවත්නා ධර්මයන් පිළිබඳව විදර්ශනා කරන්නාට එම අරූප සමාපත්තිය අරමුණු කොට ඇති උදයබ්බය ඥානය උපදවාගත හැකිය. එය කෙසේ කළ හැකිදැයි දැක්වීමට "ඔහු ද" යනාදිය පවසන ලදී. 'කලාප සම්මසන වශයෙන්' යනු සතරවන අරූප සිතට අයත් ඵස්ස ආදී ධර්මයන් වෙන් නොකර සමූහයක් ලෙස එක්කොට ගෙන මෙනෙහි කිරීමයි. ඵස්ස ආදී ධර්මයන් වෙන් වෙන්ව ගෙන අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම 'අනුපදධම්ම විපස්සනා' නම් වේ. මෙය කොතරම් සියුම් බවට පත්ව ඇත්ද යත්, ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත හිමියන්ට පවා මෙය අනුපද වශයෙන් විදර්ශනා කළ නොහැකි බව මෙහි අදහසයි.

Therassāti aññatarassa therassa. Aññāhipīti ettha ayamaparā upamā – eko kira brāhmaṇo aññataraṃ purisaṃ manuññaṃ mattikabhājanaṃ gahetvā ṭhitaṃ disvā yāci ‘‘dehi me imaṃ bhājana’’nti. So surāsittataṃ sandhāya ‘‘nāyyo sakkā dātuṃ, surā ettha atthī’’ti āha. Brāhmaṇo attano samīpe ṭhitaṃ purisaṃ uddissa āha ‘‘tena hi imassa pātuṃ dehī’’ti. Itaro ‘‘natthayyo’’ti āha. Tattha yathā brāhmaṇassa ayogyabhāvaṃ upādāya ‘‘atthī’’tipi vattabbaṃ, pātabbatāya tattha abhāvato ‘‘natthī’’tipi vattabbaṃ jātaṃ, evaṃ idhāpīti daṭṭhabbaṃ.

"තේරස්ස" යනු එක්තරා (ප්‍රකට නොවන) තෙරනමකගේ යන්නයි. "අඤ්ඤාහිපි" යන්නෙහි තවත් උපමාවකි: එක්තරා බ්‍රාහ්මණයෙක් මනහර මැටි බඳුනක් අතැතිව සිටි පුද්ගලයෙකු දැක "මට මෙම බඳුන දෙන්න" යයි ඉල්ලා සිටියේය. එවිට එම පුද්ගලයා එහි මත්පැන් පුරවා තිබීම ගැන සලකා "පින්වත, මෙය දිය නොහැක, මෙහි මත්පැන් ඇත" යි කීවේය. එවිට බ්‍රාහ්මණයා තමා අසල සිටි තවත් පුද්ගලයෙකු උදෙසා "එසේ නම් මෙයට බොන්න දෙන්න" යයි කීවේය. එවිට අනෙක් පුද්ගලයා "පින්වත, (පානය කිරීමට තරම්) මත්පැන් මෙහි නැත" යි කීවේය. එහිදී බ්‍රාහ්මණයාට නුසුදුසු බැවින් "ඇත" යි කීමටත්, පානය කිරීමට තරම් ප්‍රමාණවත් නැති බැවින් "නැත" යි කීමටත් සිදු වූවා සේ, මෙහි ද (සංඥාව) ඇතැයි ද නැතැයි ද කිය යුතු බව දත යුතුය.

Kasmā panettha yathā heṭṭhā ‘‘ananto ākāso, anantaṃ viññāṇaṃ, natthi kiñcī’’ti tattha tattha bhāvanākāro gahito, evaṃ koci bhāvanākāro na gahitoti? Keci tāva āhu – ‘‘bhāvanākāro nāma sopacārassa jhānassa yathāsakaṃ ārammaṇe pavattiākāro, ārammaṇañcettha ākiñcaññāyatanadhammā. Te pana gayhamānā ekassa vā pubbaṅgamadhammassa vasena gahetabbā siyuṃ, sabbe eva vā. Tattha paṭhamapakkhe viññāṇassa gahaṇaṃ āpannanti ‘viññāṇaṃ viññāṇa’nti manasikāre catutthāruppassa viññāṇañcāyatanabhāvo āpajjati. Dutiyapakkhe pana sabbaso ākiñcaññāyatanadhammārammaṇatāya jhānassa ‘ākiñcaññaṃ ākiñcañña’nti manasikāre ākiñcaññāyatanatā vā siyā, abhāvārammaṇatā vā. Sabbathā nevasaññānāsaññāyatanabhāvo na labbhatī’’ti. Tadidamakāraṇaṃ tathā jhānassa appavattanato. Na hi catutthāruppabhāvanā viññāṇamākiñcaññaṃ vā āmasantī pavattati, kiñcarahi? Tatiyāruppassa santataṃ.

මෙහිදී පෙර සඳහන් කළ අරූප සමාපත්ති වලදී මෙන් "අනන්ත ආකාශය", "අනන්ත විඤ්ඤාණය", "කිසිවක් නැත" යනුවෙන් ඒ ඒ තන්හි භාවනා ක්‍රමය දක්වා ඇති අතර, මෙහි (සතරවන අරූපයේදී) කිසිදු භාවනා ක්‍රමයක් දක්වා නැත්තේ මන්ද? ඇතැම් ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති: "භාවනා ක්‍රමය යනු උපචාරය සහිත ධ්‍යානයේ තමාට අයත් අරමුණෙහි පැවැත්මයි. මෙහි අරමුණ ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ධර්මයන්ය. ඒවා ග්‍රහණය කිරීමේදී එක් ප්‍රධාන ධර්මයක් ලෙස හෝ සියල්ලම ලෙස හෝ ගත යුතුය. එහි පළමු ක්‍රමයේදී විඤ්ඤාණය ග්‍රහණය කරගැනීම සිදු වන බැවින් 'විඤ්ඤාණ විඤ්ඤාණ' යයි මෙනෙහි කළහොත් සතරවන අරූපය විඤ්ඤාණඤ්චායතනය බවට පත් වේ. දෙවන ක්‍රමයේදී ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ධර්මයන් අරමුණු කිරීමේදී 'ආකිඤ්චඤ්ඤ' යයි මෙනෙහි කළහොත් එය ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය බවට හෝ අභාව ප්‍රඥප්තිය අරමුණු කිරීමක් බවට පත් වේ. එබැවින් කවර ලෙසකින්වත් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන බවක් නොලැබේ." මෙය නිවැරදි හේතුවක් නොවේ. මන්ද ධ්‍යානය එලෙස නොපවතින බැවිනි. සතරවන අරූප භාවනාව විඤ්ඤාණය හෝ ආකිඤ්ඤඤ්ඤය අරමුණු කරමින් (ස්පර්ශ කරමින්) නොපවතී. එසේ නම් එය පවතින්නේ කෙසේද? තෙවන අරූපයේ ශාන්ත ස්වභාවය අරමුණු කරගනිමිනි.

Yadi evaṃ, kasmā pāḷiyaṃ ‘‘santa’’nti na gahitanti? Kiñcāpi na gahitataṃ sutte (dī. ni. 2.129; saṃ. ni. 2.152), vibhaṅge (vibha. 606 ādayo) pana gahitameva. Yathāha – ‘‘taññeva ākiñcaññāyatanaṃ santato manasi karoti, saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetī’’ti (vibha. 619). Atha kasmā vibhaṅge viya sutte bhāvanākāro na gahitoti? Veneyyajjhāsayato, desanāvilāsato ca. Ye hi veneyyā yathā heṭṭhā tīsu [Pg.408] āruppesu ‘‘ananto ākāso, anantaṃ viññāṇaṃ, natthi kiñcī’’ti bhāvanākāro gahito, evaṃ aggahite eva tasmiṃ tamatthaṃ paṭivijjhanti, tesaṃ vasena sutte tathā desanā katā, suttantagatikāva abhidhamme suttantabhājanīye (vibha. 605 ādayo) uddesadesanā. Ye pana veneyyā vibhajitvā vutteyeva tasmiṃ tamatthaṃ paṭivijjhanti, tesaṃ vasena vibhaṅge bhāvanākāro vutto. Dhammissaro pana bhagavā sammāsambuddho dhammānaṃ desetabbappakāraṃ jānanto katthaci bhāvanākāraṃ gaṇhāti, katthaci bhāvanākāraṃ na gaṇhāti. Sā ca desanā yāvadeva veneyyavinayatthāti ayamettha desanāvilāso. Suttantadesanā vā pariyāyakathāti tattha bhāvanākāro na gahito, abhidhammadesanā pana nippariyāyakathāti tattha bhāvanākāro gahitoti evampettha bhāvanākārassa gahaṇe, aggahaṇe ca kāraṇaṃ veditabbaṃ.

ඉදින් එසේ නම්, පාලියෙහි "ශාන්ත" යයි නොදැක්වූයේ මන්ද? සූත්‍ර දේශනාවල නොදැක්වුවද, විභංග ප්‍රකරණයෙහි එය දක්වා ඇත. "එම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයම ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කරයි, සංස්කාරාවශේෂ වූ සමාපත්තිය වඩයි" යනුවෙන් එහි පවසා ඇත. එසේ නම් විභංගයෙහි මෙන් සූත්‍ර දේශනාවල භාවනා ක්‍රමය නොදැක්වූයේ මන්ද? ඒ වෛනෙය ජනයාගේ අභිලාෂය (අධ්‍යාශය) අනුව සහ දේශනා විලාසය නිසාය. පෙර අරූප තුනෙහි මෙන් භාවනා ක්‍රමය නොදක්වාම එම කාරණය වටහා ගන්නා වෛනෙය ජනයා උදෙසා සූත්‍රවල එසේ දේශනා කරන ලදී. විභංගයෙහි එසේ වෙන් කර දැක්වූ විට පමණක් වටහා ගන්නා වෛනෙය ජනයා උදෙසා භාවනා ක්‍රමය දක්වන ලදී. තවද ධර්මස්වාමී වූ සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කළ යුතු ආකාරය දන්නා බැවින් ඇතැම් තැනක භාවනා ක්‍රමය දක්වන අතර ඇතැම් තැනක නොදක්වති. එම දේශනාව වෛනෙය ජනයා හික්මවීම පිණිසම වන බැවින් මෙය දේශනා විලාසයයි. එසේත් නැතහොත් සූත්‍ර දේශනා පර්යාය කථා බැවින් එහි භාවනා ක්‍රමය දක්වා නැත. අභිධර්ම දේශනා නිප්පර්යාය කථා බැවින් එහි භාවනා ක්‍රමය දක්වා ඇත. මෙසේ මෙහි භාවනා ක්‍රමය දැක්වීමටත්, නොදැක්වීමටත් හේතුව වටහා ගත යුතුය.

Apare pana bhaṇanti – ‘‘catutthāruppe visesadassanatthaṃ sutte bhāvanākārassa aggahaṇaṃ, svāyaṃ viseso anupubbabhāvanājanito. Sā ca anupubbabhāvanā pahānakkamopajanitā pahātabbasamatikkamena jhānānaṃ adhigantabbato. Tathā hi kāmādivivekavitakkavicāravūpasamapītivirāgasomanassatthaṅgamamukhena rūpāvacarajjhānāni desitāni, rūpasaññādisamatikkamamukhena arūpajjhānāni. Na kevalañca jhānāniyeva, atha kho sabbampi sīlaṃ, sabbāpi paññā paṭipakkhadhammappahānavaseneva sampādetabbato pahātabbadhammasamatikkamadassanamukheneva desanā āruḷhā. Tathā hi ‘‘pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato’’tiādinā (dī. ni. 1.8, 194) sīlasaṃvaro, ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī’’tiādinā (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.411, 421; 3.15, 75) indriyasaṃvaro, ‘‘neva davāya na madāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23, 422; 2.24; 3.75; saṃ. ni. 2.63; a. ni. 6.58; mahāni. 206; vibha. 518) bhojane mattaññutā, ‘‘idha bhikkhu micchājīvaṃ pahāya sammāājīvena jīvikaṃ kappetī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.8) ājīvapārisuddhi, ‘‘abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā’’tiādinā (dī. ni. 1.217; ma. ni. 1.412, 425; 3.16, 75) jāgariyānuyogo, ‘‘aniccasaññā bhāvetabbā asmimānasamugghātāya, aniccasaññino, meghiya, anattasaññā [Pg.409] saṇṭhāti, anattasaññī asmimānasamugghātaṃ gacchati, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’tiādinā paññā paṭipakkhadhammappahānavaseneva desitā. Tasmā jhānāni desento bhagavā ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādinā (dī. ni. 1.226; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123) pahātabbadhammasamatikkamadassanamukheneva desesi. Tena vuttaṃ ‘‘kāmādivivekavitakkavicāravūpasamapītivirāgasomanassatthaṅgamamukhena rūpāvacarajjhānāni desitāni, rūpasaññādisamatikkamamukhena arūpajjhānānī’’ti. Tattha yathā rūpāvacaraṃ paṭhamaṃ jhānaṃ bhāvanāvisesādhigatehi vitakkādīhi viya saddhādīhipi tikkhavisadasūrasabhāvehi dhammehi samannāgatattā kāmacchandādīnaṃ nīvaraṇānaṃ, tadekaṭṭhānañca pāpadhammānaṃ vikkhambhanato uttarimanussadhammabhāvappattaṃ kāmāvacaradhammehi saṇhasukhumaṃ, santaṃ, paṇītañca hoti; dutiyajjhānādīni pana bhāvanāvisesena oḷārikaṅgappahānato tato sātisayaṃ saṇhasukhumasaṇhasukhumatarādibhāvappattāni honti. Tathā arūpāvacaraṃ paṭhamajjhānaṃ rūpavirāgabhāvanābhāvena pavattamānaṃ ārammaṇasantatāyapi aṅgasantatāyapi pākatikaparittadhammehi viya sabbarūpāvacaradhammehi santasukhumabhāvappattaṃ hoti. Ārammaṇasantabhāvenāpi hi tadārammaṇadhammā santasabhāvā honti, seyyathāpi lokuttaradhammārammaṇā dhammā.

අනෙක් ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති – සූත්‍ර පිටකයේ සතරවන අරූපාවචර ධ්‍යානයෙහි භාවනා ක්‍රමය සඳහන් නොකිරීම එම ධ්‍යානයෙහි ඇති විශේෂත්වය පෙන්වීම සඳහා ය. එම විශේෂත්වය අනුපූර්ව භාවනාවෙන් හටගන්නා ලද්දකි. එම අනුපූර්ව භාවනාව ද ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන් ඉක්මවා යාමෙන් ධ්‍යානයන් ලැබෙන හෙයින් ප්‍රහාණ අනුපිළිවෙළින් හටගන්නා ලද්දකි. ඒ කෙසේද යත්, කාම ආදියෙන් වෙන්වීම, විතර්ක විචාර සංසිඳීම, ප්‍රීතිය කෙරෙහි කලකිරීම සහ සොමනස්සය නැති කිරීම යන ප්‍රහාණ මුඛයෙන් රූපාවචර ධ්‍යානයන් දේශනා කරන ලදී. රූප සඤ්ඤා ආදිය ඉක්මවා යාම මුල් කොට අරූපාවචර ධ්‍යානයන් දේශනා කරන ලදී. හුදෙක් ධ්‍යානයන් පමණක් නොව, සියලුම සීලය සහ සියලුම ප්‍රඥාව ද ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් ප්‍රහාණය කිරීමේ වශයෙනුත්, ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්මයන් ඉක්මවා යන ආකාරය පෙන්වීමෙනුත් දේශනාව පවත්වා ඇත. ඒ මෙසේ ය: ‘පාණාතිපාතය අත්හැර පාණාතිපාතයෙන් වැළකුණේ වෙයි’ යනාදී වශයෙන් සීල සංවරය ද, ‘ඇසින් රූපයක් දැක නිමිති නොගනියි, අනුව්‍යඤ්ජන නොගනියි’ යනාදී වශයෙන් ඉන්ද්‍රිය සංවරය ද, ‘කෙළි පිණිස නොවෙයි, මත්වීම පිණිස නොවෙයි’ යනාදී වශයෙන් භෝජනයෙහි මාත්‍රඥතාව ද, ‘මහණ මෙහි මිථ්‍යා ආජීවය අත්හැර සම්‍යග් ආජීවයෙන් ජීවිකාව කල්පනා කරයි’ යනාදී වශයෙන් ආජීව පාරිශුද්ධිය ද, ‘ලෝකයෙහි අභිධ්‍යාව අත්හැර විගතාභිධ්‍යා වූ සිතින්’ යනාදී වශයෙන් ජාගරියානුයෝගය ද, ‘අස්මිමානය සහමුලින් උදුරා දැමීම පිණිස අනිත්‍ය සඤ්ඤාව වැඩිය යුතුය, මේඝිය, අනිත්‍ය සඤ්ඤාව ඇත්තාට අනාත්ම සඤ්ඤාව පිහිටයි, අනාත්ම සඤ්ඤාව ඇත්තා අස්මිමානය උදුරා දැමීමට (ප්‍රහාණයට) පැමිණෙයි, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීමෙන් ආශ්‍රව රහිත චේතෝ විමුක්තිය හා ප්‍රඥා විමුක්තිය මෙලොවදීම තමාම විශිෂ්ට ඥානයෙන් සාක්ෂාත් කොට එළඹ වාසය කරයි’ යනාදී වශයෙන් ප්‍රඥාව ද ප්‍රතිපක්ෂ ධර්ම ප්‍රහාණය කිරීමේ අනුහසින් දේශනා කරන ලදී. එබැවින් ධ්‍යානයන් දේශනා කරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘කාමයන්ගෙන් වෙන්වම’ යනාදී වශයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන් ඉක්මවා යන ආකාරය පෙන්වීමෙන්ම දේශනා කළ සේක. එහෙයින් ‘කාම ආදියෙන් වෙන්වීම, විතර්ක විචාර සංසිඳීම, ප්‍රීතිය විරාග වීම හා සොමනස්සය නැති කිරීම මුල් කොට රූපාවචර ධ්‍යානයන් දේශනා කරන ලද අතර, රූප සඤ්ඤා ආදිය ඉක්මවා යාම මුල් කොට අරූපාවචර ධ්‍යානයන් දේශනා කරන ලදී’ යැයි කලින් පවසන ලදී. එහිදී, භාවනා විශේෂයෙන් අධිගමනය කරන ලද විතර්ක ආදිය මෙන්ම තියුණු ද පිරිසිදු ද එඩිතර ද වූ ශ්‍රද්ධාදී ධර්මයන්ගෙන් සමන්නාගත වූ හෙයින්, කාමච්ඡන්ද ආදී නීවරණයන් ද එම නීවරණයන් හා සමාන තැන් ගන්නා වූ පාපී ධර්මයන් ද යටපත් කරන (විෂ්කම්භනය කරන) හෙයින්, ප්‍රථම රූපාවචර ධ්‍යානය උත්තරීතර මනුෂ්‍ය ධර්මභාවයට පත් වූ, කාමාවචර ධර්මයන්ට වඩා ශාන්ත වූ, සියුම් වූ හා ප්‍රණීත වූවක් වෙයි. එහෙත් දෙවන ධ්‍යානය ආදිය වනාහි භාවනා විශේෂයෙන් රළු අංගයන් ප්‍රහාණය කිරීම හේතුවෙන් ප්‍රථම ධ්‍යානයට වඩා අතිශයින් ශාන්ත වූ ද සියුම් වූ ද, එලෙසම තවත් සියුම් වූ ද භාවයට පත් වේ. එලෙසම පළමු අරූපාවචර ධ්‍යානය ද රූපය කෙරෙහි විරාගය වැඩීමේ භාවයක් ලෙස පවතිමින්, අරමුණෙහි ශාන්ත භාවයෙන් ද අංගයන්ගේ ශාන්ත භාවයෙන් ද සාමාන්‍ය ස්වල්ප වූ ධර්මයන්ට වඩා සියලු රූපාවචර ධර්මයන්ට වඩා ශාන්ත වූ ද සියුම් වූ ද බවට පත් වෙයි. අරමුණෙහි ශාන්ත ස්වභාවය නිසාම, එම අරමුණෙහි පවතින ධර්මයෝ ද ශාන්ත ස්වභාවයෙන් යුක්ත වෙති. ලෝකෝත්තර ධර්මයන් අරමුණු කොට පවතින ධර්මයන් මෙනි.

Satipi dhammato, mahaggatabhāvenāpi ca abhede rūpāvacaracatutthato āruppaṃ aṅgatopi santameva, yatassa santavimokkhatā vuttā. Dutiyāruppādīni pana paṭhamāruppādito aṅgato, ārammaṇato ca santasantatarasantatamabhāvappattāni tathā bhāvanāvisesasamāyogato, svāyaṃ bhāvanāviseso paṭhamajjhānūpacārato paṭṭhāya taṃtaṃpahātabbasamatikkamanavasena tassa tassa jhānassa santasukhumabhāvaṃ āpādento catutthāruppe saṅkhārāvasesasukhumabhāvaṃ pāpeti. Yato catutthāruppaṃ yathā anupadadhammavipassanāvasena vipassanāya ārammaṇabhāvaṃ upagantvā pakativipassakassāpi nibbiduppattiyā paccayo na hoti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattito, tathā sayaṃ tatiyāruppadhammesu pavattamānaṃ te yāthāvato vibhāvetuṃ na sakkoti, yathā tadaññajjhānāni attano ārammaṇaṃ. Kevalaṃ pana ārabbha pavattimattamevassa tattha hoti[Pg.410], tayidaṃ ārammaṇabhāvenāpi nāma vibhūtākāratāya ṭhātuṃ appahontaṃ ārammaṇakaraṇe kiṃ pahoti. Tasmā tadassa avibhūtakiccataṃ disvā satthā heṭṭhā tīsu ṭhānesu bhāvanākāraṃ vatvā tādiso idha na labbhatīti dīpetuṃ catutthāruppadesanāyaṃ sutte bhāvanākāraṃ pariyāyadesanattā na kathesi.

සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් වශයෙන් ද මහග්ගත ස්වභාවය වශයෙන් ද භේදයක් නොමැති වුවත්, රූපාවචර සතරවන ධ්‍යානයට වඩා අරූපාවචර ධ්‍යානය අංගයන්ගෙන් ද ශාන්තම වෙයි. එබැවින් එහි ශාන්ත විමොක්ෂ භාවය කියන ලදී. එහෙත් දෙවන අරූප ධ්‍යානය ආදිය පළමු අරූප ධ්‍යානයට වඩා අංගයන්ගෙන් ද අරමුණෙන් ද ශාන්ත වූ, වඩාත් ශාන්ත වූ හා අතිශයින්ම ශාන්ත වූ බවට පත් වන්නේ භාවනා විශේෂයක් සමඟ යෙදෙන බැවිනි. එම භාවනා විශේෂය ප්‍රථම ධ්‍යාන උපචාරයේ සිට ආරම්භ වී, ඒ ඒ ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන් ඉක්මවා යාමේ බලයෙන් ඒ ඒ ධ්‍යානයන් ශාන්ත වූ ද සියුම් වූ ද බවට පත් කරමින්, සතරවන අරූපාවචර ධ්‍යානයෙහි සංස්කාරාවශේෂ සියුම් බවට පමුණුවයි. යම් හෙයකින් සතරවන අරූපාවචර ධ්‍යානය, අනුපද ධර්ම විපස්සනා ක්‍රමයෙන් විපස්සනාවට අරමුණු බවට පත් වී, සාමාන්‍ය විපස්සනා වඩන්නෙකුට වුව ද සංස්කාරාවශේෂ සියුම් බවට පත් වීම නිසා කළකිරීම (නිබ්බිදාව) ඇති වීමට හේතු නොවේ ද, එලෙසම එය තෙවන අරූපාවචර ධර්මයන් අරමුණු කරමින් පවතින කල්හි, අනෙකුත් ධ්‍යානයන් තමන්ගේ අරමුණ ප්‍රකට කරන්නාක් මෙන් ඒ තෙවන අරූප ධර්මයන් තතු පරිදි විස්තර කිරීමට සමත් නොවේ. එහිදී එම සතරවන අරූප ධ්‍යානයෙහි පැවැත්මක් පමණක් සිදු වන අතර, අරමුණක් ලෙස ප්‍රකට ආකාරයකින් පැවතීමට පවා අසමත් වන එය, වෙනත් ධර්මයක් අරමුණු කිරීමෙහිලා කෙලෙස සමත් වේ ද? එබැවින් එහි ඇති අප්‍රකට කෘත්‍යය දැක, ශාස්තෘන් වහන්සේ යට සඳහන් ස්ථාන තුනෙහි භාවනා ක්‍රමය දේශනා කොට, මෙබඳු වූ භාවනා ක්‍රමයක් මෙහි නොලැබෙන බව පෙන්වීම පිණිස පරියාය දේශනාවක් ලෙස සූත්‍ර පිටකයේ සතරවන අරූප ධ්‍යානයෙහි භාවනා ක්‍රමය දේශනා නොකළ සේක.

Yasmā pana sārammaṇassa dhammassa ārammaṇe pavattiākāro atthevāti atisukhumabhāvappattaṃ taṃ dassetuṃ ‘‘taṃyeva ākiñcaññāyatanaṃ santato manasi karotī’’ti (vibha. 619) vibhaṅge vuttaṃ yathādhammasāsanabhāvato, pubbabhāgavasena vā vibhaṅge ‘‘santato manasi karotī’’ti vuttaṃ tadā yogino tassa vibhūtabhāvato. Appanāvasena pana sutte bhāvanākāro na gahito avibhūtabhāvato. Kammaṭṭhānaṃ hi kiñci ādito avibhūtaṃ hoti, yathā taṃ? Buddhānussatiādi. Kiñci majjhe, yathā taṃ? Ānāpānassati. Kiñci ubhayattha, yathā taṃ? Upasamānussatiādi. Catutthāruppakammaṭṭhānaṃ pana pariyosāne avibhūtaṃ bhāvanāya matthakappattiyaṃ ārammaṇassa avibhūtabhāvato. Tasmā catutthāruppe imaṃ visesaṃ dassetuṃ satthārā sutte bhāvanākāro na gahito, na sabbena sabbaṃ abhāvatoti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

එහෙත් අරමුණක් සහිත ධර්මයක අරමුණෙහි පැවැත්මේ ආකාරයක් ඇති බැවින්, අතිශයින් සියුම් බවට පත් වූ එම අරමුණු කිරීමේ ආකාරය පෙන්වනු පිණිස ‘එම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයම ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කරයි’ යනුවෙන් විභංග ප්‍රකරණයෙහි දේශනා ධර්මයට අනුකූලව සඳහන් කර ඇත. නොඑසේ නම්, පූර්ව භාගය වශයෙන් විභංගයෙහි ‘ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කරයි’ යැයි පවසන ලද්දේ එකල යෝගාවචරයාට එය ප්‍රකටව පවතින බැවිනි. එහෙත් අප්පනා වශයෙන් පවතින කල්හි, අප්‍රකට බැවින් සූත්‍රයෙහි භාවනා ක්‍රමය ගනු නොලැබීය. ඇතැම් කර්මස්ථානයක් ආරම්භයෙහි අප්‍රකට වෙයි; බුද්ධානුස්සතිය ආදිය මෙනි. ඇතැම් කර්මස්ථානයක් මැද දී අප්‍රකට වෙයි; ආනාපානසතිය මෙනි. ඇතැම් කර්මස්ථානයක් දෙතැනම (ආරම්භයේ හා මැද දී) අප්‍රකට වෙයි; උපසමානුස්සතිය ආදිය මෙනි. සතරවන අරූපාවචර කර්මස්ථානය වනාහි කෙළවර දී, එනම් භාවනාව මුදුන්පත් වූ කල්හි අරමුණ අප්‍රකට වීම නිසා අප්‍රකට වෙයි. එබැවින් සතරවන අරූප ධ්‍යානයෙහි පවතින මෙම විශේෂත්වය පෙන්වනු පිණිස ශාස්තෘන් වහන්සේ සූත්‍රයෙහි භාවනා ක්‍රමය ඇතුළත් නොකළ සේක. එය මුළුමනින්ම නොපවතින බැවින් නොවන බව මෙහිලා නිගමනය කළ යුතුය.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

ප්‍රකීර්ණක කථා වර්ණනාවයි.

288. Asadisarūpoti dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhāketumālādīhi rūpaguṇehi aññehi asādhāraṇarūpakāyo, sabhāvattho vā rūpa-saddo ‘‘yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpa’’ntiādīsu (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203) viya. Tasmā asadisarūpoti asadisasabhāvo, tena dasabalacatuvesārajjādiguṇavisesasamāyogadīpanato satthu dhammakāyasampattiyāpi asadisatā dassitā hoti. Itīti evaṃ vuttappakārena. Tasminti āruppe. Pakiṇṇakakathāpi viññeyyāti pubbe viya asādhāraṇaṃ tattha tattha jhāne patiniyatameva atthaṃ aggahetvā sādhāraṇabhāvato tattha tattheva pakiṇṇakaṃ visaṭaṃ atthaṃ gahetvā pavattā pakiṇṇakakathāpi vijānitabbā.

288. ‘අසදිස රූප’ යනු දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ, අසූවක් අනුව්‍යංජන, බඹයක් පමණ වූ රශ්මි මාලාව සහ කේතුමාලාව ආදී වූ රූප ගුණයන්ගෙන් අන්‍යයන්ට අසාධාරණ වූ (සමාන නොවන) රූප කායක් ඇති බවයි. එසේත් නැතිනම් ලෝකයෙහි ‘යම් ලෝකයක ප්‍රිය රූපයක්, මධුර රූපයක් ඇද්ද’ යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහි ‘රූප’ ශබ්දයෙන් අදහස් වන්නේ ස්වභාවයයි. එබැවින් අසදිස රූප යනු අසදෘශ ස්වභාවයයි. එම පදයෙන් දසබල, සිවු විශාරද ඥාන ආදී ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත බව දක්වන බැවින්, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්මකාය සම්පත්තියෙහි ද අසමසම බව ප්‍රකාශ වේ. ‘ඉති’ යනු මෙසේ කී ආකාරයෙනි. ‘තස්මිං’ යනු ඒ ආරුප්පයෙහි (අරූප සමාපත්තියෙහි) ය. ‘ප්‍රකීර්ණක කථාව ද දත යුතුය’ යනු පෙර මෙන් ඒ ඒ ධ්‍යානයන්ට පමණක් වෙන් වූ අසාධාරණ අර්ථය නොගෙන, පොදු ස්වභාවය නිසා ඒ ඒ තන්හි පැතිර පවත්නා විවිධ (ප්‍රකීර්ණක) අර්ථය ගෙන පවත්වන ලද කථාව ද දත යුතු බවයි.

289. Rūpanimittātikkamatoti [Pg.411] kasiṇarūpasaṅkhātassa paṭibhāganimittassa atikkamanato. Ākāsātikkamatoti kasiṇugghāṭimākāsassa atikkamanato. Ākāse pavattitaviññāṇātikkamatoti paṭhamāruppaviññāṇassa atikkamanato, na dutiyāruppaviññāṇātikkamanato. Tadatikkamato hi tasseva vibhāvanaṃ hoti. Dutiyāruppaviññāṇavibhāvane hi tadeva atikkantaṃ siyā, na tassa ārammaṇaṃ, na ca ārammaṇe dosaṃ disvā anārammaṇassa vibhāvanātikkamo yujjati. Pāḷiyañca ‘‘viññāṇañcāyatanaṃ sato samāpajjati…pe… sato vuṭṭhahitvā taṃyeva viññāṇaṃ abhāvetī’’ti vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘taṃyeva viññāṇañcāyatanaṃ abhāvetī’’ti, ‘‘taṃyeva abhāvetī’’ti vā. ‘‘Anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajjā’’ti ettha pana dvayaṃ vuttaṃ ārammaṇañca viññāṇaṃ, viññāṇañcāyatanañca. Tasmiṃ dvaye yena kenaci, yato vā vuṭṭhito, teneva padhānaniddiṭṭhena taṃ-saddassa sambandhe āpanne ‘‘ayañca ārammaṇātikkamabhāvanā’’ti viññāṇañcāyatanassa nivattanatthaṃ viññāṇavacanaṃ. Tasmā paṭhamāruppaviññāṇasseva abhāvanātikkamo vutto.

289. ‘රූප නිමිත්ත ඉක්මවීමෙන්’ යනු කසිණ රූපය යැයි කියනු ලබන ප්‍රතිභාග නිමිත්ත ඉක්මවා යාමෙනි. ‘ආකාශය ඉක්මවීමෙන්’ යනු කසිණය ඉවත් කළ පසු ඇති වන ආකාශ ප්‍රඥප්තිය ඉක්මවා යාමෙනි. ‘ආකාශයෙහි පවත්නා විඤ්ඤාණය ඉක්මවීමෙන්’ යනු පළමු ආරුප්ප විඤ්ඤාණය (ආකාසානඤ්චායතන විඤ්ඤාණය) ඉක්මවා යාමෙනි; දෙවන ආරුප්ප විඤ්ඤාණය ඉක්මවා යාමෙන් නොවේ. මක්නිසාද යත්, එය ඉක්මවීමෙන් ඒ පළමු විඤ්ඤාණයම අභාවයට පත්වීම (නැති වීම) සිදු වන බැවිනි. දෙවන ආරුප්ප විඤ්ඤාණය නැති වීමේදී (ප්‍රකට කිරීමේදී) ඒ දෙවන විඤ්ඤාණයම ඉක්මවූයේ වන්නේය, එහි අරමුණ නොවේ. අරමුණෙහි දොස් දැක අරමුණක් නොවන දෙයක අභාවය හෝ ඉක්මවා යාම සිදු නොවේ. පාලියෙහි ද ‘විඤ්ඤාණඤ්චායතනය සිහියෙන් යුතුව සමවදී... සිහියෙන් යුතුව එයින් නැගී සිට ඒ විඤ්ඤාණයම නැති කරයි’ යනුවෙන් පවසා ඇතත්, ‘ඒ විඤ්ඤාණඤ්චායතනයම නැති කරයි’ කියා හෝ ‘එයම නැති කරයි’ කියා හෝ පවසා නැත. ‘විඤ්ඤාණය අනන්තයැයි විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට පැමිණ’ යන මෙහි අරමුණ වූ විඤ්ඤාණය සහ විඤ්ඤාණඤ්චායතනය යන දෙකම කියැවේ. ඒ දෙක අතුරින් යම් කිසිවක් සමඟ හෝ යම් ධ්‍යානයකින් නැගී සිටියේ ද, ඒ ප්‍රධාන වශයෙන් දක්වන ලද ධ්‍යානය සමඟ ‘තං’ ශබ්දය සම්බන්ධ වූ කල, ‘මෙය අරමුණ ඉක්මවා යන භාවනාවකි’ යනුවෙන් විඤ්ඤාණඤ්චායතනය වැළැක්වීම (නිවර්තනය) සඳහා ‘විඤ්ඤාණ’ යන පදය යොදා ඇත. එබැවින් පළමු ආරුප්ප විඤ්ඤාණයේම අභාවය හෝ ඉක්මවා යාම මෙහි දක්වා ඇත.

290. Evaṃ santepīti aṅgātikkame asatipi. Suppaṇītatarāti suṭṭhu paṇītatarā, sundarā paṇītatarā cāti vā attho. Satipi catunnaṃ pāsādatalānaṃ, sāṭikānañca tabbhāvato, pamāṇato ca samabhāve uparūpari pana kāmaguṇānaṃ, sukhasamphassādīnañca visesena paṇītatarādibhāvo viya etāsaṃ catunnaṃ samāpattīnaṃ āruppabhāvato, aṅgato ca satipi samabhāve bhāvanāvisesasiddho pana sātisayo uparūpari paṇītatarādibhāvoti imamatthaṃ dasseti ‘‘yathā hī’’tiādinā.

290. ‘එසේ වුවද’ යනු ධ්‍යාන අංගයන්ගේ ඉක්මවීමක් නොමැති වුවද යන්නයි. ‘ඉතා ප්‍රණීතය’ යනු ඉතාම උසස් වූ, යහපත් වූ සහ මනා වූ ප්‍රණීත භාවයයි. ප්‍රාසාද තල හතරක හෝ වස්ත්‍ර හතරක ප්‍රමාණය සහ ස්වභාවය සමාන වුවද, ඉහළින් ඉහළට යත්ම කාම ගුණ සහ සුව පහසු ස්පර්ශ ආදියේ විශේෂත්වයෙන් යුත් ප්‍රණීත භාවයක් පවතින්නාක් මෙන්, මෙම අරූප සමාපත්ති හතරෙහි ද ආරුප්ප ස්වභාවය සහ අංග ලක්ෂණ අතින් සමානකමක් පැවතිය ද, භාවනාවේ විශේෂත්වය නිසා සිද්ධ වූ, ඉහළින් ඉහළට පවතින අතිශය ප්‍රණීත භාවයක් පවතින බව ‘යථා හි’ යනාදියෙන් දක්වයි.

291. Nissitoti nissāya ṭhito. Duṭṭhitāti na sammā ṭhitā, dukkhaṃ vā ṭhitā. Tannissitanti tena nissitaṃ, ṭhānanti attho. Tannissitanti vā taṃ maṇḍapalaggaṃ purisaṃ nissāya ṭhitaṃ purisanti attho. Maṇḍapalaggañhi anissāya tena vinābhūte vivitte bahi okāse ṭhānaṃ viya ākāsalaggaviññāṇassa viveke tadapagame tatiyāruppassa ṭhānanti.

291. ‘නිස්සිත’ යනු ඇසුරු කරගෙන සිටින යන්නයි. ‘දුට්ඨිත’ යනු මැනවින් පිහිටා නැති හෝ දුකසේ පිහිටි යන්නයි. ‘තන්නිස්සිතං’ යනු ඔහු ඇසුරු කළ ස්ථානයයි. එසේත් නැතිනම් මණ්ඩපයක එල්ලී සිටින පුරුෂයා ඇසුරු කරගෙන (අල්ලාගෙන) සිටින දෙවන පුරුෂයා යන අර්ථයයි. මණ්ඩපයෙහි එල්ලී සිටින්නා ඇසුරු නොකර, ඔහුගෙන් වෙන්ව හුදෙකලාව පිටත අහසේ සිටීමක් බඳු වූ ආකාශය අරමුණු කළ පළමු ආරුප්ප විඤ්ඤාණයෙන් වෙන්ව (ප්‍රහීණ කර), එය පහ වීමෙන් තුන්වන ආරුප්පයෙහි පිහිටීම සිදු වේ.

292. Ārammaṇaṃ [Pg.412] karoteva, aññābhāvena taṃ idanti ‘‘āsannaviññāṇañcāyatanapaccatthikarūpāsannākāsārammaṇaviññāṇāpagamārammaṇaṃ, no ca santa’’nti ca diṭṭhādīnavampi taṃ ākiñcaññāyatanaṃ idaṃ nevasaññānāsaññāyatanajjhānaṃ aññassa tādisassa ārammaṇabhāvayogyassa abhāvena alābhena ārammaṇaṃ karoti eva. ‘‘Sabbadisampati’’nti idaṃ janassa agatikabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Vuttinti jīvikaṃ. Vattatīti jīvati.

292. ‘අරමුණු කරන්නේමය, අන් අරමුණක් නැති බැවින් එය (එනම් තුන්වන ආරුප්පය)’ යනු ආසන්න වූ විඤ්ඤාණඤ්චායතනය සතුරෙකු බඳු වූ, රූපයට ආසන්න ආකාශය අරමුණු කළ විඤ්ඤාණය පහ වීම අරමුණු කොට පවතින, ශාන්ත නොවූ දොස් සහිත වූ දෙයක් ලෙස දැක්වුවද, එම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය මෙම නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන ධ්‍යානය විසින් අරමුණු කරනු ලබයි. මක්නිසාද යත්, අරමුණු කිරීමට යෝග්‍ය වූ වෙනත් එවැනි ධර්මයක් නොමැති බැවිනි. ‘සබ්බදිසම්පතිං’ යනු මිනිසුන්ගේ අසරණ භාවය (යන එන මං නැති බව) දැක්වීම පිණිස දක්වන ලද්දකි. ‘වුත්තිං’ යනු ජීවිකාවයි. ‘වත්තති’ යනු ජීවත් වෙයි යන්නයි.

293. Āruḷhotiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – yathā koci puriso anekaporisaṃ dīghanisseṇiṃ āruḷho tassa uparimapade ṭhito tassā nisseṇiyā bāhumeva olubbhati aññassa alābhato, yathā ca paṃsupabbatassa, missakapabbatassa vā aggakoṭiṃ āruḷho tassa matthakameva olubbhati, yathā ca giriṃ silāpabbataṃ āruḷho paripphandamāno aññābhāvato attano jaṇṇukameva olubbhati, tathā etaṃ catutthāruppajjhānaṃ taṃ tatiyāruppaṃ olubbhitvā pavattatīti. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ uttānameva.

293. ‘ආරුළ්හෝ’ යනාදියෙහි සංක්ෂේප අර්ථය මෙයයි - යම් පුරුෂයෙක් මිනිසුන් කිහිප දෙනෙකුගේ උස ඇති දිගු ඉණිමඟකට නැගී, එහි ඉහළම පඩියෙහි සිටින විට, වෙනත් අල්ලා ගැනීමට දෙයක් නැති බැවින් ඒ ඉණිමඟේ අත්වාරුවම අල්ලා ගන්නේ ද, යම් සේ පස් කන්දක හෝ පස් සහ ගල් මිශ්‍ර කන්දක මුදුනට නැගි පුරුෂයෙක් එහි මුදුනම අල්ලා ගන්නේ ද, යම් සේ ගල් පර්වතයකට නැගි පුරුෂයෙක් වෙව්ලමින් වෙනත් අල්ලා ගැනීමට දෙයක් නැති බැවින් තමාගේම දණහිස අල්ලා ගන්නේ ද, එසේම මෙම හතරවන ආරුප්ප ධ්‍යානය ද ඒ තුන්වන ආරුප්පය අරමුණු කොට (අල්ලාගෙන) පවතී. මෙහි අර්ථය විවරණය නොවූ යම් පදයක් ඇත්නම් එය ඉතා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Āruppaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ආරුප්ප නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ලදී.

Iti dasamaparicchedavaṇṇanā.

දසවන පරිච්ඡේද වර්ණනාව මෙසේ නිම විය.

11. Samādhiniddesavaṇṇanā

11. සමාධි නිද්දේස වර්ණනාව

Āhārepaṭikkūlabhāvanāvaṇṇanā

ආහාරයෙහි ප්‍රතිකූල භාවනා වර්ණනාව

294. Uddeso [Pg.413] nāma niddesattho mudumajjhimapaññābāhullato, āgato ca bhāro avassaṃ vahitabboti āha ‘‘ekā saññāti evaṃ uddiṭṭhāya āhāre paṭikkūlasaññāya bhāvanāniddeso anuppatto’’ti. Tatthāyaṃ saññā-saddo ‘‘rūpasaññā saddasaññā’’tiādīsu (mahāni. 14) sañjānanalakkhaṇe dhamme āgato, ‘‘aniccasaññā dukkhasaññā’’tiādīsu vipassanāyaṃ āgato, ‘‘uddhumātakasaññāti vā sopākarūpasaññāti vā ime dhammā ekatthā udāhu nānatthā’’tiādīsu samathe āgato. Idha pana samathassa parikamme daṭṭhabbo. Āhāre hi paṭikkūlākāraggahaṇaṃ, tappabhāvitaṃ vā upacārajjhānaṃ idha ‘‘āhāre paṭikkūlasaññā’’ti adhippetaṃ. Tattha yasmiṃ āhāre paṭikkūlasaññā bhāvetabbā, tattha nibbedavirāguppādanāya tappasaṅgena sabbampi āhāraṃ kiccappabhedādīnavopammehi vibhāvetuṃ ‘‘āharatīti āhāro’’tiādi āraddhaṃ.

294. ‘උද්දේස’ යනු මෘදු හෝ මධ්‍යම ප්‍රඥා ඇති පුද්ගලයන්ගේ බහුලත්වය නිසා විස්තර කිරීම (නිද්දේස) පිණිස ගන්නා ලද්දකි. තවද පැමිණි වගකීම අනිවාර්යයෙන් ඉටු කළ යුතු බැවින් ‘ඒකා සඤ්ඤා’ යනාදී වශයෙන් පවසා ඇත. එහි ‘සඤ්ඤා’ ශබ්දය ‘රූපසඤ්ඤා සද්දසඤ්ඤා’ යනාදී තැන්වල හඳුනාගැනීමේ ලක්ෂණය ඇති ධර්මයෙහි වැටේ. ‘අනිච්චසඤ්ඤා දුක්ඛසඤ්ඤා’ යනාදියෙහි විපස්සනාවෙහි වැටේ. ‘උද්ධුමාතක සඤ්ඤා’ හෝ ‘සෝපාක රූපසඤ්ඤා’ යනාදී තැන්වල සමථයෙහි වැටේ. මෙහිදී එය සමථ භාවනාවේ පූර්වකෘත්‍යය (පරිකර්මය) ලෙස දත යුතුය. ආහාරයෙහි පිළිකුල් සහගත ස්වභාවය ග්‍රහණය කිරීම හෝ ඒ පිළිකුල් ස්වභාවය ග්‍රහණය කිරීමෙන් පවත්වන ලද උපචාර ධ්‍යානය මෙහි ‘ආහාරේ පටික්කූලසඤ්ඤා’ යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. එහි යම් ආහාරයක් කෙරෙහි පිළිකුල් සංඥාව වැඩිය යුතු ද, එහිදී කලකිරීම සහ විරාගය ඇති කරනු පිණිස ඒ හා සම්බන්ධ සියලුම ආහාරය කෘත්‍යය, ප්‍රභේදය, ආදීනව සහ උපමා මගින් විස්තර කිරීමට ‘ආහරතීති ආහාරෝ’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී.

Tattha āharatīti āhārapaccayasaṅkhātena uppattiyā, ṭhitiyā vā paccayabhāvena attano phalaṃ āneti nibbatteti pavatteti cāti attho. Kabaḷaṃ karīyatīti kabaḷīkāro, vatthuvasena cetaṃ vuttaṃ, lakkhaṇato pana ojālakkhaṇo veditabbo, kabaḷīkāro ca so yathāvuttenatthena āhāro cāti kabaḷīkārāhāro. Esa nayo sesesupi. Phusatīti phasso. Ayaṃ hi arūpadhammopi samāno ārammaṇe phusanākāreneva pavattati. Tathā hi so phusanalakkhaṇoti vuccati. Cetayatīti cetanā, attano sampayuttadhammehi saddhiṃ ārammaṇe abhisandahatīti attho, manosannissitā cetanā manosañcetanā. Upapattiparikappanavasena vijānātīti viññāṇaṃ. Evamettha sāmaññatthato, visesatthato ca āhārā veditabbā. Kasmā panete cattārova vuttā, aññe dhammā kiṃ attano phalassa paccayā na hontīti? No na honti, ime pana tathā ca honti [Pg.414] aññathā cāti samānepi paccayabhāve atirekapaccayā honti, tasmā āhārāti vuccanti.

එහි 'ආහාර' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, ආහාර ප්‍රත්‍යය යන සංඛ්‍යාවෙන් හඳුන්වනු ලබන, ඉපදීම හෝ පැවැත්ම සඳහා ප්‍රත්‍යයක් වීම මගින් ස්වකීය ඵලය ගෙන එන, උපදවන හෝ අඛණ්ඩව පවත්වන යන අර්ථයයි. පිඬු වශයෙන් කරනු ලබන බැවින් 'කබලීකාර' නම් වේ. මෙය ආහාර ද්‍රව්‍යය මුල් කරගෙන වදාරන ලද්දකි. ලක්ෂණය අනුව පවසතොත් එය 'ඕජා ලක්ෂණය' ලෙස දත යුතුය. ඉහත කී අර්ථයෙන් ආහාරයක් ද වන බැවින් එය 'කබලීකාරාහාර' නම් වේ. සෙසු ආහාරයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. අරමුණ ස්පර්ශ කරන බැවින් 'ඵස්ස' නම් වේ. මෙය නාම ධර්මයක් වුවද, අරමුණෙහි ස්පර්ශ වන ආකාරයෙන්ම පවතී. එබැවින් එය 'ඵුසන ලක්ෂණය' (ස්පර්ශ කිරීමේ ලක්ෂණය) ඇති බව කියනු ලැබේ. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් මෙහෙයවන බැවින් 'චේතනා' නම් වේ. ස්වකීය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සමඟ අරමුණෙහි යෙදවීම එහි අර්ථයයි. සිත ඇසුරු කළ චේතනාව 'මනෝසංචේතනා' නම් වේ. ඉපදීම පිළිබඳ සැලසුම් කිරීම් මගින් විශේෂයෙන් දැනගන්නා බැවින් 'විඤ්ඤාණ' නම් වේ. මෙසේ මෙහි සාමාන්‍ය අර්ථයෙන් හා විශේෂ අර්ථයෙන් ආහාරයන් දත යුතුය. ප්‍රශ්නය: 'මෙහි මේ හතරක්ම පමණක් වදාළේ කුමක් නිසාද? අන්‍ය ධර්මයන් ස්වකීය ඵලය ලැබීමට ප්‍රත්‍ය නොවේද?' පිළිතුර: 'ප්‍රත්‍ය නොවනවා නොවේ. එහෙත් මේ සතර විශේෂ ආකාරයකින් ප්‍රත්‍ය වන බැවින් 'ආහාර' යැයි කියනු ලැබේ.'

Kathaṃ? Etesu hi paṭhamo sayaṃ yasmiṃ kalāpe tappariyāpannānaṃ yathārahaṃ paccayo hontova ojaṭṭhamakaṃ rūpaṃ āharati, dutiyo tisso vedanā āharati, tatiyo tīsu bhavesu paṭisandhiṃ āharati, catuttho paṭisandhikkhaṇe nāmarūpaṃ āharati. Tenāha ‘‘kabaḷīkārāhāro’’tiādi. Ettha ca kammajādibhedabhinnā ojā sati paccayalābhe dve tisso paveṇiyo ghaṭentī ojaṭṭhamakarūpaṃ āharati, sukhavedanīyādibhedabhinno phassāhāro yathārahaṃ tisso vedanā āharati, puññābhisaṅkhārādibhedabhinno manosañcetanāhāro kāmabhavādīsu tīsu bhavesu yathārahaṃ saviññāṇaṃ, aviññāṇañca paṭisandhiṃ āharati, viññāṇāhāro yathāpaccayaṃ paṭisandhikkhaṇe nāmaṃ rūpaṃ, nāmarūpañca āharatīti daṭṭhabbaṃ. Atha vā upatthambhakaṭṭhena ime eva dhammā āhārāti vuttā. Yathā hi kabaḷīkārāhāro rūpakāyassa upatthambhakaṭṭhena paccayo, evaṃ arūpino āhārā sampayuttadhammānaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayo, arūpino āhārā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.15). Aparo nayo – ajjhattikasantatiyā visesapaccayattā kabaḷīkārāhāro, phassādayo ca tayo dhammā āhārāti vuttā. Visesapaccayo hi kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ sattānaṃ rūpakāyassa kabaḷīkārāhāro, nāmakāye vedanāya phasso, viññāṇassa manosañcetanā, nāmarūpassa viññāṇaṃ. Yathāha ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, ayaṃ kāyo āhāraṭṭhitiko, āhāraṃ paṭicca tiṭṭhati, anāhāro no tiṭṭhati (saṃ. ni. 5.183). Tathā phassapaccayā vedanā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (udā. 1; mahāva. 1; netti. 24).

එය කෙසේද යත්? මේ ආහාර හතර අතුරින් පළමු ආහාරය (කබලීකාරාහාරය) තමා යම් රූප කලාපයක පවතීද, එම කලාපයට අයත් රූපයන්ට සුදුසු පරිදි ප්‍රත්‍ය වෙමින් අටවැනි ඕජාව සහිත රූපයන් (ඕජට්ඨමක රූප) ගෙන එයි. දෙවැන්න (ඵස්සාහාරය) වේදනා තුන ගෙන එයි. තෙවැන්න (මනෝසංචේතනාහාරය) භව තුනෙහි ප්‍රතිසන්ධිය ගෙන එයි. සිව්වැන්න (විඤ්ඤාණාහාරය) ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේදී නාමරූප ගෙන එයි. එබැවින් 'කබලීකාරාහාරෝ' යනාදිය වදාළ සේක. මෙහිදී කර්මජාදි වශයෙන් බෙදුණු ඕජාව, ප්‍රත්‍යයන් ලැබුණු කල්හි, පරම්පරා දෙක තුනක් ගළපමින් ඕජට්ඨමක රූපය ගෙන එයි. සුඛ වේදනීය ආදී වශයෙන් බෙදුණු ඵස්සාහාරය සුදුසු පරිදි වේදනා තුන ගෙන එයි. පුණ්‍යාභිසංඛාර ආදී වශයෙන් බෙදුණු මනෝසංචේතනාහාරය කාම භව ආදී භව තුනෙහි සුදුසු පරිදි සවිඤ්ඤාණක වූ හෝ අවිඤ්ඤාණක වූ ප්‍රතිසන්ධිය ගෙන එයි. විඤ්ඤාණාහාරය ප්‍රත්‍යානුකූලව ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේදී නාමරූප ගෙන එන බව දත යුතුය. නැතහොත්, උපස්ථම්භක (උපකාරක) අර්ථයෙන් මේ ධර්මයන් 'ආහාර' යැයි වදාරන ලදී. කබලීකාරාහාරය රූප කයට උපස්ථම්භක අර්ථයෙන් ප්‍රත්‍ය වන්නා සේම, අරූපී ආහාරයන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට (උපකාර වේ). එබැවින් 'කබලීකාරාහාරය මේ ශරීරයට ආහාර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ, අරූපී ආහාරයන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට හා එයින් හටගත් රූපයන්ට ආහාර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි වදාරන ලදී. තවත් ක්‍රමයක් නම් - ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් කබලීකාරාහාරය හා ඵස්ස ආදී ධර්ම තුන 'ආහාර' යැයි වදාරන ලදී. කබලීකාරාහාරය භුක්ති විඳින සත්වයන්ගේ රූප කයට කබලීකාරාහාරය ද, නාම කයෙහි වේදනාවට ඵස්සය ද, විඤ්ඤාණයට මනෝසංචේතනාව ද, නාමරූපයට විඤ්ඤාණය ද විශේෂ ප්‍රත්‍යය වේ. 'මහණෙනි, මේ ශරීරය ආහාරය නිසා පවතින්නේය...' යනාදී වශයෙන් ද, 'ඵස්ස ප්‍රත්‍යයෙන් වේදනාව ද, සංඛාර ප්‍රත්‍යයෙන් විඤ්ඤාණය ද, විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යයෙන් නාමරූප ද' යනාදී වශයෙන් ද වදාළ සේක.

Kabaḷīkārāhāreti kabaḷīkāre āhāre nikanti taṇhā, taṃ bhayaṃ anatthāvahato. Gadhitassa hi āhāraparibhogo anatthāya hoti. Hetuatthe bhummaṃ. Evaṃ sesesu. Nikantīti nikāmanā chandarāgo[Pg.415]. Bhāyati etasmāti bhayaṃ, nikanti eva bhayaṃ nikantibhayaṃ. Kabaḷīkārāhārahetu imesaṃ sattānaṃ chandarāgo bhayaṃ bhayānakaṃ diṭṭhadhammikādibhedassa anatthassa sakalassāpi vaṭṭadukkhassa hetubhāvato. Tenevāha ‘‘kabaḷīkāre ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo, atthi nandī, atthi taṇhā, patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷha’’ntiādi (saṃ. ni. 2.64; kathā. 296; mahāni. 7). Upagamanaṃ appahīnavipallāsassa ārammaṇena samodhānaṃ saṅgati sukhavedanīyādiphassuppatti bhayaṃ bhayānakaṃ tīhi dukkhatāhi aparimuccanato. Tenāha ‘‘sukhavedanīyaṃ, bhikkhave, phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā (saṃ. ni. 4.129), tassa vedanāpaccayā taṇhā…pe… dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti (udā. 1). Tattha tattha bhave upapajjati etenāti upapatti, upapajjanaṃ vā upapatti, khipanaṃ bhayaṃ bhayānakaṃ upapattimūlakehi byasanehi aparimuttato. Tenāha ‘‘avidvā, bhikkhave, purisapuggalo puññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, puññupagaṃ bhavati viññāṇaṃ. Apuññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, apuññupagaṃ bhavati viññāṇa’’ntiādi (saṃ. ni. 2.51). Paṭisandhīti bhavantarādīhi paṭisandhānaṃ, taṃ bhayaṃ bhayānakaṃ paṭisandhinimittehi dukkhehi avimuccanato. Tenāha ‘‘viññāṇe ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo, atthi nandī, atthi taṇhā, patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷha’’ntiādi (saṃ. ni. 2.64).

'කබලීකාරාහාරයෙහි' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කබලීකාරාහාරය කෙරෙහි ඇති නිකන්තිය හෙවත් තණ්හාවයි. අනර්ථය ගෙන දෙන බැවින් එය බියකි. දැඩිව ඇලුණු තැනැත්තාගේ ආහාර පරිභෝජනය අනර්ථය පිණිස පවතී. මෙහි සප්තමී විභක්තිය හේතු අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. සෙසු පදයන්හි ද එසේමය. නිකන්තිය යනු ඇලුම හෙවත් ඡන්දරාගයයි. මෙයට බිය වන බැවින් 'බිය' නම් වේ. නිකන්තියම බියක් වන බැවින් 'නිකන්ති බය' නම් වේ. කබලීකාරාහාරය හේතුවෙන් මේ සත්වයන් තුළ හටගන්නා ඡන්දරාගය බියකි, භයානක දෙයකි. මක්නිසාද යත්, එය මෙලොව වශයෙන් වන අනර්ථයන්ට මෙන්ම සමස්ත වට්ට දුක්ඛයටම හේතු වන බැවිනි. එබැවින් 'මහණෙනි, කබලීකාරාහාරයෙහි රාගය ඇත්නම්, නන්දිය ඇත්නම්, තණ්හාව ඇත්නම්, එහි විඤ්ඤාණය පිහිටයි, වැඩෙයි' යනාදිය වදාළ සේක. 'උපගමනය' යනු ප්‍රහීණ නොකළ විපල්ලාස ඇති තැනැත්තාට අරමුණ සමඟ එක්වීමයි, සුඛ වේදනීය ඵස්සය ඉපදීමයි. එය ත්‍රිවිධ දුක්ඛතාවයන්ගෙන් මිදීමට නොහැකි බැවින් බියකි, භයානක දෙයකි. එබැවින් 'මහණෙනි, සුඛ වේදනීය ඵස්සය නිසා සුඛ වේදනාව උපදී... වේදනා ප්‍රත්‍යයෙන් තණ්හාව... මුළු මහත් දුක්ඛස්කන්ධයේම හටගැනීම සිදුවේ' යැයි වදාළ සේක. ඒ ඒ භවයන්හි මෙයින් උපදින බැවින් 'උපපත්ති' නම් වේ. උපපත්තිය හෙවත් ඉපදීම, විපතට හෙළීමක් බඳු වූ බියකි, භයානක දෙයකි. මක්නිසාද යත්, උපපත්තිය මුල් කරගත් ව්‍යසනයන්ගෙන් මිදිය නොහැකි බැවිනි. එබැවින් 'මහණෙනි, අවිද්‍යා සහගත පුද්ගලයා පින් රැස් කරන්නේ නම්, ඔහුගේ විඤ්ඤාණය පින් ලබන සුළු වේ...' යනාදිය වදාළ සේක. ප්‍රතිසන්ධිය යනු මතු භවයන් සමඟ සම්බන්ධ වීමයි. එය ප්‍රතිසන්ධිය නිසා හටගන්නා දුක්වලින් මිදිය නොහැකි බැවින් බියකි, භයානක දෙයකි. එබැවින් 'විඤ්ඤාණාහාරයෙහි රාගය ඇත්නම්...' යනාදිය වදාළ සේක.

Puttamaṃsūpamena ovādena dīpetabbo nicchandarāgaparibhogāya. Evaṃ hi tattha nikantibhayaṃ na hoti. Niccammā gāvī yaṃ yaṃ ṭhānaṃ upagacchati, tattha tattheva naṃ pāṇino khādantiyeva. Evaṃ phasse sati vedanā uppajjati, vedanā ca dukkhasallādito daṭṭhabbāti phasse ādīnavaṃ passantassa upagamanabhayaṃ na hotīti āha ‘‘phassāhāro niccammagāvūpamena dīpetabbo’’ti. Ekādasahi aggīhi sabbaso ādittā bhavā aṅgārakāsusadisāti passato upapattibhayaṃ na hotīti āha ‘‘manosañcetanāhāro aṅgārakāsūpamena dīpetabbo’’ti. Corasadisaṃ viññāṇaṃ anatthapātato, pahārasadisī vedanā duradhivāsatoti sammadeva passato paṭisandhibhayaṃ na hotīti āha ‘‘viññāṇāhāro sattisatūpamena dīpetabbo’’ti.

ඡන්දරාගයෙන් තොරව ආහාර පරිභෝජනය කිරීම සඳහා 'පුත්තමංස' (පුත්‍ර මාංස) උපමාව සහිත අවවාදයෙන් මෙය විස්තර කළ යුතුය. එවිට එහි නිකන්ති බය ඇති නොවේ. සම් රහිත දෙනක යම් යම් තැනකට යයිද, ඒ ඒ තැන්හි සිටින සත්වයන් ඇයව සපා කන්නාක් මෙන්, ඵස්සය ඇති කල්හි වේදනාව උපදී. ඒ වේදනාව දුක් නමැති හීයක් මෙන් දත යුතුය. මෙසේ ඵස්සයෙහි ආදීනව දක්නා තැනැත්තාට අරමුණට ළඟා වීමේ බය (උපගමන බය) ඇති නොවන බව දැක්වීමට 'ඵස්සාහාරය සම් රහිත දෙනකගේ උපමාවෙන් විස්තර කළ යුතුය' යැයි වදාළ සේක. එකොළොස් ගින්නෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම ඇවිළුණු භවයන් ගිනි අඟුරු වළකට සමාන යැයි දක්නා තැනැත්තාට උපපත්ති බය (ඉපදීමේ බය) ඇති නොවන බැවින් 'මනෝසංචේතනාහාරය ගිනි අඟුරු වළක උපමාවෙන් විස්තර කළ යුතුය' යැයි වදාළ සේක. අනර්ථයට හෙළන බැවින් විඤ්ඤාණය සොරෙකු බඳුය, දරාගැනීමට අපහසු බැවින් වේදනාව සැහැසි පහර දීමක් බඳුය. මෙසේ මැනවින් දක්නා තැනැත්තාට ප්‍රතිසන්ධි බය ඇති නොවන බැවින් 'විඤ්ඤාණාහාරය සැහැසි පහරවල් සියයක උපමාවෙන් විස්තර කළ යුතුය' යැයි වදාළ සේක.

Evaṃ [Pg.416] kiccādimukhena āhāresu ādīnavaṃ vibhāvetvā idāni tattha yathādhippetaṃ āhāraṃ niddhāretvā paṭikkūlato manasikāravidhiṃ dassetuṃ ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ. Upādāyarūpaniddesepi ‘‘kabaḷīkāro āhāro’’ti (dha. sa. 595) āgatattā tato visesento ‘‘asitapītakhāyitasāyitappabhedo’’ti āha, bhūtakathanaṃ vā etaṃ. Tattha asitapītakhāyitasāyitappabhedoti asitabbapātabbakhāyitabbasāyitabbavibhāgo kālabhedavacanicchāya abhāvato yathā ‘‘duddha’’nti. Kabaḷīkāro āhāro vāti avadhāraṇaṃ yathā phassāhārādinivattanaṃ, evaṃ ojāhāranivattanampi daṭṭhabbaṃ. Savatthuko eva hi āhāro idha kammaṭṭhānabhūto, tena āharīyatīti āhāroti evamettha attho daṭṭhabbo. Āharatīti āhāroti ayaṃ panattho nibbattitaojāvasena veditabbo. Imasmiṃ attheti imasmiṃ kammaṭṭhānasaṅkhāte atthe. Uppannā saññāti saññāsīsena bhāvanaṃ vadati. Tathā hi vakkhati ‘‘paṭikkūlākāraggahaṇavasena panā’’tiādi (visuddhi. 1.305).

මෙලෙස කෘත්‍යය (ආහාරයේ කාර්යය) ආදී මුඛයන්ගෙන් ආහාරයන්හි ආදීනව ප්‍රකට කොට දක්වා, දැන් එහි අභිප්‍රේත වූ (සැලකිල්ලට ගත්) ආහාරය වෙන් කර දක්වා, පිළිකුල් සහගත බව මෙනෙහි කරන ක්‍රමය දැක්වීම සඳහා ‘imesu panā’ (මොවුන් කෙරෙහි වනාහි) යනාදිය වදාරන ලදී. උපාදාය රූප නිද්දේසයෙහි ද ‘කබලීකාර ආහාරය’ (කබළීකාරො ආහාරො) යනුවෙන් සඳහන් වන බැවින්, එයින් විශේෂ කිරීම පිණිස ‘අනුභව කරන ලද, පානය කරන ලද, සපා කන ලද, රස බලන ලද යන ප්‍රභේද සහිත වූ’ (අසිතපීතඛායිතසායිතප්පභේදො) යැයි වදාළ සේක. නැතහොත් මෙය පවත්නා ස්වභාවය ප්‍රකාශ කිරීමකි. එහි ‘අසිතපීතඛායිතසායිතප්පභේදො’ යනු අනුභව කළ යුතු, පානය කළ යුතු, සපා කෑ යුතු හා රස බැලිය යුතු යන බෙදීමයි. කාල භේදයක් (අතීත හෝ අනාගත වශයෙන්) ප්‍රකාශ කිරීමේ අදහසක් නොමැති බැවින් ‘දුද්ධං’ (කිරි/දොවන ලද) යන වචනය මෙන් යෙදී ඇත. ‘කබලීකාර ආහාරය’ යනුවෙන් නියම කිරීම, ස්පර්ශ ආහාර ආදිය බැහැර කරන්නාක් මෙන්, ඕජා ආහාරය ද බැහැර කිරීමක් ලෙස දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, වස්තුව (පිණ්ඩය) සහිත ආහාරයම මෙහි කර්මස්ථානය බවට පත් වේ. එයින් (සත්ත්වයා විසින්) උරා ගනු ලබන බැවින් ‘ආහාර’ නම් වේ. මෙහි අර්ථය එසේ දත යුතුය. ‘ගෙන එන බැවින් (පෝෂණය කරන බැවින්) ආහාරය’ යන මේ අර්ථය වනාහි හටගත් ඕජාව අනුව දත යුතුය. ‘මෙම අර්ථයෙහි’ යනු කර්මස්ථානය යැයි කියනු ලබන මෙම අර්ථයෙහි ය. ‘උපන් සංඥාව’ යන්නෙන් සංඥාව ප්‍රධාන කොට ගෙන භාවනාව ගැන කියැවේ. එසේම ඉදිරියට ‘පිළිකුල් ආකාරය ග්‍රහණය කිරීමේ වසයෙන් වනාහි’ (paṭikkūlākāraggahaṇavasena panā) යනාදිය වදාරනු ඇත.

Kammaṭṭhānaṃ uggahetvāti kammaṭṭhānaṃ pariyattidhammato, atthato ca suggahitaṃ sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ katvā. Tenāha ‘‘uggahato ekapadampi avirajjhantenā’’ti. Tattha uggahatoti ācariyuggahato. Ekapadampīti ekampi padaṃ, ekakoṭṭhāsampi vā, padesamattampīti attho. Dasahākārehīti kasmā vuttaṃ, nanu antimajīvikābhāvato, piṇḍapātassa alābhalābhesu paritassanagedhādisamuppattito, bhuttassa sammadajananato, kimikulasaṃvaddhanatoti evamādīhipi ākārehi āhāre paṭikkūlatā paccavekkhitabbā? Vuttaṃ hetaṃ ‘‘antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ yadidaṃ piṇḍolyaṃ, abhisāpoyaṃ, bhikkhave, lokasmiṃ ‘piṇḍolo vicarasi pattapāṇī’’’ti (saṃ. ni. 3.80), ‘‘aladdhā ca piṇḍapātaṃ paritassati, laddhā ca piṇḍapātaṃ gadhito mucchito ajjhosanno anādīnavadassāvī anissaraṇapañño paribhuñjatī’’ti (a. ni. 3.124), ‘‘bhutto ca āhāro kassaci kadāci maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ āvahati, ukkocakādayo, takkoṭakādayo ca dvattiṃsa dvattiṃsa kulappabhedā kimayo ca naṃ upanissāya jīvantī’’ti.

‘කර්මස්ථානය උගෙන’ යනු කර්මස්ථානය පර්යාප්ති ධර්ම වශයෙන් ද අර්ථ වශයෙන් ද මැනවින් උගෙන, මැනවින් මෙනෙහි කොට, මැනවින් ධාරණය කර ගැනීමයි. එබැවින් ‘උගෙනීමේදී එකදු පදයක්වත් වරද්දන්නේ නැතිව’ යැයි වදාළ සේක. එහි ‘උගෙනීමෙන්’ යනු ගුරුවරයාගෙන් උගෙනීමෙනි. ‘එකදු පදයක්වත්’ යනු එක් පදයක් හෝ, එක් කොටසක් හෝ, අල්ප මාත්‍රයක් හෝ යන අර්ථයයි. ‘ආකාර දසයකින්’ යැයි කුමට වදාරන ලද්දේ ද? අතිශය පහත් ජීවන වෘත්තියක් වන බැවින් ද, පිණ්ඩපාතය ලැබීම හෝ නොලැබීම නිසා ඇතිවන තැතිගැනීම හා දැඩි ආශාව ආදියෙහි හටගැනීම නිසා ද, අනුභව කළ ආහාරය මත් බව ඇති කරන බැවින් ද, පණුවන් වර්ධනය කරන බැවින් ද යනාදී ආකාරයන්ගෙන් ආහාරයෙහි පිළිකුල් බව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතු නොවේ ද? මක්නිසාද යත්, මෙය වදාරන ලදී: “මහණෙනි, යම් මේ පිණ්ඩෝල්‍යයක් (සිඟා කෑමක්) ඇද්ද, මෙය ජීවනෝපායන් අතර පහත්ම දෙයයි. මහණෙනි, ලෝකයෙහි ‘පාත්‍රය අතැතිව පිණ්ඩෝලියෙක්ව (සිඟන්නෙක්ව) ඇවිදියි’ යන්න නින්දා පූර්වක වචනයකි.” “පිණ්ඩපාතය නොලබා තැතිගනී, පිණ්ඩපාතය ලැබූ විට ද දැඩිව ඇලී, මුළා වී, ගිජු වී, එහි ආදීනව නොදැක, නිදහස් වීමේ ප්‍රඥාවෙන් තොරව අනුභව කරයි.” “අනුභව කළ ආහාරය ඇතැමෙකුට ඇතැම් විට මරණය හෝ මරණය හා සමාන දුකක් ගෙන දෙයි. පණුවන් වර්ග තිස් දෙකක් පමණ එය ඇසුරු කරගෙන ජීවත් වෙති.”

Vuccate [Pg.417] – antimajīvikābhāvo tāva cittasaṃkilesavisodhanatthaṃ kammaṭṭhānābhinivesato pageva manasi kātabbo ‘‘māhaṃ chavālātasadiso bhaveyya’’nti. Tathā piṇḍapātassa alābhalābhesupi paritassanagedhādisamuppattinivāraṇaṃ pageva anuṭṭhātabbaṃ suparisuddhasīlassa paṭisaṅkhānavato tadabhāvato. Bhattasammado anekantiko, paribhogantogadho vā veditabbo. Kimikulasaṃvaddhanaṃ pana na saṅgahetabbaṃ, saṅgahitameva vā ‘‘dasahākārehī’’ti ettha niyamassa akatattā. Iminā vā nayena itaresampettha saṅgaho daṭṭhabbo yathāsambhavamettha paṭikkūlatāpaccavekkhaṇassa adhippetattā. Tathā hi gharagoḷikavaccamūsikajatukavaccādikaṃ sambhavantaṃ gahitaṃ, na ekantikanti. Tathā pariyesanādīsupi yathāsambhavaṃ vattabbaṃ.

මෙසේ කියනු ලැබේ: පළමුව ජීවනෝපායෙහි ඇති අතිශය පහත් බව, සිතේ කෙලෙස් පිරිසිදු කරගැනීම පිණිස කර්මස්ථානයෙහි නියැලීමටත් පෙරම ‘මම සොහොන් දර කැබැල්ලක් වැනි නොවෙම්වා’ යැයි සිතා මෙනෙහි කළ යුතුය. එසේම, පිණ්ඩපාතය ලැබීම හෝ නොලැබීමෙහිදී ඇතිවන තැතිගැනීම හා දැඩි ආශාව වැළැක්වීම ද, අතිශයින් පිරිසිදු සිල් ඇති, නුවණින් සලකා බලන පුද්ගලයාට එවැනි කෙලෙස් ඇති නොවන බැවින්, කලින්ම ඇති කරගත යුතුය. බත නිසා ඇතිවන මත් බව (භක්තසම්මදය) ඒකාන්තයෙන්ම සිදු වන්නක් නොවන බව හෝ එය පරිභෝගය යන්නටම ඇතුළත් වන බව හෝ දත යුතුය. පණුවන්ගේ වර්ධනය මෙයට ඇතුළත් නොකළ යුතුය, එසේත් නැතිනම් ‘ආකාර දසයකින්’ යන්නෙහි නියත සීමාවක් පනවා නොමැති බැවින් එය ඇතුළත් වුවාට වරදක් නැත. මේ ක්‍රමයෙන් සෙසු ආකාර ද මෙයට ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. මන්ද යත්, මෙහි අදහස වන්නේ ඒ ඒ අවස්ථාවට අනුව පිළිකුල් බව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමයි. එසේ හෙයින් හූනු බෙටි, මී බෙටි, වවුල් වසූරිය ආදිය සම්භාවිතා වශයෙන් ගන්නා ලද මිස ඒකාන්තයෙන්ම පවතින්නක් ලෙස නොවේ. එසේම සෙවීම (පර්යේෂණය) ආදියෙහි ද හැකි පරිදි දත යුතුය.

Gamanatotiādīsu paccāgamanampi gamanasabhāgattā gamaneneva saṅgahitaṃ. Paṭikkamanasālādiupasaṅkamanaṃ viya pariyesane samānapaṭikkūlaṃ hi asuciṭṭhānakkamanavirūpaduggandhadassanaghāyanādhivāsanehi. Gamanatoti bhikkhācāravasena gocaragāmaṃ uddissa gamanato. Pariyesanatoti gocaragāme bhikkhatthaṃ āhiṇḍanato. Paribhogatoti āhārassa paribhuñjanato. Ubhayaṃ ubhayena āsayati, ekajjhaṃ pavattamānopi kammabalavavatthito hutvā mariyādavasena aññamaññaṃ asaṅkarato sayati tiṭṭhati pavattatīti āsayo, āmāsayassa upari tiṭṭhanako pittādiko. Mariyādattho hi ayamākāro, tato āsayato. Nidadhāti yathābhutto āhāro nicito hutvā tiṭṭhati etthāti nidhānaṃ, āmāsayo, tato nidhānato. Aparipakkatoti gahaṇīsaṅkhātena kammajatejena aparipakkato. Paripakkatoti yathābhuttassa āhārassa vipakkabhāvato. Phalatoti nibbattito. Nissandatoti ito cito ca vissandanato. Sammakkhanatoti sabbaso makkhanato. Sabbattha āhāre paṭikkūlatā paccavekkhitabbāti yojanā. Taṃtaṃkiriyānipphattipaṭipāṭivasena cāyaṃ gamanatotiādikā anupubbī ṭhapitā, sammakkhanaṃ pana paribhogādīsu labbhamānampi nissandavasena visesato paṭikkūlanti sabbapacchā ṭhapitanti daṭṭhabbaṃ.

‘යෑමෙන්’ (ගමනතො) යනාදියෙහි ආපසු ඒම ද යෑමේම ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘යෑම’ යන්නටම ඇතුළත් වේ. සෙවීමේදී (පරියේසන) දාන ශාලා ආදියට යෑම මෙන්ම, අශුචි ඇති තැන් පෑගීම, විරූපී දේ දැකීම, දුගඳ ඉවසීම ආදිය නිසා මෙය සමානවම පිළිකුල් සහගතය. ‘යෑමෙන්’ යනු පිඬු සිඟා යෑමේ වසයෙන් ගොදුරු ගම බලා යෑමෙනි. ‘සෙවීමෙන්’ යනු ගොදුරු ගමෙහි දානය පිණිස ඇවිදීමෙනි. ‘පරිභෝජනයෙන්’ යනු ආහාරය අනුභව කිරීමෙනි. දෙවැදෑරුම් වූ දේ (ආහාරය සහ ශරීරය) දෙවැදෑරුම් ලෙස පවතී. එක්ව පැවතුණ ද කර්ම බලය නිසා වෙන් වෙන්ව, එකිනෙකා මිශ්‍ර නොවී පවතින බැවින් ‘ආශය’ නම් වේ. ආමාශයට ඉහළින් පවතින පිත ආදිය මෙහිලා ගැනේ. ‘ආ’ කාරය සීමාව යන අර්ථය දෙයි. එම ආශය නිසා ද පිළිකුල්ය. අනුභව කළ ආහාරය යම් තැනක රැස් වී පවතී ද එය ‘නිධාන’ නම් වේ, එනම් ආමාශයයි. එම නිධානය නිසා ද පිළිකුල්ය. ‘නොපැසුණු බැවින්’ යනු ග්‍රහණිය නමින් හැඳින්වෙන කර්මජ තේජෝ ධාතුවෙන් නොපැසුණු බැවිනි. ‘පැසුණු බැවින්’ යනු අනුභව කළ ආහාරය පැසීමට පත් වූ බැවිනි. ‘ඵලයෙන්’ යනු නිපදවීමෙනි. ‘වැගිරීමෙන්’ යනු ඒ ඒ සිදුරුවලින් වැගිරෙන බැවිනි. ‘තැවරීමෙන්’ යනු මුළුමනින්ම තැවරෙන බැවිනි. සෑම තැනකම ‘ආහාරයෙහි පිළිකුල් බව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය’ යන්න සම්බන්ධ කළ යුතුය. ඒ ඒ ක්‍රියාවන් නිපදවීමේ අනුපිළිවෙළ අනුව ‘යෑමෙන්’ යනාදී වශයෙන් මෙම අනුපිළිවෙළ තබා ඇත. තැවරීම වනාහි පරිභෝජනය ආදියේදී ද ලැබුණත්, වැගිරීමේදී එය විශේෂයෙන් පිළිකුල් සහගත වන බැවින් එය සියල්ලටම අවසානයට තබා ඇති බව දත යුතුය.

295. Evaṃ mahānubhāveti idāni vattabbapaṭipattiyā mahānubhāveti vadanti, sabbatthakakammaṭṭhānapariharaṇādisiddhaṃ vā dhammasudhammataṃ purakkhatvā yogāvacarena [Pg.418] evaṃ paṭipajjitabbanti dassento ‘‘evaṃ mahānubhāve nāma sāsane’’tiādimāha. Tattha nāma-saddo sambhāvane daṭṭhabbo. Pabbajitena gāmābhimukhena gantabbanti yojanā. Ayañca gamanādito paccavekkhaṇā yogino na attuddesikāva, atha kho anuddesikāpīti dassento ‘‘sakalaratti’’ntiādinā dhuradvayaṃ pariggahesi. Pariveṇanti pariveṇaṅgaṇaṃ. Vīsatiṃsavāreti ettha santatipaccuppannavasena vāraparicchedoti keci, apare pana ‘‘uṇhāsanenā’’ti vadanti. Nīvaraṇavikkhambhanañhi appattā bhāvanā pharaṇapītiyā abhāvato nisajjāvasena kāyakilamathaṃ na vinodatiyevāti iriyāpathacalanaṃ hotiyeva. Vīsatiṃsaggahaṇaṃ pana yathāsallakkhitabhikkhācaraṇavelāvasena. Atha vā gamanato yāva sammakkhanamanasikāro eko vāro, evaṃ vīsatiṃsavāre kammaṭṭhānaṃ manasi karitvā. Nijanasambādhānīti janasambādharahitāni, tena appākiṇṇataṃ, appasaddataṃ, appanigghosatañca dasseti. Tato eva pavivekasukhāni janavivekena iṭṭhāni, pavivekassa vā jhānānuyogassa upakārāni. Yasmā chāyūdakasampannāni, tasmā sītalāni. Yasmā sucīni, tasmā ramaṇīyabhūmibhāgānīti purimāni dve pacchimānaṃ dvinnaṃ kāraṇavacanāni. Ariyanti niddosaṃ. Vivekaratinti jhānānuyogaratiṃ.

295. "මහා අනුභාවසම්පන්නයි" යනු, මෙහිදී ඉදිරියට වදාරනු ලබන පිළිවෙතෙහි පවත්නා මහා අනුභාවය ගැන පවසන ලද්දකි. සියලු කටයුතුවලට හිතකර කමටහන් පිරිහෙළීම (සබ්බත්ථක කර්මස්ථාන පරිහරණය) ආදියෙන් සිද්ධ වූ ධර්මයේ යහපත් බව පෙරටු කොටගෙන, යෝගාවචරයා විසින් මෙසේ පිළිපැදිය යුතුයැයි දක්වමින් "මෙසේ මහා අනුභාව ඇති ශාසනයෙහි" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'නාම' ශබ්දය ප්‍රශංසා අර්ථයෙහි දත යුතුය. පැවිද්දා විසින් ගම දෙසට අභිමුඛව යා යුතුය යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ගමන ආදියේදී යෝගියා විසින් කරනු ලබන මෙම ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව තමා උදෙසාම පමණක් නොව, අන් අය උදෙසාද වන බව දක්වමින් "සකල රාත්‍රියෙහි" යනාදියෙන් (ග්‍රන්ථ හා විදර්ශනා යන) ධුරයන් දෙකම පරිග්‍රහ කළ සේක. 'පරිවේණ' යනු මළුවයි. 'වාර විස්සක් හෝ තිස්සක්' යන මෙහි, සන්තති පච්චුප්පන්න (සන්තති වර්තමාන) වශයෙන් වාරයන් පිරිසිඳීමක් ඇතැයි සමහරු පවසති. තවත් සමහරු "උණුසුම් ආසනයෙන් නැගිටීම නිසා" යැයි පවසති. නීවරණයන් යටපත් කිරීම දක්වා පත් නොවූ භාවනාව, ශරීරය පුරා පැතිර යන පීතියක් නොමැති බැවින් හිඳීම නිසා ඇති වන ශරීරයේ වෙහෙස දුරු නොකරයි. එබැවින් ඉරියව් වෙනස් කිරීම (ඇවිදීම) අවශ්‍ය වේ. වාර විස්සක් හෝ තිස්සක් ලෙස ගණනය කිරීම, නියමිත පිණ්ඩපාත වේලාවට අනුව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම්, ගමනේ ආරම්භයේ සිට මෙනෙහි කිරීම අවසන් වන තෙක් එක් වාරයක් ලෙස ගෙන, මෙසේ විසි වාරයක් කමටහන මෙනෙහි කළ යුතුය. "මිනිස් ගැවසීමෙන් තොර වූ" යනු මිනිසුන් නිසා ඇති වන තදබදයෙන් තොර වූ ස්ථානයි. එයින් අල්ප වූ ජන සමූහයක් ඇති බව, අල්ප ශබ්ද ඇති බව සහ කලබලකාරී ශබ්දයන්ගෙන් තොර බව දක්වයි. එබැවින්ම ජනයාගෙන් වෙන්වීම නිසා ඇති වන විවේක සැපය කැමති වේ; නැතහොත් විවේකයට හා ධ්‍යාන වැඩීමට එය උපකාරී වේ. සෙවණ හා ජලය ඇති බැවින් ඒවා සිසිල් වේ. පිරිසිදු බැවින් එම භූමි ප්‍රදේශයන් රමණීය වේ. මෙහි මුල් පද දෙක පසුපසින් ඇති පද දෙක සඳහා හේතු වශයෙන් දක්වා ඇත. 'අරිය' යනු දොස් රහිත බවයි. 'විවේකරති' යනු ධ්‍යානයට යොමු වීමේ ඇල්මයි.

Kiñcāpi yogāvacarānaṃ vasanaṭṭhānaṃ nāma sujaggitaṃ susammaṭṭhameva hoti, kadāci pana jagganato pacchā evampi siyāti paṭikkūlatāpaccavekkhaṇāya sambhavadassanatthaṃ ‘‘pādarajagharagolikavaccādisamparikiṇṇa’’ntiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tattha paccattharaṇanti bhūmiyā chavirakkhaṇatthaṃ attharitabbaṃ cimilikādiattharaṇamāha. Jatukā khuddakavagguliyo. Upahatattāti dūsitattā. Tatoti tato tato. Appekadā ulūkapārāvatādīhīti idhāpi ‘‘appekadā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Udakacikkhallādīhīti ādi-saddena kacavarādiṃ saṅgaṇhāti. Pariveṇato vihāraṅgaṇappavesamaggo vihāraracchā.

යෝගාවචරයන් වහන්සේලා වාසය කරන ස්ථානය නිරන්තරයෙන්ම මැනවින් පිරිසිදු කරන ලද, මැනවින් අතුගා දමන ලද ස්ථානයක් වුවද, ඇතැම් විට පිරිසිදු කිරීමෙන් පසුවද අපිරිසිදු විය හැකි බැවින්, පිළිකුල් සහගත බව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමේ අවස්ථාව පෙන්වීම පිණිස "පා දූවිලි, හූනන්ගේ අසූචි ආදියෙන් ගැවසී ගත්" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'පච්චත්ථරණ' යනු බිමෙහි ඇති වන සීරීම් වැළැක්වීම පිණිස අතුරා ඇති පැදුරු හෝ ඇතිරිලි ආදියයි. 'ජතුකා' යනු කුඩා වවුලන්ය. 'උපහතත්තා' යනු දූෂිත වූ බැවිනි. 'තතෝ' යනු එතැනින් එතැනටයි. "ඇතැම් විට බකමූණන්, පරෙවියන් ආදීන් විසින්" යන මෙහිදීද 'ඇතැම් විට' යන පදය ගෙන සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'දිය මඩ ආදියෙන්' යන මෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් කුණු කසළ ආදිය ගැනේ. පිරිවෙන් මළුවේ සිට විහාර මළුවට ඇතුළු වන මාවත 'විහාර වීථිය' නම් වේ.

Vitakkamāḷaketi ‘‘kattha nu kho ajja bhikkhāya caritabba’’ntiādinā vitakkanamāḷake. Gāmamagganti gāmagāmimaggaṃ. Khāṇukaṇṭakamaggoti khāṇukaṇṭakavanto maggo. Daṭṭhabbo hotīti dassanena gamanaṃ upalakkheti.

'විතක්කමාළකය' යනු, "අද පිණ්ඩපාතය සඳහා කොහේ යා යුතුද?" යනාදී වශයෙන් සිතන මණ්ඩපයයි. 'ගාමමග්ග' යනු ගමට යන මාවතයි. 'ඛාණුකණ්ටකමග්ග' යනු කණු හා කටු සහිත මාවතයි. "දත යුතු වන්නේය" යන්නෙන් දැකීම (නිරීක්ෂණය) මගින් ගමන හඳුනාගන්නා බව පෙන්වයි.

Gaṇḍaṃ [Pg.419] paṭicchādentenātiādi evamajjhāsayena nivāsanādi kātabbanti vattadassanaṃ, gaṇḍaroginā vātātapādiparissayavinodanatthaṃ gaṇḍaṃ paṭicchādayamānena viya. Atha vā gaṇḍaṃ viya gaṇḍaṃ paṭicchādayamānenāti ekaṃ gaṇḍa-saddaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ bhavati. ‘‘Gaṇḍoti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti (a. ni. 9.15; saṃ. ni. 4.103) vacanato gaṇḍoti attabhāvassa pariyāyo, visesato rūpakāyassa dukkhatāsūlayogato, asucipaggharaṇato, uppādajarābhaṅgehi uddhumātakapakkapabhijjanato. Vaṇacoḷakanti vaṇapaṭicchādakavatthakhaṇḍaṃ. Nīharitvāti thavikato uddharitvā. Kuṇapānipīti pi-saddo garahāyaṃ evarūpānipi daṭṭhabbāni bhavantīti, sambhavadassane vā idampi tattha sambhavatīti. Adhivāsetabboti khamitabbo aññathā āhārassa anupalabbhanato. Gāmadvāreti gāmadvārasamīpe, ummārabbhantare vā. Gāmaracchā vinivijjhitvā ṭhitā oloketabbā honti yugamattadassināpi satāti adhippāyo.

"ගෙඩියක් වසාගන්නාක් මෙන්" යනාදියෙන් දක්වන්නේ මෙබඳු අදහසකින් යුතුව සිවුරු හැඳීම ආදිය කළ යුතු බවයි. ගෙඩියක් ඇති රෝගියෙකු සුළඟ, අව්ව ආදී උපද්‍රව දුරු කරගනු පිණිස එම ගෙඩිය (තුවාලය) වසාගන්නාක් මෙනි. එසේත් නැතිනම්, ගෙඩියක් බඳු වූ මේ ශරීරය වසාගන්නාක් මෙනි. මෙහිදී එක් 'ගන්ඩ' (ගෙඩිය) ශබ්දයක් අමුතුවෙන් ගෙන සම්බන්ධ කළ යුතුය. "මහණෙනි, ගෙඩිය යනු පංච උපාදානස්කන්ධයන්ට නමකි" යන දේශනාවට අනුව, 'ගන්ඩ' යනු ආත්මභාවයට නමකි. විශේෂයෙන්ම රූප කාය සඳහා මෙය යෙදේ; මන්දයත් එය දුක්ඛතා තුන නමැති ශල්‍යයන්ගෙන් යුක්ත බැවින්ද, අශුචි වැගිරෙන බැවින්ද, ඉපදීම-දිරීම-බිඳීම යන අවස්ථාවලදී ඉදිමී, පැසවා, පුපුරා විනාශ වන බැවින්ද වේ. 'වණචෝළක' යනු තුවාලයක් වසන රෙදි කැබැල්ලයි. 'නීහරිත්වා' යනු මල්ලෙන් පිටතට ගෙනයි. 'කුණපානිපි' යන්නෙහි 'පි' ශබ්දය ගර්හාව (පිළිකුල) හැඟවීමට යොදා ඇත; එනම් මෙබඳු පිළිකුල් සහගත දේ පවා දැකිය හැකි බවයි. එසේත් නැතිනම්, පිණ්ඩපාතයේදී එවැනි දේ සිදුවිය හැකි බව දැක්වීමටය. 'අධිවාසෙතබ්බ' යනු ඉවසිය යුතුය යන්නයි; මන්ද යත් එසේ නොඉවසුවහොත් ආහාර නොලැබෙන බැවිනි. 'ගාමද්වාරේ' යනු ගම් දොර සමීපයෙහි හෝ උළුවස්ස තුළදීය. ගමේ වීථිය දෙස විනිවිද බලමින්, වියගසක් පමණ දුර බලමින් සිහියෙන් යුතුව සිටිය යුතු බව මෙහි අදහසයි.

Paccattharaṇādīti gharagolikavaccādisaṃkiliṭṭhapaccattharaṇādikaṃ. Anekakuṇapapariyosānanti ettha dunnivatthaduppārutamanussasamākulānaṃ gāmaracchānaṃ olokanampi ānetvā vattabbaṃ. Tampi hi paṭikkūlamevāti. Aho vatāti garahane nipāto. Bhoti dhammālapanaṃ. Yāvañcidaṃ paṭikkūlo āhāro yadatthaṃ gamanampi nāma evaṃ jegucchaṃ, duradhivāsanañcāti attho.

'පච්චත්ථරණාදී' යනු හූනන්ගේ අසූචි ආදියෙන් කිලිටි වූ ඇතිරිලි ආදියයි. 'අනේක කුණප පරියෝසානං' යන මෙහිදී, වැරදි ලෙස ඇඳුම් ඇඳගත් හා පෙරවාගත් මිනිසුන්ගෙන් ගැවසී ගත් ගමේ වීථීන් දැකීමද මෙයට ඇතුළත් කොට පැවසිය යුතුය. මන්ද යත් එයද පිළිකුල් සහගත බැවිනි. 'අහෝ වත' යනු පිළිකුල ප්‍රකාශ කරන නිපාතයකි. 'භෝ' යනු ධර්මය ඇමතීමකි. යම් ආහාරයක් උදෙසා කරන ගමන පවා මෙතරම් පිළිකුල් සහගත හා ඉවසීමට අපහසු එකක් වේ නම්, ඒ ආහාරය කොතරම් පිළිකුල් සහගත විය යුතුද යන්න මෙහි අර්ථයයි.

296. Gamanapaṭikkūlanti gamanameva paṭikkūlaṃ gamanapaṭikkūlaṃ. Adhivāsetvāpīti pi-saddo sampiṇḍanattho, tena ‘‘ettakenāpi mutti natthi, ito parampi mahantaṃ paṭikkūlaṃ sakalaṃ adhivāsetabbamevā’’ti vakkhamānaṃ paṭikkūlaṃ sampiṇḍeti. Saṅghāṭipārutenāti saṅghāṭiyā kappanapārupanena pārutasarīrena. Yatthāti yāsu vīthīsu. Yāva piṇḍikamaṃsāpīti yāva jaṅghapiṇḍikamaṃsappadesāpi. Udakacikkhalleti udakamisse kaddame. Ekena cīvaranti ekena hatthena nivatthacīvaraṃ. Macchā dhovīyanti etenāti macchadhovanaṃ, udakaṃ. Sammissa-saddo paccekaṃ sambandhitabbo. Oḷigallāni ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ sakaddamānaṃ sandanaṭṭhānāni, yāni jaṇṇumattaasucibharitānipi honti. Candanikāni kevalānaṃ ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ sandanaṭṭhānāni[Pg.420]. Yatoti oḷigallādito. Tā makkhikāti tattha saṇḍasaṇḍacārino nīlamakkhikā. Nilīyantīti acchanti.

296. 'ගමනපටිකූල' යනු ගමනම පිළිකුල් සහගත වීමයි. 'අධිවාසෙත්වාපි' යන මෙහි 'පි' ශබ්දය සමුච්චයාර්ථයෙහි (එක් කිරීමෙහි) යෙදේ. එයින් අදහස් කරන්නේ, මෙපමණකින් පමණක් නිදහසක් නොමැති බවත්, මීට පසුවද ඇති වන සමස්ත මහත් වූ පිළිකුල් සහගත බව ඉවසිය යුතුම බවත්ය. 'සංඝාටිපාරුතේන' යනු දෙපට සිවුර මැනවින් පොරවාගත් ශරීරය ඇතිවය. 'යත්ථ' යනු යම් වීථියකද යන්නයි. 'පිණ්ඩිකමංසාපි' යනු කෙණ්ඩා මස් දක්වාය. 'උදකචික්ඛල්ලේ' යනු ජලය හා මිශ්‍ර වූ මඩෙහි ය. 'එකේන චීවරං' යනු එක් අතකින් හැඳ සිටින සිවුර අල්ලා ගැනීමයි. මසුන් සෝදන ජලය 'මච්ඡධෝවන' නම් වේ. 'සම්මිස්ස' ශබ්දය එක් එක් පදයක් පාසා සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'ඕළිගල්ල' යනු ඉඳුල් පැන්, කුස තුළ ඇති වන අපිරිසිදු දෑ ආදිය මඩ සමග ගලා යන කාණු ය; ඒවා ඇතැම් විට දණහිසක් දක්වා අශුචිවලින් පිරී පවතී. 'චන්දනිකා' යනු ඉඳුල් පැන් හා අපිරිසිදු දෑ පමණක් බැහැර කරන වළවල් හෝ කාණු ය. 'යතෝ' යනු එම කාණු ආදියෙනි. 'තා මක්ඛිකා' යනු එහි රොක් වී සිටින නිල් මැස්සන් ය. 'නිලීයන්ති' යනු වසා සිටීමයි.

Dadamānāpītiādi satipi kesañci saddhānaṃ vasena sakkaccakāre paṭikkūlapaccavekkhaṇāyogyaṃ pana asaddhānaṃ vasena pavattanakaasakkaccakārameva dassetuṃ āraddhaṃ. Tuṇhī honti sayameva riñcitvā gacchissatīti. Gacchāti apehi. Reti ambho. Muṇḍakāti anādarālapanaṃ. Samudācarantīti kathenti. Piṇḍolyassa antimajīvikābhāvenāha ‘‘kapaṇamanussena viya gāme piṇḍāya caritvā nikkhamitabba’’nti.

"දෙනු ලබන්නේ වුවද" යනාදියෙන් දැක්වෙන්නේ, ඇතැම් ශ්‍රද්ධාවන්තයන් ගෞරවයෙන් දානය පිරිනැමුවද, පිළිකුල් ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවට යෝග්‍ය වන පරිදි අශ්‍රද්ධාවන්තයන් විසින් කරනු ලබන අගෞරවය පෙන්වීම ආරම්භ කළ බවයි. "ඔහු ඉබේම කලකිරී යනු ඇත" යන අදහසින් ඇතැම්හු නිහඬව සිටිති. "යන්න" යනු මෙතැනින් ඉවත් වන්න යන්නයි. 'රේ' යනු අවඥාවෙන් අමතන ශබ්දයකි. 'මුණ්ඩක' (හිස බෑවූවා) යනු අගෞරවයෙන් අමතන වචනයකි. පිණ්ඩපාතය යනු අන්තිම (පහත්ම) ජීවිකාව වන බැවින්, "දිළිඳු මිනිසෙකු මෙන් ගමෙහි පිඬු සිඟා නික්මිය යුතුය" යැයි වදාළ සේක.

297. Tatthāti tasmiṃ pattagate āhāre. Lajjitabbaṃ hoti ‘‘ucchiṭṭhaṃ nu kho ayaṃ mayhaṃ dātukāmo’’ti āsaṅkeyyāti, sedo paggharamāno āhārassa vā uṇhatāya, bhikkhuno vā sapariḷāhatāyāti adhippāyo. Sukkhathaddhabhattampīti sukkhatāya thaddhampi bhattaṃ, pageva takkakañjikādinā upasittanti adhippāyo. Tena sedena kilinnatāya paṭikkūlataṃ vadati.

297. එහි (තත්ථ) යනු පාත්‍රයට පැමිණි ඒ ආහාරයෙහි ය. ‘මේ මහණ තෙමේ මට ඉඳුල් දීමට කැමතිදෝ’ යි අන් අයෙකු සැක කරන්නේ නම් ලැජ්ජා විය යුතුය. ආහාරයේ උණුසුම නිසා හෝ භික්ෂුවගේ දැවෙන ස්වභාවය නිසා හෝ දහඩිය වැගිරෙන්නේය යන අදහසයි. ‘වියළි හා තද වූ බත් පවා’ (සුක්ඛථද්ධභත්තම්පි) යනු වියළි බව නිසා තද වූ බත් පවා එසේ වේ නම්, මෝරු හෝ හොදි ආදියෙන් තෙත් කරන ලද ආහාර ගැන කුමන කතාද යන අදහසයි. ඒ දහඩියෙන් තෙත් වූ නිසා එහි ඇති පිළිකුල් බව මෙයින් කියැවේ.

Tasminti piṇḍapāte. Sambhinnasobheti sabbaso vinaṭṭhasobhe. Vemajjhato paṭṭhāyāti jivhāya majjhato paṭṭhāya. Dantagūthako dantamalaṃ. Vicuṇṇitamakkhitoti ubhayehi dantehi vicuṇṇito kheḷādīhi samupalitto. Evaṃbhūtassa cassa yāyaṃ pubbe vaṇṇasampadā, gandhasampadā, abhisaṅkhārasampadā ca, sā ekaṃsena vinassati, raso pana nasseyya vā na vāti āha ‘‘antarahitavaṇṇagandhasaṅkhāraviseso’’ti. Suvānadoṇiyanti sārameyyānaṃ bhuñjanakaambaṇe. Suvānavamathu viyāti vantasunakhachaḍḍanaṃ viya. Cakkhussa āpāthaṃ atītattā ajjhoharitabbo hotīti ukkaṃsagataṃ tassa paṭikkūlabhāvaṃ vibhāveti.

එහි (තස්මිං) යනු ඒ පිණ්ඩපාතයෙහි ය. ‘සම්භින්නසෝභෙ’ යනු සියලු අයුරින් ශෝභාව විනාශ වූ යන්නයි. ‘වෙමජ්ඣතෝ පට්ඨායාති’ යනු දිවේ මැද සිට පටන් ගෙන යන්නයි. ‘දන්තගූථක’ යනු දත් කුණු (දන්තමල) ය. ‘විචුණ්ණිතමක්ඛිතෝ’ යනු දත් දෙපළින් මැනවින් කැබලි කරන ලද, කෙළ ආදියෙන් තැවරුණු යන්නයි. මෙබඳු වූ ඒ ආහාරයේ පෙර තිබූ යම් වර්ණ සම්පත්තියක්, ගන්ධ සම්පත්තියක් සහ පිළියෙල කිරීමේ (අභිසංස්කරණ) සම්පත්තියක් වේද, එය ඒකාන්තයෙන් විනාශ වේ. රසය නම් විනාශ විය හැකිය, නැතහොත් නොවිය හැකිය. එබැවින් ‘පහව ගිය වර්ණ, ගන්ධ හා අභිසංස්කරණ විශේෂ ඇති’ යැයි කියන ලදී. ‘සුවානදෝණියං’ යනු බල්ලන් ආහාර ගන්නා ඔරුවක (භාජනයක) ය. ‘සුවානවමථු විය’ යනු බල්ලෙකු වැමෑරූ වමනයක් මෙනි. ඇසට පෙනෙන මානය ඉක්මවා ගිය බැවින් එය ගිලිය යුත්තක්ම වන්නේය යන වචනයෙන්, එම ආහාරයේ අතිශය පිළිකුල් සහගත බව විස්තර කරයි.

298. Paribhoganti ajjhoharaṇaṃ. Esa āhāro anto pavisamāno bahalamadhukatelamakkhito viya paramajeguccho hotīti sambandho. Antoti koṭṭhassa abbhantare. Nidhānamanupagato āmāsayaṃ appattoyeva āhāro pittādīhi vimissito hotīti āha ‘‘pavisamāno’’ti. Āmāsayapakkāsayavinimutto koyamāsayo nāmāti [Pg.421] āsaṅkaṃ sandhāyāha ‘‘yasmā’’tiādi. Pittamevāsayo pittāsayo. Adhiko hotīti vuttaṃ mandapuññabāhullato lokassa. Evaṃ āsayatoti jeguccho hutvā anto paviṭṭho jegucchatarehi pittādīhi vimissito ativiya jeguccho hotīti evaṃ āsayato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.

298. ‘පරිභෝග’ යනු ආහාරය ගිලීමයි. මේ ආහාරය ඇතුළට යන විට ඝන මීතෙල් තැවරුණාක් මෙන් ඉතා පිළිකුල් සහගත වේ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘අන්තෝ’ යනු ආමාශය ඇතුළතයි. ආමාශය වෙත තවමත් නොපැමිණි ආහාරය පිත ආදියෙන් මිශ්‍ර වූයේ වෙයි යන අරුතින් ‘පවිසමානෝ’ (ඇතුළු වන) යැයි කියන ලදී. ආමාශය හා පක්වාශයෙන් බැහැර වූ වෙනත් කුමන ආශයක් (ස්ථානයක්) තිබේද යන සැකය දුරු කිරීම පිණිස ‘යස්මා’ යනාදිය වදාරන ලදී. පිත ම ආශය (පිහිටන තැන) වන බැවින් පිත්තාශය නම් වේ. ලෝකයාගේ පින් අඩු බව බහුල බැවින් (පිත) අධික වන බව කියන ලදී. මෙසේ ආශය (ස්ථානය) අනුව පිළිකුල් සහගත වී, ඇතුළට පිවිසි විට වඩාත් පිළිකුල් සහගත වූ පිත ආදිය හා මිශ්‍ර වී අතිශයින් පිළිකුල් සහගත වේ. මෙලෙස ආශය වශයෙන් පිළිකුල් බව මෙනෙහි කළ යුතුය.

299. Nidhānatoti etthāpi eseva nayo. Soti āhāro. Dasavassikenāti jātiyā dasavassena sattena. Okāseti āmāsayasaṅkhāte padese.

299. නිධාන (තැන්පත් වන ස්ථානය) වශයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘සෝ’ යනු ඒ ආහාරයයි. ‘දසවස්සිකේන’ යනු උපතින් දස වසරක් වූ සත්වයෙකු විසිනි. ‘ඕකාසේ’ යනු ආමාශය නමින් හඳුන්වන ප්‍රදේශයෙහි ය.

300. Evarūpeti edise, dasavassāni yāva vassasataṃ adhotavaccakūpasadiseti attho. Nidhānanti nidhātabbataṃ. Yathāvuttappakāreti sace pana ‘‘dasavassikenā’’tiādinā (visuddhi. 1.299) yathāvutto pakāro etassāti yathāvuttappakāro, tasmiṃ. Paramandhakāratimiseti ativiya andhakaraṇamahātamasi. Atiduggandhajegucche padese paramajegucchabhāvaṃ upagantvā tiṭṭhatīti sambandho. Kattha kiṃ viyāti āha ‘‘yathā nāmā’’tiādi. Kālameghena abhivuṭṭhe āvāṭe bahuso vassanena ekaccaṃ asucijātaṃ uppilavitvā vigaccheyyāti akālamegha-ggahaṇaṃ. Tiṇapaṇṇakilañjakhaṇḍa-ggahaṇaṃ na asubhassāpi asubhena sammissatāya asubhabhāvappattidassanatthaṃ. Kāyaggisantāpakuthitakuthanasañjātapheṇapubbuḷakācitoti gahaṇitejena pakkuthitanippakkatāya samuppannapheṇapubbuḷanicito. Aparipakkatoti aparipakkabhāvato.

300. ‘එවරූපේ’ යනු මෙබඳු වූ, දස වසරක සිට සියවසක් දක්වා කාලයක් නොසෝදන ලද වැසිකිළි වළක් බඳු වූ ස්ථානයක යන අර්ථයයි. ‘නිධානං’ යනු තැන්පත් කර තැබිය යුතු බවයි. ‘යථාවුත්තප්පකාරේ’ යනු ඉදින් ‘දසවස්සිකේන’ යනාදී ලෙස ඉහත කියන ලද ආකාරයෙන් යුතු ප්‍රදේශයක් වේද, එය ‘යථාවුත්තප්පකාර’ නම් වේ; එහි යන්නයි. ‘පරමන්ධකාරතිමිසේ’ යනු අතිශයින් ම අන්ධකාරය ඇති කරන මහා අඳුරෙහි ය. ඉතා දුර්ගන්ධ වූ, පිළිකුල් සහගත ප්‍රදේශයක අතිශය පිළිකුල් බවට පැමිණ පවතී යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. කොතැනක කුමක් මෙන්ද යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු ලෙස ‘යථා නාමා’ යනාදිය වදාරන ලදී. වැසි කාලයේ මහ වැස්සෙන් පිරී ගිය වළක, නිතර නිතර වැසි වසින විට සමහර අපවිත්‍ර දෑ උඩට පාවී පහව යන්නේය යන අරුතින් ‘අකාලමේඝ’ යන්න ගෙන ඇත. තණකොළ, කොළ රොඩු හා පැදුරු කැබලි ආදිය ගැන සඳහන් කළේ අශුභ නොවන වස්තූන් පවා අශුභ දේ හා මිශ්‍ර වීමෙන් අශුභ බවට පත්වන ආකාරය පෙන්වීම සඳහාය. ‘කායග්ගිසන්තාප...’ යනු කුසගින්න නමැති තේජෝ ධාතුවෙන් මැනවින් පැසී උණු වීම නිසා හටගත් පෙණ බුබුළු වලින් ගැවසුණු යන්නයි. ‘අපරිපක්කතෝ’ යනු මැනවින් නොපැසී ඇති බැවිනි.

301. Suvaṇṇarajatādidhātuyo viyāti yathā suvaṇṇarajatādidhātuyo vidhinā tāpiyamānā suvaṇṇarajatādike muñcantiyo suvaṇṇarajatādibhāvaṃ upagacchantīti vuccanti, na evamayaṃ. Ayaṃ pana āhāro kāyagginā paripakko pheṇapubbuḷake muñcanto saṇhaṃ karonti etthāti ‘‘saṇhakaraṇī’’ti laddhanāmake nisade pisitvā nāḷike khuddakaveḷunāḷikāyaṃ vaṇṇasaṇṭhānamattena pakkhippamānapaṇḍumattikā viya karīsabhāvaṃ upagantvā pakkāsayaṃ pūreti, muttabhāvaṃ upagantvā muttavatthiṃ pūretīti yojanā. Gahaṇiyā indhanabhāgo viya kimibhakkhabhāgo ca apākaṭova[Pg.422]. Rasabhāgo phalato pakāsīyati, aparipakkasabhāgā ca teti te anāmasitvā karīsamuttabhāgā evettha dassitā.

301. ‘රන් රිදී ආදී ධාතූන් මෙන්’ යනු රන් රිදී ආදී ලෝහ වර්ග නියමිත ක්‍රමයට රත් කරන විට රන් රිදී බවට පත්වන්නේ යැයි කියනු ලැබුවත්, මේ ආහාරය එබඳු නොවන බවයි. මේ ආහාරය ශරීර ගින්නෙන් පැසී, පෙණ බුබුළු නගමින්, සියුම් ලෙස කුඩු කරන පිණිස ‘සණ්හකරණී’ නම් වූ ගලක අඹරා නළයකට (කුඩා උණ නළයකට) දමන ලද සුදු මැටි පිඩක් වර්ණයෙන් හා හැඩයෙන් සමාන වන්නාක් මෙන්, අසූචි බවට පත්ව පක්වාශය පුරවයි; මුත්‍රා බවට පත්ව මුත්‍රාශය පුරවයි යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ජඨරාග්නියෙහි දර කොටසක් වැනි වූ පණුවන්ගේ ආහාර කොටස අප්‍රකට ය. රස කොටස එහි ප්‍රතිඵලයෙන් ප්‍රකට වේ. පැසීමට ලක් නොවූ කොටස් ද එහි වන බැවින්, ඒවා ගැන සඳහන් නොකර මෙහිදී අසූචි හා මුත්‍රා කොටස් පමණක් පෙන්වා දී ඇත.

302. Paṭikkūlassa nāma phalena paṭikkūleneva bhavitabbanti dassento ‘‘sammā paripaccamāno’’tiādimāha. Nakhadantādīnīti ādi-saddena na kevalaṃ tacādīni eva dvattiṃsākārapāḷiyaṃ (ma. ni. 3.154; khu. pā. 3.dvattiṃsākāra) āgatāni, atha kho akkhigūthakaṇṇagūthadantamalajallikāsambhavādīni dvattiṃsakoṭṭhāsavinimuttāni asubhāni saṅgaṇhanto ‘‘nānākuṇapānī’’ti āhāti daṭṭhabbaṃ.

302. පිළිකුල් සහගත දෙයක ප්‍රතිඵලය ද පිළිකුල් සහගත ම විය යුතුය යන බව දක්වමින් ‘සම්මා පරිපච්චමානෝ’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘නඛදන්තාදීනී’ යනාදියේ ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් දෙතිස් කුණප පාලියෙහි එන සම ආදිය පමණක් නොව, ඇස් කුණු, කන් කුණු, දත් මළ, දහඩිය හා සිරුරේ කුණු ආදී දෙතිස් කුණප කොටස්වලට ඇතුළත් නොවන අශුභ දෑ ද ඇතුළත් කර ගනිමින් ‘නොයෙක් කුණපයන්’ (නානාකුණපානි) යැයි වදාළ බව දත යුතුය.

303. Nissandamānoti vissavanto, paggharantoti attho. Ādinā pakārenāti ettha ādi-saddena nāsikāya siṅghāṇikā, mukhena kheḷo, kadāci pittaṃ, semhaṃ, lohitaṃ vamati, vaccamaggena uccāro, passāvamaggena passāvo, sakalakāye lomakūpehi sedajallikāti evaṃpakāraṃ asuciṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Paṭhamadivase’’ti idaṃ nissandadivasāpekkhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘dutiyadivase nissandento’’ti. Vikuṇitamukhoti jigucchāvasena saṅkucitamukho. Tenāha ‘‘jegucchī’’ti. Maṅkubhūtoti vimanakajāto ‘‘imampi nāma posemī’’ti. Rattoti vatthaṃ viya raṅgajātena cittassa vipariṇāmākārena chandarāgena ratto. Giddhoti abhikaṅkhanasabhāvena abhigijjhanena giddho gedhaṃ āpanno. Gadhitoti dummocanīyabhāvena ganthito viya tattha paṭibaddho. Mucchitoti rasataṇhāya mucchaṃ mohaṃ āpanno. Virattoti vigatarāgo. Aṭṭīyamānoti dukkhiyamāno. Harāyamānoti lajjamāno. Jigucchamānoti hīḷento.

303. ‘නිස්සන්දමානෝ’ යනු වැගිරෙන, ගලායන යන අර්ථයයි. ‘ආදිනා පකාරේන’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් නාසයෙන් සොටු ද, කටින් කෙළ ද, විටෙක පිත, සෙම හා ලේ වමනය ද, මළ මාර්ගයෙන් අසූචි ද, මුත්‍රා මාර්ගයෙන් මුත්‍රා ද, මුළු සිරුරේ රෝම කූපවලින් දහඩිය හා කුණු ද වැගිරෙයි; මෙබඳු අපවිත්‍ර දෑ මෙයින් අදහස් වේ. ‘පළමු දිනයෙහි’ යනු වැගිරෙන දිනයට සාපේක්ෂව පවසන ලද්දකි. එබැවින් ‘දෙවන දිනයෙහි වැගිරෙන්නේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘විකුණිතමුඛෝ’ යනු පිළිකුල නිසා හැකිළුණු මුහුණ ඇති යන්නයි. එබැවින් ‘පිළිකුල් කරන්නා’ (ජෙගුච්ඡී) යැයි කියන ලදී. ‘මංකුභූතෝ’ යනු ‘මෙබඳු ආහාරයකින් මම ශරීරය පෝෂණය කරමිනැ’ යි සිතා හටගත් මළානික සිත ඇති බවයි. ‘රත්තෝ’ යනු වස්ත්‍රයක් සායම්වලින් ඇලෙන්නාක් මෙන්, සිතේ වෙනස් වන සුළු ස්වභාවයක් ඇති ඡන්ද රාගයෙන් බැඳුණු බවයි. ‘ගිද්ධෝ’ යනු කැමැත්තෙන් හා ගිජු බවින් යුක්තව තෘෂ්ණාවට පැමිණි බවයි. ‘ගධිතෝ’ යනු මිදීමට අපහසු ලෙස බැඳුණාක් මෙන් එහි ම ඇලුණු බවයි. ‘මුච්ඡිතෝ’ යනු රස තෘෂ්ණාවෙන් මෝහයට හා මුළාවට පත් වූ බවයි. ‘විරත්තෝ’ යනු පහ වූ රාගය ඇති බවයි. ‘අට්ඨීයමානෝ’ යනු පීඩාවට පත් වන බවයි. ‘හරායමානෝ’ යනු ලැජ්ජාවට පත් වන බවයි. ‘ජිගුච්ඡමානෝ’ යනු පිළිකුල් කරන බවයි.

Navadvārehīti pākaṭānaṃ mahantānaṃ vasena vuttaṃ, lomakūpavivarehipi sandatevāti. Nilīyatīti attānaṃ adassento nigūhati, saṅkucati vā. Evanti ekena dvārena pavesanaṃ anekehi dvārehi anekadhā nikkhāmanaṃ, pakāsanaṃ pavesanaṃ, nigūḷhaṃ nikkhāmanampīti somanassajātena pavesanaṃ, maṅkubhūtena nikkhāmanaṃ, sārattena pavesanaṃ, virattena nikkhāmananti imehi pakārehi.

'නවද්වාරේහි' (දොරටු නවයකින්) යන්න ප්‍රකට වූ මහා දොරටු සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි. රෝම කූප සිදුරු මගින් ද (අශුචිය) වැගිරෙන්නේමය. 'නිලීයති' යනු තමා නොපෙනී සිටින සේ සැඟවීමයි, නැතහොත් හැකිළීමයි. 'ඒවං' (මෙසේ) යනු එක් දොරටුවකින් ඇතුළු වීම හා දොරටු රාශියකින් නොයෙක් අයුරින් පිටවීම ද, ප්‍රකටව ඇතුළු වීම හා රහසිගතව පිටවීම ද, සතුටු සිතින් ඇතුළු වීම හා ලජ්ජාවෙන් පිටවීම ද, තදින් ඇලීමෙන් යුතුව ඇතුළු වීම හා ඇලීමක් නැතිව පිටවීම ද යන මේ ක්‍රමයන්ගෙනි.

304. Paribhogakālepīti [Pg.423] pi-saddena paviṭṭhamattopi nāma pavesadvāraṃ jegucchaṃ karoti, pageva laddhaparivāso paripākappatto itaradvārānīti dasseti. Esa āhāro. Gandhaharaṇatthanti vissagandhāpanayanatthaṃ. Kāyaggināti gahaṇitejānugatena kāyusmānā. Pheṇuddehakanti pheṇāni uṭṭhapetvā uṭṭhapetvā. Paccitvāti paripākaṃ gantvā. Uttaramānoti uppilavanto. Semhādīti ādi-saddena pittādike saṅgaṇhāti. Karīsādīti ādi-saddena sedajallikādike. Imāni dvārāni mukhādīni. Ekaccanti passāvamaggaṃ sandhāya vadati. Cokkhajātikā pana mukhādīnipi dhovitvā hatthaṃ puna dhovantiyeva. Puna ekaccanti vaccamaggaṃ. Dvattikkhattunti dvikkhattuṃ, tikkhattuṃ vā. Ettha ca āhāratthāya gamanapariyesanānaṃ paṭikkūlatā āhāre paṭikkūlatā vuttā. Paribhogassa tannissayato, āsayanidhānānaṃ taṃsambandhato, itaresaṃ tabbikāratoti ayampi viseso veditabbo. Kimibhakkhabhāvopi hissa vikārapakkheyeva ṭhapetabboti.

304. 'පරිභෝගකාලේපි' යන්නෙහි 'පි' ශබ්දයෙන් ඇතුළු වූ මාත්‍රයකින්ම ඇතුළු වන දොරටුව පිළිකුල් සහගත කරන බවත්, එහි රැඳී පැසවීමට පත් වූ පසු සෙසු දොරටු පිළිබඳව කිවයුතු කුමක්දැයි පෙන්වා දෙයි. මෙය ආහාරයයි. 'ගන්ධහරණත්ථං' යනු කුණු ගඳ ඉවත් කිරීම පිණිසයි. 'කායග්ගිනා' යනු ග්‍රහණි තේජෝ ධාතුවට අනුගත වූ ශරීරයේ රශ්මියෙනි. 'ඵේණුද්දේහකං' යනු පෙණ නගිමින් යන්නයි. 'පච්චිත්වා' යනු පැසවීමට පත් වී යන්නයි. 'උත්තරමානෝ' යනු උඩ පාවෙමින් යන්නයි. 'සෙම්හාදීති' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් පිත ආදිය ද ඇතුළත් වේ. 'කරීසාදීති' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් ස්වේදය (දහදිය) හා මලකඩ ආදිය ද ඇතුළත් වේ. මුඛය ආදී මේවා දොරටු වේ. 'ඒකච්චං' යන්නෙන් ප්‍රස්‍රාව මාර්ගය (මුත්‍රා මාර්ගය) අදහස් කෙරේ. පිරිසිදු ස්වභාවය ඇති අය මුඛය ආදිය සෝදා අත නැවතත් සෝදන්නාහුමය. නැවතත් 'ඒකච්චං' යනු වච්ච මාර්ගයයි (මල මාර්ගයයි). 'ද්වත්තික්ඛත්තුං' යනු දෙවරක් හෝ තෙවරක් හෝ යන්නයි. මෙහි ආහාරය සොයා යාමේ හා සෙවීමේ ඇති පිළිකුල් බව ආහාරයෙහි පිළිකුල යැයි පවසන ලදී. පරිභෝජනයෙහි පිළිකුල එය ඇසුරු කරන බැවින් ද, ආශය හා නිධාන වල පිළිකුල එයට සම්බන්ධ බැවින් ද, සෙසු කොටස් එහි විකෘතිය (පැසවීම) නිසා ද වන බව මේ විශේෂය දත යුතුය. ආහාරය පණුවන් විසින් කෑමට ඇති බව ද විකෘති පක්ෂයෙහිම ඇතුළත් කළ යුතුය.

305. Taṃ nimittanti yathāvuttehi ākārehi punappunaṃ manasi karontassa paṭikkūlākāravasena upaṭṭhitaṃ kabaḷīkārāhārasaññitaṃ bhāvanāya nimittaṃ ārammaṇaṃ, na uggahapaṭibhāganimittaṃ. Yadi hi tattha uggahanimittaṃ uppajjeyya, paṭibhāganimittenapi bhavitabbaṃ. Tathā ca sati appanāppattena jhānena bhavitabbaṃ, na ca bhavati, kasmā? Bhāvanāya nānākārato, sabhāvadhammabhāvena ca kammaṭṭhānassa gambhīrabhāvato. Tenāha ‘‘kabaḷīkārāhārassa sabhāvadhammatāya gambhīrattā’’ti. Ettha hi yadipi paṭikkūlākāravasena bhāvanā pavattati. Ye pana dhamme upādāya kabaḷīkārāhārapaññatti, te eva dhammā paṭikkūlā, na paññattīti paṭikkūlākāraggahaṇamukhenapi sabhāvadhammeyeva ārabbha bhāvanāya pavattanato, sabhāvadhammānañca sabhāveneva gambhīrabhāvato na tattha jhānaṃ appetuṃ sakkoti. Gambhīrabhāvato hi purimasaccadvayaṃ duddasaṃ jātanti. Yadi upacārasamādhinā cittaṃ samādhiyati, kathaṃ kammaṭṭhānaṃ ‘‘saññā’’ icceva voharīyatīti āha ‘‘paṭikkūlākāraggahaṇavasena panā’’tiādi.

305. 'තං නිමිත්තං' යනු ඉහත කී අයුරින් නැවත නැවත මෙනෙහි කරන්නාට පිළිකුල් සහගත ස්වභාවයෙන් වැටහෙන, කබලිංකාරාහාරය නම් වූ භාවනා නිමිත්තයි, අරමුණයි. එය උග්ගහ හෝ පටිභාග නිමිත්තක් නොවේ. ඉදින් එහි උග්ගහ නිමිත්තක් උපදී නම්, පටිභාග නිමිත්තක් ද විය යුතුය. එසේ වූ විට අප්පනා මට්ටමට පත් වූ ධ්‍යානයක් ද තිබිය යුතුය, නමුත් එසේ නොවන්නේය. ඒ මන්ද? භාවනාවේ විවිධ ආකාරයන් නිසා ද, ස්වභාව ධර්මයක් වශයෙන් කමටහනෙහි ඇති ගැඹුරු බව නිසා ද වේ. එබැවින් 'කබලිංකාරාහාරයෙහි ස්වභාව ධර්මතාවය නිසා ඇති ගැඹුරු බව' යැයි වදාරන ලදී. මෙහි පිළිකුල් සහගත ආකාරයෙන් භාවනාව පැවතුණ ද, යම් ධර්මතාවන් නිසා 'කබලිංකාරාහාර' යන පැනවීම ඇති වේද, ඒ ධර්මතාවන්ම පිළිකුල් සහගත වෙයි, පැනවීම (ප්‍රඥප්තිය) නොවේ. මෙසේ පිළිකුල් ආකාරයෙන් ග්‍රහණය කිරීමෙන් ද සැබෑ ධර්මතාවන්ම අරමුණු කොට භාවනාව පවතින බැවින් ද, සැබෑ ධර්මතාවන්ගේ ස්වභාවයෙන්ම පවතින ගැඹුරු බව නිසා ද එහි ධ්‍යානයක් උපදවා ගත නොහැක. ගැඹුරු බව නිසාම පෙර කී සත්‍යයන් දෙදෙන (දුක්ඛ, සමුදය) දැකීමට අපහසු විය. ඉදින් උපචාර සමාධියෙන් සිත සමාධිමත් වේ නම්, කෙසේ නම් මේ කමටහන 'සඤ්ඤා' (සංඥාව) යනුවෙන්ම හඳුන්වන්නේ ද යන්නට 'පටික්කූලාකාරග්ගහණවසෙන පන' ආදිය පවසන ලදී.

Idāni imissā bhāvanāya ānisaṃsaṃ dassetuṃ ‘‘imañca panā’’tiādi vuttaṃ. Rasataṇhāyāti madhurādirasavisayāya taṇhāya. Patilīyatīti saṅkucati anekākāraṃ tattha paṭikkūlatāya saṇṭhitattā. Patikuṭatīti apasakkati [Pg.424] na visarati. Pativattatīti nivattati. Kantāranittharaṇatthikoti mahato dubbhikkhakantārassa nittharaṇappayojano. Vigatamadoti mānamadādīnaṃ abhāvena nimmado, madābhāvaggahaṇeneva cassa davamaṇḍanavibhūsanādīnampi abhāvo gahitoyevāti daṭṭhabbaṃ. Kabaḷīkārāhārapariññāmukhenāti vuttanayena paṭikkūlākārato kabaḷīkārāhārassa paricchijja jānanadvārena. Pañcakāmaguṇiko rāgoti anativattanaṭṭhena pañcasu kāmaguṇesu niyutto, tappayojano vā rāgo. Pariññaṃ samatikkamaṃ gacchati. Rasataṇhāya hi sammadeva vigatāya rūpataṇhādayopi vigatā eva honti bhojane mattaññutāya ukkaṃsagamanato. Sati ca visayisamatikkame visayo samatikkanto eva hotīti āha ‘‘so pañcakāmaguṇapariññāmukhena rūpakkhandhaṃ parijānātī’’ti. Rūpāyatanādīsu hi pariññaṃ gacchantesu tannissayabhūtāni, taggāhakā pasādā ca sukheneva pariññaṃ gacchantīti. Aparipakkādīti ādi-saddena āsayanidhānānampi saṅgaho daṭṭhabbo. Tattha aparipakkaṃ tāva udariyameva. Āsayaggahaṇena pittasemhapubbalohitānaṃ, paripakkaggahaṇena karīsamuttānaṃ, phalaggahaṇena kesādīnaṃ sabbesaṃ pariggaho siddho hotīti āha ‘‘kāyagatāsatibhāvanāpi pāripūriṃ gacchatī’’ti. Asubhasaññāyāti asubhabhāvanāya, aviññāṇakaasubhabhāvanānuyogassāti attho. Anulomapaṭipadaṃ paṭipanno hoti paṭikkūlākāraggahaṇena kāyassa asuciduggandhajegucchabhāvasallakkhaṇato. Imaṃ pana paṭipattinti imaṃ āhāre paṭikkūlasaññābhāvanaṃ. Amatapariyosānatanti nibbānaniṭṭhitaṃ āhāre paṭikkūlasaññābhāvanāsaṅkhātaṃ upacārajjhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nibbānādhigamanti attho.

දැන් මෙම භාවනාවෙහි අනිශංස පෙන්වීමට 'ඉමං ච පන' ආදිය පවසන ලදී. 'රසතණ්හාය' යනු මධුර ආදී රස අරමුණු කොට ඇති තණ්හාවෙනි. 'පටිලීයකති' යනු නොයෙක් අකාරයෙන් එහි පිළිකුල් බව මනාව පිහිටි බැවින් පසුබට වීමයි. 'පටිකුටති' යනු ඉවත් වීමයි, නොපැතිරීමයි. 'පටිවත්තති' යනු ආපසු හැරීමයි. 'කන්තාරනිත්ථරණත්ථිකෝ' යනු මහත් වූ දුර්භික්ෂ කාන්තාරයකින් එතෙර වීමේ ප්‍රයෝජනය ඇති තැනැත්තා වැන්නකි. 'විගතමදෝ' යනු මාන මද ආදිය නැති බැවින් මත්වීමෙන් තොර වූ තැනැත්තායි. මත්වීමක් නැති බව ගැනීමේදීම මොහුගේ කෙළිසෙල්ලම්, සැරසීම් හා අලංකාර කිරීම් ආදියෙහි ද නැති බව ගන්නා ලදැයි දත යුතුය. 'කබලිංකාරාහාරපරිඤ්ඤාමුඛේන' යනු කියන ලද පරිදි පිළිකුල් ස්වභාවයෙන් යුතුව කබලිංකාරාහාරය පිරිසිඳ දැනීමේ ද්වාරයෙනි. 'පංචකාමගුණිකෝ රාගෝ' යනු නොඉක්මවන අර්ථයෙන් පංචකාම ගුණයන්හි යෙදුණු, නැතහොත් එය ප්‍රයෝජනය කොට ඇති රාගයයි. එය පිරිසිඳ දැනීමෙන් ඉක්මවා යෑමට පත් වෙයි. රස තණ්හාව මනාව ප්‍රහීණ වූ කල්හි, භෝජනයෙහි මාත්‍රඥතාව උත්කර්ෂයට පත්වන බැවින් රූප තණ්හා ආදිය ද ප්‍රහීණ වූවාම වෙයි. අරමුණු ගන්නා වූ රාගය (විෂයී) ඉක්මවා ගිය කල්හි, අරමුණ වූ කාම ගුණය (විෂය) ද ඉක්මවන ලද්දක්ම වන බැවින් 'ඔහු පංචකාම ගුණ පිරිසිඳ දැනීමෙන් රූපක්ඛන්ධය පිරිසිඳ දනියි' යැයි පවසන ලදී. රූප ආයතන ආදිය පිරිසිඳ දැනීමට පත් වන විට, ඒවා ඇසුරු කළා වූ ද ඒවා ග්‍රහණය කරන්නා වූ ද ප්‍රසාද රූපයෝ පහසුවෙන්ම පිරිසිඳ දැනීමට පත් වෙති. 'අපරිපක්කාදී' යන මෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් ආශය හා නිධාන ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. එහි 'අපරිපක්ක' යනු උදරයෙහි වූ අහර (උදරිය) මය. ආශය යනුවෙන් ගැනීමෙන් පිත, සෙම, සැරව හා ලේ ද, 'පරිපක්ක' (පැසුණු) යනුවෙන් ගැනීමෙන් මල හා මුත්‍රා ද, ඵල යනුවෙන් ගැනීමෙන් කෙස් ආදී සියලු කොටස් ද පිරිසිඳ ගැනීම සිදු වන බැවින් 'කායගතාසති භාවනාව ද සම්පූර්ණත්වයට පත් වේ' යැයි පවසන ලදී. 'අසුභසඤ්ඤායා' යනු අසුභ භාවනාවටයි, විඥානයක් නැති අසුභ භාවනාවෙහි යෙදීම යන අර්ථයයි. පිළිකුල් සහගත ස්වභාවය ගැනීමෙන් ශරීරයෙහි අශුචි වූ, දුර්ගන්ධ වූ හා පිළිකුල් සහගත බව මනාව සලකුණු කරගන්නා බැවින් අනුලෝම ප්‍රතිපදාවට පිළිපන්නෙක් වෙයි. 'ඉමං පන පටිපත්තිං' යනු මෙම ආහාරයේ පිළිකුල් සංඥා භාවනාවයි. 'අමතපරියෝසානතං' යනු නිවන කෙළවර කොට ඇති බවයි, එනම් ආහාරයේ පිළිකුල් සංඥා භාවනාව නම් වූ උපචාර ධ්‍යානය පාදක කොට ගෙන විදර්ශනාව වඩා නිවන් අවබෝධ කරගැනීම යන අර්ථයයි.

Āhārepaṭikkūlabhāvanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ආහාරයේ පිළිකුල් භාවනා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Catudhātuvavatthānabhāvanāvaṇṇanā

චතුධාතු ව්‍යවස්ථාන භාවනා වර්ණනාව.

306. ‘‘Ekaṃ vavatthānanti evaṃ uddiṭṭhassa catudhātuvavatthānassa bhāvanāniddeso anuppatto’’ti uddeso nāma niddesattho mudumajjhapaññābāhullato[Pg.425], āgato ca bhāro avassaṃ vahitabboti katvā vuttaṃ. Tattha satipi visayabhedena vavatthānassa bhede vavatthānabhāvasāmaññena pana taṃ abhinnaṃ katvā vuttaṃ ‘‘ekaṃ vavatthāna’’nti, pubbabhāge vā satipi visayabhede atthasiddhiyaṃ tassa ekavisayatāvāti ‘‘ekaṃ vavatthāna’’nti vuttaṃ. Yathā hi dvattiṃsākāre kammaṃ karontassa yogino yadipi pubbabhāge visuṃ visuṃ koṭṭhāsesu manasikāro pavattati, aparabhāge pana ekasmiṃ khaṇe ekasmiṃyeva koṭṭhāse atthasiddhi hoti, na sabbesu, evamidhāpīti. Tattha siyā – yathā paṭikkūlabhāvasāmaññena dvattiṃsākārakammaṭṭhāne abhedato manasikāro pavattati, evaṃ idha dhātubhāvasāmaññena abhedato manasikāro pavattatīti ‘‘ekaṃ vavatthāna’’nti vuttanti? Nayidamevaṃ. Tattha hi paṇṇattisamatikkamato paṭṭhāya paṭikkūlavaseneva sabbattha manasikāro pavattetabbo, idha pana sabhāvasarasalakkhaṇato dhātuyo manasi kātabbā, na dhātubhāvasāmaññato. Tenevāha ‘‘sabhāvūpalakkhaṇavasena sanniṭṭhāna’’nti. Kiṃ vā etena papañcena, aññehi ekūnacattālīsāya kammaṭṭhānehi asaṃsaṭṭhaṃ catudhātuvavatthānaṃ nāma ekaṃ kammaṭṭhānanti dassetuṃ ‘‘ekaṃ vavatthāna’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Catudhātuvavatthānassa bhāvanāniddeso’’ti kasmā vuttaṃ, nanu catudhātuvavatthānaṃ bhāvanāva? Saccaṃ bhāvanāva, sakiṃ pavattaṃ pana vavatthānaṃ, tassa bahulīkāro bhāvanāti vacanabhedena vuttaṃ. Kathaṃ pana bhāvanā niddisīyati tassā vacīgocarātikkantabhāvatoti? Nāyaṃ doso bhāvanatthe bhāvanāvohārato. Bhāvanattho hi kammaṭṭhānapariggaho idha ‘‘bhāvanā’’ti adhippeto.

306. සතර ධාතු ව්‍යවස්ථානයෙහි (ධාතූන් වෙන් කොට හඳුනා ගැනීමේ) භාවනා නිර්දේශය, 'එක් ව්‍යවස්ථානයක්' යනුවෙන් කෙටියෙන් හඳුන්වා දුන් ආකාරයටම දැන් එළඹ තිබේ. මෙහි 'උද්දේශය' යනු නිර්දේශය හෙවත් විස්තරාත්මක පැහැදිලි කිරීම සඳහා වූ ප්‍රස්තාවනාවයි. මෘදු හෝ මධ්‍යම ප්‍රඥාව ඇති පුද්ගලයන් බහුල බැවින්, ඔවුන්ගේ ප්‍රයෝජනය තකා මෙම භාරදූර කර්තව්‍යය අනිවාර්යයෙන්ම විස්තර කළ යුතු බව සලකා මෙසේ වදාරන ලදී. එහි අරමුණු (ධාතූන්) කිහිපයක් තිබුණද, 'ව්‍යවස්ථානය' හෙවත් තීරණය කොට තක්සේරු කිරීමේ පොදු ලක්ෂණය පවතින බැවින් එය බෙදීමක් රහිතව 'එක් ව්‍යවස්ථානයක්' යැයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතහොත්, භාවනාවේ මුල් අවධියේදී අරමුණු වෙනස් වුවද, භාවනා කෘත්‍යය සිද්ධ වන අවස්ථාවේදී (ඵලදායී අවස්ථාවේදී) එය එක් අරමුණක පවතින බැවින් 'එක් ව්‍යවස්ථානයක්' යැයි කියනු ලැබේ. උදාහරණයක් ලෙස, තිස් දෙකක් වූ කුණප කොටස් මෙනෙහි කරන යෝගියෙකුට මුල් අවධියේදී එක් එක් කොටස් කෙරෙහි වෙන වෙනම මෙනෙහි කිරීම සිදු වුවද, පසුව එක් මොහොතකදී එක් කොටසකදීම භාවනා කෘත්‍යය සාර්ථක වේ; සියලු කොටස්හි එකවර සාර්ථක නොවේ. මෙම භාවනාව සම්බන්ධයෙන්ද එසේම බව දත යුතුය. එහිදී යමෙකු මෙසේ සිතිය හැකිය - 'පිළිකුල් සහගත බව මෙනෙහි කිරීමේදී ධාතු ලක්ෂණයන්ගේ සමානත්වය මත භේදයකින් තොරව මෙනෙහි කිරීම සිදුවන්නාක් මෙන්, මෙහිදීද ධාතු ස්වභාවයේ සමානත්වය මත පදනම්ව එක් ව්‍යවස්ථානයක් යැයි කියන්නේද?' එය එසේ නොවේ. තිස් දෙකක් වූ කුණප කොටස් මෙනෙහි කිරීමේදී ප්‍රඥප්තිය ඉක්මවා පිළිකුල් සහගත බවම සියලු තැන්හි මෙනෙහි කළ යුතුය. නමුත් මෙහිදී සතර ධාතූන්ගේ ඒ ඒ ස්වභාව ලක්ෂණ (තද බව ආදිය) මෙනෙහි කළ යුතු මිස ධාතු යන පොදු බව මෙනෙහි කළ යුතු නොවේ. එබැවින් 'ස්වභාව උපලක්ෂණ වශයෙන් තීරණය කිරීම' යැයි වදාරන ලදී. එසේත් නැතහොත්, මෙතරම් දීර්ඝ විස්තර කිරීම් කුමකටද? සෙසු තිස් නවයක් වූ කර්මස්ථානයන් හා මිශ්‍ර නොවන, 'සතර ධාතු ව්‍යවස්ථානය' නමින් හැඳින්වෙන එක් කර්මස්ථානයක් බව දැක්වීමට 'එක් ව්‍යවස්ථානයක්' යැයි පවසන ලද බව දත යුතුය. 'සතර ධාතු ව්‍යවස්ථානය පිළිබඳ භාවනා නිර්දේශය' යැයි පැවසුවේ මන්ද? සතර ධාතු ව්‍යවස්ථානය යනුම භාවනාවක් නොවේද? සත්‍යයකි, එය භාවනාවකි. එහෙත් එක් වරක් සිදු කරන තීරණය ව්‍යවස්ථානය වන අතර, එය නැවත නැවත බහුලව ප්‍රගුණ කිරීම භාවනාව වේ. වචනවල වෙනස දැක්වීමට එසේ පවසන ලදී. භාවනාව වචනයෙන් විස්තර කරන්නේ කෙසේද? එය වචනයෙන් විස්තර කළ හැකි සීමාව ඉක්මවා පවතින බැවිනි. එය වරදක් නොවේ; භාවනාව යන අර්ථය ලැබෙන බැවින් එසේ ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. මෙහිදී 'භාවනාව' යනුවෙන් අදහස් කළේ කර්මස්ථානය හඳුනා ගැනීම හෙවත් වටහා ගැනීමයි.

Sabhāvūpalakkhaṇavasenāti kakkhaḷattādikassa salakkhaṇassa upadhāraṇavasena. Idaṃ hi kammaṭṭhānaṃ pathavīkasiṇādikammaṭṭhānaṃ viya na paṇṇattimattasallakkhaṇavasena, nīlakasiṇādikammaṭṭhānaṃ viya na nīlādivaṇṇasallakkhaṇavasena, nāpi vipassanākammaṭṭhānaṃ viya saṅkhārānaṃ aniccatādisāmaññalakkhaṇasallakkhaṇavasena pavattati, atha kho pathavīādīnaṃ sabhāvasallakkhaṇavasena pavattati. Tena vuttaṃ ‘‘sabhāvūpalakkhaṇavasenā’’ti, kakkhaḷattādikassa salakkhaṇassa upadhāraṇavasenāti attho. Sanniṭṭhānanti ñāṇavinicchayo veditabbo, na yevāpanakavinicchayo, nāpi vitakkādivinicchayo[Pg.426]. Dhātumanasikāroti dhātūsu manasikāro, catasso dhātuyo ārabbha bhāvanāmanasikāroti attho. Kātabbato kammaṃ, yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato ṭhānañcāti kammaṭṭhānaṃ, catunnaṃ mahābhūtānaṃ sabhāvasallakkhaṇavasena pavattaṃ yogakammaṃ. Tenāha ‘‘dhātumanasikāro, dhātukammaṭṭhānaṃ, catudhātuvavatthānanti atthato eka’’nti. Tayidaṃ catudhātuvavatthānaṃ. ‘‘Dvidhā āgata’’nti kasmā vuttaṃ, nanu dhātuvibhaṅge nātisaṅkhepavitthāravasena āgataṃ, tasmā ‘‘tidhā āgata’’nti vattabbanti? Na, tatthāpi ajjhattikānaṃ dhātūnaṃ pabhedato anavasesapariyādānassa katattā, bāhirānañca dhātūnaṃ pariggahitattā. Atha vā dvidhā āgatanti ettha dvidhāva āgatanti na evaṃ niyamo gahetabbo, atha kho dvidhā āgatamevāti, tena tatiyassāpi pakārassa saṅgaho siddho hoti. So ca nātisaṅkhepavitthāranayo ‘‘saṅkhepato ca vitthārato cā’’ti ettha āvuttivasena, ca-saddeneva vā saṅgahoti daṭṭhabbo. Atha vā yo nātisaṅkhepavitthāranayena atisaṅkhepapaṭikkhepamukhena labbhamāno vitthārabhāgo, taṃ vitthāranayantogadhameva katvā vuttaṃ ‘‘dvidhā āgata’’nti. Evañca katvā ‘‘nātitikkhapaññassa dhātukammaṭṭhānikassa vasena vitthārato āgata’’nti idañca vacanaṃ samatthitaṃ hoti. ‘‘Mahāsatipaṭṭhāne’’ti ca idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, satipaṭṭhāna(dī. ni. 2.378 ādayo; ma. ni. 3.111 ādayo) kāyagatāsatisuttādīsupi (ma. ni. 3.153 ādayo) tatheva āgatattā. Rāhulovādeti mahārāhulovāde (ma. ni. 2.113 ādayo). Dhātuvibhaṅgeti dhātuvibhaṅgasutte (ma. ni. 3.342 ādayo), abhidhamme dhātuvibhaṅge (vibha. 172 ādayo) ca.

'ස්වභාව උපලක්ෂණ වශයෙන්' යනු තද ගතිය ආදී වූ ස්වකීය ලක්ෂණයන් ධාරණය කර ගැනීමේ වශයෙනි. මෙම කර්මස්ථානය පඨවි කසිණය ආදිය මෙන් ප්‍රඥප්ති මාත්‍රයක් හඳුනා ගැනීමක් නොවේ. නීල කසිණය මෙන් නිල් පැහැය ආදී වර්ණ හඳුනා ගැනීමක්ද නොවේ. විදර්ශනා කර්මස්ථානය මෙන් සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍යතාදී සාමාන්‍ය ලක්ෂණයන් හඳුනා ගැනීමක්ද නොවේ. එහෙත් මෙහි පඨවි ආදී ධාතූන්ගේ සැබෑ ස්වභාව ලක්ෂණයන් හඳුනා ගැනීම සිදුවේ. එබැවින් 'ස්වභාව උපලක්ෂණ වශයෙන්' යැයි වදාරන ලදී. 'සන්නිට්ඨාන' යනු ඥානයෙන් සිදුවන තීරණයයි; එය හුදු චෛතසික තීරණයක් හෝ විතර්ක ආදියෙන් කරන විනිශ්චයක් නොවේ. 'ධාතු මනසිකාරය' යනු ධාතූන් කෙරෙහි පවත්වන මෙනෙහි කිරීමයි; එනම් සතර ධාතූන් අරමුණු කොට පවත්වන භාවනාමය මෙනෙහි කිරීමයි. පුහුණු කළ යුතු බැවින් 'කර්ම' වන අතර, යෝගාවචරයාට විශේෂ සැපයක් ලබාදීමට හේතු වන බැවින් 'ස්ථාන' නම් වේ; මෙසේ එය 'කර්මස්ථාන' නම් වේ. සතර මහා භූතයන්ගේ ස්වභාව ලක්ෂණ හඳුනා ගැනීම් වශයෙන් පවත්වන යෝග කර්මය මෙයින් අදහස් වේ. එබැවින් 'ධාතු මනසිකාරය, ධාතු කර්මස්ථානය, සතර ධාතු ව්‍යවස්ථානය යන මේවා අර්ථය අතින් එකක්ම වේ' යැයි පවසන ලදී. මෙම සතර ධාතු ව්‍යවස්ථානය 'දෙවැදෑරුම් ලෙස පැමිණ ඇත' යැයි පැවසුවේ මන්ද? ධාතු විභංගයෙහි සංක්ෂිප්ත හෝ ඉතා විස්තරාත්මක නොවන මධ්‍යම ක්‍රමයකින්ද මෙය පැමිණ නැද්ද? එසේ නම් 'තෙවැදෑරුම් ලෙස පැමිණ ඇත' යැයි කිව යුතු නොවේද? නැත, එහිදීද ආධ්‍යාත්මික ධාතූන් විවිධ කොටස් වශයෙන් සම්පූර්ණයෙන් ගෙන ඇති බැවින් සහ බාහිර ධාතූන්ද ඇතුළත් කර ඇති බැවින් එය විස්තරාත්මක ක්‍රමයටම අයත් වේ. එසේත් නැතහොත් 'දෙවැදෑරුම් ලෙස' යන තැන 'දෙයාකාරයකින් පමණි' යනුවෙන් නියමයක් නොගත යුතුය; ක්‍රම දෙකක් ප්‍රමුඛව එන බව පමණක් ගත යුතුය. එවිට තෙවන ක්‍රමයද මීට ඇතුළත් වේ. 'සංක්ෂිප්තව සහ විස්තරාත්මකව' යන පාඨයෙහි, නැවත නැවත පැවසීමේ ක්‍රමය අනුව හෝ 'ච' ශබ්දය මගින් හෝ එම තෙවන ක්‍රමයද සංග්‍රහ වී ඇති බව දත යුතුය. එසේත් නැතහොත්, ඉතා සංක්ෂිප්ත ක්‍රමය බැහැර කරමින් ලැබෙන යම් විස්තරාත්මක අංශයක් ඇද්ද, එය විස්තරාත්මක ක්‍රමය තුළටම ඇතුළත් කොට 'දෙවැදෑරුම්' යැයි පවසන ලදී. මෙසේ සැලකීමෙන් 'මහත් ප්‍රඥාවක් නැති, ධාතු කර්මස්ථානය වඩන පුද්ගලයා උදෙසා විස්තරාත්මකව වදාරන ලදී' යන වචනයද අර්ථවත් වේ. 'මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍රය' යනු උදාහරණයක් පමණක් බව දත යුතුය; සතිපට්ඨාන සූත්‍රය, කායගතාසති සූත්‍රය ආදියෙහිද එලෙසම මෙම දේශනාව එන බැවිනි. 'රාහුලෝවාද' යනු මහාරාහුලෝවාද සූත්‍රයයි. 'ධාතු විභංග' යනු ධාතු විභංග සූත්‍රය මෙන්ම අභිධර්මයේ එන ධාතු විභංගයද වේ.

Kāmaṃ mahāsatipaṭṭhāne atthena upamaṃ parivāretvā desanā āgatā, upamā ca nāma yāvadeva upameyyatthavibhāvanatthāti upamaṃ tāva dassetvā upameyyatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘seyyathāpī’’tiādinā pāḷi ānītā. Kasmā panettha dhātuvasena, tatthapi catumahābhūtavasena kammaṭṭhānaniddeso katoti? Sattasuññatāsandassanatthaṃ, ettha dhātuvasena, tatthāpi oḷārikabhāvena supākaṭatāya, ekaccaveneyyajanacaritānukulatāya ca mahābhūtavasena kammaṭṭhānaniddeso katoti veditabbo. Tattha pathavīdhātūtiādīsu dhātuttho nāma sabhāvattho, sabhāvattho [Pg.427] nāma suññatattho, suññatattho nāma nissattattho. Evaṃ sabhāvasuññatanissattatthena pathavīyeva dhātu pathavīdhātu. Āpodhātuādīsupi eseva nayo. Pathavīdhātūti sahajarūpadhammānaṃ patiṭṭhā dhātu, tathā āpodhātūti ābandhanadhātu, tejodhātūti paripācanadhātu, vāyodhātūti vitthambhanadhātūti evamettha samāso, bhāvattho ca veditabbo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana parato āgamissati.

මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි අර්ථය උපමාවකින් පිරිවර කොට දේශනාව පැමිණ ඇත. උපමාව යනු උපමේය වූ අර්ථය පැහැදිලි කිරීම පිණිසම වන බැවින්, ප්‍රථමයෙන් උපමාව දක්වා පසුව උපමේය අර්ථය විස්තර කිරීම සඳහා "සෙය්‍යථාපි" යනාදී වශයෙන් පාළිය ගෙනෙන ලදී. මෙහිදී ධාතු වශයෙන් ද, එහිදීත් සතර මහා භූතයන් වශයෙන් කර්මස්ථාන නිර්දේශය කළේ මන්ද? සත්ව ශුන්‍යතාව ප්‍රකට කරනු පිණිසත්, මෙහි ධාතු වශයෙන් ද, එහිදීත් රළු බව නිසා ඉතා ප්‍රකට බැවිනුත්, ඇතැම් වෛනෙය ජනයාගේ චරිතයන්ට අනුකූල වන බැවිනුත් සතර මහා භූතයන් වශයෙන් කර්මස්ථාන නිර්දේශය කළ බව දත යුතුය. එහි 'පඨවිධාතු' යනාදියේ 'ධාතු' යන්නෙහි අර්ථය නම් ස්වභාව අර්ථයයි. ස්වභාව අර්ථය නම් ශුන්‍යතා අර්ථයයි. ශුන්‍යතා අර්ථය නම් නිස්සත්ව (සත්වයෙකු නොවන) අර්ථයයි. මෙලෙස ස්වභාව වූ ද, ශුන්‍ය වූ ද, නිස්සත්ව වූ ද අර්ථයෙන් පඨවි ම ධාතුවක් වන බැවින් 'පඨවිධාතු' නම් වේ. ආපෝධාතු ආදියේ ද මේ ක්‍රමයම වේ. පඨවිධාතුව යනු සහජාත රූප ධර්මයන්ට පිහිටක් වන ධාතුවයි. එසේම ආපෝධාතුව යනු බැඳ තබන ධාතුවයි. තේජෝධාතුව යනු පැසවන ධාතුවයි. වායෝධාතුව යනු දරා සිටින (විත්ථම්භන) ධාතුවයි. මෙලෙස මෙහි සමාසය ද අභිප්‍රාය අර්ථය ද දත යුතුය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි, විස්තරය මතුපිටදී පැමිණෙන්නේය.

Evaṃ tikkhapaññassātiādīsu evanti yathādassitaṃ pāḷiṃ paccāmasati. Nātitikkhapaññassa vitthāradesanāti katvā āha ‘‘tikkhapaññassā’’ti. Yathā vatthayugaṃ arahatīti vatthayugiko, evaṃ dhātukammaṭṭhānaṃ arahati, dhātukammaṭṭhānapayojanoti vā dhātukammaṭṭhāniko, tassa dhātukammaṭṭhānikassa.

"ඒවං තික්ඛපඤ්ඤස්ස" යනාදී තන්හි "ඒවං" යන පදයෙන් කලින් දක්වන ලද පාළිය නැවත පරාමර්ශනය කරයි. ඉතා තියුණු ප්‍රඥාවක් නැත්තා හට විස්තර දේශනාව අවශ්‍ය වන බැවින්, තියුණු ප්‍රඥාවන්තයා උදෙසා "තික්ඛපඤ්ඤස්ස" යැයි වදාළ සේක. වස්ත්‍ර යුගලක් ලැබීමට සුදුස්සා "වත්ථයුගික" වන්නා සේ, ධාතු කර්මස්ථානයට සුදුසු වූ හෝ ධාතු කර්මස්ථානය ප්‍රයෝජනය කොට ඇති තැනැත්තා "ධාතුකම්මට්ඨානික" නම් වේ. ඒ ධාතු කර්මස්ථානයෙහි නියුතු පුද්ගලයාට (යන්න අර්ථයයි).

Chekoti taṃtaṃsamaññāya kusalo, yathājāte sūnasmiṃ naṅguṭṭhakhuravisāṇādivante aṭṭhimaṃsādiavayavasamudāye avibhatte gāvīsamaññā, na vibhatte, vibhatte pana aṭṭhimaṃsādiavayavasamaññāti jānanako. Goghātakoti jīvikatthāya gunnaṃ ghātako. Antevāsīti kammakaraṇavasena tassa samīpavāsī tassa tannissāya jīvanato. Vinivijjhitvāti ekasmiṃ ṭhāne aññaṃ vinivijjhitvā. Mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāteti catunnaṃ mahāpathānaṃ tāya eva vinivijjhanaṭṭhānasaṅkhāte. Yasmā te cattāro mahāpathā catūhi disāhi āgantvā samohitā viya honti, tasmā taṃ ṭhānaṃ catumahāpathānaṃ, tasmiṃ catumahāpathe. Vilīyanti bhijjanti vibhajjantīti bīlā, bhāgā, va-kārassa ba-kāraṃ, i-kārassa ca ī-kāraṃ katvā. Tameva hi bhāgatthaṃ dassetuṃ ‘‘koṭṭhāsaṃ katvā’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi ṭhita-saddo ‘‘ṭhito vā’’tiādīsu (a. ni. 5.28) viya ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamaṅgitāya, gatinivattiatthatāya vā ṭhā-saddassa aññattha ṭhapetvā gamanaṃ sesairiyāpathasamaṅgitāya bodhako, idha pana yathā tathā rūpakāyassa pavattiākārabodhako adhippetoti āha ‘‘catunnaṃ iriyāpathānaṃ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathāṭhita’’nti[Pg.428]. Tattha ākārenāti ṭhānādinā rūpakāyassa pavattiākārena. Ṭhānādayo hi iriyāsaṅkhātāya kāyikakiriyāya pavattiṭṭhānatāya ‘‘iriyāpathā’’ti vuccanti. Yathāṭhitanti yathāpavattaṃ. Yathāvuttaṭṭhānamevettha paṇidhānanti adhippetanti āha ‘‘yathāṭhitattāva yathāpaṇihita’’nti. Ṭhitanti vā kāyassa ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. Paṇihitanti tadaññairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. Ṭhitanti vā kāyasaṅkhātānaṃ rūpadhammānaṃ tasmiṃ tasmiṃ khaṇe sakiccavasena avaṭṭhānaparidīpanaṃ. Paṇihitanti paccayakiccavasena tehi tehi paccayehi pakārato nihitaṃ paṇihitanti evamettha attho veditabbo. Dhātusoti dhātuṃ dhātuṃ pathavīādidhātuṃ visuṃ visuṃ katvā. Paccavekkhatīti pati pati avekkhati ñāṇacakkhunā vinibbhujitvā passati.

"ඡෙකෝ" යනු ඒ ඒ නාමයන්හි දක්ෂ වූ තැනැත්තායි. ගවයා උපන් සැබෑ ස්වරූපයෙන් ම සිටින කල්හි බෙල්ල, වලිගය, කුර, අං ආදිය සහිත ඇට මස් ආදී අවයව සමූහය වෙන් නොකළ තාක් 'ගවයා' යන සංඥාව පවතී. එහෙත් වෙන් කළ පසු 'ගවයා' යන සංඥාව නැත. වෙන් කළ කල්හි ඇට, මස් ආදී අවයව යන සංඥාව පමණක් පවතින බව දන්නා තැනැත්තා දක්ෂයායි. "ගෝඝාතකෝ" යනු ජීවිකාව සඳහා ගවයන් මරන්නායි. "අන්තේවාසී" යනු කටයුතු කිරීමේදී ඔහු සමීපයෙහි වසන, ඔහු නිසා ජීවත් වන ගෝලයායි. "විනිවිජ්ඣිත්වා" යනු එක් තැනක සිට අනෙක් තැනකට විනිවිද යන සේ වෙන් කිරීමයි. "මහාපථානං වෙමජ්ඣට්ඨානසංඛාතේ" යනු සතර මහා මාර්ගයන්ගේ මධ්‍යස්ථානයෙහි යන්නයි. ඒ මහා මාර්ග සතර දිශා සතරකින් පැමිණ එකට හමු වන්නාක් මෙන් වන බැවින් එම ස්ථානය "සතර මංසන්ධිය" නම් වේ. එම සතර මංසන්ධියෙහි (බෙදනු ලබයි). "බීලා" යනු විභජනය වන කොටස්වලට නමකි. එහි 'ව' කාරයට 'බ' කාරය ද 'ඉ' කාරයට 'ඊ' කාරය ද ආදේශ වී 'බීලා' ලෙස සෑදී ඇත. එම කොටස් යන අර්ථයම දැක්වීමට "කොට්ඨාසං කත්වා" (කොටස් කොට) යැයි වදාරන ලදී. "ඨිත" යන ශබ්දය "ඨිතෝ වා" යනාදී තැන්හි මෙන් සිටගෙන සිටීම යන ඉරියව්ව හෝ ගමන නැවැත්වීම යන අර්ථයෙන් ගමන හැර සෙසු ඉරියව්වන්හි යෙදීම හෝ හඟවයි. එහෙත් මෙහිදී රූප කය පවතින යම් කිසි ආකාරයක් හැඟවීම අභිප්‍රාය බැවින් "සතර ඉරියව්වෙන් යම් කිසි ආකාරයකින් සිටින බැවින් යථාඨිතං" යැයි වදාළ සේක. එහි 'ආකාරයෙන්' යනු සිටීම ආදී රූප කය පවතින ආකාරයෙනි. සිටීම ආදී ලක්ෂණ ඉරියව් යනුවෙන් හැඳින්වෙන කායික ක්‍රියාවන් පවතින ස්ථාන වන බැවින් "ඉරියව්" යැයි කියනු ලැබේ. "යථාඨිතං" යනු පවතින ආකාරයයි. මෙහි "පණිධාන" යන්නෙන් අදහස් කළේ ද ඉහත කී සිටීම ආදී ආකාරයම බව දැක්වීමට "යථාඨිතත්තාව යථාපණිහිතං" යැයි වදාළහ. නැතහොත් "ඨිතං" යනු කය සිටීම යන ඉරියව්ව හා යෙදීම දැක්වීමයි, "පණිහිතං" යනු ඉන් බැහැර අනෙක් ඉරියව්වන් හා යෙදීම දැක්වීමයි. එසේත් නැතහොත් "ඨිතං" යනු කාය යනුවෙන් හැඳින්වෙන රූප ධර්මයන් ඒ ඒ ක්ෂණයෙහි ස්වකීය කෘත්‍යය වශයෙන් පැවතීමයි. "පණිහිතං" යනු ප්‍රත්‍යයන්ගේ කෘත්‍යය වශයෙන් ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන් විසින් මනාව පිහිටුවන ලද යන අර්ථයයි. මෙලෙස මෙහි අර්ථය දත යුතුය. "ධාතුසෝ" යනු පඨවි ආදී ඒ ඒ ධාතූන් වෙන් වෙන් වශයෙන් ගෙන යන්නයි. "පච්චවෙක්ඛති" යනු ඥාන චක්ෂුසින් වෙන් වෙන්ව බෙදා නුවණින් විමසයි.

Yathā chekotiādinā pāḷiyā saddatthavivaraṇavasena vuttamevatthaṃ idāni bhāvatthavibhāvanavasena dassetuṃ ‘‘yathā goghātakassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha posentassāti maṃsūpacayaparibrūhanāya kuṇḍakabhattakappāsaṭṭhiādīhi saṃvaḍḍhentassa. Vadhitaṃ matanti hiṃsitaṃ hutvā mataṃ. Matanti ca matamattaṃ. Tenevāha ‘‘tāvadevā’’ti. Gāvīti saññā na antaradhāyati yāni aṅgapaccaṅgāni upādāya gāvīsamaññā, matamattāyapi gāviyā tesaṃ sannivesassa avinaṭṭhattā. Bilāsoti bilaṃ bilaṃ katvā. Vibhajitvāti aṭṭhisaṅghātato maṃsaṃ vivecetvā, tato vā vivecitaṃ maṃsaṃ bhāgaso katvā. Tenevāha ‘‘maṃsasaññā pavattatī’’ti. Pabbajitassapi apariggahitakammaṭṭhānassa. Ghanavinibbhoganti santatisamūhakiccaghanānaṃ vinibbhujanaṃ vivecanaṃ. Dhātuso paccavekkhatoti yathāvuttaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā dhātuso paccavekkhantassa. Sattasaññāti attānudiṭṭhivasena pavattā sattasaññāti vadanti, vohāravasena pavattasattasaññāyapi tadā antaradhānaṃ yuttameva yāthāvato ghanavinibbhogassa sampādanato. Evaṃ hi sati yathāvuttaopammatthena opameyyattho aññadatthu saṃsandati sameti. Tenevāha ‘‘dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhatī’’ti.

"යථා ඡෙකෝ" යනාදී පාළියෙන් ශබ්ද අර්ථ විවරණය කළ අතර, දැන් එහි අභිප්‍රාය අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට "යථා ගෝඝාතකස්ස" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "පෝසෙන්තස්ස" යනු මස් වැඩීම පිණිස කුඩු, බත්, කපු ඇට ආදියෙන් පෝෂණය කරන්නාට යන්නයි. "වධිතං මතං" යනු මරණ ලද්දක් වීමයි. "මතං" යනු මළ විගසමය. එබැවින් "තාවදේව" (එකෙණෙහිම) යැයි වදාළහ. ගවයාගේ අවයවයන් යම් ආකාරයකට පිහිටා තිබුණේ ද, මළ විගසත් එම අවයව පිහිටීම විනාශ නොවී පවතින බැවින් "ගවයා" යන සංඥාව එකවරම අතුරුදහන් නොවේ. "බිලාසෝ" යනු කොටස් වශයෙන් කිරීමයි. "විභජිත්වා" යනු ඇට සමූහයෙන් මස් වෙන් කොට හෝ එසේ වෙන් කළ මස් කොටස් කිරීමයි. එබැවින් "මස් යන සංඥාව පවතී" යැයි වදාළහ. කර්මස්ථානයක් අල්වා නොගත් පැවිද්දාට වුව ද (සත්ව සංඥාව පවතී). "ඝනවිනිබ්භෝගං" යනු සන්තති, සමූහ, කෘත්‍ය යන ඝනත්වයන් වෙන් කිරීමයි. "ධාතුසෝ පච්චවෙක්ඛතෝ" යනු කී පරිදි ඝනත්වය වෙන් කොට ධාතු වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාටයි. "සත්තසඤ්ඤා" යනු ආත්ම දෘෂ්ටිය නිසා පවතින සත්ව සංඥාව යැයි කියති. ව්‍යවහාර වශයෙන් පවතින සත්ව සංඥාව ද එකල අතුරුදහන් වීම සුදුසුමය, මන්දයත් නිවැරදි ලෙස ඝනත්වය වෙන් කිරීම සිදු වන බැවිනි. මෙලෙස වූ කල්හි ඉහත කී උපමාව සමඟ උපමේය අර්ථය මනාව ගැලපේ. එබැවින් "ධාතු වශයෙන්ම සිත පිහිටයි" යැයි වදාළ සේක.

307. Evaṃ dhātukammaṭṭhānassa saṅkhepato āgataṭṭhānaṃ dassetvā idāni vitthārato āgataṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘mahāhatthipadūpame panā’’tiādi [Pg.429] vuttaṃ. Evanti iminā rāhulovāda- (ma. ni. 2.113 ādayo) dhātuvibhaṅgesu (ma. ni. 3.342 ādayo; vibha. 172 ādayo) dhātukammaṭṭhānassa vitthārato āgamanameva upasaṃharati, na sabbaṃ desanānayaṃ aññathāpi tattha desanānayassa āgatattā.

307. මෙලෙස ධාතු කර්මස්ථානය සංක්ෂේපයෙන් පැමිණි ආකාරය දක්වා, දැන් විස්තර වශයෙන් පැමිණි ආකාරය දැක්වීමට "මහාහත්ථිපදූපමේ පන" යනාදිය වදාරන ලදී. "ඒවං" යන මෙයින් රාහුලෝවාද, ධාතුවිභංග ආදියේ ධාතු කර්මස්ථානය විස්තර වශයෙන් පැමිණෙන බව දක්වයි. එහි දේශනා ක්‍රමය වෙනස් ලෙස ද පැමිණෙන බැවින් සියලු දේශනා ක්‍රම මෙහි ඇතුළත් නොවේ.

Tatrāti tasmiṃ yathādassite mahāhatthipadūpamapāṭhe. Ajjhattikāti sattasantānapariyāpannā. Ajjhattaṃ paccattanti padadvayenāpi taṃtaṃpāṭipuggalikadhammo vuccatīti āha ‘‘ubhayampi niyakassa adhivacana’’nti. Sasantatipariyāpannatāya pana attani gahetabbabhāvūpagamanavasena attānaṃ adhikicca pavattaṃ ajjhattaṃ. Taṃtaṃsantatipariyāpannatāya paccattaṃ. Tenevāha ‘‘attani pavattattā ajjhattaṃ, attānaṃ paṭicca paṭicca pavattattā paccatta’’nti. Kakkhaḷanti kathinaṃ. Yasmā taṃ thaddhabhāvena sahajātānaṃ patiṭṭhā hoti, tasmā ‘‘thaddha’’nti vuttaṃ. Kharigatanti kharīsu kharasabhāvesu gataṃ tappariyāpannaṃ, kharasabhāvamevāti attho. Yasmā pana kharasabhāvaṃ pharusākārena upaṭṭhānato pharusākāraṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘pharusa’’nti. Tenāha ‘‘dutiyaṃ ākāravacana’’nti. Upādinnaṃ nāma sarīraṭṭhakaṃ. Taṃ pana kammasamuṭṭhānataṃ sandhāya upādinnampi atthi anupādinnampi, taṇhādīhi ādinnagahitaparāmaṭṭhavasena sabbampetaṃ upādinnamevāti dassetuṃ ‘‘upādinnanti daḷhaṃ ādinna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘mama’’nti gahitaṃ ‘‘aha’’nti parāmaṭṭhanti yojanā. Seyyathidanti kathetukamyatāpucchāvācīti āha ‘‘taṃ katamanti ceti attho’’ti. Tatoti pacchā. Tanti taṃ ajjhattikādibhedato dassitaṃ pathavīdhātuṃ. Dassentoti vatthuvibhāgena dassento. Kiñcāpi matthaluṅgaṃ aṭṭhimiñjeneva saṅgahetvā idha pāḷiyaṃ visuṃ na uddhaṭaṃ, paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.4) pana vīsatiyā ākārehi paripuṇṇaṃ katvā dassetuṃ visuṃ gahitanti tampi saṅgaṇhanto thaddhabhāvādhikatāya pathavīdhātukoṭṭhāsesuyeva ‘‘matthaluṅgaṃ pakkhipitvā vīsatiyā ākārehi pathavīdhātu niddiṭṭhāti veditabbā’’ti āha. ‘‘Yaṃ vā panaññampi kiñcī’’ti vā iminā pāḷiyaṃ matthaluṅgassa saṅgaho daṭṭhabbo. Tasmā idha ‘‘yaṃ vā panaññampi kiñcī’’ti idaṃ pubbāparāpekkhaṃ ‘‘matthaluṅgaṃ pakkhipitvā vīsatiyā ākārehi pathavīdhātu niddiṭṭhāti veditabbā, yaṃ vā panaññampi kiñcī’’ti vacanato. Puna yaṃ vā panaññampi kiñcīti avasesesu tīsu koṭṭhāsesūti [Pg.430] yojetabbaṃ. Tīsu koṭṭhāsesūti tippakāresu koṭṭhāsesu. Na hi te tayo koṭṭhāsā.

එහි 'තත්‍රා' යනු දක්වන ලද ඒ මහාහත්ථිපදූපම සූත්‍ර පාඨයෙහි ය. 'අජ්ඣත්තිකා' යනු සත්ත්ව සන්තානයට ඇතුළත් වූ යන්නයි. 'අජ්ඣත්තං පච්චත්තං' යන පද දෙකෙන්ම ඒ ඒ පුද්ගලයාට අයත් වූ ධර්මයන් කියවෙන බැවින්, 'ඒ දෙකම ස්වකීය (තමාගේ) යන අර්ථය දෙන පර්යාය වචන' යැයි වදාළහ. එසේ වුව ද, තමාගේම සන්තානයට ඇතුළත් බැවින් 'ආත්ම' යැයි ගත යුතු බවට පැමිණීම නිසා තමා පිළිබඳව පවත්නා ධර්මය 'අජ්ඣත්ත' (අධ්‍යාත්මික) නම් වේ. ඒ ඒ සත්ත්ව සන්තානයට ඇතුළත් බැවින් 'පච්චත්ත' (ප්‍රත්‍යාත්ම) නම් වේ. එබැවින් 'තමා තුළ පවතින බැවින් අධ්‍යාත්මික බව ද, තමා නිසාම පවතින බැවින් ප්‍රත්‍යාත්මික බව ද' වදාළහ. 'කක්ඛළං' යනු තද ගතියයි. ඒ තද ස්වභාවය සහජාත රූපයන්ගේ පැවැත්මට පිහිට වන බැවින් 'ථද්ධ' (තද) යැයි කියනු ලැබේ. 'ඛරිගතං' යනු තද රළු ස්වභාවයට පැමිණි, ඒ තුළ ඇතුළත් වූ, රළු ස්වභාවයම යන අර්ථයයි. රළු ස්වභාවය රළු ආකාරයකින් වැටහෙන බැවින් 'ඵරුස' (රළු) යැයි කියන ලදී. එබැවින් 'දෙවැනි වචනය ආකාරය හඟවන වචනයකි' යි කීහ. 'උපාදින්න' නම් ශරීරයෙහි පවත්නා රූපයන් ය. කර්මයෙන් හටගත් බව (කම්මසමුට්ඨාන) අභිප්‍රාය කොට උපාදින්න රූප ද අනුපාදින්න රූප ද ඇති නමුත්, තණ්හාදීන් විසින් අල්ලා ගන්නා ලද හෝ වැරදි ලෙස පරාමර්ශනය කරන ලද බැවින් මේ සියල්ලම උපාදින්නම යැයි දැක්වීමට 'උපාදින්න' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'මගේ' යැයි ගැනීම හා 'මම' යැයි පරාමර්ශනය කිරීම ලෙස යෙදුම දත යුතුය. 'සෙය්‍යථිදං' යනු කුමක්දැයි විමසන අර්ථය දෙන බැවින් 'එය කවරේද' යන්න අර්ථයයි. 'තතෝ' යනු පසුව යන්නයි. 'තං' යනු අධ්‍යාත්මිකාදී වශයෙන් දක්වන ලද ඒ පඨවි ධාතුවයි. 'දස්සෙන්තෝ' යනු වස්තූන්ගේ බෙදීමෙන් දක්වන්නා වූ යන්නයි. මොළය (මත්ථලුංග) ඇටමිදුලු තුළම ඇතුළත් කොට මෙහි පාළියෙහි වෙන් කොට දක්වා නැතත්, පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි ආකාර විස්සකින් සම්පූර්ණ කොට දැක්වීම සඳහා එය වෙන් කොට ගෙන ඇත. එය ද ඇතුළත් කරමින්, තද ගතිය අධික බැවින් පඨවි ධාතු කොටස් අතරටම මොළය ද ඇතුළත් කොට 'ආකාර විස්සකින් පඨවි ධාතුව දක්වන ලදැයි දත යුතුය' යනුවෙන් අටුවාචාරීන් වදාළහ. නැතහොත් 'යං වා පනඤ්ඤම්පි කිංචි' (තවත් යම් කිසිවක් වේ නම්) යන මෙයින් ද පාළියෙහි මොළය ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. එබැවින් මෙහි 'යං වා පනඤ්ඤම්පි කිංචි' යන්න පෙර පසු වාක්‍යයන්ට සාපේක්ෂව 'මොළය ද ඇතුළත් කර ආකාර විස්සකින් පඨවි ධාතුව දක්වන ලදී, තවත් යම් කිසිවක් වේ නම්' යන වචනයට අනුව දත යුතුය. නැවතත් 'යං වා පනඤ්ඤම්පි කිංචි' යන්න ඉතිරි කොට්ඨාස තුනෙහි ද යෙදිය යුතුය. කොට්ඨාස තුනකැයි කීවේ ආකාර තුනක කොට්ඨාසයන්ට ය. ඒ කොට්ඨාස තුනක්ම නොවේ.

Vissandanabhāvenāti paggharaṇasabhāvena. Appotīti visarati. Pappotīti pāpuṇāti, sasambhāraāpavasena cetaṃ vuttaṃ. So hi vissandanabhāvena sasambhārapathavīsaṅkhātaṃ taṃ taṃ ṭhānaṃ visarati, pāpuṇāti ca, lakkhaṇāpavaseneva vā. Sopi hi sahajātaaññamaññanissayādipaccayatāya sesabhūtattayasaṅkhātaṃ taṃ taṃ ṭhānaṃ dravabhāvasiddhena vissandanabhāvena ābandhattaṃ, āsattattaṃ, avippakiṇṇañca karontaṃ ‘‘appoti pappotī’’ti vattabbataṃ arahatīti.

'විස්සන්දනභාවේන' යනු වැගිරෙන ස්වභාවයෙනි. 'අප්පෝති' යනු පැතිරෙයි. 'පප්පෝති' යනු පැමිණෙයි. මෙය සසම්භාර ආපෝ ධාතුව (ද්‍රව්‍යමය ජලය) සම්බන්ධයෙන් කියන ලදී. එය වැගිරෙන ස්වභාවයෙන් යුක්තව සසම්භාර පඨවි සංඛ්‍යාත ඒ ඒ ස්ථානයන්ට පැතිරෙයි, පැමිණෙයි. නැතහොත් ලක්ෂණ ආපෝ ධාතුවේ (බැඳීමේ ස්වභාවය) අනුසාරයෙන් ද මෙය කිය හැකිය. එම ලක්ෂණ ආපෝ ධාතුව ද සහජාත අන්‍යෝන්‍ය නිශ්‍රයාදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් යුක්ත බැවින්, ඉතිරි මහා භූත තුනට අයත් ඒ ඒ ස්ථානයන්හි ද්‍රව ස්වභාවයෙන් යුත් වැගිරෙන ස්වභාවය මගින් බැඳී පවතින බව ද, ඇලී පවතින බව ද, විසිරී නොයන බව ද ඇති කරමින් 'අප්පෝති පප්පෝති' (පැතිරෙයි, පැමිණෙයි) යැයි කීමට සුදුසු වේ.

Tejanavasenāti nisitabhāvena tikkhabhāvena. Vuttanayenāti kammasamuṭṭhānādivasena ‘‘nānāvidhesū’’ti āpodhātuyaṃ vuttanayena. Kupitenāti khubhitena. Usumajātoti usmābhibhūto. Jīratīti jiṇṇo hoti. Tejodhātuvasena labbhamānā imasmiṃ kāye jarāpavatti pākaṭajarāvasena veditabbāti dassetuṃ ‘‘indriyavekallata’’ntiādi vuttaṃ. Sarīre pakatiusumaṃ atikkamitvā uṇhabhāvo santāpo, sarīrassa dahanavasena pavatto mahādāho paridāhoti ayametesaṃ viseso. Yena jīrīyatīti ca ekāhikādijararogena jarīyatītipi attho yujjati. Satakkhattuṃ tāpetvā tāpetvā sītudake pakkhipitvā uddhaṭā sappi ‘‘satadhotasappī’’ti vadanti. Asitanti bhuttaṃ. Khāyitanti khāditaṃ. Sāyitanti assāditaṃ. Sammā paripākaṃ gacchatīti samavepākiniyā gahaṇiyā vasena vuttaṃ, asammāparipākopi pana visamavepākiniyā tassā eva vasena veditabbo. Rasādibhāvenāti rasarudhiramaṃsamedanhāruaṭṭhiaṭṭhimiñjasukkavasena. Vivekanti puthubhāvaṃ aññamaññaṃ visadisabhāvaṃ. Asitādibhedassa hi āhārassa pariṇāme raso hoti, taṃ paṭicca rasadhātu uppajjatīti attho. Evaṃ ‘‘rasassa pariṇāme rudhira’’ntiādinā sabbaṃ netabbaṃ.

'තේජනවසෙන' යනු තියුණු බව හෙවත් රත් කරන ස්වභාවයෙනි. 'වුත්තනයෙන' යනු ආපෝ ධාතු නිර්දේශයේදී කර්මසමුට්ඨානාදී වශයෙන් 'විවිධ ආකාරයෙන්' යැයි කියන ලද ක්‍රමයටමය. 'කුපිතේන' යනු කැළඹුණු හෙවත් විකෘති වූ ස්වභාවයෙනි. 'උසුමජාතෝ' යනු ශරීර උණුසුමෙන් මැඩපැවැත්වූ යන්නයි. 'ජීරති' යනු දිරාපත් වෙයි යන්නයි. තේජෝ ධාතුව නිසා මේ ශරීරයෙහි හටගන්නා ජරාවට පත්වීම ප්‍රකට ජරාව (වයසට යාම) වශයෙන් දත යුතු යැයි දැක්වීමට 'ඉන්ද්‍රියවේකල්ලතං' (ඉන්ද්‍රියයන්ගේ දුර්වල බව) යනාදිය වදාරන ලදී. ශරීරයේ සාමාන්‍ය උණුසුම ඉක්මවා යන රස්නය 'සන්තාප' නම් වේ. ශරීරය පුළුස්සන ස්වභාවයෙන් පවතින මහත් වූ දැවිල්ල 'පරිදාහ' නම් වේ. මෙය ඒ සන්තාප තේජෝ සහ දාහ තේජෝ අතර වෙනසයි. 'යෙන ජීරීයති' (යමකින් දිරවනු ලබයි ද) යන්නෙන් ඒකාහික (එක් දිනක් ඇර දිනක් වැළඳෙන උණ) ආදී ජර රෝගයන්ගෙන් පෙළීම ද අදහස් වේ. සිය වතාවක් රත් කරමින් සීතල ජලයේ ගිල්වා පෙරා ගත් ගිතෙල් 'සතධෝතසප්පි' (සිය වරක් සේදු ගිතෙල්) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. 'අසිතං' යනු අනුභව කළ දෑ ය. 'ඛායිතං' යනු සැපූ දෑ ය. 'සායිතං' යනු රස බැලූ දෑ ය. 'සම්මා පරිපාකං ගච්ඡති' යනු සමව ආහාර පැසවන ගහණිය (පාචක තේජෝ) මගින් කියන ලදී. මැනවින් ආහාර නොපැසවීම ද එම ගහණියෙහිම විෂම ලෙස පැසවීමේ ස්වභාවය නිසා සිදුවන බව දත යුතුය. 'රසාදිබ්භාවේන' යනු රස, ලේ, මස්, මේදය, නහර, ඇට, ඇටමිදුලු සහ ශුක්‍ර ධාතු බවට පත්වීමයි. 'විවේකං' යනු වෙන් වෙන් බව හෙවත් එකිනෙකට අසමාන බවයි. අනුභව කළ ආහාරය පැසවීමේදී 'රසය' හටගනී, එය ඇසුරු කොට රස ධාතුව උපදී යන්න අර්ථයයි. මෙසේ 'රසය පැසවීමෙන් ලේ හටගනී' යනාදී වශයෙන් සියල්ල දත යුතුය.

Vāyanavasenāti samudīraṇavasena, savegagamanavasena vā. Uggārahikkādīti ettha ādi-saddena uddekakhipanādipavattanakavātānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo[Pg.431]. Uccārapassāvādīti ādi-saddena pittasemhalasikākevaladuggandhādinīharaṇakānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Yadipi kucchi-saddo udarapariyāyo, koṭṭha-saddena pana antantarassa vuccamānattā tadavasiṭṭho udarappadeso idha kucchi-saddena vuccatīti āha ‘‘kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā’’ti. Samiñjanapasāraṇādīti ādi-saddena ālokanavilokanauddharaṇātiharaṇādikā sabbā kāyikakiriyā saṅgahitā. ‘‘Assāsapassāsā cittasamuṭṭhānāvā’’ti etena assāsapassāsānaṃ sarīraṃ muñcitvā pavatti natthīti dīpeti. Na hi bahiddhā cittasamuṭṭhānassa sambhavo atthīti. Yadi evaṃ kathaṃ ‘‘passāsoti bahinikkhamananāsikavāto, dīghanāsikassa nāsikaggaṃ, itarassa uttaroṭṭhaṃ phusanto pavattatī’’ti vacanaṃ? Taṃ nikkhamanākārena pavattiyā cittasamuṭṭhānassa, santāne pavattautusamuṭṭhānassa ca vasena vuttanti veditabbaṃ. Sabbatthāti āpodhātuādīnaṃ tissannaṃ dhātūnaṃ niddesaṃ sandhāyāha. Tattha āpodhātuniddese ‘‘yaṃ vā panañña’’nti iminā sambhavassa, tejodhātuniddese sarīre pākatikausmāya, vāyodhātuniddese dhamanijālānusaṭassa tattha tattha cammakhīlapīḷakādinibbattakavāyuno saṅgaho daṭṭhabbo. Samiñjanādinibbattakavātā cittasamuṭṭhānāva. Yadi evaṃ, kathaṃ ‘‘purimā pañca catusamuṭṭhānā’’ti vacanaṃ? Na hi samiñjanādinibbattakā eva aṅgamaṅgānusārino vātā, atha kho tadaññepīti natthi virodho.

‘Vāyanavasenāti’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සෙලවීම (ප්‍රේරණය කිරීම) මගින් හෝ වේගයෙන් ගමන් කිරීමේ ස්වභාවය මගින් යන්නයි. ‘Uggārahikkādīti’ යන මෙහි ‘ādi’ ශබ්දයෙන් අජීර්ණය නිසා ඇති වන උගුරට ඒම (Belching), කිවිසුම් යාම ආදිය ඇති කරන වාතයන් ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ‘Uccārapassāvādīti’ යන මෙහි ‘ādi’ ශබ්දයෙන් පිත, සෙම, ලසිකා (සන්ධිවල ඇති ලිහිසි දියර) සහ හුදෙක්ම දුගඳ හමන ද්‍රව්‍ය බැහැර කරන වාතයන් ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ‘Kucchi’ ශබ්දය උදරයට පර්යාය පදයක් වුවද, මෙහි ‘koṭṭha’ ශබ්දයෙන් බඩවැල් අභ්‍යන්තරය අදහස් වන බැවින්, ඉතිරි උදර ප්‍රදේශය මෙහි ‘kucchi’ ශබ්දයෙන් අදහස් කෙරේ. එබැවින් ‘කුස තුළ පවතින වාතය යනු බඩවැල්වලින් පිටත පවතින වාතය’ යැයි පවසන ලදී. ‘Samiñjanapasāraṇādīti’ යන මෙහි ‘ādi’ ශබ්දයෙන් බැලීම, වටපිට බැලීම, එසවීම, ඉදිරියට තැබීම ආදී වූ සියලු කායික ක්‍රියාවන් ඇතුළත් වේ. ‘ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ සිතින් උපදින්නා වූ රූපයෝමය’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ශරීරය අත්හැර සිදු නොවන බවයි. මන්දයත් ශරීරයෙන් බැහැරව සිතින් උපන් රූපයක් ඇති විය නොහැකි බැවිනි. එසේ නම්, ‘ප්‍රශ්වාසය යනු නාසයෙන් පිටතට නික්මෙන වාතයයි, එය දිගු නාසයක් ඇත්තාගේ නාසයේ අග ද, අනෙකාගේ උඩු තොල ද ස්පර්ශ කරමින් පවතියි’ යන වචනය කෙසේ ගැලපේද? එය නික්මෙන ආකාරයෙන් පැවතීමත්, චිත්තජ රූප පරම්පරාවෙහි පවතින උතුජ (ඍතුජ) රූපයන්ගේ ස්වභාවයත් අනුව පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. ‘Sabbatthāti’ යන්නෙන් ආපෝ ධාතුව ආදී ධාතුන් තුනෙහි විස්තරය අදහස් කෙරේ. එහි ආපෝ ධාතු විස්තරයේ ‘යම් වෙනත් ද්‍රව්‍යයක් ඇද්ද’ යන්නෙන් ශුක්‍ර ධාතුව ද, තේජෝ ධාතු විස්තරයේ ශරීරයේ පවතින සාමාන්‍ය උණුසුම ද, වායෝ ධාතු විස්තරයේ නහර පද්ධතිය පුරා පැතිරී ඇති, ඒ ඒ තැන්වල ඉන්නන් (warts) සහ ගෙඩි (pimples) ආදිය ඇති කරන වාතය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. අත් පා හැකිලීම ආදිය ඇති කරන වාතයන් සිතින් උපදනා රූපයන්මය. එසේ නම් ‘පෙර කී පහ (ධාතු කොටස්) සතර ආකාරයකින් (කර්ම, සිත, ඍතු, ආහාර) උපදියි’ යන වචනය කෙසේ ගැලපේද? අත් පා හැකිලීම ආදිය ඇති කරන වාතයන් පමණක්ම අංග ප්‍රත්‍යංගයන් අනුව හැසිරෙන වාතයන් නොවේ; එයින් බැහැර වූ වෙනත් වාතයන් ද පවතින බැවින් මෙහි කිසිදු පරස්පරතාවක් නැත.

Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Tenāha ‘‘vīsatiyā ākārehī’’tiādi. Etthāti etasmiṃ vitthārato āgate dhātukammaṭṭhāneti attho. Tena ayaṃ vaṇṇanā na kevalaṃ mahāhatthipadūpamasseva (ma. ni. 1.300 ādayo), atha kho mahārāhulovāda- (ma. ni. 2.113 ādayo) dhātuvibhaṅgasuttānampi (ma. ni. 3.342 ādayo) atthasaṃvaṇṇanā hotiyevāti dassitaṃ hoti. Bhāvanānayepi eseva nayo. Tathā hi vuttaṃ ‘‘evaṃ rāhulovādadhātuvibhaṅgesupī’’ti.

‘Itīti’ යනු ඉහත දැක්වූ ආකාරයම නැවත පෙන්වා දීමකි. එබැවින් ‘ආකාර විස්සකින්’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘Etthāti’ යන්නෙන් මෙම විස්තරාත්මකව පැමිණි ධාතු කමටහනෙහි යන්න අදහස් වේ. මෙයින් පෙනී යන්නේ මෙම අටුවා විස්තරය මහාහත්ථිපදෝපම සූත්‍රයට පමණක් නොව, මහාරාහුලෝවාද සූත්‍රයට හා ධාතුවිභංග සූත්‍රයට ද අදාළ වන බවයි. භාවනා ක්‍රමයේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘මෙසේ රාහුලෝවාද හා ධාතුවිභංග සූත්‍රයන්හි ද වේ’ යැයි පෙර පවසන ලද්දේ එබැවිනි.

308. Bhāvanānayeti bhāvanāya naye. Yena kammaṭṭhānabhāvanā ijjhati, tasmiṃ bhāvanāvidhimhīti attho. Etthāti dhātukammaṭṭhāne. Yasmā yesaṃ ‘‘tikkhapañño nātitikkhapañño’’ti imesaṃ duvidhānaṃ puggalānaṃ vasena idaṃ kammaṭṭhānaṃ dvidhā āgataṃ dvidhā desitaṃ, tasmā kammaṭṭhānābhinivesopi tesaṃ dvidhāva icchitabboti taṃ tāva dassetuṃ ‘‘tikkhapaññassa bhikkhuno’’tiādi [Pg.432] āraddhaṃ. Lomā pathavīdhātūtīti ettha iti-saddo ādiattho. Evaṃ vitthārato dhātupariggahoti ‘‘kesā pathavīdhātu, lomā pathavīdhātū’’tiādinā evaṃ dvācattālīsāya ākārehi vitthārato dhātukammaṭṭhānapariggaho. Papañcatoti dandhato saṇikato. Yaṃ thaddhalakkhaṇanti kesādīsu yaṃ thaddhalakkhaṇaṃ kakkhaḷabhāvo. Yaṃ ābandhanalakkhaṇantiādīsupi eseva nayo. Evaṃ manasi karototi vatthuṃ anāmasitvā evaṃ lakkhaṇamattato manasikāraṃ pavattentassa. Assāti tikkhapaññassa. Kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hotīti yogakammassa pavattiṭṭhānabhūtaṃ tadeva lakkhaṇaṃ vibhūtaṃ hoti, tassa vā lakkhaṇassa suṭṭhu upaṭṭhānato taṃ ārabbha pavattamānaṃ manasikārasaṅkhātaṃ kammaṭṭhānaṃ vibhūtaṃ visadaṃ hoti, tikkhapaññassa indriyapāṭavena saṃkhittarucibhāvato. Sabbaso mandapaññassa bhāvanāva na ijjhatīti āha ‘‘nātitikkhapaññassā’’ti. Evaṃ manasi karototi vuttanayena saṅkhepato manasi karoto. Andhakāraṃ avibhūtaṃ hotīti anupaṭṭhānato andhaṃ viya karontaṃ apākaṭaṃ hoti kammaṭṭhānanti yojanā. Purimanayenāti ‘‘kesā pathavīdhātū’’tiādinā pubbe vuttanayena. Vatthuāmasanena vitthārato manasi karontassa pākaṭaṃ hoti kammaṭṭhānaṃ, nātitikkhapaññassa akhippanisantitāya vitthārarucibhāvato.

308. ‘Bhāvanānayeti’ යනු භාවනා ක්‍රමයෙහි යන්නයි. යම් ක්‍රමයකින් කමටහන් භාවනාව සමෘද්ධිමත් වේද, එය භාවනා විධියයි. ‘Etthāti’ යනු ධාතු කමටහනෙහි යන්නයි. තියුණු ප්‍රඥාව ඇති අය සහ එතරම් තියුණු ප්‍රඥාවක් නැති අය යන දෙපිරිස උදෙසා මෙම කමටහන ආකාර දෙකකින් දේශනා කර ඇති බැවින්, ඔවුනට කමටහනෙහි නියැලීම ද ආකාර දෙකකින්ම සිදු විය යුතුය. එය පෙන්වා දීම පිණිස ‘තියුණු ප්‍රඥාව ඇති භික්ෂුවට’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. ‘Lomā pathavīdhātūtīti’ යන මෙහි ‘iti’ ශබ්දය ‘ආදී’ යන අර්ථය ද ගෙන දෙයි. ‘කේශයෝ පඨවි ධාතුවය, ලෝමයෝ පඨවි ධාතුවය’ යනාදී වශයෙන් ආකාර හතළිස් දෙකකින් ධාතු කමටහන විස්තරාත්මකව වටහා ගැනීම ‘විස්තර වශයෙන් ධාතු පරිග්ගහය’ නම් වේ. ‘Papañcatoti’ යනු සෙමින් හා ප්‍රමාද වෙමින් (වැඩි කාලයක් ගෙන) යන්නයි. ‘යම් තද බවක ලක්ෂණයක් ඇද්ද’ යන්නෙන් කේශාදීන්ගේ පවතින තද බව හෙවත් රළු ස්වභාවය අදහස් වේ. ‘යම් බැඳී පවතින ලක්ෂණයක් ඇද්ද’ යනාදියෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. ‘මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාට’ යනු වස්තුව (කොටස) ස්පර්ශ නොකර, ලක්ෂණ මාත්‍රයෙන් මෙනෙහි කරන්නාට යන්නයි. ‘Assāti’ යනු තියුණු ප්‍රඥාවන්තයාට යන්නයි. ‘කමටහන ප්‍රකට වෙයි’ යනු භාවනාව පවතින ස්ථානය වූ ඒ ලක්ෂණයම පැහැදිලි වීමයි. එසේත් නැත්නම් එම ලක්ෂණය මැනවින් වැටහෙන බැවින්, එය අරමුණු කර පවතින මෙනෙහි කිරීම නමැති කමටහන පැහැදිලිව හා පිරිසිදුව පවතියි. තියුණු ප්‍රඥාවන්තයාගේ ඉන්ද්‍රියයන් තියුණු බැවින් ඔහු සංක්ෂිප්ත (කෙටි) ක්‍රමයට කැමති වේ. සෑම අයුරින්ම මඳ ප්‍රඥාවන්තයාට එමගින් භාවනාව සාර්ථක නොවන බැවින් ‘එතරම් තියුණු ප්‍රඥාවක් නැති අයට’ යැයි පවසන ලදී. ‘මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාට’ යනු පෙර කී පරිදි සංක්ෂිප්තව මෙනෙහි කරන්නාට යන්නයි. මැනවින් වැටහීමක් නොවන බැවින් අන්ධයෙකු මෙන් කමටහන අප්‍රකට වන බව ‘අන්ධකාරව අප්‍රකට වෙයි’ යන්නෙන් අදහස් වේ. ‘පෙර ක්‍රමයට අනුව’ යනු ‘කේශයෝ පඨවි ධාතුවය’ යනාදී වශයෙන් පෙර දැක්වූ ක්‍රමයට අනුවය. වස්තුව (කොටස) ගැන සලකමින් විස්තරාත්මකව මෙනෙහි කරන්නාට කමටහන ප්‍රකට වෙයි. එතරම් තියුණු ප්‍රඥාවක් නැති අය වහා වටහා ගැනීමට අපොහොසත් බැවින් ඔවුන් විස්තරාත්මක ක්‍රමයට කැමති වෙති.

Idāni yathāvuttamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā dvīsu bhikkhūsū’’tiādi vuttaṃ. Tattha peyyālamukhanti peyyālapāḷiyā mukhabhūtaṃ dvārabhūtaṃ ādito vāraṃ, vāradvayaṃ vā. Vitthāretvāti anavasesato sajjhāyitvā. Ubhatokoṭivasenevāti tassa tassa vārassa ādiantaggahaṇavaseneva. Oṭṭhapariyāhatamattanti oṭṭhānaṃ samphusanamattaṃ. Yathā ganthaparivattane tikkhapaññassa bhikkhuno saṅkhepo ruccati, na vitthāro. Itarassa ca vitthāro ruccati, na saṅkhepo, evaṃ bhāvanānayepīti upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ.

දැන් ඉහත කී කරුණ උපමාවකින් පැහැදිලි කිරීමට ‘භික්ෂූන් දෙදෙනෙකු මෙන්’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘peyyālamukhanti’ යනු පෙයියාල පාලියේ ආරම්භක ද්වාරය බඳු වූ පළමු වාරය හෝ වාර දෙකයි. ‘Vitthāretvāti’ යනු කිසිවක් ඉතිරි නොකර සජ්ඣායනා කිරීමයි. ‘Ubhatokoṭivasenevāti’ යනු ඒ ඒ වාරයන්හි මුල හා අග ගැනීමෙනි. ‘Oṭṭhapariyāhatamattanti’ යනු තොල් ස්පර්ශ වන මාත්‍රයයි. ධර්ම ග්‍රන්ථ හැදෑරීමේදී තියුණු ප්‍රඥාවන්ත භික්ෂුව සංක්ෂිප්ත බවට කැමති වන අතර විස්තරයට අකමැති වේ. අනෙක් තැනැත්තා විස්තරයට කැමති වන අතර සංක්ෂිප්ත බවට අකමැති වේ. භාවනා ක්‍රමයේදී ද මෙසේම බව උපමාවෙන් සසඳා බලා දත යුතුය.

Tasmāti yasmā tikkhapaññassa saṅkhepo, nātitikkhapaññassa ca vitthāro sappāyo, tasmā. Yasmā kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitukāmassa sīlavisodhanādipubbakiccaṃ icchitabbaṃ, taṃ sabbākārasampannaṃ heṭṭhā vuttamevāti idha na āmaṭṭhaṃ. Yasmā pana vivekaṭṭhakāyassa, vivekaṭṭhacittasseva ca bhāvanā ijjhati[Pg.433], na itarassa, tasmā tadubhayaṃ dassento ‘‘rahogatena paṭisallīnenā’’ti āha. Tattha rahogatenāti rahasi gatena, ekākinā bhāvanānukūlaṭṭhānaṃ upagatenāti attho. Paṭisallīnenāti pati pati puthuttārammaṇato cittaṃ nisedhetvā kammaṭṭhāne sallīnena, tattha saṃsiliṭṭhacittenāti attho. Sakalampi attano rūpakāyaṃ āvajjetvāti uddhaṃ pādatalā, adho kesamatthakā, tiriyaṃ tacapariyantaṃ sabbampi attano karajakāyaṃ dhātuvasena manasi karonto yasmā cātumahābhūtiko ayaṃ kāyo, tasmā ‘‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’’ti catumahābhūtavasena samannāharitvāti attho. Idāni tāsaṃ dhātūnaṃ lakkhaṇato, upaṭṭhānākārato ca manasikāravidhiṃ dassetuṃ ‘‘yo imasmiṃ kāye’’tiādi vuttaṃ.

එබැවින්, යම් හෙයකින් තියුණු ප්‍රඥාව ඇති තැනැත්තා හට සංක්ෂිප්ත විස්තරය ද, එතරම් තියුණු ප්‍රඥාවක් නැති තැනැත්තා හට සවිස්තරාත්මක විස්තරය ද උචිත වන්නේ ද, එබැවිනි. යම් හෙයකින් කර්මස්ථානයෙහි නිරත වීමට කැමති තැනැත්තා විසින් සීලය පිරිසිදු කර ගැනීම ආදී පූර්ව කෘත්‍යයන් අපේක්ෂා කළ යුතු ද, ඒ සියලු ආකාරයෙන් සම්පූර්ණ වූ පූර්ව කෘත්‍යයන් මීට පෙර සඳහන් කර ඇති බැවින් මෙහිදී ඒ පිළිබඳව නැවත සාකච්ඡා නොකෙරේ. යම් හෙයකින් කායික විවේකය හා චිත්ත විවේකය යන දෙකම ඇති තැනැත්තාටම භාවනාව සමෘද්ධිමත් වන්නේ ද, අනෙකෙකුට එසේ නොවේ ද, එබැවින් ඒ කරුණු දෙකම දක්වමින් ‘රහෝගතේන පටිසල්ලීනේන’ (හුදෙකලාව හුන්) යැයි වදාරන ලදී. එහි ‘රහෝගතේන’ යනු රහසිගතව හෙවත් හුදෙකලාව භාවනාවට අනුකූල වූ ස්ථානයකට පැමිණි යන අර්ථයයි. ‘පටිසල්ලීනේන’ යනු විවිධ වූ බාහිර අරමුණු වලින් සිත වළක්වා කර්මස්ථානයෙහි මැනවින් සිත තැන්පත් කර ගැනීම හෙවත් එහි ඇලුණු සිතින් යුක්ත වීම යන අර්ථයයි. ‘සකලම්පි අත්තනෝ රූපකායං ආවජ්ජෙත්වා’ යනු පතුලෙන් ඉහළ, කෙස් මුදුනෙන් පහළ, වටින් සම කෙළවර කොට ඇති තමාගේ මුළු කරජ කායම ධාතු වශයෙන් මෙනෙහි කරමින්, ‘මෙම කය සතර මහා භූතයන්ගෙන් යුක්ත ය, එබැවින් මෙම කයෙහි පඨවි ධාතුව, ආපෝ ධාතුව, තේජෝ ධාතුව, වායෝ ධාතුව ඇත’ යැයි සතර මහා භූතයන් වශයෙන් සම්පිණ්ඩනය කිරීම යන අර්ථයයි. දැන් ඒ ධාතූන්ගේ ලක්ෂණ හා උපස්ථාන ආකාරය අනුව මෙනෙහි කරන ක්‍රමය දැක්වීමට ‘යෝ ඉමස්මිං කායේ’ යනාදිය වදාරන ලදී.

Tattha thaddhabhāvoti lakkhaṇamāha. Thaddhattalakkhaṇā hi pathavīdhātu. Kharabhāvoti upaṭṭhānākāraṃ, ñāṇena gahetabbākāranti attho. Dravabhāvo lakkhaṇaṃ āpodhātuyā paggharaṇasabhāvattā. Ābandhanaṃ upaṭṭhānākāro. Uṇhabhāvo lakkhaṇaṃ tejodhātuyā usmāsabhāvattā. Paripācanaṃ upaṭṭhānākāro. Vitthambhanaṃ lakkhaṇaṃ vāyodhātuyā upatthambhanasabhāvattā. Samudīraṇaṃ upaṭṭhānākāro, upaṭṭhānākāro ca nāma dhātūnaṃ sakiccakaraṇavasena ñāṇassa vibhūtākāro. Kasmā panettha ubhayaggahaṇaṃ? Puggalajjhāsayato. Ekaccassa hi dhātuyo manasi karontassa tā sabhāvato gahetabbataṃ gacchanti, ekaccassa sakiccakaraṇato, yo rasoti vuccati. Tatrāyaṃ yogī dhātuyo manasi karonto ādito paccekaṃ salakkhaṇato, sarasatopi pariggaṇhāti. Tenāha ‘‘yo imasmiṃ kāye thaddhabhāvo vā kharabhāvo vā…pe… evaṃ saṃkhittena dhātuyo pariggahetvā’’ti. Tattha pariggahetvāti pariggāhakabhūtena ñāṇena dhātuyo lakkhaṇato, rasato vā paricchijja gahetvā. Ayaṃ tāva saṃkhittato bhāvanānaye kammaṭṭhānābhiniveso.

එහි ‘ථද්ධභාවෝ’ (තද ස්වභාවය) යන්නෙන් ලක්ෂණය කියැවේ. මක්නිසාද යත්, පඨවි ධාතුව තද බව ලක්ෂණ කොට ඇති බැවිනි. ‘ඛරභාවෝ’ (රළු බව) යනු උපස්ථාන ආකාරයයි, එනම් ඥානයෙන් ග්‍රහණය කරගත යුතු ආකාරය යන අර්ථයයි. ආපෝ ධාතුව වැගිරෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘ද්‍රව භාවය’ ලක්ෂණය වන අතර, ‘ආබන්ධනය’ (බැඳ තබා ගැනීම) උපස්ථාන ආකාරයයි. තේජෝ ධාතුව උණුසුම් ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘උෂ්ණ භාවය’ ලක්ෂණය වන අතර, ‘පරිපාචනය’ (පැසවීම) උපස්ථාන ආකාරයයි. වායෝ ධාතුව දැරීමේ (පිහිට වීමේ) ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘විත්ථම්භනය’ ලක්ෂණය වන අතර, ‘සමුදීරණය’ (සැලීම/සලිත කිරීම) උපස්ථාන ආකාරයයි. උපස්ථාන ආකාරය නම් ධාතූන්ගේ ස්වකීය කෘත්‍යයන් කිරීම් වශයෙන් ඥානයට පැහැදිලි වන ආකාරයයි. මෙහි ලක්ෂණ හා උපස්ථාන ආකාර යන දෙකම ගත්තේ කුමන හෙයින්ද? පුද්ගලයන්ගේ අභිලාෂයන් (අජ්ඣාසය) අනුවය. මක්නිසාද යත්, ඇතැම් පුද්ගලයෙකුට ධාතූන් මෙනෙහි කරන කල්හි ඒවා ස්වභාවය (ලක්ෂණය) වශයෙන් වැටහෙන අතර, තවත් පුද්ගලයෙකුට ඒවා ස්වකීය කෘත්‍යය හෙවත් ‘රසය’ වශයෙන් වැටහේ. එහිදී මෙම යෝගී තැනැත්තා ධාතූන් මෙනෙහි කරන විට මුලින්ම එකින් එක තම ලක්ෂණයන්ගෙන් මෙන්ම තම රසයන්ගෙන් (කෘත්‍යයන්ගෙන්) ද පිරිසිඳ දනී. එබැවින් ‘යෝ ඉමස්මිං කායේ ථද්ධභාවෝ වා ඛරභාවෝ වා...පේ... ඒවං සංඛිත්තෙන ධාතුයෝ පරිග්ගහෙත්වා’ යැයි වදාරන ලදී. එහි ‘පරිග්ගහෙත්වා’ යනු පිරිසිඳ ගන්නා වූ ඥානයෙන් ධාතූන් ලක්ෂණ වශයෙන් හෝ රස (කෘත්‍ය) වශයෙන් වෙන් කර හඳුනා ගැනීමයි. මෙය වනාහි සංක්ෂිප්ත භාවනා ක්‍රමයෙහි කර්මස්ථානයට අවතීර්ණ වීමයි.

Evaṃ pana dhātuyo pariggahetvā ‘‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu thaddhabhāvo vā kharabhāvo vā, āpodhātu dravabhāvo vā ābandhanabhāvo vā, tejodhātu uṇhabhāvo vā paripācanabhāvo vā, vāyodhātu vitthambhanabhāvo [Pg.434] vā samudīraṇabhāvo vā’’ti evaṃ lakkhaṇādīhi saddhiṃyeva dhātuyo manasi karontena kālasatampi kālasahassampi punappunaṃ āvajjitabbaṃ manasi kātabbaṃ, takkāhataṃ vitakkapariyāhataṃ kātabbaṃ. Tassevaṃ manasi karoto yaṃ lakkhaṇādīsu supākaṭaṃ hutvā upaṭṭhāti, tadeva gahetvā itaraṃ vissajjetvā tena saddhiṃ ‘‘pathavīdhātu āpodhātū’’tiādinā manasikāro pavattetabbo. Evaṃ manasi karontena hi anupubbato, nātisīghato, nātisaṇikato, vikkhepapaṭibāhanato, paṇṇattisamatikkamanato, anupaṭṭhānamuñcanato, lakkhaṇato, tayo ca suttantāti imehi dasahākārehi manasikārakosallaṃ anuṭṭhātabbaṃ.

මෙසේ ධාතූන් පිරිසිඳ හඳුනාගෙන, ‘මේ ශරීරයෙහි පඨවි ධාතුව තද බවක් හෝ රළු බවක් ලෙස ඇත, ආපෝ ධාතුව ද්‍රව බවක් හෝ බැඳ තබා ගන්නා බවක් ලෙස ඇත, තේජෝ ධාතුව උණුසුම් බවක් හෝ පැසවන බවක් ලෙස ඇත, වායෝ ධාතුව දැරීමක් හෝ සැලීමක් ලෙස ඇත’ යැයි මෙසේ ලක්ෂණ ආදිය සමඟම ධාතූන් මෙනෙහි කරන්නා විසින් සිය වාරයක් හෝ දහස් වාරයක් නැවත නැවතත් මෙනෙහි කළ යුතුය, මෙනෙහි කළ යුතුය; එය විතර්කයෙන් (කල්පනාවෙන්) මැනවින් කළ යුතුය. මෙසේ මෙනෙහි කරන ඔහුට ලක්ෂණ ආදියෙන් යම් ලක්ෂණයක් ඉතා පැහැදිලිව වැටහෙන්නේ නම්, එයම ගෙන ඉතිරි ඒවා අතහැර එය සමඟ ‘පඨවි ධාතුව, ආපෝ ධාතුව’ යනාදී වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම පවත්වා ගත යුතුය. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නා විසින් අනුපිළිවෙළින් මෙනෙහි කිරීම, ඉතා වේගවත් නොවීම, ඉතා ප්‍රමාද නොවීම, වික්ෂේපයන් (සිත විසිරී යාම) වැළැක්වීම, පඤ්ඤප්ති (සම්මුති නාම) ඉක්මවා යාම, ප්‍රකට නොවන දේ අත්හැරීම, ලක්ෂණයන් අනුව මෙනෙහි කිරීම සහ සූත්‍රාන්ත තුන යන දස ආකාරයකින් මෙනෙහි කිරීමේ කුසලතාව (මනසිකාර කෝසල්ලය) ඇති කරගත යුතුය.

Tattha anupubbatoti anupaṭipāṭito ācariyassa santike uggahitapaṭipāṭito, sā ca desanāpaṭipāṭiyeva. Evaṃ anupubbato manasi karontenāpi nātisīghato manasi kātabbaṃ. Atisīghato manasi karoto hi aparāparaṃ kammaṭṭhānamanasikāro nirantaraṃ pavattati, kammaṭṭhānaṃ pana avibhūtaṃ hoti, na visesaṃ āvahati. Tasmā nātisīghato manasi kātabbaṃ. Yathā ca nātisīghato, evaṃ nātisaṇikatopi. Atisaṇikato manasi karoto hi kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ na gacchati, visesādhigamassa paccayo na hoti. Atisīghaṃ atisaṇikañca maggaṃ gacchantā purisā ettha nidassetabbā. Vikkhepapaṭibāhanatoti kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā bahiddhā puthuttārammaṇe cetaso vikkhepo paṭibāhitabbo. Bahiddhā vikkhepe hi sati kammaṭṭhānā parihāyati paridhaṃsati. Ekapadikamaggagāmī puriso cettha nidassetabbo. Paṇṇattisamatikkamanatoti ‘‘yā ayaṃ pathavīdhātū’’tiādikā paṇṇatti, taṃ atikkamitvā lakkhaṇesu eva cittaṃ ṭhapetabbaṃ.

එහි ‘අනුපුබ්බතෝ’ යනු අනුපිළිවෙළින්, එනම් ආචාර්යවරයාගෙන් ඉගෙන ගත් අනුපිළිවෙළ අනුවය; එය දේශනා අනුපිළිවෙළමය. මෙසේ අනුපිළිවෙළින් මෙනෙහි කරන්නා විසින් ද ඉතා වේගයෙන් මෙනෙහි නොකළ යුතුය. ඉතා වේගයෙන් මෙනෙහි කරන්නාගේ කර්මස්ථානය පිළිබඳ මෙනෙහි කිරීම් එක දිගට පවතින නමුත්, කර්මස්ථානය පැහැදිලි නොවන අතර එය විශේෂ අවබෝධයක් ඇති නොකරයි. එබැවින් ඉතා වේගයෙන් මෙනෙහි නොකළ යුතුය. ඉතා වේගයෙන් මෙනෙහි නොකළ යුතු සේම, ඉතා ප්‍රමාද වී ද මෙනෙහි නොකළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, ඉතා ප්‍රමාද වී මෙනෙහි කරන්නාගේ කර්මස්ථානය අවසානයට පත් නොවන අතර එය විශේෂාධිගමයක් ලැබීමට හේතු නොවේ. ඉතා වේගයෙන් හා ඉතා ප්‍රමාද වී මඟ ගමන් කරන පුරුෂයන් දෙදෙනෙකු මෙයට උදාහරණ ලෙස දැක්විය යුතුය. ‘වික්ඛේපපටිබාහනතෝ’ යනු කර්මස්ථානය අත්හැර බාහිර වූ විවිධ අරමුණු කරා සිත විසිරී යාම වැළැක්විය යුතුය. බාහිරව සිත විසිරී යන කල්හි කර්මස්ථානය පිරිහෙයි, ගිලිහී යයි. තනි අඩි පාරක ගමන් කරන පුරුෂයෙකු මෙහිදී උදාහරණ ලෙස දැක්විය යුතුය. ‘පඤ්ඤත්තිසමතික්කමනතෝ’ යනු ‘මේ පඨවි ධාතුවය’ යනාදී වශයෙන් වූ යම් සම්මුති නාමයක් ඇද්ද, එය ඉක්මවා ගොස් ලක්ෂණයන්හිම සිත පිහිටුවිය යුතුය.

Evaṃ paṇṇattiṃ vijahitvā kakkhaḷalakkhaṇādīsu eva manasikāraṃ pavattentassa lakkhaṇāni supākaṭāni suvibhūtāni hutvā upaṭṭhahanti. Tassevaṃ punappunaṃ manasikāravasena cittaṃ āsevanaṃ labhati. Sabbo rūpakāyo dhātumattato upaṭṭhāti suñño nissatto nijjīvo yantaṃ viya yantasuttena aparāparaṃ parivattamāno. Sace pana bahiddhāpi manasikāraṃ upasaṃharati, athassa āhiṇḍantā manussatiracchānādayo sattākāraṃ vijahitvā [Pg.435] dhātusamūhavaseneva upaṭṭhahanti, tehi kariyamānā kiriyā dhātumayena yantena pavattiyamānā hutvā upaṭṭhāti, tehi ajjhohariyamānaṃ pānabhojanādi dhātusaṅghāte pakkhippamāno dhātusaṅghāto viya upaṭṭhāti. Athassa tathā laddhāsevanampi cittaṃ yadi accāraddhavīriyatāya uddhaccavasena vā atilīnavīriyatāya kosajjavasena vā bhāvanāvidhiṃ na otareyya, tadā adhicittasuttaṃ (a. ni. 3.103), anuttarasītibhāvasuttaṃ (a. ni. 6.85), bojjhaṅgasuttanti (saṃ. ni. 5.194-195) imesu tīsu suttesu āgatanayena vīriyasamādhiyojanā kātabbā. Tena vuttaṃ ‘‘tayo ca suttantā’’ti. Evaṃ pana vīriyasamataṃ yojetvā tasmiṃyeva lakkhaṇe manasikāraṃ pavattentassa yadā saddhādīni indriyāni laddhasamatāni suvisadāni pavattanti, tadā asaddhiyādīnaṃ dūrībhāvena sātisayaṃ thāmappattehi sattahi balehi laddhūpatthambhāni vitakkādīni jhānaṅgāni paṭutarāni hutvā pātubhavanti, tesaṃ ujuvipaccanīkatāya nīvaraṇāni vikkhambhitāniyeva honti saddhiṃ tadekaṭṭhehi pāpadhammehi. Ettāvatā cānena upacārajjhānaṃ samadhigataṃ hoti dhātulakkhaṇārammaṇaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘punappunaṃ pathavīdhātu āpodhātūti…pe… upacāramatto samādhi uppajjatī’’ti.

මෙසේ පඤ්ඤප්තිය (සංකල්ප) බැහැර කොට, තද ගතිය (කක්ඛළ ලක්ෂණය) ආදී වූ ධාතු ලක්ෂණයන් කෙරෙහි ම මෙනෙහි කරන්නා වූ යෝගී පුද්ගලයාට එම ලක්ෂණයෝ ඉතා ප්‍රකටව හා මැනවින් පිරිසිදුව වැටහෙන්නට පටන් ගනිති. එසේ නැවත නැවත මෙනෙහි කිරීමේ බලයෙන් ඔහුගේ සිතෙහි පුරුද්දක් (ආසේවන) ඇති වේ. එවිට මුළු රූපකාය ම, යන්ත්‍ර සූත්‍රයකින් එහා මෙහා ක්‍රියා කරන රූපකයක් මෙන්, සත්වයකු නොවන, ජීවියකු නොවන, ශූන්‍ය වූ ධාතු මාත්‍රයක් ලෙස වැටහෙයි. ඉදින් ඔහු බාහිර ලෝකය කෙරෙහි ද මෙලෙස ම මෙනෙහි කරයි නම්, එවිට ඔහුට ඒ ඒ තැන්හි හැසිරෙන මනුෂ්‍යයන් හා තිරිසන් සතුන් ආදීන් සත්ව ස්වරූපයෙන් බැහැරව, ධාතු සමූහයක් ලෙස ම වැටහෙයි. ඔවුන් විසින් කරනු ලබන ක්‍රියාකාරකම් ද ධාතුමය වූ යන්ත්‍රයකින් සිදු කරනු ලබන ක්‍රියාවන් මෙන් වැටහෙයි. ඔවුන් අනුභව කරන්නා වූ පාන වර්ග හා ආහාර පාන ද, ධාතු සමූහයක් තුළට දමනු ලබන තවත් ධාතු සමූහයක් මෙන් වැටහෙයි. එසේ පුරුදු කරන ලද සිත, අධික වීර්යය හේතුවෙන් උද්ධච්ච බවට හෝ ඉතා මන්දගාමී වීර්යය හේතුවෙන් කුසීත බවට හෝ පත්ව භාවනා මාවතට අවතීර්ණ නොවන්නේ නම්, එවිට 'අධිචිත්ත සූත්‍රය', 'අනුත්තරසීතිභාව සූත්‍රය' සහ 'බොජ්ඣංග සූත්‍රය' යන සූත්‍ර තුනෙහි දක්වා ඇති පරිදි වීර්යය හා සමාධිය සමබරව යෙදිය යුතුය. 'තයෝ ච සුත්තන්තා' (සූත්‍ර තුනක්) යැයි කියන ලද්දේ එබැවිනි. මෙසේ වීර්යය හා සමථය සමබරව යොදා එම ලක්ෂණයන් කෙරෙහි ම මෙනෙහි කරන්නාට, ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් සමබරව හා පිරිසිදුව පවතින විට, අශ්‍රද්ධාව ආදී අකුසල ධර්මයන් දුරු වී ඉතා ප්‍රබල වූ සප්ත බොජ්ඣංග බලයන්ගේ උපකාරය ලබන විතර්කාදී වූ ධ්‍යාන අංගයන් වඩාත් තියුණු ලෙස පහළ වේ. එම ධ්‍යාන අංගයන්ගේ ඍජු විරුද්ධත්වය නිසා නීවරණ ධර්මයන් සහ ඒවාට සම්බන්ධ පාප ධර්මයන් යටපත් වී යයි. මෙපමණකින් එම යෝගියා විසින් ධාතු ලක්ෂණ අරමුණු කොට ගත් උපචාර සමාධියක් ලබා ගත්තා වෙයි. ඒ නිසා ම 'නැවත නැවත පඨවි ධාතුවය, ආපෝ ධාතුවය... පෙ... උපචාර මාත්‍ර වූ සමාධියක් උපදී' යැයි කියන ලදී.

Tattha dhātumattatoti visesanivattiattho matta-saddo. Tena yaṃ ito bāhirakā, lokiyamahājano ca ‘‘satto jīvo’’tiādikaṃ visesaṃ imasmiṃ attabhāve avijjamānaṃ vikappanāmatteneva samāropenti, taṃ nivatteti. Tenevāha ‘‘nissattato nijjīvato’’ti. Āvajjitabbanti samannāharitabbaṃ. Manasi kātabbanti punappunaṃ bhāvanāvasena dhātumattato dhātulakkhaṇaṃ manasi ṭhapetabbaṃ. Paccavekkhitabbanti tadeva dhātulakkhaṇaṃ pati pati avekkhitabbaṃ, bhāvanāsiddhena ñāṇacakkhunā aparāparaṃ paccakkhato passitabbaṃ.

එහි 'ධාතුමත්තතෝ' (ධාතු මාත්‍රයක් ලෙස) යන්නෙහි 'මත්ත' (මාත්‍ර) ශබ්දයෙන් අදහස් වන්නේ විශේෂතා බැහැර කිරීමයි. එමඟින්, මේ ශාසනයෙන් බැහැර වූවන් සහ ලෞකික මහාජනයා විසින් මේ ආත්මභාවය කෙරෙහි 'සත්වයා', 'ජීවයා' යනාදී වශයෙන් සැබවින් ම නොමැති වූ යම් විශේෂත්වයක් හුදු කල්පනාවෙන් ආරෝපණය කරත් ද, එය බැහැර කෙරේ. 'සත්වත්වයෙන් තොරව, ජීවත්වයෙන් තොරව' යැයි පැවසුවේ එබැවිනි. 'ආවජ්ජිතබ්බං' යනු මැනවින් සිතට ගත යුතු බවයි. 'මනසි කාතබ්බං' යනු නැවත නැවත භාවනා වශයෙන් ධාතු මාත්‍රයක් ලෙස ධාතු ලක්ෂණය සිතෙහි තබා ගත යුතු බවයි. 'පච්චවෙක්ඛිතබ්බං' යනු එම ධාතු ලක්ෂණය ම නැවත නැවත පිරික්සිය යුතු බවයි, එනම් භාවනාවෙන් සිද්ධ වූ ඥාන චක්ෂුසින් නැවත නැවතත් ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දැකිය යුතු බවයි.

Tassevaṃ vāyamamānassāti tassa yogino evaṃ vuttappakārena bhāvanaṃ anuyuñjantassa, tattha ca bhāvanāanuyoge sakkaccakāritāya, sātaccakāritāya, sappāyasevitāya, samathanimittasallakkhaṇena, bojjhaṅgānaṃ anupavattanena, kāye ca jīvite ca nirapekkhavuttitāya, antarā saṅkocaṃ anāpajjantena bhāvanaṃ ussukkāpetvā ussoḷhiyaṃ avaṭṭhānena [Pg.436] sammadeva vāyāmaṃ payogaṃ parakkamaṃ pavattentassa. Dhātuppabhedāvabhāsanapaññāpariggahitoti pathavīādīnaṃ dhātūnaṃ sabhāvalakkhaṇāvabhāsanena avabhāsanakiccāya bhāvanāpaññāya ādimajjhapariyosānesu avijahanena sabbato gahito mahaggatabhāvaṃ appattatāya upacāramatto sikhāppatto kāmāvacarasamādhi uppajjati. Upacārasamādhīti ca ruḷhīvasena veditabbaṃ. Appanaṃ hi upecca cārī samādhi upacārasamādhi, appanā cettha natthi. Tādisassa pana samādhissa samānalakkhaṇatāya evaṃ vuttaṃ. Kasmā panettha appanā na hotīti? Tattha kāraṇamāha ‘‘sabhāvadhammārammaṇattā’’ti. Sabhāvadhamme hi tassa gambhīrabhāvato asati bhāvanāvisese appanājhānaṃ na uppajjati, lokuttaraṃ pana jhānaṃ visuddhibhāvanānukkamavasena, āruppaṃ ārammaṇātikkamabhāvanāvasena appanāppattaṃ hotīti maraṇānussatiniddese (visuddhi. 1.177) vuttovāyamattho.

'තස්සේවං වායමමානස්ස' යනු එසේ උත්සාහ කරන්නා වූ ඒ යෝගියාටයි. එනම් ඉහත කී පරිදි භාවනාවෙහි නිරත වන්නා වූ, එහිලා ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව (සක්කච්චකාරී), අඛණ්ඩව (සාතච්චකාරී), සප්පාය ධර්මයන් සේවනය කරමින්, සමථ නිමිත්ත මැනවින් සලකුණු කරගනිමින්, බොජ්ඣංගයන් පවත්වමින්, කය හා ජීවිතය කෙරෙහි පවා අපේක්ෂාවක් රහිතව, අතරමගදී පසුබෑමකට පත් නොවී භාවනාව කෙරෙහි උනන්දු වෙමින් උත්සාහය ස්ථාවරව පවත්වා ගන්නා වූ, නිවැරදි ලෙස වීර්යය හා ප්‍රයත්නය යොදන්නා වූ යෝගියාට යන්නයි. 'ධාතුප්පභේදාවභාසනපඤ්ඤාපරිග්ගහිතෝ' යනු පඨවි ආදී ධාතූන්ගේ සභාව ලක්ෂණයන් බබළවන්නා වූ, එම ආලෝකනය කිරීමේ කෘත්‍යය ඇති භාවනා ප්‍රඥාවෙන් මුල, මැද හා අග යන සියලු අවස්ථාවන්හි අත් නොහැර ගන්නා ලද්දාවූත්, මහාගතා තත්ත්වයට පත් නොවීම නිසා උපචාර මාත්‍ර වූත්, උච්චතම තත්ත්වයට පත් කාමාවචර සමාධිය උපදී. මෙය 'උපචාර සමාධිය' යැයි ව්‍යවහාරිකව තේරුම් ගත යුතුය. සැබවින් ම අප්පනා සමාධියට ආසන්නව පවතින නිසා මෙය උපචාර සමාධිය නම් වේ, නමුත් මෙහිදී අප්පනා (ධ්‍යානය) සිදු නොවේ. එවැනි සමාධියක ලක්ෂණ ඇති බැවින් මෙසේ කියන ලදී. මෙහිදී අප්පනාව සිදු නොවන්නේ මන්ද? එයට හේතුව 'සභාවධම්මාරම්මණත්තා' එනම් සභාව ධර්මයන් අරමුණු කිරීමයි. සභාව ධර්මයන්ගේ ඇති ගැඹුරු බව නිසා, සුවිශේෂී භාවනාමය දියුණුවක් නොමැති විට අප්පනා ධ්‍යානය හට නොගනී. එහෙත් ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය විශුද්ධි භාවනා අනුපිළිවෙළින් ද, ආරුප්ප ධ්‍යානය අරමුණු ඉක්මවා යාමේ භාවනා ක්‍රමයෙන් ද අප්පනා තත්ත්වයට පත් වන්නේ යැයි මරණානුස්සති නිද්දේසයෙහි මෙම කරුණ දක්වා ඇත.

Evaṃ rūpakāye avisesena catunnaṃ dhātūnaṃ pariggaṇhanavasena dhātukammaṭṭhānaṃ dassetvā idāni tattha aṭṭhiādīnaṃ vinibbhujanavasena saṅkhepato sutte āgataṃ dhātumanasikāravidhiṃ dassetuṃ ‘‘atha vā panā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ye ime cattāro koṭṭhāsā vuttāti sambandho. Yathāpaccayaṃ ṭhitā sannivesavisiṭṭhā kaṭṭhavallitiṇamattikāyo upādāya yathā agārasamaññā, na tattha koci agāro nāma atthi, evaṃ yathāpaccayaṃ sannivesavisiṭṭhāni pavattamānāni aṭṭhinhārumaṃsacammāni paṭicca sarīrasamaññā, na ettha koci attā jīvo. Kevalaṃ tehi parivāritamākāsamattanti dasseti. Desanā sattasuññatāsandassanaparāti imamatthaṃ vibhāvento ‘‘nissattabhāvadassanattha’’ntiādimāha. Tattha aṭṭhiñca paṭiccāti paṇhikaṭṭhikādibhedaṃ paṭipāṭiyā ussitaṃ hutvā ṭhitaṃ atirekatisatabhedaṃ aṭṭhiṃ upādāya. Nhāruñcāti tameva aṭṭhisaṅghāṭaṃ ābandhitvā ṭhitaṃ navasatappabhedaṃ nhāruṃ. Maṃsanti tameva aṭṭhisaṅghāṭaṃ anulimpitvā ṭhitaṃ navapesisatappabhedaṃ maṃsaṃ. Cammanti macchikapattakacchāyāya chaviyā sañchāditaṃ sakalasarīraṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ bahalacammaṃ paṭicca upādāya. Sabbattha ca-saddo samuccayattho. Ākāso parivāritoti yathā bhittipādādivasena ṭhapitaṃ kaṭṭhaṃ, tasseva ābandhanavalli, anulepanamattikā, chādanatiṇanti etāni kaṭṭhādīni anto, bahi ca parivāretvā ṭhito ākāso [Pg.437] agārantveva saṅkhaṃ gacchati, gehanti paṇṇattiṃ labhati, evameva yathāvuttāni aṭṭhiādīni anto, bahi ca parivāretvā ṭhito ākāso tāneva aṭṭhiādīni upādāya rūpantveva saṅkhaṃ gacchati, sarīranti vohāraṃ labhati. Yathā ca kaṭṭhādīni paṭicca saṅkhaṃ gataṃ agāraṃ loke ‘‘khattiyagehaṃ, brāhmaṇageha’’nti vuccati, evamidampi ‘‘khattiyasarīraṃ brāhmaṇasarīra’’nti voharīyati, natthettha koci satto vā jīvo vāti adhippāyo.

මෙසේ රූප කයෙහි පොදුවේ සතර මහා ධාතූන් පරිග්‍රහණය කිරීමේ ක්‍රමය මගින් ධාතු කමටහන දක්වා, දැන් එහිම ඇට ආදිය වෙන් වෙන් වශයෙන් විශ්ලේෂණය කිරීමේ ක්‍රමයෙන් සූත්‍ර දේශනාවන්හි එන සංක්ෂිප්ත ධාතු මනසිකාර ක්‍රමය දැක්වීම සඳහා "අථ වා පන" යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි සම්බන්ධය මෙසේය: යම් සේ හේතූන් මත පිහිටි, විවිධ ආකාරයෙන් සැකසුණු දැව, වැල්, තණකොළ හා මැටි උපයෝගී කරගෙන "ගෘහය" (ගෙය) යන නාමය ඇති වේ ද, එහි ගෘහය නමින් හැඳින්විය හැකි වෙනම දෙයක් නැත. එලෙසම හේතූන් මත පිහිටි, විවිධ ආකාරයෙන් පවතින ඇට, නහර, මස් සහ සම නිසා "ශරීරය" යන නාමය ඇති වේ. මෙහි පුද්ගලයෙක්, ආත්මයක් හෝ ජීවයෙක් නැත. ඇත්තේ ඒවායින් වට වූ හිස් අවකාශයක් පමණක් බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි. සත්වයා පිළිබඳ ශුන්‍යතාවය පෙන්වීම මෙම දේශනාවේ ප්‍රධාන අරමුණ බව විස්තර කරමින් "නිස්සත්තභාවදස්සනත්ථං" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "ඇට නිසා" යන්නෙන් විලුඹේ ඇටයේ සිට පිළිවෙළින් පිහිටි තුන්සියයකට අධික ඇට සමූහය අදහස් වේ. "නහර නිසා" යන්නෙන් එම ඇට සමූහය බැඳ තබා ගන්නා නවසියයක් පමණ වූ නහර සමූහයයි. "මස්" යනු එම ඇට සමූහය වටා තැවරී ඇති නවසියයක් පමණ වූ මස් වැදැලි වේ. "සම" යනු මුළු සිරුරම වසාගෙන පවතින ඝන සමයි. මෙහි සෑම තැනකම "ච" ශබ්දය සමුච්චය (එකට එක් කිරීම) යන අර්ථය දෙයි. "වට වූ අවකාශය" යන්නෙහි අර්ථය නම්: යම් සේ බිත්ති සහ කණු ආදිය නිසා දැව, වැල්, මැටි සහ වහලයට යෙදූ තණකොළ ආදිය ඇතුළතින් හා පිටතින් වට වී පවතින අවකාශයට "නිවස" යන නාමය හෝ ප්‍රඥප්තිය ලැබෙන්නේ ද, එලෙසම ඉහත කී ඇට ආදියෙන් ඇතුළතින් හා පිටතින් වට වී පවතින අවකාශයට එම ඇට ආදිය නිසාම "රූපය" යන නාමය හෝ "ශරීරය" යන ව්‍යවහාරය ලැබේ. තවද, ලෝකයෙහි දැව ආදිය නිසා හඳුන්වන නිවස, "ක්ෂත්‍රිය නිවස" හෝ "බ්‍රාහ්මණ නිවස" ලෙස හඳුන්වන්නා සේම, මෙම ශරීරය ද "ක්ෂත්‍රිය ශරීරය" හෝ "බ්‍රාහ්මණ ශරීරය" ලෙස ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. මෙහි සත්වයෙක් හෝ ජීවයෙක් නැත යන්න මෙහි අදහසයි.

Teti te cattāro koṭṭhāse vinibbhujitvā vinibbhujitvāti yojanā. Taṃtaṃantarānusārināti aṭṭhinhārūnaṃ nhārumaṃsānaṃ maṃsacammānanti tesaṃ tesaṃ koṭṭhāsānaṃ vivarānupātinā ñāṇasaṅkhātena hatthena. Vinibbhujitvā vinibbhujitvāti anekakkhattuṃ viniveṭhetvā. Atha vā vinibbhujitvā vinibbhujitvāti paccekaṃ aṭṭhiādīnaṃ antarānusārinā ñāṇahatthena vinibbhogaṃ katvā. Etesūti sakalampi attano rūpakāyaṃ catudhā katvā vibhattesu yathāvuttesu aṭṭhiādīsu catūsu koṭṭhāsesu. Purimanayenevāti ‘‘yo imasmiṃ kāye thaddhabhāvo vā’’tiādinā pubbe vuttanayeneva. Yaṃ panettha vattabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ, taṃ anantaranaye vuttākāreneva vattabbaṃ.

"තේ" යනු ඒ කොටස් සතරයි. ඒවා වෙන් වෙන් වශයෙන් විශ්ලේෂණය කිරීම මෙහි අර්ථයයි. ඒ ඒ කොටස් අතර පවතින හිදැස් ඔස්සේ ගමන් කරන්නා වූ, ප්‍රඥාව නමැති හස්තයෙන් ඇට සහ නහර, නහර සහ මස්, මස් සහ සම ආදී වශයෙන් ඒවා බෙදා වෙන් කිරීමයි. "විනිබ්භුජිත්වා විනිබ්භුජිත්වා" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ බොහෝ වාරයක් මෙසේ වෙන් කොට බැලීමයි. එසේත් නැතිනම් එක් එක් ඇට ආදිය ප්‍රඥා නමැති දෑතින් වෙන් වෙන් වශයෙන් විභජනය කිරීමයි. "ඒතේසු" යන්නෙන් මුළු රූප කයම සතර ආකාරයකට බෙදා වෙන් කළ කල්හි, ඉහත කී ඇට ආදී කොටස් සතරෙහි යන්න අදහස් වේ. "පුරිමනයෙනේව" යන්නෙන්, "යම් සේ මෙම කයෙහි තද බවක් පවතී ද" යනාදී වශයෙන් පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයටම යන්නයි. මෙහි දැක්විය යුතු භාවනා පිළිවෙළ ද පෙර පරිච්ඡේදයේ සඳහන් කළ ආකාරයටම වටහා ගත යුතුය.

309. Vitthārato āgate pana ‘‘catudhātuvavatthāne’’ti ānetvā yojanā. Evaṃ idāni vuccamānākārena veditabbo bhāvanānayo. ‘‘Dvācattālīsāya ākārehi dhātuyo uggaṇhitvā’’ti kasmā vuttaṃ, nanu ādito dvattiṃsākārā dhātuyo na hontīti? Vatthusīsena dhātūnaṃyeva uggahetabbattā nāyaṃ doso. Vuttappakāreti ‘‘gocaragāmato nātidūranāccāsannatādīhi pañcahi aṅgehi samannāgate’’tiādinā (visuddhi. 1.53) vuttappakāre. Katasabbakiccenāti palibodhupacchedādikaṃ kataṃ sabbakiccaṃ etenāti katasabbakicco, tenassa sīlavisodhanādi pana kammaṭṭhānuggahaṇato pageva siddhaṃ hotīti dasseti. Sasambhārasaṅkhepatoti sambharīyanti etena buddhivohārāti sambhāro, tannimittaṃ. Kiṃ panetaṃ? Pathavīādi. Kesādīsu hi vīsatiyā ākāresu ‘‘pathavī’’ti buddhivohārā pathavīnimittakā thaddhataṃ upādāya pavattanato. Tasmā [Pg.438] tattha pathavīsambhāro nāma savisesāya tassā atthitāya kesādayo saha sambhārehīti sasambhārā. Āpokoṭṭhāsādīsupi eseva nayo. Sasambhārānaṃ saṅkhepo sasambhārasaṅkhepo, tato sasambhārasaṅkhepato bhāvetabbanti yojanā. Saṅkhepato vīsatiyā, dvādasasu, catūsu, chasu ca koṭṭhāsesu yathākkamaṃ pathavīādikā catasso dhātuyo pariggahetvā dhātuvavatthānaṃ sasambhārasaṅkhepato bhāvanā. Tenāha ‘‘idha bhikkhu vīsatiyā koṭṭhāsesū’’tiādi.

309. විස්තරාත්මකව එන "චතුධාතුවවත්ථානයෙහි" (සතර ධාතු මනසිකාරයෙහි) මෙසේ සම්බන්ධ කළ යුතුය. දැන් කියනු ලබන ආකාරයට භාවනා ක්‍රමය වටහා ගත යුතුය. "ආකාර හතළිස් දෙකකින් ධාතූන් උගත යුතුය" යි පැවසුවේ මන්ද? ආරම්භයේදී ආකාර තිස් දෙකක් (දෙතිස් කුණප) පමණක් ධාතු වශයෙන් පවතින්නේ නොවේදැයි විමසන්නේ නම්; ධාතූන්ගේ ස්වභාවයම උගත යුතු බැවින් මෙය දෝෂයක් නොවේ. "වුත්තප්පකාරේ" යන්නෙන් ගොදුරු ගමට ඉතා දුර නොවන, ඉතා සමීප නොවන ආදී කරුණු පහකින් සමන්විත බව පෙර සඳහන් කළ ආකාරයයි. "කතසබ්බකිච්චේන" යන්නෙන් පලිබෝධ (බාධක) සිඳලීම ආදී සියලු කටයුතු අවසන් කළ යෝගී භික්ෂුව අදහස් වේ. එමගින් එම යෝගියාගේ සීල විශුද්ධිය ආදිය කමටහන් ඉගෙනීමට පෙරම සිද්ධ වී ඇති බව පෙන්වා දෙයි. "සසම්භාර සංඛේපතෝ" යන්නෙහි තේරුම නම්, යම් දෙයක් නිසා බුද්ධිය සහ ව්‍යවහාරය උපදී ද එය සම්භාරයයි. එනම් පඨවි ආදී ධාතූන්ය. කෙස් ආදී කොටස් විස්සෙහි "පඨවි" යන බුද්ධිය සහ ව්‍යවහාරය ඇති වන්නේ තද බව නිසා පඨවි ධාතු නිමිත්ත කොටගෙනයි. එබැවින් කෙස් ආදියේ පඨවි ධාතුව සම්භාරය වන අතර, එම සම්භාරයන් සමඟ පවතින බැවින් කෙස් ආදිය "සසම්භාර" නම් වේ. ආපෝ ධාතු කොටස්වල ද ක්‍රමය මෙයයි. සසම්භාරයන්ගේ සංක්ෂිප්තය සසම්භාර සංක්ෂේපයයි. විසි ආකාර, දොළොස් ආකාර ආදී කොටස්වල පඨවි ආදී සතර ධාතූන් පිළිවෙළින් වටහා ගැනීම සසම්භාර සංක්ෂේප ධාතු මනසිකාර භාවනාවයි. එබැවින් "මෙහි භික්ෂුව විසි ආකාර කොටස්හි" යනාදිය වදාරන ලදී.

Sasambhāravibhattitoti sasambhārānaṃ kesādīnaṃ vibhāgato kesādike vīsati koṭṭhāse pubbe viya ekajjhaṃ aggahetvā vibhāgato pathavīdhātubhāvena vavatthāpanaṃ. Āpokoṭṭhāsādīsupi eseva nayo. Salakkhaṇasaṅkhepatoti lakkhīyati etenāti lakkhaṇaṃ, dhammānaṃ sabhāvo, idha pana thaddhatādi. Tasmā thaddhalakkhaṇādivantatāya saha lakkhaṇehīti salakkhaṇā, kesādayo dvācattālīsa ākārā. Tesaṃ saṅkhepato. Idaṃ vuttaṃ hoti – kesādike vīsati koṭṭhāse ekajjhaṃ gahetvā tattha thaddhatādikaṃ catubbidhampi lakkhaṇaṃ vavatthapetvā bhāvanā salakkhaṇasaṅkhepato bhāvanā. Esa nayo āpokoṭṭhāsādīsupi. Salakkhaṇavibhattitoti thaddhalakkhaṇādinā salakkhaṇānaṃ kesādīnaṃ vibhāgato kesādīsu dvācattālīsāya ākāresu paccekaṃ thaddhatādīnaṃ catunnaṃ catunnaṃ lakkhaṇānaṃ vavatthāpanavasena bhāvanā.

"සසම්භාර විභක්තිතෝ" යනු සසම්භාර වූ කෙස් ආදියේ බෙදීම අනුව, කෙස් ආදී කොටස් විස්ස පෙර මෙන් එකට ගන්නේ නැතිව, වෙන් වෙන් වශයෙන් පඨවි ධාතු ස්වභාවයෙන් නියම කිරීමයි. ආපෝ ධාතු ආදී කොටස්වල ද ක්‍රමය මෙයම වේ. "සලක්ඛණ සංඛේපතෝ" යනු යමකින් හඳුනාගත හැකි ද එය ලක්ෂණයයි, එනම් ධර්මයන්ගේ ස්වභාවයයි. මෙහිදී තද බව ආදිය ලක්ෂණ වේ. තද ලක්ෂණය ආදිය පවතින බැවින්, එම ලක්ෂණ ද සමඟින් පවතින බැවින් මේවා "සලක්ඛණ" නම් වේ. එනම් කෙස් ආදී ආකාර හතළිස් දෙකයි. ඒවා සංක්ෂිප්තව බැලීම යනු: කෙස් ආදී කොටස් විස්ස එකට ගෙන එහි තද බව ආදී සතර වැදෑරුම් ලක්ෂණ නියම කොට භාවනා කිරීම "සලක්ඛණ සංක්ෂේප" භාවනාවයි. ආපෝ ධාතු ආදියෙහි ද ක්‍රමය මෙයයි. "සලක්ඛණ විභක්තිතෝ" යනු තද බව ආදී ලක්ෂණ සහිත කෙස් ආදී කොටස් වෙන් වෙන් වශයෙන් ගෙන, ආකාර හතළිස් දෙකෙහිම එකිනෙකෙහි පවතින ලක්ෂණ සතර බැගින් නියම කිරීමේ ක්‍රමයෙන් භාවනා කිරීමයි.

Evaṃ catūhi ākārehi uddiṭṭhaṃ bhāvanānayaṃ niddisituṃ ‘‘kathaṃ sasambhārasaṅkhepato bhāvetī’’tiādi āraddhaṃ. Ettha ca yathā tikkhapañño puggalo tikkhatāya paropariyattasabbhāvato tikkhindriyamudindriyatāvasena duvidhoti. Tattha tikkhindriyassa vasena saṅkhepato paṭhamanayo vutto, mudindriyassa vasena dutiyo. Evaṃ nātitikkhapaññopi puggaloti. Tattha yo visadindriyo puggalo, tassa vasena sasambhārasaṅkhepato, salakkhaṇasaṅkhepato ca bhāvanānayo niddiṭṭho. Yo pana nātivisadindriyo, tassa vasena sasambhāravibhattito, salakkhaṇavibhattito ca bhāvanānayo niddiṭṭhoti veditabbo. Tassa evaṃ vavatthāpayato eva dhātuyo pākaṭā honti savisesaṃ dhātūnaṃ pariggahitattā. Bhāvanāvidhānaṃ panettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

මෙසේ සතර ආකාරයකින් උද්දේශ කරන ලද (සැකෙවින් දක්වන ලද) භාවනා ක්‍රමය විස්තර කරනු පිණිස ‘‘සම්භාර සංක්ෂේප වශයෙන් කෙසේ නම් වඩන්නේද?’’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. මෙහිදී තියුණු ප්‍රඥාව ඇති පුද්ගලයා, තියුණු බවෙහි හෝ මෘදු බවෙහි ස්වභාවය අනුව තියුණු ඉන්ද්‍රිය ඇති සහ මෘදු ඉන්ද්‍රිය ඇති වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී තියුණු ඉන්ද්‍රිය ඇති පුද්ගලයා උදෙසා සංක්ෂේප වශයෙන් පළමු ක්‍රමය දක්වන ලද අතර, මෘදු ඉන්ද්‍රිය ඇති පුද්ගලයා උදෙසා දෙවන ක්‍රමය දක්වන ලදී. එසේම එතරම් තියුණු ප්‍රඥාවක් නොමැති පුද්ගලයාද දෙවැදෑරුම් වේ. එහි යම් පුද්ගලයෙක් පැහැදිලි ඉන්ද්‍රිය ඇත්තේද, ඔහු උදෙසා සම්භාර සංක්ෂේපයෙන් හා ස්වලක්ෂණ සංක්ෂේපයෙන් භාවනා ක්‍රමය දක්වන ලදී. යම් පුද්ගලයෙක් එතරම් පැහැදිලි ඉන්ද්‍රිය රහිතද, ඔහු උදෙසා සම්භාර විභක්තියෙන් (විස්තරයෙන්) හා ස්වලක්ෂණ විභක්තියෙන් භාවනා ක්‍රමය දක්වන ලදැයි දත යුතුය. මෙසේ පිරිසිඳ දක්වන ඔහුට ධාතුන්ගේ සුවිශේෂී බව පිරිසිඳ ගත් බැවින් ධාතූහු ප්‍රකට වෙති. මෙහි භාවනා විධිය යට කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

310. Yassāti [Pg.439] nātivisadindriyaṃ puggalaṃ sandhāya vadati. Evaṃ bhāvayatoti sasambhārasaṅkhepato bhāventassa. Yena vidhinā uggahetvā kusalo hoti, so sattavidho vidhi ‘‘uggahakosalla’’nti vuccati, tannibbattaṃ vā ñāṇaṃ. Evaṃ manasikārakosallampi veditabbaṃ. Dvattiṃsākāreti dhātumanasikāravasena pariggahite kesādike dvattiṃsavidhe koṭṭhāse. ‘‘Dvattiṃsākāre’’ti ca idaṃ tejavāyukoṭṭhāsesu vaṇṇādivasena vavatthānassa abhāvato vuttaṃ. Sabbaṃ tattha vuttavidhānaṃ kātabbanti ‘‘vacasā manasā’’tiādinā vuttauggahakosalluddesato paṭṭhāya yāva ‘‘anupubbamuñcanādivasenā’’ti padaṃ, tāva āgataṃ sabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ kātabbaṃ sampādetabbaṃ. Vaṇṇādivasenāti vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasena. Ayañca vaṇṇādivasena manasikāro dhātupaṭikkūlavaṇṇamanasikārānaṃ sādhāraṇo pubbabhāgoti nibbattitadhātumanasikārameva dassetuṃ ‘‘avasāne evaṃ manasikāro pavattetabbo’’ti vuttaṃ.

310. ‘‘යස්ස’’ (යමෙකුගේ) යන්නෙන් අදහස් කළේ එතරම් පැහැදිලි ඉන්ද්‍රිය රහිත පුද්ගලයා පිළිබඳවය. ‘‘එසේ වඩන්නහුට’’ යනු සම්භාර සංක්ෂේපයෙන් භාවනාව වඩන්නහුටයි. යම් ක්‍රමයකින් උගෙන දක්ෂ වන්නේද, එම සත් වැදෑරුම් විධිය ‘‘උග්ගහ කෝසල්ල’’ (ඉගෙනීමේ දක්ෂතාවය) යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත් එම ඉගෙනීමෙන් හටගත් ඥානයයි. එසේම මනසිකාර කෝසල්ලයද එලෙසම දත යුතුය. ‘‘දෙතිස් ආකාරය’’ යනු ධාතු මනසිකාර වශයෙන් ගන්නා ලද කේශාදී වූ දෙතිස් වැදෑරුම් කොටස්ය. තේජෝ හා වායෝ කොටස්වල වර්ණාදී වශයෙන් පිරිසිඳ දැක්වීමක් නොමැති බැවින් ‘‘දෙතිස් ආකාර’’ යැයි කියන ලදී. එහි දක්වන ලද සියලු විධි කළ යුතුය යන්නෙන් ‘‘වචනයෙන් මනසින්’’ යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද උග්ගහ කෝසල්ල උද්දේශයේ සිට ‘‘අනුපූර්වයෙන් අත්හැරීම’’ යන පදය දක්වා වූ සියලු භාවනා විධි සම්පාදනය කළ යුතුය. ‘‘වර්ණාදී වශයෙන්’’ යනු වර්ණය, සටහන, දිශාව, ස්ථානය සහ සීමාව යන කරුණු අනුවය. මෙම වර්ණාදී මනසිකාරය ධාතු මනසිකාරයටත්, පිළිකුල් මනසිකාරයටත්, වර්ණ කසිණ මනසිකාරයටත් පොදු වූ පූර්ව භාගයක් බැවින්, ඉපදුණා වූ ධාතු මනසිකාරයම පෙන්වීම සඳහා ‘‘අවසානයේ මෙසේ මනසිකාරය පැවැත්විය යුතුය’’ යි කියන ලදී.

311. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammāti ete ‘‘sīsakaṭāhapaliveṭhanacammaṃ kesā’’ti evaṃ vohariyamānā bhūtupādāyadhammā ‘‘mayi kesā jātā, mayamettha jātā’’ti evaṃ aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇasuññā. Iminā kāraṇassa ca phalassa ca abyāpāratāya dhātumattataṃ sandasseti, tena ca ābhogapaccavekkhaṇānampi evameva abyāpāratā dīpitāti daṭṭhabbaṃ. Na hi tāni, tesaṃ kāraṇāni ca tathā tathā ābhujitvā, paccavekkhitvā ca uppajjanti, paccayabhāvaṃ vā gacchantīti. Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Acetanoti na cetano, cetanārahito vā. Abyākatoti abyākatarāsipariyāpanno. Suññoti attasuñño. Tato eva nissatto. Thaddhalakkhaṇādhikatāya thaddho. Tato eva pathavīdhātūti evaṃ manasikāro pavattetabboti sambandho. Evaṃ sabbattha.

311. ‘‘එකිනෙකා කෙරෙහි ආභෝග (මෙනෙහි කිරීමක්) හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමක් රහිත වූ මේ ධර්මයෝ’’ යනු හිස්කබල වසා ඇති සම් සහ කෙස් යනාදී වශයෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලබන මෙම භූත රූප හා උපාදාය රූප ධර්මයන්ය. ‘‘මා කෙරෙහි කෙස් උපන්නේය, අපි මෙහි උපන්නෙමු’’ යැයි මොවුහු එකිනෙකා මෙනෙහි කිරීමෙන් හෝ සැලකීමෙන් තොර වෙති. මෙයින් හේතුව සහ ඵලය යන දෙකෙහිම නිරීක්ෂණය කරන ක්‍රියාවක් (ව්‍යාපාරයක්) නොමැති බැවින් ධාතු මාත්‍රයක් පමණක් බව පෙන්වයි. එසේම මෙනෙහි කිරීම හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් පිළිබඳවද එසේම ක්‍රියාවක් නොමැති බව දක්වන ලදැයි දත යුතුය. සැබවින්ම එම ධර්මයන් හෝ ඒවායේ හේතූන් ඒ ඒ ආකාරයෙන් මෙනෙහි කොට හෝ සලකා බලා උපදින්නේ නැත, ප්‍රත්‍යය භාවයට පත් වන්නේද නැත. ‘‘ඉති’’ යනු ඉහත කී ආකාරය හැඟවීමයි. ‘‘අචේතන’’ යනු චේතනාවක් නොවන, චේතනාවෙන් තොර වූවකි. ‘‘අව්‍යාකෘත’’ යනු අව්‍යාකෘත රාශියට අයත් වූවකි. ‘‘ශූන්‍ය’’ යනු ආත්මයෙන් ශූන්‍ය වූවකි. එබැවින්ම සත්ත්වයෙක් නොවේ. තද ගතිය අධික බැවින් ‘‘තද’’ (තද්ධ) වේ. එබැවින්ම පඨවි ධාතුවයි. මෙසේ මනසිකාරය පැවැත්විය යුතු යැයි සම්බන්ධ වේ. සියලු තැන්හිම මෙසේමය.

312. Suññagāmaṭṭhāneti ettha suññagāmaggahaṇaṃ paramatthato vedakavirahadassanatthaṃ kāyassa.

312. ‘‘සිස් ගමක් බඳු ස්ථානයෙහි’’ යන මෙහි සිස් ගමක් ගැනීමෙන් අදහස් කරන්නේ පරමාර්ථ වශයෙන් ශරීරයෙහි විඳින්නෙකු (අනුභව කරන්නෙකු) නොමැති බව පෙන්වීම පිණිසය.

313. Madhukaṭṭhiketi madhukabījāni.

313. ‘‘මධුකට්ඨික’’ යනු මී ඇටයි.

314. Gehathambhānaṃ [Pg.440] ādhārabhāvena ṭhapitasilāyo pāsāṇaudukkhalakānīti adhippetāni.

314. ගෙයක කුළුණු සඳහා ආධාරක වශයෙන් තබන ලද ගල්, ගල් වන්ගෙඩි වැනි යැයි අදහස් කරන ලදී.

315. Duggandhādibhāve cassa sadisabhāvadassanatthaṃ allagocammaggahaṇaṃ.

315. එහි ඇති දුගඳ බව යනාදියෙහි සමාන බව පෙන්වීම පිණිස අමු ගව හමක් උපමාවට ගන්නා ලදී.

316. Yebhuyyena maṃsapesīnaṃ bahalatāya mahāmattikaggahaṇaṃ.

316. බොහෝ සෙයින් මස් වැදැලිවල ඇති ඝනකම නිසා මඩ ගුලියක් උපමාවට ගන්නා ලදී.

317. Kuṭṭadārūsūti dārukuṭṭikāya kuṭiyā bhittipādabhūtesu kaṭṭhesu.

317. ‘‘කුට්ටදාරු’’ යනු ලී බිත්ති සහිත කුටියක බිත්ති පදනම වූ ලී කොටන්ය.

318. Paṇhikaṭṭhiādīnaṃ ādhārabhāvo viya gopphakaṭṭhiādīnaṃ ādheyyabhāvopi asamannāhārasiddhoti dassanatthaṃ ‘‘paṇhikaṭṭhigopphakaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhita’’ntiādiṃ vatvā puna ‘‘sīsaṭṭhigīvaṭṭhike patiṭṭhita’’ntiādi vuttaṃ.

318. විලුඹ ඇටය ආධාරකයක් වන්නාක් මෙන්, බෝල ඇටය (ගොප් ඇටය) ආදියද මෙනෙහි කිරීමකින් තොරවම සිදු වන බව පෙන්වීම සඳහා ‘‘විලුඹ ඇටය හා බෝල ඇටය උසුලා සිටී’’ යනාදිය පවසා, නැවත ‘‘හිස ඇටය බෙල්ලේ පිහිටා ඇත’’ යනාදිය කියන ලදී.

319. Sinnavettaggādīsūti seditavettakaḷīrādīsu.

319. ‘‘සින්න වෙත්තග්ග’’ යනු තම්බා ගන්නා ලද වේවැල් දලු යනාදියයි.

321. Uraṭṭhisaṅghāṭo pañjarasadisatāya ‘‘uraṭṭhipañjara’’nti vutto. Tassa athirabhāvadassanatthaṃ jiṇṇasandamānikapañjaraṃ nidassanabhāvena gahitaṃ.

321. ළය ඇට සමූහය කූඩුවකට සමාන බැවින් ‘‘ළය කූඩුව’’ යැයි කියන ලදී. එහි අස්ථිර බව පෙන්වීම සඳහා දිරාගිය දෝලාවක කූඩුව නිදර්ශනයක් ලෙස ගන්නා ලදී.

322. Yamakamaṃsapiṇḍeti maṃsapiṇḍayugaḷe.

322. ‘‘යමක මාංස පිණ්ඩ’’ යනු මස් වැදැලි යුවළකි.

323. Kilomakassa setavaṇṇatāya ‘‘pilotikapaliveṭhite’’ti pilotikaṃ nidassanabhāvena vuttaṃ. Evameva na vakkahadayāni sakalasarīre ca maṃsaṃ jānātīti ettha na vakkahadayāni jānanti ‘‘mayaṃ paṭicchannakilomakena paṭicchannānī’’ti, na sakalasarīre ca maṃsaṃ jānāti ‘‘ahaṃ paṭicchannakilomakena paṭicchanna’’nti yojetabbaṃ.

323. වකුගඩු ආවරණය කරන සිවියෙහි සුදු පැහැය නිසා පරණ රෙදි කැබැල්ලකින් එතූ දෙයක් ලෙස නිදර්ශනය දක්වන ලදී. එසේම වකුගඩු හා හෘදය මුළු ශරීරයේ මස් පිළිබඳව නොදන්නාක් මෙන්, මෙහිදීද වකුගඩු හා හෘදය ‘‘අපි සිවියෙන් වැසී ඇත්තෙමු’’ යැයි නොදන්නා බවත්, මුළු ශරීරයේ මස් ‘‘මම සිවියෙන් වැසී ඇත්තෙමි’’ යැයි නොදන්නා බවත් සම්බන්ධ කළ යුතුය.

324. Koṭṭhamatthakapassanti kusūlassa abbhantare matthakapassaṃ.

324. ‘‘කොට්ඨ මත්ථක පස්ස’’ යනු වී බිස්සක් ඇතුළත ඉහළ පැත්තයි.

325. Dvinnaṃ thanānamantareti dvinnaṃ thanappadesānaṃ vemajjhe, thanappadeso ca abbhantaravasena veditabbo.

325. ‘‘තන දෙක අතර’’ යනු පියයුරු දෙක අතර මැද පෙදෙසයි. පියයුරු පෙදෙසද ඇතුළත වශයෙන් දත යුතුය.

327. Ekavīsatiantabhogeti ekavīsatiyā ṭhānesu obhaggobhagge antamaṇḍale.

327. ‘‘එක්විසි අන්ත්‍ර භෝග’’ යනු ස්ථාන විසි එකකදී එතී එතී පවතින අතුණු වළලුය.

328. Āmāsaye [Pg.441] ṭhito paribhuttāhāro udariyanti adhippetanti āha ‘‘udariyaṃ udare ṭhitaṃ asitapītakhāyitasāyita’’nti.

328. ආමාශයෙහි පවතින අනුභව කළ ආහාරය ‘‘උදරිය’’ (බඩෙහි වූ දෙය) ලෙස අදහස් කරන ලදී. එබැවින් ‘‘බඩෙහි පවතින කෑ, බී, සැපූ, රස විඳි දේ උදරිය’’ යැයි පවසන ලදී.

331. Abaddhapittaṃ saṃsaraṇalohitaṃ viya, kāyusmā viya ca kammajarūpapaṭibaddhavuttikanti āha ‘‘ābaddhapittaṃ jīvitindriyapaṭibaddhaṃ sakalasarīraṃ byāpetvā ṭhita’’nti. Paṭibaddhatāvacanena cassa jīvitindriye sati sabbhāvameva dīpeti, na jīvitindriyassa viya ekantakammajatanti daṭṭhabbaṃ. Pittakosaketi mahākosāṭakīkosasadise pittādhāre. Yūsabhūtoti rasabhūto.

331. බද්ධ නොවූ පිත (අබද්ධ පිත), සංසරණය වන ලේ මෙන් සහ ශරීර උෂ්ණත්වය මෙන් කර්මජ රූප සමඟ සම්බන්ධ වූ පැවැත්මක් ඇත්තේය. එබැවින් ‘‘අබද්ධ පිත ජීවිතින්ද්‍රිය හා සම්බන්ධව මුළු ශරීරයම පතුරුවා පවතී’’ යැයි පවසන ලදී. සම්බන්ධ බව පැවසීමෙන් ජීවිතින්ද්‍රිය පවතින තාක් එහි පැවැත්ම දක්වන අතර, එය ජීවිතින්ද්‍රිය මෙන් ඒකාන්තයෙන්ම කර්මයෙන් හටගත්තක් නොවන බව දත යුතුය. ‘‘පිත්ත කෝෂයෙහි’’ යනු තිත්ත වැටකොළු ගෙඩියක කෝෂයක් වැනි වූ පිත රැඳී ඇති තැනයි. ‘‘යුෂයක් බඳු වූ’’ යනු දියර බවට පත් වූවකි.

332. Ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ candanikā, tassaṃ candanikāyaṃ.

332. ඉඳුල් පැන් සහ කුසෙහි ඇති මලමුත්‍ර ආදිය බැහැර කරන තැන ‘‘චන්දනිකාව’’ (අපිරිසිදු වල) නම් වේ. එම චන්දනිකාවෙහි.

333. Pubbāsayo mandapaññānaṃ kesañcideva hotīti katvā asabbasādhāraṇanti adhippāyenāha ‘‘pubbo anibaddhokāso’’ti.

333. සැරව තැන්පත් වන ස්ථානය පින අඩු ඇතැම් පුද්ගලයන්ට පමණක් ඇති වන්නකි. එබැවින් එය සැමට පොදු වූවක් නොවන බව අඟවනු පිණිස ‘‘සැරව සඳහා නිශ්චිත ස්ථානයක් නැත’’ යැයි පවසන ලදී.

334. Pittaṃ viyāti abaddhapittaṃ viya. Sakalasarīranti jīvitindriyapaṭibaddhaṃ sabbaṃ sarīrappadesaṃ. Vakkahadayayakanapapphāsāni tementanti ettha yakanaṃ heṭṭhābhāgapūraṇena, itarāni tesaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharaṇena ca temetīti daṭṭhabbaṃ. Heṭṭhā leḍḍukhaṇḍādīni temayamāneti temakatemitabbānaṃ abyāpāratāsāmaññanidassanatthaṃ eva upamā daṭṭhabbā, na ṭhānasāmaññanidassanatthaṃ. Sannicitalohitena hi temetabbānaṃ kesañci heṭṭhā, kassaci upari ṭhitatā kāyagatāsatiniddese (visuddhi. 1.206) dassitāti. Yakanassa heṭṭhābhāgaṭṭhānaṃ ‘‘mayi lohitaṃ ṭhita’’nti na jānāti, vakkādīni ‘‘amhe temayamānaṃ lohitaṃ ṭhita’’nti na jānantīti evaṃ yojanā veditabbā.

334. "පිත යනු (බද්ධ නොවූ) විසිරුණු පිත මෙනි. 'මුළු ශරීරය' යනු ජීවිතේන්ද්‍රිය හා බැඳුණු සියලු ශරීර ප්‍රදේශයයි. වකුගඩු, හෘදය, අක්මාව, පෙනහළු තෙත් කරයි යන මෙහිදී, අක්මාව පහළ කොටස පිරීමෙන් ද, අනෙක්වා ඒවාට උඩින් මඳක් මඳක් වැගිරීමෙන් ද තෙත් කරයි යනුවෙන් දත යුතුය. පහළ ඇති කැට කැබලි ආදිය තෙත් කරන කල්හි මෙන්, තෙත් කරන්නා වූත් තෙත් වන්නා වූත් දේ අතර ක්‍රියාකාරීත්වයක් (ව්‍යාපාරයක්) නොමැති බව දැක්වීම සඳහා ම මේ උපමාව දත යුතුය; පිහිටි ස්ථානය සමාන බව දැක්වීමට නොවේ. රැස් වූ ලේ මගින් තෙත් විය යුතු ඇතැම් අවයවයන්ට යටින් ද ඇතැම් අවයවයන්ට උඩින් ද ලේ පිහිටා ඇති බව කායගතාසති නිර්දේශයෙහි දක්වා ඇත. 'මා තුළ ලේ පිහිටා ඇතැයි' අක්මාවේ පහළ කොටස නොදනියි. 'අප තෙත් කරමින් ලේ පවතී' යැයි වකුගඩු ආදිය ද නොදනියි. මෙසේ සම්බන්ධය දත යුතුය."

336. Patthinnasinehoti thinabhāvaṃ ghanabhāvaṃ gatasineho. Sakalasarīre maṃsanti yojanā, tañca thūlasarīraṃ sandhāya vuttaṃ. Medassa satipi patthinnatāya ghanabhāve maṃsassa viya na baddhatāti vuttaṃ ‘‘patthinnayūso’’ti. Tenevassa āpokoṭṭhāsatā.

336. "'පැතිරුණු සෙනෙහය' (පත්ථින්න සිනේහ) යනු උකු බවට හෝ ඝන බවට පැමිණි තෙල් ගතියයි. මුළු ශරීරයේ මස් යන්න සම්බන්ධ වන්නේ ස්ථූල (මහත) ශරීරයක් අරභයා ය. මේදයේ උකු බව නිසා ඝන බවක් තිබුණ ද, මාංශ පේශීන් මෙන් දැඩි බවක් නොමැති හෙයින් 'දිය වූ හොද්දක් වැනි' (පත්ථින්න යූස) යයි කියන ලදී. එබැවින් ම එය ආපෝ කොටසට (දිය කොටසට) අයත් වේ."

337. Udakapuṇṇesu [Pg.442] taruṇatālaṭṭhikūpakesūti nātipariṇatānaṃ sajalakānaṃ aggato chinnānaṃ tālasalāṭukānaṃ vivarāni sandhāya vuttaṃ.

337. "'ජලයෙන් පිරුණු ළපටි තල් ගෙඩි කුහරවල' යන්නෙන් අදහස් කළේ, වැඩිය නොමේරූ, ජලය සහිත වූ, අගින් කපන ලද ළපටි තල් ගෙඩිවල සිදුරු (කුහර) පිළිබඳව ය."

338. Vasāya attano ādhāre abhibyāpanamukhena abyāpāratāsāmaññaṃ vibhāvetabbanti ācāmagatatelaṃ nidassitanti daṭṭhabbaṃ.

338. "වසා තෙල් (පෙණ තෙල්) තමාගේ ආධාරයෙහි පැතිරී යන ආකාරයෙන්, (තෙත් කරන්නා සහ තෙත් වන්නා අතර) ක්‍රියාකාරීත්වයක් නොමැති බව පැහැදිලි කිරීමට, බත් හඳෙහි (නොහොත් බත් කිරිවල) ඇති තෙල් උපමාව ලෙස දක්වන ලද බව දත යුතුය."

339. Kheḷuppattipaccaye ambilaggamadhuraggādike.

339. "කෙළ ඉපදීමට හේතු වන ඇඹුල් රස හෝ මිහිරි රස ඇති දේ දුටු විට (කෙළ උපදියි)."

343. Kesādīsu manasikāraṃ pavattetvā tejokoṭṭhāsesu pavattetabbo manasikāroti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojetabbaṃ. Yena santappatīti yena kāyo santappati, ayaṃ santappanakicco. Tejoti tassa pariggaṇhanākāro eva paccāmaṭṭho. Yena jīrīyatītiādīsupi eseva nayo.

343. "කෙස් ආදියෙහි මෙනෙහි කිරීම පවත්වා, තේජෝ කොටස් පිළිබඳව ද මෙනෙහි කිරීම පැවැත්විය යුතුය යනුවෙන් විභක්තිය වෙනස් කර සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'යමකින් තැවෙයි ද' යනු යම් තේජෝ ධාතුවකින් ශරීරය තැවෙන්නේ ද, මෙය තැවීම් කෘත්‍යය (සන්තාපන කිච්ච) සිදු කරන තේජෝ ධාතුවයි. එහි ස්වරූපය වටහා ගැනීම ම මෙහිදී විමසනු ලැබේ. 'යමකින් දිරවයි ද' ආදී කොටස්වල ද මේ ක්‍රමය ම වේ."

344. Assāsapassāsavasenāti antopavisanabahinikkhamananāsikāvātabhāvena. ‘‘Evaṃ pavattamanasikārassā’’ti iminā vuttākārena sasambhāravibhattito pavattakammaṭṭhānamanasikārassa. Dhātuyo pākaṭā hontīti vitthārato pariggahitattā dhātuyo vibhūtā honti. Idhāpi bhāvanāvidhānaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

344. "'ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වශයෙන්' යනු නාසයෙන් ඇතුළට වදින සහ පිටතට යන වාතය වශයෙනි. 'මෙසේ පවත්වන මෙනෙහි කිරීම ඇත්තාහට' යන්නෙන් ඉහත කී ආකාරයට සසම්භාර විභක්ති වශයෙන් (කොටස් වශයෙන් බෙදා) පවත්වන කර්මස්ථාන මෙනෙහි කිරීම ගැන කියවේ. 'ධාතූහු ප්‍රකට වෙති' යනු විස්තර වශයෙන් වටහා ගත් බැවින් ධාතූහු පැහැදිලි වෙති යන්නයි. මෙහිදී ද භාවනා ක්‍රමය පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයට ම දත යුතුය."

345. Tatthevāti tesuyeva vīsatiyā koṭṭhāsesu. Paripācanalakkhaṇaṃ vitthambhanalakkhaṇanti etthāpi ‘‘tatthevā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ.

345. "'එහි ම' යනු ඒ විසි වැදෑරුම් (පඨවි) කොටස්වල ම ය. 'පැසවීමේ ලක්ෂණය' (තේජෝ) සහ 'වැසීමේ/දරා සිටීමේ ලක්ෂණය' (වායෝ) යන මෙහිදී ද 'එහි ම' යන වචනය ගෙනවුත් සම්බන්ධ කළ යුතුය."

Puna tatthevāti tesuyeva dvādasasu koṭṭhāsesūti attho. Ettha ca kesādikoṭṭhāsānaṃ saṃviggahatāya tattha vijjamānā āpodhātuādayo nhāniyacuṇṇādīsu udakādayo viya suviññeyyāti ‘‘tattheva ābandhanalakkhaṇa’’ntiādi vuttaṃ.

"නැවතත් 'එහි ම' යනු ඒ දොළොස් වැදෑරුම් (ආපෝ) කොටස්වල ම යනු අර්ථයයි. මෙහි කෙස් ආදී කොටස්වලට ස්වරූපයක් (හැඩයක්) ඇති බැවින්, එහි පවතින ආපෝ ධාතු ආදිය ස්නාන කුඩු (සබන් වැනි දේ) වල ඇති ජලය මෙන් පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකි බැවින් 'එහි ම ඇලෙන/බැඳෙන ලක්ෂණය' ආදිය පවසන ලදී."

Santappanāditejokoṭṭhāsesu pana vāyodhātuādayo na tathā suviññeyyāti katvā ‘‘tena avinibhutta’’nti vuttaṃ, na tatthevāti. Yadi evaṃ, vāyukoṭṭhāsesu kathaṃ tatthevāti? Vāyukoṭṭhāsāpi hi uddhaṅgamavātādayo piṇḍākāreneva pariggahetabbataṃ upagacchanti, na pana santappanāditejokoṭṭhāsāti nāyaṃ doso. Tattha tenāti tena tejena. Avinibhuttanti avinābhūtaṃ, taṃtaṃkalāpagatavasena vā evaṃ vuttaṃ. Evaṃ vavatthāpayatoti vuttākārena salakkhaṇasaṅkhepato dhātuyo vavatthāpentassa[Pg.443]. Vuttanayenāti ‘‘tassevaṃ vāyamamānassā’’tiādinā (visuddhi. 1.308) heṭṭhā vuttanayena.

"සන්තාපන ආදී තේජෝ කොටස්වල පවතින වායෝ ධාතු ආදිය එසේ පහසුවෙන් හඳුනාගත නොහැකි බැවින්, 'එයින් වෙන් නොවුණු' (තේන අවිනිබුත්තං) යැයි කියන ලදී. 'එහි ම' යැයි නොකීවේ ය. එසේ නම්, වායෝ කොටස්වලදී 'එහි ම' (තත්ථේව) යැයි කීවේ මන්ද? උද්ධංගම වාතය ආදී වායෝ කොටස් ද සමූහයක් (පිණ්ඩයක්) වශයෙන් වටහා ගැනීමට හැකි බැවිනි. නමුත් තේජෝ කොටස් එසේ සමූහයක් ලෙස (පිණ්ඩයක් ලෙස) වටහා ගත නොහැක. එබැවින් එහි වරදක් නැත. මෙහි 'එයින්' යනු ඒ තේජෝ ධාතුවෙනි. 'වෙන් නොවුණු' යනු වෙන් කළ නොහැකි ලෙස පවතින බවයි, නැතහොත් ඒ ඒ කලාපයන්හි පවතින ධාතුන්ගේ ස්වභාවයෙන් මෙසේ කියන ලදී. 'මෙසේ විනිශ්චය කරන්නාට' යනු ඉහත කී ආකාරයට ලක්ෂණ සංක්ෂේපයෙන් ධාතූන් වෙන් කර හඳුනාගන්නා තැනැත්තාට ය. 'කී ක්‍රමයෙන්' යනු 'එසේ උත්සාහ කරන්නා වූ ඔහුට' යනාදී වශයෙන් පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයට ම ය."

346. Evampi bhāvayatoti salakkhaṇasaṅkhepato dhātuyo pariggahetvā bhāventassāpi. Pubbe vuttanayenāti sasambhāravibhattito bhāvanāyaṃ vuttena nayena. Evanti yathā kese, evaṃ. Sabbakoṭṭhāsesūti ekacattālīsabhedesu sesasabbakoṭṭhāsesu evamettha aṭṭhasaṭṭhidhātusatassa pariggaho vutto hoti. Bhāvanāvidhānaṃ panettha heṭṭhā vuttanayameva.

346. "'මෙසේත් වඩන්නාට' යනු ලක්ෂණ සංක්ෂේපයෙන් ධාතූන් වටහා ගෙන භාවනා කරන්නාට ද (එසේම වේ). 'පෙර කී ක්‍රමයට' යනු සසම්භාර විභක්ති වශයෙන් භාවනාවෙහි දැක්වුණු ක්‍රමයට ය. 'මෙසේ' යනු කෙස්වල මෙන් ම සියලු කොටස්වල ද යන අර්ථයයි. 'සියලු කොටස්වල' යනු ඉතිරි සියලු එකසළිස් (41) කොටස්වල මෙසේ ධාතු එකසිය සැට අටක් (168) පිරිසිඳ ගැනීම මෙහි කියන ලදී. මෙහි භාවනා ක්‍රමය ද පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමය ම වේ."

Idāni vacanatthādimukhenapi dhātūsu manasikāravidhānaṃ dassetuṃ ‘‘vacanatthato’’tiādi vuttaṃ. Tattha vacanatthatoti yasmā sabbapaṭhamaṃ kammaṭṭhānassa uggahaṇaṃ vacanavasena hoti vacanadvārena tadatthassa ādito gahetabbato, tasmā vacanatthatopi dhātūnaṃ manasikātabbatā vuttā. Kalāpatoti vacanatthavasena visesato, sāmaññato ca dhātuyo pariggahetvā ṭhitassa yasmā tā piṇḍaso pavattanti, na paccekaṃ, tasmā kalāpatopi manasikātabbatā vuttā. Te pana kalāpā paramāṇuparimāṇā hontīti tappariyāpannānaṃ pathavīdhātuādīnaṃ ekasmiṃ sarīre parimeyyaparicchedaṃ dassetuṃ cuṇṇato manasikātabbatā vuttā. So panāyaṃ tāsaṃ cuṇṇato manasikāro saṅghāṭavasena hotīti nibbaṭṭitasarūpameva pariggahetabbaṃ dassetuṃ lakkhaṇādito manasikāro vutto. Lakkhaṇādito dhātuyo pariggaṇhantena salakkhaṇavibhattito kammaṭṭhānābhinivese yasmā dvācattālīsāya koṭṭhāsānaṃ vasena dhātūsu pariggayhamānāsu ‘‘ettakā utusamuṭṭhānā, ettakā cittādisamuṭṭhānā’’ti ayaṃ vibhāgo ñātabbo hoti, tasmā samuṭṭhānato manasikāro vutto.

"දැන් වචනාර්ථ ආදිය මගින් ද ධාතූන් මෙනෙහි කරන ආකාරය දැක්වීමට 'වචනාර්ථ වශයෙන්' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'වචනාර්ථ වශයෙන්' යනු: ඕනෑම කර්මස්ථානයක් මුලින් ම ඉගෙන ගනු ලබන්නේ වචන (ශබ්ද) මගිනි. වචන මගින් එහි අර්ථය මුලින් ම වටහා ගත යුතු බැවින් වචනාර්ථ වශයෙන් ද ධාතූන් මෙනෙහි කළ යුතු බව කියන ලදී. 'කලාප වශයෙන්' යනු: වචනාර්ථ වශයෙන් විශේෂයෙන් ද පොදුවේ ද ධාතූන් පිරිසිඳ ගත් තැනැත්තාට, එම ධාතූන් වෙන් වෙන්ව නොව සමූහ වශයෙන් (පිණ්ඩ වශයෙන්) පවතින බැවින්, කලාප වශයෙන් ද මෙනෙහි කළ යුතු බව කියන ලදී. එම කලාප පරමාණු තරම් ඉතා කුඩා බැවින්, එම කලාපවලට අයත් පඨවි ධාතු ආදියේ එක් ශරීරයක ඇති ප්‍රමාණය දැක්වීමට 'කුඩු (චුණ්ණ) වශයෙන්' (සියුම් ලෙස) මෙනෙහි කළ යුතු බව කියන ලදී. එම සියුම් ලෙස මෙනෙහි කිරීම සමූහ වශයෙන් (සංඝාත වශයෙන්) සිදු වන බැවින්, වෙන් වෙන්ව පවතින ස්වභාවය ම වටහා ගත යුතු බව දැක්වීමට 'ලක්ෂණ ආදියෙන්' මෙනෙහි කිරීම දක්වන ලදී. ලක්ෂණ ආදියෙන් ධාතූන් පිරිසිඳ ගන්නා යෝගියාට, ලක්ෂණ බෙදීම් අනුව කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙන කල්හි, සාළිස් දෙවැදෑරුම් (42) කොටස් අනුව ධාතූන් පිරිසිඳ ගන්නා විට 'මෙපමණක් උතු සමුට්ඨාන වේ, මෙපමණක් චිත්ත සමුට්ඨාන වේ' යන බෙදීම වටහා ගත යුතු බැවින් 'සමුට්ඨාන වශයෙන්' මෙනෙහි කිරීම කියන ලදී."

Evaṃ pariññātasamuṭṭhānānampi tāsaṃ saddānusārena vinā visesasāmaññapariggaho kātabboti dassetuṃ nānattekattato manasikāro vutto. Lakkhaṇavisesato vinibhuttarūpāpi etā aniddisitabbaṭṭhānatāya padesena avinibhuttāti ayaṃ viseso pariggahetabboti dassetuṃ [Pg.444] vinibbhogāvinibbhogato manasikāro vutto. Satipi avinibbhogavuttiyaṃ kācideva kāsañci sabhāgā, kāci visabhāgāti ayampi viseso pariggahetabboti dassetuṃ sabhāgavisabhāgato manasikāro vutto. Sabhāgavisabhāgāpi dhātuyo ajjhattikā īdisakiccavisesayuttā, bāhirā tabbiparītāti ayaṃ viseso pariggahetabboti dassetuṃ ajjhattikabāhiravisesato manasikāro vutto. Sajātisaṅgahādiko dhātusaṅgahavisesopi pariggahitabboti dassetuṃ saṅgahato manasikāro vutto. Sandhāraṇādīhi yathāsakakiccehi aññamaññūpatthambhabhāvatopi dhātuyo pariggahetabbāti dassetuṃ paccayato manasikāro vutto. Abyāpāranayato dhātuyo pariggahetabbāti dassetuṃ asamannāhārato manasikāro vutto. Attano paccayadhammavisesato, paccayabhāvavisesato ca dhātuyo pariggahetabbāti dassetuṃ paccayavibhāgato manasikāro vuttoti evametesaṃ terasannaṃ ākārānaṃ pariggahe kāraṇaṃ veditabbaṃ. Ākārehīti pakārehi, kāraṇehi vā.

මෙසේ පිරිසිඳ දන්නා ලද සමුට්ඨාන ඇති ඒ ධාතූන්ගේ, ශබ්දානුසාරයෙන් තොරව විශේෂ සහ සාමාන්‍ය වශයෙන් පරිග්‍රහය (ග්‍රහණය) කළ යුතු බව දැක්වීම සඳහා නානත්ත-ඒකත්ත (නානත්ව-ඒකත්ව) වශයෙන් මනසිකාරය කියන ලදී. ලක්ෂණ විශේෂයන්ගෙන් වෙන් වූ ස්වභාවයක් ඇත්තා වූ ද, මේ ධාතූන් මෙතැන යැයි වෙන් කර දැක්විය නොහැකි ස්ථාන ඇති බැවින් ප්‍රදේශ වශයෙන් වෙන් කළ නොහැකි ය යන මේ විශේෂය පරිග්‍රහ කළ යුතු බව දැක්වීම සඳහා විනිබ්භෝග-අවිනිබ්භෝග (වෙන් කිරීම හා වෙන් නොකිරීම) වශයෙන් මනසිකාරය කියන ලදී. වෙන් නොවන පැවැත්මක් තිබියදී පවා ඇතැම් ධාතූන් ඇතැම් ධාතූන් හා සභාග (සමාන) වන බවත්, ඇතැම් ධාතූන් විසභාග (අසමාන) වන බවත් යන මේ විශේෂය ද පරිග්‍රහ කළ යුතු බව දැක්වීම සඳහා සභාග-විසභාග වශයෙන් මනසිකාරය කියන ලදී. සභාග හෝ විසභාග වුව ද ආධ්‍යාත්මික ධාතූන් මෙබඳු වූ කෘත්‍ය විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත වන බවත්, බාහිර ධාතූන් ඊට විපරීත වන බවත් යන මේ විශේෂය පරිග්‍රහ කළ යුතු බව දැක්වීම සඳහා ආධ්‍යාත්මික-බාහිර විශේෂ වශයෙන් මනසිකාරය කියන ලදී. සජාති සංග්‍රහය ආදී වූ ධාතු සංග්‍රහ විශේෂය ද පරිග්‍රහ කළ යුතු බව දැක්වීම සඳහා සංග්‍රහ වශයෙන් මනසිකාරය කියන ලදී. දරා සිටීම ආදී වූ තම තමාට අයත් කෘත්‍යයන්ගෙන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් උපස්ථම්භක (ආධාරක) වන බැවින් ද ධාතූන් පරිග්‍රහ කළ යුතු බව දැක්වීම සඳහා ප්‍රත්‍ය (හේතු) වශයෙන් මනසිකාරය කියන ලදී. අව්‍යාපාර නයින් (මෙහෙයවීමක් නැති බව) ධාතූන් පරිග්‍රහ කළ යුතු බව දැක්වීම සඳහා අසමන්නාහාර (මෙනෙහි කිරීමක් නැති බව) වශයෙන් මනසිකාරය කියන ලදී. තමාගේ ප්‍රත්‍ය ධර්ම විශේෂයන්ගෙන් ද, ප්‍රත්‍ය භාව විශේෂයන්ගෙන් ද ධාතූන් පරිග්‍රහ කළ යුතු බව දැක්වීම සඳහා ප්‍රත්‍ය විභාග වශයෙන් මනසිකාරය කියන ලදී. මෙසේ මේ ආකාර (ප්‍රකාර) දහතුනක පරිග්‍රහයෙහි හේතුව දත යුතුය. 'ආකාරේහි' යනු ආකාරයන්ගෙන් හෝ හේතූන්ගෙන් යන්නයි.

347. Tattha patthaṭattāti puthuttā, tena puthubhāvato puthuvī, puthuvī eva pathavīti niruttinayena saddatthamāha. Patthanaṭṭhena vā pathavī, patiṭṭhābhāvena patthāyati upatiṭṭhatīti attho. ‘‘Appotī’’ti padassa attho heṭṭhā vutto eva. Āpīyatīti sosīyati, pivīyatīti keci. ‘‘Ayaṃ panattho sasambhārāpe yujjatī’’ti vadanti, lakkhaṇāpepi yujjateva. Sopi hi pharusapācanavisosanākārena sesabhūtattayena pīyamāno viya pavattatīti. Appāyatīti brūheti. Paribrūhanarasā hi āpodhātu. Tejatīti niseti, tikkhabhāvena sesabhūtattayaṃ usmāpayatīti attho. Vāyatīti samīreti, desantaruppattihetubhāvena bhūtasaṅghātaṃ gametīti attho.

347. එහි 'පත්ථටත්තා' (පැතිරුණු බව) යනු මහත් බව නිසා ය. එයින් මහත් බව නිසා පෘථුවී (පුථුවී) නම් වේ. පෘථුවී යනුම පඨවී යැයි නිරුක්ති නය අනුව ශබ්දාර්ථය කියන ලදී. නැතහොත් පැතිරෙන අර්ථයෙන් පඨවී නම් වේ. පිහිටක් (පතිට්ඨා) වන බැවින් ප්‍රකටව පෙනේ යන අර්ථයයි. 'අප්පෝති' යන පදයේ අර්ථය යට (පූර්වයෙහි) කියන ලද්දේමය. 'ආපීයති' යනු වියළනු ලැබේ යන්නයි, ඇතැමෙක් පානය කරනු ලැබේ යැයි පවසති. 'මේ අර්ථය සසම්භාර ආපෝ ධාතුවට (මිශ්‍ර ජලයට) ගැලපේ' යැයි ඔවුහු පවසති, ලක්ෂණ ආපෝ ධාතුවට ද එය ගැලපෙන්නේමය. මක්නිසාද යත්, රළු බව, පැසවීම සහ වියළීම යන ආකාර ඇති ඉතිරි භූතත්‍රය විසින් (ආපෝ ධාතුව) පානය කරනු ලබන්නක් මෙන් පවතින බැවිනි. 'අප්පායති' යනු වර්ධනය කරයි යන්නයි. මක්නිසාද යත්, ආපෝ ධාතුව වර්ධනය කිරීමේ රසය (කෘත්‍යය) ඇති බැවිනි. 'තේජති' යනු තියුණු කරයි, තියුණු බව නිසා ඉතිරි භූතත්‍රය උණුසුම් කරයි යන අර්ථයයි. 'වායති' යනු සලිත කරයි, වෙනත් ස්ථානයක උපතට හේතු වන බැවින් භූත සමූහයා ගමන් කරවයි යන අර්ථයයි.

Evaṃ tāva visesato vacanatthaṃ vatvā idāni sāmaññato vattuṃ ‘‘avisesena panā’’tiādi vuttaṃ. Salakkhaṇadhāraṇatoti yathā titthiyaparikappito ‘‘pakati attā’’ti evamādiko sabhāvato natthi, na evametā. Etā pana salakkhaṇaṃ sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo. Dukkhādānatoti [Pg.445] dukkhassa vidahanato. Etā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā ayalohādidhātuyo viya ayalohādiṃ anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti. Dukkhādhānatoti anappakassa dukkhassa vidhānamattato avasavattanato, taṃ vā dukkhaṃ etāhi kāraṇabhūtāhi sattehi anuvidhīyati, tathāvihitañca taṃ etāsveva dhīyati ṭhapīyatīti evaṃ dukkhādhānato, dhātuyo. Apica ‘‘nijjīvaṭṭho dhātuṭṭho’’ti vuttovāyamattho. Tathā hi bhagavā ‘‘chadhāturoyaṃ bhikkhu puriso’’tiādīsu (ma. ni. 3.343-345) jīvasaññāsamūhananatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti. Iti vacanatthamukhenapi asādhāraṇato, sādhāraṇato ca dhātūnaṃ sarasalakkhaṇameva vibhāvīyatīti āha ‘‘evaṃ visesasāmaññavasena vacanatthato manasi kātabbā’’ti. Manasikāro pana vacanatthamukhena dhātuyo pariggahetvā ṭhitassa heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo.

මෙසේ තාක් විශේෂ වශයෙන් වචනාර්ථ පවසා, දැන් සාමාන්‍ය වශයෙන් පැවසීමට 'අවිසෙසේන පන' යනාදිය කියන ලදී. ස්වලක්ෂණ දැරීමෙන් යනුවෙන් අදහස් කළේ, තීර්ථකයන් විසින් පරිකල්පනය කරන ලද 'ප්‍රකෘති ආත්මය' ආදිය ස්වභාවයක් වශයෙන් නැත්තා සේ මේ ධාතූන් එසේ නොවෙති. මේවා වනාහි තම ස්වලක්ෂණය වූ ස්වභාවය දරන හෙයින් 'ධාතු' නම් වෙති. දුක්ඛාදාන (දුක ඉපදවීම) යනුවෙන් අදහස් කළේ දුක සම්පාදනය කිරීමයි. මේ ධාතූන් වනාහි හේතු භාවයෙන් පවතිමින් යකඩ, ලෝකඩ ආදී ලෝහ ධාතූන් යකඩ, ලෝකඩ ආදිය (නිපදවන්නා) මෙන්, අනේක ප්‍රකාර වූ සංසාර දුක සම්පාදනය කරති. දුක්ඛාදාන (දුකට ආධාර වීම) යනුවෙන් අදහස් කළේ නොඅඩු දුක පැවතීම පමණක් වන බැවින් හා තමාගේ කැමැත්තට අනුව පැවැත්විය නොහැකි බැවින්, නොහොත් ඒ දුක හේතුභූත වූ මේ ධාතූන් මගින් සත්වයන් විසින් අනුභව කරනු ලබන (සම්පාදනය කරනු ලබන) බැවින් ද, එසේ සම්පාදනය කරන ලද ඒ දුක මෙහිම තැන්පත් කරනු ලබන බැවින් ද මෙසේ දුකට ආධාර වන බැවින් 'ධාතු' නම් වෙති. තවද 'නිර්ජීව අර්ථය ධාතු අර්ථයයි' යන මේ අර්ථය ද පවසන ලද්දේමය. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි, මේ පුරුෂයා ධාතු සයකින් යුක්තය' යනාදී දේශනාවලදී ජීව සංඥාව මුලිනුපුටා දැමීම පිණිස ධාතු දේශනාව කළ සේක. මෙසේ වචනාර්ථ මුඛයෙන් ද අසාධාරණ වශයෙන් හා සාධාරණ වශයෙන් ධාතූන්ගේ ස්වකීය රසය හා ලක්ෂණයම ප්‍රකට කරන බැවින් 'මෙසේ විශේෂ හා සාමාන්‍ය වශයෙන් වචනාර්ථයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය' යැයි වදාළ සේක. වචනාර්ථ මුඛයෙන් ධාතූන් පරිග්‍රහ කරගෙන සිටින්නාගේ මනසිකාරය වනාහි යට කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

348. Ākārehīti pakārehi. Atha vā ākarīyanti dissanti ettha dhātuyoti ākārā, koṭṭhāsā. Aṭṭhadhammasamodhānāti yathāvuttānaṃ paccayavisesena visiṭṭharūpānaṃ vaṇṇādīnaṃ aṭṭhannaṃ dhammānaṃ samavadhānato sannivesavisesavasena sahāvaṭṭhānato taṃ upādāya. Kesāti sammuti samaññāmattaṃ hoti. Tesaṃyeva vinibbhogāti tesaṃyeva vaṇṇādīnaṃ vinibbhujanato. Yathā hi vaṇṇādayo aṭṭha dhammā paññāya vinibbhujjamānā aññamaññabyatirekena paramatthato upalabbhanti, na evaṃ vaṇṇādibyatirekena paramatthato kesā upalabbhanti. Tasmā ye ca dhamme samudite upādāya ‘‘kesā’’ti sammuti, tesu visuṃ visuṃ katesu natthi ‘‘kesā’’ti sammuti, vohāramattanti attho.

348. 'ආකාරේහි' යනු ප්‍රකාරයන්ගෙනි. නැතහොත් මෙහි (මේ කොටස්වල) ධාතූන් විද්‍යමාන වන බැවින් (පෙනෙන බැවින්) ආකාර නම් වූ කෝට්ඨාසයෝ ය. 'අට්ඨධම්ම සමෝධානා' යනු කියන ලද ප්‍රත්‍ය විශේෂයන්ගෙන් විශිෂ්ට රූප ඇති වර්ණාදී ධර්මයන් අටකගේ රැස්වීමෙන් හා පිහිටීමේ විශේෂය අනුව සහජාතව පැවතීමෙන් එය නිමිති කරගෙන 'කේස' (කෙස්) යනු සම්මුති මාත්‍රයක්, නමක් පමණක් වේ. 'තේසංයේව විනිබ්භෝගා' යනු ඒ වර්ණාදීන්ගේම වෙන් කිරීමෙනි. යම් සේ වර්ණාදී ධර්ම අට ප්‍රඥාවෙන් වෙන් කරනු ලබන කල්හි අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් වෙනස්ව පරමාර්ථ වශයෙන් දක්නට ලැබෙන්නේද, වර්ණාදීන්ගෙන් තොරව පරමාර්ථ වශයෙන් කෙස් යන්නක් එසේ දක්නට නොලැබේ. එබැවින් යම් ධර්මයන් රැස් වූ කල්හි 'කෙස්' යන සම්මුතිය ඇති වේ ද, ඒවා එකින් එක වෙන් කළ කල්හි 'කෙස්' යන සම්මුතිය නැත, එය ව්‍යවහාර මාත්‍රයක්ම වේ යන අර්ථයයි.

‘‘Aṭṭhadhammakalāpamattamevā’’ti idaṃ kesapaññattiyā upādāyabhūte vaṇṇādike ekattena gahetvā vuttaṃ, na tesaṃ aṭṭhadhammamattabhāvato. Kammasamuṭṭhāno koṭṭhāsoti kesesu tāva kesamūlaṃ, evaṃ lomādīsupi yathārahaṃ veditabbaṃ. Dasadhammakalāpopīti ettha asitādiparipācako tejokoṭṭhāso navadhammakalāpopīti vattabbo. Yadime kesādikoṭṭhāsā yathārahaṃ aṭṭhanavadasadhammasamūhabhūtā[Pg.446], atha kasmā pathavīādidhātumattato manasi karīyantīti āha ‘‘ussadavasena panā’’tiādi. Yasmā ayaṃ dhātumanasikāro yāvadeva sattasaññāsamugghāṭanattho, dhammavinibbhogo ca sātisayaṃ sattasaññāsamugghāṭāya saṃvattati, tasmā koṭṭhāsesu evaṃ dhammavibhāgo veditabbo. Ettha hi udariyaṃ karīsaṃ pubbo muttañca utusamuṭṭhānā, asitādiparipācakatejo kammasamuṭṭhāno, assāsapassāsavāto cittasamuṭṭhānoti cha ekasamuṭṭhānā, sedoassu kheḷo siṅghāṇikāti cattāro utucittavasena dvisamuṭṭhānā, sesā dvattiṃsa catusamuṭṭhānā.

'අට්ඨධම්මකලාපමත්තමේව' යන්න කෙස් යන පඤ්ඤත්තියට පාදක වූ වර්ණාදීන් එකක් ලෙස ගෙන පවසන ලද්දකි, මිස ඒවා ධර්ම අටක් පමණක් වන බැවින් නොවේ. කර්ම සමුට්ඨාන කෝට්ඨාසය යනු කෙස් සම්බන්ධයෙන් නම් කෙස් මුලයි, ලොම් ආදියෙහි ද එසේම සුදුසු පරිදි දත යුතුය. 'දසධම්මකලාපෝපි' යන මෙහි අනුභව කළ ආහාර ආදිය පැසවන්නා වූ තේජෝ කෝට්ඨාසය නව-ධර්ම-කලාපයක් (ජීවිතේන්ද්‍රිය සමග) ලෙස ද පැවසිය යුතුය. ඉදින් මේ කෙස් ආදී කෝට්ඨාසයෝ සුදුසු පරිදි අට, නවය, දහය බැගින් වූ ධර්ම සමූහයන් වෙත් නම්, එසේ තිබියදී කුමකට පඨවී ආදී ධාතු මාත්‍රයක් ලෙස මෙනෙහි කරනු ලබන්නේද යත්: 'උස්සදවසෙන පන' (වැඩි බව අනුව) යනාදිය වදාළ සේක. යම් හෙයකින් මේ ධාතු මනසිකාරය සත්ව සංඥාව මුලිනුපුටා දැමීම සඳහාම වන්නේද, ධර්මයන් වෙන් වෙන්ව දැකීම සත්ව සංඥාව දුරු කිරීම පිණිස අතිශයින්ම පවතින්නේද, එබැවින් කෝට්ඨාසයන්හි මෙසේ ධර්ම විභාගය දත යුතුය. මෙහි ආමාශගත ආහාරය (උදරිය), අසූචි (කරීස), සැරව (පුබ්බ) සහ මුත්‍ර (මුත්ත) යන මේවා උතු සමුට්ඨාන වේ. ආහාර පැසවන තේජස කර්ම සමුට්ඨාන වේ. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වාතය චිත්ත සමුට්ඨාන වේ. මෙසේ මේ හය කෝට්ඨාසයක් ඒක-සමුට්ඨාන (එක් සමුට්ඨානයක් ඇති) වේ. සෙම්, කඳුළු, කෙළ, සොටු යන සතර උතු සහ සිත නිසා උපදනා බැවින් ද්වි-සමුට්ඨාන වේ. ඉතිරි කෝට්ඨාස තිස් දෙක චතු-සමුට්ඨාන (කර්ම, චිත්ත, උතු, ආහාර යන හතරින්ම උපදනා) වේ.

Tesu asitādiparipācake tejokoṭṭhāse eko kalāpo jīvitanavako, aññesu ekasamuṭṭhānesu utusamuṭṭhāno, cittasamuṭṭhāno vā ekeko aṭṭhako, dvisamuṭṭhānesu utucittavasena dve dve aṭṭhakā, catusamuṭṭhānesu utucittāhārasamuṭṭhānā tayo tayo aṭṭhakā, utucittasamuṭṭhānesu saddanavakā, aṭṭhasu tejovāyokoṭṭhāsesu aṭṭha jīvitanavakā, sesesu catuvīsatiyā koṭṭhāsesu kāyabhāvadasakadvayasahitā, cakkhādisaññitesu maṃsakoṭṭhāsesu cakkhusotaghānajivhāvatthudasakasahitā cāti paripuṇṇāyatanake rūpakāye bhedaṃ anāmasitvā ekattavasena gayhamānā sattacattālīsādhikasatarūpakalāpā rūpavibhāgato sādhikaṃ diyaḍḍharūpasahassaṃ hoti, koṭṭhāsānaṃ pana avayavavibhāgena tadavayavakalāpānaṃ bhede gayhamāne rūpadhammānaṃ asaṅkhyeyyabhedatā veditabbā. Evaṃ dhammavibhāgato anekabhedabhinnāpi ime dvācattālīsa koṭṭhāsā ussadaggahaṇena catudhātuvaseneva vavatthapetabbā. Tenāha ‘‘ussadavasena pana…pe… manasi kātabbā’’ti. Tattha manasikāravidhi vuttanayeneva veditabbo.

ඒවා අතරින් ආහාරාදිය පැසවන්නා වූ තේජෝ කොටසෙහි ජීවිත නවක නම් වූ එක් කලාපයක් වෙයි. එක් සමුට්ඨානයකින් හටගන්නා වූ සෙසු කොටස්හි උතුසමුට්ඨාන හෝ චිත්තසමුට්ඨාන වූ එක් එක් අෂ්ටක කලාපයක් ද, ද්විසමුට්ඨාන කොටස්හි උතු හා චිත්ත වශයෙන් අෂ්ටක කලාප දෙක බැගින් ද, චතුසමුට්ඨාන කොටස්හි උතු-චිත්ත-ආහාර සමුට්ඨාන වශයෙන් අෂ්ටක කලාප තුන බැගින් ද, උතු-චිත්ත සමුට්ඨානයන්හි ශබ්ද නවක කලාපයන් ද, තේජෝ හා වායෝ කොටස් අටෙහි ජීවිත නවක කලාප අටක් ද, සෙසු විසිහතරක් වූ කොටස්හි කාය දසක හා භාව දසක යන යුගලය සමඟ ද, චක්ඛු ආදී වශයෙන් හැඳින්වෙන මාංශමය කොටස්හි චක්ඛු-සෝත-ඝාණ-ජිව්හා-වත්ථු දසකයන් සමඟ ද වශයෙන්, සම්පූර්ණ වූ ආයතන සහිත රූප කායෙහි භේදයක් නොසලකා ඒකත්ව වශයෙන් ගත් කල රූප කලාප එක්සිය හතළිස් හතක් (147) වෙයි. රූප විභාගය අනුව රූප එක්දහස් පන්සියයකට මඳක් වැඩි ප්‍රමාණයක් වෙයි. එහෙත් කොටස්වල අවයව බෙදීමෙන් ඒ ඒ අවයවයන්ගේ කලාපයන්ගේ භේදය ගත් කල, රූප ධර්මයන්ගේ අප්‍රමාණ වූ ප්‍රභේද පැවතිය හැකි බව දත යුතුය. මෙසේ ධර්ම විභාගය අනුව බොහෝ ප්‍රභේදයන්ට බෙදුණ ද, මෙම කොටස් හතළිස් දෙක උස්සද (වැඩි බව) ගැනීමෙන් සතර මහා ධාතු වශයෙන් ම තීරණය කළ යුතුය. එහෙයින් 'උස්සද වශයෙන්...පෙ... මෙනෙහි කළ යුතුය' යි වදාරන ලදී. එහි මෙනෙහි කිරීමේ ක්‍රමය ඉහත දැක්වූ පරිදි ම දත යුතුය.

349. Majjhimena pamāṇenāti ārohapariṇāhehi majjhimasarīre labbhamānena majjhimena parimāṇena. Pariggayhamānāti paññāya paritakketvā gayhamānā. Paramāṇubhedasañcuṇṇāti ettha yathā ‘‘aṅgulassa aṭṭhamo bhāgo yavo, yavassa aṭṭhamo bhāgo ūkā, ūkāya [Pg.447] aṭṭhamo bhāgo likkhā, likkhāya aṭṭhamo bhāgo rathareṇu, rathareṇussa aṭṭhamo bhāgo tajjārī, tajjāriyā aṭṭhamo bhāgo aṇu, evaṃ aṇuno aṭṭhamo bhāgo paramāṇu nāmā’’ti keci. Aṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 515) pana ‘‘sattadhaññamāsappamāṇaṃ ekaṃ aṅgulaṃ, sattaūkāpamāṇo eko dhaññamāso, sattalikkhāpamāṇā ekā ūkā, chattiṃsarathareṇuppamāṇā ekā likkhā, chattiṃsatajjārippamāṇo eko rathareṇu, chattiṃsaaṇuppamāṇā ekā tajjārī, chattiṃsaparamāṇuppamāṇo eko aṇū’’ti vuttaṃ. Tasmā aṇuno chattiṃsatimabhāgamatto paramāṇu nāma ākāsakoṭṭhāsiko maṃsacakkhussa agocaro dibbacakkhusseva gocarabhūto. Taṃ sandhāyāha ‘‘paramāṇubhedasañcuṇṇā’’ti, yathāvuttaparamāṇuppabhedena cuṇṇavicuṇṇabhūtā. Sukhumarajabhūtāti tatoyeva ativiya sukhumarajabhāvaṃ gatā.

349. "මධ්‍යම ප්‍රමාණයෙන්" යනු උස හා වටප්‍රමාණය අනුව මධ්‍යම ශරීරයකින් ලැබෙන මධ්‍යම ප්‍රමාණයෙනි. "පිරිසිඳ දකින ලද්දා වූ" යනු ප්‍රඥාවෙන් විමසා ගන්නා ලද්දා වූ යන්නයි. "පරමාණු වශයෙන් සියුම් ලෙස කුඩු කරන ලද" යන මෙහි, ඇතැමෙක් පවසන්නේ "අඟලකින් අටෙන් පංගුවක් යව (බාර්ලි) ඇටයක් ද, යව ඇටයකින් අටෙන් පංගුවක් උකා (උකුණෙක්) ද, උකාවකගෙන් අටෙන් පංගුවක් ලික්ඛා (බිත්තරයක්) ද, ලික්ඛාවකගෙන් අටෙන් පංගුවක් රථරේණුවක් ද, රථරේණුවකින් අටෙන් පංගුවක් තජ්ජාරී ද, තජ්ජාරියකින් අටෙන් පංගුවක් අණුවක් ද, අණුවකින් අටෙන් පංගුවක් පරමාණුවක් ද වේ" යනුවෙනි. අටුවාවෙහි පවසන්නේ "වී ඇට හතක ප්‍රමාණය එක් අඟලක් ද, උකුණන් හතක ප්‍රමාණය එක් වී ඇටයක් ද, ලික්ඛාවන් හතක ප්‍රමාණය එක් උකුණෙක් ද, රථරේණු තිස් හයක ප්‍රමාණය එක් ලික්ඛාවක් ද, තජ්ජාරී තිස් හයක ප්‍රමාණය එක් රථරේණුවක් ද, අණු තිස් හයක ප්‍රමාණය එක් තජ්ජාරියක් ද, පරමාණු තිස් හයක ප්‍රමාණය එක් අණුවක් ද වේ" යනුවෙනි. එබැවින් අණුවකින් තිස් හයෙන් පංගුවක් පමණ වූ පරමාණුව නම් ආකාශ කොටසෙහි පවතින්නකි; එය මාංශ චක්ෂුසට විෂය නොවන අතර දිව්‍ය චක්ෂුසට ම විෂය වේ. එය අරභයා "පරමාණු භේදයෙන් සියුම් ලෙස කුඩු කරන ලද" එනම් ඉහත කී පරමාණු ප්‍රභේද අනුව කුඩු පට්ටම් වූ බව වදාරන ලදී. "සියුම් රේණු බවට පත් වූ" යනු එහෙයින් ම අතිශයින් සියුම් රේණු බවට පත් වූ යන්නයි.

Doṇamattā siyāti soḷasa nāḷimattā. Idhāpi ‘‘majjhimena pamāṇenā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Tena ‘‘pakatiyā catumuṭṭhikaṃ kuḍuvaṃ, catukuḍuvaṃ nāḷi, tāya nāḷiyā soḷasa nāḷiyo doṇaṃ, taṃ pana magadhanāḷiyā dvādasa nāḷiyo hontī’’ti vadanti. Saṅgahitāti yathā na vippakirati, evaṃ ābandhanavasena sampiṇḍitvā gahitā. Anupālitāti yathā paggharaṇasabhāvāya āpodhātuyā vasena kilinnabhāvaṃ, picchilabhāvaṃ vā nāpajjati, evaṃ anurakkhitā. Vitthambhitāti saṅghātavāyunā ativiya vitthambhanaṃ pāpitā. Na vikirati na viddhaṃsatīti sukhumarajabhūtāpi pathavīdhātu ābandhanaparipācanasamudīraṇakiccāhi āpotejovāyodhātūhi laddhapaccayā sinehena temitā tejasā paripakkā vāyunā vitthambhanaṃ pāpitā piṭṭhacuṇṇā viya na ito cito ca vikirati na viddhaṃsati, atha kho piṇḍitā ghanabhūtā hutvā nānappakārena gahetabbataṃ āpajjati. Tenāha ‘‘avikiriyamānā’’tiādi. Tattha vikappanti vibhāgaṃ. Yadipi tejovāyodhātuyopi saviggahā rūpadhammabhāvato, yādiso pana ghanabhāvo pathavīāpodhātūsu labbhati, na tādiso tejovāyodhātūsu labbhatīti meyyabhāvābhāvato tattha cuṇṇabhedo na uddhaṭo. Tathā hi sasambhāratejovāyūsupi meyyabhāvo na labbhateva.

"දෝණයක් පමණ විය හැකිය" යනු සොළොස් නැළියක් පමණ වේ යන්නයි. මෙහි ද "මධ්‍යම ප්‍රමාණයෙන්" යන්න ගෙන සම්බන්ධ කළ යුතුය. එබැවින් ඇතැමෙක් පවසන්නේ "ස්වභාවයෙන් අතලොස්ස හතරක් එක් කුඩුවක් ද, කුඩු හතරක් එක් නැළියක් ද, එම නැළියෙන් නැළි දහසයක් එක් දෝණයක් ද වේ; එය මගධ නැළියෙන් නැළි දොළහක් වේ" යනුවෙනි. "සංග්‍රහ කරන ලද" යනු විසිරී නොයන පරිදි ආබන්ධන (බැඳීම්) වශයෙන් එක් කොට ගන්නා ලද යන්නයි. "ආරක්ෂා කරන ලද" යනු වැගිරෙන ස්වභාවය ඇති ආපෝ ධාතුවේ බලයෙන් තෙත් බවට හෝ ලිස්සන බවට පත් නොවන සේ ආරක්ෂා කරන ලද යන්නයි. "දරා සිටින ලද" යනු සප්තවායු මගින් අතිශයින් ම තදින් දරා සිටීමයි. "විසිරී නොයයි, විනාශ නොවේ" යනු සියුම් රේණු බවට පත් වුව ද පඨවි ධාතුව, බැඳීම-පැසවීම-සලිත කිරීම යන කෘත්‍යයන් ඇති ආපෝ-තේජෝ-වායෝ ධාතූන්ගෙන් ප්‍රත්‍ය ලබා, ස්නේහයෙන් තෙත් වී, තේජසින් පැසී, වායුවෙන් දරා සිටීම නිසා පිටි කුඩු මෙන් මෙහා මෙහා විසිරී නොයයි, විනාශ නොවේ; තව ද එය පිණ්ඩිත වී ඝන බවට පත් වී නන් අයුරින් පරිහරණය කළ හැකි තත්ත්වයට පත් වේ. එහෙයින් "නොවිසිරෙන" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'වික්ඛම්භන' යනු විභාග කිරීමයි. තේජෝ හා වායෝ ධාතූන් ද රූප ධර්ම බැවින් ශරීරයක් සහිත වුව ද, පඨවි හා ආපෝ ධාතූන්හි පවතින ඝන බව තේජෝ හා වායෝ ධාතූන්හි නොලැබේ. මැනිය හැකි බවක් (meyyabhāva) එහි නැති බැවින් කුඩු වශයෙන් භේදයක් එහි නොදක්වන ලදී. සැබවින් ම සමූහ වශයෙන් පවතින තේජෝ හා වායෝ ධාතූන්හි පවා මැනිය හැකි ප්‍රමාණයක් නොලැබේ.

Yūsagatāti [Pg.448] yūsabhāvaṃ dravabhāvaṃ gatā. Tato eva ābandhanākārabhūtā. Na paggharatīti na ogaḷati. Na parissavatīti na vissandati. Pīṇitapīṇitabhāvaṃ dassetīti āpodhātuyā brūhanarasatāya vuttaṃ.

"යුෂ බවට පත් වූ" යනු යුෂ ස්වභාවයට හෙවත් ද්‍රව ස්වභාවයට පත් වූ යන්නයි. එහෙයින් ම ආබන්ධන (බැඳීමේ) ආකාරයක් වූයේ වෙයි. "නොවැගිරේ" යනු පහළට ගලා නොයයි. "පිටාර නොයයි" යනු විසිරී නොයයි. "පීණනය හෙවත් පෝෂණය දක්වයි" යනු ආපෝ ධාතුවේ වර්ධනය කිරීමේ රසය නිසා පවසන ලද්දකි.

Usumākārabhūtāti etena kāye pākatikausmāpi gahaṇīsaṅkhātāya tassāyeva tejodhātuyā vasena hotīti dasseti. Paripācetīti santejeti. Sā hi yathābhuttassa āhārassa sammā pariṇāmanena rasādisampattiyā hetubhāvaṃ gacchantī imaṃ kāyaṃ paripāceti santejetīti vuccati. Tenevāha ‘‘na pūtibhāvaṃ dassetī’’ti. Kammūpanissayāya, cittappasādahetukāya ca sarīre vaṇṇasampadāya tejodhātu visesapaccayo, pageva utuāhārasamuṭṭhānāya rūpasampattiyā yathāvuttatejodhātūti āha ‘‘vaṇṇasampattiñcassa āvahatī’’ti.

"උෂ්ණාකාරයට පත් වූ" යන්නෙන් ශරීරයෙහි පවතින සාමාන්‍ය උණුසුම ද ග්‍රහණි (ජීරක ගින්න) නම් වූ එම තේජෝ ධාතුවේ බලයෙන් ම සිදුවන බව දක්වයි. "පැසවයි" යනු තවදුරටත් උණුසුම් කරවයි. එය අනුභව කළ ආහාරයන් මනාව ජීරණය කර රස ආදී සම්පත් ඇති කිරීමට හේතු වෙමින් මෙම කය පැසවයි හෙවත් උණුසුම් කරවයි. එහෙයින් ම "කුණු වීමට ඉඩ නොදෙයි" යි වදාරන ලදී. කර්මයට උපනිශ්‍රය වූ ද, චිත්ත ප්‍රසාදය හේතු වූ ද ශරීරයේ වර්ණ සම්පත්තිය කෙරෙහි තේජෝ ධාතුව විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වෙයි. උතු හා ආහාර සමුට්ඨාන රූප සම්පත්තිය කෙරෙහි කියන ලද තේජෝ ධාතුව ප්‍රත්‍ය වන බව අමුතුවෙන් කිව යුතු නොවේ. එහෙයින් "ශරීරයට වර්ණ සම්පත්තිය ගෙන දෙයි" යි වදාරන ලදී.

Samudīraṇavitthambhanalakkhaṇāti ettha samudīraṇaṃ anupellanaṃ, visosananti keci. Vitthambhanaṃ sesabhūtattayassa thambhitattāpādanaṃ, uppīlananti eke. Tāyāti vitthambhanalakkhaṇāya vāyodhātuyā. Aparāyāti samudīraṇalakkhaṇāya. Sā hi pellanasabhāvā. Tenāha ‘‘samabbhāhato’’ti. Samabbhāhanañca rūpakalāpassa desantaruppattiyā hetubhāvo. Avaghaṭṭanaṃ āsannataruppattiyā. Lāḷetīti parivatteti. Idāni yadatthaṃ cuṇṇato manasikāro āgato, taṃ nigamanavasena dassetuṃ ‘‘evameta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha dhātuyantanti suttena viya yantarūpakaṃ asatipi kattubhūte attani cittavasena dhātumayaṃ yantaṃ pavattati, idhāpi manasikāravidhi vuttanayeneva veditabbo.

"සමුදීරණ හා විත්ථම්භන ලක්ෂණ" යන මෙහි 'සමුදීරණය' යනු තල්ලු කිරීම හෙවත් පෙරට යැවීමයි; ඇතැමෙක් එය 'වියළීම' යැයි ද පවසති. 'විත්ථම්භනය' යනු සෙසු භූත රූප තුනෙහි තද බව ඇති කිරීමයි; ඇතැම් ගුරුවරුන් එය 'පීඩනය කිරීම' යැයි ද පවසති. "ඇයගෙන්" යනු විත්ථම්භන ලක්ෂණය ඇති වායෝ ධාතුවෙනි. "අනෙකගෙන්" යනු සමුදීරණ ලක්ෂණයෙනි. සැබවින් ම එය තල්ලු කරන ස්වභාවයෙන් යුක්ත ය. එහෙයින් "හොඳින් ගැටෙන ලද්දා වූ" යි වදාරන ලදී. හොඳින් ගැටීම යනු රූප කලාපයන් වෙනත් ස්ථානයක ඉපදීමට හේතු වීමයි. 'අවඝට්ටනය' යනු අතිශය සමීපයෙහි ඉපදීමයි. "සලිත කරයි" යනු එහා මෙහා කරවයි. දැන්, කුඩු (චූර්ණ) වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම යම් අර්ථයක් සඳහා පැමිණියේ ද, එය නිගමනය වශයෙන් දැක්වීමට "එවමෙතං" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'ධාතු යන්ත්‍රය' යනු නූලකින් ක්‍රියා කරන රූපයක් මෙන්, ක්‍රියා කරන්නා වූ ආත්මයක් නොමැති වුව ද සිතේ බලයෙන් ධාතුමය වූ යන්ත්‍රය ක්‍රියාත්මක වීමයි. මෙහි ද මෙනෙහි කිරීමේ ක්‍රමය ඉහත දැක්වූ පරිදි ම දත යුතුය.

350. Yadipi catunnaṃ dhātūnaṃ lakkhaṇādayo heṭṭhā tattha tattha vuttā eva, tathāpi te anavasesato dassetvā visuṃ kammaṭṭhānapariggahavidhiṃ dassetuṃ ‘‘lakkhaṇādito’’tiādi āraddhaṃ. Tattha lakkhīyati etenāti lakkhaṇaṃ, kakkhaḷattaṃ lakkhaṇametissāti kakkhaḷattalakkhaṇā. Nanu ca kakkhaḷattameva pathavīdhātūti? Saccametaṃ, tathāpi viññātāviññātasaddatthatāvasena abhinnepi dhamme kappanāsiddhena bhedena evaṃ niddeso kato. Evaṃ hi atthavisesāvabodho hotīti. Atha vā lakkhīyatīti [Pg.449] lakkhaṇaṃ, kakkhaḷattaṃ hutvā lakkhiyamānā dhātu kakkhaḷattalakkhaṇāti evamettha attho daṭṭhabbo. Sesāsupi eseva nayo. Patiṭṭhānarasāti sahajātadhammānaṃ patiṭṭhābhāvakiccā. Tato eva nesaṃ sampaṭicchanākārena ñāṇassa paccupatiṭṭhatīti sampaṭicchanapaccupaṭṭhānā. Padaṭṭhānaṃ panettha aññadhammatāya na uddhaṭaṃ, sādhāraṇabhāvasabbhāvato vā dūrakāraṇaṃ viya. Yathā vā dhammuddesavāravaṇṇanādīsu rasādinā aññesaṃ paccayabhāvaṃ dassetvā paccayavantatādassanatthaṃ padaṭṭhānaṃ uddhaṭaṃ, na evamidha. Idha pana dhātūnaṃ anaññasādhāraṇavisesavibhāvanaparāya codanāya aññadhammabhūtaṃ padaṭṭhānaṃ na uddhaṭanti daṭṭhabbaṃ. Brūhanarasāti sahajātadhammānaṃ vaḍḍhanakiccā. Tathā hi sā nesaṃ pīṇitabhāvaṃ dassetīti vuccati. Saṅgahapaccupaṭṭhānāti bāhiraudakaṃ viya nhānīyacuṇṇassa sahajātadhammānaṃ saṅgahaṇapaccupaṭṭhānā. Maddavānuppadānapaccupaṭṭhānāti bāhiraggi viya jatulohādīnaṃ sahajātadhammānaṃ mudubhāvānuppadānapaccupaṭṭhānā. Abhinīhāro bhūtasaṅghāṭassa desantaruppattihetubhāvo, nīharaṇaṃ vā bījato aṅkurassa viya.

350. සතර මහා භූතයන්ගේ ලක්ෂණ ආදිය පෙර තැන්වලදී පවසා තිබුණ ද, ඒවා කිසිවක් ඉතිරි නොකර දක්වා කර්මස්ථානයක් ලෙස වෙන් වෙන්ව මෙනෙහි කරන ආකාරය පෙන්වීම සඳහා "ලක්ෂණාදියෙන්" යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි 'ලක්ෂණය' යනු මෙයින් හඳුනාගනු ලැබේ යන අර්ථයයි. තද බව මෙයට ලක්ෂණය වන බැවින් පඨවි ධාතුව 'තද ගතිය ලක්ෂණය කොට ඇත්තී' නම් වේ. තද ගතියම පඨවි ධාතුව නොවේද? එය සත්‍යයකි. එසේ වුවද, දන්නා හා නොදන්නා ශබ්දයන්ගේ අර්ථයන්ගේ වශයෙන්, අභින්න වූ (වෙනස් නොවන) ධර්මයක වුවද කල්පනාවෙන් සිද්ධ වන භේදයක් මඟින් මෙසේ නිර්දේශ කරන ලදී. මෙසේ කිරීමෙන් අර්ථ විශේෂය අවබෝධ කරගත හැකි වේ. එසේ නැතහොත්, හඳුනාගනු ලබන බැවින් 'ලක්ෂණය' නම් වේ. තද බව ඇතිව හඳුනාගනු ලබන ධාතුව 'තද ලක්ෂණය ඇති ධාතුව' ලෙස මෙහි අර්ථය දත යුතුය. සෙසු ධාතූන් කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'පිහිටීම රස කොට ඇත්තී' යනු සහජාත ධර්මයන්ට පිහිටක් වීම කෘත්‍යය (රසය) කොට ඇති බවයි. එම නිසාම එම සහජාත ධර්මයන් පිළිගන්නා ආකාරයෙන් ඥානයට වැටහෙන බැවින් 'පිළිගැනීම වැටහීම කොට ඇත්තී' නම් වේ. මෙහි ප්‍රදට්ඨානය (ආසන්න හේතුව) වෙනත් ධර්මයක් වන බැවින් හෝ සාධාරණ ස්වභාවයක් ඇති බැවින් දුර හේතුවක් මෙන් උපුටා දක්වා නැත. ධර්ම උද්දේශ වාර වර්ණනාවලදී රස ආදියෙන් අන්‍යයන්ගේ ප්‍රත්‍ය භාවය දක්වා ප්‍රත්‍ය ඇත්තන් දැක්වීම පිණිස ප්‍රදට්ඨානය උපුටා දැක්වූවත්, මෙහි එසේ කර නැත. මෙහිදී ධාතූන්ගේ අසාධාරණ විශේෂයන් විභාග කිරීම ප්‍රධාන කොට ඇති බැවින්, අන්‍ය ධර්මයක් වූ ප්‍රදට්ඨානය උපුටා නොදැක්වූ බව දත යුතුය. 'වැඩීම රස කොට ඇත්තී' යනු සහජාත ධර්මයන් වැඩීම කෘත්‍යය කොට ඇති බවයි. එසේම ඇය (ආපෝ ධාතුව) එම ධර්මයන්ගේ පිනවන ස්වභාවය දක්වන්නී යැයි කියනු ලැබේ. 'සංග්‍රහය වැටහීම කොට ඇත්තී' යනු බාහිර ජලය ස්නාන කුඩු (සබන් කුඩු) එකතු කරන්නාක් මෙන් සහජාත ධර්මයන් එක්රැස් කිරීම වැටහීම කොට ඇති බවයි. 'මෘදු බව ලබා දීම වැටහීම කොට ඇත්තී' යනු බාහිර ගින්න ලාකඩ හෝ ලෝහ ආදියට මෘදු බව ලබා දෙන්නාක් මෙන් සහජාත ධර්මයන්ට මෘදු බව ලබා දීම වැටහීම කොට ඇති බවයි. 'අභිනීහාරය' යනු රූප සමූහයාගේ වෙනත් දේශයක ඉපදීමට හේතු වන බවයි, නැතහොත් බීජයකින් අංකුරයක් ඉවතට ඇද ගන්නාක් වැනිය.

351. Utusamuṭṭhānāva kammādivasena anuppattito. Utucittasamuṭṭhānā kadāci ututo, kadāci cittato uppajjanato. Avasesāti vuttāvasesā kesādayo catuvīsati, ādito tayo tejokoṭṭhāsā, pañca vāyokoṭṭhāsā cāti dvattiṃsa. Sabbepīti te sabbepi kammādivasena uppajjanato catusamuṭṭhānā. Kesādīnampi hi maṃsato avimuttabhāgo kammāhāracittasamuṭṭhānova hotīti.

351. කර්මාදියෙන් හට නොගන්නා බැවින් සෘතු සමුට්ඨානයෙන් (දේශගුණයෙන්) පමණක් හටගනී. ඇතැම් විට සෘතුවෙන් ද ඇතැම් විට සිතින් ද හටගන්නා බැවින් සෘතු-චිත්ත සමුට්ඨාන නම් වේ. ඉතිරි වූ කේෂාදී (කෙස් ආදී) කොට්ඨාස විසි හතර ද, මුලින් කී තේජෝ කොට්ඨාස තුන හා වායෝ කොට්ඨාස පහ ද යන තිස් දෙදෙනාම කර්මාදියෙන් හටගන්නා බැවින් චතුසමුට්ඨානික (කර්ම, චිත්ත, සෘතු, ආහාර යන හේතු සතරෙන්ම හටගන්නා) වෙති. කෙස් ආදියේ වුවද මස්වලින් වෙන් නොවූ කොටස කර්ම, ආහාර හා චිත්ත සමුට්ඨානයෙන්ම හටගන්නා බැවිනි.

352. Nānattekattatoti visesasāmaññato. Dhammānaṃ hi aññamaññaṃ visadisatā nānattaṃ, samānatā ekattaṃ. Sabbāsampīti catunnampi. Salakkhaṇāditoti sakaṃ lakkhaṇaṃ salakkhaṇaṃ, tato salakkhaṇādito. Ādi-saddena rasapaccupaṭṭhānānaṃ viya mudusaṇhapharusabhāvādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Kammasamuṭṭhānādivasena nānattabhūtāna’’nti kasmā vuttaṃ, nanu kammasamuṭṭhānādivasena catunnaṃ dhātūnaṃ ekattaṃ hoti sādhāraṇattāti? Na, ‘‘aññā eva dhātuyo kammasamuṭṭhānā, aññā utuādisamuṭṭhānā’’tiādikaṃ bhedaṃ sandhāya tathā vacanato. Etāsaṃ dhātūnaṃ. Ruppanalakkhaṇaṃ ruppanasabhāvaṃ. Kimpanetaṃ ruppanaṃ nāma? Yā sītādivirodhipaccayasannipāte visadisuppatti, tasmiṃ vā sati yo vijjamānasseva visadisuppattiyā [Pg.450] hetubhāvo, taṃ ruppanaṃ. Anatītattāti apariccajanato.

352. 'නානත්ත' හා 'ඒකත්ත' යනු විශේෂ හා සාමාන්‍ය බවයි. ධර්මයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ඇති නොසමාන බව 'නානත්ත' (විවිධත්වය) වන අතර, සමාන බව 'ඒකත්ත' (ඒකත්වය) වේ. 'සකලයන්ටම' යනු සතර ධාතූන්ටමය. 'ස්ව ලක්ෂණාදියෙන්' යනු තමාගේ ලක්ෂණය ස්ව ලක්ෂණයයි, එයින් ස්ව ලක්ෂණාදියෙන් යන්න වේ. 'ආදි' ශබ්දයෙන් රස, පච්චුපට්ඨාන මෙන්ම මෘදු, සිනිඳු, රළු බව ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. 'කර්ම සමුට්ඨානාදියෙන් නානා වූ' යැයි පැවසුවේ ඇයි? කර්ම සමුට්ඨානාදියෙන් සතර ධාතූන් සාධාරණ වන බැවින් එකක් හා සමාන (ඒකත්ත) නොවේද? නැත, 'කර්මයෙන් හටගත් ධාතූහු වෙනමය, සෘතු ආදියෙන් හටගත් ධාතූහු වෙනමය' යන භේදය සලකා එසේ පවසන ලදී. මෙම ධාතූන්ගේ 'රුප්පන ලක්ෂණය' යනු වෙනස් වන ස්වභාවයයි. මේ රුප්පනය යනු කුමක්ද? සීත උෂ්ණාදී විරුද්ධ ප්‍රත්‍යයන්ගේ ගැටීමෙන් සිදුවන නොසමාන උත්පත්තිය (වෙනස් වීම) හෝ එබඳු තත්ත්වයක් ඇති කල්හි පවත්නා වූ රූපයාගේ නොසමාන උත්පත්තියට හේතු වන ස්වභාවය රුප්පනයයි. 'ඉක්මවා නොයන බැවින්' යනු අත් නොහරින බැවිනි.

Mahantapātubhāvo cettha sasambhāradhātuvasena veditabbo, tathā mahāvikāratā mahābhūtasāmaññalakkhaṇadhātuvasena, mahāparihāratā, mahattavijjamānatā ca ubhayavasenāti. Bhūtasaddāpekkhāya ‘‘etānī’’ti napuṃsakaniddeso. Mahantāni pātubhūtāni anekasatasahassa rūpakalāpasaṅghāṭatāya samūhavasena, santativasena ca aparimitaparimāṇānaṃ, anekayojanāyāmavitthārānañca uppajjanato. Cattāri nahutānīti cattāri dasasahassāni. Devadānavādīnaṃ tigāvutādisarīravasena mahantāni pātubhūtāni.

මෙහි මහා භූතයන්ගේ පහළ වීමේ මහත් බව සසම්භාර ධාතු වශයෙන් දත යුතුය. එසේම මහා විකාර බව මහා භූත සාමාන්‍ය ලක්ෂණ ධාතු වශයෙන් ද, මහා පරිහාර බව (මහත් වූ පරිහරණය) හා මහත් වී පැවතීම යන දෙකම උභය වශයෙන් (සසම්භාර හා ලක්ෂණ ධාතු දෙවර්ගයම වශයෙන්) දත යුතුය. 'භූත' ශබ්දය අපේක්ෂාවෙන් 'එ්තානි' (මේවා) යැයි නපුංසක ලිංගයෙන් දක්වා ඇත. සියදහස් ගණන් රූප කලාපයන්ගේ සංඝාතයක් (එකතුවක්) බැවින් ද, සමූහ වශයෙන් හා සන්තති වශයෙන් අප්‍රමාණ ප්‍රමාණ ඇති බැවින් ද, බොහෝ යොදුන් දිග පළල ඇති වස්තූන්ගේ හටගැනීම නිසා ද මේවා 'මහත්' වී පහළ වේ. 'සතර නහුතයක්' යනු හතළිස් දහසකි. දේව අසුරාදීන්ගේ ගාවුත් තුනක් පමණ වන ශරීර වශයෙන් ද මහත් වී මේවා පහළ වේ.

Tatthāyaṃ vacanattho – mahantāni bhūtāni jātāni nibbattānīti mahābhūtānīti. Anekābhūtavisesadassanena, anekabbhutadassanena ca anekacchariyadassanavasena mahanto abbhuto, mahantāni vā abhūtāni etthāti mahābhūto, māyākāro. Yakkhādayo jātivaseneva mahantā bhūtāti mahābhūtā, niruḷho vā ayaṃ tesu mahābhūtasaddo daṭṭhabbo. Pathavīādayo pana vañcakatāya, aniddisitabbaṭṭhānatāya ca mahābhūtā viya mahābhūtā. Bhūtasaddassa ubhayaliṅgatāya napuṃsakatā katā. Tattha vañcakatā sayaṃ anīlādisabhāvāni hutvā nīlādisabhāvassa upaṭṭhāpanaṃ, anitthipurisādisabhāvāneva ca hutvā itthipurisādiākārassa upaṭṭhāpanaṃ. Tathā aññamaññassa anto, bahi ca aṭṭhitānaṃyeva aññamaññaṃ nissāya avaṭṭhānato aniddisitabbaṭṭhānatā. Yadi hi imā dhātuyo aññamaññassa anto ṭhitā, na sakiccakarā siyuṃ aññamaññānuppavesanato, atha bahi ṭhitā vinibbhuttā siyuṃ. Tathā sati avinibbhuttavādo hāyeyya, tasmā na niddisitabbaṭṭhānā. Evaṃ santepi patiṭṭhānādinā yathāsakaṃ kiccavisesena sesānaṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ upakārikā honti, yena sahajātādinā paccayena paccayā honti. Tenāha ‘‘na ca aññamaññaṃ nissāya na tiṭṭhantī’’ti. Manāpehīti manoharehi cāturiyavantehi. Vaṇṇasaṇṭhānavikkhepehīti kāḷasāmatādivaṇṇehi, puthulavivarakisatādisaṇṭhānehi, hatthabhamukādivikkhepehi ca. Sarasalakkhaṇanti sabhāvabhūtaṃ lakkhaṇaṃ, sakiccakaṃ vā sabhāvaṃ.

එහි පද අරුත මෙසේය – මහත් වූ භූතයෝ (හටගත් දේ) හෙවත් නිපන් දේ මහාවී පහළ වූ බැවින් 'මහාභූත' නම් වේ. නොයෙක් අභූත විශේෂයන් හා අසිරිමත් දෑ පෙන්වන බැවින් මහත් වූ අද්භූත වූ දේ ඇති මායාවී පුද්ගලයාට (මැජික් ශිල්පියාට) 'මහාභූත' යැයි කියනු ලැබේ. යක්ෂාදීහු ජාතියෙන්ම මහත් වූ භූතයන් බැවින් 'මහාභූත' නම් වෙති; නැතහොත් මහාභූත යන ශබ්දය ඔවුන් කෙරෙහි රූඪ වී ඇත. පඨවි ආදීහු ද රැවටීම හා නිශ්චිතව දැක්විය නොහැකි ස්ථාන ඇති බව නිසා මහාභූතයන් හා සමාන බැවින් 'මහාභූත' නම් වෙති. භූත ශබ්දය ලිංග දෙකටම පොදු බැවින් මෙහි නපුංසක ලිංගය යොදන ලදී. එහි රැවටීම නම් තමන් නිල් ආදී ස්වභාවයන් නොමැතිව සිට නිල් ආදී ස්වභාවයන් පෙන්වීමත්, ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවයන් නොමැතිව සිට ස්ත්‍රී පුරුෂාදී ස්වරූපයන් පෙන්වීමත් ය. එසේම එකිනෙකා ඇතුළත හෝ පිටත නොපිහිටා, එකිනෙකා නිශ්‍රය කරගෙන (ඇසුරු කරගෙන) පැවතීම නිසා නිශ්චිතව පෙන්විය නොහැකි ස්ථානයක පිහිටීම දත යුතුය. යම් හෙයකින් මෙම ධාතූහු එකිනෙකා ඇතුළත පිහිටියේ නම්, අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ඇතුළු වී තිබීම නිසා තම තමන්ගේ කාර්යයන් කිරීමට නොහැකි වනු ඇත. පිටත පිහිටියේ නම් වෙන් වෙන්ව පවතිනු ඇත. එවිට 'වෙන් කළ නොහැකිය' (අවිනිබ්භුත) යන වාදය පිරිහෙනු ඇත. එබැවින් පෙන්විය හැකි නිශ්චිත ස්ථානයක් නැත. එසේ වුවද පතිට්ඨානාදී (පිහිටීම ආදී) තම තමන්ගේ කාර්යයන් මඟින් අනෙක් ධාතූන් තිදෙනාට උපකාර වෙති. සහජාතාදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ප්‍රත්‍ය වෙති. එබැවින් 'එකිනෙකා ඇසුරු නොකර නොපවතිති' යැයි පවසන ලදී. 'මනාප වූ' යනු මනෝහර වූ චාතුර්යය ඇති බවයි. 'වර්ණ සණ්ඨාන වික්ෂේපයන්ගෙන්' යනු කළු හෝ ශ්‍යාම වර්ණ ආදියෙන් ද, විශාල, විවෘත හෝ කුඩා වූ හැඩතලවලින් ද, අත් සහ ඇහිබැම සලන ආකාරයෙන් ද යන්නයි. 'සමඟ ලක්ෂණය' (සතික්ඛණ ලක්ෂණය) යනු ස්වභාව භූත වූ ලක්ෂණය හෝ තමාගේ කෘත්‍යය හා සමඟ පවතින ස්වභාවයයි.

Mahāparihāratoti [Pg.451] ettha vacanatthaṃ vadanto āha ‘‘mahantehi…pe… bhūtāni, mahāparihārāni vā bhūtānī’’ti. Tattha pacchimatthe purimapade uttarapadassa parihāra-saddassa lopaṃ katvā ‘‘mahābhūtānī’’ti vuttaṃ.

"මහාපරිහාරතො" යන්නෙහි අර්ථය දක්වමින්, "මහන්තෙහි...පෙ... භූතානි, මහාපරිහාරානි වා භූතානි" (මහත් වූ ආරක්ෂාවන් ඇති භූතයෝ) යයි වදාළහ. එහි දෙවන අර්ථයෙහි මුල් පදයෙහි වූ 'පරිහාර' යන අග පදය ලොප් කොට (ඉවත් කොට) "මහාභූතානි" යයි පවසන ලදී.

Tathā hīti tato eva vikārassa mahantattā evāti taṃ vikāraṃ dassetuṃ ‘‘bhūmito’’tiādi vuttaṃ. Tattha accimatoti aggissa. Koṭisatasahassaṃ ekaṃ koṭisatasahassekaṃ cakkavāḷanti taṃ sabbaṃ āṇākhettabhāvena ekaṃ katvā vadati. Vilīyatīti vipattikarameghābhivuṭṭhena khārudakena lavaṇaṃ viya vilayaṃ gacchati viddhaṃsati. Kupitenāti khubhitena. Vikīratīti vidhamati viddhaṃsati.

"තථා හි" යනු ඒ විකාරයෙහි (වෙනස්වීමේ) මහත්බව නිසාමය. ඒ විකාරය දැක්වීමට "භූමිතො" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "අච්චිමතො" යනු ගින්නෙහි ය. කෝටි ශත සහශ්‍රයක් (ලක්ෂ කෝටියක්) වූ චක්‍රවාළයන් "කෝටිසතසහස්සෙක චක්කවාළං" යන පදයෙන් ආඥා ක්ෂේත්‍රය වශයෙන් එකක් කොට දක්වයි. "විලීයති" යනු විනාශය පමුණුවන වැස්සෙන් වසින ලද කරදියෙන් (ලුණු දියෙන්) ලුණු මෙන් දියවී විනාශයට යයි. "කුපිතෙන" යනු කැලඹුණු හෙවත් විකෘති වූ යන අර්ථයයි. "විකීරති" යනු විසුරුවා හරියි, විනාශ කරයි.

Anupādinnesu vikāramahattaṃ dassetvā upādinnesu dassento ‘‘patthaddho’’tiādimāha. Tattha kaṭṭhamukhena vāti vā-saddo upamattho. Yathā kaṭṭhamukhena sappena ḍaṭṭho patthaddho hoti, evaṃ pathavīdhātuppakopena so kāyo kaṭṭhamukheva hoti, kaṭṭhamukhamukhagato viya patthaddho hotīti attho. Atha vā vā-saddo avadhāraṇattho. So ‘‘pathavīdhātuppakopena vā’’ti evaṃ ānetvā sambandhitabbo. Ayañhettha attho – kaṭṭhamukhena ḍaṭṭhopi kāyo pathavīdhātuppakopeneva patthaddho hoti, tasmā pathavīdhātuyā aviyutto so kāyo sabbadā kaṭṭhamukhamukhagato viya hotīti. Vā-saddo vā aniyamattho, tatrāyamattho – kaṭṭhamukhena ḍaṭṭho kāyo patthaddho hoti vā, na vā hoti mantāgadavasena, pathavīdhātuppakopena pana mantāgadarahito so kāyo kaṭṭhamukhamukhagato viya hoti ekantapatthaddhoti.

අනුපාදින්න (අජීවී) වස්තූන්හි විකාරයේ මහත් බව දක්වා, උපාදින්න (ජීවී) වස්තූන්හි එය දක්වමින් "පත්‍ථද්ධො" යනාදිය වදාළහ. එහි "කට්ඨමුඛෙන වා" යන්නෙහි 'වා' ශබ්දය උපමා අර්ථයෙහි වැටේ. කට්ඨමුඛ නම් සර්පයෙකු දෂ්ට කළ විට ශරීරය තද වන්නාක් මෙන්, පඨවි ධාතුව කෝප වීමෙන් ඒ ශරීරය කට්ඨමුඛ සර්පයෙකුගේ මුඛයට හසු වූවාක් මෙන් තද වෙයි යන අර්ථයයි. නැතහොත් 'වා' ශබ්දය අවධාරණ අර්ථයෙහි වේ. එය "පඨවීධාතුප්පකොපෙන වා" යයි මෙසේ ගෙන සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙහි අර්ථය නම් - කට්ඨමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළද ශරීරය තද වන්නේ පඨවි ධාතුව කෝප වීම නිසාමය, එබැවින් පඨවි ධාතුවෙන් වියුක්ත නොවන ඒ ශරීරය සැමවිටම කට්ඨමුඛ සර්පයෙකුගේ මුඛයට පත් වූවාක් මෙන් වෙයි. එසේත් නැත්නම් 'වා' ශබ්දය අනියම අර්ථයෙහි වේ, එහි අර්ථය නම් - කට්ඨමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළ ශරීරය මන්ත්‍ර ඖෂධ බලයෙන් තද වීමට හෝ නොවීමට ඉඩ ඇත, නමුත් පඨවි ධාතුව කෝප වීමෙන් මන්ත්‍ර ඖෂධවලින් සුව කළ නොහැකිව ඒ ශරීරය ඒකාන්තයෙන්ම තද වන්නේය යන්නයි.

Pūtiyoti kuthito. Santattoti sabbaso tatto samuppannadāho. Sañchinnoti samantato chinno paramāṇubhedasañcuṇṇo āyasmato upasenattherassa sarīraṃ viya. Mahāvikārāni bhūtānīti mahāvikāravantāni bhūtāni mahābhūtānīti purimapade uttarapadalopena niddeso daṭṭhabbo. ‘‘Pathavī’’tiādinā sabbalokassa pākaṭānipi vipallāsaṃ muñcitvā yathāsabhāvato pariggaṇhane mahantena vāyāmena vinā na pariggaṇhantīti duviññeyyasabhāvattā ‘‘mahantānī’’ti vuccanti. Tāni hi suviññeyyāni. ‘‘Amahantānī’’ti mantvā ṭhitā tesaṃ duppariggahataṃ disvā [Pg.452] ‘‘aho mahantāni etānī’’ti jānātīti mahābhūtekadesatādīhi vā kāraṇehi mahābhūtāni. Etā hi dhātuyo mahābhūtekadesato, mahābhūtasāmaññato, mahābhūtasannissayato, mahābhūtabhāvato, mahābhūtapariyosānato cāti imehipi kāraṇehi ‘‘mahābhūtānī’’ti vuccanti.

"පූතියො" යනු කුණු වූ හෙවත් පැසවන ලද අර්ථයයි. "සන්තත්තො" යනු හැම අතින්ම තැවුණු හෙවත් හටගත් දාහය ඇති බවයි. "සඤ්ඡින්නො" යනු ආයුෂ්මත් උපසේන තෙරුන් වහන්සේගේ ශරීරය මෙන් හාත්පසින් සිඳුණු හෙවත් පරමාණු මට්ටමට කුඩුපට්ටම් වූ අර්ථයයි. "මහාවිකාරානි භූතානි" යනු මහත් වූ විකාර ඇති භූත රූප මහාභූත නම් වේ යයි මුල් පදයෙහි අග පදය ලොප් කිරීමෙන් කළ නිර්දේශය ලෙස දත යුතුය. පඨවි ආදිය මුළු ලෝකයාට ප්‍රකට වුවද, විපල්ලාසයන් අතහැර සැබෑ ස්වභාවයෙන් ඒවා තේරුම් ගැනීමේදී මහත් උත්සාහයකින් තොරව තේරුම් ගත නොහැකි බැවින්, එසේ දැනගත නොහැකි ස්වභාවය නිසා ඒවා "මහන්ත" (මහාභූත) යයි කියනු ලැබේ. ඒවා පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය, ඒවා මහත් නොවේ යයි සිතා සිටින තැනැත්තා ඒවා තේරුම් ගැනීමේ දුෂ්කර බව දැක, "අහෝ, මේවා කෙතරම් මහත්ද!" යයි දැනගනී. මෙසේ මහාභූතයන්ගේ කොටසක් වීම ආදී කරුණු නිසා මහාභූත නම් වේ. මෙම ධාතූන් මහාභූතයන්ගේ කොටසක් වීම, මහාභූත යන පොදු නාමය, මහාභූතයන්ගේ ඇසුර, මහාභූත ස්වභාවය සහ මහාභූතයන්ගේ අවසානය යන මේ කරුණු නිසාද "මහාභූතානි" යයි කියනු ලැබේ.

Tattha mahābhūtekadesatoti ‘‘bhūtamidanti, bhikkhave, samanupassathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.401) hi avisesena khandhapañcakaṃ ‘‘bhūta’’nti vuccati. Tattha yadidaṃ kāmabhave, rūpabhave, pañcavokārabhave, ekacce ca saññībhave pavattaṃ khandhapañcakaṃ, taṃ mahāvisayatāya ‘‘mahābhūta’’nti vattabbataṃ arahati. Pathavīādayo pana catasso dhātuyo tassa mahābhūtassa ekadesabhūtā ‘‘mahābhūtā’’ti vuccanti. Samudāyesu hi pavattavohārā avayavesupi dissanti yathā ‘‘samuddo diṭṭho, paṭo daḍḍho’’ti ca. Mahābhūtasamaññatoti tadadhīnavuttitāya bhavanti ettha upādārūpānīti bhūtāni, pathavīādayo catasso dhātuyo. Sā panāyametāsu bhūtasamaññā anaññatthavuttitāya upādārūpānaṃ aviparītaṭṭhā, lokassa cetā bahūpakārā, cakkhusamuddādīnaṃ nissayabhūtā cāti mahantāni bhūtānīti samaññāyiṃsu. Mahābhūtasannissayatoti mahantānaṃ mahānubhāvānaṃ mahāsammatamandhātuppabhutīnaṃ raññaṃ, sakkādīnaṃ devānaṃ, vepacittiādīnaṃ asurānaṃ, mahābrahmādīnaṃ brahmānaṃ, guṇato vā mahantānaṃ buddhānaṃ, paccekabuddhānaṃ, sāvakānaṃ upādāyupādāya vā sabbesampi bhūtānaṃ sattānaṃ nissayabhūtatāya mahantā bhūtā etesūti mahābhūtā. Cātumahābhūtiko hi nesaṃ kāyoti. Mahābhūtabhāvatoti bahubhūtabhāvato. Ayaṃ hi mahā-saddo ‘‘mahājano sannipatito’’tiādīsu bahubhāve dissati. Pathavīādayo ca dhātuyo ekasmimpi attabhāve aparimeyyappabhedā pavattanti. Tasmā mahantā bahū anekasatasahassappabhedā bhūtāti mahābhūtā. Mahābhūtapariyosānatoti mahābhūtassa vasena pariyosānappattito.

එහි 'මහාභූතේකදේස' යන්නෙන් - "මහණෙනි, මෙය උපන් දෙයක් (භූත) යයි දක්නහුද?" යනාදී තැන්හි විශේෂයක් නොමැතිව පංචස්කන්ධයම "භූත" යයි කියනු ලැබේ. එහි කාම භවය, රූප භවය, පංචවෝකාර භවය සහ ඇතැම් සඤ්ඤී භවයන්හි පවතින යම් පංචස්කන්ධයක් වේද, එය මහත් වූ විෂය පථයක් ඇති බැවින් "මහාභූත" යයි කීමට සුදුසුය. පඨවි ආදී සතර ධාතූන් ඒ මහාභූතයන්ගේ කොටසක් වන බැවින් "මහාභූත" යයි කියනු ලැබේ. සමූහයක් සඳහා යෙදෙන ව්‍යවහාරයන් එහි කොටස් සඳහාද යෙදෙනු පෙනේ; උදාහරණයක් ලෙස "මුහුද දුටුවෙමි", "පිළිය (රෙද්ද) පිලිස්සුණි" යනාදිය මෙනි. 'මහාභූතසාමඤ්ඤ' යන්නෙන් - මේවා නිසා උපාදා රූපයන් පවතින බැවින් පඨවි ආදී සතර ධාතූහු "භූත" නම් වෙති. උපාදා රූපයන් වෙනත් දෙයක නොපවතින බැවින්, මෙම ධාතූන් කෙරෙහි ඇති ඒ "භූත" යන නාමය අවිපරීත අර්ථයක් දෙයි. එමෙන්ම මේවා ලෝකයාට බෙහෙවින් උපකාරී වන බැවින්ද, ඇස නමැති සමුද්‍රය ආදියට නිශ්‍රය වන බැවින්ද මහත් වූ භූතයෝ යයි හඳුන්වනු ලැබූහ. 'මහාභූතසන්නිස්සය' යන්නෙන් - මහත් වූ ආනුභාව සම්පන්න රජවරුන්ගේද, ශක්‍ර ආදී දෙවියන්ගේද, බ්‍රහ්මයන්ගේද, නැතහොත් ගුණයෙන් මහත් වූ බුදු, පසේබුදු, මහරහතන් වහන්සේලාගේද ශරීරයන්ට නිශ්‍රය වන බැවින් "මහාභූත" නම් වේ. ඔවුන්ගේ ශරීරය සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුණක් වන බැවිනි. 'මහාභූතභාව' යන්නෙන් - බොහෝ වූ භූතයන්ගේ ස්වභාවය ඇති බැවිනි. 'මහාභූතපරියෝසාන' යන්නෙන් - මහාභූත නම් වූ රහතන් වහන්සේ තුළින් කෙළවර වන බැවිනි.

‘‘Kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā;

Yo ca kālaghaso bhūto, sa bhūtapacaniṃ pacī’’ti. (jā. 1.2.190) –

"කාලය තමා සමඟම සියලු සත්වයන් (භූතයන්) ගිල දමයි. යම් රහතන් වහන්සේ නමක (භූතයෙක්) ඒ කාලය ගිල දමයිද, උන්වහන්සේ සත්වයන් තවන (සංසාර) තණ්හාව දවාලූහ."

Hi [Pg.453] evamādīsu khīṇāsavo ‘‘bhūto’’ti vutto. So hi ucchinnabhavanettikatāya āyatiṃ appaṭisandhikattā ekantato ‘‘bhūto’’ti vuccati, na itare, bhavissantīti vohāraṃ anatītattā. Bhūto eva idha pūjāvasena ‘‘mahābhūto’’ti vutto yathā ‘‘mahākhīṇāsavo, mahāmoggallāno’’ti ca. Imāsañca dhātūnaṃ anādimati saṃsāre pabandhavasena pavattamānānaṃ yathāvuttassa mahābhūtasseva santāne pariyosānappatti, nāññatra. Tasmā mahābhūte bhūtā pariyosānaṃ pattāti mahābhūtā purimapade bhūta-saddassa lopaṃ katvā. Evametā dhātuyo mahābhūtekadesatādīhi mahābhūtāti veditabbā. Pathavīādīnaṃ kakkhaḷapaggharaṇādivisesalakkhaṇasamaṅgitā apariccattadhātulakkhaṇānaṃyevāti āha ‘‘dhātulakkhaṇaṃ anatītattā’’ti. Na hi sāmaññapariccāgena viseso, visesanirapekkhaṃ vā sāmaññaṃ pavattati. Tathā hi vadanti –

මෙහිදී ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ "භූත" යයි කියනු ලැබේ. උන්වහන්සේ භව නෙත්තිය සිඳලූ බැවින් මතු පටිසන්ධියක් නොමැති හෙයින් ඒකාන්තයෙන්ම "භූත" යයි කියනු ලැබේ. අන් අය එසේ නොවන්නේ "මතු උපදින්නෝය" යන ව්‍යවහාරය ඉක්මවා නොගිය බැවිනි. ගෞරව පිණිස මෙහිදී ඒ රහතන් වහන්සේවම "මහාභූත" යයි කියනු ලැබේ. අනාදිමත් සංසාරයේ පරම්පරා වශයෙන් පවතින මෙම ධාතූන්ගේ අවසානය සිදු වන්නේ ඉහත කී මහාභූත නම් රහතන් වහන්සේගේ සන්තානය තුළ මිස අන් තැනක නොවේ. එබැවින් මහාභූත (රහතන් වහන්සේ) තුළ භූතයන් (ධාතූන්) කෙළවරට පත්වන බැවින්, මුල් පදයෙහි 'භූත' ශබ්දය ලොප් කිරීමෙන් "මහාභූත" නම් වේ. මෙසේ මෙම ධාතූන් මහාභූතයන්ගේ කොටසක් වීම ආදී කරුණු නිසා මහාභූතයන් ලෙස දත යුතුය. පඨවි ආදියේ තද බව ආදී විශේෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත වීම, ධාතු ලක්ෂණයන් අත්නොහළ ස්වභාවයන්ටම උරුම වන්නක් බැවින් "ධාතු ලක්ෂණය ඉක්මවා නොයන බැවින්" යයි වදාළහ. පොදු ලක්ෂණයන්ගෙන් තොරව විශේෂයක් හෝ විශේෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් තොරව පොදු බවක් නොපවතී.

‘‘Tamatthāpekkhato bhedaṃ, sasāmaññaṃ jahāti no;

Gaṇhāti saṃsayuppādā, samevekatthakaṃ dvaya’’nti.

එම අර්ථය අපේක්ෂා කරන බැවින්, එය (සාමාන්‍යය සමඟ) විශේෂය අත් නොහරියි; සැකය උපදනා බැවින්, එකම අර්ථය ඇති (විශේෂ සහ සාමාන්‍ය යන) දෙකම සමාන කොට ගනී.

Salakkhaṇadhāraṇena cāti yena salakkhaṇadhāraṇena ‘‘dhātuyo’’ti vuccanti, teneva ‘‘dhammā’’tipi vuccanti ubhayathāpi nissattanijjīvatāya eva vibhāvanato. Tenevāha – ‘‘chadhāturoyaṃ bhikkhu puriso, dhammesu dhammānupassī viharatī’’ti ca. Arūpānaṃ khaṇato rūpānaṃ khaṇassa nātiittaratāyāha ‘‘attano khaṇānurūpa’’nti. Dharaṇenāti ṭhānena, pavattanenāti attho. Khayaṭṭhenāti khaṇabhaṅgutāya. Bhayaṭṭhenāti udayavayapaṭipīḷanādinā sappaṭibhayatāya. Asārakaṭṭhenāti attasāravirahena.

ස්වකීය ලක්ෂණයන් දරන බැවින් ‘ධාතු’ යැයි කියනු ලැබේ. යම් ලක්ෂණයක් දැරීම නිසා ‘ධාතු’ යැයි කියනු ලබන්නේද, එම ලක්ෂණය දැරීම නිසාම ‘ධර්ම’ යැයි ද කියනු ලැබේ. මේ දෙයාකාරයෙන්ම සත්ත්වයෙකු නොවන, ජීවියෙකු නොවන බවම ප්‍රකාශ වන බැවිනි. එබැවිනි (බුදුරජාණන් වහන්සේ) ‘මහණෙනි, මේ පුරුෂයා ධාතු හයකින් යුක්තය’ කියාත්, ‘ධර්මයන්හි ධර්මානුපස්සීව වෙසෙයි’ කියාත් වදාළ සේක. අරූප ධර්මයන්ගේ (චිත්ත) ක්ෂණයට වඩා රූප ධර්මයන්ගේ ක්ෂණය ඉතා කෙටි නොවන බැවින් ‘තම ක්ෂණයට අනුරූපව’ යැයි වදාළ සේක. ‘දරන බැවින්’ යනු පැවතීම හෙවත් නොසිඳී පැවැත්ම යන අර්ථයයි. ‘ක්ෂය වන අර්ථයෙන්’ යනු ක්ෂණභංගුර බව (ක්ෂණයක් පාසා බිඳී යන සුළු බව) නිසාය. ‘භය (බිය) ඇති අර්ථයෙන්’ යනු උදයවය (ඉපදීම සහ බිඳීම) මගින් නිරන්තරයෙන් පෙළීම ආදිය නිසා බිය සහිත වන බැවිනි. ‘අසාරක අර්ථයෙන්’ යනු ආත්ම සාරයක් (ස්ථිර හරයක්) නොමැති බැවිනි.

353. Sahuppannāva etāti etā catasso dhātuyo saha uppannāva saha pavattamānāva samānakāle labbhamānāpi avakaṃsato sabbapariyantime utucittāhārasamuṭṭhānesu suddhaṭṭhake, kammajesu jīvitanavaketi ekekasmiṃ suddhaṭṭhakādikalāpepi padesena avinibbhuttā visuṃ visuṃ aniddisitabbaṭṭhānatāya. Yattha hi tissannaṃ dhātūnaṃ patiṭṭhāvasena [Pg.454] pathavī, tattheva tassā ābandhanaparipācanasamudīraṇavasena itarā. Esa nayo sesāsupi.

353. ‘එක්ව උපදින්නාහුමය’ යනු මෙම ධාතු සතරම එකම කාලයක ලැබුණද, අවම වශයෙන් සකල අවසානයෙහි වූ සෘතු, චිත්ත, ආහාර යන සමුට්ඨානයන්ගෙන් හටගත් ශුද්ධාෂ්ටක කලාපයන්හි ද, කර්මජ වූ ජීවිත නවක කලාපයන්හි ද, එක් එක් ශුද්ධාෂ්ටකාදී කලාපයක පවා ප්‍රදේශ වශයෙන් වෙන් කළ නොහැකිව, වෙන් වෙන්ව දැක්විය නොහැකි ස්ථාන ඇතිව පවතින බවයි. යම් තැනක මහා භූතයන් තිදෙනාගේ පිහිටීම වශයෙන් පඨවි ධාතුව පවතීද, එහිම එම පඨවිය බැඳ තබා ගැනීම (ආබන්ධන), පැසවීම (පරිපාචන) සහ චලනය කිරීම (සමුදීරණ) වශයෙන් සෙසු ධාතූහු පවතිති. සෙසු භූත රූපයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

354. Purimā dve garukattā sabhāgā aññamaññanti adhippāyo. Ettha ca nanu pathaviyāpi lahubhāvo atthi. Tathā hi sā ‘‘kakkhaḷaṃ mudukaṃ saṇhaṃ pharusaṃ garukaṃ lahuka’’nti niddiṭṭhā, āpepi lahubhāvo labbhatevāti? Na, nippariyāyagarubhāvassa adhippetattā. Garubhāvo eva hi pathavīdhātuyā garutaraṃ upādāya lahubhāvoti pariyāyena vutto sītabhāvo viya tejodhātuyā. Yadi evaṃ rūpassa lahutāti kathaṃ? Ayampi vuttanayā eva lahutākāraṃ upādāya labbhanato. Na hi paricchedavikāralakkhaṇāni paramatthato labbhanti nipphannarūpānaṃ avatthāvisesasabhāvato. Tasmā paramatthasiddhaṃ garubhāvaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘purimā dve garukattā sabhāgā’’ti. ‘‘Tathā’’ti padena ‘‘sabhāgā’’ti imamatthaṃ upasaṃharati. ‘‘Dve’’ti pana idaṃ yathā ‘‘purimā’’ti ettha, evaṃ ‘‘pacchimā’’ti etthāpi ānetvā sambandhitabbaṃ. Visabhāgā garukalahukabhāvatoti adhippāyo. Yathā ca garukalahukabhāvehi, evaṃ peyyabhāvāpeyyabhāvehi ca sabhāgavisabhāgatā yojetabbā.

354. පළමු ධාතු දෙක (පඨවි, ආපෝ) බර බවින් එකිනෙකට සමාන වේ යනු අදහසයි. මෙහිදී ‘පඨවියෙහිද සැහැල්ලු බවක් පවතින්නේ නොවේද?’ යනුවෙන් පැනයක් නැඟිය හැක. පඨවි ධාතුව ‘තද, මොළොක්, සුමුදු, රළු, බර, සැහැල්ලු’ යැයි (ධම්මසංගණී පාළියෙහි) දක්වා ඇති බැවින් ආපෝ ධාතුවෙහිද සැහැල්ලු බව ලැබෙන්නේමය. එසේ වුවද මෙහි අදහස් කළේ නිප්පරියාය (මුඛ්‍ය) වශයෙන් පවතින බර බවයි. පඨවි ධාතුවෙහි ඉතා බර බව පදනම් කරගෙන සැහැල්ලු බව යැයි පරියාය වශයෙන් (වක්‍රව) වදාරන ලද්දේ තේජෝ ධාතුවෙහි සීතල බව මෙනි. එසේ නම් ‘රූපයේ සැහැල්ලු බව’ (රූපස්ස ලහුතා) යන්න පවසන්නේ කෙසේද? එයද ඉහත කී පරිද්දෙන්ම සැහැල්ලු ආකාරය පදනම් කරගෙන ලබන බැවිනි. පරමාර්ථ වශයෙන් පරිච්ඡේද රූප, විකාර රූප සහ ලක්ෂණ රූප නොලැබෙන්නේ නිප්ඵන්න රූපයන්ගේ අවස්ථා විශේෂයක්ම වන බැවිනි. එබැවින් පරමාර්ථ වශයෙන් සිද්ධ වූ බර බව සලකා ‘පළමු දෙක බර බවින් සමාන වේ’ යැයි වදාරන ලදී. ‘තථා’ යන පදයෙන් ‘සමාන’ යන මෙම අර්ථයම ගෙන එයි. ‘දෙක’ (ද්වේ) යන පදය ‘පූර්ව’ (පොළොව හා ජලය) යන තැන මෙන්ම ‘පසු’ (ගින්න හා වාතය) යන තැනට ද යොදා සම්බන්ධ කළ යුතුය. ගින්න හා වාතය බර හා සැහැල්ලු බව අනුව අසමාන වේ යනු අදහසයි. යම් සේ බර හා සැහැල්ලු බවින්ද, එමෙන්ම මැනිය හැකි හා මැනිය නොහැකි බවින්ද සමාන හා අසමාන බව යෙදිය යුතුය.

355. Ajjhattikā heṭṭhā vuttaajjhattikā, sattasantānapariyāpannāti attho. Viññāṇavatthu viññattiindriyānanti cakkhādīnaṃ channaṃ viññāṇavatthūnaṃ, dvinnaṃ viññattīnaṃ, itthipurisindriyajīvitindriyānañca. Ye pana ‘‘viññāṇavatthūti hadayavatthu gahita’’nti vadanti, tesaṃ indriya-ggahaṇena aṭṭhannampi rūpindriyānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. ‘‘Vuttaviparītappakārā’’ti idaṃ bāhirānaṃ dhātūnaṃ yathā sabbaso viññāṇavatthuviññattiindriyānaṃ anissayatā ca iriyāpathaviraho ca vuttavipariyāyo, evaṃ catusamuṭṭhānatāpīti katvā vuttaṃ, na lakkhaṇarūpassa viya kutocipi samuṭṭhānassa abhāvato utusamuṭṭhānatāya tāsaṃ. Lahutādinissayatāpi ajjhattikānaṃ dhātūnaṃ vattabbā, na vā vattabbā. Viññatti-ggahaṇaṃ hi lakkhaṇanti.

355. ‘අජ්ඣත්තිකා’ යනු ඉහත කී ආධ්‍යාත්මික ධාතූන්මය, එනම් සත්ත්ව සන්තානයට ඇතුළත් වූවන්ය යනු අර්ථයයි. ‘විඤ්ඤාණවත්ථු විඤ්ඤත්තිඉන්ද්‍රියානං’ යනු ඇස ආදී විඤ්ඤාණ වස්තු හය ද, විඤ්ඤත්ති රූප දෙක ද, ඉත්ථින්ද්‍රිය, පුරිසින්ද්‍රිය සහ ජීවිතින්ද්‍රියයන් ද යන අර්ථයයි. යම් ගුරුවරුන් ‘විඤ්ඤාණවත්ථු’ යන්නෙන් හෘදය වස්තුව ගනු ලබන්නේ යැයි පවසත්ද, ඔවුන්ගේ මතය අනුව ඉන්ද්‍රිය ග්‍රහණයෙන් රූප ඉන්ද්‍රිය අටම ගන්නා බව දත යුතුය. ‘වදාළ විපරීත ආකාර ඇති’ යන්නෙන් බාහිර ධාතූන්ට විඤ්ඤාණ වස්තු, විඤ්ඤත්ති හෝ ඉන්ද්‍රියයන්ගේ කිසිදු නිශ්‍රය බවක් (ඇසුරක්) නොමැති වීමත්, ඉරියාපථ (ඉරියව්) රහිත වීමත් යන පෙර කී දෙයින් වෙනස් වූ ආකාරය මෙන්ම සතර සමුට්ඨානයන්ගෙන් හට නොගන්නා බවත් අදහස් වේ. ලක්ෂණ රූප මෙන් කිසිදු හේතුවකින් හට නොගන්නා බැවින් නොව, එම බාහිර ධාතූන් සෘතු සමුට්ඨානයෙන් පමණක් හටගන්නා බැවිනි. ආධ්‍යාත්මික ධාතූන්ගේ ලහුතාදී රූපයන්ට නිශ්‍රය වන බව පැවසිය යුතුද නැද්ද? විඤ්ඤත්ති ග්‍රහණයම ලක්ෂණය වන බැවින් එය පැවසිය යුතු නොවේ.

356. Itarāhīti āpotejovāyudhātūhi. Ekasaṅgahāti sajātisaṅgahena ekasaṅgahā. Samānajātiyānaṃ hi saṅgaho sahajātisaṅgaho. Tenāha ‘‘samuṭṭhānanānattābhāvato’’ti.

356. ‘ඉතරාහි’ යනු ආපෝ, තේජෝ, වායෝ යන ධාතූන් සමඟය. ‘එකසංග්‍රහ’ යනු සමාන ජාති ඇති ධර්මයන් ගණනය කිරීමෙන් එකම සංග්‍රහයක් වන බවයි. සමාන ජාති ඇති ධර්මයන්ගේ සංග්‍රහය සහජාත සංග්‍රහයයි. එබැවින් ‘සමුට්ඨානයන්ගේ විවිධත්වයක් නොමැති බැවින්’ යැයි වදාළහ.

357. Tiṇṇaṃ [Pg.455] mahābhūtānaṃ patiṭṭhā hutvā paccayo hotīti yehi mahābhūtehi sampiṇḍanavasena saṅgahitā, paripācanavasena anupālitā, samudīraṇavasena vitthambhitā ca, tesaṃ attanā sahajātānaṃ tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ patiṭṭhā hutvā tato eva sandhāraṇavasena avassayo hoti, vuttanayena vā patiṭṭhā hutvā sahajātādivasena paccayo hotīti. Esa nayo sesāsupi.

357. ‘මහා භූතයන් තිදෙනාට පිහිට වී ප්‍රත්‍යය වේ’ යනු යම් මහා භූතයන් විසින් එක් කිරීමේ (සම්පිණ්ඩන) බලයෙන් රැස් කරන ලද්දේ ද, පැසවීමේ (පරිපාචන) බලයෙන් ආරක්ෂා කරන ලද්දේ ද, චලනය කිරීමේ (සමුදීරණ) බලයෙන් දරන ලද්දේ ද, තමන් හා එක්ව උපන් එම මහා භූතයන් තිදෙනාට පඨවි ධාතුව පිහිටක් වී, එම නිසාම මැනවින් දරා ගැනීමේ (සන්ධාරණ) බලයෙන් ආධාරකයක් වේ, එසේත් නැතිනම් පෙර කී ක්‍රමයට පිහිට වී සහජාතාදී වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ යන්නයි. සෙසු ධාතූන් කෙරෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

358. Yadipi aññamaññaābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammāti heṭṭhā dhātūnaṃ asamannāhāratā dassitā eva, athāpi imināva nayena visuṃ kammaṭṭhānapariggaho kātabboti dassento ‘‘pathavīdhātu cetthā’’tiādimāha. Tattha pathavīdhātu cetthāti ca-saddo sampiṇḍanattho, tena ayampi eko manasikārappakāroti dīpeti. Etthāti etāsu dhātūsu. Ahaṃ ‘‘pathavīdhātū’’ti vā ‘‘paccayo homī’’ti vā na jānātīti attani viya attano kicce ca ābhogābhāvaṃ dassetvā upakārakassa viya upakattabbānampi ābhogābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘itarānipī’’tiādi vuttaṃ. Sabbatthāti sabbāsu dhātūsu, tatthāpi attakiccupakattabbabhedesu sabbesu.

358. මෙම ධර්මයන් එකිනෙකා කෙරෙහි අවධානයක් හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමක් රහිත වුවද, ඉහත සසම්භාර විභක්ති භාවනා ක්‍රමයේදී ධාතූන්ගේ එකිනෙකා කෙරෙහි අවධානයක් නොමැති බව පෙන්වා දෙන ලදී. එසේ වුවද, මෙම ක්‍රමයෙන්ම වෙන් වෙන් වශයෙන් කමටහන් පරිග්‍රහ කළ යුතු බව දක්වමින් ‘පඨවීධාතු චෙත්ථා’ ආදිය වදාළහ. එහි ‘පඨවීධාතු චෙත්ථා’ යන්නෙහි ‘ච’ ශබ්දය එක් කිරීමේ අර්ථය දක්වයි. එයින් මෙම මනසිකාරය ද එක් මනසිකාර ක්‍රමයක් බව දක්වයි. ‘එත්ථ’ යනු මෙම ධාතූන් අතරයි. ‘මම පඨවි ධාතුව වෙමි’ කියා හෝ ‘මම ප්‍රත්‍යය වෙමි’ කියා හෝ (පඨවි ධාතුව) නොදනියි. මෙසේ තමා කෙරෙහි මෙන්ම තමාගේ කෘත්‍යය කෙරෙහි ද අවධානයක් නොමැති බව දක්වා, උපකාරකයා මෙන්ම උපකාර ලබන්නන් වන සෙසු මහා භූතයන් තිදෙනා කෙරෙහි ද අවධානයක් නොමැති බව දැක්වීමට ‘ඉතරානිපි’ ආදිය වදාරන ලදී. ‘සබ්බත්ථා’ යනු සියලු ධාතූන් කෙරෙහි ද, එහි ද තමාගේ කෘත්‍යය හා උපකාර ලබන ධාතු ප්‍රභේද යන සියල්ලෙහි ද (අවධානයක් නැති බවයි).

359. Paccayavibhāgatoti paccayadhammavibhāgato ceva paccayabhāvavibhāgato ca. ‘‘Paccayato’’ti hi iminā pathavīādīnaṃ aññāsādhāraṇo patiṭṭhābhāvādinā sesabhūtattayassa paccayabhāvo vutto. Idha pana yehi dhammehi pathavīādīnaṃ uppatti, tesaṃ pathavīādīnañca anavasesato paccayabhāvavibhāgo vuccatīti ayaṃ imesaṃ dvinnaṃ ākārānaṃ viseso. Kammanti kusalākusalaṃ rūpuppādakaṃ kammaṃ. Cittanti yaṃ kiñci rūpuppādakaṃ cittaṃ. Āhāroti ajjhattiko rūpuppādako āhāro. Utūti yo koci utu, atthato tejodhātu. Kammamevāti avadhāraṇaṃ samuṭṭhānasaṅkarābhāvadassanatthaṃ, tena akammajānampi kesañci kammassa pariyāyapaccayabhāvo dīpito hoti. Tathā hi vakkhati ‘‘kammapaccayacittasamuṭṭhāna’’ntiādi. Nanu ca kammasamuṭṭhānānaṃ kammato aññenapi paccayena bhavitabbanti? Bhavitabbaṃ, so pana kammagatikovāti paṭiyogīnivattanatthaṃ avadhāraṇaṃ kataṃ, tenāha ‘‘na cittādayo’’ti. Cittādisamuṭṭhānānanti etthāpi ayamattho yathārahaṃ vattabbo. Itareti cittādito [Pg.456] aññe. Janakapaccayoti samuṭṭhāpakataṃ sandhāya vuttaṃ, paccayo pana kammapaccayova. Vuttaṃ hi ‘‘kusalākusalā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.427).

359. ප්‍රත්‍යය විභාගය අනුව යනු, ප්‍රත්‍යය ධර්මයන් බෙදා දැක්වීමෙන් සහ ප්‍රත්‍යය වන ස්වභාවය (ප්‍රත්‍යය ශක්තිය) බෙදා දැක්වීමෙන් ද යනුවෙනි. ‘ප්‍රත්‍යය වශයෙන්’ යන මින් පෙර සඳහන් කරන ලද ආකාරය මගින් පෘථිවි ආදී ධාතූන්ගේ අනෙක් ධාතූන්ට පොදු නොවන පිහිට වීමේ ස්වභාවය ආදියෙන් ඉතිරි භූත රූප තුනට ප්‍රත්‍යය වන ආකාරය පවසන ලදී. නමුත් මෙහිදී පෘථිවි ආදී ධාතූන්ගේ හටගැනීම යම් ධර්මයන්ගෙන් සිදුවේ ද, එම ප්‍රත්‍යය ධර්මයන්ගේත් එම පෘථිවි ආදී ධාතූන්ගේත් අවශේෂයක් නොමැතිව ප්‍රත්‍යය භාවය බෙදා දැක්වීම කියනු ලැබේ. මෙය මෙම ආකාර දෙකෙහි ඇති වෙනසයි. ‘කර්මය’ යනු රූප උපදවන්නා වූ කුසල අකුසල කර්මයයි. ‘සිත’ යනු රූප උපදවන්නා වූ යම්කිසි සිතකි. ‘ආහාරය’ යනු අධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි රූප උපදවන්නා වූ ආහාරයයි. ‘ඍතුව’ යනු යම්කිසි ඍතුවකි, එය පරමාර්ථ වශයෙන් තේජෝ ධාතුවයි. ‘කර්මයම වේ’ යනුවෙන් අවධාරණය කිරීම සමුට්ඨානයන් මිශ්‍ර නොවන බව දැක්වීම සඳහාය. එම අවධාරණයෙන්, කර්මජ නොවන ඇතැම් ධාතූන්ට ද කර්මය පරියාය වශයෙන් (වක්‍රව) ප්‍රත්‍යය වන බව දක්වන ලදී. එසේ හෙයින් ‘කර්ම ප්‍රත්‍යය ඇති චිත්ත සමුට්ඨානය’ යනාදිය ඉදිරියට (විසුද්ධිමග්ගයේ මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි නිර්දේශයේදී) පවසනු ඇත. කර්මජ ධාතූන් සඳහා කර්මයට අමතරව වෙනත් ප්‍රත්‍යයක් ද තිබිය යුතු නොවේ ද? එසේය, තිබිය යුතුය. එහෙත් එම ප්‍රත්‍යය කර්මය අනුවම පවතින බැවින්, ප්‍රතිපක්ෂ ප්‍රත්‍යයන් බැහැර කිරීම පිණිස මෙසේ අවධාරණය කරන ලදී. ඒ නිසාම ‘සිත ආදිය නොවේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘චිත්ත සමුට්ඨානාදීන්ගේ’ යන මෙහිදී ද මෙම අර්ථය සුදුසු පරිදි කිව යුතුය. ‘අනෙක් ඒවා’ යනු සිත ආදියට වඩා වෙනස් වූ ප්‍රත්‍යයන්ය. ‘ජනක ප්‍රත්‍යය’ යනු සමුට්ඨාපක (හටගන්වන) ස්වභාවය අරමුණු කරගෙන පවසන ලද්දකි. ප්‍රත්‍යය වන්නේ නම් කර්ම ප්‍රත්‍යයම වේ. ‘කුසල අකුසල චේතනාව විපාක ස්කන්ධයන්ට ද කටත්තා රූපයන්ට ද කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ’ යැයි පට්ඨානයෙහි පවසන ලදී.

Sesānanti cittādisamuṭṭhānānaṃ. Pariyāyato upanissayapaccayo hotīti paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.1.9) arūpānaṃyeva upanissayapaccayassa āgatattā nippariyāyena rūpadhammānaṃ upanissayapaccayo natthi. Sutte pana ‘‘puggalaṃ upanissāya vanasaṇḍaṃ upanissāyā’’ti vacanato suttantikapariyāyena vinā abhāvo upanissayapaccayoti veditabbo. Cittaṃ janakapaccayo hotīti sahajātanissayāhārādivasena paccayo hontaṃ cittaṃ samuṭṭhāpakataṃ upādāya ‘‘janakapaccayo hotī’’ti vuttaṃ. Āhārautūsupi eseva nayo.

‘ඉතිරි අයට’ යනු සිත ආදී සමුට්ඨානයන්ගෙන් හටගත් ධාතූන්ටය. ‘පරියාය වශයෙන් උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය වේ’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, පට්ඨානයෙහි අරූප (නාම) ධර්මයන්ටම උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය පවසා ඇති බැවින් මුඛ්‍ය වශයෙන් (නිප්පරියායෙන) රූප ධර්මයන්ට උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයක් නොමැත. එහෙත් සූත්‍ර දේශනාවන්හි ‘පුද්ගලයා ඇසුරු කොට, වනාන්තරය ඇසුරු කොට’ යනාදී වශයෙන් වදාරා ඇති බැවින්, සූත්‍රාන්ත පරියාය අනුව යම් ප්‍රත්‍යයක් නොමැතිව පැවැත්මක් නොවේ ද, එය උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය ලෙස දත යුතුය. ‘සිත ජනක ප්‍රත්‍යය වේ’ යනු සහජාත, නිස්සය, ආහාර ආදී වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වන්නා වූ සිත, රූපයන් හටගන්වන ස්වභාවය (සමුට්ඨාපකතාව) සලකා ‘ජනක ප්‍රත්‍යය වේ’ යැයි පවසන ලදී. ආහාර සහ ඍතු සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

Evaṃ kammādīnaṃ paccayadhammānaṃ vasena dhātūsu paccayavibhāgaṃ dassetvā idāni taṃsamuṭṭhānānaṃ dhātūnampi vasena paccayavibhāgaṃ dassento paṭhamaṃ tāva ‘‘kammasamuṭṭhānaṃ mahābhūta’’ntiādinā uddisitvā puna ‘‘tattha kammasamuṭṭhānā pathavīdhātū’’tiādinā niddisati. Tattha kammasamuṭṭhānā pathavīdhātūti ‘‘kammasamuṭṭhānaṃ mahābhūta’’nti ettha sāmaññato vuttā kammajapathavīdhātu. Kammasamuṭṭhānānaṃ itarāsanti kammajānaṃ āpodhātuādīnaṃ tissannaṃ dhātūnaṃ sahuppattiyā attano upakārakānaṃ tāsaṃ upakārakato, ādhārabhāvato, uppādato yāva bhaṅgādharaṇato, vigamābhāvato ca sahajātaaññamaññanissayaatthiavigatavasena ceva patiṭṭhāvasena ca paccayo hoti, hontī ca kammaṃ viya attano, tāsañca na janakavasena paccayo hoti asamuṭṭhāpakattā tāsaṃ. Kāmañcettha nissayapaccaya-ggahaṇeneva patiṭṭhābhāvo saṅgahito, pathavīdhātuyā pana anaññasādhāraṇakiccaṃ sahajātānaṃ patiṭṭhābhāvoti imaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘patiṭṭhāvasena cā’’ti visuṃ katvā vuttaṃ. Ābandhanavasena cātiādīsupi eseva nayo. Tisantatimahābhūtānanti utucittāhārasamuṭṭhānānaṃ catumahābhūtānaṃ aññamaññaṃ avokiṇṇānaṃ, avicchedena pavattiṃ upādāya santatīti santatiggahaṇaṃ. Pathavīdhātuyā patiṭṭhābhāvo nāma sahajātānaṃ dhammānaṃyevāti āha ‘‘na patiṭṭhāvasenā’’ti. Na ābandhanavasenātiādīsupi eseva nayo. Etthāti [Pg.457] etesu kammasamuṭṭhānamahābhūtesu. ‘‘Cittasamuṭṭhānā pathavīdhātu cittasamuṭṭhānānaṃ itarāsa’’ntiādīsu sukaro tantinayo netunti ‘‘cittaāhāra…pe… eseva nayo’’ti atidisati.

මෙසේ කර්මය ආදී ප්‍රත්‍යය ධර්මයන්ගේ වශයෙන් ධාතූන් කෙරෙහි ප්‍රත්‍යය විභාගය දක්වා, දැන් එම සමුට්ඨානයන්ගෙන් හටගත් ධාතූන්ගේ වශයෙන් ද ප්‍රත්‍යය විභාගය දක්වන්නේ, පළමුව ‘කර්මජ මහාභූත’ යනාදියෙන් සංක්ෂේපයෙන් උදේස පවසා නැවත ‘එහි කර්මජ පෘථිවි ධාතුව’ යනාදියෙන් විස්තර කරයි. එහි ‘කර්මජ පෘථිවි ධාතුව’ යනු කර්මජ මහාභූතයන් අතර සාමාන්‍යයෙන් පවසන ලද කර්මයෙන් උපන් පෘථිවි ධාතුවයි. ‘කර්මජ වූ අනෙක් ඒවාට’ යනු කර්මජ වූ ආපෝ ධාතුව ආදී ඉතිරි ධාතු තුනටය. ඒවා සමඟ එකට උපදින බැවින් තමන්ට උපකාර වන්නා වූ ද, තමන් විසින් උපකාර කරන්නා වූ ද, ආධාර වන බැවින් ද, උප්පාදයේ සිට භංගය දක්වා දරා සිටින බැවින් ද, ඉවත් නොවන බැවින් ද සහජාත, අඤ්ඤමඤ්ඤ, නිස්සය, අත්ථි, අවිගත වශයෙන් සහ පිහිට වීමේ (පතිට්ඨා) වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ. කර්මය මෙන් තමන්ටත් එම ධාතු තුනටත් ප්‍රත්‍යය වුව ද, ඒවා හටගන්වන (සමුට්ඨාපක) නොවන බැවින් ජනක වශයෙන් ප්‍රත්‍යය නොවේ. මෙහි නිස්සය ප්‍රත්‍යය ගැනීමෙන් පිහිට වීමේ ස්වභාවය (පතිට්ඨා භාවය) ද ඇතුළත් වන මුත්, පෘථිවි ධාතුවෙහි අනෙක් ධාතූන්ට පොදු නොවන කාර්යය නම් සහජාත ධර්මයන්ට පිහිටක් වීම බව යන මෙම විශේෂය දැක්වීම පිණිස ‘පිහිට වීමේ වශයෙන් ද’ යැයි වෙන් කොට පවසන ලදී. ‘ආබන්ධන (බැඳ තැබීම) වශයෙන් ද’ යනාදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘තුන් සන්තති මහාභූතයන්ට’ යනු ඍතු, සිත සහ ආහාර යන සමුට්ඨානයන්ගෙන් හටගත්, එකිනෙකට මිශ්‍ර නොවූ මහාභූත සතරේ නොසිඳී පැවැත්ම සලකා ‘සන්තති’ යන නම භාවිතා කරන ලදී. පෘථිවි ධාතුවෙහි පිහිට වීමේ ස්වභාවය නම් සහජාත ධර්මයන්ටම පමණක් වන බැවින්, (කර්මජ ධාතුව සිතින් උපන් ධාතුවට පිහිට නොවන බැවින්) ‘පිහිට වීමේ වශයෙන් නොවේ’ යැයි පවසන ලදී. ආබන්ධන වශයෙන් නොවේ යනාදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘චිත්ත සමුට්ඨාන පෘථිවි ධාතුව චිත්ත සමුට්ඨාන වූ අනෙක් ඒවාට’ යනාදී තැන්වල පාලි ක්‍රමය ගෙන ඒම පහසු බැවින් ‘සිත, ආහාර ආදී වශයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ’ යැයි පෙන්වා දෙයි.

Sahajātādipaccayavasappavattāsu ca panāti ettha ca-saddo samuccayattho, pana-saddo visesattho, tadubhayena ca yathāvuttasahajātādipaccayehi pavattamānā dhātuyo iminā visesena pavattantīti imamatthaṃ dīpeti.

‘සහජාත ආදී ප්‍රත්‍යය බලයෙන් පවතින කල්හි ද’ යන මෙහි ‘ච’ ශබ්දය සමුච්චයාර්ථයෙහි (එක් කිරීමෙහි) ද, ‘පන’ ශබ්දය විශේෂාර්ථයෙහි ද වැටේ. ඒ දෙකෙන්ම පවසන ලද සහජාත ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් පවතින්නා වූ ධාතූන් මෙම විශේෂයෙන් පවතින්නේ යැයි යන අර්ථය දක්වයි.

Idāni taṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘ekaṃ paṭiccā’’tigāthamāha. Tattha ekaṃ dhātuṃ paṭicca tisso dhātuyo catudhā sampavattanti, tisso dhātuyo paṭicca ekāva dhātu catudhā sampavattati, dve dhātuyo paṭicca dve dhātuyo chadhā sampavattantīti yojanā. Attho pana pathavīādīsu ekekissā paccayabhāve itarāsaṃ tissannaṃ tissannaṃ paccayuppannatāti ayameko catukko, tissannaṃ tissannaṃ paccayabhāve itarāya ekekissā paccayuppannatāti ayamaparo catukko, paṭhamadutiyā, tatiyacatutthā, paṭhamatatiyā, dutiyacatutthā, paṭhamacatutthā, dutiyatatiyāti imāsaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ paccayabhāve tattha tattha itarāsaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ paccayuppannatāti ayameko chakko. Evaṃ paccayabhāvena catudhā, chadhā ca pavattamānānaṃ ekakadvikatikavasena tikadukaekakavasena ca yathākkamaṃ paccayapaccayuppannatāvibhāgo veditabbo. Ayañca paccayabhāvo sahajātaaññamaññanissayaatthiavigatapaccayavasena, tatthāpi ca aññamaññamukheneva veditabbo. Yaṃ sandhāya vuttaṃ paṭiccavāre ‘‘ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā, tayo mahābhūte paṭicca ekaṃ mahābhūtaṃ, dve mahābhūte paṭicca dve mahābhūtā uppajjantī’’ti (paṭṭhā. 1.1.53).

දැන් එම විශේෂය දැක්වීම පිණිස ‘එකක් නිසා’ (ඒකං පටිච්ච) යන ගාථාව පවසන ලදී. එහි එක් ධාතුවක් නිසා ධාතූන් තුනක් ආකාර සතරකින් පවතී, ධාතූන් තුනක් නිසා එක් ධාතුවක් ආකාර සතරකින් පවතී, ධාතූන් දෙකක් නිසා ධාතූන් දෙකක් ආකාර හයකින් පවතී යනු සම්බන්ධයයි. එහි අර්ථය මෙසේය: පෘථිවි ආදී ධාතූන් අතරින් එකක් ප්‍රත්‍යය වන විට ඉතිරි ධාතු තුන ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න (ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත්) වේ, මෙය එක් ‘සතරක’ (චතුක්ක) කාණ්ඩයකි. ධාතූන් තුනක් ප්‍රත්‍යය වන විට ඉතිරි එක් ධාතුව ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න වේ, මෙය දෙවන ‘සතරක’ කාණ්ඩයයි. පළමු හා දෙවන ධාතූන් ද, තුන්වන හා හතරවන ධාතූන් ද, පළමු හා තුන්වන ද, දෙවන හා හතරවන ද, පළමු හා හතරවන ද, දෙවන හා තුන්වන ද යනුවෙන් ධාතූන් දෙක බැගින් ප්‍රත්‍යය වන විට ඒ ඒ අවස්ථාවල ඉතිරි ධාතූන් දෙක බැගින් ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න වේ, මෙය එක් ‘හයක’ (ඡක්ක) කාණ්ඩයකි. මෙසේ ප්‍රත්‍යය ස්වභාවයෙන් සතර ආකාරයකින් ද හය ආකාරයකින් ද පවතින්නා වූ ධාතූන්ගේ එක, දෙක, තුන වශයෙන් ද, තුන, දෙක, එක වශයෙන් ද අනුපිළිවෙළින් ප්‍රත්‍යය සහ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න විභාගය දත යුතුය. මෙම ප්‍රත්‍යය ස්වභාවය ද සහජාත, අඤ්ඤමඤ්ඤ, නිස්සය, අත්ථි, අවිගත ප්‍රත්‍යය වශයෙන් ද, එහිදී ද අඤ්ඤමඤ්ඤ (අන්‍යෝන්‍ය) මුහුණුවරින්ම දත යුතුය. ඒ බව සලකා පට්ඨානයෙහි පටිච්ච වාරයේදී ‘එක් මහාභූතයක් නිසා මහාභූතයන් තුනක් උපදී, මහාභූතයන් තුනක් නිසා එක් මහාභූතයක් උපදී, මහාභූතයන් දෙකක් නිසා මහාභූතයන් දෙකක් උපදී’ යැයි වදාරන ලදී.

Abhikkamapaṭikkamādīti ādi-saddena ādānavissajjanādikāyikakiriyākaraṇassa saṅgaho daṭṭhabbo. Uppīḷanassa paccayo hoti ghaṭṭanakiriyāya pathavīdhātuvasena sijjhanato. Sāvāti pathavīdhātuyeva. Āpodhātuyā anugatā āpodhātuyā tattha appadhānabhāvaṃ, pathavīdhātuyā ca padhānabhāvanti patiṭṭhābhāve viya patiṭṭhāpanepi sātisayakiccattā tassā patiṭṭhāpanassa pādaṭṭhapanassa paccayo hotīti [Pg.458] sambandho. Avakkhepanassāti adhonikkhipanassa. Tattha ca garutarasabhāvāya āpodhātuyā sātisayo byāpāroti āha ‘‘pathavīdhātuyā anugatā āpodhātū’’ti. Tathā uddhaṅgatikā tejodhātūti uddharaṇe vāyodhātuyā tassā anugatabhāvo vutto. Tiriyaṃ gatikāya vāyodhātuyā atiharaṇavītiharaṇesu sātisayo byāpāroti tejodhātuyā tassā anugatabhāvo gahito. Tattha ṭhitaṭṭhānato abhimukhaṃ pādassa haraṇaṃ atiharaṇaṃ, purato haraṇaṃ. Tato thokaṃ vītikkamma haraṇaṃ vītiharaṇaṃ, passato haraṇaṃ.

"අභික්කම පටික්කම" (ඉදිරියට යාම, ආපසු ඒම) යනාදී මෙහි "ආදි" ශබ්දයෙන් ගැනීම, අත්හැරීම ආදී කායික ක්‍රියාවන් සිදු කිරීම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ගැටීමේ ක්‍රියාව පඨවි ධාතුව වශයෙන් සිදුවන බැවින් එය පෙළීම පිණිස (තෙරපීම පිණිස) ප්‍රත්‍ය වෙයි. "එයම" යනු පඨවි ධාතුවමය. ආපෝ ධාතුව අනුව ගිය එම පඨවි ධාතුව, එහිදී ආපෝ ධාතුව ප්‍රධාන නොවන බැවින් ද පඨවි ධාතුව ප්‍රධාන වන බැවින් ද, පාදය පිහිටුවීමෙහිදී මෙන්ම පාදය තැබීමේදී ද (පඨවි ධාතුව) විශේෂ කාර්යයක් කරන බැවින් එය පාදය තැබීමේ (පිහිටුවීමේ) ප්‍රත්‍යය වේ යැයි සම්බන්ධය දත යුතුය. "අවක්ඛේපනය" යනු පහළට හෙළීමයි (යටට තැබීමයි). එහිදී වඩාත් බර ස්වභාවය ඇති ආපෝ ධාතුවෙහි විශේෂ ක්‍රියාකාරිත්වයක් පවතින බැවින් "පඨවි ධාතුව අනුව ගිය ආපෝ ධාතුව" යැයි පවසන ලදී. එසේම උඩට යන ස්වභාවය ඇති තේජෝ ධාතුව පාදය එසවීමේදී වායෝ ධාතුව අනුව යන බව කියන ලදී. තිරස්ව (හරහට) යන වායෝ ධාතුව පාදය ඉදිරියට ගෙනයෑමේදී හා ඉක්මවා ගෙනයෑමේදී (අතිහරණ-වීතිහරණ) විශේෂ ක්‍රියාකාරිත්වයක් ඇති බැවින් තේජෝ ධාතුව එහි අනුව ගිය බව ගැනේ. එහි සිටි තැනින් ඉදිරියට පාදය ගෙනයෑම "අතිහරණ" නම් වේ, එනම් වඩාත් ඉදිරියට ගෙනයෑමයි. එතැනින් මදක් ඉක්මවා ගෙනයෑම "වීතිහරණ" නම් වේ, එනම් පසෙකට ගෙනයෑමයි.

Ekekena mukhenāti ‘‘patthaṭattā pathavī’’tiādinā (visuddhi. 1.347) vibhattesu terasasu ākāresu ekekena dhātūnaṃ pariggaṇhanamukhena. Svāyanti so ayaṃ upacārasamādhi. Kathaṃ panassa vavatthānapariyāyoti āha ‘‘catunnaṃ dhātūna’’ntiādi.

"එක් එක් මුඛයකින්" යනු පඨවි ආදී වශයෙන් බෙදන ලද ආකාර දහතුනෙන් එක් එක් ආකාරයකින් ධාතූන් පිරිසිඳ ගන්නා ක්‍රමයෙනි. "ඒ මෙය" යනු එම මේ උපචාර සමාධියයි. කෙසේ නම් මෙයට "වවත්ථාන" (නිශ්චය කිරීම) යන නම ලැබුණේ දැයි දැක්වීමට "ධාතු හතරක්..." යනාදිය වදාළහ.

360. Idāni imissā bhāvanāya ānisaṃse dassetuṃ ‘‘idañca panā’’tiādi vuttaṃ. Suññataṃ avagāhatīti dhātumattatādassanena rūpakāyassa anattakataṃ vavatthāpayato tadanusārena nāmakāyassāpi anattakatā supākaṭā hotīti sabbaso attasuññataṃ pariyogāhati tattha patiṭṭhahati. Sattasaññaṃ samugghātetīti tato eva ‘‘satto poso itthī puriso’’ti evaṃ pavattaṃ ayāthāvasaññaṃ ugghāteti samūhanati. Vāḷamigayakkharakkhasādivikappaṃ anāvajjamānoti sasantāne viya parasantānepi dhātumattatāya sudiṭṭhattā khīṇāsavo viya ‘‘ime sīhabyagghādayo vāḷamigā, ime yakkharakkhasā’’ti evamādivikappaṃ akaronto bhayabheravaṃ sahati abhibhavati. Yathāvuttavikappanāpajjanaṃ hi bhayabheravasahanassa kāraṇaṃ vuttaṃ. Ugghāto uppilāvitattaṃ. Nigghāto dīnabhāvappatti. Mahāpañño ca pana hoti dhātuvasena kāye sammadeva ghanavinibbhogassa karaṇato. Tathā hidaṃ kammaṭṭhānaṃ buddhicaritassa anukūlanti vuttaṃ, sugatiparāyaṇo vā indriyānaṃ aparipakkatāyanti adhippāyo.

360. දැන් මෙම භාවනාවෙහි ආනිසංස දැක්වීම සඳහා "මෙය ද වනාහි..." යනාදිය කියන ලදී. "ශුන්‍යත්වයට බැසගනියි" යනු ධාතු මාත්‍රයක් ලෙස දැකීමෙන් රූප කායෙහි ආත්මයක් නැති බව (අනාත්ම බව) තීරණය කරන්නා වූ යෝගියාට, ඒ අනුව නාම කායෙහි ද අනාත්ම බව මැනවින් වැටහෙන බැවින් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ආත්ම ශුන්‍යත්වයට බැසගනියි, එහි පිහිටයි. "සත්ව සංඥාව මුලිනුපුටා දමයි" යනු එහෙයින්ම "සත්වයා, පුද්ගලයා, ස්ත්‍රිය, පුරුෂයා" යනාදී වශයෙන් පවත්නා වූ අයථාර්ථ (වැරදි) සංඥාව ඉවත් කරයි, මුලිනුපුටා දමයි. "වන මෘග, යක්ෂ, රක්ෂස ආදී විකල්පයන්ට පත් නොවී" යනු තම සන්තානයෙහි මෙන්ම පර සන්තානයෙහි ද ධාතු මාත්‍රයක් බව මැනවින් දකින බැවින් ක්ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේ නමක මෙන් "මොවුන් සිංහ ව්‍යාඝ්‍රාදී වන මෘගයෝය, මොවුන් යක්ෂ රක්ෂසයෝය" යනාදී විකල්පයන් (වැරදි කල්පනාවන්) නොකරමින් බිය හා තැතිගැනීම් ඉවසයි, මැඩ පවත්වයි. පූර්වෝක්ත විකල්පයන්ට පත් නොවීම බිය හා තැතිගැනීම් ඉවසීමට හේතුව ලෙස දක්වා ඇත. "උග්ඝාත" යනු සසල බවයි (මතු වූ බවයි). "නිග්ඝාත" යනු දීන බවට පත්වීමයි. තවද ධාතු වශයෙන් ශරීරයෙහි "ඝන" (එකට පවතින සමූහය) මැනවින් විනිවිද දකින බැවින් ඔහු මහා ප්‍රඥාවන්තයෙක් වෙයි. එමෙන්ම මෙම කර්මස්ථානය බුද්ධි චරිතය ඇත්තවුන්ට අනුකූල බව කියන ලදී. ඉන්ද්‍රියයන් මෝරා නොමැති කල්හි වුවද සුගතිය පරයනය කොට පවතින බව මෙහි අදහසයි.

Ekūnavīsatibhāvanānayapaṭimaṇḍitassa

භාවනා ක්‍රම දහනවයකින් අලංකාරවත් වූ (සැරසුණු).

Catudhātuvavatthānaniddesassa līnatthavaṇṇanā niṭṭhitā.

චතුධාතු වවත්ථාන නිර්දේශයෙහි ගුප්ත අර්ථ වර්ණනාව (ලීනත්ථ වර්ණනාව) නිමවා ඇත.

361. ‘‘Ko [Pg.459] samādhī’’tiādinā sarūpādipucchā yāvadeva vibhāgāvabodhanatthā. Sarūpādito hi ñātassa pabhedo vuccamāno suviññeyyo hoti saṅkhepapubbakattā vitthārassa, vitthāravidhinā ca saṅkhepavidhi saṅgayhatīti ‘‘samādhissa vitthāraṃ bhāvanānayañca dassetu’’nti vuttaṃ. Atha vā ‘‘ko samādhī’’tiādināpi samādhisseva pakārabhedo dassīyati, bhāvanānisaṃsopi bhāvanānayanissito evāti adhippāyena ‘‘vitthāraṃ bhāvanānayañca dassetu’’nti vuttaṃ. Sabbappakāratoti palibodhupacchedādikassa sabbassa bhāvanāya pubbakiccassa karaṇappakārato ceva sabbakammaṭṭhānabhāvanāvibhāvanato ca.

361. "සමාධිය යනු කුමක්ද?" යනාදී වශයෙන් ස්වරූපය විමසීම විභජනය කොට අවබෝධ කරගනු පිණිසමය. මක්නිසාද යත්, ස්වරූපය ආදියෙන් දන්නා ලද ධර්මයක ප්‍රභේදයන් පවසන කල්හි, සංක්ෂේපය පූර්වංගම කොට විස්තර කරනු ලබන බැවින් එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි වේ. විස්තරාත්මක ක්‍රමය මගින් සංක්ෂේප ක්‍රමය ද ඇතුළත් වන බැවින් "සමාධියෙහි විස්තරය හා භාවනා ක්‍රමය දැක්වීමට" යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතිනම්, "සමාධිය යනු කුමක්ද?" යනාදී ප්‍රශ්නයෙන් ද සමාධියෙහිම ප්‍රකාර ප්‍රභේදයන් දක්වනු ලැබේ. භාවනා ආනිසංසය ද භාවනා ක්‍රමය මතම රඳා පවතින බැවින් "විස්තරය හා භාවනා ක්‍රමය දැක්වීමට" යැයි පවසන ලදී. "සර්වප්‍රකාරයෙන්" යනු පිළිබෝධ (බාධා) සිඳීම ආදී වූ සියලු භාවනා පූර්ව කෘත්‍යයන් සිදු කරන ආකාරයෙන් හා සියලු කර්මස්ථාන භාවනා විස්තරාත්මකව දැක්වීමෙන් ද වේ.

‘‘Samattā hotī’’ti vatvā tameva samattabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘duvidhoyevā’’tiādi vuttaṃ. Idha adhippeto samādhīti lokiyasamādhiṃ āha. Dasasu kammaṭṭhānesūti yāni heṭṭhā ‘‘upacārāvahānī’’ti vuttāni dasa kammaṭṭhānāni, tesu. Appanāpubbabhāgacittesūti appanāya pubbabhāgacittesu aṭṭhannaṃ jhānānaṃ pubbabhāgacittuppādesu. Ekaggatāti ekāvajjanavīthiyaṃ, nānāvajjanavīthiyañca ekaggatā. Avasesakammaṭṭhānesūti ‘‘appanāvahānī’’ti vuttesu tiṃsakammaṭṭhānesu.

"සම්පූර්ණ වේ" යැයි පවසා, එම සම්පූර්ණ භාවයම විස්තර කිරීම සඳහා "දෙවැදෑරුම්මය" යනාදිය කියන ලදී. මෙහි අදහස් කරන ලද සමාධිය ලෙස ලෞකික සමාධිය දක්වන ලදී. "කර්මස්ථාන දසයෙහි" යනු යට සඳහන් කරන ලද "උපචාර සමාධිය පමුණුවන" කර්මස්ථාන දසයෙහි යන්නයි. "අප්පනා පූර්වභාග සිත්හි" යනු අෂ්ට සමාපත්තීන්ගේ පූර්වභාග චිත්තෝත්පාදයන්හි පවතින ඒකාග්‍රතාවයි. "ඒකාග්‍රතාව" යනු එක් ආවර්ජනා වීථියක හෝ නානා ආවර්ජනා වීථීන්හි පවතින සිතේ ඒකාග්‍රතාවයි. "ඉතිරි කර්මස්ථානයන්හි" යනු "අප්පනා සමාධිය පමුණුවන" ලෙස දක්වන ලද ඉතිරි තිස් කර්මස්ථානයන්හි යන්නයි.

Samādhiānisaṃsakathāvaṇṇanā

සමාධි ආනිසංස කථා වර්ණනාව.

362. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkhabhūto attabhāvo, tattha sukhavihāro diṭṭhadhammasukhavihāro. Kāmaṃ ‘‘samāpajjitvā’’ti etena appanāsamādhiyeva vibhāvito, ‘‘ekaggacittā’’ti pana padena upacārasamādhinopi gahaṇaṃ hotīti tato nivattanatthaṃ ‘‘appanāsamādhibhāvanā’’ti vuttaṃ. Na kho paneteti ete bāhirakabhāvitā jhānadhammā cittekaggatāmattakarā. Ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane ‘‘sallekhā’’ti na vuccanti kilesānaṃ sallekhanapaṭipadā na hotīti katvā, sāsane pana avihiṃsādayopi sallekhāva lokuttarapādakattā.

362. "දෘෂ්ටධර්ම" යැයි කියනු ලබන්නේ ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ (මේ භවයෙහි ඇති) ආත්මභාවයයි, එහි සැපසේ වාසය කිරීම "දෘෂ්ටධර්ම සුඛ විහාරය" නම් වේ. ඇත්ත වශයෙන්ම "සමාපත්තියට පැමිණ" යන මෙයින් අප්පනා සමාධියම ප්‍රකාශ කළත්, "ඒකාග්‍ර සිතැති" යන පදයෙන් උපචාර සමාධිය ද ගැනෙන බැවින්, එයින් වෙන් කොට දැක්වීම පිණිස "අප්පනා සමාධි භාවනාව" යැයි පවසන ලදී. "මොවුන් වනාහි එසේ නොවේ" යනු ශාසනයෙන් බැහැර වූවන් විසින් වඩන ලද, සිතේ ඒකාග්‍රතාව පමණක් ඇති කරන ධ්‍යාන ධර්මයෝය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආර්ය විනයෙහි (ශාසනයෙහි) ඔවුන් "සල්ලේඛ" (කෙලෙස් සිඳින) ලෙස හඳුන්වනු නොලබන්නේ කෙලෙස් සිඳලන ප්‍රතිපදාවක් නොවන බැවිනි. නමුත් ශාසනයෙහි අහිංසා ආදී ධර්මයන් ලෝකෝත්තර මාර්ගයට පදනම වන බැවින් ඒවා සැබවින්ම "සල්ලේඛ" ධර්මයන්ම වෙයි.

Sambādheti taṇhāsaṃkilesādinā saṃkiliṭṭhatāya paramasambādhe ativiya saṅkaṭaṭṭhānabhūte saṃsārappavatte. Okāsādhigamanayenāti atthapaṭilābhayoggassa navamakhaṇasaṅkhātassa okāsassa adhigamanayena. Tassa [Pg.460] hi dullabhatāya appanādhigamampi anadhigamayamāno saṃvegabahulo puggalo upacārasamādhimhiyeva ṭhatvā vipassanāya kammaṃ karoti ‘‘sīghaṃ saṃsāradukkhaṃ samatikkamissāmī’’ti.

"සම්බාධයෙහි" යනු තෘෂ්ණා සංක්ලේශ ආදියෙන් කිලිටි වූ බැවින් අතිශයින් පීඩාකාරී වූ, අතිශයින්ම පටු තැන් බඳු වූ සංසාර ප්‍රවෘත්තියෙහි ය. "අවකාශය ලබා ගැනීමේ ක්‍රමයෙන්" යනු ලෝකෝත්තර ඵල ලැබීමට සුදුසු වූ, නවවන ක්ෂණය (බුද්ධෝත්පාද කාලය) ලෙස හැඳින්වෙන අවස්ථාව ලබා ගැනීමේ ක්‍රමයෙනි. එම බුද්ධෝත්පාද කාලය ලැබීම අතිශය දුර්ලභ බැවින්, අප්පනාව ලබා ගන්නා තෙක් බලා නොසිටින, සංවේගය බහුල පුද්ගලයා උපචාර සමාධියෙහිම පිහිටා, "වහාම සංසාර දුක් කෙළවර කරමි" යි විදර්ශනා කර්මයන්හි යෙදෙයි.

Abhiññāpādakanti iddhividhādiabhiññāñāṇapādakabhūtaṃ adhiṭṭhānabhūtaṃ. Hotīti vuttanayāti ettha iti-saddo pakārattho, tena ‘‘iminā pakārena vuttanayā’’ti sesābhiññānampi vuttappakāraṃ saṅgaṇhāti. Sati sati āyataneti purimabhavasiddhe abhiññādhigamassa kāraṇe vijjamāne. Abhiññādhigamassa hi adhikāro icchitabbo, yo ‘‘pubbahetū’’ti vuccati. Na samāpattīsu vasībhāvo. Tenāha bhagavā ‘‘sati sati āyatane’’ti (ma. ni. 3.158; a. ni. 3.102). Abhiññāsacchikaraṇīyassāti vakkhamānavibhāgāya abhivisiṭṭhāya paññāya sacchikātabbassa. Dhammassāti bhāvetabbassa ceva vibhāvetabbassa ca dhammassa. Abhiññāsacchikiriyāya cittaṃ abhininnāmetīti yojanā. Tatra tatrevāti tasmiṃ tasmiṃyeva sacchikātabbadhamme. Sakkhibhāvāya paccakkhakāritāya bhabbo sakkhibhabbo, tassa bhāvo sakkhibhabbatā, taṃ sakkhibhabbataṃ.

‘අභිඤ්ඤාපාදක’ යනු සෘද්ධිවිධ ආදී අභිඥා ඥානයන්ට පදනම වූ, අධිෂ්ඨානය වූ (සමාධියයි). ‘හොතීති වුත්තනයා’ යන්නෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය ආකාරය යන අර්ථයෙහි යෙදේ. එබැවින් ‘මෙම ආකාරයෙන් දක්වන ලද ක්‍රමය’ යන අර්ථයෙන් සෙසු අභිඥාවන් පිළිබඳව ද වදාරන ලද එම ආකාරයම මෙහි ඇතුළත් කර ගනියි. ‘සති සති ආයතනේ’ යනු පෙර භවයන්හි සිද්ධ වූ අභිඥා ලැබීමේ හේතූන් පවතින කල්හිය. අභිඥා ලැබීම සඳහා ‘පූර්ව හේතුව’ (පුබ්බහේතු) ලෙස හඳුන්වන විශේෂ වූ අධිකාරය (උත්සාහය) තිබිය යුතුය. එය සමාපත්ති විෂයෙහි පවතින වශීභාවය නොවේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘සති සති ආයතනේ’ යැයි වදාළ සේක. ‘අභිඤ්ඤාසච්ඡිකරණීයක්ස’ යනු ඉදිරියෙහි විග්‍රහ කරන ආකාරයට අභිඥා සංඛ්‍යාත විශේෂ ප්‍රඥාවෙන් සාක්ෂාත් කළ යුතු වූ (ධර්මයයි). ‘ධම්මස්ස’ යනු වැඩිය යුතු වූ ද ප්‍රකට කළ යුතු වූ ද ධර්මයයි. අභිඥා සාක්ෂාත් කිරීම පිණිස සිත මෙහෙයවයි (නැඹුරු කරයි) යනු මෙහි යෝජනාවයි (සම්බන්ධයයි). ‘තත්‍ර තත්‍රේවා’ යනු ඒ ඒ සාක්ෂාත් කළ යුතු ධර්මයන්හිමය. සාක්ෂාත් භාවය පිණිස හෙවත් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නෙකු වීමට සුදුසු වූයේ ‘සක්ඛිභබ්බ’ නම් වේ. එහි ස්වභාවය ‘සක්ඛිභබ්බතා’ නම් වේ.

Taṃ taṃ bhavagamikammaṃ ārabbha bhavapatthanāya anuppannāyapi kammassa katūpacitabhāveneva bhavapatthanākiccaṃ sijjhatīti dassento āha ‘‘apatthayamānā vā’’ti. Saha byeti pavattatīti sahabyo, sahāyo, idha pana ekabhavūpago adhippeto, tassa bhāvo sahabyatā, taṃ sahabyataṃ.

ඒ ඒ භවයන්ට පැමිණවීම පිණිස වූ කර්මයන් අරභයා භව ප්‍රාර්ථනාවක් උපදින්නේ නැතත්, කර්මය රැස් කර තිබීම නිසාම භව ප්‍රාර්ථනාවක කාර්යය සිද්ධ වන්නේ යැයි දක්වමින් ‘අපත්ථයමානා වා’ (ප්‍රාර්ථනා නොකරන්නා වූ ද) යැයි වදාළ සේක. ‘සහ බ්යේති’ යනු එක්ව පවතින්නේ යන අර්ථයෙන් ‘සහබ්‍ය’ හෙවත් සහකාරයා හෝ යහළුවා වේ. මෙහිදී එකම භවයකට පැමිණි තැනැත්තා අදහස් කෙරේ. ඔහුගේ ස්වභාවය ‘සහබ්‍යතා’ (සහභාවය) නම් වේ.

Kiṃ pana appanāsamādhibhāvanāyeva bhavavisesānisaṃsā, udāhu itarāpīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘upacārasamādhibhāvanāpī’’tiādi.

“භව විශේෂයන් ලැබීමේ ආනිසංසය පවතින්නේ අර්පණා සමාධි භාවනාවට පමණක් ද? නැතහොත් අනෙක් (උපචාර) සමාධි භාවනාවටත් පවතී ද?” යන විමසුම සිතෙහි තබාගෙන ‘උපචාර සමාධි භාවනාව ද’ යනාදිය වදාළ සේක.

Nibbānanti tissannaṃ dukkhatānaṃ nibbutiṃ. Rūpadhamme pariyāpannā vijjamānāpi saṅkhāradukkhatā cittassa abhāvena asantasamāva. Tenāha ‘‘sukhaṃ viharissāmā’’ti. Soḷasahi ñāṇacariyāhīti aniccānupassanādukkhaanattanibbidāvirāganirodhapaṭinissaggavivaṭṭānupassanāti imāhi aṭṭhahi, aṭṭhahi ca ariyamaggaphalañāṇehīti evaṃ soḷasahi. Navahi samādhicariyāhīti [Pg.461] pañcannaṃ rūpajjhānānaṃ, catunnaṃ arūpajjhānānañca vasena evaṃ navahi. Keci pana ‘‘cattāro rūpajjhānasamādhī, cattāro arūpajjhānasamādhī, ubhayesaṃ upacārasamādhiṃ ekaṃ katvā evaṃ navā’’ti vadanti.

‘නිබ්බානං’ යනු දුක්ඛතා (දුක් ස්වභාවයන්) තුනෙහි නිවී යාමයි. රූප ධර්මයන්ට අයත් සංස්කාර දුක්ඛභාවය විද්‍යමාන වුව ද, (අසංඥ තලයන්හි) සිතක් නොමැති බැවින් එය නැත්තා හා සමානමය. එබැවින් ‘සුවසේ වසන්නෙමු’ යැයි වදාළහ. ‘සොළසහි ඤාණචරියාහි’ යනු අනිච්චානුපස්සනා, දුක්ඛානුපස්සනා, අනත්තානුපස්සනා, නිබ්බිදානුපස්සනා, විරාගානුපස්සනා, නිරෝධානුපස්සනා, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා සහ විවට්ටානුපස්සනා යන අනුපස්සනා අටත්, ආර්ය මාර්ග ඥාන සහ ඵල ඥාන අටත් යන දහසයයි. ‘නවහි සමාධිචරියාහි’ යනු රූපාවචර ධ්‍යාන පහ සහ අරූපාවචර ධ්‍යාන හතර යන වශයෙන් නවයයි. ඇතැම්හු රූපාවචර සමාධි හතරක් ද, අරූපාවචර සමාධි හතරක් ද ගෙන ඒ දෙවර්ගයේම උපචාර සමාධිය එකක් ලෙස සලකා නවයක් වේ යැයි කියති.

Samādhibhāvanāyogeti samādhibhāvanāya anuyoge anuyuñjane, samādhibhāvanāsaṅkhāte vā yoge. Yogoti bhāvanā vuccati. Yathāha ‘‘yogā ve jāyatī bhūrī’’ti (dha. pa. 282).

‘සමාධිභාවනායෝගේ’ යනු සමාධි භාවනාවෙහි නිරතුරුව යෙදීමෙහි හෝ සමාධි භාවනාව යැයි කියනු ලබන වීර්යයෙහි (යෝගයෙහි) ය. භාවනාව ‘යෝග’ යනුවෙන් ද හැඳින්වේ. “භාවනාව (යෝගය) නිසා ප්‍රඥාව උපදී” යැයි වදාළේ එබැවිනි.

363. Samādhipīti pi-saddena sīlaṃ sampiṇḍeti.

363. ‘සමාධිපි’ යන්නෙහි ‘පි’ ශබ්දයෙන් ශීලය ද ඇතුළත් කර ගනියි.

Samādhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

සමාධි නිද්දේස වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

Iti ekādasamaparicchedavaṇṇanā.

මෙසේ එකොළොස්වන පරිච්ඡේදයේ වර්ණනාවයි.

Paṭhamo bhāgo niṭṭhito.

පළමුවන කොටස නිම විය.