Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง

Visuddhimagga-mahāṭīkā

วิสุทธิมรรคมหาฎีกา

(Paṭhamo bhāgo)

(ปฐมภาค)

Ganthārambhakathā

คันถารัมภกถา

Saddhammaraṃsimālī [Pg.1] yo, vineyyakamalākare;

Vibodhesi mahāmoha-tamaṃ hantvāna sabbaso.

พระพุทธเจ้าผู้เปรียบด้วยดวงอาทิตย์พระองค์ใด ผู้มีพระสัทธรรมเป็นรัศมี ทรงกำจัดความมืดคือโมหะอันยิ่งใหญ่โดยสิ้นเชิงแล้ว ทรงยังหมู่เวไนยสัตว์ผู้เปรียบด้วยกอบัวให้เบิกบานแล้ว

Ñāṇātisayabimbaṃ taṃ, visuddhakaruṇāruṇaṃ;

Vanditvā nirupaklesaṃ, buddhādiccaṃ mahodayaṃ.

ข้าพเจ้าขอนมัสการแล้ว ซึ่งพระพุทธเจ้าผู้เปรียบด้วยดวงอาทิตย์พระองค์นั้น ผู้มีพระญาณอันยอดเยี่ยมเป็นดวงพระฉาย มีพระกรุณาอันบริสุทธิ์เป็นแสงอรุณ มีพระสัพพัญญุตญาณเป็นภูเขาอุไทยะอันยิ่งใหญ่ และปราศจากอุปกิเลสโดยสิ้นเชิง

Lokālokakaraṃ dhammaṃ, guṇarasmisamujjalaṃ;

Ariyasaṅghañca samphullaṃ, visuddhakamalākaraṃ.

ขอนมัสการพระธรรมผู้กระทำแสงสว่างในโลก และพระอริยสงฆ์ผู้รุ่งเรืองด้วยรัศมีคือคุณ เป็นดุจกอบัวอันบริสุทธิ์ที่เบิกบานเต็มที่

Vandanājanitaṃ puññaṃ, iti yaṃ ratanattaye;

Hatantarāyo sabbattha, hutvāhaṃ tassa tejasā.

ด้วยประการฉะนี้ บุญใดอันเกิดจากการนมัสการในพระรัตนตรัย ด้วยเดชแห่งบุญนั้น ข้าพเจ้าเป็นผู้มีอันตรายอันกำจัดแล้วในที่ทั้งปวง

Sampannasīlācārena, dhīmatā sucivuttinā;

Ajjhesito dāṭhānāgattherena thiracetasā.

ข้าพเจ้าผู้อันพระเถระนามว่าทาฐานาค ผู้ถึงพร้อมด้วยศีลและอาจาระ มีการเลี้ยงชีพอันสะอาด มีปัญญา มีจิตใจมั่นคง อาราธนาแล้ว

Visuddhacarito nātho, yaṃ visuddhimanuttaraṃ;

Patvā desesi karuṇāsamussāhitamānaso.

พระผู้เป็นที่พึ่ง ผู้มีจริยาวัตรอันบริสุทธิ์ ทรงบรรลุพระนิพพานใดอันชื่อว่าวิสุทธิ ซึ่งไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าแล้ว มีพระหฤทัยอันพระมหากรุณากระตุ้นเตือนแล้ว จึงทรงแสดงแล้ว

Tassā adhigamūpāyo, visuddhanayamaṇḍito;

Visuddhimaggo yo vutto, suvisuddhapadakkamo.

คัมภีร์วิสุทธิมรรคใด เป็นอุบายแห่งการบรรลุพระนิพพานนั้น อันประดับแล้วด้วยนัยอันบริสุทธิ์วิเศษ มีลำดับบทอันบริสุทธิ์ดีงามยิ่ง ซึ่ง (พระอาจารย์พุทธโฆสะ) ได้กล่าวไว้แล้ว

Suvisuddhaṃ asaṃkiṇṇaṃ, nipuṇatthavinicchayaṃ;

Mahāvihāravāsīnaṃ, samayaṃ avilomayaṃ.

(ข้าพเจ้าจักแต่งอรรถกถา) ซึ่งไม่ขัดแย้งต่อมติของพระเถระทั้งหลายผู้พำนักในมหาวิหาร อันเป็นมติที่บริสุทธิ์ดี ไม่เจือปน (ด้วยลัทธิอื่น) และมีการวินิจฉัยอรรถอันละเอียดอ่อน

Tassa [Pg.2] nissāya porāṇaṃ, kathāmaggaṃ anākulaṃ;

Tantinayānugaṃ suddhaṃ, karissāmatthavaṇṇanaṃ.

ข้าพเจ้าจักอาศัยแนวทางแห่งถ้อยคำของโบราณาจารย์อันไม่สับสน แล้วกระทำอรรถกถาแห่งคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น อันบริสุทธิ์และอนุโลมตามนัยแห่งบาลี

Iti ākaṅkhamānassa, saddhammassa ciraṭṭhitiṃ;

Vibhajantassa tassatthaṃ, nisāmayatha sādhavoti.

ด้วยประการฉะนี้ ขอสาธุชนทั้งหลายโปรดจงสดับอรรถแห่งคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น ที่ข้าพเจ้าผู้ปรารถนาความดำรงมั่นยาวนานแห่งพระสัทธรรม จักจำแนกแสดง

Nidānādikathāvaṇṇanā

อรรถกถานิทานาทิกถา

1. Svāyaṃ visuddhimaggo yaṃ suttapadaṃ nissāya paṭṭhapīyati, taṃ tāva nikkhipitvā tassa nidānādiniddhāraṇamukhena nānappakārato atthaṃ saṃvaṇṇetuṃ ‘‘sīle patiṭṭhāyā’’tiādi āraddhaṃ. Dhammaṃ saṃvaṇṇentena hi ādito tassa nidānaṃ vattabbaṃ, tato payojanaṃ piṇḍattho padattho sambandho adhippāyo codanā sodhanaṃ vattabbaṃ. Tathā ceva ācariyena paṭipannaṃ. Ettha hi bhagavantaṃ kirātiādi desanāya nidānapayojananiddhāraṇaṃ, visuddhimaggaṃ bhāsissantiādi piṇḍatthaniddhāraṇaṃ, sīle ṭhatvātiādi padatthasambandhādhippāyavibhāvanā, kiṃ sīlantiādi codanā, tato paraṃ sodhanaṃ, samādhipaññākathāsupi eseva nayo. Kasmā panettha vissajjanagāthā ādimhi nikkhittā, na pucchāgāthā. Pucchāpubbikā hi vissajjanāti? Vuccate – tadatthassa maṅgalabhāvato, sāsanassa ādikalyāṇādibhāvavibhāvanato, bhayādiupaddavanivāraṇena antarāyavidhamanato, upari saṃvaṇṇetabbadhammasaṅgahato cāti veditabbaṃ.

๑. คัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้ อาศัยสุตตบทใดตั้งขึ้น พระอาจารย์จึงทรงตั้งสุตตบทนั้นไว้ก่อน แล้วเพื่อจะพรรณนาอรรถโดยประการต่างๆ โดยมีการแสดงนิทานเป็นต้นเป็นประธาน จึงทรงปรารภคำมีอาทิว่า “สีเล ปติฏฺฐาย” จริงอยู่ อันอรรถกถาจารย์ผู้พรรณนาธรรม พึงกล่าวถึงนิทานของธรรมนั้นในเบื้องต้น ต่อจากนั้นพึงกล่าวถึงประโยชน์ สังเขปอรรถ บทอรรถ ความสัมพันธ์ ความหมาย การย้อนถาม และการชำระความ พระอาจารย์ก็ได้ทรงดำเนินไปตามลำดับนั้นนั่นเทียว ในวิสุทธิมรรคนี้ คำมีอาทิว่า ภควนฺตํ กิร เป็นการแสดงนิทานและประโยชน์ของเทศนา คำมีอาทิว่า วิสุทฺธิมคฺคํ ภาสิสฺสนฺติ เป็นการแสดงสังเขปอรรถ คำมีอาทิว่า สีเล ฐตฺวา เป็นการแสดงบทอรรถ ความสัมพันธ์ และความหมาย คำมีอาทิว่า กึ สีลํ เป็นการย้อนถาม ต่อจากนั้นเป็นการชำระความ แม้ในสมาธิกถาและปัญญากถาก็มีนัยนี้เช่นกัน เพราะเหตุไร ในที่นี้ คาถาที่เป็นคำตอบจึงถูกตั้งไว้ในเบื้องต้น แต่คาถาที่เป็นคำถามกลับไม่ถูกตั้งไว้? จริงอยู่ คำตอบย่อมมีคำถามนำหน้ามิใช่หรือ? ตอบว่า พึงทราบว่า (คาถาที่เป็นคำตอบถูกตั้งไว้ในเบื้องต้น) เพราะอรรถของคาถานั้นเป็นมงคล เพราะเป็นการแสดงความเป็นอาทิกัลยาณเป็นต้นของพระศาสนา เพราะเป็นการขจัดอันตรายด้วยการป้องกันอุปัทวะมีภัยเป็นต้น และเพราะเป็นการรวบรวมธรรมที่จะพรรณนาต่อไปในเบื้องบน

Etthāha – kasmā panāyaṃ visuddhimaggakathā vatthupubbikā āraddhā, na satthuthomanāpubbikāti? Vuccate – visuṃ asaṃvaṇṇanādibhāvato. Sumaṅgalavilāsinīādayo viya hi dīghanikāyādīnaṃ nāyaṃ visuṃ saṃvaṇṇanā, na pakaraṇantaraṃ vā abhidhammāvatārasumatāvatārādi viya. Tāsaṃyeva pana sumaṅgalavilāsinīādīnaṃ visesabhūtā. Tenevāha ‘‘majjhe visuddhimaggo’’tiādi (dī. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā; ma. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.ganthārambhakathā; a. ni. aṭṭha. 1.1.ganthārambhakathā). Atha vā thomanāpubbikāpi cāyaṃ kathā na vatthupubbikāvāti daṭṭhabbaṃ. Sāsane hi vatthukittanaṃ na loke viya kevalaṃ hoti, sāsanasampattikittanattā pana satthu aviparītadhammadesanābhāvavibhāvanena satthuguṇasaṃkittanaṃ ulliṅgantameva pavattati. Tathā hi vakkhati ‘‘ettāvatā tisso sikkhā’’tiādi. Sotāpannādibhāvassa ca kāraṇanti ettha hi ādi-saddena sabbasakadāgāmianāgāmino [Pg.3] viya sabbepi arahanto saṅgayhanti vibhāgassa anuddhaṭattā. Tena tiṇṇampi bodhisattānaṃ nibbedhabhāgiyā sīlādayo idha ‘‘sīle patiṭṭhāyā’’tiādivacanena saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Tiṇṇampi hi nesaṃ carimabhave visesato saṃsārabhayikkhaṇaṃ, yathāsakaṃ sīle patiṭṭhāya samathavipassanaṃ ussukkāpetvā taṇhājaṭāvijaṭanapaṭipatti ca samānāti. Atha vā ‘‘so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti sādhāraṇavacanena sātisayaṃ, niratisayañca taṇhājaṭāvijaṭanaṃ gahitaṃ. Tattha yaṃ niratisayaṃ savāsanappahānatāya. Tena satthu pahānasampadā kittitā hoti, tannimittā ñāṇasampadā ca. Tadubhayena nānantarikatāya ānubhāvasampadādayopīti. Evampi thomanāpubbikāyaṃ kathāti veditabbaṃ. Atha vā thomanāpubbikā evāyaṃ kathāti daṭṭhabbaṃ, ‘‘sabbadhammesu appaṭihatañāṇacāro’’tiādinā satthu thomanaṃ purakkhatvā saṃvaṇṇanāya āraddhattā. Sā panāyaṃ yasmā pucchantassa ajjhāsayānurūpaṃ byākaraṇasamatthatāya vibhāvanavasena pavattitā, āciṇṇañcetaṃ ācariyassa yadidaṃ saṃvaṇṇetabbadhammānukūlaṃ saṃvaṇṇanārambhe satthu abhitthavanaṃ. Tasmā iminā kāraṇena evamettha thomanā pavattitāti. Thomanākārassa vuccamānassa kāraṇaṃ uddharantena paṭhamaṃ vissajjanagāthaṃ nikkhipitvā tassā nidānacodanāmukhena pucchāgāthaṃ sarūpato ca atthato ca dassetvā tassā pucchāya aviparītabyākaraṇasamatthabhāvāvajotanaṃ bhagavato thomanaṃ purakkhatvā yathādhippetadhammasaṃvaṇṇanā katā. Tenāha ‘‘sīle patiṭṭhāyā’’tiādi. Tattha gāthāya attho parato āvi bhavissati.

ในเรื่องนี้ มีผู้กล่าวว่า – ก็เหตุไร คถาเรื่องวิสุทธิมรรคนี้ ท่านจึงปรารภโดยตั้งวัตถุไว้เบื้องหน้า ไม่ใช่ปรารภโดยตั้งการสรรเสริญพระศาสดาไว้เบื้องหน้าเล่า? ตอบว่า – เพราะความเป็นอรรถกถาที่มิได้พรรณนาความต่างหาก เป็นต้น. จริงอยู่ คัมภีร์นี้มิใช่คัมภีร์ที่พรรณนาความแห่งทีฆนิกายเป็นต้นต่างหาก เหมือนคัมภีร์สุมังคลวิลาสินีเป็นต้น และมิใช่เป็นปกรณ์อื่น เหมือนคัมภีร์อภิธรรมาวตารและสุมตาตาวารเป็นต้น แต่เป็นคัมภีร์พิเศษของอรรถกถาสุมังคลวิลาสินีเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า “วิสุทธิมรรคในท่ามกลาง” เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า คถานี้มีการสรรเสริญเป็นเบื้องหน้าด้วย มิใช่มีเพียงวัตถุเป็นเบื้องหน้าอย่างเดียว. จริงอยู่ ในพระศาสนา การประกาศวัตถุ มิใช่เป็นไปเพียงเปล่าๆ เหมือนในโลก แต่เพราะเป็นการประกาศความสมบูรณ์แห่งพระศาสนา จึงเป็นไปโดยชี้ถึงการประกาศคุณของพระศาสดา ด้วยการแสดงให้เห็นภาวะที่พระศาสดาทรงมีธรรมเทศนาที่ไม่วิปริต. จริงดังนั้น ท่านจักกล่าวต่อไปว่า “ด้วยคำเพียงเท่านี้ ชื่อว่าสิกขาสาม” เป็นต้น. และในคำว่า “เป็นเหตุแห่งภาวะคือความเป็นพระโสดาบันเป็นต้น” นั้น โดยอาทิศัพท์ ย่อมสงเคราะห์พระอรหันต์ทั้งหมดด้วย เหมือนสงเคราะห์พระสกทาคามีและพระอนาคามีทั้งหมด เพราะมิได้ยกการจำแนกขึ้นแสดง. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ศีลเป็นต้นอันเป็นส่วนแห่งการตรัสรู้ของพระโพธิสัตว์แม้ทั้งสามประเภท ท่านสงเคราะห์ไว้ในที่นี้ด้วยคำว่า “สีเล ปติฏฺฐาย” เป็นต้น. จริงอยู่ สำหรับพระโพธิสัตว์ทั้งสามประเภทนั้น ในภพสุดท้าย โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การเห็นภัยในสงสาร และการตั้งอยู่ในศีลตามสมควรแก่ตนแล้ว ประกอบความเพียรในสมถะและวิปัสสนา และปฏิปทาในการสางรกชัฏคือตัณหา ย่อมเป็นเช่นเดียวกัน. อีกอย่างหนึ่ง โดยคำกล่าวทั่วไปว่า “ผู้นั้นพึงสางรกชัฏนี้” ท่านถือเอาการสางรกชัฏคือตัณหาทั้งอย่างมีส่วนเหลือและไม่มีส่วนเหลือ. ในสองอย่างนั้น การสางที่ไม่มีส่วนเหลือ ได้แก่เพราะการละได้พร้อมทั้งวาสนา. ด้วยเหตุนั้น ชื่อว่าท่านได้ประกาศปหานสัมปทาของพระศาสดา และญาณสัมปทาอันมีปหานสัมปทานั้นเป็นนิมิต. และเพราะความไม่แยกกันแห่งคุณทั้งสองนั้น จึงชื่อว่าได้ประกาศอานุภาวสัมปทาเป็นต้นด้วย. แม้ด้วยเหตุนี้ ก็พึงทราบว่า คถานี้มีการสรรเสริญเป็นเบื้องหน้า. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า คถานี้มีการสรรเสริญเป็นเบื้องหน้าอย่างเดียว เพราะท่านปรารภการพรรณนาโดยตั้งการสรรเสริญพระศาสดาไว้เบื้องหน้าด้วยคำว่า “ผู้มีพระญาณดำเนินไปไม่ขัดข้องในธรรมทั้งปวง” เป็นต้น. ก็เพราะเหตุที่คำสรรเสริญนี้ ท่านกล่าวขึ้นโดยนัยเป็นการแสดงถึงความสามารถในการพยากรณ์ให้สมกับอัธยาศัยของผู้ทูลถาม และการสรรเสริญพระศาสดาในเบื้องต้นแห่งการพรรณนาให้สอดคล้องกับธรรมที่จะพรรณนา อันใดนี้ ก็เป็นธรรมเนียมของพระอาจารย์. เพราะฉะนั้น ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวคำสรรเสริญไว้ในที่นี้อย่างนี้. เมื่อพระอาจารย์จะทรงแสดงเหตุแห่งอาการสรรเสริญที่กำลังจะกล่าว จึงทรงตั้งวิสัชนาคาถาไว้ก่อน แล้วทรงแสดงปุจฉาคาถาทั้งโดยสรูปและโดยอรรถ โดยนัยแห่งการทูลถามถึงที่มาของวิสัชนาคาถานั้น แล้วจึงทรงกระทำการพรรณนาธรรมตามที่ทรงประสงค์ โดยตั้งการสรรเสริญพระผู้มีพระภาค ซึ่งเป็นการประกาศภาวะที่ทรงสามารถพยากรณ์ปัญหาข้อนั้นได้อย่างไม่วิปริตไว้เบื้องหน้า. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “สีเล ปติฏฺฐาย” เป็นต้น. ในคาถานั้น อรรถแห่งคาถาจักปรากฏชัดในภายหลัง.

Itītiādīsu itīti ayaṃ iti-saddo hetu parisamāpanādipadatthavipariyāyapakārāvadhāraṇanidassanādianekatthappabhedo. Tathā hesa ‘‘ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpa’nti vuccatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.79) hetumhi āgato. ‘‘Tasmātiha me, bhikkhave, dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā ‘kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’’tiādīsu (ma. ni. 1.29) parisamāpane. ‘‘Iti vā iti evarūpā naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu (dī. ni. 1.197) ādiatthe. ‘‘Māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ [Pg.4] nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo’’tiādīsu (mahāni. 73, 75) padatthavipariyāye. ‘‘Iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito. Saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito’’tiādīsu (ma. ni. 3.124) pakāre. ‘‘Atthi idappaccayā jarāmaraṇanti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ, kiṃpaccayā jarāmaraṇanti iti ce vadeyya, jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīya’’ntiādīsu (dī. ni. 2.96) avadhāraṇe, sanniṭṭhāneti attho. ‘‘Atthīti kho, kaccāna, ayameko anto, natthīti kho, kaccāna, ayaṃ dutiyo anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15; 3.90) nidassane. Idhāpi nidassane daṭṭhabbo, pakāretipi vattuṃ vaṭṭateva. Paṭhamo pana iti-saddo parisamāpane daṭṭhabbo. Hīti avadhāraṇe. Idanti āsannapaccakkhavacanaṃ yathādhigatassa suttapadassa abhimukhīkaraṇato.

ในบทว่า อิตีติ เป็นต้นนั้น บทว่า อิติ คือ อิติ ศัพท์นี้ มีอรรถหลายอย่าง คือ เหตุ, จบความ, เป็นต้น, ความสับเปลี่ยนอรรถของบท, ประเภท, การกำหนด และการชี้แจง เป็นต้น. จริงดังนั้น อิติ ศัพท์นี้ มาในอรรถว่าเหตุ ในประโยคเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย เพราะมันสลายไป ฉะนั้น จึงเรียกว่า รูป”. มาในอรรถว่าจบความ ในประโยคเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแหละ เธอทั้งหลายจงเป็นธรรมทายาทของเรา อย่าเป็นอามิสทายาทเลย เรามีความอนุเคราะห์ในเธอทั้งหลายว่า ‘ทำอย่างไรหนอ สาวกทั้งหลายของเราจะพึงเป็นธรรมทายาท ไม่เป็นอามิสทายาท’ ดังนี้”. มาในอรรถว่าเป็นต้น ในประโยคเป็นต้นว่า “หรือว่า เว้นขาดจากการดูการฟ้อนรำขับร้องประโคมดนตรีอันเป็นข้าศึกเช่นนี้ เป็นต้น”. มาในอรรถว่าสับเปลี่ยนอรรถของบท ในประโยคเป็นต้นว่า “คำว่า มาคัณฑิยะ เป็นชื่อ เป็นสมัญญา เป็นบัญญัติ เป็นโวหาร เป็นนาม เป็นนามกรรม เป็นนามเดยยะ เป็นนิรุตติ เป็นพยัญชนะ เป็นอภิลาป ของพราหมณ์นั้น”. มาในอรรถว่าประเภท ในประโยคเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย คนพาลมีภัยเฉพาะหน้า บัณฑิตไม่มีภัยเฉพาะหน้า ด้วยประการฉะนี้, คนพาลมีอุปัทวะ บัณฑิตไม่มีอุปัทวะ, คนพาลมีอุปสรรค บัณฑิตไม่มีอุปสรรค”. มาในอรรถว่ากำหนด คือตัดสิน ในประโยคเป็นต้นว่า “อานนท์ เมื่อถูกถามว่า ‘ชรามรณะมีเพราะปัจจัยนี้หรือ’ พึงตอบว่า ‘มี’, ถ้าเขาพึงถามว่า ‘ชรามรณะมีอะไรเป็นปัจจัย’ พึงตอบว่า ‘ชรามรณะมีชาติเป็นปัจจัย’ ดังนี้”. มาในอรรถว่าชี้แจง ในประโยคเป็นต้นว่า “กัจจานะ คำว่า ‘มีอยู่’ นี้เป็นส่วนสุดอย่างหนึ่ง, กัจจานะ คำว่า ‘ไม่มีอยู่’ นี้เป็นส่วนสุดอย่างที่สอง”. แม้ในที่นี้ ก็พึงเห็นในอรรถว่าชี้แจง และจะกล่าวว่าในอรรถว่าประเภทก็สมควรทีเดียว. ส่วน อิติ ศัพท์แรก พึงเห็นในอรรถว่าจบความ. หิ ศัพท์ ในอรรถว่ากำหนด. อิทํ ศัพท์ เป็นคำกล่าวถึงสิ่งที่อยู่ใกล้และปรากฏเฉพาะหน้า เพราะเป็นการทำบทแห่งสูตรที่ได้รับมาให้ปรากฏตรงหน้า.

Vuttanti ayaṃ vutta-saddo saupasaggo, anupasaggo ca vappanavāpasamīkaraṇakesohāraṇajīvitavuttipamuttabhāvapāvacanapavattitaajjhesanakathanādīsu dissati. Tathā hi ayaṃ –

ในบทว่า วุตฺตํ นี้ วุตฺต ศัพท์นี้ ทั้งที่มีอุปสรรคและไม่มีอุปสรรค ปรากฏในอรรถทั้งหลาย คือ การหว่าน, การคราดสิ่งที่หว่านแล้ว, การปลงผม, การเลี้ยงชีพ, ความเป็นผู้พ้นแล้ว, การเป็นไปโดยความเป็นคำประเสริฐ, การเชื้อเชิญ และการกล่าว เป็นต้น. จริงดังนั้น ศัพท์นี้ –

‘‘Gāvo tassa pajāyanti, khette vuttaṃ virūhati;

Vuttānaṃ phalamasnāti, yo mittānaṃ na dubbhatī’’ti. –

“โคทั้งหลายย่อมเกิดแก่บุคคลนั้น, พืชที่หว่านแล้วในนาย่อมงอกงาม, เขาย่อมบริโภคผลแห่งพืชที่หว่านแล้ว, คือผู้ใดไม่ประทุษร้ายมิตรทั้งหลาย” ดังนี้. –

Ādīsu (jā. 2.22.19) vappane āgato. ‘‘No ca kho paṭivutta’’ntiādīsu (pārā. 289) aṭṭhadantakādīhi vāpasamīkaraṇe. ‘‘Kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro’’tiādīsu (ma. ni. 2.426) kesohāraṇe. ‘‘Pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharatī’’tiādīsu (cūḷava. 332) jīvitavuttiyaṃ. ‘‘Seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā’’tiādīsu (ma. ni. 3.59; pārā. 92; pāci. 666; mahāva. 129) bandhanato pamuttabhāve. ‘‘Yesamidaṃ etarahi porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihita’’ntiādīsu (dī. ni. 1.285; ma. ni. 2.427; mahāva. 300) pāvacanabhāvena pavattite. Loke pana ‘‘vutto guṇo vutto pārāyano’’tiādīsu ajjhesane. ‘‘Vuttaṃ kho [Pg.5] panetaṃ bhagavatā ‘dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha, mā āmisadāyādā’ti’’ādīsu (ma. ni. 1.30) kathane. Idhāpi kathane eva daṭṭhabbo. Tasmā ‘‘iti hi evameva idaṃ suttaṃ desita’’nti yathānikkhittaṃ gāthaṃ desitabhāvena nidasseti. Tassā vā desitākāraṃ avadhāreti.

ในอรรถกถาชาดกเป็นต้น (ชา. 2.22.19) มาในอรรถว่า การหว่าน. ในปาราชิกกัณฑ์เป็นต้น (ปารา. 289) ว่า “ก็หาไม่ ยังไม่ได้คราด” มาในอรรถว่า การปรับพื้นที่นาให้เสมอกันด้วยไถมีฟัน 8 ซี่เป็นต้น. ในมัชฌิมนิกายเป็นต้น (ม. นิ. 2.426) ว่า “มาณพชื่อกาปฏิโกยังหนุ่ม โกนผมแล้ว” มาในอรรถว่า การกำจัดผม. ในจูฬวรรคเป็นต้น (จูฬว. 332) ว่า “มีขนร่วงแล้ว มีชีวิตอยู่ด้วยสิ่งที่ผู้อื่นให้ มีใจเป็นดุจเนื้อ อยู่” มาในอรรถว่า การเลี้ยงชีพ. ในมัชฌิมนิกายเป็นต้น (ม. นิ. 3.59; ปารา. 92; ปาจิ. 666; มหาว. 129) ว่า “เปรียบเหมือนใบไม้เหลืองหลุดจากขั้วแล้ว ไม่สามารถจะกลับเขียวได้อีก” มาในอรรถว่า ความหลุดจากขั้ว. ในทีฆนิกายเป็นต้น (ที. นิ. 1.285; ม. นิ. 2.427; มหาว. 300) ว่า “บทมนต์เก่าแก่ที่พวกเขารวบรวม ขับร้อง บอกกล่าวกันอยู่ในบัดนี้” มาในอรรถว่า เป็นไปโดยความเป็นพระดำรัสอันประเสริฐ. ส่วนในโลก ในคำเป็นต้นว่า “คุณะได้รับเชิญแล้ว ปารายนะได้รับเชิญแล้ว” มาในอรรถว่า การเชื้อเชิญ. ในมัชฌิมนิกายเป็นต้น (ม. นิ. 1.30) ว่า “ก็คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเป็นธรรมทายาทของเรา อย่าเป็นอามิสทายาทเลย’” มาในอรรถว่า การกล่าว. แม้ในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่า การกล่าว นั่นเทียว. เพราะฉะนั้น ท่านจึงแสดงคาถาตามที่ทรงตั้งไว้โดยความเป็นพระสูตรที่ทรงแสดงแล้วว่า “ด้วยว่าพระสูตรนี้ทรงแสดงแล้วอย่างนี้ทีเดียว”. หรือว่า ท่านกำหนดอาการที่ทรงแสดงซึ่งคาถานั้น.

Kasmāti hetumhi nissakkaṃ. Panāti vacanālaṅkāramattaṃ. Ubhayenāpi kāraṇaṃ pucchati. Etanti yathāvuttaṃ suttapadaṃ paccāmasati. Vuttanti pucchānimittaṃ. Tadatthassa attano buddhiyaṃ viparivattamānataṃ upādāya ‘‘ida’’nti vatvā puna bhagavatā bhāsitākāraṃ sandhāya ‘‘eta’’nti vuttaṃ. Sakalena panānena vacanena desanāya nidānaṃ jotitaṃ hoti. Parato tassā desakadesakālapaṭiggāhake vibhāvetuṃ ‘‘bhagavantaṃ kirā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kirāti anussavanatthe nipāto. Tena vuccamānassatthassa anu anu suyyamānataṃ dīpeti. Rattibhāgeti rattiyā ekasmiṃ koṭṭhāse, majjhimayāmeti adhippāyo. Vessavaṇādayo viya apākaṭanāmadheyyattā aññataro. Devo eva devaputto. Saṃsayasamugghāṭatthanti vicikicchāsallasamuddharaṇatthaṃ pucchīti yojanā. ‘‘Saṃsayasamugghāṭattha’’nti ca iminā pañcasu pucchāsu ayaṃ vimaticchedanāpucchāti dasseti. Yena atthena taṇhā ‘‘jaṭā’’ti vuttā, tameva atthaṃ dassetuṃ ‘‘jāliniyā’’tiādi vuttaṃ. Sā hi aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedo attano avayavabhūto eva jālo etissā atthīti ‘‘jālinī’’ti vuccati.

บทว่า กสฺมา เป็นศัพท์ในอรรถแห่งเหตุ ลงในปัจจมีวิภัตติ. บทว่า ปน เป็นเพียงเครื่องประดับถ้อยคำ. ท่านย่อมถามถึงเหตุด้วยทั้งสองบท. บทว่า เอตํ ท่านย่อมพิจารณาบทแห่งพระสูตรตามที่กล่าวแล้ว. บทว่า วุตฺตํ เป็นเหตุแห่งการถาม. ท่านกล่าวว่า “อิทํ” เพราะอาศัยความที่เนื้อความนั้นกำลังหมุนเวียนไปอยู่ในปัญญาของตน แล้วกล่าวว่า “เอตํ” อีก โดยมุ่งถึงอาการที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้. ก็โดยคำทั้งหมดนี้ ชื่อว่าเป็นการประกาศนิทานแห่งเทศนา. เพื่อจะจำแนกผู้แสดง สถานที่แสดง กาลที่แสดง และผู้รับฟังเทศนานั้นในภายหลัง ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ภควนฺตํ กิร”. ในบทเหล่านั้น บทว่า กิร เป็นนิบาตในอรรถว่าได้ยินได้ฟังมา. ท่านแสดงความที่เนื้อความที่กำลังจะกล่าว ถูกฟังมาโดยลำดับๆ ด้วยนิบาตนั้น. บทว่า รตฺติภาเค ความว่า ในส่วนหนึ่งแห่งราตรี อธิบายว่า ในมัชฌิมยาม. ชื่อว่า อัญญตรเทพบุตร เพราะมีชื่อที่ไม่ปรากฏเหมือนท้าวเวสวัณเป็นต้น. เทวดานั่นแหละคือเทพบุตร. พึงประกอบความในบทว่า สํสยสมุคฺฆาฏตฺถํ ว่า “ทูลถามเพื่อถอนลูกศรคือวิจิกิจฉา”. และด้วยบทว่า “สํสยสมุคฺฆาฏตฺถํ” นี้ ท่านแสดงว่า ในบรรดาปุจฉา ๕ อย่าง คำถามนี้เป็นวิมติจเฉทนาปุจฉา. ตัณหาท่านเรียกว่า “ชฏา” ด้วยอรรถใด เพื่อจะแสดงอรรถนั้นนั่นเทียว ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ชาลินิยา”. จริงอยู่ ตัณหานั้นมีข่ายอันเป็นส่วนประกอบของตน ซึ่งมีประเภทเป็นตัณหาวิจริต ๑๐๘ ประการ เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า “ชาลินี”.

Idānissā jaṭākārena pavattiṃ dassetuṃ ‘‘sā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha rūpādīsu ārammaṇesūti tassā pavattiṭṭhānamāha, rūpādichaḷārammaṇavinimuttassa taṇhāvisayassa abhāvato. Heṭṭhupariyavasenāti kadāci rūpārammaṇe kadāci yāva dhammārammaṇe kadāci dhammārammaṇe kadāci yāva rūpārammaṇeti evaṃ heṭṭhā, upari ca pavattivasena. Desanākkamena cettha heṭṭhupariyatā daṭṭhabbā. Kadāci kāmabhave kadāci rūpabhave kadāci arūpabhave kadāci vā arūpabhave…pe… kadāci kāmabhaveti evamettha heṭṭhupariyavasena pavatti veditabbā. Sabbasaṅkhārānaṃ khaṇe khaṇe bhijjanasabhāvattā aparāparuppatti ettha saṃsibbananti āha ‘‘punappunaṃ uppajjanato’’ti. ‘‘Saṃsibbanaṭṭhenā’’ti idaṃ yena sambandhena jaṭā viyāti jaṭāti [Pg.6] jaṭātaṇhānaṃ upamūpameyyatā, taṃdassanaṃ. Ayaṃ hettha attho – yathā jālino veḷugumbassa sākhā, kosasañcayādayo ca attanā attano avayavehi saṃsibbitā vinaddhā ‘‘jaṭā’’ti vuccanti, evaṃ taṇhāpi saṃsibbanasabhāvenāti, ‘‘saṃsibbitaṭṭhenā’’ti vā pāṭho, attanāva attano saṃsibbitabhāvenāti attho. Ayaṃ hi taṇhā kosakārakimi viya attanāva attānampi saṃsibbantī pavattati. Tenāha bhagavā ‘‘rūpataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisatī’’tiādi (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.86; vibha. 203). Ime sattā ‘‘mama ida’’nti pariggahitaṃ vatthuṃ attanibbisesaṃ maññamānā abbhantarimaṃ karonti. Abbhantarattho ca antosaddoti sakaparikkhāre uppajjamānāpi taṇhā ‘‘antojaṭā’’ti vuttā. Pabbajitassa pattādi, gahaṭṭhassa hatthiādi sakaparikkhāro.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงความที่ตัณหานั้นเป็นไปโดยอาการที่ยุ่งเหยิง ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “สา หิ”. ในบทเหล่านั้น บทว่า รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ ท่านกล่าวถึงที่ตั้งแห่งความเป็นไปของตัณหานั้น เพราะไม่มีวิสัยแห่งตัณหาที่พ้นไปจากอารมณ์ ๖ มีรูปารมณ์เป็นต้น. บทว่า เหฏฺฐุปริยวเสนาติ ความว่า โดยนัยเบื้องต่ำและเบื้องบน คือ บางครั้งในรูปารมณ์ บางครั้งตลอดถึงธัมมารมณ์ บางครั้งในธัมมารมณ์ บางครั้งตลอดถึงรูปารมณ์ เป็นไปอย่างนี้ทั้งเบื้องต่ำและเบื้องบน. และในที่นี้ พึงเห็นความเป็นเบื้องต่ำและเบื้องบนตามลำดับแห่งเทศนา. บางครั้งในกามภพ บางครั้งในรูปภพ บางครั้งในอรูปภพ หรือบางครั้งในอรูปภพ...ฯลฯ...บางครั้งในกามภพ พึงทราบความเป็นไปโดยนัยเบื้องต่ำและเบื้องบนในที่นี้อย่างนี้. เพราะสังขารทั้งปวงมีสภาวะแตกสลายไปในทุกขณะ การเกิดขึ้นสืบต่อกันไปจึงเป็นการเย็บติดกันในที่นี้ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า “ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนโต”. บทว่า “สํสิพฺพนฏฺเฐนา” นี้ เป็นการแสดงความเป็นอุปมาและอุปไมยของชัฏและตัณหาว่า เหมือนชัฏเพราะความเกี่ยวเนื่องกันใด จึงชื่อว่าชัฏ. เนื้อความในที่นี้มีดังนี้ – เปรียบเหมือนกิ่งไม้ รังไหมเป็นต้นของกอไผ่ที่รกชัฏ ซึ่งถูกเย็บร้อยรัดกันไว้ด้วยส่วนต่างๆ ของตนเอง จึงถูกเรียกว่า “ชัฏ” ฉันใด แม้ตัณหาก็ฉันนั้น เพราะมีสภาวะเย็บร้อยกันไว้, หรืออีกนัยหนึ่งมีบาลีว่า “สํสิพฺพิตฏฺเฐนา” ความว่า เพราะภาวะที่ถูกตนเองนั่นแหละเย็บร้อยไว้. จริงอยู่ ตัณหานี้เป็นไปโดยเย็บร้อยแม้ตนเองไว้ด้วยตนเอง เหมือนตัวหนอนไหม. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้เป็นต้นว่า “รูปตัณหาในโลกเป็นสิ่งน่ารักน่าพอใจ ตัณหานี้เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดในสิ่งนี้ เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในสิ่งนี้” (ที. นิ. 2.400; ม. นิ. 1.86; วิภงฺ. 203). สัตว์เหล่านี้ยึดถือวัตถุว่า “นี่ของเรา” โดยสำคัญว่าไม่ต่างจากตน แล้วกระทำให้เป็นสิ่งภายใน. และคำว่า อนฺโต มีอรรถว่า ภายใน ดังนั้น ตัณหาที่เกิดขึ้นในบริขารของตน ท่านจึงเรียกว่า “อนฺโตชฏา” (ชัฏภายใน). บาตรเป็นต้นของบรรพชิต ช้างเป็นต้นของคฤหัสถ์ ชื่อว่าบริขารของตน.

‘‘Attā’’ti bhavati ettha abhimānoti attabhāvo, upādānakkhandhapañcakaṃ. Sarīranti keci. Mama attabhāvo sundaro, asukassa viya mama attabhāvo bhaveyyāti vā ādinā sakaattabhāvādīsu taṇhāya uppajjamānākāro veditabbo. Attano cakkhādīni ajjhattikāyatanāni. Attano, paresañca rūpādīni bāhirāyatanāni. Paresaṃ sabbāni vā, saparasantatipariyāpannāni vā cakkhādīni ajjhattikāyatanāni. Tathā rūpādīni bāhirāyatanāni. Parittamahaggatabhavesu pavattiyāpi taṇhāya antojaṭābahijaṭābhāvo veditabbo. Kāmabhavo hi kassacipi kilesassa avikkhambhitattā kathañcipi avimutto ajjhattaggahaṇassa visesapaccayoti ‘‘ajjhattaṃ, anto’’ti ca vuccati. Tabbipariyāyato rūpārūpabhavo ‘‘bahiddhā, bahī’’ti ca. Tenāha bhagavā ‘‘ajjhattasaṃyojano puggalo, bahiddhāsaṃyojano puggalo’’ti (a. ni. 2.37). Visayabhedena, pavattiākārabhedena ca anekabhedabhinnampi taṇhaṃ jaṭābhāvasāmaññena ekanti gahetvā ‘‘tāya evaṃ uppajjamānāya jaṭāyā’’ti vuttaṃ. Sā pana ‘‘pajā’’ti vuttasattasantānapariyāpannā eva hutvā punappunaṃ taṃ jaṭentī vinandhantī pavattatīti āha ‘‘jaṭāya jaṭitā pajā’’ti. Tathā hi paramatthato yadipi avayavabyatirekena samudāyo natthi, ekadeso pana samudāyo nāma na hotīti avayavato samudāyaṃ bhinnaṃ katvā upamūpameyyaṃ dassento ‘‘yathā nāma [Pg.7] veḷujaṭādīhi…pe… saṃsibbitā’’ti āha. Imaṃ jaṭanti sambandho. Tīsu dhātūsu ekampi asesetvā saṃsibbanena tedhātukaṃ jaṭetvā ṭhitaṃ. Tenassā mahāvisayataṃ, vijaṭanassa ca sudukkarabhāvamāha. ‘‘Vijaṭetuṃ ko samattho’’ti iminā ‘‘vijaṭaye’’ti padaṃ sattiatthaṃ, na vidhiādiatthanti dasseti.

คำว่า "อัตตภาวะ" หมายถึง สภาวะที่ความยึดมั่นว่า "อัตตา" เกิดขึ้นในกองธรรมนี้ ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ได้แก่ สรีระ. พึงทราบอาการที่ตัณหาเกิดขึ้นในอัตตภาวะของตนเป็นต้น ด้วยคำว่า "อัตตภาวะของเราสวยงาม" หรือ "ขอให้อัตตภาวะของเราเป็นเหมือนของคนโน้นเถิด" เป็นอาทิ. จักษุเป็นต้นของตนเป็นอัชฌัตติกายตนะ. รูปเป็นต้นของตนและของผู้อื่นเป็นพาหิรายตนะ. หรือจักษุเป็นต้นทั้งหมดของผู้อื่น หรือจักษุเป็นต้นที่นับเนื่องในสันดานของตนและของผู้อื่น เป็นอัชฌัตติกายตนะ. รูปเป็นต้นก็เป็นพาหิรายตนะฉันนั้น. พึงทราบความเป็นตัณหาที่เป็นชัฏภายในและชัฏภายนอก แม้โดยความเป็นไปในปริตตภพ (กามภพ) และมหัคคตภพ (รูปภพและอรูปภพ). จริงอยู่ กามภพ เพราะยังข่มกิเลสอะไรๆ ไม่ได้ จึงไม่พ้นไปได้อย่างไรๆ เป็นปัจจัยพิเศษแห่งการยึดถือว่าเป็นภายใน เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า "อัชฌัตตะ" และ "อันโต". โดยทางตรงกันข้าม รูปภพและอรูปภพจึงเรียกว่า "พหิทธา" และ "พหิ". เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "บุคคลผู้มีสังโยชน์ภายใน, บุคคลผู้มีสังโยชน์ภายนอก". แม้ตัณหาจะแตกต่างกันหลายอย่างโดยความต่างแห่งอารมณ์และโดยความต่างแห่งอาการที่เป็นไป แต่ก็ทรงถือเอาว่าเป็นอย่างเดียวกันโดยความเสมอกันแห่งความเป็นชัฏ แล้วตรัสว่า "ด้วยชัฏนั้นที่เกิดขึ้นอย่างนี้". ส่วนตัณหานั้นเป็นสิ่งที่นับเนื่องในสันดานของสัตว์ที่เรียกว่า "ประชา" แล้วย่อมเกิดขึ้นพัวพันรัดรึงสัตว์นั้นอยู่ร่ำไป เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "ประชาถูกชัฏรัดรึงไว้". จริงอยู่ โดยปรมัตถ์แล้ว แม้จะไม่มีส่วนรวมที่นอกเหนือไปจากส่วนย่อย แต่ส่วนย่อยก็หาชื่อว่าส่วนรวมไม่ เพราะฉะนั้น เมื่อทรงกระทำส่วนรวมให้ต่างจากส่วนย่อย เพื่อทรงแสดงอุปมาและอุปไมย จึงตรัสว่า "เปรียบเหมือนกอไผ่ที่รกเป็นต้น... ถูกเย็บร้อยไว้". มีความเกี่ยวข้องว่า "ซึ่งชัฏนี้". (ตัณหา) ตั้งอยู่โดยทำให้ธาตุ ๓ ยุ่งเหยิง ด้วยการเย็บร้อยไว้โดยไม่เหลือแม้ธาตุเดียวในธาตุ ๓. ด้วยคำนั้น พระองค์จึงตรัสถึงความเป็นอารมณ์ที่กว้างใหญ่ของตัณหานั้น และความเป็นสิ่งที่ทำได้ยากอย่างยิ่งแห่งการแก้. ด้วยคำว่า "ใครสามารถจะแก้ได้" นี้ แสดงว่าบทว่า "วิชฏเย" มีความหมายว่าสามารถ ไม่ได้มีความหมายเป็นวิธิ (คำสั่ง) เป็นต้น.

Evaṃ ‘‘antojaṭā’’tiādinā puṭṭho pana assa devaputtassa imaṃ gāthamāhāti sambandho. ‘‘Edisova imaṃ pañhaṃ vissajjeyyā’’ti satthāraṃ guṇato dassento ‘‘sabbadhammesu appaṭihatañāṇacāro’’tiādimāha. Tattha sabbadhammesūti atītādibhedabhinnesu sabbesu ñeyyadhammesu. Appaṭihatañāṇacāroti anavasesañeyyāvaraṇappahānena nissaṅgacārattā navihatañāṇapavattiko. Etena tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāvibhāvanena ādito tiṇṇaṃ āveṇikadhammānaṃ gahaṇeneva tadekalakkhaṇatāya tadavinābhāvato ca bhagavato sesāveṇikadhammānampi gahitabhāvo veditabbo. Dibbanti kāmaguṇādīhi kīḷanti laḷanti, tesu vā viharanti, vijayasamatthatāyogena paccatthike vijetuṃ icchanti, issariyadhanādisakkāradānaggahaṇaṃ, taṃtaṃatthānusāsanañca karontā voharanti, puññātisayayogānubhāvappattāya jutiyā jotanti, yathādhippetañca visayaṃ appaṭighātena gacchanti, yathicchitanipphādane ca sakkontīti devā. Atha vā devanīyā taṃtaṃbyasananittharaṇatthikehi saraṇaṃ parāyaṇanti gamanīyā, abhitthavanīyā vā, sobhāvisesayogena kamanīyāti vā devā. Te tividhā – sammutidevā upapattidevā visuddhidevāti. Bhagavā pana niratisayāya abhiññākīḷāya uttamehi dibbabrahmaariyavihārehi saparasantānagatapañcavidhamāravijayicchānipphattiyā cittissariyasattadhanādisammāpaṭipatti aveccapasādasakkāradānaggahaṇasaṅkhātena, dhammasabhāvapuggalajjhāsayānurūpānusāsanīsaṅkhātena ca vohārātisayena paramāya paññāsarīrappabhāsaṅkhātāya jutiyā, anaññasādhāraṇāya ñāṇasarīragatiyā, māravijayasabbasabbaññuguṇaparahitanipphādanesu appaṭihatāya sattiyā ca samannāgatattā sadevakena lokena ‘‘saraṇa’’nti gamanīyato, abhitthavanīyato, bhattivasena kamanīyato ca sabbe te deve tehi guṇehi abhibhuyya ṭhitattā tesaṃ devānaṃ seṭṭho uttamo devoti devadevo. Sabbadevehi [Pg.8] pūjanīyataro devoti vā, visuddhidevabhāvassa vā sabbaññuguṇālaṅkārassa vā adhigatattā aññesaṃ devānaṃ atisayena devoti devadevo.

มีความเกี่ยวข้องว่า พระผู้มีพระภาคเมื่อถูกทูลถามอย่างนี้ด้วยคำว่า "อันโตชฏา" เป็นอาทิ จึงได้ตรัสพระคาถานี้แก่เทวบุตรนั้น. เมื่อจะทรงแสดงพระศาสดาโดยคุณว่า "บุคคลเช่นนี้เท่านั้นพึงแก้ปัญหานี้ได้" จึงตรัสคำว่า "สัพพธัมเมสุ อัปปฏิหตญาณจาโร" เป็นอาทิ. ในบทเหล่านั้น บทว่า "สัพพธัมเมสุ" หมายถึง ในเญยยธรรมทั้งปวงที่แตกต่างกันโดยเป็นอดีตเป็นต้น. บทว่า "อัปปฏิหตญาณจาโร" หมายถึง ผู้มีพระญาณเป็นไปโดยไม่มีสิ่งใดขัดขวาง เพราะมีความประพฤติที่ไม่ข้องเกี่ยว ด้วยการละเครื่องกั้นเญยยธรรมทั้งปวงโดยไม่เหลือ. ด้วยบทนี้ ซึ่งแสดงถึงความเป็นผู้มีพระญาณไม่ติดขัดในกาลทั้งสาม พึงทราบว่า โดยการถือเอาอาเวณิกธรรม ๓ ประการในเบื้องต้นนั่นเอง อาเวณิกธรรมที่เหลือของพระผู้มีพระภาคก็เป็นอันทรงถือเอาแล้วด้วย เพราะมีลักษณะเป็นอันเดียวกันและเพราะไม่สามารถแยกออกจากกันได้. ชื่อว่า "เทวะ" เพราะย่อมเล่น ย่อมเพลิดเพลินด้วยกามคุณเป็นต้น หรือย่อมอยู่ในกามคุณเหล่านั้น, เพราะปรารถนาจะชนะข้าศึกด้วยการประกอบด้วยความสามารถในการชนะ, เพราะย่อมประกอบกิจการต่างๆ โดยกระทำการให้และรับความเป็นใหญ่ ทรัพย์ และสักการะเป็นต้น และการสั่งสอนประโยชน์นั้นๆ, เพราะย่อมรุ่งเรืองด้วยรัศมีที่ถึงแล้วด้วยอานุภาพแห่งการประกอบด้วยบุญอันยิ่งใหญ่, เพราะย่อมไปยังสถานที่ที่ปรารถนาได้โดยไม่มีสิ่งกีดขวาง, และเพราะย่อมสามารถในการทำให้สำเร็จตามที่ปรารถนา. อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า "เทวะ" เพราะเป็นผู้ที่บุคคลผู้ต้องการข้ามพ้นจากความพินาศนั้นๆ พึงเข้าไปหา พึงเข้าถึงว่าเป็นสรณะเป็นที่พึ่ง, หรือเป็นผู้ที่พึงสรรเสริญ, หรือเป็นผู้ที่น่าปรารถนาด้วยการประกอบด้วยความงามเป็นพิเศษ. เทพเหล่านั้นมี ๓ ประเภท คือ สมมติเทพ อุปปัตติเทพ และวิสุทธิเทพ. ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะทรงประกอบพร้อมด้วยอภิญญาฬีลาอันไม่มีใครยิ่งกว่า, ด้วยทิพพวิหาร พรหมวิหาร และอริยวิหารอันสูงสุด, ด้วยความสำเร็จแห่งความปรารถนาที่จะชนะมาร ๕ ชนิดที่อยู่ในสันดานของพระองค์และของผู้อื่น, ด้วยความยอดเยี่ยมในโวหารที่เรียกว่าความเป็นใหญ่แห่งจิต การให้และรับสัทธรรม ๗ ประการเป็นต้น สัมมาปฏิบัติ ความเลื่อมใสไม่หวั่นไหว และสักการะ, และด้วยความยอดเยี่ยมในโวหารที่เรียกว่าการสั่งสอนอันสมควรแก่สภาวธรรมและอัธยาศัยของบุคคล, ด้วยพระรัศมีอันสูงสุดที่เรียกว่าประภาแห่งพระปัญญาและพระสรีระ, ด้วยพระญาณคติและพระสรีรคติอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น, และด้วยพระสติกำลังอันไม่มีสิ่งใดขัดขวางในการชนะมาร การทำให้คุณแห่งความเป็นพระสัพพัญญูทั้งปวงสำเร็จ และการทำให้ประโยชน์ของผู้อื่นสำเร็จ, และเพราะเป็นผู้ที่โลกพร้อมทั้งเทวดาพึงเข้าถึงว่าเป็น "สรณะ", พึงสรรเสริญ, และพึงปรารถนาโดยความเป็นผู้ที่น่าภักดี, เพราะทรงตั้งอยู่โดยครอบงำเทพเหล่านั้นทั้งหมดด้วยคุณเหล่านั้น จึงเป็นเทพผู้ประเสริฐสุด สูงสุดกว่าเทพเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "เทวเทวะ". หรือชื่อว่า "เทวเทวะ" เพราะเป็นเทพผู้ควรบูชายิ่งกว่าเทพทั้งปวง. หรือเพราะทรงบรรลุความเป็นวิสุทธิเทพ หรือเครื่องประดับคือคุณแห่งความเป็นพระสัพพัญญู จึงเป็นเทพโดยพิเศษกว่าเทพเหล่าอื่น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "เทวเทวะ".

Aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sakkānaṃ, mahābrahmānañca guṇābhibhavanato adhiko atisayo atirekataro vā sakko brahmā cāti sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā. Ñāṇappahānadesanāvisesesu sadevake loke kenaci avikkhambhanīyaṭṭhānatāya kutocipi utrastābhāvato catūhi vesārajjehi visāradoti catuvesārajjavisārado. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhāti tatra vata maṃ samaṇo vā…pe… vesārajjappatto viharāmī’’ti (ma. ni. 1.150; a. ni. 4.8). Ṭhānāṭhānañāṇādīhi dasahi ñāṇabalehi samannāgatattā dasabaladharo. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘idha tathāgato ṭhānañca ṭhānato, aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādi (a. ni. 10.21; vibha. 809). Yaṃ kiñci ñeyyaṃ nāma, tattha sabbattheva anāvaṭañāṇatāya anāvaraṇañāṇo. Tañca sabbaṃ samantato sabbākārato hatthatale āmalakaṃ viya paccakkhato dassanasamatthena ñāṇacakkhunā samannāgatattā samantacakkhu, sabbaññūti attho. Imehi pana dvīhi padehi pacchimāni dve asādhāraṇañāṇāni gahitāni. Bhāgyavantatādīhi kāraṇehi bhagavā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato buddhānussatiniddese (visuddhi. 1.123 ādayo) vitthārato āgamissati.

เพราะทรงครอบงำคุณแห่งท้าวสักกะและมหาพรหมทั้งหลายอันประมาณมิได้ ในโลกธาตุอันประมาณมิได้ จึงชื่อว่าทรงเป็นสักกะและพรหมผู้ยิ่งใหญ่ ผู้พิเศษ ผู้ล้ำเลิศกว่า ฉะนั้น จึงชื่อว่า อติสักกะ (ผู้ยิ่งกว่าท้าวสักกะทั้งหลาย) และ อติพรหมา (ผู้ยิ่งกว่าพรหมทั้งหลาย) เพราะความเป็นผู้มีสถานะอันใครๆ ในโลกพร้อมทั้งเทวโลกไม่อาจทำให้หวั่นไหวได้ในคุณวิเศษคือพระญาณ พระปหาน และพระเทศนา และเพราะความไม่มีความหวาดสะดุ้งแต่ที่ไหนๆ จึงชื่อว่าทรงแกล้วกล้าด้วยเวสารัชชญาณ ๔ ประการ ฉะนั้น จึงชื่อว่า จตุเวสารัชชวิสารทะ ดังที่ตรัสไว้โดยทรงหมายถึงเวสารัชชญาณนั้นว่า “เมื่อเธอยืนยันว่าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ธรรมเหล่านี้เธอยังไม่ตรัสรู้... สมณะหรือ... ในข้อนั้น... เราย่อมอยู่ผู้ถึงแล้วซึ่งความแกล้วกล้า” เพราะทรงประกอบด้วยพระญาณพล ๑๐ ประการ มีฐานาฐานญาณเป็นต้น จึงชื่อว่า ทสพลธร ดังที่ตรัสไว้โดยทรงหมายถึงทศพลญาณนั้นว่า “ตถาคตในโลกนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งฐานะโดยความเป็นฐานะ และอฐานะโดยความเป็นอฐานะ” เป็นต้น สิ่งใดก็ตามที่ชื่อว่าเญยยธรรม (สิ่งที่ควรรู้) มีอยู่ ในเญยยธรรมทั้งหมดนั้น พระองค์ทรงมีพระญาณที่ไม่มีเครื่องกั้น เพราะความเป็นผู้มีพระญาณไม่ติดขัด ฉะนั้น จึงชื่อว่า อนาวรณญาณ และเพราะทรงประกอบด้วยพระญาณจักษุอันสามารถเห็นเญยยธรรมทั้งหมดนั้นได้โดยประจักษ์ ดุจผลมะขามป้อมในฝ่ามือ โดยรอบและโดยอาการทั้งปวง ฉะนั้น จึงชื่อว่า สมันตจักษุ อธิบายว่า พระสัพพัญญู ก็โดยสองบทนี้ ท่านถือเอาพระอสาธารณญาณ ๒ ประการหลัง เพราะเหตุทั้งหลายมีภาวะที่ทรงเป็นผู้มีโชค เป็นต้น จึงชื่อว่า ภควา สิ่งที่ควรกล่าวในเรื่องนี้ จะมีมาโดยพิสดารในภายหลังในพุทธานุสสตินิทเทส

Ettha ca ‘‘sabbadhammesu appaṭihatañāṇacāro’’ti iminā tiyaddhāruḷhānaṃ pucchānaṃ bhagavato byākaraṇasamatthatāya dassitāya kiṃ devatānampi pucchaṃ byākātuṃ samattho bhagavāti āsaṅkāya tannivattanatthaṃ ‘‘devadevo’’ti vuttaṃ. Devānaṃ atidevo sakko devānamindo devatānaṃ pañhaṃ vissajjeti, ‘‘tato imassa ko viseso’’ti cintentānaṃ tannivattanatthaṃ ‘‘sakkānaṃ atisakko’’ti vuttaṃ. Sakkenapi pucchitamatthaṃ sanaṅkumārādayo brahmāno vissajjenti, ‘‘tato imassa ko atisayo’’ti cintentānaṃ tannivattanatthaṃ ‘‘brahmānaṃ atibrahmā’’ti vuttaṃ. Ayaṃ cassa viseso catuvesārajjadasabalañāṇehi pākaṭo jātoti dassanatthaṃ ‘‘catu…pe… [Pg.9] dharo’’ti vuttaṃ. Imāni ca ñāṇāni imassa ñāṇadvayassa adhigamena saheva siddhānīti dassanatthaṃ ‘‘anāvaraṇañāṇo samantacakkhū’’ti vuttaṃ. Tayidaṃ ñāṇadvayaṃ puññañāṇasambhārūpacayasiddhāya bhaggadosatāya siddhanti dassento ‘‘bhagavā’’ti avocāti. Evametesaṃ padānaṃ gahaṇe payojanaṃ, anupubbi ca veditabbā. Yaṃ panetaṃ pacchimaṃ anāvaraṇañāṇaṃ sabbaññutaññāṇanti ñāṇadvayaṃ, taṃ atthato abhinnaṃ. Ekameva hi taṃ ñāṇaṃ visayapavattimukhena aññehi asādhāraṇabhāvadassanatthaṃ dvidhā katvā vuttaṃ. Anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutidhammārammaṇatāya sabbaññutaññāṇaṃ, tatthāvaraṇābhāvato nissaṅgacāramupādāya ‘‘anāvaraṇañāṇa’’ntipi vuttaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato buddhānussatiniddese (visuddhi. 1.123 ādayo) vakkhāma.

และในบรรดาบทเหล่านี้ เมื่อความที่พระผู้มีพระภาคทรงสามารถพยากรณ์ปัญหาทั้งหลายอันเนื่องในกาลสาม ได้ถูกแสดงไว้แล้วด้วยบทว่า “สัพพธัมเมสุ อัปปฏิหตญาณจาโร” (ทรงมีพระญาณดำเนินไปไม่ขัดข้องในธรรมทั้งปวง) เพื่อจะกำจัดความสงสัยที่อาจเกิดขึ้นว่า “พระผู้มีพระภาคจะทรงสามารถพยากรณ์ปัญหาแม้ของเทวดาได้หรือไม่” ท่านจึงกล่าวคำว่า “เทวเทโว” ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทวดา ผู้เป็นอติเทพของเทวดาทั้งหลาย ย่อมทรงวิสัชนาปัญหาของเทวดาได้ เพื่อจะกำจัดความคิดของผู้ที่คิดว่า “อะไรคือความพิเศษของพระองค์ (พระพุทธเจ้า) จากท้าวสักกะ” ท่านจึงกล่าวคำว่า “สักกานํ อติสักโก” พรหมทั้งหลายมีสนังกุมารพรหมเป็นต้น ย่อมวิสัชนาเนื้อความที่แม้ท้าวสักกะทูลถามได้ เพื่อจะกำจัดความคิดของผู้ที่คิดว่า “อะไรคือความยิ่งใหญ่ของพระองค์ (พระพุทธเจ้า) กว่าพรหมนั้น” ท่านจึงกล่าวคำว่า “พรหมานํ อติพรหมา” และเพื่อแสดงว่า ความพิเศษของพระองค์นี้ได้ปรากฏชัดแล้วด้วยจตุเวสารัชชญาณและทศพลญาณ ท่านจึงกล่าวคำว่า “จตุ...ธโร” และเพื่อแสดงว่า พระญาณเหล่านี้ (เวสารัชชญาณและทศพลญาณ) สำเร็จแล้วพร้อมกับการบรรลุพระญาณ ๒ ประการนี้เอง ท่านจึงกล่าวคำว่า “อนาวรณญาโณ สมันตจักขุ” เมื่อทรงแสดงว่า พระญาณ ๒ ประการนั้นสำเร็จได้เพราะทรงทำลายโทษได้แล้ว ซึ่งสำเร็จได้ด้วยการสั่งสมบุญและญาณสัมภาระ จึงตรัสว่า “ภควา” พึงทราบประโยชน์และลำดับในการถือเอาบทเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้ ก็พระญาณ ๒ ประการสุดท้ายนี้ คือ อนาวรณญาณ และ สัพพัญญุตญาณ โดยอรรถแล้วไม่ต่างกัน จริงอยู่ พระญาณนั้นเป็นอันเดียวกันแท้ แต่ท่านกล่าวจำแนกเป็นสองอย่าง เพื่อแสดงถึงความเป็นญาณที่ไม่ทั่วไปแก่บุคคลอื่น โดยนัยแห่งการเป็นไปในอารมณ์ เพราะมีสังขตธรรม อสังขตธรรม และสมมติธรรมทั้งหมดโดยไม่มีเหลือเป็นอารมณ์ จึงชื่อว่า สัพพัญญุตญาณ และเพราะไม่มีเครื่องกั้นในอารมณ์นั้น อาศัยการดำเนินไปโดยไม่ติดขัด จึงเรียกว่า “อนาวรณญาณ” ด้วย สิ่งที่ควรกล่าวในเรื่องนี้ เราจักกล่าวในภายหลังในพุทธานุสสตินิทเทส

2. Mahante sīlakkhandhādike esī gavesīti mahesi, bhagavā. Tena mahesinā. Vaṇṇayantoti vivaranto vitthārento. Yathābhūtanti aviparītaṃ. Sīlādibhedananti sīlasamādhipaññādivibhāgaṃ. Sudullabhanti aṭṭhakkhaṇavajjitena navamena khaṇena laddhabbattā suṭṭhu dullabhaṃ. Sīlādisaṅgahanti sīlādikkhandhattayasaṅgahaṃ. Ariyamaggo hi tīhi khandhehi saṅgahito sappadesattā nagaraṃ viya rajjena, na tayo khandhā ariyamaggena nippadesattā. Vuttañhetaṃ ‘‘na kho, āvuso visākha, ariyena aṭṭhaṅgikena maggena tayo khandhā saṅgahitā; tīhi ca kho, āvuso visākha, khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito’’ti (ma. ni. 1.462). Kilesacorehi aparipanthanīyatāya khemaṃ. Antadvayaparivajjanato, māyādikāyavaṅkādippahānato ca ujuṃ. Sabbesaṃ saṃkilesadhammānaṃ māraṇavasena gamanato pavattanato, nibbānassa magganato, nibbānatthikehi maggitabbato ca maggaṃ. Visuddhiyāti nibbānāya, visuddhibhāvāya vā, arahattāyāti attho.

๒. พระผู้มีพระภาคพระองค์ใด ทรงแสวงหาแล้วซึ่งคุณอันยิ่งใหญ่ มีศีลขันธ์เป็นต้น ฉะนั้น จึงชื่อว่า มเหสี คือพระผู้มีพระภาค โดยพระมเหสีพระองค์นั้น บทว่า วณฺณยนฺโต คือ ทรงเปิดเผย ทรงขยายความ บทว่า ยถาภูตํ คือ ไม่คลาดเคลื่อน บทว่า สีลาทิเภทนํ คือ การจำแนกประเภทมีศีล สมาธิ ปัญญา เป็นต้น บทว่า สุทุลฺลภํ คือ ที่ได้ยากอย่างยิ่ง เพราะเป็นสิ่งที่พึงได้ด้วยขณะที่ ๙ อันเว้นจากอขณะ ๘ บทว่า สีลาทิสงฺคหํ คือ การสงเคราะห์เข้าในขันธ์ ๓ มีศีลเป็นต้น จริงอยู่ อริยมรรคสงเคราะห์เข้าในขันธ์ ๓ เพราะเป็นส่วนหนึ่ง (ของขันธ์ ๓) เหมือนเมืองสงเคราะห์เข้าในแว่นแคว้น แต่ขันธ์ ๓ ไม่ได้สงเคราะห์เข้าในอริยมรรค เพราะไม่มีส่วนเหลือ (คืออริยมรรคเป็นเพียงส่วนหนึ่งของขันธ์ ๓ เท่านั้น) ดังที่พระเถรีธัมมทินนาได้กล่าวไว้ว่า “ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ ขันธ์ ๓ ไม่ได้สงเคราะห์เข้าในอริยมรรคมีองค์ ๘ แต่ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ อริยมรรคมีองค์ ๘ ต่างหากที่สงเคราะห์เข้าในขันธ์ ๓” ชื่อว่า เกษม (ปลอดภัย) เพราะอันโจรคือกิเลสทั้งหลายไม่อาจเบียดเบียนได้ ชื่อว่า อุชุ (ตรง) เพราะเว้นจากส่วนสุด ๒ อย่าง และเพราะละมายาเป็นต้นและความคดทางกายเป็นต้นได้ ชื่อว่า มรรค เพราะดำเนินไปโดยนัยแห่งการกำจัดสังกิเลสธรรมทั้งปวง, เพราะแสวงหาพระนิพพาน และเพราะเป็นสิ่งที่ผู้ต้องการพระนิพพานพึงแสวงหา บทว่า วิสุทธิยา คือ เพื่อพระนิพพาน หรือเพื่อความเป็นผู้บริสุทธิ์ อธิบายว่า เพื่อพระอรหัตตผล

Yathābhūtaṃ ajānantāti evaṃ sīlavisuddhiādivisuddhiparamparāya adhigantabbo evarūpo evaṃkiccako evamatthoti yāthāvato anavabujjhantā. Sakalasaṃkilesato, saṃsārato ca suddhiṃ vimuttiṃ kāmenti patthentīti suddhikāmā. Api-saddo sambhāvane. Tena na kevalaṃ sīlamattena parituṭṭhā, atha kho visuddhikāmāpi samānāti dasseti. Idhāti imasmiṃ sāsane. Bhāvanāya yuttapayuttatāya yogino vāyamantāpi visuddhiṃ [Pg.10] uddissa payogaṃ parakkamaṃ karontāpi upāyassa anadhigatattā visuddhiṃ nādhigacchantīti yojanā. Tesanti yogīnaṃ. Kāmañcāyaṃ visuddhimaggo samantabhaddakattā savanadhāraṇaparicayādipasutānaṃ sabbesampi pāmojjakaro, yogīnaṃ pana sātisayaṃ pamodahetūti āha ‘‘tesaṃ pāmojjakaraṇa’’nti. Bāhirakanikāyantaraladdhīhi asammissatāya suṭṭhu visuddhavinicchayattā suvisuddhavinicchayaṃ. Mahāvihāravāsīnanti attano apassayabhūtaṃ nikāyaṃ dasseti. Desanānayanissitanti dhammasaṃvaṇṇanānayasannissitaṃ. Ettha ca ‘‘tesaṃ pāmojjakaraṇa’’ntiādinā sabbasaṃkilesamalavisuddhatāya visuddhiṃ nibbānaṃ patthentānaṃ yogīnaṃ ekaṃsena tadāvahattā pāmojjakaro ñāṇuttarehi sammāpaṭipannehi adhiṭṭhitattā suṭṭhu sammā visuddhavinicchayo mahāvihāravāsīnaṃ kathāmaggoti dasseti. Sakkaccaṃ me bhāsato sakkaccaṃ nisāmayathāti yojetabbaṃ.

บทว่า ยถาภูตํ อชานนฺตา ความว่า ไม่รู้ตามความเป็นจริง คือ ไม่เข้าใจโดยถ่องแท้ว่า (มรรคนี้) เป็นสิ่งที่พึงบรรลุได้ด้วยลำดับแห่งวิสุทธิมีศีลวิสุทธิเป็นต้น มีสภาพอย่างนี้ มีกิจอย่างนี้ มีประโยชน์อย่างนี้ (พวกเขา) ปรารถนา ต้องการความบริสุทธิ์และความหลุดพ้นจากสังกิเลสทั้งปวงและจากสงสาร เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สุทธิกามา (ผู้ใคร่ความบริสุทธิ์) อปิ ศัพท์ ใช้ในอรรถว่า สัมภาวนา (การยกย่อง, การยืนยัน) ด้วยอปิศัพท์นั้น ท่านแสดงว่า (พวกเขา) มิใช่เป็นผู้ยินดีแล้วด้วยเพียงศีลเท่านั้น แต่ทว่า เป็นผู้ใคร่ความบริสุทธิ์ด้วย บทว่า อิธ ได้แก่ ในศาสนานี้ พึงประกอบความว่า โยคีบุคคลทั้งหลายในศาสนานี้ ผู้ประกอบความเพียรในภาวนา แม้พยายามอยู่ แม้ทำความเพียรและความบากบั่นมุ่งหมายวิสุทธิ ก็ย่อมไม่บรรลุวิสุทธิ เพราะยังไม่ได้อุบาย (ที่ถูกต้อง) บทว่า เตสํ ได้แก่ ของโยคีบุคคลเหล่านั้น อันที่จริง วิสุทธิมรรคนี้เป็นเครื่องทำความปราโมทย์แม้แก่ชนทั้งปวงผู้ขวนขวายในการฟัง การทรงจำ การพิจารณา เป็นต้น เพราะมีความดีงามโดยรอบ แต่เป็นเหตุแห่งความปราโมทย์อย่างยิ่งแก่โยคีบุคคลทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เตสํ ปาโมชฺชกรณํ” (เป็นเครื่องทำความปราโมทย์แก่โยคีบุคคลเหล่านั้น) (ชื่อว่า) สุวิสุทฺธวินิจฺฉยํ (มีการวินิจฉัยอันบริสุทธิ์ดี) เพราะมีการวินิจฉัยอันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง เนื่องจากไม่เจือปนด้วยลัทธิของนิกายภายนอกและนิกายอื่น ด้วยบทว่า มหาวิหารวาสีนํ ท่านแสดงถึงนิกายเป็นที่อาศัยของตน บทว่า เทสนานยนิสฺสิตํ ได้แก่ อาศัยนัยแห่งการพรรณนาธรรม และในที่นี้ ด้วยบทมีอาทิว่า “เตสํ ปาโมชฺชกรณํ” ท่านแสดงว่า แนวทางแห่งคำสอนของพระมหาวิหารวาสี เป็นเครื่องทำความปราโมทย์แก่โยคีบุคคลทั้งหลายผู้ปรารถนาวิสุทธิคือนิพพาน เพราะนำมาซึ่งนิพพานนั้นโดยส่วนเดียว เนื่องจากบริสุทธิ์จากมลทินคือกิเลสทั้งปวง และมีการวินิจฉัยอันบริสุทธิ์ดี ถูกต้องดี เพราะท่านผู้เลิศด้วยญาณและปฏิบัติชอบได้สถาปนาไว้ พึงประกอบความว่า ท่านทั้งหลายจงฟังโดยเคารพ ซึ่งเราผู้กล่าวอยู่โดยเคารพ

Ettha ca ‘‘imissā dāni gāthāyā’’ti iminā visuddhimaggabhāsanassa nissayaṃ, ‘‘kathitāya mahesinā’’ti iminā tassa pamāṇabhāvaṃ, ‘‘yathābhūtaṃ atthaṃ sīlādibhedana’’nti iminā aviparītapiṇḍatthaṃ, ‘‘sudullabhaṃ…pe… yogino’’ti iminā nimittaṃ, ‘‘tesaṃ pāmojjakaraṇa’’nti iminā payojanaṃ, ‘‘vaṇṇayanto atthaṃ, suvisuddhavinicchayaṃ mahāvihāravāsīnaṃ desanānayanissitaṃ, sakkacca’’nti ca iminā karaṇappakāraṃ dassetvā ‘‘visuddhikāmā sabbepi, nisāmayatha sādhavo’’ti iminā tattha sakkaccasavane sādhujane niyojeti. Sādhukaṃ savanapaṭibaddhā hi sāsanasampatti.

อนึ่ง ในที่นี้ ด้วยบทว่า “อิมิสฺสา ทานิ คาถายา” (ท่านแสดง) ที่อ้างอิงแห่งการกล่าววิสุทธิมรรค, ด้วยบทว่า “กถิตาย มเหสินา” (ท่านแสดง) ความเป็นประมาณ (ความน่าเชื่อถือ) ของวิสุทธิมรรคนั้น, ด้วยบทว่า “สุทุลฺลภํ…เป… โยคิโน” (ท่านแสดง) นิมิต (เหตุ), ด้วยบทว่า “เตสํ ปาโมชฺชกรณํ” (ท่านแสดง) ประโยชน์, และด้วยบทว่า “วณฺณยนฺโต อตฺถํ, สุวิสุทฺธวินิจฺฉยํ มหาวิหารวาสีนํ เทสนานยนฺสิตํ, สกฺกจฺจํ” ท่านได้แสดงอาการที่กระทำแล้ว, ด้วยบทว่า “วิสุทฺธิกามา สพฺเพปิ, นิสาเมยฺยถา สาธโว” ท่านย่อมชักชวนสาธุชนในการฟังโดยเคารพซึ่งวิสุทธิมรรคนั้น เพราะว่า ความสมบูรณ์แห่งพระศาสนาย่อมเนื่องด้วยการฟังโดยดี

3. Vacanatthavibhāvanena paveditavisuddhimaggasāmaññatthassa visuddhimaggakathā vuccamānā abhiruciṃ uppādetīti padatthato visuddhimaggaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tattha visuddhī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha tatthāti yadidaṃ ‘‘visuddhimaggaṃ bhāsissa’’nti ettha visuddhimaggapadaṃ vuttaṃ, tattha. Sabbamalavirahitanti sabbehi rāgādimalehi, sabbehi saṃkilesamalehi ca virahitaṃ vivittaṃ. Tato eva accantaparisuddhaṃ, sabbadā sabbathā ca visuddhanti attho. Yathāvuttaṃ visuddhiṃ maggati gavesati adhigacchati etenāti visuddhimaggo. Tenāha ‘‘maggoti adhigamūpāyo vuccatī’’ti. Visuddhimaggoti ca nippariyāyena lokuttaramaggo veditabbo, tadupāyattā pana pubbabhāgamaggo, tannissayo kathāpabandho ca tathā vuccati.

๓. เพราะว่า เรื่องวิสุทธิมรรคที่กำลังกล่าวอยู่ ย่อมก่อให้เกิดความพอใจแก่ผู้ฟังผู้ซึ่งสามัญญัตถะ (ความหมายทั่วไป) ของคำว่าวิสุทธิมรรคอันท่านทำให้ปรากฏแล้วด้วยการจำแนกวจนัตถะ (ความหมายของคำ) (เพราะเหตุนั้น) เพื่อจะจำแนกวิสุทธิมรรคโดยปทัตถะ (ความหมายของบท) ท่านจึงปรารภคำมีอาทิว่า “ตตฺถ วิสุทฺธี” ในบทเหล่านั้น บทว่า ตตฺถ ได้แก่ ในบทว่าวิสุทธิมรรคที่ท่านกล่าวไว้ในคำว่า “วิสุทฺธิมคฺคํ ภาสิสฺสํ” นั้น บทว่า สพฺพมลวิรหิตํ ความว่า ปราศจาก, สงัดจากมลทินทั้งหลายมีราคะเป็นต้น และจากมลทินคือกิเลสเครื่องเศร้าหมองทั้งปวง เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงชื่อว่า บริสุทธิ์อย่างยิ่ง และบริสุทธิ์ในกาลทุกเมื่อและโดยประการทั้งปวง ความหมายคือ ชื่อว่า วิสุทธิมรรค เพราะบุคคลย่อมแสวงหา ค้นหา บรรลุ ซึ่งวิสุทธิที่กล่าวแล้ว ด้วยมรรคนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “มรรค ท่านเรียกว่าเป็นอุบายแห่งการบรรลุ” และคำว่า วิสุทธิมรรค พึงทราบว่าได้แก่โลกุตตรมรรคโดยตรง (โดยนิปปริยาย) แต่เพราะเป็นอุบายแห่งโลกุตตรมรรคนั้น ปุพพภาคมรรคและคัมภีร์อันเป็นที่อาศัยแห่งปุพพภาคมรรคนั้น จึงถูกเรียกว่า (วิสุทธิมรรค) เช่นนั้นด้วย

Svāyaṃ [Pg.11] visuddhimaggo satthārā desanāvilāsato, veneyyajjhāsayato ca nānānayehi desito, tesu ayameko nayo gahitoti dassetuṃ ‘‘so panāya’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha katthacīti kismiñci sutte. Vipassanāmattavasenevāti avadhāraṇena samathaṃ nivatteti. So hi tassā paṭiyogī, na sīlādi. Matta-saddena ca visesanivattiatthena savisesaṃ samādhiṃ nivatteti. So upacārappanābhedo vipassanāyānikassa desanāti katvā na samādhimattaṃ. Na hi khaṇikasamādhiṃ vinā vipassanā sambhavati. Vipassanāti ca tividhāpi anupassanā veditabbā, na aniccānupassanāva. Na hi aniccadassanamattena saccābhisamayo sambhavati. Yaṃ pana gāthāyaṃ aniccalakkhaṇasseva gahaṇaṃ kataṃ, taṃ yassa tadeva suṭṭhutaraṃ pākaṭaṃ hutvā upaṭṭhāti, tādisassa vasena. Sopi hi itaraṃ lakkhaṇadvayaṃ vibhūtataraṃ katvā sammasitvā visesaṃ adhigacchati, na aniccalakkhaṇameva.

วิสุทธิมรรคนี้ พระศาสดาทรงแสดงไว้โดยนัยต่างๆ ตามความงดงามแห่งเทศนาและตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ เพื่อแสดงว่า “ในบรรดานัยเหล่านั้น นัยหนึ่งนี้ (ข้าพเจ้า) ได้ถือเอาแล้ว” ท่านจึงปรารภคำมีอาทิว่า “โส ปนายํ” ในบทเหล่านั้น บทว่า กตฺถจิ ได้แก่ ในสูตรบางสูตร ในบทว่า วิปสฺสนามตฺตวเสเนว ท่านห้ามสมถะด้วยอวธารณะ (เอว ศัพท์) เพราะว่า สมถะนั้นเป็นปฏิปักษ์ของวิปัสสนานั้น แต่ศีลเป็นต้นหาใช่ไม่ และด้วย มตฺต ศัพท์ ซึ่งมีอรรถว่าห้ามส่วนวิเสสะ ท่านจึงห้ามสมาธิที่มีวิเสสะ (คือสมาธิพิเศษ) สมาธินั้นมีเภทเป็นอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ เพราะทรงกระทำว่าเป็นเทศนาสำหรับวิปัสสนายานิกบุคคล จึงมิได้ห้ามเพียงสมาธิ (ทั่วไป) จริงอยู่ วิปัสสนาจะเกิดขึ้นไม่ได้หากปราศจากขณิกสมาธิ และโดยบทว่า วิปสฺสนา พึงทราบแม้อนุปัสสนาทั้ง 3 อย่าง ไม่ใช่เพียงอนิจจานุปัสสนาเท่านั้น เพราะว่า การตรัสรู้สัจจะย่อมมีไม่ได้ด้วยเพียงการเห็นอนิจจัง ส่วนการที่ท่านถือเอาเฉพาะอนิจจลักขณะในคาถานั้น ท่านกระทำโดยอำนาจของบุคคลเช่นใด ที่อนิจจลักขณะนั้นนั่นเทียวปรากฏขึ้นอย่างชัดเจนเป็นพิเศษ เพราะแม้บุคคลนั้นก็ย่อมบรรลุคุณวิเศษได้ โดยกระทำลักขณะอีก 2 อย่างให้ปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้นแล้วพิจารณา ไม่ใช่ (บรรลุ) ด้วย (การพิจารณา) เพียงอนิจจลักขณะเท่านั้น

Sabbe saṅkhārāti sabbe tebhūmakasaṅkhārā, te hi sammasanīyā. Aniccāti na niccā addhuvā ittarā khaṇabhaṅgurāti. Paññāyāti vipassanāpaññāya. Passati sammasati. Atha pacchā udayabbayañāṇādīnaṃ uppattiyā uttarakālaṃ. Nibbindati dukkheti tasmiṃyeva aniccākārato diṭṭhe ‘‘sabbe saṅkhārā’’ti vutte tebhūmake khandhapañcakasaṅkhāte dukkhe nibbindati nibbidāñāṇaṃ paṭilabhati. Esa maggo visuddhiyāti esa nibbidānupassanāsaṅkhāto virāgādīnaṃ kāraṇabhūto nibbānassa adhigamūpāyo.

บทว่า สพฺเพ สงฺขารา ได้แก่ สังขารในภูมิ 3 ทั้งปวง, เพราะสังขารเหล่านั้นเป็นสิ่งที่พึงพิจารณา บทว่า อนิจฺจา ความว่า ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ชั่วคราว มีการแตกสลายไปเป็นขณะๆ บทว่า ปญฺญาย ได้แก่ ด้วยวิปัสสนาปัญญา ย่อมเห็น ย่อมพิจารณา ในกาลต่อมา คือในกาลภายหลังจากการเกิดขึ้นแห่งญาณมีอุทยัพพยญาณเป็นต้น บทว่า นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข ความว่า ย่อมเบื่อหน่ายในทุกข์นั้นนั่นเทียว คือในขันธ์ 5 อันเป็นไปในภูมิ 3 ที่ท่านกล่าวว่า “สพฺเพ สงฺขารา” ซึ่งเห็นแล้วโดยอาการไม่เที่ยง, (คือ) ย่อมได้นิพพิทาญาณ บทว่า เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา ความว่า นี้ คือญาณที่เรียกว่านิพพิทานุปัสสนา ซึ่งเป็นเหตุแห่งวิราคะเป็นต้น เป็นอุบายแห่งการบรรลุพระนิพพาน

Jhānapaññāvasenāti samathavipassanāvasena. Jhānanti cettha vipassanāya pādakabhūtaṃ jhānaṃ adhippetaṃ. Yamhīti yasmiṃ puggale. Jhānañca paññā cāti etthāyamattho – yo puggalo jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā taṃ ussukkāpeti. Sa ve nibbānasantiketi so byattaṃ nibbānassa samīpe ekantato nibbānaṃ adhigacchatīti.

บทว่า ฌานปัญฺญาวเสนาติ ความว่า ด้วยอำนาจแห่งสมถะและวิปัสสนา ในบทว่า ฌานญฺจ ปญฺญา จ นี้ บทว่า ฌานํ ท่านประสงค์เอาฌานที่เป็นบาทของวิปัสสนา บทว่า ยมฺหีติ ความว่า ในบุคคลใด ในบทว่า ฌานญฺจ ปญฺญา จาติ นี้ มีอรรถดังนี้ – บุคคลใด ทำฌานให้เป็นบาทแล้ว ตั้งวิปัสสนาขึ้นแล้ว พากเพียรในวิปัสสนานั้น บทว่า ส เว นิพฺพานสนฺติเกติ ความว่า บุคคลนั้นย่อมอยู่ในที่ใกล้แห่งพระนิพพานโดยส่วนเดียว คือ ย่อมบรรลุพระนิพพานโดยแน่แท้

Kammanti maggacetanā. Sā hi apacayagāmitāya sattānaṃ suddhiṃ āvahati. Vijjāti sammādiṭṭhi. Sīlanti sammāvācākammantā. Jīvitamuttamanti sammāājīvo. Dhammoti avasesā cattāro ariyamaggadhammā. Atha vā kammanti sammākammantassa gahaṇaṃ. ‘‘Yā cāvuso visākha, sammādiṭṭhi, yo ca [Pg.12] sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) vacanato. Vijjāti sammādiṭṭhisammāsaṅkappānaṃ gahaṇaṃ. Dhammoti samādhi ‘‘evaṃdhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu (saṃ. ni. 5.378) viya. Taggahaṇeneva ‘‘yo cāvuso visākha, sammāvāyāmo, yā ca sammāsati, yo ca sammāsamādhi, ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā’’ti vacanato sammāvāyāmasatīnampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Sīlanti sammāvācājīvānaṃ. Jīvitamuttamanti evarūpassa ariyapuggalassa jīvitaṃ uttamaṃ jīvitanti evamettha aṭṭhaṅgiko ariyamaggo vuttoti veditabbo.

บทว่า กมฺมนฺติ ได้แก่ มรรคเจตนา จริงอยู่ มรรคเจตนานั้นย่อมนำความบริสุทธิ์มาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย เพราะเป็นธรรมนำไปสู่พระนิพพาน บทว่า วิชฺชาติ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ บทว่า สีลนฺติ ได้แก่ สัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะ บทว่า ชีวิตมุตฺตมนฺติ ได้แก่ สัมมาอาชีวะ บทว่า ธมฺโมติ ได้แก่ อริยมรรคธรรมที่เหลือ ๔ ประการ อีกนัยหนึ่ง บทว่า กมฺมนฺติ เป็นการถือเอาสัมมากัมมันตะ ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ สัมมาทิฏฐิใดและสัมมาสังกัปปะใด ธรรมเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในปัญญาสขันธ์” บทว่า วิชฺชาติ เป็นการถือเอาสัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ บทว่า ธมฺโมติ ได้แก่ สมาธิ เหมือนในบาลีเป็นต้นว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าเหล่านั้น ทรงมีธรรมอย่างนี้” ด้วยการถือเอาสมาธินั้นนั่นแหละ พึงเห็นการถือเอาแม้สัมมาวายามะและสัมมาสติ ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ สัมมาวายามะใด สัมมาสติใด และสัมมาสมาธิใด ธรรมเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในสมาธิสขันธ์” บทว่า สีลนฺติ ได้แก่ สัมมาวาจาและสัมมาอาชีวะ บทว่า ชีวิตมุตฺตมนฺติ ความว่า การมีชีวิตอยู่ของอริยบุคคลเช่นนี้ เป็นชีวิตที่ประเสริฐ ดังนี้ พึงทราบว่า ในคาถานี้ พระองค์ตรัสอริยมรรคมีองค์ ๘ ไว้ดังนี้

Sīlādivasenāti sīlasamādhipaññāvīriyavasena. Sabbadāti samādānato pabhuti sabbakālaṃ. Sīlasampannoti catupārisuddhisīlasampadāya sampanno samannāgato. Paññavāti lokiyalokuttarāya paññāya samannāgato. Susamāhitoti taṃsampayuttena samādhinā suṭṭhu samāhito. Āraddhavīriyoti akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya paggahitavīriyo. Pahitattoti nibbānaṃ patipesitattatāya kāye ca jīvite ca nirapekkhacitto. Oghanti kāmoghādicatubbidhampi oghaṃ, saṃsāramahoghameva vā.

บทว่า สีลาทิวเสนาติ ความว่า ด้วยอำนาจแห่งศีล สมาธิ ปัญญา และวิริยะ บทว่า สพฺพทาติ ความว่า ตลอดกาลทั้งปวง จำเดิมแต่กาลที่สมาทาน บทว่า สีลสมฺปนฺโนติ ความว่า ผู้ถึงพร้อมแล้วด้วยจตุปาริสุทธิศีลสัมปทา บทว่า ปญฺญวาติ ความว่า ผู้ประกอบด้วยปัญญาทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ บทว่า สุสมาหิโตติ ความว่า ผู้มีจิตตั้งมั่นดีแล้วด้วยสมาธิที่สัมปยุตด้วยปัญญานั้น บทว่า อารทฺธวีริโยติ ความว่า ผู้มีความเพียรปรารภแล้ว เพื่อละอกุศลธรรมทั้งหลาย เพื่อความถึงพร้อมแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย บทว่า ปหิตตฺโตติ ความว่า ผู้มีจิตส่งไปในพระนิพพาน จึงเป็นผู้มีจิตไม่เยื่อใยในกายและชีวิต บทว่า โอฆนฺติ ความว่า โอฆะทั้ง ๔ มีกาโมฆะเป็นต้น หรือ ห้วงน้ำใหญ่คือสงสาร

Ekāyanoti ekamaggo. Maggapariyāyo hi idha ayana-saddo, tasmā ekapathabhūto ayaṃ, bhikkhave, maggo, na dvedhāpathabhūtoti attho. Ekaṃ vā nibbānaṃ ayati gacchatīti ekāyano, ekena vā gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya vivekaṭṭhena ayitabbo paṭipajjitabboti ekāyano, ayanti tenāti vā ayano, ekassa seṭṭhassa bhagavato ayanoti ekāyano, tena uppāditattā, ekasmiṃ vā imasmiṃyeva dhammavinaye ayanoti ekāyano. Sattānaṃ visuddhiyāti rāgādimalehi, abhijjhāvisamalobhādiupakkilesehi ca sattānaṃ visuddhatthāya visujjhanatthāya. Yadidanti nipāto, ye imeti attho. Pubbe saraṇalakkhaṇena maggaṭṭhena ca maggoti vuttasseva kāyādivisayabhedena catubbidhattā ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti vuttaṃ. Sammappadhānādīsūti ettha ādi-saddena appamādābhiratiādīnaṃ saṅgaho veditabbo[Pg.13]. Appamādābhiratiādivasenāpi hi katthaci visuddhimaggo desito. Yathāha –

บทว่า เอกายโนติ ความว่า เป็นทางสายเดียว จริงอยู่ ในที่นี้ อายนศัพท์เป็นชื่อของมรรค เพราะฉะนั้น จึงมีความหมายว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หนทางนี้เป็นทางสายเดียว ไม่ใช่ทางสองแพร่ง อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า เอกายนะ เพราะย่อมไปสู่พระนิพพานอันเป็นหนึ่ง อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า เอกายนะ เพราะเป็นทางที่บุคคลผู้เดียวละการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ตั้งอยู่ในวิเวก พึงไป พึงปฏิบัติ หรือชื่อว่า อายนะ เพราะเป็นทางที่สัตว์ทั้งหลายไป ชื่อว่า เอกายนะ เพราะเป็นทางของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประเสริฐพระองค์เดียว เพราะพระองค์ทรงทำให้เกิดขึ้น อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า เอกายนะ เพราะเป็นทางที่มีอยู่เฉพาะในธรรมวินัยนี้เท่านั้น บทว่า สตฺตานํ วิสุทฺธิยาติ ความว่า เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลายจากมลทินมีราคะเป็นต้น และจากอุปกิเลสมีอภิชฌาวิสมโลภะเป็นต้น บทว่า ยทิทํ เป็นนิบาต มีความหมายว่า เหล่าใดนี้ ทางที่ตรัสไว้ก่อนแล้วด้วยเอกวจนะว่า มรรค โดยลักษณะคือการระลึกและโดยอรรถว่าเป็นทางนั้นเอง มี ๔ อย่างโดยความแตกต่างแห่งวิสัยมีกายเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า “สติปัฏฐาน ๔” ในบทว่า สมฺมปฺปธานาทีสูติ นี้ พึงทราบการสงเคราะห์ธรรมมีอัปปมาทาภิรติเป็นต้น ด้วยอาทิศัพท์ จริงอยู่ แม้โดยอำนาจแห่งอัปปมาทาภิรติเป็นต้น พระองค์ก็ทรงแสดงวิสุทธิมรรคไว้ในบางแห่ง ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Appamādarato bhikkhu, pamāde bhayadassi vā;

Abhabbo parihānāya, nibbānasseva santike’’ti. (dha. pa. 32);

“ภิกษุผู้ยินดีในความไม่ประมาท หรือเห็นภัยในความประมาท เป็นผู้ไม่ควรเพื่อความเสื่อม ย่อมอยู่ใกล้พระนิพพานนั่นเทียว”

4. Tatrāti tassaṃ gāthāyaṃ. Upari vuccamānā gāthāya vitthārasaṃvaṇṇanā niddesapaṭiniddesaṭṭhāniyā, tato saṃkhittatarā atthavaṇṇanā uddesaṭṭhāniyāti āha ‘‘ayaṃ saṅkhepavaṇṇanā’’ti. Yathāuddiṭṭhassa hi atthassa niddesapaṭiniddesā sukarā, subodhā ca hontīti. Sīle patiṭṭhāyāti ettha sīleti kusalasīle. Yadipi ‘‘katame ca, thapati, akusalā sīlā’’tiādīsu akusalā dhammāpi sīlanti āgatā. Vuccamānāya pana cittapaññābhāvanāya adhiṭṭhānāyogyatāya kiriyasīlānampi asambhavo, kuto itaresanti kusalasīlamevettha adhippetaṃ. Sīlaṃ paripūrayamānotiādīsu paripūrayamānoti paripālento, parivaḍḍhento vā, sabbabhāgehi saṃvaranto, avītikkamanto cāti attho. Tathābhūto hi taṃ avijahanto tattha patiṭṭhito nāma hoti. ‘‘Sīle’’ti hi idaṃ ādhāre bhummaṃ. Patiṭṭhāyāti duvidhā patiṭṭhā nissayūpanissayabhedato. Tattha upanissayapatiṭṭhā lokiyā, itarā lokuttarā abhinditvā gahaṇe. Bhinditvā pana gahaṇe yathā lokiyacittuppādesu sahajātānaṃ, purimapacchimānañca vasena nissayūpanissayapatiṭṭhā sambhavati, evaṃ lokuttaresu heṭṭhimamaggaphalasīlavasena upanissayapatiṭṭhāpi sambhavati. ‘‘Patiṭṭhāyā’’ti ca padassa yadā upanissayapatiṭṭhā adhippetā, tadā ‘‘saddhaṃ upanissāyā’’tiādīsu (paṭṭhā. 1.1.423) viya purimakālakiriyāvasena attho veditabbo. Tenāha ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti (ma. ni. 3.431). Yadā pana nissayapatiṭṭhā adhippetā, tadā ‘‘cakkhuñca paṭiccā’’tiādīsu (ma. ni. 1.204; 3.421; saṃ. ni. 4.60) viya samānakālakiriyāvasena attho veditabbo. Sammāvācādayo hi attanā sampayuttānaṃ sammādiṭṭhiādīnaṃ sahajātavaseneva nissayapaccayā hontīti.

๔. บทว่า ตตฺราติ ความว่า ในคาถานั้น. คำอธิบายโดยพิสดารแห่งคาถาที่กำลังจะกล่าวต่อไปข้างหน้า พึงเป็นไปในฐานะแห่งนิทเทสและปฏินิทเทส, ส่วนคำอธิบายอรรถที่ย่อกว่านั้นลงมา พึงเป็นไปในฐานะแห่งอุทเทส เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อยํ สงฺเขปวณฺณนาติ” (นี้เป็นคำอธิบายโดยย่อ). จริงอยู่ คำอธิบายโดยพิสดารและโดยพิสดารยิ่งขึ้นแห่งอรรถที่ท่านยกขึ้นแสดงไว้แล้ว ย่อมทำได้ง่าย และเข้าใจได้ง่าย. ในบทว่า สีเล ปติฏฺฐาย นี้ บทว่า สีเล หมายถึง ในกุศลศีล. แม้ว่าในพระบาลีเป็นต้นว่า “กตเม จ, ถปติ, อกุสลา สีลา” (ดูก่อนนายช่าง, อกุศลศีลเป็นไฉน) แม้อกุศลธรรมทั้งหลายก็มาในคำว่า “ศีล”. แต่เพราะความไม่เหมาะสมที่จะเป็นที่ตั้งแห่งจิตตปัญญาภาวนาที่กำลังจะกล่าวถึง แม้กิริยาศีลก็เป็นไปไม่ได้, ไม่ต้องกล่าวถึงศีลนอกนี้ (อกุศลศีล) เลย เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงประสงค์เอากุศลศีลเท่านั้น. ในบทเป็นต้นว่า สีลํ ปริปูรยมาโนติ บทว่า ปริปูรยมาโน ความว่า ผู้รักษาอยู่ หรือผู้ทำให้เจริญอยู่, ผู้สำรวมอยู่โดยทุกส่วน และผู้ไม่ล่วงละเมิดอยู่. จริงอยู่ ผู้เป็นเช่นนั้น ไม่ละทิ้งศีลนั้น ชื่อว่าตั้งมั่นแล้วในศีลนั้น. จริงอยู่ บทว่า “สีเล” นี้ เป็นภูมิวิภัตติในอรรถอาธาระ. ในบทว่า ปติฏฺฐาย การตั้งมั่นมี ๒ อย่าง โดยความแตกต่างแห่งนิสสยะและอุปนิสสยะ. ใน ๒ อย่างนั้น เมื่อถือเอาโดยไม่แยกกัน อุปนิสสยปฏิปทาเป็นโลกิยะ, ส่วนที่เหลือ (นิสสยปฏิปทา) เป็นโลกุตตระ. แต่เมื่อถือเอาโดยแยกกัน ในโลกิยจิตตุปบาททั้งหลาย นิสสยปฏิปทาและอุปนิสสยปฏิปทาย่อมมีได้โดยอำนาจแห่งธรรมที่เกิดร่วมกันและธรรมที่เกิดก่อนและหลังฉันใด, ในโลกุตตรจิตตุปบาททั้งหลาย อุปนิสสยปฏิปทาก็ย่อมมีได้โดยอำนาจแห่งศีลในมรรคและผลเบื้องต่ำฉันนั้น. และเมื่อท่านประสงค์เอาอุปนิสสยปฏิปทาในบทว่า “ปติฏฺฐาย” พึงทราบอรรถโดยอำนาจแห่งปุพพกาลกิริยา เหมือนในบทเป็นต้นว่า “สทฺธํ อุปนิสฺสาย” (อาศัยศรัทธาแล้ว). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปุพฺเพว โข ปนสฺส กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อาชีโว สุปริสุทฺโธ โหตีติ” (ก็แหละ กายกรรม วจีกรรม อาชีวะของภิกษุนั้น บริสุทธิ์ดีแล้วตั้งแต่ต้นทีเดียว). แต่เมื่อท่านประสงค์เอานิสสยปฏิปทา พึงทราบอรรถโดยอำนาจแห่งสมานกาลกิริยา เหมือนในบทเป็นต้นว่า “จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ” (อาศัยจักษุ). จริงอยู่ สัมมาวาจาเป็นต้น ย่อมเป็นนิสสยปัจจัยแก่สัมมาทิฏฐิเป็นต้นที่สัมปยุตกับตน โดยอำนาจแห่งสหชาตะเท่านั้น.

Narati [Pg.14] netīti naro, puriso. Yathā hi paṭhamapakatibhūto satto, itarāya pakatiyā seṭṭhaṭṭhena puri ucce ṭhāne seti pavattatīti ‘‘puriso’’ti vuccati, evaṃ nayanaṭṭhena ‘‘naro’’ti vuccati. Puttabhātubhūtopi hi puggalo mātujeṭṭhabhaginīnaṃ netuṭṭhāne tiṭṭhati, pageva itaro itarāsaṃ. Narena yogato, narassa ayanti vā nārī, itthī. Sāpi cettha kāmaṃ taṇhājaṭāvijaṭanasamatthatā atthi, padhānameva pana sattaṃ dassento ‘‘naro’’ti āha yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti (dī. ni. 1.157, 255). Aṭṭhakathāyaṃ pana avibhāgena puggalapariyāyo ayanti dassetuṃ ‘‘naroti satto’’ti vuttaṃ. Sapaññoti vipākabhūtāya saha paññāya pavattatīti sapañño. Tāya hi ādito paṭṭhāya santānavasena bahulaṃ pavattamānāya ayaṃ satto savisesaṃ ‘‘sapañño’’ti vattabbataṃ arahati. Vipākapaññāpi hi santānavisesanena bhāvanāpaññuppattiyā upanissayo hoti ahetukadvihetukānaṃ tadabhāvato. Sampajaññasaṅkhātāya ca taṃtaṃkiccakārikāya paññāya vasena ‘‘sapañño’’ti vattuṃ vaṭṭati. Aṭṭhakathāyaṃ pana nipaka-saddena pārihārikapaññā gayhatīti vipākapaññāvasenevettha attho vutto. Kammajatihetukapaṭisandhipaññāyāti kammajāya tihetukapaṭisandhiyaṃ paññāyāti evaṃ tihetuka-saddo paṭisandhi-saddena sambandhitabbo, na paññā-saddena. Na hi paññā tihetukā atthi. Paṭisandhito pabhuti pavattamānā paññā ‘‘paṭisandhiyaṃ paññā’’ti vuttā taṃmūlakattā, na paṭisandhikkhaṇe pavattā eva.

ชื่อว่า นโร (นรชน) เพราะอรรถว่า ย่อมนำไป (เนติ), ได้แก่ บุรุษ. จริงอยู่ เปรียบเหมือนสัตว์ผู้มีภาวะปฐมภูมิ (บุรุษ) เพราะอรรถว่าประเสริฐกว่าภาวะอื่น (สตรี) ย่อมดำรงอยู่ (เสติ ปวตฺตติ) ในที่สูง (ปุริ อุจฺเจ ฐาเน) ฉันใด จึงถูกเรียกว่า “ปุริโส” (บุรุษ), ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์นั้นถูกเรียกว่า “นโร” (นรชน) เพราะอรรถว่านำไป. จริงอยู่ แม้บุคคลผู้เป็นบุตรหรือน้องชาย ก็ย่อมดำรงอยู่ในฐานะผู้นำของมารดาและพี่สาว, ไม่ต้องกล่าวถึงบุรุษอื่นต่อสตรีอื่นเลย. ชื่อว่า นารี (นารี), ได้แก่ อิตถี (สตรี) เพราะเนื่องด้วยบุรุษ (นเรน โยคโต) หรือเพราะอรรถว่า นางเป็นของบุรุษ (นรสฺส อยํ). แม้ในที่นี้ สตรีนั้นก็มีความสามารถที่จะสางรกชัฏคือตัณหาได้อยู่ก็จริง, แต่เมื่อทรงแสดงถึงสัตว์ผู้เป็นประธาน จึงตรัสว่า “นโร” เหมือนดังที่ตรัสว่า “สตฺถา เทวมนุสฺสานํ” (ศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย). แต่ในอรรถกถา เพื่อแสดงว่าศัพท์นี้เป็นชื่อเรียกแทนบุคคลโดยไม่แบ่งแยก ท่านจึงกล่าวว่า “นโรติ สตฺโต” (นรชน คือ สัตว์). บทว่า สปญฺโญ ความว่า ชื่อว่า สปัญโญ (ผู้มีปัญญา) เพราะเป็นไปพร้อมด้วยปัญญาอันเป็นวิบาก. จริงอยู่ เพราะปัญญานั้นที่เป็นไปอยู่เนืองๆ โดยอำนาจแห่งสันดานนับตั้งแต่เบื้องต้น สัตว์นี้จึงควรแก่การถูกเรียกว่า “ผู้มีปัญญา” เป็นพิเศษ. จริงอยู่ แม้ปัญญาวิบาก โดยการทำให้สันดานพิเศษขึ้น ย่อมเป็นอุปนิสสยปัจจัยเพื่อให้เกิดภาวนาปัญญา เพราะอเหตุกบุคคลและทวิเหตุกบุคคลไม่มีปัญญานั้น. และควรที่จะเรียกว่า “ผู้มีปัญญา” โดยอำนาจแห่งปัญญาที่ชื่อว่าสัมปชัญญะ อันกระทำกิจนั้นๆ. แต่ในอรรถกถา ท่านกล่าวว่า ด้วยนิปกศัพท์ ทรงถือเอาปาริหาริกปัญญา เพราะฉะนั้น ในที่นี้ ท่านจึงกล่าวอรรถโดยอำนาจแห่งปัญญาวิบากเท่านั้น. บทว่า กมฺมชติเหตุกปฏิสนฺธิปญฺญายาติ ความว่า ด้วยปัญญาในติเหตุกปฏิสนธิอันเกิดจากกรรม, ด้วยประการฉะนี้ ติเหตุกศัพท์พึงสัมพันธ์กับปฏิสนธิศัพท์, ไม่พึงสัมพันธ์กับปัญญาศัพท์. จริงอยู่ ปัญญาที่เป็นติเหตุกะย่อมไม่มี. ปัญญาที่เป็นไปอยู่จำเดิมแต่ปฏิสนธิ ท่านเรียกว่า “ปัญญาในปฏิสนธิ” เพราะมีปฏิสนธินั้นเป็นรากฐาน, มิใช่หมายถึงเฉพาะปัญญาที่เป็นไปในขณะแห่งปฏิสนธิเท่านั้น.

Cinteti ārammaṇaṃ upanijjhāyatīti cittaṃ, samādhi. So hi sātisayaṃ upanijjhānakicco. Na hi vitakkādayo vinā samādhinā tamatthaṃ sādhenti, samādhi pana tehi vināpi sādhetīti. Paguṇabalavabhāvāpādanena paccayehi citaṃ, tathā santānaṃ cinotītipi cittaṃ, samādhi. Paṭhamajjhānādivasena cittavicittatāya, iddhividhādicittakaraṇena ca samādhi cittanti vināpi paropadesenassa cittapariyāyo labbhateva. Aṭṭhakathāyaṃ pana citta-saddo viññāṇe niruḷhoti katvā vuttaṃ ‘‘cittasīsena hettha samādhi niddiṭṭho’’ti. Yathāsabhāvaṃ pakārehi jānātīti paññā. Sā yadipi kusalādibhedato bahuvidhā. ‘‘Bhāvaya’’nti pana vacanato bhāvetabbā idhādhippetāti taṃ dassetuṃ ‘‘vipassana’’nti vuttaṃ. ‘‘Bhāvaya’’nti ca idaṃ paccekaṃ [Pg.15] yojetabbaṃ ‘‘cittañca bhāvayaṃ, paññañca bhāvaya’’nti. Tayidaṃ dvayaṃ kiṃ lokiyaṃ, udāhu lokuttaranti? Lokuttaranti daṭṭhabbaṃ ukkaṭṭhaniddesato. Taṃ hi bhāvayamāno ariyamaggakkhaṇe taṇhājaṭaṃ samucchedavasena vijaṭetīti vuccati, na lokiyaṃ. Nānantariyabhāvena panettha lokiyāpi gahitāva honti lokiyasamathavipassanāya vinā tadabhāvato. Samathayānikassa hi upacārappanāppabhedaṃ samādhiṃ itarassa khaṇikasamādhiṃ, ubhayesampi vimokkhamukhattayaṃ vinā na kadācipi lokuttarādhigamo sambhavati. Tenāha ‘‘samādhiñceva vipassanañca bhāvayamāno’’ti. Tattha yadā lokiyā samathavipassanā adhippetā, tadā ‘‘bhāvaya’’nti idaṃ bhāvanākiriyāya hetubhāvakathanaṃ, bhāvanāhetūti attho. Taṃbhāvanāhetukā hi vijaṭanakiriyāti. Yadā pana lokuttarā adhippetā, tadā kevalaṃ vattamānabhāvaniddeso. Tadubhayabhāvanāsamakālameva hi taṇhājaṭāvijaṭanaṃ.

ธรรมชาติที่คิด เพ่งอารมณ์ ฉะนั้นจึงชื่อว่าจิต ได้แก่ สมาธิ. จริงอยู่ สมาธินั้นมีกิจคือการเพ่งพินิจอย่างยิ่ง. เพราะว่าวิตกเป็นต้น เว้นจากสมาธิ ย่อมไม่สามารถทำกิจนั้นให้สำเร็จได้ แต่สมาธิ แม้เว้นจากวิตกเป็นต้นนั้น ก็ย่อมทำกิจนั้นให้สำเร็จได้. (อีกนัยหนึ่ง) อันปัจจัยทั้งหลายสั่งสมแล้วโดยการทำให้มีความชำนาญและมีกำลัง หรือว่า ย่อมสั่งสมสันดาน ฉะนั้นจึงชื่อว่าจิต ได้แก่ สมาธิ. เพราะความที่จิตมีความวิจิตรโดยอำนาจแห่งปฐมฌานเป็นต้น และเพราะการกระทำสิ่งที่น่าอัศจรรย์มีอิทธิวิธีเป็นต้น สมาธิจึงชื่อว่าจิต, ปริยายศัพท์ว่าจิตของสมาธินั้น ย่อมได้แน่นอนแม้โดยไม่ต้องอาศัยคำสอนของผู้อื่น. แต่ในอรรถกถา ท่านทำความเข้าใจว่า จิตตศัพท์เป็นที่รู้กันในอรรถว่าวิญญาณ จึงกล่าวไว้ว่า "ในที่นี้ สมาธิท่านแสดงไว้โดยใช้คำว่าจิตเป็นประธาน". ธรรมชาติที่ย่อมรู้โดยประการต่างๆ ตามสภาวะ ฉะนั้นจึงชื่อว่าปัญญา. แม้ปัญญานั้นจะมีหลายชนิดโดยความแตกต่างแห่งกุศลเป็นต้น แต่เพราะพระบาลีว่า "พึงเจริญ" ปัญญาที่ควรเจริญจึงเป็นสิ่งที่ทรงประสงค์ในที่นี้ ฉะนั้น เพื่อแสดงปัญญานั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วิปัสสนา". และบทว่า "ภวยํ" นี้ พึงประกอบเข้ากับแต่ละบทว่า "เจริญจิตด้วย, เจริญปัญญาด้วย". ธรรมทั้งสองนั้นเป็นโลกิยะ หรือว่าเป็นโลกุตตระ? พึงทราบว่าเป็นโลกุตตระ เพราะเป็นการแสดงถึงธรรมชั้นเยี่ยม. จริงอยู่ ผู้ที่เจริญธรรมนั้นอยู่ ย่อมเรียกว่าคลี่คลายรกชัฏคือตัณหาได้โดยสมุจเฉทปหานในขณะแห่งอริยมรรค, ไม่ใช่ (เจริญ) โลกิยธรรม. ในที่นี้ แม้โลกิยธรรมทั้งหลายก็เป็นอันท่านถือเอาแล้วโดยภาวะที่เนื่องกัน เพราะว่าหากปราศจากโลกิยสมถวิปัสสนาแล้ว โลกุตตรธรรมนั้นก็มีไม่ได้. จริงอยู่ สำหรับสมถยานิกบุคคล หากปราศจากสมาธิอันมีอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิเป็นประเภท, สำหรับบุคคลนอกนี้ (คือวิปัสสนายานิก) หากปราศจากขณิกสมาธิ, และสำหรับบุคคลทั้งสอง หากปราศจากวิโมกขมุข ๓, การบรรลุโลกุตตรธรรมย่อมไม่มีได้เลยไม่ว่าในกาลไหนๆ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เจริญทั้งสมาธิและวิปัสสนา". ในธรรมสองอย่างนั้น เมื่อท่านประสงค์เอาโลกิยสมถวิปัสสนา, ในกาลนั้น บทว่า "ภวยํ" นี้ เป็นการกล่าวถึงความเป็นเหตุแห่งกิริยาคือการเจริญ ความว่า เพราะเหตุคือการเจริญ. จริงอยู่ กิริยาคือการคลี่คลายรกชัฏ ย่อมมีการเจริญธรรมนั้นเป็นเหตุ. แต่เมื่อท่านประสงค์เอาโลกุตตรธรรม, ในกาลนั้น (บทว่า ภวยํ) เป็นเพียงการแสดงถึงการเจริญที่เป็นปัจจุบัน. จริงอยู่ การคลี่คลายรกชัฏคือตัณหา ย่อมมีในกาลเดียวกับการเจริญธรรมทั้งสองนั้นนั่นเอง.

‘‘Ātāpī nipako’’ti idaṃ yathāvuttabhāvanāya upakārakadhammakittanaṃ. Kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantassa hi vīriyaṃ sati sampajaññanti ime tayo dhammā bahūpakārā. Vīriyūpatthaddhañhi kammaṭṭhānaṃ satisampajaññānupālitaṃ na paripatati, upari ca visesaṃ āvahati. Patiṭṭhāsiddhiyā cettha saddhāsiddhi, saddhūpanissayattā sīlassa, vīriyādisiddhiyā ca. Na hi saddheyyavatthuṃ asaddahantassa yathāvuttavīriyādayo sambhavanti, tathā samādhipi. Yathā hi hetubhāvato vīriyādīhi saddhāsiddhi, evaṃ phalabhāvato tehi samādhisiddhi. Vīriyādīsu hi sampajjamānesu samādhi sampannova hoti asamāhitassa tadabhāvato. Kathaṃ panettha satisiddhi? Nipakaggahaṇato. Tikkhavisadabhāvappattā hi sati ‘‘nepakka’’nti vuccati. Yathāha ‘‘paramena satinepakkena samannāgato’’ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘nepakkaṃ paññā’’ti ayamattho dassito. Taggahaṇeneva satipi gahitāva hoti. Na hi sativirahitā paññā atthīti. Apare pana ‘‘sapañño’’ti imināva pārihārikapaññāpi gayhatīti ‘‘nipako’’ti padassa ‘‘sato’’ti atthaṃ vadanti. Yadipi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpanaṃ, taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva. Ātappasaddo viya pana ātāpasaddo vīriyeyeva [Pg.16] niruḷhoti āha ‘‘ātāpīti vīriyavā’’ti. Atha vā paṭipakkhappahāne sampayuttadhammānaṃ abbhussahanavasena pavattamānassa vīriyassa sātisayaṃ tadātāpananti vīriyameva tathā vuccati, na aññe dhammā. Ātāpīti cāyamīkāro pasaṃsāya, atisayassa vā dīpako. Vīriyavāti vā-saddopi tadattho eva daṭṭhabbo. Tena sammappadhānasamaṅgitā vuttā hoti. Tenāha ‘‘kilesānaṃ ātāpanaparitāpanaṭṭhenā’’ti. Ātāpanaggahaṇena cettha ārambha dhātumāha ādito vīriyārambhoti katvā, paritāpanaggahaṇena nikkamaparakkamadhātuyo sabbaso paṭipakkhato nikkhantataṃ, uparūpari visesappattiñca upādāya. Nipayati visoseti paṭipakkhaṃ, tato vā attānaṃ nipāti rakkhatīti nipako, sampajāno. Kammaṭṭhānassa pariharaṇe niyuttāti pārihārikā.

สองบทนี้ว่า "อาตาปี นิปโก" เป็นการประกาศธรรมที่เป็นอุปการะแก่ภาวนาที่กล่าวแล้ว. จริงอยู่ สำหรับบุคคลผู้ประกอบกรรมฐาน ธรรม ๓ ประการนี้ คือ วิริยะ สติ สัมปชัญญะ เป็นธรรมมีอุปการะมาก. จริงอยู่ กรรมฐานอันวิริยะค้ำจุนไว้ อันสติสัมปชัญญะตามรักษา ย่อมไม่เสื่อมถอย และย่อมนำมาซึ่งคุณวิเศษยิ่งขึ้นไป. ในที่นี้ ความสำเร็จแห่งศรัทธาย่อมมีได้ด้วยความสำเร็จแห่งที่ตั้ง (คือศีล) เพราะศีลมีศรัทธาเป็นอุปนิสัย และ (ความสำเร็จแห่งศรัทธา) ย่อมมีได้ด้วยความสำเร็จแห่งวิริยะเป็นต้น. จริงอยู่ วิริยะเป็นต้นที่กล่าวแล้ว ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้ไม่เชื่อในวัตถุที่ควรเชื่อ, แม้สมาธิก็เช่นกัน. ความสำเร็จแห่งศรัทธาย่อมมีได้ด้วยวิริยะเป็นต้นโดยความเป็นเหตุฉันใด, ความสำเร็จแห่งสมาธิย่อมมีได้ด้วยธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นผลฉันนั้น. จริงอยู่ เมื่อวิริยะเป็นต้นถึงพร้อม สมาธิก็ย่อมถึงพร้อมด้วย เพราะผู้ที่ไม่มีสมาธิย่อมไม่มีวิริยะเป็นต้นนั้น. ความสำเร็จแห่งสติในที่นี้มีได้อย่างไร? (มีได้) เพราะการถือเอาศัพท์ว่า นิปก. จริงอยู่ สติที่ถึงความแหลมคมและผ่องใส ย่อมเรียกว่า "เนปักกะ". ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ประกอบด้วยสติเนปักกะอันยอดเยี่ยม". แต่ในอรรถกถา ท่านแสดงอรรถนี้ว่า "เนปักกะ คือ ปัญญา". แม้สติก็เป็นอันท่านถือเอาแล้วด้วยการถือเอาศัพท์นั้นนั่นเอง. เพราะว่า ปัญญาที่ปราศจากสติย่อมไม่มี. แต่อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า แม้ปาริหาริกปัญญาก็ย่อมถือเอาได้ด้วยบทว่า "สปญฺโญ" นี้เอง ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวอรรถของบทว่า "นิปโก" ว่า "ผู้มีสติ". แม้ว่าการละกิเลสจะเป็นอาตาปนะ, การละกิเลสนั้นก็มีอยู่แม้แก่สัมมาทิฏฐิเป็นต้น. แต่ว่า อาตาปศัพท์ เหมือนกับ อาตัปปศัพท์ เป็นที่รู้กันในอรรถว่าวิริยะเท่านั้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อาตาปี คือ ผู้มีความเพียร". อีกอย่างหนึ่ง การแผดเผา (กิเลส) นั้นของวิริยะที่ดำเนินไปโดยการกระตุ้นสัมปยุตตธรรมทั้งหลายในการละธรรมที่เป็นข้าศึก ย่อมมีอย่างยิ่ง ฉะนั้น วิริยะเท่านั้นจึงถูกเรียกว่าอย่างนั้น (คืออาตาปะ), ธรรมอื่นๆ ไม่ถูกเรียก. และในบทว่า "อาตาปี" นี้ อีการ เป็นเครื่องแสดงความหมายว่าชื่นชม หรือความหมายว่ายิ่งยวด. แม้ วา-ศัพท์ ในบทว่า "วิริยวา" ก็พึงเห็นว่ามีความหมายนั้นนั่นเอง. ด้วยบทนั้น ความเป็นผู้ประกอบด้วยสัมมัปปธานจึงเป็นอันท่านกล่าวแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โดยอรรถว่าแผดเผาและทำให้เร่าร้อนซึ่งกิเลสทั้งหลาย". ในที่นี้ ท่านกล่าวถึง อารัมภธาตุ ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า อาตาปนะ โดยทำความเข้าใจว่า เป็นการปรารภความเพียรในเบื้องต้น, ท่านกล่าวถึง นิกกมธาตุ และ ปรักกมธาตุ ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า ปริตาปนะ โดยอาศัยความก้าวออกจากธรรมที่เป็นข้าศึกโดยสิ้นเชิง และการบรรลุคุณวิเศษยิ่งๆ ขึ้นไป. ย่อมทำให้ธรรมที่เป็นข้าศึกเหือดแห้งไป หรือย่อมรักษาตนจากธรรมที่เป็นข้าศึกนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า นิปก ได้แก่ ผู้มีสัมปชัญญะ. (ปัญญา) ที่ประกอบในการบริหารกรรมฐาน ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปาริหาริกา.

Abhikkamādīni sabbakiccāni sātthakasampajaññādivasena paricchijja netīti sabbakiccapariṇāyikā. Kammaṭṭhānassa vā uggaho paripucchā bhāvanārambho manasikāravidhi, tattha ca sakkaccakāritā sātaccakāritā sappāyakāritā nimittakusalatā pahitattatā antarāasaṅkoco indriyasamattapaṭipādanā vīriyasamatāpādanaṃ vīriyasamatāyojananti evamādīnaṃ sabbesaṃ kiccānaṃ pariṇāyikā sabbakiccapariṇāyikā. Bhayaṃ ikkhatīti bhikkhūti sādhāraṇato bhikkhulakkhaṇakathanena paṭipattiyāva bhikkhubhāvo, na bhikkhakabhinnapaṭadharādibhāvenāti dasseti. Evaṃ hi katakiccānaṃ sāmaṇerādīnaṃ, paṭipannānañca apabbajitānampi saṅgaho kato hoti. Idha pana paṭipajjanakavasena attho veditabbo. Bhindati pāpake akusale dhammeti vā bhikkhu. So imaṃ vijaṭayeti yo naro sappañño sīle patiṭṭhāya ātāpī nipako cittaṃ paññañca bhāvayanti vutto, so bhikkhu imaṃ taṇhājaṭaṃ vijaṭayeti sambandho. Idāni tampi vijaṭanaṃ veḷugumbavijaṭanena upametvā dassetuṃ gāthāya yathāvutte sīlādidhamme ‘‘iminā ca sīlenā’’tiādinā paccāmasati. Tattha yasmā yogāvacarasantānagatā nānākkhaṇikā missakā sīlādidhammā gāthāya gahitā, tasmā te ekaccaṃ gaṇhanto ‘‘chahi dhammehi samannāgato’’ti āha. Na hi te cha dhammā ekasmiṃ santāne ekasmiṃ khaṇe [Pg.17] labbhanti. Yasmā ca puggalādhiṭṭhānena gāthā bhāsitā, tasmā puggalādhiṭṭhānameva upamaṃ dassento ‘‘seyyathāpi nāma puriso’’tiādimāha. Tattha sunisitanti suṭṭhu nisitaṃ, ativiya tikhiṇanti attho. Satthassa nisānasilāyaṃ nisitatarabhāvakaraṇaṃ, bāhubalena cassa ukkhipananti ubhayampetaṃ atthāpannaṃ katvā upamā vuttāti tadubhayaṃ upameyye dassento ‘‘samādhisilāyaṃ sunisitaṃ…pe… paññāhatthena ukkhipitvā’’ti āha. Samādhiguṇena hi paññāya tikkhabhāvo. Tenāha bhagavā ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 4.99; 5.1071; netti. 40; mi. pa. 2.1.14). Vīriyañcassā upatthambhakaṃ paggaṇhanato. Vijaṭeyyāti vijaṭetuṃ sakkuṇeyya. Vuṭṭhānagāminivipassanāya hi vattamānāya yogāvacaro taṇhājaṭaṃ vijaṭetuṃ samattho nāma. Vijaṭanaṃ cettha samucchedavasena pahānanti āha ‘‘sañchindeyya sampadāleyyā’’ti. Dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo, aggo ca so dakkhiṇeyyo cāti aggadakkhiṇeyyo, aggā vā dakkhiṇā aggadakkhiṇā, taṃ arahatīti aggadakkhiṇeyyo.

ปัญญาที่นำไปโดยกำหนดกิจทั้งปวงมีการก้าวไปเป็นต้น ด้วยสามารถแห่งสาตถกสัมปชัญญะเป็นต้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า สัพพกิจจปริณายิกา (ปัญญาเป็นเครื่องนำทางในกิจทั้งปวง) อีกอย่างหนึ่ง ปัญญาที่เป็นเครื่องนำทางในกิจทั้งปวงเหล่านี้ คือ การเรียน การสอบถาม การเริ่มเจริญภาวนา วิธีการมนสิการ ซึ่งกรรมฐาน และในกรรมฐานนั้นมีความเป็นผู้กระทำโดยเคารพ ความเป็นผู้กระทำโดยต่อเนื่อง ความเป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะ ความฉลาดในนิมิต ความมีตนส่งไปแล้ว ความไม่ท้อถอยในระหว่าง การยังความเสมอกันแห่งอินทรีย์ให้ถึงพร้อม การยังความเสมอแห่งวิริยะให้ถึง การประกอบความเสมอแห่งวิริยะ ชื่อว่า สัพพกิจจปริณายิกา ท่านแสดงว่า ผู้เห็นภัย ชื่อว่า ภิกขุ ดังนี้ ด้วยการกล่าวลักษณะของภิกษุโดยทั่วไปว่า ความเป็นภิกษุมีได้ด้วยปฏิปทาเท่านั้น ไม่ใช่มีได้ด้วยความเป็นผู้ขอ ความเป็นผู้ทรงผ้าขาด เป็นต้น จริงอยู่ เมื่อเป็นเช่นนี้ การสงเคราะห์สามเณรเป็นต้นผู้มีกิจทำเสร็จแล้ว และบุคคลผู้ปฏิบัติแม้ที่มิได้บวช ก็เป็นอันทำแล้ว แต่ในที่นี้ พึงทราบเนื้อความโดยนัยแห่งบุคคลผู้กำลังปฏิบัติ อีกอย่างหนึ่ง ผู้ทำลายธรรมอันเป็นบาปอกุศล ชื่อว่า ภิกษุ ความเกี่ยวข้องในคำว่า “ภิกขุนั้นพึงสางรกชัฏนี้” มีดังนี้ว่า นรชนใดผู้มีปัญญา ตั้งมั่นในศีล มีความเพียร มีปัญญาแก่กล้า เจริญจิตและปัญญา ดังที่กล่าวแล้ว ภิกขุนั้นพึงสางรกชัฏคือตัณหานี้ บัดนี้ เพื่อจะแสดงการสางนั้นโดยเปรียบเทียบกับการสางกอไผ่ จึงทรงทบทวนธรรมมีศีลเป็นต้นที่ตรัสไว้แล้วในคาถา ด้วยคำเป็นต้นว่า “ด้วยศีลนี้ด้วย” ในคำเหล่านั้น เพราะเหตุที่ธรรมมีศีลเป็นต้น อันมีในสันดานของพระโยคาวจร เกิดในขณะต่างๆ กัน ปะปนกัน ถูกถือเอาแล้วในคาถา เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงรวบถือเอาธรรมเหล่านั้น จึงตรัสว่า “ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ” จริงอยู่ ธรรม ๖ ประการเหล่านั้น ย่อมไม่ได้ในสันดานเดียว ในขณะเดียว และเพราะเหตุที่คาถาตรัสไว้โดยอ้างอิงบุคคล เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงอุปมาโดยอ้างอิงบุคคลนั่นเทียว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “เปรียบเหมือนบุรุษ” ในคำเหล่านั้น บทว่า สุนิสิตํ คือ ลับดีแล้ว อธิบายว่า คมยิ่งนัก การทำความเป็นของที่ลับดีแล้วบนหินลับศัสตรา และการเงื้อศัสตรานั้นขึ้นด้วยกำลังแขน ทั้งสองอย่างนี้ ท่านทำให้สำเร็จประโยชน์แล้วจึงกล่าวอุปมา เพราะเหตุนั้น เมื่อจะแสดงทั้งสองอย่างนั้นในอุปไมย จึงตรัสว่า “ลับดีแล้วบนหินคือสมาธิ...ฯลฯ...เงื้อขึ้นด้วยมือคือปัญญา” จริงอยู่ ความคมกล้าแห่งปัญญาย่อมมีได้ด้วยคุณแห่งสมาธิ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ผู้มีจิตตั้งมั่น ย่อมรู้ตามความเป็นจริง” และวิริยะเป็นเครื่องอุปถัมภ์ปัญญานั้น เพราะเป็นสภาพประคองไว้ บทว่า วิชฏเยยฺย คือ พึงอาจเพื่อจะสาง จริงอยู่ เมื่อวุฏฐานคามินีวิปัสสนาเป็นไปอยู่ พระโยคาวจรชื่อว่าสามารถเพื่อจะสางรกชัฏคือตัณหาได้ และการสางในที่นี้ คือการละโดยอำนาจแห่งสมุจเฉทปหาน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พึงตัด พึงทำลาย” ผู้ควรแก่ทักษิณา ชื่อว่า ทักขิไณย ท่านผู้นั้นเป็นผู้เลิศด้วย เป็นทักขิไณยบุคคลด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัคคทักขิไณย อีกอย่างหนึ่ง ทักษิณาอันเลิศ ชื่อว่า อัคคทักษิณา ผู้ควรแก่ทักษิณาอันเลิศนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัคคทักขิไณย

5. Tatrāti tassaṃ gāthāyaṃ. Ayanti ‘‘naro’’ti ca ‘‘bhikkhū’’ti ca vutto yogāvacaro. Puna tatrāti tassaṃ paññāyaṃ. Assāti bhikkhuno. Kattari cetaṃ sāmivacanaṃ, anenāti attho. Karaṇīyaṃ natthi visesādhānassa tihetukapaṭisandhipaññāya abhāvato. Tenāha ‘‘purimakammānubhāveneva hissa sā siddhā’’ti. Tenāti yoginā. Bhāvanāyaṃ satatapavattitavīriyatāya sātaccakārinā. Paññāvasenāti yathāvuttanepakkasaṅkhātapaññāvasena. Yaṃ kiñci kattabbaṃ, tassa sabbassa sampajānavaseneva karaṇasīlo, tattha vā sampajānakāro etassa atthi, sampajānassa vā asammohassa kārako uppādakoti sampajānakārī, tena sampajānakārinā. Atrāti assaṃ gāthāyaṃ. Sīlādisampādane vīriyassa tesaṃ aṅgabhāvato taṃ visuṃ aggahetvā ‘‘sīlasamādhipaññāmukhenā’’ti vuttaṃ.

๕. บทว่า ตตฺร ได้แก่ ในคาถานั้น บทว่า อยํ ได้แก่ พระโยคาวจรที่ถูกเรียกว่า “นรชน” ด้วย และ “ภิกษุ” ด้วย อีกครั้งหนึ่ง บทว่า ตตฺร ได้แก่ ในปัญญานั้น บทว่า อสฺส ได้แก่ ของภิกษุ และบทนี้เป็นสามีวิภัตติในอรรถกัตตา อธิบายว่า “โดยภิกษุนี้” กิจที่ควรทำไม่มี เพราะไม่มีการเพิ่มความพิเศษในติเหตุกปฏิสนธิปัญญา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “จริงอยู่ ปัญญานั้นของท่านสำเร็จแล้วด้วยอานุภาพแห่งกรรมในปางก่อนนั่นเทียว” บทว่า เตน ได้แก่ โดยพระโยคี ผู้กระทำความเพียรให้เป็นไปเนืองๆ ในภาวนา ชื่อว่า สาตัจจการี บทว่า ปญฺญาวเสนาติ ได้แก่ ด้วยอำนาจแห่งปัญญาที่เรียกว่าเนปักกะดังที่กล่าวแล้ว กิจใดๆ ที่พึงกระทำ ท่านมีปกติกระทำกิจทั้งปวงนั้นด้วยอำนาจแห่งสัมปชัญญะนั่นเทียว หรือว่า การกระทำด้วยสัมปชัญญะในกิจนั้นมีอยู่แก่ท่านผู้นี้ หรือว่า ผู้กระทำ ผู้ยังสัมปชานะคืออสัมโมหะให้เกิดขึ้น ชื่อว่า สัมปชานการี (กระทำ) ด้วยความเป็นสัมปชานการีนั้น บทว่า อตฺร ได้แก่ ในคาถานี้ ในการยังศีลเป็นต้นให้ถึงพร้อม เพราะวิริยะเป็นองค์ประกอบของธรรมเหล่านั้น จึงไม่ถือเอาวิริยะนั้นแยกต่างหาก แต่กล่าวว่า “โดยทางศีล สมาธิ และปัญญา”

‘‘Visuddhimaggaṃ dassetī’’ti avibhāgato desanāya piṇḍatthaṃ vatvā puna taṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘ettāvatā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ettāvatāti ettakāya desanāya. Sikkhāti sikkhitabbaṭṭhena sikkhā. Sikkhanaṃ cettha āsevanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sīlādidhammehi saṃvaraṇādivasena āsevanto te sikkhatīti [Pg.18] vuccati. Sāsananti paṭipattisāsanaṃ. Upanissayo balavakāraṇaṃ. Vajjanaṃ anupagamanaṃ. Sevanā bhāvanā. Paṭipakkhoti pahāyakapaṭipakkho. Yadipi gāthāyaṃ ‘‘sīle’’ti sāmaññato vuttaṃ, na ‘‘adhisīle’’ti. Taṃ pana taṇhājaṭāvijaṭanassa patiṭṭhābhūtaṃ adhippetanti āha ‘‘sīlena adhisīlasikkhā pakāsitā’’ti. Bhavagāmi hi sīlaṃ sīlameva, vibhavagāmi sīlaṃ adhisīlasikkhā. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhatīti. Esa nayo sesasikkhāsupi.

ครั้นกล่าวเนื้อความโดยสรุปของเทศนาโดยไม่จำแนกว่า “ทรงแสดงวิสุทธิมรรค” แล้ว เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้นโดยจำแนกอีกครั้ง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “เอตฺตาวตา” ในคำเหล่านั้น บทว่า เอตฺตาวตา ได้แก่ ด้วยเทศนาเพียงเท่านี้ บทว่า สิกฺขา ชื่อว่า สิกขา เพราะอรรถว่าเป็นสิ่งที่พึงศึกษา และในที่นี้ พึงเห็นการศึกษาว่าเป็นการเสพ ผู้เสพธรรมมีศีลเป็นต้นโดยนัยแห่งการสังวรเป็นต้น ท่านเรียกว่า ศึกษาธรรมเหล่านั้น บทว่า สาสนํ ได้แก่ ปฏิปัตติศาสนา อุปนิสัย คือ เหตุอันมีกำลัง การเว้น คือ การไม่เข้าไปใกล้ การเสพ คือ ภาวนา บทว่า ปฏิปกฺโข ได้แก่ ปฏิปักษ์ที่พึงละ แม้ว่าในคาถาจะกล่าวโดยทั่วไปว่า “ในศีล” มิได้กล่าวว่า “ในอธิศีล” แต่ศีลนั้นเป็นที่ตั้งแห่งการสางรกชัฏคือตัณหา เป็นสิ่งที่ท่านประสงค์ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยศีล อธิสีลสิกขาจึงเป็นอันประกาศแล้ว” จริงอยู่ ศีลที่นำไปสู่ภพเป็นเพียงศีล ศีลที่นำไปสู่ความสิ้นภพเป็นอธิสีลสิกขา จริงอยู่ คำที่แสดงความหมายทั่วไปย่อมตั้งอยู่ในความหมายพิเศษ นัยนี้มีแม้ในสิกขาที่เหลือ

Sīlenāti adhisīlasikkhābhūtena sīlena. Taṃ hi anaññasādhāraṇatāya sāsanassa ādikalyāṇataṃ pakāseti, na yamaniyamādimattaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sīlañca suvisuddhaṃ, sabbapāpassa akaraṇa’’nti ca. Kusalānanti maggakusalānaṃ. Kusalānanti vā anavajjānaṃ. Tena ariyaphaladhammānampi saṅgaho siddho hoti. Sabbapāpassa akaraṇanti sabbassāpi sāvajjassa akiriyā anajjhāpajjanaṃ. Etena cārittavārittabhedassa sabbassa sīlassa gahaṇaṃ kataṃ hoti. Kattabbākaraṇampi hi sāvajjamevāti. Ādivacanatoti gāthāyaṃ vuttasamādhipaññānaṃ ādimhi vacanato. Ādibhāvo cassa tammūlakattā uttarimanussadhammānaṃ. Ādīnaṃ vā vacanaṃ ādivacanaṃ. Ādisaddena cettha ‘‘sīlaṃ samādhi paññā ca, vimutti ca anuttarā’’ti (dī. ni. 2.186) evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sīlassa visuddhattā vippaṭisārādihetūnaṃ dūrīkaraṇato avippaṭisārādiguṇāvahaṃ. ‘‘Avippaṭisārādiguṇāvahattā’’ti etena na kevalaṃ sīlassa kalyāṇatāva vibhāvitā, atha kho ādibhāvopīti daṭṭhabbaṃ. Tathā hissa sutte (pari. 366) avippaṭisārādīnaṃ vimuttiñāṇapariyosānānaṃ paramparapaccayatā vuttā. Samādhināti adhicittasikkhābhūtena samādhinā. Sakalaṃ sāsanaṃ saṅgahetvā pavattāya gāthāya ādipadena ādimhi paṭipajjitabbassa sīlassa, tatiyapadena pariyosāne paṭipajjitabbāya paññāya gahitattā majjhe paṭipajjitabbo samādhi pārisesato dutiyapadena gayhatīti ‘‘kusalassa upasampadātiādivacanato hi samādhi sāsanassa majjhe’’ti vuttaṃ, na kusalasaddassa samādhipariyāyattā. Pubbūpanissayavato hi samāhitatādiaṭṭhaṅgasamannāgamena abhinīhārakkhamatā samādhissa iddhividhādiguṇāvahattaṃ, aggamaggapaññāya adhigatāya yadatthaṃ pabbajati, taṃ pariyositanti paññā sāsanassa [Pg.19] pariyosānaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘sikkhānisaṃsamidaṃ, bhikkhave, brahmacariyaṃ vussati saddhādhipateyyaṃ paññuttaraṃ vimuttisāra’’nti (a. ni. 4.245). Sakaṃ cittaṃ sacittaṃ, sacittassa sabbaso kilesānaṃ samucchindanena visodhanaṃ sacittapariyodāpanaṃ. Evaṃ pana paññākicce matthakappatte uttari karaṇīyābhāvato sāsanassa paññuttaratā veditabbā. Tādibhāvāvahanatoti yādiso iṭṭhesu, lābhādīsu ca anunayābhāvato, tādiso aniṭṭhesu, alābhādīsu ca paṭighābhāvato. Tato eva vā yādiso anāpāthagatesu iṭṭhāniṭṭhesu, tādiso āpāthagatesupīti tādī. Tassa bhāvo tādibhāvo, tassa āvahanato. Vātenāti vātahetu. Na samīratīti na calati. Na samiñjantīti na phandanti, kuto calananti adhippāyo.

บทว่า สีเลน ความว่า ด้วยศีลอันเป็นอธิสีลสิกขา. จริงอยู่ ศีลนั้นเพราะความเป็นธรรมที่ไม่ทั่วไปแก่ศาสนาอื่น ย่อมประกาศความเป็นธรรมอันงามในเบื้องต้นแห่งพระศาสนา ไม่ใช่ประกาศเพียงยมะและนิยมะเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ศีลอันบริสุทธิ์ยิ่ง” และ “การไม่ทำบาปทั้งปวง”. บทว่า กุสลานํ ได้แก่ แห่งมรรคกุศลทั้งหลาย. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า กุสลานํ ได้แก่ ธรรมไม่มีโทษ. ด้วยศัพท์นั้น การสงเคราะห์แม้ซึ่งอริยผลธรรมทั้งหลายย่อมสำเร็จ. บทว่า สพฺพปาปสฺส อกรณํ คือ การไม่ทำ การไม่ล่วงละเมิดกรรมอันมีโทษทุกอย่าง. ด้วยบทนี้ การถือเอาศีลทั้งหมดที่มีความแตกต่างกันคือจาริตตศีลและวาริตตศีล เป็นอันทำแล้ว. จริงอยู่ แม้การไม่ทำสิ่งที่ควรทำ ก็เป็นสิ่งที่มีโทษนั่นเอง. บทว่า อาทิวจนโต เพราะเป็นธรรมที่พึงปฏิบัติในเบื้องต้นของสมาธิและปัญญาที่กล่าวไว้ในคาถา. และความเป็นเบื้องต้นของศีลนั้นมีอยู่ เพราะอุตตริมนุสสธรรมทั้งหลายมีศีลนั้นเป็นรากฐาน. อีกอย่างหนึ่ง คำพูดถึงธรรมเบื้องต้น ชื่อว่า อาทิวจนะ. และในที่นี้ พึงเห็นการสงเคราะห์คาถาเป็นต้นว่า “ศีล สมาธิ ปัญญา และวิมุตติอันยอดเยี่ยม” ด้วยอาทิศัพท์. เพราะศีลบริสุทธิ์ โดยการขจัดเหตุแห่งความเดือดร้อนใจเป็นต้น จึงนำมาซึ่งคุณคือความไม่เดือดร้อนใจเป็นต้น. ด้วยบทว่า “อวิปฺปฏิสาราทิคุณาวหตฺตา” นี้ ท่านไม่ได้แสดงเพียงความเป็นกัลยาณธรรมของศีลเท่านั้น แต่พึงทราบว่า แม้ความเป็นเบื้องต้นก็ทรงแสดงไว้ด้วย. จริงอย่างนั้น ในพระสูตร พระองค์ตรัสถึงความเป็นปัจจัยโดยลำดับของศีลนั้นแก่ธรรมมีอวิปฏิสารเป็นต้น มีวิมุตติญาณเป็นที่สุด. บทว่า สมาธินา ได้แก่ ด้วยสมาธิอันเป็นอธิจิตตสิกขา. เพราะในคาถาที่กล่าวไว้โดยรวบยอดพระศาสนาทั้งสิ้น ศีลอันพึงปฏิบัติในเบื้องต้น ถูกถือเอาด้วยบทแรก ปัญญาอันพึงปฏิบัติในที่สุด ถูกถือเอาด้วยบทที่สาม ฉะนั้น สมาธิอันพึงปฏิบัติในท่ามกลาง จึงถูกถือเอาด้วยบทที่สองโดยวิธีส่วนเหลือ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะอาทิวจนะว่า กุสลสฺส อุปสมฺปทา สมาธิจึงเป็นท่ามกลางของพระศาสนา” ไม่ใช่เพราะศัพท์ว่า กุศล เป็นไวพจน์ของสมาธิ. จริงอยู่ สำหรับผู้มีอุปนิสัยในปางก่อน ความสามารถในการน้อมใจไปด้วยการประกอบพร้อมด้วยองค์ ๘ มีความตั้งมั่นเป็นต้น ย่อมนำมาซึ่งคุณมีอิทธิวิธีเป็นต้นแก่สมาธิ. เมื่อบรรลุอัคคมรรคปัญญาแล้ว ประโยชน์ที่ท่านออกบวชก็เป็นอันเสร็จสิ้น ฉะนั้น ปัญญาจึงเป็นที่สุดของพระศาสนา. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย พรหมจรรย์นี้มีสิกขาเป็นอานิสงส์ มีศรัทธาเป็นใหญ่ มีปัญญาเป็นยอด มีวิมุตติเป็นสาระ”. จิตของตน ชื่อว่า สจิตตะ, การชำระจิตของตนให้บริสุทธิ์ด้วยการตัดกิเลสโดยสิ้นเชิง ชื่อว่า สจิตตปริโยทปนํ. อนึ่ง เมื่อกิจแห่งปัญญาถึงที่สุดแล้วอย่างนี้ เพราะไม่มีกิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไปอีก พึงทราบความเป็นธรรมอันยอดเยี่ยมของปัญญาในพระศาสนา. บทว่า ตาทิภาวาวหนโต ความว่า เพราะนำมาซึ่งความเป็นตาทีบุคคล คือ เป็นผู้เช่นใดในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและในลาภเป็นต้น เพราะไม่มีความรักใคร่, ก็เป็นผู้เช่นนั้นในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาและในความเสื่อมลาภเป็นต้น เพราะไม่มีความกระทบกระทั่ง. อีกอย่างหนึ่ง หรือเพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ท่านเป็นเช่นใดในอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ที่ยังไม่มาถึงคลองจักษุ, ก็เป็นเช่นนั้นแม้ในอารมณ์ที่มาถึงคลองจักษุแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ตาที. ความเป็นของบุคคลนั้น ชื่อว่า ตาทิภาวะ, เพราะนำมาซึ่งความเป็นตาทีนั้น. บทว่า วาเตน คือ เพราะลมเป็นเหตุ. บทว่า น สมีรติ คือ ไม่หวั่นไหว. บทว่า น สมิญฺจนฺติ คือ ไม่สั่นสะเทือน ความหมายคือ จะหวั่นไหวได้อย่างไร.

Tathāti yathā sīlādayo adhisīlasikkhādīnaṃ pakāsakā, tathā tevijjatādīnaṃ upanissayassāti tesaṃ pakāsanākārūpasaṃhārattho tathā-saddo. Yasmā sīlaṃ visujjhamānaṃ satisampajaññabalena, kammassakatañāṇabalena ca saṃkilesamalato visujjhati pāripūriñca gacchati, tasmā sīlasampadā sijjhamānā upanissayasampattibhāvena satibalaṃ, ñāṇabalañca paccupaṭṭhapetīti tassā vijjattayūpanissayatā veditabbā sabhāgahetusampādanato. Satinepakkena hi pubbenivāsavijjāsiddhi, sampajaññena sabbakiccesu sudiṭṭhakāritāparicayena cutūpapātañāṇānubandhāya dutiyavijjāsiddhi, vītikkamābhāvena saṃkilesappahānasabbhāvato vivaṭṭūpanissayatāvasena ajjhāsayasuddhiyā tatiyavijjāsiddhi. Puretaraṃ siddhānaṃ samādhipaññānaṃ pāripūriṃ vinā sīlassa āsavakkhayañāṇūpanissayatā sukkhavipassakakhīṇāsavehi dīpetabbā. Samādhipaññā viya abhiññāpaṭisambhidānaṃ sīlaṃ na sabhāgahetūti katvā vuttaṃ ‘‘na tato para’’nti. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 4.99; netti. 40; mi. pa. 2.1.14) vacanato samādhisampadā chaḷabhiññatāya upanissayo. Paññā viya paṭisambhidānaṃ samādhi na sabhāgahetūti vuttaṃ ‘‘na tato para’’nti. ‘‘Yogā ve jāyate bhūrī’’ti (dha. pa. 282) vacanato pubbayogena, garuvāsadesabhāsākaosallauggahaparipucchādīhi ca paribhāvitā paññāsampatti paṭisambhidāpabhedassa upanissayo [Pg.20] paccekabodhisammāsambodhiyopi paññāsampattisannissayāti paññāya anadhigantabbassa visesassa abhāvato, tassā ca paṭisambhidāpabhedassa ekantikakāraṇato heṭṭhā viya ‘‘na tato para’’nti avatvā ‘‘na aññena kāraṇenā’’ti vuttaṃ.

บทว่า ตถา ความว่า ศีลเป็นต้นเป็นเครื่องประกาศอธิสีลสิกขาเป็นต้นฉันใด ก็เป็นเครื่องประกาศอุปนิสัยแห่งเตวิชชตาเป็นต้นฉันนั้น, ดังนั้น ตถาศัพท์จึงมีความหมายเพื่อรวบยอดอาการที่ประกาศธรรมเหล่านั้น. เพราะว่า ศีลเมื่อบริสุทธิ์อยู่ ย่อมบริสุทธิ์จากมลทินคือกิเลสด้วยกำลังแห่งสติสัมปชัญญะ และด้วยกำลังแห่งกัมมัสสกตาญาณ และย่อมถึงความบริบูรณ์, ฉะนั้น ศีลสัมปทาเมื่อสำเร็จอยู่ ย่อมให้สติพละและญาณพละปรากฏขึ้นโดยความเป็นอุปนิสสยสัมปัตติ, เพราะเหตุนั้น พึงทราบความเป็นอุปนิสัยแห่งวิชชา ๓ ของศีลสัมปทานั้น เพราะเป็นการทำให้เหตุที่สมกันสำเร็จ. จริงอยู่ ด้วยความแก่กล้าแห่งสติ ย่อมสำเร็จปุพเพนิวาสวิชชา, ด้วยสัมปชัญญะ โดยการสั่งสมความเป็นผู้ทำกิจด้วยความเห็นอันดีในกิจทั้งปวง อันเนื่องกับจุตูปปาตญาณ ย่อมสำเร็จทุติยวิชชา, โดยไม่มีการล่วงละเมิด เพราะมีการละกิเลสได้ โดยเป็นอุปนิสัยแก่วิวัฏฏะ ด้วยความบริสุทธิ์แห่งอัธยาศัย ย่อมสำเร็จตติยวิชชา. ความเป็นอุปนิสัยแห่งอาสวักขยญาณของศีล โดยปราศจากความบริบูรณ์แห่งสมาธิและปัญญาที่สำเร็จมาก่อน พึงแสดงให้เห็นได้โดยพระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก. ศีลไม่เป็นสภาคเหตุ (เหตุที่สมกัน) แห่งอภิญญาและปฏิสัมภิทาเหมือนสมาธิและปัญญา ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “ไม่มีเกินกว่านั้น”. เพราะพระดำรัสว่า “ผู้มีจิตตั้งมั่น ย่อมรู้ตามความเป็นจริง” ฉะนั้น สมาธิสัมปทาจึงเป็นอุปนิสัยแห่งฉฬภิญญา. สมาธิไม่เป็นสภาคเหตุแห่งปฏิสัมภิทาเหมือนปัญญา ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ไม่มีเกินกว่านั้น”. เพราะพระดำรัสว่า “ปัญญาย่อมเกิดจากการประกอบความเพียรแล” ฉะนั้น ปัญญาสัมปทาที่อบรมมาดีแล้วด้วยปุพพโยคะ และด้วยการอยู่กับครู ความฉลาดในภาษาถิ่น การเรียน การสอบถามเป็นต้น จึงเป็นอุปนิสัยแห่งปฏิสัมภิทาประเภทต่างๆ, แม้ปัจเจกโพธิญาณและสัมมาสัมโพธิญาณก็อาศัยปัญญาสัมปัตติ, เพราะเหตุนั้น เพราะไม่มีคุณวิเศษที่ปัญญาจะบรรลุไม่ได้ และเพราะปัญญานั้นเป็นเหตุโดยส่วนเดียวแห่งปฏิสัมภิทาประเภทต่างๆ ท่านจึงไม่กล่าวว่า “ไม่มีเกินกว่านั้น” เหมือนในวาระเบื้องต่ำ แต่กล่าวว่า “ไม่ใช่ด้วยเหตุอื่น”.

Ettha ca ‘‘sīlasampattiñhi nissāyā’’ti vuttattā yassa samādhivijambhanabhūtā anavasesā cha abhiññā na ijjhanti, tassa ukkaṭṭhaparicchedavasena na samādhisampadā atthīti. Satipi vijjānaṃ abhiññekadesabhāve sīlasampattisamudāgatā eva tisso vijjā gahitā. Yathā hi paññāsampattisamudāgatā catasso paṭisambhidā upanissayasampannassa maggeneva ijjhanti, maggakkhaṇe eva tāsaṃ paṭilabhitabbato, evaṃ sīlasampattisamudāgatā tisso vijjā samādhisampattisamudāgatā ca cha abhiññā upanissayasampannassa maggeneva ijjhantīti maggādhigameneva tāsaṃ adhigamo veditabbo. Paccekabuddhānaṃ, sammāsambuddhānañca paccekabodhisammāsambodhisamadhigamasadisā hi imesaṃ ariyānaṃ ime visesādhigamāti. Vinayasuttābhidhammesu sammāpaṭipattiyā tevijjatādīnaṃ upanissayatāpi yathāvuttavidhinā veditabbā.

และในข้อนี้ เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า "อาศัยศีลสมบัติ" บุคคลใด อภิญญา 6 ทั้งหมดซึ่งเป็นความแผ่ไพศาลแห่งสมาธิ ไม่สำเร็จแก่บุคคลนั้น สมาธิสมบัติก็ย่อมไม่มีโดยส่วนอย่างยิ่ง แม้วิชชาทั้งหลายจะเป็นส่วนหนึ่งของอภิญญาก็ตาม ท่านก็ถือเอาเฉพาะวิชชา 3 ที่เกิดพร้อมกับศีลสมบัติเท่านั้น เปรียบเหมือนปฏิสัมภิทา 4 ที่เกิดพร้อมกับปัญญาสมบัติ ย่อมสำเร็จแก่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัยด้วยมรรคเท่านั้น เพราะปฏิสัมภิทาเหล่านั้นอันบุคคลพึงได้ในขณะแห่งมรรคทีเดียว ฉันใด วิชชา 3 ที่เกิดพร้อมกับศีลสมบัติ และอภิญญา 6 ที่เกิดพร้อมกับสมาธิสมบัติ ก็ย่อมสำเร็จแก่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัยด้วยมรรคเท่านั้น ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า การบรรลุคุณธรรมเหล่านั้นย่อมมีได้ด้วยการบรรลุมรรคเท่านั้น จริงอยู่ การบรรลุคุณวิเศษเหล่านี้ของพระอริยเจ้าเหล่านี้ เปรียบเหมือนการบรรลุปัจเจกโพธิญาณและสัมมาสัมโพธิญาณของพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย แม้ความเป็นอุปนิสัยแห่งคุณธรรมมีเตวิชชตาเป็นต้นของสัมมาปฏิบัติในพระวินัย พระสูตร และพระอภิธรรม ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้ว

Sampannasīlassa kāmasevanābhāvato sīlena paṭhamantavivajjanaṃ vuttaṃ. Yebhuyyena hi sattā kāmahetu pāṇātipātādivasenāpi asuddhapayogā honti. Jhānasukhalābhino kāyakilamathassa sambhavo eva natthīti samādhinā dutiyantavivajjanaṃ vuttaṃ jhānasamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭakāyattā. Paññāyāti maggapaññāya. Ukkaṭṭhaniddesena hi ekaṃsato ariyamaggova majjhimā paṭipatti nāma. Evaṃ santepi lokiyapaññāvasenapi antadvayavivajjanaṃ vibhāvetabbaṃ.

ท่านกล่าวการละส่วนสุดที่หนึ่งด้วยศีล เพราะบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยศีลไม่มีการเสพกาม จริงอยู่ โดยส่วนมาก สัตว์ทั้งหลายมีกามเป็นเหตุ ย่อมเป็นผู้มีประโยคไม่บริสุทธิ์แม้ด้วยอำนาจแห่งปาณาติบาตเป็นต้น ท่านกล่าวการละส่วนสุดที่สองด้วยสมาธิ เพราะบุคคลผู้ได้ฌานสุขย่อมไม่มีความลำบากทางกายเลย เนื่องจากมีกายอันรูปประณีตที่เกิดจากฌานแผ่ซ่านไปแล้ว คำว่า ด้วยปัญญา หมายถึง ด้วยมรรคปัญญา จริงอยู่ โดยการแสดงอย่างยิ่ง อริยมรรคเท่านั้นชื่อว่ามัชฌิมาปฏิปทาโดยส่วนเดียว แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็พึงแสดงการละส่วนสุดทั้งสองแม้โดยอำนาจแห่งโลกิยปัญญา

Sīlaṃ taṃsamaṅgino kāmasugatīsuyeva nibbattāpanato catūhi apāyehi vimuttiyā kāraṇanti āha ‘‘sīlena apāyasamatikkamanupāyo pakāsito hotī’’ti. Na hi pāṇātipātādipaṭivirati duggatiparikilesaṃ āvahati. Samādhi taṃsamaṅgino mahaggatabhūmiyaṃyeva nibbattāpanena sakalakāmabhavato vimocetīti vuttaṃ ‘‘samādhinā kāmadhātusamatikkamanupāyo pakāsito hotī’’ti. Na hi kāmāvacarakammassa anubalappadāyīnaṃ kāmacchandādīnaṃ vikkhambhakaṃ jhānaṃ kāmadhātuparikilesāvahaṃ hoti. Na cettha upacārajjhānaṃ nidassetabbaṃ, appanāsamādhissa [Pg.21] adhippetattā. Nāpi ‘‘sīleneva atikkamitabbassa apāyabhavassa samādhinā atikkamitabbatā’’ti vacanokāso. Sugatibhavampi atikkamantassa duggatisamatikkamane kā kathāti. Sabbabhavasamatikkamanupāyoti kāmabhavādīnaṃ navannampi bhavānaṃ samatikkamanupāyo sīlasamādhīhi atikkantāpi bhavā anatikkantā eva, kāraṇassa apahīnattā. Paññāya panassa suppahīnattā te samatikkantā eva.

ศีลเป็นเหตุแห่งความหลุดพ้นจากอบาย 4 เพราะยังบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยศีลนั้นให้เกิดในกามสุคติภูมิเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อุบายแห่งการก้าวล่วงอบายย่อมเป็นอันท่านประกาศแล้วด้วยศีล" จริงอยู่ การงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมไม่นำมาซึ่งความเศร้าหมองในทุคติ สมาธิย่อมเปลื้องบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยสมาธินั้นจากกามภพทั้งสิ้น ด้วยการยังให้เกิดในมหัคคตภูมิเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อุบายแห่งการก้าวล่วงกามาวจรธาตุย่อมเป็นอันท่านประกาศแล้วด้วยสมาธิ" จริงอยู่ ฌานที่ข่มกามฉันทะเป็นต้น อันเป็นธรรมให้กำลังแก่กามาวจรกรรม ย่อมไม่เป็นธรรมนำมาซึ่งความเศร้าหมองในกามธาตุ และในข้อนี้ ไม่พึงแสดงอุปจารฌาน เพราะท่านประสงค์เอาอัปปนาสมาธิ และช่องแห่งคำพูดว่า "ความเป็นธรรมที่พึงก้าวล่วงด้วยสมาธิแห่งอบายภพอันพึงก้าวล่วงด้วยศีลเท่านั้น" ก็ไม่มี จะกล่าวไปไยในการก้าวล่วงทุคติของบุคคลผู้ก้าวล่วงแม้สุคติภพ คำว่า อุบายแห่งการก้าวล่วงภพทั้งปวง คือ อุบายแห่งการก้าวล่วงภพทั้ง 9 มีกามภพเป็นต้น ภพทั้งหลายแม้ที่ก้าวล่วงแล้วด้วยศีลและสมาธิ ก็ยังเป็นอันก้าวล่วงไม่ได้นั่นเอง เพราะยังละเหตุไม่ได้ แต่เพราะเหตุนั้นอันบุคคลละได้ดีแล้วด้วยปัญญา ภพเหล่านั้นจึงเป็นอันก้าวล่วงได้แล้วนั่นเอง

Tadaṅgappahānavasenāti dīpālokeneva tamassa puññakiriyavatthugatena tena tena kusalaṅgena tassa tassa akusalaṅgassa pahānavasena. Samādhinā vikkhambhanappahānavasenāti upacārappanābhedena samādhinā pavattinivāraṇena ghaṭappahāreneva jalatale sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānavasena. Paññāyāti ariyamaggapaññāya. Samucchedappahānavasenāti catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano santāne ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā (dha. sa. 277) vuttassa samudayapakkhiyassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattisaṅkhātasamucchindanappahānavasena.

คำว่า โดยอำนาจแห่งตทังคปหาน คือ โดยอำนาจแห่งการละองค์แห่งอกุศลนั้นๆ ด้วยองค์แห่งกุศลนั้นๆ อันตั้งอยู่ในปุญญกิริยาวัตถุ เหมือนการกำจัดความมืดด้วยแสงประทีป คำว่า ด้วยสมาธิ โดยอำนาจแห่งวิกขัมภนปหาน คือ โดยอำนาจแห่งการละธรรมมีนีวรณ์เป็นต้นเหล่านั้นๆ ด้วยการห้ามความเกิดขึ้นด้วยสมาธิอันมีประเภทเป็นอุปจาระและอัปปนา เหมือนการกำจัดสาหร่ายบนผิวน้ำด้วยการตีด้วยหม้อ คำว่า ด้วยปัญญา หมายถึง ด้วยอริยมรรคปัญญา คำว่า โดยอำนาจแห่งสมุจเฉทปหาน คือ เพราะอริยมรรค 4 อันบุคคลเจริญแล้ว โดยอำนาจแห่งการละด้วยการตัดขาด กล่าวคือ ความไม่เป็นไปโดยสิ้นเชิง แห่งหมู่กิเลสอันเป็นฝ่ายสมุทัย ที่กล่าวไว้ในสันดานของตนผู้ประกอบด้วยมรรคนั้นๆ โดยนัยเป็นต้นว่า "เพื่อละทิฏฐิคตะ"

Kilesānaṃ vītikkamapaṭipakkhoti saṃkilesadhammānaṃ, kammakilesānaṃ vā yo kāyavacīdvāresu vītikkamo ajjhācāro, tassa paṭipakkho sīlena pakāsito hoti, avītikkamasabhāvattā sīlassa. Okāsādānavasena kilesānaṃ citte kusalappavattiṃ pariyādiyitvā uṭṭhānaṃ pariyuṭṭhānaṃ. Taṃ samādhi vikkhambhetīti āha ‘‘samādhinā pariyuṭṭhānapaṭipakkho pakāsito hotī’’ti, samādhissa pariyuṭṭhānappahāyakattā. Appahīnabhāvena santāne anu anu sayanato kāraṇalābhe uppattirahā anusayā, te pana anurūpaṃ kāraṇaṃ laddhā uppajjanārahā thāmagatā kāmarāgādayo satta kilesā veditabbā. Te ariyamaggapaññāya sabbaso pahīyantīti āha ‘‘paññāya anusayapaṭipakkho pakāsito hotī’’ti.

คำว่า เป็นปฏิปักษ์ต่อการล่วงละเมิดกิเลส คือ การล่วงละเมิดคือการประพฤติล่วงใดแห่งสังกิเลสธรรมหรือแห่งกรรมกิเลสในกายทวารและวจีทวาร ปฏิปักษ์ต่อการล่วงละเมิดนั้นย่อมเป็นอันท่านประกาศแล้วด้วยศีล เพราะศีลมีสภาวะไม่ล่วงละเมิด การเกิดขึ้นของกิเลสโดยครอบงำความเป็นไปของกุศลในจิตโดยอำนาจแห่งการไม่ให้โอกาส ชื่อว่า ปริยุฏฐาน สมาธิย่อมข่มปริยุฏฐานนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปฏิปักษ์ต่อปริยุฏฐานย่อมเป็นอันท่านประกาศแล้วด้วยสมาธิ" เพราะสมาธิมีความเป็นธรรมละปริยุฏฐานได้ กิเลสที่สมควรจะเกิดขึ้นเมื่อได้เหตุ เพราะนอนเนื่องอยู่เนืองๆ ในสันดานเนื่องจากยังละไม่ได้ ชื่อว่า อนุสัย ส่วนอนุสัยเหล่านั้น พึงทราบว่าเป็นกิเลส 7 อย่าง มีกามราคะเป็นต้น อันมีกำลัง สมควรที่จะเกิดขึ้นเมื่อได้เหตุอันสมควร อนุสัยเหล่านั้นย่อมเป็นอันบุคคลละได้โดยสิ้นเชิงด้วยอริยมรรคปัญญา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปฏิปักษ์ต่ออนุสัยย่อมเป็นอันท่านประกาศแล้วด้วยปัญญา"

Kāyaduccaritādi duṭṭhu caritaṃ, kilesehi vā dūsitaṃ caritanti duccaritaṃ, tameva yattha uppannaṃ, taṃ santānaṃ saṃkileseti vibādhati, upatāpeti cāti saṃkileso, tassa visodhanaṃ sīlena tadaṅgavasena pahānaṃ vītikkamapaṭipakkhattā sīlassa. Taṇhāsaṃkilesassa visodhanaṃ vikkhambhanavasena [Pg.22] pahānaṃ pariyuṭṭhānapaṭipakkhattā samādhissa, taṇhāya cassa ujuvipaccanikabhāvato. Diṭṭhisaṃkilesassa visodhanaṃ samucchedavasena pahānaṃ anusayapaṭipakkhattā paññāya, diṭṭhigatānañca ayāthāvagāhīnaṃ yāthāvagāhiniyā paññāya ujuvipaccanikabhāvato.

กายทุจริตเป็นต้น ชื่อว่า ทุจริต เพราะเป็นความประพฤติชั่ว หรือเป็นความประพฤติที่กิเลสประทุษร้ายแล้ว ทุจริตนั้นนั่นแหละเกิดขึ้นในสันดานใด ย่อมทำสันดานนั้นให้เศร้าหมอง เบียดเบียน และเผาผลาญ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สังกิเลส การชำระสังกิเลสนั้น คือการละโดยความเป็นตทังคะด้วยศีล เพราะศีลเป็นปฏิปักษ์ต่อการล่วงละเมิด การชำระตัณหาสังกิเลส คือการละโดยความเป็นวิกขัมภนะ เพราะสมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อปริยุฏฐาน และเพราะสมาธิเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อตัณหา การชำระทิฏฐิสังกิเลส คือการละโดยความเป็นสมุจเฉท เพราะปัญญาเป็นปฏิปักษ์ต่ออนุสัย และเพราะปัญญาอันเป็นความเห็นชอบเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อทิฏฐิคตะทั้งหลายอันเป็นความเห็นผิด

Kāraṇanti upanissayapaccayo. Sīlesu paripūrakārīti maggabrahmacariyassa ādibhūtattā ādibrahmacariyakānaṃ pārājikasaṅghādisesasaṅkhātānaṃ mahāsīlasikkhāpadānaṃ avītikkamanato khuddānukhuddakānaṃ āpajjane sahasāva tehi vuṭṭhānena sīlesu yaṃ kattabbaṃ, taṃ paripūraṃ samatthaṃ karotīti sīlesu paripūrakārī. Tathā sakadāgāmīti ‘‘sīlesu paripūrakārī’’ti etaṃ upasaṃharati tathā-saddena. Ete hi dve ariyā samādhipāripanthikānaṃ kāmarāgabyāpādānaṃ paññāpāripanthikassa saccapaṭicchādakamohassa sabbaso asamūhatattā samādhiṃ, paññañca bhāventāpi samādhipaññāsu yaṃ kattabbaṃ, taṃ mattaso pamāṇena padesamattameva karontīti samādhismiṃ, paññāya ca mattaso kārino ‘‘sīlesu paripūrakārino’’icceva vuccanti. Anāgāmī pana kāmarāgabyāpādānaṃ samucchinnattā samādhismiṃ paripūrakārī. Arahā sabbaso sammohassa susamūhatattā paññāya paripūrakārī.

บทว่า การณํ ได้แก่ อุปนิสสยปัจจัย. บทว่า สีเลสุ ปริปูรการี ความว่า เพราะเป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์ เพราะเหตุที่ไม่ก้าวล่วงมหาสีลสิกขาบททั้งหลาย ที่นับเนื่องในปาราชิกและสังฆาทิเสส อันชื่อว่าอาทิพรหมจรรย์ และเพราะการออกจากอาบัติเล็กน้อยเหล่านั้นโดยพลันทีเดียว ในเวลาที่ต้องอาบัติเหล่านั้น กิจใดอันพึงกระทำในศีลทั้งหลาย ย่อมกระทำกิจนั้นให้บริบูรณ์ครบถ้วน ฉะนั้น จึงชื่อว่าผู้ทำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย. ในบทว่า ตถา สกทาคามี นั้น พระอรรถกถาจารย์รวบยอดบทว่า สีเลสุ ปริปูรการี นี้ ด้วยตถา ശബ്ท์. จริงอยู่ พระอริยะ ๒ ท่านเหล่านี้ เพราะยังละกามราคะและพยาบาทอันเป็นข้าศึกต่อสมาธิ และโมหะที่ปกปิดสัจจะอันเป็นข้าศึกต่อปัญญา ไม่ได้โดยสิ้นเชิง แม้เจริญสมาธิและปัญญาอยู่ ก็ย่อมกระทำกิจที่พึงทำในสมาธิและปัญญาเพียงบางส่วนตามประมาณเท่านั้น ฉะนั้น ท่านจึงชื่อว่าผู้กระทำตามประมาณในสมาธิและปัญญา และถูกเรียกว่า "ผู้ทำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย" เท่านั้น. ส่วนพระอนาคามี เพราะตัดกามราคะและพยาบาทได้แล้ว จึงชื่อว่าผู้ทำให้บริบูรณ์ในสมาธิ. พระอรหันต์ เพราะถอนสัมโมหะได้โดยสิ้นเชิงดีแล้ว จึงชื่อว่าผู้ทำให้บริบูรณ์ในปัญญา.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā (a. ni. 3.87) –

จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้แล้ว (ในอังคุตตรนิกาย ติกนิบาต) ว่า

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ mattaso kārī, paññāya mattaso kārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni, tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni, tattha dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu…pe… so tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti. Sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī [Pg.23] hoti, samādhismiṃ paripūrakārī, paññāya mattaso kārī. So yāni tāni…pe… sikkhati sikkhāpadesu. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ…pe… anāvattidhammo tasmā lokā. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ paripūrakārī, paññāya paripūrakārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni…pe… sikkhati sikkhāpadesu. So āsavānaṃ khayā…pe… upasampajja viharatī’’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย เป็นผู้ทำตามประมาณในสมาธิ เป็นผู้ทำตามประมาณในปัญญา เธอนั้นย่อมต้องและออกจากสิกขาบทเล็กน้อยเหล่านั้นบ้าง ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะเรามิได้กล่าวความเป็นผู้ไม่ควรในสิกขาบทเหล่านั้น ก็สิกขาบทเหล่าใดแล เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ สมควรแก่พรหมจรรย์ ในสิกขาบทเหล่านั้น เธอย่อมเป็นผู้มีศีลมั่นคง มีศีลตั้งมั่น สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย เธอเป็นโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้... (เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในศีล)... เธอนั้นเป็นสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จะมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียว แล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในสมาธิ เป็นผู้ทำตามประมาณในปัญญา... (สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย)... เธอนั้นเป็นโอปปาติกะ เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป... มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในสมาธิ เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในปัญญา... (สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย)... เธอนั้นทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่”

‘‘Katha’’nti pucchitvā sikkhādike vibhajitvā vuttamevatthaṃ nigametuṃ ‘‘eva’’ntiādi vuttaṃ. Tattha aññe cāti tayo vivekā, tīṇi kusalamūlāni, tīṇi vimokkhamukhāni, tīṇi indriyānīti evamādayo, sikkhattikādīhi aññe ca guṇattikā. Evarūpāti yādisakā sikkhattikādayo idha sīlādīhi pakāsitā honti, edisā.

พระอรรถกถาจารย์ถามว่า “อย่างไร” แล้วจำแนกสิกขาเป็นต้น เพื่อสรุปเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นเทียว จึงกล่าวคำมี “เอวํ” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อญฺเญ จ ได้แก่ วิเวก ๓, กุศลมูล ๓, วิโมกขมุข ๓, อินทรีย์ ๓ เป็นต้น และคุณติกะ (หมวด ๓) อื่นๆ นอกจากสิกขาติกะเป็นต้น. บทว่า เอวรูปา ความว่า สิกขาติกะเป็นต้นเช่นใด อันท่านประกาศไว้ในที่นี้ด้วยศีลเป็นต้น, (คุณติกะ) เหล่าอื่นก็เช่นนั้น.

Ettha hi vivaṭṭasannissitassa sīlassa idhādhippetattā sīlena kāyaviveko pakāsito hoti, samādhinā cittaviveko, paññāya upadhiviveko. Tathā sīlena adoso kusalamūlaṃ pakāsitaṃ hoti, titikkhappadhānatāya, aparūpaghātasabhāvatāya ca sīlassa. Samādhinā alobho kusalamūlaṃ, lobhapaṭipakkhato, alobhapadhānatāya ca samādhissa. Paññāya pana amohoyeva. Sīlena ca animittavimokkhamukhaṃ pakāsitaṃ hoti. Adosappadhānaṃ hi sīlasampadaṃ nissāya dose ādīnavadassino aniccānupassanā sukheneva ijjhati, aniccānupassanā ca animittavimokkhamukhaṃ. Samādhinā appaṇihitavimokkhamukhaṃ. Paññāya suññatavimokkhamukhaṃ. Alobhappadhānaṃ hi kāmanissaraṇaṃ samādhisampadaṃ nissāya kāmesu ādīnavadassino dukkhānupassanā sukheneva ijjhati, dukkhānupassanā ca appaṇihitavimokkhamukhaṃ. Paññāsampadaṃ nissāya anattānupassanā sukheneva ijjhati, anattānupassanā ca suññatavimokkhamukhaṃ. Tathā sīlena anaññātaññassāmītindriyaṃ pakāsitaṃ hoti. Taṃ hi sīlesu paripūrakārino aṭṭhamakassa indriyaṃ. Samādhinā aññindriyaṃ. Taṃ hi ukkaṃsagataṃ samādhismiṃ paripūrakārino anāgāmino, aggamaggaṭṭhassa ca indriyaṃ. Paññāya aññātāvindriyaṃ pakāsitaṃ hoti. Taduppattiyā hi arahā paññāya paripūrakārīti. Iminā nayena aññe ca evarūpā guṇattikā sīlādīhi pakāsetabbā.

จริงอยู่ ในศีล สมาธิ ปัญญาเหล่านั้น เพราะในที่นี้ประสงค์เอาศีลที่อาศัยวิวัฏฏะ กายวิเวกย่อมเป็นอันท่านประกาศแล้วด้วยศีล, จิตตวิเวกด้วยสมาธิ, อุปธิวิเวกด้วยปัญญา. ฉันนั้นเหมือนกัน อโทสะอันเป็นกุศลมูล ย่อมเป็นอันท่านประกาศแล้วด้วยศีล เพราะศีลมีความอดทนเป็นประธาน และมีสภาวะไม่เบียดเบียนผู้อื่น. อโลภะอันเป็นกุศลมูล (ประกาศแล้ว) ด้วยสมาธิ เพราะสมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อโลภะ และมีอโลภะเป็นประธาน. ส่วนปัญญานั้น คืออโมหะนั่นเอง. และอนิมิตตวิโมกขมุข ย่อมเป็นอันท่านประกาศแล้วด้วยศีล. จริงอยู่ เพราะอาศัยสีลสัมปทาอันมีอโทสะเป็นประธาน อนิจจานุปัสสนาของผู้เห็นโทษในโทสะ ย่อมสำเร็จได้โดยง่าย และอนิจจานุปัสสนาก็คืออนิมิตตวิโมกขมุข. อัปปณิหิตวิโมกขมุข (ประกาศแล้ว) ด้วยสมาธิ. สุญญตวิโมกขมุข (ประกาศแล้ว) ด้วยปัญญา. จริงอยู่ เพราะอาศัยสมาธิสัมปทาอันเป็นเครื่องออกจากกาม มีอโลภะเป็นประธาน ทุกขานุปัสสนาของผู้เห็นโทษในกามทั้งหลาย ย่อมสำเร็จได้โดยง่าย และทุกขานุปัสสนาก็คืออัปปณิหิตวิโมกขมุข. เพราะอาศัยปัญญาสัมปทา อนัตตานุปัสสนา ย่อมสำเร็จได้โดยง่าย และอนัตตานุปัสสนาก็คือสุญญตวิโมกขมุข. ฉันนั้นเหมือนกัน อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์ ย่อมเป็นอันท่านประกาศแล้วด้วยศีล. จริงอยู่ อินทรีย์นั้นเป็นอินทรีย์ของบุคคลที่ ๘ (โสดาปัตติมรรค) ผู้ทำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย. อัญญินทรีย์ (ประกาศแล้ว) ด้วยสมาธิ. จริงอยู่ อินทรีย์นั้นอันถึงความยอดเยี่ยมแล้ว เป็นอินทรีย์ของพระอนาคามีและของพระอัครมรรคบุคคล (อรหัตตมรรค) ผู้ทำให้บริบูรณ์ในสมาธิ. อัญญาตาวินทรีย์ ย่อมเป็นอันท่านประกาศแล้วด้วยปัญญา. จริงอยู่ เพราะความเกิดขึ้นแห่งอินทรีย์นั้น พระอรหันต์จึงชื่อว่าผู้ทำให้บริบูรณ์ในปัญญา. บัณฑิตพึงประกาศคุณติกะเหล่าอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ ด้วยศีลเป็นต้น โดยนัยนี้.

1. Sīlaniddesavaṇṇanā

๑. อรรถกถาแสดงศีล

Sīlasarūpādikathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องสภาวะของศีลเป็นต้น

6. Evanti [Pg.24] vuttappakārena. Anekaguṇasaṅgāhakenāti adhisīlasikkhādīnaṃ, aññesañca anekesaṃ guṇānaṃ saṅgāhakena. Sīlasamādhipaññāmukhenāti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādīsu (dha. pa. 277; theragā. 676; netti. 5) viya vipassanāmattādimukhena saṅkhepato adesetvā sīlasamādhipaññāmukhena desitopi, sattatiṃsāyapi vā bodhipakkhiyadhammānaṃ visuddhimaggantogadhattā tattha sīlasamādhipaññā mukhaṃ pamukhaṃ katvā desitopi. Etena sīlasamādhipaññāsu avasesabodhipakkhiyadhammānaṃ sabhāvato, upakārato ca antogadhabhāvo dīpitoti veditabbaṃ. Atisaṅkhepadesitoyeva hoti sabhāvavibhāgādito avibhāvitattā. Nālanti na pariyattaṃ na samatthaṃ. Sabbesanti nātisaṅkhepanātivitthārarucīnampi, vipañcitaññuneyyānampi vā. Saṅkhepadesanā hi saṃkhittarucīnaṃ, ugghaṭitaññūnaṃyeva ca upakārāya hoti, na panitaresaṃ. Assa visuddhimaggassa. Pucchanaṭṭhena pañhā, kiriyā karaṇaṃ kammaṃ, pañhāva kammaṃ pañhākammaṃ, pucchanapayogo.

๖. บทว่า เอวํ คือ โดยประการที่กล่าวแล้ว บทว่า อเนกคุณสงฺคาหเกน ความว่า ผู้รวบรวมคุณเป็นอันมาก คือ อธิสีลสิกขาเป็นต้น และคุณอื่นๆ อีกเป็นอันมาก บทว่า สีลสมาธิปญฺญามุเขน ความว่า คือ ไม่ทรงแสดงโดยย่อ โดยมีเพียงวิปัสสนาเป็นต้นเป็นประธาน เหมือนในพระบาลีเป็นต้นว่า "สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา" แต่ทรงแสดงโดยมีศีล สมาธิ และปัญญาเป็นประธาน อีกอย่างหนึ่ง แม้ทรงแสดงโดยทรงกระทำศีล สมาธิ และปัญญาให้เป็นประธานในโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ เพราะโพธิปักขิยธรรมเหล่านั้นนับเนื่องในวิสุทธิมรรค พึงทราบว่า ด้วยคำนี้ ท่านแสดงความที่โพธิปักขิยธรรมที่เหลือนับเนื่องในศีล สมาธิ และปัญญา ทั้งโดยสภาวะและโดยอุปการะ (แต่วิสุทธิมรรคนั้น) ชื่อว่าเป็นเทศนาที่แสดงไว้โดยย่ออย่างยิ่ง เพราะยังมิได้จำแนกโดยสภาววิภาคเป็นต้น บทว่า นาลํ คือ ไม่เพียงพอ ไม่สามารถ บทว่า สพฺเพสํ คือ แม้แก่บุคคลผู้มีรสนิยมไม่ย่อเกินไปไม่พิสดารเกินไป หรือแม้แก่วิปัญจิตัญญูและไนยบุคคล จริงอยู่ เทศนาโดยย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่บุคคลผู้มีรสนิยมในแบบย่อและอุคฆฏิตัญญูบุคคลเท่านั้น แต่ไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่บุคคลนอกนี้ (คำว่า ปญฺหากมฺมสฺส ในวิสุทธิมรรค) แห่งวิสุทธิมรรคนี้ ปัญหา เพราะอรรถว่าถาม, การกระทำ ชื่อว่า กรรม, ปัญหานั่นแหละเป็นกรรม ชื่อว่า ปัญหากรรม, (หมายถึง) การประกอบการถาม

Kiṃ sīlanti sarūpapucchā. Kenaṭṭhena sīlanti kena atthena sīlanti vuccati, ‘‘sīla’’nti padaṃ kaṃ abhidheyyaṃ nissāya pavattanti attho. Tayidaṃ sīlaṃ sabhāvato, kiccato, upaṭṭhānākārato, āsannakāraṇato ca kathaṃ jānitabbanti āha ‘‘kānassa lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānī’’ti. Paṭipatti nāma diṭṭhānisaṃse eva hotīti āha ‘‘kimānisaṃsa’’nti. Katividhanti pabhedapucchā. Vibhāgavantānaṃ hi sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanamukheneva hotīti. Vodānaṃ visuddhi. Sā ca saṃkilesamalavimutti. Taṃ icchantena yasmā upāyakosallatthinā anupāyakosallaṃ viya saṃkileso jānitabboti āha ‘‘ko cassa saṃkileso’’ti.

คำว่า กึ สีลํ เป็นการถามถึงสรูป (สภาวะ) คำว่า เกนฏฺเฐน สีลํ ความว่า ศีล ท่านเรียกว่าศีลโดยอรรถอะไร อธิบายว่า บทว่า "สีล" เป็นไปโดยอาศัยอภิเธยยธรรม (เนื้อความ) อะไร ท่านกล่าวว่า "กานสฺส ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานิ" (อะไรคือลักษณะ กิจ อาการปรากฏ และเหตุใกล้ของศีลนั้น) เพื่อจะถามว่า จะพึงทราบศีลนั้นได้อย่างไร โดยสภาวะ โดยกิจ โดยอาการปรากฏ และโดยเหตุใกล้ ท่านกล่าวว่า "กิมานิสํสํ" (มีอะไรเป็นอานิสงส์) เพราะว่าปฏิปทาย่อมมีได้ก็ต่อเมื่อเห็นอานิสงส์ คำว่า กติวิธํ เป็นการถามถึงประเภท เพราะว่า การจำแนกสภาวะของสิ่งที่จำแนกได้ ย่อมมีได้โดยการแสดงประเภทนั่นเอง โวทาน คือ วิสุทธิ (ความหมดจด) และวิสุทธินั้นคือความพ้นจากมลทินคือสังกิเลส ท่านกล่าวว่า "โก จสฺส สํกิเลโส" (อะไรเป็นสังกิเลสของศีลนั้น) เพราะว่า ผู้ต้องการความหมดจดนั้น ผู้มุ่งความฉลาดในอุบาย พึงรู้จักสังกิเลส เหมือน (รู้จัก) สิ่งที่ไม่ใช่อุบาย

Tatrāti tasmiṃ, tassa vā pañhākammassa. Vissajjananti vivaraṇaṃ. Pucchito hi attho avibhāvitattā nigūḷho muṭṭhiyaṃ kato viya tiṭṭhati. Tassa vivaraṇaṃ vissajjanaṃ vibhūtabhāvakāraṇato. Pāṇātipātādīhīti ettha [Pg.25] pāṇoti vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Tassa saraseneva patanasabhāvassa antare eva ativa pātanaṃ atipāto, saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghaṃ pātananti attho, atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātanaṃ atipāto, pāṇaghāto. Ādisaddena adinnādānādiṃ saṅgaṇhāti. Tehi pāṇātipātādīhi dussīlyakammehi. Viramantassāti samādānavirativasena, sampattavirativasena ca oramantassa. Vattapaṭipattinti upajjhāyavattādivattakaraṇaṃ. Cetanādayo dhammāti saṅkhepato vuttamatthaṃ pāḷivasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha cetayatīti cetanā, attanā sampayuttadhammehi saddhiṃ ārammaṇe abhisandahatīti attho. Cetanāya anukūlavaseneva hi taṃsampayuttā dhammā ārammaṇe pavattanti. Cetanā kāmaṃ kusalattikasādhāraṇā, idha pana sīlacetanā adhippetāti katvā ‘‘kusalā’’ti veditabbā. Cetasi niyuttaṃ cetasikaṃ, cittasampayuttanti attho. Cetanāya satipi cetasikatte ‘‘cetanā sīla’’nti visuṃ gahitattā tadaññameva viratianabhijjhādikaṃ cetasikaṃ sīlaṃ daṭṭhabbaṃ gobalībaddañāyena. Saṃvaraṇaṃ saṃvaro. Yathā akusalā dhammā citte na otaranti, tathā pidahanaṃ. Avītikkamo vītikkamassa paṭipakkhabhūtā avītikkamavasena pavattacittacetasikā. Tattha cetanā sīlaṃ nāmātiādi yathāvuttassa suttapadassa vivaraṇaṃ. Viramantassa cetanāti viratisampayuttaṃ padhānabhūtaṃ cetanamāha. Pūrentassa cetanāti vattapaṭipattiāyūhinī. Viramantassa viratīti viratiyā padhānabhāvaṃ gahetvā vuttaṃ.

บทว่า ตตฺร คือ ในปัญหากรรมนั้น หรือ แห่งปัญหากรรมนั้น บทว่า วิสฺสชฺชนํ คือ การอธิบาย จริงอยู่ อรรถที่ถูกถาม เพราะยังไม่ถูกทำให้ปรากฏ จึงยังคงซ่อนเร้นอยู่ เหมือนของที่กำไว้ในฝ่ามือ การอธิบายอรรถที่ซ่อนเร้นนั้น ชื่อว่า วิสัชนา เพราะทำให้ปรากฏชัด ในบทว่า ปาณาติปาตาทีหิ นี้ บทว่า ปาโณ คือ สัตว์ โดยโวหาร, คือ ชีวิตินทรีย์ โดยปรมัตถ์ การยังชีวิตินทรีย์นั้นซึ่งมีสภาวะตกไปเองโดยธรรมชาติ ให้ตกไปเสียก่อนในระหว่างกาล ชื่อว่า อติปาตะ อธิบายว่า ไม่ให้ตกไปช้าๆ แต่ทำให้ตกไปเร็ว อีกอย่างหนึ่ง การก้าวล่วง คือ ครอบงำด้วยศัสตราเป็นต้นแล้วทำให้ตกไป ชื่อว่า อติปาตะ คือ การฆ่าสัตว์ ด้วยอาทิศัพท์ ท่านรวบรวมอทินนาทานเป็นต้น (วิรัติ) จากกรรมอันเป็นทุศีลเหล่านั้น คือ ปาณาติบาตเป็นต้น บทว่า วิรมนฺตสฺส คือ ของผู้เว้นด้วยสมาทานวิรัติและด้วยสัมปัตตวิรัติ บทว่า วตฺตปฏิปตฺติ คือ การทำวัตรมีอุปัชฌายวัตรเป็นต้น ท่านกล่าวคำว่า "วุตฺตญฺเหตํ" เป็นต้น เพื่อจำแนกแสดงอรรถที่กล่าวไว้โดยย่อว่า "เจตนาทโย ธมฺมา" ตามแนวพระบาลี ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า เจตนา เพราะกระตุ้นเตือน อธิบายว่า ย่อมเชื่อมธรรมที่สัมปยุตกับตนไว้ในอารมณ์ จริงอยู่ ธรรมที่สัมปยุตกับเจตนานั้นย่อมเป็นไปในอารมณ์ด้วยอำนาจความคล้อยตามเจตนานั่นเอง แม้เจตนาจะเป็นธรรมทั่วไปในกุศลติกะ แต่ในที่นี้ท่านประสงค์เอาศีลเจตนา เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าเป็น "กุศลเจตนา" ธรรมที่ประกอบในจิต ชื่อว่า เจตสิก อธิบายว่า ธรรมที่สัมปยุตกับจิต แม้เจตนาจะเป็นเจตสิก แต่เพราะท่านถือเอาแยกไว้ว่า "เจตนาเป็นศีล" ฉะนั้น พึงเห็นเจตสิกอื่นจากเจตนานั้น คือ วิรัติและอนภิชฌาเป็นต้น ว่าเป็นเจตสิกศีล โดยโคพลีพัททนัย การสังวร ชื่อว่า สังวร คือ การปิดกั้นโดยอาการที่อกุศลธรรมทั้งหลายไม่หยั่งลงสู่จิตได้ อวีติกกมะ คือ จิตและเจตสิกที่เกิดขึ้นโดยความเป็นไปโดยไม่ล่วงละเมิด ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อการล่วงละเมิด ในบทเหล่านั้น คำว่า เจตนา สีลํ นาม ดังนี้เป็นต้น เป็นคำอธิบายสุตตบทที่กล่าวแล้ว ด้วยบทว่า วิรมนฺตสฺส เจตนา ท่านกล่าวถึงเจตนาที่เป็นประธานซึ่งสัมปยุตด้วยวิรัติ ด้วยบทว่า ปูเรนฺตสฺส เจตนา (ท่านกล่าวถึง) เจตนาที่ขวนขวายในวัตรปฏิบัติ คำว่า วิรมนฺตสฺส วิรติ ท่านกล่าวโดยถือเอาความเป็นประธานของวิรัติ

Ettha hi yadā ‘‘tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā kusalaṃ kāyakamma’’ntiādi (kathā. 539) vacanato pāṇātipātādīnaṃ paṭipakkhabhūtā tabbirativisiṭṭhā cetanā tathāpavattā padhānabhāvena pāṇātipātādipaṭiviratisādhikā hoti, tadā taṃsampayuttā viratianabhijjhādayo ca cetanāpakkhikā vā, abbohārikā vāti imamatthaṃ sandhāya cetanāsīlaṃ vuttaṃ. Yadā pana pāṇātipātādīhi saṅkocaṃ āpajjantassa tato viramaṇākārena pavattamānā cetanāvisiṭṭhā virati, anabhijjhādayo ca tattha tattha padhānabhāvena kiccasādhikā honti, tadā taṃsampayuttā cetanā viratiādipakkhikā [Pg.26] vā hoti, abbohārikā vāti imamatthaṃ sandhāya cetasikasīlaṃ vuttaṃ.

จริงอยู่ ในศีลมีเจตนาศีลเป็นต้นนี้ ในกาลใด ตามพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กายสัญเจตนา ๓ อย่าง เป็นกุศลกายกรรม" เจตนาที่เป็นปฏิปักษ์ต่อปาณาติบาตเป็นต้น อันวิเศษด้วยวิรัติจากปาณาติบาตเป็นต้นนั้น เป็นไปแล้วอย่างนั้น ย่อมสำเร็จการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้นได้โดยความเป็นประธาน ในกาลนั้น วิรัติและอนภิชฌาเป็นต้นที่สัมปยุตกับเจตนานั้น จัดเข้าในฝ่ายเจตนาบ้าง เป็นอัพโพหาริกบ้าง ท่านกล่าวว่า เจตนาศีล โดยหมายถึงเนื้อความนี้ แต่ในกาลใด เมื่อบุคคลผู้ถึงความหดตัวจากปาณาติบาตเป็นต้น วิรัติที่เกิดขึ้นโดยอาการเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้นนั้น อันวิเศษด้วยเจตนา และอนภิชฌาเป็นต้น ย่อมสำเร็จกิจในกรณีนั้นๆ ได้โดยความเป็นประธาน ในกาลนั้น เจตนาที่สัมปยุตกับวิรัติและอนภิชฌาเป็นต้นนั้น จัดเข้าในฝ่ายวิรัติเป็นต้นบ้าง เป็นอัพโพหาริกบ้าง ท่านกล่าวว่า เจตสิกศีล โดยหมายถึงเนื้อความนี้

Idāni sutte āgatanayena kusalakammapathavasena cetanācetasikasīlāni vibhajitvā dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Pajahantassāti samādānavasena ‘‘ito paṭṭhāya na karissāmī’’ti sampattavatthukānipi anajjhācaraṇena pajahantassa. Satta kammapathacetanāti pāṇātipātādipahānasādhikā paṭipāṭiyā satta kusalakammapathacetanā. Abhijjhādivasena yaṃ paradāragamanādi karīyati, tassa pahāyakā anabhijjhādayo sīlanti āha ‘‘cetasikaṃ sīlaṃ nāma anabhijjhā…pe… sammādiṭṭhidhammā’’ti. Yathā hi abhijjhābyāpādavasena micchācārapāṇātipātādayo karīyanti, evaṃ micchādiṭṭhivasenāpi te puttamukhadassanādiatthaṃ karīyanti. Tesañca pajahanakā anabhijjhādayoti. Pātimokkhasaṃvaro cārittavārittavibhāgaṃ vinayapariyāpannaṃ sikkhāpadasīlaṃ. Satisaṃvaro manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ ārakkhā, sā ca tathāpavattā satiyeva. Ñāṇasaṃvaro paññā. Khantisaṃvaro adhivāsanā, sā ca tathāpavattā adosapadhānā khandhā, adoso eva vā. Vīriyasaṃvaro kāmavitakkādīnaṃ vinodanavasena pavattaṃ vīriyaṃ. Pātimokkhasaṃvarasatisaṃvarādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati.

บัดนี้ เพื่อทรงจำแนกแสดงเจตนาศีลและเจตสิกศีลโดยจำแนกเป็นกุศลกรรมบถตามนัยที่มาแล้วในพระสูตร พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อปิจาติ" (อนึ่ง) ดังนี้. บทว่า "ปชหนฺตสฺส" (ของผู้ละอยู่) ได้แก่ ผู้ที่ละอยู่ด้วยอำนาจแห่งการสมาทานว่า "จำเดิมแต่นี้ไป เราจักไม่ทำ" และด้วยการไม่ล่วงละเมิดแม้ซึ่งวัตถุทั้งหลายที่มาถึงเข้า. บทว่า "สตฺต กมฺมปถเจตนา" (เจตนาในกรรมบถ ๗) ได้แก่ กุศลกรรมบถเจตนา ๗ ประการตามลำดับ ที่เป็นไปเพื่อสำเร็จการละปาณาติบาตเป็นต้น. ปรทารคมน์เป็นต้นใด ที่บุคคลกระทำด้วยอำนาจอภิชฌาเป็นต้น, อนภิชฌาเป็นต้นที่ละกรรมนั้นได้ ชื่อว่าศีล ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "เจตสิกศีล ได้แก่ อนภิชฌา...ฯลฯ...สัมมาทิฏฐิธรรม". จริงอยู่ มิจฉาจาร ปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมถูกกระทำด้วยอำนาจอภิชฌาและพยาบาท ฉันใด, แม้ด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ กรรมเหล่านั้นก็ย่อมถูกกระทำเพื่อประโยชน์คือการได้เห็นหน้าบุตรเป็นต้น ฉันนั้น. และธรรมที่ละกรรมเหล่านั้นได้ ก็คืออนภิชฌาเป็นต้น. ปาติโมกขสังวร ได้แก่ สิกขาปทศีลที่นับเนื่องในพระวินัย ซึ่งมีการจำแนกเป็นจาริตตศีลและวาริตตศีล. สติสังวร ได้แก่ การระวังอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖, และการระวังนั้นก็คือสตินั่นเองที่เกิดขึ้นเป็นไปอย่างนั้น. ญาณสังวร ได้แก่ ปัญญา. ขันติสังวร ได้แก่ ความอดทน, และความอดทนนั้นก็คือขันธ์ทั้งหลายมีอโทสะเป็นประธานที่เกิดขึ้นเป็นไปอย่างนั้น หรือได้แก่อโทสะนั่นเอง. วิริยสังวร ได้แก่ ความเพียรที่เกิดขึ้นเป็นไปโดยอำนาจแห่งการบรรเทากามวิตกเป็นต้น. สิ่งที่ควรกล่าวในปาติโมกขสังวร สติสังวรเป็นต้นนั้น จักปรากฏชัดในภายหน้า.

Sotānīti taṇhādiṭṭhiavijjāduccaritaavasiṭṭhakilesasotāni. ‘‘Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī’’ti vatvā ‘‘paññāyete pidhiyyare’’ti vacanena sotānaṃ saṃvaro pidahanaṃ samucchedanaṃ ñāṇanti viññāyati.

บทว่า "โสตานิ" (กระแสทั้งหลาย) ได้แก่ กระแสตัณหา กระแสทิฏฐิ กระแสอวิชชา กระแสทุจริต และกระแสกิเลสที่เหลือ. ครั้นตรัสว่า "เรากล่าวถึงความสังวรซึ่งกระแสทั้งหลาย" แล้ว ด้วยพระดำรัสว่า "กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา" จึงเป็นอันทราบว่า ความสังวรซึ่งกระแสทั้งหลาย คือ การปิดกั้น การตัดขาดโดยสิ้นเชิง ได้แก่ ญาณ (ปัญญา).

Idamatthikataṃ manasi katvā yena ñāṇena yoniso paccavekkhitvā paccayā paṭisevīyanti. Taṃ paccayapaṭisevanampi ñāṇasabhāvattā ettheva ñāṇasaṃvare eva samodhānaṃ saṅgahaṃ gacchati. Khamati adhivāsetīti khamo. Uppannanti tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe jātaṃ nibbattaṃ. Kāmavitakkanti kāmūpasaṃhitaṃ vitakkaṃ. Nādhivāsetīti cittaṃ āropetvā abbhantare na vāseti. Ājīvapārisuddhipīti buddhapaṭikuṭṭhaṃ micchājīvaṃ pahāya anavajjena paccayapariyesanena sijjhanakaṃ ājīvapārisuddhisīlampi ettheva vīriyasaṃvare eva samodhānaṃ gacchati vīriyasādhanattā. Ettha ca yathā ñāṇaṃ taṇhādisotānaṃ pavattinivāraṇato pidahanaṭṭhena saṃvaraṇato saṃvaro ca, parato pavattanakaguṇānaṃ ādhārādibhāvato sīlanaṭṭhena sīlaṃ[Pg.27], evaṃ khanti anadhivāsanena uppajjanakakilesānaṃ adhivāsanena saṃvaraṇato saṃvaro ca, khamanahetu uppajjanakaguṇānaṃ ādhārādibhāvato sīlanaṭṭhena sīlaṃ, vīriyaṃ vinodetabbānaṃ pāpadhammānaṃ vinodanena saṃvaraṇato saṃvaro ca, vinodanahetu uppajjanakaguṇānaṃ ādhārādibhāvato sīlanaṭṭhena sīlanti veditabbaṃ. Yathā pana pātimokkhasīlādi tassa tassa pāpadhammassa pavattituṃ appadānavasena saṃvaraṇaṃ pidahanaṃ, taṃ upādāya saṃvaro, evaṃ asamādinnasīlassa āgatavatthuto viramaṇampīti āha ‘‘yā ca pāpabhīrukānaṃ…pe… saṃvarasīlanti veditabba’’nti. Na vītikkamati etenāti avītikkamo. Tathāpavatto kusalacittuppādo.

บุคคลย่อมใช้สอยปัจจัยทั้งหลาย โดยพิจารณาโดยแยบคายด้วยญาณใด โดยกระทำไว้ในใจว่า (ปัจจัยนี้) มีประโยชน์อย่างนี้. แม้ญาณในการบริโภคปัจจัยนั้น ก็ย่อมถึงการนับ การสงเคราะห์เข้าในญาณสังวรนี้เท่านั้น เพราะมีสภาวะเป็นญาณ. ชื่อว่า ขโม เพราะอรรถว่า ย่อมอภัย คือ อดทน. บทว่า "อุปฺปนฺนํ" (ที่เกิดขึ้น) ได้แก่ ที่เกิด ที่บังเกิดขึ้นในอารมณ์นั้นๆ. บทว่า "กามวิตกฺกํ" (กามวิตก) ได้แก่ วิตกที่ประกอบด้วยกาม. บทว่า "นาธิวาเสติ" (ย่อมไม่อดกลั้น) ความว่า ไม่ยอมให้ขึ้นสู่จิต ไม่ให้พักอยู่ในภายใน. แม้อาชีวปาริสุทธิศีลที่สำเร็จได้ด้วยการแสวงหาปัจจัยโดยไม่มีโทษ โดยละมิจฉาอาชีวะอันพระพุทธเจ้าทรงติเตียนแล้ว ก็ย่อมถึงการนับเข้าในวิริยสังวรนี้เท่านั้น เพราะสำเร็จได้ด้วยความเพียร. ในสังวรศีลนี้ ญาณ ชื่อว่า สังวร เพราะสังวรคือปิดกั้นด้วยอรรถว่าปิดกั้นจากการห้ามความเกิดขึ้นแห่งกระแสตัณหาเป็นต้น และชื่อว่า ศีล ด้วยอรรถว่าตั้งมั่นเพราะเป็นที่ตั้งอาศัยแห่งคุณธรรมที่จะเกิดขึ้นในภายหน้า ฉันใด, ขันติ ก็ชื่อว่า สังวร เพราะสังวรคืออดทนต่อกิเลสที่จะเกิดขึ้นเพราะไม่อดทน และชื่อว่า ศีล ด้วยอรรถว่าตั้งมั่นเพราะเป็นที่ตั้งอาศัยแห่งคุณธรรมที่จะเกิดขึ้นเพราะความอดทน ฉันนั้น, วิริยะ ก็ชื่อว่า สังวร เพราะสังวรคือบรรเทาบาปธรรมที่ควรบรรเทา และชื่อว่า ศีล ด้วยอรรถว่าตั้งมั่นเพราะเป็นที่ตั้งอาศัยแห่งคุณธรรมที่จะเกิดขึ้นเพราะการบรรเทา ฉันนั้น พึงทราบดังนี้. อนึ่ง ปาติโมกขศีลเป็นต้น ชื่อว่า สังวร เพราะอาศัยการสังวรคือการปิดกั้นด้วยอำนาจแห่งการไม่ให้โอกาสแก่บาปธรรมนั้นๆ ที่จะเกิดขึ้น ฉันใด, แม้การงดเว้นจากวัตถุที่มาถึงเข้าของผู้ที่มิได้สมาทานศีล ก็ชื่อว่า สังวร ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อนึ่ง การงดเว้นใดของเหล่าผู้กลัวบาป...ฯลฯ...พึงทราบว่าเป็นสังวรศีล". ชื่อว่า อวีติกกโม (การไม่ล่วงละเมิด) เพราะบุคคลย่อมไม่ล่วงละเมิดด้วยธรรมนั้น. ได้แก่ กุศลจิตตุปบาทที่เกิดขึ้นเป็นไปอย่างนั้น.

7. Avasesesu pana pañhesu. Samādhānaṃ saṇṭhapanaṃ. Dussīlyavasena hi pavattā kāyakammādayo sampati, āyatiñca ahitadukkhāvahā, na sammā ṭhapitāti asaṇṭhapitā vippakiṇṇā visaṭā ca nāma honti, susīlyavasena pana pavattā tabbipariyāyato saṇṭhapitā avippakiṇṇā avisaṭā ca nāma honti yathā taṃ okkhittacakkhutā abāhuppacālanādi. Tenāha ‘‘kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho’’ti. Etena samādhikiccato sīlanaṃ viseseti. Tassa hi samādhānaṃ sampayuttadhammānaṃ avikkhepahetutā. Idaṃ kāyakammādīnaṃ saṇṭhapanaṃ saṃyamanaṃ. Upadhāraṇaṃ adhiṭṭhānaṃ mūlabhāvo. Tathā hissa ādicaraṇādibhāvo vutto. Tena pathavīdhātukiccato sīlanaṃ visesitaṃ hoti. Sā hi sahajātarūpadhammānaṃ sandhāraṇavasena pavattati. Idaṃ pana anavajjadhammānaṃ mūlādhiṭṭhānabhāvena. Tenāha ‘‘kusalānaṃ dhammāna’’ntiādi. Tattha kusaladhammā nāma sapubbabhāgā mahaggatānuttarā dhammā. Aññe pana ācariyā. Siraṭṭhoti yathā sirasi chinne sabbo attabhāvo vinassati, evaṃ sīle bhinne sabbaṃ guṇasarīraṃ vinassati. Tasmā tassa uttamaṅgaṭṭho sīlaṭṭho. ‘‘Siro sīsa’’nti vā vattabbe niruttinayena ‘‘sīla’’nti vuttanti adhippāyo. Sītalaṭṭho pariḷāhavūpasamanaṭṭho. Tena ta-kārassa lopaṃ katvā niruttinayeneva ‘‘sīla’’nti vuttanti dasseti. Tathā hidaṃ payogasampāditaṃ sabbakilesapariḷāhavūpasamakaraṃ hoti. Evamādināti [Pg.28] ādi-saddena sayanti akusalā etasmiṃ sati apaviṭṭhā hontīti sīlaṃ, supanti vā tena vihatussāhāni sabbaduccaritānīti sīlaṃ, sabbesaṃ vā kusaladhammānaṃ pavesārahasālāti sīlanti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

๗. ส่วนในปัญหาที่เหลือ. สมาธานะ คือ การตั้งไว้ดี. จริงอยู่ กายกรรมเป็นต้นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งทุศีล ย่อมนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์ทั้งในปัจจุบันและในอนาคต, เพราะตั้งไว้ไม่ดี จึงชื่อว่า ตั้งไว้ไม่ดี (อสัณฐปิตา) ชื่อว่า กระจัดกระจาย ระเกะระกะ. ส่วนกายกรรมเป็นต้นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งสุศีล โดยนัยตรงกันข้ามจากนั้น จึงชื่อว่า ตั้งไว้ดี (สัณฐปิตา) ชื่อว่า ไม่กระจัดกระจาย ไม่ระเกะระกะ เหมือนอย่างการมีตาทอดลง การไม่แกว่งแขนเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อธิบายว่า ความไม่กระจัดกระจายแห่งกายกรรมเป็นต้นด้วยอำนาจแห่งสุศีล". ด้วยคำอธิบายนี้ ท่านย่อมจำแนกอรรถแห่งศีลนะ จากกิจของสมาธิ. จริงอยู่ สมาธานะของสมาธินั้น คือความเป็นเหตุแห่งความไม่ฟุ้งซ่านของสัมปยุตตธรรมทั้งหลาย. ส่วนสมาธานะนี้ คือ การตั้งไว้ดี การสำรวมซึ่งกายกรรมเป็นต้น. อุปธารณะ คือ ที่ตั้งมั่น คือ ความเป็นรากฐาน. จริงอยู่ ความที่ศีลนั้นเป็นเบื้องต้นแห่งจรณะเป็นต้น ท่านกล่าวไว้แล้ว. ด้วยคำอธิบายนั้น อรรถแห่งศีลนะ จึงเป็นอันท่านจำแนกให้ต่างจากกิจของปฐวีธาตุ. จริงอยู่ ปฐวีธาตุนั้นย่อมเป็นไปโดยอำนาจแห่งการทรงไว้ซึ่งสหชาตรูปธรรมทั้งหลาย. ส่วนศีลนี้ ย่อมเป็นไปโดยความเป็นรากฐานที่ตั้งมั่นแห่งอนวัชชธรรมทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "แห่งกุศลธรรมทั้งหลาย". ในบทเหล่านั้น กุศลธรรม ได้แก่ มหัคคตธรรมและโลกุตตรธรรมพร้อมทั้งบุพพภาค. ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า: อรรถว่า ศีรษะ คือ เมื่อศีรษะขาด อัตภาพทั้งสิ้นย่อมพินาศ ฉันใด เมื่อศีลขาด สรีระคือคุณทั้งหมดก็ย่อมพินาศ ฉันนั้น. เพราะฉะนั้น อรรถว่า เป็นอวัยวะสูงสุด (ศีรษะ) ของสรีระคือคุณนั้น เป็นอรรถของศีล. ความมุ่งหมายมีว่า เมื่อควรจะกล่าวว่า "สิโร" หรือ "สีสํ" แต่ท่านกล่าวว่า "สีลํ" โดยนัยแห่งนิรุตติ. อรรถว่า เย็น คือ อรรถว่า ระงับความเร่าร้อน. ด้วยอรรถนั้น ท่านแสดงว่า ท่านกล่าวว่า "สีลํ" โดยนัยแห่งนิรุตตินั่นเอง โดยทำการลบ ต-อักษร. จริงอยู่ ศีลนี้ที่สำเร็จได้ด้วยความพยายาม ย่อมกระทำการระงับความเร่าร้อนแห่งกิเลสทั้งปวง. ในบทว่า เอวมาทินา นี้ ด้วยอาทิศัพท์ พึงเห็นการสงเคราะห์อรรถทั้งหลายมีอาทิว่า: อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมหลับ คือ ถูกทอดทิ้ง เมื่อศีลนี้มีอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ศีล, หรือว่า ทุจริตทั้งปวงมีความพยายามอันศีลนั้นกำจัดแล้ว ย่อมหลับไป เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ศีล, หรือว่าเป็นศาลาที่สมควรแก่การเข้าไปแห่งกุศลธรรมทั้งปวง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ศีล.

8. ‘‘Sīlanaṭṭhena sīla’’nti pubbe saddatthuddhārena pakāsitopi bhāvattho evāti āha ‘‘sīlanaṃ lakkhaṇaṃ tassā’’ti. Na hi tassa cetanādibhedabhinnassa anavasesato saṅgāhako tato añño attho atthi, yo lakkhaṇabhāvena vucceyya. Nanu ca anekabhedasaṅgāhakaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ nāma siyā, na visesalakkhaṇanti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘sanidassanattaṃ rūpassa, yathā bhinnassanekadhā’’ti.

๘. แม้ในเบื้องต้นจะทรงแสดงไว้แล้วโดยการยกสัททัตถะขึ้นว่า “ชื่อว่าศีล เพราะอรรถว่ารักษา” ถึงกระนั้น (อรรถนั้น) ก็เป็นเพียงภาวัตถะ (สภาวะ) เท่านั้น ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “การรักษาเป็นลักษณะของศีลนั้น” เพราะว่า ไม่มีอรรถอื่นนอกจากอรรถนั้น ที่จะรวบรวมศีลนั้นซึ่งแตกต่างกันโดยประเภทมีเจตนาเป็นต้นไว้ได้โดยไม่มีเหลือ ซึ่งจะพึงกล่าวได้โดยความเป็นลักษณะ (ก็) เมื่อทรงทำไว้ในพระทัยซึ่งการซักถามว่า “ก็ลักษณะที่รวบรวมประเภทต่างๆ มากมายไว้ได้นั้น น่าจะชื่อว่าสามานยลักษณะ ไม่ใช่วิเสสลักษณะมิใช่หรือ” จึงตรัสว่า “สนิทัสสนัตตะของรูปซึ่งแตกต่างกันหลายอย่าง ฉันใด (ศีลนลักษณะก็ฉันนั้น)”

Yathā hi nīlādivasena anekabhedabhinnassāpi rūpāyatanassa sanidassanattaṃ visesalakkhaṇaṃ tadaññadhammāsādhāraṇato. Na aniccatādi viya, ruppanaṃ viya vā sāmaññalakkhaṇaṃ, evamidhāpi daṭṭhabbaṃ. Kiṃ panetaṃ sanidassanattaṃ nāma? Daṭṭhabbatā cakkhuviññāṇassa gocarabhāvo. Tassa pana rūpāyatanato anaññattepi aññehi dhammehi rūpāyatanaṃ visesetuṃ aññaṃ viya katvā saha nidassanena sanidassananti vuccati. Dhammasabhāvasāmaññena hi ekībhūtesu dhammesu yo nānattakaro sabhāvo, so aññaṃ viya katvā upacarituṃ yutto. Evaṃ hi atthavisesāvabodho hotīti. Atha vā ‘‘saha nidassanenā’’ti ettha tabbhāvattho saha-saddo yathā nandirāgasahagatāti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 14; paṭi. ma. 2.30).

จริงอยู่ สนิทัสสนัตตะ (ความเป็นสภาวะที่เห็นได้) ของรูปายตนะ แม้จะแตกต่างกันหลายอย่างโดยประเภทมีสีเขียวเป็นต้น ก็เป็นวิเสสลักษณะ เพราะไม่ทั่วไปแก่ธรรมอื่นจากรูปายตนะนั้น ไม่เป็นสามานยลักษณะ เหมือนอนิจจตาเป็นต้น หรือเหมือนรุปปนลักษณะ ฉันใด ในลักษณะของศีลนี้ก็พึงเห็นฉันนั้น ก็สนิทัสสนัตตะนี้คืออะไรเล่า? คือความเป็นสภาวะที่พึงเห็นได้ ความเป็นโคจรของจักษุวิญญาณ ก็แม้สนิทัสสนัตตะนั้นจะไม่ใช่สภาวะอื่นจากรูปายตนะ แต่เพื่อจะจำแนกรูปายตนะจากธรรมอื่นๆ ท่านจึงทำเหมือนเป็นสภาวะอื่นแล้วเรียกว่า สนิทัสสนะ (เป็นไปพร้อมกับการเห็น) จริงอยู่ ในธรรมทั้งหลายที่รวมเป็นอันเดียวกันโดยความเสมอกันแห่งสภาวธรรม สภาวะใดที่ทำให้เกิดความแตกต่างกัน สภาวะนั้นสมควรที่จะทำเหมือนเป็นสภาวะอื่นแล้วกล่าวอุปจารได้ เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ การเข้าใจอรรถที่พิเศษย่อมมีได้ อีกอย่างหนึ่ง ในบทว่า “สห นิทัสสเนน” นี้ สหศัพท์มีอรรถว่าตัพภาวะ (ความเป็นสภาวะนั้น) เหมือนในบทว่า “นันทิราคสหคตา”

Dussīlyaviddhaṃsanarasanti kāyikaasaṃvarādibhedassa dussīlyassa vidhamanakiccaṃ. Anavajjarasanti agārayhasampattikaṃ agarahitabbabhāvena sampajjanakaṃ, avajjapaṭipakkhabhāvena vā sampajjanakaṃ. Lakkhaṇādīsūti lakkhaṇarasādīsu vuccamānesu kiccameva, sampatti vā rasoti vuccati, na rasāyatanarasādīti adhippāyo. Keci pana ‘‘kiccamevā’’ti avadhāraṇaṃ tassa itararasato balavabhāvadassanatthanti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, kiccameva, sampatti eva vā rasoti imassa atthassa adhippetattā.

(ศีล) มีรสคือการกำจัดทุศีล ได้แก่ มีกิจคือการกำจัดทุศีลอันมีประเภทต่างๆ มีความไม่สำรวมทางกายเป็นต้น (ศีล) มีรสคือความไม่มีโทษ ได้แก่ มีความถึงพร้อมอันไม่ควรติเตียน คือสำเร็จได้โดยความเป็นสภาวะที่ไม่ควรติเตียน หรือสำเร็จได้โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อโทษ ในบรรดาลักษณะเป็นต้น คือเมื่อกล่าวถึงลักษณะและรสเป็นต้น กิจนั่นเอง หรือสมบัติ เรียกว่า รส ไม่ใช่รสคือรสายตนะเป็นต้น นี้เป็นความประสงค์ แต่บางท่านกล่าวว่า การกำหนดในบทว่า “กิจฺจเมว” นั้น มีเพื่อแสดงความเป็นสภาวะที่มีกำลังกว่ารสอื่น คำกล่าวนั้นเป็นเพียงมติของท่านเหล่านั้น เพราะอรรถว่า กิจนั่นเอง หรือสมบัตินั่นเอง ชื่อว่ารส นี้เป็นอรรถที่ท่านประสงค์

Soceyyapaccupaṭṭhānanti [Pg.29] kāyādīhi sucibhāvena paccupaṭṭhāti. Gahaṇabhāvanti gahetabbabhāvaṃ. Tena upaṭṭhānākāraṭṭhena paccupaṭṭhānaṃ vuttaṃ, phalaṭṭhena pana avippaṭisārapaccupaṭṭhānaṃ, samādhipaccupaṭṭhānaṃ vā. Sīlaṃ hi sampatiyeva avippaṭisāraṃ paccupaṭṭhāpeti, paramparāya samādhiṃ. Imassa pana ānisaṃsaphalassa ānisaṃsakathāyaṃ vakkhamānattā idha aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Keci pana phalassa anicchitattā idha aggahaṇanti vadanti, tadayuttaṃ phalassa anekavidhattā, lokiyādisīlassāpi vibhajiyamānattā. Tathā hi vakkhati ‘‘nissitānissitavasenā’’tiādi (visuddhi. 1.10). Yathā pathavīdhātuyā kammādi dūrakāraṇaṃ, sesabhūtattayaṃ āsannakāraṇaṃ, yathā ca vatthassa tantavāyaturivemasalākādi dūrakāraṇaṃ, tantavo āsannakāraṇaṃ, evaṃ sīlassa saddhammassavanādi dūrakāraṇaṃ, hiriottappamassa āsannakāraṇanti dassento āha ‘‘hirottappañca panā’’tiādi. Hirottappe hītiādi tassa āsannakāraṇabhāvasādhanaṃ. Tattha uppajjati samādānavasena, tiṭṭhati avītikkamavasenāti veditabbaṃ.

(ศีล) มีความสะอาดเป็นปัจจุปัฏฐาน คือ ปรากฏโดยความเป็นผู้สะอาดทางกายเป็นต้น บทว่า คหณภาวํ หมายถึง ความเป็นสภาวะที่พึงยึดถือ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวปัจจุปัฏฐานโดยอรรถคืออาการที่ปรากฏ ส่วนโดยอรรถคือผล มีความไม่เดือดร้อนใจเป็นปัจจุปัฏฐาน หรือมีสมาธิเป็นปัจจุปัฏฐาน จริงอยู่ ศีลย่อมให้ความไม่เดือดร้อนใจปรากฏในปัจจุบันทีเดียว และให้สมาธิปรากฏโดยลำดับ แต่เพราะผลคืออานิสงส์นี้จักกล่าวในอานิสงส์กถา จึงพึงทราบว่าท่านไม่ถือเอาในที่นี้ แต่บางท่านกล่าวว่า ท่านไม่ถือเอาในที่นี้เพราะไม่ประสงค์ผล คำกล่าวนั้นไม่สมควร เพราะผลมีหลายอย่าง และเพราะแม้โลกิยศีลเป็นต้นก็จักจำแนกต่อไป จริงดังนั้น ท่านจักกล่าวว่า “โดยความเป็นศีลที่อาศัยและไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิ” เป็นต้น เหมือนอย่างว่า กรรมเป็นต้นเป็นเหตุไกลของปฐวีธาตุ ภูตรูป ๓ ที่เหลือเป็นเหตุใกล้ และเหมือนอย่างว่า ช่างทอผ้า กี่ กระสวยเป็นต้นเป็นเหตุไกลของผ้า ด้ายเป็นเหตุใกล้ ฉันใด การฟังพระสัทธรรมเป็นต้นเป็นเหตุไกลของศีล หิริและโอตตัปปะเป็นเหตุใกล้ของศีลนั้น ฉันนั้น เมื่อจะทรงแสดงดังนี้ จึงตรัสว่า “หิโรตฺตปฺปญฺจ ปนา” เป็นต้น บทว่า “หิโรตฺตปฺเป หิ” เป็นต้น เป็นเครื่องยืนยันความเป็นเหตุใกล้ของหิริและโอตตัปปะนั้น ในเรื่องนั้น พึงทราบว่า (ศีล) ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจการสมาทาน ย่อมตั้งอยู่ด้วยอำนาจการไม่ล่วงละเมิด

Sīlānisaṃsakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องอานิสงส์ของศีล

9. Avippaṭisārādīti ettha vippaṭisārapaṭipakkho kusalacittuppādo avippaṭisāro. So pana visesato ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me suparisuddhaṃ sīla’’nti attano sīlassa paccavekkhaṇavasena pavattoti veditabbo. Ādi-saddena pāmojjabhogasampattikittisaddādiṃ saṅgaṇhāti. Avippaṭisāratthānīti avippaṭisārappayojanāni. Kusalānīti anavajjāni. Avippaṭisārānisaṃsānīti avippaṭisāruddayāni. Etena avippaṭisāro nāma sīlassa uddayamattaṃ, saṃvaḍḍhitassa rukkhassa chāyāpupphasadisaṃ. Añño eva panānena nipphādetabbo samādhiādiguṇoti dasseti.

๙. ในบทว่า อวิปฺปฏิสาราทีติ นี้ กุศลจิตตุปบาทอันเป็นปฏิปักษ์ต่อความเดือดร้อนใจ ชื่อว่า อวิปฏิสาร ก็อวิปฏิสารนั้น พึงทราบว่าเกิดขึ้นโดยเฉพาะด้วยอำนาจการพิจารณาศีลของตนว่า “เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่ศีลของเราบริสุทธิ์ดีแล้ว” ด้วยอาทิศัพท์ ท่านสงเคราะห์เอาความปราโมทย์ ความถึงพร้อมด้วยโภคะ กิตติศัพท์ เป็นต้น บทว่า อวิปฺปฏิสารตฺถานิ คือ มีความไม่เดือดร้อนใจเป็นประโยชน์ บทว่า กุสลานิ คือ ไม่มีโทษ บทว่า อวิปฺปฏิสารานิสํสานิ คือ มีความไม่เดือดร้อนใจเป็นอานิสงส์ ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า ความไม่เดือดร้อนใจเป็นเพียงผลเบื้องต้นของศีล เหมือนร่มเงาและดอกไม้ของต้นไม้ที่เจริญเติบโตแล้ว ส่วนคุณมีสมาธิเป็นต้นอันจะพึงให้สำเร็จด้วยความไม่เดือดร้อนใจนี้ เป็นอีกอย่างหนึ่งต่างหาก

Sīlavato sīlasampadāyāti parisuddhaṃ paripuṇṇaṃ katvā sīlassa sampādanena sīlavato, tāya eva sīlasampadāya. Appamādādhikaraṇanti appamādakāraṇā. Bhogakkhandhanti bhogarāsiṃ. Kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchatīti ‘‘itipi sīlavā, itipi kalyāṇadhammo’’ti sundaro thutighoso uṭṭhahati, lokaṃ pattharati. Visāradoti attani kiñci garahitabbaṃ [Pg.30] upavaditabbaṃ apassanto vigatasārajjo nibbhayo. Amaṅkubhūtoti avilakkho. Asammūḷhoti ‘‘akataṃ vata me kalyāṇa’’ntiādinā (ma. ni. 3.248) vippaṭisārābhāvato, kusalakammādīnaṃyeva ca tadā upaṭṭhānato amūḷho pasannamānaso eva kālaṃkaroti. Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā, jīvitindriyassa upacchedā. Paraṃ maraṇāti cutito uddhaṃ. Sugatinti sundaraṃ gatiṃ. Tena manussagatipi saṅgayhati. Sagganti devagatiṃ. Sā hi rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo, lokiyati ettha uḷāraṃ puññaphalanti lokoti ca vuccati.

บทว่า สีลวโต สีลสมฺปทายาติ ความว่า ของผู้มีศีล เพราะการยังศีลให้ถึงพร้อมโดยทำให้บริสุทธิ์บริบูรณ์ หรือ ด้วยศีลสมบัตินั้นเอง บทว่า อปฺปมาทาธิกรณํ ความว่า เพราะความไม่ประมาทเป็นเหตุ บทว่า โภคกฺขนฺธํ ความว่า กองโภคทรัพย์ บทว่า กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ ความว่า เสียงสรรเสริญอันไพเราะว่า “ท่านผู้นี้เป็นผู้มีศีลด้วยเหตุนี้ ท่านผู้นี้เป็นผู้มีกัลยาณธรรมด้วยเหตุนี้” ย่อมเกิดขึ้น ย่อมแผ่ไปในโลก บทว่า วิสารโท ความว่า เมื่อไม่เห็นสิ่งใดๆ ที่ควรติเตียน ควรกล่าวโทษในตน จึงเป็นผู้ปราศจากความครั่นคร้าม ไม่มีความกลัว บทว่า อมงฺกุภูโต ความว่า ไม่เก้อเขิน บทว่า อสมฺมูโฬหิ ความว่า เพราะไม่มีความเดือดร้อนใจด้วยคำเป็นต้นว่า “เราไม่ได้ทำความดีไว้หนอ” และเพราะกุศลกรรมเป็นต้นนั่นแหละปรากฏในขณะนั้น จึงเป็นผู้ไม่หลงใหล มีใจผ่องใสเท่านั้น ทำกาละ บทว่า กายสฺส เภทา ความว่า เพราะการสละอุปาทินนขันธ์ เพราะความขาดแห่งชีวิตินทรีย์ บทว่า ปรํ มรณา ความว่า เบื้องหน้าแต่จุติ บทว่า สุคตึ ความว่า คติอันดีงาม ด้วยบทนั้น แม้มนุสสคติก็สงเคราะห์เข้าด้วย บทว่า สคฺคํ ความว่า เทวคติ จริงอยู่ เทวคตินั้นชื่อว่า สัคคะ เพราะเป็นเลิศอย่างยิ่งด้วยวิสัยมีรูปเป็นต้น และชื่อว่า โลกะ เพราะผลบุญอันโอฬารย่อมถูกเห็นในเทวคตินั้น

Ākaṅkheyya ceti yadi iccheyya. Piyo ca assanti piyāyitabbo piyacakkhūhi passitabbo pemaniyo bhaveyyanti attho. Manāpoti sabrahmacārīnaṃ manavaḍḍhanako, tesaṃ vā manena pattabbo, mettacittena pharitabboti vuttaṃ hoti. Garūti garuṭṭhāniyo pāsāṇachattasadiso. Bhāvanīyoti ‘‘addhā ayamāyasmā jānaṃ jānāti, passaṃ passatī’’ti sambhāvanīyo. Sīlesvevassa paripūrakārīti catupārisuddhisīlesu eva paripūrakārī assa, anūnakārī paripūraṇākārena samannāgato bhaveyya. ‘‘Ādinā nayenā’’ti etena ‘‘ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgārāna’’nti (ma. ni. 1.65) evamādike sīlathomanasuttāgate sattarasa sīlānisaṃse saṅgaṇhāti.

บทว่า อากังเขยฺย เจ ความว่า หากว่าพึงหวัง. บทว่า ปิโย จ อสฺสํ ความว่า พึงเป็นที่รัก พึงเป็นที่น่าดูด้วยดวงตาอันเป็นที่รัก พึงเป็นที่น่ารักใคร่. บทว่า มนาโป ความว่า เป็นผู้ทำใจของเพื่อนพรหมจารีให้เจริญ หรือว่า เป็นผู้ที่เพื่อนพรหมจารีพึงเข้าถึงได้ด้วยใจ ท่านกล่าวว่า เป็นผู้ที่พึงแผ่ไปได้ด้วยเมตตาจิต. บทว่า ครุ ความว่า เป็นผู้ตั้งอยู่ในฐานะครู เปรียบเหมือนฉัตรที่ทำด้วยศิลา. บทว่า ภาวนีโย ความว่า เป็นผู้ที่เขาพึงยกย่องว่า "ท่านผู้มีอายุนี้ รู้สิ่งใด ก็รู้จริง เห็นสิ่งใด ก็เห็นจริง". บทว่า สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการี ความว่า พึงเป็นผู้ทำจตุปาริสุทธิศีลให้บริบูรณ์เท่านั้น พึงเป็นผู้ทำไม่ให้บกพร่อง พึงเป็นผู้ประกอบด้วยอาการที่ทำให้บริบูรณ์. ด้วยบทว่า อาทินา นเยน นี้ ท่านสงเคราะห์อานิสงส์ของศีล ๑๗ ประการ ที่มาในสูตรที่สรรเสริญศีล มีอาทิว่า "เป็นผู้ประกอบด้วยเจโตสมถะภายในตน มีฌานอันไม่เหินห่าง ประกอบด้วยวิปัสสนา เป็นผู้เพิ่มพูนสุญญาคาร" (ม.นิกาย ๑/๖๕).

Idāni na kevalamime eva avippaṭisārādayo, atha kho aññepi bahū sīlānisaṃsā vijjantīti te dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha sāsaneti imasmiṃ sakalalokiyalokuttaraguṇāvahe satthusāsane. Ācārakulaputtānaṃ yaṃ sīlaṃ vinā patiṭṭhā avaṭṭhānaṃ natthi, tassa evaṃ mahānubhāvassa sīlassa ānisaṃsānaṃ paricchedaṃ parimāṇaṃ ko vade ko vattuṃ sakkuṇeyyāti attho. Etena sabbesaṃyeva lokiyalokuttarānaṃ guṇānaṃ sīlameva mūlabhūtanti dassetvā tato parampi malavisodhanena, pariḷāhavūpasamanena, sucigandhavāyanena, sagganibbānādhigamūpāyabhāvena, sobhālaṅkārasādhanatāya bhayavidhamanena, kittipāmojjajanena ca sīlasadisaṃ aññaṃ sattānaṃ hitasukhāvahaṃ natthīti dassento ‘‘na gaṅgā’’tiādikā gāthā abhāsi.

บัดนี้ ท่านเริ่มคำว่า อปิจ เป็นต้น เพื่อแสดงว่า มิใช่เพียงอานิสงส์เหล่านี้มีอวิปฏิสารเป็นต้นเท่านั้น แต่ยังมีอานิสงส์ของศีลอื่นๆ อีกมาก. ในบทเหล่านั้น บทว่า สาสเน ความว่า ในพระศาสนาของพระศาสดานี้ ซึ่งนำมาซึ่งคุณทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระทั้งปวง. ความว่า สำหรับกุลบุตรผู้มีอาจาระดีงามนั้น ที่พึ่งที่ตั้งมั่นอื่นนอกจากศีลย่อมไม่มี ใครเล่าจะพึงกล่าว ใครเล่าจะสามารถกล่าวถึงขอบเขตและประมาณแห่งอานิสงส์ของศีลนั้น ซึ่งมีอานุภาพยิ่งใหญ่ถึงเพียงนี้ได้. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า ศีลเท่านั้นเป็นรากฐานของคุณทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระทั้งปวงแล้ว และยิ่งกว่านั้น เมื่อจะทรงแสดงว่า สิ่งอื่นที่เสมอด้วยศีล ซึ่งนำประโยชน์สุขมาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย ด้วยการชำระมลทิน ด้วยการระงับความเร่าร้อน ด้วยการส่งกลิ่นหอมสะอาด ด้วยความเป็นอุบายให้ถึงสวรรค์และนิพพาน ด้วยการเป็นเครื่องประดับให้งดงาม ด้วยการขจัดภัย และด้วยการก่อให้เกิดเกียรติคุณและความปราโมทย์นั้น ไม่มีอยู่ จึงได้ตรัสคาถาทั้งหลายมีคำว่า น คงฺคา เป็นต้น.

Tattha [Pg.31] sarabhūti ekā nadī, ‘‘yaṃ loke sarabhū’’ti vadanti. Ninnagā vāciravatīti ‘‘aciravatī’’ti evaṃnāmikā nadī, vāti sabbattha vā-saddo aniyamattho. Tena avuttā godhāvarīcandabhāgādikā saṅgaṇhāti. Pāṇanaṭṭhena pāṇīnaṃ sattānaṃ yaṃ malaṃ sīlajalaṃ visodhayati, taṃ malaṃ visodhetuṃ na sakkuṇanti gaṅgādayo nadiyoti paṭhamagāthāya na-kāraṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Hārāti muttāhārā. Maṇayoti veḷuriyādimaṇayo. Ariyanti visuddhaṃ. Sīlasamuṭṭhāno kittisaddo gandho manoharabhāvato, disāsu abhibyāpanato ca ‘‘sīlagandho’’ti vutto. So hi paṭivātepi pavattati. Tenāha bhagavā ‘‘satañca gandho paṭivātametī’’ti (dha. pa. 54; a. ni. 3.80; mi. pa. 5.4.1). Dosānaṃ balaṃ nāma vatthujjhācāro, taṃ tesaṃ kātuṃ adentaṃ sīlaṃ dosānaṃ balaṃ ghātetīti veditabbaṃ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า สรภู คือแม่น้ำสายหนึ่ง ซึ่งในโลกเขาเรียกว่า "สรยู". บทว่า นินฺนคา วาจิรวตี คือแม่น้ำชื่อ "อจิรวดี". วา ศัพท์ในทุกแห่งมีความหมายไม่แน่นอน. ด้วย วา ศัพท์นั้น ท่านสงเคราะห์ถึงแม่น้ำที่ไม่ได้กล่าวไว้ เช่น แม่น้ำโคธาวรีและจันทภาคาเป็นต้น. พึงนำ น-อักษร จากคาถาแรกมาเชื่อมความว่า แม่น้ำทั้งหลายมีคงคาเป็นต้น ไม่สามารถชำระมลทินนั้นให้หมดจดได้ ซึ่งน้ำคือศีลย่อมชำระมลทินของสัตว์ทั้งหลายผู้ชื่อว่าปาณีเพราะอรรถว่ามีลมปราณ. บทว่า หารา คือ สร้อยมุก. บทว่า มณโย คือ แก้วมณีมีแก้วไพฑูรย์เป็นต้น. บทว่า อริยํ คือ บริสุทธิ์. กลิ่นคือเสียงแห่งเกียรติคุณอันเกิดจากศีล ท่านเรียกว่า "กลิ่นศีล" เพราะเป็นสิ่งที่น่ารื่นรมย์ใจและเพราะฟุ้งไปในทิศทั้งหลาย. จริงอยู่ กลิ่นนั้นย่อมฟุ้งไปแม้ทวนลม. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "กลิ่นของสัตบุรุษย่อมฟุ้งไปทวนลม" (ธ.ป. ๕๔; อํ.ติก. ๓/๘๐; มิลินฺท. ๕.๔.๑). พึงทราบว่า กำลังของโทษชื่อว่าการล่วงละเมิดวัตถุ ศีลเมื่อไม่ให้โทษเหล่านั้นกระทำการล่วงละเมิดนั้นได้ ชื่อว่าย่อมกำจัดกำลังของโทษ.

Sīlappabhedakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยประเภทของศีล

10. ‘‘Katividha’’nti ettha vidha-saddo koṭṭhāsapariyāyo ‘‘ekavidhena rūpasaṅgaho’’tiādīsu viya, pakārattho vā, katippakāraṃ kittakā sīlassa pakārabhedāti attho. Sīlanalakkhaṇenāti sīlanasaṅkhātena sabhāvena.

๑๐. ในบทว่า กติวิธํ นี้ วิธ-ศัพท์ เป็นชื่อเรียกแทนส่วน เหมือนในประโยคมีอาทิว่า "การสงเคราะห์รูปโดยส่วนเดียว" หรือมีความหมายว่า ประเภท ความว่า ศีลมีกี่ประเภท มีประเภทที่แตกต่างกันเท่าไร. บทว่า สีลนลกฺขเณน ความว่า โดยสภาวะที่เรียกว่าสีลนะ.

Caranti tena sīlesu paripūrakāritaṃ upagacchantīti carittaṃ, carittameva cārittaṃ. Vāritato tena attānaṃ tāyanti rakkhantīti vārittaṃ. Adhiko samācāro abhisamācāro, tattha niyuttaṃ, so vā payojanaṃ etassāti ābhisamācārikaṃ. Ādi brahmacariyassāti ādibrahmacariyaṃ, tadeva ādibrahmacariyakaṃ. Viramati etāya, sayaṃ vā viramati, viramaṇaṃ vā virati, na viratīti avirati. Nissayatīti nissitaṃ, na nissitanti anissitaṃ. Pariyanto etassa atthīti pariyantaṃ, kālena pariyantaṃ kālapariyantaṃ, yathāparicchinno vā kālo pariyanto etassāti kālapariyantaṃ. Yāva pāṇanaṃ jīvanaṃ koṭi etassāti āpāṇakoṭikaṃ. Attano paccayehi loke niyuttaṃ, tattha vā viditanti lokiyaṃ. Lokaṃ uttaratīti lokuttaraṃ.

สัตว์ทั้งหลายย่อมประพฤติ คือเข้าถึงความเป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลายด้วยศีลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า จริตฺตํ, จริตฺตํ นั่นแหละคือ จาริตฺตํ. สัตว์ทั้งหลายย่อมคุ้มครอง คือรักษากายตนจากสิ่งที่ท่านห้ามไว้ด้วยศีลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า วาริตฺตํ. สมาจารที่ยิ่งใหญ่ชื่อว่า อภิสมาจาร, ศีลที่เนื่องในอภิสมาจารนั้น หรืออภิสมาจารนั้นเป็นประโยชน์ของศีลนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาภิสมาจาริกํ. เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาทิพฺรหฺมจริยํ, อาทิพฺรหฺมจริยํ นั่นแหละคือ อาทิพฺรหฺมจริยกํ. สัตว์ย่อมงดเว้นด้วยธรรมชาตินี้ หรือธรรมชาตินั้นเองย่อมงดเว้น หรือการงดเว้นชื่อว่า วิรติ, ไม่ใช่วิรติ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อวิรติ. สัตว์ย่อมอาศัย เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิสฺสิตํ, ไม่อาศัย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนิสฺสิตํ. ที่สุดมีอยู่แก่ศีลนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปริยนฺตํ, มีที่สุดด้วยกาล ชื่อว่า กาลปริยนฺตํ, หรือกาลที่กำหนดไว้เป็นที่สุดของศีลนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กาลปริยนฺตํ. การดำรงชีพตราบเท่าที่ยังมีลมหายใจเป็นที่สุดของศีลนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาปาณโกฏิกํ. ศีลที่เนื่องอยู่ในโลกด้วยปัจจัยของตน หรือที่รู้กันในโลกนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า โลกิยํ. ศีลที่ข้ามพ้นโลก เหตุนั้นจึงชื่อว่า โลกุตฺตรํ.

Paccayato, phalato ca majjhimapaṇītehi nihīnaṃ, tesaṃ vā guṇehi parihīnanti hīnaṃ. Attano paccayehi padhānabhāvaṃ nītanti paṇītaṃ. Ubhinnameva vemajjhe [Pg.32] bhavaṃ majjhimaṃ. Attādhipatito āgataṃ attādhipateyyaṃ. Sesapadadvayepi eseva nayo. Taṇhāya, diṭṭhiyā vā parāmaṭṭhaṃ padhaṃsitanti parāmaṭṭhaṃ. Tappaṭikkhepato aparāmaṭṭhaṃ. Paṭippassaddhakilesaṃ paṭippassaddhaṃ. Sikkhāsu jātaṃ, sekkhassa idanti vā sekkhaṃ. Pariniṭṭhitasikkhākiccatāya asekkhadhammapariyāpannaṃ asekkhaṃ. Tadubhayapaṭikkhepena nevasekkhanāsekkhaṃ. Hānaṃ bhajati, hānabhāgo vā etassa atthīti hānabhāgiyaṃ. Sesesupi eseva nayo. Appaparimāṇattā pariyantavantaṃ, pārisuddhivantañca sīlaṃ pariyantapārisuddhisīlaṃ. Anappaparimāṇattā apariyantaṃ, pārisuddhivantañca sīlaṃ apariyantapārisuddhisīlaṃ. Sabbaso puṇṇaṃ, pārisuddhivantañca sīlaṃ paripuṇṇapārisuddhisīlaṃ.

ศีลที่เลวกว่ามัชฌิมศีลและปณีตศีลโดยปัจจัยและโดยผล หรือเสื่อมจากคุณของศีลทั้งสองนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า หีนํ. ศีลที่ถูกนำไปสู่ความเป็นประธานด้วยปัจจัยของตน เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปณีตํ. ศีลที่เกิดในท่ามกลางของศีลทั้งสองนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า มัชฺฌิมํ. ศีลที่มาจากการมีตนเป็นใหญ่ ชื่อว่า อตฺตาธิปเตยฺยํ. ในสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. ศีลที่ถูกตัณหาหรือทิฏฐิครอบงำ คือทำลายแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปรามฏฺฐํ. โดยการปฏิเสธศีลนั้น จึงชื่อว่า อปรามฏฺฐํ. ศีลที่มีกิเลสสงบระงับแล้ว ชื่อว่า ปฏิปฺปสฺสทฺธํ. ศีลที่เกิดในสิกขาทั้งหลาย หรือศีลนี้เป็นของพระเสขะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า เสกฺขํ. ศีลที่นับเนื่องในธรรมของพระอเสขะ เพราะมีกิจแห่งการศึกษาอันเสร็จสิ้นแล้ว ชื่อว่า อเสกฺขํ. โดยการปฏิเสธทั้งสองอย่างนั้น จึงชื่อว่า เนวเสกฺขานาเสกฺขํ. ศีลที่เข้าถึงความเสื่อม หรือส่วนแห่งความเสื่อมมีอยู่แก่ศีลนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า หานภาคิยํ. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. ศีลที่มีที่สุดและมีความบริสุทธิ์ เพราะมีประมาณน้อย ชื่อว่า ปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลํ. ศีลที่ไม่มีที่สุดและมีความบริสุทธิ์ เพราะมีประมาณมาก ชื่อว่า อปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลํ. ศีลที่บริบูรณ์โดยสิ้นเชิงและมีความบริสุทธิ์ ชื่อว่า ปริปุณฺณปาริสุทฺธิสีลํ.

11. Vuttanayenāti ‘‘sīlanaṭṭhena sīla’’ntiādinā (visuddhi. 1.7) heṭṭhā vuttena nayena. Idaṃ kattabbanti paññattasikkhāpadapūraṇanti idaṃ ābhisamācārikaṃ kattabbaṃ paṭipajjitabbanti evaṃ paññattassa sikkhāpadasīlassa pūraṇaṃ. Sikkhāpadasīlaṃ hi pūrento sikkhāpadampi pūreti pāleti nāma. Sikkhā eva vā sikkhitabbato, paṭipajjitabbato ca sikkhāpadaṃ. Tassa pūraṇantipi yojetabbaṃ. Idaṃ na kattabbanti paṭikkhittassa akaraṇanti idaṃ duccaritaṃ na kattabbanti bhagavatā paṭikkhittassa akaraṇaṃ viramaṇaṃ. Caranti tasminti tasmiṃ sīle taṃsamaṅgino carantīti sīlassa adhikaraṇataṃ vibhāvento tesaṃ pavattiṭṭhānabhāvaṃ dasseti. Tenāha ‘‘sīlesu paripūrakāritāya pavattantī’’ti. Vāritanti idaṃ na kattabbanti paṭikkhittaṃ akappiyaṃ. Tāyantīti akaraṇeneva tāyanti. Tenāti vārittasīlamāha. Vāreti vā satthā ettha, etena vāti vāritaṃ, sikkhāpadaṃ. Taṃ avikopento tāyanti tenāti vārittaṃ. Saddhāvīriyasādhananti saddhāya, uṭṭhānavīriyena ca sādhetabbaṃ. Na hi asaddho, kusīto ca vattapaṭipattiṃ paripūreti, saddho eva satthārā paṭikkhitte aṇumattepi vajje bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesūti āha ‘‘saddhāsādhanaṃ vāritta’’nti.

๑๑. บทว่า `วุตฺตนเยน` คือ โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำ มีอาทิว่า "ชื่อว่าศีล เพราะอรรถว่าทรงไว้" (วิสุทธิ. 1/7) บทว่า `อิทํ กตฺตพฺพนฺติ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทปูรณํ` คือ การทำให้บริบูรณ์ซึ่งสิกขาปทศีลที่ทรงบัญญัติไว้อย่างนี้ว่า อภิสมาจาริกวัตรนี้อันบุคคลพึงกระทำ พึงปฏิบัติ. จริงอยู่ ผู้ทำให้สิกขาปทศีลบริบูรณ์ ชื่อว่าย่อมทำให้บริบูรณ์ ย่อมรักษาแม้ซึ่งสิกขาบท. อีกอย่างหนึ่ง สิกขานั่นแหละ ชื่อว่าสิกขาบท เพราะเป็นสิ่งที่พึงศึกษา และเพราะเป็นสิ่งที่พึงปฏิบัติ พึงประกอบความว่า การทำให้สิกขาบทนั้นบริบูรณ์. บทว่า `อิทํ น กตฺตพฺพนฺติ ปฏิกฺขิตฺตสฺส อกรณํ` คือ การไม่กระทำ การงดเว้นจากทุจริตที่พระผู้มีพระภาคทรงห้ามไว้อย่างนี้ว่า ทุจริตนี้ไม่พึงกระทำ. บทว่า `จรนฺติ ตสฺมึ` คือ บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยศีลนั้น ย่อมประพฤติในศีลนั้น ดังนี้ อรรถกถาจารย์เมื่อจะจำแนกความเป็นอธิกรณะ (ที่ตั้ง) ของศีล จึงแสดงความเป็นที่ตั้งแห่งความประพฤติของบุคคลเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเป็นไปในศีลทั้งหลายโดยความเป็นผู้กระทำให้บริบูรณ์". บทว่า `วาริตฺตํ` คือ สิ่งที่ไม่สมควร อันทรงห้ามไว้ว่า "สิ่งนี้ไม่พึงกระทำ". บทว่า `ตายติ` คือ ย่อมคุ้มครองด้วยการไม่กระทำนั่นเอง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงวาริตตศีล. อีกอย่างหนึ่ง พระศาสดาทรงห้ามในสิกขาบทนี้ หรือทรงห้ามด้วยสิกขาบทนี้ เพราะเหตุนั้น สิกขาบทจึงชื่อว่า วาริตะ. บุคคลไม่ทำลายสิกขาบทนั้น ย่อมคุ้มครองด้วยศีลนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า วาริตตะ. บทว่า `สทฺธาวิริยสาธนํ` คือ อันบุคคลพึงให้สำเร็จด้วยศรัทธาและด้วยอุฏฐานวิริยะ. จริงอยู่ ผู้ไม่มีศรัทธาและเกียจคร้าน ย่อมไม่อาจทำให้วัตรปฏิบัติบริบูรณ์ได้ มีแต่ผู้มีศรัทธาเท่านั้น เป็นผู้เห็นภัยในโทษแม้เล็กน้อยที่พระศาสดาทรงห้ามไว้ในสิกขาบททั้งหลาย สมาทานศึกษาอยู่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วาริตตศีลสำเร็จได้ด้วยศรัทธา".

Adhisīlasikkhāpariyāpannattā abhivisiṭṭho samācāroti abhisamācāroti āha ‘‘uttamasamācāro’’ti. Abhisamācārova ābhisamācārikaṃ, yathā venayikoti (a. ni. 8.11; pārā. 8) adhippāyo. Abhisamācāro ukkaṭṭhaniddesato [Pg.33] maggasīlaṃ, phalasīlañca, taṃ ārabbha uddissa tadatthaṃ tappayojanaṃ paññattaṃ ābhisamācārikaṃ. Suparisuddhāni tīṇi kāyakammāni, cattāri vacīkammāni, suparisuddho ājīvoti idaṃ ājīvaṭṭhamakaṃ. Tattha kāmaṃ ājīvahetukato sattavidhaduccaritato virati sammāājīvoti sopi sattavidho hoti, sammājīvatāsāmaññena pana taṃ ekaṃ katvā vuttaṃ. Atha vā tividhakuhanavatthusannissayato micchājīvato viratiṃ ekajjhaṃ katvā vutto ‘‘ājīvo suparisuddho’’ti. Seṭṭhacariyabhāvato maggo eva brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ, tassa. Ādibhāvabhūtanti ādimhi bhāvetabbataṃ nipphādetabbataṃ bhūtaṃ pattaṃ ādibhāvabhūtaṃ. Kiñcāpi desanānukkamena sammādiṭṭhi ādi, paṭipattikkamena pana ājīvaṭṭhamakasīlaṃ ādīti. Tassa sampattiyāti ābhisamācārikassa sampajjanena paripūraṇena ādibrahmacariyakaṃ sampajjati. Yo hi lahukānipi appasāvajjāni parivajjeti, so garukāni mahāsāvajjāni bahvādīnavāni parivajjessatīti vattabbameva natthīti. Suttaṃ pana etamatthaṃ byatirekavasena vibhāveti. Tattha dhammanti sīlaṃ. Taṃ hi upariguṇavisesānaṃ dhāraṇaṭṭhena dhammoti vuccati.

เพราะนับเนื่องในอธิสีลสิกขา ความประพฤติที่ประเสริฐยิ่งจึงชื่อว่า อภิสมาจาร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อุตตมสมาจาร" (ความประพฤติอย่างสูงสุด). อภิสมาจารนั่นแหละ ชื่อว่า อาภิสมาจาริกะ เหมือนคำว่า เวนยิโก (อ.นิ. 8/11; ปารา. 8) นี้เป็นอธิบาย. โดยอุกกัฏฐนิทเทส (การแสดงอย่างยิ่ง) อภิสมาจาร ได้แก่ มรรคศีลและผลศีล, (ศีล) ที่ทรงบัญญัติปรารภมรรคศีลและผลศีลนั้น อุทิศเพื่อประโยชน์นั้น มีผลนั้นเป็นประโยชน์ ชื่อว่า อาภิสมาจาริกะ. กายกรรม 3 ที่บริสุทธิ์ดี วจีกรรม 4 ที่บริสุทธิ์ดี และอาชีวะที่บริสุทธิ์ดี นี้เรียกว่า อาชีวัฏฐมกศีล. ในอาชีวัฏฐมกศีลนั้น แม้ว่าสัมมาอาชีวะคือการงดเว้นจากทุจริต 7 อย่างอันมีอาชีวะเป็นเหตุ จะมี 7 อย่างก็ตาม แต่ท่านก็รวมเป็นหนึ่งแล้วกล่าวไว้โดยความเป็นสัมมาอาชีวะเหมือนกัน. อีกอย่างหนึ่ง ท่านรวมการงดเว้นจากมิจฉาอาชีวะอันอาศัยกุหนวัตถุ 3 อย่างเข้าไว้ด้วยกันแล้วกล่าวว่า "อาชีวะบริสุทธิ์ดี". เพราะเป็นจริยาอันประเสริฐ มรรคนั่นแหละชื่อว่าพรหมจรรย์ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า มัคคพรหมจรรย์, ของมัคคพรหมจรรย์นั้น. บทว่า `อาทิภาวภูตํ` คือ ถึงแล้วซึ่งความเป็นสิ่งที่พึงให้เกิด พึงให้สำเร็จในเบื้องต้น ชื่อว่า อาทิภาวภูตะ. แม้ว่าโดยลำดับแห่งเทศนา สัมมาทิฏฐิจะเป็นเบื้องต้น แต่โดยลำดับแห่งการปฏิบัติ อาชีวัฏฐมกศีลเป็นเบื้องต้น. บทว่า `ตสฺส สมฺปตฺติยา` คือ อาทิพรหมจรรย์ย่อมถึงพร้อมด้วยความถึงพร้อม ด้วยความบริบูรณ์แห่งอาภิสมาจาริกศีล. จริงอยู่ บุคคลใดย่อมงดเว้นแม้ซึ่งโทษน้อย มีความผิดเล็กน้อยได้ บุคคลนั้นจักงดเว้นซึ่งโทษหนัก มีความผิดมาก มีโทษมากได้นั้น ไม่ต้องพูดถึงเลย. ส่วนพระสูตรย่อมแสดงเนื้อความนี้ให้แจ่มแจ้งโดยวยติเรกนัย. ในพระสูตรนั้น บทว่า `ธมฺมํ` ได้แก่ ศีล. จริงอยู่ ศีลนั้นท่านเรียกว่า ธรรม เพราะอรรถว่าทรงไว้ซึ่งคุณวิเศษเบื้องสูง.

Viratisīlassa itarasīlena satipi sampayogādike asammissakatādassanatthaṃ ‘‘veramaṇimatta’’nti vuttaṃ.

แม้เมื่อวิรติศีลมีการสัมปโยคเป็นต้นกับศีลอื่นอยู่ เพื่อแสดงความเป็นสภาพที่ไม่เจือปนกัน ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นเพียงวิรัติ".

‘‘Nissitānissitavasenā’’ti ettha labbhamānanissayaṃ tāva dassetuṃ ‘‘nissayo’’tiādi vuttaṃ. Tattha taṇhācaritena nissayitabbato taṇhāva taṇhānissayo. Tathā diṭṭhinissayo. Diṭṭhicarito hi asatipi diṭṭhiyā taṇhāvirahe diṭṭhinissitova pavattati. Devoti catumahārājasakkasuyāmādipākaṭadevamāha. Devaññataroti apākaṭaṃ. Taṇhaṃ eva nissitanti taṇhānissitaṃ. Taṇhāya nissitanti ca keci vadanti. Tesaṃ ‘‘dve nissayā’’tiādinā virujjhati. Suddhidiṭṭhiyāti ‘‘iti saṃsārasuddhi bhavissatī’’ti evaṃ pavattadiṭṭhiyā, lokuttaraṃ sīlanti adhippāyo. Tassevāti lokuttarasseva sambhārabhūtaṃ kāraṇabhūtaṃ, vivaṭṭūpanissayanti attho.

ในบทว่า "โดยเป็นศีลที่อาศัยและไม่อาศัย" นี้ เพื่อจะแสดงนิสัย (ที่พึ่ง) ที่พึงได้ก่อน ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "นิสัย". ในคำนั้น ตัณหานั่นแหละชื่อว่า ตัณหานิสัย เพราะเป็นสิ่งที่บุคคลผู้มีตัณหาจริตพึงอาศัย. ทิฏฐินิสัยก็เช่นกัน. จริงอยู่ บุคคลผู้มีทิฏฐิจริต แม้เมื่อไม่มีการปราศจากตัณหาในทิฏฐิ ก็ย่อมเป็นไปโดยอาศัยทิฏฐินั่นเอง. บทว่า `เทโว` ท่านหมายถึงเทพที่ปรากฏ มีท้าวจาตุมหาราช ท้าวสักกะ ท้าวสุยามะ เป็นต้น. บทว่า `เทวญฺญตโร` หมายถึงเทพที่ไม่ปรากฏ. ชื่อว่า ตัณหานิสสิตะ เพราะอาศัยตัณหานั่นเอง. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า (ศีล) อันตัณหาอาศัย. คำของอาจารย์เหล่านั้นขัดแย้งกับอรรถกถาที่มีอาทิว่า "นิสัย 2 อย่าง". บทว่า `สุทฺธิทิฏฺฐิยา` คือ ด้วยทิฏฐิที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า "ความบริสุทธิ์จากสงสารจักมีด้วยศีลนี้", อธิบายว่า โลกุตตรศีล. บทว่า `ตสฺเสว` มีความว่า เป็นสัมภาระ เป็นเหตุแห่งโลกุตตรธรรมนั่นเอง, เป็นอุปนิสัยแห่งวิวัฏฏะ.

Kālaparicchedaṃ katvāti ‘‘imañca rattiṃ, imañca diva’’ntiādinā (a. ni. 8.41) viya kālavasena paricchedaṃ katvā. Kālaparicchedaṃ akatvā samādinnampi antarāvicchinnaṃ [Pg.34] sampattavirativasena yāvajīvaṃ pavattitampi āpāṇakoṭikaṃ na hotīti dassetuṃ ‘‘yāvajīvaṃ samādiyitvā tatheva pavattita’’nti vuttaṃ.

บทว่า `กาลปริจฺเฉทํ กตฺวา` คือ กำหนดโดยกาล เหมือนอย่าง (ที่กำหนด) มีอาทิว่า "ตลอดคืนนี้, ตลอดวันนี้" (อ.นิ. 8/41). เพื่อแสดงว่า แม้ศีลที่สมาทานแล้วโดยไม่กำหนดกาล (แต่) ขาดในระหว่าง หรือแม้ศีลที่เป็นไปตลอดชีวิตด้วยอำนาจแห่งสัมปัตตวิรัติ ก็ไม่เป็นอาปาณโกฏิกศีล ท่านจึงกล่าวว่า "สมาทานตลอดชีวิตแล้วเป็นไปอย่างนั้นเทียว".

Lābhayasañātiaṅgajīvitavasenāti lābhayasānaṃ anuppannānaṃ uppādanavasena, uppannānaṃ rakkhaṇavasena ceva vaḍḍhanavasena ca ñātiaṅgajīvitānaṃ avināsanavasena. Kiṃ so vītikkamissatīti yo vītikkamāya cittampi na uppādeti, so kāyavācāhi vītikkamissatīti kiṃ idaṃ, natthetanti attho. Paṭikkhepe hi ayaṃ kiṃ-saddo.

บทว่า `ลาภยสญาตฺยงฺคชีวิตวเสน` คือ โดยอำนาจแห่งการทำให้ลาภและยศที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น และโดยอำนาจแห่งการรักษาและทำให้เจริญซึ่งลาภและยศที่เกิดขึ้นแล้ว และโดยอำนาจแห่งการไม่ทำลายญาติ อวัยวะ และชีวิต. บทว่า `กึ โส วีติกฺกมิสฺสติ` ความว่า บุคคลใดไม่ยังจิตให้เกิดขึ้นเพื่อจะล่วงละเมิดเลย บุคคลนั้นจักล่วงละเมิดด้วยกายและวาจา ข้อนี้จะมีได้อย่างไร, คือ ข้อนั้นไม่มี. จริงอยู่ กึ-ศัพท์นี้ (ใช้) ในอรรถปฏิเสธ.

Ārammaṇabhāvena vaṇo viya āsave kāmāsavādike paggharatīti sampayogabhāvābhāvepi sahāsavehīti sāsavaṃ. Tebhūmakadhammajātanti sīlaṃ tappariyāpannanti āha ‘‘sāsavaṃ sīlaṃ lokiya’’nti. Bhavavisesā sampattibhavā. Vinayoti vinayapariyatti, tattha vā āgatasikkhāpadāni. Pāmojjaṃ taruṇapīti. Yathābhūtañāṇadassanaṃ sapaccayanāmarūpadassanaṃ, tadadhiṭṭhānā vā taruṇavipassanā. Nibbidāti nibbidāñāṇaṃ. Tena balavavipassanamāha. Virāgo maggo. Vimutti arahattaphalaṃ. Vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇā. Kathāti vinayakathā. Mantanāti vinayavicāraṇā. Upanisāti yathāvuttakāraṇaparamparāsaṅkhāto upanissayo. Lokuttaraṃ maggaphalacittasampayuttaṃ ājīvaṭṭhamakasīlaṃ. Tattha maggasīlaṃ bhavanissaraṇāvahaṃ hoti, paccavekkhaṇañāṇassa ca bhūmi, phalasīlaṃ pana paccavekkhaṇāñāṇasseva bhūmi.

ธรรมที่เกิดในภูมิ ๓ ย่อมทำอาสวะมีกามาสวะเป็นต้นให้ไหลออกโดยความเป็นอารมณ์ เหมือนแผลทำน้ำเหลืองให้ไหลออก ฉะนั้น แม้เมื่อไม่มีสัมปโยคภาวะ ก็ชื่อว่า สาสวะ (เป็นไปกับด้วยอาสวะ) เพราะเป็นไปกับด้วยอาสวะทั้งหลาย (โดยความเป็นอารมณ์) ศีลนับเนื่องในธรรมที่เกิดในภูมิ ๓ นั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “โลกิยศีลเป็นสาสวะ” ภพที่วิเศษทั้งหลาย ได้แก่ สัมปัตติภพ (ภพที่เป็นสมบัติ) คำว่า วินัย ได้แก่ วินัยปริยัติ หรือสิกขาบททั้งหลายที่มาในวินัยปิฎกนั้น คำว่า ปาโมชช์ ได้แก่ ปีติอ่อน คำว่า ยถาภูตญาณทัสสนะ ได้แก่ การเห็นนามรูปพร้อมทั้งปัจจัย หรือวิปัสสนาญาณอ่อนที่มีนามรูปพร้อมทั้งปัจจัยนั้นเป็นที่ตั้ง คำว่า นิพพิทา ได้แก่ นิพพิทาญาณ ท่านกล่าวถึงวิปัสสนาที่มีกำลังด้วยคำว่านิพพิทานั้น คำว่า วิราคะ ได้แก่ มรรค คำว่า วิมุตติ ได้แก่ อรหัตตผล คำว่า วิมุตติญาณทัสสนะ ได้แก่ ปัจจเวกขณญาณ คำว่า กถา ได้แก่ วินัยกถา คำว่า มันตนา ได้แก่ การพิจารณาวินัย คำว่า อุปนิสา ได้แก่ อุปนิสสยปัจจัยที่นับว่าเป็นลำดับแห่งเหตุตามที่กล่าวแล้ว โลกุตตรศีล ได้แก่ อาชีวัฏฐมกศีลที่สัมปยุตด้วยมรรคจิตและผลจิต ในศีล ๒ อย่างนั้น มรรคศีลย่อมเป็นเครื่องนำออกจากภพ และเป็นภูมิของปัจจเวกขณญาณ ส่วนผลศีลเป็นภูมิของปัจจเวกขณญาณเท่านั้น

12. Hīnādhimuttivasena chandādīnampi hīnatā. Paṇītādhimuttivasena paṇītatā. Tadubhayavemajjhatāvasena majjhimatā. Yatheva hi kammaṃ āyūhanavasena hīnādibhedabhinnaṃ hoti, evaṃ chandādayopi pavattiākāravasena. So ca nesaṃ pavattiākāro adhimuttibhedenāti daṭṭhabbaṃ. Yasakāmatāyāti kittisilokābhiratiyā, parivāricchāya vā. ‘‘Kathaṃ nāma mādiso īdisaṃ kareyyā’’ti pāpajigucchāya ariyabhāvaṃ nissāya. Anupakkiliṭṭhanti attukkaṃsanaparavambhanāhi, aññehi ca upakkilesehi anupakkiliṭṭhaṃ. Bhavabhogatthāyāti bhavasampattiatthañceva bhogasampattiatthañca. Attano vimokkhatthāya pavattitanti sāvakapaccekabodhisattasīlamāha. Sabbasattānaṃ vimokkhatthāyāti sabbasattānaṃ saṃsārabandhanato [Pg.35] vimocanatthāya. Pāramitāsīlaṃ mahābodhisattasīlaṃ. Yā karuṇūpāyakosallapariggahitā mahābodhiṃ ārabbha pavattā paramukkaṃsagatasoceyyasallekhā desakālasattādivikapparahitā sīlapāramitā.

๑๒. ความเป็นธรรมเลวแม้แห่งฉันทะเป็นต้น ย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งอธิมุตติที่เลว ความเป็นธรรมประณีต ย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งอธิมุตติที่ประณีต ความเป็นธรรมปานกลาง ย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งความเป็นกลางของอธิมุตติทั้งสองนั้น กรรมย่อมแตกต่างกันโดยประเภทมีหีนะเป็นต้นด้วยอำนาจแห่งการสั่งสม ฉันใด ฉันทะเป็นต้นก็ฉันนั้น (ย่อมแตกต่างกัน) ด้วยอำนาจแห่งอาการที่เป็นไป และพึงทราบว่า อาการที่เป็นไปของฉันทะเป็นต้นเหล่านั้น (ย่อมแตกต่างกัน) เพราะความแตกต่างแห่งอธิมุตติ บทว่า ยสกามตาย ได้แก่ เพราะความยินดีในเกียรติศัพท์และชื่อเสียง หรือเพราะความต้องการบริวาร (ศีลที่ให้) อาศัยความเป็นผู้มีอริยภาวะด้วยความรังเกียจในบาปว่า “คนเช่นเราจะพึงทำกรรมเช่นนี้ได้อย่างไรหนอ” บทว่า อนุปักกิลิฏฐํ ได้แก่ ไม่เศร้าหมองด้วยการยกตนและข่มผู้อื่น และด้วยอุปกิเลสอื่น ๆ บทว่า ภวโภคตฺถาย ได้แก่ เพื่อประโยชน์แก่ภวสมบัติและเพื่อประโยชน์แก่โภคสมบัติ บทว่า อตฺตโน วิโมกฺขตฺถาย ปวตฺติตํ ท่านกล่าวถึงศีลของพระสาวกและพระปัจเจกโพธิสัตว์ บทว่า สพฺพสตฺตานํ วิโมกฺขตฺถาย ได้แก่ เพื่อประโยชน์แก่การเปลื้องสัตว์ทั้งปวงจากเครื่องผูกคือสังสารวัฏ ปารมิตาบารมี คือ ศีลของพระมหาโพธิสัตว์ ศีลใดอันกรุณาและอุบายโกศลประคองไว้ ปรารภพระมหาโพธิญาณเป็นไป มีความขัดเกลาและความบริสุทธิ์อันถึงซึ่งความยอดเยี่ยมที่สุด ปราศจากความแตกต่างโดยเทศะ กาละ และสัตว์เป็นต้น ศีลนั้นคือศีลบารมี

Ananurūpanti asāruppaṃ. Attā eva garu adhipati etassāti attagaru, lajjādhiko. Attādhipatito āgataṃ attādhipateyyaṃ. Loko adhipati garu etassāti lokādhipati, ottappādhiko. Dhammo nāmāyaṃ mahānubhāvo ekantaniyyāniko, so ca paṭipattiyāva pūjetabbo. Tasmā ‘‘naṃ sīlasampadāya pūjessāmī’’ti evaṃ dhammamahattaṃ pūjetukāmena.

บทว่า อนนุรูปํ ได้แก่ ไม่สมควร บุคคลผู้มีตนเท่านั้นเป็นที่เคารพ เป็นใหญ่ ชื่อว่า อัตตครุ ได้แก่ ผู้มีความละอายอย่างยิ่ง (ศีล) ที่มาจากการมีตนเป็นใหญ่ ชื่อว่า อัตตาธิปเตยยะ บุคคลผู้มีโลกเป็นใหญ่ เป็นที่เคารพ ชื่อว่า โลกาธิปติ ได้แก่ ผู้มีความเกรงกลัว (ต่อบาป) อย่างยิ่ง (ศีลที่ให้) โดยผู้ที่ต้องการจะบูชาความยิ่งใหญ่ของพระธรรมอย่างนี้ว่า “ธรรมนี้ชื่อว่ามีอานุภาพมาก เป็นธรรมนำออกจากทุกข์โดยส่วนเดียว และธรรมนั้นอันบุคคลพึงบูชาด้วยการปฏิบัติเท่านั้น เพราะเหตุนั้น เราจักบูชาธรรมนั้นด้วยความถึงพร้อมแห่งศีล”

Parāmaṭṭhattāti parābhavavasena āmaṭṭhattā. Taṇhādiṭṭhiyo hi ‘‘imināhaṃ sīlena devo vā bhavissāmi devaññataro vā, iminā me sīlena saṃsārasuddhi bhavissatī’’ti pavattassa sīlaṃ parāmasantiyo taṃ parābhavaṃ pāpenti maggassa anupanissayabhāvakaraṇato. Puthujjanakalyāṇakassāti puthujjanesu kalyāṇakassa. So hi puthujjanova hutvā kalyāṇehi sīlādīhi samannāgato. Parāmasanakilesānaṃ vikkhambhanato, samucchindanato ca tehi na parāmaṭṭhanti aparāmaṭṭhaṃ. Tassa tassa kilesadarathassa paṭippassambhanato vūpasamanato paṭippassaddhaṃ.

บทว่า ปรามฏฺฐตฺตา ได้แก่ เพราะความเป็นศีลที่ถูกลูบคลำด้วยอำนาจแห่งความฉิบหาย จริงอยู่ ตัณหาและทิฏฐิทั้งหลาย เมื่อลูบคลำศีลของผู้ที่คิดเป็นไปว่า “เราจักเป็นเทวดาหรือเทวดาองค์ใดองค์หนึ่งด้วยศีลนี้ ความบริสุทธิ์จากสังสารวัฏจักมีแก่เราด้วยศีลนี้” ย่อมยังศีลนั้นให้ถึงความฉิบหาย เพราะกระทำความเป็นอนุปนิสสยปัจจัยแห่งมรรค บทว่า ปุถุชฺชนกลฺยาณกสฺส ได้แก่ แห่งกัลยาณปุถุชนในบรรดาปุถุชนทั้งหลาย จริงอยู่ ผู้นั้นเป็นปุถุชนนั่นแหละ แต่เป็นผู้ประกอบด้วยคุณธรรมอันดีงามมีศีลเป็นต้น (ศีลนั้น) ชื่อว่า อปรามัฏฐะ เพราะอันกิเลสที่ลูบคลำเหล่านั้นไม่ลูบคลำแล้ว เนื่องจากข่มไว้ได้และตัดขาดได้ (ศีลนั้น) ชื่อว่า ปฏิปัสสัทธิ เพราะสงบระงับความเร่าร้อนคือกิเลสนั้น ๆ

Katapaṭikammanti vuṭṭhānadesanāhi yathādhammaṃ katapaṭikāraṃ. Evaṃ hi taṃ sīlaṃ paṭipākatikameva hoti. Tenāha ‘‘taṃ visuddha’’nti. ‘‘Katapaṭikamma’’nti iminā ca ‘‘na punevaṃ karissa’’nti adhiṭṭhānampi saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Acchamaṃsaṃ nu kho, sūkaramaṃsaṃ nu kho’’tiādinā vatthumhi vā, ‘‘pācittiyaṃ nu kho, dukkaṭaṃ nu kho’’tiādinā āpattiyā vā, ‘‘mayā taṃ vatthu vītikkantaṃ nu kho, na nu kho vītikkanta’’ntiādinā ajjhācāre vā vematikassa saṃsayāpannassa. Visodhetabbaṃ yathādhammaṃ paṭikammena. Vimati eva vematikaṃ, tasmiṃ vematike sati, vimatiyā uppannāyāti attho. Vimati paṭivinetabbāti sayaṃ vā taṃ vatthuṃ vicāretvā, vinayadhare vā pucchitvā kaṅkhā vinodetabbā. Nikkaṅkhena pana kappiyaṃ ce kātabbaṃ, akappiyaṃ ce chaḍḍetabbaṃ. Tenāha ‘‘iccassa phāsu bhavissatī’’ti.

บทว่า กตปฏิกมฺมํ ได้แก่ (ศีล) ที่ได้กระทำการเยียวยาตามธรรมด้วยการออกจากอาบัติ (วุฏฐานวิธี) และการแสดงอาบัติ (เทสนา) จริงอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น ศีลนั้นย่อมเป็นปกติเหมือนเดิมนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ศีลนั้นบริสุทธิ์” และพึงทราบว่า ด้วยบทว่า “กตปฏิกมฺมํ” นี้ แม้การอธิษฐานว่า “จักไม่ทำอย่างนี้อีก” ก็เป็นอันสงเคราะห์ไว้แล้ว (ศีล) ของผู้ที่สงสัย ถึงความสงสัยในวัตถุว่า “เนื้อหมีหนอ หรือเนื้อสุกรหนอ” เป็นต้น หรือในอาบัติว่า “เป็นปาจิตตีย์หนอ หรือเป็นทุกกฏหนอ” เป็นต้น หรือในการล่วงละเมิดว่า “เราล่วงละเมิดวัตถุนั้นแล้วหนอ หรือยังไม่ได้ล่วงละเมิดหนอ” เป็นต้น พึงทำให้บริสุทธิ์ด้วยการเยียวยาตามธรรม ความสงสัยนั่นแหละ คือ เวมติกะ เมื่อเวมติกะนั้นมีอยู่ อธิบายว่า เมื่อความสงสัยเกิดขึ้น บทว่า วิมติ ปฏิวินตพฺพา ได้แก่ พึงบรรเทาความสงสัยด้วยการพิจารณาวัตถุนั้นด้วยตนเอง หรือด้วยการสอบถามพระวินัยธร ส่วนผู้ที่หมดความสงสัยแล้ว ถ้าเป็นของสมควร ก็พึงทำ ถ้าเป็นของไม่สมควร ก็พึงสละเสีย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยเหตุนี้ ความผาสุกจักมีแก่ภิกษุนั้น”

‘‘Catūhi [Pg.36] ariyamaggehī’’tiādinā maggaphalapariyāpannaṃ sīlaṃ maggaphalasampayuttaṃ vuttaṃ. Samudāyesu pavattavohārā avayavesupi pavattantīti. Sesanti sabbaṃ lokiyasīlaṃ.

ด้วยคำเป็นต้นว่า “ด้วยอริยมรรค ๔” ท่านกล่าวว่า ศีลที่นับเนื่องในมรรคและผล เป็นศีลที่สัมปยุตด้วยมรรคและผล (เพราะ) โวหารที่ใช้ในส่วนรวม ย่อมใช้ในส่วนย่อยได้ด้วย บทว่า เสสํ ได้แก่ โลกิยศีลทั้งหมด

Pakatipīti sabhāvopi. Sukhasīlo sakhilo sukhasaṃvāso. Tena pariyāyenāti pakatiatthavācakatthena. Ekaccaṃ abyākataṃ sīlaṃ idhādhippetasīlena ekasaṅgahanti akusalassevāyujjamānataṃ dassetuṃ ‘‘tattha akusala’’ntiādi vuttaṃ. Tathā hi sekkhattikaṃ idha gahitaṃ, idha na upanītaṃ kusalattikanti adhippāyo. Vuttanayenevāti vutteneva nayena kusalattikaṃ aggahetvā hīnattikādīnaṃ pañcannaṃ tikānaṃ vasena assa sīlassa tividhatā veditabbā.

บทว่า ปกติปิ ได้แก่ แม้โดยสภาวะ (ศีล) คือ ผู้มีอัธยาศัยดี มีวาจาไพเราะ อยู่ร่วมด้วยง่าย บทว่า เตน ปริยาเยน ได้แก่ โดยความเป็นศัพท์ที่กล่าวถึงอรรถคือปกติ ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า “ในศีลเหล่านั้น อกุศลศีล...” เพื่อแสดงความไม่เกี่ยวข้องของอกุศลศีลเท่านั้นว่า อัพยากตศีลบางอย่างมีการสงเคราะห์เป็นอันเดียวกันกับศีลที่ประสงค์ในที่นี้ จริงอย่างนั้น นี้เป็นความประสงค์ (ของอรรถกถาจารย์) ว่า เสกขติกะท่านถือเอาในที่นี้ แต่กุศลติกะท่านไม่ได้นำมาในที่นี้ บทว่า วุตฺตนเยเนว ได้แก่ พึงทราบความเป็น ๓ อย่างของศีลนี้ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว คือ ไม่ถือกุศลติกะ แต่ให้ถือเอาด้วยอำนาจแห่งติกะ ๕ มีหีนติกะเป็นต้น

13. Yodhāti yo idha. Vatthuvītikkameti āpattiyā vatthuno vītikkamane ajjhācāre. Kāmasaṅkappādayo nava mahāvitakkā micchāsaṅkappā. Evarūpassāti edisassa. Tassa hi sīlavante anupasaṅkamitvā dussīle sevantassa tato eva tesaṃ diṭṭhānugatiṃ āpajjanena paṇṇattivītikkame adosadassāvino micchāsaṅkappabahulatāya manacchaṭṭhāni indriyāni arakkhato sīlaṃ ekaṃseneva hānabhāgiyaṃ hoti, na ṭhitibhāgiyaṃ, kuto visesādibhāgiyatā. Sīlasampattiyāti sīlapāripūriyā catupārisuddhisīlena. Aghaṭantassa uttarīti uttari visesādhigamāya avāyamantassa. Ṭhitibhāgiyaṃ sīlaṃ bhavati asamādhisaṃvattaniyattā. Sampādite hi samādhismiṃ sīlassa samādhisaṃvattaniyatā nicchiyati. Samādhatthāyāti samathavasena samādhānatthāya. Nibbidanti vipassanaṃ. Balavavipassanādassanatthaṃ nibbidāgahaṇaṃ tāvatāpi sīlassa nibbedhabhāgiyabhāvasiddhito.

๑๓. บทว่า โยธาติ ความว่า โย อิธ (ผู้ใด ในศาสนานี้) บทว่า วตฺถุวีติกฺกเมติ ความว่า ในเพราะการประพฤติล่วงละเมิดวัตถุแห่งอาบัติ มหาวิตก ๙ อย่าง มีกามสังกัปปะเป็นต้น ชื่อว่า มิจฉาสังกัปปะ บทว่า เอวรูปสฺสาติ ความว่า แห่งบุคคลผู้มีอย่างนี้ จริงอยู่ ศีลของภิกษุนั้นผู้มีอย่างนี้ ไม่เข้าไปหาท่านผู้มีศีล คบหาแต่คนทุศีล, เพราะเหตุนั้นนั่นแล เพราะการถึงซึ่งการทำตามที่ได้เห็นของบุคคลทุศีลเหล่านั้น, เป็นผู้ไม่เห็นโทษในการล่วงละเมิดบัญญัติ, เพราะความเป็นผู้มีมิจฉาสังกัปปะมาก, ไม่ระวังอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖, ย่อมเป็นส่วนแห่งความเสื่อมโดยส่วนเดียวเท่านั้น, ไม่เป็นส่วนแห่งความตั้งอยู่ได้, ความเป็นส่วนแห่งคุณวิเศษเป็นต้นจะมีมาแต่ที่ไหน บทว่า สีลสมฺปตฺติยาติ ความว่า ด้วยความบริบูรณ์แห่งศีล คือด้วยจตุปาริสุทธิศีล บทว่า อฆฏนฺตสฺส อุตฺตรีติ ความว่า แห่งบุคคลผู้ไม่พากเพียรเพื่อบรรลุคุณวิเศษยิ่งขึ้นไป ศีลย่อมเป็นส่วนแห่งความตั้งอยู่ได้ เพราะไม่เป็นไปเพื่อสมาธิ จริงอยู่ เมื่อสมาธิถึงพร้อมแล้ว ความที่ศีลเป็นไปเพื่อสมาธิย่อมเป็นอันแน่นอน บทว่า สมาธตฺถายาติ ความว่า เพื่อความตั้งมั่นด้วยอำนาจแห่งสมถะ บทว่า นิพฺพิทนฺติ ได้แก่ วิปัสสนา การถือเอานิพพิทา ก็เพื่อแสดงถึงพลววิปัสสนา เพราะว่าแม้ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น ความที่ศีลเป็นนิพเพธภาคิยะก็สำเร็จแล้ว

Yāni ca sikkhāpadāni nesaṃ rakkhitabbānīti sambandho, tāni pana asādhāraṇapaññattito aññāni. Nesanti ‘‘rakkhitabbānī’’ti padaṃ apekkhitvā kattari sāmivacanaṃ, tehi bhikkhūhīti attho. Sati vā ussāheti ussakkitvā sīlāni rakkhituṃ ussāhe sati. Dasāti sāmaṇerehi rakkhitabbasīlamāha ghaṭikārādīnaṃ viya. Aṭṭhāti naccādimālādiveramaṇiṃ ekaṃ katvā sabbapacchimavajjāni aṭṭha.

พึงโยงความว่า และสิกขาบทเหล่าใด อันภิกษุเหล่านั้นพึงรักษา ส่วนสิกขาบทเหล่านั้น เป็นสิกขาบทอื่นจากที่เป็นอสาธารณบัญญัติ บทว่า เนสํ เป็นสามีวิภัตติในอรรถกัตตา โดยอ้างถึงบทว่า รกฺขิตพฺพานิ ความว่า อันภิกษุเหล่านั้น อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สติ วา อุสฺสาเห ความว่า เมื่อมีความสามารถที่จะพยายามรักษาศีลทั้งหลายได้ บทว่า ทสาติ ท่านกล่าวถึงศีลที่สามเณรพึงรักษา เหมือนศีลของฆฏิการะเป็นต้น บทว่า อฏฺฐาติ คือ สิกขาบท ๘ ข้อ โดยทำวิรตีคือการงดเว้นจากการฟ้อนรำเป็นต้นและจากการทัดทรงดอกไม้เป็นต้นให้เป็นข้อเดียวกัน และเว้นข้อสุดท้ายทั้งหมด

Avītikkamoti [Pg.37] pañcannaṃ sīlānaṃ avītikkamo. Pakatisīlanti sabhāvasīlaṃ. Tatrūpapattiniyataṃ hi sīlaṃ uttarakurukānaṃ. Mariyādācārittanti tassa tassa sāvajjassa akaraṇe mariyādabhūtaṃ, tattha tattha kulādīsu pubbapurisehi ṭhapitaṃ cārittaṃ. Kuladesapāsaṇḍadhammo hi ‘‘ācārasīla’’nti adhippetaṃ. Tattha kuladhammo tāva brāhmaṇādīnaṃ amajjapānādi, desadhammo ekaccajanapadavāsīnaṃ ahiṃsanādi, pāsaṇḍadhammo titthiyānaṃ yamaniyamādi. Titthiyamataṃ hi diṭṭhipāsena, taṇhāpāsena ca ḍeti pavattati, pāsaṃ vā bādhaṃ ariyavinayassa ḍetīti ‘‘pāsaṇḍa’’nti vuccati. ‘‘Pakatiyā sīlavatī hotī’’ti (dī. ni. 2.20) vacanato bodhisattamātu pañcasikkhāpadasīlaṃ paripuṇṇameva. Idaṃ pana ukkaṃsagataṃ bodhisattapitaripi cittuppādamattenapi asaṃkiliṭṭhaṃ ‘‘dhammatāsīla’’nti vuttaṃ. Kāmaguṇūpasaṃhitanti kāmakoṭṭhāsesu assādūpasaṃhitaṃ kāmassādagadhitaṃ. Dhammatāsīlanti dhammatāya kāraṇaniyāmena āgataṃ sīlaṃ. Sīlapāramiṃ hi paramukkaṃsaṃ pāpetvā kucchigatassa mahābodhisattassa sīlatejena guṇānubhāvena bodhisattamātu saraseneva paramasallekhappattaṃ sīlaṃ hoti. Mahākassapādīnanti ādi-saddena bhaddādike saṅgaṇhāti. Te kira suciraṃ kālaṃ suparisuddhasīlā eva hutvā āgatā. Tenāha ‘‘suddhasattāna’’nti. Tāsu tāsu jātīsūti sīlavarājamahiṃsarājādijātīsu. Pubbe purimajātiyaṃ siddho hetu etassāti pubbahetukasīlaṃ. Idaṃ pana pakatisīlādisamādānena vinā avītikkamalakkhaṇaṃ sampattaviratisaṅgahaṃ daṭṭhabbaṃ.

บทว่า อวีติกฺกโมติ ได้แก่ การไม่ล่วงละเมิดศีล ๕ บทว่า ปกติสีลนฺติ ได้แก่ สภาวศีล (ศีลโดยสภาวะ) จริงอยู่ ศีลของชาวอุตตรกุรุเป็นสิ่งแน่นอนด้วยการเกิดในที่นั้น บทว่า มริยาทาจาริตฺตนฺติ ได้แก่ จารีตที่บุรุษในอดีตตั้งไว้ในตระกูลเป็นต้นนั้นๆ ซึ่งเป็นเหมือนขอบเขตในการไม่กระทำกรรมอันมีโทษนั้นๆ จริงอยู่ ธรรมเนียมของตระกูล ประเทศ และลัทธิ ท่านประสงค์เอาว่า "อาจารศีล" ในบรรดาศีลเหล่านั้น กุลธรรม (ธรรมเนียมตระกูล) ได้แก่ การไม่ดื่มสุราเป็นต้นของพราหมณ์, เทสธรรม (ธรรมเนียมประเทศ) ได้แก่ การไม่เบียดเบียนเป็นต้นของชาวชนบทบางแห่ง, ปาสัณฑธรรม (ธรรมเนียมลัทธิ) ได้แก่ ยมะ นิยมะ เป็นต้นของพวกเดียรถีย์ จริงอยู่ ลัทธิของเดียรถีย์ย่อมตั้งไว้ซึ่งบ่วงคือทิฏฐิและบ่วงคือตัณหา หรือย่อมก่อบ่วงคือความเบียดเบียนแก่อริยวินัย เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "ปาสัณฑะ" ตามพระบาลีว่า "พระนางเป็นผู้มีศีลโดยปกติ" ศีล ๕ ของพระมารดาพระโพธิสัตว์จึงบริบูรณ์อย่างยิ่ง ส่วนศีลนี้ที่ถึงความยอดเยี่ยม ไม่เศร้าหมองแม้เพียงจิตตุปบาทในพระบิดาของพระโพธิสัตว์ ท่านเรียกว่า "ธัมมตาสีล" บทว่า กามคุณูปสํหิตนฺติ ได้แก่ ศีลที่ประกอบด้วยรสอร่อยในส่วนแห่งกาม หรือศีลที่หมกมุ่นในรสอร่อยแห่งกาม บทว่า ธมฺมตาสีลนฺติ ได้แก่ ศีลที่มาโดยธรรมดา คือโดยกฎแห่งเหตุ จริงอยู่ เพราะทรงบำเพ็ญศีลบารมีให้ถึงความยอดเยี่ยมที่สุดแล้ว ด้วยเดชแห่งศีลและอานุภาพแห่งคุณของพระมหาโพธิสัตว์ผู้สถิตในครรภ์ ศีลของพระมารดาพระโพธิสัตว์ย่อมเป็นศีลที่ถึงความขัดเกลาอย่างยิ่งโดยสภาวะของตนเอง ในบทว่า มหากสฺสปาทีนํ ท่านสงเคราะห์เอาพระภัททาเถรีเป็นต้นด้วยอาทิศัพท์ ได้ยินว่า ท่านเหล่านั้นเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์อย่างยิ่งตลอดกาลนานแล้วจึงมาเกิด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สุทฺธสตฺตานํ" (แห่งสัตว์ผู้บริสุทธิ์) บทว่า ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ ความว่า ในชาตินั้นๆ คือในชาติที่เป็นสีลวราช มหิงสราช เป็นต้น ศีลมีเหตุที่สำเร็จแล้วในกาลก่อน คือในชาติก่อน ชื่อว่า ปุพพเหตุศีล ส่วนศีลนี้ คือ ปกติศีลเป็นต้น ซึ่งมีลักษณะไม่ล่วงละเมิดได้แม้ปราศจากการสมาทาน พึงเห็นว่าสงเคราะห์เข้าในสัมปัตตวิรัติ

Yaṃ bhagavatā evaṃ vuttaṃ sīlanti sambandho. Idhāti vakkhamānasīlaparipūrakassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpanaṃ, aññasāsanassa ca tathābhāvapaṭisedhanaṃ. Vuttaṃ hetaṃ ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo…pe… suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’’ti (dī. ni. 2.214; ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241). Bhikkhūti tassa sīlassa paripūrakapuggalaparidīpanaṃ. Pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti idamassa pātimokkhasīle patiṭṭhitabhāvaparidīpanaṃ. Viharatīti idamassa tadanurūpavihārasamaṅgibhāvaparidīpanaṃ. Ācāragocarasampannoti idaṃ pātimokkhasaṃvarassa, upariadhigantabbaguṇānañca upakārakadhammaparidīpanaṃ. Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti idaṃ pātimokkhato acavanabhāvaparidīpanaṃ. Samādāyāti sikkhāpadānaṃ anavasesato ādānaparidīpanaṃ. Sikkhatīti sikkhāya samaṅgibhāvaparidīpanaṃ[Pg.38]. Sikkhāpadesūti sikkhitabbadhammaparidīpanaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati.

พึงโยงความว่า ศีลใดอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วอย่างนี้ บทว่า อิธ เป็นบทแสดงศาสนาอันเป็นที่พึ่งอาศัยของบุคคลผู้จะบำเพ็ญศีลที่จะกล่าวต่อไปให้บริบูรณ์ และเป็นบทปฏิเสธความเป็นเช่นนั้นของศาสนาอื่น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย สมณะมีอยู่ในศาสนานี้เท่านั้น... ลัทธิอื่นว่างจากสมณะ..." บทว่า ภิกฺขู เป็นบทแสดงบุคคลผู้บำเพ็ญศีลนั้นให้บริบูรณ์ บทว่า ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต เป็นบทแสดงความที่ภิกษุนั้นตั้งมั่นอยู่ในปาติโมกขศีล บทว่า วิหรติ เป็นบทแสดงความที่ภิกษุนั้นเพียบพร้อมด้วยการอยู่โดยสมควรแก่ศีลนั้น บทว่า อาจารโคจรสฺมปนฺโน เป็นบทแสดงธรรมที่เป็นอุปการะแก่ปาติโมกขสังวรและแก่คุณธรรมทั้งหลายที่จะพึงบรรลุในเบื้องสูงต่อไป บทว่า อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี เป็นบทแสดงความไม่เสื่อมจากปาติโมกข์ บทว่า สมาทาย เป็นบทแสดงการถือเอาสิกขาบททั้งหลายโดยไม่มีเหลือ บทว่า สิกฺขติ เป็นบทแสดงความเพียบพร้อมด้วยสิกขา บทว่า สิกฺขาปเทสุ เป็นบทแสดงธรรมที่พึงศึกษา ข้อความใดที่พึงกล่าวในที่นี้ ข้อความนั้นจักปรากฏชัดในลำดับต่อไป

Soti pātimokkhasaṃvarasīle patiṭṭhitabhikkhu. Tena yādisassa indriyasaṃvarasīlaṃ icchitabbaṃ, taṃ dasseti. Cakkhunāti yato so saṃvaro, taṃ dasseti. Rūpanti yattha so saṃvaro, taṃ dasseti. Disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhīti saṃvarassa upāyaṃ dasseti. Yatvādhikaraṇa…pe… anvāssaveyyunti saṃvarassa paṭipakkhaṃ tattha ādīnavaṃ dasseti. Saṃvarāya paṭipajjatīti pageva satiyā upaṭṭhapetabbataṃ dasseti. Rakkhati cakkhundriyanti satiyā upaṭṭhāpanameva cakkhundriyassa ārakkhāti dasseti. Cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatīti tathābhūtā satiyevettha saṃvaroti dasseti. Vītikkamassa vasenāti sambandho. Channaṃ sikkhāpadānanti ‘‘ājīvahetu ājīvakāraṇā asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapatī’’tiādinā āgatānaṃ channaṃ pārājikādipaṭisaṃyuttānaṃ sikkhāpadānaṃ. Sāmantajappanādinā tividhena kuhanavatthunā vimhāpanaṃ kuhanā. Attānaṃ, dāyakaṃ vā ukkhipitvā yathā so kiñci dadāti, evaṃ kathanaṃ lapanā. Nimittaṃ vuccati paccayadānasaññuppādakaṃ kāyavacīkammaṃ, tena nimittena carati, nimittaṃ vā karotīti nemittiko, tassa bhāvo nemittikatā. Gandhādayo viya lābhāya paresaṃ akkosanādinā nipisatīti nippeso, nippesova nippesiko, tassa bhāvo nippesikatā. Mahicchatāya attanā laddhalābhena parato lābhapariyesanā lābhena lābhaṃ nijigīsanatā. Evamādīnanti ādi-saddena anuppiyabhāṇitācāṭukamyatādiṃ saṅgaṇhāti. Paṭisaṅkhānena paccavekkhaṇāya parisuddho asaṃkiliṭṭho paṭisaṅkhānaparisuddho. Cattāro paccayā paribhuñjīyanti etenāti catupaccayaparibhogo, tathāpavattā anavajjacetanā.

บทว่า โส คือ ภิกษุผู้ตั้งมั่นแล้วในปาติโมกขสังวรศีล ด้วยบทนั้น ท่านแสดงถึงภิกษุเช่นใดที่พึงปรารถนาอินทรียสังวรศีล ด้วยบทว่า จกฺขุนา ท่านแสดงถึงอินทรีย์อันเป็นที่เกิดแห่งความสังวรนั้น ด้วยบทว่า รูปํ ท่านแสดงถึงอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความสังวรนั้น ด้วยบทว่า ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี ท่านแสดงถึงอุบายแห่งความสังวร ด้วยบทว่า ยตฺวาธิกรณ...เป...อนฺวาสฺสเวยฺยุํ ท่านแสดงถึงฝ่ายตรงข้ามของความสังวรและโทษในความไม่สังวรนั้น ด้วยบทว่า สํวราย ปฏิปชฺชติ ท่านแสดงถึงการที่พึงตั้งสติไว้ก่อนทีเดียว ด้วยบทว่า รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ ท่านแสดงว่า การตั้งสตินั่นแหละเป็นการรักษาจักขุนทรีย์ ด้วยบทว่า จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ ท่านแสดงว่า สติที่เป็นเช่นนั้นนั่นแหละคือความสังวรในที่นี้ พึงทราบความเกี่ยวข้องโดยนัยแห่งการล่วงละเมิด บทว่า ฉนฺนํ สิกฺขาปทานํ หมายถึง สิกขาบท ๖ ที่ประกอบด้วยปาราชิกเป็นต้น ซึ่งมาในพระบาลีเป็นอาทิว่า "เพราะเหตุแห่งอาชีวะ เพราะปัจจัยแห่งอาชีวะ ย่อมพูดอวดอุตตริมนุสสธรรมที่ไม่มีอยู่ ไม่เป็นจริง" การทำให้พิศวงด้วยวัตถุแห่งการหลอกลวง ๓ อย่าง มีการพูดเลียบเคียงเป็นต้น ชื่อว่า กุหนา การพูดยกย่องตนเองหรือทายก เพื่อให้เขาถวายอะไรบางอย่าง ชื่อว่า ลปนา กายกรรมและวจีกรรมที่ทำให้เกิดสัญญาในการถวายปัจจัย เรียกว่า นิมิต ผู้ประพฤติด้วยนิมิตนั้น หรือผู้กระทำนิมิต ชื่อว่า เนมิตฺติโก ภาวะของผู้นั้นชื่อว่า เนมิตฺติกตา การบดขยี้ผู้อื่นด้วยการด่าเป็นต้นเพื่อลาภ เหมือนการบดของหอมเป็นต้น ชื่อว่า นิปฺเปโส, นิปฺเปโส นั่นแหละคือ นิปฺเปสิโก ภาวะของผู้นั้นชื่อว่า นิปฺเปสิกตา การแสวงหาลาภจากผู้อื่นด้วยลาภที่ตนได้แล้วเพราะความมักมาก ชื่อว่า ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตา บทว่า เอวมาทีนํ ด้วยอาทิศัพท์ ท่านสงเคราะห์ถึงการพูดจาไพเราะ การประจบสอพลอ เป็นต้น บริสุทธิ์ ไม่เศร้าหมอง ด้วยการพิจารณา ชื่อว่า ปฏิสังขานปริสุทโธ ปัจจัย ๔ อันบุคคลย่อมบริโภคด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า จตุปัจจยปริโภโค ได้แก่ อนวัชชเจตนาที่เป็นไปเช่นนั้น

Pātimokkhasaṃvarasīlavaṇṇanā

พรรณนาปาติโมกขสังวรศีล

14. Tatrāti tesu pātimokkhasaṃvarādīsu. Ādito paṭṭhāyāti ‘‘idha bhikkhū’’tiādinā (vibha. 508; dī. ni. 1.194) āgatadesanāya ādito pabhuti. Vinicchayakathāti tattha saṃsayavidhamanena vinicchayāvahā kathā. Paṭhamassa atthassa [Pg.39] sabbasādhāraṇattā asādhāraṇaṃ pabbajitāveṇikaṃ pariyāyaṃ dassento ‘‘chinnabhinnapaṭadharāditāya vā’’ti āha. Evaṃ hissa paripuṇṇapātimokkhasaṃvarayogyatā dassitā hoti. Bhinnapaṭadharādibhāvo ca nāma daliddassāpi niggahitassa hotīti tato visesetuṃ ‘‘saddhāpabbajito’’ti vatvā paṭipattiyā yogyabhāvadassanatthaṃ ‘‘kulaputto’’ti vuttaṃ. Ācārakulaputto vā hi paṭipajjituṃ sakkoti jātikulaputto vā. Sikkhāpadasīlanti cārittavārittappabhedaṃ sikkhāpadavasena paññattaṃ sīlaṃ. Yoti aniyamaniddeso yo koci puggalo. Nanti vinayapariyāpannaṃ sīlaṃ. Tanti puggalaṃ. Mokkheti sahakārikāraṇabhāvato. Apāye bhavāni āpāyikāni. Ādi-saddena tadaññaṃ sabbasaṃsāradukkhaṃ saṅgaṇhāti. Saṃvaraṇaṃ kāyavacīdvārānaṃ pidahanaṃ. Yena te saṃvutā pihitā honti, so saṃvaro. Yasmā pana so sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ avītikkamo vītikkamapaṭipakkhoti katvā, tasmā vuttaṃ ‘‘kāyikavācasikassa avītikkamassetaṃ nāma’’nti. Pātimokkhasaṃvarena saṃvutoti pātimokkhasaṃvarena pihitakāyavacīdvāro. Tathābhūto ca yasmā taṃ upeto tena ca samaṅgī nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘upagato samannāgatoti attho’’ti.

๑๔. บทว่า ตตฺร ได้แก่ ในปาติโมกขสังวรเป็นต้นเหล่านั้น บทว่า อาทิโต ปฏฺฐาย ได้แก่ จำเริญแต่ต้นแห่งเทศนาที่มาแล้วด้วยบทเป็นอาทิว่า "อิธ ภิกฺขู" (วิ. ๕๐๘; ที.นิ. ๑.๑๙๔) บทว่า วินิจฺฉยกถา ได้แก่ ถ้อยคำที่นำมาซึ่งการวินิจฉัยโดยการขจัดความสงสัยในศีลเหล่านั้น เพราะเนื้อความแรกเป็นเรื่องทั่วไปสำหรับทุกคน ท่านจึงแสดงปริยายที่ไม่ทั่วไป เป็นเรื่องเฉพาะของบรรพชิต จึงกล่าวว่า "ฉินฺนภินฺนปฏธราทิตาย วา" ด้วยว่า การแสดงเช่นนี้ ย่อมเป็นการแสดงถึงความเหมาะสมแก่ปาติโมกขสังวรที่บริบูรณ์ของภิกษุนั้น และภาวะแห่งการทรงไว้ซึ่งผ้าที่ขาดและปะเป็นต้นนั้น แม้คนยากจนผู้ขัดสนก็มีได้ เพราะฉะนั้น เพื่อจะทำให้พิเศษไปจากคนยากจนนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สทฺธาปพฺพชิโต" แล้ว เพื่อแสดงถึงความเหมาะสมแก่การปฏิบัติ จึงกล่าวว่า "กุลปุตฺโต" จริงอยู่ กุลบุตรโดยอาจาระ หรือกุลบุตรโดยชาติ ย่อมสามารถปฏิบัติได้ บทว่า สิกฺขาปทสีลํ ได้แก่ ศีลที่ทรงบัญญัติไว้โดยสิกขาบท มีความแตกต่างกันคือ จาริตตศีลและวาริตตศีล บทว่า โย เป็นการแสดงอย่างไม่เจาะจง ได้แก่ บุคคลใดบุคคลหนึ่ง บทว่า นํ ได้แก่ ศีลที่นับเนื่องในพระวินัย บทว่า ตํ ได้แก่ บุคคล บทว่า โมกฺเขติ ย่อมให้พ้น เพราะเป็นสหการีเหตุ (ทุกข์) ที่เกิดในอบาย ชื่อว่า อาปายิกานิ ด้วยอาทิศัพท์ ท่านสงเคราะห์เอาสังสารทุกข์ทั้งหมดที่นอกเหนือจากนั้น การสังวร คือ การปิดกายทวารและวจีทวาร ทวารเหล่านั้นอันบุคคลสำรวมแล้ว ปิดแล้วด้วยศีลใด ศีลนั้นชื่อว่า สังวร ก็เพราะเหตุที่ความสังวรนั้นเป็นการไม่ล่วงละเมิดอาบัติขันธ์ ๗ เป็นฝ่ายตรงข้ามกับการล่วงละเมิด ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นชื่อของการไม่ล่วงละเมิดทางกายและวาจา" บทว่า ปาติโมกฺขสํวเรน สํวุโต คือ ผู้มีกายทวารและวจีทวารอันปิดแล้วด้วยปาติโมกขสังวร และเพราะเหตุที่ผู้เป็นเช่นนั้น ชื่อว่าเข้าถึงศีลนั้น และชื่อว่าเพียบพร้อมด้วยศีลนั้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ความว่า เข้าถึงแล้ว เพียบพร้อมแล้ว"

Aparo nayo – kilesānaṃ balavabhāvato, pāpakiriyāya sukarabhāvato, puññakiriyāya ca dukkarabhāvato bahukkhattuṃ apāyesu patanasīloti pātī, puthujjano. Aniccatāya vā bhavādīsu kammavegakkhitto ghaṭiyantaṃ viya anavaṭṭhānena paribbhamanato gamanasīloti pātī, maraṇavasena vā tamhi tamhi sattanikāye attabhāvassa pātanasīloti pātī, sattasantāno, cittameva vā. Taṃ pātinaṃ saṃsāradukkhato mokkhetīti pātimokkhaṃ. Cittassa hi vimokkhena satto ‘‘vimutto’’ti vuccati. Vuttaṃ hi ‘‘cittavodānā visujjhantī’’ti, ‘‘anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti (mahāva. 28) ca. Atha vā avijjādinā hetunā saṃsāre patati gacchati pavattatīti pātī, ‘‘avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarata’’nti (saṃ. ni. 2.124) hi vuttaṃ. Tassa pātino sattassa taṇhādisaṃkilesattayato mokkho etenāti pātimokkhaṃ[Pg.40]. ‘‘Kaṇṭhekāḷo’’tiādīnaṃ viyassa samāsasiddhi veditabbā. Atha vā pāteti vinipāteti dukkheti pāti, cittaṃ. Vuttaṃ hi ‘‘cittena nīyati loko, cittena parikassatī’’ti (saṃ. ni. 1.62). Tassa pātino mokkho etenāti pātimokkhaṃ, patati vā etena apāyadukkhe, saṃsāradukkhe cāti pātī, taṇhādisaṃkileso. Vuttaṃ hi ‘‘taṇhā janeti purisaṃ (saṃ. ni. 1.55-57), taṇhādutiyo puriso’’ti (itivu. 15, 105; a. ni. 4.9; mahāni. 191; cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa) ca ādi. Tato pātito mokkhoti pātimokkhaṃ. Atha vā patati etthāti pātīni, cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Vuttaṃ hi ‘‘chasu loko samuppanno, chasu kubbati santhava’’nti (saṃ. ni. 1.70; su. ni. 171). Tato chaajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātato pātito mokkhoti pātimokkhaṃ. Atha vā pāto vinipāto assa atthīti pātī, saṃsāro. Tato mokkhoti pātimokkhaṃ, atha vā sabbalokādhipatibhāvato dhammissaro bhagavā ‘‘patī’’ti vuccati. Muccati etenāti mokkho, patino mokkho tena paññattattāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkhaṃ. Sabbaguṇānaṃ vā mūlabhāvato uttamaṭṭhena pati ca so yathāvuttenatthena mokkho cāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkhaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pātimokkhanti mukhametaṃ pamukhameta’’nti (mahāva. 135) vitthāro.

นัยหนึ่งอีกอย่างหนึ่ง – ชื่อว่า ปาตี เพราะมีปกติย่อมตกไปในอบายทั้งหลายหลายครั้ง เพราะความที่กิเลสทั้งหลายมีกำลัง เพราะความที่การทำบาปทำได้ง่าย และเพราะความที่การทำบุญทำได้ยาก, (ปาตี) ได้แก่ ปุถุชน. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ปาตี เพราะมีปกติไป คือท่องเที่ยวไปโดยความไม่ตั้งมั่น ดุจระหัดวิดน้ำ อันแรงกรรมซัดไปแล้วในภพเป็นต้น เพราะความไม่เที่ยง. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ปาตี เพราะมีปกติยังอัตภาพให้ตกไปในหมวดสัตว์นั้นๆ ด้วยอำนาจแห่งความตาย, (ปาตี) ได้แก่ สันดานของสัตว์ หรือได้แก่จิตนั่นเทียว. (ศีลนี้) ย่อมช่วยปุถุชนผู้ชื่อว่า ปาตี นั้น ให้พ้นจากทุกข์ในสงสาร เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปาติโมกข์. จริงอยู่ สัตว์ย่อมถูกเรียกว่า “ผู้หลุดพ้นแล้ว” ด้วยความหลุดพ้นแห่งจิต. มีคำกล่าวไว้จริงว่า “สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์เพราะจิตผ่องแผ้ว” และ “จิตหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ยึดมั่น”. อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ย่อมตกไป ย่อมไป ย่อมเป็นไปในสงสาร ด้วยเหตุมีอวิชชาเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปาตี, มีคำกล่าวไว้จริงว่า “แห่งสัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องประกอบ ผู้แล่นไป ท่องเที่ยวไปอยู่”. ความหลุดพ้นจากสังกิเลส ๓ มีตัณหาเป็นต้น ของสัตว์ผู้ชื่อว่า ปาตี นั้น ย่อมมีได้ด้วยศีลนี้ เพราะเหตุนั้น (ศีลนี้) จึงชื่อว่า ปาติโมกข์. พึงทราบความสำเร็จแห่งสมาสของศัพท์นี้ เหมือนความสำเร็จแห่งสมาสของศัพท์มี “กณฺเฐกาโฬ” เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง (สิ่งที่) ย่อมยังสัตว์ให้ตกไป ให้ฉิบหาย ให้เป็นทุกข์ ชื่อว่า ปาติ, ได้แก่ จิต. มีคำกล่าวไว้จริงว่า “โลกถูกจิตนำไป, ถูกจิตชักไป”. ความหลุดพ้นแห่งจิตที่ชื่อว่า ปาติ นั้น ย่อมมีได้ด้วยศีลนี้ เพราะเหตุนั้น (ศีลนี้) จึงชื่อว่า ปาติโมกข์. อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ย่อมตกไปในทุกข์ในอบายและในทุกข์ในสงสารด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น สิ่งนี้จึงชื่อว่า ปาตี, ได้แก่ สังกิเลสมีตัณหาเป็นต้น. มีคำกล่าวไว้จริงเป็นต้นว่า “ตัณหาย่อมยังบุรุษให้เกิด, บุรุษมีตัณหาเป็นเพื่อนสอง”. (ศีลนี้) เป็นเครื่องหลุดพ้นจากสังกิเลสที่ชื่อว่า ปาติ นั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปาติโมกข์. อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ย่อมตกไปในอายตนะเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น อายตนะเหล่านี้จึงชื่อว่า ปาตีนิ, ได้แก่ อายตนะภายในและภายนอก ๖. มีคำกล่าวไว้จริงว่า “โลกเกิดขึ้นในอายตนะ ๖, ย่อมทำความสนิทสนมในอายตนะ ๖”. (ศีลนี้) เป็นเครื่องหลุดพ้นจากอายตนะที่ชื่อว่า ปาติ อันได้แก่ อายตนะภายในและภายนอก ๖ นั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปาติโมกข์. อีกอย่างหนึ่ง การตกไป การฉิบหาย ของสัตว์นี้มีอยู่ เพราะเหตุนั้น สิ่งนี้จึงชื่อว่า ปาตี, ได้แก่ สงสาร. (ศีลนี้) เป็นเครื่องหลุดพ้นจากสงสารนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปาติโมกข์. อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคผู้เป็นใหญ่ในธรรม ย่อมถูกเรียกว่า “ปติ” เพราะทรงเป็นอธิบดีแห่งโลกทั้งปวง. สัตว์ย่อมหลุดพ้นด้วยศีลนี้ เพราะเหตุนั้น (ศีลนี้) จึงชื่อว่า โมกขะ. (ศีลนี้) เป็นโมกขะคือเครื่องหลุดพ้นของพระผู้เป็นเจ้า (ปติ) เพราะพระองค์ทรงบัญญัติไว้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปติโมกข์, ปติโมกข์ นั่นแหละ คือ ปาติโมกข์. อีกอย่างหนึ่ง (ศีลนั้น) เป็น ปติ ด้วย เพราะเป็นสิ่งที่ประเสริฐสุดโดยความเป็นรากฐานแห่งคุณทั้งปวง และเป็น โมกขะ ด้วย คือเป็นเครื่องหลุดพ้นโดยนัยที่กล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปติโมกข์, ปติโมกข์ นั่นแหละ คือ ปาติโมกข์. จริงอยู่ มีคำกล่าวไว้ดังนี้ว่า “ปาติโมกข์นี้เป็นประธาน เป็นสิ่งประเสริฐสุด” ดังนี้เป็นต้น.

Atha vā pa-iti pakāre, atī-ti accantatthe nipāto, tasmā pakārehi accantaṃ mokkhetīti pātimokkhaṃ. Idaṃ hi sīlaṃ sayaṃ tadaṅgavasena, samādhisahitaṃ paññāsahitañca vikkhambhanavasena, samucchedavasena ca accantaṃ mokkheti mocetīti pātimokkhaṃ, pati pati mokkhoti vā patimokkho, tamhā tamhā vītikkamadosato paccekaṃ mokkhoti attho, patimokkho eva pātimokkhaṃ. Mokkhoti vā nibbānaṃ, tassa mokkhassa paṭibimbabhūtoti patimokkho. Sīlasaṃvaro hi sūriyassa aruṇuggamanaṃ viya nibbānassa udayabhūto tappaṭibhāgo viya yathārahaṃ kilesanibbāpanato, patimokkhoyeva pātimokkhaṃ. Atha vā mokkhaṃ pati vattati, mokkhābhimukhanti vā patimokkhaṃ, patimokkhameva pātimokkhanti evamettha pātimokkha-saddassa attho veditabbo. Iriyatīti attabhāvaṃ pavatteti. ‘‘Viharatī’’ti iminā pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitassa [Pg.41] bhikkhuno iriyāpathavihāro dassito. Pāḷiyanti jhānavibhaṅgapāḷiyaṃ (vibha. 508 ādayo).

อีกอย่างหนึ่ง ศัพท์ว่า ป เป็นนิบาตในอรรถว่า “ประการต่างๆ”, ศัพท์ว่า อติ เป็นนิบาตในอรรถว่า “อย่างยิ่ง”, เพราะฉะนั้น (ศีลนี้) ย่อมช่วยให้พ้นอย่างยิ่งโดยประการต่างๆ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปาติโมกข์. จริงอยู่ ศีลนี้ด้วยตนเอง (ย่อมช่วยให้พ้น) โดยเป็นตทังควิมุตติ, (ศีลที่) ประกอบด้วยสมาธิและปัญญา (ย่อมช่วยให้พ้น) โดยเป็นวิกขัมภนวิมุตติ, และ (ศีลที่ประกอบด้วยมรรคปัญญา ย่อมช่วยให้พ้น) โดยเป็นสมุจเฉทวิมุตติ, (ศีลนี้) ย่อมช่วยให้พ้นอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปาติโมกข์. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ปติโมกข์ เพราะเป็นความหลุดพ้นจำเพาะๆ, อธิบายว่า เป็นความหลุดพ้นจากโทษคือการล่วงละเมิดนั้นๆ โดยเฉพาะแต่ละอย่าง, ปติโมกข์ นั่นแหละ คือ ปาติโมกข์. อีกอย่างหนึ่ง โมกขะ คือ พระนิพพาน, (ศีลนี้) ชื่อว่า ปติโมกข์ เพราะเป็นประดุจเงาของพระนิพพานอันเป็นโมกขะนั้น. จริงอยู่ ศีลสังวรเป็นประดุจส่วนเปรียบแห่งพระนิพพาน โดยเป็นจุดเริ่มต้นแห่งพระนิพพาน ดุจแสงอรุณเป็นส่วนเปรียบแห่งดวงอาทิตย์ โดยเป็นจุดเริ่มต้นแห่งดวงอาทิตย์ เพราะเป็นเครื่องดับกิเลสได้ตามสมควร, ปติโมกข์ นั่นแหละ คือ ปาติโมกข์. อีกอย่างหนึ่ง (ศีลนี้) ย่อมเป็นไปเพื่อพระนิพพาน หรือเป็นไปเบื้องหน้าต่อพระนิพพาน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปติโมกข์, ปติโมกข์ นั่นแหละ คือ ปาติโมกข์. พึงทราบความหมายของศัพท์ว่า ปาติโมกข์ ในที่นี้ ดังนี้. (บทว่า) อิริยติ ความว่า ย่อมยังอัตภาพให้เป็นไป. ด้วยบทว่า “วิหรติ” นี้ ทรงแสดงถึงอิริยาปถวิหารของภิกษุผู้ตั้งอยู่ในปาติโมกขสังวรศีล. (บทว่า) ปาฬิยํ หมายถึง ในฌานวิภังคปาลี.

Tattha kāmaṃ samaṇacāraṃ, samaṇagocarañca dassetuṃ ‘‘ācāragocarasampanno’’ti vuttaṃ, yathā pana maggaṃ ācikkhanto ‘‘vāmaṃ muñca, dakkhiṇaṃ gaṇhā’’ti vajjetabbapubbakaṃ gahetabbaṃ vadeyya, yathā vā sasīsanhānena pahīnasedamalajallikassa mālāgandhavilepanādivibhūsanasaṃvidhānaṃ yuttarūpaṃ, evaṃ pahīnapāpadhammassa kalyāṇadhammasamāyogo yuttarūpoti ‘‘atthi ācāro, atthi anācāro’’ti dvayaṃ uddisitvā anācāraṃ tāva vibhajituṃ ‘‘tattha katamo anācāro’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāyiko vītikkamoti tividhaṃ kāyaduccaritaṃ. Vācasiko vītikkamoti catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ. Kāyikavācasikoti tadubhayaṃ.

ในบาลีนั้น แม้จะมีพระดำรัสว่า “ผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร” เพื่อทรงแสดงสมณอาจาระและสมณโคจรก็จริง, แต่ก็เหมือนกับผู้บอกทาง เมื่อจะบอกทางที่ควรไป ก็พึงกล่าวถึงทางที่ควรเว้นไว้ก่อนว่า “จงละทางซ้าย จงถือเอาทางขวา”, หรือเหมือนกับการจัดแจงเครื่องประดับมีระเบียบดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้เป็นต้น ย่อมเป็นการสมควรแก่ผู้มีเหงื่อไคลและมลทินหมดสิ้นไปแล้วด้วยการอาบน้ำสระผม, ฉันใด การประกอบด้วยกัลยาณธรรมย่อมเป็นการสมควรแก่ผู้มีบาปธรรมอันละได้แล้ว ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ครั้นทรงยกธรรม ๒ อย่างขึ้นแสดงว่า “อาจาระมีอยู่ อนาจาระมีอยู่” แล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ในธรรม ๒ อย่างนั้น อะไรคืออนาจาระ” เพื่อทรงจำแนกอนาจาระก่อน. ในบทเหล่านั้น บทว่า กายิโก วีติกฺกโม ได้แก่ กายทุจริต ๓ อย่าง. บทว่า วาจสิโก วีติกฺกโม ได้แก่ วจีทุจริต ๔ อย่าง. บทว่า กายิกวาจสิโก ได้แก่ ทุจริตทั้งสองอย่างนั้น.

Evaṃ ājīvaṭṭhamakasīlassa vītikkamo dassito. Idāni mānasaṃ anācāraṃ dassetuṃ ‘‘sabbampi dussīlyaṃ anācāro’’ti vatvā tattha ekacciyaṃ dassento ‘‘idhekacco veḷudānena vā’’tiādimāha. Tattha veḷudānenāti paccayuppādanatthena veḷudānena. Pattadānādīsupi eseva nayo. Veḷūti manussānaṃ payojanāvaho yo koci veḷudaṇḍo. Pattaṃ gandhikādīnaṃ gandhapaliveṭhanādiatthaṃ vā, tālanāḷikerādipattaṃ vā. Pupphaṃ yaṃ kiñci manussānaṃ payojanāvahaṃ. Tathā phalaṃ. Sinānaṃ sirīsacuṇṇādinhāniyacuṇṇaṃ. Mattikāpi ettheva saṅgahaṃ gacchati. Dantakaṭṭhaṃ yaṃ kiñci mukhasodhanatthaṃ dantaponaṃ. Cāṭukamyatā attānaṃ dāsaṃ viya nīcaṭṭhāne ṭhapetvā parassa khalitavacanaṃ saṇṭhapetvā piyakāmatāya paggayhavacanaṃ. Muggasūpyatāti muggasūpasamatā saccālikena jīvitakappanaṃ. Yathā hi muggasūpe paccante bahū muggā paccanti, katipayā na paccanti, evaṃ saccālikena jīvitakappane bahu alikaṃ hoti, appakaṃ saccanti. Paribhaṭatīti paribhaṭo, paresaṃ dārake pariharanto. Paribhaṭassa kammaṃ pāribhaṭyaṃ, sā eva pāribhaṭyatā, alaṅkaraṇādinā kuladārakapariharaṇassetaṃ nāmaṃ. Tesaṃ tesaṃ gihīnaṃ gāmantaradesantarādīsu sāsanapaṭisāsanaharaṇaṃ jaṅghapesanikaṃ. Aññataraññatarenāti etesaṃ vā veḷudānādīnaṃ vejjakammabhaṇḍāgārikakammapiṇḍapaṭipiṇḍakammasaṅghuppādacetiyuppādapaṭṭhapanādīnaṃ vā micchājīvena jīvitakappanakakammānaṃ yena kenaci[Pg.42]. Buddhapaṭikuṭṭhenāti buddhehi garahitena paṭisiddhena. Micchājīvenāti na sammāājīvena. Ayaṃ vuccati anācāroti ayaṃ sabbopi ‘‘anācāro’’ti kathīyati. Ācāraniddeso vuttapaṭipakkhanayeneva veditabbo.

การล่วงละเมิดอาชีวัฏฐมกศีล ท่านได้แสดงแล้วด้วยประการฉะนี้ บัดนี้ เพื่อจะแสดงอนาจารทางใจ ครั้นกล่าวว่า “แม้ทุศีลทั้งหมดก็เป็นอนาจาร” แล้ว เมื่อจะแสดงอนาจารบางอย่างในบรรดาอนาจารเหล่านั้น จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า “อิเธกจฺโจ เวฬุทาเนน วา” (ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้...ด้วยการให้ไม้ไผ่) ในบทเหล่านั้น บทว่า เวฬุทาเนน หมายถึง ด้วยการให้ไม้ไผ่โดยมีความหมายว่าทำให้เกิดปัจจัย แม้ในการให้บาตรเป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน บทว่า เวฬุ หมายถึง ลำไม้ไผ่ใดๆ ที่เป็นประโยชน์แก่มนุษย์ (บทว่า ปตฺตํ) ใบไม้ ได้แก่ ใบไม้สำหรับคนขายของหอมเป็นต้น เพื่อประโยชน์ในการห่อของหอมเป็นต้น หรือใบตาล ใบมะพร้าวเป็นต้น (บทว่า ปุปฺผํ) ดอกไม้ ได้แก่ ดอกไม้ใดๆ ที่เป็นประโยชน์แก่มนุษย์ (บทว่า ผลํ) ผลไม้ ก็ฉันนั้น (บทว่า สนานํ) เครื่องอาบน้ำ ได้แก่ จุลเครื่องอาบน้ำ คือจุลเปลือกไม้จามจุรีเป็นต้น แม้ดินเหนียวก็สงเคราะห์เข้าในเครื่องอาบน้ำนี้เช่นกัน (บทว่า ทนฺตกฏฺฐํ) ไม้ชำระฟัน ได้แก่ เครื่องชำระฟันใดๆ เพื่อประโยชน์ในการชำระปาก (บทว่า จาตุกมฺยตา) ความเป็นผู้ประจบ ได้แก่ การตั้งตนไว้ในที่ต่ำดุจทาส กลบเกลื่อนคำพูดที่ผิดพลาดของผู้อื่น แล้วกล่าววาจาประคับประคองด้วยความปรารถนาจะเป็นที่รัก บทว่า มุคฺคสูปฺยตา คือความเป็นเช่นกับแกงถั่วเขียว ได้แก่ การยังชีพด้วยคำจริงและคำเท็จ จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า เมื่อต้มแกงถั่วเขียว ถั่วเขียวจำนวนมากย่อมสุก แต่บางส่วนย่อมไม่สุก ฉันใด ในการยังชีพด้วยคำจริงและคำเท็จ คำเท็จย่อมมีมาก คำจริงย่อมมีน้อย ฉันนั้น ชื่อว่า ปริภโฏ (คนรับเลี้ยงเด็ก) เพราะอรรถว่า ย่อมเลี้ยงดู คือผู้เลี้ยงดูเด็กของผู้อื่น กรรมของปริภฏชื่อว่า ปาริภฏฺยํ, นั่นแหละคือ ปาริภฏฺยตา, นี้เป็นชื่อของการเลี้ยงดูเด็กในตระกูลด้วยการประดับเป็นต้น การนำข่าวสารและข่าวสารตอบกลับของคฤหัสถ์เหล่านั้นๆ ไปยังระหว่างบ้าน ระหว่างถิ่นเป็นต้น ชื่อว่า ชังฆเปสนิกํ (การเป็นคนรับใช้เดินข่าว) บทว่า อญฺญตรญฺญตเรน หมายถึง ด้วยกรรมเครื่องยังชีพอย่างใดอย่างหนึ่ง ในบรรดากรรมคือการให้ไม้ไผ่เป็นต้นเหล่านี้ หรือกรรมคือการเป็นแพทย์ การเป็นภัณฑาคาริก การให้บิณฑบาตแลกบิณฑบาต การตั้งสิ่งที่เกิดขึ้นแก่สงฆ์ สิ่งที่เกิดขึ้นแก่เจดีย์เป็นต้น อันเป็นมิจฉาอาชีวะ บทว่า พุทฺธปฏิกุฏฺเฐน หมายถึง (มิจฉาอาชีวะ) อันพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงติเตียนแล้ว ทรงห้ามแล้ว บทว่า มิจฺฉาชีเวน หมายถึง ไม่ใช่อาชีวะที่ชอบ บทว่า อยํ วุจฺจติ อนาจาโร (นี้เรียกว่าอนาจาร) หมายถึง แม้ทั้งหมดนี้ก็เรียกว่า “อนาจาร” ส่วนนิทเทสแห่งอาจาระ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Gocaraniddesepi paṭhamaṃ agocarassa vacane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Gocaroti piṇḍapātādīnaṃ atthāya upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānaṃ. Ayuttaṭṭhānaṃ agocaro. Vesiyā gocaro assāti vesiyāgocaro, mittasanthavavasena upasaṅkamitabbaṭṭhānanti attho. Vesiyā nāma rūpūpajīviniyo, tā mittasanthavavasena na upasaṅkamitabbā, samaṇabhāvassa antarāyakarattā, parisuddhāsayassāpi garahahetuto, tasmā dakkhiṇādānavasena satiṃ upaṭṭhapetvāva upasaṅkamitabbā. Vidhavā vuccanti matapatikā, pavutthapatikā vā. Thullakumārikāti mahallikā aniviṭṭhakumāriyo, paṇḍakāti napuṃsakā. Te hi ussannakilesā avūpasantapariḷāhā lokāmisasannissitakathābahulā, tasmā na upasaṅkamitabbā. Bhikkhuniyo nāma ussannabrahmacariyā. Tathā bhikkhūpi. Tesaṃ aññamaññaṃ visabhāgavatthubhāvato santhavavasena upasaṅkamane katipāheneva brahmacariyantarāyo siyā, tasmā na upasaṅkamitabbā. Gilānapucchanādivasena upasaṅkamane satokārinā bhavitabbaṃ. Pānāgāranti surāpānagharaṃ. Taṃ soṇḍajanehi avivittaṃ hoti. Tattha tehi soṇḍatādivasena na upasaṅkamitabbaṃ brahmacariyantarāyakarattā. Saṃsaṭṭho viharati rājūhītiādīsu rājāno nāma ye rajjamanusāsanti. Rājamahāmattā rājissariyasadisāya issariyamattāya samannāgatā. Titthiyāti viparītadassanā bāhirakaparibbājakā. Titthiyasāvakāti tesu daḷhabhattā paccayadāyakā. Ananulomikena saṃsaggenāti tissannaṃ sikkhānaṃ ananulomikena paccanīkabhūtena saṃsaggena saṃsaṭṭho viharati, yena brahmacariyantarāyaṃ vā sallekhaparihāniṃ vā pāpuṇāti.

แม้ในโคจรนิทเทส เหตุในการกล่าวถึงอโคจรก่อน พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว บทว่า โคจร คือ สถานที่ที่สมควรเข้าไปหาเพื่อประโยชน์แก่บิณฑบาตเป็นต้น สถานที่ที่ไม่สมควร ชื่อว่า อโคจร ภิกษุมีหญิงแพศยาเป็นโคจร เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า เวสิยาโคจโร, อธิบายว่า เป็นสถานที่ที่พึงเข้าไปหาโดยความสนิทสนมฉันมิตร ชื่อว่าหญิงแพศยา คือหญิงผู้มีรูปเป็นเครื่องเลี้ยงชีพ, ไม่พึงเข้าไปหาหญิงเหล่านั้นโดยความสนิทสนมฉันมิตร เพราะกระทำอันตรายแก่ภาวะแห่งสมณะ และเพราะเป็นเหตุแห่งการติเตียนแม้แก่ผู้มีอัธยาศัยบริสุทธิ์, เพราะเหตุนั้น พึงตั้งสติไว้ให้มั่นแล้วจึงเข้าไปหาโดยนัยแห่งการให้ทักษิณาเท่านั้น หญิงที่สามีตาย หรือหญิงที่สามีไปอยู่ต่างถิ่น เรียกว่า หญิงม่าย บทว่า ถุลฺลกุมาริกา คือหญิงสาวใหญ่ที่ยังไม่ได้แต่งงาน, บทว่า ปณฺฑกา คือ บัณเฑาะก์ จริงอยู่ บัณเฑาะก์เหล่านั้นมีกิเลสกำเริบ มีความเร่าร้อนที่ยังไม่สงบ มากด้วยถ้อยคำที่อิงโลกามิส เพราะเหตุนั้น ไม่พึงเข้าไปหา ชื่อว่าภิกษุณี เป็นผู้มีพรหมจรรย์อันยิ่ง แม้ภิกษุทั้งหลายก็ฉันนั้น เมื่อท่านเหล่านั้นเข้าไปหาโดยความสนิทสนมกันและกัน อันตรายแก่พรหมจรรย์พึงมีได้ในเวลาเพียงไม่กี่วัน เพราะความเป็นวัตถุที่ไม่เป็นสภาคกัน เพราะเหตุนั้น ไม่พึงเข้าไปหา เมื่อเข้าไปหาโดยนัยแห่งการถามถึงคนไข้เป็นต้น พึงเป็นผู้มีสติกระทำ บทว่า ปานาคารํ คือ โรงดื่มสุรา โรงดื่มสุรานั้นย่อมไม่สงัดจากคนขี้เมา ในที่นั้น ไม่พึงเข้าไปหากับคนขี้เมาเหล่านั้นโดยความเป็นคนขี้เมาเป็นต้น เพราะกระทำอันตรายแก่พรหมจรรย์ ในคำเป็นต้นว่า สํสฏฺโฐ วิหรติ ราชูหิ (ย่อมอยู่คลุกคลีกับพระราชา), ชื่อว่าพระราชา คือชนเหล่าใดที่ย่อมปกครองราชสมบัติ ราชมหาอำมาตย์ คือผู้ประกอบด้วยความเป็นใหญ่เสมอด้วยความเป็นใหญ่ของพระราชา บทว่า ติตฺถิยา คือผู้มีความเห็นวิปริต ได้แก่ปริพาชกภายนอกศาสนา บทว่า ติตฺถิยสาวกา คือผู้มีภักดีมั่นคงในเดียรถีย์เหล่านั้น เป็นผู้ให้ปัจจัย บทว่า อนนุโลมิเกน สํสคฺเคน (ด้วยการคลุกคลีอันไม่สมควร) หมายถึง ย่อมอยู่คลุกคลีด้วยการคลุกคลีอันไม่เป็นไปตามลำดับแก่สิกขาสาม เป็นปฏิปักษ์, ซึ่งด้วยการคลุกคลีนั้น ภิกษุย่อมถึงอันตรายแก่พรหมจรรย์ หรือความเสื่อมจากสัลเลขธรรม

Idāni aparenapi pariyāyena agocaraṃ dassetuṃ ‘‘yāni vā pana tānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha assaddhānīti buddhādīsu saddhāvirahitāni. Tato eva appasannāni, kammakammaphalasaddhāya vā abhāvena assaddhāni. Ratanattayappasādābhāvena appasannāni. Akkosakaparibhāsakānīti akkosavatthūhi [Pg.43] akkosakāni ceva bhayadassanena santajjanakāni ca. Atthaṃ na icchanti anatthameva icchantīti anatthakāmāni. Hitaṃ na icchanti ahitameva icchantīti ahitakāmāni. Phāsu na icchanti aphāsuṃyeva icchantīti aphāsukakāmāni. Yogakkhemaṃ nibbhayaṃ na icchanti, ayogakkhemameva icchantīti ayogakkhemakāmāni. Bhikkhūnanti ettha sāmaṇerānampi saṅgaho. Bhikkhunīnanti ettha sikkhamānasāmaṇerīnaṃ. Sabbesaṃ hi sāsanikānaṃ anatthakāmatādīpanapadamidaṃ vacanaṃ. Tathārūpāni kulānīti tādisāni khattiyakulādīni. Sevatīti nissāya jīvati. Bhajatīti upasaṅkamati. Payirupāsatīti punappunaṃ upagacchati. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ vesiyādiko, rājādiko, assaddhakulādiko ca taṃ taṃ sevantassa tippakāropi ayutto gocaroti agocaro. Ettha hi vesiyādiko pañcakāmaguṇanissayato agocaro. Yathāha ‘‘ko ca, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo? Yadidaṃ pañca kāmaguṇā’’ti (saṃ. ni. 5.372). Rājādiko samaṇadhammassa anupanissayato, lābhasakkārāsanivicakkanippothanadiṭṭhivipattihetuto ca. Assaddhakulādiko saddhāhānicittasantāsāvahato agocaro.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงอโคจรโดยปริยายแม้อื่น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘‘ยāนิ วā ปน ตāนีติ’’ (ก็ตระกูลเหล่าใดแล) ในบทเหล่านั้น บทว่า อสฺสทฺธานิ (ไม่มีศรัทธา) คือ ไม่มีศรัทธาในพระพุทธเจ้าเป็นต้น เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงชื่อว่า อปฺปสนฺนานิ (ไม่เลื่อมใส) หรือชื่อว่า อสฺสทฺธานิ เพราะไม่มีศรัทธาในกรรมและผลของกรรม ชื่อว่า อปฺปสนฺนานิ เพราะไม่มีความเลื่อมใสในพระรัตนตรัย บทว่า อกฺโกสกปริภาสกานิ (ด่าว่า) คือ เป็นผู้ด่าด้วยอักโกสวัตถุ และเป็นผู้ข่มขู่ด้วยการแสดงภัย ชื่อว่า อนตฺถกามานิ (ปรารถนาสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์) เพราะไม่ปรารถนาประโยชน์ ปรารถนาแต่สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เท่านั้น ชื่อว่า อหิตกามานิ (ปรารถนาสิ่งที่ไม่เป็นเกื้อกูล) เพราะไม่ปรารถนาสิ่งที่เกื้อกูล ปรารถนาแต่สิ่งที่ไม่เป็นเกื้อกูลเท่านั้น ชื่อว่า อผาสุกกามานิ (ปรารถนาความไม่ผาสุก) เพราะไม่ปรารถนาความผาสุก ปรารถนาแต่ความไม่ผาสุกเท่านั้น ชื่อว่า อโยคกฺเขมกามานิ (ปรารถนาความไม่เกษมจากโยคะ) เพราะไม่ปรารถนาความเกษมจากโยคะ คือความไม่มีภัย ปรารถนาแต่ความไม่เกษมจากโยคะเท่านั้น ในบทว่า ภิกฺขูนํ นี้ ทรงสงเคราะห์แม้สามเณรทั้งหลาย ในบทว่า ภิกฺขุนีนํ นี้ ทรงสงเคราะห์สิกขมานาและสามเณรีทั้งหลาย จริงอยู่ คำนี้เป็นบทที่แสดงความเป็นผู้ปรารถนาสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ของศาสนิกชนทั้งปวง บทว่า ตถารูปานิ กุลานิ (ตระกูลเช่นนั้น) คือ ตระกูลเห็นปานนั้น มีตระกูลกษัตริย์เป็นต้น บทว่า เสวติ (เสพ) คือ อาศัยเลี้ยงชีพ บทว่า ภชติ (คบ) คือ เข้าไปหา บทว่า ปยิรุปาสติ (เข้าไปนั่งใกล้) คือ เข้าไปหาบ่อยๆ บทว่า อยํ วุจฺจติ (นี้เรียกว่า) คือ โคจรนี้ ได้แก่ โคจรมีหญิงแพศยาเป็นต้น โคจรมีพระราชาเป็นต้น และโคจรมีตระกูลที่ไม่มีศรัทธาเป็นต้น แม้ทั้ง ๓ ประเภท สำหรับภิกษุผู้เสพโคจรนั้นๆ เป็นโคจรที่ไม่สมควร เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า อโคจร (ที่ไม่ใช่โคจร) จริงอยู่ ในโคจร ๓ ประเภทนั้น โคจรมีหญิงแพศยาเป็นต้น ชื่อว่าอโคจร เพราะเป็นที่อาศัยแห่งกามคุณ ๕ ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าเป็นอโคจร เป็นวิสัยของผู้อื่นของภิกษุ? ได้แก่ กามคุณ ๕ เหล่านี้’’ โคจรมีพระราชาเป็นต้น (ชื่อว่าอโคจร) เพราะไม่เป็นอุปนิสัยแห่งสมณธรรม และเพราะเป็นเหตุแห่งความวิบัติทางทิฏฐิ คือการถูกอสนีบาตคือลาภสักการะฟาดฟัน โคจรมีตระกูลที่ไม่มีศรัทธาเป็นต้น ชื่อว่าอโคจร เพราะนำมาซึ่งความเสื่อมแห่งศรัทธาและความหวาดสะดุ้งแห่งจิต

Gocaraniddese ‘‘na vesiyāgocaro’’tiādīni vuttapaṭipakkhavasena veditabbāni. Opānabhūtānīti udapānabhūtāni bhikkhusaṅghassa, bhikkhunīsaṅghassa ca catumahāpathe khatapokkharaṇī viya yathāsukhaṃ ogāhanakkhamāni. Kāsāvapajjotānīti bhikkhūnaṃ, bhikkhunīnañca nivatthapārutakāsāvānaṃyeva pabhāhi ekobhāsāni. Isivātapaṭivātānīti gehaṃ pavisantānaṃ, nikkhamantānañca bhikkhubhikkhunīsaṅkhātānaṃ isīnaṃ cīvaravātena ceva samiñjanapasāraṇādijanitasarīravātena ca paṭivātāni pavāyitāni viniddhutakibbisāni vā.

ในโคจรนิทเทส พึงทราบความแห่งบททั้งหลายมีอาทิว่า ‘‘น เวสิยาโคจโร’’ (โคจรคือหญิงแพศยา ไม่มี) โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว บทว่า โอปานภูตานิ (เป็นดุจบ่อน้ำ) คือ เป็นดุจบ่อน้ำและสระน้ำของภิกษุสงฆ์และภิกษุณีสงฆ์ ควรเพื่อจะหยั่งลงได้ตามความสบาย เหมือนสระโบกขรณีที่ขุดไว้ที่ทางสี่แพร่ง บทว่า กาสาวปชฺโชตานิ (รุ่งเรืองด้วยผ้ากาสาวะ) คือ มีแสงสว่างเป็นอันเดียวกันด้วยรัศมีแห่งผ้ากาสาวะที่ภิกษุและภิกษุณีทั้งหลายนุ่งห่มแล้วเท่านั้น บทว่า อิสิวาตปฏิวาตานิ (มีลมและลมต้านของฤาษี) คือ มีลมต้านที่พัดไปแล้วด้วยลมจากจีวรและด้วยลมจากร่างกายอันเกิดจากการคู้การเหยียดเป็นต้นของฤาษีทั้งหลาย ผู้ชื่อว่าภิกษุและภิกษุณี ซึ่งกำลังเข้าและออกจากเรือน หรือ (หมายถึง) มีกิเลสอันสลัดออกแล้ว

Idāni niddese āgatanayenāpi ācāragocare dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Etthāti etasmiṃ pātimokkhasīlaniddese. Imināpi nayenāti idāni vuccamānavidhināpi. Saṅghagatoti saṅghasannipātaṃ gato. Acittīkārakatoti akatacittīkāro, akatagāravoti attho. Ghaṭṭayantoti sarīrena, cīvarena vā ghaṃsanto. Puratopi tiṭṭhati acittīkārakatoti [Pg.44] sambandhitabbaṃ. Ṭhitakopīti upari tiṭṭhanto viya āsannataraṭṭhāne ṭhitakopi bhaṇati. Bāhāvikkhepakoti bāhuṃ vikkhipanto. Anupāhanānanti anādare sāmivacanaṃ. Saupāhanoti upāhanāruḷho. There bhikkhū anupakhajjāti therānaṃ bhikkhūnaṃ ṭhitaṭṭhānaṃ anupavisitvā tesaṃ āsannataraṭṭhānaṃ upagantvā. Kaṭṭhaṃ pakkhipati aggikuṇḍe. Vokkammāti passato atikkamitvā. Gūḷhāni sabhāvato paṭicchannāni sāṇipākārādinā paṭicchāditāni. Anāpucchāti anāpucchitvā. Assāti anācārassa.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงอาจารโคจรแม้โดยนัยที่มาแล้วในนิทเทส จึงทรงเริ่มคำเป็นต้นว่า ‘‘อปิจ’’ (อีกอย่างหนึ่ง) บทว่า เอตฺถ ได้แก่ ในปาติโมกขสีลนิทเทสนี้ บทว่า อิมินาปิ นเยน ได้แก่ แม้โดยวิธีที่จะกล่าวในบัดนี้ บทว่า สงฺฆคโต คือ ไปสู่ที่ประชุมสงฆ์ บทว่า อจิตฺตീകารกโต ความว่า ไม่ทำความเอื้อเฟื้อ ไม่ทำความเคารพ บทว่า ฆฏฺฏยนฺโต คือ กระทบด้วยกายหรือด้วยจีวร พึงสัมพันธ์ความว่า ยืนอยู่ข้างหน้าโดยไม่ทำความเอื้อเฟื้อ บทว่า ฐิตโกปิ คือ แม้ยืนอยู่ในที่ใกล้กว่า ราวกับยืนอยู่เบื้องบนแล้วกล่าว บทว่า พาหาวิกฺเขปโก คือ แกว่งแขน บทว่า อนุปาหนานํ เป็นสามีวิภัตติ (ฉัฏฐีวิภัตติ) ในความหมายว่าไม่เอื้อเฟื้อ บทว่า สอุปาหโน คือ สวมรองเท้า บทว่า เถเร ภิกฺขู อนุปขชฺช คือ เข้าไปสู่ที่ที่ภิกษุเถระทั้งหลายยืนอยู่แล้ว เข้าไปสู่ที่ที่ใกล้กว่าของท่านเหล่านั้น (บทว่า) กฏฺฐํ ปกฺขิปติ คือ ใส่ฟืนในหลุมไฟ บทว่า โวกฺกมฺม คือ หลีกไปทางด้านข้าง บทว่า คูฬฺหานิ คือ ที่ซ่อนเร้นโดยสภาพ ที่ปิดบังไว้ด้วยม่านหรือฉากเป็นต้น บทว่า อนาปุจฺฉา คือ ไม่บอกลา บทว่า อสฺส คือ แห่งอนาจาร (ความประพฤติไม่ดี)

Apica bhikkhūtiādi sabbasseva bhikkhuno ācāradassanavasena pavattaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ, na niddesapāḷi. Saddhāsīlasutacāgādiguṇahetuko garubhāvo garukaraṇaṃ vā gāravo, saha gāravenāti sagāravo. Garuṭṭhāniyesu gāravasārajjādivasena paṭissāyanā patissā, sappatissavapaṭipatti. Saha patissāyāti sappatisso. Savisesaṃ hirimanatāya, ottappibhāvena ca hirottappasampanno. Sekhiyadhammapāripūrivasena sunivattho supāruto. Pāsādikenāti pasādāvahena, itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Eseva nayo ito paresupi chasu padesu. Abhikkantenāti abhikkamena. Iriyāpathasampannoti sampannairiyāpatho. Tena sesairiyāpathānampi pāsādikatamāha. Indriyesu guttadvāroti cakkhundriyādīsu chasu dvāresu susaṃvihitārakkho. Bhojane mattaññūti paribhuñjitabbato bhojanasaññite catubbidhepi paccaye pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogādivasena sabbaso pamāṇaññū. Jāgariyamanuyuttoti pubbarattāpararattaṃ bhāvanāmanasikārasaṅkhātaṃ jāgariyaṃ sātaccakāritāvasena anu anu yutto tattha yuttapayutto. Satisampajaññena samannāgatotiādi yathāvuttassa ācārassa sambhāradassanaṃ. Tattha appicchoti niiccho. Santuṭṭhoti yathālābhādivasena santosena tuṭṭho. Sakkaccakārīti ādarakārī. Garucittīkārabahuloti garuṭṭhāniyesu garukaraṇabahulo. Ayaṃ vuccati ācāroti ayaṃ sagāravatādi atthakāmehi ācaritabbato ācāro.

คำเป็นต้นว่า อปิจ ภิกฺขุ เป็นคำในอรรถกถาที่เป็นไปโดยนัยแห่งการแสดงอาจาระของภิกษุโดยทั่วไป ไม่ใช่บาลีในนิทเทส ความหนักแน่น หรือการกระทำความเคารพ อันมีคุณมีศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ เป็นต้นเป็นเหตุ ชื่อว่า คารวะ, (ผู้ที่เป็นไป) พร้อมด้วยความเคารพ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สคารโว (ผู้มีความเคารพ) การอ่อนน้อมโดยอาการมีความเคารพและความยำเกรงเป็นต้นในบุคคลผู้ตั้งอยู่ในฐานะควรเคารพ ชื่อว่า ปฏิสฺสา, (คือ) การปฏิบัติด้วยความอ่อนน้อม, (ผู้ที่เป็นไป) พร้อมด้วยความอ่อนน้อม เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สปฺปติสฺโส (ผู้มีความอ่อนน้อม) ชื่อว่า หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน (ผู้สมบูรณ์ด้วยหิริและโอตตัปปะ) เพราะมีความละอายและความเกรงกลัวเป็นพิเศษ ชื่อว่า สุนิวตฺโถ สุปารุโต (นุ่งเรียบร้อย ห่มเรียบร้อย) โดยนัยแห่งการบำเพ็ญเสขิยธรรมให้บริบูรณ์ บทว่า ปาสาทิเกน คือ ด้วยอาการอันน่าเลื่อมใส, และบทนี้เป็นกรณวิภัตติ (ตติยาวิภัตติ) ในความหมายว่ามีลักษณะเช่นนั้น, แม้ใน ๖ บทต่อไปจากนี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า อภิกฺกนฺเตน คือ ด้วยการก้าวไป บทว่า อิริยาปถสมฺปนฺโน คือ ผู้มีอิริยาบถสมบูรณ์, ด้วยบทนั้น ท่านกล่าวถึงความเป็นผู้น่าเลื่อมใสแม้แห่งอิริยาบถที่เหลือ บทว่า อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร คือ ผู้มีการระวังรักษาอันจัดแจงไว้ดีแล้วในทวาร ๖ มีจักขุนทรีย์เป็นต้น บทว่า โภชเน มตฺตญฺญู คือ ผู้รู้ประมาณโดยสิ้นเชิงในปัจจัยแม้ทั้ง ๔ ประเภท ที่เรียกว่าโภชนะเพราะเป็นสิ่งที่พึงบริโภค โดยอาการมีการแสวงหา การรับ และการบริโภคเป็นต้น บทว่า ชาคริยมนุยุตฺโต คือ ประกอบเนืองๆ คือประกอบแล้ว หมั่นประกอบแล้วในความตื่น อันได้แก่การภาวนาและการมนสิการ ในปฐมยามและปัจฉิมยาม โดยความเป็นผู้กระทำอย่างต่อเนื่อง คำเป็นต้นว่า สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต เป็นการแสดงถึงองค์ประกอบของอาจาระที่กล่าวแล้ว ในบทเหล่านั้น บทว่า อปฺปิจฺโฉ คือ ผู้ไม่มีความปรารถนา บทว่า สนฺตุฏฺโฐ คือ ผู้ยินดีแล้วด้วยความสันโดษโดยอาการมียถาลาภเป็นต้น บทว่า สกฺกจฺจการี คือ ผู้กระทำโดยเคารพ บทว่า ครุจิตฺตീകารพหุโล คือ ผู้มากด้วยการกระทำความเคารพในบุคคลผู้ตั้งอยู่ในฐานะควรเคารพ บทว่า อยํ วุจฺจติ อาจาโร ความว่า อาจาระนี้มีความเป็นผู้เคารพเป็นต้น ชื่อว่า อาจาระ เพราะเป็นสิ่งที่ผู้ปรารถนาประโยชน์พึงประพฤติ

Sīlādīnaṃ guṇānaṃ upanissayabhūto upanissayagocaro. Satisaṅkhāto cittassa ārakkhabhūto eva gocaro ārakkhagocaro. Kammaṭṭhānasaṅkhāto cittassa upanibandhanaṭṭhānabhūto gocaro upanibandhagocaro. Appicchatādīhi [Pg.45] dasahi vivaṭṭanissitāya kathāya vatthubhūtehi guṇehi samannāgato dasakathāvatthuguṇasamannāgato. Tato eva kalyāṇo sundaro mittoti kalyāṇamitto. Tassa lakkhaṇaṃ parato āgamissati. Assutaṃ suttageyyādiṃ. Suṇātīti sutamayaṃ ñāṇaṃ uppādeti. Sutaṃ pariyodāpetīti tameva yathāsutaṃ avisadatāya apariyodātaṃ punappunaṃ paripucchanādinā visodheti nijjaṭaṃ nigumbaṃ karoti. Tattha ca ye kaṅkhaṭṭhāniyā dhammā, tesu saṃsayaṃ chindanto kaṅkhaṃ vitarati. Kammakammaphalesu, ratanattaye ca sammādiṭṭhiyā ujukaraṇena diṭṭhiṃ ujuṃ karoti. Tato eva ca duvidhāyapi saddhāsampadāya cittaṃ pasādeti. Atha vā yathāsutaṃ dhammaṃ pariyodapetvā tatthāgate rūpārūpadhamme pariggahetvā sapaccayaṃ nāmarūpaṃ pariggaṇhanto sattadiṭṭhivaṅkavidhamanena diṭṭhiṃ ujuṃ karoti. Dhammānaṃ paccayapaccayuppannatāmattadassanena tīsupi addhāsu kaṅkhaṃ vitarati. Tato paraṃ ca udayabbayañāṇādivasena vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyabhūmiṃ okkamanto aveccapasādena ratanattaye cittaṃ pasādeti. Tathābhūtova tassa kalyāṇamittassa anusikkhanena saddhādīhi guṇehi na hāyati, aññadatthu vaḍḍhateva. Tenāha ‘‘yassa vā’’tiādi.

โคจรที่เป็นอุปนิสัยแห่งคุณทั้งหลายมีศีลเป็นต้น ชื่อว่า อุปนิสสยโคจร (โคจรที่เป็นอุปนิสัย) โคจรที่เป็นเครื่องรักษาจิตอันได้แก่สติเท่านั้น ชื่อว่า อารักขโคจร (โคจรที่เป็นเครื่องรักษา) โคจรที่เป็นที่ผูกจิตไว้ อันได้แก่กรรมฐาน ชื่อว่า อุปนิพันธโคจร (โคจรที่เป็นที่ผูกจิต) ผู้ประกอบด้วยคุณอันเป็นที่ตั้งแห่งถ้อยคำที่อาศัยวิวัฏฏ์ ๑๐ ประการ มีความมักน้อยเป็นต้น ชื่อว่า ทสกถาวัตถุคุณสมันนาคโต (ผู้ประกอบด้วยคุณคือวัตถุแห่งถ้อยคำ ๑๐ ประการ) เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว มิตรที่ดีงาม ชื่อว่า กัลยาณมิตร ลักษณะของกัลยาณมิตรนั้นจักมีมาในภายหลัง (กัลยาณมิตร) ย่อมฟังสุตตะเคยยะเป็นต้นที่ยังไม่เคยฟัง ดังนี้ จึงชื่อว่าย่อมยังสุตมยญาณให้เกิดขึ้น (กัลยาณมิตร) ย่อมชำระสิ่งที่ได้ฟังแล้วให้บริสุทธิ์ ดังนี้ คือ ย่อมชำระสุตตะเคยยะเป็นต้นนั้นนั่นแหละที่ตนได้ฟังแล้วตามที่ได้ฟังมา ซึ่งยังไม่บริสุทธิ์เพราะยังไม่แจ่มแจ้ง ให้บริสุทธิ์ด้วยการสอบถามเป็นต้นบ่อยๆ ทำให้ปราศจากความรกชัฏ ทำให้ปราศจากกอ และในธรรมที่ได้ฟังนั้น ธรรมเหล่าใดเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย (กัลยาณมิตร) ตัดความสงสัยในธรรมเหล่านั้นอยู่ ย่อมข้ามพ้นความสงสัยได้ (กัลยาณมิตร) ย่อมทำทิฏฐิให้ตรงด้วยการทำสัมมาทิฏฐิให้ตรงในกรรมและผลของกรรม และในพระรัตนตรัย และเพราะเหตุนั้นนั่นเทียว (กัลยาณมิตร) ย่อมยังจิตให้เลื่อมใสด้วยศรัทธาสัมปทาทั้งสองอย่าง อีกอย่างหนึ่ง (ผู้ปฏิบัติ) ชำระธรรมที่ได้ฟังแล้วตามที่ได้ฟังมาให้บริสุทธิ์แล้ว กำหนดรูปธรรมและอรูปธรรมที่มาในธรรมนั้นแล้ว กำหนดนามรูปพร้อมทั้งปัจจัยอยู่ ย่อมทำทิฏฐิให้ตรงด้วยการกำจัดความคดคือสัตตทิฏฐิ (ผู้ปฏิบัติ) ย่อมข้ามพ้นความสงสัยในกาลทั้งสามได้ ด้วยการเห็นเพียงความเป็นปัจจัยและเป็นผลอันเกิดจากปัจจัยของธรรมทั้งหลาย และหลังจากนั้น (ผู้ปฏิบัติ) เจริญวิปัสสนาด้วยอำนาจอทยัพพยญาณเป็นต้นแล้ว ก้าวลงสู่อริยภูมิ ย่อมยังจิตให้เลื่อมใสในพระรัตนตรัยด้วยอเวจจัปปสาทะ ผู้เป็นเช่นนั้นนั่นเทียว ย่อมไม่เสื่อมจากคุณทั้งหลายมีศรัทธาเป็นต้น ด้วยการศึกษาตามกัลยาณมิตรนั้น ที่แท้ ย่อมเจริญขึ้นโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ยสฺส วา”

Antaragharanti antare antare gharāni ettha, taṃ etassāti vā ‘‘antaraghara’’nti laddhanāmaṃ gocaragāmaṃ paviṭṭho. Tattha ghare ghare bhikkhāpariyesanāya vīthiṃ paṭipanno. Okkhittacakkhūti heṭṭhākhittacakkhu. Kittakena pana okkhittacakkhu hotīti āha ‘‘yugamattadassāvī’’ti. Susaṃvutoti saṃyato. Yathā panettha susaṃvuto nāma hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘na hatthiṃ olokento’’tiādi vuttaṃ.

คำว่า อนฺตรฆรํ คือ เข้าไปแล้วสู่โคจรคามที่ได้ชื่อว่า "อันตรฆระ" เพราะมีอรรถว่า เรือนทั้งหลายในระหว่างๆ มีอยู่ในบ้านนี้ หรือว่า เรือนในระหว่างนั้นมีอยู่แก่บ้านนี้ ในบ้านนั้น เดินไปตามถนนเพื่อแสวงหาภิกษาในเรือนทุกๆ หลัง คำว่า โอขิตฺตจกฺขุ คือ มีจักษุทอดลงเบื้องต่ำ ก็ ภิกษุชื่อว่ามีจักษุทอดลงด้วยประมาณเท่าไร? (พระอรรถกถาจารย์) จึงกล่าวว่า "ยุคมตฺตทสฺสาวี" (มีปกติแลดูชั่วแอก) คำว่า สุสํวุโต คือ สำรวมแล้ว ภิกษุในข้อนี้ชื่อว่าสำรวมดีแล้วอย่างไร เพื่อจะแสดงอาการนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "น หตฺถึ โอโลเกนฺโต" (ไม่แลดูช้าง)

Yatthāti yesu satipaṭṭhānesu. Cittaṃ bhāvanācittaṃ. Upanibandhatīti upanetvā nibandhati. Vuttañhetaṃ –

คำว่า ยตฺถ คือ ในสติปัฏฐานทั้งหลายเหล่าใด คำว่า จิตฺตํ คือ ภาวนาจิต คำว่า อุปนิพนฺธติ คือ น้อมเข้าไปแล้วผูกไว้ จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Yathā thambhe nibandheyya, vacchaṃ damaṃ naro idha;

Bandheyyevaṃ sakaṃ cittaṃ, satiyārammaṇe daḷha’’nti. (visuddhi. 1.217;

dī. ni. aṭṭha. 2.374;

ma. ni. aṭṭha. 1.107;

pārā. aṭṭha. 2.165;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163);

"นรชนในโลกนี้ เมื่อจะฝึกโคอ่อน พึงผูกมันไว้ที่เสาฉันใด (โยคีบุคคล) พึงผูกจิตของตนไว้ในอารมณ์ด้วยสติให้มั่นคง ฉันนั้น"

Satipaṭṭhānānaṃ upanibandhagocarabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha sako pettiko visayoti attano pitu sammāsambuddhassa santako, tena diṭṭho dassito ca visayo.

เพื่อจะแสดงความเป็นอุปนิพันธโคจรของสติปัฏฐานทั้งหลาย (พระอรรถกถาจารย์) จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "วุตฺตญฺเหตํ" ในบทเหล่านั้น บทว่า สโก เปตฺติโก วิสโย คือ วิสัยอันเป็นของพระบิดาของตนคือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า และเป็นวิสัยที่พระองค์ทรงเห็นแล้วและทรงแสดงแล้ว

Aṇuppamāṇesūti [Pg.46] paramāṇuppamāṇesu. Asañciccaāpannasekhiyaakusalacittuppādādibhedesūti asañcicca āpannasekhiyesu akusalacittuppādādibhedesūti evaṃ asañciccaggahaṇaṃ sekhiyavisesanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sekhiyaggahaṇena cettha vattakkhandhakādīsu (cūḷava. 356 ādayo) āgatavattādīnampi gahaṇaṃ. Tepi hi sikkhitabbaṭṭhena ‘‘sekhiyā’’ti icchitā. Tathā hi mātikāyaṃ pārājikādīnaṃ viya sekhiyānaṃ paricchedo na kato. Evañca katvā ‘‘asañcicca āpannasekhiyā’’ti asañciccaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti. Na hi mātikāyaṃ āgatesu pañcasattatiyā sekhiyesu nosaññāvimokkho nāma atthi, asañciccaggahaṇeneva cettha asatiajānanānampi saṅgaho kato. Keci panettha asiñcicca āpannaggahaṇena acittakāpattiyo gahitāti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, garukāpattīsupi kāsañci acittakabhāvasabbhāvato, adhiṭṭhānāvikammassa, desanāvikammasseva vā sabbalahukassa vajjassa idhādhippetattā. Tenāha ‘‘yāni tāni vajjāni appamattakāni oramattakāni lahukāni lahusammatānī’’tiādi. Ādisaddena pātimokkhasaṃvaravisuddhatthaṃ anatikkamanīyānaṃ anāpattigamanīyānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Bhayadassanasīloti paramāṇumattaṃ vajjaṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhasinerupabbatasadisaṃ katvā dassanasabhāvo, sabbalahukaṃ vā dubbhāsitamattaṃ pārājikasadisaṃ katvā dassanasabhāvo. Yaṃ kiñcīti mūlapaññattianupaññattisabbatthapaññattipadesapaññattiādibhedaṃ yaṃ kiñci sikkhitabbaṃ paṭipajjitabbaṃ pūretabbaṃ sīlaṃ. Sammā ādāyāti sammadeva sakkaccaṃ, sabbaso ca ādiyitvā. Ayaṃ pana ācāragocarasampadā kiṃ pātimokkhasīle pariyāpannā, udāhu apariyāpannāti? Pariyāpannā. Yadi evaṃ kasmā puna vuttāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ettha cā’’tiādi.

คำว่า อณุปฺปมาเณสุ คือ ในโทษมีประมาณน้อยเพียงปรมาณู คำว่า อสญฺจิจฺจอาปนฺนเสขิยอกุสลจิตฺตุปฺปาทาทิเภเทสุ คือ ในอาบัติเสขิยะที่ต้องเข้าโดยไม่จงใจ และในโทษมีประการต่างๆ มีอกุศลจิตตุปบาทเป็นต้น พึงเห็นการถือเอาศัพท์ว่า อสญฺจิจฺจ นี้ว่าเป็นวิเสสนะของเสขิยะ และในที่นี้ การถือเอาศัพท์ว่า เสขิยะ ย่อมเป็นการถือเอาแม้ซึ่งวัตรเป็นต้นที่มาในวัฏฏขันธกะเป็นต้นด้วย จริงอยู่ แม้วัตรเหล่านั้น ท่านก็ประสงค์เรียกว่า "เสขิยะ" เพราะมีความหมายว่าพึงศึกษา จริงอย่างนั้น ในมาติกา ท่านมิได้ทำการกำหนดจำนวนของเสขิยะไว้เหมือนของปาราชิกเป็นต้น และเมื่อเป็นเช่นนี้ การถือเอาศัพท์ว่า อสญฺจิจฺจ ในบทว่า "อสญฺจิจฺจ อาปนฺนเสขิยา" จึงเป็นอันสนับสนุนได้ จริงอยู่ ในเสขิยะ ๗๕ สิกขาบทที่มาในมาติกา ไม่มีสิกขาบทที่ชื่อว่า โนสัญญาวิโมกข์ (พ้นจากอาบัติด้วยสัญญาไม่ได้) และในที่นี้ การสงเคราะห์แม้ความไม่มีสติและความไม่รู้ ท่านก็ทำแล้วด้วยการถือเอาศัพท์ว่า อสญฺจิจฺจ นั่นเทียว อาจารย์บางพวกในที่นี้กล่าวว่า ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า อสิญฺจิจฺจ อาปนฺน ท่านถือเอาอจิตตกอาบัติ (อาบัติที่ไม่ต้องมีเจตนา) คำกล่าวนั้นเป็นเพียงมติของอาจารย์เหล่านั้น เพราะแม้ในครุกาบัติ อาบัติบางอย่างก็มีความเป็นอจิตตกะอยู่ และเพราะในที่นี้ ท่านประสงค์เอาโทษที่เบาที่สุดซึ่งมีอธิฏฐานเป็นวิกรรม (การกระทำที่ปรากฏ) หรือมีเทสนาเป็นวิกรรม (การกระทำที่ปรากฏ) เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ยานิ ตานิ วชฺชานิ อปฺปมตฺตกานิ โอรมตฺตกานิ ลหุกานิ ลหุสมฺมตานิ" (โทษเหล่าใดเหล่านั้นมีประมาณน้อย มีประมาณต่ำต้อย เป็นโทษเบา ที่สมมติกันว่าเป็นโทษเบา) พึงเห็นการสงเคราะห์โทษที่ไม่ควรล่วงละเมิดและโทษที่ไม่เป็นเหตุให้ถึงอาบัติ เพื่อความบริสุทธิ์แห่งปาฏิโมกขสังวร ด้วยอาทิศัพท์ คำว่า ภยทสฺสนสีโล คือ มีปกติเห็นโดยทำโทษแม้มีประมาณเท่าปรมาณูให้เป็นเช่นเดียวกับภูเขาพระสุเมรุอันมีความสูงหนึ่งแสนหกหมื่นแปดพันโยชน์ หรือมีปกติเห็นโดยทำโทษแม้เพียงทุพภาสิตซึ่งเบาที่สุดให้เป็นเช่นเดียวกับปาราชิก คำว่า ยํ กิญฺจิ คือ ศีลอย่างใดอย่างหนึ่งอันพึงศึกษา พึงปฏิบัติ พึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์ ซึ่งมีประเภทต่างๆ มีมูลบัญญัติ อนุบัญญัติ สัพพัตถบัญญัติ และปเทสบัญญัติเป็นต้น คำว่า สมฺมา อาทาย คือ สมาทานโดยชอบทีเดียว โดยเคารพ และโดยประการทั้งปวง ก็ อาจารโคจรสัมปทานี้ สงเคราะห์เข้าในปาฏิโมกขศีล หรือไม่สงเคราะห์? (ตอบว่า) สงเคราะห์เข้าได้ ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงกล่าวไว้อีก? พระอรรถกถาจารย์มุ่งถึงคำถามนี้ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "เอตฺถ จ"

Indriyasaṃvarasīlavaṇṇanā

วรรณนาอินทรียสังวรศีล

15. Indriyasaṃvarasīlaṃ pātimokkhasaṃvarasīlassa sambhārabhūtaṃ, tasmiṃ satiyeva icchitabbanti vuttaṃ ‘‘soti pātimokkhasaṃvarasīle ṭhito bhikkhū’’ti. Sampādite hi etasmiṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ suguttaṃ surakkhitameva hoti, susaṃvihitakaṇṭakavati viya sassanti. Kāraṇavasenāti asādhāraṇakāraṇassa vasena. Asādhāraṇakāraṇavasena [Pg.47] hi phalaṃ apadisīyati, yathā yavaṅkuro bherisaddoti. Nissayavohārena vā etaṃ nissitavacanaṃ, yathā mañcā ukkuṭṭhiṃ karontīti. Rūpanti rūpāyatanaṃ. Cakkhunā rūpaṃ disvāti ettha yadi cakkhu rūpaṃ passeyya, aññaviññāṇasamaṅginopi passeyyuṃ, na cetaṃ atthi, kasmā? Acetanattā cakkhussa. Tenāha ‘‘cakkhu rūpaṃ na passati acittakattā’’ti. Atha viññāṇaṃ rūpaṃ passeyya, tirokuṭṭādigatampi naṃ passeyya appaṭighabhāvato, idampi natthi sabbassa viññāṇassa dassanābhāvato. Tenāha ‘‘cittaṃ na passati acakkhukattā’’ti. Tattha yathā cakkhusannissitaṃ viññāṇaṃ passati, na yaṃ kiñci. Tañca kenaci kuṭṭādinā antarite na uppajjati, yattha ālokassa vibandho. Yattha pana na vibandho phalikagabbhapaṭalādike, tattha antaritepi uppajjateva. Evaṃ viññāṇādhiṭṭhitaṃ cakkhu passati, na yaṃ kiñcīti viññāṇādhiṭṭhitaṃ cakkhuṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā’’ti.

๑๕. อินทรียสังวรศีลเป็นองค์ประกอบของปาฏิโมกขสังวรศีล เมื่อปาฏิโมกขสังวรศีลนั้นมีอยู่เท่านั้น อินทรียสังวรศีลจึงเป็นสิ่งที่พึงปรารถนา ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุนั้นเป็นผู้ตั้งอยู่ในปาฏิโมกขสังวรศีล" ดังนี้. จริงอยู่ เมื่ออินทรียสังวรศีลนี้ถึงพร้อมแล้ว ปาฏิโมกขสังวรศีลก็ย่อมเป็นอันคุ้มครองดีแล้ว รักษาดีแล้วทีเดียว เปรียบเหมือนข้าวกล้าในนาที่มีรั้วหนามป้องกันไว้อย่างดี. คำว่า โดยอำนาจแห่งเหตุ (การณวเสนาติ) หมายความว่า โดยอำนาจแห่งเหตุที่ไม่ทั่วไป. จริงอยู่ ผลย่อมถูกชี้แจงโดยอำนาจแห่งเหตุที่ไม่ทั่วไป เหมือนอย่างคำว่า หน่อข้าวบาร์เลย์ หรือ เสียงกลอง. อีกอย่างหนึ่ง คำนี้เป็นคำกล่าวถึงสิ่งที่อาศัยอยู่ โดยโวหารที่กล่าวถึงสิ่งที่เป็นที่อาศัย เหมือนอย่างคำว่า เตียงทั้งหลายส่งเสียงอื้ออึง. คำว่า รูป (รูปนฺติ) หมายถึง รูปายตนะ. ในคำว่า เห็นรูปด้วยจักษุ (จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา) นั้น หากว่าจักษุจะพึงเห็นรูปได้ แม้ชนเหล่าอื่นผู้ประกอบด้วยวิญญาณอื่นก็พึงเห็นได้ แต่ข้อนั้นก็ไม่มี เพราะเหตุไร? เพราะจักษุเป็นสิ่งไม่มีเจตนา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จักษุไม่เห็นรูป เพราะเป็นสิ่งที่ไม่มีจิต" ดังนี้. อนึ่ง หากว่าวิญญาณจะพึงเห็นรูปได้ ก็พึงเห็นรูปนั้นแม้ที่อยู่เลยฝาเป็นต้นไปได้ เพราะไม่มีการกระทบ แต่ข้อนี้ก็ไม่มี เพราะวิญญาณทั้งหมดไม่มีสภาวะที่จะเห็นได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จิตไม่เห็น เพราะไม่มีจักษุ" ดังนี้. ในเรื่องนั้น วิญญาณที่อาศัยจักษุย่อมเห็น วิญญาณใดๆ ก็ตาม (ที่ไม่ได้อาศัยจักษุ) ย่อมไม่เห็น เหมือนอย่างนั้น. และวิญญาณนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นในที่อันมีฝาเป็นต้นกั้นอยู่ ซึ่งเป็นที่ที่แสงสว่างถูกขัดขวาง. ส่วนในที่ใดที่แสงสว่างไม่ถูกขัดขวาง เช่น ในห้องแก้วผลึกหรือแผ่นแก้วผลึกเป็นต้น ในที่นั้น แม้มีสิ่งกั้นอยู่ วิญญาณก็ย่อมเกิดขึ้นได้ทีเดียว. ฉันใดก็ฉันนั้น จักษุอันวิญญาณอธิษฐานแล้วย่อมเห็น จักษุใดๆ ก็ตาม (ที่วิญญาณไม่ได้อธิษฐาน) ย่อมไม่เห็น เพราะเหตุนั้น คำว่า "เห็นรูปด้วยจักษุ" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงจักษุอันวิญญาณอธิษฐานแล้ว.

Dvārārammaṇasaṅghaṭṭeti dvārassa ārammaṇena saṅghaṭṭe sati, cakkhussa rūpārammaṇe āpāthagateti adhippāyo. Pasādavatthukena cittenāti cakkhupasādavatthukena tannissāya pavattena viññāṇena, yaṃ ‘‘cakkhuviññāṇa’’nti vuccati. Passatīti oloketi. Cakkhupasādasannissaye hi viññāṇe ālokānuggahitaṃ rūpārammaṇaṃ sannissayaguṇena obhāsente taṃsamaṅgipuggalo ‘‘rūpaṃ passatī’’ti vuccati. Obhāsanañcettha ārammaṇassa yathāsabhāvato vibhāvanaṃ, yaṃ ‘‘paccakkhato gahaṇa’’nti vuccati. Usunā lakkhassa vedhe sijjhante tassa sambhārabhūtena dhanunā vijjhatīti vacanaṃ viya viññāṇena rūpadassane sijjhante cakkhunā rūpaṃ passatīti īdisī sasambhārakathā nāmesā hoti. Sasambhārā kathā sasambhārakathā, dassanassa kāraṇasahitāti attho. Sasambhārassa vā dassanassa kathā sasambhārakathā. Tasmāti yasmā kevalena cakkhunā, kevalena vā viññāṇena rūpadassanaṃ natthi, tasmā.

คำว่า เพราะทวารและอารมณ์กระทบกัน (ทฺวารารมฺมณสงฺฆฏฺเฏติ) มีใจความว่า เมื่อทวารกระทบกับอารมณ์ คือเมื่อรูปารมณ์มาสู่คลองจักษุ. คำว่า ด้วยจิตมีประสาทเป็นวัตถุ (ปสาทวตฺถุเกน จิตฺเตนาติ) หมายถึง ด้วยวิญญาณที่มีจักขุประสาทเป็นวัตถุที่ตั้ง อาศัยจักขุประสาทนั้นเกิดขึ้น ซึ่งเรียกว่า "จักขุวิญญาณ". คำว่า ย่อมเห็น (ปสฺสตีติ) หมายถึง ย่อมแลดู. จริงอยู่ เมื่อวิญญาณที่อาศัยจักขุประสาท ส่องรูปารมณ์อันมีแสงสว่างสนับสนุน ด้วยคุณของสิ่งที่เป็นที่อาศัย บุคคลผู้ประกอบด้วยวิญญาณนั้น จึงถูกเรียกว่า "ย่อมเห็นรูป". และในที่นี้ การส่องสว่างคือการทำให้ปรากฏซึ่งอารมณ์ตามสภาวะของมัน ซึ่งเรียกว่า "การรับรู้โดยประจักษ์". เปรียบเหมือนเมื่อการยิงทะลุเป้าด้วยลูกศรสำเร็จลง คำกล่าวว่า "ยิงด้วยคันธนู" ซึ่งเป็นองค์ประกอบของลูกศรนั้นย่อมมีได้ ฉันใด เมื่อการเห็นรูปด้วยวิญญาณสำเร็จลง คำกล่าวว่า "เห็นรูปด้วยจักษุ" ฉันนั้น คำพูดเช่นนี้ชื่อว่า สสัมภารกถา (คำพูดพร้อมทั้งองค์ประกอบ). สสัมภารกถา คือ คำพูดพร้อมทั้งองค์ประกอบ มีความหมายว่า คำพูดพร้อมทั้งเหตุแห่งการเห็น. หรืออีกนัยหนึ่ง สสัมภารกถา คือ คำพูดถึงการเห็นพร้อมทั้งองค์ประกอบ. คำว่า เพราะเหตุนั้น (ตสฺมาติ) ความว่า เพราะว่าการเห็นรูปย่อมไม่มีด้วยจักษุอย่างเดียว หรือด้วยวิญญาณอย่างเดียว เพราะเหตุนั้น.

Itthipurisanimittaṃ vāti ettha itthisantānanissitarūpamukhena gayhamānaṃ saṇṭhānaṃ thanamaṃsāvisadatā nimmassumukhatā kesabandhanavatthaggahaṇaṃ avisadaṭṭhānagamanādi ca sabbaṃ ‘‘itthī’’ti sañjānanassa kāraṇabhāvato itthinimittaṃ. Vuttavipariyāyato purisanimittaṃ veditabbaṃ. Subhanimittādikaṃ vāti ettha rāguppattihetubhūto iṭṭhākāro subhanimittaṃ. Ādi-saddena paṭighanimittādīnaṃ [Pg.48] saṅgaho. So pana dosuppattiādihetubhūto aniṭṭhādiākāro veditabbo. Kāmañcettha pāḷiyaṃ abhijjhādomanassāva sarūpato āgatā, upekkhānimittassāpi pana saṅgaho icchitabbo, asamapekkhanena uppajjanakamohassāpi asaṃvarabhāvato. Tathā hi vakkhati ‘‘muṭṭhasaccaṃ vā aññāṇaṃ vā’’ti. Upekkhānimittanti cettha aññāṇupekkhāya vatthubhūtaṃ ārammaṇaṃ, tañcassa asamapekkhanavasena veditabbaṃ. Evaṃ saṅkhepato rāgadosamohānaṃ kāraṇaṃ ‘‘subhanimittādika’’nti vuttaṃ. Tenāha ‘‘kilesavatthubhūtaṃ nimitta’’nti. Diṭṭhamatteyeva saṇṭhātīti ‘‘diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissatī’’ti (udā. 10) sutte vuttanayena vaṇṇāyatane cakkhuviññāṇena, vīthicittehi ca gahitamatteyeva tiṭṭhati, na tato paraṃ kiñci subhādiākāraṃ parikappeti. Pākaṭabhāvakaraṇatoti paribyattabhāvakaraṇato vibhūtabhāvakaraṇato. Visabhāgavatthuno hi hatthādiavayavesu subhādito parikappentassa aparāparaṃ tattha uppajjamānā kilesā paribyattā hontīti te tesaṃ anubyañjanā nāma. Te pana yasmā tathā tathā sanniviṭṭhānaṃ bhūtupādāyarūpānaṃ sannivesākāro. Na hi taṃ muñcitvā paramatthato hatthādi nāma koci atthi. Tasmā vuttaṃ ‘‘hatthapāda…pe… ākāraṃ na gaṇhātī’’ti. Kiṃ pana gaṇhātīti āha ‘‘yaṃ tattha bhūtaṃ, tadeva gaṇhātī’’ti. Yaṃ tasmiṃ sarīre vijjamānaṃ kesalomādi bhūtupādāyamattaṃ vā, tadeva yāthāvato gaṇhāti. Tattha asubhākāragahaṇassa nidassanaṃ dassento ‘‘cetiyapabbatavāsī’’tiādinā mahātissattheravatthuṃ āhari.

ในคำว่า นิมิตแห่งหญิงหรือชาย (อิตฺถิปุริสนิมิตฺตํ วาติ) นี้ สัณฐานที่ถูกรับรู้โดยมุขยะคือรูปที่อาศัยอยู่ในสันดานของหญิง ความไม่เกลี้ยงเกลาแห่งเนื้อถัน ความมีใบหน้าที่ไม่มีหนวด การผูกผมและการนุ่งห่ม และการยืนการเดินเป็นต้นที่ไม่ชัดเจน ทั้งหมดนี้ชื่อว่า อิตถินิมิต (นิมิตแห่งหญิง) เพราะเป็นเหตุแห่งการจำได้หมายรู้ว่า "หญิง". พึงทราบ ปุริสนิมิต (นิมิตแห่งชาย) โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. ในคำว่า สุภนิมิตเป็นต้น (สุภนิมิตฺตาทิกํ วาติ) นี้ อาการอันน่าปรารถนาซึ่งเป็นเหตุแห่งการเกิดราคะ ชื่อว่า สุภนิมิต. ด้วย อาทิ-ศัพท์ เป็นการสงเคราะห์ปฏิฆนิมิตเป็นต้น. ส่วนปฏิฆนิมิตนั้น พึงทราบว่าเป็นอาการอันไม่น่าปรารถนาเป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุแห่งการเกิดโทสะเป็นต้น. แม้โดยความจริง ในพระบาลีนี้ อภิชฌาและโทมนัสเท่านั้นที่มาโดยสรูป แต่ก็พึงปรารถนาการสงเคราะห์แม้ซึ่งอุเบกขานิมิตด้วย เพราะแม้โมหะที่เกิดขึ้นจากการไม่พิจารณาโดยแยบคายก็เป็นภาวะแห่งความไม่สำรวม. จริงดังนั้น ท่านจักกล่าวต่อไปว่า "ความหลงลืมสติ หรือ อวิชชา". ในคำว่า อุเบกขานิมิต (อุเปกฺขานิมิตฺตนฺติ) นี้ อารมณ์อันเป็นวัตถุแห่งอัญญาณุเบกขา (อุเบกขาที่ประกอบด้วยความไม่รู้) ชื่อว่า อุเบกขานิมิต และอารมณ์นั้นพึงทราบโดยนัยแห่งการไม่พิจารณาโดยแยบคายของบุคคลนั้น. ด้วยประการฉะนี้ เหตุแห่งราคะ โทสะ และโมหะ โดยย่อ ท่านเรียกว่า "สุภนิมิตเป็นต้น". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นิมิตอันเป็นวัตถุแห่งกิเลส". คำว่า ย่อมหยุดอยู่เพียงแค่ที่เห็น (ทิฏฺฐมตฺเตเยว สณฺฐาตีติ) หมายความว่า ย่อมหยุดอยู่เพียงแค่ในวัณณายตนะที่ถูกรับรู้ด้วยจักขุวิญญาณและวีถิจิตทั้งหลาย ตามนัยที่ตรัสไว้ในสูตรว่า "ในสิ่งที่เห็น จักเป็นเพียงแค่สิ่งที่เห็น" เท่านั้น ไม่ย่อมปรุงแต่งอาการว่าเป็นของสวยงามเป็นต้นให้ยิ่งขึ้นไปกว่านั้น. คำว่า เพราะกระทำให้เป็นสภาพที่ปรากฏ (ปากฏภาวกรณโตติ) หมายถึง เพราะกระทำให้เป็นสภาพที่ชัดเจน เพราะกระทำให้เป็นสภาพที่เด่นชัด. จริงอยู่ สำหรับผู้ที่ปรุงแต่งโดยความเป็นของสวยงามเป็นต้นในอวัยวะมีมือเป็นต้นของวัตถุต่างเพศ กิเลสทั้งหลายที่เกิดขึ้นในอารมณ์นั้นๆ ต่อๆ ไป ย่อมปรากฏชัดเจน เพราะเหตุนั้น อวัยวะเหล่านั้นจึงชื่อว่า อนุพยัญชนะ (เครื่องหมายแสดงประกอบ) ของกิเลสเหล่านั้น. ก็เพราะว่าอวัยวะเหล่านั้นเป็นเพียงอาการที่ตั้งอยู่แห่งภูตรูปและอุปาทายรูปที่จัดเรียงไว้โดยอาการนั้นๆ. จริงอยู่ เว้นจากอาการนั้นแล้ว สิ่งที่ชื่อว่ามือเป็นต้นโดยปรมัตถ์ย่อมไม่มีเลย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ยึดถืออาการ...มือ เท้า...เป็นต้น". แต่ยึดถืออะไรเล่า? ท่านกล่าวว่า "สิ่งใดที่เป็นของจริงในอารมณ์นั้น ย่อมยึดถือเพียงสิ่งนั้น". คือ ย่อมยึดถือตามความเป็นจริงเพียงแค่สิ่งที่มีอยู่ในสรีระนั้น อันได้แก่ ผม ขน เป็นต้น ซึ่งเป็นเพียงภูตรูปและอุปาทายรูป. ในบรรดานิมิตเหล่านั้น เมื่อจะทรงแสดงตัวอย่างแห่งการยึดถืออาการอันเป็นอสุภะ จึงทรงนำเรื่องของพระมหาติสสเถระผู้พำนัก ณ เจติยบรรพต มาด้วยคำว่า "ผู้พำนัก ณ เจติยบรรพต" เป็นต้น.

Tattha sumaṇḍitapasādhitāti suṭṭhu maṇḍitā pasādhitā ca. Ābharaṇādīhi āhārimehi maṇḍanaṃ. Sarīrassa ucchādanādivasena paṭisaṅkharaṇaṃ pasādhananti vadanti, ābharaṇehi, pana vatthālaṅkārādīhi ca alaṅkaraṇaṃ pasādhanaṃ. Ūnaṭṭhānapūraṇaṃ maṇḍanaṃ. Vipallatthacittāti rāgavasena viparītacittā. Olokentoti thero kammaṭṭhānamanasikāreneva gacchanto saddakaṇṭakattā pubbabhāgamanasikārassa hasitasaddānusārena ‘‘kimeta’’nti olokento. Asubhasaññanti aṭṭhikasaññaṃ. Aṭṭhikakammaṭṭhānaṃ hi thero tadā pariharati. Arahattaṃ pāpuṇīti thero [Pg.49] kira tassā hasantiyā dantaṭṭhidassaneneva pubbabhāgabhāvanāya subhāvitattā paṭibhāganimittaṃ, sātisayañca upacārajjhānaṃ labhitvā yathāṭhitova tattha paṭhamajjhānaṃ adhigantvā taṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggaparamparāya āsavakkhayaṃ pāpuṇi. Pubbasaññaṃ anussarīti pubbakaṃ yathāraddhaṃ kālena kālaṃ anuyuñjiyamānaṃ aṭṭhikakammaṭṭhānaṃ anussari samannāhari. Anumagganti anupathaṃ tassā padānupadaṃ. Therassa kira bhāvanāya paguṇabhāvato dantaṭṭhidassaneneva tassā sakalasarīraṃ aṭṭhikasaṅghātabhāvena upaṭṭhāsi. Na taṃ ‘‘itthī’’ti vā ‘‘puriso’’ti vā sañjāni. Tenāha ‘‘nābhijānāmi…pe… mahāpathe’’ti.

ในบทนั้น บทว่า สุมัณฑิตปสาธิตา ความว่า ประดับดีแล้วและตกแต่งดีแล้ว การประดับด้วยเครื่องประดับเป็นต้นที่นำมาได้ (อาหาริมะ) การตกแต่งร่างกายด้วยการลูบไล้เป็นต้น ท่านเรียกว่า ปสาธนะ แต่การประดับด้วยเครื่องประดับและเครื่องอาภรณ์คือผ้าเป็นต้น ชื่อว่า ปสาธนะ การเติมส่วนที่บกพร่องให้เต็ม ชื่อว่า มัณฑนะ บทว่า วิปลฺลตฺถจิตฺตา ความว่า มีจิตแปรปรวนไปเพราะอำนาจแห่งราคะ บทว่า โอโลเกนฺโต ความว่า พระเถระกำลังเดินไปโดยมนสิการถึงกรรมฐานเท่านั้น แต่เพราะเสียงเป็นหนามแก่ปุพพภาคมนสิการ จึงแลดูไปตามเสียงหัวเราะว่า "นั่นอะไรกัน" บทว่า อสุภสญฺญํ ความว่า อัฏฐิกสัญญา จริงอยู่ สมัยนั้น พระเถระบริหารอัฏฐิกกรรมฐานอยู่ บทว่า อรหตฺตํ ปาปุณิ ความว่า ได้ยินว่า พระเถระเพียงแค่เห็นกระดูกฟันของหญิงนั้นผู้กำลังหัวเราะ เพราะปุพพภาคภาวนาอันท่านอบรมดีแล้ว จึงได้ปฏิภาคนิมิตและอุปจารฌานอันยิ่งแล้ว บรรลุปฐมฌานในอารมณ์นั้นทั้งที่ยืนอยู่ตามเดิม ทำฌานนั้นให้เป็นบาทแล้วเจริญวิปัสสนา ได้บรรลุความสิ้นอาสวะโดยลำดับแห่งมรรค บทว่า ปุพฺพสญฺญํ อนุสฺสรี ความว่า ระลึกถึง ใส่ใจถึงอัฏฐิกกรรมฐานอันเป็นของเดิมที่ท่านปรารภไว้แล้ว ประกอบเนืองๆ อยู่เป็นครั้งคราว บทว่า อนุมคฺคํ ความว่า ตามทาง ตามรอยเท้าของหญิงนั้นไป ได้ยินว่า เพราะภาวนาของพระเถระคล่องแคล่วแล้ว เพียงแค่เห็นกระดูกฟัน ร่างกายทั้งหมดของหญิงนั้นก็ปรากฏเป็นร่างกระดูก ท่านมิได้หมายรู้หญิงนั้นว่าเป็น "หญิง" หรือ "ชาย" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นาภิชานามิ...ฯลฯ...มหาปเถ" ดังนี้

‘‘Yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetū’’ti vatvā puna ‘‘tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāyā’’ti vuttaṃ, na asaṃvarassāti. Yadidaṃ yaṃ cakkhundriyāsaṃvarassa hetu abhijjhādianvāssavanaṃ dassitaṃ, taṃ asaṃvutacakkhundriyasseva hetu pavattaṃ dassitanti katvā vuttaṃ. Cakkhudvārikassa hi abhijjhādianvāssavanassa taṃdvārikaviññāṇassa viya cakkhundriyaṃ padhānakāraṇaṃ. Cakkhundriyassa asaṃvutatte sati te anvāssavantīti asaṃvariyamānacakkhundriyahetuko so asaṃvaro tathā vuttoti. Yatvādhikaraṇanti hi yassa cakkhundriyassa kāraṇāti attho. Kīdisassa ca kāraṇāti? Asaṃvutassa, kiñca asaṃvutaṃ? Yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu abhijjhādayo anvāssavanti, tassa saṃvarāyāti ayamettha yojanā.

ครั้นตรัสว่า "ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาสํวรสฺส เหตุ" (เพราะเหตุแห่งจักขุนทริยสังวรใด) แล้ว จึงตรัสอีกว่า "ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยสฺส สติกวาเฏน ปิทหนตฺถาย" (เพื่อปิดจักขุนทรีย์นั้นด้วยบานประตูคือสติ) มิใช่เพื่อปิดอสังวร ข้อนี้คือ การที่ทรงแสดงอภิชฌาเป็นต้นที่ไหลไปตามอันเป็นเหตุแห่งจักขุนทริยสังวรใด ทรงกระทำความเข้าใจว่า ทรงแสดงว่าการไหลไปตามนั้นเป็นไปเพราะจักขุนทรีย์ที่ไม่สังวรนั่นแหละเป็นเหตุ แล้วจึงตรัส จริงอยู่ จักขุนทรีย์เป็นเหตุสำคัญสำหรับอภิชฌาเป็นต้นที่ไหลไปตามในจักขุทวาร เหมือนเป็นเหตุสำคัญของวิญญาณที่เกิดในทวารนั้น เมื่อจักขุนทรีย์ไม่ถูกสังวร อภิชฌาเป็นต้นเหล่านั้นย่อมไหลไปตาม เพราะเหตุนั้น อสังวรนั้นอันมีจักขุนทรีย์ที่ไม่ถูกสังวรเป็นเหตุ จึงถูกเรียกว่าอย่างนั้น จริงอยู่ บทว่า ยตฺวาธิกรณํ มีความหมายว่า เพราะเหตุคือจักขุนทรีย์ใด (ถามว่า) เพราะเหตุคือจักขุนทรีย์เช่นไรเล่า? (ตอบว่า) แห่งจักขุนทรีย์ที่ไม่สังวร ก็อะไรเล่าชื่อว่าไม่สังวร? (ตอบว่า) อภิชฌาเป็นต้นย่อมไหลไปตาม เพราะเหตุคือจักขุนทริยสังวรใด (จักขุนทรีย์นั้นชื่อว่าไม่สังวร) (ที่ตรัสว่า) "ตสฺส สํวราย" (เพื่อสังวรซึ่งจักขุนทรีย์นั้น) นี้คือการประกอบความในที่นี้

Javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vātiādi puna avacanatthaṃ idheva sabbaṃ vuttanti chasu dvāresu yathāsambhavaṃ veditabbaṃ. Na hi pañcadvāre kāyavacīduccaritasaṅkhātaṃ dussīlyaṃ atthi, tasmā dussīlyāsaṃvaro manodvāravasena, sesāsaṃvaro chadvāravasena yojetabbo. Muṭṭhasaccādīnaṃ hi satipaṭipakkhākusaladhammādibhāvato siyā pañcadvāre uppatti, na tveva kāyikavācasikavītikkamabhūtassa dussīlyassa tattha uppatti, pañcadvārikajavanānaṃ aviññattijanakattā. Dussīlyādayo cettha pañca asaṃvarā sīlasaṃvarādīnaṃ pañcannaṃ saṃvarānaṃ paṭipakkhabhāvena vuttā. Tasmiṃ satīti tasmiṃ asaṃvare sati.

แต่ในขณะแห่งชวนะ มีคำเป็นต้นว่า "สเจ ทุสฺสีลฺยํ วา" (ถ้าทุศีล) เพื่อประโยชน์ที่จะไม่ต้องกล่าวอีก (ในมโนทวาร) ท่านจึงกล่าวเรื่องทั้งหมดไว้ในที่นี้เอง เพราะเหตุนั้น พึงทราบ (อสังวร) ในทวารทั้ง ๖ ตามสมควร จริงอยู่ ทุศีลที่เรียกว่ากายทุจริตและวจีทุจริต ไม่มีในปัญจทวาร เพราะฉะนั้น พึงประกอบทุสสีลยสังวรโดยนัยแห่งมโนทวาร และอสังวรที่เหลือโดยนัยแห่งทวาร ๖ จริงอยู่ เพราะความเป็นอกุศลธรรมเป็นปฏิปักษ์ต่อสติเป็นต้นของมุฏฐสัจจะ (ความหลงลืมสติ) เป็นต้น การเกิดขึ้นในปัญจทวารพึงมีได้ แต่การเกิดขึ้นของทุศีลอันเป็นการล่วงละเมิดทางกายและวาจาในปัญจทวารนั้นย่อมไม่มีเลย เพราะชวนะที่เกิดในปัญจทวารไม่ก่อให้เกิดวิญญัติ อนึ่ง ในที่นี้ อสังวร ๕ ประการ มีทุศีลเป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อสังวร ๕ ประการ มีสีลสังวรเป็นต้น บทว่า ตสฺมึ สติ ความว่า เมื่ออสังวรนั้นมีอยู่

Yathā [Pg.50] kinti yena pakārena javane uppajjamāno asaṃvaro ‘‘cakkhundriye asaṃvaro’’ti vuccati, taṃ nidassanaṃ kinti attho. Yathātiādinā nagaradvāre asaṃvare sati taṃsambandhānaṃ gharādīnaṃ asaṃvutatā viya javane asaṃvare sati taṃsambandhānaṃ dvārādīnaṃ asaṃvutatāti evaṃ aññāsaṃvare aññāsaṃvutatā sāmaññameva nidasseti, na pubbāparasāmaññaṃ, antobahisāmaññaṃ vā. Sati vā dvārabhavaṅgādike puna uppajjamānaṃ javanaṃ bāhiraṃ viya katvā nagaradvārasamānaṃ vuttaṃ, itarañca antonagare gharādisamānaṃ. Paccayabhāvena hi purimanipphannaṃ javanakāle asantampi bhavaṅgādi cakkhādi viya phalanipphattiyā santaṃyeva nāma hoti. Na hi dharamānaṃyeva ‘‘santa’’nti vuccati. ‘‘Bāhiraṃ viya katvā’’ti ca paramatthato javanassa bāhirabhāve, itarassa ca abbhantarabhāve asatipi ‘‘pabhassaramidaṃ, bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkiliṭṭha’’ntiādi (a. ni. 1.49) vacanato āgantukabhūtassa kadāci kadāci uppajjamānassa javanassa bāhirabhāvo, tabbidhurasabhāvassa itarassa abbhantarabhāvo ekena pariyāyena hotīti katvā vuttaṃ. Javane vā asaṃvare uppanne tato paraṃ dvārabhavaṅgādīnaṃ asaṃvarahetubhāvāpattito. Asaṃvarassa hi uppattiyā dvārabhavaṅgādīnaṃ tassa hetubhāvo paññāyatīti. Nagaradvārasadisena javanena pavisitvā dussīlyādicorānaṃ dvārabhavaṅgādīsu musanaṃ kusalabhaṇḍavināsanaṃ kathitaṃ. Yasmiṃ hi dvāre asaṃvaro uppajjati, so tattha dvārādīnaṃ saṃvarūpanissayabhāvaṃ upacchindantoyeva pavattatīti. Dvārabhavaṅgādīnaṃ javanena saha sambandho ekasantatipariyāpannato daṭṭhabbo.

บทว่า ยถา กึ ความว่า อสังวรที่กำลังเกิดขึ้นในชวนะ ถูกเรียกว่า "อสังวรในจักขุนทรีย์" ด้วยอาการอย่างไร? ข้ออุปมาที่แสดงอาการนั้นเป็นอย่างไร? นี้คือความหมาย ด้วยบทว่า ยถา เป็นต้น (ท่านแสดงว่า) เหมือนเมื่อประตูเมืองไม่ได้รับการรักษา ความไม่ได้รับการรักษาของเรือนเป็นต้นที่เกี่ยวข้องกับประตูนั้นก็มี ฉันใด เมื่ออสังวรมีในชวนะ ความไม่สังวรของทวารเป็นต้นที่เกี่ยวข้องกับชวนะนั้นก็มี ฉันนั้น ท่านแสดงเพียงความเสมอกันว่า เมื่อสิ่งหนึ่งไม่สังวร อีกสิ่งหนึ่งก็ไม่สังวร ไม่ได้แสดงความเสมอกันในเบื้องหน้าและเบื้องหลัง หรือความเสมอกันภายในและภายนอก อีกอย่างหนึ่ง เมื่อทวาร ภวังค์ เป็นต้นมีอยู่ ท่านกล่าวชวนะที่กำลังเกิดขึ้นอีก เปรียบเหมือนเป็นสิ่งภายนอก ว่าเสมอกับประตูเมือง และกล่าวสิ่งอื่น (ทวาร ภวังค์ เป็นต้น) ว่าเสมอกับเรือนเป็นต้นในภายในเมือง จริงอยู่ ภวังค์เป็นต้นที่สำเร็จแล้วในเบื้องต้นโดยความเป็นปัจจัย แม้ไม่มีอยู่ในขณะแห่งชวนะ ก็ชื่อว่าเป็นของมีอยู่แท้โดยความสำเร็จแห่งผล เหมือนจักขุเป็นต้น จริงอยู่ ท่านไม่กล่าวว่าสิ่งที่ดำรงอยู่เท่านั้นว่า "มีอยู่" และบทว่า "พาหิรํ วิย กตฺวา" (เปรียบเหมือนเป็นสิ่งภายนอก) นั้น แม้โดยปรมัตถ์ ความเป็นภายนอกของชวนะและความเป็นภายในของสิ่งอื่นจะไม่มี แต่เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย จิตนี้ประภัสสร แต่จิตนั้นแลเศร้าหมองแล้วด้วยอุปกิเลสที่จรมา" (อํ.เอก. ๒๐/๑๐/๖) ความเป็นภายนอกของชวนะอันเป็นอาคันตุกะที่เกิดขึ้นเป็นครั้งคราว และความเป็นภายในของสิ่งอื่นอันมีสภาวะตรงกันข้ามกับชวนะนั้น ย่อมมีได้โดยปริยายหนึ่ง ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวไว้ อีกอย่างหนึ่ง (ท่านกล่าวไว้) เพราะเมื่ออสังวรเกิดขึ้นในชวนะแล้ว หลังจากนั้น ทวาร ภวังค์ เป็นต้น ก็ถึงความเป็นเหตุแห่งอสังวร จริงอยู่ เพราะการเกิดขึ้นแห่งอสังวร ความเป็นเหตุแห่งอสังวรนั้นของทวาร ภวังค์ เป็นต้น ย่อมปรากฏ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงการทำลายสมบัติคือกุศล คือการที่โจรมีทุศีลเป็นต้นเข้าไปทางชวนะที่เปรียบด้วยประตูเมือง แล้วปล้นในทวาร ภวังค์ เป็นต้น จริงอยู่ อสังวรเกิดขึ้นในทวารใด อสังวรนั้นย่อมเป็นไปในทวารนั้นโดยตัดขาดความเป็นอุปนิสัยแห่งสังวรของทวารเป็นต้นทีเดียว ความเกี่ยวข้องของทวาร ภวังค์ เป็นต้น กับชวนะ พึงเห็นได้จากการนับเนื่องในสันตติเดียวกัน

Ettha ca cakkhudvāre rūpārammaṇe āpāthagate niyamitādivasena kusalākusalajavane sattakkhattuṃ uppajjitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇe tadanurūpameva manodvārikajavane tasmiṃyevārammaṇe sattakkhattuṃyeva uppajjitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇe puna tasmiṃyeva dvāre tadevārammaṇaṃ nissāya ‘‘itthī puriso’’tiādinā vavatthapentaṃ pasādarajjanādivasena sattakkhattuṃ javanaṃ javati. Evaṃ pavattamānaṃ javanaṃ sandhāya ‘‘javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi agutta’’ntiādi vuttaṃ.

อนึ่ง ในคำอธิบายนี้ เมื่อรูปารมณ์มาปรากฏที่จักขุทวาร กุศลชวนะหรืออกุศลชวนะโดยนัยแห่งนิยมิตะเป็นต้น เกิดขึ้น ๗ ครั้งแล้วลงสู่ภวังค์แล้ว เมื่อมโนทวาริกชวนะอันสมควรแก่ชวนะนั้นนั่นเทียว เกิดขึ้นในอารมณ์นั้นนั่นแหละ ๗ ครั้งเหมือนกันแล้วลงสู่ภวังค์แล้ว ชวนะอาศัยรูปารมณ์นั้นนั่นแหละในทวารนั้นนั่นแหละอีก กำหนดอยู่ว่า "หญิง" "ชาย" เป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งความเลื่อมใส ความกำหนัดยินดี เป็นต้น ย่อมแล่นไป ๗ ครั้ง ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า "เมื่อทุศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในชวนะ เมื่อความไม่สำรวมในชวนะนั้นมีอยู่ แม้ทวารก็ชื่อว่าไม่ได้คุ้มครอง" ดังนี้ โดยทรงหมายถึงชวนะที่เป็นไปอยู่อย่างนี้

Tasmiṃ pana javane. Sīlādīsūti sīlasaṃvarasatisaṃvarañāṇasaṃvarakhantisaṃvaravīriyasaṃvaresu uppannesu. Yathā hi pageva satiārakkhaṃ anupaṭṭhapentassa [Pg.51] dussīlyādīnaṃ uppatti, evaṃ pageva satiārakkhaṃ upaṭṭhapentassa sīlādīnaṃ uppatti veditabbā. Saddādīsupi yathārahaṃ nimittānubyañjanāni veditabbāni. Sotaviññāṇena hi saddaṃ sutvā ‘‘itthisaddo’’ti vā ‘‘purisasaddo’’ti vā iṭṭhāniṭṭhādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ na gaṇhāti, sutamatte eva saṇṭhāti. Yo ca gītasaddādikassa kilesānaṃ anu anu byañjanato ‘‘anubyañjana’’nti laddhavohāro mandatārādivasena vavatthito chajjādibhedabhinno ākāro, tampi na gaṇhātīti. Evaṃ gandhādīsupi yathārahaṃ vattabbaṃ. Manodvāre pana sāvajjanabhavaṅgaṃ manodvāraṃ tasmiṃ dvāre dhammārammaṇe āpāthagate taṃ javanamanasāva viññāya vijānitvātiādinā yojetabbaṃ. Kileso anubandho etassāti kilesānubandho, so eva nimittādigāho, tato parivajjanalakkhaṇaṃ kilesānubandhanimittādiggāhaparivajjanalakkhaṇaṃ. Ādi-saddena anubyañjanaṃ saṅgaṇhāti.

ก็ในชวนะนั้น บทว่า สิลานิสุ ได้แก่ เมื่อศีลสังวร สติสังวร ญาณสังวร ขันติสังวร และวิริยสังวร เกิดขึ้นแล้ว จริงอยู่ เปรียบเหมือนความเกิดขึ้นแห่งทุศีลเป็นต้นย่อมมีแก่ผู้ไม่ตั้งสติอารักขาไว้ก่อนฉันใด พึงทราบความเกิดขึ้นแห่งศีลเป็นต้นแก่ผู้ตั้งสติอารักขาไว้ก่อนฉันนั้น แม้ในสัททารมณ์เป็นต้น ก็พึงทราบนิมิตและอนุพยัญชนะตามสมควร จริงอยู่ (ภิกษุ) ฟังเสียงด้วยโสตวิญญาณแล้ว ย่อมไม่ถือนิมิตอันเป็นที่ตั้งแห่งกิเลส คือ อิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์เป็นต้น ว่า "เสียงผู้หญิง" หรือ "เสียงผู้ชาย" ย่อมตั้งอยู่เพียงแค่ได้ยินเท่านั้น และอาการใดที่จำแนกโดยความแตกต่างแห่งเสียงมีชัชชะเป็นต้น อันกำหนดไว้โดยนัยแห่งเสียงทุ้มเสียงแหลมเป็นต้น ซึ่งได้ชื่อว่า "อนุพยัญชนะ" เพราะทำให้กิเลสทั้งหลายปรากฏเนืองๆ แห่งเสียงขับร้องเป็นต้น (ภิกษุ) ย่อมไม่ถือแม้อาการนั้น พึงกล่าวแม้ในคันธารมณ์เป็นต้น ตามสมควรอย่างนี้ ส่วนในมโนทวาร ภวังค์พร้อมกับอาวัชชนะ ชื่อว่ามโนทวาร เมื่อธัมมารมณ์มาปรากฏในทวารนั้น พึงประกอบความโดยนัยเป็นต้นว่า รู้แจ้ง คือ รู้ชัดอารมณ์นั้นด้วยชวนจิตนั่นเทียว กิเลสเป็นเครื่องติดตามของธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กิเลสานุพันธะ กิเลสานุพันธะนั้นนั่นแหละ คือ การถือเอานิมิตเป็นต้น ลักษณะแห่งการเว้นจากธรรมชาตินั้น ชื่อว่า ลักษณะแห่งการเว้นจากการถือเอานิมิตเป็นต้นอันมีกิเลสเป็นเครื่องติดตาม ท่านสงเคราะห์อนุพยัญชนะด้วยอาทิศัพท์

Ājīvapārisuddhisīlavaṇṇanā

คำพรรณนาอาชีวปาริสุทธิศีล

16. Vutteti idheva uddesavasena pubbe vutte. Tathā hi ‘‘ājīvahetu paññattānaṃ channaṃ sikkhāpadāna’’nti paduddhāraṃ katvā tāni pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘yāni tānī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha yāni tāni evaṃ paññattāni cha sikkhāpadānīti sambandho. Ājīvahetūti jīvikanimittaṃ, ‘‘evāhaṃ paccayehi akilamanto jīvissāmī’’ti adhippāyena. Ājīvakāraṇāti tasseva vevacanaṃ. Pāpicchoti pāpikāya asantaguṇasambhāvanicchāya samannāgato. Icchāpakatoti icchāya apakato upadduto, abhibhūto vā. Asantanti avijjamānaṃ. Abhūtanti anuppannaṃ. Anuppannattā hi tassa taṃ asantanti purimassa pacchimaṃ kāraṇavacanaṃ. Uttarimanussadhammanti uttarimanussānaṃ ukkaṭṭhapurisānaṃ dhammaṃ, manussadhammato vā uttari ukkaṭṭhaṃ. Ullapatīti uggatāyuko lapati. Sīlaṃ hi bhikkhuno āyu, taṃ tassa tathālapanasamakālameva vigacchati. Tenāha ‘‘āpatti pārājikassā’’ti pārājikasaṅkhātā āpatti assa, pārājikasaññitassa vā vītikkamassa āpajjanaṃ ullapananti attho. Sañcarittaṃ samāpajjatīti sañcaraṇabhāvaṃ āpajjati, itthiyā vā purisamatiṃ, purisassa vā itthimatiṃ ārocetīti adhippāyo. ‘‘Imesaṃ channaṃ sikkhāpadānaṃ vītikkamassa vasenā’’ti sambandho heṭṭhā dassito eva.

๑๖. บทว่า วุตฺเต ได้แก่ ที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้แหละในก่อน โดยเป็นอุเทศ จริงอย่างนั้น ท่านยกบทขึ้นว่า "แห่งสิกขาบท ๖ ที่ทรงบัญญัติไว้เพราะเหตุแห่งอาชีวะ" แล้ว เพื่อจะแสดงสิกขาบทเหล่านั้นโดยนัยแห่งบาลีเท่านั้น จึงเริ่มคำเป็นต้นว่า "ยานิ ตานิ" ในบทเหล่านั้น มีความสัมพันธ์ว่า "สิกขาบท ๖ เหล่าใด ที่ทรงบัญญัติไว้อย่างนี้" บทว่า อาชีวเหตุ ได้แก่ เพราะเหตุแห่งการเลี้ยงชีพ ด้วยความประสงค์ว่า "เราจักเป็นอยู่ไม่ลำบากด้วยปัจจัยทั้งหลายอย่างนี้" บทว่า อาชีวการณา เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า ปาปิจฺโฉ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความปรารถนาลามก คือความปรารถนาให้ผู้อื่นยกย่องคุณที่ไม่มีในตน บทว่า อิจฺฉาปกโต ได้แก่ ผู้ถูกความปรารถนากำจัดแล้ว ถูกเบียดเบียนแล้ว หรือถูกครอบงำแล้ว บทว่า อสนฺตํ ได้แก่ สิ่งที่ไม่มีอยู่ บทว่า อภูตํ ได้แก่ สิ่งที่ยังไม่เกิด จริงอยู่ เพราะยังไม่เกิด ธรรมนั้นจึงชื่อว่าไม่มีอยู่แก่ภิกษุนั้น เพราะเหตุนั้น บทหลังจึงเป็นคำแสดงเหตุของบทหน้า บทว่า อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ ได้แก่ ธรรมของอุตตริมนุษย์ คือบุรุษผู้สูงสุด หรือธรรมที่ยิ่งกว่า คือประเสริฐกว่ามนุสสธรรม บทว่า อุลฺลปติ ได้แก่ มีอายุออกแล้วกล่าว จริงอยู่ ศีลเป็นอายุของภิกษุ อายุคือศีลนั้นของภิกษุนั้นย่อมขาดไปพร้อมกับเวลาที่กล่าวเช่นนั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อาบัติปาราชิกของภิกษุนั้น" ความว่า อาบัติที่ชื่อว่าปาราชิกย่อมมีแก่ภิกษุนั้น หรือ การกล่าวอวด คือการต้องอาบัติที่ชื่อว่าปาราชิก บทว่า สญฺจริตฺตํ สมาปชฺชติ ได้แก่ ย่อมถึงความเป็นผู้เที่ยวไปเพื่อสมาน คือ บอกความประสงค์ของชายแก่หญิง หรือบอกความประสงค์ของหญิงแก่ชาย นี้เป็นความหมาย ความสัมพันธ์ว่า "ด้วยอำนาจแห่งการล่วงละเมิดสิกขาบท ๖ เหล่านี้" ได้แสดงไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว

Kuhanātiādīsūti [Pg.52] heṭṭhā uddiṭṭhapāḷiyāva paduddhāro. Ayaṃ pāḷīti ayaṃ vibhaṅge (vibha. 861) āgatā niddesapāḷi.

ในบทว่า กุหนา เป็นต้น เป็นการยกบทขึ้นมาจากบาลีที่แสดงไว้เป็นอุเทศในเบื้องต่ำนั่นเทียว บทว่า อยํ ปาฬิ ได้แก่ นี่คือนิทเทสบาลีที่มาในคัมภีร์วิภังค์ (วิ. วิภงฺค. ๘๖๑)

17. Cīvarādipaccayā labbhantīti lābhā. Te eva sakkaccaṃ ādaravasena diyyamānā sakkārā. Patthaṭayasatā kittisaddo. Taṃ lābhañca sakkārañca kittisaddañca. Sannissitassāti ettha taṇhānissayo adhippetoti āha ‘‘patthayantassā’’ti. Asantaguṇadīpanakāmassāti asante attani avijjamāne saddhādiguṇe sambhāvetukāmassa. Asantaguṇasambhāvanatālakkhaṇā, paṭiggahaṇe ca amattaññutālakkhaṇā hi pāpicchatā. Icchāya apakatassāti pāpikāya icchāya sammāājīvato apeto katoti apakato. Tathābhūto ca ājīvūpaddavena upaddutoti katvā āha ‘‘upaddutassāti attho’’ti.

๑๗. ปัจจัยมีจีวรเป็นต้น อันบุคคลย่อมได้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ลาภ ลาภเหล่านั้นนั่นเอง เมื่อเขาถวายโดยเคารพด้วยความเอื้อเฟื้อ ชื่อว่า สักการะ ความมีชื่อเสียงที่แผ่ไป ชื่อว่า กิตติศัพท์ (หมายถึง) ซึ่งลาภนั้นด้วย ซึ่งสักการะนั้นด้วย และซึ่งกิตติศัพท์นั้นด้วย ในบทว่า สนฺนิสฺสิตสฺส นี้ ท่านประสงค์เอาตัณหาเป็นที่อาศัย เหตุนั้นจึงกล่าวว่า "แก่ผู้ปรารถนา" บทว่า อสนฺตคุณทีปนกามสฺส ได้แก่ แก่ผู้ใคร่จะให้ผู้อื่นยกย่องคุณมีศรัทธาเป็นต้นที่ไม่มีอยู่ ไม่ปรากฏในตน จริงอยู่ ความเป็นผู้มีความปรารถนาลามก มีลักษณะคือการปรารถนาให้ผู้อื่นยกย่องคุณที่ไม่มี และมีลักษณะคือความไม่รู้จักประมาณในการรับ บทว่า อิจฺฉาย อปตกสฺส ได้แก่ ผู้ถูกทำให้ปราศจากสัมมาอาชีวะด้วยความปรารถนาลามก เหตุนั้นจึงชื่อว่า อปกตะ และผู้เป็นเช่นนั้น ถูกอุปัทวะคืออาชีวะเบียดเบียนแล้ว ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ความว่า แก่ผู้ถูกเบียดเบียน"

Kuhanameva paccayuppādanassa vatthūti kuhanavatthu. Tividhampetaṃ tattha āgataṃ tassa nissayabhūtāya imāya pāḷiyā dassetunti evamattho daṭṭhabbo. Tadatthikassevāti tehi cīvarādīhi atthikasseva. Paṭikkhipanenāti cīvarādīnaṃ paṭikkhipanahetu. Assāti bhaveyya. Paṭiggahaṇena cāti ca-saddena pubbe vuttaṃ paṭikkhipanaṃ samuccinoti.

การหลอกลวงนั่นเองเป็นเหตุแห่งการให้ปัจจัยเกิดขึ้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า กุหนวัตถุ พึงเห็นความอย่างนี้ว่า ท่านจะแสดงกุหนวัตถุแม้นี้ทั้ง ๓ อย่างที่มาในนิทเทสบาลีนั้น ด้วยบาลีนี้ซึ่งเป็นที่อาศัยของนิทเทสบาลีนั้น บทว่า ตทตฺถิกสฺเสว ได้แก่ แก่ผู้ต้องการด้วยปัจจัยมีจีวรเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเทียว บทว่า ปฏิกฺขิปเนน ได้แก่ เพราะเหตุแห่งการปฏิเสธปัจจัยมีจีวรเป็นต้น บทว่า อสฺส ได้แก่ พึงมี ในบทว่า ปฏิคฺคหเณน จ ท่านรวบรวมเอาการปฏิเสธที่กล่าวไว้ในก่อนด้วย จ ศัพท์

Bhiyyokamyatanti bahukāmataṃ. Yanti kiriyāparāmasanaṃ, tasmā ‘‘dhāreyyā’’ti ettha yadetaṃ saṅghāṭiṃ katvā dhāraṇaṃ, etaṃ samaṇassa sāruppanti yojanā. Pāpaṇikānīti āpaṇato chaḍḍitāni. Nantakānīti antarahitāni coḷakhaṇḍāni. Uccinitvāti uñchanena cinitvā saṅgahetvā. Uñchācariyāyāti uñchācariyāya laddhena. Gilānassa paccayabhūtā bhesajjasaṅkhātā jīvitaparikkhārā gilānapaccayabhesajjaparikkhārā. Pūtimuttanti purāṇassa, apurāṇassa ca sabbassa gomuttassetaṃ nāmaṃ. Pūtimuttenāti pūtibhāvena muttena parehi chaḍḍitena, pūtibhūtena vā gomuttena. Dhutavādoti paresampi dhutaguṇavādī. Sammukhībhāvāti sammukhato vijjamānattā, labbhamānatāyāti attho.

บทว่า ภิยฺโยกมฺยตํ ได้แก่ ความเป็นผู้มีความปรารถนามาก บทว่า ยนฺติ เป็นบทแสดงกิริยา เพราะฉะนั้น ในบทว่า ธาเรยฺยา พึงประกอบความว่า การทรงผ้านั้นใดที่ทำเป็นผ้าซ้อนกัน การทรงผ้านั้นย่อมสมควรแก่สมณะ บทว่า ปาปณิกานิ ได้แก่ ผ้าที่เขาทิ้งแล้วจากตลาด บทว่า นนฺตกานิ ได้แก่ ชิ้นผ้าที่ไม่มีชาย บทว่า อุจฺจินิตฺวา ได้แก่ เก็บสะสมรวบรวมมาด้วยการแสวงหา บทว่า อุญฺฉาจริยาย ได้แก่ ด้วยของที่ได้มาด้วยการเที่ยวแสวงหา บริขารแห่งชีวิตที่เรียกว่าเภสัช ซึ่งเป็นปัจจัยของคนไข้ ชื่อว่า คิลานปัจจยเภสัชชบริขาร บทว่า ปูติมุตฺตํ เป็นชื่อของน้ำมูตรโคทั้งหมด ทั้งเก่าและไม่เก่า บทว่า ปูติมุตฺเตน ได้แก่ ด้วยของที่เขาทิ้งแล้วเพราะความเป็นของเน่า หรือด้วยน้ำมูตรโคที่เน่า บทว่า ธุตวาโท ได้แก่ ผู้กล่าวคุณแห่งธุดงค์แม้แก่ผู้อื่น บทว่า สมฺมุขีภาวา ความว่า เพราะมีอยู่เฉพาะหน้า เพราะเป็นของที่กำลังจะพึงได้

Attānaṃ uttarimanussadhammādhigamassa sāmante katvā jappanaṃ sāmantajappanaṃ. Mahesakkhoti mahānubhāvo, uttarimanussadhammādhigamenāti adhippāyo. ‘‘Mitto’’ti sāmaññato vatvā puna taṃ viseseti ‘‘sandiṭṭho sambhatto’’ti[Pg.53]. Diṭṭhamatto hi mitto sandiṭṭho. Daḷhabhattiko sambhatto. Sahāyoti saha āyanako, sakhāti attho. Sattapadino hi ‘‘sakhā’’ti vuccanti. Vihāro pākāraparicchinno sakalo āvāso. Aḍḍhayogo dīghapāsādo, garuḷasaṇṭhānapāsādotipi vadanti. Pāsādo caturassapāsādo. Hammiyaṃ muṇḍacchadanapāsādo. Kūṭāgāraṃ dvīhi kaṇṇikāhi kattabbapāsādo. Aṭṭo paṭirājūnampi paṭibāhanayogyo catupañcabhūmako paṭissayaviseso. Māḷo ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto paṭissayaviseso. Uddaṇḍo agabbhikā ekadvārā dīghasālāti vadanti. Apare pana bhaṇanti – vihāro nāma dīghamukhapāsādo. Aḍḍhayogo ekapassena chadanakasenāsanaṃ. Tassa kira ekapasse bhitti uccatarā hoti, itarapasse nīcā, tena taṃ ekapassachadanakaṃ hoti. Pāsādo āyatacaturassapāsādo. Hammiyaṃ muṇḍacchadanaṃ candikaṅgaṇayuttaṃ. Guhā kevalā pabbataguhā. Leṇaṃ dvārabaddhaṃ. Kūṭāgāraṃ yo koci kaṇṇikābaddhapāsādo. Aṭṭo bahalabhittigehaṃ. Yassa gopānasiyo aggahetvā iṭṭhakāhi eva chadanaṃ hoti. Aṭṭālakākārena karīyatītipi vadanti. Māḷo vaṭṭākārena katasenāsanaṃ. Uddaṇḍo eko paṭissayaviseso. Yo ‘‘bhaṇḍasālā, udosita’’ntipi vuccati. Upaṭṭhānasālā sannipatanaṭṭhānaṃ.

การกระทำตนไว้ในที่ใกล้แห่งการบรรลุอุตตริมนุสสธรรมแล้วพูด ชื่อว่า สามนฺตชปฺปนํ บทว่า มเหสกฺโข คือ ผู้มีอานุภาพมาก อธิบายว่า ด้วยการบรรลุอุตตริมนุสสธรรม ครั้นตรัสว่า มิตฺโต โดยทั่วไปแล้ว จึงทรงแสดงให้วิเศษยิ่งขึ้นไปอีกว่า สนฺทิฏฺโฐ สมฺภตฺโต จริงอยู่ มิตรที่เพียงแค่เคยเห็นกัน ชื่อว่า สันทิฏฐะ มิตรผู้มีภักดีมั่นคง ชื่อว่า สัมภัตตะ บทว่า สหาโย คือ ผู้ไปด้วยกัน ความว่า สหาย จริงอยู่ ผู้ที่เดินไปด้วยกันเจ็ดก้าว ท่านเรียกว่า สหาย วิหาร ได้แก่ อาวาสทั้งหมดที่กำหนดเขตด้วยกำแพง อัฒโณค ได้แก่ ปราสาทยาว บางท่านกล่าวว่า เป็นปราสาทมีรูปทรงเหมือนนกครุฑ ปราสาท ได้แก่ ปราสาทสี่เหลี่ยม หัมมิยะ ได้แก่ ปราสาทมียอดตัด กูฏาคาร ได้แก่ ปราสาทที่พึงทำด้วยยอด ๒ ยอด อัฏฏะ ได้แก่ สิ่งก่อสร้างชนิดพิเศษ มี ๔-๕ ชั้น เหมาะสำหรับป้องกันแม้กระทั่งพระราชาที่เป็นข้าศึก มาฬะ ได้แก่ สิ่งก่อสร้างชนิดพิเศษ มีหลายมุม มียอดเดียวรวบไว้ ท่านทั้งหลายกล่าวว่า อุททัณฑะ ได้แก่ ศาลายาว มีประตูเดียว ไม่มีห้องภายใน ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า วิหาร ได้แก่ ปราสาทมีมุขยาว อัฒโณค ได้แก่ เสนาสนะมีเครื่องมุงด้านเดียว ได้ยินว่า เสนาสนะนั้นมีฝาด้านหนึ่งสูงกว่า อีกด้านหนึ่งต่ำกว่า เพราะเหตุนั้น เสนาสนะนั้นจึงมีเครื่องมุงด้านเดียว ปราสาท ได้แก่ ปราสาทสี่เหลี่ยมยาว หัมมิยะ ได้แก่ สิ่งก่อสร้างมียอดตัด ประกอบด้วยลานพระจันทร์ คูหา ได้แก่ ถ้ำในภูเขาล้วนๆ เลณะ ได้แก่ ถ้ำที่ทำประตูไว้ กูฏาคาร ได้แก่ ปราสาทชนิดใดชนิดหนึ่งที่มียอด อัฏฏะ ได้แก่ เรือนมีฝาหนา ซึ่งมีเครื่องมุงทำด้วยอิฐอย่างเดียว ไม่ใช้ไม้กลอน บางท่านกล่าวว่า ท่านทำเป็นรูปป้อม มาฬะ ได้แก่ เสนาสนะที่ทำเป็นรูปวงกลม อุททัณฑะ ได้แก่ สิ่งก่อสร้างชนิดพิเศษอย่างหนึ่ง ซึ่งเรียกว่า ศาลาเก็บของ หรือ โรงเก็บของ ก็ได้ อุปัฏฐานศาลา ได้แก่ สถานที่ประชุม

Kucchitarajabhūtāya pāpicchatāya niratthakaṃ kāyavacīvipphandaniggaṇhanaṃ korajaṃ, taṃ etassa atthīti korajiko, kohaññena saṃyatakāyo, ativiya, abhiṇhaṃ vā korajiko korajikakorajiko. Atiparisaṅkitoti keci. Ativiya kuho kuhakakuhako, sātisayavimhāpakoti attho. Ativiya lapo lapanako lapakalapako. Mukhasambhāvikoti korajikakorajikādibhāvena pavattavacanehi attano mukhamattena aññehi sambhāviko. So evarūpo evarūpatāya eva attānaṃ paraṃ viya katvā ‘‘ayaṃ samaṇo’’tiādīni katheti. Gambhīrantiādi tassā kathāya uttarimanussadhammapaṭibaddhatāya vuttaṃ.

การข่มกายและวาจาที่ไหวติงโดยไม่มีประโยชน์ ด้วยความปรารถนาลามกอันเป็นดุจธุลีที่น่ารังเกียจ ชื่อว่า โกรัชชะ การข่มนั้นมีอยู่แก่ภิกษุนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า โกรชิโก ได้แก่ ผู้มีกายสำรวมแล้วด้วยการหลอกลวง หรือผู้ที่เป็นโกรชิโกอย่างยิ่ง หรือเป็นเนืองๆ ชื่อว่า โกรชิโกโกรชิโก บางพวกกล่าวว่า ได้แก่ ผู้ที่ระแวงเกินไป ผู้หลอกลวงอย่างยิ่ง ชื่อว่า กุหกกุหโก ความว่า ผู้ทำให้พิศวงอย่างยิ่ง ผู้พูดเลียบเคียงอย่างยิ่ง ชื่อว่า ลปกลปโก บทว่า มุขสมฺภาวิโก ได้แก่ ผู้ที่ได้รับการยกย่องจากผู้อื่นเพียงเพราะคำพูดของตนที่เกิดขึ้นด้วยความเป็นโกรชิโกโกรชิโกเป็นต้น ภิกษุผู้มีสภาพเช่นนั้น ย่อมทำตนเหมือนเป็นคนอื่นแล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า "สมณะรูปนี้" เพราะความเป็นผู้มีสภาพเช่นนั้นนั่นเอง คำว่า คมฺภีโร เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพราะถ้อยคำนั้นเกี่ยวข้องกับอุตตริมนุสสธรรม

Sambhāvanādhippāyakatenāti ‘‘kathaṃ nu kho maṃ jano ‘ariyo’ti vā ‘visesalābhī’ti vā sambhāveyyā’’ti iminā adhippāyena katena. Gamanaṃ saṇṭhapetīti visesalābhīnaṃ gamanaṃ viya attano gamanaṃ sakkaccaṃ ṭhapeti[Pg.54], sato sampajānova gacchanto viya hoti. Paṇidhāyāti ‘‘arahāti maṃ jānantū’’ti cittaṃ saṇṭhapetvā, patthetvā vā. Samāhito viyāti jhānasamādhinā samāhito viya. Āpāthakajjhāyīti manussānaṃ āpāthaṭṭhāne samādhisamāpanno viya nisīdanto āpāthake janassa pākaṭaṭṭhāne jhāyī. Iriyāpathasaṅkhātanti iriyāpathasaṇṭhapanasaṅkhātaṃ.

บทว่า สมฺภาวนาธิปฺปายกเตน ได้แก่ ที่ทำด้วยความตั้งใจนี้ว่า "ทำอย่างไรหนอ ชนจะพึงยกย่องเราว่า 'เป็นพระอริยะ' หรือ 'เป็นผู้ได้คุณวิเศษ'" บทว่า คมนํ สณฺฐเปติ คือ ตั้งการเดินของตนโดยเคารพให้เหมือนกับการเดินของผู้ได้คุณวิเศษ ย่อมเป็นเหมือนผู้มีสติสัมปชัญญะเดินไปอยู่ บทว่า ปณิธาย ได้แก่ ตั้งจิตไว้ว่า "ขอชนทั้งหลายจงรู้จักเราว่าเป็นพระอรหันต์" หรือปรารถนาแล้ว บทว่า สมาหิโต วิย คือ ราวกับเป็นผู้ตั้งมั่นด้วยฌานสมาธิ บทว่า อาปาถกชฺฌายี คือ ผู้ที่นั่งประหนึ่งว่าเข้าสมาธิอยู่ในที่ปรากฏแก่มนุษย์ทั้งหลาย ชื่อว่า ผู้เพ่งอยู่ในที่ปรากฏแก่ชน บทว่า อิริยาปถสงฺขาตํ ได้แก่ ที่เรียกว่า การตั้งอิริยาบถไว้

Paccayapaṭisevanasaṅkhātenāti ayoniso uppāditānaṃ paccayānaṃ paṭisevananti evaṃ kathitena, tena vā paccayapaṭisevanena saṅkhātabbena kathitabbena. Aññaṃ viya katvā attano samīpe bhaṇanaṃ sāmantajappitaṃ. Ā-kārassa rassattaṃ katvā ‘‘aṭṭhapanā’’ti vuttaṃ. Kuhanaṃ kuho, tassa ayanā pavatti kuhāyanā, kuhassa vā puggalassa ayanā gati kiriyā kuhāyanā. Kuheti, kuhena vā itoti kuhito, kuhako.

บทว่า ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาเตน ได้แก่ ที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า การใช้สอยปัจจัยที่แสวงหามาโดยไม่แยบคาย หรือด้วยการใช้สอยปัจจัยนั้นอันจะพึงกล่าว พึงเรียกอย่างนั้น การทำตนเหมือนเป็นคนอื่นแล้วพูดในที่ใกล้ตน ชื่อว่า สามนฺตชปฺปิตํ ท่านทำ อา การันต์ให้เป็นรัสสะแล้วกล่าวว่า อฏฺฐปนา การหลอกลวง ชื่อว่า กุโห ความเป็นไป คือ กิริยาของการหลอกลวงนั้น ชื่อว่า กุหายนา หรือ กิริยา คือ ความประพฤติของบุคคลผู้หลอกลวง ชื่อว่า กุหายนา ย่อมหลอกลวง หรือเป็นไปด้วยการหลอกลวง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า กุหิโต ได้แก่ กุหโก (ผู้หลอกลวง)

Puṭṭhassāti ‘‘ko tisso, ko rājapūjito’’ti puṭṭhassa. Uddhaṃ katvāti ukkhipitvā vibhavasampattiādinā paggahetvā.

บทว่า ปุฏฺฐสฺส ได้แก่ ของภิกษุผู้ถูกถามว่า "ใครคือพระติสสะ ใครคือผู้ที่พระราชาทรงบูชา" บทว่า อุทฺธํ กตฺวา ได้แก่ ยกย่อง คือ เชิดชูด้วยความถึงพร้อมด้วยสมบัติเป็นต้น

Unnahanāti uddhaṃ uddhaṃ bandhanā paliveṭhanā. Dve kira bhikkhū ekaṃ gāmaṃ pavisitvā āsanasālāya nisīditvā ekaṃ kumārikaṃ pakkosiṃsu. Tāya āgatāya tatreko ekaṃ pucchi ‘‘ayaṃ, bhante, kassa kumārikā’’ti? ‘‘Amhākaṃ upaṭṭhāyikāya telakandarikāya dhītā, imissā mātā mayi gehaṃ gate sappiṃ dadamānā ghaṭeneva deti, ayampi mātā viya ghaṭena detī’’ti (vibha. aṭṭha. 862) ukkācesi. Imaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘telakandarikavatthu cettha vattabba’’nti.

บทว่า อุนฺนหนา ได้แก่ การผูก การพันไว้ในเบื้องบนๆ ได้ยินว่า ภิกษุ ๒ รูป เข้าไปสู่บ้านแห่งหนึ่ง นั่งในโรงฉันแล้ว ได้เรียกเด็กหญิงคนหนึ่งมา เมื่อเด็กหญิงนั้นมาแล้ว ภิกษุรูปหนึ่งในสองรูปนั้นได้ถามอีกรูปหนึ่งว่า "ท่านขอรับ เด็กหญิงนี้เป็นธิดาของใคร" (ภิกษุอีกรูปหนึ่งตอบว่า) "เป็นธิดาของอุปัฏฐายิกาของเราชื่อเตลกัททลิกา มารดาของเด็กหญิงนี้ เมื่อผมไปที่เรือน ขณะถวายเนยใส ย่อมถวายทั้งหม้อทีเดียว แม้เด็กหญิงนี้ก็เหมือนมารดา ย่อมถวายทั้งหม้อ" ดังนี้ แล้วก็ยกย่องขึ้น ท่านหมายถึงเรื่องนี้จึงกล่าวว่า "ในเรื่องนี้ พึงกล่าวถึงเรื่องนางเตลกัททลิกาด้วย"

Dhammānurūpā vāti mattāvacanānurūpaṃ vā. Mattāvacanaṃ hi ‘‘dhammo’’ti vuccati. Yathāha ‘‘subhāsitaṃ uttamamāhu santo, dhammaṃ bhaṇe nādhammaṃ taṃ dutiya’’nti (saṃ. ni. 1.213; su. ni. 452). Tena bahuṃ vippalapanamāha, saccato vā aññā subhāsitā vācā ‘‘dhammo’’ti veditabbo. Muggasūpasadisakammo puggalo muggasūpyo. Tenāha ‘‘ayaṃ puggalo muggasūpyoti vuccatī’’ti. Paribhaṭassa kammaṃ pāribhaṭyaṃ, tadeva pāribhaṭyatā.

คำว่า ธัมมานุรูปา วา (สมควรแก่ธรรม) คือ หรือว่า สมควรแก่คำพูดที่มีประมาณ. จริงอยู่ คำพูดที่มีประมาณ ท่านเรียกว่า "ธรรมะ". เหมือนดังที่ตรัสไว้ว่า "สัตบุรุษทั้งหลายกล่าวสุภาษิตว่าเป็นสิ่งสูงสุด พึงกล่าวธรรม ไม่พึงกล่าวอธรรม นั่นเป็นข้อที่สอง". ด้วยคำนั้น ท่านจึงแสดงถึงการพูดเพ้อเจ้อมาก หรือพึงทราบว่า วาจาสุภาษิตอื่นจากคำสัตย์ ชื่อว่า "ธรรมะ". บุคคลผู้มีการกระทำเสมอด้วยแกงถั่วเขียว ชื่อว่า มุคคสูปิยะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บุคคลนี้เรียกว่า มุคคสูปิยะ". การกระทำของคนเลี้ยงเด็ก ชื่อว่า ปาริภฏยะ, การกระทำนั้นนั่นแหละ คือ ปาริภฏยตา.

Nimittena caranto, jīvanto vā nimittako, tassa bhāvo nemittikatā. Attano icchāya pakāsanaṃ obhāso. Ko pana soti[Pg.55]? ‘‘Ajja bhikkhūnaṃ paccayā dullabhā jātā’’tiādikā paccayapaṭisaṃyuttakathā. Icchitavatthussa samīpe kathanaṃ sāmantajappā.

ผู้เที่ยวไป หรือผู้เลี้ยงชีพ ด้วยนิมิต ชื่อว่า เนมิตตกะ, ความเป็นแห่งผู้นั้น ชื่อว่า เนมิตติกตา. การประกาศความต้องการของตน ชื่อว่า โอภาส. ก็โอภาสนั้นคืออะไรเล่า? คือถ้อยคำที่ประกอบด้วยปัจจัย มีอาทิว่า "วันนี้ปัจจัยทั้งหลายของภิกษุเป็นของหาได้ยากเกิดขึ้นแล้ว". การกล่าวในที่ใกล้แห่งวัตถุที่ตนปรารถนา ชื่อว่า สามันตชัปปา.

Akkosanabhayenāpi dadeyyāti dasahi akkosavatthūhi akkosanaṃ. Tathā vambhanādayo. Upekkhanā upāsakānaṃ dāyakādibhāvato bahi chaḍḍanā. Khipanāti khepavacanaṃ. Taṃ pana avahasitvā vacanaṃ hotīti āha ‘‘uppaṇḍanā’’ti. Pāpanāti adāyakattassa, avaṇṇassa vā patiṭṭhāpanaṃ. Paresaṃ piṭṭhimaṃsakhādanasīlo parapiṭṭhimaṃsiko, tassa bhāvo parapiṭṭhimaṃsikatā. Abbhaṅganti abbhañjanaṃ. Nipisitvā gandhamagganā viyāti anippisite alabbhamānassa gandhassa nipisane lābho viya paraguṇe anippisite alabbhamānānaṃ paccayānaṃ nipisanena lābho daṭṭhabboti.

(การคิดว่า) "แม้เพราะกลัวการด่า เขาก็พึงให้" แล้วด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ ประการ. การข่มขู่เป็นต้นก็เช่นเดียวกัน. การยกย่อง คือการขับอุบาสกออกจากความเป็นทายกเป็นต้น. คำว่า ขิปนา คือ คำพูดทิ่มแทง. แต่คำพูดนั้นเป็นคำพูดเยาะเย้ย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อุปปัณฑนา". คำว่า ปาปนา คือ การตั้งไว้ซึ่งความเป็นผู้ไม่ให้ หรือซึ่งโทษ. ผู้มีปกติกินเนื้อหลังของผู้อื่น ชื่อว่า ปรปิฏฐิมังสิกะ, ความเป็นแห่งผู้นั้น ชื่อว่า ปรปิฏฐิมังสิกตา. คำว่า อัพภังคะ คือ การลูบไล้. เหมือนการแสวงหาน้ำหอมด้วยการบด คือ พึงเห็นการได้ปัจจัยทั้งหลายที่ยังไม่ได้เมื่อยังไม่บดขยี้คุณของผู้อื่น ด้วยการบดขยี้คุณของผู้อื่นนั้น เหมือนการได้น้ำหอมที่ยังไม่ได้เมื่อยังไม่บด ด้วยการบด ฉันนั้น.

Nikattuṃ appena lābhena bahukaṃ vañcetvā gahetuṃ icchanaṃ nijigīsanaṃ, tassa bhāvo nijigīsanatā. Tasseva icchanassa pavattiākāro, taṃsahajātaṃ vā gavesanakammaṃ.

ความปรารถนาที่จะถือเอาของมากด้วยการหลอกลวงด้วยลาภเล็กน้อย เพื่อจะลวง ชื่อว่า นิชิคีสนะ, ความเป็นแห่งความปรารถนานั้น ชื่อว่า นิชิคีสนตา. คืออาการเป็นไปแห่งความปรารถนานั้นนั่นแหละ หรือการกระทำคือการแสวงหาที่เกิดพร้อมกับความปรารถนานั้น.

Aṅganti hatthapādādiaṅgāni uddissa pavattaṃ vijjaṃ. Nimittanti nimittasatthaṃ. Uppātanti ukkāpātadisāḍāha-bhūmicālādiuppātapaṭibaddhavijjaṃ. Supinanti supinasatthaṃ. Lakkhaṇanti itthipurisānaṃ lakkhaṇajānanasatthaṃ. Mūsikacchinnanti vatthādīnaṃ asukabhāge mūsikacchede sati idaṃ nāma phalaṃ hotīti jānanakasatthaṃ. Palāsaggiādīsu iminā nāma agginā hute idaṃ nāma hotīti aggivasena homavidhānaṃ aggihomaṃ. Iminā nayena dabbihomaṃ veditabbaṃ. Ādi-saddena thusahomādīnaṃ, aññesañca sutte āgatānaṃ micchājīvānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Vīriyasādhanattā ājīvapārisuddhisīlassa ‘‘paccayapariyesanavāyāmo’’ti vuttaṃ. Tassa pārisuddhi anavajjabhāvo, yena dhammena samena paccayalābho hoti. Na hi alaso ñāyena paccaye pariyesituṃ sakkotīti.

คำว่า อังคะ คือวิชาที่ปรารภอวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้น. คำว่า นิมิต คือ ตำรานิมิต. คำว่า อุบาท คือ วิชาที่เกี่ยวเนื่องกับอุบาทมีอุกกาบาต ทิศลุกเป็นไฟ และแผ่นดินไหวเป็นต้น. คำว่า สุบิน คือ ตำราทำนายฝัน. คำว่า ลักษณะ คือ ตำราที่รู้ลักษณะของสตรีและบุรุษ. คำว่า มูสิกัจฉันนะ คือ ตำราที่รู้ว่า เมื่อหนูกัดในส่วนชื่อโน้นแห่งผ้าเป็นต้น ผลชื่อนี้ย่อมมี. ในบรรดาไฟมีไฟไม้ทองกวาวเป็นต้น พิธีบูชายัญโดยอำนาจแห่งไฟว่า เมื่อบูชายัญด้วยไฟชื่อนี้ ผลชื่อนี้ย่อมมี ชื่อว่า อัคคิโหมะ. พึงทราบทัพพิโหมะโดยนัยนี้. พึงเห็นการสงเคราะห์การบูชายัญด้วยแกลบเป็นต้น และมิจฉาอาชีวะอื่นๆ ที่มาในพระสูตร ด้วยอาทิศัพท์. เพราะอาชีวปาริสุทธิศีลมีความเพียรเป็นเครื่องให้สำเร็จ ท่านจึงกล่าวว่า "ความพยายามในการแสวงหาปัจจัย". ความบริสุทธิ์ของศีลนั้นคือความไม่มีโทษ ซึ่งเป็นเหตุให้ได้ปัจจัยโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ. จริงอยู่ คนเกียจคร้านย่อมไม่สามารถแสวงหาปัจจัยโดยทางที่ชอบได้.

Paccayasannissitasīlavaṇṇanā

พรรณนาปัจจัยสันนิสิตศีล

18. Paṭisaṅkhāti ayaṃ ‘‘sayaṃ abhiññā’’tiādīsu (mahāva. 11) viya ya-kāralopena niddeso. Yonisoti cettha upāyattho yoniso-saddoti dassento āha ‘‘upāyena pathenā’’ti. ‘‘Paṭisaṅkhāya ñatvā’’ti [Pg.56] vatvā tayidaṃ paṭisaṅkhānaṃ paccavekkhaṇanti dassetuṃ ‘‘paccavekkhitvāti attho’’tiādi vuttaṃ. Yathā hi paccavekkhitvāti sītapaṭighātādikaṃ taṃ taṃ payojanaṃ pati pati avekkhitvā, ñāṇena passitvāti attho, evaṃ paṭisaṅkhāyāti tadeva payojanaṃ pati pati saṅkhāya, jānitvāti attho. Ñāṇapariyāyo hi idha saṅkhā-saddoti. Ettha ca ‘‘paṭisaṅkhā yoniso’’tiādi kāmaṃ paccayaparibhogakālena vuccati, dhātuvasena pana paṭikūlavasena vā paccavekkhaṇāya paccayasannissitasīlaṃ sujjhatīti apare. Bhijjatīti keci. Eke pana paṭhamaṃ eva pariyattanti vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. ‘‘Cīvara’’nti ekavacanaṃ ekattamattaṃ vācakanti adhippāyena ‘‘antaravāsakādīsu yaṃ kiñcī’’ti vuttaṃ, jātisaddatāya pana tassa pāḷiyaṃ ekavacananti yattakāni cīvarāni yoginā pariharitabbāni, tesaṃ sabbesaṃ ekajjhaṃ gahaṇanti sakkā viññātuṃ, yaṃ kiñcīti vā anavasesapariyādānametaṃ, na aniyamavacanaṃ. ‘‘Nivāseti vā pārupati vā’’ti vikappanaṃ pana paṭisevanapariyāyassa paribhogassa vibhāgadassananti taṃ paññapetvā sayananisīdana-cīvarakuṭikaraṇādivasenāpi paribhogassa saṅgaho daṭṭhabbo.

๑๘. ศัพท์ว่า ปฏิสังขา นี้ เป็นการชี้แจงด้วยการลบ ย-อักษร เหมือนในคำเป็นต้นว่า "สยัง อภิญญา". ในคำว่า โยนิโส นี้ โยนิโสศัพท์มีอรรถว่าอุบาย เมื่อจะทรงแสดงจึงตรัสว่า "โดยอุบาย โดยหนทาง". ครั้นกล่าวว่า "ปฏิสังขาย ญัตวา" (รู้แล้วโดยการพิจารณา) แล้ว เพื่อจะแสดงว่าการพิจารณานั้นคือการปัจจเวกขณ์ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "มีความหมายว่า พิจารณาแล้ว". จริงอยู่ เหมือนอย่างคำว่า ปัจจเวกขิตวา มีความหมายว่า พิจารณาเห็นประโยชน์นั้นๆ คือการป้องกันความหนาวเป็นต้น โดยแยกเป็นส่วนๆ เห็นด้วยญาณ ฉันใด คำว่า ปฏิสังขายะ ก็มีความหมายว่า รู้แล้วโดยการพิจารณาประโยชน์นั้นนั่นแหละ โดยแยกเป็นส่วนๆ ฉันนั้น. จริงอยู่ ในที่นี้ สังขาศัพท์เป็นชื่อเรียกแทนญาณ. และในที่นี้ คำเป็นต้นว่า "ปฏิสังขา โยนิโส" แม้จะกล่าวโดยกาลแห่งการบริโภคปัจจัย แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ปัจจัยสันนิสิตศีลย่อมบริสุทธิ์ด้วยการพิจารณาโดยความเป็นธาตุหรือโดยความเป็นของปฏิกูล. บางพวกกล่าวว่า ย่อมขาด. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า บริบูรณ์แล้วตั้งแต่แรกทีเดียว พึงพิจารณาดู. เอกวจนะในคำว่า "จีวรัง" เป็นเครื่องกล่าวถึงความเป็นอันหนึ่งเท่านั้น ด้วยความประสงค์นี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ผืนใดผืนหนึ่ง" ในบรรดาอันตรวาสกเป็นต้น, แต่เพราะศัพท์นั้นเป็นชาติศัพท์ เอกวจนะในบาลีจึงสามารถทราบได้ว่า เป็นการถือเอารวมกันซึ่งจีวรทั้งปวงเหล่านั้น ที่โยคีบุคคลพึงใช้สอยมีประมาณเท่าใด, หรือว่า คำว่า "ยัง กิญจิ" นี้ เป็นการรวบรวมโดยไม่เหลือ ไม่ใช่คำที่ไม่แน่นอน. ส่วนวิกัปว่า "นุ่งหรือห่ม" เป็นการแสดงการจำแนกของการบริโภคซึ่งเป็นคำเรียกแทนการใช้สอย เพราะฉะนั้น พึงเห็นการสงเคราะห์การบริโภค แม้โดยนัยแห่งการปูลาดเพื่อนอน เพื่อนั่ง และเพื่อทำเป็นกุฏิจีวรเป็นต้น.

Payojanānaṃ mariyādā payojanāvadhi, tassa paricchindanavasena yo niyamo, tassa vacanaṃ payojanā…pe… vacanaṃ. Idāni taṃ niyamaṃ vivaritvā dassetuṃ ‘‘ettakameva hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha avadhāraṇena līḷāvibhūsāvilambanānaṭambarādivasena vatthaparibhogaṃ nisedheti. Tenāha ‘‘na ito bhiyyo’’ti. Līḷāvasena hi ekacce sattā vatthāni paridahanti ceva upasaṃviyanti ca. Yathā taṃ yobbane ṭhitā nāgarikamanussā. Ekacce vibhūsanavasena, yathā taṃ rūpūpajīviniādayo. Vilambanavasena vilambakā. Naṭambaravasena bhojādayo. Ajjhattadhātukkhobho sītarogādiuppādako. Utupariṇāmanavasenāti utuno parivattanavasena visabhāgasītautusamuṭṭhānena. Vā-saddena hemantādīsu himapātādivasena pavattassa saṅgaho daṭṭhabbo, na uppādeti sītanti adhippāyo. Yadatthaṃ pana taṃ vinodanaṃ, taṃ matthakappattaṃ dassetuṃ ‘‘sītabbhāhate’’tiādi vuttaṃ. Sabbatthāti ‘‘uṇhassa paṭighātāyā’’tiādīsu sabbesu sesapayojanesu. Yadipi sūriyasantāpopi uṇhova, tassa pana ātapaggahaṇena gahitattā ‘‘aggisantāpassā’’ti [Pg.57] vuttaṃ. Ekacco dāvaggisantāpo kāyaṃ cīvarena paṭicchādetvā sakkā vinodetunti āha ‘‘tassa vanadāhādīsu sambhavo veditabbo’’ti. Ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Te pana yasmā ḍaṃsanasīlā, tasmā vuttaṃ ‘‘ḍaṃsanamakkhikā’’ti. Sappādayoti sappasatapadiuṇṇanābhisarabūvicchikādayo. Phuṭṭhasamphassoti phuṭṭhavisamāha. Tividhā hi sappā – daṭṭhavisā phuṭṭhavisā diṭṭhavisā. Tesu purimakā dve eva gahitā. Satapadiādīnampi tādisānaṃ saṅgaṇhanatthaṃ. Niyatapayojanaṃ ekantikaṃ, sabbakālikañca payojanaṃ. Hirī kuppati nillajjatā saṇṭhāti. Tenāha ‘‘vinassatī’’ti. Kūpāvataraṇaṃ vā paṭicchādanaṃ arahatīti kopinaṃ. Hiriyitabbaṭṭhena hirī ca taṃ kopinañcāti hirikopinanti evamettha attho daṭṭhabbo. Tassa cāti ca-saddo pubbe vuttapayojanānaṃ sampiṇḍanattho.

ขอบเขตแห่งประโยชน์ทั้งหลาย ชื่อว่า ประโยชน์อวธิ (ขอบเขตแห่งประโยชน์) การกำหนดใด โดยการจำกัดขอบเขตแห่งประโยชน์นั้น คำกล่าวถึงการกำหนดนั้น ชื่อว่า ประโยชน์...ฯลฯ...วจนะ บัดนี้ เพื่อจะเปิดเผยแสดงการกำหนดนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "เอตฺตกเมว หิ" ในบทนั้น ท่านห้ามการใช้สอยผ้าโดยอาการเป็นต้นว่า เพื่อความงดงาม เพื่อการประดับประดา เพื่อการนุ่งห้อย และเพื่อความโอ่อ่า ด้วยเอวศัพท์ที่แสดงการกำหนด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "น อิโต ภิยฺโย" (ยิ่งกว่านี้ไม่มี) จริงอยู่ สัตว์บางพวกย่อมนุ่งห่มผ้าเพื่อความงดงาม เหมือนอย่างชาวเมืองที่ตั้งอยู่ในวัยหนุ่มสาว บางพวก (นุ่งห่ม) เพื่อการประดับประดา เหมือนอย่างหญิงงามเมืองเป็นต้น พวกนักแสดงตลก (นุ่งห่ม) เพื่อการนุ่งห้อย พวกโภชะ (ผู้เสวยโภคทรัพย์) เป็นต้น (นุ่งห่ม) เพื่อความโอ่อ่า ความกำเริบแห่งธาตุภายในเป็นเหตุให้เกิดโรคมีความหนาวเป็นต้น บทว่า อุตุปริณามนวเสนาติ ความว่า โดยการเปลี่ยนแปลงแห่งฤดู คือโดยการเกิดขึ้นแห่งฤดูหนาวอันไม่เป็นที่สบาย พึงเห็นการสงเคราะห์ความหนาวที่เกิดขึ้นโดยอาการเป็นต้นว่า หิมะตกในฤดูหนาวเป็นต้น ด้วย วา ศัพท์ อธิบายว่า ไม่ทำให้ความหนาวเกิดขึ้น ก็การบรรเทาความหนาวนั้นมีประโยชน์อันใด เพื่อจะแสดงประโยชน์นั้นที่ถึงที่สุด ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "สีตพฺภาหเต" บทว่า สพฺพตฺถาติ ความว่า ในประโยชน์ที่เหลือทั้งหมด มีอาทิว่า "อุณฺหสฺส ปฏิฆาตาย" แม้ว่าความร้อนจากดวงอาทิตย์ก็เป็นความร้อนเหมือนกัน แต่เพราะความร้อนนั้นถูกถือเอาด้วยคำว่า อาตปะ แล้ว ท่านจึงกล่าวว่า "อคฺคิสนฺตาปสฺส" ความร้อนจากไฟป่าบางอย่าง สามารถบรรเทาได้ด้วยการปกปิดร่างกายด้วยจีวร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พึงทราบการเกิดขึ้นแห่งความร้อนนั้นในไฟป่าเป็นต้น" บทว่า ฑํสาติ ได้แก่ เหลือบ ก็เพราะเหลือบเหล่านั้นมีปกติกัด ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ฑํสนมกฺขิกา" บทว่า สปฺปาทโยติ ได้แก่ งู ตะขาบ แมงมุม ตุ๊กแก แมงป่อง เป็นต้น บทว่า ผุฏฺฐสมฺผสฺโสติ ท่านกล่าวถึงงูมีพิษที่สัมผัส จริงอยู่ งูมี 3 ชนิด คือ งูมีพิษที่การกัด งูมีพิษที่การสัมผัส และงูมีพิษที่การมอง ใน 3 ชนิดนั้น ท่านถือเอาเพียง 2 ชนิดแรกเท่านั้น เพื่อสงเคราะห์สัตว์เช่นตะขาบเป็นต้นที่มีลักษณะเช่นนั้นด้วย ประโยชน์ที่แน่นอน คือ ประโยชน์ที่แน่นอนและมีได้ทุกเมื่อ หิริย่อมกำเริบ ความไม่ละอายย่อมตั้งมั่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วินสฺสตีติ" อีกอย่างหนึ่ง สิ่งที่ควรปกปิด (กูปาวตรณํ) ย่อมควรซึ่งการปิดบัง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า โกปินะ และชื่อว่า หิริ เพราะเป็นสิ่งที่พึงละอาย สิ่งนั้นเป็นทั้งโกปินะและหิริ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า หิริโกปินะ พึงเห็นความหมายในบทนี้อย่างนี้บ้าง ในบทว่า ตสฺส จาติ จ ศัพท์ มีความหมายเพื่อรวบรวมประโยชน์ทั้งหลายที่กล่าวไว้ก่อน

Yaṃ kiñci āhāranti khādanīyabhojanīyādibhedaṃ yaṃ kiñci āharitabbavatthuṃ. Piṇḍāya bhikkhāya ulatīti piṇḍolo, tassa kammaṃ piṇḍolyaṃ. Tena piṇḍolyena bhikkhācariyāya. Patitattāti pakkhipitattā. Piṇḍapāto patte pakkhittabhikkhāhāro. Piṇḍānaṃ vā pātoti ghare ghare laddhabhikkhānaṃ sannipāto. ‘‘Natthi davā’’tiādīsu (dī. ni. aṭṭha. 3.305) sahasā kiriyāpi ‘‘davā’’ti vuccati, tato visesanatthaṃ ‘‘davatthaṃ, kīḷānimittanti vuttaṃ hotī’’ti āha. Muṭṭhikamallā muṭṭhiyuddhayujjhanakā. Ādi-saddena nibuddhayujjhanakādīnaṃ gahaṇaṃ. Balamadanimittanti balaṃ nissāya uppajjanakamado balamado. Taṃ nimittaṃ, balassa uppādanatthanti attho. Porisamadanimittanti porisamado vuccati purisamāno ‘‘ahaṃ puriso’’ti uppajjanakamāno. Asaddhammasevanāsamatthataṃ nissāya pavatto māno, rāgo eva vā porisamadoti keci. Taṃ nimittaṃ. Antepurikā rājorodhā. Sabbesaṃ sannivesayogyatāya vesiyo rūpūpajīviniyo. Maṇḍanaṃ nāma idhāvayavapāripūrīti āha ‘‘aṅgapaccaṅgānaṃ pīṇabhāvanimitta’’nti, paribrūhanahetūti attho. Naṭā nāma raṅganaṭā. Naccakā laṅghakādayo. Vibhūsanaṃ sobhāsamuppādananti āha ‘‘pasannacchavivaṇṇatānimitta’’nti.

บทว่า ยํ กิญฺจิ อาหารํ ความว่า วัตถุที่พึงบริโภคอย่างใดอย่างหนึ่ง อันมีประเภทเป็นต้นว่า ของเคี้ยว ของฉัน ผู้แสวงหาเพื่อก้อนข้าว คือเพื่อภิกษา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปิณโฑโล กรรมของผู้นั้น ชื่อว่า ปิณโฑลยํ บทว่า เตน ปิณฺโฑลฺเยน ได้แก่ ด้วยการเที่ยวภิกขาจารนั้น บทว่า ปติตตฺตาติ ความว่า เพราะเป็นของที่เขาใส่ลงไป ปิณฑปาต คือ ภิกษาหารที่เขาใส่ลงในบาตร อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปิณฺฑานํ วา ปาโตติ คือ การรวมกันแห่งภิกษาที่ได้มาในแต่ละเรือน ในบทเป็นต้นว่า "นตฺถิ ทวา" แม้การกระทำโดยพลการก็เรียกว่า "ทวา" เพื่อจะแสดงความพิเศษจากคำนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทวตฺถํ, กีฬานิมิตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ" (เป็นอันกล่าวว่า เพื่อการเล่น เพื่อเป็นเหตุแห่งการละเล่น) มุฏฐิกมัลลา คือ นักสู้ที่ต่อสู้ด้วยหมัด (นักมวย) ด้วย อาทิ ศัพท์ พึงถือเอาพวกนักสู้ด้วยมวยปล้ำเป็นต้น บทว่า พลมทนิมิตฺตนฺติ ความว่า ความเมาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยกำลัง ชื่อว่า พลมทะ เพื่อเป็นเหตุแห่งความเมาในกำลังนั้น ความว่า เพื่อให้เกิดกำลัง บทว่า โปริสมทนิมิตฺตนฺติ ความว่า มานะว่าบุรุษ คือ มานะที่เกิดขึ้นว่า "เราเป็นบุรุษ" เรียกว่า โปริสมทะ หรือว่า มานะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยความสามารถในการเสพอสัทธรรม หรือบางท่านกล่าวว่า ราคะนั่นเองคือ โปริสมทะ เพื่อเป็นเหตุแห่งความเมาในความเป็นบุรุษนั้น อนฺเตปุริกา คือ เหล่านางในของพระราชา รูปูปชีวินิโย (หญิงงามเมือง) ชื่อว่า เวสิโย เพราะเป็นผู้สมควรแก่การเข้าไปอยู่ร่วมของบุรุษทั้งปวง ชื่อว่า มัณฑนะ ในที่นี้ ได้แก่ ความบริบูรณ์แห่งอวัยวะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อํคปจฺจงฺคานํ ปีณภาวนิมิตฺตํ" (เพื่อเป็นเหตุแห่งความอวบอ้วนแห่งอวัยวะน้อยใหญ่) ความว่า เพื่อเป็นเหตุแห่งความเจริญบริบูรณ์ ชื่อว่า นฏา ได้แก่ นักแสดงบนเวที นัจจกา ได้แก่ นักกายกรรมเป็นต้น วิภูสนะ คือ การทำให้เกิดความงาม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปสนฺนฉวิวณฺณตานิมิตฺตํ" (เพื่อเป็นเหตุแห่งผิวพรรณที่ผ่องใส)

Etaṃ padaṃ. Mohūpanissayappahānatthanti mohassa upanissayatāpahānāya. Davā hi mohena hoti, mohañca vaḍḍhetīti tassā vajjanena mohassa anupanissayatā. Dosūpanissayappahānatthanti idaṃ balamadassa, purisamadassa [Pg.58] ca dosahetuno vasena vuttaṃ, itarassa pana vasena ‘‘rāgūpanissayappahānattha’’nti vattabbaṃ. Maṇḍanavibhūsanapaṭikkhepo siyā mohūpanissayappahānāyapi, rāgūpanissayatāya pana ujupaṭipakkhoti vuttaṃ ‘‘rāgūpanissayappahānattha’’nti. Yadipi ekaccassa davamade ārabbha parassa paṭighasaṃyojanādīnaṃ uppatti hotiyeva manopadosikadevādīnaṃ viya, attano pana davamade ārabbha yesaṃ savisesaṃ rāgamohamānādayo pāpadhammā uppajjanti. Te sandhāya ‘‘attano saṃyojanuppattipaṭisedhanattha’’nti vatvā maṇḍanavibhūsanāni paṭicca savisesaṃ parassapi rāgamohādayo pavattantīti ‘‘parassapi saṃyojanuppattipaṭisedhanattha’’nti vuttaṃ. Ayoniso paṭipattiyāti ettha kāmasukhallikānuyogaṃ muñcitvā sabbāpi micchāpaṭipatti ayoniso paṭipatti. Purimehi dvīhi padehi ayoniso paṭipattiyā, pacchimehi dvīhi kāmasukhallikānuyogassa pahānaṃ vuttanti vadanti. ‘‘Catūhipi cetehī’’ti pana vacanato sabbehi ubhinnampi pahānaṃ vuttanti veditabbaṃ. Kāmakīḷāpi davantogadhā hotiyeva, purisamadopi kāmasukhallikānuyogassa hetuyevāti.

บทว่า เอตํ ปทํ (บทนี้) บทว่า โมหูปนิสสยัปปหานตฺถนฺติ ความว่า เพื่อละความเป็นอุปนิสัยแห่งโมหะ จริงอยู่ การเล่นย่อมมีได้เพราะโมหะ และย่อมเพิ่มพูนโมหะ เพราะเหตุนั้น การงดเว้นจากการเล่นนั้น จึงเป็นความไม่มีอุปนิสัยแห่งโมหะ บทว่า โทสูปนิสสยัปปหานตฺถนฺติ นี้ ท่านกล่าวไว้โดยหมายถึงความเมาในกำลังและความเมาในความเป็นบุรุษซึ่งเป็นเหตุแห่งโทสะ ส่วนโดยหมายถึงความเมาอย่างอื่น พึงกล่าวว่า “เพื่อละอุปนิสัยแห่งราคะ” การห้ามการประดับตกแต่ง แม้จะเป็นไปเพื่อละอุปนิสัยแห่งโมหะได้ แต่เพราะเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อความเป็นอุปนิสัยแห่งราคะ ท่านจึงกล่าวว่า “เพื่อละอุปนิสัยแห่งราคะ” แม้ว่าจะเป็นความจริงที่ว่า การเกิดขึ้นแห่งปฏิฆสังโยชน์เป็นต้นของผู้อื่น ปรารภการเล่นและความเมาของบุคคลบางคน ย่อมมีได้ เหมือนพวกมโนปทูสิกเทวดาเป็นต้น แต่บาปธรรมทั้งหลาย มีราคะ โมหะ มานะ เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นเป็นพิเศษแก่บุคคลเหล่าใด ปรารภการเล่นและความเมาของตน ท่านหมายถึงบุคคลเหล่านั้นจึงกล่าวว่า “เพื่อห้ามการเกิดขึ้นแห่งสังโยชน์ของตน” และเพราะอาศัยการประดับตกแต่ง ราคะ โมหะ เป็นต้น ย่อมเป็นไปเป็นพิเศษแม้แก่ผู้อื่น ท่านจึงกล่าวว่า “เพื่อห้ามการเกิดขึ้นแห่งสังโยชน์แม้ของผู้อื่น” ในคำว่า อโยนิโส ปฏิปตฺติยา นี้ เว้นกามสุขัลลิกานุโยคเสีย มิจฉาปฏิบัติทั้งหมดชื่อว่า อโยนิโสปฏิบัติ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ด้วยสองบทแรก ท่านกล่าวถึงการละอโยนิโสปฏิบัติ ด้วยสองบทหลัง ท่านกล่าวถึงการละกามสุขัลลิกานุโยค แต่เพราะพระบาลีว่า “จตูหิปิ เจเตหิ” พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงการละแม้ทั้งสองอย่างด้วยบททั้งหมด แม้กามกรีฑาก็สงเคราะห์เข้าในการเล่น (ทวา) นั่นเทียว แม้ความเมาในความเป็นบุรุษก็เป็นเหตุแห่งกามสุขัลลิกานุโยคนั่นเทียว

Cātumahābhūtikassāti catumahābhūte sannissitassa. Rūpakāyassāti catusantatirūpasamūhassa. Ṭhitiyāti ṭhitatthaṃ. Sā panassa ṭhiti pabandhavasena icchitāti āha ‘‘pabandhaṭṭhitattha’’nti. Pavattiyāti jīvitindriyappavattiyā. Tathā hi jīvitindriyaṃ ‘‘yāpanā vattanā’’ti (dha. sa. 19, 634) ca niddiṭṭhaṃ. Tassā ca avicchedo āhārūpayogena hoti. Kāyassa cirataraṃ yāva āyukappo, tāva avatthānaṃ yāpanāti dassento ‘‘cirakālaṭṭhitatthaṃ vā’’ti āha. Idāni vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘gharūpatthambhamivā’’tiādi vuttaṃ. Tatthāyaṃ yojanā – yathā jiṇṇagharasāmiko gharassa upatthambhanaṃ karoti tassa apatanatthaṃ, yathā ca sākaṭiko akkhabbhañjanaṃ karoti tassa sampavattanatthaṃ, evamesa yogī kāyassa ṭhitatthaṃ, yāpanatthañca piṇḍapātaṃ paṭisevati paribhuñjatīti. Etena ṭhiti nāma apatanaṃ yāpanā pavattīti dasseti. Na davamadamaṇḍanavibhūsanatthanti idaṃ ‘‘yāvadevā’’ti avadhāraṇena nivattitatthadassanaṃ. Tiṭṭhanti upādinnadhammā etāyāti ṭhiti, āyūti āha ‘‘ṭhitīti jīvitindriyassetaṃ adhivacana’’nti. Tathā hi taṃ āyu ‘‘ṭhitī’’ti niddiṭṭhaṃ, ṭhitiyā yāpanāyāti kāyassa [Pg.59] ṭhitihetutāya ‘‘ṭhitī’’ti laddhavohārassa jīvitindriyassa pavattanatthanti attho. Tenāha ‘‘jīvitindriyapavattāpanattha’’nti. Ābādhaṭṭhenāti vibādhanaṭṭhena, rogaṭṭhena vā. Jighacchāparamā hi rogā. Uparamatthanti vūpasamatthaṃ. Vaṇālepanamiva vaṇiko. Uṇhasītādīsu abhibhavantesu tappaṭikāraṃ sītuṇhaṃ viya paṭisevatīti sambandho. Maggabrahmacariyaṃ ṭhapetvā sikkhattayasaṅgahā sāsanāvacaritabbā anusāsanī sāsanabrahmacariyanti āha ‘‘sakalasāsanabrahmacariyassa ca maggabrahmacariyassa cā’’ti. Anuggahaṇatthanti anu anu gaṇhanatthaṃ sampādanatthaṃ. Kāyabalaṃ nissāyāti yathāsamāraddhaṃ guṇavisesapāripūrihetubhūtaṃ kāyabalamattaṃ nissāya. Tenāha ‘‘sikkhattayānuyogavasenā’’tiādi. Kantāranittharaṇatthikā jāyampatikā, nadīsamuddanittharaṇatthikā ca puttamaṃsādīni yathā agiddhā amucchitā kevalaṃ taṃ taṃ atthasiddhimeva avekkhantā paṭisevanti tehi vinā asijjhanato, evamayampi kevalaṃ bhavakantāranittharaṇatthiko agiddho amucchito tena vinā asijjhanato piṇḍapātaṃ paṭisevatīti upamāsaṃsandanaṃ.

บทว่า จาตุมหาภูติกสฺสาติ ความว่า แห่งกายอันอาศัยมหาภูตรูป ๔ บทว่า รูปกายสฺสาติ ความว่า แห่งหมู่รูปอันมีสมุฏฐาน ๔ เป็นสันตติ บทว่า ฐิติยาติ ความว่า เพื่อความตั้งอยู่ ก็ความตั้งอยู่ของรูปกายนั้น ท่านประสงค์เอาโดยความเป็นไปสืบต่อกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปพนฺธฏฺฐิตตฺถนฺติ” (เพื่อความตั้งอยู่สืบต่อกัน) บทว่า ปวตฺติยาติ ความว่า เพื่อความเป็นไปแห่งชีวิตินทรีย์ จริงอยู่ ชีวิตินทรีย์ท่านแสดงไว้ว่า “ยาปนา” (ความยังอัตภาพให้เป็นไป) และ “วัตตนา” (ความเป็นไป) และความไม่ขาดสายแห่งชีวิตินทรีย์นั้น ย่อมมีได้ด้วยการบริโภคอาหาร เมื่อทรงแสดงว่า การดำรงอยู่ของกายนานกว่า ตลอดชั่วอายุขัย ชื่อว่า ยาปนา ท่านจึงกล่าวว่า “หรือเพื่อความตั้งอยู่ได้นาน” บัดนี้ เพื่อจะทำเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นแหละให้ปรากฏชัดขึ้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ฆรูปตฺถมฺภมิวา” (เหมือนการค้ำจุนเรือน) ในคำนั้น มีการประกอบความดังนี้: เหมือนอย่างว่า เจ้าของเรือนเก่าทำการค้ำจุนเรือนเพื่อไม่ให้เรือนนั้นพังลง และเหมือนอย่างว่า สารถีทำการหยอดน้ำมันที่เพลาเพื่อให้เพลานั้นหมุนไปได้สะดวก ฉันใด โยคีบุคคลนี้ก็ฉันนั้น ย่อมเสพ ย่อมบริโภคบิณฑบาตเพื่อความตั้งอยู่และเพื่อความยังอัตภาพให้เป็นไปได้แห่งกาย ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า ชื่อว่า ฐิติ คือความไม่พังทลาย ชื่อว่า ยาปนา คือความเป็นไป บทว่า น ทวมทมณฺฑนวิภูสนตฺถํ นี้ เป็นการแสดงเนื้อความที่ถูกห้ามไว้ด้วยอวธารณะ (การกำหนด) ในคำว่า “ยาวเทวา” อุปาทินนธรรมทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ได้ด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้น ธรรมชาตินี้จึงชื่อว่า ฐิติ คือ อายุ ท่านจึงกล่าวว่า “คำว่า ฐิติ นี้ เป็นชื่อของชีวิตินทรีย์” จริงอยู่ อายุนั้นท่านแสดงไว้ว่า “ฐิติ” ในบทว่า ฐิติยา ยาปนายาติ มีความว่า เพื่อความเป็นไปแห่งชีวิตินทรีย์ซึ่งได้ชื่อว่า “ฐิติ” เพราะเป็นเหตุแห่งความตั้งอยู่ของกาย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพื่อยังชีวิตินทรีย์ให้เป็นไป” บทว่า อาพาธฏฺเฐนาติ ความว่า โดยความหมายว่าเบียดเบียน หรือโดยความหมายว่าโรค จริงอยู่ โรคทั้งหลายมีความหิวเป็นอย่างยิ่ง บทว่า อุปรรมตฺถนฺติ ความว่า เพื่อความสงบระงับ มีความเกี่ยวข้องดังนี้ว่า (เสพ) เหมือนคนมีแผลทายาที่แผล (เสพ) เหมือนเสพของเย็นของร้อนซึ่งเป็นเครื่องแก้ในเมื่อถูกความร้อนความเย็นเป็นต้นครอบงำ เว้นมรรคพรหมจรรย์เสีย อนุศาสนีที่พึงประพฤติในพระศาสนา อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ ชื่อว่า ศาสนพรหมจรรย์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แห่งศาสนพรหมจรรย์ทั้งหมดและแห่งมรรคพรหมจรรย์” บทว่า อนุคฺคหณตฺถนฺติ ความว่า เพื่อถือเอาเนืองๆ เพื่อให้สำเร็จ บทว่า กายพลํ นิสฺสายาติ ความว่า อาศัยเพียงกำลังกายซึ่งเป็นเหตุแห่งความบริบูรณ์ของคุณวิเศษที่ตนปรารภแล้วตามสมควร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “สิกฺขตฺตยานุโยควเสนา” (ด้วยอำนาจการประกอบในสิกขา ๓) นี้เป็นการเชื่อมกับอุปมาว่า: เหมือนอย่างว่า สองสามีภรรยาผู้ต้องการข้ามกันดาร และผู้ต้องการข้ามแม่น้ำและสมุทร บริโภคเนื้อบุตรเป็นต้น โดยไม่กำหนัด ไม่หลงใหล มุ่งหวังแต่ความสำเร็จประโยชน์นั้นๆ เท่านั้น เพราะเว้นจากสิ่งเหล่านั้นแล้วย่อมไม่สำเร็จ ฉันใด แม้โยคีบุคคลนี้ก็ฉันนั้น เป็นผู้ต้องการข้ามภพกันดารเท่านั้น ไม่กำหนัด ไม่หลงใหล บริโภคบิณฑบาต เพราะเว้นจากบิณฑบาตนั้นแล้วย่อมไม่สำเร็จ

Itīti pakāratthe nipātapadaṃ. Tena paṭiseviyamānassa piṇḍapātassa paṭisevanākāro gayhatīti āha ‘‘evaṃ iminā piṇḍapātapaṭisevanenā’’ti. Purāṇanti bhojanato purimakālikattā purātanaṃ. Paṭihaṅkhāmīti paṭihanissāmi. Navañca vedanaṃ na uppādessāmīti paṭisevatīti yojanā. Kīdisaṃ, kathañcāti āha ‘‘aparimita…pe… aññataro viyā’’ti. Aparimitaṃ aparimāṇaṃ bhojanaṃ paccayo etissāti aparimitabhojanapaccayā, taṃ aparimitabhojanapaccayaṃ attano gahaṇītejapamāṇato atikkantapamāṇabhojanahetukanti attho. Yo bahuṃ bhuñjitvā attano dhammatāya uṭṭhātuṃ asakkonto ‘‘āhara hattha’’nti vadati, ayaṃ āharahatthako. Yo bhuñjitvā accuddhumātakucchitāya uṭṭhitopi sāṭakaṃ nivāsetuṃ na sakkoti, ayaṃ alaṃsāṭako. Yo bhuñjitvā uṭṭhātuṃ asakkonto tattheva parivattati, ayaṃ tatravaṭṭako. Yo yathā kākehi āmasituṃ sakkā, evaṃ yāva mukhadvāraṃ āhāreti, ayaṃ kākamāsako. Yo bhuñjitvā mukhe sandhāretuṃ asakkonto tattheva vamati, ayaṃ bhuttavamitako. Etesaṃ aññataro viya. Atha vā purāṇavedanā nāma abhuttapaccayā uppajjanakavedanā. Taṃ ‘‘paṭihanissāmī’’ti [Pg.60] paṭisevati. Navavedanā nāma atibhuttapaccayena uppajjanakavedanā. Taṃ ‘‘na uppādessāmī’’ti paṭisevati. Atha vā navavedanā nāma abhuttapaccayena uppajjanakavedanā, tassā anuppannāya anuppajjanatthameva paṭisevati. Abhuttapaccayā uppajjanakāti cetaṃ khuddāya visesanaṃ. Yassā appavatti bhojanena kātabbā, tassā dassanatthaṃ. Abhuttapaccayena, bhuttapaccayena ca uppajjanakānuppajjanakavedanāsu purimā yathāpavattā jighacchānimittā vedanā. Sā hi abhuñjantassa bhiyyopavaḍḍhanavasena uppajjati. Pacchimāpi khuddānimittāva aṅgadāhasūlādivedanā pavattā. Sā hi bhuttapaccayā pubbe anuppannāva nuppajjissatīti ayametāsaṃ viseso. Vihiṃsānimittatā cetāsaṃ vihiṃsāya viseso.

บทว่า อิติ เป็นนิบาตใช้ในอรรถว่า ಪ್ರಕಾರ (คือแสดงอาการ) ด้วยบทว่า อิติ นั้น ท่านถือเอาอาการแห่งการบริโภคบิณฑบาตที่กำลังถูกบริโภคอยู่ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เอวํ อิมินา ปิณฺฑปาตปฏิเสวเนน" (ด้วยการบริโภคบิณฑบาตนี้อย่างนี้) บทว่า ปุราณํ (เก่า) หมายถึง ของเก่า เพราะเป็นสิ่งที่มีอยู่ก่อนการฉัน บทว่า ปฏิหงฺขามิ มีความหมายว่า ปฏิหนิสฺสามิ (เราจักกำจัด) พึงประกอบความว่า (ภิกษุ) ย่อมบริโภคด้วยตั้งใจว่า "และเราจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น" เพื่อจะแสดงว่า (จักไม่ให้เกิดขึ้น) ซึ่งเวทนาเช่นไร และโดยอาการอย่างไร ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อปริมิต...เป... อญฺญตโร วิย" (เป็นดุจคนใดคนหนึ่ง...) เวทนาที่มีการบริโภคอันหาประมาณมิได้เป็นปัจจัย ชื่อว่า อปริมิตโภชนปจฺจยา, อธิบายว่า เวทนานั้น คือ เวทนาที่มีการบริโภคอันมีประมาณเกินกว่าประมาณแห่งไฟธาตุที่ย่อยอาหารของตนเป็นเหตุ บุคคลใดบริโภคมากแล้ว ไม่สามารถจะลุกขึ้นได้เองตามปกติ กล่าวว่า "จงยื่นมือมาเถิด" บุคคลนี้ชื่อว่า อาหรหัตถกะ บุคคลใดบริโภคแล้ว แม้ลุกขึ้นแล้วก็ไม่สามารถจะนุ่งผ้าได้ เพราะท้องพองขึ้นอย่างยิ่ง บุคคลนี้ชื่อว่า อลํสาฏกะ บุคคลใดบริโภคแล้ว ไม่สามารถจะลุกขึ้นได้ ย่อมกลิ้งเกลือกอยู่ในที่นั้นเอง บุคคลนี้ชื่อว่า ตตฺรวฏฺฏกะ บุคคลใดบริโภคจนเต็มถึงปาก โดยอาการที่กาจะจิกกินได้ บุคคลนี้ชื่อว่า กากมาสกะ บุคคลใดบริโภคแล้ว ไม่สามารถจะอมอาหารไว้ในปากได้ ย่อมอ้วกออกมาในที่นั้นเอง บุคคลนี้ชื่อว่า ภุตฺตวมิตกะ เป็นดุจคนใดคนหนึ่งในบรรดาบุคคลเหล่านั้น อีกนัยหนึ่ง เวทนาเก่า คือ เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะการไม่ได้บริโภคเป็นปัจจัย (ภิกษุ) ย่อมบริโภคด้วยตั้งใจว่า "เราจักกำจัดเวทนานั้นเสีย" เวทนาใหม่ คือ เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะการบริโภคเกินขนาดเป็นปัจจัย (ภิกษุ) ย่อมบริโภคด้วยตั้งใจว่า "เราจักไม่ให้เวทนานั้นเกิดขึ้น" อีกนัยหนึ่ง เวทนาใหม่ คือ เวทนาที่จะไม่เกิดขึ้นเพราะการบริโภค (ที่พอดี), (ภิกษุ) ย่อมบริโภคเพื่อประโยชน์แก่การไม่เกิดขึ้นแห่งเวทนาใหม่นั้นที่ยังไม่เกิดขึ้นเท่านั้น และคำว่า อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกา (ที่เกิดขึ้นเพราะการไม่ได้บริโภคเป็นปัจจัย) นี้ เป็นวิเสสนะของคำว่า ขุทฺทา (ความหิว) (คำนั้น) มีไว้เพื่อแสดงถึงเวทนาที่พึงทำให้ไม่เป็นไป (คือให้สงบระงับ) ได้ด้วยโภชนะ ในบรรดาเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะการไม่ได้บริโภคเป็นปัจจัย และเวทนาที่ไม่เกิดขึ้นเพราะการบริโภคเป็นปัจจัยนั้น เวทนาอย่างแรก ได้แก่ เวทนาที่มีความหิวเป็นเหตุซึ่งเป็นไปอยู่ตามปกติ จริงอยู่ เวทนานั้นย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ไม่ได้บริโภค โดยอาการที่เจริญยิ่งขึ้นไป แม้เวทนาอย่างหลัง ก็คือเวทนาที่มีความหิวเป็นเหตุนั่นเอง ได้แก่ เวทนาคือความร้อนในอวัยวะและความเจ็บปวดเป็นต้นที่ยังไม่เป็นไป (ยังไม่เกิดขึ้น) จริงอยู่ เวทนานั้นเพราะการบริโภคเป็นปัจจัย ซึ่งยังไม่เคยเกิดขึ้นในกาลก่อน ก็จักไม่เกิดขึ้น นี้เป็นความแตกต่างแห่งเวทนาทั้งสองอย่างนั้น และการที่เวทนาเหล่านั้นมีความเบียดเบียน (คือความหิว) เป็นเหตุ เป็นความแตกต่างจากตัววิหิงสา (ความเบียดเบียน) นั้นเอง

Yā vedanā. Adhunāti etarahi. Asappāyāparimitabhojanaṃ nissāyāti asappāyāparimitassa āhārassa bhuñjanapayogaṃ āgamma uppajjatīti attho. Purāṇakammapaccayavasenāti pubbe purimajātiyaṃ katattā purāṇassa kammassa paccayatāvasena payogavipattiṃ āgamma uppajjanārahatāya taṃ vajjetvā payogasampattiyā upaṭṭhāpanaṃ dukkhavedanāpaccayaghāto, paṭihananañca hotīti āha ‘‘tassā paccayaṃ vināsento taṃ purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmī’’ti. Ayuttaparibhogo paccaye apaccavekkhitvā paribhogo. So eva katūpacitakammatāya kammūpacayo. Taṃ nissāya paṭicca āyatiṃ anāgate kāle uppajjanato yā cāyaṃ ‘‘navavedanā’’ti vuccatīti yojanā. Yuttaparibhogavasenāti paccavekkhitvā paccayānaṃ paribhogavasena, tassā navavedanāya mūlaṃ ayuttaparibhogakammaṃ anibbattento sabbena sabbaṃ anuppādento. Ettāvatāti ‘‘iti purāṇa’’ntiādinā vuttena padadvayena. ‘‘Vihiṃsūparatiyā’’tiādinā vā padacatukkena yuttaparibhogasaṅgaho pabbajitānucchavikassa paccayaparibhogassa vuttattā. Attakilamathānuyogappahānaṃ jighacchādidukkhapaṭighātassa bhāsitattā. Jhānasukhādīnaṃ paccayabhūtassa kāyasukhassa avissajjanato dhammikasukhāpariccāgo ca dīpito hoti.

(ในบทว่า ยา เวทนา อธุนา อุปฺปชฺชติ) บทว่า อธุนา แปลว่า เอตรหิ (ในบัดนี้) บทว่า อสปฺปายาปริมิตโภชนํ นิสฺสาย มีความว่า ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยการบริโภคอาหารที่ไม่สบายและไม่มีประมาณ บทว่า ปุราณกมฺมปจฺจยวเสนาติ ความว่า เพราะความที่กรรมเก่าอันได้ทำไว้แล้วในชาติก่อนเป็นปัจจัย และเพราะความที่เวทนานั้นควรจะเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยประโยควิบัติ (ความพยายามที่ผิด) การเว้นประโยควิบัตินั้นแล้วตั้งประโยคสัมปทา (ความพยายามที่ถูก) ไว้ ย่อมเป็นการทำลายปัจจัยแห่งทุกขเวทนาและเป็นการกำจัดทุกขเวทนานั้นด้วย ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตสฺสา ปจฺจยํ วินาเสนฺโต ตํ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ" (เมื่อเราทำลายปัจจัยของเวทนานั้นอยู่ ก็จักกำจัดเวทนาเก่าอันนั้นเสียด้วย) การบริโภคที่ไม่สมควร (อยุตฺตปริโภค) คือ การบริโภคปัจจัยโดยไม่พิจารณา การบริโภคที่ไม่สมควรนั้นเอง ชื่อว่า กัมมูปจยะ (การสั่งสมกรรม) เพราะเป็นกรรมที่ได้ทำและสั่งสมไว้ พึงประกอบความว่า เวทนาใดเกิดขึ้นในอนาคตกาลเพราะอาศัยกรรมนั้น เวทนานั้นจึงถูกเรียกว่า "เวทนาใหม่" บทว่า ยุตฺตปริโภควเสนาติ ความว่า โดยอำนาจแห่งการบริโภคปัจจัยทั้งหลายโดยพิจารณาแล้ว ไม่ก่อให้เกิดกรรมคือการบริโภคที่ไม่สมควร อันเป็นรากเหง้าของเวทนาใหม่นั้น คือไม่ทำให้เกิดขึ้นโดยประการทั้งปวง ด้วยบทว่า เอตฺตาวตา ความว่า ด้วยบท ๒ บทที่กล่าวไว้ มีอาทิว่า "อิติ ปุราณํ" หรือด้วยบท ๔ บท มีอาทิว่า "วิหึสูปรติยา" เพราะได้กล่าวถึงการบริโภคปัจจัยอันสมควรแก่บรรพชิตไว้แล้ว จึงเป็นการสงเคราะห์การบริโภคที่สมควรไว้ด้วย (เป็นการประกาศ) การละอัตตกิลมถานุโยค เพราะได้กล่าวถึงการกำจัดทุกข์มีความหิวเป็นต้น และเพราะไม่ได้สละความสุขทางกายอันเป็นปัจจัยแห่งฌานสุขเป็นต้น จึงเป็นการประกาศการไม่สละสุขโดยธรรมด้วย

Asappāyāparimitūpayogena jīvitindriyupacchedako, iriyāpathabhañjanako vā siyā parissayo, sappāyaparimitūpayogena pana so na hoti. Tathā sati cirakālappavattisaṅkhātā sarīrassa yātrā [Pg.61] yāpanā bhavissatīti imamatthaṃ dassento ‘‘parimitaparibhogena…pe… bhavissatī’’ti āha. Yo rogo sāddho asāddho ca na hoti, so yāpyarogo, so etassa atthīti yāpyarogī. So hi niccakālaṃ bhesajjaṃ upasevati, tathā ayampīti. Yadi yātrāpi yāpanā, pubbepi ‘‘yāpanāyā’’ti vuttaṃ, ko ettha visesoti? Pubbe ‘‘yāpanāyā’’ti jīvitindriyayāpanā adhippetā, idha pana catunnampi iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanā yātrāti ayamettha viseso. Buddhapaṭikuṭṭhena micchājīvena paccayapariyesanā ayuttapariyesanā. Dāyakadeyyadhammānaṃ, attano ca pamāṇaṃ ajānitvā paṭiggahaṇaṃ, saddhādeyyavinipātanatthaṃ vā paṭiggahaṇaṃ ayuttapaṭiggahaṇaṃ, yena vā āpattiṃ āpajjati. Apaccavekkhitvā paribhogo ayuttaparibhogo. Tesaṃ parivajjanaṃ dhammena samena paccayuppādanādivasena veditabbaṃ. Dhammena hi paccaye pariyesitvā dhammena paṭiggahetvā paccavekkhitvā paribhuñjanaṃ anavajjatā nāma.

เพราะการบริโภคสิ่งที่ไม่สบายและไม่มีประมาณ อาจมีอันตรายคือการตัดรอนชีวิตินทรีย์ หรือการทำลายอิริยาบถได้ แต่เพราะการบริโภคสิ่งที่สบายและมีประมาณ อันตรายนั้นย่อมไม่มี เมื่อเป็นเช่นนั้น การยังอัตภาพให้เป็นไป (ยาปนา) และการดำเนินไป (ยาตรา) ของร่างกาย อันได้ชื่อว่าการเป็นไปตลอดกาลนาน จักมีได้, เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนี้ จึงตรัสว่า "ปริมิตปริโภเคน...เป... ภวิสฺสตีติ" โรคใดที่รักษาให้หายขาดก็ไม่ได้ รักษาไม่หายก็ไม่ใช่ โรคนั้นชื่อว่า ยาปยโรค, ผู้นั้นมีโรคนี้อยู่ จึงชื่อว่า ยาปยโรคี (ผู้มีโรคที่ต้องเยียวยาประทังไว้) จริงอยู่ ผู้นั้นย่อมต้องใช้ยาอยู่เป็นนิตย์ ฉันใด แม้ภิกษุโยคีนี้ก็ฉันนั้น (ย่อมบริโภคบิณฑบาต) หากว่า ยาตรา ก็คือ ยาปนา และในก่อนหน้านี้ก็ได้กล่าวคำว่า "ยาปนาย" ไว้แล้ว อะไรคือความแตกต่างในสองบทนี้? ในก่อนหน้านี้ บทว่า "ยาปนาย" ท่านประสงค์เอาการยังชีวิตินทรีย์ให้เป็นไป แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาการยังอัตภาพให้เป็นไปอันได้ชื่อว่าความไม่ขาดสายแห่งอิริยาบถทั้ง ๔ ว่า ยาตรา นี้คือความแตกต่างในสองบทนี้ การแสวงหาปัจจัยด้วยมิจฉาอาชีวะอันพระพุทธเจ้าทรงติเตียน ชื่อว่า การแสวงหาที่ไม่สมควร (อยุตฺตปริเยสนา) การรับโดยไม่รู้ประมาณของทายก ของไทยธรรม และของตน หรือการรับเพื่อทำศรัทธาไทยให้ฉิบหาย ชื่อว่า การรับที่ไม่สมควร (อยุตฺตปฏิคฺคหณํ) หรือการรับใดที่ทำให้ต้องอาบัติ (ก็ชื่อว่าการรับที่ไม่สมควร) การบริโภคโดยไม่พิจารณา ชื่อว่า การบริโภคที่ไม่สมควร (อยุตฺตปริโภค) พึงทราบการเว้นการแสวงหา การรับ และการบริโภคที่ไม่สมควรเหล่านั้น โดยชอบธรรม โดยสม่ำเสมอ ด้วยอำนาจแห่งการทำปัจจัยให้เกิดขึ้นเป็นต้น จริงอยู่ การแสวงหาปัจจัยโดยธรรม รับมาโดยธรรม แล้วพิจารณาบริโภค ชื่อว่า ความไม่มีโทษ (อนวชฺชตา)

Aratīti ukkaṇṭhā. Pantasenāsanesu, adhikusaladhammesu ca anabhirati. Tandīti pacalāyikā niddā. Vijambhitāti thinamiddhābhibhavena kāyassa vijambhanā. Viññūhi garahā viññūgarahā. Ekacco hi anavajjaṃyeva sāvajjaṃ karoti, ‘‘laddhaṃ me’’ti pamāṇādhikaṃ bhuñjitvā taṃ jīrāpetuṃ asakkonto uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi kilamati, sakalavihāre bhikkhū tassa sarīrapaṭijagganabhesajjapariyesanāpasutā honti. Aññe te ‘‘kiṃ ida’’nti pucchitvā ‘‘asukassa udaraṃ uddhumāta’’ntiādīni sutvā ‘‘niccakālamesa evaṃpakatiko attano kucchipamāṇaṃ nāma na jānātī’’ti nindanti, evaṃ anavajjaṃyeva sāvajjaṃ karoti. Evaṃ akatvā ‘‘anavajjatā ca bhavissatī’’ti paṭisevati. Attano hi pakatiaggibalādiṃ jānitvā ‘‘evaṃ me aratiādīnaṃ abhāvena kāyasukhatā, agarahitabbatā ca bhavissatī’’ti pamāṇayuttameva paṭisevati. Yāvatako bhojanena attho, tassa sādhanena yāvadatthaṃ udarassa paripūraṇena udarāvadehakaṃ bhojanaṃ yāvadatthaudarāvadehakabhojanaṃ, tassa parivajjanena. Seyyāya sayanena laddhabbasukhaṃ seyyasukhaṃ, ubhohi passehi [Pg.62] samparivattanakaṃ sayantassa uppajjanasukhaṃ passasukhaṃ, middhena niddāyanena uppajjanasukhaṃ middhasukhaṃ, tesaṃ seyya…pe… sukhānaṃ pahānato catunnaṃ iriyāpathānaṃ yogyabhāvassa paṭipādanaṃ kāyassa catuiriyāpathayogyabhāvapaṭipādanaṃ, tato. Sukho iriyāpathavihāro phāsuvihāro. Pacchime vikappe, sabbavikappesu vā vuttaṃ phāsuvihāralakkhaṇaṃ āgamena samatthetuṃ ‘‘vuttampi heta’’ntiādi vuttaṃ. Tīsupi vikappesu āhārassa ūnaparibhogavaseneva hi phāsuvihāro vuttoti.

บทว่า อรติ ได้แก่ ความกระสัน คือความไม่ยินดีในเสนาสนะอันสงัดและในอธิกุศลธรรมทั้งหลาย บทว่า ตนฺทิ ได้แก่ ความหลับที่ทำให้ง่วงเหงา บทว่า วิชมฺภิตา ได้แก่ การบิดกายเพราะถูกถีนมิทธะครอบงำ วิญญูครหา คือ การติเตียนโดยวิญญูชน จริงอยู่ บุคคลบางคนย่อมทำกรรมที่ไม่มีโทษให้เป็นกรรมที่มีโทษ คือ บริโภคเกินประมาณด้วยคิดว่า “เราได้แล้ว” เมื่อไม่สามารถจะย่อยอาหารนั้นได้ ก็ลำบากด้วยอาการมีอาเจียนและท้องร่วงเป็นต้น ภิกษุทั้งหลายในวิหารทั้งสิ้นต่างก็ขวนขวายในการดูแลร่างกายและแสวงหาเภสัชของภิกษุนั้น ภิกษุเหล่าอื่นถามภิกษุเหล่านั้นว่า “นี่เรื่องอะไรกัน” ครั้นได้ฟังคำเป็นต้นว่า “ท้องของภิกษุชื่อโน้นบวมขึ้น” จึงพากันติเตียนว่า “ภิกษุรูปนี้มีปกติอย่างนี้เป็นนิตย์ ไม่รู้จักประมาณท้องของตนเลยหนอ” อย่างนี้ ชื่อว่าย่อมทำกรรมที่ไม่มีโทษให้เป็นกรรมที่มีโทษ ภิกษุไม่ทำอย่างนั้น แต่ย่อมเสพด้วยมนสิการว่า “ความเป็นผู้ไม่มีโทษจักมีด้วย” จริงอยู่ ภิกษุรู้กำลังแห่งไฟธาตุตามปกติของตนเป็นต้นแล้ว จึงเสพแต่ของที่พอเหมาะกับประมาณ ด้วยมนสิการว่า “เมื่อเป็นอย่างนี้ ความสุขกายและความเป็นผู้ไม่ถูกติเตียนจักมีแก่เรา เพราะไม่มีอรติเป็นต้น” ยาวทตฺถอุทราวเทหกโภชนํ คือ การบริโภคอาหารที่ทำให้ท้องเต็มเปี่ยม คือการทำให้ท้องเต็มตามความต้องการด้วยการยังประโยชน์ที่พึงได้ด้วยโภชนะให้สำเร็จ, (ข้อความต่อไปมีความว่า) ด้วยการเว้นการบริโภคนั้น เสยยสุขํ คือ สุขที่พึงได้ด้วยการนอนหลับ, ปัสสสุขํ คือ สุขที่เกิดขึ้นแก่ผู้นอนพลิกกลับไปมาด้วยสีข้างทั้งสอง, มิทธสุขํ คือ สุขที่เกิดขึ้นด้วยการหลับเคลิ้ม, กายัสส จตุอิริยาปถโยคฺยภาวปฏิปาทนํ คือ การยังความที่กายเหมาะแก่อิริยาบถ ๔ ให้ถึงพร้อม เพราะการละสุขเหล่านั้น คือ เสยยสุขเป็นต้น, ตโต (เพราะเหตุนั้น) ผาสุวิหาร คือ การอยู่โดยอิริยาบถอย่างมีความสุข ในวิกัปสุดท้าย หรือในวิกัปทั้งปวง คำเป็นต้นว่า วุตฺตมฺปิ เหตํ ท่านกล่าวไว้เพื่อจะสนับสนุนลักษณะแห่งผาสุวิหารที่กล่าวไว้ด้วยอาคม จริงอยู่ ผาสุวิหาร ท่านกล่าวไว้ในวิกัปทั้งสามโดยนัยแห่งการบริโภคอาหารหย่อนเท่านั้น

Ettāvatāti ‘‘yātrā’’tiādinā vuttena padattayena. ‘‘Yātrā ca me bhavissatī’’ti payojanapariggahadīpanā. Yātrā hi naṃ āhārūpayogaṃ payojetīti. Dhammikasukhāpariccāgahetuko phāsuvihāro majjhimā paṭipadā antadvayaparivajjanato. Imasmiṃ pana ṭhāne aṭṭha aṅgāni samodhānetabbāni – ‘‘neva davāyā’’ti ekaṃ aṅgaṃ, ‘‘na madāyā’’ti ekaṃ, ‘‘na maṇḍanāyā’’ti ekaṃ, ‘‘na vibhūsanāyā’’ti ekaṃ, ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāyā’’ti ekaṃ, ‘‘vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāyā’’ti ekaṃ, ‘‘iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmī’’ti ekaṃ, ‘‘yātrā ca me bhavissatī’’ti ekaṃ. ‘‘Anavajjatā ca phāsuvihāro cā’’ti ayamettha bhojanānisaṃso. Mahāsivatthero panāha ‘‘heṭṭhā cattāri aṅgāni paṭikkhepo nāma, upari pana aṭṭhaṅgāni samodhānetabbānī’’ti. Tattha ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’’ti ekaṃ aṅgaṃ, ‘‘yāpanāyā’’ti ekaṃ, ‘‘vihiṃsūparatiyā’’ti ekaṃ, ‘‘brahmacariyānuggahāyā’’ti ekaṃ, ‘‘iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmī’’ti ekaṃ, ‘‘navañca vedanaṃ na uppādessāmī’’ti ekaṃ, ‘‘yātrā ca me bhavissatī’’ti ekaṃ, ‘‘anavajjatā cā’’ti ekaṃ. Phāsuvihāro pana bhojanānisaṃsoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhārento paṭisaṅkhā yoniso piṇḍapātaṃ paṭisevati nāma.

บทว่า เอตฺตาวตา ความว่า ด้วยบท ๓ บทที่กล่าวไว้โดยมีคำว่า ยาตฺรา เป็นต้น บทว่า ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสตีติ เป็นการแสดงการกำหนดประโยชน์ จริงอยู่ ยาตรา (การยังอัตภาพให้เป็นไปได้) ย่อมชักนำภิกษุนั้นในการบริโภคอาหาร ผาสุวิหารอันมีการไม่สละสุขที่ชอบธรรมเป็นเหตุ ชื่อว่ามัชฌิมาปฏิปทา เพราะเว้นส่วนสุดทั้งสอง ก็ในที่นี้ พึงรวบรวมองค์ ๘ ประการ คือ “เนว ทวาย” เป็นองค์หนึ่ง, “น มทาย” เป็นองค์หนึ่ง, “น มณฺฑนาย” เป็นองค์หนึ่ง, “น วิภูสนาย” เป็นองค์หนึ่ง, “ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา ยาปนาย” เป็นองค์หนึ่ง, “วิหึสูปรติยา พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย” เป็นองค์หนึ่ง, “อิติ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ” เป็นองค์หนึ่ง, “ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสตีติ” เป็นองค์หนึ่ง บทว่า อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จ นี้ เป็นอานิสงส์แห่งโภชนะในที่นี้ ส่วนพระมหาศิวเถระกล่าวว่า “องค์ ๔ ข้างต้น ชื่อว่า ปฏิเขป (การปฏิเสธ), ส่วนองค์ ๘ ข้างปลาย พึงรวบรวม” ในวาทะนั้น “ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา” เป็นองค์หนึ่ง, “ยาปนาย” เป็นองค์หนึ่ง, “วิหึสูปรติยา” เป็นองค์หนึ่ง, “พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย” เป็นองค์หนึ่ง, “อิติ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ” เป็นองค์หนึ่ง, “นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ” เป็นองค์หนึ่ง, “ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสตีติ” เป็นองค์หนึ่ง, “อนวชฺชตา จ” เป็นองค์หนึ่ง ส่วนผาสุวิหารเป็นอานิสงส์แห่งโภชนะ ผู้บริโภคอาหารที่ประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างนี้ ชื่อว่าย่อมเสพปิณฑบาตโดยพิจารณาโดยแยบคาย

Yattha yatthāti bhummaniddesena sena-saddassa adhikaraṇatthavuttimāha. Tathā āsana-saddassāti. Aḍḍhayogādimhīti ādi-saddena pāsādādiṃ, mañcādiñca saṅgaṇhāti. Yattha yattha vihāre vā aḍḍhayogādimhi vā āsatīti vihāraaḍḍhayogādike ānetvā sambandhitabbaṃ. Idha ādi-saddena pīṭhasanthatādīnampi saṅgaho veditabbo. Parisahanaṭṭhenāti abhibhavanaṭṭhena, vibādhanaṭṭhenāti attho. Utuyeva utuparissayoti sītuṇhādiutuyeva [Pg.63] asappāyo vuttanayena utuparissayo. Tassa utuparissayassa vinodanatthaṃ, anuppannassa anuppādanatthaṃ, uppannassa vūpasamanatthañcāti attho. Nānārammaṇato paṭisaṃharitvā kammaṭṭhānabhūte ekasmiṃyeva ārammaṇe cittassa sammadeva layanaṃ paṭisallānaṃ, tattha ārāmo abhirati paṭisallānārāmo, tadatthaṃ. Senāsanaṃ hi vivittaṃ yogino bhāvanānukūlaṃ suññāgārabhāvato. Taṃ panetaṃ atthadvayaṃ vibhāvetuṃ ‘‘yo sarīrābādhacittavikkhepakaro’’tiādi vuttaṃ. Tattha ekībhāvasukhatthanti ekībhāvahetukaṃ sukhaṃ ekībhāvasukhaṃ, tadatthaṃ. Gaṇasaṅgaṇikakilesasaṅgaṇikābhāvena uppajjanakasukhaṃ.

ด้วยบทว่า ยตฺถ ยตฺถ ท่านกล่าวถึงความเป็นไปในอรรถอธิกรณะของเสนาศัพท์ ด้วยการแสดงภูมิ (สถานที่) ของอาสนศัพท์ก็เช่นนั้น ในบทว่า อฑฺฒโยคา ทิมฺหิ ท่านสงเคราะห์ปราสาทเป็นต้น และเตียงเป็นต้นด้วยอาทิศัพท์ พึงนำบทว่า วิหารอฑฺฒโยคาทิเก มาเชื่อมความว่า ย่อมอยู่ในวิหารใดๆ หรือในอัฒฒโยคะเป็นต้นใดๆ ในที่นี้ พึงทราบการสงเคราะห์แม้ตั่งและเครื่องปูลาดเป็นต้นด้วยอาทิศัพท์ บทว่า ปริสหนฏฺเฐน ความว่า เพราะมีอรรถว่าครอบงำ, เพราะมีอรรถว่าเบียดเบียน บทว่า อุตุเยว อุตุปริสฺสโย ความว่า ฤดูที่ไม่สบายมีหนาวและร้อนเป็นต้นนั่นแหละ ชื่อว่า อุตุปริสสยะ ตามนัยที่กล่าวแล้ว ความว่า เพื่อบรรเทาอันตรายจากฤดูนั้น, เพื่อไม่ทำอันตรายที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น, และเพื่อสงบระงับอันตรายที่เกิดขึ้นแล้ว ปฏิสัลลานะ คือ การที่จิตแนบสนิทโดยชอบในอารมณ์เดียวอันเป็นกรรมฐาน โดยถอนออกจากอารมณ์ต่างๆ ปฏิสัลลานาราม คือ ความยินดี ความพอใจในปฏิสัลลานะนั้น, (บทต่อไปมีความว่า) เพื่อประโยชน์นั้น จริงอยู่ เสนาสนะที่สงัดย่อมเป็นที่สบายแก่การเจริญภาวนาของโยคีบุคคล เพราะเป็นสุญญาคาร ก็คำเป็นต้นว่า โย สรีราบาธจิตฺตวิกฺเขปโก ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงให้ชัดซึ่งประโยชน์สองอย่างนั้น ในบทเหล่านั้น บทว่า เอกีภาวสุขตฺถํ ความว่า สุขมีภาวะที่เป็นหนึ่งเป็นเหตุ ชื่อว่า เอกีภาวสุข, เพื่อสุขนั้น คือสุขที่เกิดขึ้นเพราะไม่มีการคลุกคลีด้วยหมู่คณะและการคลุกคลีด้วยกิเลส

Yadi utuyeva utuparissayo, ‘‘utu ca sītuṇha’’nti sītuṇhapaṭighātaṃ vatvā utuparissayavinodanaṃ kasmā vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘kāmañcā’’tiādi. Tattha ‘‘niyataṃ utuparissayavinodana’’nti etena ‘‘sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāyā’’ti ettha vuttaṃ sītuṇhaṃ aniyataṃ kadāci kadāci uppajjanakaṃ, utuparissayo pana sabbadābhāvī adhippetoti dasseti. Vuttappakāroti ‘‘sītādiko, asappāyo’’ti ca evaṃ vuttappakāro vivaṭaṅgaṇarukkhamūlādīsu nisinnassa apariguttiyā asaṃvutadvārāditāya pākaṭaparissayā, asappāyarūpadassanādinā apākaṭaparissayā ca bhikkhussa kāyacittānaṃ ābādhaṃ kareyyuṃ. Yattha gutte senāsane ābādhaṃ na karonti. Evaṃ jānitvāti ubhayaparissayarahitanti evaṃ ñatvā paṭisevanto bhikkhu veditabboti sambandho.

หากว่าอุตุเท่านั้นเป็นอุตุปริสัย (ภัยคืออุตุ) เมื่อตรัสการป้องกันความเย็นและความร้อนไว้แล้วว่า "อุตุคือเย็นและร้อน" เหตุไรจึงตรัสการบรรเทาอุตุปริสัยอีกเล่า ทรงหมายถึงคำถามนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "กามัญจะ" ในบทเหล่านั้น ด้วยคำว่า "การบรรเทาอุตุปริสัยที่แน่นอน" นี้ ทรงแสดงว่า ความเย็นและความร้อนที่ตรัสไว้ในบทว่า "เพื่อป้องกันความเย็น เพื่อป้องกันความร้อน" นั้น เป็นสิ่งไม่แน่นอน เกิดขึ้นเป็นครั้งคราว ส่วนอุตุปริสัยนั้น ทรงประสงค์เอาภัยที่เกิดขึ้นเป็นปกติเสมอ คำว่า "มีประการที่กล่าวแล้ว" คือ มีประการที่กล่าวแล้วอย่างนี้ว่า "มีความเย็นเป็นต้น" และ "ไม่สบาย" ภัยที่ปรากฏเพราะไม่มีเครื่องคุ้มกัน คือมีประตูเป็นต้นที่ไม่ได้ปิด และภัยที่ไม่ปรากฏด้วยการเห็นรูปที่ไม่สบายเป็นต้น แก่ภิกษุผู้นั่งในที่แจ้ง ที่โคนไม้เป็นต้น พึงทำความป่วยไข้แก่กายและจิตของภิกษุ (ภัยเหล่านั้น) ย่อมไม่ทำความป่วยไข้ในเสนาสนะที่คุ้มกันดีแล้ว ณ ที่ใด คำว่า "รู้อย่างนี้แล้ว" มีความเกี่ยวข้องว่า พึงทราบภิกษุผู้เสพอยู่ โดยรู้อย่างนี้ว่า "ปราศจากภัยทั้งสองอย่าง"

Dhātukkhobhalakkhaṇassa, taṃhetukadukkhavedanālakkhaṇassa vā rogassa paṭipakkhabhāvo paṭiayanaṭṭho. Tenāha ‘‘paccanīkagamanaṭṭhenāti attho’’ti, vūpasamanaṭṭhenāti vuttaṃ hoti. Yassa kassacīti sappiādīsu yassa kassaci. Sappāyassāti hi tassa vikāravūpasamenāti adhippāyo. Bhisakkassa kammaṃ tena vidhātabbato. Tenāha ‘‘tena anuññātattā’’ti. Nagaraparikkhārehīti nagaraṃ parivāretvā rakkhaṇakehi. Vivaṭaparikkhepo parikkhā uḍḍāpo pākāro esikā paligho pākārapatthaṇḍilanti satta ‘‘nagaraparikkhārā’’ti vadanti. Sīlaparikkhāroti suvisuddhasīlālaṅkāro[Pg.64]. Ariyamaggo hi idha ‘‘ratho’’ti adhippeto. Tassa ca sammāvācādayo alaṅkāraṭṭhena ‘‘parikkhāro’’ti vuttā. Jīvitaparikkhārāti jīvitassa pavattikāraṇāni. Samudānetabbāti sammā uddhaṃ uddhaṃ ānetabbā pariyesitabbā. Parivāropi hoti antarāyānaṃ parito vāraṇato. Tenāha ‘‘jīvita…pe… rakkhaṇato’’ti.

ความเป็นปฏิปักษ์ต่อโรคอันมีธาตุกำเริบเป็นลักษณะ หรือมีทุกขเวทนาอันมีธาตุกำเริบนั้นเป็นเหตุเป็นลักษณะ ชื่อว่า ปฏิยนัฏฐะ (เป็นที่พึ่ง) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อธิบายว่า โดยความหมายว่าเป็นปฏิปักษ์" ท่านกล่าวอธิบายว่า โดยความหมายว่าทำให้สงบระงับ บทว่า "ยสฺส กสฺสจิ" ได้แก่ (เภสัช) อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเนยใสเป็นต้น บทว่า "สปฺปายสฺส" มีความหมายว่า (เภสัช) ที่สบายแก่เขานั้น โดยทำให้ความแปรปรวนสงบระงับ เป็นกรรมของแพทย์ เพราะแพทย์พึงจัดทำ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะแพทย์อนุญาต" บทว่า "นครปริกฺขาเรหิ" ได้แก่ เครื่องป้องกันที่ล้อมรอบนคร ท่านกล่าวว่า วิวฏปริกเขป (ถนนรอบเมือง), ปริกขา (คู), อุฑฑาปะ (เชิงเทิน), ปาการะ (กำแพง), เอสิกา (ป้อมประตู), ปลิฆะ (ลิ่มสลัก), และ ปาการปัตถัณฑิละ (พื้นดินแข็งที่กำแพง) ทั้ง 7 อย่างนี้คือ "นครบริขาร" บทว่า "สีลปริกฺขาโร" ได้แก่ ศีลอันบริสุทธิ์ยิ่งเป็นเครื่องประดับ จริงอยู่ ในที่นี้ อริยมรรค ท่านประสงค์เอาว่า "รถ" และสัมมาวาจาเป็นต้นของอริยมรรคนั้น ท่านเรียกว่า "บริขาร" โดยความหมายว่าเป็นเครื่องประดับ บทว่า "ชีวิตปริกฺขารา" ได้แก่ เหตุเป็นไปแห่งชีวิต บทว่า "สมุทาเนตพฺพา" ได้แก่ พึงนำมาโดยชอบ คือพึงแสวงหา เป็นเครื่องแวดล้อมก็ได้ เพราะป้องกันอันตรายโดยรอบ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะรักษา...ชีวิต"

Tattha antaranti vivaraṃ, okāsoti attho. Verikānaṃ antaraṃ adatvā attano sāmikānaṃ parivāretvā ṭhitasevakā viya rakkhaṇato. Assāti jīvitassa. Kāraṇabhāvatoti cirappavattiyā kāraṇabhāvato. Rasāyanabhūtaṃ hi bhesajjaṃ sucirampi kālaṃ jīvitaṃ pavattetiyeva. Yadipi anuppannā eva dukkhavedanā bhesajjaparibhogena paṭihaññanti, na uppannā tāsaṃ saraseneva bhijjanato, uppannasadisā pana ‘‘uppannā’’ti vuccanti. Bhavati hi taṃsadisesu tabbohāro, yathā sā eva tittiri, tāniyeva osadhānīti. Tasmā vuttaṃ ‘‘uppannānanti jātānaṃ bhūtānaṃ nibbattāna’’nti. Sañcayato paṭṭhāya so dhātukkhobho samuṭṭhānaṃ etesanti taṃsamuṭṭhānā. ‘‘Dukkhavedanā’’ti vatvā sā akusalasabhāvāpi atthīti tato visesetuṃ ‘‘akusalavipākavedanā’’ti vuttaṃ. Byābādhanaṭṭhena byābādho, byābādhova byābajjhaṃ, dukkhanti attho. Natthi ettha byābajjhanti abyābajjhaṃ, niddukkhatā. Tenāha ‘‘abyābajjhaparamatāyā’’ti niddukkhaparamatāyāti. Taṃ dukkhanti roganimittakaṃ dukkhaṃ.

ในบทนั้น บทว่า "อนฺตรํ" อธิบายว่า ช่อง, โอกาส เพราะรักษาไว้ เหมือนข้าราชบริพารผู้ไม่ให้ช่องแก่ศัตรู ยืนล้อมนายของตนอยู่ บทว่า "อสฺส" ได้แก่ แห่งชีวิต บทว่า "การณภาวโต" ได้แก่ เพราะเป็นเหตุแห่งความเป็นไปได้นาน จริงอยู่ เภสัชที่เป็นดุจยาอายุวัฒนะ ย่อมทำให้ชีวิตเป็นไปได้ตลอดกาลนานทีเดียว แม้ว่าทุกขเวทนาที่ยังไม่เกิดเท่านั้นจะถูกกำจัดได้ด้วยการบริโภคเภสัช (ส่วนทุกขเวทนา) ที่เกิดขึ้นแล้ว (ย่อม) ไม่ (ถูกกำจัดได้) เพราะย่อมสลายไปตามสภาวะของมันเอง แต่ว่า (เวทนา) ที่เช่นกับเวทนาที่เกิดขึ้นแล้ว ท่านเรียกว่า "เกิดขึ้นแล้ว" จริงอยู่ โวหารนั้นย่อมมีในสิ่งที่มีลักษณะเช่นนั้น เหมือนอย่างว่า "นั่นคือต้นดีปลีต้นเดิม" "นั่นคือยาขนานเดิม" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อุปฺปนฺนานํ" ได้แก่ ที่เกิดแล้ว ที่เป็นแล้ว ที่บังเกิดแล้ว ความกำเริบแห่งธาตุนั้นเป็นสมุฏฐานของโรคเหล่านี้ ตั้งแต่การสั่งสมเป็นต้นไป เหตุนั้น โรคเหล่านั้นจึงชื่อว่า ตังสมุฏฐานา (มีธาตุกำเริบนั้นเป็นสมุฏฐาน) ครั้นกล่าวว่า "ทุกขเวทนา" แล้ว เพราะเวทนานั้นมีสภาวะเป็นอกุศลก็มี เพื่อจะจำแนกจากเวทนานั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อกุศลวิปากเวทนา" ชื่อว่า พยาบาท เพราะมีความหมายว่าเบียดเบียน พยาบาทนั่นแหละคือ พยาปัชฌะ อธิบายว่า ทุกข์ พยาปัชฌะไม่มีในภาวะนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัพยาปัชฌะ คือ ความไม่มีทุกข์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อพฺยาปชฺฌปรมตาย" คือ เพื่อความเป็นผู้ไม่มีทุกข์อย่างยิ่ง ทุกข์นั้นคือ ทุกข์มีโรคเป็นเหตุ

Cīvarādīnaṃ paccayānaṃ nissayanaṃ paribhogo evāti dassetuṃ ‘‘te paṭicca nissāyā’’ti vatvā ‘‘paribhuñjamānā’’ti vuttaṃ. Pavattantīti jīvanti. Jīvanampi hi pavattanaṃ, yato jīvitindriyaṃ ‘‘pavattanarasa’’nti vuccati.

เพื่อแสดงว่า การอาศัยปัจจัยมีจีวรเป็นต้น ก็คือการบริโภคนั่นเอง ครั้นตรัสว่า "อาศัยปัจจัยเหล่านั้น" แล้ว จึงตรัสว่า "บริโภคอยู่" บทว่า "ปวตฺตนฺติ" คือ ย่อมเป็นอยู่ จริงอยู่ แม้การดำรงชีวิตก็คือความเป็นไป เพราะเหตุนั้น ชีวิตินทรีย์จึงถูกเรียกว่า "มีกิจคือทำให้เป็นไป"

Catupārisuddhisampādanavidhivaṇṇanā

คำพรรณนาวิธีทำจตุปาริสุทธิศีลให้ถึงพร้อม

19. Evaṃ pātimokkhasaṃvarādibhedena niddiṭṭhaṃ sīlaṃ puna sādhanavibhāgena dassetuṃ ‘‘evametasmi’’ntiādimāraddhaṃ. Tattha sādhīyati sampādiyati etenāti sādhanaṃ, saddhā sādhanaṃ etassāti saddhāsādhano. Nanu ca vīriyasatipaññāhipi vinā pātimokkhasaṃvaro na sijjhatīti? Saccaṃ na sijjhati, saddhāya pana visesahetubhāvaṃ sandhāya evaṃ vuttanti dassento āha

๑๙. เพื่อจะทรงแสดงศีลที่ทรงแสดงไว้โดยจำแนกเป็นปาฏิโมกขสังวรเป็นต้นอย่างนี้อีก โดยจำแนกสาธนะ (เครื่องให้สำเร็จ) จึงทรงปรารภคำเป็นต้นว่า "เอวเมตสฺมึ" ในบทนั้น สิ่งที่ทำให้สำเร็จ ทำให้ถึงพร้อมด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้น สิ่งนี้จึงชื่อว่า สาธนะ ศรัทธาเป็นสาธนะของสังวรนี้ เหตุนั้น สังวรนี้จึงชื่อว่า สัทธาสาธนะ ก็ปาฏิโมกขสังวรจะสำเร็จไม่ได้หากปราศจากวิริยะ สติ และปัญญา มิใช่หรือ? จริงอยู่ ย่อมไม่สำเร็จ แต่เมื่อจะทรงแสดงว่า ที่ตรัสอย่างนี้เพราะทรงหมายถึงความเป็นเหตุพิเศษของศรัทธา จึงตรัสว่า

‘‘Sāvakavisayātītattā [Pg.65] sikkhāpadapaññattiyā’’ti. Garukalahukādibhede otiṇṇe vatthusmiṃ tassa tassa aparādhassa anurūpaṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ nāma sāvakānaṃ avisayo, buddhānaṃ eva visayo. Sikkhāpadapaññāpanaṃ tāva tiṭṭhatu, tassa kālopi nāma sāvakānaṃ avisayo, buddhānaṃ eva visayoti dassento ‘‘sikkhāpadapaññattiyācanapaṭikkhepo cettha nidassana’’nti āha. Tathā hi vuttaṃ ‘‘āgamehi tvaṃ sāriputta, āgamehi tvaṃ sāriputta, tathāgatova tattha kālaṃ jānissatī’’ti (pārā. 21). Tattha ca-saddo samuccayattho. Tena ‘‘apaññattaṃ na paññapema, paññattaṃ na samucchindāma, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vattāmā’’ti (pārā. 565) evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Saddhāyāti saddahanena satthari, dhamme ca saddhāya paccupaṭṭhāpanena. Jīvitepi pageva jīvitaparikkhāreti adhippāyo.

"เพราะการบัญญัติสิกขาบทเป็นสิ่งที่ล่วงวิสัยของสาวก" เมื่อวัตถุ (เรื่องที่ล่วงละเมิด) อันมีประเภทเป็นครุกะและลหุกะเป็นต้นเกิดขึ้น การบัญญัติสิกขาบทให้สมควรแก่อาบัติ (ความผิด) นั้นๆ ไม่ใช่วิสัยของสาวก เป็นวิสัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น การบัญญัติสิกขาบทนั้นพักไว้ก่อน เมื่อจะทรงแสดงว่า แม้กาลแห่งการบัญญัตินั้นก็ไม่ใช่วิสัยของสาวก เป็นวิสัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น จึงตรัสว่า "การทรงปฏิเสธคำทูลขอให้บัญญัติสิกขาบทในเรื่องนี้เป็นอุทาหรณ์" จริงอยู่ มีพระดำรัสตรัสไว้ว่า "สารีบุตร เธอจงรอก่อน สารีบุตร เธอจงรอก่อน ตถาคตเท่านั้นจักรู้กาลในเรื่องนั้น" ในบทนั้น จ-ศัพท์ มีความหมายว่ารวบรวม ด้วย จ-ศัพท์นั้น พึงเห็นการสงเคราะห์พระบาลีเป็นต้นว่า "เราจักไม่บัญญัติสิ่งที่ยังไม่ทรงบัญญัติ จักไม่เพิกถอนสิ่งที่ทรงบัญญัติไว้แล้ว จักสมาทานประพฤติในสิกขาบททั้งหลายตามที่ทรงบัญญัติไว้" บทว่า "สทฺธาย" ได้แก่ ด้วยการเชื่อมั่นในพระศาสดาและในพระธรรม หรือด้วยการตั้งศรัทธาไว้มั่น มีความหมายว่า (ไม่คำนึงถึง) แม้ในชีวิต จะกล่าวไปไยถึงบริขารเครื่องเลี้ยงชีวิตเล่า

Kikīva aṇḍanti kikīsakuṇikā viya attano aṇḍaṃ. Sā kira jīvitampi pariccajitvā aṇḍameva rakkhati. Camarīva vāladhinti camarīmigo viya attano vāladhiṃ. Camarīmigā kira byādhena paripātiyamānā jīvitampi pariccajitvā kaṇḍakagumbādīsu laggaṃ attano vālameva rakkhanti. Piyaṃva puttaṃ ekakanti ānetvā sambandhitabbaṃ. Yathā hi ekaputtako kuṭumbiko taṃ ekaputtaṃ, ekanayano ca taṃ ekanayanaṃ suṭṭhutaraṃ rakkhati. Tatheva sīlaṃ anurakkhamānakāti anukampanavasena vuttaṃ. Supesalāti suṭṭhu piyasīlā. Sadā sabbakālaṃ daharamajjhimatherakālesu. Channampi gāravānaṃ vasena sagāravā, garukāravantoti attho.

บทว่า กิกีว อณฺฑํ ความว่า เหมือนนางนกตะกรุมรักษาไข่ของตน. ได้ยินว่า นางนกนั้นสละแม้ชีวิต ย่อมรักษาแต่ไข่เท่านั้น. บทว่า จมรีว วาลธึ ความว่า เหมือนจามรีรักษาขนหางของตน. ได้ยินว่า เนื้อทรายจามรีทั้งหลาย เมื่อถูกนายพรานไล่ตาม สละแม้ชีวิต ย่อมรักษาแต่ขนหางของตนที่ติดอยู่ในกอหนามเป็นต้น. พึงนำบทว่า ปิยํว ปุตฺตํ เอกกํ มาเชื่อมความ. จริงอยู่ เปรียบเหมือนคฤหบดีผู้มีบุตรคนเดียว ย่อมรักษาบุตรคนเดียวนั้น และคนมีตาข้างเดียว ย่อมรักษาตาข้างเดียวนั้นเป็นอย่างดีฉันใด. คำว่า อนุรกฺขมานกา เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสด้วยความอนุเคราะห์. บทว่า สุเปสลา ความว่า ผู้มีศีลเป็นที่รักอย่างยิ่ง. ในกาลทุกเมื่อ คือในกาลเป็นภิกษุหนุ่ม ภิกษุปานกลาง และพระเถระ. อธิบายว่า เป็นผู้มีความเคารพด้วยความเคารพทั้ง ๖ ประการ คือเป็นผู้กระทำการเคารพ.

Evameva khoti yathā mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātikkamati, evameva. Mama sāvakāti ariyasāvake sandhāyāha. Te hi dhuvasīlā. Imasmiṃ attheti jīvitahetupi sīlassa avītikkamane.

บทว่า เอวเมว โข ความว่า เหมือนมหาสมุทรมีภาวะตั้งมั่นอยู่ ไม่ล่วงเลยฝั่งไป ฉันใด ก็ฉันนั้น. บทว่า มม สาวกา พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงพระอริยสาวก. จริงอยู่ พระอริยสาวกเหล่านั้นมีศีลมั่นคง. ในอรรถนี้คือ ในการไม่ล่วงละเมิดศีลแม้เพราะเหตุแห่งชีวิต.

Mahāvattaniaṭavī nāma viñjhāṭavī. Himavantapasse aṭavīti keci. Theranti nāmagottavasena apaññātaṃ ekaṃ theraṃ. Nipajjāpesuṃ gantvā kassaci mā āroceyyāti.

ป่าชื่อว่ามหาวัตตนี คือป่าวิชฌา. บางพวกกล่าวว่าเป็นป่าที่ข้างหิมพานต์. บทว่า เถรํ หมายถึงพระเถระรูปหนึ่งผู้ไม่ปรากฏโดยชื่อและโคตร. (ภิกษุเหล่านั้น) ไปแล้วให้ท่านนอนลง ด้วยคิดว่า ท่านอย่าได้บอกแก่ใครๆ.

Pūtilatāyāti [Pg.66] gaḷocilatāya. Samasīsīti jīvitasamasīsī. Yassa hi kilesasīsaṃ avijjaṃ maggapaṭipāṭiyā arahattamaggo pariyādiyati, tato ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgottaraṇe vaṭṭasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati, so imāya vārasamatāya ‘‘jīvitasamasīsī’’ti vuccati. So ca thero tathā parinibbāyi. Tena vuttaṃ ‘‘samasīsī hutvā parinibbāyī’’ti. Abhayatthero kira mahābhiñño. Tasmā cetiyaṃ kārāpesīti vadanti. Appevāti appeva nāma attano jīvitampi jaheyya, na bhindeti na bhindeyya, na vītikkameyya.

บทว่า ปูติลตาย ความว่า ด้วยเถาบอระเพ็ด. บทว่า สมสีสี ความว่า ชีวิตสมสีสี (ผู้มีชีวิตและศีรษะเสมอกัน). จริงอยู่ อรหัตตมรรคย่อมตัดขาดอวิชชาอันเป็นศีรษะแห่งกิเลสของบุคคลใดโดยลำดับแห่งมรรค, แต่นั้น เมื่อท่านดำรงอยู่ในปัจจเวกขณญาณที่ ๑๙ ในขณะก้าวลงสู่ภวังค์ จุติจิตย่อมตัดขาดชีวิตินทรีย์อันเป็นศีรษะแห่งวัฏฏะ, บุคคลนั้น เพราะความเสมอกันแห่งวาระอย่างนี้ จึงถูกเรียกว่า "ชีวิตสมสีสี". และพระเถระนั้นก็ได้ปรินิพพานแล้วอย่างนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "เป็นสมสีสีแล้วปรินิพพาน". ได้ยินว่า พระอภัยเถระเป็นผู้มีอภิญญาใหญ่. เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งหลายจึงกล่าวว่า ท่านได้ให้สร้างเจดีย์. บทว่า อปฺเปว ความว่า พึงสละแม้ชีวิตของตน แต่ไม่พึงทำลาย คือไม่พึงล่วงละเมิด.

Satiyā adhiṭṭhitānanti pageva upaṭṭhitāya satiyā ārakkhavasena adhiṭṭhitānaṃ indriyānaṃ. Ananvāssavanīyatoti dvārabhāvena abhijjhādīhi ananubandhitabbato. Varanti seṭṭhaṃ. Tattāyāti uṇhāya. Ādittāyāti ādito paṭṭhāya dittāya. Sampajjalitāyāti samantato jalantiyā. Sajotibhūtāyāti ekajālībhūtāya. Sampalimaṭṭhanti sabbaso āmaṭṭhaṃ, añcitanti attho. Na tveva varanti ānetvā sambandhitabbaṃ. Rūpesūti rūpārammaṇesu. Anubyañjanaso nimittaggāhoti kilesānaṃ anu anu byañjanavasena uppādanena pākaṭīkaraṇavasena subhādinimittaggāho, atha vā anubyañjanasoti hatthapādādianubyañjanato, nimittaggāhoti itthipurisādisubhādinimittaggahaṇaṃ. Cakkhudvārādipavattassāti cakkhudvārādīhi pavattassa. Viññāṇassāti javanaviññāṇassa. Nimittādiggāhaṃ nisedhentena sampādetabboti sambandho. Asaṃvihitasākhāparivāranti sammā avihitavatiparikkhepaṃ. Parassahārīhīti parasantakāvahārakehi corehi. Samativijjhatīti sabbaso ativijjhati anupavisati.

บทว่า สติยา อธิฏฺฐิตานํ ความว่า แห่งอินทรีย์ทั้งหลายอันสติที่ตั้งมั่นไว้แต่แรกอธิษฐานไว้ด้วยสามารถแห่งการรักษา. บทว่า อนนฺวาสฺสวนียโต ความว่า เพราะอันอภิชฌาเป็นต้นไม่พึงติดตามโดยความเป็นทวาร. บทว่า วรํ ความว่า ประเสริฐกว่า. บทว่า ตตฺตาย ความว่า อันร้อน. บทว่า อาทิตฺตาย ความว่า อันลุกโชนแล้วจำเดิมแต่ต้น. บทว่า สมฺปชฺชลิตาย ความว่า อันลุกโพลงโดยรอบ. บทว่า สโชติภูตาย ความว่า อันเป็นเปลวเพลิงเดียวกัน. บทว่า สมฺปลิมฏฺฐํ ความว่า อันสัมผัสแล้วโดยประการทั้งปวง อธิบายว่า อันหยอดแล้ว. พึงนำบทว่า น เตฺวว วรํ มาเชื่อมความ. บทว่า รูเปสุ ความว่า ในรูปารมณ์ทั้งหลาย. บทว่า อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตคฺคาโห ความว่า การถือเอานิมิตมีสุภนิมิตเป็นต้น ด้วยการทำให้เกิดปรากฏโดยความเป็นพยัญชนะแห่งกิเลสเนืองๆ, อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อนุพฺยญฺชนโส หมายถึงโดยอนุพยัญชนะมีมือและเท้าเป็นต้น, บทว่า นิมิตฺตคฺคาโห หมายถึงการถือเอานิมิตมีสุภนิมิตเป็นต้น มีนิมิตว่าเป็นหญิงเป็นชายเป็นต้น. บทว่า จกฺขุทฺวาราทิปวตฺตสฺส ความว่า แห่งวิญญาณอันเป็นไปจากจักขุทวารเป็นต้น. บทว่า วิญฺญาณสฺส ความว่า แห่งชวนวิญญาณ. มีความเชื่อมว่า พึงให้สำเร็จโดยห้ามการถือเอานิมิตเป็นต้น. บทว่า อสํวิหิตสาขาปริวารํ ความว่า มีรั้วและเครื่องล้อมที่ไม่จัดทำไว้ดี. บทว่า ปรสฺสหารีหิ ความว่า โดยโจรผู้ลักทรัพย์สินของผู้อื่น. บทว่า สมติวิชฺฌติ ความว่า ย่อมแทงทะลุโดยสิ้นเชิง ย่อมเข้าไป.

Rūpesūti rūpahetu rūpanimittaṃ. Uppajjanakaanatthato rakkha indriyanti sambandho. Evaṃ sesesu. Ete hi dvārāti ete cakkhādidvārā. Satikavāṭena asaṃvutattā vivaṭā. Tato eva arakkhitā. Kilesuppattiyā hetubhāvena taṃsamaṅginaṃ hanantīti kāraṇūpacāreneva vuttaṃ. Ete vā rūpādayo. Kilesānaṃ ārammaṇabhūtā dvārā cakkhādidvārā. Te kīdisā vivaṭā arakkhitā asaṃvutacakkhādihetuṃ taṃsamaṅginaṃ hanantīti kāraṇūpacāreneva vuttaṃ. Agāranti gehaṃ. Ducchannanti na sammā chāditaṃ. Abhāvitanti lokuttarabhāvanārahitaṃ.

บทว่า รูเปสุ ความว่า รูปนิมิตเพราะเหตุแห่งรูป. มีความเชื่อมว่า จงรักษาอินทรีย์จากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์อันจะพึงเกิดขึ้น. ในบทที่เหลือทั้งหลายก็อย่างนี้. บทว่า เอเต หิ ทฺวารา ความว่า ทวารเหล่านี้ ได้แก่ จักขุทวารเป็นต้น. เปิดอยู่เพราะไม่ได้ปิดด้วยบานประตูคือสติ. เพราะเหตุนั้นเอง จึงไม่ได้รับการคุ้มครอง. เป็นคำกล่าวโดยการณูปจารเท่านั้นว่า ย่อมประหารบุคคลผู้ประกอบด้วยทวารนั้น โดยความเป็นเหตุแห่งการเกิดกิเลส. อีกอย่างหนึ่ง รูปเป็นต้นเหล่านี้. เป็นอารมณ์ของกิเลสทั้งหลาย คือทวาร ได้แก่ จักขุทวารเป็นต้น. ทวารเหล่านั้นเป็นอย่างไร? คือเปิดอยู่ ไม่ได้รับการคุ้มครอง เพราะเหตุคือจักขุเป็นต้นที่ไม่ได้ปิดไว้ ย่อมประหารบุคคลผู้ประกอบด้วยทวารนั้น ดังนี้ เป็นคำกล่าวโดยการณูปจารเท่านั้น. บทว่า อคารํ ความว่า เรือน. บทว่า ทุจฺฉนฺนํ ความว่า อันมุงไม่ดี. บทว่า อภาวิตํ ความว่า ปราศจากโลกุตรภาวนา.

Sampāditetiādissa [Pg.67] vodānapakkhassa attho vuttavipariyāyena veditabbo. Ayaṃ pana sabbaso kilesānaṃ anuppādo atiukkaṭṭhadesanā maggenāgatasadisattā. Sampādetabboti ‘‘na punevaṃ karissa’’nti adhiṭṭhānasuddhiyā sampādetabbo.

พึงทราบอรรถแห่งฝ่ายความบริสุทธิ์ ซึ่งเริ่มต้นด้วยบทว่า สมฺปาทิเต โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. ส่วนการไม่เกิดขึ้นแห่งกิเลสโดยประการทั้งปวงนี้ เป็นเทศนาที่ยอดเยี่ยมที่สุด เพราะมีความคล้ายคลึงกับสิ่งที่มาแล้วด้วยมรรค. บทว่า สมฺปาเทตพฺโพ ความว่า พึงให้สำเร็จด้วยความบริสุทธิ์แห่งการอธิษฐานว่า "จักไม่ทำอย่างนี้อีก".

Adhunāpabbajitenāti na cirapabbajitena, navapabbajitenāti attho. Kāmarāgena ḍayhāmīti kāmarāgagginā pariḍayhāmi. So ca pana dāho idāni cittagatoti dassento āha ‘‘cittaṃ me pariḍayhatī’’ti. Sādhūti āyācanā. Nibbāpananti tassa nibbāpanupāyaṃ. Gotamāti theraṃ gottena ālapati.

บทว่า อธุนาปพฺพชิเตน ความว่า ผู้บวชไม่นาน อธิบายว่า ผู้บวชใหม่. บทว่า กามราเคน ฑยฺหามิ ความว่า ข้าพเจ้าถูกไฟคือความกำหนัดในกามแผดเผาโดยรอบ. เมื่อจะแสดงว่า ก็ความร้อนนั้นบัดนี้ตั้งอยู่ในจิต จึงกล่าวว่า "จิตของข้าพเจ้าถูกแผดเผา". บทว่า สาธุ เป็นคำวิงวอน. บทว่า นิพฺพาปนํ ความว่า อุบายดับไฟคือราคะนั้น. บทว่า โคตม เป็นการเรียกพระเถระโดยโคตร.

Saññāya vipariyesāti ‘‘asubhe subha’’nti pavattasaññāvipariyesahetu viparītasaññānimittaṃ. Nimittaṃ parivajjehi kīdisaṃ? Rāgūpasañhitaṃ rāguppattihetubhūtaṃ subhanimittaṃ parivajjehi na manasi karohi. Na kevalaṃ subhanimittassāmanasikāro eva, atha kho asubhabhāvanāya attano cittaṃ bhāvehi. Kathaṃ? Ekaggaṃ susamāhitaṃ yathā taṃ asubhārammaṇe vikkhepābhāvena ekaggaṃ, suṭṭhu appitabhāvena susamāhitañca hoti, evaṃ bhāvehīti. Evaṃ samathabhāvanāya kāmarāgassa vikkhambhanaṃ dassetvā idāni samucchedanavidhiṃ dassetuṃ ‘‘saṅkhāre’’tiādi vuttaṃ. Tattha saṅkhāre parato passāti sabbepi saṅkhāre avidheyyakatāya ‘‘pare’’ti passa. Aniccatāya pana udayabbayapaṭipīḷitattā dukkhato, anattasabhāvattā, attavirahato ca no attato passa. Evaṃ lakkhaṇattayaṃ āropetvā vipassanaṃ vaḍḍhento maggapaṭipāṭiyā catutthamaggena sabbaso nibbāpehi mahārāgaṃ tebhūmakassa abhibhavanato mahāvisayatāya mahārāgaṃ vūpasamehi. Yathā etarahi, evaṃ mā ḍayhittho punappunanti daḷhataraṃ rāgavinodane niyojesi.

คำว่า Saññāya vipariyesa (เพราะความวิปลาสแห่งสัญญา) หมายถึง นิมิตแห่งสัญญาที่วิปลาส อันเป็นเหตุแห่งความวิปลาสแห่งสัญญาที่เกิดขึ้นว่า “งาม” ในสิ่ง “ไม่งาม” เธอจงเว้นเสียซึ่งนิมิต นิมิตเช่นไร? คือ เธอจงเว้นเสียซึ่งสุภนิมิต อันเป็นที่ตั้งแห่งราคะ เป็นเหตุให้ราคะเกิดขึ้น อย่าได้ใส่ใจ มิใช่เพียงแต่การไม่ใส่ใจในสุภนิมิตเท่านั้น แต่เธอจงเจริญจิตของตนด้วยอสุภภาวนา อย่างไร? คือ จงเจริญจิตให้เป็นเอกัคคตา ตั้งมั่นดีแล้ว โดยประการที่จิตนั้นเป็นเอกัคคตาในอารมณ์คืออสุภะ เพราะไม่มีความฟุ้งซ่าน และตั้งมั่นดีแล้วเพราะแนบสนิทดี จงเจริญอย่างนี้ ครั้นทรงแสดงการข่มกามราคะด้วยสมถภาวนาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงวิธีตัดขาดโดยสิ้นเชิง จึงตรัสคำว่า saṅkhāre เป็นต้น ในคำเหล่านั้น บทว่า saṅkhāre parato passā (จงเห็นสังขารว่าเป็นของอื่น) หมายความว่า เธอจงเห็นสังขารทั้งปวงว่าเป็น “ของอื่น” เพราะเป็นสิ่งที่ไม่สามารถบังคับบัญชาได้ อีกอย่างหนึ่ง จงเห็นว่าเป็นทุกข์ เพราะเป็นของไม่เที่ยง ถูกการเกิดขึ้นและดับไปเบียดเบียน และจงเห็นว่าไม่ใช่ตน เพราะมีสภาวะไม่ใช่อัตตาและปราศจากอัตตา เธอจงยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่วิปัสสนาอย่างนี้แล้ว เมื่อเจริญวิปัสสนาอยู่ จงดับราคะอันใหญ่หลวงเสียให้สิ้นเชิงด้วยมรรคที่ ๔ ตามลำดับแห่งมรรค จงสงบระงับราคะอันใหญ่หลวง ซึ่งได้ชื่อว่า “ใหญ่” เพราะครอบงำธรรมในภูมิ ๓ และเพราะมีขอบเขตกว้างขวาง พระองค์ทรงชักชวนในการบรรเทาราคะให้มั่นคงยิ่งขึ้นว่า “เธออย่าได้ถูกแผดเผาซ้ำแล้วซ้ำเล่า เหมือนอย่างที่ถูกแผดเผาอยู่ในบัดนี้เลย”

Evaṃ indriyasaṃvarasīlassa sampādane vidhiṃ dassetvā evaṃ taṃ susampāditaṃ hotīti nayaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādinā tattha paripūrakārino there nidasseti. Tattha ‘‘leṇaṃ na ullokitapubba’’nti idaṃ sabbattheva therassa yugamattadassitāya vuttaṃ. Kiṃ pana thero senāsanaṃ na sodheti[Pg.68]? ‘‘Ullokā paṭhamaṃ ohāretabba’’nti hi vuttaṃ, antevāsikādayo eva kirassa senāsanaṃ sodhenti. Assa nāgarukkhassa.

ครั้นทรงแสดงวิธีในการทำอินทรียสังวรศีลให้บริบูรณ์อย่างนี้แล้ว เพื่อจะทรงแสดงนัยว่า อินทรียสังวรศีลนั้นจะบริบูรณ์ดีได้ด้วยอาการอย่างนี้ จึงทรงยกพระเถระผู้บำเพ็ญให้บริบูรณ์ขึ้นแสดงด้วยคำว่า apicā เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า leṇaṃ na ullokitapubba (ไม่เคยแลดูถ้ำ) นี้ ท่านกล่าวไว้ในทุกแห่งเพราะความเป็นผู้มีปกติทอดสายตาเพียงชั่วแอกของพระเถระ ก็พระเถระไม่ทำความสะอาดเสนาสนะหรือ? เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า “พึงกวาดหยากไย่จากเพดานก่อน” (ตอบว่า) ได้ยินว่า อันเตวาสิกเป็นต้นนั่นแหละเป็นผู้ทำความสะอาดเสนาสนะของพระเถระนั้น (คำว่า Assa) แห่งต้นกากะทิงนี้

Tasmiṃ gāmeti mahāgāme. Taruṇā thaññapivanakā puttadhītaro yāsaṃ tā taruṇaputtā, tāsaṃ. Lañjāpesīti thanapaṭṭikāya thane bandhāpetvā rājamuddikāya lañjāpesi. Rājā theraṃ cirataraṃ daṭṭhuṃ kālavikkhepaṃ karonto ‘‘sve sīlāni gaṇhissāmī’’ti āha. Thero rañño ca deviyā ca vandanakāle sattākāramattaṃ gaṇhāti. Itthī purisoti pana vivekaṃ na karoti. Tenāha ‘‘vavatthānaṃ na karomī’’ti. ‘‘Aho suparisuddhasīlo vatāyaṃ ayyo’’ti daṇḍadīpikaṃ gahetvā aṭṭhāsi. Atiparisuddhaṃ pākaṭanti sappāyalābhena kammaṭṭhānaṃ ativiya parisuddhaṃ vibhūtaṃ ahosi. Sakalaṃ pabbataṃ unnādayantoti pathavikampanena sakalaṃ pabbataṃ ekaṃ ninnādaṃ karonto. Tannivāsidevatānaṃ sādhukāradānenāti keci. Bhantoti anavaṭṭhito. Bāloti taruṇadārako. Utrastoti ñātakehi vinābhāvena santrasto.

บทว่า Tasmiṃ gāme หมายถึง ในหมู่บ้านมหาคาม หญิงที่บุตรธิดายังเยาว์วัยและยังดื่มนมอยู่ ชื่อว่า ตรุณปุตตา บทว่า ตาสํ หมายถึง ของหญิงเหล่านั้น บทว่า Lañjāpesi หมายถึง ให้ประทับตรา คือ ให้เอาแผ่นผ้าพันถันไว้แล้วประทับตราด้วยพระราชลัญจกร พระราชาทรงประสงค์จะเห็นพระเถระนานขึ้น จึงทรงผัดเวลา ตรัสว่า “พรุ่งนี้ข้าพเจ้าจักสมาทานศีล” พระเถระเมื่อพระราชาและพระเทวีถวายบังคม ก็กำหนดเพียงอาการแห่งสัตว์เท่านั้น แต่ไม่ได้จำแนก ว่าเป็นหญิง เป็นชาย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อาตมาไม่ได้กำหนดแยกแยะ” (มหาอำมาตย์) คิดว่า “โอ้ ท่านผู้เจริญนี้มีศีลบริสุทธิ์ยิ่งนักหนอ” จึงถือคบเพลิงยืนอยู่ บทว่า Atiparisuddhaṃ pākaṭaṃ (บริสุทธิ์ยิ่งและปรากฏชัด) หมายถึง กรรมฐานบริสุทธิ์และแจ่มแจ้งอย่างยิ่งเพราะได้สัปปายะ บทว่า Sakalaṃ pabbataṃ unnādayanto (ทำภูเขาทั้งลูกให้บันลือลั่น) หมายถึง ทำภูเขาทั้งลูกให้มีเสียงกึกก้องเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันด้วยแผ่นดินไหว บางอาจารย์กล่าวว่า (ให้บันลือลั่น) ด้วยการให้สาธุการของเทวดาที่สถิตอยู่ ณ ภูเขานั้น บทว่า Bhanto หมายถึง ผู้ไม่ตั้งมั่น บทว่า Bālo หมายถึง เด็กเล็ก บทว่า Utrasto หมายถึง ผู้หวาดสะดุ้งเพราะพลัดพรากจากหมู่ญาติ

Visagaṇḍakarogoti thanakandaḷarogamāha. Māsarogādikopi visagaṇḍakarogoti vadanti. Yato pabbajito, tato paṭṭhāya pabbajitakālato pabhutīti attho. Indriyānīti indriyasaṃvarasīlāni. Tesu hi bhinnesu indriyānipi bhinnānīti vuccanti ārakkhābhāvato, indriyāneva vā nimittānubyañjanaggāhassa dvārabhūtāni bhinnāni nāma taṃsamaṅgino anatthuppattito, vipariyāyato abhinnānīti veditabbāni. Indriyānaṃ vā ayoniso upasaṃhāro bhedanaṃ, yoniso upasaṃhāro abhedananti apare. Mittattherovāti mahāmittatthero viya. Vareti seṭṭhe.

บทว่า Visagaṇḍakarogo (โรคฝี) ท่านหมายถึง โรคฝีหัวนม บางอาจารย์กล่าวว่า แม้โรคมาสเป็นต้น ก็เรียกว่า วิสคัณฑกโรค บทว่า Yato pabbajito, tato paṭṭhāya (บวชแล้วจำเดิมแต่กาลใด) มีความหมายว่า จำเดิมแต่กาลที่บวช บทว่า Indriyāni หมายถึง อินทรียสังวรศีล จริงอยู่ เมื่ออินทรียสังวรศีลเหล่านั้นขาดแล้ว อินทรีย์ทั้งหลายก็เรียกว่าขาดไปด้วย เพราะไม่มีเครื่องรักษา อีกอย่างหนึ่ง อินทรีย์ทั้งหลายนั่นเองที่เป็นทวารแห่งการถือเอานิมิตและอนุพยัญชนะ ชื่อว่าขาดแล้ว เพราะเป็นเหตุให้เกิดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ประกอบด้วยอินทรีย์นั้น พึงทราบว่า ในทางตรงกันข้าม ชื่อว่าไม่ขาด ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า การน้อมเข้าไปโดยไม่แยบคายในอินทรีย์ทั้งหลาย ชื่อว่าการทำลาย การน้อมเข้าไปโดยแยบคาย ชื่อว่าการไม่ทำลาย บทว่า Mittattherova หมายถึง เหมือนพระมหามิตตเถระ บทว่า Vare หมายถึง ในท่านผู้ประเสริฐ

Tathā vīriyenāti tathā-saddena vīriyaṃ viseseti. Yathā sati anavajjalakkhaṇāva indriyasaṃvarasādhanaṃ, tathā vīriyaṃ anavajjalakkhaṇaṃ ājīvapārisuddhisādhananti. Vīriyāpekkhameva visesanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘sammāāraddhavīriyassā’’ti. Ayuttā esanā anesanā, yathāvuttamicchājīvasaṅgahā. Sā eva satthusāsanassa na patirūpāti appatirūpaṃ, taṃ anesanaṃ appatirūpaṃ. Atha vā patirūpavirodhinī appatirūpā, pariggahitadhutaṅgassa [Pg.69] dhutaṅganiyamavirodhinī yassa kassaci sallekhavikopinī paṭipatti. Imasmiṃ pakkhe ca-saddo luttaniddiṭṭho, anesanaṃ, appatirūpañca pahāyāti. Paṭisevamānena parivajjayatā sampādetabbāti sambandho. ‘‘Parisuddhuppāde’’ti imināva dhammadesanādīnaṃ parisuddhāya samuṭṭhānatā dīpitā hotīti ‘‘dhammadesanādīhi cassa guṇehi pasannāna’’nti vuttaṃ. Ādi-saddena bāhusaccavattaparipūraṇairiyāpathasampattiādīnaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Dhutaguṇe cassa pasannānanti etthāpi eseva nayo. Piṇḍapātacariyādīhīti ādi-saddena mittasuhajjapaṃsukūlacariyādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Dhutaṅganiyamānulomenāti taṃtaṃdhutaṅganiyatāya paṭipattiyā anulomavasena, avikopanavasenāti attho. Mahicchasseva micchājīvena jīvikā, na appicchassa. Appicchatāya ukkaṃsagatāya micchājīvassa asambhavo evāti dassetuṃ ‘‘ekabyādhivūpasamattha’’ntiādi vuttaṃ. Tattha pūtiharitakīti pūtimuttaparibhāvitaṃ, pūtibhāvena vā chaḍḍitaṃ haritakaṃ. Ariyavaṃso etassa atthīti, ariyavaṃse vā niyuttoti ariyavaṃsiko, paccayagedhassa dūrasamussāritattā uttamo ca so ariyavaṃsiko cāti uttamaariyavaṃsiko. Yassa kassacīti pariggahitāpariggahitadhutaṅgesu yassa kassaci.

ในบทว่า ตถา วีริเยน ดังนี้ ท่านขยายความคำว่า วีริยํ ด้วย ตถา-ศัพท์ อธิบายว่า สติมีลักษณะหาโทษมิได้เท่านั้น ย่อมเป็นเครื่องให้สำเร็จอินทรียสังวรฉันใด ความเพียรก็มีลักษณะหาโทษมิได้ เป็นเครื่องให้สำเร็จอาชีวปาริสุทธิฉันนั้น พึงเห็นบทขยายว่าอ้างถึงความเพียรเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สมฺมาอารทฺธวีริยสฺส (แก่ผู้มีความเพียรปรารภแล้วโดยชอบ) การแสวงหาที่ไม่สมควร ชื่อว่า อเนสนา (การแสวงหาที่ไม่ชอบ) เพราะนับเนื่องเข้าในมิจฉาอาชีวะที่กล่าวไว้แล้ว การแสวงหานั้นแล ไม่สมควรแก่พระศาสนาของพระศาสดา เหตุนั้นจึงชื่อว่า อปฺปฏิรูปํ (ไม่สมควร) การแสวงหาที่ไม่ชอบนั้น เป็นสิ่งที่ไม่สมควร อีกอย่างหนึ่ง ข้อปฏิบัติที่ขัดต่อสิ่งที่สมควร ชื่อว่า อปฺปฏิรูปา คือ สำหรับผู้สมาทานธุดงค์แล้ว ได้แก่ข้อปฏิบัติที่ขัดต่อข้อกำหนดแห่งธุดงค์ สำหรับใครก็ตาม ได้แก่ข้อปฏิบัติที่ทำลายการขัดเกลากิเลส ในนัยนี้ จ-ศัพท์ ท่านแสดงไว้โดยการลบรูป คือ (พึงเข้าใจว่า) ละการแสวงหาที่ไม่ชอบ และข้อปฏิบัติที่ไม่สมควร มีความเกี่ยวข้องว่า อันภิกษุผู้เสพอยู่และเว้นอยู่ พึงให้ถึงพร้อม ด้วยบทว่า ปริสุทฺธุปฺปาเท (ในการยังความบริสุทธิ์ให้เกิด) นี้เท่านั้น เป็นอันท่านแสดงแล้วว่า การแสดงธรรมเป็นต้น มีความเกิดขึ้นจากความบริสุทธิ์เป็นสมุฏฐาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ธมฺมเทสนาทีหิ จสฺส คุเณหิ ปสนฺนานํ (แก่ชนทั้งหลายผู้เลื่อมใสในคุณของภิกษุนั้น มีการแสดงธรรมเป็นต้น) ด้วย อาทิ-ศัพท์ พึงทราบว่าท่านถือเอากความเป็นผู้มีสุตะมาก การบำเพ็ญวัตรให้บริบูรณ์ และความถึงพร้อมด้วยอิริยาบถ เป็นต้น แม้ในบทว่า ธุตคุเณ จสฺส ปสนฺนานํ (แก่ชนทั้งหลายผู้เลื่อมใสในธุดงคคุณของภิกษุนั้น) นี้ ก็มีนัยเดียวกันนี้ ในบทว่า ปิณฺฑปาตจริยาทีหิ (ด้วยการเที่ยวบิณฑบาตเป็นต้น) พึงเห็นว่าท่านสงเคราะห์การเที่ยวหาผ้าบังสุกุลในหมู่มิตรสหาย เป็นต้น ด้วย อาทิ-ศัพท์ บทว่า ธุตงฺคนิยมานุโลเมน (โดยอนุโลมตามข้อกำหนดแห่งธุดงค์) มีความว่า โดยเป็นไปตามข้อปฏิบัติที่กำหนดไว้ในธุดงค์นั้นๆ คือ โดยไม่ทำให้เสียไป การเลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ ย่อมมีแก่ผู้มักใหญ่ใฝ่สูงเท่านั้น ไม่มีแก่ผู้มักน้อย เพื่อแสดงว่า เมื่อความเป็นผู้มักน้อยถึงที่สุดแล้ว มิจฉาอาชีวะย่อมเป็นไปไม่ได้เลย ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เอกพฺยาธิวูปสมตฺถํ (เพื่อระงับโรคอย่างหนึ่ง) ในบทเหล่านั้น บทว่า ปูติหริตกี (สมอเน่า) คือ สมอที่แช่ในน้ำมูตรเน่า หรือสมอที่ถูกทิ้งเพราะเน่า อริยวงศ์มีอยู่แก่ภิกษุนี้ หรือ ภิกษุผู้ประกอบเนืองๆ ในอริยวงศ์ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อริยวงฺสิโก (ผู้เนื่องในอริยวงศ์) และเพราะความละโมบในปัจจัยถูกขจัดไปไกลแล้ว ภิกษุนั้นจึงเป็นผู้สูงสุดด้วย และเป็นผู้เนื่องในอริยวงศ์ด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อุตฺตมอริยวงฺสิโก (ผู้เนื่องในอริยวงศ์อันสูงสุด) บทว่า ยสฺส กสฺสจิ (แก่ใครๆ) คือ แก่ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งในบรรดาผู้ที่สมาทานและไม่สมาทานธุดงค์

Nimittaṃ nāma paccaye uddissa yathā adhippāyo ñāyati evaṃ nimittakammaṃ. Obhāso nāma ujukameva akathetvā yathā adhippāyo vibhūto hoti, evaṃ obhāsanaṃ. Parikathā nāma pariyāyena kathanaṃ. Tathā uppannanti nimittādivasena uppannaṃ.

ที่ชื่อว่า นิมิต คือ การทำนิมิต (บอกใบ้) โดยมุ่งหมายปัจจัยทั้งหลาย ด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง เพื่อให้เขารู้ความประสงค์ของตน ที่ชื่อว่า โอภาส คือ การพูดเปรยๆ โดยไม่กล่าวตรงๆ ด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง เพื่อให้ความประสงค์ของตนปรากฏชัด ที่ชื่อว่า ปริกถา คือ การพูดอ้อมค้อม บทว่า ตถา อุปฺปนฺนํ (เกิดขึ้นอย่างนั้น) คือ เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งนิมิตเป็นต้น

Dvāraṃ dinnanti rogasīsena paribhogassa dvāraṃ dinnaṃ. Tasmā arogakālepi paribhuñjituṃ vaṭṭati, āpatti na hotīti attho. Tenāha ‘‘kiñcāpi āpatti na hotī’’tiādi. Na vaṭṭatīti sallekhapaṭipattiyaṃ ṭhitassa na vaṭṭati, sallekhaṃ kopetīti adhippāyo. ‘‘Ājīvaṃ pana kopetī’’ti imināva senāsanapaṭisaṃyuttadhutaṅgadharassa nimittādayo na vaṭṭantīti vadanti. Tadaññadhutaṅgadharassāpi na vaṭṭantiyevāti apare. Akarontoti yathāsakaṃ anuññātavisayepi akaronto. Aññatrevāti ṭhapetvā eva.

บทว่า ทฺวารํ ทินฺนํ (ช่องทางอันตนให้แล้ว) คือ ช่องทางเพื่อการบริโภคอันตนให้แล้ว โดยยกโรคขึ้นเป็นประธาน เพราะเหตุนั้น แม้ในเวลาที่ไม่มีโรค ก็สมควรเพื่อจะบริโภคได้ ความหมายคือ ไม่เป็นอาบัติ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กิญฺจาปิ อาปตฺติ น โหติ (แม้ว่าอาบัติจะไม่มี) บทว่า น วฏฺฏติ (ไม่สมควร) คือ ไม่สมควรแก่ผู้ตั้งอยู่ในข้อปฏิบัติเพื่อขัดเกลากิเลส ความประสงค์คือ ย่อมทำลายการขัดเกลากิเลส ด้วยบทว่า อาชีวํ ปน โกเปติ (แต่ย่อมทำลายอาชีวะ) นี้เท่านั้น ท่านกล่าวว่า นิมิตเป็นต้นไม่สมควรแก่ผู้ทรงธุดงค์อันเกี่ยวกับเสนาสนะ อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า ไม่สมควรแม้แก่ผู้ทรงธุดงค์อื่นๆ เหมือนกัน บทว่า อกโรนฺโต (ไม่กระทำอยู่) คือ ไม่กระทำอยู่แม้ในเรื่องที่ทรงอนุญาตไว้ตามสมควรแก่ตน บทว่า อญฺญตฺเรว (เว้นเสียแต่) คือ เว้นไว้เท่านั้น

Gaṇavāsaṃ [Pg.70] pahāya araññāyatane paṭippassaddhivivekassa muddhabhūtāya aggaphalasamāpattiyā viharanto mahāthero ‘‘pavivekaṃ brūhayamāno’’ti vutto. Udarasannissito vātābādho udaravātābādho. Asambhinnaṃ khīraṃ etassāti asambhinnakhīraṃ, tadeva pāyāsanti asambhinnakhīrapāyāsaṃ, udakena asammissakhīrena pakkapāyāsanti attho. Tassāti pāyāsassa. Uppattimūlanti ‘‘gihikāle me, āvuso, mātā sappimadhusakkarādīhi yojetvā asambhinnakhīrapāyāsaṃ adāsi, tena me phāsu ahosī’’ti attano vacīnicchāraṇasaṅkhātaṃ uppattihetuṃ. ‘‘Aparibhogāraho piṇḍapāto’’ti kasmā vuttaṃ, nanu therassa obhāsanādicittuppattiyeva natthīti? Saccaṃ natthi, ajjhāsayaṃ pana ajānantā ekacce puthujjanā tathā maññeyyuṃ, anāgate ca sabrahmacārino evaṃ mama diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyunti paṭikkhipi. Apica mahātherassa paramukkaṃsagatā sallekhapaṭipatti. Tathā hi daharabhikkhuno ‘‘kassa sampannaṃ na manāpa’’nti (pāci. 209, 257, 612, 1228, 1234; cūḷava. 343) vacanaṃ nissāya yāva parinibbānā piṭṭhakhādanīyaṃ na khādati.

พระมหาเถระละการอยู่คลุกคลีด้วยหมู่คณะแล้ว อยู่ในเสนาสนะป่าด้วยอัคคผลสมาบัติอันเป็นยอดแห่งความสงบสงัดจากกิเลส ท่านจึงเรียกว่า ปวิเวกํ พฺรูหยมาโน (ผู้เจริญวิเวกอยู่) อาพาธเพราะลมที่อาศัยท้อง ชื่อว่า อุทราวาตาพาโธ (โรคท้องขึ้น) ข้าวปายาสนี้มีน้ำนมที่ไม่เจือปน เหตุนั้นจึงชื่อว่า อสมฺภินฺนขีรํ (มีน้ำนมไม่เจือปน) ข้าวปายาสนั้นเอง ชื่อว่า ปายาสํ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อสมฺภินฺนขีรปายาสํ (ข้าวปายาสที่หุงด้วยน้ำนมล้วน) ความว่า ข้าวปายาสที่หุงด้วยน้ำนมที่ไม่ได้เจือน้ำ บทว่า ตสฺส คือ แห่งข้าวปายาสนั้น บทว่า อุปฺปตฺติมูลํ (ต้นเหตุแห่งการเกิดขึ้น) คือ เหตุแห่งการเกิดขึ้น อันได้แก่การเปล่งวาจาของตนว่า คิหิกาเล เม อาวุโส มาตา สปฺปิมธุสกฺกราทีหิ โยเชตฺวา อสมฺภินฺนขีรปายาสํ อทาสิ เตน เม ผาสุ อโหสีติ (ดูก่อนอาวุโส ในสมัยที่ข้าพเจ้าเป็นคฤหัสถ์ มารดาได้ปรุงข้าวปายาสที่หุงด้วยน้ำนมล้วนกับเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำตาลเป็นต้นให้ เพราะข้าปายาสนั้น ข้าพเจ้าจึงมีความผาสุก) เพราะเหตุไร ท่านจึงกล่าวว่า อปริโภคาโห ปิณฺฑปาโต (บิณฑบาตไม่ควรแก่การบริโภค) ก็จิตตุปบาทมีการพูดเปรยๆ เป็นต้นของพระเถระไม่มีมิใช่หรือ? จริงอยู่ จิตตุปบาทนั้นไม่มี แต่ปุถุชนบางพวกไม่รู้อัธยาศัย อาจจะเข้าใจไปอย่างนั้น และในอนาคต เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายก็จะพากันถือตามแบบอย่างที่เห็นจากเรา ดังนี้ ท่านจึงปฏิเสธเสีย อีกประการหนึ่ง ข้อปฏิบัติเพื่อขัดเกลากิเลสของพระมหาเถระถึงความยอดเยี่ยมอย่างยิ่ง จริงอย่างนั้น ท่านอาศัยคำของภิกษุหนุ่มที่ว่า กสฺส สมฺปนฺนํ น มนาปํ (ของที่ปรุงดีแล้ว จะไม่เป็นที่พอใจของใครเล่า) จึงไม่ฉันของขบเคี้ยวที่ทำด้วยแป้งจนกระทั่งปรินิพพาน

Vacīviññattivipphārāti vacīnicchāraṇahetu. Atthaviññāpanavasena pavattamāno hi saddo asatipi viññattiyā tassa kenaci paccayena paccayabhāve vacīviññattivaseneva pavattatīti ‘‘vacīviññattivipphāro’’ti vuccati. Bhuttoti bhuttavā sace bhaveyyaṃ ahaṃ. Sāti assa. Akāralopena hi niddeso ‘‘evaṃsa te’’tiādīsu (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58; 8.7) viya. Antaguṇanti antabhogo. Bahi careti āsayato nikkhamitvā gocaraggahaṇavasena bahi yadi vicareyya. Paramappicchaṃ dassetuṃ lokavohārenevamāha. Loke hi ayuttabhojanaṃ odariyaṃ garahantā evaṃ vadanti ‘‘kiṃsu nāma tassa antāni bahi carantī’’ti. Ārādhemīti ādito paṭṭhāya rādhemi, vase vattemīti attho.

บทว่า วจีวิญฺญตฺติวิปฺผาโร (การแผ่ไปแห่งวจีวิญญัติ) เป็นเหตุแห่งการเปล่งวาจา จริงอยู่ เสียงที่เกิดขึ้นโดยนัยเป็นการประกาศเนื้อความ แม้เมื่อความเป็นปัจจัยแห่งวิญญัตินั้นโดยปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่งไม่มีอยู่ ก็ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งวจีวิญญัติเท่านั้น เหตุนั้นจึงเรียกว่า วจีวิญฺญตฺติวิปฺผาโร บทว่า ภุตฺโต คือ ถ้าหากว่าข้าพเจ้าฉันแล้ว บทว่า สา คือ อสฺส (พึงมี) จริงอยู่ ท่านแสดงไว้โดยการลบ อ-อักษร เหมือนในบทเป็นต้นว่า เอวํส เต บทว่า อนฺตคุณํ คือ ขดไส้ บทว่า พหิ จเร (พึงเที่ยวไปภายนอก) คือ ถ้าหากว่ามันออกจากที่อาศัยแล้ว พึงเที่ยวไปภายนอกเพื่อแสวงหาอาหาร ท่านกล่าวอย่างนี้ด้วยโวหารของชาวโลก เพื่อแสดงถึงความเป็นผู้มักน้อยอย่างยิ่ง จริงอยู่ ในโลกนี้ ชนทั้งหลายเมื่อตำหนิคนเห็นแก่ท้อง ผู้บริโภคสิ่งที่ไม่สมควร ย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า กึสุ นาม ตสฺส อนฺตานิ พหิ จรนฺตีติ (ไฉนหนอ ไส้ของเขจึงเที่ยวไปภายนอก) บทว่า อาราเธมิ (ย่อมให้ยินดี) มีความว่า ย่อมให้ยินดีตั้งแต่ต้น ย่อมให้เป็นไปในอำนาจของตน

Mahātissatthero kira dubbhikkhakāle maggaṃ gacchanto bhattacchedena, maggakilamathena ca kilantakāyo dubbalo aññatarassa phalitassa ambassa mūle nipajji, bahūni ambaphalāni tahaṃ tahaṃ patitāni honti. Tattheko vuḍḍhataro upāsako therassa santikaṃ upagantvā parissamaṃ ñatvā [Pg.71] ambapānaṃ pāyetvā attano piṭṭhiṃ āropetvā vasanaṭṭhānaṃ neti. Thero –

ได้ยินว่า พระมหาติสสเถระ ในคราวทุพภิกขภัย กำลังเดินทางไป มีร่างกายเหน็ดเหนื่อย มีกำลังน้อย เพราะขาดแคลนอาหารและเพราะความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทาง จึงนอนลงที่โคนต้นมะม่วงต้นหนึ่งซึ่งมีผล ผลมะม่วงจำนวนมากหล่นอยู่ในที่นั้นๆ. ในที่นั้น อุบาสกผู้หนึ่งซึ่งมีอายุมากกว่า เข้าไปหาพระเถระ ทราบถึงความเหน็ดเหนื่อย จึงถวายน้ำมะม่วงแล้วให้ (พระเถระ) ขึ้นสู่หลังของตน นำไปสู่ที่อยู่. พระเถระ (จึงกล่าวว่า) –

‘‘Na pitā napi te mātā, na ñāti napi bandhavo;

Karotetādisaṃ kiccaṃ, sīlavantassa kāraṇā’’ti. (visuddhi. 1.20) –

“อุบาสกนี้ไม่ใช่บิดา ไม่ใช่มารดาของท่าน ไม่ใช่ญาติ ไม่ใช่พวกพ้อง (แต่) กระทำกิจเช่นนี้ เพราะเหตุแห่งความเป็นผู้มีศีล (ของท่าน)” ดังนี้. (วิสุทธิ. 1.20) –

Attānaṃ ovaditvā sammasanaṃ ārabhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā tassa piṭṭhigato eva maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ sacchākāsi. Imaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ambakhādakamahātissattheravatthupi cettha kathetabba’’nti. Sabbathāpīti sabbappakārenapi anesanavasena, cittuppattivasenapi, pageva kāyavacīvipphanditavasenāti adhippāyo. Tenāha ‘‘anesanāyā’’tiādi.

(พระเถระ) ตักเตือนตนแล้ว เริ่มการพิจารณา เจริญวิปัสสนาแล้ว ได้กระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัตโดยลำดับแห่งมรรค ขณะอยู่บนหลังของอุบาสกนั้นนั่นเทียว. อาศัยเรื่องนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “เรื่องพระมหาติสสเถระผู้ฉันมะม่วงก็พึงกล่าวในที่นี้”. คำว่า “Sabbathāpi” (โดยประการทั้งปวง) มีความหมายว่า แม้โดยประการทั้งปวง คือ ด้วยอำนาจแห่งการแสวงหาอันไม่สมควร ด้วยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นแห่งจิต (ก็ไม่พึงให้เกิดขึ้น) จะกล่าวไปไยถึงด้วยอำนาจแห่งการไหวกายและวาจาเล่า. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “anesanāya” เป็นต้น.

Apaccavekkhitaparibhoge iṇaparibhogaāpattiādīnavassa, tabbipariyāyato paccavekkhitaparibhoge ānisaṃsassa ca dassanaṃ ādīnavānisaṃsadassanaṃ. Tassa pana paccayādhikārattā vuttaṃ ‘‘paccayesū’’ti. Kāraṇakāraṇampi hi kāraṇabhāvena vuccati yathā tiṇehi bhattaṃ siddhanti. Yena kāraṇena bhikkhuno apaccavekkhitaparibhogo nāma siyā, tasmiṃ vajjite paccayasannissitasīlaṃ sijjhati, visujjhati cāti dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha paccayagedhanti gedhaggahaṇeneva sammohopi gahitoti daṭṭhabbo tena saha pavattanato, tadupanissayato ca. Dhammena samena uppanneti idaṃ paccayānaṃ āgamanasuddhidassanaṃ, na paccayasannissitasīlavisuddhidassanaṃ. Paccayānaṃ hi idamatthitaṃ upadhāretvā paribhuñjanaṃ paccayasannissitasīlaṃ. Yasmā pana te paccayā ñāyādhigatā eva bhikkhunā paribhuñjitabbā, tasmā vuttaṃ ‘‘dhammena samena uppanne paccaye’’ti. Yathāvuttena vidhināti ‘‘sītassa paṭighātāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58; mahāni. 206) vuttavidhinā.

การเห็นโทษคือการบริโภคเป็นหนี้และอาบัติเป็นต้น ในการบริโภคโดยไม่พิจารณา และโดยนัยตรงกันข้าม การเห็นอานิสงส์ในการบริโภคโดยพิจารณา ชื่อว่า อาทีนวานิสังสทัสสนะ. ก็เพราะการเห็นนั้นมีปัจจัยเป็นที่ตั้ง ท่านจึงกล่าวว่า “paccayesū” (ในปัจจัยทั้งหลาย). จริงอยู่ แม้เหตุของเหตุ ท่านก็เรียกว่าเป็นเหตุ เหมือนอย่างคำว่า “ข้าวสุกด้วยหญ้า”. เพื่อแสดงว่า ด้วยเหตุใด การบริโภคโดยไม่พิจารณาชื่อว่าพึงมีแก่ภิกษุ เมื่อเว้นเหตุนั้นเสีย ปัจจยสันนิสิตศีลย่อมสำเร็จและย่อมบริสุทธิ์ ท่านจึงกล่าวคำว่า “tasmā” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า “paccayagedha” พึงทราบว่า ด้วยการถือเอาความตะกละนั่นเทียว สัมโมหะ (ความหลง) ก็เป็นอันถือเอาด้วย เพราะเกิดขึ้นพร้อมกับความตะกละนั้น และเพราะมีสัมโมหะนั้นเป็นอุปนิสัย. คำว่า “เกิดขึ้นโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ” นี้ เป็นการแสดงความบริสุทธิ์แห่งที่มาของปัจจัย ไม่ใช่เป็นการแสดงความบริสุทธิ์ของปัจจยสันนิสิตศีล. จริงอยู่ การพิจารณาถึงประโยชน์นี้ของปัจจัยแล้วบริโภค ชื่อว่า ปัจจยสันนิสิตศีล. ก็เพราะว่า ปัจจัยเหล่านั้น อันภิกษุพึงบริโภคต่อเมื่อได้มาโดยชอบธรรมเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในปัจจัยที่เกิดขึ้นโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ”. คำว่า “โดยวิธีที่กล่าวแล้ว” คือ โดยวิธีที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า “เพื่อบำบัดความหนาว” เป็นต้น (ม.น. 1.23; อํ.น. 6.58; มหานิ. 206).

Dhātuvasena vāti ‘‘yathāpaccayaṃ vattamānaṃ dhātumattamevetaṃ, yadidaṃ cīvarādi, tadupabhuñjako ca puggalo’’ti evaṃ dhātumanasikāravasena vā. Paṭikūlavasena vāti piṇḍapāte tāva āhāre paṭikūlasaññāvasena, ‘‘sabbāni pana imāni cīvarādīni ajigucchanīyāni, imaṃ pūtikāyaṃ patvā ativiya jigucchanīyāni jāyantī’’ti evaṃ paṭikūlamanasikāravasena vā. Tato uttarīti paṭilābhakālato upari. Anavajjova paribhogo [Pg.72] āditova paññāya parisodhitattā adhiṭṭhahitvā ṭhapitapattacīvarānaṃ viyāti. Paccavekkhaṇāya ādisuddhidassanaparametaṃ, na paribhogakāle paccavekkhaṇapaṭikkhepaparaṃ. Tenāha ‘‘paribhogakālepī’’tiādi. Tatrāti tasmiṃ paribhogakāle paccavekkhaṇe. Sanniṭṭhānakaroti asandehakaro ekantiko.

หรือโดยความเป็นธาตุ คือ ด้วยอำนาจแห่งการมนสิการโดยความเป็นธาตุอย่างนี้ว่า “สิ่งนี้ คือ จีวรเป็นต้น และบุคคลผู้บริโภคปัจจัยนั้น เป็นเพียงสักว่าธาตุที่เป็นไปตามปัจจัย”. หรือโดยความเป็นของปฏิกูล คือ ในบิณฑบาตก่อน ด้วยอำนาจแห่งปฏิกูลสัญญาในอาหาร หรือด้วยอำนาจแห่งการมนสิการโดยความเป็นของปฏิกูลอย่างนี้ว่า “ก็จีวรเป็นต้นทั้งหมดเหล่านี้ ไม่น่ารังเกียจ แต่เมื่อถึงกายอันเน่าเปื่อยนี้แล้ว ย่อมกลายเป็นของน่ารังเกียจอย่างยิ่ง”. คำว่า “Tato uttari” คือ ในกาลภายหลังจากที่ได้รับแล้ว. (หมายความว่า) การบริโภคย่อมไม่มีโทษเลย เหมือนบาตรและจีวรที่อธิษฐานไว้ เพราะชำระให้บริสุทธิ์แล้วด้วยปัญญาตั้งแต่ต้น. ข้อความนี้มุ่งแสดงความบริสุทธิ์ในเบื้องต้นของการพิจารณา ไม่ได้มุ่งปฏิเสธการพิจารณาในขณะบริโภค. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “paribhogakālepī” เป็นต้น. คำว่า “Tatra” คือ ในการพิจารณาในขณะบริโภคนั้น. คำว่า “Sanniṭṭhānakaro” คือ ผู้กระทำความไม่สงสัย เป็นไปโดยส่วนเดียว.

Theyyaparibhogo nāma anarahassa paribhogo. Bhagavatāpi attano sāsane sīlavato paccayā anuññātā, na dussīlassa. Dāyakānampi sīlavato eva pariccāgo, na dussīlassa. Attano kārānaṃ mahapphalabhāvassa paccāsīsanato. Iti satthārā ananuññātattā, dāyakehi ca apariccattattā dussīlassa paribhogo theyyāya paribhogo theyyaparibhogo. Iṇavasena paribhogo iṇaparibhogo, paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhiyā abhāvato iṇaṃ gahetvā paribhogo viyāti attho. Tasmāti ‘‘sīlavato’’tiādinā vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Cīvaraṃ kāyato mocetvā paribhoge paribhoge purebhatta…pe… pacchimayāmesu paccavekkhitabbanti sambandho. Tathā asakkontena yathāvuttakālavisesavasena ekadivase catukkhattuṃ tikkhattuṃ dvikkhattuṃ sakiṃyeva vā paccavekkhitabbaṃ. Sace aruṇaṃ uggacchati, iṇaparibhogaṭṭhāne tiṭṭhati. Hiyyo yaṃ mayā cīvaraṃ paribhuttaṃ, taṃ yāvadeva sītassa paṭighātāya…pe… hirikopīnapaṭicchādanatthaṃ. Hiyyo yo mayā piṇḍapāto paribhutto, so ‘‘neva davāyā’’tiādinā sace atītaparibhogapaccavekkhaṇaṃ na kareyyāti vadanti, taṃ vīmaṃsitabbaṃ. Senāsanampi paribhoge paribhogeti pavese pavese. Satipaccayatāti satiyā paccayabhāvo paṭiggahaṇassa, paribhogassa ca paccavekkhaṇasatiyā paccayabhāvo yujjati, paccavekkhitvāva paṭiggahetabbaṃ, paribhuñjitabbañcāti attho. Tenevāha ‘‘satiṃ katvā’’tiādi. Evaṃ santepīti yadipi dvīsupi ṭhānesu paccavekkhaṇā yuttā, evaṃ santepi. Apare panāhu – sati paccayatāti sati bhesajjaparibhogassa paccayabhāve, sati paccayeti attho. Evaṃ santepīti paccaye satipīti. Taṃ tesaṃ matimattaṃ. Tathā hi paccayasannissitasīlaṃ paccavekkhaṇāya visujjhati, na paccayassa bhāvamattena.

เถยยบริโภค ชื่อว่า การบริโภคของผู้ไม่สมควร แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงอนุญาตปัจจัยทั้งหลายในศาสนาของพระองค์แก่ผู้มีศีล ไม่ใช่แก่ผู้ทุศีล แม้ของทายกทั้งหลาย การบริจาคก็มีแก่ผู้มีศีลเท่านั้น ไม่ใช่แก่ผู้ทุศีล เพราะเหตุที่พระศาสดามิได้ทรงอนุญาต และเพราะเหตุที่ทายกทั้งหลายมิได้สละให้ การบริโภคของผู้ทุศีลจึงเป็นการบริโภคด้วยความเป็นขโมย ชื่อว่าเถยยบริโภค การบริโภคโดยความเป็นหนี้ ชื่อว่าอิณบริโภค อธิบายว่า เพราะความไม่มีแห่งความบริสุทธิ์แห่งทักษิณาทางฝ่ายผู้รับ จึงเป็นเหมือนการบริโภคโดยการกู้หนี้มา ด้วยบทว่า ตสฺมา ท่านจึงพิจารณาเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วนั่นแหละด้วยบทว่า สีลวโต เป็นต้น โดยความเป็นเหตุ มีความเกี่ยวข้องว่า พึงพิจารณาจีวรที่เปลื้องออกจากกายแล้ว ในการบริโภคทุกๆ ครั้ง ในปุเรภัต...ฯลฯ...ในปัจฉิมยามทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่สามารถทำเช่นนั้นได้ พึงพิจารณาตามกาลพิเศษที่กล่าวไว้แล้ว ในวันหนึ่ง ๔ ครั้ง ๓ ครั้ง ๒ ครั้ง หรือแม้เพียงครั้งเดียว ถ้าอรุณขึ้น ย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งอิณบริโภค ท่านกล่าวว่า "จีวรใดที่เราบริโภคแล้วเมื่อวานนี้ จีวรนั้นเราบริโภคแล้วเพียงเพื่อป้องกันความหนาว...ฯลฯ...เพื่อปกปิดหิริโอตตัปปะ บิณฑบาตใดที่เราบริโภคแล้วเมื่อวานนี้ บิณฑบาตนั้นเราบริโภคแล้ว 'มิใช่เพื่อเล่น' เป็นต้น" ถ้าไม่กระทำการพิจารณาการบริโภคในอดีต (ดังนี้ไซร้ จะเป็นอิณบริโภค) คำกล่าวนั้นพึงพิจารณา แม้เสนาสนะ (ก็พึงพิจารณา) ในการบริโภคทุกๆ ครั้ง คือ ในการเข้าทุกๆ ครั้ง บทว่า สติปจฺจยตา ความว่า ความเป็นปัจจัยแห่งสติ คือ ความเป็นปัจจัยแห่งสติที่พิจารณาในการรับและการบริโภค ย่อมสมควร อธิบายว่า พึงรับและพึงบริโภคหลังจากพิจารณาแล้วเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า สตึ กตฺวา เป็นต้น บทว่า เอวํ สนฺเตปิ ความว่า แม้ว่าการพิจารณาจะสมควรในที่ทั้งสองแห่ง ถึงอย่างนั้น แต่อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า บทว่า สติ ปจฺจยตา ความว่า เมื่อมีปัจจัย คือ เมื่อมีความเป็นปัจจัยแห่งการบริโภคเภสัช บทว่า เอวํ สนฺเตปิ ความว่า แม้เมื่อมีปัจจัย คำกล่าวของอาจารย์เหล่านั้นเป็นเพียงมติของท่านเท่านั้น จริงอยู่ ปัจจยสันนิสสิตศีลย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยการพิจารณา ไม่ใช่บริสุทธิ์เพียงเพราะมีปัจจัย

Evaṃ paccayasannissitasīlassa visuddhiṃ dassetvā teneva pasaṅgena sabbāpi visuddhiyo dassetuṃ ‘‘catubbidhā hi suddhī’’tiādimāha. Tattha sujjhati [Pg.73] etāyāti suddhi, yathādhammaṃ desanāva suddhi desanāsuddhi. Vuṭṭhānassāpi cettha desanāya eva saṅgaho daṭṭhabbo. Chinnamūlāpattīnaṃ pana abhikkhutāpaṭiññāva desanā. Adhiṭṭhānavisiṭṭho saṃvarova suddhi saṃvarasuddhi. Dhammena samena paccayānaṃ pariyeṭṭhi eva suddhi pariyeṭṭhisuddhi. Catūsupi paccayesu vuttavidhinā paccavekkhaṇāva suddhi paccavekkhaṇasuddhi. Esa tāva suddhīsu samāsanayo. Suddhimantesu pana desanā suddhi etassāti desanāsuddhi. Sesesupi eseva nayo. Suddhi-saddo pana vuttanayova. Evanti saṃvarabhedaṃ sandhāyāha. Pahāyāti vajjetvā, akatvāti attho.

ครั้นแสดงความบริสุทธิ์แห่งปัจจยสันนิสสิตศีลอย่างนี้แล้ว เพื่อจะแสดงความบริสุทธิ์แม้ทั้งหมดโดยนัยที่เกี่ยวเนื่องกันนั้นนั่นเทียว จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า จตุพฺพิธา หิ สุทฺธิ ในบทเหล่านั้น บทว่า สุทธิ เพราะบุคคลย่อมบริสุทธิ์ด้วยธรรมชาตินั้น การแสดงอาบัติโดยชอบธรรมนั่นแหละคือความบริสุทธิ์ ชื่อว่า เทสนาสุทธิ และในที่นี้ พึงเห็นการสงเคราะห์แม้ซึ่งวุฏฐานะ (การออกจากอาบัติ) ด้วยเทสนานั่นเทียว ส่วนการปฏิญาณความเป็นผู้มิใช่ภิกษุนั่นแหละ เป็นเทสนาสำหรับผู้ต้องอาบัติที่ตัดราก (ปาราชิก) ความสังวรที่พิเศษด้วยอธิษฐานนั่นแหละคือความบริสุทธิ์ ชื่อว่า สังวรสุทธิ การแสวงหาปัจจัยโดยธรรมโดยสม่ำเสมอนั่นแหละคือความบริสุทธิ์ ชื่อว่า ปริเยฏฐิสุทธิ การพิจารณาตามวิธีที่กล่าวไว้แล้วในปัจจัยทั้ง ๔ นั่นแหละคือความบริสุทธิ์ ชื่อว่า ปัจจเวกขณสุทธิ นี้เป็นนัยแห่งสมาสในสุทธิทั้งหลายก่อน ส่วนในศีลที่มีความบริสุทธิ์ (วิเคราะห์ว่า) เทสนาเป็นความบริสุทธิ์ของศีลนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า เทสนาสุทธิ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ส่วนสุทธิศัพท์ก็มีนัยดังที่กล่าวแล้ว ท่านกล่าวบทว่า เอวํ โดยหมายถึงประเภทแห่งสังวร บทว่า ปหาย ความว่า เว้นแล้ว คือ ไม่กระทำแล้ว

Dātabbaṭṭhena dāyaṃ, taṃ ādiyantīti dāyādā. Ananuññātesu sabbena sabbaṃ paribhogābhāvato, anuññātesu eva ca paribhogasambhavato bhikkhūhi paribhuñjitabbapaccayā bhagavato santakā. ‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā ‘kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ no āmisadāyādā’’’ti (ma. ni. 1.29) evaṃ pavattaṃ dhammadāyādasuttañca ettha etasmiṃ atthe sādhakaṃ.

ชื่อว่า ทายะ เพราะอรรถว่าอันเขาพึงให้ ชนทั้งหลายย่อมรับทายะนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า ทายาท เพราะไม่มีการบริโภคในสิ่งที่ไม่ทรงอนุญาตโดยประการทั้งปวง และเพราะมีการบริโภคได้เฉพาะในสิ่งที่ทรงอนุญาตเท่านั้น ปัจจัยที่ภิกษุทั้งหลายพึงบริโภคจึงเป็นของพระผู้มีพระภาคเจ้า และธัมมทายาทสูตรที่มาอย่างนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเป็นธรรมทายาทของเราเถิด อย่าเป็นอามิสทายาทเลย เรามีความอนุเคราะห์ในเธอทั้งหลายว่า 'ทำอย่างไรหนอ สาวกทั้งหลายของเราจะพึงเป็นธรรมทายาท ไม่เป็นอามิสทายาท'" (ม. นิ. ๑.๒๙) ก็เป็นเครื่องยืนยันในเนื้อความนี้

Avītarāgānaṃ taṇhāparavasatāya paccayaparibhoge sāmibhāvo natthi, tadabhāvena vītarāgānaṃ tattha sāmibhāvo yathāruciparibhogasambhavato. Tathā hi te paṭikūlampi appaṭikūlākārena, appaṭikūlampi paṭikūlākārena, tadubhayampi vajjetvā ajjhupekkhanākārena paccaye paribhuñjanti, dāyakānañca manorathaṃ paripūrenti. Tenāha ‘‘te hi taṇhāya dāsabyaṃ atītattā sāmino hutvā paribhuñjantī’’ti.

สำหรับผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะ ความเป็นเจ้าของในการบริโภคปัจจัยย่อมไม่มี เพราะตกอยู่ในอำนาจของตัณหา แต่สำหรับผู้ที่ปราศจากราคะ ความเป็นเจ้าของในปัจจัยนั้นย่อมมี เพราะไม่มีความเป็นผู้อยู่ใต้อำนาจตัณหานั้น และเพราะสามารถบริโภคได้ตามความพอใจ จริงอยู่ พระอรหันต์เหล่านั้นย่อมบริโภคปัจจัยโดยทำของปฏิกูลให้เป็นของไม่ปฏิกูลบ้าง ทำของไม่ปฏิกูลให้เป็นของปฏิกูลบ้าง หรือเว้นทั้งสองอย่างนั้นแล้วบริโภคโดยความเป็นผู้มีอุเบกขา และย่อมยังความปรารถนาของทายกทั้งหลายให้บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จริงอยู่ พระอรหันต์เหล่านั้นก้าวล่วงความเป็นทาสของตัณหาแล้ว จึงเป็นเจ้าของบริโภค"

Sabbesanti ariyānaṃ, puthujjanānañca. Kathaṃ puthujjanānaṃ ime paribhogā sambhavanti? Upacāravasena. Yo hi puthujjanassāpi sallekhapaṭipattiyaṃ ṭhitassa paccayagedhaṃ pahāya tattha tattha anupalittena cittena paribhogo, so sāmiparibhogo viya hoti. Sīlavato pana paccavekkhitaparibhogo dāyajjaparibhogo viya hoti, dāyakānaṃ manorathassa avirādhanato. Tathā hi vuttaṃ ‘‘dāyajjaparibhogeyeva vā saṅgahaṃ gacchatī’’ti. Kalyāṇaputhujjanassa paribhoge vattabbameva natthi, tassa sekkhasaṅgahato. Sekkhasuttaṃ (saṃ. ni. 5.13) hetassatthassa sādhakaṃ. Tenāha ‘‘sīlavāpi [Pg.74] hī’’tiādi. Paccanīkattāti yathā iṇāyiko attano ruciyā icchitadesaṃ gantuṃ na labhati, evaṃ iṇaparibhogayutto lokato nissarituṃ na labhatīti tappaṭipakkhattā sīlavato paccavekkhitaparibhogo āṇaṇyaparibhogoti āha ‘‘āṇaṇyaparibhogo vā’’ti. Etena nippariyāyato catuparibhogavinimutto visuṃyevāyaṃ paribhogoti dasseti. Imāya sikkhāyāti sīlasaṅkhātāya sikkhāya. Kiccakārīti paṭiññānurūpaṃ paṭipajjanato yuttapattakārī.

ปริโภคย่อมมีแก่พระอริยะทั้งหลายและปุถุชนทั้งหลาย. ปริโภคเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนทั้งหลายได้อย่างไร? โดยอุปจาร. ความจริง การบริโภคใดของแม้ปุถุชนผู้ตั้งอยู่ในสัลเลขปฏิปทา ละความตะกละในปัจจัยแล้ว มีจิตไม่ติดในปัจจัยนั้นๆ (บริโภคอยู่), การบริโภคนั้นเป็นดุจสามิปริโภค. ส่วนการบริโภคที่พิจารณาแล้วของผู้มีศีล เป็นดุจทายัชชปริโภค เพราะไม่ทำลายความปรารถนาของทายกทั้งหลาย. จริงอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า "หรือนับเข้าในทายัชชปริโภคนั่นเทียว". ในเรื่องการบริโภคของกัลยาณปุถุชน ไม่มีอะไรที่ต้องกล่าวถึงเลย เพราะท่านสงเคราะห์เข้าในหมู่พระเสขะ. เสขสูตรเป็นเครื่องยืนยันเนื้อความนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "จริงอยู่ แม้ผู้มีศีล". คำว่า เพราะเป็นปฏิปักษ์ หมายความว่า เปรียบเหมือนคนมีหนี้ ย่อมไม่ได้ไปสู่ประเทศที่ต้องการตามความพอใจของตนฉันใด ผู้ประกอบด้วยอิณปริโภค (การบริโภคอย่างเป็นหนี้) ก็ย่อมไม่ได้ออกจากโลกฉันนั้น เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่ออิณปริโภคนั้น การบริโภคที่พิจารณาแล้วของผู้มีศีลจึงชื่อว่า อานณยปริโภค (การบริโภคอย่างไม่เป็นหนี้) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "หรืออานณยปริโภค". ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า โดยนิปปริยาย (โดยตรง) ปริโภคนี้พ้นจากปริโภค ๔ อย่าง เป็นปริโภคต่างหากทีเดียว. คำว่า ด้วยสิกขานี้ หมายถึง ด้วยสิกขาที่ชื่อว่าศีล. คำว่า ผู้ทำกิจที่ควรทำ หมายถึง ผู้ทำกิจที่สมควร เพราะปฏิบัติตามสมควรแก่ปฏิญญา.

Idāni tameva kiccakāritaṃ suttapadena vibhāvetuṃ ‘‘vuttampi ceta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha vihāranti patissayaṃ. Sayanāsananti mañcādiṃ. Ubhayenapi senāsanameva vuttaṃ. Āpanti udakaṃ. Saṅghāṭirajūpavāhananti paṃsumalādino saṅghāṭigatarajassa dhovanaṃ. Sutvāna dhammaṃ sugatena desitanti cīvarādīsu ‘‘paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevati sītassa paṭighātāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58; mahāni. 206) nayena bhagavatā desitaṃ dhammaṃ sutvā. Saṅkhāya seve varapaññasāvakoti ‘‘piṇḍa’’nti vuttaṃ piṇḍapātaṃ, vihārādipadehi vuttaṃ senāsanaṃ, ‘‘pipāsāgelaññassa vūpasamanato pānīyampi gilānapaccayo’’ti āpamukhena dassitaṃ gilānapaccayaṃ, saṅghāṭiyādicīvaranti catubbidhaṃ paccayaṃ saṅkhāya ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23; 2.24; 3.75; saṃ. ni. 4.120; a. ni. 6.58; 8.9; dha. sa. 1355) nayena paccavekkhitvā. Seve sevituṃ sakkuṇeyya uttamapaññassa bhagavato sāvako sekho vā puthujjano vā.

บัดนี้ เพื่อจะประกาศความเป็นผู้ทำกิจที่ควรทำนั้นนั่นเทียวด้วยบทแห่งสูตร ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "vuttampi cetaṃ". ในบทเหล่านั้น บทว่า วิหารํ หมายถึง ที่พักอาศัย. บทว่า สยนาสนํ หมายถึง เตียง เป็นต้น. ด้วยทั้งสองบท ท่านกล่าวถึงเสนาสนะนั่นเอง. บทว่า อาปํ หมายถึง น้ำ. บทว่า สงฺฆาฏิรชูปวาหนํ หมายถึง การซักล้างธุลีในผ้าสังฆาฏิ มีผงและมลทินเป็นต้น. บทว่า สุตฺวาน ธมฺมํ สุคเตน เทสิตํ หมายถึง ฟังธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้วจึงใช้สอยจีวร เพียงเพื่อบำบัดความหนาว" ในเรื่องจีวรเป็นต้น. บทว่า สงฺขาย เสเว วรปญฺญสาวโก หมายถึง สาวกของผู้มีปัญญาอันประเสริฐพึงพิจารณาแล้วเสพ คือ พิจารณาปัจจัย ๔ อย่าง ได้แก่ บิณฑบาตที่ท่านกล่าวว่า "ปิณฑะ", เสนาสนะที่ท่านกล่าวด้วยบทมีวิหารเป็นต้น, เภสัชปัจจัยสำหรับคนไข้ที่ท่านแสดงโดยมีน้ำเป็นประธานว่า "แม้เครื่องดื่มก็เป็นคิลานปัจจัย เพราะระงับความป่วยคือความกระหาย", และจีวรมีผ้าสังฆาฏิเป็นต้น แล้วพิจารณาโดยนัยเป็นต้นว่า "เพียงเพื่อความดำรงอยู่แห่งกายนี้". เสเว หมายถึง พึงเสพ คือ พึงอาจเพื่อจะเสพ. สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีปัญญาอันสูงสุด จะเป็นพระเสขะหรือปุถุชนก็ตาม (พึงเสพ).

Yasmā ca saṅkhāya sevī varapaññasāvako, tasmā hi piṇḍe…pe… pokkhare vāribindu, tathā hoti. Kālenāti ariyānaṃ bhojanakāle. Laddhāti labhitvā. Paratoti aññato dāyakato. Anuggahāti anukampāya bahumhi upanīte mattaṃ so jaññā jāneyya satataṃ sabbakālaṃ upaṭṭhito upaṭṭhitassati. Ālepanarūhane yathāti bhesajjalepanena vaṇassa ruhane viya, mattaṃ jāneyyāti yojanā. Āhareti āhareyya. ‘‘Āhareyyāhāra’’nti vā pāṭho. Yāpanatthanti sarīrassa yāpanāya. Amucchitoti taṇhāmucchāya amucchito gedhaṃ taṇhaṃ anāpanno.

และเพราะเหตุที่สาวกผู้มีปัญญาอันประเสริฐเป็นผู้พิจารณาแล้วจึงเสพ, เพราะเหตุนั้นแล (ภิกษุ) ย่อมเป็นผู้ไม่ติดในบิณฑบาต...ฯลฯ...เหมือนหยาดน้ำบนใบบัว ฉันนั้น. บทว่า กาเลน หมายถึง ในเวลาฉันของพระอริยเจ้าทั้งหลาย. บทว่า ลทฺธา หมายถึง ได้แล้ว. บทว่า ปรโต หมายถึง จากทายกอื่น. บทว่า อนุคฺคหา หมายถึง เมื่อทายกน้อมถวายของมากด้วยความอนุเคราะห์, ภิกษุนั้นพึงรู้ประมาณ คือ พึงเป็นผู้มีสติตั้งมั่นในกาลทุกเมื่อ. บทว่า อาเลปนรูหเน ยถา พึงประกอบความว่า เหมือนในการทำให้แผลสมานด้วยการทายา, พึงรู้ประมาณ. บทว่า อาหเร หมายถึง พึงบริโภค. หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า อาหเรยฺยาหารํ เป็นปาฐะ. บทว่า ยาปนตฺถํ หมายถึง เพื่อความยังอัตภาพให้เป็นไปแห่งสรีระ. บทว่า อมุจฺฉิโต หมายถึง ไม่มัวเมาด้วยความมัวเมาคือตัณหา ไม่ถึงความตะกละคือตัณหา.

Attano [Pg.75] mātulassa saṅgharakkhitattherasseva nāmassa gahitattā bhāgineyyasaṅgharakkhitasāmaṇero. Sālikūranti sālibhattaṃ. Sunibbutanti susītalaṃ. Asaññatoti apaccavekkhaṇaṃ sandhāyāha. Sabbāsavaparikkhīṇoti parikkhīṇasabbāsavo.

ชื่อว่า สังฆรักขิตสามเณรผู้เป็นหลาน เพราะถือเอาชื่อของพระสังฆรักขิตเถระผู้เป็นลุงของตนนั่นเอง. บทว่า สาลิกูรํ หมายถึง ข้าวสาลี. บทว่า สุนิพฺพุตํ หมายถึง เย็นสนิทดี. บทว่า อสญฺญโต ท่านกล่าวหมายถึง การไม่พิจารณา. บทว่า สพฺพาสวปริกฺขีโณ หมายถึง ผู้มีอาสวะทั้งปวงสิ้นแล้ว.

Paṭhamasīlapañcakavaṇṇanā

อรรถกถาปัญจกะที่หนึ่งว่าด้วยศีล

20. Pariyanto etesaṃ atthīti pariyantāni, pariyantāni sikkhāpadāni yesaṃ te pariyantasikkhāpadā, tesaṃ pariyantasikkhāpadānaṃ. Upasampannānanti ṭhapetvā kalyāṇaputhujjanasekkhāsekkhe tadaññesaṃ upasampannānaṃ. Sāmaññajotanāpi hi visese tiṭṭhati. Kusaladhamme yuttānanti vipassanācāre yuttapayuttānaṃ. Sekkhadhammā pariyantā paramā mariyādā etassāti sekkhapariyanto. Nāmarūpaparicchedato, kusaladhammasamādānato vā pana paṭṭhāya yāva gotrabhū, tāva pavattakusaladhammappabandho sekkhadhamme āhacca ṭhito sekkhapariyanto. Sekkhadhammānaṃ vā heṭṭhimantabhūtā sikkhitabbā lokiyā tisso sikkhā sekkhapariyanto, tasmiṃ sekkhapariyante. Paripūrakārīnanti kiñcipi sikkhaṃ ahāpetvā pūrentānaṃ. Uparivisesādhigamatthaṃ kāye ca jīvite ca anapekkhānaṃ. Tato eva sīlapāripūriatthaṃ pariccattajīvitānaṃ. Diṭṭhisaṃkilesena aparāmasanīyato pārisuddhivantaṃ sīlaṃ aparāmaṭṭhapārisuddhisīlaṃ. Kilesānaṃ sabbaso paṭippassaddhiyā pārisuddhivantaṃ sīlaṃ paṭippassaddhipārisuddhisīlaṃ.

๒๐. สิกขาบทเหล่านี้มีที่สุด ชื่อว่า ปริยันตานิ. สิกขาบททั้งหลายที่มีที่สุดมีอยู่แก่ท่านเหล่าใด ท่านเหล่านั้นชื่อว่า ปริยันตสิกขาปทา. แห่งท่านผู้มีสิกขาบทมีที่สุดเหล่านั้น. บทว่า อุปสมฺปนฺนานํ หมายถึง แห่งภิกษุผู้อุปสมบทเหล่าอื่น นอกจากกัลยาณปุถุชน พระเสขะ และพระอเสขะ. ความจริง แม้คำที่แสดงโดยทั่วไป ก็ย่อมตั้งอยู่ในความหมายพิเศษได้. บทว่า กุสลธมฺเม ยุตฺตานํ หมายถึง แห่งท่านผู้ประกอบความเพียรเนืองๆ ในการเจริญวิปัสสนา. เสขธรรมทั้งหลายเป็นที่สุด เป็นขอบเขตอย่างยิ่งของกุศลธรรมประการนี้ เหตุนั้น กุศลธรรมประการนี้จึงชื่อว่า เสกขปริยันตะ. อีกอย่างหนึ่ง กระแสแห่งกุศลธรรมที่ดำเนินไป ตั้งแต่การกำหนดรู้นามรูป หรือตั้งแต่การสมาทานกุศลธรรม จนถึงโคตรภูญาณ กระแสแห่งกุศลธรรมนั้นกระทบถึงเสขธรรมแล้วตั้งอยู่ จึงชื่อว่า เสกขปริยันตะ. หรืออีกอย่างหนึ่ง สิกขา ๓ ที่เป็นโลกิยะ อันเป็นส่วนเบื้องต่ำสุดของเสขธรรมทั้งหลาย อันบุคคลพึงศึกษา ชื่อว่า เสกขปริยันตะ. ในเสกขปริยันตะนั้น. บทว่า ปริปูรการีนํ หมายถึง แห่งท่านผู้บำเพ็ญให้บริบูรณ์ ไม่ทำสิกขาแม้ข้อใดข้อหนึ่งให้เสื่อม. แห่งท่านผู้ไม่เยื่อใยในกายและชีวิต เพื่อบรรลุคุณวิเศษที่สูงขึ้นไป. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว แห่งท่านผู้สละชีวิตแล้ว เพื่อความบริบูรณ์แห่งศีล. ศีลที่มีความบริสุทธิ์ เพราะไม่ถูกลูบคลำด้วยความเศร้าหมองคือทิฏฐิ ชื่อว่า อปรามัฏฐปาริสุทธิศีล. ศีลที่มีความบริสุทธิ์ เพื่อความสงบระงับแห่งกิเลสทั้งหลายโดยสิ้นเชิง ชื่อว่า ปฏิปัสสัทธิปาริสุทธิศีล.

Anupasampannānaṃ asekkhānaṃ, sekkhānaṃ, kalyāṇaputhujjanānañca sīlaṃ mahānubhāvatāya ānubhāvato apariyantamevāti āha ‘‘gaṇanavasena sapariyantattā’’ti. Kāyavācānaṃ saṃvaraṇato, vinayanato ca saṃvaravinayā. Peyyālamukhena niddiṭṭhāti tattha tattha satthārā desitavitthāranayena yathāvuttagaṇanato niddiṭṭhā. Sikkhāti sīlasaṅkhātā sikkhā. Vinayasaṃvareti vinayapiṭake. Gaṇanavasena sapariyantampi upasampannānaṃ sīlanti heṭṭhā vuttaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Yaṃ kiñci hi upasampannena sikkhitabbaṃ sīlaṃ nāma, tattha kassacipi anavasesato anavasesavasena[Pg.76]. Samādānabhāvanti samādānasabbhāvaṃ. Lābha…pe… vasena adiṭṭhapariyantabhāvo lābhādihetu sīlassa avītikkamo.

ศีลของผู้อุปสมบท ของพระอเสขะ ของพระเสขะ และของกัลยาณปุถุชน เพราะมีความเป็นผู้มีอานุภาพมาก โดยอานุภาพจึงไม่มีที่สุดนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะมีที่สุดโดยการนับ" ชื่อว่าสังวรวินัย เพราะเป็นการสำรวมและเป็นการแนะนำกายและวาจา บทว่า "แสดงไว้โดยเปยยาลมุข" คือ แสดงไว้แล้วโดยนัยอย่างพิสดารที่พระศาสดาทรงแสดงไว้ในที่นั้นๆ ตามจำนวนที่กล่าวไว้ บทว่า สิกขา คือ สิกขาที่ชื่อว่าศีล บทว่า วินยสังวร คือ ในพระวินัยปิฎก พึงนำบทว่า "ศีลของผู้อุปสมบทแม้มีที่สุดโดยการนับ" ที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำมาเชื่อมความ จริงอยู่ ศีลใดๆ ก็ตามที่ผู้อุปสมบทพึงศึกษา ในศีลนั้นๆ ไม่มีส่วนเหลือแม้แต่อย่างใด โดยไม่มีส่วนเหลือ บทว่า สมาทานภาวะ คือ ความมีอยู่จริงแห่งการสมาทาน ความเป็นผู้มีที่สุดอันมองไม่เห็นโดยนัยมีลาภเป็นต้น คือการไม่ล่วงละเมิดศีลเพราะเหตุมีลาภเป็นต้น

Dhanaṃ caje aṅgavarassa hetu pāripanthikacorādīhi upadduto. Aṅgaṃ caje jīvitaṃ rakkhamāno sappadaṭṭhādikāle. Aṅgaṃ dhanaṃ jīvitañcāpi sabbaṃ, caje naro dhammamanussaranto sutasomamahābodhisattādayo viya. Tenāha ‘‘imaṃ sappurisānussatiṃ avijahanto’’ti. Jighacchāparissamena jīvitasaṃsaye satipi. Sikkhāpadaṃ avītikkammāti assāmikesu ambaphalesu bhūmiyaṃ patitesu samīpeyeva santesupi paṭiggāhakābhāvena aparibhuñjanto paṭiggahaṇasikkhāpadaṃ avītikkamitvā.

เมื่อถูกโจรผู้ร้ายในทางเป็นต้นเบียดเบียน พึงสละทรัพย์เพราะเหตุแห่งอวัยวะอันประเสริฐ ในกาลมีถูกงูกัดเป็นต้น เมื่อจะรักษาชีวิต พึงสละอวัยวะ นรชนเมื่อระลึกถึงธรรม พึงสละอวัยวะ ทรัพย์ และแม้ชีวิตทั้งหมด เหมือนพระสุตโสมมหาโพธิสัตว์เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ละสัปปุริสานุสสตินี้" แม้เมื่อมีความสงสัยในชีวิตเพราะความหิวและความเหนื่อย บทว่า ไม่ล่วงละเมิดสิกขาบท คือ เมื่อผลมะม่วงที่ไม่มีเจ้าของหล่นอยู่ที่พื้นดิน แม้มีอยู่ใกล้ๆ ก็ไม่บริโภคเพราะไม่มีผู้ประเคน คือไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทว่าด้วยการรับประเคน

Sīlavantassāti sīlavantabhāvassa kāraṇā, sīlavantassa vā tuyhaṃ etādisaṃ aṃsena vāhaṇādikaṃ kiccaṃ karoti, kāraṇā sīlassāti adhippāyo. Sudhotajātimaṇi viyāti catūsu pāsāṇesu sammadeva dhotajātimaṇi viya. Mahāsaṅgharakkhitabhāgineyyasaṅgharakkhitattherānaṃ viyāti mahāsaṅgharakkhitattherassa, tasseva bhāgineyyasaṅgharakkhitattherassa viya ca. ‘‘Kimatthaṃ mayaṃ idhāgatā’’ti mahājanassa vippaṭisāro bhavissatīti adhippāyo. Accharikāyāti aṅguliphoṭanena. Asatiyāti satisammosena. Aññāṇapakatanti aññāṇena aparajjhitvā kataṃ, ajānitvā katanti attho.

บทว่า สีลวนฺตสฺส คือ เพราะเหตุแห่งความเป็นผู้มีศีล หรือว่า (เขา) ย่อมกระทำกิจเช่นนี้มีการแบกหามด้วยบ่าเป็นต้นแก่ท่านผู้มีศีล อธิบายว่า เพราะเหตุแห่งศีล บทว่า สุโธตชาติมณิ วิย คือ เหมือนแก้วมณีชาติแท้ที่เจียระไนดีแล้วบนศิลา ๔ ชนิด บทว่า มหาสงฺฆรกฺขิต...เถรานํ วิย คือ เหมือนพระมหาสังฆรักขิตเถระ และเหมือนพระสังฆรักขิตเถระผู้เป็นหลานของท่านนั่นเอง อธิบายว่า มหาชนจะเกิดความเดือดร้อนใจว่า "พวกเรามาที่นี่เพื่ออะไร" บทว่า อจฺฉริกาย คือ ด้วยการดีดนิ้ว บทว่า อสติยา คือ ด้วยความหลงลืมสติ บทว่า อญฺญาณปกตนฺติ คือ กรรมที่ทำผิดพลาดไปเพราะความไม่รู้ ความหมายว่า กรรมที่ทำไปโดยไม่รู้

Appassutopi ce hotīti suttageyyādisutarahito hoti ce. Sīlesu asamāhitoti pātimokkhasaṃvarādisīlesupi na sammā patiṭṭhito hoti ce. Nāssa sampajjate sutanti assa sīlarahitassa puggalassa sutaṃ attano, paresañca katthaci bhavasampattiāvahaṃ na hoti. ‘‘Dussīloyaṃ purisapuggalo’’ti hi sikkhākāmā na tassa santikaṃ upasaṅkamanti. Bahussutopi ceti ettha ce-ti nipātamattaṃ. Pasaṃsitoti pasaṃsito eva nāma.

บทว่า อปฺปสฺสุโตปิ เจ โหติ คือ หากเป็นผู้ปราศจากสุตะมีสุตตะและเคยยะเป็นต้น บทว่า สีเลสุ อสมาหิโตติ คือ หากไม่ตั้งมั่นดีแล้วแม้ในศีลมีปาฏิโมกขสังวรเป็นต้น บทว่า นาสฺส สมฺปชฺชเต สุตนฺติ คือ สุตะของบุคคลนั้นผู้ปราศจากศีล ย่อมไม่นำมาซึ่งภวสมบัติในที่ไหนๆ แก่ตนและผู้อื่น จริงอยู่ ผู้ใคร่ในการศึกษาคิดว่า "บุรุษบุคคลนี้เป็นผู้ทุศีล" จึงไม่เข้าไปใกล้ผู้นั้น ในบทว่า พหุสฺสุโตปิ เจ นี้ เจ ศัพท์ เป็นเพียงนิบาต บทว่า ปสํสิโตติ คือ ชื่อว่าเป็นผู้อันบัณฑิตสรรเสริญแล้วนั่นเทียว

Rāgavasena aparāmaṭṭhagahaṇena taṇhāparāmāsābhāvamāha. Tathārūpanti rāgavasena aparāmaṭṭhaṃ. Bhinditvāti hanitvā. Saññapessāmīti saññattiṃ [Pg.77] karissāmi, appakaṃ velaṃ maṃ vissejjetunti adhippāyo. Aṭṭiyāmīti jigucchāmi. Harāyāmīti lajjāmi.

ท่านกล่าวถึงความไม่มีตัณหาปรามาส ด้วยการถือเอาสิ่งที่ไม่ถูกลูบคลำด้วยอำนาจแห่งราคะ บทว่า ตถารูปํ คือ สิ่งที่ไม่ถูกลูบคลำด้วยอำนาจแห่งราคะ บทว่า ภินฺทิตฺวา คือ ทุบตีแล้ว บทว่า สญฺญเปสฺสามิ คือ เราจักกระทำความเข้าใจ อธิบายว่า ขอท่านจงปล่อยเราไปชั่วครู่หนึ่ง บทว่า อฏฺฏิยามิ คือ เรารังเกียจ บทว่า หรายามิ คือ เราละอาย

Palipannoti sīdanto, sammakkhito vā. Sīleneva saddhiṃ marissāmīti sīlaṃ avināsento tena saheva marissāmi, na idāni kadācipi taṃ pariccajissāmi. Sati hi bhavādāne sīlena viyogo siyā, bhavameva nādiyissāmīti adhippāyo. Rogaṃ sammasantoti rogabhūtaṃ vedanaṃ vedanāmukhena sesārūpadhamme, rūpadhamme ca pariggahetvā vipassanto.

บทว่า ปลิปนฺโน คือ จมอยู่ หรือ เปื้อนอยู่ บทว่า สีเลเนว สทฺธึ มริสฺสามิ คือ ไม่ทำศีลให้พินาศ จักตายพร้อมกับศีลนั้นนั่นเทียว บัดนี้ จักไม่สละศีลนั้นเลยไม่ว่าในกาลไหนๆ จริงอยู่ เมื่อมีการถือเอาภพ ความพลัดพรากจากศีลพึงมี อธิบายว่า เราจักไม่ถือเอาภพเลย บทว่า โรคํ สมฺมสนฺโต คือ กำหนดรู้อรูปธรรมที่เหลือและรูปธรรมโดยมีเวทนาที่เป็นดุจโรคเป็นประธาน แล้วพิจารณาเห็นอยู่

Ruppatoti vikāraṃ āpādiyamānasarīrassa. Parisussatīti samantato sussati. Yathā kiṃ? Pupphaṃ yathā paṃsuni ātape kataṃ sūriyātapasantatte paṃsuni ṭhapitaṃ sirīsādipupphaṃ viyāti attho. Ajaññanti amanuññaṃ jigucchanīyaṃ. Jaññasaṅkhātanti bālehi ‘‘jañña’’nti evaṃ kittitaṃ. Jaññarūpaṃ apassatoti yathābhūtaṃ appassato aviddasuno ‘‘jañña’’nti pasaṃsitaṃ. Dhiratthumanti dhi atthu imaṃ, dhi-saddayogena sabbattha upayogavacanaṃ, imassa pūtikāyassa dhikāro hotūti attho. Duggandhiyanti duggandhikaṃ duggandhavantaṃ. Yattha yathāvutte pūtikāye rāgahetu pamattā pamādaṃ āpannā. Pajāti sattā. Hāpenti maggaṃ sugatūpapattiyāti sugatūpapattiyā maggaṃ, sīlampi hāpenti, pageva jhānādinti adhippāyo. Kevalaṃ ‘‘arahanto’’ti vattabbā sāvakakhīṇāsavā, itare pana paccekabuddhā sammāsambuddhāti saha visesanenāti āha ‘‘arahantādīna’’nti. Sabbadarathappaṭippassaddhiyāti sabbakilesadarathappaṭippassaddhiyā.

บทว่า รุปฺปติ คือ แห่งสรีระที่ถูกทำให้ถึงความแปรปรวน บทว่า ปริสุสฺสติ คือ ย่อมแห้งไปโดยรอบ เหมือนอะไร? ความว่า เหมือนดอกซึกเป็นต้นที่วางไว้บนผงธุลีอันร้อนระอุด้วยแดด บทว่า อชญฺญํ คือ ไม่น่าพอใจ น่ารังเกียจ บทว่า ชญฺญสงฺขาตํ คือ ที่พวกคนพาลขนานนามว่า "น่าพอใจ" บทว่า ชญฺญรูปํ อปสฺสโต คือ สำหรับผู้ไม่รู้ ผู้ไม่เห็นตามความเป็นจริง ย่อมสรรเสริญว่า "น่าพอใจ" บทว่า ธิรตฺถุมํ แยกบทเป็น ธิ อตฺถุ อิมํ เพราะประกอบกับ ธิ ศัพท์ จึงเป็นทุติยาวิภัตติในทุกบท ความว่า ขอการติเตียนจงมีแก่กายเน่านี้ บทว่า ทุคฺคนฺธิยํ คือ มีกลิ่นเหม็น ในกายเน่าที่กล่าวมาแล้วใด สัตว์ทั้งหลายผู้ประมาทแล้วเพราะเหตุแห่งราคะ ย่อมถึงความประมาท บทว่า ปชา คือ สัตว์ทั้งหลาย บทว่า หาเปนฺติ มคฺคํ สุคตูปปตฺติยา คือ ย่อมยังหนทางแห่งการเข้าถึงสุคติ คือศีลให้เสื่อม อธิบายว่า ไม่ต้องพูดถึงฌานเป็นต้นเลย พระสาวกผู้สิ้นอาสวะ พึงเรียกว่า "พระอรหันต์" เท่านั้น ส่วนพระอรหันต์ประเภทอื่น พึงเรียกพร้อมกับคำวิเศษณ์ว่า พระปัจเจกพุทธะ พระสัมมาสัมพุทธะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แห่งพระอรหันต์เป็นต้น" บทว่า สพฺพทรถปฺปฏิปสฺสทฺธิยา คือ เพื่อความสงบระงับความเร่าร้อนคือกิเลสทั้งปวง

Dutiyasīlapañcakavaṇṇanā

อรรถกถาพรรณนาศีลปัญจกะที่ ๒

Pāṇātipātādīnanti ādi-saddena adinnādānādīnaṃ aggamaggavajjhakilesapariyosānānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Pahānādīti ādi-saddena veramaṇiādīnaṃ catunnaṃ. Kesuci potthakesu ‘‘pahānavasenā’’ti likhanti, sā pamādalekhā. Pāṇātipātassa pahānaṃ sīlanti hirottappakaruṇālobhādipamukhena yena kusalacittuppādena pāṇātipāto pahīyati, taṃ pāṇātipātassa pahānaṃ sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Tathā pāṇātipātā [Pg.78] virati veramaṇī sīlaṃ. Pāṇātipātassa paṭipakkhacetanā cetanā sīlaṃ. Pāṇātipātassa saṃvaraṇaṃ pavesadvārapidhānaṃ saṃvaro sīlaṃ. Pāṇātipātassa avītikkamanaṃ avītikkamo sīlaṃ. Adinnādānassātiādīsupi eseva nayo. Abhijjhādīnaṃ pana anabhijjhādivasena pahānaṃ veditabbaṃ. Veramaṇī cetanā taṃsampayuttā saṃvarāvītikkamā tappamukhā dhammā.

ในบทว่า “ปาณาติปาตาทีนํ” นี้ พึงทราบว่า อาทิศัพท์สงเคราะห์ธรรมทั้งหลายมีอทินนาทานเป็นต้น มีกิเลสที่ต้องประหาณด้วยอรหัตตมรรคเป็นที่สุด ในบทว่า “ปหานาทิ” นี้ อาทิศัพท์สงเคราะห์ศีล ๔ อย่าง มีเวรมณีเป็นต้น ในคัมภีร์บางฉบับเขียนว่า “ปหานวเสนาติ” (ด้วยอำนาจแห่งการละ) การเขียนนั้นเป็นการเขียนที่ผิดพลาด ในบทว่า “ปาณาติปาตัสส ปหานํ สีลํ” (การละปาณาติบาตเป็นศีล) นั้น อธิบายว่า กุศลจิตตุปบาทใดที่มีหิริ โอตตัปปะ กรุณา อโลภะ เป็นต้นเป็นประธาน ซึ่งเป็นเครื่องละปาณาติบาต, กุศลจิตตุปบาทนั้นชื่อว่าเป็นการละปาณาติบาต และชื่อว่าศีลเพราะอรรถว่าทรงไว้ (สีลนัตเถนะ) ฉันนั้นเหมือนกัน วิรตี คือ เวรมณี (การงดเว้น) จากปาณาติบาต ชื่อว่าศีล เจตนาที่เป็นปฏิปักษ์ต่อปาณาติบาต คือ เจตนาศีล การสังวร คือ การปิดประตูทางเข้าแห่งปาณาติบาต คือ สังวรศีล การไม่ล่วงละเมิดปาณาติบาต คือ อวีติกกมศีล แม้ในบทว่า “อทินนาทานัสส” เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน ส่วนการละอภิชฌาเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นการละด้วยอำนาจแห่งอนภิชฌาเป็นต้น เวรมณีและเจตนาเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยธรรมเหล่านั้น (คืออนภิชฌาเป็นต้น) ส่วนสังวรและอวีติกกมะเป็นธรรมที่มีธรรมเหล่านั้นเป็นประธาน

Evaṃ dasakusalakammapathavasena pahānasīlādīni dassetvā idāni saupāyānaṃ aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ, aṭṭhārasannaṃ mahāvipassanānaṃ, ariyamaggānañca vasena tāni dassetuṃ ‘‘nekkhammenā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha nekkhammenāti alobhappadhānena kusalacittuppādena. Kusalā hi dhammā kāmapaṭipakkhā idha ‘‘nekkhamma’’nti adhippetā. Tenāha ‘‘kāmacchandassa pahānaṃ sīla’’ntiādi. Tattha pahānasīlādīni heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāni. Visesameva vakkhāma. Abyāpādenāti mettāya. Ālokasaññāyāti vibhūtaṃ katvā manasikaraṇena upaṭṭhitaālokasañjānanena. Avikkhepenāti samādhinā. Dhammavavatthānenāti kusalādidhammānaṃ yāthāvanicchayena. Sapaccayanāmarūpavavatthānenātipi vadanti.

ครั้นทรงแสดงปหานศีลเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งกุศลกรรมบถ ๑๐ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงธรรมเหล่านั้นด้วยอำนาจแห่งสมาบัติ ๘, มหาวิปัสสนา ๑๘ และอริยมรรคทั้งหลาย พร้อมทั้งอุบาย จึงทรงปรารภคำเป็นต้นว่า “เนกฺขมฺเมน” ในบทเหล่านั้น บทว่า “เนกฺขมฺเมน” ได้แก่ ด้วยกุศลจิตตุปบาทที่มีอโลภะเป็นประธาน จริงอยู่ กุศลธรรมทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกาม ประสงค์เอาว่า “เนกขัมมะ” ในที่นี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “กามฉันทัสส ปหานํ สีลํ” (การละกามฉันทะเป็นศีล) ในบทนั้น พึงทราบปหานศีลเป็นต้นโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว เราจักกล่าวเฉพาะข้อที่แตกต่างกัน บทว่า “อพฺยาปาเทน” ได้แก่ ด้วยเมตตา บทว่า “อาโลกสัญฺญาย” ได้แก่ ด้วยการมนสิการโดยทำให้ปรากฏชัด คือด้วยการกำหนดรู้อาโลกสัญญาที่ปรากฏขึ้น บทว่า “อวิกฺเขเปน” ได้แก่ ด้วยสมาธิ บทว่า “ธัมฺมววตฺถาเนน” ได้แก่ ด้วยการวินิจฉัยโดยถูกต้องซึ่งธรรมทั้งหลายมีกุศลเป็นต้น บางท่านก็กล่าวว่า ได้แก่ ด้วยการกำหนดนามรูปพร้อมทั้งปัจจัย

Evaṃ kāmacchandādinīvaraṇappahānena ‘‘abhijjhaṃ loke pahāyā’’tiādinā (vibha. 538) vuttāya paṭhamajjhānādhigamassa upāyabhūtāya pubbabhāgapaṭipadāya vasena pahānasīlādīni dassetvā idāni saupāyānaṃ aṭṭhasamāpattiādīnaṃ vasena dassetuṃ ‘‘ñāṇenā’’tiādi vuttaṃ. Nāmarūpapariggahakaṅkhāvitaraṇānaṃ hi vibandhabhūtassa mohassa dūrīkaraṇena ñātapariññāya ṭhitassa aniccasaññādayo sijjhanti. Tathā jhānasamāpattīsu abhiratinimittena pāmojjena. Tattha anabhiratiyā vinoditāya jhānādīnaṃ samadhigamoti samāpattivipassanānaṃ arativinodanaavijjāpadālanādinā upāyoti vuttaṃ ‘‘ñāṇena avijjāya, pāmojjena aratiyā’’ti. Uppaṭipāṭiniddeso pana nīvaraṇasabhāvāya avijjāya heṭṭhānīvaraṇesupi saṅgahadassanatthanti daṭṭhabbaṃ.

ครั้นทรงแสดงปหานศีลเป็นต้น ด้วยการละนิวรณ์มีกามฉันทะเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งบุพภาคปฏิปทา อันเป็นอุบายแห่งการบรรลุปฐมฌาน ที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “อภิชฺฌํ โลเก ปหาย” อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงด้วยอำนาจแห่งสมาบัติ ๘ เป็นต้น พร้อมทั้งอุบาย จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ญาเณน” จริงอยู่ อนิจจสัญญาเป็นต้น ย่อมสำเร็จแก่โยคีผู้ตั้งอยู่ในญาตปริญญา ด้วยการขจัดโมหะอันเป็นเครื่องผูกพันแห่งนามรูปปริคคหญาณและกังขาวิตรณญาณให้ห่างไกล ฉันนั้นเหมือนกัน ในฌานสมาบัติทั้งหลาย เมื่อความไม่ยินดีในฌานสมาบัติเหล่านั้นอันโยคีบรรเทาได้แล้วด้วยความปราโมทย์อันเป็นนิมิตแห่งความยินดี การบรรลุฌานเป็นต้นย่อมสำเร็จ เพราะเหตุนั้น การบรรเทาความไม่ยินดี การทำลายอวิชชาเป็นต้น จึงเป็นอุบายแห่งสมาบัติและวิปัสสนา ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “ญาเณน อวิชฺชาย, ปาโมชฺเชน อรติยา” (ด้วยญาณ [ละ] อวิชชา, ด้วยความปราโมทย์ [ละ] ความไม่ยินดี) ส่วนการแสดงสลับลำดับกันนั้น พึงเห็นว่า เพื่อแสดงการสงเคราะห์อวิชชาซึ่งมีสภาวะเป็นนิวรณ์ เข้าในนิวรณ์ทั้งหลายที่กล่าวไว้ก่อนด้วย

‘‘Paṭhamena [Pg.79] jhānena nīvaraṇāna’’ntiādīsu kathaṃ jhānānaṃ sīlabhāvo, kathaṃ vā tattha viratiyā sambhavo. Suvisuddhakāyakammādikassa hi cittasamādānavasena imāni jhānāni pavattanti, na parittakusalāni viya kāyakammādivisodhanavasena, nāpi maggaphaladhammā viya duccaritadurājīvasamucchedapaṭippassambhanavasenāti? Saccametaṃ. Mahaggatadhammesu nippariyāyena natthi sīlanaṭṭho, kuto viramaṇaṭṭho. Pariyāyena panetaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ko pana so pariyāyo? Yadaggena mahaggatā kusaladhammā paṭipakkhe pajahanti, tadaggena tato oratā. Te ca yathā cittaṃ nārohanti, evaṃ saṃvutā nāma honti. Pariyuṭṭhānasaṅkhāto manodvāre vītikkamo natthi etesūti avītikkamāti ca vuccanti, cetanā pana taṃsampayuttāti. Soyamattho parato āgamissati. Evañca katvā vitakkādipahānavacanampi samatthitaṃ hoti. Na hi nippariyāyato sīlaṃ kusaladhammānaṃ pahāyakaṃ yujjati, na cettha akusalavitakkādayo adhippetā. Kiñcāpi paṭhamajjhānūpacāreyeva dukkhassa, catutthajjhānūpacāre ca sukhassa pahānaṃ hoti, atisayapahānaṃ pana sandhāya vuttaṃ ‘‘catutthena jhānena sukhadukkhānaṃ pahāna’’nti. ‘‘Ākāsānañcāyatanasamāpattiyā’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ āruppakathāyaṃ (visuddhi. 1.275 ādayo) āgamissati.

ในบทเป็นต้นว่า “ปฐเมน ฌาเนน นีวรณานํ” (ด้วยปฐมฌาน [ละ] นิวรณ์ทั้งหลาย) ความเป็นศีลของฌานทั้งหลายมีได้อย่างไร? หรือว่า ความมีอยู่แห่งวิรตีในฌานนั้นมีได้อย่างไร? เพราะว่า ฌานเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีกายกรรมเป็นต้นบริสุทธิ์ดีแล้วด้วยอำนาจแห่งการตั้งมั่นแห่งจิต ไม่ได้เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการชำระกายกรรมเป็นต้นให้บริสุทธิ์เหมือนกามวจรกุศลทั้งหลาย และก็ไม่ได้เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการตัดขาดและระงับซึ่งทุจริตและทุราชีวะเหมือนมรรคผลธรรมทั้งหลาย (ถ้ามีผู้ค้านอย่างนี้) คำค้านนั้นจริง ในมหัคคตธรรมทั้งหลาย อรรถว่าเป็นศีลโดยนิปปริยาย (โดยตรง) ไม่มี, อรรถว่าการงดเว้นจะมีมาจากไหน? แต่พึงเห็นว่า คำนี้ท่านกล่าวโดยปริยาย (โดยอ้อม) ปริยายนั้นเป็นอย่างไร? คือ มหัคคตกุศลธรรมทั้งหลายย่อมละปฏิปักษ์ด้วยส่วนใด ก็ชื่อว่างดเว้นจากปฏิปักษ์เหล่านั้นด้วยส่วนนั้น และปฏิปักษ์เหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้นในจิตโดยประการใด ก็ชื่อว่าสังวรไว้แล้วโดยประการนั้น การล่วงละเมิดทางมโนทวารที่เรียกว่าปริยุฏฐานะ ไม่มีในฌานเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่าอวีติกกมะด้วย ส่วนเจตนาก็คือเจตนาที่สัมปยุตด้วยฌานเหล่านั้น เนื้อความนี้จักมีมาในเบื้องหน้า และเมื่อเป็นเช่นนี้ แม้คำกล่าวว่าละวิตกเป็นต้นก็เป็นอันสมเหตุสมผล จริงอยู่ ศีลโดยนิปปริยาย (โดยตรง) จะเป็นเครื่องละกุศลธรรมทั้งหลาย ย่อมไม่สมควร และในที่นี้ ท่านก็ไม่ได้ประสงค์เอาอกุศลวิตกเป็นต้น แม้ว่าการละทุกข์จะมีในอุปจาระแห่งปฐมฌาน และการละสุขจะมีในอุปจาระแห่งจตุตถฌานก็จริง แต่ท่านกล่าวหมายถึงการละโดยพิเศษว่า “จตุตฺเถน ฌาเนน สุขทุกฺขานํ ปหานํ” (ด้วยจตุตถฌาน [ละ] สุขและทุกข์) สิ่งที่ควรกล่าวในบทเป็นต้นว่า “อากาสานัญฺจายตนสมาปตฺติยา” จักมีมาในอรูปกถา

Aniccassa, aniccanti vā anupassanā aniccānupassanā. Tebhūmikadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya vipassanāyetaṃ nāmaṃ. Niccasaññāyāti ‘‘saṅkhatadhammā niccā sassatā’’ti evaṃ pavattāya micchāsaññāya, saññāggahaṇeneva diṭṭhicittānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo ito parāsupi. Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu nibbindanākārena pavattāya anupassanāya. Nandiyāti sappītikataṇhāya. Virāgānupassanāyāti virajjanākārena pavattāya anupassanāya. Rāgassāti saṅkhāresu rāgassa. Nirodhānupassanāyāti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya. Yathā vā saṅkhārā nirujjhantiyeva, āyatiṃ punabbhavavasena na uppajjanti, evaṃ anupassanā nirodhānupassanā. Tenevāha ‘‘nirodhānupassanāya nirodheti no samudetī’’ti (paṭi. ma. 1.83). Muñcitukāmatāya hi ayaṃ balappattā. Saṅkhārānaṃ paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā. Paṭisaṅkhā santiṭṭhanā hi ayaṃ[Pg.80]. Ādānassāti niccādivasena gahaṇassa. Santatisamūhakiccārammaṇavasena ekattagahaṇaṃ ghanasaññā, tassā ghanasaññāya. Āyūhanassāti abhisaṅkharaṇassa. Saṅkhārānaṃ avatthādivisesāpatti vipariṇāmo. Dhuvasaññāyāti thirabhāvagahaṇassa. Nimittassāti samūhādighanavasena sakiccaparicchedatāya ca saṅkhārānaṃ saviggahatāya. Paṇidhiyāti rāgādipaṇidhiyā, taṇhāvasena saṅkhāresu ninnatāyāti attho. Abhinivesassāti attānudiṭṭhiyā. Aniccadukkhādivasena sabbatebhūmakadhammatiraṇā adhipaññādhammavipassanā. Sārādānābhinivesassāti asāresu sāragahaṇavipallāsassa. Yathābhūtañāṇadassanaṃ thirabhāvapattā aniccādianupassanāva. Udayabbayañāṇanti keci. Sappaccayanāmarūpadassananti apare. ‘‘Issarakuttādivasena loko samuppanno’’ti abhiniveso sammohābhiniveso. Ucchedasassatābhinivesoti keci. ‘‘Ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’ntiādinayappavattā (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20; mahāni. 174) saṃsayāpatti sammohābhinivesoti apare. Saṅkhāresu tāṇaleṇabhāvagahaṇaṃ ālayābhiniveso. ‘‘Ālayaratā ālayasammuditā’’ti (dī. ni. 2.67; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7-8) vacanato ālayo taṇhā. Sā eva cakkhādīsu, rūpādīsu ca abhinivisanavasena pavattiyā ālayābhinivesoti apare. ‘‘Evaṃ ṭhitā te saṅkhārā paṭinissajjīyantī’’ti pavattaṃ ñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanā. Appaṭisaṅkhā paṭisaṅkhāya paṭipakkhabhūtā mohappadhānā akusaladhammā. Vaṭṭato vigatattā vivaṭṭaṃ nibbānaṃ, tattha ninnabhāvasaṅkhātena anupassanena pavatti vivaṭṭānupassanā, saṅkhārupekkhā ceva anulomañāṇañca. Saññogābhiniveso saṃyujjanavasena saṅkhāresu abhinivisanaṃ.

การตามเห็นซึ่งสิ่งที่ไม่เที่ยง หรือการตามเห็นว่า “ไม่เที่ยง” ชื่อว่า อนิจจานุปัสสนา. นี้เป็นชื่อของวิปัสสนาที่ดำเนินไปโดยยึดเอาความเป็นของไม่เที่ยงแห่งธรรมในภูมิ ๓. บทว่า นิจฺจสญฺญาย ได้แก่ มิจฉาสัญญาที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า “สังขตธรรมทั้งหลายเที่ยงแท้ ยั่งยืน” พึงทราบว่า โดยการถือเอาสัญญาเท่านั้น ก็เป็นการถือเอาแม้ซึ่งทิฏฐิและจิตด้วย. นัยนี้พึงใช้ได้แม้ในอนุปัสสนาทั้งหลายที่เหลือจากนี้ไป. บทว่า นิพฺพิทานุปสฺสนาย ได้แก่ อนุปัสสนาที่ดำเนินไปโดยอาการเบื่อหน่ายในสังขารทั้งหลาย. บทว่า นนฺทิยา ได้แก่ ตัณหาที่สัมปยุตด้วยปีติ. บทว่า วิราคานุปสฺสนาย ได้แก่ อนุปัสสนาที่ดำเนินไปโดยอาการคลายกำหนัด. บทว่า ราคสฺส ได้แก่ ความกำหนัดในสังขารทั้งหลาย. บทว่า นิโรธานุปสฺสนาย ได้แก่ การตามเห็นความดับแห่งสังขารทั้งหลาย. หรืออีกนัยหนึ่ง การตามเห็นอย่างนี้ว่า สังขารทั้งหลายย่อมดับไปนั่นเทียว ไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตโดยความเป็นภพใหม่ ชื่อว่า นิโรธานุปัสสนา. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “บุคคลย่อมให้ดับด้วยนิโรธานุปัสสนา ย่อมไม่ให้เกิดขึ้น” (ปฏิ.ม. 1.83). จริงอยู่ อนุปัสสนานี้เป็นญาณที่ถึงความมีกำลังคือความต้องการที่จะพ้นไป. อนุปัสสนาที่ดำเนินไปโดยอาการสลัดคืนสังขารทั้งหลาย ชื่อว่า ปฏินิสสัคคานุปัสสนา. จริงอยู่ อนุปัสสนานี้คือการพิจารณาตั้งมั่น. บทว่า อาทานสฺส ได้แก่ การยึดถือโดยนัยว่าเที่ยงเป็นต้น. การยึดถือความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันโดยนัยแห่งสันตติ กลุ่ม กิจ และอารมณ์ ชื่อว่า ฆนสัญญา, (ปหานายะ เพื่อละ) ฆนสัญญานั้น. บทว่า อายูหนสฺส ได้แก่ การปรุงแต่ง. การถึงซึ่งภาวะที่แปรเปลี่ยนไปแห่งสังขารทั้งหลาย ชื่อว่า วิปริณามะ. บทว่า ธุวสญฺญาย ได้แก่ การยึดถือภาวะที่มั่นคง. บทว่า นิมิตฺตสฺส ได้แก่ ความมีสรีระแห่งสังขารทั้งหลาย โดยนัยแห่งความเป็นก้อนคือกลุ่มเป็นต้น และโดยความมีกิจของตนเป็นขอบเขต. บทว่า ปณิธิยา ได้แก่ ความปรารถนา มีราคะเป็นต้น, อธิบายว่า ความน้อมไปในสังขารทั้งหลายด้วยอำนาจแห่งตัณหา. บทว่า อภินิเวสสฺส ได้แก่ อัตตานุทิฏฐิ. การพิจารณาธรรมในภูมิ ๓ ทั้งปวงโดยนัยแห่งอนิจจัง ทุกขัง เป็นต้น ชื่อว่า อธิปัญญาธรรมวิปัสสนา. บทว่า สาราทานาภินิเวสสฺส ได้แก่ วิปลาสคือการยึดถือเอาสาระในสิ่งที่ไม่ใช่สาระ. ยถาภูตญาณทัสสนะ ก็คืออนุปัสสนาในอนิจจังเป็นต้นที่ถึงความมั่นคงแล้วนั่นเอง. บางพวกกล่าวว่า ได้แก่ อุทยัพพยญาณ. พวกอื่นกล่าวว่า ได้แก่ สัปปัจจยนามรูปทัสสนะ. การยึดมั่นว่า “โลกเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งผู้สร้างเป็นใหญ่เป็นต้น” ชื่อว่า สัมโมหาภินิเวส. บางพวกกล่าวว่า ได้แก่ อุจเฉทสัสสตาภินิเวส. พวกอื่นกล่าวว่า การตกไปในความสงสัยที่ดำเนินไปโดยนัยเป็นต้นว่า “ในอดีตกาล เราได้มีแล้วหรือหนอ” (ม.น. 1.18; สํ.น. 2.20; มหานิ. 174) ชื่อว่า สัมโมหาภินิเวส. การยึดถือภาวะเป็นที่ต้านทานและเป็นที่หลีกเร้นในสังขารทั้งหลาย ชื่อว่า อาลยาภินิเวส. เพราะพระบาลีว่า “หมู่สัตว์ผู้ยินดีในอาลัย บันเทิงในอาลัย” (ที.น. 2.67; ม.น. 1.281; 2.337; สํ.น. 1.172; มหาว. 7-8) ตัณหาจึงชื่อว่า อาลัย. พวกอื่นกล่าวว่า ตัณหานั่นแหละ ชื่อว่า อาลยาภินิเวส เพราะดำเนินไปโดยอาการยึดมั่นในจักขุเป็นต้น และในรูปเป็นต้น. ญาณที่ดำเนินไปว่า “สังขารเหล่านั้นที่ตั้งอยู่อย่างนั้น ย่อมถูกสลัดคืน” ชื่อว่า ปฏิสังขานุปัสสนา. อัปปฏิสังขา คือ อกุศลธรรมทั้งหลายที่มีโมหะเป็นประธาน ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อปฏิสังขา. นิพพานชื่อว่า วิวัฏฏะ เพราะปราศจากวัฏฏะ, การดำเนินไปด้วยอนุปัสสนาที่เรียกว่าภาวะที่น้อมไปในนิพพานนั้น ชื่อว่า วิวัฏฏานุปัสสนา ได้แก่ สังขารุเปกขาญาณและอนุโลมญาณ. สัญโญคาภินิเวส คือ การยึดมั่นในสังขารทั้งหลายโดยนัยแห่งการประกอบไว้.

Diṭṭhekaṭṭhānanti diṭṭhiyā sahajekaṭṭhānañca pahānekaṭṭhānañca. Oḷārikānanti uparimaggavajjhe kilese upādāya vuttaṃ. Aññathā dassanena pahātabbāpi dutiyamaggavajjhehi oḷārikā. Aṇusahagatānanti aṇubhūtānaṃ, idaṃ heṭṭhimamaggavajjhe upādāya vuttaṃ. Sabbakilesānanti avasiṭṭhasabbakilesānaṃ. Na hi paṭhamamaggādīhi pahīnā kilesā puna pahīyanti.

บทว่า ทิฏฺเฐกฏฺฐานํ ได้แก่ มีสถานะเดียวกันโดยเกิดร่วมกับทิฏฐิ และมีสถานะเดียวกันในการละ. บทว่า โอฬาริกานํ ท่านกล่าวหมายถึงกิเลสที่พึงถูกกำจัดด้วยมรรคเบื้องสูง. มิฉะนั้นแล้ว แม้กิเลสที่พึงละได้ด้วยทัสสนะ (โสดาปัตติมรรค) ก็จะหยาบกว่ากิเลสที่พึงถูกกำจัดด้วยมรรคที่สอง. บทว่า อณุสหคตานํ ได้แก่ กิเลสที่ละเอียด, คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงกิเลสที่พึงถูกกำจัดด้วยมรรคเบื้องต่ำ. บทว่า สพฺพกิเลสานํ ได้แก่ กิเลสทั้งปวงที่เหลืออยู่. จริงอยู่ กิเลสที่ถูกละแล้วด้วยปฐมมรรคเป็นต้น ย่อมไม่ถูกละอีก.

‘‘Cittassa [Pg.81] avippaṭisārāya saṃvattantī’’tiādīsu saṃvaro avippaṭisāratthāya. ‘‘Avippaṭisāratthāni kho, ānanda, kusalāni sīlānī’’ti (a. ni. 10.1) vacanato cetaso avippaṭisāratthāya bhavanti. Avippaṭisāro pāmojjatthāya. ‘‘Yoniso manasi karoto pāmojjaṃ jāyatī’’ti (dī. ni. 3.359) vacanato pāmojjāya saṃvattanti. Pāmojjaṃ pītiyā. ‘‘Pamuditassa pīti jāyatī’’ti (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato pītiyā saṃvattanti. Pīti passaddhatthāya. ‘‘Pītimanassa kāyo passambhatī’’ti (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato passaddhiyā saṃvattanti. Passaddhi sukhatthāya. ‘‘Passaddhakāyo sukhaṃ vedetī’’ti (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato somanassāya saṃvattantīti. ‘‘Sukhatthāya sukhaṃ vedetī’’ti cettha somanassaṃ ‘‘sukha’’nti vuttaṃ. Āsevanāyāti samādhissa āsevanāya. Nirāmise hi sukhe siddhe ‘‘sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato samādhi siddhoyeva hoti, tasmā samādhissa āsevanāya paguṇabalavabhāvāya saṃvattantīti attho. Bhāvanāyāti tasseva samādhissa vaḍḍhiyā. Bahulīkammāyāti punappunaṃ kiriyāya. Alaṅkārāyāti tasseva samādhissa pasādhanabhūtasaddhindriyādinipphattiyā alaṅkārāya saṃvattanti. Parikkhārāyāti avippaṭisārādikassa samādhisambhārassa siddhiyā tasseva samādhissa parikkhārāya saṃvattanti. Sambhārattho hi idha parikkhāra-saddo. ‘‘Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā’’tiādīsu (ma. ni. 1.191) viya sambhāroti ca paccayo veditabbo. Kāmañcāyaṃ parikkhāra-saddo ‘‘ratho sīlaparikkhāro’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.4) alaṅkārattho. ‘‘Sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhattaṃ hotī’’tiādīsu (a. ni. 7.67) parivārattho vutto. Idha pana alaṅkāraparivārānaṃ visuṃ gahitattā ‘‘sambhārattho’’ti vuttaṃ. Parivārāyāti mūlakāraṇabhāveneva samādhissa parivārabhūtasativīriyādidhammavisesasādhanena parivārasampattiyā saṃvattanti. Pāripūriyāti vasībhāvasampāpanena, vipassanāya padaṭṭhānabhāvāpādanena ca paripuṇṇabhāvasādhanato samādhissa pāripūriyā saṃvattanti.

ในบาลีเป็นต้นว่า “ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เดือดร้อนใจแห่งจิต” นั้น ความสังวรเป็นไปเพื่อประโยชน์คือความไม่เดือดร้อนใจ เพราะพระดำรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ กุศลศีลทั้งหลายแล มีความไม่เดือดร้อนใจเป็นประโยชน์” (องฺ. ทสก. ๑๐.๑) ฉะนั้น (ศีล) จึงเป็นไปเพื่อประโยชน์คือความไม่เดือดร้อนใจแห่งจิต ความไม่เดือดร้อนใจเป็นไปเพื่อประโยชน์คือความปราโมทย์ เพราะพระดำรัสว่า “เมื่อบุคคลทำไว้ในใจโดยแยบคาย ความปราโมทย์ย่อมเกิด” (ที. นิ. ๓.๓๕๙) ฉะนั้น (ความไม่เดือดร้อนใจ) จึงเป็นไปเพื่อความปราโมทย์ ความปราโมทย์เป็นไปเพื่อปีติ เพราะพระดำรัสว่า “เมื่อผู้ปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด” (ที. นิ. ๑.๔๖๖; ๓.๓๕๙; องฺ. นิ. ๓.๙๖; ๖.๑๐; ๑๑.๑๒) ฉะนั้น (ความปราโมทย์) จึงเป็นไปเพื่อปีติ ปีติเป็นไปเพื่อประโยชน์คือความสงบ เพราะพระดำรัสว่า “เมื่อมีใจประกอบด้วยปีติ กายย่อมสงบ” (ที. นิ. ๑.๔๖๖; ๓.๓๕๙; องฺ. นิ. ๓.๙๖; ๖.๑๐; ๑๑.๑๒) ฉะนั้น (ปีติ) จึงเป็นไปเพื่อความสงบ ความสงบเป็นไปเพื่อประโยชน์คือความสุข เพราะพระดำรัสว่า “ผู้มีกายสงบแล้ว ย่อมเสวยสุข” (ที. นิ. ๑.๔๖๖; ๓.๓๕๙; องฺ. นิ. ๓.๙๖; ๖.๑๐; ๑๑.๑๒) ฉะนั้น (ความสงบ) จึงเป็นไปเพื่อโสมนัส ในบาลีว่า “เพื่อประโยชน์คือความสุข ย่อมเสวยสุข” นี้ โสมนัส ท่านเรียกว่า “สุข” บทว่า อาเสวนาย หมายความว่า เพื่อการเสพสมาธิ จริงอยู่ เมื่อสุขอันไม่มีอามิสสำเร็จแล้ว สมาธิย่อมสำเร็จทีเดียว เพราะพระดำรัสว่า “เมื่อมีความสุข จิตย่อมตั้งมั่น” (ที. นิ. ๑.๔๖๖; ๓.๓๕๙; องฺ. นิ. ๓.๙๖; ๖.๑๐; ๑๑.๑๒) เพราะฉะนั้น อธิบายว่า (ศีล) ย่อมเป็นไปเพื่อการเสพสมาธิ เพื่อความเป็นผู้มีความชำนาญและมีกำลัง บทว่า ภาวนาย หมายความว่า เพื่อความเจริญแห่งสมาธินั้นนั่นแหละ บทว่า พหุลีกัมมาย หมายความว่า เพื่อการกระทำเนืองๆ บทว่า อลังการาย หมายความว่า (ศีล) ย่อมเป็นไปเพื่อเป็นเครื่องประดับแห่งสมาธินั้นนั่นแหละ โดยสำเร็จสัทธินทรีย์เป็นต้นอันเป็นเครื่องทำให้สมาธินั้นงาม บทว่า ปริกขาราย หมายความว่า (ศีล) ย่อมเป็นไปเพื่อเป็นบริขารแห่งสมาธินั้นนั่นแหละ โดยสำเร็จสัมภาระแห่งสมาธิคือความไม่เดือดร้อนใจเป็นต้น จริงอยู่ ปริกขารศัพท์ในที่นี้ มีอรรถว่า สัมภาระ (เครื่องอุปกรณ์) เหมือนในบาลีเป็นต้นว่า “ก็บริขารแห่งชีวิตเหล่านี้ใดแล อันบรรพชิตพึงแสวงหา” (ม. นิ. ๑.๑๙๑) และพึงทราบว่า สัมภาระ คือ ปัจจัย แม้ว่าปริกขารศัพท์นี้ จะมีอรรถว่าเครื่องประดับ ในบาลีเป็นต้นว่า “รถมีศีลเป็นบริขาร” (สํ. นิ. ๕.๔) และมีอรรถว่าเครื่องแวดล้อม ในบาลีเป็นต้นว่า “เป็นเมืองที่แวดล้อมดีแล้วด้วยบริขารแห่งนคร ๗ อย่าง” (องฺ. นิ. ๗.๖๗) ก็จริง แต่ในที่นี้ เพราะท่านถือเอาอลังการะและปริวารไว้ต่างหาก จึงกล่าวว่า “มีอรรถว่าสัมภาระ” บทว่า ปริวาราย หมายความว่า (ศีล) ย่อมเป็นไปเพื่อความถึงพร้อมแห่งบริวาร โดยสำเร็จธรรมวิเศษมีสติและวิริยะเป็นต้นอันเป็นบริวารของสมาธิ ด้วยความเป็นมูลเหตุทีเดียว บทว่า ปาริปูริยา หมายความว่า (ศีล) ย่อมเป็นไปเพื่อความบริบูรณ์แห่งสมาธิ เพราะสำเร็จความเป็นผู้บริบูรณ์ โดยการยังความเป็นผู้มีวสีให้ถึงพร้อม และโดยการยังความเป็นปทัฏฐานแห่งวิปัสสนาให้ถึงพร้อม

Evaṃ suparisuddhasīlamūlakaṃ sabbākāraparipūraṃ samādhiṃ dassetvā idāni ‘‘samāhito pajānāti passati, yathābhūtaṃ jānaṃ passaṃ nibbindati, nibbindaṃ virajjati[Pg.82], virāgā vimuccatī’’ti (a. ni. 10.2; sa. ni. 3.14) vacanato sīlamūlakāni samādhipadaṭṭhānāni payojanāni dassetuṃ ‘‘ekantanibbidāyā’’tiādi vuttaṃ. Nibbidāya hi dassitāya tassā padaṭṭhānabhūtaṃ yathābhūtañāṇadassanaṃ dassitameva hoti, tasmiṃ asati nibbidāya asijjhanato. Nibbidādayo atthato vibhattā eva. Yathābhūtañāṇadassananti panettha sappaccayanāmarūpadassanaṃ adhippetaṃ. Evamettha amatamahānibbānapariyosānaṃ sīlassa payojanaṃ dassitanti veditabbaṃ.

ครั้นทรงแสดงสมาธิอันมีศีลที่บริสุทธิ์ดีเป็นรากฐาน บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงประโยชน์ทั้งหลายอันมีศีลเป็นรากฐาน มีสมาธิเป็นปทัฏฐาน เพราะพระดำรัสว่า “ผู้มีจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมรู้ ย่อมเห็นตามความเป็นจริง, ผู้รู้เห็นตามความเป็นจริง ย่อมเบื่อหน่าย, ผู้เบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด, เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น” (องฺ. ทสก. ๑๐.๒; สํ. นิ. ๓.๑๔) จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “เอกนฺตนิพฺพิทาย” (เพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว) จริงอยู่ เมื่อทรงแสดงนิพพิทาแล้ว ย่อมชื่อว่าทรงแสดงยถาภูตญาณทัสสนะอันเป็นปทัฏฐานของนิพพิทานั้นด้วยทีเดียว เพราะเมื่อยถาภูตญาณทัสสนะนั้นไม่มี นิพพิทาย่อมไม่สำเร็จ ธรรมมีนิพพิทาเป็นต้น ท่านจำแนกไว้แล้วโดยอรรถนั่นเทียว ในที่นี้ บทว่า ยถาภูตญาณทัสสนะ ท่านประสงค์เอาการเห็นนามรูปพร้อมทั้งปัจจัย พึงทราบว่า ในที่นี้ ท่านแสดงประโยชน์ของศีลอันมีอมตมหานิพพานเป็นที่สุด อย่างนี้

Idāni pahānādīsu sīlatthaṃ dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha pajahanaṃ anuppādanirodho pahānanti tassa bhāvasādhanataṃ sandhāya ‘‘pahānanti koci dhammo nāma natthī’’ti vuttaṃ. Yathā panassa dhammabhāvo sambhavati, tathā heṭṭhā saṃvaṇṇitameva. Evaṃ hissa sīlabhāvo suṭṭhu yujjati. Taṃ taṃ pahānanti ‘‘pāṇātipātassa pahānaṃ, adinnādānassa pahāna’’nti evaṃ vuttaṃ taṃ taṃ pahānaṃ. Tassa tassa kusaladhammassāti pāṇātipātassa pahānaṃ mettādikusaladhammassa, adinnādānassa pahānaṃ cāgādikusaladhammassāti evaṃ tassa tassa kusaladhammassa. Patiṭṭhānaṭṭhenāti patiṭṭhānabhāvena. Pahānaṃ hi tasmiṃ sati hoti, asati na hoti, tassa ‘‘patiṭṭhāna’’nti vattabbataṃ labhatīti katvā yasmiṃ santāne pāṇātipātādayo tassa pakampahetavoti tappahānaṃ vikampābhāvakaraṇena ca samādhānaṃ vuttaṃ. Evaṃ sesapahānesupi vattabbaṃ. Samādhānaṃ saṇṭhapanaṃ, saṃyamanaṃ vā. Itare cattāroti veramaṇiādayo cattāro dhammā na pahānaṃ viya vohāramattanti adhippāyo. Tato tatoti tamhā tamhā pāṇātipātādito. Tassa tassāti pāṇātipātādikassa saṃvaraṇavasena, tassa tassa vā saṃvarassa vasena. Tadubhayasampayuttacetanāvasenāti veramaṇīhi, saṃvaradhammehi ca sampayuttāya cetanāya vasena. Taṃ taṃ avītikkamantassāti taṃ taṃ pāṇātipātādiṃ avītikkamantassa puggalassa, dhammasamūhassa vā vasena cetaso pavattisabbhāvaṃ sandhāya vuttā. Tasmā ekakkhaṇepi labbhantīti adhippāyo.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงอรรถของศีลในธรรมมีปหานะเป็นต้น ท่านจึงเริ่มคำเป็นต้นว่า “เอตฺถ จ” ในธรรมเหล่านั้น การละ คือ ความดับด้วยการไม่เกิด ชื่อว่า ปหานะ ท่านหมายเอาความเป็นภาวสาธนะของปหานศัพท์นั้น จึงกล่าวว่า “ชื่อว่าธรรมอะไรๆ ที่ชื่อว่า ปหานะ ย่อมไม่มี” ส่วนความเป็นธรรมของปหานะนั้นย่อมมีได้ฉันใด ฉันนั้น ท่านพรรณนาไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว จริงอยู่ ความเป็นศีลของปหานะนั้นย่อมสมควรดีอย่างนี้ บทว่า ตํ ตํ ปหานํ คือ การละนั้นๆ ที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า “การละปาณาติบาต, การละอทินนาทาน” บทว่า ตสฺส ตสฺส กุสลธมฺมสฺส คือ แห่งกุศลธรรมนั้นๆ อย่างนี้ว่า การละปาณาติบาต (เป็นที่ตั้ง) แห่งกุศลธรรมมีเมตตาเป็นต้น, การละอทินนาทาน (เป็นที่ตั้ง) แห่งกุศลธรรมมีจาคะเป็นต้น บทว่า ปติฏฺฐานฏฺเฐน หมายความว่า โดยความเป็นที่ตั้ง จริงอยู่ (กุศลธรรม) เมื่อปหานะนั้นมีอยู่ ย่อมมี, เมื่อไม่มี ย่อมไม่มี, เพราะเหตุนั้น ปหานะย่อมได้ซึ่งความเป็นสิ่งที่ควรเรียกว่า “ที่ตั้ง” ของกุศลธรรมนั้น เพราะทำอย่างนี้ว่า อกุศลธรรมมีปาณาติบาตเป็นต้นในสันดานใด เป็นเหตุแห่งความหวั่นไหวของสันดานนั้น ฉะนั้น การละอกุศลธรรมนั้น ท่านจึงเรียกว่า สมาธานะ (การตั้งมั่น) ด้วยการกระทำความไม่มีความหวั่นไหว พึงกล่าวแม้ในปหานะที่เหลืออย่างนี้ สมาธานะ คือ การตั้งไว้ดี หรือ การสำรวม บทว่า อิตเร จตฺตาโร ความว่า ธรรม ๔ อย่างมีวิรตีเป็นต้น ไม่ใช่เป็นเพียงโวหารเหมือนปหานะ บทว่า ตโต ตโต คือ จากปาณาติบาตเป็นต้นนั้นๆ บทว่า ตสฺส ตสฺส คือ ด้วยอำนาจแห่งการปิดกั้นปาณาติบาตเป็นต้นนั้นๆ หรือด้วยอำนาจแห่งสังวรนั้นๆ บทว่า ตทุภยสมฺปยุตฺตเจตนาวเสน หมายความว่า ด้วยอำนาจแห่งเจตนาที่สัมปยุตด้วยวิรตีและสังวรธรรมทั้งสองนั้น บทว่า ตํ ตํ อวีติกฺกมนฺตสฺส ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นไปแห่งจิต ด้วยอำนาจของบุคคล หรือของหมู่ธรรม ผู้ไม่ล่วงละเมิดปาณาติบาตเป็นต้นนั้นๆ เพราะฉะนั้น ความว่า (ธรรม ๔ อย่างนั้น) ย่อมได้แม้ในขณะเดียวกัน

Sīlasaṃkilesavodānavaṇṇanā

พรรณนาความเศร้าหมองและความผ่องแผ้วแห่งศีล

21. Saṃkilissati [Pg.83] tenāti saṃkileso. Ko pana soti āha ‘‘khaṇḍādibhāvo sīlassa saṃkileso’’ti. Vodāyati visujjhati etenāti vodānaṃ, akhaṇḍādibhāvo. Lābhayasādīti ādi-saddena ñātiaṅgajīvitādīnaṃ saṅgaho. Sattasu āpattikkhandhesu ādimhi vā ante vā vemajjheti ca idaṃ tesaṃ uddesādipāḷivasena vuttaṃ. Na hi añño koci āpattikkhandhānaṃ anukkamo atthi. Khaṇḍanti khaṇḍavantaṃ, khaṇḍitaṃ vā. Chiddanti etthāpi eseva nayo. Pariyante chinnasāṭako viyāti vatthante, dasante vā chinnavatthaṃ viya.

๒๑. สัตว์ย่อมเศร้าหมองด้วยธรรมนั้น เหตุนั้น ธรรมนั้นชื่อว่าสังกิเลส. ก็สังกิเลสนั้นคืออะไรเล่า? (พระผู้มีพระภาค) จึงตรัสว่า "ความเป็นคือความขาดเป็นต้นแห่งศีล ชื่อว่าสังกิเลส". สัตว์ย่อมผ่องแผ้ว ย่อมบริสุทธิ์ด้วยธรรมนี้ เหตุนั้น ธรรมนี้ชื่อว่าโวทาน ได้แก่ ความเป็นคือความไม่ขาดเป็นต้น. ในบทว่า ลาภยสาทิ ด้วยอาทิศัพท์ ทรงสงเคราะห์ญาติ อวัยวะ และชีวิตเป็นต้น. คำว่า "ในเบื้องต้นบ้าง ในเบื้องปลายบ้าง หรือในท่ามกลางบ้าง" ในกองอาบัติ ๗ นี้ พระองค์ตรัสไว้โดยสามารถแห่งบาลีคืออุเทศเป็นต้นของกองอาบัติเหล่านั้น. จริงอยู่ ลำดับอื่นใดแห่งกองอาบัติทั้งหลายไม่มี. บทว่า ขัณฑะ หมายถึง มีความขาด หรือ อันขาดแล้ว. แม้ในบทว่า ฉิททะ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. (อธิบายว่า) เหมือนผ้าสาฎกที่ขาดที่ชาย คือ เหมือนผ้าที่ขาดที่ชายผ้าหรือที่ริมผ้า.

Evanti idāni vuccamānākārena. Methunasaṃyogavasenāti rāgapariyuṭṭhānena sadisabhāvāpattiyā mithunānaṃ idanti methunaṃ, nibandhanaṃ. Methunavasena samāyogo methunasaṃyogo. Idha pana methunasaṃyogo viyāti methunasaṃyogo, tassa vasena. Idhāti imasmiṃ loke. Ekaccoti eko. Samaṇo vā brāhmaṇo vāti pabbajjāmattena samaṇo vā jātimattena brāhmaṇo vā. Dvayaṃdvayasamāpattinti dvīhi dvīhi samāpajjitabbaṃ, methunanti attho. Na heva kho samāpajjatīti sambandho. Ucchādanaṃ ubbattanaṃ. Sambāhanaṃ parimaddanaṃ. Sādiyatīti adhivāseti. Tadassādetīti taṃ ucchādanādiṃ abhiramati. Nikāmetīti icchati. Vittinti tuṭṭhiṃ. Idampi khoti ettha idanti yathāvuttaṃ sādiyanādiṃ khaṇḍabhāvādivasena ekaṃ katvā vuttaṃ. Pi-saddo vakkhamānaṃ upādāya samuccayattho. Kho-saddo avadhāraṇattho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadetaṃ brahmacārīpaṭiññassa asatipi dvayaṃdvayasamāpattiyaṃ mātugāmassa ucchādananhāpanasambāhanasādiyanādi, idampi ekaṃsena tassa brahmacariyassa khaṇḍādibhāvāpādanato khaṇḍampi chiddampi sabalampi kammāsampīti. Evaṃ pana khaṇḍādibhāvāpattiyā so aparisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, na parisuddhaṃ, saṃyutto methunasaṃyogena, na visaṃyutto. Tato cassa na jātiādīhi parimuttīti dassento ‘‘ayaṃ vuccatī’’tiādimāha.

บทว่า เอวัง หมายถึง โดยอาการที่จะกล่าวต่อไปนี้. บทว่า เมถุนสํโยควเสนะ หมายถึง เพราะความกำเริบแห่งราคะ เพราะถึงความเป็นภาวะที่เสมอกัน กรรมนี้ของคนคู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่าเมถุน ได้แก่ การผูกมัด. การประกอบกันโดยเมถุน ชื่อว่าเมถุนสังโยค. แต่ในที่นี้ เป็นราวกะเมถุนสังโยค เหตุนั้นจึงชื่อว่าเมถุนสังโยค, ด้วยอำนาจแห่งเมถุนสังโยคนั้น. บทว่า อิธ หมายถึง ในโลกนี้. บทว่า เอกจฺโจ หมายถึง คนหนึ่ง. บทว่า สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา หมายถึง เป็นสมณะเพียงด้วยความเป็นบรรพชิตบ้าง หรือเป็นพราหมณ์เพียงด้วยชาติบ้าง. บทว่า ทฺวยํทฺวยสมาปตฺตึ มีความหมายว่า เมถุนอันบุคคลสองคนพึงถึงพร้อม. มีความสัมพันธ์ว่า ย่อมไม่ถึงพร้อมเลยเทียว. อุจฉาทนะ คือ การขัดสี. สัมพาหนะ คือ การบีบนวด. บทว่า สาทิยติ คือ ย่อมยินดี. บทว่า ตทสฺสาเทติ คือ ย่อมเพลิดเพลินในการลูบไล้เป็นต้นนั้น. บทว่า นิกาเมติ คือ ย่อมปรารถนา. บทว่า วิตฺตึ คือ ความยินดี. ในบทว่า อิทมฺปิ โข นี้ บทว่า อิทํ ท่านกล่าวโดยกระทำการยินดีเป็นต้นที่กล่าวแล้วให้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน โดยความเป็นคือความขาดเป็นต้น. ปิ ศัพท์ เป็นไปในอรรถว่ารวบรวม โดยอาศัยเนื้อความที่จะกล่าวต่อไป. โข ศัพท์ เป็นไปในอรรถว่ากำหนด. ความหมายที่ท่านกล่าวไว้มีดังนี้ – การลูบไล้ การให้อาบน้ำ การนวดฟั้น การยินดีเป็นต้นของมาตุคามใดนี้ แก่ผู้ปฏิญญาตนว่าเป็นพรหมจารี แม้จะไม่มีทวยังทวยสมาบัติ, แม้กรรมนี้ก็เป็นความขาดด้วย เป็นช่องด้วย เป็นด่างด้วย เป็นพร้อยด้วย แห่งพรหมจรรย์ของผู้นั้นโดยส่วนเดียว เพราะทำความเป็นคือความขาดเป็นต้นให้เกิดขึ้น. อนึ่ง ด้วยประการฉะนี้ เพราะถึงความเป็นคือความขาดเป็นต้น ผู้นั้นย่อมประพฤติพรหมจรรย์อันไม่บริสุทธิ์ ไม่ใช่บริสุทธิ์ เป็นผู้ประกอบแล้วด้วยเมถุนสังโยค ไม่ใช่ไม่ประกอบ. และเพราะเหตุนั้น ความหลุดพ้นจากชาติเป็นต้นย่อมไม่มีแก่ผู้นั้น เมื่อทรงแสดงดังนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อยํ วุจฺจติ.

Sañjagghatīti kilesavasena mahāhasitaṃ hasati. Saṃkīḷatīti kāyasaṃsaggavasena kīḷati. Saṃkelāyatīti sabbaso mātugāmaṃ kelāyanto [Pg.84] viharati. Cakkhunāti attano cakkhunā. Cakkhunti mātugāmassa cakkhuṃ. Upanijjhāyatīti upecca nijjhāyati oloketi. Tirokuṭṭāti kuṭṭassa parato. Tathā tiropākārā. Mattikāmayā bhitti kuṭṭaṃ, iṭṭhakāmayā pākāroti vadanti. Yā kāci vā bhitti porisato diyaḍḍharatanuccappamāṇā kuṭṭaṃ, kuṭṭato adhiko pākāro.

บทว่า สญฺชฆฺฆติ คือ ย่อมหัวเราะเป็นการใหญ่ด้วยอำนาจกิเลส. บทว่า สํกีฬติ คือ ย่อมเล่นด้วยอำนาจการคลุกคลีทางกาย. บทว่า สํเกฬายติ คือ ย่อมอยู่เคล้าคลึงมาตุคามโดยประการทั้งปวง. บทว่า จกฺขุนา คือ ด้วยจักษุของตน. บทว่า จกฺขุํ คือ ซึ่งจักษุของมาตุคาม. บทว่า อุปนิชฺฌายติ คือ เข้าไปใกล้แล้วย่อมเพ่งดู ย่อมมองดู. บทว่า ติโรกุฏฺฏา คือ ในที่นอกฝา. บทว่า ติโรปาการา ก็ฉันนั้น. ท่านกล่าวไว้ว่า ฝาที่ทำด้วยดินชื่อว่า กุฏฏะ, ฝาที่ทำด้วยอิฐชื่อว่า ปาการะ. อีกอย่างหนึ่ง ฝาใดๆ ที่มีความสูงประมาณหนึ่งศอกคืบจากบุรุษ ชื่อว่า กุฏฏะ, เครื่องกั้นที่สูงกว่ากุฏฏะ ชื่อว่า ปาการะ.

Assāti brahmacārīpaṭiññassa. Pubbeti vatasamādānato pubbe. Kāmaguṇehīti kāmakoṭṭhāsehi. Samappitanti suṭṭhu appitaṃ sahitaṃ. Samaṅgībhūtanti samannāgataṃ. Paricārayamānanti kīḷantaṃ, upaṭṭhahiyamānaṃ vā. Paṇidhāyāti patthetvā. Sīlenātiādīsu yamaniyamādisamādānavasena sīlaṃ. Avītikkamavasena vataṃ. Ubhayampi sīlaṃ. Dukkaracariyavasena pavattitaṃ vataṃ. Taṃtaṃakiccasammatato vā nivattilakkhaṇaṃ sīlaṃ. Taṃtaṃsamādānavato vesabhojanakiccakaraṇādivisesapaṭipatti vataṃ. Sabbathāpi dukkaracariyā tapo. Methunavirati brahmacariyaṃ.

บทว่า อสฺส หมายถึง ของผู้ปฏิญญาตนว่าเป็นพรหมจารี. บทว่า ปุพฺเพ หมายถึง ในกาลก่อนแต่การสมาทานวัตร. บทว่า กามคุเณหิ หมายถึง ด้วยส่วนแห่งกาม. บทว่า สมปฺปิตํ หมายถึง อันส่งไปดีแล้ว พร้อมแล้ว. บทว่า สมงฺคีภูตํ หมายถึง อันเพียบพร้อมแล้ว. บทว่า ปริจารยมานํ หมายถึง กำลังเล่นอยู่ หรืออันเขากำลังบำรุงบำเรออยู่. บทว่า ปณิธาย หมายถึง ตั้งความปรารถนาแล้ว. ในบทเป็นต้นว่า สีเลน, ชื่อว่าศีล ด้วยอำนาจการสมาทานยมะและนิยมะเป็นต้น. ชื่อว่าวัตร ด้วยอำนาจการไม่ล่วงละเมิด. แม้ทั้งสองอย่างก็ชื่อว่าศีล. วัตรอันเป็นไปด้วยอำนาจการบำเพ็ญทุกกรกิริยา. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าศีล มีลักษณะคือการงดเว้นจากกรรมนั้นๆ อันสมมติว่าเป็นอกิจ. ชื่อว่าวัตร คือข้อปฏิบัติพิเศษมีการกระทำกิจคือการบริโภคและเครื่องนุ่งห่มเป็นต้นของผู้มีการสมาทานนั้นๆ. โดยประการทั้งปวง การบำเพ็ญทุกกรกิริยาชื่อว่าตบะ. การงดเว้นจากเมถุนชื่อว่าพรหมจรรย์.

Sabbasoti anavasesato, sabbesaṃ vā. Abhedenāti avītikkamena. Aparāya ca pāpadhammānaṃ anuppattiyā, guṇānaṃ uppattiyā saṅgahitoti yojanā. Tattha kujjhanalakkhaṇo kodho. Upanandhanalakkhaṇo upanāho. Paresaṃ guṇamakkhanalakkhaṇo makkho. Yugaggāhalakkhaṇo paḷāso. Parasampattiusūyanalakkhaṇā issā. Attasampattinigūhanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ. Santadosapaṭicchādanalakkhaṇā māyā. Asantaguṇasambhāvanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ. Cittassa thaddhabhāvalakkhaṇo thambho. Karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho. Unnatilakkhaṇo māno. Abbhunnatilakkhaṇo atimāno. Majjanalakkhaṇo mado. Cittavosaggalakkhaṇo pamādo. Ādi-saddena lobhamohaviparītamanasikārādīnaṃ saṅgaho.

บทว่า สพฺพโส หมายถึง โดยไม่มีเหลือ หรือ แห่งธรรมทั้งปวง. บทว่า อเภเทน หมายถึง โดยไม่ล่วงละเมิด. พึงประกอบความว่า อันสงเคราะห์แล้วด้วยการไม่เกิดขึ้นแห่งบาปธรรมอื่น และด้วยการเกิดขึ้นแห่งคุณธรรมทั้งหลาย. ในธรรมเหล่านั้น โกธะ มีลักษณะคือความโกรธ. อุปนาหะ มีลักษณะคือการผูกโกรธ. มักขะ มีลักษณะคือการลบหลู่คุณของผู้อื่น. ปฬาสะ มีลักษณะคือการตีเสมอ. อิสสา มีลักษณะคือความริษยาสมบัติของผู้อื่น. มัจฉริยะ มีลักษณะคือการปกปิดสมบัติของตน. มายา มีลักษณะคือการปกปิดโทษที่มีอยู่. สาเถยยะ มีลักษณะคือการโอ้อวดคุณที่ไม่มี. ถัมภะ มีลักษณะคือความกระด้างแห่งจิต. สารัมภะ มีลักษณะคือการแข่งดี. มานะ มีลักษณะคือความถือตัว. อติมานะ มีลักษณะคือความดูหมิ่นท่าน. มทะ มีลักษณะคือความมัวเมา. ปมาทะ มีลักษณะคือการปล่อยจิต. ด้วยอาทิศัพท์ ทรงสงเคราะห์โลภะ โมหะ วิปรีตมนสิการเป็นต้น.

Idāni ‘‘akhaṇḍādibhāvo panā’’tiādinā vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘yāni hī’’tiādimāha. Tattha anupahatānīti anupaddutāni. Vivaṭṭūpanissayatāya taṇhādāsabyato mocanena bhujissabhāvakaraṇaṃ. Aviññūnaṃ appamāṇattā vuttaṃ ‘‘viññūhi pasatthattā’’ti. Samādhisaṃvattanaṃ vā etesaṃ payojanaṃ, samādhisaṃvattane vā niyuttānīti samādhisaṃvattanikāni. Niddānena sassasampatti viya paṭipakkhavigamena sīlasampadā, sā ca tattha [Pg.85] sati dosadassaneti āha ‘‘sīlavipattiyā ca ādīnavadassanenā’’ti. Nisammakārīnaṃ payojanagarukatāya diṭṭhaguṇeyeva sammāpaṭipattīti vuttaṃ ‘‘sīlasampattiyā ca ānisaṃsadassanenā’’ti.

บัดนี้ เพื่อกระทำเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นเทียวด้วยคำเป็นต้นว่า อขณฺฑาทิภาโว ปน ให้ปรากฏยิ่งขึ้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยานิ หิ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อนุปหตานิ คือ อันไม่ถูกประทุษร้าย. (ศีล) ทำความเป็นไทด้วยการปลดเปลื้องจากความเป็นทาสของตัณหา เพราะเป็นอุปนิสัยแห่งวิวัฏฏะ. ท่านกล่าวว่า "เพราะอันวิญญูชนสรรเสริญแล้ว" เพราะอวิญญูชนไม่เป็นประมาณ. อีกอย่างหนึ่ง การยังสมาธิให้เป็นไปเป็นประโยชน์ของศีลเหล่านี้ หรืออันประกอบแล้วในการยังสมาธิให้เป็นไป เหตุนั้นจึงชื่อว่า สมาธิสํวตฺตนิกานิ. ความถึงพร้อมแห่งศีลย่อมมีด้วยการปราศจากปฏิปักษ์ เหมือนความถึงพร้อมแห่งข้าวกล้าด้วยการกำจัดวัชพืช, และความถึงพร้อมแห่งศีลนั้นย่อมมีเมื่อมีการเห็นโทษในความวิบัตินั้น ดังนี้ จึงตรัสว่า "ด้วยการเห็นโทษในความวิบัติแห่งศีลด้วย". การปฏิบัติชอบในกรรมที่มีคุณอันเห็นแล้วเท่านั้นย่อมมี เพราะความเป็นผู้ใคร่ครวญกระทำและมีความเคารพในประโยชน์ ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยการเห็นอานิสงส์ในความถึงพร้อมแห่งศีลด้วย".

Tattha sīlavipattiyā ādīnavo sīlasampadāya heṭṭhā dassitaānisaṃsapaṭipakkhato veditabbo, taṃ suviññeyyanti avitthāretvā pakārantarehi dassetuṃ ‘‘apicā’’ti āraddhaṃ. Tattha yathā sīlasampadā sattānaṃ manuññabhāvakāraṇaṃ, evaṃ sīlavipatti amanuññabhāvakāraṇanti āha ‘‘dussīlo…pe… devamanussāna’’nti. Ananusāsanīyo jigucchitabbato. Dukkhitoti sañjātadukkho. Vippaṭisārīti ‘‘akataṃ vata me kalyāṇa’’ntiādinā paccānutāpī. Dubbaṇṇoti guṇavaṇṇena, kāyavaṇṇena ca virahito. Assāti dussīlassa. Samphassitānaṃ dukkho dukkhāvaho samphasso etassāti dukkhasamphasso. Guṇānubhāvābhāvato appaṃ agghatīti appaggho. Anekavassagaṇikagūthakūpo viyāti anekavassasamūhe sañcitukkārāvāṭo viya. Dubbisodhano sodhetuṃ asakkuṇeyyo. Chavālātaṃ chavaḍāhe santajjanummukkaṃ. Ubhato paribāhiroti sāmaññato, gihibhogato ca parihīno. Sabbesaṃ verī, sabbe vā verī etassāti sabbaverī, so eva sabbaveriko, puriso. Saṃvāsaṃ nārahatīti asaṃvāsāraho. Saddhammeti paṭipattisaddhamme, paṭivedhasaddhamme ca.

บรรดาโทษและอานิสงส์นั้น โทษของความวิบัติแห่งศีล พึงทราบโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่ออานิสงส์แห่งศีลสมบัติที่แสดงไว้แล้วในเบื้องต่ำ, พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า เนื้อความนั้นทราบได้ง่าย จึงไม่ทรงขยายความ แต่ทรงเริ่มคำว่า "อถ จ โข" เป็นต้น เพื่อจะทรงแสดงโดยประการอื่น ๆ ในบทเหล่านั้น ศีลสมบัติเป็นเหตุแห่งความเป็นที่น่าพอใจของสัตว์ทั้งหลาย ฉันใด ความวิบัติแห่งศีลก็เป็นเหตุแห่งความเป็นที่ไม่น่าพอใจ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "คนทุศีล...ฯลฯ...เป็นที่เกลียดชังของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย" ชื่อว่าเป็นผู้ที่ว่ากล่าวสอนไม่ได้ เพราะเป็นที่น่ารังเกียจ ชื่อว่าเป็นผู้มีทุกข์ คือ เป็นผู้มีความทุกข์เกิดขึ้นแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้มีความเดือดร้อนใจ คือ เป็นผู้เดือดร้อนในภายหลัง ด้วยคำเป็นต้นว่า "โอหนอ กรรมดีเราไม่ได้ทำไว้เลย" ชื่อว่าเป็นผู้มีผิวพรรณทราม คือ ปราศจากวรรณะคือคุณ และวรรณะคือกาย บทว่า อสฺส ได้แก่ ของคนทุศีล ชื่อว่ามีสัมผัสที่นำทุกข์มาให้ เพราะมีสัมผัสที่เป็นทุกข์ นำทุกข์มาให้แก่ผู้ที่สัมผัส ชื่อว่ามีค่าน้อย เพราะมีค่าน้อย เนื่องจากไม่มีอานุภาพแห่งคุณ เหมือนหลุมคูถที่หมักหมมมาหลายปี คือ เหมือนหลุมอุจจาระที่สั่งสมมาเป็นเวลาหลายปี ชื่อว่าชำระให้สะอาดได้ยาก คือ ไม่สามารถชำระให้สะอาดได้ คำว่า ดุ้นฟืนในป่าช้าผีดิบ คือ ดุ้นฟืนที่คุ้ยเขี่ยในที่เผาซากศพ ชื่อว่าเสื่อมจากทั้งสองฝ่าย คือ เสื่อมจากสมณภาวะและจากโภคะของคฤหัสถ์ ชื่อว่าเป็นศัตรูของทุกคน เพราะเป็นศัตรูของคนทั้งปวง หรือคนทั้งปวงเป็นศัตรูของเขา, บุรุษนั้นนั่นแหละชื่อว่า สัพพเวริโก ชื่อว่าไม่ควรแก่การอยู่ร่วม เพราะไม่ควรแก่การอยู่ร่วม บทว่า สัทธัมเม ได้แก่ ในปฏิปัตติสัทธรรมและปฏิเวธสัทธรรม

‘‘Aggikkhandhapariyāye vuttadukkhabhāgitāyā’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘dussīlānañhī’’tiādi āraddhaṃ. Pañcakāmaguṇaparibhogasukhe, parehi kayiramānavandanamānanādisukhe ca assādena gadhitacittā pañcakāma…pe… gadhitacittā, tesaṃ. Te yathāvuttasukhassādā paccayā etassāti tappaccayaṃ. Dukkhanti sambandho.

เพื่อจะทรงแสดงเนื้อความที่ตรัสไว้โดยย่อว่า "เพราะเป็นผู้มีส่วนแห่งทุกข์ที่กล่าวไว้ในอัคคิกขันธปริยาย" ให้พิสดาร จึงทรงเริ่มคำว่า "ทุสฺสีลานํ หิ" เป็นต้น ผู้มีจิตกำหนัดยินดีด้วยความเพลิดเพลินในสุขเกิดจากการบริโภคกามคุณ ๕ และในสุขมีการไหว้การนับถือเป็นต้นที่ผู้อื่นกระทำ ชื่อว่าผู้มีจิตกำหนัดยินดีในกามคุณ ๕ ...ฯลฯ... ของชนเหล่านั้น ชื่อว่ามีสิ่งนั้นเป็นปัจจัย เพราะความเพลิดเพลินในสุขตามที่กล่าวแล้วเหล่านั้นเป็นปัจจัยแห่งทุกข์นี้ พึงเชื่อมความกับบทว่า ทุกฺขํ

Passatha noti passatha nu, api passatha. Mahantanti vipulaṃ. Aggikkhandhanti aggisamūhaṃ. Ādittanti padittaṃ. Sampajjalitanti samantato pajjalitaṃ acchivipphuliṅgāni muccantaṃ. Sajotibhūtanti sapabhaṃ samantato uṭṭhitāhi jālāhi ekappabhāsamudayabhūtaṃ. Taṃ kiṃ maññathāti taṃ idāni mayā vuccamānamatthaṃ kiṃ maññathāti anumatigahaṇatthaṃ pucchati. Āliṅgetvāti upagūhitvā. Upanisīdeyyāti teneva āliṅganena upecca nisīdeyya. Yadatthamettha satthā aggikkhandhāliṅganaṃ, kaññāliṅganañca ānesi, tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ārocayāmī’’tiādimāha[Pg.86]. Tattha ārocayāmīti āmantemi. Voti tumhe. Paṭivedayāmīti pabodhemi. Dussīlassāti nissīlassa sīlavirahitassa. Pāpadhammassāti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvassa. Asucisaṅkassarasamācārassāti aparisuddhakāyasamācārāditāya asucissa hutvā saṅkāya saritabbasamācārassa. Dussīlo hi kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ asukena kataṃ bhavissatī’’ti paresaṃ āsaṅkanīyova hoti, kenacideva vā karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘kacci nu kho ime mayā kataṃ kammaṃ jānitvā mantentī’’ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāroti. Paṭicchannakammantassāti lajjitabbatāya paṭicchādetabbakammantassa. Assamaṇassāti na samaṇassa. Salākaggahaṇādīsu ‘‘ahampi samaṇo’’ti micchāpaṭiññāya samaṇapaṭiññassa. Aseṭṭhacāritāya abrahmacārissa. Uposathādīsu ‘‘ahampi brahmacārī’’ti micchāpaṭiññāya brahmacāripaṭiññassa. Pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā antopūtikassa. Chahi dvārehi rāgādikilesānuvassanena tintattā avassutassa. Sañjātarāgādikacavarattā, sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca kasambujātassa. Aggikkhandhūpamāya hīnūpamabhūtāyāti attho. Tenāha bhagavā – ‘‘etadeva tassa vara’’nti. Bhagavā dukkhaṃ dassetvā dukkhaṃ dassetīti sambandho.

บทว่า ปสฺสถ โน คือ ปสฺสถ นุ, อปิ ปสฺสถ (พวกเธอเห็นไหมหนอ, พวกเธอเห็นบ้างไหม) บทว่า มหนฺตํ คือ ใหญ่โต บทว่า อคฺคิกฺขนฺธํ คือ กองไฟ บทว่า อาทิตฺตํ คือ ลุกโพลง บทว่า สมฺปชฺชลิตํ คือ ลุกโชติช่วงโดยรอบ ปล่อยเปลวไฟและสะเก็ดไฟออกไป บทว่า สโชติภูตํ คือ มีแสงสว่าง เป็นกลุ่มก้อนแห่งแสงสว่างอันเดียวกัน ด้วยเปลวไฟที่ลุกขึ้นโดยรอบ บทว่า ตํ กึ มญฺญถ คือ พระองค์ตรัสถามเพื่อทรงหยั่งทราบความเห็นว่า "พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นที่เราจะกล่าวบัดนี้ว่าอย่างไร" บทว่า อาลิงฺเคตฺวา คือ เข้าไปกอด บทว่า อุปนิสีเทยฺยา คือ พึงเข้าไปนั่งใกล้ด้วยการกอดนั้นนั่นแหละ พระศาสดาทรงนำการกอดกองไฟและการกอดหญิงสาวมาในที่นี้เพื่อประโยชน์ใด เพื่อจะทรงประกาศประโยชน์นั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อาโรจยามิ" ในบทเหล่านั้น บทว่า อาโรจยามิ คือ เราขอเตือน บทว่า โว คือ ท่านทั้งหลาย บทว่า ปฏิเวทยามิ คือ เราขอทำให้เข้าใจ บทว่า ทุสฺสีลสฺส คือ ผู้ไม่มีศีล ผู้ปราศจากศีล บทว่า ปาปธมฺมสฺส คือ ผู้มีสภาวะเลวทราม เพราะมีความมุ่งหมายต่ำทรามเนื่องจากความเป็นผู้ทุศีลนั่นเอง บทว่า อสุจิสงฺกสฺสรสมาจารสฺส คือ ผู้มีความประพฤติที่ต้องระลึกด้วยความระแวง เพราะเป็นผู้ไม่สะอาดเนื่องจากมีความประพฤติทางกายเป็นต้นที่ไม่บริสุทธิ์ จริงอยู่ คนทุศีลเห็นการกระทำที่ไม่สมควรบางอย่างเข้า ก็ย่อมเป็นที่น่าระแวงของคนอื่นว่า "กรรมนี้คนชื่อโน้นคงทำ" หรือเห็นภิกษุทั้งหลายปรึกษาหารือกันด้วยกิจที่ควรทำบางอย่าง ก็มีความประพฤติที่ต้องระลึกด้วยความระแวงของตนเองว่า "ภิกษุเหล่านี้รู้กรรมที่เราทำแล้วจึงปรึกษากันกระมังหนอ" บทว่า ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตสฺส คือ ผู้มีการงานที่ควรปกปิด เพราะเป็นสิ่งที่น่าละอาย บทว่า อสฺสมณสฺส คือ ผู้ไม่ใช่สมณะ ผู้ปฏิญญาตนว่าเป็นสมณะด้วยการปฏิญญาโดยมิชอบในกิจมีการรับสลากเป็นต้นว่า "แม้เราก็เป็นสมณะ" บทว่า อพรหฺมจาริสฺส คือ ผู้ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ เพราะประพฤติสิ่งที่ไม่ประเสริฐ ผู้ปฏิญญาตนว่าเป็นพรหมจารีด้วยการปฏิญญาโดยมิชอบในอุโบสถกรรมเป็นต้นว่า "แม้เราก็เป็นพรหมจารี" บทว่า อนฺโตปูติกสฺส คือ ผู้มีภายในเน่า เพราะความวิบัติแห่งศีลอันเป็นกรรมที่เน่าเหม็นเข้าไปภายใน บทว่า อวสฺสุตสฺส คือ ผู้ชุ่มด้วยกิเลส เพราะชุ่มด้วยฝนคือกิเลสมีราคะเป็นต้นที่ไหลรินทางทวาร ๖ บทว่า กสมฺพุชาตสฺส คือ ผู้เป็นดุจหยากเยื่อ เพราะมีหยากเยื่อคือกิเลสมีราคะเป็นต้นเกิดขึ้นแล้ว และเพราะเป็นผู้ที่ท่านผู้มีศีลพึงทิ้ง อธิบายว่า ด้วยอุปมาด้วยกองไฟอันเป็นอุปมาที่ต่ำทราม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ข้อนั้นประเสริฐกว่าสำหรับเขา" พึงเชื่อมความว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงทุกข์แล้ว จึงทรงแสดงทุกข์

Vāḷarajjuyāti vāḷehi katarajjuyā. Sā hi kharatarā hoti. Ghaṃseyyāti padhaṃsanavasena ghaṃseyya. Teladhotāyāti telena nisitāya. Paccorasminti patiurasmiṃ urābhimukhaṃ, uramajjheti adhippāyo. Ayosaṅkunāti saṇḍāsena. Pheṇuddehakanti pheṇaṃ uddehetvā, anekavāraṃ pheṇaṃ uṭṭhapetvāti attho.

บทว่า วาฬรชฺชุยา คือ ด้วยเชือกที่ทำด้วยขนหางม้า จริงอยู่ เชือกนั้นย่อมคมกว่า บทว่า ฆํเสยฺยา คือ พึงคร่าด้วยอำนาจแห่งการประทุษร้าย บทว่า เตลโธตาย คือ ที่ลับด้วยน้ำมัน บทว่า ปจฺโจรสฺมึ คือ ที่ตรงหน้าอก มุ่งหน้าไปที่อก อธิบายว่า ที่กลางอก บทว่า อโยสงฺกุนา คือ ด้วยคีมเหล็ก บทว่า เผณุทฺเทหกํ คือ ทำให้ฟองฟอดขึ้น อธิบายว่า ทำให้ฟองเกิดขึ้นหลายครั้ง

Aggikkhandhāliṅganadukkhatopi adhimattadukkhatāya kaṭukabhūtaṃ dukkhaṃ phalaṃ etassāti aggikkhandhāliṅganadukkhādhikadukkhakaṭukaphalaṃ. Kāmasukhaṃ avijahato bhinnasīlassa dussīlassa kuto tassa sukhaṃ natthevāti adhippāyo. Sādaneti sādiyane. Yanti añjalikammasādanaṃ. Asīlinoti dussīlassa. Upahatanti sīlabyasanena upaddutaṃ. Khatanti kusalamūlānaṃ khaṇanena khataṃ, khaṇitaṃ vā guṇaṃ sarīreti adhippāyo. Sabbabhayehīti attānuvādādisabbabhayehi. Upacārajjhānaṃ upādāya sabbehi adhigamasukhehi.

ชื่อว่า "มีผลคือทุกข์อันเผ็ดร้อนยิ่งกว่าทุกข์จากการกอดกองไฟ" เพราะมีผลคือทุกข์อันเผ็ดร้อน เนื่องจากเป็นทุกข์ที่ยิ่งกว่าทุกข์จากการกอดกองไฟ อธิบายว่า สุขจะมีแต่ที่ไหนแก่ภิกษุผู้ทุศีล มีศีลขาดแล้ว ผู้ไม่สละกามสุขนั้น, ย่อมไม่มีเลย บทว่า สาทเน คือ ในการยินดี บทว่า ยํ คือ การยินดีอัญชลีกรรมใด บทว่า อสีลิโน คือ ของผู้ทุศีล บทว่า อุปหตํ คือ ถูกเบียดเบียนแล้วด้วยความพินาศแห่งศีล บทว่า ขตํ คือ ถูกขุดแล้วด้วยการขุดรากเหง้าแห่งกุศล หรือคุณในสรีระถูกขุดแล้ว บทว่า สพฺพภเยหิ คือ จากภัยทั้งปวงมีอัตตานุวาทภัยเป็นต้น จากสุขที่พึงบรรลุทั้งปวง นับตั้งแต่อุปจารฌาน

Vuttappakāraviparītatoti [Pg.87] sīlavipattiyaṃ vuttākārapaṭipakkhato ‘‘manāpo hoti devamanussāna’’ntiādinā. Kāyagandhopi pāmojjaṃ, sīlavantassa bhikkhuno. Karoti api devānanti ettha ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitāna’’ntiādikā (jā. 2.17.55) gāthā vitthāretabbā. Avighātīti appaṭighātī. Vadhabandhādiparikilesā diṭṭhadhammikā āsavā upaddavā. Samparāyikadukkhānaṃ mūlaṃ nāma dussīlyaṃ. Antamatikkantaṃ accantaṃ, accantaṃ santā accantasantā kilesapariḷāhasaṅkhātadarathānaṃ abhāvena sabbadā santā. Ubbijjitvāti ñāṇutrāsena uttasitvā. Vodāpetabbanti visodhetabbaṃ.

บทว่า วุตฺตปฺปการวิปรีตโต ความว่า โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่ออาการที่กล่าวแล้วในศีลวิบัติ ด้วยบทเป็นต้นว่า "เป็นที่พอใจของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย" ในบทว่า "อปี เทวานํ" นี้ พึงขยายความคาถาเป็นต้นว่า "คนฺโธ อิสีนํ จิรทิกฺขิตานํ" (กลิ่นของฤาษีผู้บวชมานาน) ซึ่งมีเนื้อความว่า "แม้กลิ่นกายของภิกษุผู้มีศีลก็ยังความปราโมทย์ให้เกิดแม้แก่เทวดาทั้งหลาย" บทว่า อวิฆาตี คือ ไม่มีเครื่องขัดขวาง อาสวะและอุปัทวะในปัจจุบัน คือ กิเลสเครื่องเศร้าหมองมีการฆ่าและการจองจำเป็นต้น ชื่อว่าทุศีลย่อมเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์ในสัมปรายภพ ก้าวล่วงที่สุด ชื่อว่า อจฺจนฺตํ สงบอย่างยิ่ง ชื่อว่า อจฺจนฺตสนฺตา คือ สงบในกาลทุกเมื่อ เพราะไม่มีความเร่าร้อนคือความแผดเผาแห่งกิเลส บทว่า อุพฺพิชฺชิตฺวา คือ สะดุ้งแล้วด้วยความหวาดกลัวคือญาณ บทว่า โวทเปตนฺติ คือ พึงชำระให้หมดจด

Sīlaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาศีลนิทเทส จบแล้ว

Iti paṭhamaparicchedavaṇṇanā.

พรรณนาปริจเฉทที่ ๑ จบลงด้วยประการฉะนี้

2. Dhutaṅganiddesavaṇṇanā

๒. พรรณนาธุตังคนิทเทส

22. Appā [Pg.88] icchā etassāti appiccho, paccayagedharahito. Tassa bhāvo appicchatā, alobhajjhāsayatāti attho. Samaṃ tuṭṭhi, santena, sakena vā tuṭṭhi santuṭṭhi, santuṭṭhi eva santuṭṭhitā, aññaṃ apatthetvā yathāladdhehi itarītarehi paccayehi paritussanā. Santuṭṭhitādīhīti ta-kāro vā padasandhikaro. ‘‘Santuṭṭhiādīhī’’ti vā pāṭho. Te guṇeti te sīlavodānassa hetubhūte appicchatādiguṇe. Sampādetunti sampanne kātuṃ. Te hi sīlavisuddhiyā paṭiladdhamattā hutvā dhutadhammehi sampannatarā honti. Dhutaṅgasamādānanti kilesānaṃ dhunanakaaṅgānaṃ viddhaṃsanakāraṇānaṃ sammadeva ādānaṃ. Evanti evaṃ sante, dhutaṅgasamādāne kateti attho. Assa yogino. Sallekho kilesānaṃ sammadeva likhanā chedanā tanukaraṇaṃ. Paviveko cittavivekassa upāyabhūtā vivekaṭṭhakāyatā. Apacayo yathā paṭipajjanato kilesā naṃ apacinanti na ācinanti, tathā paṭipajjanā. Vīriyārambho anuppannānaṃ pāpadhammānaṃ anuppādanādivasena āraddhavīriyatā. Subharatā yathāvuttaappicchabhāvādisiddhā upaṭṭhakānaṃ sukhabharaṇīyatā suposatā. Ādi-saddena appakiccatāsallahukavuttiādike saṅgaṇhāti. Sīlañceva yathāsamādinnaṃ paṭipakkhadhammānaṃ dūrībhāvena suparisuddhaṃ bhavissati. Vatāni ca dhutadhammā ca sampajjissanti sampannā bhavissanti, nipphajjissanti vā. Yā thirabhūtā itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanasantuṭṭhi porāṇānaṃ buddhādīnaṃ ariyānaṃ paveṇibhāvena ṭhitā, tattha patiṭṭhitabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘porāṇe ariyavaṃsattaye patiṭṭhāyā’’ti. Bhāvanā āramitabbaṭṭhena ārāmo etassāti bhāvanārāmo, tabbhāvo bhāvanārāmatā, samathavipassanābhāvanāsu yuttappayuttatā. Yasmā adhigamāraho bhavissati, tasmāti sambandho.

๒๒. บุคคลนี้มีความปรารถนาน้อย เหตุนั้นชื่อว่า อัปปิจฉะ ได้แก่ ผู้ปราศจากความอยากในปัจจัย ความเป็นแห่งบุคคลนั้นชื่อว่า อัปปิจฉตา ความว่า ความเป็นผู้มีอัธยาศัยในอโลภะ ความยินดีตามมีตามได้ หรือความยินดีด้วยของที่มีอยู่ หรือด้วยของของตน ชื่อว่า สันตุฏฐิ, สันตุฏฐินั่นแหละ ชื่อว่า สันตุฏฐิตา ได้แก่ ความยินดีอย่างยิ่งด้วยปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่งตามที่ได้มาแล้ว โดยไม่ปรารถนาสิ่งอื่น ในบทว่า สนฺตุฏฺฐิตาทีหิ ต-อักษรเป็นตัวเชื่อมบท หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า "สนฺตุฏฺฐิอาทีหิ" ก็เป็นปาฐะ บทว่า เต คุณ คือ คุณธรรมมีความมักน้อยเป็นต้นเหล่านั้น อันเป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์แห่งศีล บทว่า สมฺปาเทตุนฺติ คือ เพื่อทำให้ถึงพร้อม จริงอยู่ คุณธรรมเหล่านั้นเป็นเพียงคุณที่ได้มาด้วยศีลวิสุทธิแล้ว ย่อมถึงพร้อมยิ่งขึ้นด้วยธุตธรรมทั้งหลาย บทว่า ธุตงฺคสมาทานํ คือ การสมาทานโดยชอบซึ่งองค์อันเป็นเครื่องกำจัดกิเลส อันเป็นเหตุแห่งการทำลาย บทว่า เอวนฺติ ความว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น คือ เมื่อการสมาทานธุดงค์ได้กระทำแล้ว แห่งโยคีบุคคลนี้ สัลเลขะ คือ การขูดเกลา การตัด การทำให้เบาบางซึ่งกิเลสโดยชอบ ปวิเวก คือ ความเป็นผู้มีกายตั้งอยู่ในที่สงัด อันเป็นอุบายแห่งจิตตวิเวก อปจยะ คือ การปฏิบัติอย่างที่เมื่อปฏิบัติอยู่ กิเลสทั้งหลายย่อมเสื่อมไป ไม่พอกพูนขึ้น วิริยารัมภะ คือ ความเป็นผู้ปรารภความเพียรโดยนัยเป็นต้นว่า การไม่ให้บาปธรรมที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น สุภรตา คือ ความเป็นผู้ที่อุปัฏฐากเลี้ยงดูง่าย ความเป็นผู้เลี้ยงง่าย อันสำเร็จด้วยความเป็นผู้มักน้อยเป็นต้นดังที่กล่าวแล้ว ด้วย อาทิ-ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์คุณธรรมมีความเป็นผู้มีกิจน้อย ความเป็นอยู่เบาเป็นต้น แม้ศีลที่สมาทานไว้ดีแล้ว ก็จักบริสุทธิ์หมดจด เพราะธรรมที่เป็นปฏิปักษ์อยู่ห่างไกล ทั้งวัตรและธุตธรรมทั้งหลายก็จักถึงพร้อม จักสมบูรณ์ หรือจักสำเร็จ สันโดษในจีวร บิณฑบาต และเสนาสนะอย่างใดอย่างหนึ่ง อันใด ที่เป็นของมั่นคง ตั้งอยู่โดยความเป็นประเพณีของพระอริยเจ้ามีพระพุทธเจ้าเป็นต้นในกาลก่อน, ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นผู้ตั้งมั่นในสันโดษนั้นว่า "โปราเณ อริยวํสตฺตเย ปติฏฺฐาย" ภาวนาเป็นอารมณ์คือเป็นที่น่าเพลิดเพลินของบุคคลนี้ เหตุนั้นชื่อว่า ภาวนาราม, ความเป็นแห่งบุคคลนั้นชื่อว่า ภาวนารามตา ได้แก่ ความเป็นผู้ประกอบเนืองๆ ในสมถภาวนาและวิปัสสนาภาวนา ความเชื่อมความมีอยู่ว่า เพราะเหตุใด จักเป็นผู้ควรแก่การบรรลุ, เพราะเหตุนั้น

Lābhasakkārādi taṇhāya āmasitabbato, lokapariyāpannatāya ca lokāmisaṃ. Nibbānādhigamassa anulomato anulomapaṭipadā vipassanābhāvanā. Atthatoti vacanatthato. Pabhedatoti vibhāgato. Bhedatoti vināsato. Dhutādīnanti dhutadhutavādadhutadhammadhutaṅgānaṃ. Samāsabyāsatoti saṅkhepavitthārato.

ลาภสักการะเป็นต้น ชื่อว่า โลกามิส เพราะเป็นสิ่งที่พึงลูบคลำด้วยตัณหา และเพราะนับเนื่องในโลก วิปัสสนาภาวนา ชื่อว่า อนุโลมปฏิปทา เพราะเป็นไปโดยอนุโลมแก่การบรรลุพระนิพพาน บทว่า อตฺถโต คือ โดยอรรถแห่งวจนะ บทว่า ปเภทโต คือ โดยจำแนก บทว่า เภทโต คือ โดยความสลายไป บทว่า ธุตาทีนํ คือ แห่งธุตะ ธุตวาทะ ธุตธรรม และธุตังคะ บทว่า สมาสพฺยาสโต คือ โดยย่อและโดยพิสดาร

23. Rathikāti [Pg.89] racchā. Saṅkārakūṭādīnanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Abbhuggataṭṭhenāti ussitaṭṭhena. ‘‘Nadiyā kūla’’ntiādīsu viya samussayattho kūla-saddoti āha ‘‘paṃsukūlamiva paṃsukūla’’nti. Ku-saddo kucchāyaṃ ula-saddo gatiatthoti āha ‘‘kucchitabhāvaṃ gacchatīti vuttaṃ hotī’’ti, paṃsu viya kucchitaṃ ulati pavattatīti vā paṃsukūlaṃ. Paṃsukūlassa dhāraṇaṃ paṃsukūlaṃ uttarapadalopena, taṃ sīlamassāti paṃsukūliko, yathā ‘‘āpūpiko’’ti. Aṅgati attano phalaṃ paṭicca hetubhāvaṃ gacchatīti aṅgaṃ, kāraṇaṃ. Yena puggalo ‘‘paṃsukūliko’’ti vuccati, so samādānacetanāsaṅkhāto dhammo paṃsukūlikassa aṅganti paṃsukūlikaṅgaṃ. Tenāha ‘‘paṃsukūlikassā’’tiādi. Tassāti samādānassa. Samādiyati etenāti samādānaṃ, cetanā.

๒๓. บทว่า รถิกา คือ ถนน บทว่า สงฺการกูฏาทีนํ เป็นสามีวิภัตติในอรรถนิทธารณะ บทว่า อพฺภุคฺคตฏฺเฐน คือ โดยอรรถว่าสูงขึ้น เหมือนในบทเป็นต้นว่า "นทิยา กูลํ" (ฝั่งแห่งแม่น้ำ) กูล-ศัพท์ มีอรรถว่าสูงขึ้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปํสุกูลมิว ปํสุกูลํ" (ผ้าบังสุกุลเหมือนกองฝุ่น) กุ-ศัพท์ มีอรรถว่าน่ารังเกียจ อุล-ศัพท์ มีอรรถว่าไป ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ชื่อว่าย่อมถึงความเป็นของน่ารังเกียจ" หรืออีกนัยหนึ่ง สิ่งที่น่ารังเกียจดุจธุลี ย่อมเป็นไป คือดำเนินไป เหตุนั้นชื่อว่า ปังสุกูละ การทรงไว้ซึ่งผ้าบังสุกุล ชื่อว่า ปังสุกูละ โดยการลบอุตตรบท การทรงผ้านั้นเป็นปกติของบุคคลนี้ เหตุนั้นชื่อว่า ปังสุกูลิกะ เหมือนบทว่า "อาปูปิโก" (ผู้มีปกติกินขนม) ย่อมถึงความเป็นเหตุ อาศัยผลของตน เหตุนั้นชื่อว่า อังคะ ได้แก่ เหตุ ธรรมใดที่ทำให้บุคคลถูกเรียกว่า "ปังสุกูลิกะ" ธรรมนั้นคือสมาทานเจตนา เป็นองค์แห่งบุคคลผู้มีปกติทรงผ้าบังสุกุล เหตุนั้นชื่อว่า ปังสุกูลิกังคะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ปํสุกูลิกสฺส" บทว่า ตสฺส คือ แห่งสมาทาน บุคคลย่อมสมาทานด้วยธรรมนี้ เหตุนั้นชื่อว่า สมาทานะ ได้แก่ เจตนา

Eteneva nayenāti yathā paṃsukūladhāraṇaṃ paṃsukūlaṃ, taṃsīlo paṃsukūliko, tassa aṅgaṃ samādānacetanā ‘‘paṃsukūlikaṅga’’nti vuttaṃ, evaṃ eteneva vacanatthanayena ticīvaradhāraṇaṃ ticīvaraṃ, taṃsīlo tecīvariko, tassa aṅgaṃ samādānacetanā ‘‘tecīvarikaṅga’’nti veditabbaṃ. Saṅghāṭiādīsu eva tīsu cīvaresu ticīvarasamaññā, na kaṇḍupaṭicchādivassikasāṭikādīsūti tāni sarūpato dassento ‘‘saṅghāṭiuttarāsaṅgaantaravāsakasaṅkhāta’’nti āha.

บทว่า เอเตเนว นเยน ความว่า พึงทราบว่า การทรงผ้าบังสุกุล ชื่อว่า ปังสุกูละ, ผู้มีปกติทรงผ้านั้น ชื่อว่า ปังสุกูลิกะ, สมาทานเจตนาเป็นองค์ของผู้นั้น ชื่อว่า "ปังสุกูลิกังคะ" ดังที่กล่าวแล้วฉันใด, โดยนัยแห่งวจนัตถะนี้เหมือนกัน การทรงไตรจีวร ชื่อว่า ติจีวรัง, ผู้มีปกติทรงไตรจีวร ชื่อว่า เตจีวริโก, สมาทานเจตนาเป็นองค์ของผู้นั้น ชื่อว่า "เตจีวริกังคะ" ฉันนั้น ชื่อว่า ติจีวร มีในจีวร ๓ ผืน คือ สังฆาฏิเป็นต้นเท่านั้น, ไม่มีในผ้าปิดฝี ผ้าอาบน้ำฝนเป็นต้น, ฉะนั้น เมื่อทรงแสดงจีวรเหล่านั้นโดยสรูป จึงตรัสว่า "สงฺฆาฏิอุตฺตราสงฺคอนฺตรวาสกสงฺขาต" (อันได้แก่ สังฆาฏิ อุตตราสงค์ และอันตรวาสก)

Taṃ piṇḍapātanti parehi diyyamānānaṃ piṇḍānaṃ patte patanasaṅkhātaṃ piṇḍapātaṃ, taṃ uñchatīti piṇḍapātiko, yathā bādariko sāmākiko. Piṇḍapāti eva piṇḍapātiko, yathā bhaddo eva bhaddako. Avakhaṇḍanaṃ vicchindanaṃ nirantaramappavatti. Tappaṭikkhepato anavakhaṇḍanaṃ avicchindanaṃ nirantarappavatti. Saha apadānenāti saha anavakhaṇḍanena. Sapadānanti padassa kiriyāvisesanabhāvaṃ, yattha ca taṃ anavakhaṇḍanaṃ, tañca dassetuṃ ‘‘avakhaṇḍanarahitaṃ anugharanti vuttaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Ekāsaneti iriyāpathantarena anantaritāya ekāyayeva nisajjāya. Patte piṇḍoti ettha vatthubhedo idhādhippeto, na sāmaññaṃ. Eva-kāro ca luttaniddiṭṭhoti dassento ‘‘kevalaṃ ekasmiṃyeva patte’’ti āha. Uttarapadalopaṃ katvā ayaṃ niddesoti dassento ‘‘pattapiṇḍagahaṇe pattapiṇḍasaññaṃ katvā’’ti āha. Esa nayo ito paresupi.

ในบทว่า ตํ ปิณฺฑปาตํ นั้น มีวิเคราะห์ว่า อันว่าบิณฑบาต คือการตกลงไปแห่งก้อนข้าวทั้งหลายที่ผู้อื่นถวายอยู่ ในบาตร, ภิกษุแสวงหาบิณฑบาตนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปิณฑปาติโก (ผู้แสวงหาบิณฑบาต) เหมือนอย่าง พาทริโก (ผู้แสวงหาผลพุทรา) สามากิโก (ผู้แสวงหาลูกเดือย) อีกอย่างหนึ่ง ปิณฑปาตี นั่นแหละ ชื่อว่า ปิณฑปาติโก เหมือนอย่าง ภัทโท นั่นแหละ ชื่อว่า ภัททโก บทว่า อวขัณฑนํ ได้แก่ การตัดขาด คือ การไม่เป็นไปติดต่อกัน เพราะปฏิเสธการตัดขาดนั้น บทว่า อนวขัณฑนํ จึงได้แก่ การไม่ตัดขาด คือ การเป็นไปติดต่อกัน บทว่า สห อปทาเนน ความว่า พร้อมด้วยการไม่ตัดขาด เพื่อแสดงความเป็นกิริยาวิเสสนะของบทว่า สปทานํ และเพื่อแสดงว่า การไม่ตัดขาดนั้นมีในที่ใด ท่านจึงกล่าวว่า “พึงเป็นอันท่านกล่าวว่า เที่ยวไปตามลำดับบ้าน ปราศจากการตัดขาด” บทว่า เอกาสเน ความว่า ด้วยการนั่งเพียงครั้งเดียว ที่ไม่ถูกคั่นด้วยอิริยาบถอื่น ในบทว่า ปตฺเต ปิณฺโฑ นี้ ท่านประสงค์เอาความแตกต่างแห่งวัตถุ (คือบาตร) ไม่ใช่ความทั่วไป และเพื่อแสดงว่า เอว-การ ถูกลบไปในการแสดงนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “ในบาตรเพียงใบเดียวเท่านั้น” เพื่อแสดงว่า การแสดงนี้ทำโดยการลบอุตตรบท ท่านจึงกล่าวว่า “ในการรับปัตตปิณฑะ ทำสัญญาว่าเป็นปัตตปิณฑะ” นัยนี้มีแม้ในบทหลังๆ ต่อจากนี้ไป

Pacchābhattaṃ [Pg.90] nāma pavāraṇato pacchā laddhabhattaṃ eva. Khalu-saddassa paṭisedhatthavācakattā tena samānatthaṃ na-kāraṃ gahetvā āha ‘‘na pacchābhattiko’’ti. Sikkhāpadassa visayo sikkhāpadeneva paṭikkhitto. Yo tassa avisayo, so eva samādānassa visayoti āha ‘‘samādānavasena paṭikkhittātirittabhojanassā’’ti. Abbhokāse nivāso abbhokāso. Susāne nivāso susānaṃ, taṃ sīlaṃ assātiādinā sabbaṃ vattabbanti āha ‘‘eseva nayo’’ti. Yathāsanthataṃ viya yathāsanthataṃ, ādito yathāuddiṭṭhaṃ. Taṃ hesa ‘‘idaṃ bahumaṅkuṇaṃ duggandhapavāta’’ntiādivasena appaṭikkhipitvāva sampaṭicchati. Tenevāha ‘‘idaṃ tuyha’’ntiādi. Sayananti nipajjanamāha. Tena tena samādānenāti tena tena paṃsukūlikaṅgādikassa samādānena dhutakilesattāti viddhaṃsitakilesattā, tadaṅgavasena pahīnataṇhupādānādipāpadhammattāti attho. Yehi taṃ kilesadhunanaṃ, tāniyeva idha dhutassa bhikkhuno aṅgānīti adhippetāni, na aññāni yāni kānici, aññena vā dhutassāti ayamattho atthato āpanno. ‘‘Ñāṇaṃ aṅgaṃ etesa’’nti iminā ñāṇapubbakataṃ tesaṃ samādānassa vibhāveti. Paṭipattiyāti sīlādisammāpaṭipattiyā. Samādiyati etenāti samādānaṃ, samādānavasena pavattā cetanā, taṃ lakkhaṇaṃ etesanti samādānacetanālakkhaṇāni. Vuttampi cetaṃ aṭṭhakathāyaṃ –

ชื่อว่า ปัจฉาภัตตะ ได้แก่ ภัตที่ได้มาภายหลังแต่การห้ามภัตแล้วเท่านั้น เพราะ ขลุ-ศัพท์ เป็นศัพท์บอกความห้าม ท่านจึงถือเอา น-การ ซึ่งมีอรรถเสมอกันกับ ขลุ-ศัพท์ นั้นแล้วกล่าวว่า น ปัจฉาภัตติโก ดังนี้ ส่วนที่เป็นวิสัยของสิกขาบท ย่อมถูกห้ามด้วยสิกขาบทนั่นเอง ส่วนใดไม่ใช่วิสัยของสิกขาบทนั้น ส่วนนั้นแหละเป็นวิสัยของการสมาทาน เหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า “แห่งโภชนะส่วนเกินอันภิกษุงดเว้นด้วยอำนาจการสมาทาน” การอยู่ในที่แจ้ง ชื่อว่า อัพโภกาสะ การอยู่ในป่าช้า ชื่อว่า สุสานะ การอยู่นั้นเป็นปกติของภิกษุนั้น เป็นต้น พึงกล่าวทั้งหมด เหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า เอเสว นโย (นัยนี้เหมือนกัน) ยถาสันถตัง เหมือนกับ ยถาสันถตัง (ตามที่จัดไว้) คือ ตามที่เขาจัดให้ในตอนแรก จริงอยู่ ภิกษุนี้ย่อมรับเสนาสนะนั้นโดยไม่ปฏิเสธด้วยเหตุเป็นต้นว่า “ที่นี่มีตัวเรือดมาก มีกลิ่นเหม็นพัดมา” นั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อิทํ ตุยฺหํ (นี้ของท่าน) บทว่า สยนํ ท่านกล่าวหมายถึงการนอน บทว่า เตน เตน สมาทาเนน ความว่า ด้วยการสมาทานปังสุกูลิกังคะเป็นต้นนั้นๆ บทว่า ธุตกิเลสตฺตา ความว่า เพราะเป็นผู้มีกิเลสอันขจัดแล้ว คือ เพราะเป็นผู้มีกิเลสอันทำลายแล้ว อธิบายว่า เพราะเป็นผู้มีธรรมอันเป็นบาป มีตัณหาและอุปาทานเป็นต้น อันละได้แล้วด้วยอำนาจแห่งองค์นั้น ธรรมเหล่าใดเป็นเครื่องกำจัดกิเลสนั้น ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ท่านประสงค์เอาว่าเป็นองค์ของภิกษุผู้ขจัดกิเลสในที่นี้ ไม่ใช่ธรรมอื่นใดๆ หรือ (องค์) ของผู้ที่ถูกขจัด (กิเลส) ด้วยธรรมอื่น อรรถนี้ย่อมสำเร็จโดยอรรถ ด้วยคำว่า ญาณํ องฺคํ เอเตสํ นี้ ท่านแสดงให้ชัดเจนว่า การสมาทานธุดงค์เหล่านั้น มีญาณนำหน้า บทว่า ปฏิปตฺติยา ได้แก่ ด้วยสัมมาปฏิบัติมีศีลเป็นต้น บุคคลย่อมสมาทานด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้นธรรมชาตินี้ชื่อว่า สมาทานะ ได้แก่ เจตนาที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการสมาทาน, เจตนานั้นเป็นลักษณะของธุดงค์เหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สมาทานเจตนาลักขณานิ (มีเจตนาสมาทานเป็นลักษณะ) และคำนี้ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า –

‘‘Samādānakiriyāya, sādhakatamabhāvato;

Sampayuttadhammā yenāti, karaṇabhāvena dassitā’’ti.

“สัมปยุตตธรรมทั้งหลาย ท่านแสดงไว้ด้วยความเป็นกรณะ (เครื่องมือ) ด้วยบทว่า เยน เพราะเป็นเครื่องมือให้สำเร็จกิจคือการสมาทานได้ดียิ่ง” ดังนี้

Samādānacetanāya gahaṇaṃ taṃmūlakattā pariharaṇacetanāpi dhutaṅgameva. Attanā, parammukhena ca kusalabhaṇḍassa bhusaṃ viluppanaṭṭhena loluppaṃ taṇhācāro, tassa viddhaṃsanakiccattā loluppaviddhaṃsanarasāni. Tato eva nilloluppabhāvena paccupatiṭṭhanti, taṃ vā paccupaṭṭhāpentīti nilloluppabhāvapaccupaṭṭhānāni. Ariyadhammapadaṭṭhānānīti parisuddhasīlādisaddhammapadaṭṭhānāni.

การถือเอาสมาทานเจตนา (ในคำอธิบายข้างต้น) ก็เพราะเป็นมูลราก (ของธุดงค์) แม้ปริหรณเจตนา (เจตนาที่รักษา) ก็เป็นธุดงค์นั่นเอง ความประพฤติแห่งตัณหา ชื่อว่า โลลุปปะ เพราะมีสภาวะปล้นสะดมอย่างยิ่งซึ่งขุมทรัพย์คือกุศล ทั้งโดยตนเองและโดยทางอื่น ธุดงค์ทั้งหลายชื่อว่ามีรสคือการกำจัดความอยากจัด เพราะมีกิจคือการกำจัดโลลุปปะนั้น เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ธุดงค์เหล่านั้นจึงปรากฏโดยความเป็นธรรมไม่มีความอยากจัด หรือยังความเป็นธรรมไม่มีความอยากจัดนั้นให้ปรากฏ เหตุนั้นจึงชื่อว่ามีภาวะไร้ความอยากจัดเป็นอาการปรากฏ บทว่า อริยธมฺมปทฏฺฐานานิ ความว่า มีสัทธรรมมีศีลอันบริสุทธิ์เป็นต้นเป็นเหตุใกล้

Bhagavatova santike samādātabbānīti idaṃ antarā avicchedanatthaṃ vuttaṃ, rañño santike paṭiññātārahassa atthassa tadupajīvino ekaṃsato avisaṃvādanaṃ viya. Sesānaṃ santike samādānepi eseva nayo. Ekasaṅgītikassāti [Pg.91] pañcasu dīghanikāyādīsu nikāyesu ekanikāyikassa. Aṭṭhakathācariyassāti yassa aṭṭhakathātantiyeva visesato paguṇā, tassa. Etthāti attanāpi samādānassa ruhane. Jeṭṭhakabhātu dhutaṅgappicchatāya vatthūti so kira thero nesajjiko, tassa taṃ na koci jānāti. Athekadivasaṃ rattiyā sayanapiṭṭhe nisinnaṃ vijjulatobhāsena disvā itaro pucchi ‘‘kiṃ, bhante, tumhe nesajjikā’’ti. Thero dhutaṅgappicchatāya tāvadeva nipajjitvā pacchā samādiyīti evamāgataṃ vatthu.

คำว่า ภควโตว สนฺติเก สมาทาตพฺพานิ (พึงสมาทานในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้น) นี้ ท่านกล่าวไว้ในระหว่างเพื่อไม่ให้ขาดตอน เปรียบเหมือนการไม่ทำให้ผิดพลาดโดยส่วนเดียวในกิจที่ผู้รับใช้ซึ่งอาศัยพระราชาเลี้ยงชีพได้รับปฏิญาณไว้ในสำนักของพระราชา แม้ในการสมาทานในสำนักของบุคคลที่เหลือ นัยนี้ก็เช่นกัน บทว่า เอกสงฺคีติกสฺส ได้แก่ ของผู้ทรงนิกายหนึ่งในบรรดานิกายทั้งห้า มีทีฆนิกายเป็นต้น บทว่า อฏฺฐกถาจริยสฺส ได้แก่ ของอาจารย์ที่ชำนาญเป็นพิเศษในแนวทางแห่งอรรถกถาเท่านั้น บทว่า เอตฺถ ได้แก่ ในการที่การสมาทานจะงอกงามได้แม้โดยตนเอง เรื่องความปรารถนาน้อยในธุดงค์ของพี่ชายผู้ใหญ่ ความว่า ได้ยินว่า พระเถระรูปนั้นเป็นผู้ถือเนสัชชิกังคะ แต่ไม่มีใครรู้เรื่องนั้นของท่าน ครั้งนั้น วันหนึ่งในเวลากลางคืน น้องชายเห็นท่านนั่งอยู่บนเตียงนอนด้วยแสงฟ้าแลบ จึงถามว่า “ท่านขอรับ ท่านเป็นผู้ถือเนสัชชิกังคะหรือ” พระเถระเพราะความปรารถนาน้อยในธุดงค์ จึงนอนลงในขณะนั้นนั่นเอง แล้วจึงสมาทานในภายหลัง เรื่องมาอย่างนี้

1. Paṃsukūlikaṅgakathāvaṇṇanā

๑. วรรณนากถาว่าด้วยปังสุกูลิกังคะ

24. Gahapatidānacīvaranti ettha dāyakabhāvena samaṇāpi ukkaṭṭhassa gahapatipakkhaṃyeva paviṭṭhāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Pabbajito gaṇhissatī’’ti ṭhapitakaṃ siyā gahapaticīvaraṃ, na pana gahapatidānacīvaranti tādisaṃ nivattetuṃ dānaggahaṇaṃ. Aññatarenāti ettha samādānavacanena tāva samādinnaṃ hotu, paṭikkhepavacanena pana kathanti? Atthato āpannattā. Yathā ‘‘devadatto divā na bhuñjatī’’ti vutte ‘‘rattiyaṃ bhuñjatī’’ti atthato āpannameva hoti, tassa āhārena vinā sarīraṭṭhiti natthīti, evamidhāpi bhikkhuno gahapatidānacīvare paṭikkhitte tadaññacīvarappaṭiggaho atthato āpanno eva hoti, cīvarena vinā sāsane ṭhiti natthīti.

๒๔. ในบทว่า คหปติทานจีวรํ นี้ พึงเห็นว่า แม้สมณะทั้งหลายโดยความเป็นทายก ก็จัดเข้าในฝ่ายคฤหัสถ์สำหรับภิกษุผู้ถือธุดงค์อย่างอุกฤษฏ์ ผ้าที่เขาวางไว้ด้วยคิดว่า “บรรพชิตจักถือเอา” พึงเป็นคหบดีจีวรได้ แต่ไม่เป็นคหบดีทานจีวร (จีวรที่คฤหัสถ์ถวาย) การใช้คำว่า ทาน ก็เพื่อป้องกันผ้าเช่นนั้น ในบทว่า อญฺญตเรน นั้น ถามว่า การสมาทานด้วยวจีสมาทาน (คำพูดสมาทาน) นั้นเป็นอันสมาทานแล้ว แต่การสมาทานด้วยวจีปฏิเขป (คำพูดปฏิเสธ) จะเป็นไปได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะสำเร็จได้โดยอรรถ เปรียบเหมือนเมื่อกล่าวว่า “เทวทัตไม่ฉันในเวลากลางวัน” ก็ย่อมเป็นอันสำเร็จความโดยอรรถว่า “เขาฉันในเวลากลางคืน” เพราะการทรงอยู่แห่งร่างกายของเขาจะไม่มีได้หากปราศจากอาหาร ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น เมื่อภิกษุปฏิเสธคหบดีทานจีวร การรับจีวรอื่นนอกจากนั้นก็ย่อมเป็นอันสำเร็จได้โดยอรรถ เพราะการดำรงอยู่ในพระศาสนาจะไม่มีได้หากปราศจากจีวร

Evaṃ samādinnadhutaṅgenātiādividhānaṃ paṃsukūlikaṅge paṭipajjanavidhi. Susāne laddhaṃ sosānikaṃ. Taṃ pana yasmā tattha kenaci chaḍḍitattā patitaṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘susāne patitaka’’nti. Evaṃ pāpaṇikampi daṭṭhabbaṃ. Tālaveḷimaggo nāma mahāgāme ekā vīthi. Anurādhapureti ca vadanti. Ḍaḍḍho padeso etassāti ḍaḍḍhappadesaṃ, vatthaṃ. Magge patitakaṃ bahudivasātikkantaṃ gahetabbanti vadanti. ‘‘Dvattidivasātikkanta’’nti apare. Thokaṃ rakkhitvāti katipayaṃ kālaṃ āgametvā. Vātāhatampi sāmikānaṃ satisammosena patitasadisanti ‘‘sāmike apassantena gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Tasmā thokaṃ āgametvā gahetabbaṃ.

คำว่า "เอวํ สมาทินฺนธุตงฺเคน" เป็นต้น เป็นวิธีปฏิบัติในปังสุกูลิกังคะ. ผ้าที่ได้ในป่าช้า ชื่อว่า โสสานิกะ. แต่เพราะผ้าผืนนั้นตกอยู่ในที่นั้น เพราะมีใครบางคนทิ้งแล้ว ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สุสาเน ปติตกํ" (ผ้าตกในป่าช้า). แม้ผ้าปาปณิกะ (ผ้าตกที่ร้านตลาด) ก็พึงเห็นอย่างนี้. ถนนชื่อว่า ตาลเวฬิมัคคะ เป็นถนนสายหนึ่งในมหาคาม. บางพวกก็กล่าวว่า ในเมืองอนุราธปุระ. ผ้าที่มีส่วนถูกไฟไหม้ ชื่อว่า ฑัฑฒัปปเทสัง. บางพวกกล่าวว่า ผ้าที่ตกอยู่ที่หนทาง เมื่อล่วงไปหลายวันแล้ว พึงถือเอา. อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "เมื่อล่วงไป ๒-๓ วัน". คำว่า "โถกํ รกฺขิตฺวา" (รออยู่หน่อยหนึ่ง) คือ รออยู่ชั่วเวลาเล็กน้อย. แม้ผ้าที่ถูกลมพัดไป ก็เป็นเช่นกับผ้าที่ตกอยู่เพราะความหลงลืมของเจ้าของ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เมื่อไม่เห็นเจ้าของ ย่อมควรเพื่อจะถือเอา". เพราะเหตุนั้น ควรรออยู่หน่อยหนึ่งแล้วจึงถือเอา.

‘‘Saṅghassa demā’’ti dinnaṃ, coḷakabhikkhāvasena laddhañca laddhakālato paṭṭhāya ‘‘samaṇacīvaraṃ siyā nu kho, no’’ti āsaṅkaṃ nivattetuṃ ‘‘na taṃ paṃsukūla’’nti vuttaṃ. Na hi taṃ tevīsatiyā uppattiṭṭhānesu katthaci pariyāpannaṃ. Idāni imināva pasaṅgena yaṃ bhikkhudattiye lakkhaṇapattaṃ [Pg.92] paṃsukūlaṃ, tassa ca ukkaṭṭhānukkaṭṭhavibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘bhikkhudattiyepī’’tiādi vuttaṃ. Tattha gāhetvā vā dīyatīti saṅghassa vā gaṇassa vā dentehi yaṃ cīvaraṃ vassaggena pāpetvā bhikkhūnaṃ dīyati. Senāsanacīvaranti senāsanaṃ kāretvā ‘‘etasmiṃ senāsane vasantā paribhuñjantū’’ti dinnacīvaraṃ. Na taṃ paṃsukūlanti apaṃsukūlabhāvo pubbe vuttakāraṇato, gāhetvā dinnattā ca. Tenāha ‘‘no gāhāpetvā dinnameva paṃsukūla’’nti. Tatrapīti yaṃ gāhetvā na dinnaṃ bhikkhudattiyaṃ, tatrapi yena bhikkhunā cīvaraṃ dīyati, tassa lābhe, dāne ca visuṃ visuṃ ubhayattha ādaragāravānaṃ sabbhāvato, tadabhāvato ca bhikkhudattiyassa ekatosuddhi ubhatosuddhi anukkaṭṭhatā hontīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ dāyakehī’’tiādi vuttaṃ, pādamūle ṭhapetvā dinnakaṃ samaṇenāti adhippāyo. Yassa kassacīti ukkaṭṭhādīsu yassa kassaci. Ruciyāti chandena. Khantiyāti nijjhānakkhantiyā.

ผ้าที่เขาถวายด้วยคำว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายขอถวายแก่สงฆ์" และผ้าที่ได้มาด้วยวิธีการขอผ้าเปล่า เพื่อจะบรรเทาความสงสัยนับตั้งแต่เวลาที่ได้มาว่า "จะเป็นสมณจีวรหรือไม่หนอ" ท่านจึงกล่าวว่า "น ตํ ปํสุกูลํ" (ผ้านั้นไม่ใช่ผ้าบังสุกุล). จริงอยู่ ผ้านั้นไม่นับเนื่องเข้าในที่เกิดแห่งจีวร ๒๓ แห่งไหนเลย. บัดนี้ อาศัยลำดับเรื่องนี้แหละ เพื่อจะแสดงผ้าบังสุกุลที่ถึงลักษณะในภิกขุทัตติยะ (ผ้าที่ภิกษุให้) และการจำแนกผ้าบังสุกุลนั้นว่าเป็นชนิดอุกฤษฏ์และชนิดไม่อุกฤษฏ์ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ภิกฺขุทตฺติเยปิ". ในคำนั้น คำว่า "คาเหตฺวา วา ทียติ" (หรือให้โดยให้รับเอา) คือ จีวรใดที่ทายกผู้ถวายแก่สงฆ์หรือแก่คณะให้ถึงแก่ภิกษุทั้งหลายตามลำดับพรรษาแล้วจึงถวาย. คำว่า "เสนาสนจีวร" คือ จีวรที่ทายกสร้างเสนาสนะแล้วถวายด้วยคำว่า "ขอภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในเสนาสนะนี้จงใช้สอยเถิด". คำว่า "น ตํ ปํสุกูลํ" (ผ้านั้นไม่ใช่ผ้าบังสุกุล) คือ ความเป็นผ้าที่ไม่ใช่บังสุกุล เพราะเหตุที่กล่าวไว้ในก่อน และเพราะเป็นผ้าที่เขาให้โดยให้รับเอา (ตามลำดับพรรษา). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โน คาหาเปตฺวา ทินฺนเมว ปํสุกูลํ" (ผ้าที่เขาให้โดยมิได้ให้รับเอา (ตามลำดับพรรษา) เท่านั้น เป็นผ้าบังสุกุล). คำว่า "ตตฺรปิ" (แม้ในผ้านั้น) คือ ในภิกขุทัตติยะใดที่เขาให้โดยมิได้ให้รับเอา (ตามลำดับพรรษา) แม้ในผ้านั้น ภิกษุรูปใดถวายจีวร เพราะความมีอยู่และความไม่มีอยู่แห่งความเอื้อเฟื้อและความเคารพในการได้มาของภิกษุนั้น และในการถวายของท่าน ในทั้งสองกรณีแยกกันต่างหาก ภิกขุทัตติยะจึงเป็นผ้าบริสุทธิ์ฝ่ายเดียว เป็นผ้าบริสุทธิ์สองฝ่าย และเป็นผ้าชนิดไม่อุกฤษฏ์ เพื่อจะแสดงเนื้อความนี้ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ยํ ทายเกหิ". อธิบายว่า ผ้าที่สมณะวางไว้ที่ใกล้เท้าแล้วถวาย. คำว่า "ยสฺส กสฺสจิ" (แก่ใครก็ได้) คือ แก่ใครก็ได้ในบรรดาบุคคลผู้อุกฤษฏ์เป็นต้น. คำว่า "รุจิยา" (ตามความชอบใจ) คือ ตามความพอใจ. คำว่า "ขนฺติยา" (ตามความเห็นชอบ) คือ ด้วยความเห็นชอบหลังจากพิจารณาแล้ว.

Nissayānurūpapaṭipattisabbhāvoti upasampannasamanantaraṃ ācariyena vuttesu catūsu nissayesu attanā yathāpaṭiññātadutiyanissayānurūpāya paṭipattiyā vijjamānatā. Ārakkhadukkhābhāvoti cīvarārakkhanadukkhassa abhāvo paṃsukūlacīvarassa alobhanīyattā. Paribhogataṇhāya abhāvo savisesalūkhasabhāvattā. Pāsādikatāti paresaṃ pasādāvahatā. Appicchatādīnaṃ phalanipphatti dhutaṅgapariharaṇassa appicchatādīhiyeva nipphādetabbato. Dhutadhamme samādāya vattanaṃ yāvadeva upari sammāpaṭipattisampādanāyāti vuttaṃ ‘‘sammāpaṭipattiyā anubrūhana’’nti. Mārasenavighātāyāti mārassa, mārasenāya ca vihananāya viddhaṃsanāya. Kāyavācācittehi yato saṃyatoti yati, bhikkhu. Dhāritaṃ yaṃ lokagarunā paṃsukūlaṃ, taṃ ko na dhāraye, yasmā vā lokagarunā paṃsukūlaṃ dhāritaṃ, tasmā ko taṃ na dhārayeti yojanā yaṃtaṃsaddānaṃ ekantasambandhibhāvato. Paṭiññaṃ samanussaranti upasampadamāḷe ‘‘āma bhante’’ti ācariyapamukhassa saṅghassa sammukhā dinnaṃ paṭiññaṃ samanussaranto.

คำว่า "นิสฺสยานุรูปปฏิปตฺติสพฺภาโว" (ความมีอยู่แห่งการปฏิบัติสมควรแก่นิสัย) คือ ในลำดับแห่งการอุปสมบท การมีอยู่แห่งการปฏิบัติอันสมควรแก่นิสัยที่ ๒ ตามที่ตนปฏิญญาไว้แล้วในนิสัย ๔ ที่พระอาจารย์กล่าวแล้ว. คำว่า "อารกฺขทุกฺขาภาโว" (ความไม่มีทุกข์ในการรักษา) คือ ความไม่มีทุกข์ในการรักษาจีวร เพราะผ้าบังสุกุลจีวรเป็นของไม่น่าปรารถนา. ความไม่มีตัณหาในการบริโภค เพราะมีสภาพเศร้าหมองเป็นพิเศษ. คำว่า "ปาสาทิกตา" (ความเป็นผู้น่าเลื่อมใส) คือ การนำมาซึ่งความเลื่อมใสของผู้อื่น. การสำเร็จผลคือความเป็นผู้มักน้อยเป็นต้น เพราะการบริหารธุดงค์เป็นสิ่งที่พึงทำให้สำเร็จได้ด้วยความเป็นผู้มักน้อยเป็นต้นเท่านั้น. การสมาทานธุดงคธรรมแล้วประพฤติปฏิบัติ ก็เพียงเพื่อการยังสัมมาปฏิบัติเบื้องสูงให้บริบูรณ์เท่านั้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สมฺมาปฏิปตฺติยา อนุพฺรูหนํ" (เป็นการส่งเสริมสัมมาปฏิบัติ). คำว่า "มารเสนาวิฆาตาย" (เพื่อกำจัดเสนาแห่งมาร) คือ เพื่อประหาร เพื่อทำลายมารและเสนาแห่งมาร. ผู้ใดสำรวมระวังดีแล้วด้วยกาย วาจา และใจ เพราะเหตุนั้น ผู้นั้นชื่อว่า ยติ คือ ภิกษุ. ผ้าบังสุกุลใดอันพระโลกคุรุทรงครองแล้ว ใครเล่าจะไม่ครองผ้านั้น หรืออีกนัยหนึ่ง พึงประกอบความว่า เพราะเหตุที่ผ้าบังสุกุลอันพระโลกคุรุทรงครองแล้ว เพราะเหตุนั้น ใครเล่าจะไม่ครองผ้านั้น เพราะศัพท์ว่า "ยํ" และ "ตํ" มีความสัมพันธ์กันโดยส่วนเดียว. คำว่า "ปฏิญฺญํ สมนุสฺสรนฺติ" (ระลึกถึงปฏิญญา) คือ ระลึกถึงปฏิญญาที่ให้ไว้ในท่ามกลางสงฆ์มีพระอาจารย์เป็นประมุขในมณฑลอุปสมบทว่า "อาม ภนฺเต" (ขอรับ ท่านผู้เจริญ).

Iti paṃsukūlikaṅgakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาว่าด้วยปังสุกูลิกังคธุดงค์ จบ.

2. Tecīvarikaṅgakathāvaṇṇanā

๒. อรรถกถาว่าด้วยเตจีวริกังคธุดงค์

25. Catutthakacīvaranti [Pg.93] nivāsanapārupanayogyaṃ catutthakacīvaranti adhippāyo, aṃsakāsāvassa appaṭikkhipitabbato. Aññataravacanenāti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva. Yāva na sakkoti, yāva na labhati, yāva na sampajjatīti paccekaṃ yāva-saddo sambandhitabbo. Na sampajjatīti na sijjhati. Nikkhittapaccayā doso natthīti nicayasannidhidhutaṅgasaṃkilesadoso natthi. Āsanneti cīvarassa āsanne ṭhāne. Rajanakkhaṇe paribhuñjanakāsāvaṃ rajanakāsāvaṃ. Tatraṭṭhakapaccattharaṇaṃ nāma attano, parassa vā santakaṃ senāsane paccattharaṇavasena adhiṭṭhitaṃ. ‘‘Aṃsakāsāvaṃ parikkhāracoḷaṃ hoti, iti paccattharaṇaṃ, aṃsakāsāvanti imāni dvepi atirekacīvaraṭṭhāne ṭhitānipi dhutaṅgabhedaṃ na karontī’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanti vadanti. Pariharituṃ pana na vaṭṭatīti rajanakāle eva anuññātattā niccaparibhogavasena na vaṭṭati tecīvarikassa. Aṃsakāsāvanti khandhe ṭhapetabbakāsāvaṃ. Kāyaparihārikenāti vātātapādiparissayato kāyassa pariharaṇamattena. Samādāyevāti gahetvā eva. Appasamārambhatāti appakiccatā. Kappiye mattakāritāyāti nisīdanādivasena, parikkhāracoḷavasena ca bahūsu cīvaresu anuññātesupi ticīvaramatte ṭhitattā. Saha pattacaraṇāyāti sapattacaraṇo. Pakkhī sapakkhako.

๒๕. คำว่า "จตุตฺถกจีวรํ" (จีวรผืนที่ ๔) อธิบายว่า จีวรผืนที่ ๔ อันสมควรเพื่อการนุ่งและห่ม เพราะผ้าอังสกาสาวะเป็นสิ่งที่มิได้ทรงห้าม. ในคำว่า "อญฺญตรวจเนน" (ด้วยคำอย่างอื่น) นี้ สิ่งที่พึงกล่าว ก็มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเอง. พึงประกอบ "ยาว" ศัพท์ เข้ากับแต่ละบทว่า "ยาว น สกฺโกติ" (ตราบเท่าที่ยังไม่สามารถ), "ยาว น ลภติ" (ตราบเท่าที่ยังไม่ได้), "ยาว น สมฺปชฺชติ" (ตราบเท่าที่ยังไม่สำเร็จ). คำว่า "น สมฺปชฺชติ" (ยังไม่สำเร็จ) คือ ยังไม่เสร็จ. คำว่า "นิกฺขิตฺตปจฺจยา โทโส นตฺถิ" (ไม่มีโทษเพราะปัจจัยที่เก็บไว้) คือ ไม่มีโทษคือความเศร้าหมองแห่งธุดงค์คือการสะสมและสั่งสม. คำว่า "อาสนฺเน" (ในที่ใกล้) คือ ในที่ใกล้จีวร. ผ้ากาสาวะที่ใช้ในขณะย้อม ชื่อว่า รชนกาสาวะ. ผ้าปูนอนที่อยู่ในที่นั้น ชื่อว่า ตัตถัฏฐกปัจจัตถรณะ คือ ผ้าปูนอนของตนหรือของผู้อื่นที่อธิษฐานไว้ในเสนาสนะเพื่อเป็นผ้าปู. บางพวกกล่าวว่า ในอรรถกถากล่าวไว้ว่า "ผ้าอังสกาสาวะเป็นผ้าบริขารโจฬ ฉะนั้น ผ้าปูนอนและผ้าอังสกาสาวะ ทั้งสองผืนนี้ แม้จะอยู่ในฐานะเป็นอติเรกจีวร ก็ไม่ทำให้ธุดงค์ขาด". แต่คำว่า "ปริหริตุํ น วฏฺฏติ" (จะใช้สอยไม่ควร) คือ เพราะทรงอนุญาตไว้เฉพาะในเวลาย้อมเท่านั้น จึงไม่ควรแก่ภิกษุผู้ทรงเตจีวริกธุดงค์เพื่อจะใช้สอยเป็นประจำ. คำว่า "อํสกาสาวํ" คือ ผ้ากาสาวะที่พึงวางไว้บนบ่า. คำว่า "กายปริหาริเกน" (เป็นเครื่องบริหารกาย) คือ เพียงเพื่อรักษาป้องกันกายจากอันตรายมีลมและแดดเป็นต้น. คำว่า "สมาทาเยว" (สมาทานนั่นเทียว) คือ ถือเอาเท่านั้น. คำว่า "อปฺปสมาสมฺภตา" (มีความขวนขวายน้อย) คือ มีกิจน้อย. คำว่า "กปฺปิเย มตฺตการิตาย" (มีความเป็นผู้รู้ประมาณในของที่สมควร) คือ เพราะแม้เมื่อทรงอนุญาตจีวรไว้หลายผืนโดยเป็นผ้านิสีทนะเป็นต้น และโดยเป็นผ้าบริขารโจฬ ก็ยังตั้งมั่นอยู่เพียงในไตรจีวร. คำว่า "สห ปตฺตจรณาย" (พร้อมด้วยเท้าคือปีก) เป็น สปัตตจรณะ (ผู้มีเท้าเป็นปีก). นกชื่อว่า สปักขะ (ผู้มีปีก).

Iti tecīvarikaṅgakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาว่าด้วยเตจีวริกังคธุดงค์ จบ.

3. Piṇḍapātikaṅgakathāvaṇṇanā

๓. อรรถกถาว่าด้วยปิณฑปาติกังคธุดงค์

26. Atirekalābhanti ‘‘piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāyā’’ti (mahāva. 73, 128) evaṃ vuttabhikkhāhāralābhato atirekalābhaṃ, saṅghabhattādinti attho. Sakalassa saṅghassa dātabbabhattaṃ saṅghabhattaṃ. Katipaye bhikkhū uddisitvā dātabbabhattaṃ uddesabhattaṃ. Ekasmiṃ pakkhe ekadivasaṃ dātabbabhattaṃ pakkhikaṃ. Uposathe uposathe dātabbabhattaṃ uposathikaṃ. Paṭipadadivase dātabbabhattaṃ pāṭipadikaṃ. Vihāraṃ uddissa dātabbabhattaṃ vihārabhattaṃ. Dhuragehe eva ṭhapetvā dātabbabhattaṃ dhurabhattaṃ. Gāmavāsīādīhi vārena dātabbabhattaṃ [Pg.94] vārakabhattaṃ. ‘‘Saṅghabhattaṃ gaṇhathātiādinā’’ti ādi-saddena uddesabhattādiṃ saṅgaṇhāti. Sādituṃ vaṭṭantīti bhikkhāpariyāyena vuttattā. Bhesajjādipaṭisaṃyuttā nirāmisasalākā. Yāvakālikavajjāti ca vadanti. Vihāre pakkabhattampīti upāsakā idheva bhattaṃ pacitvā ‘‘sabbesaṃ ayyānaṃ dassāmā’’ti vihāreyeva bhattaṃ sampādenti, taṃ piṇḍapātikānampi vaṭṭati. Āharitvāti pattaṃ gahetvā gehato ānetvā. Taṃ divasaṃ nisīditvāti ‘‘mā, bhante, piṇḍāya carittha, vihāreyeva bhikkhā ānīyatī’’ti vadantānaṃ sampaṭicchanena taṃ divasaṃ nisīditvā. Serivihārasukhanti aparāyattavihāritāsukhaṃ. Ariyavaṃsoti ariyavaṃsasuttapaṭisaṃyuttā (dī. ni. 3.309; a. ni. 4.28) dhammakathā. Dhammarasanti dhammūpasañhitaṃ pāmojjādirasaṃ.

๒๖. บทว่า อติเรกลาภํ ความว่า ลาภส่วนเกิน คือลาภที่เกินจากลาภคืออาหารที่ได้จากบิณฑบาตที่ตรัสไว้ว่า “อาศัยบิณฑิยาโลปโภชน์” (มหาวรรค ๗๓, ๑๒๘) อธิบายว่า สังฆภัต เป็นต้น ภัตที่พึงถวายแก่สงฆ์ทั้งสิ้น ชื่อว่า สังฆภัต ภัตที่พึงถวายโดยเจาะจงภิกษุจำนวนหนึ่ง ชื่อว่า อุเทสภัต ภัตที่พึงถวายวันหนึ่งในปักษ์หนึ่ง ชื่อว่า ปักขิกะ ภัตที่พึงถวายในวันอุโบสถ ชื่อว่า อุโปสถิกะ ภัตที่พึงถวายในวันปาฏิบท ชื่อว่า ปาฏิปทิกะ ภัตที่พึงถวายโดยอุทิศแก่วิหาร ชื่อว่า วิหารภัต ภัตที่เขาจัดตั้งไว้ถวายเฉพาะที่บ้านต้นหมู่บ้าน ชื่อว่า ธุรภัต ภัตที่ชาวบ้านเป็นต้นจัดถวายตามวาระ ชื่อว่า วารกภัต ในบทว่า “สงฺฆภตฺตํ คณฺหถาติอาทินา” ท่านสงเคราะห์อุเทสภัตเป็นต้นด้วยอาทิศัพท์ ย่อมควรเพื่อจะยินดี เพราะกล่าวโดยปริยายว่าเป็นภิกษา สลากที่เนื่องด้วยเภสัชเป็นต้น ชื่อว่า นิรามิสสลาก บางพวกก็กล่าวว่า เว้นยาอกาลิก บทว่า วิหาเร ปกฺกภตฺตมฺปิ ความว่า อุบาสกทั้งหลายหุงภัตในวิหารนี้เองแล้วจัดแจงภัตในวิหารนั่นแหละด้วยคิดว่า “เราทั้งหลายจักถวายแก่พระผู้เป็นเจ้าทั้งปวง” ภัตนั้นย่อมควรแม้แก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัต บทว่า อาหริตฺวา คือ ถือบาตรแล้วนำมาจากเรือน บทว่า ตํ ทิวสํ นิสีทิตฺวา คือ นั่งรออยู่ในวันนั้นด้วยการรับคำของผู้ที่กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายอย่าเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตเลย ภิกษาจักมีผู้นำมาถวายในวิหารนั่นแหละ” บทว่า เสรีวิหารสุขํ ได้แก่ สุขคือความเป็นอยู่โดยไม่อาศัยผู้อื่น บทว่า อริยวํโส ได้แก่ ธรรมกถาที่ประกอบด้วยอริยวงศ์สูตร (ที. นิ. ๓.๓๐๙; อํ. นิ. ๔.๒๘) บทว่า ธมฺมรสํ ได้แก่ รสคือความปราโมทย์เป็นต้นอันเนื่องด้วยธรรม

Jaṅghabalaṃ nissāya piṇḍapariyesanato kosajjanimmaddanatā. ‘‘Yathāpi bhamaro puppha’’ntiādinā (dha. pa. 49; netti. 123) vuttavidhinā āhārapariyesanato parisuddhājīvatā. Niccaṃ antaragharaṃ pavisantasseva suppaṭicchannagamanādayo sekhiyadhammā sampajjantīti sekhiyapaṭipattipūraṇaṃ. Paṭiggahaṇe mattaññutāya, saṃsaṭṭhavihārābhāvato ca aparapositā. Kule kule appakaappakapiṇḍagahaṇena parānuggahakiriyā. Antimāya jīvikāya avaṭṭhānena mānappahānaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ, yadidaṃ piṇḍolya’’ntiādi (itivu. 91; saṃ. ni. 3.80). Missakabhattena yāpanato rasataṇhānivāraṇaṃ. Nimantanāsampaṭicchanato gaṇabhojanādisikkhāpadehi anāpattitā.

ความเป็นผู้ย่ำยีความเกียจคร้านได้ เพราะแสวงหาบิณฑบาตด้วยอาศัยกำลังแข้ง ความเป็นผู้มีอาชีวะบริสุทธิ์ เพราะแสวงหาอาหารด้วยวิธีที่ตรัสไว้ว่า “ยถาปิ ภมโร ปุปฺผํ” เป็นต้น (ธ. ป. ๔๙; เนตฺติ. ๑๒๓) การบำเพ็ญเสขิยปฏิบัติให้บริบูรณ์ เพราะเสขิยธรรมทั้งหลายมีอาการไปโดยนุ่งห่มเรียบร้อยเป็นต้น ย่อมสำเร็จแก่ภิกษุผู้เข้าไปสู่ภายในบ้านเป็นนิตย์เท่านั้น ความเป็นผู้ที่ผู้อื่นไม่ต้องเลี้ยงดู เพราะเป็นผู้รู้ประมาณในการรับ และเพราะไม่มีการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ การกระทำความอนุเคราะห์แก่ผู้อื่น ด้วยการรับบิณฑบาตทีละเล็กละน้อยในแต่ละสกุล การละมานะได้ เพราะตั้งมั่นอยู่ในอาชีวะชั้นต่ำสุด สมดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย การเลี้ยงชีพนี้ คือการเที่ยวบิณฑบาต เป็นการเลี้ยงชีพชั้นต่ำสุด” เป็นต้น (อิติวุ. ๙๑; สํ. นิ. ๓.๘๐) การป้องกันรสชาติแห่งตัณหาได้ เพราะยังชีพด้วยภัตที่ปะปนกัน ความเป็นผู้ไม่ต้องอาบัติในสิกขาบทว่าด้วยคณโภชนะเป็นต้น เพราะไม่รับนิมนต์

Appaṭihatavuttitāya catūsupi disāsu vattanaṭṭhena cātuddiso. Ājīvassa visujjhatīti ājīvo assa visujjhati. Attabharassāti appānavajjasulabharūpehi paccayehi attano bharaṇato attabharassa. Tato eva ekavihāritāya saddhivihārikādīnampi aññesaṃ aposanato anaññaposino. Padadvayenāpi kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena vicaraṇato sallahukavuttitaṃ, subharataṃ, paramaappicchataṃ, santuṭṭhiñca dasseti. Devāpi pihayanti tādinoti tādisassa bhusaṃ ativiya santakāyavacīmanokammatāya upasantassa paramena satinepakkena samannāgamato sabbakālaṃ satimato piṇḍapātikassa bhikkhussa sakkādayo [Pg.95] devāpi pihayanti patthenti. Tassa sīlādiguṇesu bahumānaṃ uppādentā ādaraṃ janenti, pageva manussā. Sace so lābhasakkārasilokasannissito na hoti, tadabhikaṅkhī na hotīti attho.

ภิกษุชื่อว่า จาตุทิโส เพราะความเป็นผู้มีปกติเป็นไปโดยไม่ติดขัด อรรถว่า ย่อมเป็นไปได้ในทิศทั้ง ๔ บทว่า อาชีวสฺส วิสุชฺฌติ ความว่า อาชีวะของภิกษุนั้นย่อมบริสุทธิ์ บทว่า อตฺตภรสฺส ความว่า แห่งภิกษุผู้เลี้ยงดูตนเอง เพราะเลี้ยงดูตนด้วยปัจจัยทั้งหลายที่มีสภาพมีค่าน้อย ไม่มีโทษ และหาได้ง่าย เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ ความเป็นผู้ไม่เลี้ยงดูผู้อื่น เพราะไม่เลี้ยงดูผู้อื่นแม้เหล่าสัทธิวิหาริกเป็นต้น ด้วยความเป็นผู้มีปกติอยู่ผู้เดียว แม้ด้วยบททั้งสอง ท่านแสดงถึงความเป็นผู้มีความเป็นอยู่เบาสบาย ความเป็นผู้เลี้ยงง่าย ความเป็นผู้มักน้อยอย่างยิ่ง และความสันโดษ เพราะเที่ยวไปด้วยจีวรเครื่องบริหารกายและบิณฑบาตเครื่องบริหารท้อง บทว่า เทวาปิ ปิหยนฺติ ตาทิโน ความว่า แม้ทวยเทพมีท้าวสักกะเป็นต้น ย่อมปรารถนา คืออยากได้คุณสมบัติของภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัต ผู้มีสติทุกเมื่อ ผู้สงบระงับแล้วเพราะมีกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันสงบอย่างยิ่ง ผู้ประกอบด้วยสติและปัญญาอันยอดเยี่ยมเช่นนั้น เทพเหล่านั้นยังความเคารพอย่างมากให้เกิดขึ้นในคุณมีศีลเป็นต้นของภิกษุนั้นแล้ว ย่อมทำความเอื้อเฟื้อ ไม่ต้องกล่าวถึงพวกมนุษย์ อธิบายว่า หากภิกษุนั้นไม่เป็นผู้อาศัยลาภ สักการะ และชื่อเสียง ก็ย่อมไม่เป็นผู้ปรารถนาสิ่งเหล่านั้น

Iti piṇḍapātikaṅgakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาว่าด้วยปิณฑปาติกังคะ จบ

4. Sapadānacārikaṅgakathāvaṇṇanā

๔. อรรถกถาว่าด้วยสปทานจาริกังคะ

27. Imināti sapadānacārikena. Kālataranti kālasseva. Aphāsukaṭṭhānanti saparissayādivasena duppavesanaṭṭhānaṃ. Puratoti vīthiyaṃ gacchantassa purato gharaṃ apaviṭṭhasseva. Pattavissaṭṭhaṭṭhānanti pesakāravīthiyaṃ pesakārabhāvaṃ nimminitvā ṭhitassa sakkassa gharadvāre pattavissaṭṭhaṭṭhānaṃ. Ukkaṭṭhapiṇḍapātiko taṃ divasaṃ na bhikkhaṃ āgamayamāno nisīdati, tasmā taṃ anulometi. Katthacipi kule nibaddhaṃ upasaṅkamanābhāvato paricayābhāvena kulesu niccanavakatā. Sabbattha alaggamānasatāya ca sommabhāvena ca candūpamatā. Kulesu pariggahacittābhāvena tattha maccherappahānaṃ. Hitesitāya vibhāgābhāvato samānukampitā. Kulānaṃ saṅgaṇhanasaṃsaṭṭhatādayo kulūpakādīnavā. Avhānānabhinandanāti nimantanavasena avhānassa asampaṭicchanā. Abhihārenāti bhikkhābhihārena. Sericāranti yathāruci vicaraṇaṃ.

๒๗. บทว่า อิมินา ได้แก่ ด้วยภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตตามลำดับตรอกนี้ บทว่า กาลตรํ ได้แก่ แต่เช้าตรู่ บทว่า อผาสุกฏฺฐานํ ได้แก่ สถานที่ที่เข้าไปได้ยาก โดยมีภยันตรายเป็นต้น บทว่า ปุรโต ได้แก่ ข้างหน้าของภิกษุผู้กำลังเดินไปในถนน ยังมิได้เข้าไปสู่เรือนข้างหน้า บทว่า ปตฺตวิสฺสฏฺฐฏฺฐานํ ได้แก่ สถานที่วางบาตร ณ ประตูเรือนของท้าวสักกะผู้เนรมิตอัตภาพเป็นช่างหูกยืนอยู่ในตรอกช่างหูก ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตอย่างอุกฤษฏ์ ย่อมไม่นั่งรอคอยภิกษาในวันนั้น เพราะเหตุนั้น ธุดงค์ข้อนี้จึงอนุโลมแก่ภิกษุนั้น ความเป็นผู้ใหม่เสมอในสกุลทั้งหลาย เพราะไม่มีความคุ้นเคย เนื่องจากไม่ได้เข้าไปสู่สกุลไหน ๆ เป็นประจำ ความเป็นผู้เปรียบด้วยพระจันทร์ เพราะมีใจไม่ติดข้องในที่ทั้งปวง และเพราะมีความเยือกเย็น การละความตระหนี่ในสกุลเหล่านั้นได้ เพราะไม่มีจิตยึดถือในสกุลทั้งหลาย ความเป็นผู้มีความอนุเคราะห์สม่ำเสมอ เพราะไม่แบ่งแยก (สกุล) ด้วยความเป็นผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล โทษของกุลูปกะ (ผู้ประจบคฤหัสถ์) คือ การสงเคราะห์ การคลุกคลีในสกุลเป็นต้น บทว่า อวฺหานานภินนฺทนา ได้แก่ การไม่รับการเชื้อเชิญโดยนัยแห่งนิมนต์ บทว่า อภิหาเรน ได้แก่ ด้วยการนำภิกษามาถวาย บทว่า เสรีจารํ ได้แก่ การเที่ยวไปตามความพอใจ

Iti sapadānacārikaṅgakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาว่าด้วยสปทานจาริกังคะ จบ

5. Ekāsanikaṅgakathāvaṇṇanā

๕. อรรถกถาว่าด้วยเอกาสนิกังคะ

28. Nānāsanabhojananti anekasmiṃ āsane bhojanaṃ, ekanisajjāya eva abhuñjitvā visuṃ visuṃ nisajjāsu āhāraparibhoganti attho. Patirūpanti yuttarūpaṃ anuṭṭhāpanīyaṃ. Vattaṃ kātuṃ vaṭṭatīti vattaṃ kātuṃ yujjati. Vattaṃ nāma garuṭṭhānīye kattabbameva. Tattha pana paṭipajjanavidhiṃ dassetuṃ yaṃ theravādaṃ āha ‘‘āsanaṃ vā rakkheyya bhojanaṃ vā’’tiādi. Tassattho – ekāsanikaṃ bhikkhuṃ bhuñjantaṃ āsanaṃ vā rakkheyya, dhutaṅgabhedato yāva bhojanapariyosānā na vuṭṭhātabbanti vuttaṃ hoti[Pg.96]. Bhojanaṃ vā rakkheyya dhutaṅgabhedato, abhuñjiyamānaṃ yāva bhuñjituṃ nārabhati, tāva vuṭṭhātabbanti attho. Yasmā tayidaṃ dvayaṃ idha natthi, tasmā vattakaraṇaṃ dhutaṅgaṃ na rakkhatīti adhippāyo. Tenāha ‘‘ayañcā’’tiādi. ‘‘Bhesajjatthamevā’’ti iminā bhesajjaparibhogavaseneva sappiādīnipi vaṭṭantīti dasseti. Appābādhatāti arogatā. Appātaṅkatāti akicchajīvitā sarīradukkhābhāvo. Lahuṭṭhānanti kāyassa lahuparivattitā. Balanti sarīrabalaṃ. Phāsuvihāroti sukhavihāro. Sabbametaṃ bahukkhattuṃ bhuñjanapaccayā uppajjanavikārapaṭikkhepapadaṃ. Rujāti rogā. Na kammamattanoti attano yogakammaṃ purebhattaṃ, pacchābhattañca na parihāpeti, bahuso bhojane abyāvaṭabhāvato, arogabhāvato cāti adhippāyo.

๒๘. คำว่า นานาสนโภชนํ ความว่า การฉันในอาสนะต่างๆ คือ ไม่ฉันด้วยการนั่งเพียงครั้งเดียว แต่บริโภคอาหารในที่นั่งต่างๆ กัน. คำว่า ปฏิรูปํ คือ สมควร ไม่ใช่ที่ (พระเถระ) จะพึงให้ลุกขึ้น. คำว่า วตฺตํ กาตุํ วฏฺฏติ ความว่า ย่อมควรเพื่อกระทำวัตร. ชื่อว่าวัตร เป็นสิ่งที่พึงกระทำในท่านผู้เป็นที่ตั้งแห่งความเคารพโดยแท้. แต่ในเรื่องนั้น เพื่อจะแสดงวิธีปฏิบัติ ท่านจึงกล่าวเถรวาทะไว้เป็นต้นว่า "อาสนํ วา รกฺเขยฺย โภชนํ วา" (พึงรักษาอาสนะ หรือพึงรักษาโภชนะ). อธิบายว่า อาสนะพึงรักษาภิกษุผู้ถือเอกาสนิกธุดงค์ซึ่งกำลังฉันอยู่ จากความแตกแห่งธุดงค์ คือ ท่านกล่าวว่า ไม่พึงลุกขึ้นจนกว่าจะฉันเสร็จ. หรือโภชนะพึงรักษา (ภิกษุนั้น) จากความแตกแห่งธุดงค์ อธิบายว่า ตราบใดที่ยังไม่ได้เริ่มฉันอาหารที่ยังไม่ได้ฉัน ตราบนั้นพึงลุกขึ้นได้. เพราะเหตุที่ทั้งสองอย่างนั้นไม่มีในที่นี้ ฉะนั้น การทำวัตรจึงไม่รักษาธุดงค์ ดังนี้เป็นความหมาย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อยญฺจา". ด้วยคำว่า "เภสชฺชตฺถเมวา" นี้ ท่านแสดงว่า แม้เนยใสเป็นต้นก็ควรโดยอำนาจแห่งการบริโภคเป็นยาเท่านั้น. คำว่า อปฺปาพาธตา คือ ความไม่มีโรค. คำว่า อปฺปาตงฺกตา คือ ความเป็นอยู่โดยไม่ลำบาก ความไม่มีทุกข์ทางกาย. คำว่า ลหุฏฺฐานํ คือ ความที่กายเปลี่ยนอิริยาบถได้เร็ว. คำว่า พลํ คือ กำลังกาย. คำว่า ผาสุวิหาโร คือ การอยู่เป็นสุข. คำทั้งหมดนี้ เป็นบทปฏิเสธความแปรปรวนที่เกิดขึ้นเพราะการฉันหลายครั้งเป็นปัจจัย. คำว่า รุชา คือ โรคทั้งหลาย. คำว่า น กมฺมมตฺตโน ความว่า ไม่ทำโยคกรรมของตนให้เสื่อม ทั้งในเวลาก่อนฉันและหลังฉัน เพราะไม่มีความขวนขวายในการฉันบ่อยๆ และเพราะไม่มีโรค ดังนี้เป็นความหมาย.

Iti ekāsanikaṅgakathāvaṇṇanā.

วรรณนาว่าด้วยเอกาสนิกังคะ จบ.

6. Pattapiṇḍikaṅgakathāvaṇṇanā

๖. วรรณนาว่าด้วยปัตตปิณฑิกังคะ

29. Appaṭikūlaṃ katvā bhuñjituṃ vaṭṭati paṭikūlassa bhuttassa agaṇhanampi siyāti adhippāyo. Pamāṇayuttameva gaṇhitabbanti ‘‘ekabhājanameva gaṇhāmī’’ti bahuṃ gahetvā na chaḍḍetabbaṃ. Nānārasataṇhāvinodananti nānārasabhojane taṇhāya vinodanaṃ. Atra atra nānābhājane ṭhite nānārase icchā etassāti atriccho, tassa bhāvo atricchatā, tassā atricchatāya pahānaṃ. Āhāre payojanamattadassitāti asambhinnanānārase gedhaṃ akatvā āhāre satthārā anuññātapayojanamattadassitā. Visuṃ visuṃ bhājanesu ṭhitāni byañjanāni gaṇhato tattha tattha sābhogatāya siyā vikkhittabhojitā, na tathā imassa ekapattagatasaññinoti vuttaṃ ‘‘avikkhittabhojitā’’ti. Okkhittalocanoti pattasaññitāya heṭṭhākhittacakkhu. Paribhuñjeyyāti paribhuñjituṃ sakkuṇeyya.

๒๙. ควรทำ (อาหาร) ให้ไม่น่ารังเกียจแล้วจึงฉัน ความหมายคือ แม้การไม่รับ (คืออาเจียนออก) ซึ่งอาหารที่น่ารังเกียจที่ฉันเข้าไปแล้ว ก็พึงมีได้. คำว่า พึงรับเอาแต่พอประมาณ คือ ไม่พึงรับมามากแล้วทิ้งเสีย โดยตั้งใจว่า "เราจะรับเพียงภาชนะเดียว". คำว่า นานารสสณฺหาวินโนทนํ คือ การบรรเทาตัณหาในโภชนะมีรสต่างๆ. บุคคลชื่อว่า อติจฉะ (ผู้มักมาก) เพราะมีความอยากในรสต่างๆ ที่อยู่ในภาชนะต่างๆ นั้นๆ, ความเป็นของบุคคลนั้น ชื่อว่า อติจฉตา (ความมักมาก), การละความมักมากนั้น. คำว่า อาหาเร ปโยชนมตฺตทสฺสิตา คือ ไม่ทำความตะกละในรสต่างๆ ที่ไม่ปะปนกัน เป็นผู้เห็นเพียงประโยชน์ที่พระศาสดาทรงอนุญาตไว้ในอาหาร. เมื่อรับกับข้าวที่อยู่ในภาชนะต่างๆ กัน เพราะความพัวพันในภาชนะนั้นๆ ความเป็นผู้ฉันอย่างฟุ้งซ่านพึงมีได้, แต่ความเป็นเช่นนั้นย่อมไม่มีแก่ภิกษุผู้มีสัญญาในบาตรเดียวนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อวิกฺขิตฺตโภชิตา" (ความเป็นผู้ฉันอย่างไม่ฟุ้งซ่าน). คำว่า โอกฺขิตฺตโลจโน คือ ผู้มีจักษุทอดลงเบื้องต่ำเพราะมีสัญญาในบาตร. คำว่า ปริภุญฺเชยฺย คือ พึงอาจเพื่อบริโภค.

Iti pattapiṇḍikaṅgakathāvaṇṇanā.

วรรณนาว่าด้วยปัตตปิณฑิกังคะ จบ.

7. Khalupacchābhattikaṅgakathāvaṇṇanā

๗. วรรณนาว่าด้วยขลุปัจฉาภัตติกังคะ

30. Bhuñjantassa [Pg.97] yaṃ upanītaṃ, tassa paṭikkhepena taṃ atirittaṃ bhojananti atirittabhojanaṃ. Puna bhojanaṃ kappiyaṃ kāretvā na bhuñjitabbaṃ, tabbisayattā imassa dhutaṅgassa. Tenāha ‘‘idamassa vidhāna’’nti. Yasmiṃ bhojaneti yasmiṃ bhuñjiyamāne bhojane. Tadeva bhuñjati, na aññaṃ. Anatirittabhojanapaccayā āpatti anatirittabhojanāpatti, tato dūrībhāvo anāpajjanaṃ. Odarikattaṃ ghasmarabhāvo kucchipūrakatā, tassa abhāvo ekapiṇḍenāpi yāpanato. Nirāmisasannidhitā nihitassa abhuñjanato. Puna pariyesanavasena pariyesanāya khedaṃ na yāti. Abhisallekhakānaṃ santosaguṇādīnaṃ vuddhiyā sañjananaṃ santosaguṇādivuḍḍhisañjananaṃ. Idanti khalupacchābhattikaṅgaṃ.

๓๐. โภชนะใดที่เขานำเข้ามาถวายแก่ภิกษุผู้กำลังฉันอยู่, เพราะการห้ามโภชนะนั้น โภชนะนั้นจึงชื่อว่า อติริตตโภชนะ (โภชนะที่เป็นเดน). ไม่พึงให้ทำโภชนะให้เป็นของสมควรแล้วฉันอีก เพราะธุดงค์นี้มีโภชนะนั้นเป็นข้อห้าม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อิทมสฺส วิธานํ" (นี้เป็นวิธีของธุดงค์ข้อนี้). คำว่า ยสฺมึ โภชเน คือ ในโภชนะใดที่กำลังฉันอยู่. ย่อมฉันโภชนะนั้นเท่านั้น ไม่ฉันโภชนะอื่น. อาบัติเพราะปัจจัยคือโภชนะที่ไม่เป็นเดน ชื่อว่า อนติริตตโภชนาบัติ, ความห่างไกลจากอาบัตินั้น คือ การไม่ต้องอาบัติ. ความเป็นผู้เห็นแก่ท้อง ความเป็นผู้ตะกละ คือ ความเป็นผู้ทำท้องให้เต็ม, ความไม่มีแห่งความเป็นเช่นนั้น เพราะยังอัตภาพให้เป็นไปได้แม้ด้วยคำข้าวคำเดียว. ความไม่สะสมอามิส เพราะไม่ฉันของที่เก็บไว้. ไม่ถึงความลำบากในการแสวงหาโดยนัยแห่งการแสวงหาอีก. การทำให้เกิดความเจริญแห่งคุณมีสันโดษเป็นต้นของผู้ขัดเกลากิเลส ชื่อว่า สันโตสคุณาทิวัฑฒิสัญชนนะ. คำว่า อิทํ นี้ ได้แก่ ขลุปัจฉาภัตติกังคะ.

Iti khalupacchābhattikaṅgakathāvaṇṇanā.

วรรณนาว่าด้วยขลุปัจฉาภัตติกังคะ จบ.

8. Āraññikaṅgakathāvaṇṇanā

๘. วรรณนาว่าด้วยอารัญญิกังคะ

31. Gāmantasenāsanaṃ pahāya araññe aruṇaṃ uṭṭhāpetabbanti ettha gāmantaṃ, araññañca sarūpato dassetuṃ ‘‘tattha saddhiṃ upacārenā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha gāmapariyāpannattā gāmantasenāsanassa ‘‘gāmoyeva gāmantasenāsana’’nti vuttaṃ. Yo koci satthopi gāmo nāmāti sambandho. Indakhīlāti ummārā. Tassāti leḍḍupātassa. Vinayapariyāyena araññalakkhaṇaṃ adinnādānapārājike (pārā. 92) āgataṃ. Tattha hi ‘‘gāmā vā araññā vā’’ti anavasesato avahāraṭṭhānapariggahe tadubhayaṃ asaṅkarato dassetuṃ ‘‘ṭhapetvā gāmañcā’’tiādi vuttaṃ. Gāmūpacāro hi loke gāmasaṅkhameva gacchatīti. Nippariyāyato pana gāmavinimuttaṃ ṭhānaṃ araññameva hotīti abhidhamme (vibha. 529) gāmā ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā, sabbametaṃ arañña’’nti vuttaṃ. Suttantikapariyāyena āraññakasikkhāpade (pārā. 654) ‘‘pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti āgataṃ āraññikaṃ bhikkhuṃ sandhāya. Na hi so vinayapariyāyike ‘‘araññe vasanato āraññiko pantasenāsano’’ti sutte vutto. Ayañca suttasaṃvaṇṇanāti idha sabbattha suttantakathāva [Pg.98] pamāṇaṃ. Tasmā tattha āgatameva lakkhaṇaṃ gahetabbanti dassento ‘‘taṃ āropitena ācariyadhanunā’’tiādinā minanavidhiṃ āha. Teneva hi majjhimaṭṭhakathānayova (ma. ni. aṭṭha. 1.296) idamettha pamāṇanti ca vutto.

๓๑. ในคำว่า "พึงละเสนาสนะชายบ้านแล้วให้รุ่งอรุณเกิดขึ้นในป่า" นี้ เพื่อจะแสดงเขตบ้านและป่าโดยสรูป ท่านจึงเริ่มคำเป็นต้นว่า "ตตฺถ สทฺธึ อุปจาเรน". ในคำนั้น เพราะเสนาสนะชายบ้านนับเนื่องในบ้าน ท่านจึงกล่าวว่า "คาโมเยว คามนฺตเสนาสนํ" (บ้านนั่นแหละคือเสนาสนะชายบ้าน). มีความเกี่ยวข้องว่า แม้กองคาราวานใดๆ ก็ชื่อว่าบ้าน. คำว่า อินฺทขีลา คือ ธรณีประตู. คำว่า ตสฺส คือ แห่งที่ก้อนดินตก. ลักษณะของป่าโดยปริยายแห่งพระวินัย มาในอทินนาทานปาราชิก. จริงอยู่ ในสิกขาบทนั้น เพื่อจะแสดงสถานที่ลักทรัพย์ทั้งสองอย่างคือ "คามา วา อรญฺญา วา" (จากบ้านหรือจากป่า) โดยไม่มีส่วนเหลือและไม่ให้ปะปนกัน ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ฐเปตฺวา คามญฺจ". จริงอยู่ อุปจารบ้านในโลก ย่อมถึงการนับว่าบ้านนั่นเอง. แต่โดยนิปปริยาย สถานที่ที่พ้นจากบ้านย่อมเป็นป่าแท้ เพราะฉะนั้น ในอภิธรรม ท่านจึงกล่าวว่า "ออกจากบ้านไป ภายนอกธรณีประตู ทั้งหมดนี้เป็นป่า". โดยปริยายแห่งพระสูตร มาในอารัญญิกสิกขาบทว่า "ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิมํ" (มีระยะ ๕๐๐ ชั่วธนูเป็นอย่างน้อย) โดยหมายถึงภิกษุผู้อยู่ป่า. จริงอยู่ ภิกษุนั้น ท่านไม่ได้กล่าวไว้ในสูตรโดยปริยายแห่งพระวินัยว่า "เป็นผู้อยู่ป่า เป็นผู้มีเสนาสนะอันสงัด เพราะอยู่ป่า". และคัมภีร์นี้เป็นอรรถกถาอธิบายพระสูตร เพราะฉะนั้น ในคัมภีร์นี้ คำตามนัยพระสูตรเท่านั้นเป็นประมาณในทุกที่. ฉะนั้น เมื่อจะแสดงว่าพึงถือเอาลักษณะที่มาในพระสูตรนั้นเท่านั้น ท่านจึงกล่าววิธีวัดด้วยคำเป็นต้นว่า "ตํ อาโรปิเตน อาจริยธนุนา". จริงอยู่ เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ ท่านจึงกล่าวว่า นัยแห่งมัชฌิมนิกายอรรถกถาเท่านั้นเป็นประมาณในที่นี้.

Tato tato magganti tattha tattha khuddakamaggaṃ pidahati. Dhutaṅgasuddhikena dhutaṅgasodhanapasutena. Yathāparicchinne kāleti ukkaṭṭhassa tayopi utū, majjhimassa dve, mudukassa eko utu. Tatthapi dhutaṅgaṃ na bhijjati saussāhattā. Nipajjitvā gamissāmāti cittassa sithilabhāvena dhutaṅgaṃ bhijjatīti vuttaṃ. Araññasaññaṃ manasi karontoti ‘‘ahaṃ vivekavāsaṃ vasissāmi, yathāladdhova kāyaviveko sātthako kātabbo’’ti manasikārasabbhāvato ‘‘bhabbo…pe… rakkhitu’’nti vuttaṃ. Assa āraññikassa cittaṃ na vikkhipanti āpāthamanupagamanato. Vigatasantāso hoti vivekaparicayato. Jīvitanikantiṃ jahati bahuparissaye araññe nivāseneva maraṇabhayassa dūrīkaraṇato. Pavivekasukharasaṃ assādeti anubhavati janasaṃsaggābhāvato. Ārādhayantoti anunayanto. Yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā vivekassa adhiṭṭhānabhāvato āraññikaṅgayogino vāhanasadisanti katvā vuttaṃ ‘‘avasesadhutāyudho’’ti, avasiṭṭhadhutadhammāyudhoti attho.

บทว่า ตโต ตโต มคฺคํ ความว่า ย่อมปิดทางน้อยในที่นั้นๆ. บทว่า ธุตงฺคสุทฺธิเกน คือ ผู้ขวนขวายในการชำระธุดงค์. บทว่า ยถาปริจฺฉินฺเน กาเล ความว่า ในกาลที่กำหนดไว้แล้ว คือ สำหรับภิกษุผู้ปฏิบัติอย่างอุกฤษฏ์ ๓ ฤดู, สำหรับมัชฌิมบุคคล ๒ ฤดู, สำหรับมุทุบุคคล ๑ ฤดู. แม้ในกาลนั้น ธุดงค์ก็ไม่ขาด เพราะมีความอุตสาหะ. ท่านกล่าวว่า ธุดงค์ย่อมขาดได้ด้วยความที่จิตหย่อนยานว่า 'เรานอนแล้วจักไป'. บทว่า อรญฺญสญฺญํ มนสิ กโรนฺโตติ ท่านกล่าวไว้เพราะมีความมนสิการอยู่ว่า 'เราจักอยู่ในที่สงัด กายวิเวกตามที่ได้มาแล้วนั่นแหละ ควรทำให้มีประโยชน์' เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า 'ภพฺโพ...ฯลฯ...รกฺขิตุํ'. อารมณ์ทั้งหลายย่อมไม่ทำจิตของพระอรัญญิกานั้นให้ฟุ้งซ่าน เพราะไม่มาสู่คลอง (แห่งวิญญาณ). เป็นผู้มีความสะดุ้งปราศไปแล้ว เพราะความสั่งสมในวิเวก. ย่อมละความเยื่อใยในชีวิตได้ เพราะการทำมรณภัยให้ห่างไกลด้วยการอยู่ในป่าที่มีภยันตรายมากนั่นเอง. ย่อมได้เสวยรสแห่งความสุขเกิดแต่ความสงัด เพราะไม่มีการคลุกคลีด้วยหมู่ชน. บทว่า อาราธยนฺโตติ คือ อนุนยนฺโต (ทำให้โปรดปราน). เพราะปฏิบัติตามที่ทรงแนะนำ, เพราะวิเวกเป็นที่ตั้งมั่น, อารัญญิกังคธุดงค์จึงเป็นเหมือนยานพาหนะของโยคีบุคคล ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อวเสสธุตายุโธ' อธิบายว่า มีธรรมคือธุดงค์ที่เหลือเป็นอาวุธ.

Iti āraññikaṅgakathāvaṇṇanā.

พรรณนาอารัญญิกังคกถา จบ.

9. Rukkhamūlikaṅgakathāvaṇṇanā

๙. พรรณนารุกขมูลิกังคกถา

32. Channanti iṭṭhakāchadanādīhi chāditaṃ, āvasathanti attho. Sīmantarikarukkhoti dvinnaṃ rājūnaṃ rajjasīmāya ṭhitarukkho. Tattha hi tesaṃ rājūnaṃ balakāyo upagantvā antarantarā yuddhaṃ kareyya, corāpi pāripanthikā samosarantā bhikkhussa sukhena nisīdituṃ na denti. Cetiyarukkho ‘‘devatādhiṭṭhito’’ti manussehi sammatarukkho pūjetuṃ upagatehi manussehi avivitto hoti. Niyyāsarukkho sajjarukkhādi. Vaggulirukkho vaggulinisevito. Sīmantarikarukkhādayo saparissayā, dullabhavivekā cāti āha ‘‘ime rukkhe vivajjetvā’’ti. Paṇṇasaṭanti [Pg.99] rukkhato patitapaṇṇaṃ. Paṭicchanne ṭhāne nisīditabbaṃ rukkhamūlikabhāvassa paṭicchādanatthaṃ. Channe vāsakappanā dhammassavanādīnamatthāyapi hoti. Tasmā ‘‘jānitvā aruṇaṃ uṭṭhāpitamatte’’ti vuttaṃ.

๓๒. บทว่า ฉนฺนํ คือ ที่มุงแล้วด้วยกระเบื้องอิฐเป็นต้น อธิบายว่า ที่อยู่อาศัย. บทว่า สีมนฺตริกรุกฺโข คือ ต้นไม้ที่ตั้งอยู่ที่ชายแดนแว่นแคว้นของพระราชา ๒ พระองค์. จริงอยู่ ในที่นั้น กองทัพของพระราชาเหล่านั้นอาจมาถึงแล้วทำสงครามกันเนืองๆ แม้พวกโจรผู้คอยทำอันตราย เมื่อมาประชุมกัน ก็ไม่ยอมให้ภิกษุอยู่เป็นสุขได้. เจติยพฤกษ์ คือ ต้นไม้ที่มนุษย์สมมติกันว่า 'เป็นที่สิงสถิตของเทวดา' ย่อมไม่สงัด เพราะมีมนุษย์ผู้มาเพื่อบูชา. ต้นไม้มียาง คือ ต้นสาละ เป็นต้น. ต้นไม้มีค้างคาว คือ ต้นไม้ที่ค้างคาวอาศัยอยู่. ต้นไม้ชายแดนเป็นต้น เป็นสถานที่มีภยันตรายด้วย และเป็นที่หาความสงัดได้ยากด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เว้นต้นไม้เหล่านี้เสีย'. บทว่า ปณฺณสฏํ คือ ใบไม้ที่หล่นจากต้น. พึงนั่งในที่เร้น เพื่อจะปกปิดความเป็นผู้ถือรุกขมูลิกธุดงค์. การอยู่ในที่มุงบัง ย่อมมีเพื่อประโยชน์แก่การฟังธรรมเป็นต้นด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พอรู้ว่าอรุณขึ้นเท่านั้น'.

Abhiṇhaṃ tarupaṇṇavikāradassanenāti abhikkhaṇaṃ tarūsu, tarūnaṃ vā paṇṇesu vikārassa khaṇabhaṅgassa dassanena. Senāsanamaccherakammārāmatānanti āvāsamacchariyanavakammaratabhāvānaṃ. Devatāhīti rukkhadevatāhi. Tāpi hi rukkhaṭṭhavimānesu vasantiyo rukkhesu vasanti. Ayampi rukkheti sahavāsitā. Vaṇṇitoti ‘‘appāni cevā’’tiādinā pasaṃsito. ‘‘Rukkhamūlasenāsanaṃ nissāya pabbajjā’’ti (mahāva. 73, 128) evaṃ nissayoti ca bhāsito. Abhirattāni taruṇakāle, nīlāni majjhimakāle, paṇḍūni jiṇṇakāle. Patitāni milāyanavasena. Evaṃ passanto tarupaṇṇāni paccakkhato eva niccasaññaṃ panūdati pajahati, aniccasaññā evassa saṇṭhāti. Yasmā bhagavato jātibodhidhammacakkapavattanaparinibbānāni rukkhamūleyeva jātāni, tasmā vuttaṃ ‘‘buddhadāyajjaṃ rukkhamūla’’nti.

บทว่า อภิณฺหํ ตรุปณฺณวิการทสฺสเนน คือ เพราะเห็นความแปรปรวน คือความแตกสลายไปในขณะ ที่ใบไม้ของต้นไม้ หรือที่ต้นไม้เนืองๆ. บทว่า เสนาสนมจฺเฉรกมฺมารามตานํ คือ ความเป็นผู้ตระหนี่ในเสนาสนะ และความเป็นผู้ยินดีในนวกรรม. บทว่า เทวตาหิ คือ กับรุกขเทวดา. จริงอยู่ แม้เทวดาเหล่านั้นก็สถิตอยู่ที่วิมานบนต้นไม้ ย่อมอยู่ในต้นไม้. แม้ภิกษุนี้ก็อยู่ในต้นไม้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่ามีการอยู่ร่วมกัน. บทว่า วณฺณิโต คือ อันพระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญแล้วด้วยคำเป็นต้นว่า 'อปฺปานิ เจว'. และตรัสไว้ว่าเป็นนิสัย ดังนี้ว่า 'บรรพชาอาศัยเสนาสนะคือโคนไม้'. ใบไม้อ่อนมีสีแดง, ใบไม้ปานกลางมีสีเขียว, ใบไม้แก่มีสีเหลือง. ใบไม้ที่ร่วงหล่นเพราะความเหี่ยวแห้ง. เมื่อเห็นใบไม้อย่างนี้อยู่ ย่อมบรรเทา คือละนิจจสัญญาได้ด้วยตาตนเองทีเดียว, อนิจจสัญญานั่นแหละย่อมตั้งมั่นอยู่แก่เธอ. เพราะเหตุที่การประสูติ, การตรัสรู้, การประกาศธรรมจักร และการปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค ได้มีแล้วที่โคนต้นไม้ทั้งนั้น, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'โคนไม้เป็นพุทธทายัชชะ'.

Iti rukkhamūlikaṅgakathāvaṇṇanā.

พรรณนารุกขมูลิกังคกถา จบ.

10. Abbhokāsikaṅgakathāvaṇṇanā

๑๐. พรรณนาอัพโภกาสิกังคกถา

33. ‘‘Rukkhamūlaṃ paṭikkhipāmī’’ti ettake vutte channaṃ appaṭikkhittameva hotīti ‘‘channañca rukkhamūlañca paṭikkhipāmī’’ti vuttaṃ. Dhutaṅgassa sabbaso paṭiyogipaṭikkhepena hi samādānaṃ ijjhati, no aññathāti. ‘‘Dhammassavanāyā’’ti imināva dhammaṃ kathentenāpi uposathadivasādīsu suṇantānaṃ cittānurakkhaṇatthaṃ tehi yācitena channaṃ pavisituṃ vaṭṭati, dhammaṃ pana kathetvā abbhokāsova gantabbo. Rukkhamūlikassāpi eseva nayo. Uposathatthāyāti uposathakammāya. Uddisantenāti paresaṃ uddesaṃ dentena. Uddisāpentenāti sayaṃ uddesaṃ gaṇhantena. Maggamajjhe ṭhitaṃ sālanti sīhaḷadīpe viya maggā anokkamma ujukameva pavisitabbasālaṃ. Vegena gantuṃ na vaṭṭati asāruppattā. Yāva vassūparamā ṭhatvā gantabbaṃ, na tāva dhutaṅgabhedo hotīti adhippāyo.

๓๓. เมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ว่า 'ข้าพเจ้างดโคนไม้' ที่มุงบังก็ยังเป็นอันไม่ได้งด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ข้าพเจ้างดที่มุงบังและโคนไม้'. จริงอยู่ การสมาทานธุดงค์ย่อมสำเร็จได้ด้วยการงดเว้นส่วนที่เป็นข้าศึกโดยสิ้นเชิง, หากไม่เป็นเช่นนั้น ย่อมไม่สำเร็จ. ด้วยบทว่า 'ธมฺมสฺสวนาย' นี้เท่านั้น แม้ผู้แสดงธรรม เมื่อได้รับการอาราธนาจากผู้ฟังในวันอุโบสถเป็นต้น เพื่ออนุเคราะห์จิตของผู้ฟังเหล่านั้น ก็ควรเข้าสู่ที่มุงบังได้, แต่เมื่อแสดงธรรมจบแล้ว พึงไปยังที่แจ้งนั่นเอง. แม้สำหรับภิกษุรุกขมูลิก ก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า อุทฺทิสนฺเตน คือ ภิกษุผู้ให้ซึ่งอุเทศแก่ผู้อื่น. บทว่า อุทฺทิสาเปนฺเตน คือ ภิกษุผู้รับเอาอุเทศเอง. บทว่า มคฺคมชฺเฌ ฐิตํ สาลํ คือ ศาลาที่ควรเข้าได้โดยตรง ไม่ต้องแวะออกจากทาง เหมือนในเกาะสีหล. ไม่ควรจะรีบไป เพราะไม่สมควร. พึงอยู่จนกว่าฝนจะหยุดแล้วจึงไป, ตราบนั้น ธุดงค์ยังไม่ขาด นี้เป็นอธิบาย.

Rukkhassa [Pg.100] anto nāma rukkhamūlaṃ. Pabbatassa pana pabbhārasadiso pabbatapadeso. Acchannamariyādanti yathā vassodakaṃ anto na pavisati, evaṃ chadanasaṅkhepena upari akatamariyādaṃ. Anto pana pabbhārassa vassodakaṃ pavisati ce, abbhokāsasaṅkhepamevāti tattha pavisituṃ vaṭṭati. Sākhāmaṇḍapoti rukkhasākhāhi viraḷacchannamaṇḍapo. Pīṭhapaṭo khalitthaddhasāṭako.

ที่ชื่อว่าภายในของต้นไม้ คือ โคนไม้. ส่วนภายในของภูเขา คือ บริเวณภูเขาที่คล้ายเงื้อมผา. บทว่า อจฺฉนฺนมริยาทํ คือ ที่ซึ่งไม่มีขอบเขตที่ทำไว้เบื้องบนเหมือนเป็นเครื่องมุงบัง เพื่อไม่ให้น้ำฝนเข้าไปภายในได้. แต่ถ้าหากน้ำฝนเข้าไปภายในเงื้อมผาได้ ก็สงเคราะห์เข้าในที่แจ้งนั่นเอง เพราะฉะนั้น จึงควรเข้าไปในที่นั้นได้. บทว่า สาขามณฺฑโป คือ มณฑปที่มุงบังห่างๆ ด้วยกิ่งไม้. บทว่า ปีฐปโฏ คือ ผ้าสาฎกที่ทำให้แข็งด้วยแป้งเปียก.

Paviṭṭhakkhaṇe dhutaṅgaṃ bhijjati yathāvuttapabbhārādike ṭhapetvāti adhippāyo. Jānitvāti dhammassavanādiatthaṃ channaṃ rukkhamūlaṃ pavisitvā nisinno ‘‘idāni aruṇo uṭṭhahatī’’ti jānitvā. Rukkhamūlepi katthaci attheva nivāsaphāsukatāti siyā tattha āsaṅgapubbako āvāsapalibodho, na pana abbhokāseti idheva āvāsapalibodhupacchedo ānisaṃso vutto. Pasaṃsāyānurūpatāti aniketāti vuttapasaṃsāya anālayabhāvena anucchavikatā. Nissaṅgatāti āvāsapariggahābhāveneva tattha nissaṅgatā. Asukadisāya vasanaṭṭhānaṃ natthi, tasmā tattha gantuṃ neva sakkāti edisassa parivitakkassa abhāvato cātuddiso. Migabhūtenāti pariggahābhāvena migassa viya bhūtena. Sitoti nissito. Vindatīti labhati.

อธิบายว่า ธุดงค์ย่อมขาดในขณะที่เข้าไป (ในที่มุงที่บัง) เว้นไว้ซึ่งซอกเขาเป็นต้นที่กล่าวไว้แล้ว บทว่า Jānitvā คือ ผู้เข้าไปสู่ชายคาหรือโคนไม้เพื่อฟังธรรมเป็นต้นแล้วนั่งอยู่ รู้ว่า "บัดนี้ แสงอรุณขึ้นแล้ว" แม้ที่โคนไม้บางแห่ง ความอยู่สบายย่อมมีอยู่ทีเดียว เพราะเหตุนั้น ความกังวลในที่อยู่มีความติดใจเป็นเบื้องหน้าพึงมีในที่นั้น แต่ในที่แจ้ง (ความกังวลนั้น) ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น อานิสงส์คือความตัดขาดความกังวลในที่อยู่ จึงถูกกล่าวไว้ในที่แจ้งนี้เท่านั้น บทว่า Pasaṃsāyānurūpatā คือ ความสมควรโดยความเป็นผู้ไม่มีความอาลัยต่อคำสรรเสริญที่กล่าวว่า "เป็นผู้ไม่มีที่อยู่" บทว่า Nissaṅgatā คือ ความไม่ข้องเกี่ยวในที่นั้นนั่นแหละ เพราะไม่มีการยึดถือที่อยู่ ชื่อว่ามีทิศทั้งสี่ (เป็นที่ไป) เพราะไม่มีความวิตกเช่นนี้ว่า "ที่อยู่ในทิศชื่อโน้นไม่มี เพราะฉะนั้น ไม่สามารถจะไปในที่นั้นได้เลย" บทว่า Migabhūtena คือ โดยความเป็นผู้เป็นดุจเนื้อทรายเพราะไม่มีการยึดถือ บทว่า Sito คือ ผู้อาศัย บทว่า Vindati คือ ย่อมได้

Iti abbhokāsikaṅgakathāvaṇṇanā.

พรรณนาเรื่องอัพโภกาสิกังคธุดงค์ จบ

11. Sosānikaṅgakathāvaṇṇanā

๑๑. พรรณนาเรื่องโสสานิกังคธุดงค์

34. Na susānanti asusānaṃ. Aññattho na-kāro, susānalakkhaṇarahitaṃ vasanaṭṭhānanti adhippāyo. Na tatthāti ‘‘susāna’’nti vavatthapitamatte ṭhāne na vasitabbaṃ. Na hi nāmamattena susānalakkhaṇaṃ sijjhati. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. Jhāpitakālato pana paṭṭhāya…pe… susānameva chavena sayitamattāya susānalakkhaṇappattito. Chavasayanaṃ hi ‘‘susāna’’nti vuccati.

๓๔. บทว่า Na susānaṃ คือ ที่ที่ไม่ใช่ป่าช้า น-อักษร มีอรรถว่าอื่น อธิบายว่า ที่อยู่ซึ่งปราศจากลักษณะของป่าช้า บทว่า Na tattha คือ ไม่พึงอยู่ในสถานที่ที่กำหนดไว้เพียงว่า "เป็นป่าช้า" เพราะว่า ลักษณะของป่าช้าย่อมไม่สำเร็จด้วยเพียงชื่อ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "na hi" แต่จำเดิมแต่กาลที่เผาแล้ว...ฯลฯ...ย่อมเป็นป่าช้าทีเดียว เพราะถึงซึ่งลักษณะของป่าช้าด้วยเพียงการนอนของซากศพ จริงอยู่ ที่นอนของซากศพ ท่านเรียกว่า "ป่าช้า"

Sosānikena nāma appakiccena sallahukavuttinā bhavitabbanti dassetuṃ ‘‘tasmiṃ pana vasantenā’’tiādi vuttaṃ. Garukanti dupparihāraṃ. Tameva hi dupparihārabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha uppannaparissayavighātatthāyāti [Pg.101] ‘‘susānaṃ nāma manussarāhasseyyaka’’nti corā katakammāpi akatakammāpi osaranti, tattha coresu bhaṇḍasāmike disvā bhikkhusamīpe bhaṇḍaṃ chaḍḍetvā palātesu manussā bhikkhuṃ ‘‘coro’’ti gahetvā potheyyuṃ, tasmā vihāre saṅghattheraṃ vā gocaragāme raññā niyuttaṃ rājayuttakaṃ vā attano sosānikabhāvaṃ jānāpetvā yathā tādiso, añño vā parissayo na hoti, tathā appamattena vasitabbaṃ. Caṅkamantassa yadā āḷahanaṃ abhimukhaṃ na hoti, tadāpi saṃvegajananatthaṃ tattha diṭṭhi vissajjetabbāti dassetuṃ ‘‘addhakkhikena āḷahanaṃ olokentenā’’ti vuttaṃ.

เพื่อแสดงว่า "อันภิกษุผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตร ชื่อว่า พึงเป็นผู้มีกิจน้อย มีความเป็นอยู่เบา" ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "tasmiṃ pana vasantena" บทว่า Garukaṃ คือ ยากที่จะบริหาร จริงอยู่ เพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่ยากที่จะบริหารนั่นเอง ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "tasmā" ในบทนั้น บทว่า uppannaparissayavighātatthāya คือ เพราะว่า "ป่าช้า ชื่อว่าเป็นที่ลับตาคน" พวกโจรทั้งที่ทำโจรกรรมแล้วและยังไม่ได้ทำ ย่อมเข้าไป ในป่าช้านั้น เมื่อพวกโจรเห็นเจ้าของทรัพย์แล้ว ทิ้งของไว้ใกล้ภิกษุแล้วหนีไป พวกมนุษย์อาจจับภิกษุนั้นโดยหาว่าเป็น "โจร" แล้วทุบตี เพราะฉะนั้น พึงแจ้งความเป็นผู้ถือการอยู่ป่าช้าของตนแก่พระสังฆเถระในวิหาร หรือแก่ข้าราชการที่พระราชาทรงแต่งตั้งไว้ในโคจรคาม แล้วพึงเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ โดยประการที่อันตรายเช่นนั้นหรืออันตรายอื่นจะไม่เกิดขึ้น เพื่อแสดงว่า "เมื่อภิกษุผู้จงกรมอยู่ ที่เผาศพไม่ได้อยู่ตรงหน้า แม้ในกาลนั้น ก็พึงส่งสายตาไปในที่นั้นเพื่อก่อให้เกิดความสังเวช" ท่านจึงกล่าวว่า "addhakkhikena āḷahanaṃ olokentena"

Uppathamaggena gantabbaṃ attano sosānikabhāvassa apākaṭabhāvatthaṃ. Ārammaṇanti tasmiṃ susāne ‘‘ayaṃ vammiko, ayaṃ rukkho, ayaṃ khāṇuko’’tiādinā divāyeva ārammaṇaṃ vavatthapetabbaṃ. Bhayānakanti bhayajanakaṃ vammikādiṃ. Kenaci leḍḍupāsāṇādinā āsanne vicarantīti na paharitabbā. Tilapiṭṭhaṃ vuccati palalaṃ. Māsamissaṃ bhattaṃ māsabhattaṃ. Guḷādīti ādi-saddena tilasaṃguḷikādighanapūvañca saṅgaṇhāti. Kulagehaṃ na pavisitabbanti petadhūmena vāsitattā, pisācānubandhattā ca kulagehassa abbhantaraṃ na pavisitabbaṃ. Devasikaṃ chavaḍāho dhuvaḍāho. Matañātakānaṃ tattha gantvā devasikaṃ rodanaṃ dhuvarodanaṃ. Vuttanayenāti ‘‘jhāpitakālato pana paṭṭhāyā’’ti vuttanayena. ‘‘Pacchimayāme paṭikkamituṃ vaṭṭatī’’ti icchitattā ‘‘susānaṃ agatadivase’’ti aṅguttarabhāṇakā.

พึงไปโดยทางที่ไม่ใช่ทางเดิน เพื่อประโยชน์แก่ความไม่ปรากฏแห่งความเป็นผู้ถือการอยู่ป่าช้าของตน บทว่า Ārammaṇaṃ คือ พึงกำหนดอารมณ์ในป่าช้านั้นในเวลากลางวันนั่นเอง ด้วยคำเป็นต้นว่า "นี้จอมปลวก, นี้ต้นไม้, นี้ตอไม้" บทว่า Bhayānakaṃ คือ จอมปลวกเป็นต้นที่ก่อให้เกิดความกลัว ไม่พึงประหาร (อมนุษย์) ด้วยก้อนดินหรือก้อนหินเป็นต้น ด้วยคิดว่า "พวกเขาย่อมเที่ยวไปในที่ใกล้" งาบด เรียกว่า ปลละ ข้าวที่เจือด้วยถั่ว เรียกว่า มาสภัต ในบทว่า Guḷādi ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมถือเอาขนมก้อนแข็งมีขนมงาปั้นเป็นต้นด้วย บทว่า Kulagehaṃ na pavisitabbaṃ คือ ไม่พึงเข้าไปภายในบ้านของตระกูล เพราะความเป็นผู้อบด้วยควันเผาศพ และเพราะความเป็นผู้มีปิศาจติดตาม การเผาศพทุกวัน ชื่อว่า ธุวฬาหะ การที่ญาติของผู้ตายไปในที่นั้นแล้วร้องไห้ทุกวัน ชื่อว่า ธุวโรทนะ บทว่า Vuttanayena คือ โดยนัยที่กล่าวไว้ว่า "jhāpitakālato pana paṭṭhāya" เพราะทรงประสงค์ว่า "ย่อมควรที่จะหลีกไปในปัจฉิมยาม" พระอังคุตตรภาณกะทั้งหลายจึงกล่าวว่า "ในวันที่ไม่ได้ไปป่าช้า"

Susāne niccakālaṃ sivathikadassanena maraṇassatipaṭilābho. Tato eva appamādavihāritā. Tattha chaḍḍitassa matakaḷevarassa dassanena asubhanimittādhigamo. Tato eva kāmarāgavinodanaṃ. Bahulaṃ sarīrassa asuciduggandhajegucchabhāvasallakkhaṇato abhiṇhaṃ kāyasabhāvadassanaṃ. Tato maraṇassatipaṭilābhato ca saṃvegabahulatā. Byādhikānaṃ, jarājiṇṇānañca matānaṃ tattha dassanena ārogyayobbanajīvitamadappahānaṃ. Khuddakassa, mahato ca bhayassa abhibhavanato bhayabheravasahanatā. Saṃviggassa yoniso padahanaṃ sambhavatīti amanussānaṃ garubhāvanīyatā. Niddāgatampīti suttampi, supinantepīti adhippāyo.

ในป่าช้า การได้มรณัสสติย่อมมี เพราะการเห็นป่าช้าอยู่เป็นนิตย์ ความเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท ย่อมมีเพราะเหตุนั้นนั่นเอง การได้อสุภนิมิตย่อมมี เพราะการเห็นซากศพที่ถูกทิ้งไว้ในป่าช้านั้น การบรรเทากามราคะย่อมมี เพราะเหตุนั้นนั่นเอง การเห็นสภาวะของกายเนืองๆ ย่อมมี เพราะการกำหนดรู้ความเป็นของไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็น น่ารังเกียจของร่างกายโดยมาก และความเป็นผู้มีสังเวชมาก ย่อมมีเพราะการได้มรณัสสตินั้น การละความเมาในความไม่มีโรค ความเมาในความเป็นหนุ่มสาว และความเมาในชีวิต ย่อมมีเพราะการเห็นคนเจ็บไข้ คนแก่ชรา และคนตายในป่าช้านั้น ความเป็นผู้ทนต่อภัยและสิ่งน่าสะพรึงกลัวได้ ย่อมมีเพราะการครอบงำภัยทั้งเล็กและใหญ่ การทำความเพียรโดยแยบคายย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีสังเวช เพราะเหตุนั้น ความเป็นที่เคารพของพวกอมนุษย์จึงมี บทว่า Niddāgatampi อธิบายว่า แม้หลับอยู่ แม้ในความฝัน

Iti sosānikaṅgakathāvaṇṇanā.

พรรณนาเรื่องโสสานิกังคธุดงค์ จบ

12. Yathāsanthatikaṅgakathāvaṇṇanā

๑๒. พรรณนาเรื่องยถาสันถติกังคธุดงค์

35. Senāsanagāhaṇe [Pg.102] pare uṭṭhāpetvā gahaṇaṃ, ‘‘idaṃ sundaraṃ, idaṃ na sundara’’nti paritulayitvā pucchanā, olokanā ca senāsanaloluppaṃ. Tuṭṭhabbanti tussitabbaṃ. Vihārassa pariyantabhāvena dūreti vā bahūnaṃ sannipātaṭṭhānādīnaṃ accāsanneti vā pucchituṃ na labhati, pucchanenapissa dhutaṅgassa saṃkilissanato. Oloketunti loluppavasena passituṃ. Sacassa taṃ na ruccatīti assa yathāsanthatikassa taṃ yathāgāhitaṃ senāsanaṃ aphāsukabhāvena sace na ruccati, mudukassa asati roge yathāgāhitaṃ pahāya aññassa senāsanassa gahaṇaṃ loluppaṃ, majjhimassa gantvā olokanā, ukkaṭṭhassa pucchanā. Sabbesampi uṭṭhāpetvā gahaṇe vattabbameva natthi.

๓๕. ในการรับเสนาสนะ การให้ผู้อื่นลุกขึ้นแล้วรับ, การชั่งใจแล้วถามว่า "เสนาสนะนี้ดี, เสนาสนะนี้ไม่ดี", และการตรวจดู ชื่อว่า เสนาสนโลลุปปะ บทว่า Tuṭṭhaṃ คือ พึงยินดี ย่อมไม่ควรที่จะถามว่า "ไกลไปหรือ" เพราะเป็นที่สุดแห่งวิหาร หรือ "ใกล้เกินไปกับที่ประชุมของคนจำนวนมากเป็นต้นหรือ" เพราะแม้ด้วยการถาม ธุดงค์นี้ก็ย่อมเศร้าหมอง บทว่า Oloketuṃ คือ เพื่อดูด้วยความอยาก บทว่า Sacassa taṃ na ruccati คือ ถ้าเสนาสนะที่จัดไว้ตามลำดับนั้น ไม่เป็นที่พอใจของภิกษุผู้ถือยถาสันถติกธุดงค์นั้น เพราะไม่ผาสุก, สำหรับภิกษุ (ผู้ปฏิบัติ) อย่างอ่อน เมื่อไม่มีโรค การละเสนาสนะที่จัดไว้ตามลำดับแล้วรับเสนาสนะอื่น ชื่อว่า โลลุปปะ, สำหรับภิกษุ (ผู้ปฏิบัติ) อย่างกลาง การไปตรวจดู (ชื่อว่า โลลุปปะ), สำหรับภิกษุ (ผู้ปฏิบัติ) อย่างยิ่ง การถาม (ชื่อว่า โลลุปปะ) สำหรับภิกษุทุกระดับ ในการให้ผู้อื่นลุกขึ้นแล้วรับนั้น ไม่ต้องพูดถึงเลย

Upaṭṭhāpanīyānampi anuṭṭhāpanena sabrahmacārīnaṃ hitesitā. Tāya karuṇāvihārānuguṇatā. Sundarāsundaravibhāgākaraṇato hīnapaṇītavikappapariccāgo. Tena tādilakkhaṇānuguṇatā. Tato eva anurodhavirodhappahānaṃ. Dvārapidahanaṃ okāsādānato. Yathāsanthatarāmatanti yathāgāhite yathāniddiṭṭhe senāsane abhiratabhāvaṃ.

การไม่ให้แม้ภิกษุผู้น้อยที่ควรให้ลุกขึ้นได้ลุกขึ้น ชื่อว่าเป็นผู้ปรารถนาประโยชน์เกื้อกูลแก่เพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลาย. ด้วยความเป็นผู้ปรารถนาประโยชน์เกื้อกูลนั้น จึงชื่อว่าอนุโลมแก่กรุณาวิหาร. เพราะไม่ทำการแบ่งแยกว่าดีหรือไม่ดี จึงชื่อว่าละความตรึกตรองว่าเลวหรือประณีต. ด้วยการละนั้น จึงชื่อว่าอนุโลมแก่ตาทิลักขณะ. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงชื่อว่าละความยินดีและความยินร้าย. เพราะไม่ให้โอกาส (แก่กิเลส) จึงชื่อว่าเป็นการปิดประตู (ทวาร). บทว่า ยถาสนฺถตรามตํ ได้แก่ ความเป็นผู้ยินดียิ่งในเสนาสนะที่เขาจัดให้แล้วอย่างใด ที่เขาชี้ให้แล้วอย่างใด.

Iti yathāsanthatikaṅgakathāvaṇṇanā.

พรรณนากถาว่าด้วยยถาสันถติกังคะ จบ.

13. Nesajjikaṅgakathāvaṇṇanā

๑๓. พรรณนากถาว่าด้วยเนสัชชิกังคะ

36. Seyyanti iriyāpathalakkhaṇaṃ seyyaṃ. Tappaṭikkhepeneva hi tadatthā ‘‘mañco bhisī’’ti evamādikā (cūḷava. 321, 322) seyyā paṭikkhittā eva honti. ‘‘Nesajjiko’’ti ca sayanaṃ paṭikkhipitvā nisajjāya eva viharituṃ sīlamassāti imassa atthassa idha adhippetattā seyyā evettha paṭiyoginī, na itare tathā aniṭṭhattā, asambhavato ca. Kosajjapakkhiyo hi iriyāpatho idha paṭiyogibhāvena icchito, na itare. Na ca sakkā ṭhānagamanehi vinā nisajjāya eva yāpetuṃ tathā pavattetunti seyyāvettha paṭiyoginī. Tenāha ‘‘tena panā’’tiādi. Caṅkamitabbaṃ na ‘‘nesajjiko aha’’nti sabbarattiṃ nisīditabbaṃ. Iriyāpathantarānuggahito hi kāyo manasikārakkhamo hoti.

๓๖. บทว่า เสยฺยํ ได้แก่ การนอนอันมีอิริยาบถเป็นลักษณะ. จริงอยู่ โดยการปฏิเสธการนอนนั้นนั่นเทียว ที่นอนมีเตียงและฟูกเป็นต้น (ดังในจุลลวรรค ข้อ 321, 322) อันมีเพื่อประโยชน์แก่การนอนนั้น ย่อมเป็นอันปฏิเสธแล้วนั่นเทียว. และเพราะในที่นี้ประสงค์ความหมายว่า "ผู้ชื่อว่าเนสัชชิก คือผู้มีปกติห้ามการนอนแล้วอยู่ด้วยการนั่งเท่านั้น" ฉะนั้น การนอนเท่านั้นจึงเป็นปฏิปักษ์ในที่นี้ อิริยาบถอื่นหาเป็นปฏิปักษ์ไม่ เพราะไม่เป็นที่ปรารถนาอย่างนั้น และเพราะเป็นไปไม่ได้. จริงอยู่ อิริยาบถที่เป็นฝ่ายของความเกียจคร้านเท่านั้น ที่ท่านประสงค์โดยความเป็นปฏิปักษ์ในที่นี้ อิริยาบถอื่นหาไม่. และบุคคลไม่อาจเว้นจากการยืนและการเดิน แล้วให้เป็นไป ให้ดำเนินไป ด้วยการนั่งเท่านั้นได้ เพราะฉะนั้น การนอนเท่านั้นจึงเป็นปฏิปักษ์ในที่นี้. เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "เตน ปนา". พึงจงกรม ไม่พึงนั่งตลอดคืนทั้งหมดด้วยคิดว่า "เราเป็นเนสัชชิก". จริงอยู่ กายที่อิริยาบถอื่นอนุเคราะห์แล้ว ย่อมควรแก่การมนสิการ.

Cattāro [Pg.103] pādā, piṭṭhiapassayo cāti imehi pañcahi aṅgehi pañcaṅgo. Catūhi aṭṭanīhi, piṭṭhiapassayena ca pañcaṅgoti apare. Ubhosu passesu piṭṭhipasse ca yathāsukhaṃ apassāya viharato nesajjikassa ‘‘anesajjikato ko viseso’’ti gāhaṃ nivāretuṃ abhayatthero nidassito ‘‘thero anāgāmī hutvā parinibbāyī’’ti.

(อาสนะ) ชื่อว่ามีองค์ ๕ ด้วยองค์ ๕ เหล่านี้ คือ เท้า ๔ และพนักพิงหลัง. อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า ชื่อว่ามีองค์ ๕ ด้วยเท้าแขน ๔ และพนักพิงหลัง. เพื่อห้ามความยึดถือว่า "สำหรับภิกษุเนสัชชิกผู้อยู่โดยพิงตามสบายในข้างทั้งสองและในข้างหลัง จะมีความแตกต่างอะไรจากผู้ที่ไม่ใช่เนสัชชิก" พระอภัยเถระจึงถูกยกขึ้นเป็นอุทาหรณ์ว่า "พระเถระเป็นพระอนาคามีแล้วปรินิพพาน".

Upacchedīyati etenāti upacchedananti vinibandhupacchedassa sādhakatamabhāvo daṭṭhabbo. Sabbakammaṭṭhānānuyogasappāyatā alīnānuddhaccapakkhikattā nisajjāya. Tato eva pāsādikairiyāpathatā. Vīriyārambhānukūlatā vīriyasamatāyojanassa anucchavikatā. Tato eva sammāpaṭipattiyā anubrūhanatā. Paṇidhāyāti ṭhapetvā. Tanunti uparimakāyaṃ. Vikampetīti cāleti, icchāvighātaṃ karotīti adhippāyo. Vatanti dhutaṅgaṃ.

กิเลสถูกตัดขาดด้วยธุดงค์นี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อุปจฺเฉทนํ พึงเห็นความเป็นเครื่องให้สำเร็จการตัดเครื่องผูกพันอย่างยิ่ง. เพราะการนั่งไม่เป็นฝ่ายของความหดหู่และความฟุ้งซ่าน จึงเป็นสัปปายะแก่การประกอบกรรมฐานทั้งปวง. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงมีความเป็นผู้มีอิริยาบถน่าเลื่อมใส. ความเกื้อกูลแก่การปรารภความเพียร คือความสมควรแก่การประกอบความเพียรให้สม่ำเสมอ. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงมีความเป็นผู้เพิ่มพูนสัมมาปฏิบัติ. บทว่า ปณิธาย ได้แก่ ตั้งไว้. บทว่า ตนํ ได้แก่ กายส่วนบน. บทว่า วิกมฺเปติ ได้แก่ ยังกายให้ไหว อธิบายว่า ทำความขัดข้องแห่งความต้องการ. บทว่า วตํ ได้แก่ ธุดงค์.

Iti nesajjikaṅgakathāvaṇṇanā.

พรรณนากถาว่าด้วยเนสัชชิกังคะ จบ.

Dhutaṅgapakiṇṇakakathāvaṇṇanā

พรรณนากถาเบ็ดเตล็ดว่าด้วยธุดงค์

37. Sekkhaputhujjanānaṃ vasena siyā kusalāni, khīṇāsavānaṃ vasena siyā abyākatāni. Tattha sekkhaputhujjanā paṭipattipūraṇatthaṃ, khīṇāsavā phāsuvihāratthaṃ dhutaṅgāni pariharanti. Akusalampi dhutaṅganti akusalacittenāpi dhutaṅgasevanā atthīti adhippāyo. Taṃ na yuttaṃ, yena akusalacittena pabbajitassa āraññikattaṃ, taṃ dhutaṅgaṃ nāma na hoti. Kasmā? Lakkhaṇābhāvato. Yaṃ hidaṃ kilesānaṃ dhunanato dhutassa puggalassa, ñāṇassa, cetanāya vā aṅgattaṃ, na taṃ akusaladhammesu sambhavati. Tasmā araññavāsādimattena āraññikādayo tāva hontu, āraññikaṅgādīni pana na hontīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘na maya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha imānīti dhutaṅgāni. Vuttaṃ heṭṭhā vacanatthaniddese. Na ca akusalena koci dhuto nāma hoti, kilesānaṃ dhunanaṭṭhenāti adhippāyo. Yassa bhikkhuno etāni samādānāni aṅgāni, etena paṭhamenāpi atthavikappena ‘‘natthi akusalaṃ dhutaṅga’’nti dasseti. Na ca akusalaṃ kiñci dhunātīti akusalaṃ kiñci pāpaṃ na ca dhunāti eva appaṭipakkhato. Yesaṃ samādānānaṃ taṃ akusalaṃ ñāṇaṃ viya [Pg.104] aṅganti katvā tāni dhutaṅgānīti vucceyyuṃ. Iminā dutiyenāpi atthavikappena ‘‘natthi akusalaṃ dhutaṅga’’nti dasseti. Nāpi akusalantiādi tatiyaatthavikappavasena yojanā. Tasmātiādi vuttassevatthassa nigamanaṃ.

๓๗. โดยอำนาจของพระเสขะและปุถุชน (ธุดงค์) บางทีเป็นกุศล, โดยอำนาจของพระขีณาสพ บางทีเป็นอัพยากฤต. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น พระเสขะและปุถุชนสมาทานธุดงค์เพื่อทำให้ปฏิบัติบริบูรณ์, ส่วนพระขีณาสพสมาทานธุดงค์เพื่ออยู่เป็นสุข. บทว่า อกุสลมฺปิ ธุตงฺคํ มีอธิบายว่า การสมาทานธุดงค์แม้ด้วยอกุศลจิตก็มี. คำนั้นไม่สมควร, ความเป็นอารัญญิกของบรรพชิตด้วยอกุศลจิตใด ความเป็นอารัญญิกนั้นไม่ชื่อว่าเป็นธุดงค์. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีลักษณะ. จริงอยู่ ความเป็นองค์ของบุคคลผู้ขจัดกิเลสแล้วเพราะกำจัดกิเลสได้ หรือของญาณ หรือของเจตนาใด ความเป็นองค์นั้นย่อมเป็นไปไม่ได้ในอกุศลธรรมทั้งหลาย. เพราะฉะนั้น เพียงด้วยการอยู่ในป่าเป็นต้น ขอให้เป็นอารัญญิกเป็นต้นไปก่อนเถิด, แต่ไม่เป็นอารัญญิกังคะเป็นต้น เพื่อแสดงความหมายนี้ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "น มยํ". ในบทนั้น บทว่า อิมานิ คือ ธุดงค์ทั้งหลาย. (เรื่องนี้) ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องล่างในวัจนัตถนิทเทส. อธิบายว่า และบุคคลใดๆ ไม่ชื่อว่าเป็นผู้ขจัดกิเลสแล้วด้วยอกุศล เพราะมีอรรถว่ากำจัดกิเลส. สมาทานเหล่านี้เป็นองค์ของภิกษุใด, ด้วยอัตถวิกัปที่หนึ่งนี้ ท่านแสดงว่า "ธุดงค์ที่เป็นอกุศลไม่มี". บทว่า น จ อกุสลํ กิญฺจิ ธุนาติ คือ อกุศลไม่กำจัดบาปอะไรๆ ได้เลย เพราะไม่ใช่ปฏิปักษ์. ทำอกุศลนั้นให้เป็นองค์เหมือนญาณของสมาทานเหล่าใด สมาทานเหล่านั้นพึงถูกเรียกว่าธุดงค์. ด้วยอัตถวิกัปที่สองนี้ ท่านก็แสดงว่า "ธุดงค์ที่เป็นอกุศลไม่มี". พึงประกอบบทเป็นต้นว่า นาปิ อกุสลํ โดยนัยแห่งอัตถวิกัปที่สาม. บทเป็นต้นว่า ตสฺมา เป็นคำสรุปความหมายที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

Yesanti abhayagirivāsike sandhāyāha. Te hi dhutaṅgaṃ nāma paññattīti vadanti. Tathā sati tassa paramatthato avijjamānattā kilesānaṃ dhunanaṭṭhopi na siyā, samādātabbatā cāti tesaṃ vacanaṃ pāḷiyā virujjhatīti dassetuṃ ‘‘kusalattikavinimutta’’ntiādi vuttaṃ. Tasmāti yasmā paññattipakkhe ete dosā dunnivārā, tasmā taṃ tesaṃ vacanaṃ na gahetabbaṃ, vuttanayo cetanāpakkhoyeva gahetabboti attho. Yasmā ete dhutaguṇā kusalattike paṭhamatatiyapadasaṅgahitā, tasmā siyā sukhāya vedanāya sampayuttā, siyā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā, siyā vipākadhammadhammā, siyā nevavipākanavipākadhammadhammā, siyā anupādinnupādāniyā, siyā asaṃkiliṭṭhasaṃkilesikāti evaṃ sesatikadukapadehipi nesaṃ yathārahaṃ saṅgaho vibhāvetabbo.

ท่านกล่าวบทว่า เยสํ หมายถึงพวกอภัยคิรีวาสี. จริงอยู่ พวกเขากล่าวว่า "ธุดงค์เป็นบัญญัติ". เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะธุดงค์นั้นไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ อรรถว่ากำจัดกิเลสก็ไม่พึงมี และความเป็นสิ่งที่พึงสมาทานก็ไม่พึงมี. เพื่อแสดงว่าคำของพวกเขาขัดกับพระบาลี ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "กุสลตฺติกวินิมุตฺตํ". บทว่า ตสฺมา มีความว่า เพราะในฝ่ายที่เป็นบัญญัติ โทษเหล่านี้ห้ามได้ยาก เพราะฉะนั้น ไม่พึงถือเอาคำของพวกเขา พึงถือเอาเฉพาะฝ่ายเจตนาตามนัยที่กล่าวแล้ว. เพราะคุณของธุดงค์เหล่านี้สงเคราะห์เข้าในบทที่หนึ่งและบทที่สามในกุศลติกะ เพราะฉะนั้น บางทีสัมปยุตด้วยสุขเวทนา, บางทีสัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนา, บางทีเป็นวิปากธัมมธรรม, บางทีเป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรม, บางทีเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะ, บางทีเป็นอสังกิลิฏฐสังกิเลสิกะ. พึงแสดงการสงเคราะห์ธุดงค์เหล่านั้นด้วยบทในติกะและทุกะที่เหลือทั้งหลายตามสมควรอย่างนี้.

Kāmaṃ sabbopi arahā dhutakileso, idha pana dhutaṅgasevanāmukhena kilese vidhunitvā ṭhito khīṇāsavo ‘‘dhutakileso puggalo’’ti adhippeto. Tathā sabbopi ariyamaggo nippariyāyena kilesadhunano dhammo, visesato aggamaggo. Pariyāyena pana vipassanāñāṇādi. Heṭṭhimaparicchedena dhutaṅgacetanāsampayuttañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Evaṃ dhutaṃ dassetvā dhutavāde dassetabbe yasmā dhutavādabhedena dhuto viya dhutabhedena dhutavādopi duvidho, tasmā tesaṃ, tadubhayapaṭikkhepassa ca vasena catukkamettha sambhavatīti taṃ dassetuṃ ‘‘atthi dhuto’’tiādi vuttaṃ.

อันที่จริง พระอรหันต์ทั้งหมดชื่อว่าเป็นผู้มีกิเลสอันขจัดแล้ว แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาพระขีณาสพผู้ดำรงอยู่ด้วยการขจัดกิเลสโดยอาศัยการสมาทานธุดงค์ว่าเป็น 'บุคคลผู้มีกิเลสอันขจัดแล้ว' ฉันนั้นเหมือนกัน อริยมรรคทั้งหมดชื่อว่าเป็นธรรมที่ขจัดกิเลสโดยตรง โดยเฉพาะอย่างยิ่งคืออัคคมรรค แต่โดยปริยาย ได้แก่ วิปัสสนาญาณเป็นต้น โดยส่วนเบื้องต่ำสุด พึงเห็นญาณที่สัมปยุตด้วยธุดงคเจตนา ครั้นแสดง 'ธุตะ' อย่างนี้แล้ว เมื่อจะแสดง 'ธุตวาทะ' ต่อไป, เพราะว่า บุคคลผู้ธุตะมี ๒ อย่างด้วยความแตกต่างแห่งบุคคลผู้กล่าวสอนเรื่องธุตะฉันใด แม้บุคคลผู้กล่าวสอนเรื่องธุตะก็มี ๒ อย่างด้วยความแตกต่างแห่งบุคคลผู้ธุตะฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จตุกะ (หมวด ๔) จึงเกิดขึ้นในที่นี้ได้ ด้วยอำนาจแห่งบททั้งสองนั้น (คือ ธุตะ และ ธุตวาทะ) และด้วยอำนาจแห่งการปฏิเสธบททั้งสองนั้น เพื่อจะแสดงจตุกะนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'อตฺถิ ธุโต' (บุคคลผู้ธุตะมีอยู่)

Tayidanti nipāto, tassa ‘‘so aya’’nti attho. Dhutadhammā nāmāti dhutaṅgasevanāya paṭipakkhabhūtānaṃ pāpadhammānaṃ dhunanavasena pavattiyā ‘‘dhuto’’ti laddhanāmāya dhutaṅgacetanāya upakārakā dhammāti katvā dhutadhammā nāma. Asampattasampattesu paccayesu alubbhanākārena pavattanato appicchatā santuṭṭhitā ca atthato alobho. Paccayagedhādihetukānaṃ lolatādīnaṃ saṃkilesānaṃ sammadeva likhanato [Pg.105] chedanato gaṇasaṅgaṇikādibhedato saṃsaggato cittassa vivecanato sallekhatā pavivekatā ca alobho amohoti imesu dvīsu dhammesu anupatanti tadantogadhā tappariyāpannā honti, tadubhayasseva pavattivisesabhāvato. Imehi kusaladhammehi atthī idamatthī, yena ñāṇena pabbajitena nāma paṃsukūlikaṅgādīsu patiṭṭhitena bhavitabbanti yathānusiṭṭhaṃ dhutaguṇe samādiyati ceva pariharati ca, taṃ ñāṇaṃ idamatthitā. Tenāha ‘‘idamatthitā ñāṇamevā’’ti. Paṭikkhepavatthūsūti gahapaticīvarādīsu tehi tehi dhutaṅgehi paṭikkhipitabbavatthūsu. Lobhanti taṇhaṃ. Tesveva vāti paṭikkhepavatthūsu eva. Ādīnavapaṭicchādakanti ārakkhadukkhaparādhīnavutticorabhayādiādīnavapaṭicchādakaṃ. Anuññātānanti satthārā nicchandarāgaparibhogavasena anuññātānaṃ sukhasamphassaattharaṇapāvuraṇādīnaṃ. Paṭisevanamukhenāti paṭisevanadvārena, tena lesenāti attho. Atisallekhamukhenāti ativiya sallekhapaṭipattimukhena, ukkaṭṭhassa vattanakānampi paṭikkhipanavasenāti attho.

บทว่า ตยิทํ เป็นนิบาต มีความหมายว่า 'นั่น นี้' (โส อยํ) ชื่อว่า ธุตธรรม เพราะเป็นธรรมที่อุปการะแก่ธุดงคเจตนา ซึ่งได้ชื่อว่า 'ธุตะ' เพราะเป็นไปโดยอาการขจัดบาปธรรมทั้งหลายอันเป็นปฏิปักษ์ต่อการสมาทานธุดงค์ ความมักน้อยและความสันโดษ เพราะเป็นไปโดยอาการไม่โลภในปัจจัยทั้งหลายที่ยังไม่ได้และที่ได้แล้ว โดยอรรถก็คืออโลภะ ความขัดเกลา (สัลเลขะ) และความสงัด (ปวิเวก) เพราะขูดเกลาและตัดขาดกิเลสเครื่องเศร้าหมองทั้งหลาย มีความคะนองเป็นต้น อันมีความละโมบในปัจจัยเป็นเหตุโดยชอบ และเพราะทำให้จิตสงัดจากความคลุกคลีมีคณะเป็นต้น ย่อมตกไปในธรรม ๒ อย่างนี้ คือ อโลภะ และ อโมหะ คือนับเนื่องในธรรม ๒ อย่างนั้น สงเคราะห์เข้าในธรรม ๒ อย่างนั้น เพราะเป็นเพียงความแตกต่างแห่งความเป็นไปของธรรมทั้งสองนั้นนั่นเอง ผู้มีความต้องการด้วยกุศลธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า อิทมัตถี, ญาณใดที่บรรพชิตสมาทานและรักษาคุณแห่งธุดงค์ตามที่ทรงสั่งสอนไว้ ด้วยมนสิการว่า 'บรรพชิตชื่อว่าพึงตั้งอยู่ในปังสุกูลิกังคะเป็นต้น' ญาณนั้นชื่อว่า อิทมัตถิตา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อิทมัตถิตา คือ ญาณนั่นเอง' บทว่า ปฏิกฺเขปวตฺถูสุ คือ ในวัตถุอันพึงปฏิเสธด้วยธุดงค์นั้นๆ มีคหปติจีวรเป็นต้น บทว่า โลภํ คือ ตัณหา บทว่า เตสฺเวว วา คือ ในวัตถุอันพึงปฏิเสธเหล่านั้นนั่นเอง บทว่า อาทีนวปฏิจฺฉาทกํ คือ ปกปิดโทษ มีความทุกข์ในการรักษา ความเป็นอยู่เนื่องด้วยผู้อื่น ภัยจากโจร เป็นต้น บทว่า อนุญฺญาตานํ คือ แห่งเครื่องปูลาดและเครื่องห่มอันมีสัมผัสเป็นสุขเป็นต้น ที่พระศาสดาทรงอนุญาตไว้โดยนัยแห่งการบริโภคที่ปราศจากฉันทราคะ บทว่า ปฏิเสวนมุเขน คือ โดยทางแห่งการเสพ มีความหมายว่า โดยเลศนั้น บทว่า อติสลฺเลขมุเขน คือ โดยมุขคือสัลเลขปฏิปทาอย่างยิ่ง มีความหมายว่า ด้วยอำนาจแห่งการปฏิเสธแม้ปัจจัยทั้งหลายที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ถือธุดงค์อย่างอุกฤษฏ์

Sukhumakaraṇasannissayo rāgo dukkhāya paṭipattiyā patiṭṭhaṃ na labhatīti āha ‘‘dukkhāpaṭipadañca nissāya rāgo vūpasammatī’’ti. Sallekho nāma sampajānassa hoti, satisampajaññe moho apatiṭṭhova appamādasambhavatoti vuttaṃ ‘‘sallekhaṃ nissāya appamattassa moho pahīyatī’’ti. Etthāti etesu dhutaṅgesu. Tatthāti araññarukkhamūlesu.

ราคะอันอาศัยเครื่องทำให้เกิดสุข ย่อมไม่ได้ที่ตั้งในทุกขปฏิปทา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ราคะย่อมสงบระงับเพราะอาศัยทุกขปฏิปทา' ชื่อว่าสัลเลขะ (ความขัดเกลา) ย่อมมีแก่ผู้มีสัมปชัญญะ เมื่อมีสติสัมปชัญญะ โมหะย่อมไม่มีที่ตั้ง เพราะความไม่ประมาทย่อมเกิดขึ้น ท่านจึงกล่าวว่า 'โมหะของผู้ไม่ประมาท ย่อมถูกละได้เพราะอาศัยสัลเลขะ' บทว่า เอตฺถ คือ ในธุดงค์เหล่านี้ บทว่า ตตฺถ คือ ในป่าและโคนไม้

Sīsaṅgānīti sīsabhūtāni aṅgāni, paresampi kesañci nānantarikatāya, sukaratāya ca saṅgaṇhanato uttamaṅgānīti attho. Asambhinnaṅgānīti kehici sambhedarahitāni, visuṃyeva aṅgānīti vuttaṃ hoti. Kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhati rāgacaritassa mohacaritassa dosacaritassāpi, taṃ ekaccaṃ dhutaṅgaṃ sevantassāti adhippāyo. Hāyati kammaṭṭhānaṃ sukumārabhāvenalūkhapaṭipattiṃ asahantassa. Vaḍḍhateva mahāpurisajātikassāti adhippāyo. Na vaḍḍhati kammaṭṭhānaṃ upanissayarahitassa. Ekameva hi dhutaṅgaṃ yathā kilesadhunanaṭṭhena, evaṃ cetanāsabhāvattā. Tenāha ‘‘samādānacetanā’’ti.

บทว่า สีสงฺคานิ คือ องค์ที่เป็นประดุจศีรษะ มีความหมายว่า เป็นองค์อันสูงสุด เพราะสงเคราะห์แม้ธุดงค์อื่นบางอย่างเข้าไว้ด้วย โดยความเป็นองค์ที่เนื่องกันและโดยความที่ทำได้ง่าย บทว่า อสมฺภินฺนงฺคานิ คือ เป็นองค์ที่ไม่เจือปนกับ (ธุดงค์) อย่างอื่น ท่านกล่าวว่าเป็นองค์ที่แยกต่างหากโดยเฉพาะ ความประสงค์คือ กรรมฐานย่อมเจริญแก่ผู้มีราคจริต โมหจริต และแม้แก่ผู้มีโทสจริต เมื่อผู้นั้นสมาทานธุดงค์อย่างใดอย่างหนึ่ง กรรมฐานย่อมเสื่อมแก่ผู้ที่ทนต่อลูขปฏิปทาไม่ได้เพราะความเป็นผู้ละเอียดอ่อน ความประสงค์คือ (กรรมฐาน) ย่อมเจริญอย่างเดียวแก่ผู้มีชาติเป็นมหาบุรุษ กรรมฐานย่อมไม่เจริญแก่ผู้ปราศจากอุปนิสัย จริงอยู่ ธุดงค์เป็นอย่างเดียวกันเท่านั้นโดยอรรถว่าขจัดกิเลสฉันใด ก็เป็นอย่างเดียวกันเท่านั้นโดยภาวะที่เป็นเจตนาฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สมาทานเจตนา'

Terasāpi [Pg.106] dhutaṅgāni samādāya pariharantānaṃ puggalānaṃ vasena ‘‘dvācattālīsa hontī’’ti vatvā bhikkhūnaṃ terasannampi pariharaṇassa ekajjhaṃyeva sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘ekappahārena sabbadhutaṅgāni paribhuñjituṃ sakkotī’’ti vuttaṃ. Kathaṃ abbhokāse viharantassa rukkhamūlikaṅgaṃ? ‘‘Channaṃ paṭikkhipāmi, rukkhamūlikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti (visuddhi. 1.32) vacanato channe aruṇaṃ uṭṭhāpitamatte dhutaṅgaṃ bhijjati, na abbhokāse, tasmā bhedahetuno abhāvena tampi arogameva. Tathā senāsanaloluppassa abhāvena yathāsanthatikaṅganti daṭṭhabbaṃ. Āraññikaṅgaṃ gaṇamhā ohīyanasikkhāpadena (pāci. 691-692) paṭikkhittaṃ, khalupacchābhattikaṅgaṃ anatirittabhojanasikkhāpadena (pāci. 238-240). Pavāritāya hi bhikkhuniyā atirittaṃ katvā bhuñjituṃ na labbhati. Kappiye ca vatthusmiṃ lolatāpahānāya dhutaṅgasamādānaṃ, na akappiye, sikkhāpadeneva paṭikkhittattā. Aṭṭheva honti bhikkhuniyā saṃkaccikacīvarādīhi saddhiṃ pañcapi ticīvarasaṅkhameva gacchantīti katvā. Yathāvuttesūti bhikkhūnaṃ vuttesu terasasu ticīvarādhiṭṭhānavinayakammābhāvato ṭhapetvā tecīvarikaṅgaṃ dvādasa sāmaṇerānaṃ. Sattāti bhikkhunīnaṃ vuttesu aṭṭhasu ekaṃ pahāya satta ticīvarādhiṭṭhānavinayakammābhāvato. ‘‘Ṭhapetvā tecīvarikaṅga’’nti hi imaṃ anuvattamānameva katvā ‘‘satta sikkhamānasāmaṇerīna’’nti vuttaṃ. Patirūpānīti upāsakabhāvassa anucchavikāni.

โดยอำนาจของบุคคลผู้สมาทานธุดงค์แม้ 13 ประการแล้วประพฤติอยู่ (ธุดงค์) ย่อมมี 42 ประการ ครั้นตรัสแล้ว เพื่อทรงแสดงความเกิดขึ้นพร้อมกันทีเดียวแห่งการประพฤติธุดงค์แม้ทั้ง 13 ประการของภิกษุทั้งหลาย จึงตรัสคำว่า "สเจ หิ" เป็นต้น ในคำนั้น ตรัสไว้ว่า "ย่อมอาจเพื่อจะบริโภคธุดงค์ทั้งหมดได้โดยการประหารครั้งเดียว" รุกขมูลิกังคะ (จะสำเร็จ) แก่ผู้ที่อยู่ในที่แจ้งได้อย่างไร? เพราะคำว่า "เราปฏิเสธที่มุงที่บัง, เราสมาทานรุกขมูลิกังคะ" เพียงแค่ทำให้รุ่งอรุณขึ้นในที่มุงที่บัง ธุดงค์ย่อมขาด ไม่ (ขาด) ในที่แจ้ง เพราะเหตุนั้น เพราะไม่มีเหตุแห่งการขาด แม้ธุดงค์ข้อนั้นก็ไม่มีโทษ (ไม่ขาด) นั่นเทียว พึงทราบว่า ยถาสันถติกังคะ (ก็ไม่ขาด) เพราะไม่มีความโลเลในเสนาสนะ ฉันนั้น อารัญญิกังคะ ถูกห้ามแล้วด้วยคณมหาโอหิยนสิกขาบท ขลุปัจฉาภัตติกังคะ (ถูกห้ามแล้ว) ด้วยอนติริตตโภชนสิกขาบท จริงอยู่ ภิกษุณีผู้อิ่มแล้ว (ปวารณาแล้ว) ทำอดิเรกแล้วฉัน ย่อมไม่สมควร และการสมาทานธุดงค์ (ย่อมมี) เพื่อละความโลเลในวัตถุที่สมควร ไม่ (มี) ในวัตถุที่ไม่สมควร เพราะถูกห้ามแล้วด้วยสิกขาบทนั่นเทียว (ธุดงค์ของภิกษุณี) มี 8 ประการเท่านั้น ด้วยเหตุที่ว่า แม้ผ้า 5 ผืนพร้อมกับสังฆาฏิเป็นต้นของภิกษุณี ก็ถึงการนับว่าเป็นไตรจีวรนั่นเทียว ในบรรดาธุดงค์ 13 ประการที่กล่าวไว้แล้วของภิกษุทั้งหลาย ยกเว้นเตจีวริกังคะเสีย เพราะไม่มีวินัยกรรมคือการอธิษฐานไตรจีวร (ธุดงค์) 12 ประการ (ย่อมมี) แก่สามเณรทั้งหลาย (ธุดงค์) 7 ประการ (ย่อมมีแก่สิกขมานาและสามเณรี) คือ ในบรรดา 8 ประการที่กล่าวไว้ของภิกษุณีทั้งหลาย ละไป 1 ประการ เพราะไม่มีวินัยกรรมคือการอธิษฐานไตรจีวร จริงอยู่ ท่านกล่าวว่า "7 ประการ (มี) แก่สิกขมานาและสามเณรี" โดยทำให้บทว่า "ยกเว้นเตจีวริกังคะ" นี้ตามไปนั่นเทียว บทว่า ปฏิรูปานิ (แปลว่า) สมควรแก่ความเป็นอุบาสก

Dhutaṅganiddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาธุดงคนิทเทส จบแล้ว

Iti dutiyaparicchedavaṇṇanā.

อรรถกถาปริจเฉทที่ ๒ (จบ)

3. Kammaṭṭhānaggahaṇaniddesavaṇṇanā

๓. อรรถกถากัมมัฏฐานคหณนิทเทส

38. Appicchatādīhīti [Pg.107] appicchatāsantuṭṭhisallekhapavivekāpacayavīriyārambhādīhi. Pariyodāteti suvisuddhe nirupakkilese. Imasmiṃ sīleti yathāvutte catupārisuddhisīle. ‘‘Cittaṃ bhāvaya’’nti imameva desanaṃ sandhāyāha ‘‘atisaṅkhepadesitattā’’ti. Ko samādhīti sarūpapucchā. Kenaṭṭhena samādhīti kena atthena samādhīti vuccati, ‘‘samādhī’’ti padaṃ kaṃ abhidheyyatthaṃ nissāya pavattanti attho. Katividhoti pabhedapucchā.

๓๘. บทว่า อปฺปิจฺฉตาทีหิ ได้แก่ ด้วยคุณธรรมมีอัปปิจฉตา สันตุฏฐิ สัลเลขะ ปวิเวกะ อปจยะ และวิริยารัมภะ เป็นต้น บทว่า ปริโยทาเต ได้แก่ ในศีลอันบริสุทธิ์ดี ปราศจากอุปกิเลส บทว่า อิมสฺมึ สีเล ได้แก่ ในจตุปาริสุทธิศีลที่กล่าวไว้แล้ว ท่านกล่าวคำว่า "อติสงฺเขปเทสิตตฺตา" มุ่งหมายถึงเทศนานี้แหละว่า "จงเจริญจิต" บทว่า โก สมาธิ เป็นสรุปปุจฉา (คำถามถึงสภาวะ) บทว่า เกนฏฺเฐน สมาธิ มีความว่า ท่านเรียกว่าสมาธิด้วยอรรถอะไร, บทว่า "สมาธิ" อาศัยอภิเธยยัตถะ (ความหมายที่ควรกล่าว) อะไรจึงเป็นไป บทว่า กติวิโธ เป็นปเภทปุจฉา (คำถามถึงประเภท)

‘‘Ko samādhī’’ti kāmañcāyaṃ sarūpapucchā, vibhāgavantānaṃ pana sarūpavibhāvanaṃ vibhāgadassanamukheneva hotīti vibhāgo tāva anavasesato dassetabbo. Taṃdassane ca ayamādīnavoti dassetuṃ ‘‘samādhi bahuvidho’’tiādi vuttaṃ. Tattha bahuvidhoti kusalādivasena anekavidho. Nānappakārakoti ālambanamanasikārachandapaṇidhiadhimokkhaabhinīhārasaññānānattādinānappakāro. Na sādheyyāti lokiyasamādhissa bhāvanā idha adhippetattho, tañca na sādheyya. Jhānavimokkhādīsu hi samādhiṃ uddharitvā tassa labbhamānehi vibhāgehi vissajjane kariyamāne jhānavibhaṅgādīsu (vibha. 508 ādayo) āgato sabbo samādhipabhedo vissajjetabbo siyā. Tathā ca sati yvāyaṃ lokiyasamādhissa bhāvanāvidhi adhippeto, tassa vissajjanāya okāsova na bhaveyya. Kiñca yenassa tikacatukkajhānikena hīnādibhedabhinnena pavattivibhāgena brahmapārisajjādivasena navavidho, pañcamajjhānikena vehapphalādivasena dasavidho vā ekādasavidho vā bhavappabhedo nippajjati. Svāssa pavattivibhāgo ayaṃ soti niddhāretvā vuccamāno vikkhepāya siyā, yathā taṃ avisaye. Tenāha ‘‘uttari ca vikkhepāya saṃvatteyyā’’ti. Kusalacittekaggatāti kusalā anavajjasukhavipākalakkhaṇā cittekaggatā.

แม้คำว่า "โก สมาธิ" นี้จะเป็นสรุปปุจฉา แต่การแสดงสภาวะของธรรมที่มีความแตกต่างกัน ย่อมมีได้โดยมุขคือการแสดงความแตกต่างกันนั่นเทียว เพราะฉะนั้น พึงแสดงความแตกต่างกันโดยไม่มีส่วนเหลือไว้ก่อน และเพื่อแสดงว่า "นี้เป็นโทษในการแสดงความแตกต่างนั้น" ท่านจึงกล่าวคำว่า "สมาธิ พหุวิโธ" เป็นต้น ในคำนั้น บทว่า พหุวิโธ คือ มีหลายอย่างโดยอำนาจแห่งกุศลเป็นต้น บทว่า นานปฺปการโก คือ มีประเภทต่างๆ กัน โดยความต่างกันแห่งอารมณ์ มนสิการ ฉันทะ ปณิธิ อธิโมกข์ อภินีหาระ และสัญญา เป็นต้น บทว่า น สาเธยฺยา ความว่า การเจริญโลกิยสมาธิเป็นอรรถที่ประสงค์ในที่นี้ และการเจริญนั้นก็ไม่สำเร็จ จริงอยู่ เมื่อยกสมาธิในฌานวิโมกข์เป็นต้นขึ้นมา แล้วทำการวิสัชนาด้วยประเภทต่างๆ ที่พึงได้ของสมาธินั้น ก็พึงต้องวิสัชนาประเภทของสมาธิทั้งหมดที่มาในฌานวิภังค์เป็นต้น และเมื่อเป็นเช่นนั้น โอกาสเพื่อจะวิสัชนาวิธีเจริญโลกิยสมาธิที่ประสงค์ไว้นั้น ก็จะไม่มีเลย อีกอย่างหนึ่ง ประเภทของภพ 9 อย่างโดยอำนาจแห่งพรหมปาริสัชชาเป็นต้น ย่อมสำเร็จด้วยปวัตติวิภาค (ความแตกต่างแห่งความเป็นไป) ของสมาธินั้น ซึ่งแตกต่างกันโดยเภทมีหีนะเป็นต้น ด้วยติกฌานและจตุกกฌาน, หรือประเภทของภพ 10 อย่าง หรือ 11 อย่าง โดยอำนาจแห่งเวหัปผละเป็นต้น (ย่อมสำเร็จ) ด้วยปัญจมฌาน ปวัตติวิภาคของสมาธินั้น เมื่อถูกกำหนดว่า "นี่คือสิ่งนั้น" แล้วกล่าวอยู่ ก็พึงเป็นไปเพื่อความฟุ้งซ่าน เหมือนกับเรื่องนั้นในที่ไม่ใช่วิสัย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และจะพึงเป็นไปเพื่อความฟุ้งซ่านยิ่งขึ้น" บทว่า กุสลจิตฺเตกคฺคตา คือ จิตเตกัคคตาที่เป็นกุศล มีลักษณะคือให้ผลเป็นสุขที่ไม่มีโทษ

Cittacetasikānaṃ samaṃ avisāravasena sampiṇḍentassa viya ādhānaṃ samādhānaṃ. Avisāralakkhaṇo hi samādhi, sampiṇḍanaraso ca. Sammā avikkhipanavasena ādhānaṃ samādhānaṃ. Avikkhepalakkhaṇo vā hi [Pg.108] samādhi, vikkhepaviddhaṃsanaraso cāti. Svāyaṃ yasmā ekārammaṇe cittassa ṭhitihetu, tasmā ‘‘ṭhapananti vuttaṃ hotī’’ti āha. Tathā hesa ‘‘cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhitī’’ti (dha. sa. 15) niddiṭṭho. Ekārammaṇaggahaṇañcettha samādhissa santānaṭṭhitibhāvadassanatthaṃ. Tathā hissa aṭṭhakathāyaṃ dīpacciṭṭhiti nidassitā. Ānubhāvenāti balena, paccayabhāvenāti attho. Avikkhipamānāti na vikkhipamānā vūpasamamānā. Upasamapaccupaṭṭhāno hi samādhi. Etenassa vikkhepapaṭipakkhataṃ dasseti. Avippakiṇṇāti avisaṭā. Etena avisāralakkhaṇataṃ.

การตั้งไว้ซึ่งจิตและเจตสิกโดยสม่ำเสมอโดยไม่ซัดส่าย เหมือนการรวบรวม (สบู่) ของผู้รวบรวม ชื่อว่า สมาธานะ จริงอยู่ สมาธิมีลักษณะไม่ซัดส่าย และมีกิจคือการรวบรวม การตั้งไว้โดยชอบโดยไม่ฟุ้งซ่าน ชื่อว่า สมาธานะ หรืออีกอย่างหนึ่ง จริงอยู่ สมาธิมีลักษณะไม่ฟุ้งซ่าน และมีกิจคือการกำจัดความฟุ้งซ่าน เพราะเหตุที่สมาธินั้นเป็นเหตุแห่งการตั้งอยู่ของจิตในอารมณ์เดียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ชื่อว่าเป็นการตั้งไว้" จริงอยู่ สมาธินี้ท่านแสดงไว้ว่า "เป็นความตั้งอยู่ ความตั้งมั่น ความดำรงมั่นของจิต" และการถือเอาคำว่า "ในอารมณ์เดียว" ในที่นี้ ก็เพื่อแสดงความเป็นเหตุแห่งการตั้งอยู่โดยสืบต่อของสมาธิ จริงอยู่ ในอรรถกถาของสมาธินั้น ท่านได้แสดงอุปมาถึงการตั้งอยู่ของเปลวประทีป บทว่า อานุภาเวน ได้แก่ ด้วยกำลัง มีความว่า โดยความเป็นปัจจัย บทว่า อวิกฺขิปมานา คือ ไม่ฟุ้งซ่าน สงบระงับอยู่ จริงอยู่ สมาธิมีอาการปรากฏคือความสงบ ด้วยบทนี้ ท่านแสดงความเป็นปฏิปักษ์ต่อความฟุ้งซ่านของสมาธินั้น บทว่า อวิปฺปกิณฺณา คือ ไม่กระจัดกระจาย ด้วยบทนี้ (ท่านแสดง) ลักษณะที่ไม่ซัดส่าย (ของสมาธิ)

Sayaṃ na vikkhipati, sampayuttā vā na vikkhipanti etenāti avikkhepo, so lakkhaṇaṃ etassāti avikkhepalakkhaṇo. Vikkhepaṃ viddhaṃseti, tathā vā sampajjatīti vikkhepaviddhaṃsanaraso. Uddhacce avikampanavasena paccupatiṭṭhati, sampayuttānaṃ vā taṃ paccupaṭṭhapetīti avikampanapaccupaṭṭhāno. Sukhanti nirāmisaṃ sukhaṃ daṭṭhabbaṃ.

ตนเองไม่ฟุ้งซ่าน หรือว่า สัมปยุตธรรมทั้งหลายไม่ฟุ้งซ่านด้วยสมาธินี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อวิกเขปะ (ความไม่ฟุ้งซ่าน), ความไม่ฟุ้งซ่านนั้นเป็นลักษณะของสมาธินี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อวิกเขปลักขณะ (มีควาไม่ฟุ้งซ่านเป็นลักษณะ) ย่อมกำจัดความฟุ้งซ่าน หรือว่า ย่อมถึงพร้อมโดยอาการที่กำจัดความฟุ้งซ่านนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิกเขปวิทธังสนรสะ (มีกิจคือการกำจัดความฟุ้งซ่าน) ย่อมปรากฏโดยอาการที่ไม่หวั่นไหวในอุทธัจจะ หรือว่า ย่อมยังความไม่หวั่นไหวนั้นให้ปรากฏแก่สัมปยุตธรรมทั้งหลาย ฉะนั้นจึงชื่อว่า อวิกัมปนปัจจุปัฏฐาน (มีความไม่หวั่นไหวเป็นอาการปรากฏ) ในคำว่า สุขัง พึงทราบว่าเป็นนิรามิสสุข

39. Avikkhepalakkhaṇaṃ nāma samādhissa āveṇiko sabhāvo, na tenassa koci vibhāgo labbhatīti āha ‘‘avikkhepalakkhaṇena tāva ekavidho’’ti. Sampayuttadhamme ārammaṇe appento viya pavattatīti vitakko appanā. Tathā hi so ‘‘appanā byappanā’’ti (dha. sa. 7) niddiṭṭho. Tappamukhatāvasena pana sabbasmiṃ mahaggatānuttare jhānadhamme ‘‘appanā’’ti aṭṭhakathāvohāro. Tathā tassa anuppattiṭṭhānabhūte parittajhāne upacāravohāro. Gāmādīnaṃ samīpaṭṭhāne gāmūpacārādisamaññā viyāti āha ‘‘upacārappanāvasena duvidho’’ti. Idha pana samādhivasena veditabbaṃ. Lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti vuccati vaṭṭaṃ, tappariyāpannatāya loke niyutto, tattha vā viditoti lokiyo. Tattha apariyāpannatāya lokato uttaro uttiṇṇoti lokuttaro. Kāmañcettha lokiyasamādhi bhāvetabbabhāvena gayhati, ubhayaṃ pana ekajjhaṃ gahetvā tato itaraṃ niddhāretuṃ ‘‘lokiyalokuttaravasena duvidho’’ti vuttaṃ. Sappītikanippītikavasenāti saha pītiyā vattatīti sappītiko, pītisampayutto. Natthi etassa pītīti nippītiko, pītivippayutto. Tesaṃ vasena. Sukhena saha ekuppādādibhāvaṃ gatoti sukhasahagato[Pg.109], sukhasampayuttoti attho. Upekkhāsahagatepi eseva nayo. Upekkhāti cettha adukkhamasukhavedanā adhippetā. Sā hi sukhadukkhākārapavattiṃ upekkhati majjhattākārasaṇṭhitattā. Sukhasahagata-padena cettha sappītiko, nippītikekadeso ca saṅgahito, upekkhāsahagata-padena pana nippītikekadesovāti ayametesaṃ padānaṃ viseso.

๓๙. ชื่อว่าอวิกเขปลักขณะ เป็นสภาวะจำเพาะของสมาธิ จะจำแนกสมาธินั้นโดยลักษณะนั้นไม่ได้เลย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โดยมีลักษณะไม่ฟุ้งซ่าน สมาธิมีอย่างเดียว" วิตกย่อมเป็นไปประดุจยังสัมปยุตธรรมทั้งหลายให้แนบแน่นในอารมณ์ ฉะนั้นวิตกจึงชื่อว่า อัปปนา จริงอย่างนั้น วิตกนั้นท่านแสดงไว้ว่า "อัปปนา พยัปปนา" แต่โดยนัยที่วิตกนั้นเป็นประธาน โวหารในอรรถกถาจึงมีว่า "อัปปนา" ในฌานธรรมที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระทั้งหมด ฉันใดก็ฉันนั้น โวหารว่า อุปจาระ ก็มีในปริตตฌานอันเป็นฐานะที่อัปปนานั้นเกิดขึ้นไม่ได้ เหมือนชื่อว่า คามูปจาร เป็นต้น ในสถานที่ใกล้บ้านเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โดยเป็นอุปจาระและอัปปนา สมาธิมี ๒ อย่าง" แต่ในที่นี้ พึงทราบโดยนัยแห่งสมาธิ วัฏฏะ ท่านเรียกว่า โลก เพราะมีความหมายว่า สลายและสลายไปอย่างยิ่ง ธรรมที่เนื่องอยู่ในโลกเพราะนับเนื่องในวัฏฏะนั้น หรือที่รู้กันในโลกนั้น ชื่อว่า โลกิยะ ธรรมที่ข้ามพ้นไปจากโลกเพราะไม่นับเนื่องในโลกนั้น ชื่อว่า โลกุตตระ และในที่นี้ แม้ว่าโลกิยสมาธิจะถูกถือเอาโดยความเป็นธรรมที่พึงเจริญ แต่ท่านก็กล่าวว่า "โดยเป็นโลกิยะและโลกุตตระ สมาธิมี ๒ อย่าง" เพื่อถือเอาทั้งสองอย่างรวมกันแล้วจำแนกอย่างอื่นออกจากโลกิยสมาธินั้น โดยเป็นสัปปีติกะและนิปปีติกะ คือ ที่เป็นไปพร้อมกับปีติ ฉะนั้นจึงชื่อว่า สัปปีติกะ ได้แก่ สมาธิที่สัมปยุตด้วยปีติ ปีติของสมาธินี้ไม่มี ฉะนั้นจึงชื่อว่า นิปปีติกะ ได้แก่ สมาธิที่วิปปยุตจากปีติ โดยนัยแห่งสมาธิทั้งสองนั้น ที่ถึงความเป็นธรรมที่เกิดร่วมกันเป็นต้นกับสุข ฉะนั้นจึงชื่อว่า สุขสหคตะ ความว่า สัมปยุตด้วยสุข แม้ในอุเบกขาสหคตะ ก็นัยนี้เช่นกัน และในที่นี้ คำว่า อุเบกขา ท่านประสงค์เอาอทุกขมสุขเวทนา เพราะว่า เวทนานั้นย่อมวางเฉยต่อความเป็นไปโดยอาการสุขและทุกข์ เพราะตั้งอยู่โดยอาการเป็นกลาง และในบททั้งสองนี้ บทว่า สุขสหคตะ สงเคราะห์ทั้งสัปปีติกสมาธิและส่วนหนึ่งของนิปปีติกสมาธิ ส่วนบทว่า อุเบกขาสหคตะ สงเคราะห์เพียงส่วนหนึ่งของนิปปีติกสมาธิเท่านั้น นี้คือความแตกต่างของบททั้งสองนี้

Sabhāvato, paccayato, phalato ca majjhimapaṇītehi nihīno, tesaṃ vā guṇehi parihīnoti hīno, attano paccayehi padhānabhāvaṃ nīto paṇīto, ubhinnaṃ majjhe bhavo majjhimo. Sampayogavasena pavattamānena saha vitakkena savitakko, saha vicārena savicāro, savitakko ca so savicāro cāti savitakkasavicāro. Ādi-saddena avitakkavicāramatto, avitakkāvicāro ca gahito. Tattha vicārato uttari vitakkena sampayogābhāvato avitakko ca so vicāramatto cāti avitakkavicāramatto. Visesanivattiattho vā matta-saddo. Savitakkasavicāro hi samādhi vitakkavisiṭṭhena vicārena savicāro, ayaṃ pana vicāramattena vitakkasaṅkhātavisesarahitena, tasmā avitakkavicāramatto. Atha vā bhāvanāya pahīnattā vitakkābhāvenāyaṃ vicāramatto, na vicārato aññassa attano sampayuttadhammassa kassaci abhāvāti dassetuṃ avitakka-vacanena vicāramatta-padaṃ visesetvā vuttaṃ. Ubhayarahito avitakkāvicāro. Pītisahagatādivasenāti pītisahagatasukhasahagataupekkhāsahagatavasena. Yadettha vattabbaṃ, taṃ sukhasahagataduke vuttanayameva. Paṭipakkhehi samantato khaṇḍitattā paritto. Parittanti vā appamattakaṃ vuccati, ayampi appānubhāvatāya paritto viyāti paritto. Kilesavikkhambhanato, vipulaphalato, dīghasantānato ca mahantabhāvaṃ gato, mahantehi vā uḷāracchandādīhi gato paṭipannoti mahaggato. Ārammaṇakaraṇavasenāpi natthi etassa pamāṇakaradhammā, tesaṃ vā paṭipakkhoti appamāṇo.

สมาธิที่ต่ำกว่าสมาธิระดับกลางและระดับประณีตโดยสภาวะ โดยปัจจัย และโดยผล หรือที่ปราศจากคุณของสมาธิระดับกลางและระดับประณีตเหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า หีนะ สมาธิที่ปัจจัยของตนนำไปสู่ความเป็นประธาน ชื่อว่า ปณีตะ สมาธิที่เกิดในท่ามกลางของสมาธิทั้งสอง (คือหีนะและปณีตะ) ชื่อว่า มัชฌิมะ ที่เป็นไปพร้อมกับวิตกซึ่งเป็นไปโดยการสัมปยุต ชื่อว่า สวิตักกะ ที่เป็นไปพร้อมกับวิจาร ชื่อว่า สวิจาระ สมาธินั้นเป็นทั้งสวิตักกะและสวิจาระ ฉะนั้นจึงชื่อว่า สวิตักกสวิจาระ โดยอาทิศัพท์ ท่านถือเอาอวิตักกวิจารมัตตะ และอวิตักกาวิจาระด้วย ในบรรดาสมาธิเหล่านั้น สมาธินั้นเป็นอวิตักกะเพราะไม่มีการสัมปยุตด้วยวิตกยิ่งไปกว่าวิจาร และเป็นวิจารมัตตะ (มีเพียงวิจาร) ฉะนั้นจึงชื่อว่า อวิตักกวิจารมัตตะ หรือว่า มัตตศัพท์มีความหมายว่าตัดบทวิเสสนะออกไป เพราะว่า สวิตักกสวิจารสมาธิ ชื่อว่า สวิจาระ เพราะมีวิจารที่พิเศษด้วยวิตก ส่วนสมาธินี้ (ชื่อว่า สวิจาระ) เพราะมีเพียงวิจารที่ปราศจากวิเสสนะที่เรียกว่าวิตก ฉะนั้นจึงชื่อว่า อวิตักกวิจารมัตตะ อีกนัยหนึ่ง สมาธินี้ชื่อว่า วิจารมัตตะ เพราะไม่มีวิตกเนื่องจากวิตกถูกละได้ด้วยภาวนา ท่านกล่าวโดยทำให้บทว่า วิจารมัตตะ พิเศษขึ้นด้วยคำว่า อวิตักกะ เพื่อแสดงว่า "ไม่ใช่เพราะไม่มีสัมปยุตธรรมอื่นใดของตน นอกจากวิจาร" สมาธิที่ปราศจากทั้งสองอย่าง (วิตกและวิจาร) ชื่อว่า อวิตักกาวิจาระ โดยเป็นปีติสหคตะเป็นต้น คือ โดยเป็นปีติสหคตะ สุขสหคตะ และอุเบกขาสหคตะ สิ่งที่ควรกล่าวในที่นี้ ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในสุขสหคตทุกะนั่นเอง ชื่อว่า ปริตตะ เพราะถูกข้าศึกตัดรอนโดยรอบ หรือว่า สิ่งเล็กน้อยเรียกว่า ปริตตะ, แม้สมาธินี้ก็เปรียบเหมือนสิ่งเล็กน้อยเพราะมีอานุภาพน้อย ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปริตตะ สมาธิที่ถึงความเป็นใหญ่เพราะข่มกิเลสได้ เพราะมีผลไพบูลย์ และเพราะมีสันดานยาวนาน หรือที่บุคคลผู้ใหญ่มีฉันทะอย่างยิ่งเป็นต้นดำเนินไป ปฏิบัติแล้ว ฉะนั้นจึงชื่อว่า มหัคคตะ แม้โดยการทำอารมณ์ ธรรมที่ทำประมาณของสมาธินี้ก็ไม่มี หรือเป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมที่ทำประมาณเหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัปปมาณะ

Paṭipajjati jhānaṃ etāyāti paṭipadā, pubbabhāgabhāvanā. Dukkhā kicchā paṭipadā etassāti dukkhāpaṭipado. Pakatipaññāya abhivisiṭṭhattā abhiññā nāma appanāvahā bhāvanāpaññā, dandhā mandā abhiññā etassāti dandhābhiñño. Dukkhāpaṭipado ca so dandhābhiñño cāti dukkhāpaṭipadādandhābhiñño[Pg.110], samādhi. Tadādivasena. Catujhānaṅgavasenāti catunnaṃ jhānānaṃ aṅgabhāvavasena, catukkanayavasena cetaṃ vuttaṃ. Hānabhāgiyādivasenāti hānakoṭṭhāsikādivasena.

บุคคลย่อมเข้าถึงฌานด้วยภาวนานี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปฏิปทา ได้แก่ ปุพพภาคภาวนา ปฏิปทาของสมาธินี้เป็นไปโดยยากลำบาก ฉะนั้นจึงชื่อว่า ทุกขาปฏิปทา ภาวนาปัญญาที่นำมาซึ่งอัปปนา ชื่อว่า อภิญญา เพราะมีความพิเศษกว่าปกติปัญญา อภิญญาของสมาธินี้เชื่องช้า อ่อนกำลัง ฉะนั้นจึงชื่อว่า ทันธาภิญญา สมาธินั้นเป็นทั้งทุกขาปฏิปทาและทันธาภิญญา ฉะนั้นจึงชื่อว่า ทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา ได้แก่ สมาธิ โดยนัยแห่งทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาสมาธิเป็นต้น โดยเป็นองค์แห่งฌาน ๔ คือ โดยความเป็นองค์ของฌานทั้ง ๔ และท่านกล่าวคำนี้โดยจตุกกนัย โดยเป็นหานภาคิยะเป็นต้น คือ โดยเป็นสมาธิมีส่วนแห่งความเสื่อมเป็นต้น

Samādhiekakadukavaṇṇanā

วรรณนาสมาธิเอกกะและทุกะ

Channaṃ anussatiṭṭhānānanti buddhānussatiādīnaṃ channaṃ anussatikammaṭṭhānānaṃ. Imesaṃ vasenāti imesaṃ dasannaṃ kammaṭṭhānānaṃ vasena. ‘‘Pubbabhāge ekaggatā’’ti iminā appanāya upakārakanānāvajjanupacārassapi saṅgaho daṭṭhabbo, na ekāvajjanasseva. Appanāsamādhīnanti upakattabbaupakārakasambandhe sāmivacanaṃ ‘‘purisassa attho’’tiādīsu viya. Parikammanti gotrabhu. Aparitto samādhīti dassetuṃ ‘‘paṭhamassa jhānassā’’tiādi vuttaṃ.

คำว่า ฉนฺนํ อนุสฺสติฏฺฐานานํ หมายถึง อนุสสติกรรมฐาน ๖ ประการ มีพุทธานุสสติเป็นต้น คำว่า อิเมสํ วเสน หมายถึง โดยนัยแห่งกรรมฐาน ๑๐ ประการเหล่านี้ ด้วยคำว่า "เอกัคคตาในปุพพภาค" นี้ พึงเห็นว่าเป็นการสงเคราะห์แม้อุปจารสมาธิที่มีอาวัชชนะต่างกันซึ่งเป็นอุปการะแก่อัปปนาสมาธิ ไม่ใช่สงเคราะห์เฉพาะอุปจารสมาธิที่มีอาวัชชนะเดียวเท่านั้น บทว่า อปฺปนาสมาธินํ เป็นสามีวิภัตติในความหมายของความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งที่พึงอุปการะและสิ่งที่อุปการะ เหมือนในประโยคว่า "ประโยชน์ของบุรุษ" เป็นต้น คำว่า ปริกมฺมํ หมายถึง โคตรภู ท่านกล่าวคำว่า "ปฐมสฺส ฌานสฺส" เป็นต้น เพื่อแสดงว่า "สมาธิที่ไม่ใช่ปริตตะ"

Tīsu bhūmīsūti kāmarūpārūpabhūmīsu. Kusalacittekaggatāya adhippetattā ‘‘ariyamaggasampayuttā’’ti vuttaṃ. Siyā sappītiko, siyā nippītikoti aniyamavacanaṃ upacārasamādhisāmaññena sabbesampi vā jhānānaṃ nānāvajjanavīthiyaṃ upacārasamādhi siyā sappītiko, siyā nippītiko. Ekāvajjanavīthiyaṃ pana ādito dukatikajjhānānaṃ upacārasamādhi sappītikova, itaresaṃ nippītikova, visabhāgavedanassa cittassa āsevanapaccayatābhāvato, ekavīthiyaṃ vedanāparivattanābhāvato ca. Siyā sukhasahagato, siyā upekkhāsahagatoti etthāpi vuttanayeneva attho veditabbo. Tattha pana ‘‘dukatikajjhānāna’’nti vuttaṃ, idha ‘‘tikacatukkajjhānāna’’nti vattabbaṃ.

บทว่า ตีสุ ภูมีสุ ได้แก่ ในภูมิ ๓ คือ กามภูมิ รูปภูมิ และอรูปภูมิ. เพราะทรงประสงค์เอาจิตเตกัคคตาที่เป็นกุศล จึงตรัสว่า “สัมปยุตด้วยอริยมรรค”. บทว่า สิยา สัปปีติโก, สิยา นิปปีติโก เป็นคำกล่าวที่ไม่แน่นอน โดยความเป็นอุปจารสมาธิที่เสมอกัน หรือว่า อุปจารสมาธิแห่งฌานทั้งปวงในวิถีที่มีอาวัชชนะต่างกัน บางทีเป็นสัปปีติกะ บางทีเป็นนิปปีติกะ. ส่วนในวิถีที่มีอาวัชชนะเดียวกัน อุปจารสมาธิแห่งฌาน ๒-๓ ฌานในเบื้องต้น เป็นสัปปีติกะเท่านั้น, แห่งฌานที่เหลือ เป็นนิปปีติกะเท่านั้น เพราะจิตที่มีเวทนาไม่เสมอกัน ไม่มีภาวะเป็นอาเสวนปัจจัย และเพราะในวิถีเดียวกันไม่มีการเปลี่ยนเวทนา. แม้ในบทว่า สิยา สุขสหคโต, สิยา อุเปกขาสหคโต นี้ พึงทราบเนื้อความโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. แต่ในบทนั้น ท่านกล่าวว่า “แห่งฌาน ๒-๓ ฌาน”, ในบทนี้ พึงกล่าวว่า “แห่งฌาน ๓-๔ ฌาน”.

Samādhitikavaṇṇanā

วรรณนาสมาธิติกะ

Paṭiladdhamattoti adhigatamatto anāsevito abahulīkato. So hi paridubbalabhāvena hīno hoti. Nātisubhāvitoti ativiya paguṇabhāvaṃ apāpito. Subhāvitoti suṭṭhu bhāvito sammadeva paguṇataṃ upanīto. Tenāha ‘‘vasippatto’’ti. Chandādīnaṃ hīnatādivasenāpi imesaṃ hīnāditā veditabbā. Tathā hi uḷārapuññaphalakāmatāvasena pavattito hīno, lokiyābhiññāsampādanāya pavattito majjhimo, vivekakāmatāya ariyabhāve ṭhitena pavattito paṇīto[Pg.111]. Attahitāya bhavasampattiatthaṃ pavattito vā hīno, kevalaṃ alobhajjhāsayena pavattito majjhimo, parahitāya pavattito paṇīto. Vaṭṭajjhāsayena vā pavattito hīno, vivekajjhāsayena pavattito majjhimo, vivaṭṭajjhāsayena lokuttarapādakatthaṃ pavattito paṇīto.

บทว่า ปฏิลัทธมัตโต ได้แก่ เพียงแต่ได้บรรลุ ยังไม่ได้เสพ ยังไม่ได้ทำให้มาก. จริงอยู่ สมาธินั้นชื่อว่าเลว เพราะมีความอ่อนแอโดยประการทั้งปวง. บทว่า นาติสุภาวิโต ได้แก่ ยังไม่ถูกนำไปสู่ความเป็นผู้คล่องแคล่วอย่างยิ่ง. บทว่า สุภาวิโต ได้แก่ เจริญดีแล้ว นำเข้าไปสู่ความเป็นผู้คล่องแคล่วโดยชอบทีเดียว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า วสิปฺปตฺโต. พึงทราบความเป็นสมาธิที่เลวเป็นต้นของสมาธิเหล่านี้ แม้โดยความเป็นสมาธิที่เลวเป็นต้นแห่งฉันทะเป็นต้น. จริงอย่างนั้น สมาธิที่ให้เป็นไปโดยอำนาจความต้องการผลบุญอันยิ่งใหญ่ ชื่อว่าเลว, สมาธิที่ให้เป็นไปเพื่อความถึงพร้อมแห่งโลกิยอภิญญา ชื่อว่าปานกลาง, สมาธิที่ผู้ตั้งอยู่ในความเป็นอริยะให้เป็นไปโดยความต้องการวิเวก ชื่อว่าประณีต. หรือว่า สมาธิที่ให้เป็นไปเพื่อประโยชน์ตน เพื่อภวสมบัติ ชื่อว่าเลว, สมาธิที่ให้เป็นไปโดยอัธยาศัยที่ปราศจากโลภะอย่างเดียว ชื่อว่าปานกลาง, สมาธิที่ให้เป็นไปเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ชื่อว่าประณีต. หรือว่า สมาธิที่ให้เป็นไปโดยอัธยาศัยในวัฏฏะ ชื่อว่าเลว, สมาธิที่ให้เป็นไปโดยอัธยาศัยในวิเวก ชื่อว่าปานกลาง, สมาธิที่ให้เป็นไปโดยอัธยาศัยในวิวัฏฏะ เพื่อเป็นบาทแห่งโลกุตตระ ชื่อว่าประณีต.

Saddhiṃ upacārasamādhināti sabbesampi jhānānaṃ upacārasamādhinā saha. Vitakkamatteyeva ādīnavaṃ disvāti vitakkeyeva oḷārikato upaṭṭhahante ‘‘cittassa khobhakaradhammo aya’’nti ādīnavaṃ disvā vicārañca santato manasi karitvā. Tenāha ‘‘vicāre adisvā’’ti. Taṃ sandhāyāti taṃ evaṃ paṭiladdhaṃ samādhiṃ sandhāya. Etaṃ ‘‘avitakkavicāramatto samādhī’’ti dutiyapadaṃ vuttaṃ. Tīsūti ādito tīsu.

บทว่า สทฺธึ อุปจารสมาธินา ได้แก่ พร้อมกับอุปจารสมาธิแห่งฌานทั้งปวง. บทว่า วิตกฺกมตฺเตเยว อาทีนวํ ทิสฺวา ความว่า เมื่อวิตกเท่านั้นปรากฏโดยความเป็นของหยาบ จึงเห็นโทษว่า “วิตกนี้เป็นธรรมที่ทำความกระสับกระส่ายแก่จิต” แล้วมนสิการถึงวิจารโดยความเป็นของสงบ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า วิจาเร อทิสฺวา. บทว่า ตํ สนฺธาย ได้แก่ หมายถึงสมาธินั้นที่ได้บรรลุแล้วอย่างนี้. ท่านกล่าวบทที่สองนี้ว่า อวิตกฺกวิจารมตฺโต สมาธิ. บทว่า ตีสุ ได้แก่ ในฌาน ๓ ฌานในเบื้องต้น.

Tesvevāti tesu eva catukkapañcakanayesu. Tatiye catuttheti catukkanaye tatiye, pañcakanaye catuttheti yojetabbaṃ. Avasāneti dvīsupi nayesu pariyosānajjhāne. Yathākkamaṃ catutthe, pañcame vā. Pītisukhasahagato vāti etthāpi heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo. Ettha ca satipi pītisahagatassāpi samādhissa sukhasahagatatte tīṇipi padāni asaṅkarato dassetuṃ nippītikasukhato sappītikasukhassa visesadassanatthaṃ satthu pītitikadesanāti nippītikasseva sukhassa vasena sukhasahagato samādhi gahitoti daṭṭhabbo.

บทว่า เตสฺเวว ได้แก่ ในจตุกกนัยและปัญจกนัยเหล่านั้นนั่นเทียว. บทว่า ตติเย จตุตฺเถ พึงประกอบว่า ในตติยฌานตามจตุกกนัย, ในจตุตถฌานตามปัญจกนัย. บทว่า อวสาเน ได้แก่ ในฌานสุดท้ายในนัยทั้งสอง คือ ในจตุตถฌาน หรือในปัญจมฌาน ตามลำดับ. แม้ในบทว่า ปีติสุขสหคโต วา นี้ พึงทราบเนื้อความโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. และในที่นี้ แม้เมื่อสมาธิที่สหรคตด้วยปีติ เป็นสุขสหรคตด้วย แต่เพื่อแสดงบททั้งสามโดยไม่ปะปนกัน และเพื่อแสดงความพิเศษของสุขที่สหรคตด้วยปีติจากสุขที่ปราศจากปีติ การแสดงปีติติกะของพระศาสดาจึงมีอยู่ ฉะนั้น พึงเห็นว่า ท่านถือเอาสมาธิที่เป็นสุขสหรคตะโดยอำนาจแห่งสุขที่ปราศจากปีติเท่านั้น.

Upacārabhūmiyanti upacārajjhānasampayuttacittuppāde. Cittuppādo hi sahajātadhammānaṃ uppattiṭṭhānatāya ‘‘bhūmī’’ti vuccati ‘‘sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’tiādīsu (dha. sa. 988) viya. Paritto samādhi kāmāvacarabhāvato.

บทว่า อุปจารภูมิยํ ได้แก่ ในจิตตุปบาทที่สัมปยุตด้วยอุปจารฌาน. จริงอยู่ จิตตุปบาท เพราะเป็นที่เกิดและที่ตั้งแห่งสหชาตธรรมทั้งหลาย จึงเรียกว่า “ภูมิ” เหมือนในบทเป็นต้นว่า “ในสุขภูมิที่เป็นกามาวจร” (ธ.ส. ๙๘๘). สมาธิชื่อว่าปริตตะ เพราะเป็นกามาวจร.

Samādhicatukkavaṇṇanā

วรรณนาสมาธิจตุกกะ

Paṭhamasamannāhāro bhāvanaṃ ārabhantassa ‘‘pathavī pathavī’’tiādinā kammaṭṭhāne paṭhamābhiniveso. Tassa tassa jhānassa upacāranti nīvaraṇavitakkavicāranikantiādīnaṃ vūpasame thirabhūtaṃ kāmāvacarajjhānaṃ. ‘‘Yāva appanā’’ti iminā pubbabhāgapaññāya eva abhiññābhāvo vutto viya dissatīti vadanti[Pg.112]. Appanāpaññā pana abhiññāva. Yadaggena hi pubbabhāgapaññāya dandhasīghatā, tadaggena appanāpaññāyapīti. Samudācāragahaṇatāyāti samudācārassa gahaṇabhāvena, pavattibāhullatoti attho. Asukhāsevanāti kasirabhāvanā.

ปฐมสมันนาหาร คือ การน้อมใจเข้าไปครั้งแรกในกรรมฐานของผู้เริ่มเจริญภาวนาโดยนัยเป็นต้นว่า “ปฐวี ปฐวี”. อุปจาระของฌานนั้นๆ คือ กามาวจรฌานที่ตั้งมั่นแล้วเมื่อนิวรณ์ วิตก วิจาร และนิกกันติเป็นต้นสงบระงับ. ท่านทั้งหลายกล่าวว่า ด้วยบทว่า ยาว อปฺปนา นี้ ดูเหมือนท่านกล่าวถึงความเป็นอภิญญาของบุพพภาคปัญญาเท่านั้น. แต่ว่า อัปปนาปัญญาก็เป็นอภิญญาเหมือนกัน. จริงอยู่ ความช้าและความเร็วของบุพพภาคปัญญามีด้วยส่วนใด, (ความช้าและความเร็ว) ของอัปปนาปัญญาก็มีด้วยส่วนนั้น. บทว่า สมุจาจารคหณตาย ความว่า เพราะความเกิดขึ้นเป็นไปอย่างซับซ้อน, เพราะความเกิดขึ้นเป็นไปอย่างมากมาย. บทว่า อสุขาเสวนา ได้แก่ การเจริญภาวนาที่ทำได้ยาก.

Palibodhupacchedādīnīti ādi-saddena bhāvanāvidhānāparihāpanādiṃ saṅgaṇhāti. Asappāyasevīti upacārādhigamato pubbe asappāyasevitāya dukkhā paṭipadā. Pacchā asappāyasevitāya dandhā abhiññā hoti. Sappāyasevinoti etthāpi eseva nayo. Pubbabhāgeti upacārajjhānādhigamato orabhāge. Aparabhāgeti tato uddhaṃ. Tassa vomissakatāti yo pubbabhāge asappāyaṃ sevitvā aparabhāge sappāyasevī, tassa dukkhā paṭipadā khippābhiññā. Itarassa sukhā paṭipadā dandhābhiññā hoti. Evaṃ paṭhamacatutthānaṃ vomissakatāya dutiyatatiyāti attho. Akatapalibodhupacchedassa saparipanthatāya paṭipadā dukkhā hoti, itarassa sukhā. Asampāditaappanākosallassa ñāṇassa avisadatāya dandhā abhiññā hoti, visadatāya khippā abhiññā.

ในบทว่า ปลิโพธุปจฺเฉทาทีนิ ท่านสงเคราะห์การไม่ละเลยวิธีเจริญภาวนาเป็นต้นด้วยอาทิศัพท์. บทว่า อสปฺปายเสวี ความว่า ในกาลก่อนบรรลุอุปจารสมาธิ เพราะเสพสิ่งที่ไม่เป็นสัปปายะ ปฏิปทาจึงเป็นทุกขา. ในกาลภายหลัง เพราะเสพสิ่งที่ไม่เป็นสัปปายะ อภิญญาจึงเชื่องช้า. แม้ในบทว่า สปฺปายเสวี นี้ ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า ปุพฺพภาเค ได้แก่ ในส่วนเบื้องต้นก่อนบรรลุอุปจารฌาน. บทว่า อปรภาเค ได้แก่ ในส่วนเบื้องสูงกว่านั้น. บทว่า ตสฺส โวมิสฺสกตา ความว่า บุคคลใดเสพสิ่งที่ไม่เป็นสัปปายะในส่วนเบื้องต้น แต่เป็นผู้เสพสิ่งที่เป็นสัปปายะในส่วนเบื้องปลาย, บุคคลนั้นมีทุกขาปฏิปทา แต่มีอภิญญารวดเร็ว. สำหรับบุคคลอื่น (ที่เสพสัปปายะในส่วนเบื้องต้น แต่เสพอสัปปายะในส่วนเบื้องปลาย) มีสุขาปฏิปทา แต่อภิญญาเชื่องช้า. ความว่า สมาธิที่สองและที่สามย่อมมีได้ด้วยความระคนกันของสมาธิที่หนึ่งและที่สี่อย่างนี้. สำหรับผู้ที่ยังไม่ได้ตัดปลิโพธ ปฏิปทาเป็นทุกขา เพราะยังมีอันตราย, สำหรับผู้อื่น (ที่ตัดปลิโพธแล้ว) ปฏิปทาเป็นสุขา. สำหรับผู้ที่ยังไม่ทำความฉลาดในอัปปนาให้ถึงพร้อม อภิญญาเป็นของเชื่องช้า เพราะญาณไม่ผ่องใส, (สำหรับผู้อื่น) เพราะญาณผ่องใส อภิญญาจึงรวดเร็ว.

Taṇhāavijjāvasenāti taṇhāavijjānaṃ abhibhavānabhibhavavasena. Samathavipassanādhikāravasenāti samathavipassanāsu asato, sato ca adhikārassa vasena. Taṇhāya samādhissa ujupaṭipakkhattā sā samathapaṭipadāya paripanthinīti āha ‘‘taṇhābhibhūtassa hi dukkhā paṭipadā hotī’’ti. Abhibhavo cassā itarakilesehi adhikatāya anabhibhūtassa taṇhāyāti adhikārato veditabbaṃ. Tathā avijjā paññāya ujupaṭipakkhāti tadabhibhūtassa dandhābhiññatā vuttā. Akatādhikāroti bhavantare akataparicayo yathā paguṇaṃ katvā vissaṭṭhagantho appamattakena payogena suppavatti vācuggatova hoti, evaṃ pubbe kataparicayassa bhāvanā appakasireneva ijjhatīti āha ‘‘katādhikārassa sukhā’’ti. Svāyaṃ akato, kato ca adhikāro samathanissito paṭipadāyaṃ vutto samādhippadhānattā paṭipadāya. Vipassanānissito abhiññāyaṃ ñāṇappadhānattā appanāya. Kilesindriyavasenāti tikkhātikkhānaṃ kilesindriyānaṃ vasena. Tenāha ‘‘tibbakilesassā’’tiādi[Pg.113]. Tattha kilesā kāmacchandādayo, indriyāni saddhādīni.

บทว่า ตณฺหาอวิชฺชาวเสนาติ ความว่า ด้วยอำนาจแห่งการครอบงำได้และครอบงำไม่ได้ซึ่งตัณหาและอวิชชา บทว่า สมถวิปสฺสนาธิการวเสนาติ ความว่า ด้วยอำนาจแห่งอธิการคือความพากเพียรที่ได้ทำไว้และไม่ได้ทำไว้ในสมถะและวิปัสสนาทั้งหลาย เพราะตัณหาเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อสมาธิ ฉะนั้น ตัณหานั้นจึงเป็นปริปันถ์ (ข้าศึก) ต่อสมถปฏิปทา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ก็ปฏิปทาของผู้ถูกตัณหาครอบงำย่อมเป็นทุกขาปฏิปทา" และพึงทราบตามลำดับเนื้อความว่า การครอบงำตัณหานั้นมีมากกว่ากิเลสเหล่าอื่น ส่วนผู้ที่ไม่ถูกตัณหาครอบงำ ฉันใดก็ฉันนั้น อวิชชาเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อปัญญา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงความเป็นผู้มีอภิญญาเชื่องช้า (ทันธาภิญญา) ของบุคคลผู้ถูกอวิชชานั้นครอบงำ บทว่า อกตาธิกาโรติ ความว่า ผู้ที่ไม่ได้สั่งสมความคุ้นเคยไว้ในภพอื่น เปรียบเหมือนคัมภีร์ที่บุคคลเรียนจนคล่องแคล่วแล้วทิ้งไว้ ย่อมกลับเป็นไปได้ดี ขึ้นปากได้โดยง่ายด้วยความพยายามเพียงเล็กน้อย ฉันใด ภาวนาของผู้ที่ได้สั่งสมความคุ้นเคยไว้ในภพก่อน ย่อมสำเร็จได้โดยไม่ลำบาก ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปฏิปทาของผู้ที่ได้ทำอธิการไว้แล้วเป็นสุขาปฏิปทา" อธิการที่ได้ทำไว้และไม่ได้ทำไว้นั้น ซึ่งอาศัยสมถะ ท่านกล่าวไว้ในปฏิปทา เพราะปฏิปทามีสมาธิเป็นประธาน (อธิการ) ที่อาศัยวิปัสสนา ท่านกล่าวไว้ในอภิญญา เพราะอัปปนามีญาณเป็นประธาน บทว่า กิเลสินฺทฺริยวเสนาติ ความว่า ด้วยอำนาจแห่งกิเลสและอินทรีย์ที่แก่กล้าและไม่แก่กล้า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ติพฺพกิเลสสฺส" ในบทเหล่านั้น กิเลส ได้แก่ กามฉันทะ เป็นต้น อินทรีย์ ได้แก่ ศรัทธา เป็นต้น

Yathāvuttā paṭipadābhiññā puggalādhiṭṭhānāti dhammaniddesampi puggalādhiṭṭhānamukhena dassetuṃ ‘‘yo puggalo’’tiādi vuttaṃ. Appaguṇoti na subhāvito vasībhāvaṃ apāpito. Tenāha ‘‘uparijhānassa paccayo bhavituṃ na sakkotī’’ti. Ayaṃ parittoti ayaṃ samādhi appānubhāvatāya paritto. Avaḍḍhiteti ekaṅguladvaṅgulamattampi na vaḍḍhite yathāupaṭṭhite ārammaṇe. Ekaṅgulamattampi hi vaḍḍhitaṃ appamāṇamevāti vadanti. ‘‘Paguṇo subhāvito’’ti vatvā ‘‘uparijhānassa paccayo bhavituṃ sakkotī’’ti iminā yathā paguṇopi uparijhānassa paccayo bhavituṃ asakkonto samādhi parittoyeva hoti, na appamāṇo, evaṃ ñāṇuttarassa ekāsaneneva uparijhānanibbattanenāti subhāvitopi uparijhānassa paccayabhāvasaṅkhātāya subhāvitakiccasiddhiyā ‘‘appamāṇo’’tveva vuccati. Apare pana sace subhāvito paguṇo vasībhāvaṃ patto uparijhānassa paccayo ahontopi appamāṇo eva, pamāṇakarānaṃ rāgādipaṭipakkhānaṃ suvidūrabhāvatoti vadanti. Vuttalakkhaṇavomissatāyāti yo appaguṇo uparijhānassa paccayo bhavituṃ na sakkoti, vaḍḍhite ārammaṇe pavatto, ayaṃ paritto appamāṇārammaṇo. Yo pana paguṇo uparijhānassa paccayo bhavituṃ sakkoti, avaḍḍhite ārammaṇe pavatto, ayaṃ appamāṇo parittārammaṇoti evaṃ paṭhamacatutthasamādhīnaṃ vuttalakkhaṇassa vomissakabhāvena dutiyatatiyasamādhisaṅgāhako vomissakanayo veditabbo.

เพราะปฏิปทาและอภิญญาที่กล่าวแล้ว มีบุคคลเป็นที่ตั้ง ฉะนั้น เพื่อจะแสดงธรรมนิเทศโดยมุขคือบุคคลเป็นที่ตั้ง ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "โย ปุคฺคโล" บทว่า อปฺปคุโณติ ความว่า (สมาธิ) ที่ยังไม่ได้อบรมดี ยังไม่ถึงความเป็นวสี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมไม่สามารถเป็นปัจจัยแก่อุปริฌานได้" บทว่า อยํ ปริตฺโตติ ความว่า สมาธินี้ชื่อว่าปริตตะ เพราะมีอานุภาพน้อย บทว่า อวฑฺฒิเตติ ความว่า ในอารมณ์ที่ปรากฏตามเดิม ซึ่งยังไม่ได้ขยายแม้เพียงองคุลีหนึ่งหรือสององคุลี จริงอยู่ อารมณ์ที่ขยายแล้วแม้เพียงองคุลีหนึ่ง ท่านทั้งหลายก็กล่าวว่า เป็นอัปปมาณะนั่นเทียว ครั้นกล่าวว่า "ปคุโณ สุภาวิโต" แล้ว ด้วยคำว่า "อุปริฌานสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ สกฺโกติ" นี้ เปรียบเหมือนสมาธิที่แม้จะคล่องแคล่ว แต่ไม่สามารถเป็นปัจจัยแก่อุปริฌานได้ ย่อมเป็นปริตตะนั่นเทียว ไม่เป็นอัปปมาณะ ฉันใด สำหรับผู้มีญาณยิ่ง เมื่ออุปริฌานเกิดขึ้นได้ด้วยอาสนะเดียวเท่านั้น สมาธิที่แม้ยังไม่ได้อบรมดีนัก ก็ถูกเรียกว่า "อัปปมาณะ" นั่นเทียว เพราะกิจแห่งสมาธิที่อบรมดีแล้วสำเร็จแล้ว อันนับเนื่องด้วยความเป็นปัจจัยแก่อุปริฌาน ฉันนั้น ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า ถ้าสมาธิที่อบรมดีแล้ว คล่องแคล่ว ถึงความเป็นวสี แม้จะไม่เป็นปัจจัยแก่อุปริฌาน ก็เป็นอัปปมาณะนั่นเทียว เพราะปฏิปักษ์ธรรมมีราคะเป็นต้นอันเป็นตัวกระทำให้มีประมาณ อยู่ห่างไกลอย่างยิ่ง บทว่า วุตฺตลกฺขณโวมิสฺสตาชาติ ความว่า สมาธิใดไม่คล่องแคล่ว ไม่สามารถเป็นปัจจัยแก่อุปริฌานได้ เป็นไปในอารมณ์ที่ขยายแล้ว สมาธินี้ชื่อว่า ปริตตะ มีอารมณ์เป็นอัปปมาณะ ส่วนสมาธิใดคล่องแคล่ว สามารถเป็นปัจจัยแก่อุปริฌานได้ เป็นไปในอารมณ์ที่ยังไม่ได้ขยาย สมาธินี้ชื่อว่า อัปปมาณะ มีอารมณ์เป็นปริตตะ ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบนัยที่ระคนกัน อันเป็นเครื่องสงเคราะห์ทุติยสมาธิและตติยสมาธิ ด้วยความเป็นลักษณะที่ระคนกันของปฐมสมาธิและจตุตถสมาธิที่กล่าวแล้ว

Tatoti tato paṭhamajjhānato uddhaṃ. Virattapītikanti atikkantapītikaṃ vā jigucchitapītikaṃ vā. Avayavo samudāyassa aṅganti vuccati, ‘‘senaṅgaṃ rathaṅga’’ntiādīsu viyāti āha ‘‘catunnaṃ jhānānaṃ aṅgabhūtā cattāro samādhī’’ti.

บทว่า ตโตติ ความว่า เบื้องสูงขึ้นไปจากปฐมฌานนั้น บทว่า วิรตฺตปีติกนฺติ ความว่า มีปีติอันก้าวล่วงแล้ว หรือมีปีติอันน่ารังเกียจ ส่วนหนึ่งขององค์รวมเรียกว่าองค์ เหมือนในคำเป็นต้นว่า "เสนาองค์" (องค์แห่งเสนา) "รถังคะ" (องค์แห่งรถ) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สมาธิ ๔ ที่เป็นองค์แห่งฌาน ๔"

Hānaṃ bhajatīti hānabhāgiyo, hānabhāgo vā etassa atthīti hānabhāgiyo, parihānakoṭṭhāsikoti attho. Ālayassa apekkhāya apariccajanato ṭhitiṃ bhajatīti ṭhitibhāgiyo. Visesaṃ bhajatīti visesabhāgiyo. Paccanīkasamudācāravasenāti tassa tassa [Pg.114] jhānassa paccanīkānaṃ nīvaraṇavitakkavicārādīnaṃ pavattivasena. Tadanudhammatāyāti tadanurūpabhūtāya satiyā. Saṇṭhānavasenāti saṇṭhahanavasena patiṭṭhānavasena. ‘‘Sā pana tadassādasaṅkhātā, tadassādasampayuttakkhandhasaṅkhātā vā micchāsatī’’ti sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 799) vuttaṃ. Tattha sāpekkhassa upari visesaṃ nibbattetuṃ asakkuṇeyyattā avigatanikantikā taṃtaṃpariharaṇasatītipi vattuṃ vaṭṭati. Evañca katvā ‘‘satiyā vā nikantiyā vā’’ti vikappavacanañca yuttaṃ hoti. Visesādhigamavasenāti visesādhigamassa paccayabhāvavasena, visesaṃ vā adhigacchati etenāti visesādhigamo, tassa vasena. Nibbidāsahagatasaññāmanasikārasamudācāravasenāti ādīnavadassanapubbaṅgamanibbindanañāṇasampayuttasaññāya ca ābhogassa ca pavattivasena. Nibbedhabhāgiyatāti saccānaṃ nibbijjhanapakkhikatā vipassanāya saṃvattatīti attho.

ชื่อว่า หานภาคิยะ เพราะย่อมเข้าถึงความเสื่อม หรือชื่อว่า หานภาคิยะ เพราะส่วนแห่งความเสื่อมมีอยู่แก่สมาธินี้ อธิบายว่า มีส่วนแห่งความเสื่อม ชื่อว่า ฐิติภาคิยะ เพราะย่อมเข้าถึงความตั้งมั่น เนื่องจากไม่สละความอาลัยคือความเยื่อใย ชื่อว่า วิเสสภาคิยะ เพราะย่อมเข้าถึงคุณวิเศษ (คืออุปริฌาน) บทว่า ปจฺจนีกสมุทาจารวเสนาติ ความว่า ด้วยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นของธรรมที่เป็นข้าศึกของฌานนั้นๆ มีนิวรณ์ วิตก วิจาร เป็นต้น บทว่า ตทนุธมฺมตายาติ ความว่า ด้วยสติที่เกิดขึ้นสมควรแก่ฌานนั้น บทว่า สณฺฐานวเสนาติ ความว่า ด้วยอำนาจแห่งการตั้งมั่นดี ด้วยอำนาจแห่งการประดิษฐาน ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนีว่า "ก็สตินั้นแล ชื่อว่า ตทัสสาทะ หรือชื่อว่า ขันธ์ที่สัมปยุตด้วยตทัสสาทะ เป็นมิจฉาสติ" ในฌานนั้น เพราะผู้มีความเยื่อใยย่อมไม่สามารถทำคุณวิเศษเบื้องสูงให้เกิดขึ้นได้ จึงควรกล่าวได้แม้ว่า เป็นสติที่บริหารฌานนั้นๆ ซึ่งยังมีความใคร่ไม่ปราศไป และเมื่อทำความเข้าใจอย่างนี้แล้ว แม้วิกัปปวจนะว่า "สติยา วา นิกนฺติยา วา" ก็ย่อมสมควร บทว่า วิเสสาธิคมวเสนาติ ความว่า ด้วยอำนาจแห่งความเป็นปัจจัยแห่งการบรรลุคุณวิเศษ หรือชื่อว่า วิเสสาธิคมะ เพราะย่อมบรรลุคุณวิเศษด้วยธรรมนี้ ด้วยอำนาจแห่งวิเสสาธิคมะนั้น บทว่า นิพฺพิทาสหคตสญฺญามนสิการสมุทาจารวเสนาติ ความว่า ด้วยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นของสัญญาที่สัมปยุตด้วยนิพพิทาญาณอันมีการเห็นโทษเป็นเบื้องหน้า และด้วยอำนาจแห่งการน้อมใจไป บทว่า นิพฺเพธภาคิยตาติ ความว่า ความเป็นธรรมฝ่ายแทงตลอดสัจจะทั้งหลาย ย่อมเป็นไปเพื่อวิปัสสนา

Kāmasahagatāti kāmārammaṇā, kāmasaññāhi vā vokiṇṇā. Avitakkasahagatāti ‘‘kathaṃ nu kho me avitakkaṃ jhānaṃ bhaveyyā’’ti evaṃ avitakkārammaṇā avitakkavisayā. Kāmañcāyaṃ ‘‘paṭhamassa jhānassā’’tiādiko pāṭho paññāvasena āgato, samādhissāpi panettha saṅgaho atthevāti udāharaṇassa sātthakataṃ dassetuṃ ‘‘tāya pana paññāya sampayuttā samādhīpi cattāro hontī’’ti tesaṃ vasena evaṃ vuttanti attho.

บทว่า กามสหคตาติ ความว่า มีกามเป็นอารมณ์ หรือระคนด้วยกามสัญญา บทว่า อวิตกฺกสหคตาติ ความว่า มีอวิตักกฌานเป็นอารมณ์ มีอวิตักกฌานเป็นวิสัย ด้วยคิดว่า "ทำอย่างไรหนอ อวิตักกฌานจะพึงมีแก่เรา" แม้ว่าบาลีนี้มีอาทิว่า "ปฐมสฺส ฌานสฺส" จะมาโดยอำนาจแห่งปัญญาก็จริง แต่การสงเคราะห์แม้ซึ่งสมาธิก็มีอยู่ในบาลีนี้เหมือนกัน เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงความที่อุทาหรณ์มีประโยชน์ ท่านจึงกล่าวอย่างนี้ด้วยอำนาจแห่งสมาธิเหล่านั้นว่า "ก็สมาธิทั้ง ๔ ที่สัมปยุตด้วยปัญญานั้นย่อมมี" อธิบายว่า ดังนี้

Bhāvanāmayassa samādhissa idhādhippetattā upacārekaggatā ‘‘kāmāvacaro samādhī’’ti vuttaṃ. Adhipatiṃ karitvāti ‘‘chandavato ce samādhi hoti, mayhampi evaṃ hotī’’ti chandaṃ adhipatiṃ, chandaṃ dhuraṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ katvā. Labhati samādhinti evaṃ yaṃ samādhiṃ labhati, ayaṃ vuccati chandasamādhi, chandādhipatisamādhīti attho. Evaṃ vīriyasamādhiādayopi veditabbā.

เพราะทรงประสงค์สมาธิอันสำเร็จด้วยภาวนาในที่นี้ อุปจารเอกัคคตา ท่านจึงกล่าวว่า “กามาวจรสมาธิ” บทว่า อธิปตึ กริตฺวา ความว่า “ถ้าสมาธิย่อมมีแก่ผู้มีความพอใจ แม้เราก็จงเป็นอย่างนั้น” ดังนี้แล้ว กระทำฉันทะให้เป็นอธิบดี กระทำฉันทะให้เป็นธุระ เป็นหัวหน้า เป็นผู้นำหน้า บทว่า ลภติ สมาธึ ความว่า บุคคลย่อมได้สมาธิใดอย่างนี้ สมาธินี้เรียกว่า ฉันทสมาธิ อธิบายว่า ฉันทาธิปติสมาธิ แม้วิริยสมาธิเป็นต้น ก็พึงทราบอย่างนี้

Catukkabhedeti catukkavasena samādhippabhedaniddese. Aññattha sampayogavasena vicārena saha vattamāno vitakko pañcakanaye dutiyajjhāne viyojitopi na suṭṭhu viyojitoti, tena saddhiṃyeva vicārasamatikkamaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘vitakkavicārātikkamena tatiya’’nti. Dvidhā [Pg.115] bhinditvā catukkabhede vuttaṃ dutiyaṃ jhānanti yojanā. Pañcajhānaṅgavasenāti pañcannaṃ jhānānaṃ aṅgabhāvavasena samādhissa pañcavidhatā veditabbā.

บทว่า จตุกฺกเภเท ความว่า ในการแสดงประเภทแห่งสมาธิโดยนัย ๔ วิตกที่เกิดขึ้นพร้อมกับวิจารโดยการประกอบในที่อื่น แม้จะถูกแยกออกในทุติยฌานตามปัญจกนัย (นัย ๕) ก็ไม่ชื่อว่าถูกแยกออกดีแล้ว เพราะเหตุนั้น เพื่อจะแสดงการก้าวล่วงวิจารพร้อมกับวิตกนั้นนั่นเทียว ท่านจึงกล่าวว่า “ตติยฌาน (เกิด) เพราะก้าวล่วงวิตกและวิจาร” พึงประกอบความว่า ทุติยฌานที่กล่าวไว้ในจตุกกนัย (นัย ๔) โดยแบ่งออกเป็น ๒ ส่วน บทว่า ปญฺจชฺฌานงฺควเสนาติ ความว่า พึงทราบความเป็น ๕ อย่างแห่งสมาธิ โดยความเป็นองค์แห่งฌาน ๕

40. Vibhaṅgeti ñāṇavibhaṅge. Tattha hi ‘‘jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesavodāna’’nti, ettha ‘‘saṃkilesa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha hānabhāgiyo dhammoti apaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādianupakkhandanaṃ. Visesabhāgiyo dhammoti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ dutiyajjhānādianupakkhandanaṃ. Tenāha ‘‘paṭhamassa jhānassa lābhi’’ntiādi. Tassattho (vibha. aṭṭha. 828) – apaguṇassa paṭhamassa jhānassa lābhīnaṃ tato vuṭṭhitaṃ ārammaṇavasena kāmasahagatā hutvā saññāmanasikārā samudācaranti codenti tudanti, tassa kāmānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena sā paṭhamajjhānapaññā hāyati, tasmā hānabhāginī paññā. Avitakkasahagatāti avitakkaṃ dutiyaṃ jhānaṃ santato paṇītato manasi karoto ārammaṇavasena avitakkasahagatā samudācaranti paguṇapaṭhamajjhānato vuṭṭhitaṃ dutiyajjhānādhigamatthāya codenti tudanti, tassa dutiyajjhānānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena paṭhamajjhānapaññā visesabhūtassa dutiyajjhānassa uppattiyā padaṭṭhānatāya visesabhāginī paññā. Taṃsampayutto samādhi idhādhippeto. Iminā nayenāti iminā paṭhamajjhāne vuttena vidhinā dutiyajjhānādīsupi hānabhāgiyadhammo, visesabhāgiyadhammo ca veditabbo.

๔๐. บทว่า วิภงฺเค ความว่า ในญาณวิภังค์. จริงอยู่ ในญาณวิภังค์นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ความเศร้าหมองและความผ่องแผ้วแห่งฌาน วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติ” ในบทนั้น ท่านกล่าวคำว่า “สังกิเลส” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น ธรรมอันเป็นส่วนแห่งความเสื่อม (หานภาคิยธรรม) คือ การแล่นไปตามกามเป็นต้น แห่งสัญญาและมนสิการของผู้ที่ออกจากปฐมฌานเป็นต้นที่ยังไม่ชำนาญ. ธรรมอันเป็นส่วนแห่งความวิเศษ (วิเสสภาคิยธรรม) คือ การแล่นไปตามทุติยฌานเป็นต้น แห่งสัญญาและมนสิการของผู้ที่ออกจากปฐมฌานเป็นต้นที่ชำนาญแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “ผู้ได้ปฐมฌาน” เป็นต้น. อรรถแห่งบทนั้นว่า สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยกามโดยทางอารมณ์ ย่อมเกิดขึ้นครอบงำ ตักเตือน ทิ่มแทงบุคคลผู้ได้ปฐมฌานที่ยังไม่ชำนาญซึ่งออกจากฌานนั้น ปัญญาในปฐมฌานนั้นย่อมเสื่อมไป ด้วยอำนาจแห่งสัญญาและมนสิการที่แล่นไปตามกามของบุคคลนั้น เพราะเหตุนั้น ปัญญานั้นจึงชื่อว่า หานภาคินี. บทว่า อวิตกฺกสหคตา ความว่า เมื่อบุคคลนั้นมนสิการถึงทุติยฌานอันไม่มีวิตกว่าเป็นธรรมสงบ เป็นธรรมประณีต สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยอวิตักกฌานโดยทางอารมณ์ ย่อมเกิดขึ้น ตักเตือน ทิ่มแทงบุคคลผู้ออกจากปฐมฌานที่ชำนาญแล้ว เพื่อบรรลุทุติยฌาน ปัญญาในปฐมฌานนั้น ชื่อว่า วิเสสภาคินี เพราะเป็นปทัฏฐานแห่งการเกิดขึ้นของทุติยฌานอันเป็นธรรมวิเศษ ด้วยอำนาจแห่งสัญญาและมนสิการที่แล่นไปตามทุติยฌานของบุคคลนั้น. สมาธิที่สัมปยุตด้วยปัญญานั้น เป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้. บทว่า อิมินา นเยนาติ ความว่า พึงทราบธรรมอันเป็นส่วนแห่งความเสื่อมและธรรมอันเป็นส่วนแห่งความวิเศษ แม้ในทุติยฌานเป็นต้น ด้วยวิธีที่กล่าวไว้ในปฐมฌานนี้.

Dasapalibodhavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยปลิโพธ ๑๐ ประการ

41. Ariyamaggasampayuttoti lokuttaraappamāṇaapariyāpannaggahaṇena lokiyehi asādhāraṇato, sappītikādiggahaṇena sādhāraṇato ca ariyamaggasampayutto samādhi vutto. Bhāvito hoti saññāya sampayuttattā. Tanti ariyamaggasamādhiṃ. Visunti paññābhāvanāya visuṃ katvā na vadāma.

๔๑. บทว่า อริยมคฺคสมฺปยุตฺโต ความว่า ท่านกล่าวสมาธิที่สัมปยุตด้วยอริยมรรค โดยไม่ทั่วไปกับโลกิยสมาธิ เพราะถือเอาโลกุตตรสมาธิ อัปปมาณสมาธิ และอัปปริยาปันนสมาธิ และโดยทั่วไป (กับโลกิยสมาธิ) เพราะถือเอาสัปปีติกสมาธิเป็นต้น. (สมาธิ) ชื่อว่าอันบุคคลเจริญแล้ว เพราะสัมปยุตด้วยปัญญา. บทว่า ตํ คือ อริยมรรคสมาธิ. บทว่า วิสุํ ความว่า เราไม่กล่าวโดยกระทำให้ต่างหากจากปัญญาภาวนา.

Kammaṭṭhānabhāvanaṃ [Pg.116] paribundheti uparodheti pavattituṃ na detīti palibodho ra-kārassa la-kāraṃ katvā, paripanthoti attho. Upacchinditvāti samāpanena, saṅgahaṇena vā uparundhitvā, apalibodhaṃ katvāti attho.

ธรรมชาติใดย่อมผูกพัน คือ ย่อมขัดขวาง ไม่ให้กัมมัฏฐานภาวนาดำเนินไปได้ เหตุดังนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ปลิโพธ โดยแปลง ร อักษร เป็น ล อักษร อธิบายว่า เป็นอันตราย. บทว่า อุปจฺฉินฺทิตฺวา ความว่า ตัดเสียด้วยการทำให้เสร็จสิ้น หรือด้วยการสงเคราะห์ อธิบายว่า กระทำให้ไม่มีปลิโพธ.

Āvasanti etthāti āvāso. Paricchedavasena veṇiyati dissatīti pariveṇaṃ. Vihāre bhikkhūnaṃ taṃ taṃ vasanaṭṭhānaṃ. Svāyaṃ āvāso. Navakammādīsūti ādi-saddena āvāsassa tadaññaṃ abhivuddhikāraṇaṃ saṅgaṇhāti. Kāraṇenāti ‘‘chāyūdakasampannaṃ sulabhabhikkha’’ntiādinā kāraṇena. Apekkhavāti sālayo.

ชนทั้งหลายย่อมอยู่ในที่นี้ เหตุนั้น ที่นี้ชื่อว่า อาวาส. ที่ที่ปรากฏโดยกำหนดเป็นส่วนๆ เหตุนั้น ชื่อว่า ปริเวณ. คือ สถานที่อยู่ของภิกษุทั้งหลายในวิหารนั้นๆ. อาวาสนั้น. ในบทว่า นวกมฺมาทีสุ นี้ ท่านสงเคราะห์เหตุแห่งความเจริญอื่นของอาวาสนั้นด้วยอาทิศัพท์. บทว่า การเณนาติ ความว่า ด้วยเหตุมีอาทิว่า “สมบูรณ์ด้วยร่มและน้ำ มีภิกษาหาได้ง่าย”. บทว่า อเปกฺขวา ความว่า มีความเยื่อใย.

Tatrāti tasmiṃ palibodhābhāve. Pācīnakhaṇḍarājinti puratthimadisāyaṃ pabbatakhaṇḍānaṃ antare vanarājiṭṭhānaṃ. ‘‘Nāmā’’ti iminā tassa padesassa ayaṃ samaññāti dasseti. Paṭisāmitamevāti niccakālaṃ paṭisāmetvāva vihārato nikkhamāmīti dasseti. Dhātunidhānaṭṭhānanti kāyabandhanadhammakaraṇanhānasāṭikaakkhakadhātusaṅkhātānaṃ paribhogasarīradhātūnaṃ nidahitaṭṭhānaṃ. Īdisassa ayaṃ thero viya alaggacittassa. Etena ‘‘bhikkhunā nāma āvāse evarūpena bhavitabba’’nti ovādo dinno hoti. Ito paresupi vatthūsu eseva nayo.

บทว่า ตตฺร ความว่า ในความไม่มีปลิโพธนั้น. บทว่า ปาจีนขณฺฑราชึ ความว่า สถานที่อันเป็นแนวป่าในระหว่างภูเขาที่ขาดเป็นท่อนๆ ในทิศตะวันออก. ด้วยบทว่า นาม นี้ ท่านแสดงว่า นี้เป็นชื่อของประเทศนั้น. ด้วยบทว่า ปฏิสามิตเมวาติ ท่านแสดงว่า “เราเก็บงำเรียบร้อยแล้วเสมอจึงออกจากวิหาร”. บทว่า ธาตุนิธานฏฺฐานํ ความว่า สถานที่บรรจุบริโภคธาตุและสรีรธาตุ กล่าวคือ ประคดเอว ธมกรก ผ้าอาบน้ำฝน และลูกดุม. (ภิกษุ) ผู้มีจิตไม่ข้องเกี่ยวเหมือนพระเถระผู้มีลักษณะเช่นนี้. ด้วยบทนี้ เป็นอันว่าท่านให้โอวาทว่า “อันภิกษุพึงเป็นผู้มีลักษณะเช่นนี้ในอาวาส”. แม้ในเรื่องอื่นๆ ต่อจากนี้ไป ก็นัยนี้เช่นกัน.

Kulanti kulaggahaṇena kulamanussānaṃ gahaṇaṃ gāmaggahaṇena gāmavāsīnaṃ viya. Upaṭṭhākakulampīti pi-saddena pageva ñātikulanti dasseti. Uddesatthanti uddisāpanatthaṃ, pāṭhaṃ uddisāpetvā sajjhāyitunti attho. Idhevāti imasmiṃyeva padese, yattha katthaci vihāreti attho. Taṃ vihāranti taṃ koraṇḍakavihāraṃ.

บทว่า กุลํ ความว่า การถือเอาคนในสกุลด้วยการถือเอาคำว่าสกุล เหมือนการถือเอาชาวบ้านด้วยการถือเอาคำว่าบ้าน. ในบทว่า อุปฏฺฐากกุลมฺปิ นี้ ด้วย ปิ ศัพท์ ท่านแสดงว่า สกุลญาติก็เช่นกัน. บทว่า อุทฺเทสตฺถํ คือ เพื่อให้บอก (บาลี) อธิบายว่า เพื่อให้บอกบาลีแล้วสาธยาย. บทว่า อิเธว คือ ในประเทศนี้เท่านั้น อธิบายว่า ในวิหารแห่งใดแห่งหนึ่ง. บทว่า ตํ วิหารํ คือ โกรัณฑกวิหารนั้น.

Upagatoti vassaṃ upagato. Sadāti gatakālato pabhuti visesato pavāritadivasato paṭṭhāya sabbadā divase divase. Paridevamānāti taṃtaṃvilapanavasena vividhaṃ paridevantī. Sabbaṃ pavattinti attanā tattha diṭṭhakālato paṭṭhāya pacchā samāgamapariyosānaṃ daharassa sabbaṃ pavattiṃ.

บทว่า อุปคโต คือ เข้าจำพรรษา. บทว่า สทา ความว่า ตั้งแต่เวลาที่ไป โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ตั้งแต่วันปวารณาเป็นต้นไป ทุกๆ วันเสมอ. บทว่า ปริเทวมานา ความว่า รำพันต่างๆ โดยการคร่ำครวญถึงเรื่องนั้นๆ. บทว่า สพฺพํ ปวตฺตึ ความว่า เรื่องราวทั้งหมดของภิกษุหนุ่ม ตั้งแต่เวลาที่ตนเห็นในที่นั้น จนถึงการพบกันในภายหลัง.

Kāyasakkhinti [Pg.117] ‘‘passa ima’’nti mukhapaṭiggāhakaṃ katvā. Rathavinītapaṭipadanti dasakathāvatthukittanapubbikaṃ rathavinītūpamāhi vibhāvitaṃ rathavinītasutte (ma. ni. 1.252) āgataṃ sattavisuddhipaṭipadaṃ. Nālakapaṭipadanti ‘‘moneyyaṃ te upaññissa’’ntiādinā (su. ni. 706) satthārā nālakattherassa desitapaṭipadaṃ. Tuvaṭakapaṭipadanti ‘‘mūlaṃ papañcasaṅkhāyā’’tiādinā (su. ni. 922) bhagavatā desitapaṭipadaṃ. Tattha hi yathākkamaṃ –

คำว่า กายสักขี คือ ทำให้เป็นผู้รับเอาปฏิปทาต่อหน้าว่า 'จงดูภิกษุนี้' คำว่า รถวินีตปฏิปทา คือ สัตตวิสุทธิปฏิปทาที่มาในรถวินีตสูตร (ม.นิ. ๑/๒๕๒) อันท่านแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยอุปมาด้วยม้าที่ฝึกดีแล้ว มีการประกาศกถาวัตถุ ๑๐ เป็นเบื้องหน้า คำว่า นาลกปฏิปทา คือ ปฏิปทาที่พระศาสดาทรงแสดงแก่พระนาลกเถระ ด้วยคาถาเป็นต้นว่า 'เราจักบอกโมเนยยธรรมแก่เธอ' (สุ.นิ. ๗๐๖) คำว่า ตุวฏกปฏิปทา คือ ปฏิปทาที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดง ด้วยคาถาเป็นต้นว่า 'บัณฑิตพึงเข้าไปสงบธรรมเป็นมูลแห่งปปัญจสัญญา' (สุ.นิ. ๙๒๒) จริงอยู่ ในสูตรเหล่านั้น มีข้อความตามลำดับดังนี้

‘‘Na munī gāmamāgamma, kulesu sahasā care;

Ghāsesanaṃ chinnakatho, na vācaṃ payutaṃ bhaṇe’’. (su. ni. 716);

'มุนีเข้าไปสู่บ้านแล้ว ไม่พึงเที่ยวไปในตระกูลอย่างผลุนผลัน พึงเป็นผู้มีวาจาที่พูดจบแล้ว ไม่พึงกล่าววาจาที่ประกอบด้วยการแสวงหาอาหาร' (สุ.นิ. ๗๑๖)

‘‘Gāme ca nābhisajjeyya, lābhakamyā janaṃ na lapayeyyā’’ti. (su. ni. 935) –

'และไม่พึงติดข้องในบ้าน ไม่พึงพูดเลียบเคียงกับชนเพราะความอยากได้ลาภ' (สุ.นิ. ๙๓๕)

Evamādikā paramappicchakathā āgatā. Catupaccayasantosabhāvanārāmatādīpakanti cīvarādīsu catūsu paccayesu santosassa, bhāvanārāmatāya ca pakāsakaṃ.

ปรมัปปิจฉกถา (ถ้อยคำที่เกี่ยวกับความมักน้อยอย่างยิ่ง) มีอาทิอย่างนี้ มาแล้ว คำว่า เป็นเครื่องประกาศความสันโดษในปัจจัย ๔ และความยินดีในภาวนาเป็นต้น คือ เป็นเครื่องประกาศความสันโดษในปัจจัย ๔ มีจีวรเป็นต้น และความยินดีในภาวนา

Labbhatīti lābho. Tenāha ‘‘cattāro paccayā’’ti. Mahāparivāreti vipulaparivāre. Piṇḍapātaṃ tāva dentā buddhapūjāpattacīvarādīni tassa parivārāni katvā denti, tathā cīvarādidānepi. Bāhullikapiṇḍapātikāti piṇḍapātikā hutvā paccayabāhullikā. Vadantīti purimadivase bhikkhāya āhiṇḍanakāle yathāsutaṃ vadanti. Niccabyāvaṭo upāsakādīnaṃ saṅgaṇhane.

สิ่งที่บุคคลย่อมได้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ลาภ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปัจจัย ๔' บทว่า มหาปริวาเร ได้แก่ มีบริวารมาก คือ เมื่อเขาถวายบิณฑบาต ก็ทำพุทธบูชา บาตร จีวร เป็นต้น ให้เป็นบริวารของบิณฑบาตนั้นแล้วจึงถวาย แม้ในการถวายจีวรเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน บทว่า พาหุลลิกปิณฑปาติกา คือ เป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร แต่เป็นผู้ขวนขวายเพื่อความมีปัจจัยมาก บทว่า วทันติ คือ ในวันก่อน ในเวลาที่เที่ยวไปเพื่อภิกษา พวกเขาย่อมพูดตามเรื่องที่ได้ยินมา เป็นผู้ขวนขวายอยู่เนืองนิตย์ในการสงเคราะห์อุบาสกเป็นต้น

Tassāti gaṇassa. Soti gaṇapalibodho. Evanti idāni vuccamānākārena gaṇavācakassa pariyesanampi lahukameva icchitabbanti āha ‘‘yojanato paraṃ agantvā’’ti. Attano kammanti samaṇadhammamāha.

บทว่า ตสฺส ได้แก่ แห่งคณะ บทว่า โส คือ คณปลิโพธ บทว่า เอวํ คือ แม้การแสวงหาผู้บอกคณะ ก็พึงปรารถนาแต่ผู้ที่หาได้ง่าย โดยอาการที่จะกล่าวต่อไปบัดนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยที่ไม่ไปเกินกว่าหนึ่งโยชน์' บทว่า อตฺตโน กมฺมํ คือ ท่านกล่าวถึงสมณธรรม

Katākateti kate ca akate ca kamme jānanavasena ussukkaṃ āpajjitabbaṃ, katākateti vā appake ca mahante ca kate, yathā ‘‘phalāphale’’ti. Sace bahuṃ avasiṭṭhanti sambandho. Bhārahārā saṅghakiccapariṇāyakā.

บทว่า กตากเตติ คือ พึงถึงความขวนขวายด้วยสามารถแห่งการรู้ในกิจที่ทำแล้วและยังมิได้ทำ หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า กตากเตติ คือ ในกิจที่ทำแล้ว ทั้งน้อยและใหญ่ เหมือนบทว่า 'ผลาผเล' (ในผลน้อยและผลใหญ่) สัมพันธ์ว่า 'ถ้าหากว่ากิจที่เหลือมีอยู่มาก' บทว่า ภารหารา คือ ผู้เป็นหัวหน้าในกิจของสงฆ์

Pabbajjāpekkhoti [Pg.118] sīhaḷadīpe kira kuladārakānaṃ pabbajjā āvāhavivāhasadisā, tasmā taṃ paricchinnadivasaṃ atikkametuṃ na sakkā. ‘‘Sace taṃ alabhanto na sakkoti adhivāsetu’’ntiādinā samāpanena palibodhupacchedo vutto, byatirekato pana ‘‘sace taṃ alabhanto sakkoti adhivāsetuṃ, araññaṃ pavisitvā samaṇadhammova kātabbo’’ti ayamattho dassitoti saṅgahaṇena palibodhupacchedo veditabbo. Esa nayo sesesupi.

บทว่า ปพฺพชฺชาเปกฺโขติ ความว่า ได้ยินว่า ในสีหลทวีป การบรรพชาของกุลบุตรทั้งหลายเป็นเช่นเดียวกับอาวาหวิวาหมงคล เพราะฉะนั้น จึงไม่อาจล่วงเลยวันที่กำหนดไว้นั้นได้ ท่านกล่าวการตัดปลิโพธด้วยการทำให้สำเร็จ ด้วยคำเป็นต้นว่า 'ถ้าเมื่อไม่ได้สิ่งนั้น ไม่สามารถจะรออยู่ได้' ส่วนโดยนัยตรงกันข้าม พึงทราบการตัดปลิโพธด้วยการรวบรวมความว่า ท่านแสดงเนื้อความนี้ว่า 'ถ้าเมื่อไม่ได้สิ่งนั้น สามารถจะรออยู่ได้ ก็พึงเข้าป่าทำสมณธรรมเท่านั้น' นัยนี้ พึงทราบแม้ในข้อที่เหลือทั้งหลาย

Tathāti yathā upajjhāyo gilāno yāvajīvaṃ upaṭṭhātabbo, tathā upasampāditaantevāsiko attano kammavācaṃ vatvā upasampādito.

บทว่า ตถา ความว่า อุปัชฌาย์ผู้อาพาธ พึงอุปัฏฐากตลอดชีวิตฉันใด อันเตวาสิกผู้ที่ตนอุปสมบทให้ คือผู้ที่ตนกล่าวคำกรรมวาจาเองแล้วอุปสมบทให้ ก็ฉันนั้น

Yo koci rogoti mūlabhūto, anubandho vā attano uppanno. Anamataggeti anu anu amatagge anādimati.

บทว่า โย โกจิ โรโค คือ โรคที่เป็นมูล หรือโรคที่เป็นไปตามลำดับ ที่เกิดขึ้นแก่ตน บทว่า อนมตคฺเค คือ ในสงสารที่ไม่มีเบื้องต้น อันมีที่สุดอันใครๆ ตามรู้ไม่ได้แล้วเนืองๆ

‘‘Gantho’’ti iminā ganthapalibodho idha vuttoti āha ‘‘pariyattiharaṇa’’nti. Sajjhāyādīhīti sajjhāyadhāraṇaparicayapucchādīhi. Itarassāti abyāvaṭassa. Yassa ganthadhuraṃ vissajjetvā ṭhitassāpi gantho vattateva, na tassa gantho palibodho. Yathā tamhi tamhi vatthumhi āgatattherānaṃ, nāpi sabbena sabbaṃ aganthapasutassa. Majjhimapaṇṇāsako āgacchati, suttapadesānaṃ vārānañca sadisatāya byāmuyhanato. Puna na olokessāmīti kammaṭṭhānaṃ gahetvā ganthadhuraṃ vissajjemīti attho.

ท่านกล่าวว่า คันถปลิโพธ ท่านกล่าวไว้ในที่นี้ด้วยบทว่า 'คันโถ' นี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปริยัตติหรณํ' บทว่า สชฺฌายาทีหิ ได้แก่ ด้วยการสาธยาย การทรงจำ การฝึกซ้อม การสอบถาม เป็นต้น บทว่า อิตรสฺส ได้แก่ แก่บุคคลผู้ไม่ขวนขวาย คันถะย่อมเป็นไปได้เอง แม้แก่บุคคลใดผู้สละคันถธุระแล้วตั้งอยู่ คันถะไม่เป็นปลิโพธแก่บุคคลนั้น เหมือนอย่างพระเถระทั้งหลายผู้มาในเรื่องนั้นๆ และคันถะก็ไม่เป็นปลิโพธแก่ผู้ไม่ขวนขวายในคันถะโดยประการทั้งปวง มัชฌิมปัณณาสก์ย่อมมาถึง เพราะความสับสนเนื่องจากความคล้ายคลึงกันของบทแห่งสูตรและวาระทั้งหลาย ความว่า 'เราจักไม่แลดูอีก' คือ เราจักรับเอากรรมฐานแล้วสละคันถธุระเสีย

Gāmavāsikattherehīti anurādhapuravāsīhi. Anuggahetvāti aggahetvā tattha paricayaṃ akatvā. Pañcanikāyamaṇḍaleti dīghāgamādike pañcapi nikāye sikkhitaparisāya. Parivattessāmīti vaṇṇayissāmi. Suvaṇṇabherinti seṭṭhabheriṃ. Katamācariyānaṃ uggahoti katamesaṃ ācariyānaṃ uggaho, kena parivattīyatīti adhippāyo. Ācariyamaggoti ācariyānaṃ kathāmaggo. Attano ācariyānanti attano kathetuṃ yuttānaṃ ācariyānaṃ. Suvinicchitā sabbā tipiṭakapariyatti etasmiṃ atthīti sabbapariyattiko, tepiṭakoti attho. Pīṭhe nisinno tato otaritvā bhūmiyaṃ taṭṭikāya nisīditvā. Gatakassāti paṭipattigamanena gatassa diṭṭhasaccassa. Cīvaraṃ pārupitvāti ācariyassa apacitidassanatthaṃ [Pg.119] parimaṇḍalaṃ cīvaraṃ pārupitvā. Sāṭheyyābhāvato uju. Kāraṇākāraṇassa ājānanato ājānīyo.

บทว่า คามวาสิกตฺเถเรหิ ได้แก่ พระเถระผู้อยู่ในเมืองอนุราธปุระ บทว่า อนุคฺคเหตฺวา คือ ไม่เรียน ไม่ทำการฝึกซ้อมในอรรถกถานั้น บทว่า ปญฺจนิกายมณฺฑเลติ คือ ในหมู่บริษัทผู้ศึกษาแล้วซึ่งนิกายทั้ง ๕ มีทีฆนิกายเป็นต้น บทว่า ปริวตฺเตสฺสามิ คือ จักพรรณนา บทว่า สุวณฺณเภรึ คือ กลองอันประเสริฐ บทว่า กตมาจริยานํ อุคฺคโหติ อธิบายว่า เป็นการเรียนจากอาจารย์พวกไหน จักพรรณนาโดยนัยไหน บทว่า อาจริยมคฺโค คือ แนวทางการบอกของอาจารย์ทั้งหลาย บทว่า อตฺตโน อาจริยานํ คือ แห่งอาจารย์ทั้งหลายผู้สมควรจะกล่าวแก่ตน ปริยัติคือพระไตรปิฎกทั้งหมดอันวินิจฉัยดีแล้ว มีอยู่ในบุคคลนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัพพปริยัตติโก ความว่า ผู้ทรงพระไตรปิฎก นั่งอยู่บนตั่งแล้ว ลงจากตั่งนั้นมานั่งบนเสื่อลำแพนที่พื้นดิน บทว่า คตสฺส ได้แก่ ผู้ไปแล้วด้วยการดำเนินไปคือปฏิปทา ผู้เห็นสัจจะแล้ว บทว่า จีวรํ ปารุปิตฺวา คือ ห่มจีวรให้เป็นปริมณฑลเพื่อแสดงความเคารพต่ออาจารย์ เป็นผู้ตรงเพราะไม่มีความโอ้อวด เป็นผู้รู้เหตุและมิใช่เหตุอย่างแจ่มแจ้ง เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาชานียะ

Pothujjanikāti puthujjane bhavā. Dupparihārā bahuparissayatāya. Tathā hissā uttānaseyyakadārako, taruṇasassañca nidassitaṃ. Vipassanāya palibodho samathayānikassa, na vipassanāyānikassa. Yebhuyyena hi jhānalābhī samathayānikova hoti vipassanāsukhato. Itarenāti samathatthikena. Avasesā nava palibodhā.

บทว่า โปถุชฺชนิกา คือ ฤทธิ์ที่เกิดในปุถุชน เป็นฤทธิ์ที่บริหารได้ยาก เพราะมีภยันตรายมาก จริงอยู่ ท่านแสดงอุปมาของฤทธิ์นั้นไว้ว่า เหมือนทารกที่นอนหงาย และเหมือนต้นข้าวที่ยังอ่อน ปลิโพธแห่งวิปัสสนา ย่อมมีแก่ผู้มีสมถะเป็นยาน ไม่มีแก่ผู้มีวิปัสสนาเป็นยาน จริงอยู่ โดยส่วนมาก ผู้ได้ฌานย่อมเป็นผู้มีสมถะเป็นยานเท่านั้น เพราะความสะดวกในการเจริญวิปัสสนา บทว่า อิตเรน ได้แก่ บุคคลผู้ต้องการสมถะ ปลิโพธที่เหลือ ๙ อย่าง

Kammaṭṭhānadāyakavaṇṇanā

วรรณนาว่าด้วยผู้ให้กรรมฐาน

42. Kammaṭṭhāne niyutto kammaṭṭhāniko, bhāvanamanuyuñjanto. Tena kammaṭṭhānikena. Paricchinditvāti ‘‘imasmiṃ vihāre sabbe bhikkhū’’ti evaṃ paricchinditvā. Sahavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ. Muducittatanti attani muducittataṃ janeti, ayañca sahavāsīnaṃ cittamaddavajananādiattho ‘‘manussānaṃ piyo hotī’’tiādinayappavattena mettānisaṃsasuttena (a. ni. 11.15; paṭi. ma. 2.22; mi. pa. 4.4.6) dīpetabbo. Anolīnavuttiko hoti sammāpaṭipattiyaṃ. Dibbānipi ārammaṇāni pageva itarāni. Sabbattha sabbasmiṃ samaṇakaraṇīye, sabbasmiṃ vā kammaṭṭhānānuyoge. Pubbāsevanavasena atthayitabbaṃ. Yogassa bhāvanāya anuyuñjanaṃ yogānuyogo, tadeva karaṇīyaṭṭhena kammaṃ, tassa yogānuyogakammassa ṭhānaṃ nipphattihetu.

๔๒. ผู้ประกอบเนืองๆ ในกรรมฐาน ชื่อว่า กัมมัฏฐานิกะ คือผู้ตามประกอบซึ่งภาวนา ด้วยกัมมัฏฐานิกะนั้น บทว่า ปริจฺฉินฺทิตฺวา ความว่า กำหนดแล้วอย่างนี้ว่า "บรรดาภิกษุทั้งปวงในวิหารนี้" แห่งภิกษุผู้มีปกติอยู่ร่วม บทว่า มุทุจิตฺตตํ ความว่า ย่อมยังความเป็นผู้มีจิตอ่อนโยนให้เกิดในตน และอรรถนี้คือการทำจิตให้อ่อนโยนเป็นต้นของเพื่อนพรหมจารี พึงแสดงด้วยเมตตานิสังสสูตร ที่เป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "มนุสฺสานํ ปิโย โหติ" (ย่อมเป็นที่รักของมนุษย์ทั้งหลาย) ย่อมเป็นผู้มีความประพฤติไม่ท้อถอยในสัมมาปฏิบัติ แม้อารมณ์อันเป็นทิพย์ก็ครอบงำไม่ได้ ไม่ต้องกล่าวถึงอารมณ์อื่นๆ ในที่ทั้งปวง คือ ในสมณกรณียะทั้งปวง หรือในการตามประกอบกรรมฐานทั้งปวง พึงปรารถนาด้วยอำนาจแห่งการเสพคุ้นมาก่อน การตามประกอบซึ่งภาวนาของโยคะ ชื่อว่า โยคานุโยคะ, โยคานุโยคะนั้นแหละ ชื่อว่า กรรม เพราะอรรถว่าเป็นสิ่งที่พึงกระทำ, ฐานะคือเหตุสำเร็จแห่งโยคานุโยคกรรมนั้น

Niccaṃ pariharitabbattāti sabbatthakakammaṭṭhānaṃ viya ekadāva ananuyuñjitvā sabbakālaṃ pariharaṇīyattā anuyuñjitabbattā. Evamādiguṇasamannāgatanti piyabhāvādīhi guṇehi sampannaṃ. Kalyāṇamitto hi saddhāsampanno hoti sīlasampanno sutasampanno cāgasampanno vīriyasampanno satisampanno samādhisampanno paññāsampanno. Tattha saddhāsampattiyā saddahati tathāgatassa bodhiṃ, kammaphalañca, tena sammāsambodhiyā hetubhūtaṃ sattesu hitesitaṃ na pariccajati. Sīlasampattiyā sattānaṃ piyo hoti garu bhāvanīyo codako pāpagarahī vattā vacanakkhamo, sutasampattiyā saccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyuttānaṃ gambhīrānaṃ kathānaṃ kattā hoti, cāgasampattiyā appiccho hoti santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho, vīriyasampattiyā āraddhavīriyo hoti attahitaparahitapaṭipattiyaṃ, satisampattiyā [Pg.120] upaṭṭhitassati hoti, samādhisampattiyā avikkhitto samāhitacitto, paññāsampattiyā aviparītaṃ pajānāti. So satiyā kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesamāno paññāya sattānaṃ hitāhitaṃ yathābhūtaṃ jānitvā samādhinā tattha ekaggacitto hutvā vīriyena satte ahitaṃ nisedhetvā hite niyojeti. Tena vuttaṃ ‘‘piyo…pe… niyojakoti evamādiguṇasamannāgata’’nti.

บทว่า นิจฺจํ ปริหริตพฺพตฺตา ความว่า เพราะเป็นสิ่งที่พึงบริหารตลอดกาล คือ ไม่ใช่ตามประกอบเพียงครั้งเดียวเหมือนสัพพัตถกกรรมฐาน แต่เพราะเป็นสิ่งที่พึงบริหารตลอดกาล จึงเป็นสิ่งที่พึงตามประกอบ บทว่า เอวมาทิคุณสมนฺนาคตํ ความว่า ผู้ประกอบด้วยคุณมีภาวะเป็นที่รักเป็นต้น จริงอยู่ กัลยาณมิตรย่อมเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ถึงพร้อมด้วยศีล ถึงพร้อมด้วยสุตะ ถึงพร้อมด้วยจาคะ ถึงพร้อมด้วยวิริยะ ถึงพร้อมด้วยสติ ถึงพร้อมด้วยสมาธิ ถึงพร้อมด้วยปัญญา ในคุณเหล่านั้น ด้วยความถึงพร้อมด้วยศรัทธา ย่อมเชื่อพระโพธิญาณของพระตถาคต และเชื่อกรรมและผลของกรรม ด้วยเหตุนั้น จึงไม่ละความเป็นผู้ใคร่ประโยชน์ในสัตว์ทั้งหลาย อันเป็นเหตุแห่งพระสัมมาสัมโพธิญาณ ด้วยความถึงพร้อมด้วยศีล ย่อมเป็นที่รัก ที่เคารพ ที่ยกย่องของสัตว์ทั้งหลาย เป็นผู้กล่าวตักเตือน ติเตียนความชั่ว เป็นผู้ว่ากล่าว และเป็นผู้อดทนต่อคำว่ากล่าว ด้วยความถึงพร้อมด้วยสุตะ ย่อมเป็นผู้สามารถกล่าวถ้อยคำอันลึกซึ้ง ซึ่งประกอบด้วยสัจจะ ปฏิจจสมุปบาท เป็นต้น ด้วยความถึงพร้อมด้วยจาคะ ย่อมเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย สันโดษ สงัด ไม่คลุกคลี ด้วยความถึงพร้อมด้วยวิริยะ ย่อมเป็นผู้ปรารภความเพียรในการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น ด้วยความถึงพร้อมด้วยสติ ย่อมเป็นผู้มีสติตั้งมั่น ด้วยความถึงพร้อมด้วยสมาธิ ย่อมเป็นผู้มีจิตไม่ฟุ้งซ่าน ตั้งมั่นดีแล้ว ด้วยความถึงพร้อมด้วยปัญญา ย่อมรู้ชัดโดยไม่วิปลาส กัลยาณมิตรนั้น เมื่อแสวงหาคติแห่งธรรมที่เป็นกุศลและอกุศลด้วยสติ รู้ชัดซึ่งประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ของสัตว์ทั้งหลายตามความเป็นจริงด้วยปัญญาแล้ว มีจิตแน่วแน่ในประโยชน์นั้นด้วยสมาธิ ห้ามสัตว์ทั้งหลายจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ด้วยวิริยะแล้ว ชักนำในสิ่งที่เป็นประโยชน์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปิโย...ฯลฯ...นิโยชโกติ เอวมาทิคุณสมนฺนาคตํ" (เป็นที่รัก...ฯลฯ...เป็นผู้ชักนำ คือเป็นผู้ประกอบด้วยคุณมีประการดังกล่าวมานี้เป็นต้น)

Taṃ pana kalyāṇamittaṃ paramukkaṃsagataṃ dassetuṃ ‘‘mamaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Kārakabhāvaṃ yogakammassa. Pakāseti attānaṃ paṭipattiyā amoghabhāvadassanena samuttejanāya, sampahaṃsanāya ca, nanu kathesi paveṇipālanatthanti adhippāyo. Evarūpoti pesalo hutvā bahussuto. Tantidharoti suttadharo tattha kehicipi asaṃhīro. Vaṃsānurakkhakoti buddhānubuddhavaṃsassa anurakkhako. Paveṇipālakoti paveṇiyā ācariyuggahaṇassa anupālako. Ācariyamatikoti ācariyamatiyaṃ niyutto tassā anativattanato. Na attanomatiṃ pakāseti kathetīti na attanomatiko, attano matiṃ paggayha vattā na hotīti attho.

แต่เพื่อจะแสดงกัลยาณมิตรนั้นผู้ถึงซึ่งความยอดเยี่ยมอย่างยิ่ง ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "มมํ หิ" ซึ่งความเป็นผู้กระทำโยคกรรม ย่อมประกาศตนเพื่อปลุกใจและเพื่อทำให้ร่าเริง ด้วยการแสดงถึงความไม่เป็นหมันแห่งปฏิปทา อธิบายว่า ท่านกล่าวแล้วเพื่อรักษาประเพณีมิใช่หรือ บทว่า เอวรูโป ความว่า เป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก เป็นพหูสูต บทว่า ตนฺติธโร ความว่า เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งพระสูตร คือใครๆ ในพระสูตรนั้นไม่อาจข่มได้ บทว่า วํสานุรกฺขโก ความว่า เป็นผู้ตามรักษาวงศ์แห่งพระพุทธเจ้าและพระอนุพุทธเจ้า บทว่า ปเวณิปาลโก ความว่า เป็นผู้ตามรักษาประเพณีคือการเรียนในสำนักอาจารย์ บทว่า อาจริยมติโก ความว่า เป็นผู้ประกอบในมติของอาจารย์ เพราะไม่ล่วงเลยมตินั้น ชื่อว่า น อตฺตโนมติโก เพราะไม่ประกาศ ไม่กล่าวซึ่งมติของตน อธิบายว่า ไม่เป็นผู้ยกย่องมติของตนแล้วกล่าว

‘‘Pubbe vuttakhīṇāsavādayo’’tiādi ekaccakhīṇāsavato bahussutova kammaṭṭhānadāne seyyoti dassanatthaṃ āraddhaṃ. Tattha pubbe vuttakhīṇāsavādayoti ‘‘yaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetukāmo’’tiādinā vuttakhīṇāsavādikā. Uggahaparipucchānaṃ visodhitattāti uggahetabbato ‘‘uggaho’’ti laddhanāmāya kammaṭṭhānupakārāya pāḷiyā, tadatthaṃ paripucchanato ‘‘paripucchā’’ti laddhasamaññāya atthasaṃvaṇṇanāya ca visesato sodhitattā niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā gahitattā. Ito cito ca suttañca kāraṇañca sallakkhetvāti pañcasupi nikāyesu ito cito ca tassa tassa kammaṭṭhānassa anurūpaṃ suttapadañceva suttānugataṃ yuttiñca suṭṭhu upalakkhetvā. Sappāyāsappāyaṃ yojetvāti yassa kammaṭṭhānaṃ ācikkhati, tassa upakārānupakāraṃ yuttiṃ magganena yojetvā, samādāya vā sammadeva hadaye ṭhapetvāti attho. Mahāmaggaṃ dassentoti kammaṭṭhānavidhiṃ mahāmaggaṃ katvā dassento.

ท่านปรารภคำเป็นต้นว่า "ปุพฺเพ วุตฺตขีณาสวาทโย" เพื่อแสดงว่า ผู้เป็นพหูสูตเท่านั้นประเสริฐกว่าพระขีณาสพบางพวกในการให้กรรมฐาน ในบทเหล่านั้น บทว่า ปุพฺเพ วุตฺตขีณาสวาทโย ความว่า พระขีณาสพเป็นต้นที่ท่านกล่าวไว้แล้วด้วยคำเป็นต้นว่า "ยํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตุกาโม" บทว่า อุคฺคหปริปุจฺฉานํ วิโสธิตตฺตา ความว่า เพราะความเป็นผู้ชำระวิเศษแล้วซึ่งพระบาลีอันเป็นอุปการะแก่กรรมฐาน ซึ่งได้ชื่อว่า "อุคคหะ" เพราะเป็นสิ่งที่พึงเรียน และซึ่งอรรถสังวัณณนาที่ได้ชื่อว่า "ปริปุจฉา" เพราะเป็นการสอบถามอรรถนั้นโดยรอบ คือเพราะเรียนมาโดยทำให้ไม่มีความรกชัฏ ไม่มีความยุ่งเหยิง บทว่า อิโต จิโต จ สุตฺตญฺจ การณญฺจ สลฺลกฺเขตฺวา ความว่า กำหนดหมายบทพระสูตรอันสมควรแก่กรรมฐานนั้นๆ และยุติอันเป็นไปตามพระสูตร จากที่นั้นๆ ในนิกายทั้ง ๕ ได้เป็นอย่างดี บทว่า สปฺปายาสปฺปายํ โยเชตฺวา ความว่า ประกอบยุติที่เป็นอุปการะและไม่เป็นอุปการะแก่บุคคลที่ตนบอกกรรมฐานให้ ด้วยการแสวงหา หรืออธิบายว่า สมาทานไว้ คือตั้งไว้ในใจให้ดีนั่นเอง บทว่า มหามคฺคํ ทสฺเสนฺโต ความว่า กระทำวิธีกรรมฐานให้เป็นดุจทางหลวงแล้วแสดงอยู่

Sabbatthāti [Pg.121] tattha tattha vihāre. Vattapaṭipattiṃ kurumānenāti paviṭṭhakāle āgantukavattaṃ, nikkhamanakāle gamikavattanti yathārahaṃ taṃ taṃ vattaṃ pūrentena. Sabbapārihāriyatelanti sabbesaṃ aṅgānaṃ, sabbesaṃ vā bhikkhūnaṃ atthāya pariharitabbatelaṃ. Ṭhapemīti anujānāpanaṃ. Yaṃ taṃ sammāvattaṃ paññattanti sambandho. Ekadivasaṃ sāyaṃ vissajjitenāpīti yojanā. Ārocetabbaṃ āgamanakāraṇaṃ. Sappāyavelā sarīracittānaṃ kallasamayo.

บทว่า สพฺพตฺถ ความว่า ในวิหารนั้นๆ บทว่า วตฺตปฏิปตฺตึ กุรุมาเนน ความว่า ผู้บำเพ็ญวัตรนั้นๆ ตามสมควร คือ อาคันตุกวัตรในเวลาที่เข้าไป และคมิกวัตรในเวลาที่ออกไป บทว่า สพฺพปาริหาริยเตลํ ความว่า น้ำมันที่พึงบริหารเพื่อประโยชน์แก่อวัยวะทั้งปวง หรือเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุทั้งปวง บทว่า ฐเปมิ เป็นคำขออนุญาต สัมพันธ์ว่า "ยํ ตํ สมฺมาวตฺตํ ปญฺญตฺตํ" (วัตรอันดีงามใดที่บัญญัติไว้แล้ว) พึงโยชนาว่า "เอกทิวสํ สายํ วิสฺสชฺชิเตนาปิ" (แม้เมื่อท่านให้กลับไปในเวลาเย็นวันหนึ่ง) พึงบอกเหตุแห่งการมา เวลาที่สบาย คือเวลาที่ร่างกายและจิตใจแข็งแรง

Cariyāvaṇṇanā

จริยาวรรณนา

43. Santāne rāgassa ussannabhāvena caraṇaṃ pavatti rāgacariyā, sā sassatāsayādayo viya daṭṭhabbā. Tathā dosacariyādayo. Saṃsaggo sampayogārahavasena veditabbo, yathā ‘‘rāgamohacariyā dosamohacariyā’’tiādi. Sannipāto ekasantatipariyāpannatāvasena, yathā ‘‘rāgadosacariyā rāgadosamohacariyā’’tiādi. Imā eva hi sandhāya ‘‘aparāpi catasso’’ti vuttaṃ. Tathāti yathā rāgādīnaṃ, tathā saddhādīnaṃ saṃsaggasannipātavasena saddhābuddhicariyā saddhāvitakkacariyā buddhivitakkacariyā saddhābuddhivitakkacariyāti. Imā aparāpi catasso. Evanti saṃsaggasannipātavasena. Saṃsagganti saṃsajjanaṃ missīkaraṇaṃ ‘‘rāgasaddhācariyā dosasaddhācariyā’’tiādinā. Anekāti tesaṭṭhi, tato atirekāpi vā, tā pana asammohantena saṃyuttasuttaṭīkāyaṃ vitthārato dassitāti tattha vuttanayena veditabbā. ‘‘Pakatī’’ti iminā asati paṭipakkhabhāvanāyaṃ tattha tattha santāne cariyāya sabhāvabhūtataṃ dasseti. Ussannatā aññadhammehi rāgādīnaṃ adhikatā, yato rāgacariyādīnaṃ paccayasamavāye rāgādayo balavanto honti, abhiṇhañca pavattanti. Tāsaṃ vasenāti channaṃ mūlacariyānaṃ vasena chaḷeva puggalā honti. Aññathā anekapuggalā siyuṃ, tathā ca sati adhippetatthasiddhi ca na siyāti adhippāyo.

๔๓. ความประพฤติคือความเป็นไปในสันดานเพราะความที่ราคะมีกำลังกล้า ชื่อว่า ราคจริยา พึงเห็นราคจริยานั้นเหมือนสัสสสตาสัยเป็นต้น โทสจริยาเป็นต้นก็ฉันนั้น พึงทราบการระคนกันโดยนัยที่ควรประกอบกัน เหมือนอย่างว่า ราคโมหจริยา โทสโมหจริยาเป็นต้น พึงทราบการประชุมกันโดยนัยที่นับเนื่องในสันดานเดียวกัน เหมือนอย่างว่า ราคโทสจริยา ราคโทสโมหจริยาเป็นต้น จริงอยู่ ท่านหมายเอาจริยาเหล่านี้เท่านั้นจึงกล่าวว่า "แม้อื่นอีก ๔" คำว่า ตถา คือ เหมือนราคะเป็นต้น ฉันใด ศรัทธาเป็นต้นก็ฉันนั้น โดยการระคนกันและการประชุมกัน (จึงมี) ศรัทธาพุทธิจริยา ศรัทธาวิตักกจริยา พุทธิตักกจริยา ศรัทธาพุทธิตักกจริยา เหล่านี้เป็นจริยาอื่นอีก ๔ คำว่า เอวํ คือ โดยการระคนกันและการประชุมกัน คำว่า สํสคฺค คือ การระคนกัน การผสมกัน ด้วยบทเป็นต้นว่า ราคสัทธาจริยา โทสสัทธาจริยา คำว่า อเนกา คือ ๖๓ หรือแม้ที่เกินกว่านั้น แต่ว่าจริยาเหล่านั้น อันผู้ไม่หลงงมงายพึงทราบตามนัยที่ท่านแสดงไว้โดยพิสดารในสังยุตตสูตรฎีกา ด้วยบทว่า ปกติ นี้ ท่านแสดงถึงความเป็นสภาวะของจริยาในสันดานนั้นๆ เมื่อไม่มีปฏิปักขภาวนา ความกำเริบ คือ ความที่ราคะเป็นต้นมีมากกว่าธรรมอื่นๆ เพราะเหตุนั้น เมื่อปัจจัยของราคจริยาเป็นต้นประชุมพร้อมกัน ราคะเป็นต้นย่อมมีกำลัง และย่อมเกิดขึ้นเนืองๆ คำว่า ตาสํ วเสน คือ โดยอำนาจแห่งมูลจริยา ๖ บุคคลจึงมีเพียง ๖ คนเท่านั้น หากเป็นอย่างอื่น บุคคลก็จะมีมาก และเมื่อเป็นเช่นนั้น ความสำเร็จแห่งประโยชน์ที่ต้องการก็ย่อมไม่มี นี้เป็นอธิบาย

Saddhā balavatī hoti rāgussanne santāne tadanuguṇassa dhammassa niyogato adhikabhāvasambhavato. Tenāha ‘‘rāgassa āsannaguṇattā’’ti, sinehapariyesanāpariccajanehi sabhāgadhammattāti attho. Sabhāgo hi dūrepi āsanneyevāti sabhāgatālakkhaṇamidha āsannaggahaṇaṃ. Tattha saddhāya siniyhanaṃ pasādavasena akālussiyaṃ alūkhatā[Pg.122], rāgassa pana rañjanavasena. Saddhāya pariyesanaṃ adhimuccanavasena tanninnatā, rāgassa taṇhāyanavasena. Saddhāya apariccajanaṃ okappanavasena anupakkhandanaṃ, rāgassa abhisaṅgavasenāti evaṃ bhinnasabhāvānampi tesaṃ yathā alūkhatādisāmaññena sabhāgatā, evaṃ taṃsamaṅgīnampi puggalānanti āha ‘‘rāgacaritassa saddhācarito sabhāgo’’ti.

ศรัทธาย่อมมีกำลังในสันดานที่มีราคะกำเริบ เพราะธรรมที่มีคุณสมบัติอนุโลมตามราคะนั้นย่อมมีความเป็นใหญ่เกิดขึ้นได้เป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะมีคุณใกล้เคียงกับราคะ" อธิบายว่า เพราะเป็นธรรมมีส่วนเสมอกันด้วยความเยื่อใย การแสวงหา และการไม่สละ จริงอยู่ ธรรมที่มีส่วนเสมอกัน แม้อยู่ไกลก็เหมือนอยู่ใกล้ เพราะฉะนั้น ในที่นี้ การถือเอาคำว่า ใกล้ จึงเป็นเครื่องหมายแห่งความเป็นธรรมมีส่วนเสมอกัน ในธรรม ๒ อย่างนั้น ความเยื่อใยของศรัทธา คือ ความไม่ขุ่นมัว ความไม่หยาบกระด้าง โดยนัยแห่งความเลื่อมใส ส่วนของราคะ (ความเยื่อใย) คือ โดยนัยแห่งความกำหนัด การแสวงหาของศรัทธา คือ ความน้อมใจไปในอารมณ์นั้น โดยนัยแห่งความเชื่อมั่น (การแสวงหา) ของราคะ คือ โดยนัยแห่งความทะยานอยาก การไม่สละของศรัทธา คือ การแล่นเข้าไป โดยนัยแห่งการปักใจเชื่อ (การไม่สละ) ของราคะ คือ โดยนัยแห่งความติดข้อง ด้วยประการฉะนี้ แม้ธรรมเหล่านั้นจะมีสภาวะต่างกัน แต่ก็มีความเป็นธรรมมีส่วนเสมอกันโดยความเสมอกันแห่งความไม่หยาบกระด้างเป็นต้น ฉันใด แม้บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้นก็ (มีความเป็นผู้มีส่วนเสมอกัน) ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้มีสัทธาจริตเป็นผู้มีส่วนเสมอกับผู้มีราคจริต"

Paññā balavatī hoti dosussanne santāne tadanuguṇassa dhammassa niyogato adhikabhāvasambhavato. Tenāha ‘‘dosassa āsannaguṇattā’’ti, anallīyanapariyesanaparivajjanehi sabhāgadhammattāti attho. Tattha paññāya ārammaṇassa anallīyanaṃ tassa yathāsabhāvāvabodhavasena visaṃsaṭṭhatā, dosassa pana byāpajjanavasena. Paññāya pariyesanaṃ yathābhūtadosapavicayo, dosassa abhūtadosanijigīsā. Paññāya parivajjanaṃ nibbindanādivasena ñāṇutrāso, dosassa ahitādhānavasena chaḍḍananti evaṃ bhinnasabhāvānampi tesaṃ yathā anallīyanādisāmaññena sabhāgatā, evaṃ taṃsamaṅgīnampi puggalānanti āha ‘‘dosacaritassa buddhicarito sabhāgo’’ti.

ปัญญาย่อมมีกำลังในสันดานที่มีโทสะกำเริบ เพราะธรรมที่มีคุณสมบัติอนุโลมตามโทสะนั้นย่อมมีความเป็นใหญ่เกิดขึ้นได้เป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะมีคุณใกล้เคียงกับโทสะ" อธิบายว่า เพราะเป็นธรรมมีส่วนเสมอกันด้วยการไม่ติดข้อง การแสวงหา และการเว้น ในธรรม ๒ อย่างนั้น การไม่ติดข้องในอารมณ์ของปัญญา คือ ความไม่ระคนกัน โดยนัยแห่งการตรัสรู้ตามสภาวะของอารมณ์นั้น ส่วนของโทสะ (การไม่ติดข้อง) คือ โดยนัยแห่งการประทุษร้าย การแสวงหาของปัญญา คือ การพิจารณาเห็นโทษตามความเป็นจริง (การแสวงหา) ของโทสะ คือ การมุ่งหาโทษที่ไม่มีจริง การเว้นของปัญญา คือ ความหวาดเสียวแห่งญาณ โดยนัยแห่งความเบื่อหน่ายเป็นต้น (การเว้น) ของโทสะ คือ การละทิ้ง โดยนัยแห่งการทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ด้วยประการฉะนี้ แม้ธรรมเหล่านั้นจะมีสภาวะต่างกัน แต่ก็มีความเป็นธรรมมีส่วนเสมอกันโดยความเสมอกันแห่งการไม่ติดข้องเป็นต้น ฉันใด แม้บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้นก็ (มีความเป็นผู้มีส่วนเสมอกัน) ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้มีพุทธิจริตเป็นผู้มีส่วนเสมอกับผู้มีโทสจริต"

Antarāyakarā vitakkāti micchāvitakkā micchāsaṅkappā uppajjanti mohussanne santāne tadanuguṇassa dhammassa yebhuyyena pavattisabbhāvato. Tenāha ‘‘mohassa āsannalakkhaṇattā’’ti, anavaṭṭhānacañcalabhāvehi sabhāgadhammattāti attho. Tattha vitakkassa anavaṭṭhānaṃ parikappavasena savipphāratāya, mohassa sammūḷhatāvasena byākulatāya. Tathā vitakkassa lahuparivitakkanena tadaṅgacalatāya cañcalatā, mohassa anogāḷhatāyāti evaṃ bhinnasabhāvānampi tesaṃ yathā anavaṭṭhānādisāmaññena sabhāgatā, evaṃ taṃsamaṅgīnampi puggalānanti āha ‘‘mohacaritassa vitakkacarito sabhāgo’’ti.

คำว่า วิตกที่ทำอันตราย คือ มิจฉาวิตก มิจฉาสังกัปปะ ย่อมเกิดขึ้นในสันดานที่มีโมหะกำเริบ เพราะธรรมที่มีคุณสมบัติอนุโลมตามโมหะนั้นมีอยู่โดยความเป็นไปโดยมาก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะมีลักษณะใกล้เคียงกับโมหะ" อธิบายว่า เพราะเป็นธรรมมีส่วนเสมอกันด้วยความไม่ตั้งมั่นและความหวั่นไหว ในธรรม ๒ อย่างนั้น ความไม่ตั้งมั่นของวิตก คือ เพราะมีความซัดส่ายไป โดยนัยแห่งการตรึก (ความไม่ตั้งมั่น) ของโมหะ คือ เพราะความยุ่งเหยิง โดยนัยแห่งความหลง ฉันนั้น ความหวั่นไหวของวิตก คือ เพราะความไม่หนักแน่นในการตรึกเร็วๆ (ความหวั่นไหว) ของโมหะ คือ เพราะความไม่หยั่งลง ด้วยประการฉะนี้ แม้ธรรมเหล่านั้นจะมีสภาวะต่างกัน แต่ก็มีความเป็นธรรมมีส่วนเสมอกันโดยความเสมอกันแห่งความไม่ตั้งมั่นเป็นต้น ฉันใด แม้บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้นก็ (มีความเป็นผู้มีส่วนเสมอกัน) ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้มีวิตกจริตเป็นผู้มีส่วนเสมอกับผู้มีโมหจริต"

Taṇhā rāgoyeva sabhāvato, tasmā rāgacariyāvinimuttā taṇhācariyā natthīti attho. Taṃsampayuttoti tena rāgena sampayutto, dosādayo viya tena vippayutto natthīti adhippāyo. Tadubhayanti taṇhāmānadvayaṃ. Nātivattatīti sabhāvato, sampayogavasena ca na atikkamitvā vaṭṭati. Kāmañcettha yathā rāgadosehi sampayogavasena saha [Pg.123] vattamānassapi mohassa ussannatāvasena visuṃ cariyābhāvo, na kevalaṃ mohasseva, tathā saddhābuddhivitakkānaṃ. Evaṃ rāgena satipi sampayoge mānassāpi visuṃ cariyābhāvo yutto siyā, evaṃ santepi rāgapaṭighamānadiṭṭhivicikicchāvijjānaṃ viya anusayaṭṭho imesaṃ rāgādīnaṃyeva āveṇiko cariyaṭṭhoti, nattheva mānacariyā. Yato cariyā ‘‘pakatī’’ti vuttā. Pakati ca sabhāvoti. Eteneva diṭṭhiyāpi visuṃ cariyābhāvābhāvo saṃvaṇṇitoti daṭṭhabbo. Aṭṭhakathāyaṃ pana mohacariyantogadhāva diṭṭhicariyāti dassetuṃ ‘‘mohanidānattā cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ca-saddena sampayogaṃ samuccinoti mohanidānattā, mohasampayuttattā cāti.

โดยสภาวะ ตัณหาก็คือราคะนั่นเอง เพราะฉะนั้น อธิบายว่า ตัณหาจริยาที่พ้นจากราคจริยาจึงไม่มี คำว่า ตํสมฺปยุตฺโต คือ ประกอบกับราคะนั้น อธิบายว่า (มานะ) ที่ไม่ประกอบกับราคะนั้นเหมือนโทสะเป็นต้น ไม่มี คำว่า ตทุภยํ คือ ธรรม ๒ อย่าง ได้แก่ ตัณหาและมานะ คำว่า นาติวตฺตติ คือ ย่อมไม่เป็นไปโดยก้าวล่วง (ราคะ) ทั้งโดยสภาวะและโดยการประกอบกัน อนึ่ง ในเรื่องนี้ แม้โมหะที่เกิดขึ้นพร้อมกับราคะและโทสะโดยการประกอบกัน ก็มีการเป็นจริยาต่างหากได้โดยความมีกำลังกล้า ฉันใด ไม่ใช่เพียงโมหะเท่านั้น (ที่เป็นจริยาได้) แม้ศรัทธา พุทธิ และวิตกก็ฉันนั้น อย่างนี้ แม้เมื่อมีการประกอบกับราคะอยู่ การที่มานะจะเป็นจริยาต่างหากก็ควรอยู่ แม้จะเป็นเช่นนั้น เหมือนกับที่อรรถแห่งอนุสัยเป็นเรื่องเฉพาะของราคะ ปฏิฆะ มานะ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา และอวิชชา ฉันใด อรรถแห่งจริยาก็เป็นเรื่องเฉพาะของราคะเป็นต้นเหล่านี้เท่านั้น มานจริยาจึงไม่มีเลย เพราะเหตุที่จริยา ท่านเรียกว่า "ปกติ" และปกติ ท่านก็เรียกว่า "สภาวะ" ด้วยเหตุนี้ พึงเห็นว่า การไม่มีอยู่แห่งการเป็นจริยาต่างหากแม้ของทิฏฐิ ท่านก็ได้พรรณนาไว้แล้ว แต่ในอรรถกถา เพื่อแสดงว่า ทิฏฐิจริยาจัดเข้าในโมหจริยานั่นเทียว ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "เพราะมีโมหะเป็นนิทาน" ในคำนั้น ท่านรวบรวมเอาการประกอบกันเข้ามาด้วย จ-ศัพท์ คือ เพราะมีโมหะเป็นนิทาน และเพราะประกอบกับโมหะ

44. Kiṃ sappāyanti kīdisaṃ senāsanādisappāyaṃ. Pubbāciṇṇaṃ purimajātīsu ācaritaṃ. Ekacceti upatissattheraṃ sandhāyāha. Tena hi vimuttimagge tathā vuttaṃ. Pubbe kirāti kira-saddo arucisūcanattho. Iṭṭhappayogo manāpakiriyā. Subhakammabahulo yebhuyyena sobhanakammakārī. Na sabbe rāgacaritā eva honti, aluddhānampi pubbe iṭṭhappayogasubhakammabahulatāsambhavato, saggā cavitvā idhūpapattisambhavato ca. Etena asati pubbahetuniyāme yathāvuttakāraṇamattena na tesaṃ luddhatā, luddhabhāvahetukā ca rāgacariyāti imamatthaṃ dasseti.

๔๔. บทว่า กึ สปฺปายํ ความว่า เสนาสนะเป็นต้นที่เป็นสัปปายะเป็นอย่างไร. บทว่า ปุพฺพาจิณฺณํ คือ ที่เคยประพฤติมาแล้วในชาติก่อนๆ. บทว่า เอกจฺเจ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงพระอุปติสสเถระ. จริงอยู่ ท่านได้กล่าวไว้เช่นนั้นในคัมภีร์วิมุตติมรรค. ในบทว่า ปุพฺเพ กิร ดังนี้ กิรศัพท์ใช้ในอรรถว่าแสดงความไม่พอใจ. บทว่า อิฏฺฐปฺปโยโค คือ การกระทำที่น่าพอใจ. บทว่า สุภกมฺมพหุโล คือ ผู้ทำการงานที่งดงามโดยส่วนมาก. ใช่ว่าทุกคนจะเป็นราคจริตไปเสียทั้งหมด เพราะแม้คนที่ไม่โลภก็เป็นไปได้ที่จะมีการประกอบสิ่งน่าปรารถนาและมีกรรมดีงามมากในกาลก่อน และเพราะเป็นไปได้ที่จะจุติจากสวรรค์แล้วมาเกิดในที่นี้. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงเนื้อความนี้ว่า เมื่อไม่มีกฎเกณฑ์แห่งเหตุในอดีตเป็นเครื่องกำหนดแล้ว, เพียงเหตุผลที่กล่าวมานั้น ความโลภของบุคคลเหล่านั้นก็ไม่มี และราคจริยาอันมีความเป็นผู้โลภเป็นเหตุก็ไม่มี.

Itareti chedanādikammabahulā nirayādito idhūpapannā ca na sabbe dosamohacaritā eva hontīti yojanā. Idhāpi yathāvuttakāraṇassa kodhanabhāve, mūḷhabhāve ca anekantikattā dosamohacaritatāyapi anekaṃsikatā veditabbā. Dhātūnaṃ ussadaniyamo yadi pamāṇato, so natthi, atha sāmatthiyato, sopi ekaṃsiko na upalabbhatīti dassento āha ‘‘yathāvutteneva nayena ussadaniyamo nāma natthī’’ti. Tattha yathāvuttenevāti ‘‘dvinnaṃ pana dhātūna’’ntiādinā vuttappakāreneva. Dosaniyameti semhādidosādhikatāya rāgādicarito hotīti dosavasena cariyāniyame ‘‘semhādhiko rāgacarito’’ti vatvā puna ‘‘semhādhiko mohacarito’’ti, ‘‘vātādhiko mohacarito’’ti vatvā puna ‘‘vātādhiko rāgacarito’’ti ca vuttattā tampi dosavasena niyamavacanaṃ pubbāparaviruddhameva. Aparicchinnavacananti [Pg.124] paricchedakārikāya paññāya na paricchinditvā vuttavacanaṃ, anupaparikkhitavacananti attho.

บทว่า อิเทร ความว่า พึงประกอบความว่า ชนเหล่าอื่นผู้มีการกระทำมีตัดเป็นต้นเป็นส่วนมาก และผู้มาเกิดในที่นี้จากนรกเป็นต้น ใช่ว่าทั้งหมดจะเป็นโทสจริตและโมหจริตไปเสีย. แม้ในเรื่องนี้ ก็พึงทราบว่า ความเป็นโทสจริตและโมหจริตก็ไม่แน่นอน เพราะเหตุที่กล่าวแล้วนั้นไม่แน่นอนในความเป็นคนมักโกรธและความเป็นคนหลง. ท่านแสดงให้เห็นว่า หากกฎเกณฑ์ความยิ่งแห่งธาตุทั้งหลายจะมีโดยประมาณ กฎเกณฑ์นั้นก็ไม่มี, หรือหากจะมีโดยสามัตถิยะ แม้กฎเกณฑ์นั้นก็ไม่ปรากฏโดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า “โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ กฎเกณฑ์แห่งความยิ่งย่อมไม่มี”. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยถาวุตฺเตเนว ความว่า โดยประการที่กล่าวแล้วด้วยคำเป็นต้นว่า “ทฺวินฺนํ ปน ธาตูนํ”. บทว่า โทสนิยเม ความว่า ในกฎเกณฑ์แห่งจริยาโดยอาศัยโทษะว่า บุคคลเป็นราคจริตเป็นต้นเพราะมีเสมหะเป็นต้นยิ่ง, ก็เพราะท่านกล่าวว่า “ผู้มีเสมหะยิ่งเป็นราคจริต” แล้วกลับกล่าวอีกว่า “ผู้มีเสมหะยิ่งเป็นโมหจริต”, และกล่าวว่า “ผู้มีวาตะยิ่งเป็นโมหจริต” แล้วกลับกล่าวอีกว่า “ผู้มีวาตะยิ่งเป็นราคจริต” ฉะนั้น แม้คำกำหนดโดยอาศัยโทษะนั้นจึงขัดแย้งกันเองในเบื้องต้นและเบื้องปลาย. บทว่า อปริจฺฉินฺนวจนํ ความว่า เป็นคำกล่าวที่มิได้กำหนดด้วยปัญญาที่ทำการกำหนด, อธิบายว่า เป็นคำกล่าวที่มิได้พิจารณา.

Ussadakittaneti vipākakathāyaṃ gahitaussadakittane. Pubbahetuniyāmenāti purimabhave pavattalobhādihetuniyāmena. Niyāmoti ca tesaṃyeva lobhādīnaṃ paṭiniyato lubbhanādisabhāvo daṭṭhabbo. Lobho ussado etesanti lobhussadā, ussannalobhā, lobhādhikāti attho. Amohussadā cāti ettha ca-saddo sampiṇḍanattho. Tena ye ime lobhussadatādīnaṃ paccekaṃ vomissato ca cuddasa pabhedā icchitā, te anavasesato sampiṇḍeti yathāvuttesu chasveva tesaṃ antogadhattā. Phalabhūtā cettha lobhussadatādayo daṭṭhabbā.

บทว่า อุสฺสทกิตฺตเน ความว่า ในการกล่าวถึงความยิ่งที่ท่านยกขึ้นในวิปากกถา. บทว่า ปุพฺพเหตุนิยาเมน ความว่า ด้วยกฎเกณฑ์แห่งเหตุคือโลภะเป็นต้นที่เกิดขึ้นในภพก่อน. และพึงเห็นว่า สภาวะคือความอยากได้เป็นต้น อันเป็นสภาวะเฉพาะของโลภะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่า นิยาม. สัตว์เหล่านี้มีโลภะยิ่ง เหตุนั้นจึงชื่อว่า โลภุสฺสทา, อธิบายว่า มีโลภะกำเริบ, มีโลภะยิ่ง. ในบทว่า อโมหุสฺสทา จ ดังนี้ จ-ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวม. ด้วย จ-ศัพท์นั้น ท่านรวบรวมจำพวก ๑๔ อย่างเหล่านี้ คือ ความเป็นผู้มีโลภะยิ่งเป็นต้น โดยจำแนกเป็นอย่างๆ และโดยประการที่ระคนกัน ที่ท่านประสงค์ไว้ทั้งหมดโดยไม่มีเหลือ เพราะจำพวกเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าใน ๖ จำพวกที่กล่าวแล้วนั่นเอง. และในที่นี้ พึงเห็นว่า ความเป็นผู้มีโลภะยิ่งเป็นต้น เป็นผล (ของกรรม).

Idāni taṃ nesaṃ lobhussadatādīnaṃ paccekaṃ vomissakatādiṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘yassa hī’’tiādi āraddhaṃ. Kammāyūhanakkhaṇeti kammakaraṇavelāyaṃ. Lobho balavāti lobho tajjāya paccayasāmaggiyā sāmatthiyato adhiko hoti. Alobho mandoti tappaṭipakkho alobho dubbalo. Kathaṃ panete lobhālobhā aññamaññaṃ ujuvipaccanīkabhūtā ekakkhaṇe pavattantīti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘ekakkhaṇe pavattantī’’ti. Nikantikkhaṇaṃ pana āyūhanapakkhiyameva katvā evaṃ vuttaṃ. Eseva nayo sesesupi. Pariyādātunti abhibhavituṃ na sakkoti. Yo hi ‘‘evaṃsundaraṃ evaṃvipulaṃ evaṃmahagghañca na sakkā dātu’’ntiādinā amuttacāgatādivasena pavattāya cetanāya sampayutto alobho, so sammadeva lobhaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Dosamohānaṃ anuppattiyā, tādisapaccayalābhena ca adosāmohā balavanto. Tasmāti lobhādosāmohānaṃ balavabhāvato, alobhadosamohānañca dubbalabhāvatoti vuttameva kāraṇaṃ paccāmasati. Soti taṃsamaṅgīpuggalo. Tena kammenāti tena lobhādiupanissayavatā kusalakammunā. Sukhasīloti sakhilo. Tamevatthaṃ ‘‘akkodhano’’ti pariyāyena vadati.

บัดนี้ ท่านเริ่มคำว่า “ยสฺส หิ” เป็นต้น เพื่อแสดงความที่สัตว์เหล่านั้นเป็นผู้มีโลภะยิ่งเป็นต้น โดยจำแนกเป็นอย่างๆ และโดยประการที่ระคนกัน เป็นต้น. บทว่า กมฺมายูหนกฺขเณ ความว่า ในเวลาที่ทำกรรม. บทว่า โลโภ พลวา ความว่า โลภะย่อมมีกำลังกว่าโดยสามัตถิยะ เพราะความพรั่งพร้อมแห่งปัจจัยที่เหมาะแก่โลภะนั้น. บทว่า อโลโภ มนฺโท ความว่า อโลภะซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อโลภะนั้นมีกำลังอ่อน. ถามว่า ก็โลภะและอโลภะเหล่านี้ซึ่งเป็นปฏิปักษ์กันโดยตรงย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกันได้อย่างไร? ตอบว่า ข้อนี้ไม่พึงเห็นว่า “ย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน” แต่ท่านกล่าวไว้อย่างนี้โดยถือเอาขณะที่ตัดสินใจว่าเป็นฝ่ายที่สั่งสมกรรม. นัยนี้พึงใช้ได้แม้ในบทที่เหลือ. บทว่า ปริยาทาตุํ ความว่า ไม่สามารถครอบงำได้. จริงอยู่ อโลภะใดที่สัมปยุตด้วยเจตนาอันเป็นไปโดยอาการมีความไม่สละเป็นต้น ด้วยคิดว่า “ของที่สวยงามอย่างนี้ กว้างใหญ่อย่างนี้ และมีค่ามากอย่างนี้ ไม่สามารถให้ได้” เป็นต้น, อโลภะน้ันย่อมไม่สามารถครอบงำโลภะได้โดยแท้. อโทสะและอโมหะมีกำลัง เพราะโทสะและโมหะไม่เกิดขึ้น และเพราะได้ปัจจัยเช่นนั้น. บทว่า ตสฺมา ความว่า ท่านย้อนพิจารณาเหตุที่กล่าวแล้วนั่นแหละว่า เพราะโลภะ โทสะ และโมหะมีกำลัง และเพราะอโลภะ อโทสะ และอโมหะมีกำลังอ่อน. บทว่า โส คือ บุคคลผู้ประกอบด้วยกรรมนั้น. บทว่า เตน กมฺเมน ความว่า ด้วยกุศลกรรมนั้นอันมีโลภะเป็นต้นเป็นอุปนิสัย. บทว่า สุขสีโล ความว่า เป็นคนราบรื่น. ท่านกล่าวถึงเนื้อความนั้นนั่นแหละโดยปริยายด้วยคำว่า “อกฺโกธโน”.

Purimanayenevāti pubbe vuttanayānusārena mandā alobhādosā lobhadose pariyādātuṃ na sakkonti, amoho pana balavā mohaṃ pariyādātuṃ sakkotīti evaṃ tattha tattha vāre yathārahaṃ atidesattho [Pg.125] veditabbo. Duṭṭhoti kodhano. Dandhoti mandapañño. Sīlakoti sukhasīlo.

บทว่า ปุริมนเยเนว ความว่า พึงทราบอรรถแห่งอติเทส (การโยงความ) ตามสมควรในวาระนั้นๆ อย่างนี้ว่า ตามนัยที่กล่าวแล้วในก่อน อโลภะและอโทสะที่อ่อนกำลังย่อมไม่สามารถครอบงำโลภะและโทสะได้, ส่วนอโมหะมีกำลัง สามารถครอบงำโมหะได้. บทว่า ทุฏฺโฐ คือ เป็นคนมักโกรธ. บทว่า ทนฺโธ คือ มีปัญญาทราม. บทว่า สีลโก คือ มีปกติสุขุม.

Ettha ca lobhavasena, dosamohalobhadosalobhamohadosamohalobhadosamohavasenāti tayo ekakā, tayo dukā, eko tikoti lobhādiussadavasena akusalapakkheyeva satta vārā, tathā kusalapakkhe alobhādiussadavasenāti cuddasa vārā labbhanti. Tattha alobhadosāmohā, alobhādosamohā, alobhadosamohā balavantoti āgatehi kusalapakkhe tatiyadutiyapaṭhamavārehi dosussadamohussadadosamohussadavārā gahitā eva honti, tathā akusalapakkhe lobhādosamohā, lobhadosāmohā, lobhādosāmohā balavantoti āgatehi tatiyadutiyapaṭhamavārehi adosussadaamohussadaadosāmohussadavārā gahitā evāti akusalakusalapakkhesu tayo tayo vāre antogadhe katvā aṭṭheva vārā dassitā. Ye pana ubhayesaṃ missatāvasena lobhālobhussadavārādayo apare ekūnapaññāsa vārā dassetabbā, te alabbhanato eva na dassitā. Na hi ekasmiṃ santāne antarena avatthantaraṃ ‘‘lobho ca balavā, alobho cā’’tiādi yujjatīti, paṭipakkhavasena vā hi etesaṃ balavadubbalabhāvo, sahajātadhammavasena vā. Tattha lobhassa tāva paṭipakkhavasena alobhena anadhibhūtatāya balavabhāvo, tathā dosamohānaṃ adosāmohehi. Alobhādīnaṃ pana lobhādiabhibhavanato, sabbesañca samānajātiyamabhibhuyya pavattivasena sahajātadhammato balavabhāvo. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘lobho balavā alobho mando, adosāmohā balavanto dosamohā mandā’’ti. So ca nesaṃ mandabalavabhāvo purimūpanissayato tathā āsayassa paribhāvitatāya veditabbo.

อนึ่ง ในวาระเหล่านี้ ด้วยอำนาจแห่งโลภะ, ด้วยอำนาจแห่งโทสะ โมหะ โลภะกับโทสะ โลภะกับโมหะ โทสะกับโมหะ โลภะกับโทสะและโมหะ ดังนี้ มีเอกกะ (ธรรมหมวด 1) 3 อย่าง, ทุกะ (ธรรมหมวด 2) 3 อย่าง, ติกะ (ธรรมหมวด 3) 1 อย่าง ด้วยอำนาจแห่งความมีโลภะเป็นต้นเป็นส่วนมาก ในฝ่ายอกุศลนั่นเทียวจึงมี 7 วาระ, และฉันใด ในฝ่ายกุศลก็มี 7 วาระ ด้วยอำนาจแห่งความมีอโลภะเป็นต้นเป็นส่วนมาก ฉันนั้น รวมเป็น 14 วาระ ย่อมมีได้ ในวาระทั้ง 14 นั้น เพราะอโลภะ อโทสะ อโมหะ มีกำลัง, เพราะอโลภะ อโทสะ โมหะ มีกำลัง, เพราะอโลภะ โทสะ โมหะ มีกำลัง ดังนี้ วาระที่ 3, 2, 1 ในฝ่ายกุศลที่มาแล้ว ย่อมถือเอาโทสุสสทวาร, โมหุสสทวาร, โทสโมหุสสทวารไว้แล้วนั่นเทียว, ฉันใด ในฝ่ายอกุศลก็ฉันนั้น เพราะโลภะ อโทสะ โมหะ มีกำลัง, เพราะโลภะ โทสะ อโมหะ มีกำลัง, เพราะโลภะ อโทสะ อโมหะ มีกำลัง ดังนี้ วาระที่ 3, 2, 1 ที่มาแล้ว ย่อมถือเอาอโทสุสสทวาร, อโมหุสสทวาร, อโทสาโมหุสสทวารไว้แล้วนั่นเทียว ดังนี้ ท่านรวบรวมวาระ 3 อย่าง 3 อย่าง ในฝ่ายอกุศลและฝ่ายกุศลเข้าไว้ภายใน แล้วแสดงไว้เพียง 8 วาระเท่านั้น ส่วนวาระอื่นอีก 49 วาระ มีโลภาโลภุสสทวารเป็นต้น ที่พึงแสดงด้วยอำนาจแห่งความเจือปนกันของทั้งสองฝ่าย ท่านไม่แสดงไว้ก็เพราะหาไม่ได้นั่นเอง จริงอยู่ ในสันดานหนึ่ง เมื่อเว้นจากขณะอื่นแล้ว ภาวะที่ว่า 'ทั้งโลภะก็มีกำลัง ทั้งอโลภะก็มีกำลัง' เป็นต้น ย่อมไม่สมควร เพราะว่า ความเป็นธรรมมีกำลังและความเป็นธรรมมีกำลังน้อยของธรรมเหล่านั้น ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์กัน หรือด้วยอำนาจแห่งสหชาตธรรม ในธรรม 2 อย่างนั้น เบื้องต้น ความมีกำลังของโลภะย่อมมีเพราะความเป็นธรรมที่อโลภะซึ่งเป็นปฏิปักษ์ข่มไม่ได้, ฉันใด ความมีกำลังของโทสะและโมหะก็ย่อมมีเพราะความเป็นธรรมที่อโทสะและอโมหะข่มไม่ได้ ฉันนั้น ส่วนความมีกำลังของอโลภะเป็นต้น ย่อมมีเพราะการข่มโลภะเป็นต้น และเพราะการเกิดขึ้นโดยครอบงำธรรมที่มีชาติเสมอกันทั้งหมดได้โดยเป็นสหชาตธรรม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'โลภะมีกำลัง อโลภะมีกำลังน้อย, อโทสะและอโมหะมีกำลัง โทสะและโมหะมีกำลังน้อย' ดังนี้ และพึงทราบว่า ความมีกำลังน้อยและมีกำลังมากของธรรมเหล่านั้นสำเร็จมาจากอุปนิสัยในปางก่อน และเพราะความที่อาสยะ (ที่นอนแห่งจิต) ได้รับการอบรมมาเป็นอย่างดี

Yo luddhoti vuttoti yo ussadakittane ‘‘luddho’’ti vutto, ayaṃ idha cariyāvicāre ‘‘rāgacarito’’ti veditabbo. Duṭṭhadandhāti ‘‘duṭṭho, dandho’’ti ca vuttā yathākkamaṃ dosamohacaritā. Paññavāti sātisayaṃ sappañño. Yato saddhāvitakkesu vijjamānesupi buddhicaritoti vuccati. Alobhādosānaṃ [Pg.126] balavabhāvo saddhūpanissayatāya vinā na hotīti āha ‘‘aluddhaaduṭṭhā pasannapakatitāya saddhācaritā’’ti.

บทว่า โย ลุทฺโธติ วุตฺโต ความว่า บุคคลใด ในการกล่าวถึงความมี (กิเลส) มาก ท่านเรียกว่า 'เป็นคนโลภ' บุคคลนี้ ในการพิจารณาจริตในที่นี้ พึงทราบว่า 'เป็นราคจริต' บทว่า ทุฏฺฐทนฺธา คือ บุคคลทั้งหลายที่ท่านเรียกว่า 'ผู้ประทุษร้าย' และ 'ผู้เชื่องช้า' ได้แก่ โทสจริตและโมหจริตตามลำดับ บทว่า ปญฺญวา คือ ผู้มีปัญญาอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น แม้เมื่อศรัทธาและวิตกมีอยู่ ก็ถูกเรียกว่าเป็นพุทธิจริต ความมีกำลังของอโลภะและอโทสะจะไม่มีหากปราศจากความเป็นผู้มีศรัทธาเป็นอุปนิสัย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'บุคคลผู้ไม่โลภ ไม่ประทุษร้าย เพราะมีความเลื่อมใสเป็นปกติ จึงเป็นสัทธาจริต' ดังนี้

Ayañca nayo sādhāraṇato vuttoti nibbattitapubbahetuniyāmavaseneva buddhicaritādikepi dassetuṃ ‘‘yathā vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha amohaparivārenāti amohaparikkhittena, upanissayato sampayogato ca paññāya abhisaṅkhatenāti attho. Sesapadattayepi eseva nayo. Lobhādinā vomissaparivārenāti ettha lobhamohādinā aññamaññaaviruddhavomissaparivārenāti attho. Avirodho ca yugaggāhavasena appavattiyā veditabbo. Tathā hi saddhānusāridhammānusārigottāni aññamaññampi bhinnasabhāvāneva. Ekaṃsena ca missakacariyāpi sampaṭicchitabbā pubbahetuniyāmena cariyāsiddhito. Tathā ceva ussadakittanaṃ pavattaṃ yathārahaṃ lobhālobhādīnaṃ vipākassa paccayabhāvato. Tenāha paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.232) –

และเพราะนัยนี้ท่านกล่าวไว้โดยทั่วไป เพื่อจะแสดงแม้ในบุคคลผู้เป็นพุทธิจริตเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งปุพพเหตุนิยามที่เกิดขึ้นแล้วเท่านั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ยถา วา เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า อโมหปริวาเรน มีความว่า อันอโมหะแวดล้อมแล้ว คือ อันปัญญาที่ปรุงแต่งเป็นพิเศษแล้ว ทั้งโดยอุปนิสัยและโดยสัมปโยคะ แม้ในอีก 3 บทที่เหลือ ก็มีนัยนี้เช่นกัน ในบทว่า โลภาทินา โวมิสฺสปริวาเรน มีความว่า มีธรรมมีโลภะและโมหะเป็นต้นเป็นบริวารที่เจือปนกันโดยไม่ขัดกัน และพึงทราบความไม่ขัดกันนั้น โดยอำนาจแห่งการไม่เกิดขึ้นโดยยึดถือเป็นคู่ๆ จริงอยู่ แม้โคตรของสัทธานุสารีและธัมมานุสารีก็มีสภาวะต่างกันนั่นเทียว และพึงยอมรับแม้จริตที่เจือปนกันโดยส่วนเดียว เพราะจริตสำเร็จได้ด้วยปุพพเหตุนิยาม และการกล่าวถึงความมี (กิเลส) มาก ก็เป็นไปแล้วอย่างนั้นเหมือนกัน เพราะความเป็นปัจจัยแห่งวิบากของโลภะและอโลภะเป็นต้นตามสมควร เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ในปฏิสัมภิทามรรคว่า –

‘‘Gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti? Kusalakammassa javanakkhaṇe tayo hetū kusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti, tena vuccati kusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti, tena vuccati akusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Paṭisandhikkhaṇe tayo hetū abyākatā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti, tena vuccati nāmarūpapaccayāpi viññāṇaṃ, viññāṇapaccayāpi nāmarūpa’’nti –

‘ในคติสมบัติที่ประกอบด้วยญาณ การอุบัติย่อมมีเพราะเป็นปัจจัยแห่งเหตุ 8 อย่างไหนบ้าง? ในขณะชวนะของกุศลกรรม เหตุ 3 อย่างที่เป็นกุศล ย่อมเป็นสหชาตปัจจัยแก่เจตนาที่เกิดในขณะนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า สังขารทั้งหลายมีกุศลมูลเป็นปัจจัยก็มี ในขณะแห่งความใคร่ เหตุ 2 อย่างที่เป็นอกุศล ย่อมเป็นสหชาตปัจจัยแก่เจตนาที่เกิดในขณะนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า สังขารทั้งหลายมีอกุศลมูลเป็นปัจจัยก็มี ในขณะปฏิสนธิ เหตุ 3 อย่างที่เป็นอัพยากฤต ย่อมเป็นสหชาตปัจจัยแก่เจตนาที่เกิดในขณะนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า วิญญาณมีนามรูปเป็นปัจจัยก็มี นามรูปมีวิญญาณเป็นปัจจัยก็มี’ ดังนี้ –

Ādi. Pubbahetuniyāmena ca yathā tihetukassa paññāveyyattiyaṃ, na tathā duhetukassa. Yathā ca duhetukassa itikattabbatā nepakkaṃ, na tathā ahetukassa. Evaṃ lobhussadādayo puggalā rāgacaritādayo hontīti niṭṭhamettha gantabbanti. Yathāvuttamatthaṃ nigamavasena dassetuṃ ‘‘evaṃ lobhādīsū’’tiādi vuttaṃ.

เป็นต้น และโดยปุพพเหตุนิยาม ความเฉียบแหลมแห่งปัญญามีแก่ติเหตุกบุคคลฉันใด ก็ไม่มีแก่ทวิเหตุกบุคคลฉันนั้น และความแก่กล้าแห่งปัญญาในกิจที่ควรทำมีแก่ทวิเหตุกบุคคลฉันใด ก็ไม่มีแก่อเหตุกบุคคลฉันนั้น ด้วยประการฉะนี้ บุคคลผู้มีโลภะมากเป็นต้น จึงเป็นราคจริตบุคคลเป็นต้น ดังนี้ พึงถึงความตกลงใจในเรื่องนี้ เพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวแล้วโดยเป็นบทสรุป ท่านจึงกล่าวคำว่า เอวํ โลภาทีสู เป็นต้น

45. Tatrāti [Pg.127] tasmiṃ pucchāvacane. Nayoti jānananayo. Puggalādhiṭṭhānena vuttopi attho dhammamukheneva paññāyatīti dhammādhiṭṭhānenāha ‘‘cariyāyo vibhāvaye’’ti. Pakatigamanenāti akittimena sabhāvagamanena. Cāturiyenāti cāturabhāvena siṅgārena. Ukkuṭikanti asamphuṭṭhamajjhaṃ. Khaṇanto viyāti bhūmiṃ khaṇanto viya. Anukaḍḍhitanti pādanikkhepasamaye kaḍḍhanto viya pādaṃ nikkhipati. Tenassa padaṃ anukaḍḍhitaṃ pacchato añchitaṃ hoti. Paribyākulāyāti parito āluḷitāya. Chambhito viyāti vitthāyanto viya. Bhīto viyāti keci. Sahasānupīḷitanti aggapādena, paṇhiyā ca sahasāva sannirujjhitaṃ. Vivaṭṭacchadassāti vinivaṭṭacchadanassa pahīnakilesassa. Idamīdisaṃ padanti bhagavato padaṃ disvā vadati.

๔๕. บทว่า ตตฺร ได้แก่ ในคำถามนั้น บทว่า นโย ได้แก่ นัยคือเครื่องรู้ แม้เนื้อความที่กล่าวโดยอ้างอิงบุคคล ก็ย่อมปรากฏโดยทางธรรมเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวโดยอ้างอิงธรรมว่า พึงจำแนกจริตทั้งหลาย บทว่า ปกติคมเนน ได้แก่ ด้วยการเดินตามปกติที่ไม่ปรุงแต่ง บทว่า จาตุริเยน ได้แก่ ด้วยความงดงาม ด้วยการประดับ บทว่า อุกฺกุฏิกํ ได้แก่ มีส่วนกลางไม่สัมผัส บทว่า ขณนฺโต วิย ได้แก่ ราวกับขุดแผ่นดิน บทว่า อนุกฑฺฒิตํ คือ ในขณะที่วางเท้า เขาวางเท้าราวกับลากไป เพราะเหตุนั้น รอยเท้าของเขาจึงถูกลากไป คือถูกดึงไปข้างหลัง บทว่า ปริพฺยากุลาย ได้แก่ ที่สับสนอลหม่านโดยรอบ บทว่า ฉมฺภิโต วิย ได้แก่ ราวกับสะดุ้ง บางพวกกล่าวว่า ราวกับหวาดกลัว บทว่า สหสานุปีฬิตํ ได้แก่ อันปลายเท้าและส้นเท้ากดลงโดยพลันทีเดียว บทว่า วิวฏฺฏฉทสฺส ได้แก่ ของผู้มีเครื่องมุงบังอันเปิดแล้ว คือผู้มีกิเลสอันละได้แล้ว (พราหมณ์) กล่าวคำว่า รอยเท้านี้เป็นเช่นนี้ เมื่อเห็นรอยพระบาทของพระผู้มีพระภาค

Pāsādikanti pasādāvahaṃ. Madhurākāranti iṭṭhākāraṃ. Thaddhākāranti thambhitākāraṃ. Ataramānoti nataramāno, saṇikanti attho. Samodhāyāti sammadeva odhāya avikkhipitvā. Nipajjitvāti kāyapasāraṇalakkhaṇāya nipajjāya seyyāya nipajjitvā sayati niddāyati. Pakkhittakāyoti avakkhittakāyo avaso viya sahasā patitakāyo. Dussaṇṭhānanti virūpasannivesaṃ. Vikkhittakāyoti ito cito ca khittaaṅgapaccaṅgo.

บทว่า ปาสาทิกํ ความว่า นำมาซึ่งความเลื่อมใส บทว่า มธุราการํ ความว่า มีอาการอันน่าปรารถนา บทว่า ถทฺธาการํ ความว่า มีอาการแข็งกระด้าง บทว่า อตรมาโน ความว่า ไม่รีบร้อน อธิบายว่า ค่อยๆ ไป บทว่า สโมธาย ความว่า วางไว้ดีแล้ว ไม่ทอดทิ้งให้กระจัดกระจาย บทว่า นิปชฺชิตฺวา ความว่า นอนด้วยการนอนอันมีลักษณะคือการเหยียดกาย คือ ย่อมหลับ ย่อมเข้าถึงความหลับ บทว่า ปกฺขิตฺตกาโย ความว่า มีกายอันทอดทิ้งแล้ว ราวกับผู้ไม่มีอำนาจในตน มีกายล้มลงโดยพลัน บทว่า ทุสฺสณฺฐานํ ความว่า มีสัณฐานวิรูป (รูปร่างไม่น่าดู) บทว่า วิกฺขิตฺตกาโย ความว่า มีอวัยวะน้อยใหญ่ทอดทิ้งไปในที่นั้นๆ

Samparivattakanti samparivattitvā. Āloḷayamāno vālikākacavarāni ākulayanto.

บทว่า สมฺปริวตฺตกํ ความว่า พลิกไปพลิกมา (บทว่า อาโลฬยมาโน) ความว่า ทำให้ทรายและหยากเยื่อยุ่งเหยิง

Nipuṇamadhurasamasakkaccakārīti sukosallaṃ sundaraṃ avisamaṃ sābhisaṅkhārañca karaṇasīlo. Gāḷhathaddhavisamakārīti thiraṃ asithilaṃ visamañca karaṇasīlo. Aparicchinnaṃ apariniṭṭhitaṃ.

บทว่า นิปุณมธุรสมสกฺกจฺจการี ความว่า มีปกติกระทำพร้อมด้วยความฉลาด ดี สม่ำเสมอ และพร้อมด้วยการปรุงแต่งเป็นพิเศษ บทว่า คาฬฺหถทฺธวิสมการี ความว่า มีปกติกระทำมั่นคง ไม่ย่อหย่อน และไม่สม่ำเสมอ (บทว่า อปริจฺฉินฺนํ อปรินิฏฺฐิตํ) ความว่า ยังไม่เสร็จสิ้น ยังไม่จบ

Mukhapūrakanti mukhassa pūraṇaṃ mahantaṃ. Arasapaṭisaṃvedīti narasapaṭisaṃvedī. Bhājane chaḍḍentoti bhojanabhājane sitthāni chaḍḍento. Mukhaṃ makkhentoti bahimukhaṃ makkhento.

บทว่า มุขปูรกํ ความว่า การทำให้เต็มปาก คือ คำใหญ่ บทว่า อรสปฏิสํเวที ความว่า ไม่รู้สึกรส บทว่า ภาชเน ฉฑฺเฑนฺโต ความว่า ทิ้งเมล็ดข้าวในภาชนะสำหรับฉัน บทว่า มุขํ มกฺเขนฺโต ความว่า ทำให้เปรอะเปื้อนภายนอกปาก

Kilantarūpo viyāti tassa asahanena khedappatto viya. Aññāṇupekkhāyāti aññāṇabhūtāya upekkhāya. Aññāṇasaṅkhātāya upekkhāyāti keci.

บทว่า กิลนฺตรูโป วิย ความว่า ราวกับถึงความเหน็ดเหนื่อยเพราะทนต่ออารมณ์นั้นไม่ได้ บทว่า อญฺญาณุเปกฺขาย ความว่า ด้วยอุเบกขาที่เป็นอัญญาณะ (คือโมหะ) บางอาจารย์กล่าวว่า ด้วยอุเบกขาที่ชื่อว่าอัญญาณะ

Māyādīsu [Pg.128] santadosapaṭicchadanalakkhaṇā māyā. Asantaguṇapakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ. Unnatilakkhaṇo māno. Asantaguṇasambhāvanāmukhena paṭiggahaṇe amattaññutālakkhaṇā pāpicchatā. Santaguṇasambhāvanāmukhena paṭiggahaṇe amattaññutālakkhaṇā mahicchatā. Sakalābhena asantussanalakkhaṇā asantuṭṭhitā. Vijjhanaṭṭhena siṅgaṃ, siṅgāratānāgarikabhāvasaṅkhātaṃ kilesasiṅgaṃ. Attano sarīrassa, cīvarādiparikkhārassa ca maṇḍanavasena pavattaṃ loluppaṃ cāpalyaṃ. Evamādayoti ettha ādi-saddena ahirikānottappamadappamādādayo saṅgayhanti.

ในธรรมมีมายาเป็นต้น มายา มีลักษณะคือการปกปิดโทษที่มีอยู่ สาเถยยะ มีลักษณะคือการประกาศคุณที่ไม่มี มานะ มีลักษณะคือการเย่อหยิ่ง ปาปิจฉตา มีลักษณะคือความไม่รู้จักประมาณในการรับ โดยมีการยกย่องคุณที่ไม่มีเป็นเหตุ มหิจฉตา มีลักษณะคือความไม่รู้จักประมาณในการรับ โดยมีการยกย่องคุณที่มีอยู่เป็นเหตุ อสันตุฏฐิตา มีลักษณะคือความไม่สันโดษด้วยลาภของตน ชื่อว่า สิงคะ (เขา) โดยอรรถว่าแทง ได้แก่ กิเลสสิงคะ คือความเป็นคนงาม ความเป็นคนเมือง ความโลเลที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการประดับร่างกายของตนและบริขารมีจีวรเป็นต้น ชื่อว่า จาปัลยะ (ความคะนอง) ในบทว่า เอวมาทโย นี้ พึงสงเคราะห์เอาอหิริกะ อโนตตัปปะ มทะ ปมาทะ เป็นต้น ด้วยอาทิศัพท์

Parāparādhassa upanayhanalakkhaṇo upanāho. Paresaṃ guṇamakkhaṇalakkhaṇo makkho. Parassa guṇe ḍaṃsitvā apanento viya yugaggāhalakkhaṇo paḷāso. Parasampattiusūyanalakkhaṇā issā. Attasampattinigūhanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ. Idha ādi-saddena dovacassatāpāpamittatādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

อุปนาหะ มีลักษณะคือการผูกความผิดของผู้อื่นไว้ มักขะ มีลักษณะคือการลบหลู่คุณของผู้อื่น ปฬาสะ มีลักษณะคือการตีเสมอ ราวกับกัดคุณของผู้อื่นแล้วนำออกไป อิสสา มีลักษณะคือความริษยาสมบัติของผู้อื่น มัจฉริยะ มีลักษณะคือการปกปิดสมบัติของตน ในที่นี้ พึงเห็นการสงเคราะห์ความเป็นผู้ว่ายาก ความมีมิตรชั่ว เป็นต้น ด้วยอาทิศัพท์

Anussāhanaṃ thinaṃ. Asattivighāto middhaṃ. Cetaso avūpasamo uddhaccaṃ. Vippaṭisāro kukkuccaṃ. Saṃsayo vicikicchā. Ayoniso daḷhaggāho ādhānaggāhitā. Yathāgahitassa micchāgāhassa dubbiveṭhiyatā duppaṭinissaggiyatā. Idha ādi-saddena muṭṭhasaccaasampajaññādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

ความไม่ขวนขวาย ชื่อว่า ถีนะ ความที่กำลังถูกกำจัด (ความท้อถอย) ชื่อว่า มิทธะ ความไม่สงบแห่งจิต ชื่อว่า อุทธัจจะ ความเดือดร้อนใจ ชื่อว่า กุกกุจจะ ความสงสัย ชื่อว่า วิจิกิจฉา การยึดถือมั่นโดยไม่แยบคาย ชื่อว่า อาธานัคคาหิตา ความที่ความเห็นผิดที่ตนยึดถือไว้นั้นแก้ยาก ชื่อว่า ทุปปฏินิสสัคคิยตา ในที่นี้ พึงเห็นการสงเคราะห์ความหลงลืมสติ ความไม่มีสัมปชัญญะ เป็นต้น ด้วยอาทิศัพท์

Muttacāgatāti vissaṭṭhacāgatā nissaṅgapariccāgo. Yathā māyādayo, tathā pavattā akusalakkhandhā, yathā ariyānaṃ dassanakāmatādayo, tathā pavattā kusalakkhandhā veditabbā.

บทว่า มุตฺตจาคตา ความว่า ความเป็นผู้มีการสละอันสละแล้ว คือ การบริจาคที่ปราศจากความข้องเกี่ยว พึงทราบว่า ธรรมมีมายาเป็นต้นเป็นฉันใด อกุศลขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นเป็นไปอย่างนั้นก็เป็นฉันนั้น, ความปรารถนาจะเห็นพระอริยเจ้าเป็นต้นเป็นฉันใด กุศลขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นเป็นไปอย่างนั้นก็เป็นฉันนั้น

Pasādanīyaṭṭhānaṃ nāma vatthuttayaṃ. Saṃvejanīyaṭṭhānāni jātiādīni. Kusalānuyogeti kusaladhammabhāvanāyaṃ. ‘‘Evañca evañca karissāmī’’ti kiccānaṃ rattibhāge parivitakkanaṃ rattiṃ dhūmāyanā. Tathāvitakkitānaṃ tesaṃ divasabhāge anuṭṭhānaṃ divā pajjalanā. Hurāhuraṃ dhāvanāti ito cito ca tattha tattha ārammaṇe cittavosaggo. Tenevāha ‘‘idaṃ pure cittamacāri cārikaṃ, yenicchakaṃ yatthakāmaṃ yathāsukha’’nti (dha. pa. 326), ‘‘cittamassa vidhāvatī’’ti (saṃ. ni. 1.55) ca.

ชื่อว่าปสาทนียสถาน ได้แก่ วัตถุ ๓ (พระรัตนตรัย) สังเวชนียสถานทั้งหลาย ได้แก่ สถานที่ประสูติเป็นต้น บทว่า กุสลานุโยเค ความว่า ในการเจริญกุศลธรรม การตรึกตรองถึงกิจทั้งหลายในเวลากลางคืนว่า "เราจักทำอย่างนี้ๆ" ชื่อว่า การเป็นควันในเวลากลางคืน การไม่ลงมือทำกิจเหล่านั้นที่ตรึกตรองไว้อย่างนั้นในเวลากลางวัน ชื่อว่า การลุกโพลงในเวลากลางวัน บทว่า หุราหุรํ ธาวนา ความว่า การปล่อยจิตไปในอารมณ์นั้นๆ ในที่นี้และที่นั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เมื่อก่อน จิตนี้ได้เที่ยวไปตามที่ปรารถนา ตามที่ต้องการ ตามความพอใจ" และตรัสว่า "จิตของบุคคลนั้นย่อมแล่นไป"

Dhammappavattidassanādi [Pg.129] ca pāḷiyaṃ, aṭṭhakathāyañca anāgatamevāti na sakkā vattunti ‘‘sabbākārenā’’ti vuttaṃ. Kiñci kiñci āgatampi atthevāti hi adhippāyo. ‘‘Na sārato paccetabba’’nti vatvā tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘rāgacaritassa hī’’tiādimāha. Appamādavihārinoti tattha vinidhāya bhāvaṃ paṭipajjanena appamādakārino. Bhinnalakkhaṇā iriyāpathādayoti cāturiyena acāturiyena saṇikaṃ, sahasā ca gamanādayo. Na upapajjantīti na yujjanti. Pucchitvā jānitabbanti dhammappavattiādiṃ pucchitvā jānitabbaṃ.

เพราะไม่อาจกล่าวได้ว่า "การเห็นความเป็นไปแห่งธรรมเป็นต้น ไม่มาในบาลีและอรรถกถาเลย" ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โดยอาการทั้งปวง" อธิบายว่า จริงอยู่ แม้ที่มาแล้วบางอย่างก็มีอยู่ ครั้นกล่าวว่า "ไม่พึงเชื่อโดยความเป็นสาระ" เมื่อจะแสดงเหตุในเรื่องนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ก็สำหรับบุคคลผู้มีราคจริต" บทว่า อปฺปมาทวิหาริโน ความว่า ผู้มีความไม่ประมาทด้วยการปฏิบัติโดยเว้นสภาวะเดิมในอิริยาบถนั้นๆ บทว่า ภินฺนลกฺขณา อิริยาปถาทโย ความว่า การไปเป็นต้นโดยความงามและไม่งาม โดยอาการค่อยๆ และโดยพลัน บทว่า น อุปปชฺชนฺติ ความว่า ย่อมไม่สมควร บทว่า ปุจฺฉิตฺวา ชานิตพฺพํ ความว่า พึงสอบถามแล้วจึงทราบความเป็นไปแห่งธรรมเป็นต้น

46. Sappāyaṃ hitaṃ, kilesavighātīti attho. Adhotavedikanti aparisuddhaparikkhepavedikaṃ. Bhūmaṭṭhakanti bhūmitaleyeva uṭṭhāpitaṃ uparimatalarahitaṃ. Ekato onatassa pabbatapādassa heṭṭhābhāgo akatabhittibhūmiparikammo akatapabbhāro. Jatukābharitanti adhomukhāhi olambamānamukhāhi khuddakavaggulīhi paripuṇṇaṃ. Oluggavilugganti chinnabhinnaṃ. Ujjaṅgalaṃ lūkhadhūsaraṃ chāyūdakarahitaṃ. Sīhabyagghādibhayena sāsaṅkaṃ. Durūpanti virūpaṃ. Dubbaṇṇanti asundaravaṇṇaṃ, dussaṇṭhānaṃ vā. Jālākārena katapūvaṃ jālapūvaṃ. Sāṇi viya kharasamphassanti sāṇiphalako viya dukkhasamphassaṃ. Bhārikabhāvena, antarantarā tunnakaraṇena ca kicchapariharaṇaṃ. Āṇigaṇṭhikāhatoti āṇinā, gaṇṭhiyā ca hatasobho. Idaṃ rāgacaritassa sappāyaṃ, evamassa kilesasamudācāro na hotīti adhippāyo. Eseva nayo sesesupi.

๔๖. บทว่า สปฺปายํ ความว่า เป็นที่เกื้อกูล อธิบายว่า กำจัดกิเลส บทว่า อโธตเวทิกํ ความว่า มีระเบียงล้อมรอบที่ไม่สะอาด บทว่า ภูมฏฺฐกํ ความว่า สร้างขึ้นบนพื้นดินเท่านั้น ปราศจากชั้นบน ส่วนเบื้องล่างแห่งเชิงเขาที่ลาดไปด้านหนึ่ง ซึ่งไม่ได้ตกแต่งผนังและพื้น ชื่อว่า อกตปัพภาระ บทว่า ชตุกาภริตํ ความว่า เต็มไปด้วยค้างคาวเล็กที่ห้อยหัวลง บทว่า โอลุคฺควิลุคฺคํ ความว่า ขาดๆ วิ่นๆ ที่ปราศจากร่มและน้ำ มีสภาพหยาบกระด้าง สีซีด ชื่อว่า อุชชังคละ น่าหวาดระแวงด้วยภัยจากสิงห์และเสือเป็นต้น บทว่า ทุรูปํ ความว่า มีรูปไม่งาม บทว่า ทุพฺพณฺณํ ความว่า มีสีไม่สวย หรือมีสัณฐานไม่ดี ขนมที่ทำให้มีรูปเหมือนร่างแห ชื่อว่า ชาลปูวะ บทว่า สาณิ วิย ขรสมฺผสฺสํ ความว่า มีสัมผัสไม่ดีเหมือนแผ่นผ้าเนื้อหยาบ นุ่งห่มลำบากเพราะความหนักและเพราะการเย็บปะในระหว่างๆ บทว่า อาณิคณฺฐิกาหโต ความว่า มีความงามอันถูกทำลายด้วยสลักและปุ่ม สิ่งนี้เป็นสัปปายะแก่ผู้มีราคจริต อธิบายว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ ความเป็นไปแห่งกิเลสของบุคคลนั้นย่อมไม่มี ในจริตที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน

Disāmukhanti disābhimukhaṃ, abbhokāsābhimukhanti adhippāyo. Mahākasiṇanti mahantaṃ kasiṇamaṇḍalaṃ. Sesaṃ senāsanādīsu yaṃ vattabbaṃ mohacaritassa, taṃ dosacaritassa vuttasadisameva.

บทว่า Disāmukhanti มีความหมายว่า หันหน้าไปทางทิศ, หันหน้าไปทางที่แจ้ง. บทว่า Mahākasiṇanti คือ กสิณมณฑลอันใหญ่. สิ่งที่ควรกล่าวที่เหลือในเสนาสนะเป็นต้นสำหรับผู้มีโมหจริต ก็เหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วสำหรับผู้มีโทสจริต.

Vitakkavidhāvanasseva paccayo hoti yathā taṃ āyasmato meghiyattherassa. Darīmukheti pabbatavivare. Parittanti suppasarāvamattaṃ.

เป็นปัจจัยให้วิตกฟุ้งไปเท่านั้น เหมือนอย่างของท่านพระเมฆิยเถระ. บทว่า Darīmukhe คือ ในซอกเขา. บทว่า Parittanti คือ ประมาณเท่าฝาหม้อ.

Pabhedaparicchedato nidānaparicchedato vibhāvanaparicchedato sappāyaparicchedatoti paccekaṃ pariccheda-saddo yojetabbo. Vibhāvanāti ‘‘ayaṃ rāgacarito’’tiādinā jānanavibhāvanā. Ekaccakasiṇānussatiṭṭhānamattassa pasaṅgena kathitattā vuttaṃ ‘‘na ca tāva cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ sabbākārena āvikata’’nti.

พึงประกอบศัพท์ว่า ปริจเฉท เข้ากับแต่ละบท คือ โดยการกำหนดด้วยประเภท โดยการกำหนดด้วยนิทาน โดยการกำหนดด้วยการจำแนก และโดยการกำหนดด้วยสัปปายะ. บทว่า Vibhāvanā คือ การแสดงให้รู้แจ้งด้วยคำเป็นต้นว่า "บุคคลนี้เป็นราคจริต". เพราะกล่าวไว้โดยลำดับแห่งกสิณและอนุสสติกรรมฐานบางอย่างเท่านั้น จึงกล่าวว่า "และกรรมฐานที่เหมาะแก่อัธยาศัยก็ยังมิได้ทำให้ปรากฏโดยอาการทั้งปวงก่อน".

Cattālīsakammaṭṭhānavaṇṇanā

คำพรรณนากรรมฐาน ๔๐

47. Saṅkhātaniddesatoti [Pg.130] saṅkhātānaṃ ‘‘cattālīsāyā’’ti saṅkhyāvasena gahitānaṃ uddiṭṭhānaṃ niddesato. ‘‘Ettha ettakāni upacārajjhānāvahāni, ettakāni appanājjhānāvahānī’’ti upacārappanāvahato. ‘‘Ettakāni ekajjhānikāni, ettakāni dukatikajjhānikāni, ettakāni sakalajjhānikānī’’ti jhānappabhedato. ‘‘Etesu aṅgasamatikkamo, etesu ārammaṇasamatikkamo’’ti evaṃ samatikkamato. ‘‘Ettakānettha vaḍḍhetabbāni, ettakāni na vaḍḍhetabbānī’’ti vaḍḍhanāvaḍḍhanato. Ārammaṇatoti sabhāvadhammanimittanavattabbavasena, calitācalitavasena ca ārammaṇavibhāgato. Bhūmitoti kāmāvacarādibhūmivibhāgato. Gahaṇatoti diṭṭhādivasena gahaṇavibhāgato. Paccayatoti āruppādīnaṃ yathārahaṃ paccayabhāvato. Cariyānukūlatoti rāgacariyādīnaṃ anukūlabhāvato.

๔๗. บทว่า Saṅkhātaniddesato คือ โดยการแสดงโดยพิสดารซึ่งกรรมฐานทั้งหลายที่ยึดถือโดยนัยแห่งจำนวนว่า "สี่สิบ" อันเป็นกรรมฐานที่กล่าวไว้โดยย่อ. (แสดง) โดยการนำมาซึ่งอุปจารฌานและอัปปนาฌานว่า "ในกรรมฐานเหล่านี้ กรรมฐานเท่านี้ นำมาซึ่งอุปจารฌาน, กรรมฐานเท่านี้ นำมาซึ่งอัปปนาฌาน". (แสดง) โดยประเภทแห่งฌานว่า "กรรมฐานเท่านี้ มีฌานเดียว, กรรมฐานเท่านี้ มีสองสามฌาน, กรรมฐานเท่านี้ มีฌานครบทุกอย่าง". (แสดง) โดยการก้าวล่วงอย่างนี้ว่า "ในฌานเหล่านี้ มีการก้าวล่วงองค์, ในฌานเหล่านี้ มีการก้าวล่วงอารมณ์". (แสดง) โดยการทำให้เจริญและไม่ทำให้เจริญว่า "ในกรรมฐานเหล่านี้ กรรมฐานเท่านี้ควรทำให้เจริญ, กรรมฐานเท่านี้ไม่ควรทำให้เจริญ". บทว่า Ārammaṇato คือ โดยการจำแนกอารมณ์โดยนัยแห่งสภาวธรรม นิมิต และนวัตตัพพะ และโดยนัยแห่งอารมณ์ที่หวั่นไหวและไม่หวั่นไหว. บทว่า Bhūmito คือ โดยการจำแนกภูมิมีกามาวจรภูมิเป็นต้น. บทว่า Gahaṇato คือ โดยการจำแนกการยึดถือโดยนัยแห่งการเห็นเป็นต้น. บทว่า Paccayato คือ โดยความเป็นปัจจัยแก่อรูปฌานเป็นต้นตามสมควร. บทว่า Cariyānukūlato คือ โดยความเหมาะสมแก่ราคจริตเป็นต้น.

Kammaṭṭhānānīti ārammaṇabhāvena yogakammassa pavattiṭṭhānāni. Catukkajjhānikāti catubbidharūpāvacarajjhānavanto, tesaṃ ārammaṇabhūtāti attho. Catukkanayavasena cetaṃ vuttaṃ. Tikacatukkajjhānikesūti tikajjhānikesu purimesu brahmavihāresu, catukkajjhānikesu ānāpānakasiṇesu. Sesesūti vuttāvasesesu ekavīsatiyā kammaṭṭhānesu.

บทว่า Kammaṭṭhānāni คือ เป็นที่ตั้งแห่งการดำเนินไปของโยคกรรมโดยความเป็นอารมณ์. บทว่า Catukkajjhānikā คือ มีรูปาวจรฌาน ๔ อย่าง, ความหมายคือ เป็นอารมณ์ของฌานเหล่านั้น. และคำนี้กล่าวไว้โดยจตุกกนัย. บทว่า Tikacatukkajjhānikesu คือ ในพรหมวิหารเบื้องต้นอันเป็นติกฌาน, และในอานาปานสติและกสิณอันเป็นจตุกกฌาน. บทว่า Sesesu คือ ในกรรมฐาน ๒๑ ที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว.

Dibbacakkhunā diṭṭhahadayarūpassa sattassa cittaṃ ādikammiko cetopariyañāṇena paricchindituṃ sakkoti, na itarassāti kasiṇapharaṇaṃ cetopariyañāṇassa paccayo hoti. Tena vuttaṃ ‘‘parasattānañca cetasā cittamaññātuṃ samattho hotī’’ti. Okāsena paricchinnattāti attano ṭhitokāsena paricchinnattā. Tathā uggahakosallassa sampāditattā paricchinnākāreneva tāni upatiṭṭhanti, tasmā na tattha vaḍḍhanāti adhippāyo. Sace pana koci vaḍḍheyya, na tena koci guṇoti dassento āha ‘‘ānisaṃsābhāvā cā’’ti. ‘‘Tesu panā’’tiādinā tameva ānisaṃsābhāvaṃ vivarati. Yasmā vaḍḍhitesu kuṇaparāsiyeva vaḍḍhati, avaḍḍhitepi kāmarāgavikkhambhanā hotiyeva, tasmā ānisaṃsābhāvo. Vibhūtāti vipulārammaṇatāya supākaṭā, vaḍḍhitanimittatāya appamāṇārammaṇabhāvena paribyattāti attho.

พระโยคีผู้เริ่มปฏิบัติสามารถกำหนดรู้จิตของสัตว์ผู้มีหทัยรูปอันตนเห็นแล้วด้วยทิพพจักขุ ด้วยเจโตปริยญาณได้, แต่ไม่สามารถ (กำหนดรู้จิต) ของสัตว์อื่นได้ เพราะเหตุนั้น การแผ่กสิณจึงเป็นปัจจัยแห่งเจโตปริยญาณ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ย่อมสามารถเพื่อจะรู้จิตของสัตว์อื่นด้วยใจได้". บทว่า Okāsena paricchinnattā คือ เพราะถูกจำกัดโดยโอกาสที่ตนตั้งอยู่. และเพราะความฉลาดในการเรียนรู้สำเร็จแล้ว กรรมฐานเหล่านั้นย่อมปรากฏโดยอาการที่ถูกจำกัดเท่านั้น, เพราะฉะนั้น การทำให้เจริญในกรรมฐานนั้นจึงไม่มี นี่คือความหมาย. แต่ถ้าใครพึงทำให้เจริญ, ก็ไม่มีคุณอะไรด้วยการทำให้เจริญนั้น เมื่อจะแสดง (ความข้อนั้น) จึงกล่าวว่า "เพราะไม่มีอานิสงส์ด้วย". ด้วยคำเป็นต้นว่า Tesu pana ท่านอธิบายความไม่มีอานิสงส์นั้นนั่นแหละ. เพราะเมื่อทำให้เจริญแล้ว หมู่ซากศพเท่านั้นย่อมเจริญขึ้น, แม้เมื่อไม่ทำให้เจริญ การข่มกามราคะก็ย่อมมีได้เหมือนกัน, เพราะฉะนั้น จึงไม่มีอานิสงส์. บทว่า Vibhūtā คือ ปรากฏดีแล้วเพราะมีอารมณ์กว้างขวาง, ความหมายคือ ปรากฏชัดเจนอย่างยิ่งเพราะมีนิมิตที่ทำให้เจริญแล้ว โดยความเป็นอารมณ์ที่ไม่มีประมาณ.

Kevalanti [Pg.131] sakalaṃ anavasesaṃ. ‘‘Pathaviṃ ima’’nti vacanaṃ upaṭṭhānākārena vuttaṃ, na nimittassa vaḍḍhanenāti adhippāyo. Lābhittāti sātisayaṃ lābhitāya, ukkaṃsagatavasibhāvatoti attho. Thero hi paramāya vasipattiyā assamaṇḍale assaṃ sārento viya yattha tattha nisinnopi ṭhitopi taṃ jhānaṃ samāpajjateva. Tenassa samantato nimittaṃ vaḍḍhitaṃ viya upaṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘sabbadisāsū’’tiādi.

บทว่า Kevalaṃ คือ ทั้งหมด ไม่มีเหลือ. คำว่า Pathaviṃ imaṃ ท่านกล่าวโดยอาการที่ปรากฏ, ไม่ใช่โดยการทำนิมิตให้เจริญ นี่คือความหมาย. บทว่า Lābhittā ความหมายคือ เพราะได้ยิ่ง, เพราะมีความเป็นผู้มีวสีภาวะถึงที่สุด. จริงอยู่ พระเถระย่อมเข้าฌานนั้นได้ทีเดียว ไม่ว่าจะนั่งหรือยืนอยู่ในที่ไหนๆ เหมือนคนขับม้าในลานม้า เพราะถึงความเป็นผู้ชำนาญอย่างยิ่ง. เพราะเหตุนั้น นิมิตจึงปรากฏแก่ท่านโดยรอบ เหมือนถูกทำให้เจริญแล้ว. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า sabbadisāsu.

Vuttāti dhammasaṅgahe vuttā. Mahanteti vipule. Ninnathalādivasena hi ekadese aṭṭhatvā samantato gahaṇavasena sakalasarīre nimittaṃ gaṇhantassa taṃ mahantaṃ hoti. Mahante vā sarīre. Appaketi sarīrassa ekadese nimittaṃ gaṇhātīti yojanā. Appake vā khuddake dārakasarīre. Etanti asubhanimittaṃ. Ādīnavanti ‘‘asubharāsi eva vaḍḍhati, na ca koci ānisaṃso’’ti vuttaṃ ādīnavaṃ.

บทว่า Vuttā คือ กล่าวไว้ในคัมภีร์ธัมมสังคณี. บทว่า Mahante คือ ในอารมณ์ที่กว้างใหญ่. จริงอยู่ เมื่อบุคคลไม่ตั้งอยู่ในส่วนเดียวโดยนัยแห่งที่ลุ่มที่ดอนเป็นต้น แต่ยึดถือนิมิตในร่างกายทั้งหมดโดยการยึดถือโดยรอบ นิมิตนั้นย่อมเป็นของใหญ่. หรือในร่างกายที่ใหญ่. บทว่า Appake พึงประกอบความว่า ยึดถือนิมิตในส่วนหนึ่งของร่างกาย. หรือในร่างกายของเด็กที่เล็ก. บทว่า Etaṃ คือ ซึ่งอสุภนิมิตนี้. บทว่า Ādīnavaṃ คือ โทษที่กล่าวไว้ว่า "หมู่ซากศพเท่านั้นย่อมเจริญขึ้น, และไม่มีอานิสงส์อะไรเลย".

Sesānipi na vaḍḍhetabbānīti saṅkhepato vuttamatthaṃ upapattito vivarituṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ. Picupiṇḍādivasena upaṭṭhahantampi nimittaṃ vātasaṅghātasannissayanti katvā vuttaṃ ‘‘vātarāsiyeva vaḍḍhatī’’ti. Okāsena paricchinnanti nāsikaggamukhanimittādiokāsena saparicchedaṃ. Vāyokasiṇavaḍḍhane viya na ettha koci guṇo, kevalaṃ vātavaḍḍhanamevāti āha ‘‘sādīnavattā’’ti. Tesanti brahmavihārānaṃ. Nimittanti ārammaṇaṃ. Na ca tena attho atthīti tena sattarāsivaḍḍhanena pathavīkasiṇādivaḍḍhane viya kiñci payojanaṃ natthi. Pariggahavasenāti apariggahitassa bhāvanāvisayassa pariggahavasena, na nimittavaḍḍhanavasena. Tenāha ‘‘ekāvāsadviāvāsādinā’’tiādi. Etthāti brahmavihārabhāvanāyaṃ. Yadayanti yaṃ paṭibhāganimittaṃ ayaṃ yogī. Sīmāsambhedeneva hettha upacārajjhānuppatti, na nimittuppattiyā. Yadi evaṃ kathaṃ parittādiārammaṇatā jhānassāti āha ‘‘parittaappamāṇārammaṇatāpettha pariggahavasenā’’ti, katipaye satte pariggahetvā pavattā mettādayo parittārammaṇā, bahuke appamāṇārammaṇāti attho. Ākāsaṃ kasiṇugghāṭimattā na vaḍḍhetabbanti yojanā. Vakkhati vā yaṃ tena sambandhitabbaṃ. Parikappajameva ārammaṇaṃ vaḍḍhetuṃ sakkā, na itaranti āha ‘‘na hi sakkā sabhāvadhammaṃ vaḍḍhetu’’nti[Pg.132]. Āruppānaṃ parittaappamāṇārammaṇatā parittakasiṇugghāṭimākāse, vipulakasiṇugghāṭimākāse ca pavattiyā veditabbā. Sesāni buddhānussatiādīni dasa kammaṭṭhānāni. Animittattāti paṭibhāganimittābhāvā.

เพื่อจะขยายเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อว่า “กรรมฐานที่เหลือก็ไม่ควรทำให้เจริญ” โดยแสดงเหตุผล ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “กัสมา” (เพราะเหตุไร) ท่านกล่าวว่า “มีแต่กลุ่มลมเท่านั้นที่เจริญขึ้น” โดยถือเอาว่า นิมิตแม้ที่ปรากฏขึ้นโดยอาการดุจปุยนุ่นเป็นต้น ก็มีกลุ่มลมเป็นที่อาศัย บทว่า “โอกาเสน ปริจฺฉินฺนํ” (มีขอบเขตจำกัดโดยโอกาส) หมายความว่า มีขอบเขตจำกัดโดยโอกาสคือปลายจมูกและปากเป็นต้น ในกรรมฐานนี้ไม่มีคุณอะไรเหมือนในการเจริญวาโยกสิณ มีแต่เพียงการทำให้ลมเจริญขึ้นเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สาทีนวัตฺตา” (เพราะมีโทษ) บทว่า “เตสํ” ได้แก่ แห่งพรหมวิหารทั้งหลาย บทว่า “นิมิตฺตํ” ได้แก่ อารมณ์ บทว่า “น จ เตน อตฺโถ อตฺถิ” (และไม่มีประโยชน์ด้วยการนั้น) หมายความว่า ด้วยการทำให้หมู่สัตว์เจริญขึ้นนั้น ไม่มีประโยชน์อะไรเลย เหมือนในการเจริญปฐวีกสิณเป็นต้น บทว่า “ปริคฺคหวเสนาติ” (ด้วยอำนาจแห่งการกำหนด) หมายถึง ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดอารมณ์ของภาวนาที่ยังไม่ได้กำหนด ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งการทำนิมิตให้เจริญ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “เอกาวาสทฺวิอาวาสาทินา” (โดยอาวาสหนึ่ง อาวาสสอง เป็นต้น) บทว่า “เอตฺถ” ได้แก่ ในพรหมวิหารภาวนา บทว่า “ยทยํ” หมายถึง ปฏิภาคนิมิตใดที่โยคีผู้นี้ (ได้) จริงอยู่ ในพรหมวิหารนี้ การเกิดอุปจารฌานย่อมมีด้วยการทำลายเขตแดนเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยการเกิดนิมิต (ถามว่า) ถ้าเป็นเช่นนั้น ความที่ฌานมีอารมณ์เป็นปริตตะเป็นต้น จะมีได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปริตฺตอปฺปมาณารมฺมณตาเปตฺถ ปริคฺคหวเสนา” (ถึงความเป็นอารมณ์ปริตตะและอัปปมาณในพรหมวิหารนี้ ก็ด้วยอำนาจแห่งการกำหนด) อธิบายว่า เมตตาเป็นต้นที่แผ่ไปโดยกำหนดสัตว์จำนวนน้อย เป็นปริตตารมณ์ (เมตตาเป็นต้นที่แผ่ไปโดยกำหนดสัตว์) จำนวนมาก เป็นอัปปมาณารมณ์ พึงประกอบความว่า “อากาสกสิณ ไม่ควรทำให้เจริญ เพราะเป็นเพียงการเพิกกสิณ” อีกอย่างหนึ่ง พึงเชื่อมโยงกับบทที่ท่านจักกล่าวต่อไป สามารถทำให้เจริญได้เฉพาะอารมณ์ที่เกิดจากปริกัป (การกำหนด) ไม่ใช่อารมณ์อื่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “น หิ สกฺกา สภาวธมฺมํ วฑฺเฒตุํ” (เพราะไม่สามารถทำให้สภาวธรรมเจริญขึ้นได้) ความเป็นปริตตารมณ์และอัปปมาณารมณ์ของอรูปฌานทั้งหลาย พึงทราบโดยความเป็นไปในอากาศที่เกิดจากการเพิกกสิณดวงเล็ก และในอากาศที่เกิดจากการเพิกกสิณดวงใหญ่ กรรมฐานที่เหลือ ได้แก่ กรรมฐาน 10 อย่าง มีพุทธานุสติเป็นต้น บทว่า “อนิมิตฺตตฺตา” (เพราะไม่มีนิมิต) หมายถึง เพราะไม่มีปฏิภาคนิมิต

Paṭibhāganimittārammaṇānīti paṭibhāganimittabhūtāni ārammaṇāni. Sesāni aṭṭhārasa. Sesāni chāti cattāro brahmavihārā, ākāsānañcāyatanaṃ, ākiñcaññāyatananti imāni sesāni cha. Vissandamānapubbatāya vipubbakaṃ. Paggharamānalohitatāya lohitakaṃ. Kimīnaṃ pacalanena puḷuvakaṃ, calitārammaṇaṃ vuttaṃ. Vātapānavivarādīhi antopaviṭṭhassa sūriyālokādikassa calanākāro paññāyatīti obhāsamaṇḍalārammaṇampi calitārammaṇaṃ vuttaṃ. Pubbabhāgeti paṭibhāganimittappavattiyā pubbabhāge. Sannisinnamevāti santaṃ niccalameva.

บทว่า “ปฏิภาคนิมิตฺตารมฺมณานิ” (มีอารมณ์เป็นปฏิภาคนิมิต) หมายถึง อารมณ์ทั้งหลายที่เป็นปฏิภาคนิมิต กรรมฐานที่เหลือ 18 อย่าง บทว่า “เสสานิ ฉ” (กรรมฐานที่เหลือ 6 อย่าง) ได้แก่ พรหมวิหาร 4, อากาสานัญจายตนะ และอากิญจัญญายตนะ เหล่านี้คือ กรรมฐานที่เหลือ 6 อย่าง วิปุพพกอสุภะ เพราะมีความเป็นหนองที่กำลังไหลเยิ้ม, โลหิตกอสุภะ เพราะมีเลือดที่กำลังไหลซึม, ปุฬุวกอสุภะ เพราะมีหนอนที่กำลังไช, (เหล่านี้) ท่านเรียกว่า “จลิตารมณ์” (อารมณ์ที่เคลื่อนไหว) เพราะอาการเคลื่อนไหวของแสงสว่างมีแสงอาทิตย์เป็นต้นที่เข้าไปภายในทางช่องหน้าต่างเป็นต้นย่อมปรากฏ ฉะนั้น แม้อารมณ์คือดวงแสงสว่าง ท่านก็เรียกว่า “จลิตารมณ์” บทว่า “ปุพฺพภาเค” (ในเบื้องต้น) หมายถึง ในเบื้องต้นแห่งการเกิดปฏิภาคนิมิต บทว่า “สนฺนิสินฺนเมว” (ย่อมสงบนิ่งทีเดียว) หมายถึง สงบ ไม่เคลื่อนไหวทีเดียว

Devesūti kāmāvacaradevesu, tattha asubhānaṃ paṭikūlassa ca āhārassa abhāvato. Assāsapassāsānaṃ brahmaloke abhāvato ‘‘ānāpānassati cā’’ti vuttaṃ.

บทว่า “เทเวสุ” (ในเทวโลก) ได้แก่ ในหมู่เทพชั้นกามาวจร, เพราะในเทวโลกนั้นไม่มีอสุภะและอาหารที่น่ารังเกียจ เพราะไม่มีลมหายใจเข้าและลมหายใจออกในพรหมโลก ท่านจึงกล่าวว่า “อานาปานสฺสติ จ” (และอานาปานสติ)

Diṭṭhenāti diṭṭhena vatthunā kāraṇabhūtena. Gahetabbānīti uggahetabbāni, uppādetabbauggahanimittānīti attho. Tenāha ‘‘pubbabhāge’’tiādi. Tassāti kāyagatāsatiyā. Ucchusassādīnaṃ pattesu pacalamānavaṇṇaggahaṇamukhena vā tassa gahetabbattā vuttaṃ ‘‘vāyokasiṇaṃ diṭṭhaphuṭṭhenā’’ti. Na ādikammikena gahetabbānīti ādikammikena na gahetabbāni, bhāvanārambhavasena na paṭṭhapetabbāni, heṭṭhime tayo brahmavihāre, kasiṇesu rūpāvacaracatutthajjhānañca anadhigantvā sampādetuṃ asakkuṇeyyattā.

บทว่า “ทิฏฺเฐน” (ด้วยสิ่งที่เห็น) หมายถึง ด้วยวัตถุที่เห็นซึ่งเป็นเหตุ บทว่า “คเหตพฺพานิ” (พึงถือเอา) หมายถึง พึงเรียนเอา, อธิบายว่า มีอุคคหนิมิตที่พึงให้เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ปุพฺพภาเค” บทว่า “ตสฺสา” ได้แก่ แห่งกายคตาสติ หรือเพราะวาโยกสิณนั้นพึงกำหนดได้โดยนัยแห่งการกำหนดสีสันที่กำลังไหวอยู่ที่ใบของต้นอ้อยและต้นข้าวเป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า “วาโยกสิณํ ทิฏฺฐผุฏฺเฐน” (วาโยกสิณ (พึงกำหนด) ด้วยสิ่งที่เห็นและสิ่งที่กระทบ) บทว่า “น อาทิกมฺมิเกน คเหตพฺพานิ” (อันอาทิกัมมิกบุคคลไม่พึงถือเอา) หมายความว่า อันอาทิกัมมิกบุคคลไม่พึงถือเอา ไม่พึงตั้งขึ้นด้วยอำนาจแห่งการเริ่มเจริญภาวนา เพราะเมื่อยังไม่บรรลุพรหมวิหาร 3 เบื้องต่ำและรูปาวจรจตุตถฌานในกสิณทั้งหลาย ก็ไม่สามารถทำให้สำเร็จได้

Imesu pana kammaṭṭhānesūti ettha kammaṭṭhānaggahaṇena yathārahaṃ ārammaṇānaṃ, jhānānañca gahaṇaṃ veditabbaṃ. Sukhavihārassāti diṭṭhadhammasukhavihārassa.

ในบทว่า “อิเมสุ ปน กมฺมฏฺฐาเนสุ” (ส่วนในกรรมฐานเหล่านี้) นี้ พึงทราบว่า ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า “กรรมฐาน” เป็นการถือเอาอารมณ์ทั้งหลายและฌานทั้งหลายตามสมควร บทว่า “สุขวิหารสฺส” (เพื่อการอยู่เป็นสุข) ได้แก่ เพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน

‘‘Ekādasa kammaṭṭhānāni anukūlānī’’ti ujuvipaccanīkavasena cetaṃ vuttaṃ. Evaṃ sesesupi. Vakkhati hi ‘‘sabbañceta’’ntiādi. Anukūlāni rāgavikkhambhanassa upāyabhāvato. Aṭṭha anukūlānīti yojanā. Evaṃ sesesu. Ekanti idaṃ anussatiapekkhaṃ anussatīsu ekanti, na mohacaritavitakkacaritāpekkhaṃ tesaṃ aññassāpi anukūlassa alabbhanato. ‘‘Saddhācaritassa [Pg.133] purimā cha anussatiyo’’ti idaṃ atisappāyavasena vuttaṃ. Imasseva ujuvipaccanīkaṃ imassa atisappāyanti gahetabbassa visesassa abhāvato sabbacaritānaṃ anukūlāni. Parittanti sarāvamattaṃ, appamāṇanti tato adhikapamāṇaṃ. Parittaṃ vā suppasarāvamattaṃ, appamāṇaṃ adhikapamāṇaṃ khalamaṇḍalādikasiṇabhāvena pariggahitaṃ.

คำว่า “กรรมฐาน 11 อย่างเกื้อกูล” นี้ ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นปฏิปักษ์โดยตรง ในข้อความที่เหลือก็เช่นเดียวกัน จริงอยู่ ท่านจักกล่าวคำเป็นต้นว่า “สพฺพญฺเจตํ” (กรรมฐานเหล่านั้น) เกื้อกูล เพราะเป็นอุบายแห่งการข่มราคะ พึงประกอบความว่า “กรรมฐาน 8 อย่างเกื้อกูล” ในข้อความที่เหลือก็เช่นเดียวกัน บทว่า “เอกํ” นี้ เป็นการอ้างถึงอนุสสติ คือ (กรรมฐาน) อย่างหนึ่งในบรรดาอนุสสติทั้งหลาย ไม่ได้อ้างถึงบุคคลผู้เป็นโมหจริตและวิตกจริต เพราะบุคคลเหล่านั้นยังสามารถหากรรมฐานอื่นที่เกื้อกูลได้ คำว่า “อนุสสติ 6 อย่างเบื้องต้น (เกื้อกูล) แก่ศรัทธาจริต” นี้ ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นสัปปายะอย่างยิ่ง เพราะไม่มีความพิเศษที่พึงถือเอาว่า “(กรรมฐานนี้) เป็นปฏิปักษ์โดยตรงแก่บุคคลนี้เท่านั้น” หรือ “(กรรมฐานนี้) เป็นสัปปายะอย่างยิ่งแก่บุคคลนี้” (กรรมฐานเหล่านั้น) จึงเกื้อกูลแก่บุคคลทุกจริต บทว่า “ปริตฺตํ” (เล็กน้อย) คือ ขนาดเท่าฝาหม้อ บทว่า “อปฺปมาณํ” (ไม่มีประมาณ) คือ ขนาดที่ใหญ่กว่านั้น อีกอย่างหนึ่ง ปริตตกสิณ คือ ขนาดเท่ากระด้งหรือฝาหม้อ, อัปปมาณกสิณ คือ ขนาดที่ใหญ่กว่า ที่กำหนดเอาโดยความเป็นกสิณคือลานนวดข้าวเป็นต้น

Cattāro dhammāti cattāro manasikaraṇīyā dhammā. Uttarīti sīlasampadā, kalyāṇamittatā, sappāyadhammassavanaṃ, vīriyaṃ; paññāti imesu pañcasu dhammesu patiṭṭhānato upari. Asubhāti asubhabhāvanā ekādasasu asubhakammaṭṭhānesu bhāvanānuyogā. Mettāti anodhiso, odhiso vā pavattā mettābhāvanā. Ānāpānassatīti soḷasavatthukā ānāpānassatisamādhibhāvanā. Vitakkupacchedāyāti micchāvitakkānaṃ upacchindanatthāya. Aniccasaññāti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti (a. ni. 3.137; dha. pa. 277; mahāni. 27) evaṃ pavattā aniccānupassanā. Asmimānasamugghātāyāti ‘‘asmī’’ti uppajjanakassa navavidhassāpi mānassa samucchindanāya. Ettha hi ekasseva cattāro dhammā bhāvetabbā vuttā, na ekassa catucariyatāya. Tena viññāyati ‘‘sabbānipi kammaṭṭhānāni sabbākusalavikkhambhanāni sabbakusalaparibrūhanānī’’ti.

บทว่า Cattāro dhammā (ธรรม ๔ อย่าง) คือ ธรรมที่พึงทำไว้ในใจ ๔ อย่าง. บทว่า Uttari (ยิ่งขึ้นไป) คือ เบื้องหน้าแต่การตั้งมั่นในธรรม ๕ ประการเหล่านี้ คือ สีลสัมปทา กัลยาณมิตตตา สัปปายธัมมัสสวนะ วิริยะ และปัญญา. บทว่า Asubhā (อสุภะ) คือ อสุภภาวนา ได้แก่ การประกอบความเพียรในการเจริญในอสุภกรรมฐาน ๑๑ อย่าง. บทว่า Mettā (เมตตา) คือ เมตตาภาวนาที่แผ่ไปโดยไม่มีขอบเขต หรือมีขอบเขต. บทว่า Ānāpānassati (อานาปานสติ) คือ อานาปานสติสมาธิภาวนา มีวัตถุ ๑๖ ประการ. บทว่า Vitakkupacchedāya (เพื่อตัดวิตก) คือ เพื่อประโยชน์แก่การตัดมิจฉาวิตก. บทว่า Aniccasaññā (อนิจจสัญญา) คือ อนิจจานุปัสสนาที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า "สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง". บทว่า Asmimānasamugghātāya (เพื่อถอนอัสมิมานะ) คือ เพื่อถอนมานะแม้ทั้ง ๙ อย่างที่เกิดขึ้นว่า "เรามีอยู่". จริงอยู่ ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสธรรม ๔ อย่างที่บุคคลเดียวเท่านั้นพึงเจริญ ไม่ใช่เพราะบุคคลเดียวมีจริต ๔ อย่าง. ด้วยเหตุนั้น พึงทราบว่า "กรรมฐานทั้งปวงย่อมข่มอกุศลทั้งปวง และย่อมทำให้กุศลทั้งปวงเจริญ".

Ekasseva satta kammaṭṭhānāni vuttāni, na cāyasmā rāhulo sabbacaritoti adhippāyo. Vacanamatteti ‘‘asukakammaṭṭhānaṃ asukacaritassa anukūla’’nti evaṃ vuttavacanamatte. Adhippāyoti tathāvacanassa adhippāyo. So pana ‘‘sabbañceta’’ntiādinā vibhāvito eva.

กรรมฐาน ๗ อย่าง ตรัสไว้แก่บุคคลเดียวเท่านั้น อธิบายว่า ท่านพระราหุลไม่ได้มีทุกจริต. บทว่า Vacanamatte (ในเพียงคำพูด) คือ ในเพียงคำที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า "กรรมฐานชื่อโน้น เหมาะแก่ผู้มีจริตชื่อโน้น". บทว่า Adhippāyo (ความมุ่งหมาย) คือ ความมุ่งหมายของคำกล่าวนั้น. ส่วนความมุ่งหมายนั้น ท่านได้ทำให้แจ่มแจ้งแล้วด้วยคำเป็นต้นว่า "sabbañcetaṃ" (กรรมฐานทั้งหมดนี้).

48. ‘‘Piyo garū’’tiādinā (a. ni. 7.37) vuttappakāraṃ kalyāṇamittaṃ. ‘‘Attano pattacīvaraṃ sayameva gahetvā’’tiādinā vuttanayena upasaṅkamitvā. Somanassameva uppajjati ‘‘evaṃ bahuparissayoyaṃ attabhāvo ṭhāneyeva mayā niyyātito’’ti. Tenāha ‘‘yathā hī’’tiādi.

๔๘. กัลยาณมิตรผู้มีประเภทตามที่ตรัสไว้ด้วยคำเป็นต้นว่า "Piyo garū" (เป็นที่รัก เป็นที่เคารพ). เข้าไปหาแล้วโดยนัยที่ตรัสไว้ด้วยคำเป็นต้นว่า "Attano pattacīvaraṃ sayameva gahetvā" (ถือเอาบาตรและจีวรของตนด้วยตนเอง). โสมนัสย่อมเกิดขึ้นเท่านั้นว่า "อัตภาพนี้มีปริสสยะ (ความกังวล, ภัย) มากอย่างนี้ เราได้มอบไว้ในฐานะที่ควรแล้ว". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "yathā hī" (เปรียบเหมือนว่า).

Atajjanīyoti na tajjetabbo na niggahetabbo. Svāyaṃ atajjanīyabhāvo dovacassatāya vā siyā, ācariye aniviṭṭhapematāya vāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘dubbaco vā’’tiādi vuttaṃ. Yo hi ācariyena tajjiyamāno kopañca dosañca apaccayañca pātukaroti, yo vā ‘‘kimassa [Pg.134] santike vāsenā’’ti pakkamati, ayaṃ duvidhopi atajjanīyo. Dhammenāti ovādānusāsanidhammena. Gūḷhaṃ ganthanti kammaṭṭhānaganthaṃ, saccapaṭiccasamuppādādisahitaṃ gambhīraṃ suññatāpaṭisaṃyuttañca.

บทว่า Atajjanīyo (ผู้ไม่ควรข่มขู่) คือ ไม่พึงข่มขู่ ไม่พึงข่ม. ความเป็นผู้ไม่ควรข่มขู่นี้ พึงมีเพราะความเป็นผู้ว่ายาก หรือเพราะไม่มีความรักที่ฝังแน่นในอาจารย์ เพื่อแสดงเหตุทั้งสองนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "dubbaco vā" (หรือเป็นผู้ว่ายาก). จริงอยู่ ภิกษุใด เมื่อถูกอาจารย์ข่มขู่ ย่อมแสดงความโกรธ ความประทุษร้าย และความไม่พอใจ หรือภิกษุใดหลีกไปด้วยคิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยการอยู่ในสำนักของท่านผู้นี้" ภิกษุนี้แม้ทั้งสองประเภทชื่อว่า อตัชชนีย์. บทว่า Dhammena (โดยธรรม) คือ ด้วยธรรมคือโอวาทและอนุศาสนี. บทว่า Gūḷhaṃ ganthaṃ (คัมภีร์ที่ลึกซึ้ง) คือ คัมภีร์กรรมฐาน อันประกอบด้วยสัจจะและปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น เป็นธรรมลึกซึ้ง และประกอบด้วยสุญญตา.

Tumhākamatthāyāti vutteti ‘‘sataporise papāte patanena tumhākaṃ koci attho hotī’’ti kenaci vutte. Ghaṃsentoti ‘‘manussakakkena tumhākaṃ koci attho’’ti vutte ghaṃsento niravasesaṃ attabhāvaṃ khepetuṃ ussaheyyaṃ. ‘‘Mama assāsapassāsanirundhanena tumhākaṃ koci rogavūpasamādiko attho atthī’’ti kenaci vutte. Tīhipi bhikkhūhi ācariye bhattipavedanamukhena vīriyārambho eva pavedito.

เมื่อมีใครบางคนกล่าวว่า "ประโยชน์อะไรๆ ของพวกท่านจะมีด้วยการตกลงไปในเหวร้อยชั่วคน". เมื่อมีใครกล่าวว่า "ประโยชน์อะไรๆ ของพวกท่านจะมีด้วยผงมนุษย์" (ข้าพเจ้า) ก็พึงพยายามเพื่อทำอัตภาพให้สิ้นไปโดยไม่เหลือด้วยการเสียดสี. เมื่อมีใครบางคนกล่าวว่า "ประโยชน์อะไรๆ ของพวกท่าน เช่น การระงับโรค เป็นต้น จะมีด้วยการกลั้นลมหายใจเข้าออกของข้าพเจ้า". ภิกษุทั้งสามรูปได้ประกาศการปรารภความเพียรนั่นเอง โดยมีการประกาศความภักดีในอาจารย์เป็นเบื้องหน้า.

49. Aññattha pavattitvāpi cittaṃ āgamma yattha seti, so tassa āsayo ‘‘migāsayo’’ viya, āsayo eva ajjhāsayo. So duvidho vipanno, sampannoti. Tattha vipanno sassatādimicchābhinivesanissito. Sampanno duvidho vaṭṭanissito, vivaṭṭanissitoti. Tesu vivaṭṭanissito ajjhāsayo ‘‘sampannajjhāsayenā’’ti idhādhippeto. Idāni naṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘alobhādīnaṃ vasenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha chahākārehīti alubbhanādīhi chahi ākārehi. Sampannajjhāsayenāti pubbabhāgiyānaṃ sīlasampadādīnaṃ sādhanavasena, lokuttarānaṃ upanissayabhāvena ca sampanno ajjhāsayo etassāti sampannajjhāsayo, tena. Alobhādayo hi anekadosavidhamanato, anekaguṇāvahato ca sattānaṃ bahukārā visesato yogino. Tathā hi alobhādayo maccheramalādīnaṃ paṭipakkhabhāvena pavattanti. Vuttaṃ hetaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1 mūlarāsīvaṇṇanā) –

๔๙. จิตแม้เกิดขึ้นในที่อื่นแล้ว กลับมานอนอยู่ในที่ใด ที่นั้นชื่อว่าอาสยะ (ที่อาศัย) ของจิตนั้น เปรียบเหมือน "มิคาสยะ" (ที่อยู่ของเนื้อ), อาสยะนั่นแหละคืออัชฌาสัย. อัชฌาสัยนั้นมี ๒ อย่าง คือ วิปันนอัชฌาสัย (อัชฌาสัยที่วิบัติ) และสัมปันนอัชฌาสัย (อัชฌาสัยที่สมบูรณ์). ในสองอย่างนั้น วิปันนอัชฌาสัย อาศัยความยึดมั่นในมิจฉาทิฏฐิมีสัสสตทิฏฐิเป็นต้น. สัมปันนอัชฌาสัยมี ๒ อย่าง คือ วฏฏนิสสิตะ (อาศัยวัฏฏะ) และวิวัฏฏนิสสิตะ (อาศัยวิวัฏฏะ). ในสองอย่างนั้น วิวัฏฏนิสสิตอัชฌาสัย ท่านประสงค์เอาในบทนี้ว่า "sampannajjhāsayena" (ด้วยอัชฌาสัยที่สมบูรณ์). บัดนี้ เพื่อจะแสดงอัชฌาสัยนั้นโดยจำแนก ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "alobhādīnaṃ vasenā" (ด้วยอำนาจแห่งอโลภะเป็นต้น). ในบทนั้น บทว่า chahākārehi (ด้วยอาการ ๖) คือ ด้วยอาการ ๖ อย่าง มีความไม่โลภเป็นต้น. บทว่า Sampannajjhāsayena คือ บุคคลนี้มีอัชฌาสัยที่สมบูรณ์ ด้วยสามารถแห่งการทำให้สีลสัมปทาเป็นต้นในเบื้องต้นสำเร็จ และโดยความเป็นอุปนิสัยแห่งโลกุตรธรรมทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัมปันนัชฌาสัย, ด้วยสัมปันนัชฌาสัยนั้น. จริงอยู่ อโลภะเป็นต้น มีอุปการะมากแก่สัตว์ทั้งหลาย โดยเฉพาะแก่โยคีบุคคล เพราะกำจัดโทษได้มาก และเพราะนำมาซึ่งคุณเป็นอันมาก. จริงอย่างนั้น อโลภะเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อมัจเฉรมลทินเป็นต้น. คำนี้ท่านกล่าวไว้แล้ว (ในธัมมสังคณีอรรถกถา) ว่า –

‘‘Alobho maccheramalassa paṭipakkho, adoso dussīlyamalassa, amoho kusalesu dhammesu abhāvanāya. Alobho cettha dānahetu, adoso sīlahetu, amoho bhāvanāhetu. Tesu ca alobhena anadhikaṃ gaṇhāti luddhassa adhikaggahaṇato, adosena anūnaṃ duṭṭhassa ūnaggahaṇato, amohena aviparītaṃ mūḷhassa viparītaggahaṇato.

"อโลภะเป็นปฏิปักษ์ต่อมัจเฉริยมลทิน, อโทสะเป็นปฏิปักษ์ต่อทุสสีลยมลทิน, อโมหะเป็นปฏิปักษ์ต่อการไม่เจริญในกุศลธรรมทั้งหลาย. และในธรรม ๓ อย่างนั้น อโลภะเป็นเหตุแห่งทาน, อโทสะเป็นเหตุแห่งศีล, อโมหะเป็นเหตุแห่งภาวนา. และในธรรมเหล่านั้น บุคคลย่อมรับเอาสิ่งที่ไม่เกินพอดีด้วยอโลภะ เพราะผู้โลภย่อมรับเอาสิ่งที่เกินพอดี, ย่อมรับเอาสิ่งที่ไม่หย่อนด้วยอโทสะ เพราะผู้มีโทสะย่อมรับเอาสิ่งที่หย่อน, ย่อมรับเอาสิ่งที่ไม่วิปริตด้วยอโมหะ เพราะผู้หลงย่อมรับเอาสิ่งที่วิปริต.

‘‘Alobhena [Pg.135] cettha vijjamānaṃ dosaṃ dosato dhārento dose pavattati, luddho hi dosaṃ paṭicchādeti. Adosena vijjamānaṃ guṇaṃ guṇato dhārento guṇe pavattati, duṭṭho hi guṇaṃ makkheti. Amohena yāthāvasabhāvaṃ yāthāvasabhāvato dhārento yāthāvasabhāve pavattati, mūḷho hi tacchaṃ ‘ataccha’nti, atacchañca ‘taccha’nti gaṇhāti. Alobhena ca piyavippayogadukkhaṃ na hoti luddhassa piyasabbhāvato, piyavippayogāsahanato ca, adosena appiyasampayogadukkhaṃ na hoti duṭṭhassa appiyasabbhāvato, appiyasampayogāsahanato ca, amohena icchitālābhadukkhaṃ na hoti, amūḷhassa hi ‘taṃ kutettha labbhā’ti evamādipaccavekkhaṇasabbhāvato.

"และในธรรม ๓ อย่างนั้น บุคคลย่อมดำรงอยู่ในโทษโดยทรงจำโทษที่มีอยู่ตามความเป็นโทษด้วยอโลภะ เพราะผู้โลภย่อมปกปิดโทษ. ย่อมดำรงอยู่ในคุณโดยทรงจำคุณที่มีอยู่ตามความเป็นคุณด้วยอโทสะ เพราะผู้มีโทสะย่อมลบหลู่คุณ. ย่อมดำรงอยู่ในสภาวะตามความเป็นจริงโดยทรงจำสภาวะตามความเป็นจริงตามความเป็นจริงด้วยอโมหะ เพราะผู้หลงย่อมถือเอาสิ่งที่เป็นจริงว่า 'ไม่จริง' และสิ่งที่ไม่จริงว่า 'จริง'. และด้วยอโลภะ ทุกข์เพราะความพลัดพรากจากของรักย่อมไม่มี เพราะผู้โลภมีของรักอยู่ และเพราะทนต่อความพลัดพรากจากของรักไม่ได้, ด้วยอโทสะ ทุกข์เพราะความประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักย่อมไม่มี เพราะผู้มีโทสะมีสิ่งไม่เป็นที่รักอยู่ และเพราะทนต่อความประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักไม่ได้, ด้วยอโมหะ ทุกข์เพราะไม่ได้สิ่งที่ต้องการย่อมไม่มี เพราะผู้ไม่หลงย่อมมีการพิจารณาเป็นต้นอย่างนี้ว่า 'จะได้สิ่งนั้นในโลกนี้แต่ที่ไหนเล่า'.

‘‘Alobhena cettha jātidukkhaṃ na hoti alobhassa taṇhāpaṭipakkhato, taṇhāmūlakattā ca jātidukkhassa, adosena jarādukkhaṃ na hoti tikkhadosassa khippaṃ jarāsambhavato, amohena maraṇadukkhaṃ na hoti, sammohamaraṇañhi dukkhaṃ, na ca taṃ amūḷhassa hoti. Alobhena ca gahaṭṭhānaṃ, amohena pabbajitānaṃ, adosena pana sabbesampi sukhasaṃvāsatā hoti.

อนึ่ง ในกุศลมูล 3 อย่างนั้น ชาติทุกข์ย่อมไม่มีเพราะอโลภะ เพราะอโลภะเป็นปฏิปักษ์ต่อตัณหา และเพราะชาติทุกข์มีตัณหาเป็นมูล, ชราทุกข์ย่อมไม่มีเพราะอโทสะ เพราะความชราย่อมเกิดขึ้นโดยพลันแก่ผู้มีโทสะกล้า, มรณทุกข์ย่อมไม่มีเพราะอโมหะ จริงอยู่ การตายอย่างหลงใหลเป็นทุกข์ และทุกข์นั้นย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่หลงใหล. และเพราะอโลภะ ความอยู่ร่วมกันเป็นสุขย่อมมีแก่คฤหัสถ์ทั้งหลาย, เพราะอโมหะ (ความอยู่ร่วมกันเป็นสุขย่อมมี) แก่บรรพชิตทั้งหลาย, ส่วนเพราะอโทสะ ความอยู่ร่วมกันเป็นสุขย่อมมีแม้แก่ชนทั้งปวง

‘‘Visesato cettha alobhena pettivisaye upapatti na hoti, yebhuyyena hi sattā taṇhāya pettivisayaṃ upapajjanti, taṇhāya ca paṭipakkho alobho. Adosena niraye upapatti na hoti, dosena hi caṇḍajātitāya dosasadisaṃ nirayaṃ upapajjanti, dosassa ca paṭipakkho adoso. Amohena tiracchānayoniyaṃ nibbatti na hoti, mohena hi niccasammūḷhaṃ tiracchānayoniṃ upapajjanti, mohapaṭipakkho ca amoho. Etesu ca alobho rāgavasena upagamanassa abhāvakaro, adoso dosavasena apagamanassa, amoho mohavasena amajjhattabhāvassa.

โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในกุศลมูล 3 อย่างนั้น การบังเกิดในเปรตวิสัยย่อมไม่มีเพราะอโลภะ จริงอยู่ โดยส่วนมาก สัตว์ทั้งหลายย่อมเข้าถึงเปรตวิสัยด้วยตัณหา และอโลภะเป็นปฏิปักษ์ต่อตัณหา. การบังเกิดในนรกย่อมไม่มีเพราะอโทสะ จริงอยู่ (สัตว์ทั้งหลาย) ย่อมเข้าถึงนรกซึ่งเช่นกับโทสะด้วยโทสะ เพราะความเป็นผู้มีชาติหยาบช้า และอโทสะเป็นปฏิปักษ์ต่อโทสะ. การบังเกิดในกำเนิดดิรัจฉานย่อมไม่มีเพราะอโมหะ จริงอยู่ (สัตว์ทั้งหลาย) ย่อมเข้าถึงกำเนิดดิรัจฉานซึ่งหลงใหลอยู่เป็นนิตย์ด้วยโมหะ และอโมหะเป็นปฏิปักษ์ต่อโมหะ. และในกุศลมูล 3 เหล่านั้น อโลภะย่อมกระทำให้ไม่มีการเข้าไปหาด้วยอำนาจแห่งราคะ, อโทสะ (ย่อมกระทำให้ไม่มี) การหลีกไปด้วยอำนาจแห่งโทสะ, อโมหะ (ย่อมกระทำให้ไม่มี) ความเป็นผู้ไม่เป็นกลางด้วยอำนาจแห่งโมหะ

‘‘Tīhipi [Pg.136] cetehi yathāpaṭipāṭiyā nekkhammasaññā abyāpādasaññā avihiṃsāsaññāti imā tisso, asubhasaññā appamāṇasaññā dhātusaññāti imā ca tisso saññāyo honti. Alobhena pana kāmasukhallikānuyogaantassa, adosena attakilamathānuyogaantassa parivajjanaṃ hoti, amohena majjhimāya paṭipattiyā paṭipajjanaṃ. Tathā alobhena abhijjhākāyaganthassa pabhedanaṃ hoti, adosena byāpādakāyaganthassa, amohena sesaganthadvayassa. Purimāni ca dve satipaṭṭhānāni purimānaṃ dvinnaṃ ānubhāvena, pacchimāni pacchimasseva ānubhāvena ijjhanti.

อนึ่ง สัญญา 3 ประการเหล่านี้ คือ เนกขัมมสัญญา อพยาบาทสัญญา อวิหิงสาสัญญา และสัญญา 3 ประการเหล่านี้ คือ อสุภสัญญา อัปปมาณสัญญา ธาตุสัญญา ย่อมมีได้ด้วยกุศลมูลทั้ง 3 เหล่านี้ตามลำดับ. อีกอย่างหนึ่ง การละเว้นกามสุขัลลิกานุโยคอันเป็นส่วนสุด ย่อมมีได้ด้วยอโลภะ, การละเว้นอัตตกิลมถานุโยคอันเป็นส่วนสุด ย่อมมีได้ด้วยอโทสะ, การปฏิบัติมัชฌิมาปฏิปทา ย่อมมีได้ด้วยอโมหะ. ฉันนั้น การทำลายอภิชฌากายคันถะ ย่อมมีได้ด้วยอโลภะ, (การทำลาย) พยาบาทกายคันถะ (ย่อมมีได้) ด้วยอโทสะ, (การทำลาย) คันถะที่เหลือ 2 อย่าง (ย่อมมีได้) ด้วยอโมหะ. และสติปัฏฐาน 2 ข้อแรก ย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพของกุศลมูล 2 อย่างแรก, สติปัฏฐาน 2 ข้อหลัง ย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพของกุศลมูลสุดท้ายนั่นเทียว

‘‘Alobho cettha ārogyassa paccayo hoti, aluddho hi lobhanīyampi asappāyaṃ na sevati, tena arogo hoti. Adoso yobbanassa, aduṭṭho hi valitapalitāvahena dosagginā aḍayhamāno dīgharattaṃ yuvā hoti. Amoho dīghāyukatāya, amūḷho hi hitāhitaṃ ñatvā ahitaṃ parivajjento, hitañca paṭisevamāno dīghāyuko hoti.

ในกุศลมูล 3 เหล่านี้ อโลภะเป็นปัจจัยแห่งความไม่มีโรค จริงอยู่ ผู้ไม่โลภย่อมไม่เสพแม้สิ่งอันน่าปรารถนาแต่ไม่เป็นสัปปายะ เพราะเหตุนั้นจึงเป็นผู้ไม่มีโรค. อโทสะเป็นปัจจัยแห่งความเป็นหนุ่มสาว จริงอยู่ ผู้ไม่ประทุษร้าย ไม่ถูกแผดเผาอยู่ด้วยไฟคือโทสะอันนำมาซึ่งหนังเหี่ยวย่นและผมหงอก ย่อมเป็นหนุ่มสาวอยู่สิ้นกาลนาน. อโมหะเป็นปัจจัยแห่งความมีอายุยืน จริงอยู่ ผู้ไม่หลงใหล รู้สิ่งที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์แล้ว เว้นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และเสพสิ่งที่เป็นประโยชน์ ย่อมเป็นผู้มีอายุยืน

‘‘Alobho cettha bhogasampattiyā paccayo cāgena bhogapaṭilābhato, adoso mittasampattiyā mettāya mittānaṃ paṭilābhato, aparihānato ca, amoho attasampattiyā, amūḷho hi attano hitameva karonto attānaṃ sampādeti. Alobho ca dibbavihārassa paccayo hoti, adoso brahmavihārassa, amoho ariyavihārassa.

ในกุศลมูล 3 เหล่านี้ อโลภะเป็นปัจจัยแห่งโภคสมบัติ เพราะได้โภคะด้วยการบริจาค, อโทสะเป็นปัจจัยแห่งมิตตสมบัติ เพราะได้มิตรด้วยเมตตา และเพราะความไม่เสื่อมจากมิตร, อโมหะเป็นปัจจัยแห่งอัตตสมบัติ จริงอยู่ ผู้ไม่หลงใหล กระทำแต่ประโยชน์แก่ตน ย่อมยังตนให้ถึงพร้อม. และอโลภะเป็นปัจจัยแห่งทิพพวิหาร, อโทสะเป็นปัจจัยแห่งพรหมวิหาร, อโมหะเป็นปัจจัยแห่งอริยวิหาร

‘‘Alobhena cettha sakapakkhesu sattasaṅkhāresu nibbuto hoti tesaṃ vināsena abhisaṅgahetukassa dukkhassa abhāvā, adosena parapakkhesu, aduṭṭhassa hi verīsupi verisaññāya abhāvato, amohena udāsīnapakkhesu amūḷhassa sabbābhisaṅgatāya abhāvato.

ในกุศลมูล 3 เหล่านี้ บุคคลย่อมเยือกเย็นในสัตวสังขารฝ่ายตนด้วยอโลภะ เพราะเมื่อสัตวสังขารเหล่านั้นวินาศไป ก็ไม่มีทุกข์อันมีความยึดติดเป็นเหตุ, (ย่อมเยือกเย็น) ในสัตวสังขารฝ่ายอื่นด้วยอโทสะ จริงอยู่ เพราะผู้ไม่ประทุษร้ายย่อมไม่มีเวรสัญญาแม้ในศัตรูทั้งหลาย, (ย่อมเยือกเย็น) ในสัตวสังขารฝ่ายที่เป็นกลางด้วยอโมหะ เพราะผู้ไม่หลงใหลย่อมไม่มีความยึดติดในสิ่งทั้งปวง

‘‘Alobhena [Pg.137] ca aniccadassanaṃ hoti, luddho hi upabhogāsāya aniccepi saṅkhāre aniccato na passati. Adosena dukkhadassanaṃ, adosajjhāsayo hi pariccattaāghātavatthupariggaho saṅkhāreyeva dukkhato passati. Amohena anattadassanaṃ, amūḷho hi yāthāvagahaṇakusalo apariṇāyakaṃ khandhapañcakaṃ apariṇāyakato bujjhati. Yathā ca etehi aniccadassanādīni, evaṃ etepi aniccadassanādīhi honti. Aniccadassanena hi alobho hoti, dukkhadassanena adoso, anattadassanena amoho. Ko hi nāma ‘aniccamida’nti sammā ñatvā tassatthāya pihaṃ uppādeyya, saṅkhāre vā ‘dukkha’nti jānanto aparampi accantatikhiṇaṃ kodhadukkhaṃ uppādeyya, attasuññatañca bujjhitvā puna sammohaṃ āpajjeyyā’’ti.

และอนิจจทัสสนะ (การเห็นความไม่เที่ยง) ย่อมมีได้ด้วยอโลภะ จริงอยู่ ผู้มีความโลภย่อมไม่เห็นสังขารทั้งหลายแม้ที่ไม่เที่ยงโดยความเป็นของไม่เที่ยง เพราะมีความหวังในการบริโภค. ทุกขทัสสนะ (การเห็นทุกข์) ย่อมมีได้ด้วยอโทสะ จริงอยู่ ผู้มีอัธยาศัยในอโทสะ สละการยึดถืออาฆาตวัตถุแล้ว ย่อมเห็นสังขารทั้งหลายนั่นเทียวโดยความเป็นทุกข์. อนัตตทัสสนะ (การเห็นอนัตตา) ย่อมมีได้ด้วยอโมหะ จริงอยู่ ผู้ไม่หลงใหล ฉลาดในการกำหนดรู้ตามความเป็นจริง ย่อมรู้ขันธ์ 5 อันไม่มีผู้นำ โดยความเป็นสิ่งที่ไม่มีผู้นำ. และอนิจจทัสสนะเป็นต้นย่อมมีได้ด้วยกุศลมูล 3 เหล่านี้ฉันใด กุศลมูล 3 เหล่านี้ก็ย่อมมีได้ด้วยอนิจจทัสสนะเป็นต้นฉันนั้น. จริงอยู่ อโลภะย่อมมีได้ด้วยอนิจจทัสสนะ, อโทสะย่อมมีได้ด้วยทุกขทัสสนะ, อโมหะย่อมมีได้ด้วยอนัตตทัสสนะ. ใครเล่า เมื่อรู้โดยชอบแล้วว่า 'สิ่งนี้ไม่เที่ยง' จะพึงยังความปรารถนาให้เกิดขึ้นเพื่อสิ่งนั้นได้, หรือเมื่อรู้ว่า 'สังขารเป็นทุกข์' จะพึงยังทุกข์คือความโกรธอันแหลมคมอย่างยิ่งแม้อย่างอื่นให้เกิดขึ้นได้, และเมื่อรู้ความว่างจากอัตตาแล้ว จะพึงถึงความหลงใหลอีกเล่า

Tena vuttaṃ ‘‘pubbabhāgiyānaṃ sīlasampadādīnaṃ sādhanavasena lokuttarānaṃ, upanissayabhāvena ca sampanno ajjhāsayo etassāti sampannajjhāsayo’’ti. Tenāha ‘‘evaṃ tissannaṃ bodhīnaṃ aññataraṃ pāpuṇātī’’ti.

เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า 'อัธยาศัยของบุคคลนั้นถึงพร้อมแล้ว ด้วยอำนาจเป็นเครื่องให้สำเร็จซึ่งสีลสัมปทาเป็นต้นอันเป็นส่วนเบื้องต้น และด้วยความเป็นอุปนิสัยแห่งโลกุตรธรรมทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัมปันนัชฌาสัย'. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'บุคคลนั้นย่อมบรรลุโพธิอย่างใดอย่างหนึ่งในโพธิ 3 อย่าง ด้วยประการฉะนี้'

Idāni te ajjhāsaye pāḷiyāva vibhāvetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tattha chāti gaṇanaparicchedo. Ajjhāsayāti paricchinnadhammanidassanaṃ. Ubhayaṃ pana ekajjhaṃ katvā chabbidhā ajjhāsayāti attho. Bodhisattāti bujjhanakasattā, bodhiyā vā niyatabhāvena sattā laggā, adhimuttā tanninnā tappoṇāti attho. Bodhiparipākāya saṃvattantīti yathābhinīhāraṃ attanā pattabbabodhiyā paripācanāya bhavanti. Alobhajjhāsayāti alubbhanākārena pavattaajjhāsayā, ādito ‘‘kathaṃ nu kho mayaṃ sabbattha, sabbadā ca aluddhā eva hessāmā’’ti, majjhe ca alubbhanavaseneva, pacchā ca tasseva rocanavasena pavattaajjhāsayā. Lobhe dosadassāvinoti lubbhanalakkhaṇe lobhe sabbappakārena ādīnavadassāvino. Idaṃ tassa ajjhāsayassa ekadesato brūhanākāradassanaṃ. Lobhe hi ādīnavaṃ, alobhe ca ānisaṃsaṃ passantassa alobhajjhāsayo parivaḍḍhati, svāyaṃ tattha ādīnavānisaṃsadassanavidhi vibhāvitoyeva. Sesapadesupi iminā nayena attho veditabbo. Ayaṃ [Pg.138] pana viseso – nekkhammanti idha pabbajjā. Paviveko tadaṅgaviveko, vikkhambhanaviveko, kāyaviveko, cittaviveko ca. Nissaraṇaṃ nibbānaṃ. Sabbabhavagatīsūti sabbesu bhavesu, sabbāsu ca gatīsu. Tadadhimuttatāyāti yadatthaṃ bhāvanānuyogo, yadatthā ca pabbajjā, tadadhimuttena. Tenevāha ‘‘samādhādhimuttenā’’tiādi.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงอัธยาศัยเหล่านั้นโดยบาลีนั่นเทียว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ยถาห" ในบทเหล่านั้น บทว่า "ฉ" เป็นการกำหนดจำนวน บทว่า "อชฺฌาสยา" เป็นการแสดงธรรมที่ถูกกำหนดแล้ว ส่วนการทำบททั้งสองให้เป็นอันเดียวกัน มีเนื้อความว่า อัธยาศัยมี ๖ อย่าง บทว่า "โพธิสตฺตา" คือ สัตว์ผู้จะตรัสรู้ หรือ สัตว์ผู้ข้องอยู่คือติดอยู่โดยความเป็นผู้เที่ยงในพระโพธิญาณ มีเนื้อความว่า เป็นผู้น้อมใจเชื่อ มีใจน้อมไปในพระโพธิญาณนั้น มีใจโอนไปในพระโพธิญาณนั้น บทว่า "โพธิปริปากาย สํวตฺตนฺติ" คือ ย่อมเป็นไปเพื่อความแก่รอบแห่งพระโพธิญาณที่ตนจะพึงบรรลุตามที่ได้ตั้งความปรารถนาไว้ บทว่า "อโลภชฺฌาสยา" คือ มีอัธยาศัยเป็นไปด้วยอาการไม่โลภ ในเบื้องต้น (มีความคิดว่า) "ทำอย่างไรหนอ เราทั้งหลายจะเป็นผู้ไม่โลภเลยในที่ทั้งปวงและในกาลทุกเมื่อ" และในท่ามกลาง ก็เป็นไปด้วยอำนาจแห่งความไม่โลภนั่นเทียว และในภายหลัง ก็มีอัธยาศัยเป็นไปด้วยอำนาจแห่งความพอใจในความไม่โลภนั้นนั่นแหละ บทว่า "โลเภ โทสทสฺสาวิโน" คือ เป็นผู้มีปกติเห็นโทษโดยประการทั้งปวงในโลภะอันมีลักษณะคือความอยากได้ บทนี้เป็นการแสดงอาการที่ทำอัธยาศัยนั้นให้เจริญขึ้นโดยส่วนเดียว จริงอยู่ สำหรับผู้ที่เห็นโทษในโลภะและเห็นอานิสงส์ในอโลภะ อโลภอัธยาศัยย่อมเจริญขึ้น วิธีการเห็นโทษและอานิสงส์ในโลภะและอโลภะนั้น ท่านได้แสดงไว้แล้วนั่นเทียว แม้ในบทที่เหลือทั้งหลาย พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้ ส่วนนี้เป็นข้อแตกต่าง บทว่า "เนกฺขมฺม" ในที่นี้คือ บรรพชา ความสงัดคือ ตทังควิเวก วิกขัมภนวิเวก กายวิเวก และจิตตวิเวก "นิสฺสรณํ" คือ พระนิพพาน บทว่า "สพฺพภวคตีสุ" คือ ในภพทั้งปวงและในคติทั้งปวง บทว่า "ตทธิมุตฺตตาย" คือ การประกอบความเพียรในภาวนาเพื่อประโยชน์ใด และบรรพชาเพื่อประโยชน์ใด ก็ด้วยความน้อมใจเชื่อในประโยชน์นั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "สมาธาธิมุตฺเตน"

50. ‘‘Kiṃ caritosī’’ti pucchito sace ‘‘na jānāmī’’ti vadeyya, ‘‘ke vā te dhammā bahulaṃ samudācarantī’’ti pucchitabbo. Kiṃ vāti kiṃ asubhaṃ vā anussatiṭṭhānaṃ vā aññaṃ vā. Kiṃ te manasi karoto phāsu hotīti cittassa ekaggabhāvena sukhaṃ hoti. Cittaṃ namatīti pakatiyāva abhirativasena namati. Evamādīhīti ādi-saddena iriyāpathādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tepi hi na sabbassa ekaṃsato byabhicārino eva. Tathā hi samudācāro pucchitabbo vutto. ‘‘Asukañca asukañca manasikāravidhiṃ katipayadivasaṃ anuyuñjāhī’’ti ca vattabbo.

๕๐. เมื่อถูกถามว่า "ท่านมีจริตอะไร" ถ้าหากตอบว่า "ข้าพเจ้าไม่ทราบ" พึงถามว่า "ก็ธรรมเหล่าไหนของท่านที่เป็นไปโดยมาก" บทว่า "กึ วา" คือ อสุภะหรือ อนุสสติสถานหรือ (กรรมฐาน) อื่นใด บทว่า "กึ เต มนสิ กโรโต ผาสุ โหติ" คือ ความสบายย่อมมีด้วยความเป็นเอกัคคตาแห่งจิต (เมื่อท่านมนสิการอะไร) บทว่า "จิตฺตํ นมติ" คือ (จิต) ย่อมน้อมไปโดยปกติด้วยอำนาจแห่งความยินดียิ่ง (ในอะไร) ในบทว่า "เอวมาทีหิ" พึงเห็นการสงเคราะห์อิริยาบถเป็นต้นด้วยอาทิศัพท์ เพราะว่า แม้อิริยาบถเป็นต้นเหล่านั้น ก็ไม่แน่นอนโดยส่วนเดียวสำหรับทุกคน จริงอยู่ ท่านกล่าวว่าพึงถามถึงความประพฤติเป็นไป และพึงกล่าวว่า "ท่านจงประกอบวิธีการมนสิการชื่อโน้นและชื่อโน้นสักสองสามวัน"

‘‘Pakatiyā uggahitakammaṭṭhānassā’’ti idaṃ yaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetukāmo, tattha sajjhāyavasena vā manasikāravasena vā kataparicayaṃ sandhāya vuttaṃ. Ekaṃ dve nisajjānīti ekaṃ vā dve vā uṇhāsanāni. Sajjhāyaṃ kāretvā attano sammukhāva adhīyāpetvā dātabbaṃ, so ce aññattha gantukāmoti adhippāyo. Tenāha ‘‘santike vasantassā’’ti. Āgatāgatakkhaṇe kathetabbaṃ, pavattiṃ sutvāti adhippāyo.

คำนี้ว่า "ปกตียา อุคฺคหิตกมฺมฏฺฐานสฺส" ท่านกล่าวหมายถึงภิกษุผู้ประสงค์จะเรียนกรรมฐานใด ได้ทำความคุ้นเคยในกรรมฐานนั้นด้วยอำนาจการสาธยายหรือด้วยอำนาจการมนสิการแล้ว บทว่า "เอกํ เทฺว นิสชฺชานิ" คือ ที่นั่งอันอบอุ่นหนึ่งหรือสองแห่ง พึงให้ทำการสาธยายแล้ว ให้สวดต่อหน้าตนแล้วจึงมอบให้ อธิบายว่า ถ้าภิกษุนั้นประสงค์จะไปที่อื่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สนฺติเก วสนฺตสฺส" (แก่ผู้ที่อยู่ใกล้) พึงบอกในขณะที่มาถึงทุกครั้ง อธิบายว่า ฟังความเป็นไปแล้ว (จึงบอก)

Pathavīkasiṇanti pathavīkasiṇakammaṭṭhānaṃ. Katassāti katassa kasiṇassa. Taṃ taṃ ākāranti ācariyena kammaṭṭhāne vuccamāne padapadatthādhippāyaopammādikaṃ attano ñāṇassa paccupaṭṭhitaṃ taṃ taṃ ākāraṃ, yaṃ yaṃ nimittanti vuttaṃ. Upanibandhitvāti upanetvā nibaddhaṃ viya katvā, hadaye ṭhapetvā apamussantaṃ katvāti attho. Evaṃ suṭṭhu upaṭṭhitassatitāya nimittaṃ gahetvā tattha sampajānakāritāya sakkaccaṃ suṇantena. Tanti taṃ yathāvuttaṃ suggahitaṃ nissāya. Itarassāti tathā agaṇhantassa. Sabbākārenāti kassacipi pakārassa tattha asesitattā vuttaṃ.

บทว่า "ปฐวีกสิณํ" คือ ปฐวีกสิณกรรมฐาน บทว่า "กตสฺส" คือ แห่งกสิณที่ทำแล้ว บทว่า "ตํ ตํ อาการํ" คือ เมื่ออาจารย์กำลังกล่าวถึงกรรมฐาน อาการนั้นๆ อันได้แก่ บท ความหมายของบท อธิบาย และอุปมาเป็นต้น ที่ปรากฏแก่ญาณของตน ซึ่งท่านเรียกว่า "นิมิต" บทว่า "อุปนิพนฺธิตฺวา" คือ น้อมเข้าไปแล้วทำให้เหมือนผูกไว้ มีเนื้อความว่า ตั้งไว้ในใจ ทำให้ไม่ลืมเลือน (อันภิกษุ) ผู้มีสติที่ตั้งมั่นดีอย่างนี้แล้ว ถือนิมิต และฟังโดยเคารพด้วยความเป็นผู้มีสัมปชัญญะในกรรมฐานนั้น บทว่า "ตํ" คือ อาศัยกรรมฐานนั้นที่เรียนมาดีแล้วดังที่กล่าวแล้ว บทว่า "อิตรสฺส" คือ แก่ภิกษุผู้ไม่เรียนอย่างนั้น บทว่า "สพฺพาการเรน" ท่านกล่าวเพราะความเป็นผู้ไม่เหลือไว้ซึ่งอาการอย่างใดอย่างหนึ่งในบทเหล่านั้น

Kammaṭṭhānaggahaṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยนิเทศแห่งการรับกรรมฐาน จบแล้ว

Iti tatiyaparicchedavaṇṇanā.

อรรถกถาปริจเฉทที่ ๓ จบแล้ว ด้วยประการฉะนี้

4. Pathavīkasiṇaniddesavaṇṇanā

๔. อรรถกถาว่าด้วยนิเทศแห่งปฐวีกสิณ

51. Phāsu [Pg.139] hotīti āvāsasappāyādilābhena manasikāraphāsutā bhāvanānukūlatā hoti. Parisodhentenāti tesaṃ tesaṃ gaṇṭhiṭṭhānānaṃ chindanavasena visodhentena. Akilamantoyevāti akilantakāyo eva. Sati hi kāyakilamathe siyā kammaṭṭhānamanasikārassa antarāyoti adhippāyo. Gaṇṭhiṭṭhānanti atthato, adhippāyato ca dubbinivedhatāya gaṇṭhibhūtaṃ ṭhānaṃ. Chinditvāti yāthāvato atthassa, adhippāyassa ca vibhāvanena chinditvā, vibhūtaṃ supākaṭaṃ katvāti adhippāyo. Suvisuddhanti suṭṭhu visuddhaṃ, nigumbaṃ nijjaṭanti attho.

๕๑. บทว่า "ผาสุ โหติ" คือ เพราะได้อาวาสสัปปายะเป็นต้น ความผาสุกในการมนสิการ คือ ความเกื้อกูลแก่ภาวนาย่อมมี บทว่า "ปริโสเธนฺเตน" คือ ผู้ชำระสะสางด้วยอำนาจแห่งการตัดปมปัญหาในที่นั้นๆ บทว่า "อกิลมนฺโตเยว" คือ มีกายไม่ลำบากนั่นเทียว อธิบายว่า เพราะเมื่อมีความลำบากทางกาย อันตรายแห่งการมนสิการกรรมฐานพึงมี บทว่า "คณฺฐิฏฺฐานํ" คือ สถานที่ที่เป็นปมเพราะความที่แทงตลอดได้ยากทั้งโดยอรรถและโดยอธิบาย บทว่า "ฉินฺทิตฺวา" คือ ตัดด้วยการทำให้แจ่มแจ้งซึ่งอรรถและอธิบายตามความเป็นจริง อธิบายว่า ทำให้ปรากฏชัด ทำให้ปรากฏดีแล้ว บทว่า "สุวิสุทฺธํ" มีเนื้อความว่า บริสุทธิ์ดีแล้ว ไม่มีรกชัฏ ไม่รุงรัง

Ananurūpavihāravaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยวิหารที่ไม่สมควร

52. Aññatarenāti aññatarenāpi, pageva anekehīti adhippāyo. Mahantabhāvo mahattaṃ. Tathā sesesu. Soṇḍavā soṇḍī. Tathā paṇṇantiādīsu. Bodhiaṅgaṇādīsu kātabbaṃ idha ‘‘vatta’’nti adhippetanti āha ‘‘pānīyaghaṭaṃ vā ritta’’nti. Niṭṭhitāyāti paviṭṭhapaviṭṭhānaṃ dānena parikkhīṇāya. Jiṇṇavihārepi yatra bhikkhū evaṃ vadanti ‘‘āyasmā, yathāsukhaṃ samaṇadhammaṃ karotu, mayaṃ paṭijaggissāmā’’ti. Evarūpe vihātabbanti ayampi nayo labbhati, vuttanayattā pana na vutto.

๕๒. บทว่า "อญฺญตเรน" อธิบายว่า แม้ด้วยโทษอย่างใดอย่างหนึ่ง (ก็ไม่ควรอยู่) จะป่วยกล่าวไปไยถึงโทษหลายอย่าง ความเป็นของใหญ่ ชื่อว่า มหัตตะ ในบทที่เหลือก็เช่นเดียวกัน วิหารที่มีบ่อน้ำ ชื่อว่า โสณฑี ในบทมี "ปณฺณํ" เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน ท่านกล่าวโดยประสงค์ว่า กิจที่พึงทำในลานโพธิ์เป็นต้น ในที่นี้เรียกว่า "วัตร" บทว่า "นิฏฺฐิตาย" คือ เมื่อเสนาสนะหมดสิ้นไปเพราะการถวายแก่ภิกษุที่เข้ามาแล้วๆ แม้ในวิหารที่เก่าคร่ำคร่า ในวิหารใด ภิกษุทั้งหลายกล่าอย่างนี้ว่า "ท่านผู้มีอายุ ขอท่านจงทำสมณธรรมตามสบายเถิด พวกเราจักปฏิสังขรณ์เอง" ว่า พึงอยู่ในวิหารเช่นนี้ นัยแม้นี้ก็ย่อมได้ แต่เพราะเป็นนัยที่กล่าวแล้ว จึงไม่กล่าว (ในที่นี้)

Mahāpathavihāreti mahāpathasamīpe vihāre. Bhājanadārudoṇikādīnīti rajanabhājanāni, rajanatthāya dāru, dārumayadoṇikā, rajanapacanaṭṭhānaṃ, dhovanaphalakanti evamādīni. Sākahārikāti sākahāriniyo itthiyo. Visabhāgasaddo kāmaguṇūpasaṃhito gītasaddoti vadanti, kevalopi itthisaddo visabhāgasaddo eva. Tatrāti pupphavante vihāre. Tādisoyevāti ‘‘tatthassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā’’tiādinā yādiso paṇṇavante vihāre upaddavo vutto, tādisoyeva. ‘‘Pupphahārikāyo pupphaṃ ocinantiyo’’ti pana vattabbaṃ. Ayamidha viseso.

บทว่า มหาปถวิหาเร ได้แก่ ในวิหารใกล้ทางใหญ่ บทว่า ภาชนทารุโทณิกาทีนิ ความว่า ภาชนะสำหรับย้อม ไม้สำหรับย้อม รางไม้ที่ทำด้วยไม้ สถานที่ต้มน้ำย้อม กระดานสำหรับซักผ้า เป็นต้น อย่างนี้ บทว่า สาขหาริกาติ ความว่า หญิงผู้เก็บผัก ท่านกล่าวว่า เสียงที่ไม่ถูกกัน คือเสียงเพลงที่ประกอบด้วยกามคุณ แม้เพียงเสียงผู้หญิงก็เป็นเสียงที่ไม่ถูกกันนั่นเอง บทว่า ตตฺราติ ความว่า ในวิหารที่มีดอกไม้ บทว่า ตาทิโสเยวาติ ความว่า อุปัทวะเช่นใดที่กล่าวไว้ในวิหารที่มีผัก ด้วยคำเป็นต้นว่า "ในวิหารนั้น ภิกษุนั้นเรียนกรรมฐานแล้ว" อุปัทวะในวิหารนี้ก็เช่นนั้นเหมือนกัน แต่พึงกล่าวว่า "หญิงผู้เก็บดอกไม้ กำลังเก็บดอกไม้" นี้เป็นความพิเศษในวิหารนี้

Patthanīyeti tattha vasantesu sambhāvanāvasena upasaṅkamanādinā patthetabbe. Tenāha ‘‘leṇasammate’’ti. Dakkhiṇāgirīti magadhavisaye dakkhiṇāgirīti vadanti.

บทว่า ปตฺถนีย ความว่า เป็นที่อันบุคคลพึงปรารถนาด้วยการเข้าไปหาเป็นต้น โดยอำนาจแห่งการยกย่องในบรรดาผู้ที่อยู่ในที่นั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เลณสมฺมเต" (เป็นที่ยอมรับว่าเป็นเสนาสนะ) บทว่า ทกฺขิณาคิรีติ ท่านกล่าวว่า คือทักขิณาคิรีชนบทในแคว้นมคธ

Visabhāgārammaṇāni [Pg.140] iṭṭhāni, aniṭṭhāni ca. Aniṭṭhānaṃ hi dassanatthaṃ ‘‘ghaṭehi nighaṃsantiyo’’tiādi vuttaṃ. Dabbūpakaraṇayoggā rukkhā dabbūpakaraṇarukkhā.

อารมณ์ที่ไม่ถูกกัน มีทั้งที่เป็นอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ จริงอยู่ เพื่อแสดงอนิฏฐารมณ์ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "หญิงทั้งหลายผู้กำลังขัดหม้อ" ต้นไม้ที่เหมาะสำหรับเป็นเครื่องใช้ไม้สอยในบ้าน ชื่อว่า ต้นไม้เครื่องใช้ไม้สอย

Yo pana vihāro. Khalanti dhaññakaraṇaṭṭhānaṃ. Gāvo rundhanti ‘‘sassaṃ khādiṃsū’’ti. Udakavāranti kedāresu sassānaṃ dātabbaudakavāraṃ. Ayampīti mahāsaṅghabhogopi vihāro. Vāriyamānā kammaṭṭhānikena bhikkhunā.

ส่วนวิหารใด บทว่า ขลํ ความว่า สถานที่ทำข้าวเปลือก (ลานนวดข้าว) (คน) กั้นวัวทั้งหลายไว้ (ด้วยคิดว่า) "วัวทั้งหลายกินข้าวกล้าแล้ว" บทว่า อุทกวารํ ความว่า วาระแห่งน้ำที่พึงให้แก่ข้าวกล้าในนาทั้งหลาย บทว่า อยมฺปีติ ความว่า แม้วิหารที่เป็นสมบัติของสงฆ์หมู่ใหญ่ (เมื่อคนเหล่านั้น) ถูกภิกษุผู้เจริญกรรมฐานห้ามอยู่

Samuddasāmuddikanadīnissitaṃ udakapaṭṭanaṃ. Mahānagarānaṃ āyadvārabhūtaṃ aṭavimukhādinissitaṃ thalapaṭṭanaṃ. Appasannā honti. Tenassa tattha phāsuvihāro na hotīti adhippāyo. Maññamānā rājamanussā.

ท่าเรือทางน้ำที่อาศัยทะเลและแม่น้ำที่เนื่องด้วยทะเล ท่าเรือทางบกที่อาศัยปากดงเป็นต้น ซึ่งเป็นทางเข้าแห่งผลประโยชน์ของเมืองใหญ่ทั้งหลาย (คนทั้งหลาย) ย่อมไม่เลื่อมใส อธิบายว่า เพราะเหตุนั้น การอยู่เป็นสุขของภิกษุนั้นในที่นั้นย่อมไม่มี พวกราชบุรุษสำคัญอยู่ (ว่าภิกษุเป็นอุปสรรค)

Samosaraṇenāti ito cito sañcaraṇena. Papāteti papātasīse ṭhatvā gāyi ‘‘gītasaddena idhāgataṃ papāte pātetvā khādissāmī’’ti. Vegena gahetvāti vegenāgantvā ‘‘kuhiṃ yāsī’’ti khandhe gahetvā.

บทว่า สโมสรเณนาติ ความว่า ด้วยการสัญจรไปมาแต่ที่นี่และที่โน่น บทว่า ปปาเตติ ความว่า (นางยักษิณี) ยืนอยู่ที่ขอบเหวแล้วขับร้อง (ด้วยคิดว่า) "เราจักให้ภิกษุผู้มาที่นี่เพราะเสียงเพลง ตกไปในเหวแล้วกินเสีย" บทว่า เวเคน คเหตฺวาติ ความว่า มาโดยเร็วแล้วจับที่บ่า (ถามว่า) "ท่านจะไปไหน"

Yatthāti yasmiṃ vihāre, vihārasāmantā vā na sakkā hoti kalyāṇamittaṃ laddhuṃ, tattha vihāre so alābho mahādosoti yojanā.

บทว่า ยตฺถาติ ความว่า ในวิหารใด หรือในบริเวณใกล้เคียงวิหารใด ไม่สามารถจะหากัลยาณมิตรได้ พึงประกอบความว่า ในวิหารนั้น การไม่ได้กัลยาณมิตรนั้นเป็นโทษใหญ่

Panthaninti panthe nīto pavattitoti panthanī, magganissito vihāro. Taṃ panthaniṃ. Soṇḍinti soṇḍisahito vihāro soṇḍī, taṃ soṇḍiṃ. Tathā paṇṇantiādīsu. Nagaranissitaṃ nagaranti vuttaṃ uttarapadalopena yathā ‘‘bhīmaseno bhīmo’’ti. Dārunāti dārunissitena saha. Visabhāgenāti yo visabhāgehi vusīyati, visabhāgānaṃ vā nivāso, so vihāro visabhāgo. Tena visabhāgena saddhiṃ. Paccantanissitañca sīmānissitañca asappāyañca paccantasīmāsappāyaṃ. Yattha mitto na labbhati, tampīti sabbattha ṭhāna-saddāpekkhāya napuṃsakaniddeso. Iti viññāyāti ‘‘bhāvanāya ananurūpānī’’ti evaṃ vijānitvā.

บทว่า ปนฺถนินฺติ ความว่า อันเขานำไปแล้ว ทำให้เป็นไปแล้วในหนทาง เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปันถนี ได้แก่ วิหารที่อาศัยหนทาง (อธิบายบทว่า) ตํ ปนฺถนึ (ซึ่งวิหารที่อาศัยหนทางนั้น) บทว่า โสณฺฑินฺติ ความว่า วิหารพร้อมด้วยบ่อน้ำหิน ชื่อว่า โสณฑี (อธิบายบทว่า) ตํ โสณฺฑึ (ซึ่งวิหารที่มีบ่อน้ำหินนั้น) ในบททั้งหลายมี ปณฺณํ เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน วิหารที่อาศัยเมือง ท่านกล่าวว่า นครํ ด้วยการลบอุตตรบท (บทหลัง) เหมือนอย่างคำว่า "ภีมเสโน" (เป็น) "ภีโม" บทว่า ทารุนาติ ความว่า พร้อมกับวิหารที่อาศัยป่าฟืน บทว่า วิสภาเคน ความว่า วิหารใด อันบุคคลผู้ไม่ถูกกันอยู่ หรือเป็นที่อยู่ของบุคคลผู้ไม่ถูกกัน วิหารนั้นชื่อว่า วิสภาค พร้อมกับวิหารที่ชื่อว่าวิสภาคนั้น (วิหาร) ที่อาศัยปัจจันตชนบทด้วย ที่อาศัยชายแดนด้วย และที่ไม่สบายด้วย ชื่อว่า ปัจจันตสีมาสัปปายะ ในที่ใด ไม่ได้มิตร แม้ที่นั้น ในทุกบท การแสดงเป็นนปุงสกลิงค์ (ทำได้) โดยอาศัยคำว่า ฐานะ บทว่า อิติ วิญฺญายาติ ความว่า รู้แล้วอย่างนี้ว่า "เป็นสถานที่ไม่เหมาะแก่การเจริญภาวนา"

Anurūpavihāravaṇṇanā

วรรณนาวิหารที่เหมาะสม

53. Ayaṃ anurūpo nāmāti ayaṃ vihāro bhāvanāya anurūpo nāma. Nātidūranti gocaraṭṭhānato aḍḍhagāvutato orabhāgatāya na [Pg.141] atidūraṃ. Nāccāsannanti pacchimena pamāṇena gocaraṭṭhānato pañcadhanusatikatāya na atiāsannaṃ. Tāya ca pana nātidūranāccāsannatāya, gocaraṭṭhānaṃ parissayādirahitamaggatāya ca gamanassa ca āgamanassa ca yuttarūpattā gamanāgamanasampannaṃ. Divasabhāge mahājanasaṃkiṇṇatābhāvena divā appākiṇṇaṃ. Abhāvattho hi ayaṃ appa-saddo ‘‘appiccho’’tiādīsu (ma. ni. 1.336) viya. Rattiyaṃ janālāpasaddābhāvena rattiṃ appasaddaṃ. Sabbadāpi janasannipātanigghosābhāvena appanigghosaṃ. Appakasirenāti akasirena sukheneva. Sīlādiguṇānaṃ thirabhāvappattiyā therā. Suttageyyādi bahu sutaṃ etesanti bahussutā. Vācuggatakaraṇena, sammadeva garūnaṃ santike āgamitabhāvena ca āgato pariyattidhammasaṅkhāto āgamo etesanti āgatāgamā. Suttābhidhammasaṅkhātassa dhammassa dhāraṇena dhammadharā. Vinayassa dhāraṇena vinayadharā. Tesaṃyeva dhammavinayānaṃ mātikāya dhāraṇena mātikādharā. Tattha tattha dhammaparipucchāya paripucchati. Atthaparipucchāya paripañhati vīmaṃsati vicāreti. Idaṃ, bhante, kathaṃ imassa ko atthoti paripucchanaparipañhākāradassanaṃ. Avivaṭañceva pāḷiyā atthaṃ padesantarapāḷidassanena āgamato vivaranti. Anuttānīkatañca yuttivibhāvanena uttānīkaronti. Kaṅkhaṭṭhāniyesu dhammesu saṃsayuppattiyā hetutāya gaṇṭhiṭṭhānabhūtesu pāḷipadesesu yāthāvato vinicchayadānena kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Ettha ca ‘‘nātidūraṃ, nāccāsannaṃ, gamanāgamanasampanna’’nti ekaṃ aṅgaṃ, ‘‘divā appākiṇṇaṃ, rattiṃ appasaddaṃ appanigghosa’’nti ekaṃ, ‘‘appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassa’’nti ekaṃ, ‘‘tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa…pe… parikkhārā’’ti ekaṃ, ‘‘tasmiṃ kho pana senāsane therā…pe… kaṅkhaṃ paṭivinodentī’’ti ekaṃ. Evaṃ pañca aṅgāni veditabbāni.

๕๓. บทว่า อยํ อนุรูโป นามาติ ความว่า วิหารนี้ชื่อว่าเหมาะสมแก่การเจริญภาวนา บทว่า นาติทูรนฺติ ความว่า ไม่ไกลเกินไป เพราะอยู่ในระยะภายในกึ่งคาวุตจากโคจรคาม บทว่า นาจฺจาสนฺนนฺติ ความว่า ไม่ใกล้เกินไป เพราะโดยประมาณอย่างต่ำ อยู่ห่างจากโคจรคาม ๕๐๐ ธนู และอีกอย่างหนึ่ง เพราะความที่อยู่ไม่ไกลเกินไปไม่ใกล้เกินไปนั้น และเพราะทางไปสู่โคจรคามปราศจากอันตรายเป็นต้น จึงมีความเหมาะสมแก่การไปและการมา ชื่อว่าถึงพร้อมด้วยการไปการมา เพราะในเวลากลางวันไม่มีความพลุกพล่านด้วยมหาชน จึงชื่อว่าไม่พลุกพล่านในเวลากลางวัน จริงอยู่ อัปปศัพท์นี้มีความหมายว่าไม่มี เหมือนในคำเป็นต้นว่า "อัปปิจโฉ" (ผู้มีความปรารถนาน้อย) เพราะในเวลากลางคืนไม่มีเสียงพูดคุยของคน จึงชื่อว่ามีเสียงน้อยในเวลากลางคืน และเพราะตลอดเวลาไม่มีเสียงอึกทึกจากการชุมนุมของคน จึงชื่อว่ามีเสียงกึกก้องน้อย บทว่า อปฺปกสิเรนาติ ความว่า โดยไม่ลำบาก คือโดยสบายทีเดียว ท่านผู้ถึงความมั่นคงแห่งคุณมีศีลเป็นต้น ชื่อว่า เถระ สุตตะ เคยยะ เป็นต้น อันท่านเหล่านี้ฟังมามาก เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหูสูต อาคมคือปริยัติธรรม อันท่านเหล่านี้เรียนมาแล้วด้วยการท่องจำ และด้วยการเรียนมาดีแล้วในสำนักของครูทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาคตาคม เพราะทรงจำธรรมคือสุตตันตะและอภิธรรม จึงชื่อว่า ธรรมธร เพราะทรงจำวินัย จึงชื่อว่า วินัยธร เพราะทรงจำมาติกาแห่งธรรมและวินัยเหล่านั้นนั่นเอง จึงชื่อว่า มาติกาธร ย่อมสอบถามด้วยการถามธรรมในที่นั้นๆ ย่อมไต่สวน ใคร่ครวญ พิจารณา ด้วยการถามอรรถ คำว่า "ท่านผู้เจริญ ข้อนี้เป็นอย่างไร, ข้อนี้มีความหมายว่าอย่างไร" เป็นการแสดงอาการสอบถามและไต่สวน ท่านย่อมอธิบายอรรถแห่งบาลีที่ยังไม่ได้เปิดเผย โดยอาศัยอาคมด้วยการแสดงบาลีในที่อื่น และท่านย่อมทำอรรถที่ยังไม่ตื้นให้ตื้นด้วยการแสดงเหตุผลที่สมควร ท่านย่อมบรรเทาความสงสัยในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย ในบทบาลีทั้งหลายอันเป็นดุจปมเงื่อนเพราะเป็นเหตุแห่งความสงสัย ด้วยการให้วินิจฉัยตามความเป็นจริง และในที่นี้ "ไม่ไกลเกินไป ไม่ใกล้เกินไป ถึงพร้อมด้วยการไปการมา" เป็นองค์หนึ่ง, "ไม่พลุกพล่านในเวลากลางวัน มีเสียงน้อย มีเสียงกึกก้องน้อยในเวลากลางคืน" เป็นองค์หนึ่ง, "มีสัมผัสจากเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลานน้อย" เป็นองค์หนึ่ง, "เมื่ออยู่...ในเสนาสนะนั้น...บริขาร...ย่อมสำเร็จได้โดยไม่ลำบาก" เป็นองค์หนึ่ง, "ก็ในเสนาสนะนั้น...มีภิกษุเถระ...ย่อมบรรเทาความสงสัย" เป็นองค์หนึ่ง พึงทราบองค์ ๕ ประการอย่างนี้

Khuddakapalibodhavaṇṇanā

วรรณนาขุททกปลิโพธ (กังวลเล็กน้อย)

54. Khuddakapalibodhupacchede payojanaṃ parato āgamissati. Aggaḷaanuvātaparibhaṇḍadānādinā daḷhīkammaṃ vā. Tantacchedādīsu tunnakammaṃ vā kātabbaṃ.

๕๔. ประโยชน์ในการตัดปลิโพธเล็กน้อยจักมีมาในภายหลัง หรือพึงทำการทำให้มั่นคงด้วยการให้เครื่องบริขารคือผ้าอัคคฬะ ผ้าอนุวาตเป็นต้น หรือในที่ที่ด้ายขาดเป็นต้น ก็พึงทำการเย็บปะ

Bhāvanāvidhānavaṇṇanā

พรรณนาวิธีเจริญภาวนา

55. Sabbakammaṭṭhānavasenāti [Pg.142] anukkamena niddisiyamānassa cattālīsavidhassa sabbassa kammaṭṭhānassa vasena. Piṇḍapātapaṭikkantenāti piṇḍapātaparibhogato paṭinivattena, piṇḍapātabhuttāvinā onītapattapāṇināti attho. Bhattasammadaṃ paṭivinodetvāti bhojananimittaṃ parissamaṃ vinodetvā. Āhāre hi āsayaṃ paviṭṭhamatte tassa āgantukatāya yebhuyyena siyā sarīrassa koci parissamo, taṃ vūpasametvā. Tasmiṃ hi avūpasante sarīrakhedena cittaṃ ekaggataṃ na labheyyāti. Pavivitteti janavivitte. Sukhanisinnenāti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya nisajjāya sukhanisinnena. Vuttañhetanti yaṃ ‘‘katāya vā’’tiādinā pathaviyā nimittaggahaṇaṃ idha vuccati, vuttaṃ hetaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ.

๕๕. บทว่า สพฺพกมฺมฏฺฐานวเสนาติ ความว่า โดยสามารถแห่งกรรมฐานทั้งหมดมี ๔๐ ชนิด ที่จะแสดงโดยลำดับ บทว่า ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺเตนาติ ความว่า กลับจากบริโภคบิณฑบาตแล้ว อธิบายว่า ฉันบิณฑบาตเสร็จแล้ว มีมือที่นำออกจากบาตรแล้ว บทว่า ภตฺตสมฺมทํ ปฏิวินเทตฺวาติ ความว่า บรรเทาความเมื่อยล้าอันมีโภชนะเป็นเหตุ จริงอยู่ เมื่ออาหารเพิ่งเข้าไปสู่กระเพาะ เพราะความเป็นของใหม่ โดยมากความเมื่อยล้าบางอย่างของร่างกายพึงมี (โยคี) บรรเทาความเมื่อยล้านั้นแล้ว เพราะว่า เมื่อความเมื่อยล้านั้นยังไม่สงบ จิตย่อมไม่พึงได้ความเป็นหนึ่ง เพราะความลำบากแห่งร่างกาย บทว่า ปวิวิตฺเตติ ความว่า ในที่สงัดจากผู้คน บทว่า สุขนฺสินฺเนนาติ ความว่า นั่งสบายด้วยการนั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง บทว่า วุตฺตญฺเหตนฺติ ความว่า การถือเอานิมิตในปฐวีด้วยคำเป็นต้นว่า กตาย วา ที่กล่าวไว้ในคัมภีร์นี้ จริงอยู่ การถือเอานิมิตนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในโบราณอรรถกถา

Idāni taṃ aṭṭhakathāpāḷiṃ dassento ‘‘pathavīkasiṇaṃ uggaṇhanto’’tiādimāha. Tatthāyaṃ saṅkhepattho – pathavīkasiṇaṃ uggaṇhantoti uggahanimittabhāvena pathavīkasiṇaṃ gaṇhanto ādiyanto, uggahanimittabhūtaṃ pathavīkasiṇaṃ uppādentoti attho. Uppādanañcettha tathānimittassa upaṭṭhāpanaṃ daṭṭhabbaṃ. Pathaviyanti vakkhamānavisese pathavīmaṇḍale. Nimittaṃ gaṇhātīti tattha cakkhunā ādāsatale mukhanimittaṃ viya bhāvanāñāṇena vakkhamānavisesaṃ pathavīnimittaṃ gaṇhāti. ‘‘Pathaviya’’nti vatvāpi maṇḍalāpekkhāya napuṃsakaniddeso. Kateti vakkhamānavidhinā abhisaṅkhateti attho. Vā-saddo aniyamattho. Akateti pākatike khalamaṇḍalādike pathavīmaṇḍale. Sāntaketi saantake eva, saparicchede evāti attho. Sāvadhāraṇañhetaṃ vacanaṃ. Tathā hi tena nivattitaṃ dassetuṃ ‘‘no anantake’’ti vuttaṃ. Sakoṭiyetiādīnipi tasseva vevacanāni. Suppamatte vātiādīsu suppasarāvāni samappamāṇāni icchitāni. Keci pana vadanti ‘‘sarāvamattaṃ vidatthicaturaṅgulaṃ hoti, suppamattaṃ tato adhikappamāṇanti. Kittimaṃ kasiṇamaṇḍalaṃ heṭṭhimaparicchedena sarāvamattaṃ, uparimaparicchedena suppamattaṃ, na tato adho, uddhaṃ vāti parittappamāṇabhedasaṅgaṇhanatthaṃ ‘suppamatte vā sarāvamatte vā’ti vutta’’nti. Yathāupaṭṭhite ārammaṇe ekaṅgulamattampi vaḍḍhitaṃ appamāṇamevāti vuttovāyamattho. Keci pana ‘‘chattamattampi kasiṇamaṇḍalaṃ kātabba’’nti vadanti.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงบาลีอรรถกถานั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปฐวีกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต ในบาลีนั้น มีเนื้อความโดยย่อดังนี้: บทว่า ปฐวีกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโตติ ความว่า ถือเอาปฐวีกสิณโดยความเป็นอุคคหนิมิต คือ รับเอา หรือทำให้ปฐวีกสิณที่เป็นอุคคหนิมิตเกิดขึ้น และในที่นี้ พึงทราบว่า การทำให้เกิดขึ้น คือการทำนิมิตเช่นนั้นให้ปรากฏ บทว่า ปฐวิยนฺติ ความว่า ในปฐวีมณฑลที่มีลักษณะพิเศษอันจะกล่าวต่อไป บทว่า นิมิตฺตํ คณฺหาตีติ ความว่า ย่อมถือเอาปฐวีนิมิตอันมีลักษณะพิเศษที่จะกล่าวต่อไปในปฐวีมณฑลนั้น ด้วยภาวนาญาณ เหมือนถือเอานิมิตคือเงาหน้าในพื้นกระจกด้วยตา แม้จะกล่าวว่า ปฐวิยา แต่ก็ทรงแสดงเป็นนปุงสกลิงค์โดยอิงอาศัยศัพท์ว่า มณฺฑล บทว่า กเตติ ความว่า ที่จัดทำขึ้นด้วยวิธีที่จะกล่าวต่อไป วา ศัพท์ มีความหมายไม่แน่นอน บทว่า อกเตติ ความว่า ในปฐวีมณฑลที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ มีลานนวดข้าวเป็นต้น บทว่า สานฺตเกติ ความว่า มีที่สุดนั่นเอง คือ มีขอบเขตนั่นเอง คำนี้เป็นคำกล่าวพร้อมด้วยอวธารณะ (การเน้นความ) จริงอยู่ เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงความที่ถูกปฏิเสธด้วยอวธารณะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า โน อนนฺตเก (ไม่ใช่ไม่มีที่สุด) แม้บททั้งหลายมีอาทิว่า สโกฏิเย ก็เป็นไวพจน์ของบทว่า สานฺตเก นั้นนั่นเอง ในบททั้งหลายมีอาทิว่า สุปฺปมตฺเต วา ท่านประสงค์เอากระด้งและฝาหม้อที่มีขนาดเท่ากัน ส่วนบางท่านกล่าวว่า "ขนาดเท่าฝาหม้อ คือ ๑ คืบ ๔ นิ้ว, ขนาดเท่ากระด้ง มีขนาดใหญ่กว่านั้น กสิณมณฑลที่จัดทำขึ้น โดยกำหนดเบื้องต่ำมีขนาดเท่าฝาหม้อ โดยกำหนดเบื้องสูงมีขนาดเท่ากระด้ง ไม่ต่ำกว่าหรือสูงกว่านั้น ท่านกล่าวว่า 'สุปฺปมตฺเต วา สราวมตฺเต วา' เพื่อรวบรวมความแตกต่างแห่งปริตตารมณ์และอัปปมาณารมณ์" เนื้อความนี้ว่า ในอารมณ์ที่ปรากฏขึ้นอย่างไรก็ตาม แม้จะขยายใหญ่ขึ้นเพียงหนึ่งองคุลี ก็เป็นอัปปมาณารมณ์นั่นเอง ได้กล่าวไว้แล้ว ส่วนบางท่านกล่าวว่า "พึงทำกสิณมณฑลแม้ขนาดเท่าร่ม"

So [Pg.143] taṃ nimittaṃ suggahitaṃ karotīti so yogāvacaro taṃ pathavīmaṇḍalaṃ suggahitaṃ nimittaṃ karoti. Yadā cakkhuṃ ummīletvā oloketvā tattha nimittaṃ gahetvā nimmīletvā āvajjentassa ummīletvā olokitakkhaṇe viya upaṭṭhāti, tadā suggahitaṃ karoti nāma. Athettha satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā abahigatena mānasena punappunaṃ sallakkhento sūpadhāritaṃ upadhāreti nāma. Evaṃ upadhāritaṃ pana naṃ punappunaṃ āvajjento manasi karonto tamevārabbha āsevanaṃ bhāvanaṃ bahulaṃ pavattento suvavatthitaṃ vavatthapeti nāma. Tasmiṃ ārammaṇeti evaṃ suggahitakaraṇādinā sammadeva upaṭṭhite tasmiṃ pathavīkasiṇasaññite ārammaṇe. Cittaṃ upanibandhatīti attano cittaṃ upacārajjhānaṃ upanetvā nibandhati aññārammaṇato vinivattaṃ karoti. Addhā imāyātiādi ānisaṃsadassāvitādassanaṃ.

บทว่า โส ตํ นิมิตฺตํ สุคฺคหิตํ กโรตีติ ความว่า พระโยคาวจรนั้น ย่อมทำปฐวีมณฑลนั้นให้เป็นนิมิตที่ถือเอาดีแล้ว เมื่อใดที่โยคีลืมตาดูแล้วถือเอานิมิตในปฐวีมณฑลนั้น หลับตาแล้วนึกถึง นิมิตนั้นย่อมปรากฏเหมือนขณะที่ลืมตาดู เมื่อนั้น ชื่อว่าทำนิมิตให้เป็นอันถือเอาดีแล้ว ลำดับนั้น โยคีทำสติให้ตั้งมั่นดีแล้วในกสิณนิมิตนั้น พิจารณาอยู่เนืองๆ ด้วยใจที่ไม่ส่งไปภายนอก ชื่อว่าย่อมทรงจำไว้ดีแล้ว ส่วนโยคีผู้นึกถึง ใส่ใจถึงนิมิตที่ทรงจำไว้อย่างนั้นแล้วเนืองๆ ปรารภนิมิตนั้นนั่นแหละ ยังอาเสวนะและภาวนาให้เป็นไปโดยมาก ชื่อว่าย่อมกำหนดไว้ดีแล้ว บทว่า ตสฺมึ อารมฺมเณติ ความว่า ในอารมณ์ที่ชื่อว่าปฐวีกสิณนั้น อันปรากฏดีแล้วด้วยการทำนิมิตให้เป็นอันถือเอาดีแล้วเป็นต้นอย่างนี้ บทว่า จิตฺตํ อุปนิพนฺธตีติ ความว่า น้อมนำจิตของตนเข้าไปสู่อุปจารฌานแล้วผูกไว้ คือทำให้กลับจากอารมณ์อื่น คำเป็นต้นว่า อทฺธา อิมาย เป็นการแสดงถึงความเป็นผู้เห็นอานิสงส์

Idāni yathādassitassa aṭṭhakathāpāṭhassa atthappakāsanena saddhiṃ bhāvanāvidhiṃ vibhāvetukāmo akate tāva nimittaggahaṇaṃ dassento ‘‘tattha yena atītabhavepī’’tiādimāha. Tattha tatthāti tasmiṃ aṭṭhakathāpāṭhe. Catukkapañcakajjhānānīti catukkapañcakanayavasena vadati. Puññavatoti bhāvanāmayapuññavato. Upanissayasampannassāti tādiseneva upanissayena samannāgatassa. Khalamaṇḍaleti maṇḍalākāre dhaññakaraṇaṭṭhāne. Taṃṭhānappamāṇamevāti olokitaṭṭhānappamāṇameva.

บัดนี้ พระอรรถกถาจารย์ประสงค์จะแสดงวิธีเจริญภาวนาให้แจ่มแจ้งพร้อมกับการประกาศเนื้อความแห่งบาลีอรรถกถาที่แสดงไว้แล้ว จึงแสดงการถือเอานิมิตในกสิณที่ไม่ได้จัดทำก่อน โดยตรัสคำเป็นต้นว่า ตตฺถ เยน อตีตภเวปิ ในบทเหล่านั้น บทว่า ตตฺถาติ ความว่า ในบาลีอรรถกถานั้น บทว่า จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานีติ ท่านกล่าวโดยนัยแห่งจตุกกนัยและปัญจกนัย บทว่า ปุญฺญวโตติ ความว่า ผู้มีบุญสำเร็จด้วยภาวนา บทว่า อุปนิสฺสยสมฺปนฺนสฺสาติ ความว่า ผู้ประกอบด้วยอุปนิสัยเช่นนั้น บทว่า ขลมณฺฑเลติ ความว่า ในสถานที่ทำข้าวเปลือก คือ ลานนวดข้าวที่มีลักษณะเป็นวงกลม บทว่า ตํฐานปฺปมาณเมวาติ ความว่า มีขนาดเท่ากับสถานที่ที่มองเห็นนั่นเอง

Avirādhetvāti avirajjhitvā vuttavidhinā eva. Nīlapītalohitaodātasambhedavasenāti nīlādivaṇṇāhi mattikāhi paccekaṃ, ekajjhañca saṃsaggavasena. Gaṅgāvaheti gaṅgāsote. Sīhaḷadīpe kira rāvaṇagaṅgā nāma nadī, tassā sotena chinnataṭaṭṭhāne mattikā aruṇavaṇṇā. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘gaṅgāvahe mattikāsadisāya aruṇavaṇṇāyā’’ti. Aruṇavaṇṇāya aruṇanibhāya, aruṇappabhāvaṇṇāyāti attho.

บทว่า อวิราเธตฺวาติ ความว่า ไม่ให้คลาดเคลื่อน คือ โดยวิธีที่กล่าวแล้วนั่นเอง บทว่า นีลปีตโลหิโตทาตสมฺเภทวเสนาติ ความว่า โดยสามารถแห่งการผสมดินเหนียวสีเขียวเป็นต้น ทั้งโดยแยกกันและโดยรวมกัน บทว่า คงฺคาวเหติ ความว่า ในกระแสแห่งแม่น้ำคงคา ได้ยินว่า ในเกาะสีหล มีแม่น้ำชื่อว่าราวณคงคา ในสถานที่ที่ตลิ่งถูกกระแสน้ำของแม่น้ำนั้นกัดเซาะ ดินเหนียวมีสีเหมือนแสงอรุณ ท่านหมายถึงดินนั้นจึงกล่าวว่า "ด้วยดินสีเหมือนแสงอรุณ ซึ่งคล้ายกับดินในกระแสแม่น้ำคงคา" บทว่า อรุณวณฺณาย ความว่า มีสีเสมอด้วยแสงอรุณ คือ มีสีเหมือนรัศมีแห่งอรุณ

Evaṃ kasiṇadose dassetvā idāni kasiṇakaraṇādike sesākāre dassetuṃ ‘‘tañca kho’’tiādi vuttaṃ. Saṃhārimanti saṃharitabbaṃ gahetvā caraṇayoggaṃ. Tatraṭṭhakanti yatra kataṃ, tattheva tiṭṭhanakaṃ. Vuttappamāṇanti [Pg.144] ‘‘suppamatte vā sarāvamatte vā’’ti vuttappamāṇaṃ. Vaṭṭanti maṇḍalasaṇṭhānaṃ. Parikammakāleti nimittuggahaṇāya bhāvanākāle. Etadevāti yaṃ vidatthicaturaṅgulavitthāraṃ, etadeva pamāṇaṃ sandhāya ‘‘suppamattaṃ vā sarāvamattaṃ vā’’ti vuttaṃ. Suppaṃ hi nātimahantaṃ, sarāvañca mahantaṃ cāṭipidhānappahonakanti samappamāṇaṃ hoti.

ครั้นแสดงโทษของกสิณอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงอาการที่เหลือ มีการทำกสิณเป็นต้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ตญฺจ โข’ บทว่า สํหาริมํ คือ ที่พึงนำไปได้ คือที่ถือไปมาได้สะดวก บทว่า ตตฺรฏฺฐกํ คือ ที่ทำไว้ ณ ที่ใด ก็ตั้งอยู่ ณ ที่นั้นเอง (คือที่ตั้งอยู่กับที่) บทว่า วุตฺตปฺปมาณํ คือ มีประมาณตามที่กล่าวไว้ว่า ‘ประมาณเท่ากระด้ง หรือประมาณเท่าถาด’ บทว่า วฏฺฏํ คือ มีสัณฐานกลม บทว่า ปริกมฺมกาเล คือ ในกาลภาวนาเพื่อจะถือนิมิต บทว่า เอตเทว คือ ประมาณใดที่กว้าง ๑ คืบ ๔ นิ้ว หมายเอาประมาณนี้นั่นแหละ จึงกล่าวว่า ‘ประมาณเท่ากระด้ง หรือประมาณเท่าถาด’ จริงอยู่ กระด้งย่อมไม่ใหญ่เกินไป และถาดที่ใหญ่พอจะปิดปากตุ่มได้ ย่อมมีขนาดเท่ากัน

56. Tasmāti paricchedatthāya vuttattā. Evaṃ vuttapamāṇaṃ paricchedanti yathāvuttappamāṇaṃ vidatthicaturaṅgulavitthāraṃ paricchedaṃ katvā, evaṃ vuttappamāṇaṃ vā kasiṇamaṇḍalaṃ visabhāgavaṇṇena paricchedaṃ katvā. Rukkhapāṇikāti kucandanādirukkhapāṇikā aruṇavaṇṇassa visabhāgavaṇṇaṃ samuṭṭhapeti. Tasmā taṃ aggahetvāti vuttaṃ. Pakatirukkhapāṇikā pana pāsāṇapāṇikāgatikāva. Ninnunnataṭṭhānābhāvena bherītalasadisaṃ katvā. Tato dūrataretiādi yathāvuttato padesato, pīṭhato ca aññasmiṃ ādīnavadassanaṃ. Kasiṇadosāti hatthapāṇipadādayo idha kasiṇadosā.

๕๖. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะกล่าวไว้เพื่อประโยชน์แก่การกำหนด บทว่า เอวํ วุตฺตปมาณํ ปริจฺเฉทํ ความว่า ทำการกำหนดประมาณ ๑ คืบ ๔ นิ้ว ตามที่กล่าวแล้ว หรือทำดวงกสิณมีประมาณตามที่กล่าวแล้วอย่างนี้ ให้มีการกำหนดด้วยสีที่ไม่เสมอกัน บทว่า รุกฺขปาณิกา ความว่า เกรียงไม้มีไม้จันทน์แดงเป็นต้น ย่อมทำให้เกิดสีที่ไม่เสมอกันแก่ (ปฐวีกสิณ) ที่มีสีเหมือนอรุณ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ไม่พึงถือเอาเกรียงไม้นั้น ส่วนเกรียงไม้ธรรมดาก็เช่นเดียวกับเกรียงหิน เพราะไม่มีที่ลุ่มและที่ดอน พึงทำให้เสมอเหมือนหน้ากลอง คำเป็นต้นว่า ตโต ทูรตเร คือการแสดงโทษในที่อื่นและในตั่งอื่นจากที่และตั่งตามที่กล่าวแล้ว บทว่า กสิณโทสา ความว่า รอยนิ้วมือ รอยฝ่ามือ เป็นต้น ในที่นี้ ชื่อว่า โทษของกสิณ

Vuttanayenevāti ‘‘aḍḍhateyyahatthantare padese, vidatthicaturaṅgulapādake pīṭhe’’ti ca vuttavidhināva. Kāmesu ādīnavanti ‘‘kāmā nāmete aṭṭhikaṅkalūpamā nirassādaṭṭhena, tiṇukkūpamā anudahanaṭṭhena, aṅgārakāsūpamā mahābhitāpaṭṭhena, supinakūpamā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena, yācitakūpamā tāvakālikaṭṭhena, rukkhaphalūpamā sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena, asisūnūpamā adhikuṭṭanaṭṭhena, sattisūlūpamā vinivijjhanaṭṭhena, sappasirūpamā sapaṭibhayaṭṭhenā’’tiādinā (pāci. aṭṭha. 417; ma. ni. aṭṭha. 1.234) ‘‘appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā’’tiādinā (pāci. 417; ma. ni. 1.234; 2.42) ‘‘kāmasukhañca nāmetaṃ bahuparissayaṃ, sāsaṅkaṃ, sabhayaṃ, saṃkiliṭṭhaṃ, mīḷhaparibhogasadisaṃ, hīnaṃ, gammaṃ, pothujjanikaṃ, anariyaṃ, anatthasaṃhita’’ntiādinā ca anekākāravokāraṃ vatthukāmakilesakāmesu ādīnavaṃ dosaṃ paccavekkhitvā. Kāmanissaraṇeti kāmānaṃ nissaraṇabhūte, tehi vā nissaṭe. Aggamaggassa pādakabhāvena sabbadukkhasamatikkamassa upāyabhūte. Nekkhammeti jhāne. Jātābhilāsena sañjātacchandena. ‘‘Sammāsambuddho vata bhagavā aviparītadhammadesanattā, svākkhāto [Pg.145] dhammo ekantaniyyānikattā, suppaṭipanno saṅgho yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanato’’ti evaṃ buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena ratanattayavisayaṃ pītipāmojjaṃ janayitvā. Nekkhammaṃ paṭipajjati etāyāti nekkhammapaṭipadā, saupacārassa jhānassa, vipassanāya, maggassa, nibbānassa ca adhigamakāraṇanti attho. Pubbe pana paṭhamajjhānameva nekkhammanti vuttattā vuttāvasesā sabbepi nekkhammadhammā. Yathāha –

บทว่า วุตฺตนเยเนว ความว่า โดยวิธีที่กล่าวแล้วนั่นแหละว่า ‘ในสถานที่มีระยะห่าง ๒ ศอกคืบ และบนตั่งที่มีเท้าสูง ๑ คืบ ๔ นิ้ว’ บทว่า กาเมสุ อาทีนวํ คือ พิจารณาเห็นโทษคือความผิดในวัตถุกามและกิเลสกามที่เจือปนด้วยอาการมากมาย ด้วยคำเป็นต้นว่า ‘ชื่อว่ากามเหล่านี้ เปรียบด้วยร่างกระดูก เพราะไม่มีรสอร่อย, เปรียบด้วยคบหญ้า เพราะแผดเผาอยู่เนืองๆ, เปรียบด้วยหลุมถ่านเพลิง เพราะทำให้เร่าร้อนอย่างยิ่ง, เปรียบด้วยความฝัน เพราะปรากฏชั่วครู่, เปรียบด้วยของที่ขอยืมมา เพราะตั้งอยู่ชั่วคราว, เปรียบด้วยผลไม้ เพราะทำให้สรีระและอวัยวะน้อยใหญ่แตกทำลาย, เปรียบด้วยเขียงและมีด เพราะสับเฉือน, เปรียบด้วยหอกและหลาว เพราะเสียดแทง, เปรียบด้วยหัวงู เพราะมีภัยเฉพาะหน้า’ และด้วยคำเป็นต้นว่า ‘กามทั้งหลายมีรสอร่อยน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นใจมาก’ และด้วยคำเป็นต้นว่า ‘ชื่อว่ากามสุขนี้ มีปริสสยะมาก มีความหวาดระแวง มีภัย เศร้าหมอง เปรียบด้วยการบริโภคของปฏิกูล ต่ำทราม เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่อริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์’ บทว่า กามนิสฺสรเณ คือ ในเนกขัมมะอันเป็นเครื่องสลัดออกจากกามทั้งหลาย หรือในเนกขัมมะที่สลัดออกจากกามเหล่านั้น อันเป็นอุบายแห่งการก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวง เพราะเป็นบาทแห่งอัคคมรรค บทว่า เนกฺขมฺเม คือ ในฌาน ผู้มีความพอใจเกิดขึ้นแล้ว มีฉันทะเกิดแล้ว ทำให้ปีติและปราโมทย์อันมีพระรัตนตรัยเป็นอารมณ์เกิดขึ้น ด้วยการระลึกถึงคุณของพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ อย่างนี้ว่า ‘โอหนอ พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะทรงแสดงธรรมไม่วิปริต, โอหนอ พระธรรมเป็นธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้ว เพราะนำออกจากทุกข์โดยส่วนเดียว, โอหนอ พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว เพราะปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอน’ ข้อปฏิบัติที่บุคคลย่อมเข้าถึงเนกขัมมะด้วยข้อปฏิบัตินั้น เหตุนั้น ข้อปฏิบัตินั้นจึงชื่อว่า เนกขัมมปฏิปทา อธิบายว่า เป็นเหตุแห่งการบรรลุฌานพร้อมทั้งอุปจาระ วิปัสสนา มรรค และนิพพาน แต่ในก่อน เพราะกล่าวว่าปฐมฌานเท่านั้นชื่อว่าเนกขัมมะ ธรรมที่เหลือจากที่กล่าวแล้วทั้งหมด ก็เป็นเนกขัมมธรรม ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

‘‘Pabbajjā paṭhamaṃ jhānaṃ, nibbānaṃ ca vipassanā;

Sabbepi kusalā dhammā, ‘nekkhamma’nti pavuccare’’ti. (itivu. aṭṭha. 109);

‘บรรพชา ปฐมฌาน นิพพานและวิปัสสนา และกุศลธรรมทั้งปวง ท่านเรียกว่า ‘เนกขัมมะ’ ดังนี้

Pavivekasukharasassāti cittavivekādivivekajassa sukharasassa. Evametehi pañcahi padehi ‘‘ānisaṃsadassāvī’’tiādīnaṃ padānaṃ attho dassitoti daṭṭhabbaṃ. Samena ākārenāti atiummīlanaatimandālocanāni vajjetvā nātiummīlananātimandālocanasaṅkhātena samena ālocanākārena. Nimittaṃ gaṇhantenāti pathavīkasiṇe cakkhunā gahitanimittaṃ manasā gaṇhantena. Bhāvetabbanti tathāpavattaṃ nimittaggahaṇaṃ vaḍḍhetabbaṃ āsevitabbaṃ bahulīkātabbaṃ.

บทว่า ปวิเวกสุขรสสฺส คือ แห่งสุขรสอันเกิดจากวิเวก มีจิตตวิเวกเป็นต้น พึงทราบว่า ด้วยบท ๕ บทเหล่านี้อย่างนี้ เนื้อความแห่งบททั้งหลายมีอาทิว่า ‘อานิสํสทสฺสาวี’ เป็นอันท่านแสดงแล้ว บทว่า สเมน อากาเรน คือ เว้นการลืมตาดูเกินไปและการเพ่งดูอย่างแผ่วเบาเกินไป ด้วยอาการเพ่งดูที่สม่ำเสมอ อันได้แก่ การไม่ลืมตาดูเกินไปและการไม่เพ่งดูอย่างแผ่วเบาเกินไป บทว่า นิมิตฺตํ คณฺหนฺเตน คือ ผู้กำลังถือนิมิตที่ถือเอาด้วยจักษุในปฐวีกสิณด้วยใจ บทว่า ภาเวตพฺพํ คือ การถือนิมิตที่เป็นไปอย่างนั้น พึงให้เจริญ พึงเสพ พึงทำให้มาก

Cakkhu kilamati atisukhumaṃ, atibhāsurañca rūpagataṃ upanijjhāyato viya. Ativibhūtaṃ hoti attano sabhāvāvibhāvato. Tathā ca vaṇṇato vā lakkhaṇato vā upatiṭṭheyya. Tena vuttaṃ ‘‘tenassa nimittaṃ nuppajjatī’’ti. Avibhūtaṃ hoti gajanimmīlanena pekkhantassa rūpagataṃ viya. Cittañca līnaṃ hoti dassane mandabyāpāratāya kosajjapātato. Tenāha ‘‘evampi nimittaṃ nuppajjatī’’ti. Ādāsatale mukhanimittadassinā viyāti yathā ādāsatale mukhanimittadassī puriso na tattha atigāḷhaṃ ummīlati, nāpi atimandaṃ, na ādāsatalassa vaṇṇaṃ paccavekkhati, nāpi lakkhaṇaṃ manasi karoti. Atha kho samena ākārena olokento attano mukhanimittameva passati, evameva ayampi pathavīkasiṇaṃ samena ākārena olokento nimittaggahaṇappasutoyeva hoti, tena vuttaṃ ‘‘samena ākārenā’’tiādi. Na vaṇṇo paccavekkhitabboti yo tattha pathavīkasiṇe aruṇavaṇṇo, so na cintetabbo. Cakkhuviññāṇena pana gahaṇaṃ na sakkā nivāretuṃ. Tenevettha ‘‘na oloketabbo’’ti [Pg.146] avatvā paccavekkhaṇaggahaṇaṃ kataṃ. Na lakkhaṇaṃ manasi kātabbanti yaṃ tattha pathavīdhātuyā thaddhalakkhaṇaṃ, taṃ na manasi kātabbaṃ.

จักษุย่อมลำบาก เหมือนของผู้ที่เพ่งดูรูปอันละเอียดอ่อนยิ่งและสว่างจ้ายิ่ง (รูปนั้น) ย่อมปรากฏชัดเจนเกินไป เพราะความปรากฏแห่งสภาวะของตน และเมื่อเป็นเช่นนั้น (รูปนั้น) พึงปรากฏโดยความเป็นวรรณะบ้าง โดยความเป็นลักษณะบ้าง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุนั้น นิมิตจึงไม่เกิดแก่โยคีนั้น" (รูปนั้น) ย่อมไม่ปรากฏชัด เหมือนรูปของผู้ที่มองดูด้วยการหลับตาแบบช้าง (คือหรี่ตา) และจิตก็ย่อมหดหู่ เพราะมีความเพียรน้อยในการดู และเพราะตกไปในความเกียจคร้าน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ด้วยวิธีนี้ นิมิตก็ย่อมไม่เกิด" คำว่า "เหมือนผู้ดูเงาหน้าในพื้นกระจก" ความว่า บุรุษผู้ดูเงาหน้าในพื้นกระจก ย่อมไม่ลืมตา (ดู) ในพื้นกระจกนั้นกว้างเกินไป และไม่ (ลืมตา) น้อยเกินไป, ไม่พิจารณาสีของพื้นกระจก, และไม่ทำในใจซึ่งลักษณะ (ของกระจก) แต่โดยที่แท้ เขามองดูด้วยอาการอันสม่ำเสมอ ย่อมเห็นแต่เงาหน้าของตนเท่านั้น ฉันใด, แม้โยคีผู้นี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน มองดูกสิณปฐวีด้วยอาการอันสม่ำเสมอ ย่อมเป็นผู้ขวนขวายในการถือนิมิตเท่านั้น, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ด้วยอาการอันสม่ำเสมอ" คำว่า "ไม่พึงพิจารณาวรรณะ" ความว่า สีอรุณใดมีอยู่ในปฐวีกสิณนั้น ไม่พึงคำนึงถึงสีอรุณนั้น แต่ว่า การรับรู้ด้วยจักขุวิญญาณนั้น ไม่อาจเพื่อจะห้ามได้ เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ในเรื่องนี้ ท่านจึงไม่กล่าวว่า "ไม่พึงมองดู" แต่ทรงทำการถือเอาศัพท์ว่า "พิจารณา" คำว่า "ไม่พึงทำในใจซึ่งลักษณะ" ความว่า ลักษณะที่แข็งใดของปฐวีธาตุมีอยู่ในปฐวีกสิณนั้น ไม่พึงทำในใจซึ่งลักษณะนั้น

Disvā gahetabbattā ‘‘vaṇṇaṃ amuñcitvā’’ti vatvāpi vaṇṇavasenettha ābhogo na kātabbo, so pana vaṇṇo nissayagatiko kātabboti dassento āha ‘‘nissayasavaṇṇaṃ katvā’’ti. Nissayena samānākārasannissito so vaṇṇo tāya pathaviyā samānagatikaṃ katvā, vaṇṇena saheva ‘‘pathavī’’ti manasi kātabbanti attho. Ussadavasena paṇṇattidhammeti pathavīdhātuyā ussannabhāvena sattito adhikabhāvena sasambhārapathaviyaṃ ‘‘pathavī’’ti yo lokavohāro, tasmiṃ paṇṇattidhamme cittaṃ paṭṭhapetvā ‘‘pathavī, pathavī’’ti manasi kātabbaṃ. Yadi lokavohārena paṇṇattimatte cittaṃ ṭhapetabbaṃ, nāmantaravasenapi pathavī manasi kātabbā bhaveyyāti, hotu, ko dosoti dassento ‘‘mahī medinī’’tiādimāha. Tattha yamicchatīti yaṃ nāmaṃ vattuṃ icchati, taṃ vattabbaṃ. Tañca kho yadassa saññānukūlaṃ hoti yaṃ nāmaṃ assa yogino pubbe tattha gahitasaññāvasena anukūlaṃ pacuratāya, paguṇatāya vā āgacchati, taṃ vattabbaṃ. Vattabbanti ca paṭhamasamannāhāre kassaci vacībhedopi hotīti katvā vuttaṃ, ācariyena vā vattabbataṃ sandhāya. Kiṃ vā bahunā, pākaṭabhāvoyevettha pamāṇanti dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Kālena ummīletvā kālena nimmīletvāti kiñci kālaṃ cakkhuṃ ummīletvā nimittaggahaṇavasena pathavīmaṇḍalaṃ oloketvā puna kiñci kālaṃ cakkhuṃ nimmīletvā āvajjitabbaṃ. Yenākārena oloketvā gahitaṃ, tenākārena puna taṃ samannāharitabbaṃ.

เพราะต้องเห็นแล้วจึงถือเอา แม้จะกล่าวว่า "ไม่ละวรรณะ" ก็ไม่พึงทำความใส่ใจในปฐวีกสิณนี้โดยอาศัยวรรณะ แต่ว่าวรรณะนั้นพึงทำให้เป็นไปตามที่อาศัย เมื่อจะทรงแสดงดังนี้ จึงตรัสว่า "กระทำให้มีวรรณะเสมอกับที่อาศัย" วรรณะนั้นอาศัยสนิทดีแล้วโดยมีอาการเสมอกับที่อาศัย คือกระทำให้เป็นไปเสมอกับปฐวีนั้นแล้ว พึงทำในใจว่า "ปฐวี" พร้อมกับวรรณะนั่นเทียว นี้คือความหมาย คำว่า "ในบัญญัติธรรมโดยความเป็นของมีมาก" ความว่า โลกโวหารใดว่า "ปฐวี" ในปฐพีพร้อมทั้งส่วนประกอบ เพราะความเป็นของมีมาก เพราะมีกำลัง เพราะมีความยิ่งแห่งปฐวีธาตุ, พึงตั้งจิตไว้ในบัญญัติธรรมนั้น แล้วทำในใจว่า "ปฐวี ปฐวี" หากพึงตั้งจิตไว้ในเพียงบัญญัติโดยโลกโวหารไซร้, ก็พึงทำในใจซึ่งปฐวีแม้โดยอำนาจแห่งชื่ออื่นได้ (เมื่อมีผู้โต้แย้งดังนี้) เมื่อจะทรงแสดงว่า "จงเป็นเช่นนั้นเถิด, จะมีโทษอะไร" จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "มหี เมทินี" ในบทนั้น คำว่า "ยํ อิจฺฉติ" ความว่า ปรารถนาจะกล่าวชื่อใด ก็พึงกล่าวชื่อนั้น และก็พึงกล่าวชื่อนั้น ซึ่งเป็นชื่อที่อนุโลมแก่สัญญาของโยคีนั้น, ชื่อใดที่อนุโลมแก่โยคีนั้นโดยอำนาจแห่งสัญญาที่เคยยึดถือในปฐวีนั้นในกาลก่อน ย่อมขึ้นปากเพราะความคุ้นเคยหรือเพราะความคล่องแคล่ว, พึงกล่าวชื่อนั้น และคำว่า "พึงกล่าว" นี้ ท่านกล่าวไว้ด้วยทรงทำไว้ในพระทัยว่า ในการมนสิการครั้งแรก โยคีบางคนย่อมมีการเปล่งวาจาด้วย, หรือทรงหมายถึงความเป็นสิ่งที่อาจารย์พึงบอก หรือจะมีประโยชน์อะไรด้วยการกล่าวมาก, เพื่อจะทรงแสดงว่า "ในเรื่องนี้ ความปรากฏชัดเจนเท่านั้นเป็นประมาณ" ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อปิจ" คำว่า "ลืมตาตามกาล หลับตาตามกาล" ความว่า บางคราวลืมตาขึ้น มองดูมณฑลปฐวีโดยนัยแห่งการถือนิมิตแล้ว, อีกบางคราวหลับตาลงแล้วพึงคำนึง มองดูแล้วถือเอาไว้โดยอาการใด, พึงมนสิการถึงกสิณมณฑลนั้นอีกโดยอาการนั้น

57. Āpāthamāgacchatīti manodvārikajavanānaṃ gocarabhāvaṃ upagacchati. Tassa uggahanimittassa. Na tasmiṃ ṭhāne nisīditabbaṃ. Kasmā? Yadi uggahanimitte jātepi pathavīmaṇḍalaṃ oloketvā bhāveti, paṭibhāganimittuppatti na siyā. Samīpaṭṭhena ca na oloketuṃ na sakkā. Tena vuttaṃ ‘‘attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā’’tiādi. Nissaddabhāvāya ekapaṭalikūpāhanāgahaṇaṃ, parissayavinodanatthaṃ kattaradaṇḍaggahaṇaṃ. Sace nassati, athānena bhāvetabbanti sambandho. Vakkhamānesu asappāyesu kenacideva asappāyena kāraṇabhūtena. Nimittaṃ ādāyāti yathājātaṃ uggahanimittaṃ gahetvā. Samannāharitabbanti āvajjitabbaṃ nimittanti adhippāyo, sammā vā anu [Pg.147] anu āharitabbaṃ kammaṭṭhānanti attho. Takkāhataṃ vitakkāhatanti takkanato, savisesaṃ takkanato ca ‘‘takko, vitakko’’ti ca evaṃ laddhanāmena bhāvanācittasampayuttena sammāsaṅkappena āhananapariyāhananakiccena aparāparaṃ vattamānena kammaṭṭhānaṃ āhataṃ, pariyāhatañca kātabbaṃ, balappattavitakko manasikāro bahulaṃ pavattetabboti attho. Evaṃ karontassāti evaṃ kammaṭṭhānaṃ takkāhataṃ vitakkāhataṃ karontassa. Yathā bhāvanā pubbenāparaṃ visesaṃ āvahati, evaṃ anuyuñjantassa. Anukkamenāti bhāvanānukkamena. Yadā saddhādīni indriyāni suvisadāni tikkhāni pavattanti, tadā assaddhiyādīnaṃ dūrībhāvena sātisayathāmappattehi sattahi balehi laddhūpatthambhāni vitakkādīni kāmāvacarāneva jhānaṅgāni bahūni hutvā pātubhavanti. Tato eva tesaṃ ujuvipaccanīkabhūtā kāmacchandādayo saddhiṃ tadekaṭṭhehi pāpadhammehi vidūrī bhavanti, paṭibhāganimittuppattiyā saddhiṃ taṃ ārabbha upacārajjhānaṃ uppajjati. Tena vuttaṃ ‘‘nīvaraṇāni vikkhambhantī’’tiādi. Tattha sannisīdantīti sammadeva sīdanti, upasamantīti attho.

๕๗. คำว่า "ย่อมมาสู่คลอง" ความว่า ย่อมเข้าถึงความเป็นอารมณ์ของชวนะที่เกิดทางมโนทวาร (เมื่ออุคคหนิมิตนั้นปรากฏแล้ว) ไม่พึงนั่งอยู่ในที่นั้น เพราะเหตุไร? เพราะถ้าแม้เมื่ออุคคหนิมิตเกิดขึ้นแล้ว ยังมองดูปฐวีมณฑลแล้วเจริญกรรมฐานอยู่, การเกิดขึ้นแห่งปฏิภาคนิมิตก็จะไม่พึงมี และเมื่ออยู่ใกล้ ก็ไม่อาจที่จะไม่มองดูได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "เข้าไปสู่ที่อยู่ของตนแล้ว" การถือเอารองเท้าชั้นเดียวเพื่อความไม่มีเสียง, การถือเอาไม้เท้าเพื่อบรรเทาอันตราย (มีเนื้อความ) สัมพันธ์กันว่า "ถ้าหาก (นิมิต) หายไป, แต่นั้น ภิกษุนี้พึงเจริญกรรมฐาน" (นิมิตหายไป) เพราะอสัปปายะอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งเป็นเหตุ ในบรรดาอสัปปายะทั้งหลายที่จะกล่าวต่อไป คำว่า "ถือเอานิมิต" ความว่า ถือเอาอุคคหนิมิตตามที่เกิดขึ้นแล้ว คำว่า "พึงมนสิการ" อธิบายว่า พึงคำนึงถึงนิมิต, หรืออีกนัยหนึ่ง ความว่า พึงน้อมนำกรรมฐานเข้ามาในใจโดยชอบบ่อยๆ คำว่า "อันวิตกกระทบแล้ว อันวิจารกระทบแล้ว" ความว่า พึงกระทำกรรมฐานให้เป็นสิ่งที่ถูกกระทบและถูกกระทบโดยรอบ ด้วยสัมมาสังกัปปะอันสัมปยุตด้วยภาวนาจิต ซึ่งได้ชื่อว่า "ตกกะ" และ "วิตักกะ" เพราะการตรึกและเพราะการตรึกโดยวิเศษ เป็นไปอยู่เนืองๆ ด้วยกิจคือการกระทบและการกระทบโดยรอบ, อธิบายว่า พึงให้มนสิการคือวิตกที่ถึงกำลังเป็นไปโดยมาก คำว่า "แก่ผู้กระทำอย่างนั้น" ความว่า แก่โยคีผู้กระทำกรรมฐานให้เป็นสิ่งที่ถูกวิตกกระทบและวิจารกระทบอย่างนั้น ภาวนาย่อมนำมาซึ่งคุณวิเศษในภายหลังจากกาลก่อนฉันใด, (ก็ฉันนั้น) แก่ผู้ประกอบความเพียรอยู่อย่างนั้น คำว่า "โดยลำดับ" ความว่า โดยลำดับแห่งภาวนา ในกาลใด อินทรีย์ทั้งหลายมีศรัทธาเป็นต้น ย่อมเป็นไปอย่างผ่องใสและแก่กล้า, ในกาลนั้น เพราะความห่างไกลแห่งธรรมมีอสัทธิยะเป็นต้น ฌานังคะทั้งหลายมีวิตกเป็นต้น ซึ่งเป็นเพียงกามาวจรธรรมเท่านั้น ได้รับการค้ำจุนจากพละ ๗ ที่ถึงกำลังอย่างยิ่งยวดแล้ว ก็เกิดขึ้นปรากฏเป็นจำนวนมาก เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ธรรมมีกามฉันทะเป็นต้น ซึ่งเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อฌานังคะเหล่านั้น พร้อมด้วยบาปธรรมทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในจิตดวงเดียวกัน ก็ย่อมอยู่ห่างไกล, พร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งปฏิภาคนิมิต อุปจารฌานก็เกิดขึ้นโดยปรารภนิมิตนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "นิวรณ์ทั้งหลายย่อมถูกข่มไว้" ในบทนั้น คำว่า "ย่อมสงบระงับ" ความว่า ย่อมจมลงโดยแท้, ย่อมสงบไป

Imassāti paṭibhāganimittassa. Aṅgulipadapāṇipadādiko kasiṇadoso. Ādāsamaṇḍalūpamādīhi uggahanimittato paṭibhāganimittassa suparisuddhataṃ, saṇhasukhumatañca dasseti. Tañca kho paṭibhāganimittaṃ neva vaṇṇavantaṃ na saṇṭhānavantaṃ aparamatthasabhāvattā. Īdisanti vaṇṇasaṇṭhānavantaṃ. Tilakkhaṇabbhāhatanti uppādādilakkhaṇattayānupaviṭṭhaṃ, aniccatādilakkhaṇattayaṅkitaṃ vā. Yadi na panetaṃ tādisaṃ vaṇṇādivantaṃ, kathaṃ jhānassa ārammaṇabhāvoti āha ‘‘kevalañhī’’tiādi. Saññajanti bhāvanāsaññājanitaṃ, bhāvanāsaññāya sañjātamattaṃ. Na hi asabhāvassa kutoci samuṭṭhānaṃ atthi. Tenāha ‘‘upaṭṭhānākāramatta’’nti.

บทว่า Imassa คือ แห่งปฏิภาคนิมิตนี้. กสิณโทษมีรอยนิ้วมือ รอยฝ่ามือเป็นต้น. ท่านแสดงความบริสุทธิ์หมดจดและความละเอียดสุขุมของปฏิภาคนิมิตยิ่งกว่าอุคคหนิมิต ด้วยอุปมาทั้งหลายมีดวงแก้วเป็นต้น. ก็ปฏิภาคนิมิตนั้นไม่มีทั้งสี ไม่มีทั้งสัณฐาน เพราะไม่มีสภาวะเป็นปรมัตถ์. บทว่า Īdisaṃ คือ มีสีและสัณฐาน. บทว่า Tilakkhaṇabbhāhataṃ คือ อันไตรลักษณ์มีอุบาทเป็นต้นประทับแล้ว หรืออันไตรลักษณ์มีความไม่เที่ยงเป็นต้นหมายไว้แล้ว. ถ้าปฏิภาคนิมิตนี้ไม่มีสีเป็นต้นอย่างนั้น จะเป็นอารมณ์ของฌานได้อย่างไร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า kevalañhi เป็นต้น. บทว่า Saññajaṃ คือ เกิดจากภาวนสัญญา เป็นเพียงสิ่งที่เกิดจากภาวนสัญญา. จริงอยู่ สิ่งที่ไม่มีสภาวะจะเกิดขึ้นจากเหตุอะไรๆ ก็หาไม่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า upaṭṭhānākāramattaṃ (เป็นเพียงอาการที่ปรากฏ).

58. Vikkhambhitāneva sannisinnāva, na pana tadatthaṃ ussāho kātabboti adhippāyo. ‘‘Upacārasamādhinā’’ti vutte itaropi samādhi atthīti atthato āpannanti tampi dassetuṃ ‘‘duvidho hi samādhī’’tiādi āraddhaṃ. Dvīhākārehīti jhānadhammānaṃ paṭipakkhadūrībhāvo, thirabhāvappatti cāti imehi dvīhi kāraṇehi. Idāni tāni kāraṇāni avatthāmukhena dassetuṃ ‘‘upacārabhūmiyaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Upacārabhūmiyanti upacārāvatthāyaṃ. Yadipi tadā jhānaṅgāni paṭutarāni mahaggatabhāvappattāni na uppajjanti, tesaṃ [Pg.148] pana paṭipakkhadhammānaṃ vikkhambhanena cittaṃ samādhiyati. Tenāha ‘‘nīvaraṇappahānena cittaṃ samāhitaṃ hotī’’ti. Paṭilābhabhūmiyanti jhānassa adhigamāvatthāyaṃ. Tadā hi appanāpattānaṃ jhānadhammānaṃ uppattiyā cittaṃ samādhiyati. Tenāha ‘‘aṅgapātubhāvenā’’ti. Cittaṃ samāhitaṃ hotīti sambandho.

๕๘. (นิวรณ์) เป็นอันข่มไว้ได้แล้วทีเดียว สงบระงับแล้วทีเดียว อธิบายว่า แต่ไม่พึงต้องทำความพยายามเพื่อการนั้นอีก. เมื่อกล่าวว่า "ด้วยอุปจารสมาธิ" ก็เป็นอันว่าสมาธิอย่างอื่นก็มีอยู่โดยอรรถ เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงสมาธินั้นด้วย ท่านจึงเริ่มคำว่า "จริงอยู่ สมาธิมี ๒ อย่าง" เป็นต้น. บทว่า Dvīhākārehi คือ ด้วยเหตุ ๒ ประการเหล่านี้ คือ ความที่ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อองค์ฌานไกลออกไป และการบรรลุถึงความเป็นสภาวะที่มั่นคง. บัดนี้ เพื่อจะแสดงเหตุเหล่านั้นโดยมุขคือวาระ ท่านจึงกล่าวคำว่า upacārabhūmiyaṃ vā เป็นต้น. บทว่า Upacārabhūmiyaṃ คือ ในวาระแห่งอุปจาระ. แม้ว่าในกาลนั้น องค์ฌานทั้งหลายที่แก่กล้ายิ่งขึ้น ถึงความเป็นมหัคคตะยังไม่เกิดขึ้น แต่จิตย่อมตั้งมั่นได้ด้วยการข่มธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อองค์ฌานเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จิตย่อมเป็นสมาธิด้วยการละนิวรณ์". บทว่า Paṭilābhabhūmiyaṃ คือ ในวาระที่บรรลุฌาน. จริงอยู่ ในกาลนั้น จิตย่อมตั้งมั่นได้ด้วยการเกิดขึ้นแห่งองค์ฌานทั้งหลายที่ถึงอัปปนา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยการปรากฏแห่งองค์". สัมพันธ์ความว่า จิตย่อมเป็นสมาธิ.

Na thāmajātānīti na jātathāmāni, na bhāvanābalaṃ pattānīti attho. Cittanti jhānacittaṃ. Kevalampi rattiṃ kevalampi divasaṃ tiṭṭhatīti samāpattivelaṃ sandhāyāha. Upacārabhūmiyaṃ nimittavaḍḍhanaṃ yuttanti katvā vuttaṃ ‘‘nimittaṃ vaḍḍhetvā’’ti. Laddhaparihānīti laddhaupacārajjhānaparihāni. Nimitte avinassante tadārammaṇajhānampi aparihīnameva hoti, nimitte pana ārakkhābhāvena vinaṭṭhe laddhaṃ laddhaṃ jhānampi vinassati tadāyattavuttito. Tenāha ‘‘ārakkhamhī’’tiādi.

บทว่า Na thāmajātāni ความว่า ยังไม่มีกำลังเกิดขึ้น ยังไม่ถึงกำลังแห่งภาวนา. บทว่า Cittaṃ คือ ฌานจิต. ท่านกล่าวหมายถึงเวลาเข้าสมาบัติว่า (ฌานจิต) ย่อมตั้งอยู่ได้ตลอดคืนบ้าง ตลอดวันบ้าง. ท่านทำความเข้าใจว่า การขยายนิมิตในอุปจารภูมินั้นสมควร จึงกล่าวว่า "ขยายนิมิตแล้ว". บทว่า Laddhaparihāni คือ ความเสื่อมแห่งอุปจารฌานที่ได้แล้ว. เมื่อนิมิตยังไม่เสื่อม ฌานมีนิมิตนั้นเป็นอารมณ์ก็ย่อมไม่เสื่อมเลย แต่เมื่อนิมิตเสื่อมไปเพราะไม่มีการรักษา แม้ฌานที่ได้แล้วๆ ก็ย่อมเสื่อมไป เพราะความเป็นไปของฌานนั้นเนื่องด้วยนิมิตนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ārakkhamhi เป็นต้น.

Sattasappāyavaṇṇanā

วรรณนาสัปปายะ ๗ ประการ

59. ‘‘Thāvarañca hotī’’ti vatvā yathā thāvaraṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘sati upaṭṭhāti, cittaṃ samādhiyatī’’ti vuttaṃ. Yathāladdhañhi nimittaṃ tattha satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ekaggataṃ vindantassa thiraṃ nāma hoti, surakkhitañca. Sati-ggahaṇena cettha sampajaññaṃ, samādhiggahaṇena vīriyañca saṅgahitaṃ hoti nānantariyabhāvato. Tatthāti tesu āvāsesu. Tīṇi tīṇīti ekekasmiṃ āvāse avutthaavutthaṭṭhāne vasananiyāmena tayo tayo divase vasitvā.

๕๙. ครั้นกล่าวว่า "และย่อมมั่นคง" แล้ว เพื่อจะแสดงว่า มั่นคงได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า "สติย่อมปรากฏ จิตย่อมเป็นสมาธิ". จริงอยู่ สำหรับผู้ทำสติให้ตั้งมั่นดีในนิมิตตามที่ได้แล้วนั้นแล้ว บรรลุถึงเอกัคคตา (สมาธิ) ชื่อว่ามั่นคง และชื่อว่าอันตนรักษาดีแล้ว. ในที่นี้ พึงทราบว่า การถือเอาสติ ก็สงเคราะห์สัมปชัญญะด้วย การถือเอาสมาธิ ก็สงเคราะห์วิริยะด้วย เพราะมีความเป็นไปไม่ต่างกัน. บทว่า Tattha คือ ในอาวาสเหล่านั้น. บทว่า Tīṇi tīṇi คือ อยู่แล้วในอาวาสแต่ละแห่ง แห่งละ ๓ วัน ๓ วัน โดยกำหนดว่าอยู่ในที่ที่ไม่เคยอยู่.

Uttarena vā dakkhiṇena vāti vuttaṃ gamanāgamane sūriyābhimukhabhāvanivāraṇatthanti. Sahassadhanuppamāṇaṃ diyaḍḍhakosaṃ.

คำว่า "ทางทิศเหนือหรือทางทิศใต้" ท่านกล่าวไว้เพื่อห้ามการหันหน้าไปทางดวงอาทิตย์ในเวลาไปและกลับ. หนึ่งพันชั่วธนู เป็นประมาณหนึ่งโกรศกึ่ง.

Dvattiṃsa tiracchānakathāti rājakathādike (dī. ni. 1.17; ma. ni. 2.223; saṃ. ni. 5.1080; a. ni. 10.69; pāci. 508) sandhāyāha. Tā hi pāḷiyaṃ sarūpato anāgatāpi araññapabbatanadīdīpakathā iti-saddena saṅgahetvā saggamokkhānaṃ tiracchānabhāvato ‘‘dvattiṃsa tiracchānakathā’’ti vuttā. Dasakathāvatthunissitanti ‘‘appicchatā, santuṭṭhi, paviveko, asaṃsaggo, vīriyārambho, sīla, samādhi, paññā, vimutti, vimuttiñāṇadassana’’nti imāni appicchakathādīnaṃ vatthūni, tannissitaṃ bhassaṃ sappāyaṃ.

บทว่า Dvattiṃsa tiracchānakathā ท่านกล่าวหมายถึงราชกถาเป็นต้น. จริงอยู่ เรื่องเหล่านั้น แม้ไม่ได้มาโดยสรูปในบาลี แต่ท่านสงเคราะห์เรื่องป่า เรื่องภูเขา เรื่องแม่น้ำ เรื่องเกาะ ด้วยอิติศัพท์ แล้วเรียกว่า "ดิรัจฉานกถา ๓๒" เพราะเป็นเรื่องขวางทางสวรรค์และนิพพาน. บทว่า Dasakathāvatthunissitaṃ คือ วัตถุแห่งอัปปิจฉกถาเป็นต้นเหล่านี้ ได้แก่ ความมักน้อย, ความสันโดษ, ความสงัด, ความไม่คลุกคลี, การปรารภความเพียร, ศีล, สมาธิ, ปัญญา, วิมุตติ, วิมุตติญาณทัสสนะ, คำพูดที่อาศัยวัตถุ ๑๐ ประการนั้นเป็นสัปปายะ.

Atiracchānakathikoti [Pg.149] natiracchānakathiko, tiracchānakathā vidhuraṃ dhammikaṃ kammaṭṭhānapaṭisaṃyuttameva kathaṃ kathetīti adhippāyo. Sīlādiguṇasampannoti sīlasamādhiādiguṇasampanno. Yo hi samādhikammaṭṭhāniko, samādhikammaṭṭhānassa vā pāraṃ patto, so imassa yogino sappāyo. Tenāha ‘‘yaṃ nissāyā’’tiādi. Kāyadaḷhībahuloti kāyassa santappanaposanappasuto. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharatī’’ti (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186; a. ni. 5.206).

บทว่า Atiracchānakathiko อธิบายว่า ไม่ใช่ผู้กล่าวติรัจฉานกถา แต่กล่าวถ้อยคำที่เป็นธรรม ปราศจากติรัจฉานกถา ซึ่งประกอบด้วยกรรมฐานเท่านั้น. บทว่า Sīlādiguṇasampanno คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีศีลและสมาธิเป็นต้น. จริงอยู่ ผู้ใดเป็นผู้มีสมาธิกรรมฐานเป็นปกติ หรือถึงฝั่งแห่งสมาธิกรรมฐาน ผู้นั้นเป็นสัปปายะแก่โยคีนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า yaṃ nissāya เป็นต้น. บทว่า Kāyadaḷhībahulo คือ ผู้ขวนขวายในการบำรุงบำเรอเลี้ยงดูกาย. ท่านกล่าวหมายถึงบุคคลที่ว่า "บริโภคอาหารเต็มความต้องการจนเต็มท้องแล้ว ประกอบเนืองๆ ซึ่งความสุขในการนอน ความสุขในการเอนกาย ความสุขในการหลับอยู่".

Bhojanaṃ yebhuyyena madhurambilarasavasena sattānaṃ upayogaṃ gacchati dadhiādīsu tathā dassanato. Kaṭukādirasā pana kevalaṃ abhisaṅkhārakā evāti āha ‘‘kassaci madhuraṃ, kassaci ambilaṃ sappāyaṃ hotī’’ti.

โภชนะโดยมากย่อมเป็นประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลายโดยรสหวานและรสเปรี้ยว เพราะปรากฏเช่นนั้นในนมส้มเป็นต้น. ส่วนรสเผ็ดเป็นต้นเป็นเพียงเครื่องปรุงแต่งเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "รสหวานเป็นสัปปายะแก่บางคน รสเปรี้ยวเป็นสัปปายะแก่บางคน".

Yasmiṃ iriyāpathe ādhārabhūte, vattamāne vā, yasmiṃ vā iriyāpathe pavattamānassa. Nimittāsevanabahulassāti nimitte āsevanābahulassa paṭibhāganimitte visayabhūte bhāvanāmanasikāraṃ bahulaṃ āsevantassa, nimittassa vā gocarāsevanavasena āsevanābahulassa. Yena hi bhāventassa bhāvanāsevanā, tena gocarāsevanāpi icchitabbāti.

ในอิริยาบถใดที่เป็นอาธาระ หรือที่เป็นไปอยู่ หรือแก่ผู้เป็นไปอยู่ในอิริยาบถใด. บทว่า Nimittāsevanabahulassa คือ แก่ผู้มีการเสพนิมิตมาก คือผู้เสพภาวนามนสิการเนืองๆ ในปฏิภาคนิมิตอันเป็นวิสัย หรือแก่ผู้มีการเสพมากโดยการเสพอารมณ์คือนิมิต. จริงอยู่ การเสพภาวนาของบุคคลผู้เจริญภาวนาด้วยอิริยาบถใด พึงปรารถนาการเสพโคจรด้วยอิริยาบถนั้น.

Dasavidhaappanākosallavaṇṇanā

วรรณนาอัปปนาโกศล ๑๐ ประการ

60. Na hoti appanā. Yena vidhinā appanāyaṃ kusalo hoti, so dasavidho vidhi appanākosallaṃ, tannibbattaṃ vā ñāṇaṃ. Vatthuvisadakiriyatoti vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇato appanākosallaṃ icchitabbanti sambandho. Evaṃ sesesupi.

๖๐. อัปปนาสมาธิย่อมไม่มี (แก่ผู้ไม่มีโกศล) วิธีที่ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในอัปปนาสมาธิด้วยวิธีใด วิธีนั้นมี ๑๐ อย่าง ชื่อว่าอัปปนาโกศัลย์ หรือญาณอันเกิดจากวิธีนั้น (ชื่อว่าอัปปนาโกศัลย์) บทว่า วตฺถุวิสทกิริยโต ความว่า พึงต้องการอัปปนาโกศัลย์เพราะกระทำวัตถุทั้งหลายให้มีภาวะหมดจด ดังนี้เป็นความสัมพันธ์ แม้ในบทที่เหลือทั้งหลายก็นัยนี้

61. Cittacetasikānaṃ hi pavattiṭṭhānabhāvato sarīraṃ, tappaṭibaddhāni cīvarādīni ca idha ‘‘vatthūnī’’ti adhippetāni. Tāni yathā cittassa sukhāvahāni honti, tathā karaṇaṃ tesaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘ajjhattikabāhirāna’’ntiādi. Sarīraṃ vāti vā-saddo aṭṭhānappayutto, sarīraṃ sedamalaggahitaṃ vā aññena vā avassutakiccena vibādhitanti adhippāyo. Senāsanaṃ vāti vā-saddena pattādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Nanu cāyaṃ nayo [Pg.150] khuddakapalibodhupacchedena saṅgahito, puna kasmā vuttoti? Saccaṃ saṅgahito, so ca kho bhāvanāya ārambhakāle. Idha pana āraddhakammaṭṭhānassa upacārajjhāne ṭhatvā appanāparivāsaṃ vasantassa kālantare jāte tathāpaṭipatti appanākosallāya vuttā. Avisade sati, visayabhūte vā. Kathaṃ bhāvanamanuyuñjantassa tāni visayo? Antarantarā pavattanakacittuppādavasenevaṃ vuttaṃ. Te hi cittuppādā cittekaggatāya aparisuddhabhāvāya saṃvattanti. Cittacetasikesu nissayādipaccayabhūtesu. Ñāṇampīti pi-saddo sampiṇḍane. Tena ‘‘na kevalaṃ taṃ vatthuyeva, atha kho tasmiṃ aparisuddhe ñāṇampi aparisuddhaṃ hotī’’ti dassitaṃ. Taṃsampayuttānaṃ pana aparisuddhatā avuttasiddhā, ñāṇassa ca visuṃ gahaṇaṃ appanāya bahukārattā. Tathā hi jhānaṃ ‘‘dandhābhiññaṃ, khippābhiñña’’nti ñāṇamukhena niddiṭṭhaṃ. Nissayanissayopi nissayotveva vuccatīti āha ‘‘dīpakapallikavaṭṭitelāni nissāyā’’ti. Ñāṇe avisade vipassanābhāvanā viya samādhibhāvanāpi paridubbalā hotīti dassetuṃ ‘‘aparisuddhena ñāṇenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kammaṭṭhānanti samathakammaṭṭhānaṃ āha. Vuḍḍhiṃ aṅgapātubhāvena, virūḷhiṃ guṇabhāvena, vepullaṃ sabbaso vasibhāvappattiyā veditabbaṃ. Visade panāti sukkapakkho, tassa vuttavipariyāyena attho veditabbo.

๖๑. จริงอยู่ สรีระและจีวรเป็นต้นที่เนื่องด้วยสรีระนั้น ท่านประสงค์เอาว่า ‘วัตถุทั้งหลาย’ ในที่นี้ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความเกิดขึ้นของจิตและเจตสิก การกระทำวัตถุเหล่านั้นให้เป็นเครื่องนำมาซึ่งความสุขแก่จิตโดยประการใด การกระทำนั้นชื่อว่าการกระทำวัตถุเหล่านั้นให้มีภาวะหมดจด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘อชฺฌตฺติกพาหิรานํ’ ในบทว่า สรีรํ วา, วา ศัพท์ ประกอบในที่ไม่ใช่ฐานะ ความว่า สรีระถูกเหงื่อและไคลจับแล้ว หรือถูกเบียดเบียนด้วยกิจอย่างอื่นที่ชุ่มชื้น ในบทว่า เสนาสนํ วา พึงเห็นการสงเคราะห์แม้บาตรเป็นต้นด้วย วา ศัพท์ ก็ นัยนี้ ท่านสงเคราะห์ไว้แล้วด้วยการตัดปลิโพธเล็กน้อยมิใช่หรือ เหตุไรจึงกล่าวอีกเล่า? จริงอยู่ ท่านสงเคราะห์ไว้แล้ว แต่ว่านัยนั้นท่านกล่าวไว้ในกาลเริ่มต้นแห่งภาวนา ส่วนในที่นี้ สำหรับผู้มีกรรมฐานอันปรารภแล้ว เมื่อกาลอื่นเกิดขึ้นในขณะที่ยืนอยู่ในอุปจารฌาน อยู่ปริวาสเพื่ออัปปนา การปฏิบัติเช่นนั้น ท่านกล่าวไว้เพื่ออัปปนาโกศัลย์ เมื่อวัตถุไม่หมดจด หรือเมื่อวัตถุเป็นอารมณ์ วัตถุเหล่านั้นจะเป็นอารมณ์ของผู้ประกอบภาวนาอยู่ได้อย่างไร? ท่านกล่าวอย่างนี้ด้วยอำนาจแห่งจิตตุปบาทที่ทำให้หวั่นไหวเกิดขึ้นในระหว่างๆ จริงอยู่ จิตตุปบาทเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อความไม่บริสุทธิ์แห่งจิตเตกัคคตา (ความไม่บริสุทธิ์) ในจิตและเจตสิกทั้งหลายอันเป็นนิสสัยปัจจัยเป็นต้น ในบทว่า ญาณมฺปิ, ปิ ศัพท์ มีในอรรถว่ารวบรวม ด้วย ปิ ศัพท์นั้น ท่านแสดงว่า ‘มิใช่เพียงวัตถุนั้นอย่างเดียว (ที่ไม่บริสุทธิ์) แต่เมื่อวัตถุนั้นไม่บริสุทธิ์ แม้ญาณก็ไม่บริสุทธิ์ด้วย’ ส่วนความไม่บริสุทธิ์ของธรรมที่สัมปยุตด้วยญาณนั้น เป็นอันสำเร็จได้โดยไม่ต้องกล่าวถึง และการถือเอาญาณไว้ต่างหาก ก็เพราะเป็นอุปการะมากแก่อัปปนา จริงอยู่ ฌานท่านแสดงไว้โดยมุขคือญาณว่า ‘ทันธาภิญญา, ขิปปาภิญญา’ แม้สิ่งที่อาศัยนิสสัย ท่านก็เรียกว่านิสสัยเหมือนกัน เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘อาศัยประทีป ประลัย ไส้ และน้ำมัน’ เพื่อแสดงว่า เมื่อญาณไม่หมดจด แม้สมาธิภาวนาก็ย่อหย่อนอย่างยิ่ง เหมือนวิปัสสนาภาวนา ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘อปริสุทฺเธน ญาเณน’ ในบทเหล่านั้น บทว่า กมฺมฏฺฐานํ ท่านหมายถึงสมถกรรมฐาน พึงทราบความเจริญด้วยการปรากฏแห่งองค์ฌาน, พึงทราบความงอกงามด้วยความเป็นผู้ชำนาญ, พึงทราบความไพบูลย์ด้วยการถึงความเป็นผู้มีวสีโดยประการทั้งปวง ส่วนในบทว่า วิสเท ปน เป็นสุกกปักษ์ พึงทราบเนื้อความของสุกกปักษ์นั้นโดยปริยายตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

62. Samabhāvakaraṇanti kiccato anūnādhikabhāvakaraṇaṃ. Yathāpaccayaṃ saddheyyavatthusmiṃ adhimokkhakiccassa paṭutarabhāvena, paññāya avisadatāya, vīriyādīnaṃ ca sithilatādinā saddhindriyaṃ balavaṃ hoti. Tenāha ‘‘itarāni mandānī’’ti. Tatoti tasmā saddhindriyassa balavabhāvato, itaresañca mandattā. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanaṃ anubalappadānaṃ paggaho, paggahova kiccaṃ, paggahakiccaṃ kātuṃ na sakkotīti sambandhitabbaṃ. Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ, vikkhepapaṭipakkho. Yena vā sampayuttā avikkhittā honti, so avikkhepo. Rūpagataṃ viya cakkhunā yena yāthāvato visayasabhāvaṃ passati, taṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti balavatā saddhindriyena abhibhūtattā. Sahajātadhammesu hi indaṭṭhaṃ kārentānaṃ sahapavattamānānaṃ dhammānaṃ ekarasatāvaseneva atthasiddhi, na aññathā. Tasmāti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati[Pg.151]. Tanti saddhindriyaṃ. Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenāti yassa saddheyyavatthuno uḷāratādiguṇe adhimuccanassa sātisayappavattiyā saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tassa paccayapaccayuppannādivibhāgato yāthāvato vīmaṃsanena. Evañhi evaṃdhammatānayena sabhāvarasato pariggayhamāne savipphāro adhimokkho na hoti, ‘‘ayaṃ imesaṃ dhammānaṃ sabhāvo’’ti parijānanavasena paññābyāpārassa sātisayattā. Dhuriyadhammesu hi yathā saddhāya balavabhāve paññāya mandabhāvo hoti, evaṃ paññāya balavabhāve saddhāya mandabhāvo hotīti. Tena vuttaṃ ‘‘taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāpetabba’’nti.

๖๒. บทว่า สมภาวกรณํ คือ การกระทำให้มีกิจไม่หย่อนไม่ยิ่ง ศรัทธินทรีย์ย่อมมีกำลัง เพราะกิจคือความน้อมใจเชื่อในวัตถุที่ควรเชื่อเป็นไปอย่างแก่กล้าตามสมควรแก่ปัจจัย, เพราะปัญญาไม่แจ่มใส, และเพราะความที่วิริยะเป็นต้นหย่อนยานเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘อินทรีย์นอกนี้อ่อนกำลัง’ บทว่า ตโต ความว่า เพราะเหตุที่ศรัทธินทรีย์มีกำลัง และเพราะอินทรีย์นอกนี้อ่อนกำลัง การประคอง คือ การเพิ่มกำลังสนับสนุนธรรมที่สัมปยุตด้วยกัน โดยไม่ปล่อยให้ตกไปในฝ่ายความเกียจคร้าน, การประคองนั่นแหละเป็นกิจ, พึงสัมพันธ์ความว่า ไม่สามารถจะทำกิจคือการประคองได้ การเข้าไปตั้งมั่นในอารมณ์ หรือการไม่ปล่อยวาง ชื่อว่าอุปัฏฐานะ เป็นธรรมปฏิปักษ์ต่อความฟุ้งซ่าน หรือธรรมใดที่ทำให้สัมปยุตตธรรมทั้งหลายไม่ฟุ้งซ่าน ธรรมนั้นชื่อว่าอวิกเขปะ ไม่สามารถจะทำกิจคือการเห็น ซึ่งเป็นกิจที่บุคคลเห็นสภาวะของอารมณ์ตามความเป็นจริงได้ด้วยธรรมใด เหมือนเห็นรูปด้วยจักษุ เพราะถูกศรัทธินทรีย์ที่มีกำลังครอบงำ จริงอยู่ ความสำเร็จประโยชน์ย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งความเป็นธรรมมีกิจเสมอกันของธรรมทั้งหลายที่เกิดร่วมกัน ซึ่งทำความเป็นใหญ่ในสหชาตธรรมทั้งหลาย ไม่ใช่โดยประการอื่น ด้วยบทว่า ตสฺมา ท่านจึงทบทวนเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นเองโดยความเป็นเหตุ บทว่า ตํ คือ ศรัทธินทรีย์ บทว่า ธมฺมสภาวปจฺจเวกฺขเณน ความว่า ด้วยการพิจารณาโดยแยบคายตามความเป็นจริง โดยแบ่งเป็นปัจจัยและปัจจยุปบันเป็นต้น ซึ่งวัตถุที่ควรเชื่อนั้น อันเป็นวัตถุที่ศรัทธินทรีย์เกิดมีกำลังขึ้นเพราะความน้อมใจเชื่อในคุณมีความเป็นเลิศเป็นต้นของวัตถุนั้นเป็นไปอย่างยิ่งยวด จริงอยู่ เมื่อกำหนดรู้อยู่โดยสภาวะและกิจด้วยนัยแห่งความเป็นธรรมดาอย่างนั้นๆ อย่างนี้ ความน้อมใจเชื่อที่มีความหวั่นไหวซ่านไปย่อมไม่มี เพราะการทำงานของปัญญามีความยิ่งยวดด้วยอำนาจแห่งการกำหนดรู้ว่า ‘นี้เป็นสภาวะของธรรมเหล่านี้’ จริงอยู่ ในบรรดาธุริยธรรมทั้งหลาย เมื่อศรัทธามีกำลัง ปัญญาย่อมมีภาวะอ่อนกำลัง ฉันใด แม้เมื่อปัญญามีกำลัง ศรัทธาก็ย่อมมีภาวะอ่อนกำลัง ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘พึงทำให้ศรัทธินทรีย์นั้นลดกำลังลงด้วยการพิจารณาสภาวะของธรรม’

Tathā amanasikārenāti yenākārena bhāvanamanuyuñjantassa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti, tenākārena bhāvanāya ananuyuñjanatoti vuttaṃ hoti. Idha duvidhena saddhindriyassa balavabhāvo, attano vā paccayavisesato kiccuttariyena, vīriyādīnaṃ vā mandakiccatāya. Tattha paṭhamavikappe hāpanavidhi dassito, dutiyavikappe pana yathā manasi karoto vīriyādīnaṃ mandakiccatāya saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena vīriyādīnaṃ paṭukiccabhāvāvahena manasikārena saddhindriyaṃ tehi samarasaṃ karontena hāpetabbaṃ. Iminā nayena sesindriyesupi hāpanavidhi veditabbo.

บทว่า ตถา อมนสิกาเรน ความว่า ท่านกล่าวไว้ว่า ด้วยการไม่ประกอบภาวนาโดยอาการที่ทำให้ศรัทธินทรีย์ของผู้ประกอบภาวนามีกำลัง ในที่นี้ ความที่ศรัทธินทรีย์มีกำลังมีได้ ๒ อย่าง คือ ด้วยปัจจัยพิเศษของตนและด้วยกิจที่ยิ่งยวด หรือด้วยความที่วิริยะเป็นต้นมีกิจอ่อน ใน ๒ อย่างนั้น ท่านแสดงวิธีลดกำลังในวิกัปแรกไว้แล้ว ส่วนในวิกัปที่ ๒ ศรัทธินทรีย์เกิดมีกำลังขึ้นเพราะความที่วิริยะเป็นต้นมีกิจอ่อนของผู้มนสิการอยู่อย่างใด พึงทำให้ลดกำลังลงด้วยการไม่มนสิการอย่างนั้น หรือด้วยการมนสิการอันเป็นเครื่องนำมาซึ่งความเป็นธรรมมีกิจแก่กล้าของวิริยะเป็นต้น โดยกระทำศรัทธินทรีย์ให้มีกิจเสมอกับวิริยะเป็นต้นเหล่านั้น พึงทราบวิธีลดกำลังแมัในอินทรีย์ที่เหลือทั้งหลายด้วยนัยนี้

Vakkalittheravatthūti so hi āyasmā saddhādhimuttatāya katādhikāro satthu rūpakāyadassanappasuto eva hutvā viharanto satthārā ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena? Yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.87) ovaditvā kammaṭṭhāne niyojitopi taṃ ananuyuñjanto paṇāmito attānaṃ vinipātetuṃ papātaṭṭhānaṃ abhiruhi. Atha naṃ satthā yathānisinnova obhāsaṃ visajjento attānaṃ dassetvā –

เรื่องพระวักกลิเถระ ความว่า ก็พระผู้มีอายุนั้นเป็นผู้มีอธิการอันกระทำแล้วเพราะความเป็นผู้น้อมใจเชื่อด้วยศรัทธา เป็นผู้ขวนขวายในการเห็นรูปกายของพระศาสดาเท่านั้นอยู่ เมื่อพระศาสดาทรงโอวาทด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า "วักกลิ ประโยชน์อะไรของเธอ ด้วยกายอันเน่าเปื่อยนี้ที่เธอเห็นแล้ว? วักกลิ ผู้ใดแลเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา" (สํ.นิ. ๓.๘๗) แล้วทรงชักนำในกรรมฐาน แม้กระนั้น ท่านก็ไม่ประกอบกรรมฐานนั้น ถูกกิเลสส่งไปเพื่อจะยังตนให้ตกไป จึงได้ขึ้นสู่สถานที่คือหน้าผา ครั้งนั้น พระศาสดาประทับนั่งอยู่อย่างไรก็อย่างนั้นนั่นเทียว ทรงเปล่งโอภาสไปแสดงพระองค์แก่ท่านแล้ว

‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane;

Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 381) –

ตรัสพระคาถาว่า "ภิกษุผู้มีความปราโมทย์มาก เลื่อมใสแล้วในพระพุทธศาสนา พึงบรรลุบทอันสงบ อันเป็นที่ระงับแห่งสังขาร เป็นสุข" (ธ.ป. ๓๘๑) ดังนี้

Gāthaṃ vatvā ‘‘ehi vakkalī’’ti āha. So tena amateneva abhisitto haṭṭhatuṭṭho hutvā vipassanaṃ paṭṭhapesi. Saddhāya pana balavabhāvato [Pg.152] vipassanāvīthiṃ na otari. Taṃ ñatvā bhagavā indriyasamataṃ paṭipādento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi. So satthārā dinnanayena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ ‘‘vakkalittheravatthu cettha nidassana’’nti.

ตรัสพระคาถาแล้ว ได้ตรัสว่า "เธอจงมาเถิด วักกลิ" ท่านนั้นเป็นประดุจถูกประพรมแล้วด้วยอมฤตนั้น เป็นผู้มีใจเบิกบานยินดีแล้ว ได้ตั้งวิปัสสนาขึ้น แต่เพราะความที่ศรัทธามีกำลังกล้า จึงไม่หยั่งลงสู่วิถีแห่งวิปัสสนา พระผู้มีพระภาคทรงทราบความนั้นแล้ว ทรงปรับอินทรีย์ให้สม่ำเสมอ ทรงชำระกรรมฐานแล้วประทานให้ ท่านนั้นโดยนัยที่พระศาสดาประทานแล้ว ยังวิปัสสนาให้เกิดอุตสาหะแล้ว ได้บรรลุพระอรหัตโดยลำดับแห่งมรรค เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เรื่องพระวักกลิเถระเป็นอุทาหรณ์ในเรื่องนี้"

Itarakiccabhedanti upaṭṭhānādikiccavisesaṃ. Passaddhādīti ādi-saddena samādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Hāpetabbanti yathā saddhindriyassa balavabhāvo dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāyati, evaṃ vīriyindriyassa adhimattatā passaddhiādibhāvanāya hāyati, samādhipakkhiyattā tassā. Tathā hi sā samādhindriyassa adhimattataṃ kosajjapātato rakkhantī vīriyādibhāvanā viya vīriyindriyassa adhimattataṃ uddhaccapātato rakkhantī ekaṃsato hāpeti. Tena vuttaṃ ‘‘passaddhādibhāvanāya hāpetabba’’nti.

บทว่า Itarakiccabhedaṃ ได้แก่ กิจพิเศษมีอุปัฏฐานเป็นต้น ในบทว่า Passaddhādīti พึงเห็นการสงเคราะห์สมาธิสัมโพชฌงค์และอุเบกขาสัมโพชฌงค์ด้วยอาทิศัพท์ บทว่า Hāpetabbaṃ ความว่า ความที่สัทธินทรีย์มีกำลังกล้าย่อมลดลงด้วยการพิจารณาสภาวธรรม ฉันใด ความที่วิริยินทรีย์มีมากเกินไปย่อมลดลงด้วยการเจริญปัสสัทธิเป็นต้น ฉันนั้น เพราะการเจริญปัสสัทธินั้นเป็นฝ่ายสมาธิ จริงอยู่ การเจริญปัสสัทธินั้น รักษความที่วิริยินทรีย์มีมากเกินไปจากการตกไปในความฟุ้งซ่าน เหมือนการเจริญวิริยะเป็นต้นที่รักษาความที่สมาธินทรีย์มีมากเกินไปจากการตกไปในความเกียจคร้าน ย่อมทำให้ลดลงโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พึงทำให้ลดลงด้วยการเจริญปัสสัทธิเป็นต้น"

Soṇattherassa vatthūti (mahāva. 243) sukumārassa soṇattherassa vatthu. So hi āyasmā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sītavane viharanto ‘‘mama sarīraṃ sukhumālaṃ, na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ, kāyaṃ kilametvāpi samaṇadhammo kātabbo’’ti ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāya padhānamanuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhaṃ vīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Satthā tattha gantvā vīṇovādena ovaditvā vīriyasamatāyojanavidhiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā gijjhakūṭaṃ gato. Theropi satthārā dinnanayena vīriyasamataṃ yojento vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘soṇattherassa vatthu dassetabba’’nti.

บทว่า Soṇattherassa vatthu (มหาว. ๒๔๓) ได้แก่ เรื่องของพระโสณเถระผู้สุขุม ก็พระผู้มีอายุนั้นรับกรรมฐานในสำนักของพระศาสดาแล้ว อยู่ในสีตวัน (คิดว่า) "ร่างกายของเราสุขุม ไม่สามารถจะบรรลุสุขด้วยสุขได้เลย สมณธรรมอันเราพึงกระทำแม้ด้วยการยังกายให้ลำบาก" ดังนี้แล้ว จึงอธิษฐานแต่การยืนและการจงกรมเท่านั้น ประกอบความเพียรอยู่ แม้เมื่อตุ่มพองเกิดขึ้นที่ฝ่าเท้าทั้งสอง ก็เพิกเฉยต่อเวทนา กระทำความเพียรอย่างมั่นคง เพราะมีความเพียรที่ปรารภเกินไป จึงไม่สามารถให้คุณวิเศษเกิดขึ้นได้ พระศาสดาเสด็จไปที่นั่นแล้ว ทรงโอวาทด้วยวีณูปมา ทรงแสดงวิธีประกอบความเพียรให้สม่ำเสมอ ทรงชำระกรรมฐานแล้ว เสด็จไปยังภูเขาคิชฌกูฏ แม้พระเถระก็โดยนัยที่พระศาสดาประทานแล้ว ประกอบความเพียรให้สม่ำเสมอ ยังวิปัสสนาให้เกิดอุตสาหะแล้ว ได้ตั้งอยู่ในพระอรหัต เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พึงแสดงเรื่องของพระโสณเถระ"

Sesesupīti satisamādhipaññindriyesupi. Ekassāti ekekassa. Sāmaññaniddesovāyaṃ daṭṭhabbo. Evaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ paccekaṃ adhimattatāya pana hāpanavasena samataṃ dassetvā idāni tattha yesaṃ visesato asādhāraṇato, sādhāraṇato ca samatā icchitabbā, taṃ dassetuṃ ‘‘visesato panā’’tiādi vuttaṃ. Etthāti etesu pañcasu indriyesu. Samatanti saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ anūnānadhikabhāvaṃ. Tathā samādhivīriyānaṃ[Pg.153]. Yathā hi saddhāpaññānaṃ visuṃ visuṃ dhuriyadhammabhūtānaṃ kiccato aññamaññānativattanaṃ visesato icchitabbameva, yato nesaṃ samadhuratāya appanā sampajjatīti, evaṃ samādhivīriyānaṃ kosajjauddhaccapakkhikānaṃ samarasatāya sati aññamaññūpatthambhanato sampayuttadhammānaṃ antadvayapātābhāvena sammadeva appanā ijjhati.

บทว่า Sesesupi ได้แก่ แม้ในสตินทรีย์ สมาธินทรีย์ และปัญญินทรีย์ บทว่า Ekassa ได้แก่ ของแต่ละอย่าง พึงเห็นว่านี้เป็นการแสดงโดยสามัญ ก็แล ครั้นแสดงความสม่ำเสมอด้วยสามารถแห่งการทำให้ความที่อินทรีย์ ๕ มีมากเกินไปในแต่ละอย่างลดลงอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ในอินทรีย์ ๕ เหล่านั้น ความสม่ำเสมอของอินทรีย์เหล่าใดอันท่านปรารถนาโดยพิเศษ คือโดยไม่ทั่วไปและโดยทั่วไป เพื่อจะแสดงความสม่ำเสมอนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "visesato pana" บทว่า Ettha ได้แก่ ในอินทรีย์ ๕ เหล่านี้ บทว่า Samataṃ ได้แก่ ความไม่หย่อนไม่ยิ่งกว่ากันและกันของศรัทธาและปัญญา ของสมาธิและวิริยะก็ฉันนั้น จริงอยู่ การไม่ก้าวล่วงกันและกันโดยกิจของศรัทธาและปัญญา ซึ่งเป็นธุริยธรรมแยกกันแต่ละอย่าง อันท่านพึงปรารถนาโดยพิเศษทีเดียว ฉันใด เพราะว่าอัปปนาสมาธิย่อมสำเร็จได้เพราะความที่ศรัทธาและปัญญานั้นมีธุระเสมอกัน ฉันนั้น เมื่อสมาธิและวิริยะซึ่งเป็นฝ่ายของความเกียจคร้านและความฟุ้งซ่านมีความเป็นรสเดียวกัน (มีกิจเสมอกัน) เพราะการอุปถัมภ์ซึ่งกันและกัน และเพราะความไม่ตกไปในส่วนสุดทั้งสองของสัมปยุตตธรรมทั้งหลาย อัปปนาสมาธิย่อมสำเร็จได้ด้วยดีทีเดียว

‘‘Balavasaddho hī’’tiādi nidassanavasena vuttaṃ. Tassattho – yo balavatiyā saddhāya samannāgato avisadañāṇo, so muddhappasanno hoti, na aveccappasanno. Tathā hi so avatthusmiṃ pasīdati seyyathāpi titthiyasāvakā. Kerāṭikapakkhanti sāṭheyyapakkhaṃ bhajati. Saddhāhīnāya paññāya atidhāvanto ‘‘deyyavatthupariccāgena vinā cittuppādamattenapi dānamayaṃ puññaṃ hotī’’tiādīni parikappeti hetupaṭirūpakehi vañcito. Evaṃbhūto pana sukkhatakkaviluttacitto paṇḍitānaṃ vacanaṃ nādiyati, saññattiṃ na gacchati. Tenāha ‘‘bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hotī’’ti. Yathā cettha saddhāpaññānaṃ aññamaññaviraho na atthāvaho anatthāvaho ca, evamidhāpi samādhivīriyānaṃ aññamaññaviraho na avikkhepāvaho vikkhepāvaho cāti veditabbaṃ. Kosajjaṃ abhibhavati, tena appanaṃ na pāpuṇātīti adhippāyo. Uddhaccaṃ abhibhavatīti etthāpi eseva nayo. Tadubhayanti taṃ saddhāpaññādvayaṃ, samādhivīriyadvayañca. Samaṃ kātabbanti samarasaṃ kātabbaṃ.

คำเป็นต้นว่า "Balavasaddho hi" ท่านกล่าวไว้โดยเป็นอุทาหรณ์ อรรถของคำนั้นคือ บุคคลใดประกอบด้วยศรัทธาที่มีกำลัง แต่มีญาณไม่แจ่มใส บุคคลนั้นเป็นผู้เลื่อมใสอย่างงมงาย ไม่เป็นผู้เลื่อมใสอย่างหยั่งรู้ จริงอยู่ บุคคลนั้นย่อมเลื่อมใสในสิ่งที่ไม่ควรเลื่อมใส เหมือนสาวกของเดียรถีย์ บทว่า Kerāṭikapakkaṃ ได้แก่ ย่อมเข้าถึงฝ่ายที่โอ้อวด บุคคลผู้แล่นไปไกลด้วยปัญญาที่หย่อนศรัทธา เพราะถูกเหตุปลอมลวงแล้ว ย่อมกำหนดเอาเป็นต้นว่า "ทานมัยบุญย่อมมีได้แม้เพียงจิตตุปบาท โดยไม่ต้องสละเทยยวัตถุ" ก็บุคคลผู้เป็นเช่นนี้ มีจิตอันวิตกที่แห้งแล้งปล้นแล้ว ย่อมไม่ถือเอาคำของบัณฑิต ย่อมไม่ถึงความเข้าใจ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเป็นโรคที่เยียวยาไม่ได้ เหมือนโรคที่เกิดจากยา" ในอินทรีย์ ๕ นี้ ความปราศจากกันและกันของศรัทธาและปัญญาย่อมไม่นำประโยชน์มาให้ และนำสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์มาให้ ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น พึงทราบว่า ความปราศจากกันและกันของสมาธิและวิริยะย่อมไม่นำความไม่ฟุ้งซ่านมาให้ แต่นำความฟุ้งซ่านมาให้ อธิบายว่า (สมาธิที่เกิน) ย่อมครอบงำความเกียจคร้าน เพราะเหตุนั้น จึงไม่บรรลุอัปปนาสมาธิ แม้ในบทว่า Uddhaccaṃ abhibhavati ก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า Tadubhayaṃ ได้แก่ ธรรม ๒ อย่างคู่นั้น คือ ศรัทธาและปัญญา และสมาธิและวิริยะ บทว่า Samaṃ kātabbaṃ ได้แก่ พึงทำให้มีรสเสมอกัน (มีกิจเสมอกัน)

Samādhikammikassāti samathakammaṭṭhānikassa. Evanti evaṃ sante, saddhāya tesaṃ balavabhāve satīti attho. Saddahantoti ‘‘pathavī pathavī’’ti manasikaraṇamattena kathaṃ jhānuppattīti acintetvā ‘‘addhā sammāsambuddhena vuttavidhi ijjhissatī’’ti saddahanto saddhaṃ janento. Okappentoti ārammaṇaṃ anupavisitvā viya adhimuccanavasena okappento pakkhandanto. Ekaggatā balavatī vaṭṭati samādhipadhānattā jhānassa. Ubhinnanti samādhipaññānaṃ, samādhikammikassa samādhino adhimattatāpi icchitabbāti āha ‘‘samatāyapī’’ti, samabhāvenāpīti attho. Appanāti idhādhippetaappanā. Tathā hi ‘‘hotiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati, lokuttarappanā pana tesaṃ samabhāveneva icchitā. Yathāha – ‘‘samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (paṭi. ma. 2.1, 5).

บทว่า สมฺมาธิกมฺมิกสฺส ได้แก่ แก่ผู้มีสมถกรรมฐานเป็นปกติ. บทว่า เอวนฺติ ความว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น คือ เมื่อศรัทธาในอินทรีย์เหล่านั้นมีกำลัง. บทว่า สทฺทหนฺโต คือ ไม่คิดว่า "ฌานจะเกิดขึ้นได้อย่างไร เพียงด้วยการมนสิการว่า 'ปฐวี ปฐวี' " แต่เชื่อว่า "วิธีที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ จักสำเร็จโดยแน่นอน" ดังนี้ ชื่อว่ายังศรัทธาให้เกิด. บทว่า โอกฺกปฺเปนฺโต คือ น้อมใจเชื่อด้วยอำนาจแห่งอธิโมกข์ ประหนึ่งว่าเข้าไปสู่อารมณ์ แล่นเข้าไป. เอกัคคตามีกำลัง ย่อมควร เพราะฌานมีสมาธิเป็นประธาน. บทว่า อุภินฺนํ ได้แก่ สมาธิและปัญญา, สำหรับผู้มีสมาธิเป็นปกติ แม้ความที่สมาธิมีประมาณยิ่งก็เป็นสิ่งที่พึงปรารถนา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สมตายปิ" ความว่า แม้ด้วยความเป็นผู้เสมอกัน. บทว่า อปฺปนา คือ อัปปนาที่ประสงค์ในที่นี้. จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวคำว่า "โหติเยวา" ด้วยความสงสัย แต่โลกุตตรัปปนา ท่านปรารถนาด้วยความเสมอกันของธรรมทั้งสองนั้น. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ย่อมเจริญสมถะและวิปัสสนาควบคู่กันไป" (ปฏิ.ม. 2.1, 5).

Yadi [Pg.154] visesato saddhāpaññānaṃ, samādhivīriyānañca samatā icchitā, kathaṃ satīti āha ‘‘sati pana sabbattha balavatī vaṭṭatī’’ti. Sabbatthāti līnuddhaccapakkhesu pañcasu indriyesu. Uddhaccapakkhiye gaṇhanto ‘‘saddhāvīriyapaññāna’’nti āha. Aññathāpīti ca gahetabbā siyā. Tathā hi ‘‘kosajjapakkhena samādhinā’’ icceva vuttaṃ, na ‘‘passaddhisamādhiupekkhāhī’’ti. Sā sati. Sabbesu rājakammesu niyutto sabbakammiko. Tena kāraṇena sabbattha icchitabbatthena. Āha aṭṭhakathāyaṃ. Sabbattha niyuttā sabbatthikā, sabbena vā līnuddhaccapakkhiyena bojjhaṅgaggahaṇena atthetabbā sabbatthiyā, sabbatthiyāva sabbatthikā. Cittanti kusalacittaṃ. Tassa hi sati paṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya. Tenāha ‘‘ārakkhapaccupaṭṭhānā’’tiādi.

หากว่าโดยพิเศษ ท่านปรารถนาความเสมอกันแห่งศรัทธาและปัญญา และแห่งสมาธิและวิริยะแล้ว สติเล่าเป็นอย่างไร? เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สติ ปน สพฺพตฺถ พลวตี วฏฺฏติ" (แต่ว่าสติ มีกำลังในทุกที่ ย่อมควร). บทว่า สพฺพตฺถ ได้แก่ ในอินทรีย์ ๕ ที่เป็นฝ่ายแห่งความหดหู่และความฟุ้งซ่าน. เมื่อทรงถือเอาธรรมฝ่ายฟุ้งซ่าน จึงตรัสว่า "สทฺธาวิริยปญฺญานํ". แม้ปีติก็พึงถือเอาโดยประการอื่น. จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้เพียงว่า "โกสชฺชปกฺเขน สมาธินา" (ด้วยสมาธิอันเป็นฝ่ายแห่งความเกียจคร้าน) แต่ไม่ได้กล่าวว่า "ปสฺสทฺธิสมาธุเปกฺขาหิ". สตินั้น (เป็นเช่นนั้น). ผู้ประกอบในราชการทั้งปวง ชื่อว่า สัพพกรรมิโก (ผู้ทำการงานทั้งปวง). ด้วยเหตุนั้น เพราะเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาในทุกที่. ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถา. สติที่ประกอบในทุกที่ ชื่อว่า สัพพัตถิกา หรือ สติอันบุคคลพึงปรารถนาด้วยการถือเอาองค์แห่งโพชฌงค์ทั้งหมดที่เป็นฝ่ายหดหู่และฟุ้งซ่าน ชื่อว่า สัพพัตถิยา, สัพพัตถิยา นั่นแหละคือ สัพพัตถิกา. บทว่า จิตฺตํ ได้แก่ กุศลจิต. เพราะว่า สติเป็นที่พึ่ง เป็นที่ไปเบื้องหน้าของกุศลจิตนั้น เพื่อการบรรลุสิ่งที่ยังไม่บรรลุ เพื่อการทำให้แจ้งสิ่งที่ยังไม่ได้ทำให้แจ้ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา" เป็นต้น.

63. Cittekaggatānimittassāti cittekaggatāya nimittassa, cittekaggatāsaṅkhātassa ca nimittassa. Cittassa hi samāhitākāraṃ sallakkhetvā samathanimittaṃ rakkhantoyeva kasiṇanimittaṃ rakkhati. Tasmā pathavīkasiṇādikassāti ādi-saddena na kevalaṃ paṭibhāganimittasseva, atha kho samathanimittassāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tanti rakkhaṇakosallaṃ. Idha appanākosallakathāyaṃ ‘‘nimittakosalla’’nti adhippetaṃ, karaṇabhāvanākosallānaṃ pageva siddhattāti adhippāyo.

๖๓. บทว่า จิตฺเตกคฺคตานิมิตฺตสฺส ได้แก่ แห่งนิมิตของจิตเตกัคคตา และแห่งนิมิตอันชื่อว่าจิตเตกัคคตา. เพราะว่า ผู้ที่รักษาปฐวีกสิณนิมิตได้นั้น ก็คือผู้ที่กำหนดรู้อาการที่จิตตั้งมั่นแล้ว จึงรักษาสมถนิมิต. เพราะฉะนั้น ในบทว่า ปฐวีกสิณาทิกสฺส ด้วยอาทิศัพท์ พึงเห็นว่า ท่านไม่เพียงถือเอาปฏิภาคนิมิตเท่านั้น แต่ยังถือเอาสมถนิมิตด้วย. บทว่า ตํ ได้แก่ ความฉลาดในการรักษา. ในที่นี้ ในเรื่องความฉลาดในอัปปนา ท่านประสงค์เอาว่า "นิมิตตโกสัลล์" (ความฉลาดในนิมิต) ความหมายคือ เพราะความฉลาดในการกระทำและความฉลาดในการเจริญภาวนาสำเร็จแล้วก่อนหน้านั้น.

64. Atisithilavīriyatādīhīti ādi-saddena pamodanasaṃvejanavipariyāye saṅgaṇhāti. Līnanti saṅkucitaṃ kosajjapakkhapatitaṃ. Cittanti bhāvanācittaṃ. Dhammavicayasambojjhaṅgādayo bhāvetīti ettha ‘‘tayo’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Yathā pana te bhāvetabbā, taṃ sayameva vakkhati.

๖๔. ในบทว่า อติสิถิลวิริยตาทีหิ ด้วยอาทิศัพท์ ท่านสงเคราะห์เอาความตรงกันข้ามกับความปราโมทย์และความสลดใจ. บทว่า ลีนํ ได้แก่ จิตที่หดหู่ ตกไปในฝ่ายแห่งความเกียจคร้าน. บทว่า จิตฺตํ ได้แก่ ภาวนจิต. ในบทว่า ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทโย ภาเวติ พึงนำบทว่า "ตโย" เข้ามาเชื่อมความ. ส่วนวิธีการเจริญโพชฌงค์เหล่านั้นอย่างไร ท่าน (พระอรรถกถาจารย์) จักกล่าวด้วยตนเอง.

Parittanti appakaṃ. Ujjāletukāmoti padīpetukāmo. Udakavātaṃ dadeyyāti udakamissaṃ vātaṃ upaneyya. Akāloti nakālo, ayuttakālo vā. Satiādidhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā bujjhati etāyāti katvā, taṃsamaṅgino vā bujjhatīti bodhino yogino aṅganti bojjhaṅgo, pasattho, sundaro vā bojjhaṅgo sambojjhaṅgo[Pg.155]. Kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhiyeva sambojjhaṅgo passaddhisambojjhaṅgo, tassa passaddhisambojjhaṅgassa. Samādhisambojjhaṅgādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – samādhissa tāva padatthalakkhaṇāni heṭṭhā āgatāneva. Upapattito ikkhatīti upekkhā. Sā panāyaṃ atthato tatramajjhattupekkhāva idha bojjhaṅgupekkhā veditabbā. Dusamuṭṭhāpayanti samuṭṭhāpetuṃ uppādetuṃ asakkuṇeyyaṃ. Dhammānaṃ, dhammesu vā vicayo dhammavicayo, paññāti attho. Vīrassa bhāvo, kammaṃ vā, vidhinā vā īretabbaṃ pavattetabbanti vīriyaṃ, ussāho. Pīṇeti kāyaṃ, cittaṃ ca santappetīti pīti.

บทว่า ปริตฺตํ ได้แก่ เล็กน้อย. บทว่า อุชฺชาเลตุกาโม ได้แก่ ผู้ใคร่จะให้รุ่งเรือง. บทว่า อุทกวาตํ ทเทยฺยาติ คือ พึงนำลมที่เจือด้วยน้ำเข้าไป. บทว่า อกาโล ได้แก่ ไม่ใช่กาล หรือเป็นกาลที่ไม่สมควร. ชื่อว่า โพชฌงค์ เพราะอรรถว่า เป็นองค์แห่งโพธิคือความตรัสรู้ อันได้แก่ ความประชุมพร้อมแห่งธรรมมีสติเป็นต้น ที่บุคคลย่อมตรัสรู้ด้วยธรรมนั้น หรือเพราะอรรถว่า เป็นองค์ของผู้รู้ คือโยคีผู้ตรัสรู้. โพชฌงค์ที่น่าสรรเสริญ หรืองดงาม ชื่อว่า สัมโพชฌงค์. ปัสสัทธิอันมีลักษณะสงบระงับความกระวนกระวายทางกายและจิตนั่นเอง เป็นสัมโพชฌงค์ ชื่อว่า ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์, แห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์นั้น. ในสมาธิสัมโพชฌงค์เป็นต้นก็นัยนี้เช่นกัน. แต่ต่อไปนี้เป็นข้อพิเศษ - สำหรับสมาธิ อรรถแห่งบทและลักษณะได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น. ชื่อว่า อุเบกขา เพราะอรรถว่า ย่อมมองดูโดยความเหมาะสม. แต่อุเบกขานี้ โดยอรรถแล้วคือ ตัตรมัชฌัตตุเบกขา นั่นเอง พึงทราบในที่นี้ว่าเป็น โพชฌังคุเบกขา. บทว่า ทุสมุฏฺฐาปยํ คือ สิ่งที่ไม่อาจให้ตั้งขึ้นหรือให้เกิดขึ้นได้. การเลือกเฟ้นธรรมทั้งหลาย หรือในธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า ธัมมวิจยะ ความว่า ได้แก่ ปัญญา. ความเป็นแห่งผู้กล้า หรืองานของผู้กล้า หรืออันบุคคลพึงให้เป็นไปโดยวิธี ชื่อว่า วิริยะ ได้แก่ ความอุตสาหะ. ธรรมชาติที่ทำกายและจิตให้อิ่มเอิบ ให้แช่มชื่น ชื่อว่า ปีติ.

Yaṃ yaṃ sakaṃ yathāsakaṃ, attano attanoti attho. Āhāravasenāti paccayavasena. Bhāvanāti uppādanā, vaḍḍhanā ca. Kusalākusalāti kosallasambhūtaṭṭhena kusalā, tappaṭipakkhato akusalā. Ye akusalā, te sāvajjā. Ye kusalā, te anavajjā. Akusalā hīnā, itare paṇītā. Kusalāpi vā hīnehi chandādīhi āraddhā hīnā, itare paṇītā. Kaṇhāti kāḷakā cittassa apabhassarabhāvakaraṇā, sukkāti odātā cittassa pabhassarabhāvakaraṇā. Kaṇhābhijātihetuto vā kaṇhā, sukkābhijātihetuto sukkā. Te eva sappaṭibhāgā. Kaṇhā hi ujuvipaccanīkatāya sukkehi sappaṭibhāgā. Tathā sukkāpi itarehi. Atha vā kaṇhā ca sukkā ca sappaṭibhāgā ca kaṇhasukkasappaṭibhāgā. Sukhā hi vedanā dukkhāya vedanāya sappaṭibhāgā, dukkhā ca vedanā sukhāya sappaṭibhāgāti. Anuppannassāti anibbattassa. Uppādāyāti uppādanatthāya. Uppannassāti nibbattassa. Bhiyyobhāvāyāti punappunabhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Bhāvanāyāti vaḍḍhiyā. Pāripūriyāti paripūraṇatthāya.

บทว่า ยถาสกํ คือ อันใดเป็นของตน ๆ ความว่า ของตน ๆ. บทว่า อาหารวเสนาติ ได้แก่ ด้วยอำนาจแห่งปัจจัย. บทว่า ภาวนาติ ได้แก่ การทำให้เกิดขึ้น และการทำให้เจริญ. บทว่า กุสลากุสลาติ ชื่อว่า กุศล เพราะมีอรรถว่าเกิดจากความฉลาด, ชื่อว่า อกุศล เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อกุศลนั้น. ธรรมเหล่าใดเป็นอกุศล ธรรมเหล่านั้นชื่อว่ามีโทษ. ธรรมเหล่าใดเป็นกุศล ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าไม่มีโทษ. อกุศลเป็นธรรมเลว, ธรรมที่นอกเหนือจากนั้นเป็นธรรมประณีต. หรือแม้กุศลที่บุคคลปรารภด้วยฉันทะเป็นต้นอันเลว ก็เป็นธรรมเลว, กุศลที่นอกเหนือจากนั้นเป็นธรรมประณีต. บทว่า กณฺหา ได้แก่ ธรรมดำ คือธรรมที่ทำให้จิตไม่ผ่องใส, บทว่า สุกฺกา ได้แก่ ธรรมขาว คือธรรมที่ทำให้จิตผ่องใส. หรือชื่อว่า กัณหา เพราะเป็นเหตุแห่งชาติอันดำ, ชื่อว่า สุกกา เพราะเป็นเหตุแห่งชาติอันขาว. ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละชื่อว่ามีส่วนเปรียบ. จริงอยู่ ธรรมดำชื่อว่ามีส่วนเปรียบกับธรรมขาว เพราะเป็นปฏิปักษ์โดยตรง. แม้ธรรมขาวก็มีส่วนเปรียบกับธรรมที่นอกเหนือจากนั้น (คือธรรมดำ) ฉันนั้น. อีกนัยหนึ่ง ธรรมดำ ธรรมขาว และธรรมมีส่วนเปรียบ ชื่อว่า กัณหสุกกสัปปฏิภาค. จริงอยู่ สุขเวทนาเป็นสัปปฏิภาคของทุกขเวทนา และทุกขเวทนาเป็นสัปปฏิภาคของสุขเวทนา. บทว่า อนุปฺปนฺนสฺส ได้แก่ ที่ยังไม่เกิด. บทว่า อุปฺปาทาย ได้แก่ เพื่อประโยชน์แก่การทำให้เกิดขึ้น. บทว่า อุปฺปนฺนสฺส ได้แก่ ที่เกิดขึ้นแล้ว. บทว่า ภิยฺโยภาวาย ได้แก่ เพื่อความมีบ่อย ๆ. บทว่า เวปุลฺลาย ได้แก่ เพื่อความไพบูลย์. บทว่า ภาวนาย ได้แก่ เพื่อความเจริญ. บทว่า ปาริปูริยา ได้แก่ เพื่อความบริบูรณ์.

Tatthāti ‘‘atthi bhikkhave’’tiādinā dassitapāṭhe. Sabhāvasāmaññalakkhaṇapaṭivedhavasenāti ekajjhaṃ katvā gahaṇe anavajjasukhavipākādikassa visuṃ visuṃ pana phusanādikassa sabhāvalakkhaṇassa, aniccādikassa sāmaññalakkhaṇassa ca paṭivijjhanavasena. Pavattamanasikāroti kusalādīnaṃ taṃtaṃsabhāvalakkhaṇādikassa yāthāvato avabujjhanavasena uppannajavanacittuppādo. So hi aviparītamanasikāratāya ‘‘yonisomanasikāro’’ti vutto. Tadābhogatāya āvajjanāpi taggatikāva. Ruppanalakkhaṇādikampi [Pg.156] idha sāmaññalakkhaṇeneva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Kusalakiriyāya ādiārambhavasena pavattavīriyaṃ dhitisabhāvatāya ‘‘dhātū’’ti vuttanti āha ‘‘ārambhadhātūti paṭhamavīriyaṃ vuccatī’’ti. Laddhāsevanaṃ vīriyaṃ balappattaṃ hutvā paṭipakkhaṃ vidhamatīti āha ‘‘kosajjato nikkhantattā tato balavatara’’nti. Adhimattādhimattatarānaṃ paṭipakkhadhammānaṃ vidhamanasamatthaṃ paṭupaṭutarādibhāvappattaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavatara’’nti. Tiṭṭhati pavattati etthāti ṭhāniyā, pītisambojjhaṅgassa ṭhāniyā pītisambojjhaṅgaṭṭhāniyā. Ṭhātabbo vā ṭhāniyo, pītisambojjhaṅgo ṭhāniyo etesūti pītisambojjhaṅgaṭṭhāniyā, aparāparaṃ vattamānā pītisambojjhaṅgasampayuttā dhammā. Yasmā pana tesu pītiyeva pītisambojjhaṅgassa visesakāraṇaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘pītiyā eva etaṃ nāma’’nti. Uppādakamanasikāroti yathā manasi karoto anuppanno pītisambojjhaṅgo uppajjati, uppanno ca vaḍḍhati, tathā pavattamanasikāro.

บทว่า ตตฺถ ความว่า ในพระบาลีที่ทรงแสดงไว้แล้ว มีคำว่า อตฺถิ ภิกฺขเว เป็นต้น บทว่า สภาวสามัญฺญลกฺขณปฏิเวธวเสนาติ ความว่า โดยการแทงตลอดสภาวลักษณะและสามัญลักษณะ คือ เมื่อรวบรวมถือเอา ก็โดยการแทงตลอดสภาวลักษณะมีอนวัชชสุขวิบากเป็นต้น แต่เมื่อแยกกันถือเอา ก็โดยการแทงตลอดสภาวลักษณะมีผัสสะเป็นต้น และสามัญลักษณะมีอนิจจลักษณะเป็นต้น บทว่า ปวตฺตมนสิกาโรติ ได้แก่ ชวนจิตตุปบาทที่เกิดขึ้นโดยการตรัสรู้สภาวลักษณะเป็นต้นนั้นๆ ของกุศลธรรมเป็นต้นตามความเป็นจริง จริงอยู่ ชวนจิตตุปบาทนั้น ท่านเรียกว่า "โยนิโสมนสิการ" เพราะเป็นการมนสิการที่ไม่วิปลาส เพราะอาวัชชนจิตก็น้อมไปในอารมณ์นั้น จึงมีคติอย่างเดียวกัน พึงทราบว่า แม้ลักษณะคือความแปรปรวนเป็นต้น ในที่นี้ ก็สงเคราะห์เข้าด้วยสามัญลักษณะนั่นเอง วิริยะที่เกิดขึ้นโดยเป็นความริเริ่มในเบื้องต้นแห่งการทำกุศล ท่านเรียกว่า "ธาตุ" เพราะมีสภาวะทรงไว้ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บทว่า อารมฺภธาตุ ได้แก่ วิริยะที่เกิดขึ้นครั้งแรก" วิริยะที่ได้รับการอบรมแล้ว เมื่อมีกำลัง ย่อมกำจัดธรรมที่เป็นข้าศึกได้ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะออกจากความเกียจคร้านได้ จึงมีกำลังมากกว่านั้น" วิริยะนั้นสามารถกำจัดธรรมที่เป็นข้าศึกซึ่งมีกำลังกล้าและกล้ายิ่งขึ้นไปได้ และถึงความเป็นสภาวะที่แก่กล้าขึ้นไปเรื่อยๆ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะก้าวล่วงฐานะที่สูงขึ้นไปๆ จึงมีกำลังมากกว่านั้นอีก" ธรรมที่ปีติสัมโพชฌงค์ตั้งอยู่หรือเป็นไปในธรรมนั้น ชื่อว่า ฐานิยา, ธรรมที่เป็นที่ตั้งของปีติสัมโพชฌงค์ ชื่อว่า ปีติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานิยา อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่พึงตั้งไว้ ชื่อว่า ฐานิโย, ปีติสัมโพชฌงค์เป็นธรรมที่พึงตั้งไว้ในธรรมเหล่านี้ ฉะนั้น ธรรมเหล่านี้จึงชื่อว่า ปีติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานิยา ได้แก่ ธรรมที่สัมปยุตด้วยปีติสัมโพชฌงค์ซึ่งเป็นไปอยู่โดยลำดับ ก็เพราะในธรรมเหล่านั้น ปีตินั่นเองเป็นเหตุพิเศษของปีติสัมโพชฌงค์ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นี้เป็นชื่อของปีตินั่นเอง" บทว่า อุปฺปาทกมนสิกาโรติ ได้แก่ มนสิการที่ดำเนินไปอย่างที่เมื่อบุคคลมนสิการอยู่ ปีติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น ที่เกิดขึ้นแล้วก็เจริญขึ้น

Paripucchakatāti pariyogāhetvā pucchakabhāvo. Pañcapi hi nikāye uggahetvā ācariye pariyupāsitvā tassa tassa atthaṃ paripucchantassa, te vā saha aṭṭhakathāya pariyogāhetvā yaṃ yaṃ tattha gaṇṭhiṭṭhānaṃ, taṃ taṃ ‘‘idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko attho’’ti pucchantassa dhammavicayasambojjhaṅgo uppajjatīti. Vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā saṅkhepato, vitthārato ca pakāsitā eva. Tattha pana samādhisaṃvattaniyabhāvena āgatā, idha paññāsaṃvattaniyabhāvena. Yadaggena hi samādhisaṃvattanikā, tadaggena paññāsaṃvattanikā samādhissa ñāṇapaccupaṭṭhānato. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 4.99; 5.1071) vuttaṃ. Duppaññapuggalaparivajjanā nāma duppaññānaṃ mandabuddhīnaṃ bhattanikkhittakākamaṃsanikkhittasunakhasadisānaṃ momūhapuggalānaṃ dūrato pariccajanā. Paññavantapuggalasevanā nāma paññāya katādhikārānaṃ saccapaṭiccasamuppādādīsu kusalānaṃ ariyānaṃ, vipassanākammikānaṃ vā mahāpaññānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanaṃ. Gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇāti gambhīrañāṇehi caritabbānaṃ khandhāyatanadhātādīnaṃ, saccapaccayākārādidīpanānaṃ vā suññatāpaṭisaṃyuttānaṃ suttantānaṃ paccavekkhaṇā. Tadadhimuttatāti paññādhimuttatā, paññāya ninnapoṇapabbhāratāti attho.

บทว่า ปริปุจฺฉกตาติ ได้แก่ ความเป็นผู้สอบถามหลังจากที่ได้ศึกษาเล่าเรียนมาแล้ว จริงอยู่ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่เรียนนิกายทั้ง ๕ แล้ว เข้าไปหาอาจารย์แล้ว สอบถามอรรถของนิกายนั้นๆ หรือแก่ผู้ที่ศึกษาเล่าเรียนนิกายเหล่านั้นพร้อมทั้งอรรถกถาแล้ว สอบถามปมปัญหาในที่นั้นๆ ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คำนี้เป็นอย่างไร อรรถของคำนี้คืออะไร" การทำวัตถุให้หมดจด และการปรับอินทรีย์ให้สม่ำเสมอ ได้ประกาศไว้แล้วโดยย่อและโดยพิสดาร แต่ในที่นั้น ธรรมเหล่านั้นมาในฐานะเป็นไปเพื่อสมาธิ ส่วนในที่นี้ มาในฐานะเป็นไปเพื่อปัญญา จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้นเป็นไปเพื่อสมาธิด้วยส่วนใด ก็เป็นไปเพื่อปัญญาด้วยส่วนนั้น เพราะสมาธิมีญาณเป็นปัจจุปัฏฐาน ดังที่ตรัสไว้ว่า "ผู้มีจิตตั้งมั่น ย่อมรู้ตามความเป็นจริง" ชื่อว่า การเว้นจากบุคคลผู้มีปัญญาทราม ได้แก่ การละเว้นให้ห่างไกลจากบุคคลผู้หลงใหล ผู้มีปัญญาทราม มีปัญญาน้อย เปรียบเหมือนกาที่ทิ้งก้อนข้าว หรือสุนัขที่ทิ้งชิ้นเนื้อ ชื่อว่า การคบหาบุคคลผู้มีปัญญา ได้แก่ การเข้าไปหาเป็นครั้งคราวซึ่งพระอริยบุคคลผู้ได้กระทำอธิการไว้ในทางปัญญา ผู้ฉลาดในสัจจะและปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น หรือผู้มีปัญญามากซึ่งเป็นผู้ปฏิบัติวิปัสสนากัมมัฏฐาน บทว่า คมฺภีรญาณจริยปจฺจเวกฺขณาติ ได้แก่ การพิจารณาขันธ์ อายตนะ ธาตุเป็นต้น อันเป็นอารมณ์ที่บุคคลผู้มีญาณลึกซึ้งพึงเที่ยวไป หรือการพิจารณาสุตตันตะที่ประกอบด้วยสุญญตา ซึ่งแสดงสัจจะและปัจจยาการเป็นต้น บทว่า ตทธิมุตฺตตาติ ได้แก่ ความน้อมใจเชื่อในปัญญา อธิบายว่า ความน้อมไป โน้มไป เอนไปในปัญญา

Apāyādīti [Pg.157] ādi-saddena jātiādiṃ atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakañca dukkhaṃ saṅgaṇhāti. Vīriyāyattassa lokiyalokuttaravisesassa adhigamo eva ānisaṃso, tassa dassanasīlatā vīriyāyatta…pe… dassitā. Sapubbabhāgo nibbānagāmimaggo gamanavīthi gantabbā paṭipajjitabbā paṭipadāti katvā. Dāyakānaṃ mahapphalabhāvakaraṇena piṇḍāpacāyanatāti paccayadāyakānaṃ attani kārassa attano sammāpaṭipattiyā mahapphalakārabhāvassa karaṇena piṇḍassa bhikkhāya paṭipūjanā. Itarathāti āmisapūjāya. Kusītapuggalaparivajjanatāti alasānaṃ bhāvanāya nāmamattampi ajānantānaṃ kāyadaḷhībahulānaṃ yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhādianuyuñjanakānaṃ tiracchānakathikānaṃ puggalānaṃ dūrato pariccajanā. Āraddhavīriyapuggalasevanatāti ‘‘divasaṃ caṅkamena nisajjāyā’’tiādinā (vibha. 519; a. ni. 3.16) bhāvanārambhavasena āraddhavīriyānaṃ daḷhaparakkamānaṃ puggalānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanā. Sammappadhānapaccavekkhaṇatāti catubbidhasammappadhānānubhāvassa paccavekkhaṇatā. Tadadhimuttatāti tasmiṃ vīriyasambojjhaṅge adhimutti sabbiriyāpathesu ninnapoṇapabbhāratā. Ettha ca thinamiddhavinodanakusītapuggalaparivajjanaāraddhavīriyapuggalasevanatadadhimuttatā paṭipakkhavidhamanapaccayūpasaṃhāravasena, apāyādibhayapaccavekkhaṇādayo samuttejanavasena vīriyasambojjhaṅgassa uppādakā daṭṭhabbā.

ในบทว่า อปายาทีติ คำว่า อาทิ ศัพท์ สงเคราะห์เอาทุกข์มีชาติเป็นต้น ทุกข์มีวัฏฏะเป็นมูลในอดีต ทุกข์มีวัฏฏะเป็นมูลในอนาคต และทุกข์มีกิริยาแสวงหาอาหารเป็นมูลในปัจจุบัน การบรรลุคุณวิเศษทางโลกิยะและโลกุตตระอันเนื่องด้วยวิริยะนั่นเองเป็นอานิสงส์ ความเป็นผู้มีปกติเห็นอานิสงส์นั้น แสดงไว้ด้วยคำว่า วิริยายตฺต เป็นต้น มรรคอันเป็นทางดำเนินไปสู่นิพพานพร้อมทั้งบุพพภาค ชื่อว่า คมนวีถิ เพราะเป็นข้อปฏิบัติที่พึงดำเนินไป พึงปฏิบัติ บทว่า ทายกานํ มหปฺผลภาวกระเณน ปิณฺฑาปจายนตาติ ได้แก่ การบูชาตอบแทนบิณฑบาต ด้วยการทำให้การอุปการะของปัจจัยทายกทั้งหลายที่กระทำในตน เป็นการกระทำที่มีผลมาก ด้วยสัมมาปฏิบัติของตน บทว่า อิตรถาติ ความว่า ด้วยอามิสบูชา บทว่า กุสีตปุคฺคลปริวชฺชนตาติ ได้แก่ การละเว้นให้ห่างไกลจากบุคคลผู้เกียจคร้าน ผู้ไม่รู้จักแม้เพียงชื่อของภาวนา ผู้หมั่นบริหารร่างกาย บริโภคตามความพอใจแล้วประกอบเนืองๆ ซึ่งความสุขในการนอนเป็นต้น และผู้กล่าวติรัจฉานกถา บทว่า อารทฺธวีริยปุคฺคลเสวนตาติ ได้แก่ การเข้าไปหาเป็นครั้งคราวซึ่งบุคคลผู้ปรารภความเพียร มีความบากบั่นมั่นคง โดยการเริ่มบำเพ็ญภาวนา ตามนัยที่มาว่า "ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอาวรณิยธรรมด้วยการจงกรม ด้วยการนั่งตลอดวัน" เป็นต้น บทว่า สมฺมปฺปธานปจฺจเวกฺขณตาติ ได้แก่ การพิจารณาอานุภาพของสัมมัปปธาน ๔ ประการ บทว่า ตทธิมุตฺตตาติ ได้แก่ ความน้อมใจเชื่อในวิริยสัมโพชฌงค์นั้น คือ ความน้อมไป โน้มไป เอนไปในอิริยาบถทั้งปวง และในบรรดาเหตุ ๑๑ ประการนี้ พึงทราบว่า การบรรเทาถีนมิทธะ การเว้นจากบุคคลเกียจคร้าน การคบหาบุคคลผู้ปรารภความเพียร และความน้อมใจเชื่อในวิริยสัมโพชฌงค์นั้น เป็นเหตุให้วิริยสัมโพชฌงค์เกิดขึ้น โดยการกำจัดธรรมที่เป็นข้าศึกและนำมาซึ่งปัจจัยสนับสนุน ส่วนการพิจารณาภัยในอบายเป็นต้น เป็นเหตุให้เกิดขึ้นโดยการกระตุ้นเตือน

Buddhādīsu pasādasinehābhāvena thusakharahadayā lūkhapuggalā, tabbipariyāyena siniddhapuggalā veditabbā. Buddhādīnaṃ guṇaparidīpanā sampasādanīyasuttādayo (dī. ni. 3.141 ādayo) pasādanīyasuttantā. Imehi ākārehīti yathāvuttehi kusalādīnaṃ sabhāvasāmaññalakkhaṇapaṭivijjhanādiākārehi ceva paripucchakatādiākārehi ca. Ete dhammeti ete kusalādīsu yonisomanasikārādike ceva dhammatthaññutādike ca.

บุคคลผู้มีหทัยหยาบกระด้างดุจแกลบ เพราะไม่มีเยื่อใยคือความเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าเป็นต้น ชื่อว่าลูขบุคคล, พึงทราบว่า สินิทธบุคคล โดยปริยายตรงกันข้ามจากนั้น. พระสุตตันตะที่แสดงคุณของพระพุทธเจ้าเป็นต้น มีสัมปสาทนียสูตรเป็นอาทิ (ที. นิกาย. 3.141 เป็นต้น) ชื่อว่าปสาทนียสูตร. บทว่า Imehi ākārehi (โดยอาการเหล่านี้) ได้แก่ โดยอาการตามที่กล่าวแล้ว คือ โดยอาการมีการแทงตลอดสภาวลักษณะและสามัญลักษณะของกุศลเป็นต้นด้วย และโดยอาการมีการสอบถามเป็นต้นด้วย. บทว่า Ete dhamme (ธรรมเหล่านี้) ได้แก่ ธรรมเหล่านี้ คือ โยนิโสมนสิการเป็นต้นในกุศลเป็นต้นด้วย และธรรมัตถัญญุตาเป็นต้นด้วย.

65. Accāraddhavīriyatādīhīti ativiya paggahitavīriyatādīhi. Ādi-saddena saṃvejanapamodanādiṃ saṅgaṇhāti. Uddhatanti samādhiādīnaṃ mandatāya avūpasantaṃ. Duvūpasamayanti vūpasametuṃ samādhātuṃ asakkuṇeyyaṃ.

๖๕. บทว่า Accāraddhavīriyatādīhi ได้แก่ เพราะความเป็นผู้มีความเพียรที่ประคองไว้เกินไปเป็นต้น. ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมสงเคราะห์สังเวชนะและปโมทนะเป็นต้น. บทว่า Uddhataṃ (ฟุ้งซ่าน) ได้แก่ ไม่สงบระงับ เพราะสมาธิเป็นต้นอ่อนกำลัง. บทว่า Duvūpasamaṃ (ที่สงบระงับได้ยาก) ได้แก่ อันใครๆ ไม่สามารถเพื่อจะให้สงบระงับ เพื่อจะให้ตั้งมั่นได้.

Taṃ [Pg.158] ākāraṃ sallakkhetvāti yenākārena assa yogino passaddhi samādhi upekkhāti ime passaddhiādayo dhammā pubbe yathārahaṃ tasmiṃ tasmiṃ kāle uppannapubbā, taṃ cittataṃsampayuttadhammānaṃ passaddhākāraṃ, samāhitākāraṃ, ajjhupekkhitākārañca upalakkhetvā upadhāretvā. Tīsupi padesūti ‘‘atthi, bhikkhave, kāyappassaddhī’’tiādinā āgatesu tīsupi vākyesu, tehi vā pakāsitesu tīsu dhammakoṭṭhāsesu. Yathāsamāhitākāraṃ sallakkhetvā gayhamāno samatho eva samathanimittanti āha ‘‘samathanimittanti ca samathassevetamadhivacana’’nti. Nānārammaṇe paribbhamanena vividhaṃ aggaṃ etassāti byaggo, vikkhepo. Tathā hi so anavaṭṭhānaraso, bhantatāpaccupaṭṭhāno ca vutto. Ekaggatābhāvato byaggapaṭipakkhoti abyaggo, samādhi. So eva nimittanti pubbe viya vattabbaṃ. Tenāha ‘‘avikkhepaṭṭhena ca tasseva abyagganimittanti adhivacana’’nti.

บทว่า Taṃ ākāraṃ sallakkhetvā (กำหนดหมายอาการนั้น) คือ ธรรมเหล่านี้ ได้แก่ ปัสสัทธิ สมาธิ และอุเบกขา ของโยคีผู้นี้ เคยเกิดขึ้นแล้วในกาลนั้นๆ ตามสมควรในกาลก่อน โดยอาการใด ก็เข้าไปกำหนดหมาย ทรงจำไว้อย่างดีซึ่งอาการแห่งความสงบ อาการแห่งความตั้งมั่น และอาการแห่งความวางเฉยของจิตและธรรมที่สัมปยุตด้วยจิตนั้น. บทว่า Tīsupi padesu (ในบททั้งสาม) ได้แก่ ในวาจาทั้งสามที่มาแล้วด้วยคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กายปัสสัทธิมีอยู่" เป็นต้น หรือในธรรมขันธ์ ๓ ที่ท่านประกาศไว้ด้วยวาจาเหล่านั้น. สมถะที่บุคคลกำหนดหมายแล้วถือเอาตามอาการที่ตั้งมั่นแล้วนั่นแหละ เป็นสมถนิมิต เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คำว่า สมถนิมิต นี้ เป็นชื่อของสมถะนั่นเอง". ธรรมชาติใดย่อมมีส่วน (คืออารมณ์) ต่างๆ เพราะเที่ยวไปในอารมณ์ต่างๆ เหตุนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า พยัคคะ ได้แก่ วิกเขปะ (ความฟุ้งซ่าน). จริงอย่างนั้น วิกเขปะนั้น ท่านกล่าวว่า มีความไม่ตั้งมั่นเป็นกิจ มีความหมุนไปเป็นอาการปรากฏ. ธรรมชาติที่เป็นปฏิปักษ์ต่อพยัคคะ เพราะมีความเป็นเอกัคคตา เหตุนั้น ชื่อว่า อัพยัคคะ ได้แก่ สมาธิ. พึงกล่าวว่า อัพยัคคะนั้นนั่นแหละเป็นนิมิต เหมือนในก่อน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และคำว่า อัพยัคคนิมิต นี้ เป็นชื่อของสมาธินั้นนั่นแหละ โดยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน".

Sarīrāvatthaṃ ñatvā mattaso paribhutto paṇītāhāro kāyalahutādīnaṃ samuṭṭhāpanena passaddhiyā paccayo hoti, tathā utusappāyaṃ, iriyāpathasappāyañca sevitaṃ, payogo ca kāyiko pavattitoti āha ‘‘paṇītabhojanasevanatā’’tiādi. Payogasamatādīnaṃ abhāvena sadarathakāyacittā puggalā sāraddhapuggalā. Vuttavipariyāyena passaddhakāyā puggalā veditabbā.

อาหารอันประณีตที่บุคคลรู้สภาวะของร่างกายแล้วบริโภคโดยประมาณ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ปัสสัทธิ โดยการทำให้กายลหุตาเป็นต้นเกิดขึ้น, ฉันใดก็ฉันนั้น อุตุที่สบายและอิริยาบถที่สบายอันบุคคลเสพแล้ว และความเพียรทางกายอันบุคคลให้เป็นไปแล้ว (โดยประมาณ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ปัสสัทธิ) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ความเป็นผู้เสพโภชนะอันประณีต" เป็นต้น. บุคคลผู้มีกายและจิตพร้อมด้วยความเดือดร้อน เพราะไม่มีความสม่ำเสมอแห่งความเพียรเป็นต้น ชื่อว่า สารัทธบุคคล. พึงทราบว่า บุคคลผู้มีกายสงบระงับ โดยปริยายตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว.

Nirassādassāti bhāvanassādarahitassa. Bhāvanā hi vīthipaṭipannā pubbenāparaṃ visesavatī pavattamānā cittassa assādaṃ upasamasukhaṃ āvahati, tadabhāvato nirassādaṃ cittaṃ hoti. Saddhāsaṃvegavasenāti saddhāvasena, saṃvegavasena ca. Sampahaṃsanatāti sammadeva pahaṃsanatā saṃvejanapubbakapasāduppādanena bhāvanā cittassa tosanā. Sammāpavattassāti līnuddhaccavirahena, samathavīthipaṭipattiyā ca samaṃ, savisesañca pavattiyā sammadeva pavattassa bhāvanācittassa. Ajjhupekkhanatāti paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatā. Jhānavimokkhapaccavekkhaṇatāti paṭhamādīni jhānāni paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttatādinā teyeva vimokkhā tesaṃ ‘‘evaṃ bhāvanā, evaṃ samāpajjanā, evaṃ adhiṭṭhānaṃ, evaṃ vuṭṭhānaṃ, evaṃ saṃkileso, evaṃ vodāna’’nti pati pati avekkhaṇā.

บทว่า Nirassādassa (ที่ไม่มีรส) ได้แก่ ผู้ปราศจากความยินดีในภาวนา. จริงอยู่ ภาวนาเมื่อดำเนินไปถูกทาง เป็นไปอย่างมีความพิเศษจากเบื้องต้นสู่เบื้องปลาย ย่อมนำมาซึ่งความยินดี คือ อุปสมสุข (สุขเกิดจากความสงบ) แก่จิต, เพราะไม่มีสุขนั้น จิตจึงชื่อว่าไม่มีความยินดี. บทว่า Saddhāsaṃvegavasena (ด้วยอำนาจศรัทธาและสังเวช) ได้แก่ ด้วยอำนาจศรัทธา และด้วยอำนาจสังเวช. บทว่า Sampahaṃsanatā (ความเป็นผู้ทำให้ร่าเริง) ได้แก่ ความร่าเริงโดยชอบนั่นเอง คือความปลื้มใจแห่งภาวนาจิต ด้วยการทำให้เกิดความเลื่อมใสอันมีสังเวชเป็นเบื้องหน้า. บทว่า Sammāpavattassa (แห่งจิตที่ดำเนินไปโดยชอบ) ได้แก่ แห่งภาวนาจิตที่ดำเนินไปโดยชอบ คือ ดำเนินไปอย่างสม่ำเสมอและมีความพิเศษ เพราะปราศจากความหดหู่และความฟุ้งซ่าน และเพราะดำเนินไปตามวิถีแห่งสมถะ. บทว่า Ajjhupekkhanatā (ความเป็นผู้วางเฉย) ได้แก่ ความไม่ขวนขวายในการประคอง การข่ม และการทำให้ร่าเริง. บทว่า Jhānavimokkhapaccavekkhaṇatā (ความเป็นผู้พิจารณาฌานและวิโมกข์) ได้แก่ ฌานทั้งหลายมีปฐมฌานเป็นต้น ชื่อว่าวิโมกข์ เพราะพ้นดีแล้วจากธรรมที่เป็นข้าศึกเป็นต้น ฌานเหล่านั้นนั่นแหละคือวิโมกข์, การพิจารณาฌานและวิโมกข์เหล่านั้นเนืองๆ ว่า "ภาวนาเป็นอย่างนี้, การเข้าสมาบัติเป็นอย่างนี้, การอธิษฐานเป็นอย่างนี้, การออกจากสมาบัติเป็นอย่างนี้, ความเศร้าหมองเป็นอย่างนี้, ความผ่องแผ้วเป็นอย่างนี้".

Sattamajjhattatāti [Pg.159] sattesu piyaṭṭhāniyesupi gahaṭṭhapabbajitesu majjhattākāro ajjhupekkhanā. Saṅkhāramajjhattatāti ajjhattikesu cakkhādīsu, bāhiresu pattacīvarādīsu majjhattākāro ajjhupekkhanā. Sattasaṅkhārānaṃ mamāyanaṃ sattasaṅkhārakelāyanaṃ. Imehākārehīti imehi yathāvuttehi kāyacittānaṃ passaddhākārasallakkhaṇādiākārehi ceva sappāyāhārasevanādiākārehi ca. Ete dhammeti ete passaddhiādidhamme.

บทว่า Sattamajjhattatā (ความเป็นกลางในสัตว์) ได้แก่ อาการเป็นกลาง คือ ความวางเฉยในสัตว์ทั้งหลายที่เป็นคฤหัสถ์และบรรพชิต แม้ผู้เป็นที่ตั้งแห่งความรัก. บทว่า Saṅkhāramajjhattatā (ความเป็นกลางในสังขาร) ได้แก่ อาการเป็นกลาง คือ ความวางเฉยในสังขารภายในมีจักษุเป็นต้น และในสังขารภายนอกมีบาตรและจีวรเป็นต้น. ความยึดถือว่าเป็นของเราในสัตว์และสังขารทั้งหลาย ชื่อว่า สัตตสังขารเกฬายนะ. บทว่า Imehākārehi (โดยอาการเหล่านี้) ได้แก่ โดยอาการเหล่านี้ตามที่กล่าวแล้ว คือ โดยอาการมีการกำหนดหมายอาการสงบของกายและจิตเป็นต้นด้วย และโดยอาการมีการเสพอาหารที่สบายเป็นต้นด้วย. บทว่า Ete dhamme (ธรรมเหล่านี้) ได้แก่ ธรรมเหล่านี้ คือ ปัสสัทธิเป็นต้น.

66. Paññāpayogamandatāyāti paññābyāpārassa appabhāvena. Yathā hi dānasīlāni alobhādosappadhānāni, evaṃ bhāvanā amohappadhānā visesato appanāvahā. Tattha yadā paññā na balavatī hoti, tadā bhāvanācittassa anabhisaṅkhato viya āhāro purisassa abhiruciṃ na janeti, tena taṃ nirassādaṃ hoti. Yadā ca bhāvanā pubbenāparaṃ visesāvahā na hoti sammadeva avīthipaṭipattiyā, tadā upasamasukhassa alābhena cittaṃ nirassādaṃ hoti. Tadubhayaṃ sandhāyāha ‘‘paññāpayogamandatāyā’’tiādi. Nanti cittaṃ. Jātijarābyādhimaraṇāni yathārahaṃ sugatiyaṃ, duggatiyañca hontīti tadaññameva pañcavidhabandhanādikhuppipāsādiaññamaññavibādhanādihetukaṃ apāyadukkhaṃ daṭṭhabbaṃ. Tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppannabhavanissitaṃ gahitanti atīte, anāgate ca kāle vaṭṭamūlakadukkhāni visuṃ gahitāni. Ye pana sattā āhārūpajīvino, tattha ca uṭṭhānaphalūpajīvino, tesaṃ aññehi asādhāraṇaṃ jīvitadukkhaṃ aṭṭhamaṃ saṃvegavatthu vuttanti daṭṭhabbaṃ.

๖๖. บทว่า Paññāpayogamandatāya (เพราะความที่การประกอบปัญญามีกำลังน้อย) ได้แก่ เพราะความที่ความเพียรทางปัญญามีกำลังน้อย. จริงอยู่ ทานและศีลมีอโลภะและอโทสะเป็นประธาน ฉันใด ภาวนาก็มีอโมหะเป็นประธาน โดยพิเศษย่อมนำมาซึ่งอัปปนา ฉันนั้น. ในภาวนานั้น เมื่อใดปัญญาไม่มีกำลัง เมื่อนั้น ภาวนาย่อมไม่ก่อให้เกิดความยินดีแก่จิต เหมือนอาหารที่ไม่ได้ปรุงแต่งไม่ก่อให้เกิดความอยากแก่บุรุษ เพราะเหตุนั้น จิตนั้นจึงไม่มีรส. และเมื่อใด ภาวนาไม่นำมาซึ่งความพิเศษจากเบื้องต้นสู่เบื้องปลาย เพราะดำเนินไปโดยไม่ถูกทางโดยแท้ เมื่อนั้น จิตย่อมไม่มีรส เพราะไม่ได้อุปสมสุข. ท่านหมายเอาเหตุทั้งสองนั้นแล้วจึงกล่าวคำว่า "เพราะความที่การประกอบปัญญามีกำลังน้อย" เป็นต้น. บทว่า naṃ คือ จิต. เพราะชาติ ชรา พยาธิ และมรณะ ย่อมมีในสุคติและทุคติตามสมควร เพราะเหตุนั้น พึงเห็นว่า อบายทุกข์นอกเหนือจากนั้นนั่นแหละ อันมีเครื่องผูก ๕ อย่างเป็นต้น ความหิวกระหายเป็นต้น และการเบียดเบียนซึ่งกันและกันเป็นต้น เป็นเหตุ. ทุกข์ทั้งหมดนั้น ท่านถือเอาโดยอาศัยภพปัจจุบันของสัตว์นั้นๆ เพราะฉะนั้น ทุกข์มีวัฏฏะเป็นมูลในอดีตกาลและอนาคตกาล ท่านจึงถือเอาไว้ต่างหาก. ส่วนสัตว์เหล่าใดเป็นอยู่ได้ด้วยอาหาร และในบรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์เหล่าใดเป็นอยู่ได้ด้วยผลแห่งความเพียร ทุกข์ในการดำรงชีวิตของสัตว์เหล่านั้นซึ่งไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น พึงทราบว่า ท่านกล่าวว่าเป็นสังเวควัตถุข้อที่ ๘.

Assāti cittassa. Alīnantiādīsu kosajjapakkhiyānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya alīnaṃ. Uddhaccapakkhikānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya anuddhataṃ. Paññāpayogasampattiyā, upasamasukhādhigamena ca anirassādaṃ. Pubbenāparaṃ savisesaṃ tato eva ārammaṇe samappavattaṃ, samathavīthipaṭipannañca. Tattha alīnatāya paggahe, anuddhatatāya niggahe, anirassādatāya sampahaṃsane na byāpāraṃ āpajjati. Alīnānuddhatatāya hi ārammaṇe samappavattaṃ anirassādatāya samathavīthipaṭipannaṃ. Samappavattiyā vā alīnaṃ anuddhataṃ, samathavīthipaṭipattiyā anirassādanti daṭṭhabbaṃ.

บทว่า อสฺส คือ จิตฺตสฺส (ของจิต) ในบทว่า อลีนํ เป็นต้น (จิต) ชื่อว่าไม่หดหู่ เพราะธรรมทั้งหลายฝ่ายความเกียจคร้านไม่ยิ่งเกินไป (จิต) ชื่อว่าไม่ฟุ้งซ่าน เพราะธรรมทั้งหลายฝ่ายความฟุ้งซ่านไม่ยิ่งเกินไป (จิต) ชื่อว่าไม่จืดชืด เพราะถึงพร้อมด้วยการประกอบปัญญา และเพราะบรรลุความสุขคือความสงบ จิตหลังมีความพิเศษกว่าจิตก่อน เพราะเหตุนั้นนั่นแล จิตจึงเป็นไปสม่ำเสมอในอารมณ์ และดำเนินไปในวิถีแห่งสมถะ ในบรรดาคุณสมบัตินั้น เพราะความเป็นจิตไม่หดหู่ จึงไม่ต้องใช้ความพยายามในการประคอง เพราะความเป็นจิตไม่ฟุ้งซ่าน จึงไม่ต้องใช้ความพยายามในการข่ม เพราะความเป็นจิตไม่จืดชืด จึงไม่ต้องใช้ความพยายามในการทำให้ร่าเริง จริงอยู่ จิตเป็นไปสม่ำเสมอในอารมณ์ เพราะไม่หดหู่และไม่ฟุ้งซ่าน และดำเนินไปในวิถีแห่งสมถะ เพราะไม่จืดชืด หรือพึงเห็นว่า (จิต) ชื่อว่าไม่หดหู่และไม่ฟุ้งซ่าน เพราะเป็นไปสม่ำเสมอ (และ) ชื่อว่าไม่จืดชืด เพราะดำเนินไปในวิถีแห่งสมถะ

Nekkhammapaṭipadanti jhānapaṭipattiṃ. Samādhiadhimuttatāti samādhinibbattane jhānādhigame yuttappayuttatā. Sā pana yasmā samādhiṃ garuṃ katvā tattha ninnapoṇapabbhārabhāvena [Pg.160] pavattiyā hoti, tasmā ‘‘samādhigarū’’tiādi vuttaṃ.

บทว่า เนกฺขมฺมปฏิปทํ คือ ฌานปฏิปตฺตึ (ข้อปฏิบัติคือฌาน) บทว่า สมาธิอธิมุตฺตตา คือ ความเป็นผู้หมั่นประกอบในการทำสมาธิให้เกิด ในการบรรลุฌาน ก็แล เพราะเหตุที่ความน้อมใจนั้นเป็นไปโดยความเป็นผู้โน้ม น้อม โอนไปในสมาธินั้น โดยทำสมาธิให้เป็นเรื่องสำคัญ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า สมาธิครู เป็นต้น

67. Paṭiladdhe nimittasmiṃ evaṃ hi sampādayato appanākosallaṃ imaṃ appanā sampavattatīti sambandho. Sāti appanā. Hitvā hīti hi-saddo hetuattho. Yasmā ṭhānametaṃ na vijjati, tasmā cittappavattiākāraṃ bhāvanācittassa līnuddhatādivasena pavattiākāraṃ sallakkhayaṃ upadhārento. Samataṃ vīriyasseva vīriyassa samādhinā samarasataṃyeva yojayetha. Kathaṃ pana yojayethāti āha ‘‘īsakampī’’tiādi. Tattha layanti līnabhāvaṃ, saṅkocanti attho. Yantanti gacchantaṃ, paggaṇhetheva samabhāvāyāti adhippāyo. Tenāha ‘‘accāraddhaṃ nisedhetvā samameva pavattaye’’ti. Kathaṃ pana samameva pavattayeti āha ‘‘reṇumhī’’tiādi. Yathāti reṇuādīsu yathā madhukarādīnaṃ pavatti upamābhāvena aṭṭhakathāyaṃ sammavaṇṇitā, evaṃ līnuddhatabhāvehi mocayitvā vīriyasamatāyojanena nimittābhimukhaṃ mānasaṃ paṭipādaye paṭibhāganimittābhimukhaṃ bhāvanācittaṃ sampādeyyāti attho.

๖๗. พึงโยงความว่า เมื่อได้ปฏิภาคนิมิตแล้ว อัปปนาสมาบัติย่อมเป็นไปอย่างดีแก่โยคีผู้บำเพ็ญอัปปนาโกศลนี้ให้บริบูรณ์อย่างนี้ บทว่า สา คือ อัปปนา ในบทว่า หิตฺวา หิ, หิ ศัพท์ มีอรรถว่าเหตุ เพราะเหตุว่า ฐานะนี้ไม่มี เพราะฉะนั้น โยคีพึงกำหนดพิจารณาอาการความเป็นไปของจิต คืออาการความเป็นไปของภาวนากิจโดยอาการมีหดหู่และฟุ้งซ่านเป็นต้น พึงประกอบความสม่ำเสมอแห่งวิริยะนั่นเทียว คือพึงประกอบความเป็นผู้มีกิจเสมอกันแห่งวิริยะกับสมาธิ แต่จะพึงประกอบอย่างไร? เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า อีสกํปิ เป็นต้น ในบทนั้น บทว่า ลยํ ความว่า สู่ความเป็นผู้หดหู่ สู่ความง่วงเหงา บทว่า ยนฺตํ ความว่า ซึ่งดำเนินไป, อธิบายว่า พึงประคองไว้เท่านั้นเพื่อความเป็นผู้สม่ำเสมอ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ห้ามความเพียรที่ปรารภเกินไปแล้ว พึงให้เป็นไปสม่ำเสมอทีเดียว" แต่จะพึงให้เป็นไปสม่ำเสมอทีเดียวได้อย่างไร? เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า เรณุมฺหิ เป็นต้น บทว่า ยถา ความว่า ความเป็นไปของผึ้งเป็นต้นในละอองเกสรเป็นต้น อันท่านพรรณนาไว้ดีแล้วโดยความเป็นอุปมาในอรรถกถาฉันใด โยคีพึงให้จิตหลุดพ้นจากภาวะที่หดหู่และฟุ้งซ่านแล้ว ด้วยการประกอบความสม่ำเสมอแห่งวิริยะ พึงให้มานัสคือภาวนากิจมุ่งตรงต่อนิมิต คือพึงทำภาวนากิจให้มุ่งตรงต่อปฏิภาคนิมิตให้สำเร็จ ฉันนั้น

Nimittābhimukhapaṭipādanavaṇṇanā

พรรณนาการทำจิตให้มุ่งตรงต่อนิมิต

68. Tatrāti tasmiṃ ‘‘reṇumhī’’tiādinā vuttagāthādvaye. Atthadīpanā upamūpameyyatthavibhāvanā. Achekoti akusalo. Pakkhandoti dhāvituṃ āraddho. Vikasanakkhaṇeyeva sarasaṃ kusumaparāgaṃ hoti, pacchā vātādīhi paripatati, virasaṃ vā hoti. Tasmā nivattane reṇu khīyatīti āha ‘‘khīṇe reṇumhi sampāpuṇātī’’ti. Puppharāsinti rukkhasākhāsu nissitaṃ pupphasañcayaṃ.

๖๘. บทว่า ตตฺร คือ ในคาถาทั้งสองที่ท่านกล่าวไว้โดยมีคำว่า เรณุมฺหิ เป็นต้นนั้น เป็นการแสดงอรรถ คือการจำแนกอรรถแห่งอุปมาและอุปไมย บทว่า อเฉโก คือ อกุสโล (ผู้ไม่ฉลาด) บทว่า ปกฺขนฺโท คือ ผู้เริ่มเพื่อจะบินไป ละอองเกสรย่อมมีรสชาติดีในขณะที่บานเท่านั้น ภายหลังย่อมร่วงหล่นไปเพราะลมเป็นต้น หรือย่อมจืดชืดไป เพราะเหตุนั้น เมื่อกลับมา ละอองเกสรย่อมสิ้นไป ท่านจึงกล่าวว่า "ขีเณ เรณุมฺหิ สมฺปาปุณาติ" (เมื่อละอองเกสรสิ้นไปแล้ว จึงมาถึง) บทว่า ปุปฺผราสึ คือ กองดอกไม้ที่อาศัยอยู่บนกิ่งไม้

Sallakattaantevāsikesūti sallakattaācariyassa antevāsikesu. Udakathālagateti udakathāliyaṃ ṭhapite. Satthakammanti sirāvedhanādisatthakammaṃ. Phusitumpi uppalapattanti sambandho. Samenāti purimakā viya garuṃ, mandañca payogaṃ akatvā samappamāṇena payogena. Tatthāti uppalapatte. Pariyodātasippoti suvisuddhasippo nipphannasippo.

บทว่า สลฺลกตฺตนฺเตวาสิเกสุ คือ ในบรรดาศิษย์ของอาจารย์ผู้เป็นศัลยแพทย์ บทว่า อุทกถาลคเต คือ ที่วางไว้ในขันน้ำ บทว่า สตฺถกมฺมํ คือ ศัลยกรรมมีการผ่าเส้นเลือดเป็นต้น พึงโยงความว่า อุปฺปลปตฺตํ ผุสิตุมฺปิ (แม้เพื่อจะสัมผัสใบบัว) บทว่า สเมน คือ ไม่ทำความพยายามให้หนักและช้าเหมือนศิษย์สองคนก่อน แต่ด้วยความพยายามที่มีประมาณสม่ำเสมอ บทว่า ตตฺถ คือ บนใบบัว บทว่า ปริโยทาตสิปฺโป คือ ผู้มีศิลปะบริสุทธิ์ดีแล้ว ผู้มีศิลปะสำเร็จแล้ว

Makkaṭakasuttanti [Pg.161] lūtasuttaṃ. Niyāmako nāvāsārathī. Laṅkāranti kilañjādimayaṃ nāvākaṭasārakaṃ. Telena achaḍḍento nāḷiṃ pūretīti sarāvādigatena telena achaḍḍento sukhumacchiddakaṃ telanāḷiṃ pūreti. Evamevāti yathā te ādito vuttamadhukarasallakattaantevāsisuttākaḍḍhakaniyāmakatelapūrakā vegena payogaṃ karonti, evameva yo bhikkhu ‘‘sīghaṃ appanaṃ pāpuṇissāmī’’ti gāḷhaṃ vīriyaṃ karoti, yo majjhe vuttamadhukarādayo viya vīriyaṃ na karoti, ime dvepi vīriyasamatābhāvena appanaṃ pāpuṇituṃ na sakkonti. Yo pana avasāne vuttamadhukarādayo viya samappayogo, ayaṃ appanaṃ pāpuṇituṃ sakkoti vīriyasamatāyogatoti upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘eko bhikkhū’’tiādi. Līnaṃ bhāvanācittanti adhippāyo.

บทว่า มกฺกฏกสุตฺตํ คือ ลูตสุตฺตํ (ใยแมงมุม) นิยามโก คือ นายท้ายเรือ บทว่า ลงฺการํ คือ ใบเรือที่ทำด้วยเสื่อลำแพนเป็นต้น บทว่า เตเลน อฉฑฺเฑนฺโต นาฬึ ปูเรติ ความว่า ย่อมเติมหลอดน้ำมันที่มีรูเล็กๆ ให้เต็มด้วยน้ำมันที่อยู่ในถ้วยเล็กเป็นต้น โดยไม่ทำให้หก บทว่า เอวเมว ความว่า บุคคลที่กล่าวไว้ในเบื้องต้น คือ ผึ้ง ศิษย์ของศัลยแพทย์ คนชักใยแมงมุม นายท้ายเรือ และคนเติมน้ำมัน ย่อมใช้ความพยายามอย่างรวดเร็วฉันใด ภิกษุใดทำความเพียรอย่างแรงกล้าด้วยคิดว่า "เราจักบรรลุอัปปนาโดยเร็ว" และภิกษุใดไม่ทำความเพียรในท่ามกลางเหมือนผึ้งเป็นต้นที่กล่าวแล้ว ฉันนั้น ภิกษุทั้งสองรูปนี้ย่อมไม่สามารถบรรลุอัปปนาได้ เพราะไม่มีความสม่ำเสมอแห่งวิริยะ ส่วนภิกษุใดในที่สุดเป็นผู้มีความพยายามสม่ำเสมอเหมือนผึ้งเป็นต้นที่กล่าวแล้ว ภิกษุนี้ย่อมสามารถบรรลุอัปปนาได้ เพราะประกอบด้วยความสม่ำเสมอแห่งวิริยะ พึงทราบการเชื่อมโยงอุปมาดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า เอโก ภิกฺขุ เป็นต้น อธิบายว่า ภาวนาจิตที่หดหู่

Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā

พรรณนาปฐมฌานกถา

69. Evanti vuttappakārena. Vīriyasamatāyojanavasena vīthipaṭipannaṃ bhāvanāmānasaṃ paṭibhāganimitteyeva ṭhapanavasena nimittābhimukhaṃ paṭipādayato assa yogino. Ijjhissatīti samijjhissati, uppajjissatīti attho. Anuyogavasenāti bhāvanāvasena. Sesānīti sesāni tīṇi, cattāri vā. Pakaticittehīti pākatikehi kāmāvacaracittehi. Balava…pe… cittekaggatāni bhāvanābalena paṭutarasabhāvappattiyā. Parikammattāti paṭisaṅkhārakattā. Yadi āsannattā upacāratā, gotrabhuno eva upacārasamaññā siyāti āha ‘‘samīpacārittā vā’’ti. Anaccāsannopi hi nātidūrapavattī samīpacārī nāma hoti. Appanaṃ upecca carantīti upacārāni. Ito pubbe parikammānanti nānāvajjanavīthiyaṃ parikammānaṃ. Etthāti etesu parikammupacārānulomasaññitesu. Sabbantimanti tatiyaṃ, catutthaṃ vā. Parittagottābhibhavanatoti parittassa gottassa abhibhavanato. Gaṃtāyatīti hi gottaṃ, ‘‘paritta’’nti pavattamānaṃ abhidhānaṃ, buddhiñca ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti parittagottaṃ. Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na pavattati, evaṃ abhidhānaṃ abhidheyyabhūtena. Tasmā so tāni tāyati rakkhatīti vuccati. Taṃ pana mahaggatānuttaravidhuraṃ kāmataṇhāya gocarabhūtaṃ kāmāvacaradhammānaṃ āveṇikarūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Mahaggatagottepi iminā nayena attho veditabbo. Bhāvanatoti uppādanato.

๖๙. บทว่า Evanti ได้แก่ โดยประการที่กล่าวแล้ว. (อัปปนา) ของโยคีผู้นั้น ผู้ยังภาวนามนัสอันดำเนินไปตามวิถี ให้มีหน้าเฉพาะต่อนิมิต ด้วยสามารถแห่งการประกอบความที่วิริยะสม่ำเสมอ และด้วยสามารถแห่งการตั้งภาวนามนัสไว้ในปฏิภาคนิมิตเท่านั้น. บทว่า Ijjhissati มีความว่า จักสำเร็จ, จักเกิดขึ้น. บทว่า Anuyogavasena ได้แก่ ด้วยสามารถแห่งภาวนา. บทว่า Sesāni ได้แก่ ที่เหลือ 3 หรือ 4 ขณะ. บทว่า Pakaticittehi ได้แก่ กว่ากามาวจรจิตที่เป็นปกติ. (วิตก วิจาร ปีติ สุข และ) จิตเตกัคคตาที่แข็งกล้า (กว่า) เพราะถึงความเป็นสภาวะที่แหลมคมกว่าด้วยกำลังแห่งภาวนา. บทว่า Parikammattā ได้แก่ เพราะเป็นสภาวะที่ตระเตรียม. ถ้าความเป็นอุปจาระมีได้เพราะความใกล้ไซร้, ชื่อว่าอุปจาระก็พึงมีแก่โคตรภูเท่านั้น, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า samīpacārittā vā (หรือเพราะเป็นสภาวะที่เที่ยวไปในที่ใกล้). จริงอยู่ แม้ธรรมที่เกิดขึ้นในที่ไม่ไกลนัก แต่ไม่ใกล้เกินไป ก็ชื่อว่าเที่ยวไปในที่ใกล้. (ชวนจิต) เหล่านั้น เข้าไปใกล้อัปปนาแล้วย่อมเกิดขึ้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อุปจาระ. บทว่า Ito pubbe parikammānaṃ ได้แก่ ปริกรรมทั้งหลายในนานาวัชชนวิถี (ชื่อว่า ปริกรรม ก่อนแต่นี้). บทว่า Ettha ได้แก่ ในชวนะเหล่านี้ ที่ชื่อว่า ปริกรรม อุปจาระ อนุโลม. บทว่า Sabbantimaṃ ได้แก่ ดวงที่ 3 หรือดวงที่ 4. บทว่า Parittagottābhibhavanato ได้แก่ เพราะครอบงำโคตรที่เป็นปริตตะ. จริงอยู่ (ปัญญา) ย่อมรักษาโคตรไว้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า โคตร. ชื่อว่า ปริตตโคตร เพราะย่อมรักษาชื่อและปัญญาที่ดำเนินไปอยู่ว่า "ปริตตะ" ไว้โดยความเป็นอารมณ์ที่แน่นอน. จริงอยู่ ปัญญาย่อมไม่เป็นไปโดยปราศจากอัตถะ (เนื้อความ) ที่เป็นอารมณ์ฉันใด, ชื่อก็ย่อมไม่เป็นไปโดยปราศจากอภิเธยยะ (สิ่งที่ถูกเรียก) ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น อัตถะ (คือกาม) นั้น ย่อมรักษาชื่อและปัญญาทั้งสองนั้นไว้ ท่านจึงกล่าวอย่างนี้. ก็ปริตตโคตรนั้น พึงเห็นว่า เป็นสภาพเฉพาะของกามาวจรธรรมทั้งหลาย ซึ่งปราศจากมหัคคตะและโลกุตตระ เป็นโคจรของกามตัณหา. แม้ในมหัคคตโคตร ก็พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้. บทว่า Bhāvanato ได้แก่ เพราะการทำให้เกิดขึ้น.

Avisesena [Pg.162] sabbesaṃ sabbā samaññāti paṭhamanayo gahitaggahaṇaṃ hotīti āha ‘‘aggahitaggahaṇenā’’tiādi. Nānāvajjanaparikammameva parikammanti adhippāyena ‘‘paṭhamaṃ vā upacāra’’ntiādi vuttaṃ. Catutthaṃ appanācittaṃ, pañcamaṃ vā appanācittaṃ pubbe vuttanayena sace catutthaṃ gotrabhu hotīti attho. Pañcamaṃ vāti vā-saddo aniyame. Svāyaṃ aniyamo iminā kāraṇenāti dassetuṃ ‘‘tañca kho khippābhiññadandhābhiññavasenā’’ti vuttaṃ. Tattha khippābhiññassa catutthaṃ appeti, dandhābhiññassa pañcamaṃ. Kasmā pana catutthaṃ, pañcamaṃ vā appeti, na tato paranti āha ‘‘tato paraṃ javanaṃ patatī’’ti. Tato pañcamato paraṃ chaṭṭhaṃ, sattamañca javanaṃ patantaṃ viya hoti parikkhīṇajavattāti adhippāyo.

(หากกล่าวว่า) ชื่อทั้งหมดเป็นของชวนะทั้งหมดโดยไม่เจาะจง นัยแรกจึงเป็นการถือเอาสิ่งที่ถือเอาแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า aggahitaggahaṇena เป็นต้น. ท่านกล่าวคำว่า paṭhamaṃ vā upacāra เป็นต้น ด้วยความประสงค์ว่า นานาวัชชนปริกรรมเท่านั้นเป็นปริกรรม. ชวนะดวงที่ 4 เป็นอัปปนาจิต หรือชวนะดวงที่ 5 เป็นอัปปนาจิต มีความว่า หากชวนะดวงที่ 4 เป็นโคตรภู โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อน. ในบทว่า pañcamaṃ vā นี้ วา ศัพท์ใช้ในความไม่แน่นอน. เพื่อแสดงว่า ความไม่แน่นอนนั้นมีได้ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวว่า tañca kho khippābhiññadandhābhiññavasena (ก็ความไม่แน่นอนนั้นมีได้ด้วยอำนาจแห่งขิปปาภิญญาและทันธาภิญญา). ในบุคคลทั้งสองนั้น สำหรับขิปปาภิญญาบุคคล ชวนะดวงที่ 4 ย่อมถึงอัปปนา, สำหรับทันธาภิญญาบุคคล ชวนะดวงที่ 5 (ย่อมถึงอัปปนา). ก็เพราะเหตุไร ชวนะดวงที่ 4 หรือดวงที่ 5 จึงถึงอัปปนา, ไม่ถึงอัปปนาหลังจากนั้น? เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า tato paraṃ javanaṃ patati (ชวนะหลังจากนั้นย่อมตกไป). มีความประสงค์ว่า ชวนะดวงที่ 6 และดวงที่ 7 หลังจากชวนะดวงที่ 5 นั้น เป็นประดุจตกไป เพราะมีกำลังชวนะสิ้นไปแล้ว.

Yathā aladdhāsevanaṃ paṭhamajavanaṃ dubbalattā gotrabhuṃ na uppādeti, laddhāsevanaṃ pana balavabhāvato dutiyaṃ, tatiyaṃ vā gotrabhuṃ uppādeti, evaṃ laddhāsevanatāya balavabhāvato chaṭṭhaṃ, sattamampi appetīti therassa adhippāyo. Tenāha ‘‘tasmā chaṭṭhepi sattamepi appanā hotī’’ti. Tanti therassa vacanaṃ. Suttasuttānulomaācariyavādehi anupatthambhitattā vuttaṃ ‘‘attanomatimatta’’nti. ‘‘Purimā purimā kusalā dhammā’’ti (paṭṭhā. 1.1.12) pana suttapadamakāraṇaṃ āsevanapaccayalābhassa balavabhāve anekantikattā. Tathā hi aladdhāsevanāpi paṭhamacetanā diṭṭhadhammavedanīyā hoti, laddhāsevanā dutiyacetanā yāva chaṭṭhacetanā aparāpariyavedanīyā. Catutthapañcamesuyevātiādi vuttassevatthassa yuttidassanamukhena nigamanatthaṃ vuttaṃ. Tattha yadi chaṭṭhasattamaṃ javanaṃ patitaṃ nāma hoti parikkhīṇajavattā, kathaṃ sattamajavanacetanā upapajjavedanīyā, ānantariyā ca hotīti? Nāyaṃ viseso āsevanapaccayalābhena balappattiyā. Kiñcarahi kiriyāvatthāvisesato. Kiriyāvatthā hi ārambhamajjhapariyosānavasena tividhā. Tattha ca pariyosānāvatthāya sanniṭṭhāpakacetanābhāvena upapajjavedanīyāditā hoti, na balavabhāvenāti daṭṭhabbaṃ. Paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino vipākasantānassa anantarapaccayabhāvena tathā abhisaṅkhatattāti ca vadanti. Tasmā chaṭṭhasattamānaṃ papātābhimukhatāya parikkhīṇajavatā na sakkā nivāretuṃ. Tathā hi ‘‘yathā hi puriso’’tiādi vuttaṃ.

ความเห็นของพระเถระมีอยู่ว่า ชวนะดวงแรกที่ยังไม่ได้รับอาเสวนะ เพราะอ่อนกำลัง จึงไม่สามารถทำให้โคตรภูเกิดขึ้นได้ฉันใด, แต่ชวนะดวงที่ 2 หรือที่ 3 ที่ได้รับอาเสวนะแล้ว เพราะมีกำลัง จึงทำให้โคตรภูเกิดขึ้นได้ฉันนั้น, ชวนะดวงที่ 6 และที่ 7 ก็ย่อมถึงอัปปนาได้ เพราะได้รับอาเสวนะจึงมีกำลัง ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า tasmā chaṭṭhepi sattamepi appanā hoti (เพราะเหตุนั้น อัปปนาจึงมีได้แม้ในชวนะที่ 6 และที่ 7). คำของพระเถระนั้น. ท่านกล่าวว่า attanomatimattaṃ (เป็นเพียงมติของตน) เพราะไม่ได้รับการสนับสนุนจากวาทะของพระสูตร สุตตานุโลม และอาจารย์. แต่บทพระสูตรว่า Purimā purimā kusalā dhammā ไม่ใช่เหตุผลที่เหมาะสม เพราะการได้รับอาเสวนปัจจัยในการมีกำลังนั้นไม่แน่นอน. จริงอยู่ แม้เจตนาดวงแรกที่ยังไม่ได้รับอาเสวนะ ก็เป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรมได้, เจตนาดวงที่ 2 ที่ได้รับอาเสวนะแล้ว จนถึงเจตนาดวงที่ 6 เป็นอปราปริยเวทนียกรรม. คำว่า Catutthapañcamesuyeva เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อสรุปเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นเอง โดยมุ่งแสดงเหตุผลอันสมควร. ในคำสรุปนั้น (มีคำถามว่า) ถ้าชวนะดวงที่ 6 และที่ 7 ชื่อว่าตกไปแล้ว เพราะมีกำลังชวนะสิ้นไปแล้ว, เจตนาในชวนะดวงที่ 7 จะเป็นอุปปัชชเวทนียกรรมและอนันตริยกรรมได้อย่างไร? ความพิเศษนี้ไม่ได้เกิดจากการได้รับกำลังด้วยการได้อาเสวนปัจจัย. แต่เกิดจากอะไร? เกิดจากความพิเศษแห่งวาระของกิริยา. จริงอยู่ วาระของกิริยามี 3 อย่าง ด้วยอำนาจแห่งการเริ่มต้น ท่ามกลาง และที่สุด. และในวาระทั้งสามนั้น ความเป็นอุปปัชชเวทนียกรรมเป็นต้น ย่อมมีได้เพราะความเป็นเจตนาที่ทำให้กิจสำเร็จในวาระสุดท้าย, ไม่ได้มีเพราะความเป็นผู้มีกำลัง, พึงเห็นอย่างนี้. (บางท่าน) ก็กล่าวว่า (ที่เป็นเช่นนั้น) เพราะถูกปรุงแต่งไว้เช่นนั้น โดยความเป็นอนันตรปัจจัยแก่สันตติแห่งวิบาก ซึ่งเป็นอนันตรปัจจัยของปฏิสนธิ. เพราะเหตุนั้น ความที่ชวนะดวงที่ 6 และที่ 7 มีกำลังชวนะสิ้นไปแล้ว เพราะมีหน้าเฉพาะต่อการตก (สู่ภวังค์) ดุจหน้าผา จึงไม่อาจห้ามได้. จริงอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า yathā hi puriso เป็นต้น.

Sā [Pg.163] ca pana appanā. Addhānaparicchedoti kālaparicchedo. So panettha sattasu ṭhānesu katthaci aparimāṇacittakkhaṇatāya, katthaci atiittarakhaṇatāya natthīti vutto. Na hettha sampuṇṇajavanavīthi addhā labbhati. Tenevāha ‘‘ettha maggānantaraphala’’ntiādi. Sesaṭṭhānesūti paṭhamappanā, lokiyābhiññā, maggakkhaṇo, nirodhā vuṭṭhahantassa phalakkhaṇoti etesu catūsu ṭhānesu.

ก็อัปปนานั้นแล. บทว่า Addhānaparicchedo ได้แก่ การกำหนดกาลเวลา. การกำหนดกาลเวลานั้น ท่านกล่าวว่าไม่มีในฐานะ 7 อย่างนี้ ในบางฐานะเพราะมีจิตตขณะหาประมาณมิได้, ในบางฐานะเพราะมีขณะสั้นเกินไป. ในฐานะ 7 อย่างนี้ ย่อมไม่ได้กาลเวลาของชวนวิถีที่สมบูรณ์. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ท่านจึงกล่าวว่า ettha maggānantaraphala เป็นต้น. บทว่า Sesaṭṭhānesu ได้แก่ ในฐานะ 4 อย่างเหล่านี้ คือ ปฐมอัปปนา, โลกิยาภิญญา, มรรคขณะ, และผลขณะของบุคคลผู้ออกจากนิโรธสมาบัติ.

Ettāvatāti ettakena bhāvanākkamena esa yogāvacaro paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evaṃ viharatā ca anena tadeva paṭhamaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇanti sambandho.

บทว่า Ettāvatā ได้แก่ ด้วยลำดับแห่งภาวนาเพียงเท่านี้ พระโยคาวจรนี้ เข้าถึงปฐมฌานแล้วย่อมอยู่. และโยคีผู้อยู่อย่างนี้ ย่อมชื่อว่าได้บรรลุปฐมฌานนั้นนั่นเอง ซึ่งมีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์, ดังนี้เป็นความเกี่ยวข้อง.

70. Tatthāti tasmiṃ jhānapāṭhe. Viviccitvāti visuṃ hutvā. Tenāha ‘‘vinā hutvā apakkamitvā’’ti, pajahanavasena apasakkitvāti attho. Vivicceva kāmehīti ettha ‘‘viviccā’’ti iminā vivecanaṃ jhānakkhaṇe kāmānaṃ abhāvamattaṃ vuttaṃ. ‘‘Viviccevā’’ti pana iminā ekaṃsato kāmānaṃ vivecetabbatādīpanena tappaṭipakkhatā jhānassa, kāmavivekassa ca jhānādhigamūpāyatā dassitā hotīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘paṭhamaṃ jhāna’’ntiādiṃ vatvā tamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Andhakāre sati padīpobhāso viyā’’ti etena yathā padīpobhāsābhāvena rattiyaṃ andhakārābhibhavo, evaṃ jhānābhāvena sattasantatiyaṃ kāmābhibhavoti dasseti.

๗๐. บทว่า ตตฺถ ได้แก่ ในฌานปาฐะนั้น. บทว่า วิวิจฺจิตฺวา ได้แก่ เป็นอื่นแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘วินา หุตฺวา อปกฺกมิตฺวา’ ความว่า หลีกไปแล้วด้วยอำนาจแห่งการละ. ในบทว่า วิวิจฺเจว กาเมหิ นี้ ด้วยบทว่า วิวิจฺจ ท่านกล่าวเพียงความไม่มีแห่งกามทั้งหลายในขณะแห่งฌาน อันเป็นความสงัด. ส่วนด้วยบทว่า วิวิจฺเจว นี้ ท่านแสดงความเป็นปฏิปักษ์ต่อกามเหล่านั้นของฌาน และแสดงความเป็นอุบายแห่งการบรรลุฌานของกามวิเวก ด้วยการชี้แจงถึงความเป็นสิ่งที่ต้องสงัดจากกามโดยส่วนเดียว. เพื่อจะแสดงเนื้อความนี้ ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ปฐมํ ฌานํ’ แล้ว เพื่อจะกระทำเนื้อความนั้นนั่นแหละให้ปรากฏชัดยิ่งขึ้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘กถํ’. ด้วยคำว่า ‘อนฺธกาเร สติ ปทีโปภาโส วิยา’ นี้ ท่านแสดงว่า เปรียบเหมือนในเวลากลางคืน เมื่อไม่มีแสงสว่างแห่งประทีป ความมืดก็ครอบงำฉันใด, เมื่อไม่มีฌาน ความกำหนัดในกามก็ครอบงำในสันดานของสัตว์ ฉันนั้น.

Etanti pubbapadeyeva avadhāraṇavacanaṃ. Na kho pana evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘kāmehi evā’’ti avadhāraṇassa akatattā. Nissaranti niggacchanti etena, ettha vāti nissaraṇaṃ. Ke niggacchanti? Kāmā, tesaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ pahānaṃ tannissaraṇaṃ, tato. Kathaṃ pana samāne vikkhambhane kāmānamevetaṃ nissaraṇaṃ, na byāpādādīnanti codanaṃ yuttito, āgamato ca sodhetuṃ ‘‘kāmadhātū’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāmadhātusamatikkamanatoti sakalassapi kāmabhavassa samatikkamapaṭipadābhāvato. Tena imassa jhānassa kāmapariññābhāvamāha. Kāmarāgapaṭipakkhatoti vakkhamānavibhāgassa kilesakāmassa paccatthikabhāvato. Tena yathā mettā byāpādassa, karuṇā vihiṃsāya, evamidaṃ jhānaṃ kāmarāgassa ujuvipaccanīkabhūtanti dasseti. Evamattano pavattiyā, vipākappavattiyā ca kāmarāgato, kāmadhātuto [Pg.164] ca vinivattasabhāvattā idaṃ jhānaṃ visesato kāmānameva nissaraṇaṃ. Svāyamattho pāṭhagato evāti āha ‘‘yathāhā’’tiādi. Kāmañcetamatthaṃ dīpetuṃ purimapadeyeva avadhāraṇaṃ gahitaṃ, uttarapadepi pana taṃ gahetabbameva tathā atthasambhavatoti dassetuṃ ‘‘uttarapadepī’’tiādi vuttaṃ. Itoti kāmacchandato. Esa niyamo. Sādhāraṇavacanenāti avisesavacanena. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedappaṭipassaddhinissaraṇavivekā tadaṅgavivekādayo. Cittakāyaupadhivivekā cittavivekādayo. Tayo eva idha jhānakathāyaṃ daṭṭhabbā samucchedavivekādīnaṃ asambhavato.

บทว่า เอตํ เป็นคำกล่าวจำกัดความเฉพาะในบทหน้า. แต่ไม่พึงเห็นอย่างนั้น เพราะไม่ได้ทำการจำกัดความว่า ‘กาเมหิ เอว’. ธรรมทั้งหลายย่อมออก ย่อมสลัดออกไปด้วยฌานนี้ หรือในฌานนี้ เพราะเหตุนั้น ฌานนี้จึงชื่อว่า นิสสรณะ. ถามว่า อะไรย่อมสลัดออกไป? ตอบว่า กามทั้งหลาย. การสลัดออก การละกามเหล่านั้น ชื่อว่า ตันนิสสรณะ (เป็นที่สลัดออกแห่งกามเหล่านั้น) เพราะเหตุนั้น. ก็เมื่อการข่มไว้ (ด้วยฌาน) เสมอกัน เหตุไฉน ฌานนี้จึงเป็นที่สลัดออกจากกามทั้งหลายอย่างเดียว ไม่เป็นที่สลัดออกจากพยาบาทเป็นต้นเล่า? เพื่อจะชำระคำโต้แย้งนี้โดยนัยและโดยอาคม ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘กามธาตูติ’. ในคำเหล่านั้น บทว่า กามธาตุสมติกฺกมนโต ความว่า เพราะเป็นข้อปฏิบัติเพื่อก้าวล่วงกามภพแม้ทั้งสิ้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงภาวะที่ฌานนี้เป็นเครื่องกำหนดรู้กาม. บทว่า กามราคปฏิปกฺขโต ความว่า เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสกามตามที่จะจำแนกต่อไป. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า เหมือนดังเมตตาเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อพยาบาท กรุณาเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อวิหิงสา ฉันใด ฌานนี้ก็เป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อกามราคะ ฉันนั้น. ด้วยประการฉะนี้ เพราะฌานนี้มีสภาวะคลายออกจากกามราคะและกามธาตุ ทั้งโดยความเป็นไปแห่งตนและโดยความเป็นไปแห่งวิบาก ฉะนั้น ฌานนี้จึงเป็นที่สลัดออกจากกามทั้งหลายโดยพิเศษ. ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ยถาหาติ’ เพราะเนื้อความนี้มาในบาลีทีเดียว. เพื่อจะชี้แจงเนื้อความนั้น แม้จะถือเอาการจำกัดความในบทหน้าแล้ว แต่ก็พึงถือเอาการจำกัดความนั้นในบทหลังด้วย เพราะมีความหมายที่เป็นไปได้เช่นนั้น เพื่อจะแสดงความข้อนี้ ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘อุตฺตรปเทปิ’. บทว่า อิโต ได้แก่ จากกามฉันท์. นี้เป็นข้อกำหนด. บทว่า สาธารณวจเนน ได้แก่ ด้วยคำที่ไม่เจาะจง. วิเวก ๕ คือ ตทังควิเวก วิกขัมภนวิเวก สมุจเฉทวิเวก ปฏิปัสสัทธิวิเวก และนิสสรณวิเวก เรียกว่า ตทังควิเวกเป็นต้น. จิตตวิเวก กายวิเวก และอุปธิวิเวก เรียกว่า จิตตวิเวกเป็นต้น. ในฌานกถานี้ พึงเห็นวิเวกเพียง ๓ อย่างเท่านั้น เพราะสมุจเฉทวิเวกเป็นต้นเป็นไปไม่ได้.

Niddeseti mahāniddese (mahāni. 1, 7). Tattha hi ‘‘uddānato dve kāmā – vatthukāmā kilesakāmā cā’’ti uddisitvā ‘‘tattha katame vatthukāmā? Manāpiyā rūpā…pe… manāpiyā phoṭṭhabbā’’tiādinā vatthukāmā niddiṭṭhā. Te pana kāmīyantīti kāmāti veditabbā. Tatthevāti niddese eva. Vibhaṅgeti jhānavibhaṅge (vibha. 564). Patthanākārena pavatto dubbalo lobho chandanaṭṭhena chando, tato balavā rañjanaṭṭhena rāgo, tatopi balavataro bahalarāgo chandarāgo. Nimittānubyañjanāni saṅkappeti etenāti saṅkappo, tathāpavatto lobho, tato balavā rañjanaṭṭhena rāgo, saṅkappanavaseneva pavatto tatopi balavataro saṅkapparāgoti. Svāyaṃ pabhedo ekasseva lobhassa pavattiākāravasena, avatthābhedavasena ca veditabbo yathā ‘‘vaccho dammo balībaddo’’ti. Ime kilesakāmā. Kāmentīti kāmā, kāmenti etehīti vā.

บทว่า นิทฺเทเส ได้แก่ ในมหานิทเทส. จริงอยู่ ในมหานิทเทสนั้น ท่านยกขึ้นแสดงว่า ‘โดยหัวข้อ กามมี ๒ อย่าง คือ วัตถุกามและกิเลสกาม’ แล้วจำแนกวัตถุกามไว้ด้วยคำมีอาทิว่า ‘ในกาม ๒ อย่างนั้น วัตถุกามเป็นไฉน? คือ รูปที่น่าพอใจ...ฯลฯ...โผฏฐัพพะที่น่าพอใจ’. ก็วัตถุเหล่านั้น อันสัตว์ใคร่ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าชื่อว่า กาม. บทว่า ตตฺเถว ได้แก่ ในนิทเทสนั่นเอง. บทว่า วิภงฺเค ได้แก่ ในฌานวิภังค์. โลภะอย่างอ่อนที่เกิดขึ้นโดยอาการปรารถนา ชื่อว่า ฉันทะ เพราะมีอรรถว่าความพอใจ. โลภะที่แรงกว่านั้น ชื่อว่า ราคะ เพราะมีอรรถว่าความกำหนัดยินดี. ราคะที่หนาแน่นและแรงกว่านั้นอีก ชื่อว่า ฉันทราคะ. สัตว์ย่อมดำริถึงนิมิตและอนุพยัญชนะด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สังกัปปะ ได้แก่ โลภะที่เกิดขึ้นเช่นนั้น. โลภะที่แรงกว่านั้น ชื่อว่า ราคะ เพราะมีอรรถว่าความกำหนัดยินดี. โลภะที่แรงกว่านั้นอีกซึ่งเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความดำริ ชื่อว่า สังกัปปราคะ. ความแตกต่างนี้แห่งโลภะอย่างเดียวกันนั่นแหละ พึงทราบโดยอำนาจแห่งอาการที่เกิดขึ้นและโดยอำนาจแห่งความแตกต่างของสภาวะ เหมือนคำว่า ‘ลูกโค โคหนุ่ม โคผู้’. เหล่านี้คือกิเลสกาม. สัตว์ทั้งหลายย่อมใคร่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กาม หรือ สัตว์ทั้งหลายย่อมใคร่ด้วยกิเลสเหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กาม.

Evañhi satīti evaṃ ubhayesampi kāmānaṃ saṅgahe sati. Vatthukāmehipīti ‘‘vatthukāmehi viviccevā’’tipi attho yujjatīti evaṃ yujjamānatthantarasamuccayattho pi-saddo, na kilesakāmasamuccayattho. Kasmā? Imasmiṃ atthe kilesakāmehi vivekassa dutiyapadena vuttattā. Tenāti vatthukāmavivekena. Kāyaviveko vutto hoti puttadārādipariggahavivekadīpanato. Purimenāti kāyavivekena. Etthāti ‘‘vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehī’’ti etasmiṃ padadvaye, ito vā niddhārite vivekadvaye. Akusala-saddena yadipi [Pg.165] kilesakāmā, sabbākusalāpi vā gahitā, sabbathā pana kilesakāmehi viveko vuttoti āha ‘‘dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato’’ti. Dutiyenāti ca cittavivekenāti attho. Etesanti yathāvuttānaṃ dvinnaṃ padānaṃ, niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ. Taṇhādisaṃkilesānaṃ vatthuno pahānaṃ saṃkilesavatthuppahānaṃ. Lolabhāvo nāma tattha tattha rūpādīsu taṇhuppādo, tassa hetu vatthukāmā eva veditabbā. Bālabhāvo avijjā, duccintitacintitādi vā, tassa ayonisomanasikāro, sabbepi vā akusalā dhammā hetu. Kāmaguṇādhigamahetupi pāṇātipātādiasuddhapayogo hotīti tabbivekena payogasuddhi vibhāvitā. Taṇhāsaṃkilesasodhanena, vivaṭṭūpanissayasaṃvaḍḍhanena ca ajjhāsayavisodhanaṃ āsayaposanaṃ. Kāmesūti niddhāraṇe bhummaṃ.

บทว่า เอวญฺหิ สติ ความว่า เมื่อมีการสงเคราะห์กามทั้งสองอย่างนั้น. ในบทว่า วตฺถุกาเมหิปิ ปิ-ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวมเนื้อความอื่นที่เข้ากันได้ คือ ความว่า ‘สงัดจากวัตถุกามทั้งหลายด้วย’ ดังนี้ ย่อมสมควร, มิใช่มีอรรถว่ารวบรวมกิเลสกาม. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะในอรรถนี้ ความสงัดจากกิเลสกาม ท่านกล่าวไว้ด้วยบทที่สองแล้ว. บทว่า เตน ได้แก่ ด้วยความสงัดจากวัตถุกาม. ชื่อว่าท่านกล่าวถึงกายวิเวก เพราะแสดงถึงความสงัดจากเครื่องผูกพันมีบุตรและภรรยาเป็นต้น. บทว่า ปุริเมน ได้แก่ ด้วยกายวิเวก. บทว่า เอตฺถ ได้แก่ ในบททั้งสองนี้ คือ ‘วิวิจฺเจว กาเมหิ, วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ’ หรือในวิเวกสองอย่างที่คัดเลือกมาจากบททั้งสองนี้. แม้ว่าด้วย อกุสล-ศัพท์ จะหมายถึงกิเลสกามหรืออกุศลธรรมทั้งปวงก็ตาม แต่โดยประการทั้งปวง ท่านก็ได้กล่าวถึงความสงัดจากกิเลสกามแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ทุติเยน กิเลสกาเมหิ วิเวกวจนโต’. และบทว่า ทุติเยน มีความหมายว่า ด้วยจิตตวิเวก. บทว่า เอเตสํ เป็นฉัฏฐีวิภัตติลงในอรรถนิทธารณะ (การกำหนด) แห่งบททั้งสองตามที่กล่าวแล้ว. การละวัตถุแห่งสังกิเลสมีตัณหาเป็นต้น ชื่อว่า สังกิเลสวัตถุปปหานะ. ภาวะที่ชื่อว่า โลลภาวะ คือ ความเกิดแห่งตัณหาในอารมณ์มีรูปเป็นต้นนั้นๆ, พึงทราบว่า วัตถุกามเท่านั้นเป็นเหตุแห่งภาวะนั้น. ภาวะที่ชื่อว่า พาลภาวะ คือ อวิชชา หรือความเป็นผู้คิดในสิ่งที่ไม่ควรคิดเป็นต้น, อโยนิโสมนสิการ หรืออกุศลธรรมทั้งปวงเป็นเหตุแห่งภาวะนั้น. แม้เพราะเป็นเหตุแห่งการได้มาซึ่งกามคุณ การประกอบกรรมที่ไม่บริสุทธิ์มีปาณาติบาตเป็นต้นย่อมมี เพราะฉะนั้น ด้วยความสงัดจากกามคุณเหล่านั้น ท่านจึงแสดงถึงความบริสุทธิ์แห่งการประกอบกรรม. การชำระอัธยาศัยให้บริสุทธิ์ ชื่อว่า อาสยโปสนะ ด้วยการชำระสังกิเลสคือตัณหา และด้วยการเพิ่มพูนอุปนิสัยแห่งวิวัฏฏะ. บทว่า กาเมสุ เป็นภูมิวิภัตติ (สัตตมีวิภัตติ) ลงในอรรถนิทธารณะ.

Anekabhedoti kāmāsavakāmarāgasaṃyojanādivasena, rūpataṇhādivasena ca anekappabhedo. Kāmacchandoyevāti kāmasabhāvoyeva chando, na kattukamyatāchando, nāpi kusalacchandoti adhippāyo. Jhānapaṭipakkhatoti jhānassa paṭipakkhabhāvato taṃhetu tannimittaṃ visuṃ vutto. Akusalabhāvasāmaññena aggahetvā visuṃ sarūpena gahito. Yadi kilesakāmova purimapade vutto, kathaṃ bahuvacananti āha ‘‘anekabhedato’’tiādi.

บทว่า อเนกเภโท ความว่า มีประการต่างๆ มาก ด้วยอำนาจแห่งกามาสวะ กามราคสังโยชน์ เป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งรูปตัณหา เป็นต้น. บทว่า กามจฺฉนฺโทเยวาติ ความว่า เป็นฉันทะที่มีสภาวะเป็นกามนั่นเทียว ไม่ใช่ฉันทะคือความใคร่เพื่อจะทำ และไม่ใช่กุศลฉันทะ ดังนี้เป็นอธิบาย. บทว่า ฌานปฏิปกฺขโตติ ความว่า เพราะความเป็นปฏิปักษ์ต่อฌาน เพราะเหตุนั้น เพราะนิมิตนั้น จึงกล่าวไว้ต่างหาก (คือ) ไม่ถือเอาโดยความเป็นอกุศลโดยทั่วไป แต่ถือเอาโดยสภาวะของตนต่างหาก. หากว่าในบทก่อนกล่าวถึงกิเลสกามเท่านั้น ไฉนจึงใช้พหูพจน์เล่า ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อเนกเภโท ดังนี้.

Aññesampi diṭṭhimānaahirikānottappādīnaṃ, taṃsahitaphassādīnañca. Upari vuccamānāni jhānaṅgāni uparijhānaṅgāni, tesaṃ attano paccanīkānaṃ paṭipakkhabhāvadassanato tappaccanīkanīvaraṇavacanaṃ. Nīvaraṇāni hi jhānaṅgapaccanīkāni tesaṃ pavattinivāraṇato. Samādhi kāmacchandassa paṭipakkho rāgappaṇidhiyā ujuvipaccanīkabhāvato, nānārammaṇehi palobhitassa paribbhamantassa cittassa samādhānato ca. Pīti byāpādassa paṭipakkhā pāmojjena samānayogakkhemattā. Vitakko thinamiddhassa paṭipakkho yoniso saṅkappanavasena savipphārapavattito. Sukhaṃ avūpasamānutāpasabhāvassa uddhaccakukkuccassa paṭipakkhaṃ vūpasantasītalasabhāvattā. Vicāro vicikicchāya paṭipakkho ārammaṇe anumajjanavasena paññāpaṭirūpasabhāvattā. Mahākaccānattherena desitaṃ piṭakānaṃ saṃvaṇṇanā peṭakaṃ, tasmiṃ peṭake.

(การละนิวรณ์) แม้ของธรรมเหล่าอื่น คือ ทิฏฐิ มานะ อหิริกะ อโนตตัปปะ เป็นต้น และผัสสะเป็นต้นที่สหรคตด้วยธรรมเหล่านั้นด้วย. ฌานองค์ที่จะกล่าวต่อไปข้างหน้า ชื่อว่า อุปริฌานังคะ, เพราะแสดงความเป็นปฏิปักษ์ต่อนิวรณ์ที่เป็นข้าศึกของตน คือของฌานองค์เหล่านั้น การกล่าวถึงนิวรณ์ที่เป็นข้าศึกของฌานองค์เหล่านั้น (จึงมี). จริงอยู่ นิวรณ์ทั้งหลายเป็นข้าศึกของฌานองค์ เพราะห้ามความเกิดขึ้นของฌานองค์เหล่านั้น. สมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อกามฉันท์ เพราะมีความเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อความปรารถนาคือราคะ และเพราะตั้งจิตที่ถูกอารมณ์ต่างๆ ล่อลวงให้ท่องเที่ยวไป ให้มั่นคง. ปีติเป็นปฏิปักษ์ต่อพยาบาท เพราะมีความเกษมจากโยคะเสมอกับความปราโมทย์. วิตกเป็นปฏิปักษ์ต่อถีนมิทธะ เพราะเป็นไปอย่างแผ่ซ่านด้วยอำนาจแห่งการดำริโดยแยบคาย. สุขเป็นปฏิปักษ์ต่ออุทธัจจกุกกุจจะซึ่งมีสภาวะไม่สงบและเดือดร้อน เพราะมีสภาวะสงบเยือกเย็น. วิจารเป็นปฏิปักษ์ต่อวิจิกิจฉา เพราะมีสภาวะเสมอด้วยปัญญาด้วยอำนาจแห่งการลูบคลำในอารมณ์. คำอธิบายพระไตรปิฎกที่พระมหากัจจายนเถระแสดงไว้ ชื่อว่า เปฏกะ, ในคัมภีร์เปฏกะ นั้น.

Pañcakāmaguṇabhedavisayassāti [Pg.166] rūpādipañcakāmaguṇavisesavisayassa. Āghātavatthubhedādivisayānanti byāpādavivekavacanena ‘‘anatthaṃ me acarī’’ti (dī. ni. 3.340; a. ni. 9.29; vibha. 960) ādiāghātavatthubhedavisayassa dosassa, mohādhikehi thinamiddhādīhi vivekavacanena paṭicchādanavasena dukkhādipubbantādibhedavisayassa mohassa vikkhambhanaviveko vutto. Kāmarāgabyāpādatadekaṭṭhathinamiddhādivikkhambhakañcetaṃ sabbākusalapaṭipakkhasabhāvattā. Sabbakusalānaṃ tena sabhāvena sabbākusalappahāyakaṃ hoti, hontampi kāmarāgādivikkhambhanasabhāvameva hoti taṃsabhāvattāti avisesetvā nīvaraṇākusalamūlādīnaṃ ‘‘vikkhambhanaviveko vutto hotī’’ti āha.

บทว่า ปญฺจกามคุณเภทวิสยสฺสาติ ความว่า แห่ง...ซึ่งมีกามคุณ ๕ มีรูปเป็นต้นอันเป็นประเภทพิเศษเป็นอารมณ์. บทว่า อาฆาตวตฺถุเภทาทิวิสยานนฺติ ความว่า ด้วยคำว่าวิเวกจากพยาบาท จึงเป็นการกล่าวถึงวิเวกด้วยการข่มไว้ (วิกขัมภนวิเวก) ซึ่งโทสะอันมีอาฆาตวัตถุประเภทต่างๆ มีอาทิว่า "เขาได้ทำสิ่งไม่เป็นประโยชน์แก่เรา" เป็นอารมณ์, และด้วยคำว่าวิเวกจากถีนมิทธะเป็นต้นอันมีโมหะเป็นใหญ่ จึงเป็นการกล่าวถึงวิเวกด้วยการข่มไว้ซึ่งโมหะอันมีทุกข์เป็นต้นและปุพพันตะเป็นต้นอันเป็นประเภทต่างๆ เป็นอารมณ์ ด้วยอำนาจแห่งการปกปิด. และปฐมฌานนี้ย่อมข่มกามราคะ พยาบาท และถีนมิทธะเป็นต้นซึ่งมีวัตถุเดียวกัน (กับกามราคะและพยาบาทนั้น) เพราะมีสภาวะเป็นปฏิปักษ์ต่ออกุศลทั้งปวง. (ปฐมฌานนั้น) ด้วยสภาวะนั้น จึงละอกุศลทั้งปวงได้, แม้จะเป็นเช่นนั้น ก็มีสภาวะข่มกามราคะเป็นต้นนั่นเทียว เพราะมีสภาวะนั้น ดังนี้ ท่านจึงกล่าวโดยไม่ระบุเจาะจงว่า "วิเวกด้วยการข่มไว้ซึ่งนิวรณ์และอกุศลมูลเป็นต้น ได้ถูกกล่าวไว้" ดังนี้.

71. Yathāpaccayaṃ pavattamānānaṃ sabhāvadhammānaṃ natthi kāci vasavattitāti vasavattibhāvanivāraṇatthaṃ ‘‘vitakkanaṃ vitakko’’ti vuttaṃ. Tayidaṃ ‘‘vitakkanaṃ īdisamida’’nti ārammaṇassa parikappananti āha ‘‘ūhananti vuttaṃ hotī’’ti. Yasmā cittaṃ vitakkabalena ārammaṇaṃ abhiniruḷhaṃ viya hoti, tasmā so ārammaṇābhiniropanalakkhaṇo vutto. Yathā hi koci rājavallabhaṃ, taṃsambandhinaṃ mittaṃ vā nissāya rājagehaṃ ārohati anupavisati, evaṃ vitakkaṃ nissāya cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati. Yadi evaṃ, kathaṃ avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ ārohatīti? Vitakkabaleneva. Yathā hi so puriso paricayena tena vināpi nirāsaṅko rājagehaṃ pavisati, evaṃ paricayena vitakkena vināpi avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati. Paricayenāti ca santāne pavattavitakkabhāvanāsaṅkhātena paricayena. Vitakkassa hi santāne abhiṇhaṃ pavattassa vasena cittassa ārammaṇābhiruhaṇaṃ ciraparicitaṃ. Tena taṃ kadāci vitakkena vināpi tattha pavattateva. Yathā taṃ ñāṇasahitaṃ hutvā sammasanavasena ciraparicitaṃ kadāci ñāṇavirahitampi sammasanavasena pavattati, yathā vā kilesasahitaṃ hutvā pavattaṃ sabbaso kilesarahitampi paricayena kilesavāsanāvasena pavattati, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Ādito, abhimukhaṃ vā hananaṃ āhananaṃ. Parito, parivattetvā vā āhananaṃ pariyāhananaṃ. ‘‘Rūpaṃ rūpaṃ, pathavī pathavī’’ti ākoṭentassa viya pavatti ‘‘āhananaṃ, pariyāhanana’’nti ca veditabbaṃ. Ānayanaṃ cittassa ārammaṇe upanayanaṃ, ākaḍḍhanaṃ vā.

๗๑. เพราะสภาวธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นตามปัจจัย ไม่มีความเป็นไปในอำนาจใดๆ เลย เพื่อห้ามความเป็นไปในอำนาจนั้น ท่านจึงกล่าวว่า วิตกฺกนํ วิตกฺโก (การตรึก ชื่อว่า วิตก). การตรึกนั้น คือการกำหนดอารมณ์ว่า "สิ่งนี้เป็นเช่นนี้" ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า อูหนนฺติ วุตฺตํ โหตีติ (ชื่อว่า อูหนะ). เพราะว่าจิตย่อมเป็นประดุจขึ้นสู่อารมณ์ด้วยกำลังของวิตก ฉะนั้น วิตกนั้นจึงถูกกล่าวว่ามีลักษณะคือการยกจิตขึ้นสู่อารมณ์. เปรียบเหมือนบุรุษบางคนอาศัยคนโปรดของพระราชา หรือมิตรที่เกี่ยวข้องกับคนโปรดนั้น แล้วขึ้นสู่หรือเข้าไปตามพระราชวัง ฉันใด จิตก็อาศัยวิตกขึ้นสู่อารมณ์ ฉันนั้น. หากเป็นเช่นนั้น จิตที่ไม่มีวิตกจะขึ้นสู่อารมณ์ได้อย่างไร? (ตอบว่า) ขึ้นสู่ (อารมณ์) ด้วยกำลังของวิตกนั่นแหละ. เปรียบเหมือนบุรุษนั้นอาศัยความคุ้นเคย แม้ไม่มีบุคคลนั้น ก็เข้าสู่พระราชวังได้โดยไม่ต้องเกรงกลัว ฉันใด จิตที่ไม่มีวิตกก็อาศัยความคุ้นเคย แม้ไม่มีวิตก ก็ขึ้นสู่อารมณ์ได้ ฉันนั้น. และบทว่า ปริจเยนาติ คือ ด้วยความคุ้นเคยที่เรียกว่าการเจริญวิตกที่เกิดขึ้นในสันดาน. จริงอยู่ การที่จิตจะขึ้นสู่อารมณ์ได้ด้วยอำนาจของวิตกที่เกิดขึ้นเนืองๆ ในสันดานนั้น เป็นสิ่งที่คุ้นเคยมานาน. เพราะฉะนั้น บางครั้งจิตนั้นแม้ไม่มีวิตกก็ย่อมเกิดขึ้นในอารมณ์นั้นได้ทีเดียว. เปรียบเหมือนจิตนั้นที่คุ้นเคยมานานด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาโดยเป็นไปพร้อมกับญาณ บางครั้งแม้ปราศจากญาณก็ยังเป็นไปโดยอำนาจแห่งการพิจารณาได้, หรือเปรียบเหมือนจิตที่เคยเกิดขึ้นพร้อมกับกิเลส แม้จะปราศจากกิเลสโดยสิ้นเชิงแล้ว ก็ยังเป็นไปได้ด้วยอำนาจแห่งวาสนาของกิเลสเพราะความคุ้นเคย, พึงเห็นความถึงพร้อมแห่งข้ออุปไมยนี้ฉันนั้น. การเคาะเบื้องหน้า หรือตรงหน้า ชื่อว่า อาหนนะ. การเคาะโดยรอบ หรือกลับไปกลับมา ชื่อว่า ปริยาหนนะ. ความเป็นไปประดุจบุคคลผู้ตอกว่า "รูป รูป, ดิน ดิน" พึงทราบว่า เป็น อาหนนะ และ ปริยาหนนะ. อานยนะ คือการนำจิตเข้าไปในอารมณ์ หรือการดึงเข้ามา.

Anusañcaraṇaṃ [Pg.167] anuparibbhamanaṃ. Svāyaṃ viseso santānamhi labbhamāno eva santāne pākaṭo hotīti daṭṭhabbo. Sesesupi eseva nayo. Anumajjanaṃ ārammaṇe cittassa anumasanaṃ, parimajjananti attho. Tathā hi vicāro ‘‘parimajjanahattho viya, sañcaraṇahattho viyā’’ti ca vutto. Tatthāti ārammaṇe. Sahajātānaṃ anuyojanaṃ ārammaṇe anuvicāraṇasaṅkhātaanumajjanavaseneva veditabbaṃ. Anuppabandhanaṃ ārammaṇe cittassa avicchinnassa viya pavatti. Tathā hi so ‘‘anusandhānatā’’ti (dha. sa. 8) niddiṭṭho. Teneva ca ‘‘ghaṇḍānuravo viya, paribbhamanaṃ viyā’’ti ca vutto.

อนุสัญจรณะ คือ การเที่ยวไปเนืองๆ. พึงทราบว่า ความแตกต่างนี้ เมื่อปรากฏในสันดาน ก็ย่อมปรากฏชัดในสันดานนั่นเอง. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. อนุวัชชนะ คือ การลูบคลำจิตในอารมณ์, ความหมายคือ การลูบไล้. จริงอยู่ วิจารถูกกล่าวไว้ว่า "ประดุจมือที่ลูบไล้, ประดุจมือที่เที่ยวไป". บทว่า ตตฺถาติ คือ ในอารมณ์. การประกอบสหชาตธรรมทั้งหลาย (ในอารมณ์) พึงทราบว่า เป็นไปโดยอำนาจแห่งการลูบคลำที่เรียกว่าการพิจารณาตามในอารมณ์นั่นเอง. อนุปพันธนะ คือ ความเป็นไปของจิตในอารมณ์ประดุจไม่ขาดสาย. จริงอยู่ วิจารนั้นถูกแสดงไว้ว่า อนุสนฺธนตา (ความสืบต่อ). และด้วยเหตุนั้นเอง วิจารจึงถูกกล่าวไว้ว่า "ประดุจเสียงก้องของระฆัง, ประดุจการหมุนเวียน".

Katthacīti paṭhamajjhāne, parittacittuppādesu ca. Vicārato oḷārikaṭṭhena, vicārasseva ca pubbaṅgamaṭṭhena anuravato oḷāriko, tassa ca pubbaṅgamo ghaṇḍābhighāto viya vitakko. Yathā hi ghaṇḍābhighāto paṭhamābhinipāto hoti, evaṃ ārammaṇābhimukhaniropanaṭṭhena vitakko cetaso paṭhamābhinipāto hoti. Abhighāta-ggahaṇena cettha abhighātajo saddo gahitoti veditabbo. Vipphāravāti vicalanayutto saparipphando. Paribbhamanaṃ viya parissayābhāvavīmaṃsanatthaṃ. Anuppabandhena pavattiyanti upacāre vā appanāyaṃ vā santānena pavattiyaṃ. Tattha hi vitakko niccalo hutvā ārammaṇaṃ anupavisitvā viya pavattati, na paṭhamābhinipāte. Pākaṭo hotīti vitakkassa viseso abhiniropanākāro oḷārikattā paṭhamajjhāne pākaṭo hoti, tadabhāvato pañcakanaye dutiyajjhāne vicārassa viseso anumajjanākāro pākaṭo hoti.

บทว่า Katthaci (ในที่ไหนบ้าง) คือ ในปฐมฌาน และในปริตตจิตตุปบาททั้งหลาย. วิตกเปรียบเหมือนเสียงที่เกิดจากการเคาะระฆัง ซึ่งหยาบกว่าและเป็นตัวนำหน้าเสียงที่กังวานตามมา เพราะมีความหยาบกว่าวิจาร และเพราะเป็นตัวนำหน้าของวิจารนั่นเอง. จริงอยู่ เปรียบเหมือนเสียงที่เกิดจากการเคาะระฆังเป็นการกระทบครั้งแรก ฉันใด วิตกก็เป็นการกระทบอารมณ์ครั้งแรกของจิต เพราะมีสภาวะยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ ฉันนั้น. ในคำว่า abhighāta นี้ พึงทราบว่า ท่านถือเอาเสียงที่เกิดจากการเคาะ. บทว่า Vipphāravā (แผ่ซ่านไป) หมายถึง ประกอบด้วยความเคลื่อนไหว มีความสั่นสะเทือน. เหมือนการเที่ยวไปตรวจตราเพื่อพิจารณาความไม่มีภัย. บทว่า Anuppabandhena pavattiyaṃ (ในความเป็นไปโดยสืบต่อกัน) หมายถึง ในความเป็นไปโดยสืบต่อกันในอุปจารสมาธิหรือในอัปปนาสมาธิ. เพราะในสมาธินั้น วิตกไม่หวั่นไหว เป็นเหมือนเข้าไปในอารมณ์แล้วจึงเป็นไป, ไม่ใช่ในการกระทบครั้งแรก. บทว่า Pākaṭo hoti (ย่อมปรากฏชัด) คือ ลักษณะพิเศษของวิตก ได้แก่อาการยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ ย่อมปรากฏชัดในปฐมฌาน เพราะมีความหยาบ, เพราะไม่มีวิตกนั้น ในทุติยฌานตามนัยปัญจกนัย ลักษณะพิเศษของวิจาร ได้แก่อาการเคล้าคลึงอารมณ์ จึงปรากฏชัด.

Vālaṇḍupakaṃ eḷakalomādīhi katacumbaṭakaṃ. Uppīḷanahatthoti piṇḍassa uppīḷanahattho. Tasseva ito cito ca sañcaraṇahattho. Maṇḍalanti kaṃsabhājanādīsu kiñci maṇḍalaṃ vaṭṭalekhaṃ karontassa. Yathā pupphaphalasākhādiavayavavinimutto avijjamānopi rukkho ‘‘sapuppho saphalo’’ti voharīyati, evaṃ vitakkādiaṅgavinimuttaṃ avijjamānampi jhānaṃ ‘‘savitakkaṃ savicāra’’nti voharīyatīti dassetuṃ ‘‘rukkho viyā’’tiādi vuttaṃ. Jhānabhāvanāya puggalavasena desetabbattā ‘‘idha bhikkhu vivicceva kāmehī’’tiādinā puggalādhiṭṭhānena jhānāni uddiṭṭhānīti. Yadipi vibhaṅge puggalādhiṭṭhānā desanā katā, attho pana tatrāpi vibhaṅgepi yathā idha ‘‘iminā [Pg.168] ca vitakkenā’’tiādinā dhammavasena vutto, evameva daṭṭhabbo, paramatthato puggalasseva abhāvatoti adhippāyo. Attho…pe… daṭṭhabbo jhānasamaṅgino vitakkavicārasamaṅgitādassanena, jhānasseva ca savitakkasavicāratāya vuttattāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo.

บทว่า Vālaṇḍupakaṃ คือ ขดด้ายที่ทำด้วยขนแกะเป็นต้น. บทว่า Uppīḷanahattho คือ มือที่กดก้อนดินเหนียว. มือที่คลึงก้อนดินเหนียวนั้นไปมา. บทว่า Maṇḍalaṃ คือ ของผู้ที่ทำวงกลมหรือเส้นวงกลมใดๆ ในภาชนะสำริดเป็นต้น. ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า rukkho viya (เหมือนต้นไม้) เพื่อแสดงว่า เปรียบเหมือนต้นไม้ที่ปราศจากส่วนประกอบมีดอก ผล และกิ่งเป็นต้น แม้จะไม่มีอยู่ ก็ถูกเรียกว่า "มีดอก มีผล" ฉันใด ฌานที่ปราศจากองค์มีวิตกเป็นต้น แม้จะไม่มีอยู่ ก็ถูกเรียกว่า "มีวิตก มีวิจาร" ฉันนั้น. เพราะการเจริญฌานพึงแสดงโดยบุคคล ฌานทั้งหลายจึงถูกยกขึ้นแสดงโดยอ้างอิงบุคคล ด้วยคำเป็นต้นว่า idha bhikkhu vivicceva kāmehī (ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกามทั้งหลาย). แม้ว่าในคัมภีร์วิภังค์ ท่านจะแสดงโดยอ้างอิงบุคคล แต่เนื้อความในคัมภีร์วิภังค์นั้น ก็พึงเห็นเหมือนกับที่กล่าวไว้ในคัมภีร์นี้โดยสภาวธรรม ด้วยคำเป็นต้นว่า iminā ca vitakkena (ด้วยวิตกนี้) อธิบายว่า เพราะโดยปรมัตถ์แล้ว บุคคลไม่มีอยู่. หรือพึงเห็นเนื้อความในที่นี้อย่างนี้ว่า เนื้อความ...พึงเห็น...ด้วยการแสดงความเป็นผู้ประกอบด้วยวิตกและวิจารของผู้เข้าฌาน และเพราะกล่าวถึงความเป็นสวิตักกสวิจารของฌานนั่นเอง.

Vivekāti vivekā hetubhūtāti viveka-saddassa bhāvasādhanataṃ sandhāyāha. Viveketi kattusādhanataṃ, kammasādhanataṃ vā. ‘‘Vivitto’’ti hi iminā nīvaraṇehi vinābhūto tehi vivecitoti ca sādhanadvayampi saṅgahitamevāti.

บทว่า Vivekā (เพราะสงัด) คือ เพราะความสงัดเป็นเหตุ ท่านกล่าวโดยมุ่งหมายถึงความเป็นภาวสาธนะของคำว่า viveka. (ท่านกล่าว) บทว่า Viveke โดยมุ่งหมายถึงความเป็นกัตตุสาธนะ หรือความเป็นกัมมสาธนะ. จริงอยู่ ด้วยคำว่า Vivitto นี้ ท่านสงเคราะห์สาธนะทั้งสองอย่างไว้ คือ (บุคคล) ปราศจากนิวรณ์ทั้งหลาย และ (บุคคล) อันนิวรณ์เหล่านั้นทำให้สงัด.

72. Pīṇayatīti tappeti, vaḍḍheti vā. Sampiyāyanalakkhaṇāti paritussanalakkhaṇā. Pīṇanarasāti paribrūhanarasā. Pharaṇarasāti paṇītarūpehi kāyassa byāpanarasā. Udaggabhāvo odagyaṃ. Khuddikā lahuṃ lomahaṃsanamattaṃ katvā bhinnā na puna uppajjati. Khaṇikā bahulaṃ uppajjati. Ubbegato pharaṇā niccalattā, ciraṭṭhitikattā ca paṇītatarā. Cetiyaṅgaṇaṃ gantvāti puṇṇavallikavihāre cetiyaṅgaṇaṃ gantvā. Pakatiyā diṭṭhārammaṇavasenāti pubbe mahācetiyaṃ gahitārammaṇavasena. Citrageṇḍuko vicitrākārena katageṇḍuko. Upanissayeti samīpe, tassa vā vihārassa nissayabhūte, gocaraṭṭhānabhūteti attho.

๗๒. บทว่า Pīṇayati (ย่อมเอิบอิ่ม) คือ ย่อมทำให้ยินดี หรือย่อมทำให้เจริญ. บทว่า Sampiyāyanalakkhaṇā (มีอาการเป็นที่รักยิ่งเป็นลักษณะ) คือ มีความยินดีเป็นลักษณะ. บทว่า Pīṇanarasā (มีการทำให้อิ่มเอิบเป็นกิจ) คือ มีการทำให้เจริญเป็นกิจ. บทว่า Pharaṇarasā (มีการแผ่ซ่านเป็นกิจ) คือ มีการแผ่ซ่านไปทั่วกายด้วยรูปอันประณีตเป็นกิจ. ความฟูขึ้น ชื่อว่า odagyaṃ. ขุททกาปีติ ทำเพียงให้ขนลุกชันเล็กน้อยแล้วก็ดับไป ไม่เกิดขึ้นอีก. ขณิกาปีติ ย่อมเกิดขึ้นบ่อยๆ. ผรณาปีติ ประณีตกว่าอุพเพงคาปีติ เพราะไม่หวั่นไหว และเพราะตั้งอยู่ได้นาน. บทว่า Cetiyaṅgaṇaṃ gantvā (ไปสู่ลานพระเจดีย์) คือ ไปสู่ลานพระเจดีย์ในปุณณวัลลิกวิหาร. บทว่า Pakatiyā diṭṭhārammaṇavasena (โดยอำนาจแห่งอารมณ์ที่เคยเห็นตามปกติ) คือ โดยอำนาจแห่งอารมณ์คือพระมหาเจดีย์ที่เคยยึดถือไว้ในกาลก่อน. บทว่า Citrageṇḍuko คือ ลูกด้ายที่ทำไว้อย่างวิจิตร. บทว่า Upanissaye (ในที่อาศัย) อธิบายว่า ในที่ใกล้ หรือในที่เป็นที่อาศัยแห่งวิหารนั้น คือในที่เป็นโคจรสถาน.

Gharājireti gehaṅgaṇe. Pabbatasikhare katacetiyaṃ ‘‘ākāsacetiya’’nti vuttaṃ. Gahitanimittenevāti cetiyavandanaṃ, dhammassavanañca uddissa ‘‘dhaññā vatime’’tiādinā gahitakusalanimitteneva kāraṇabhūtena. Gahitaṃ vā nimittaṃ etenāti gahitanimittaṃ, vuttākārena pavattacittaṃ, tena gahitanimitteneva cittena saha. Pakkhandanti anupaviṭṭhaṃ. Anuparipphuṭanti anu anu samantato phuṭaṃ, sabbaso anuvisaṭanti attho.

บทว่า Gharājire คือ ที่ลานบ้าน. พระเจดีย์ที่สร้างบนยอดเขา ท่านเรียกว่า "อากาสเจดีย์". บทว่า Gahitanimitteneva (ด้วยนิมิตที่ยึดถือไว้นั่นเทียว) คือ ด้วยกุศลนิมิตอันเป็นเหตุที่ยึดถือไว้ ด้วยคำเป็นต้นว่า dhaññā vatime (ท่านเหล่านี้ช่างมีบุญหนอ) โดยปรารภการไหว้พระเจดีย์และการฟังธรรม. หรือว่า นิมิตอันจิตนี้ยึดถือไว้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า gahitanimittaṃ ได้แก่จิตที่เกิดขึ้นตามอาการที่กล่าวแล้ว, พร้อมกับจิตที่มีนิมิตอันยึดถือไว้นั้นนั่นเทียว. บทว่า Pakkhandanti (แล่นไป) คือ เข้าไปแล้ว. บทว่า Anuparipphuṭanti (แผ่ซ่านไปโดยรอบ) อธิบายว่า แผ่ไปแล้วโดยรอบครั้งแล้วครั้งเล่า, แผ่ซ่านไปโดยสิ้นเชิง.

Passaddhiyā nimittabhāvena gabbhaṃ gaṇhantī. Paripācanavasena paripākaṃ gacchantī. Appanāsampayuttāva pīti appanāsamādhipūrikā. Khaṇikasamādhipūrikā ca upacārasamādhipūrikā ca appanāsamādhissa vidūratarāti tadubhayaṃ anāmasanto ‘‘tāsu yā appanāsamādhissā’’tiādimāha. Samādhisampayogaṃ gatāti pubbe upacārasamādhinā sampayuttā hutvā anukkamena vaḍḍhitvā appanāsamādhinā sampayogaṃ gatā.

(ปีติ) ตั้งครรภ์ขึ้นโดยความเป็นนิมิตแห่งปัสสัทธิ. ย่อมถึงความแก่กล้าโดยอำนาจแห่งการบ่ม. ปีติที่ประกอบกับอัปปนาสมาธิเท่านั้น ย่อมทำอัปปนาสมาธิให้บริบูรณ์. ปีติที่ทำขณิกสมาธิให้บริบูรณ์และปีติที่ทำอุปจารสมาธิให้บริบูรณ์ ยังห่างไกลจากอัปปนาสมาธิอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ปรารภปีติทั้งสองนั้น แล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า tāsu yā appanāsamādhissa (ในบรรดาปีติเหล่านั้น ปีติใดเป็นของอัปปนาสมาธิ). บทว่า Samādhisampayogaṃ gatā (ถึงการประกอบกับสมาธิ) คือ ในเบื้องต้น ประกอบกับอุปจารสมาธิแล้ว เจริญขึ้นโดยลำดับ จึงถึงการประกอบกับอัปปนาสมาธิ.

73. Sukhayatīti [Pg.169] sukhaṃ, attanā sampayuttadhamme laddhassāde karotīti attho. Svāyaṃ kattuniddeso pariyāyaladdho dhammato aññassa kattu nivattanattho, nippariyāyena pana bhāvasādhanameva labbhatīti ‘‘sukhanaṃ sukha’’nti vuttaṃ. Iṭṭhasabhāvattā taṃsamaṅgīpuggalaṃ, sampayuttadhamme vā attani sādayatīti sātaṃ da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Sātaṃ ‘‘madhura’’nti vadanti. Sātaṃ lakkhaṇaṃ etassāti sātalakkhaṇaṃ. Upabrūhanaṃ sampayuttadhammānaṃ saṃvaḍḍhanaṃ. Dukkhaṃ viya avissajjetvā adukkhamasukhā viya anajjhupekkhitvā anu anu gaṇhanaṃ, upakāritā vā anuggaho. Katthaci paṭhamajjhānādike. Paṭilābhatuṭṭhīti paṭilābhavasena uppajjanakatuṭṭhi. Paṭiladdharasānubhavananti paṭiladdhassa ārammaṇarasassa anubhavananti sabhāvato pītisukhāni vibhajitvā dasseti. Yattha pīti, tattha sukhanti vitakkassa viya itarena pītiyā sukhena accantasaṃyogamāha. ‘‘Yattha sukhaṃ, tattha na niyamato pītī’’ti vicārassa viya vitakkena sukhassa pītiyā anaccantasaṃyogaṃ. Tena accantānaccantasaṃyogitāya pītisukhānaṃ visesaṃ dasseti. Kaṃ tārenti etthāti kantāraṃ, nirudakamaruṭṭhānaṃ. Vanameva vanantaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ samayeti iṭṭhārammaṇassa paṭilābhasamaye, paṭiladdhassa rasānubhavanasamaye, vanacchāyādīnaṃ savanadassanasamaye, pavesaparibhogasamaye ca. Pākaṭabhāvatoti yathākkamaṃ pītisukhānaṃ vibhūtabhāvato.

๗๓. ชื่อว่า สุข เพราะทำให้เป็นสุข อธิบายว่า ย่อมกระทำสัมปยุตตธรรมกับตนให้มีรสที่ได้แล้ว. การแสดงผู้กระทำนี้นั้น ได้มาโดยปริยาย มีประโยชน์เพื่อห้ามผู้กระทำอื่นจากธรรมะ แต่โดยตรงแล้ว ย่อมได้ภาวสาธนะเท่านั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘การเป็นสุข ชื่อว่า สุข’. ชื่อว่า สาตะ เพราะมีความเป็นสภาวะที่น่าปรารถนา ย่อมทำให้บุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยสุขนั้น หรือสัมปยุตตธรรมทั้งหลายยินดีในตน โดยทำ ท-อักษร ให้เป็น ต-อักษร. บัณฑิตทั้งหลายกล่าวสาตะว่า ‘หวาน’. ชื่อว่า สาตลักขณะ เพราะมีสาตะเป็นลักษณะ. การทำให้เจริญ คือ การทำให้สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเจริญ. การรับเอาบ่อยๆ โดยไม่สละเสียเหมือนทุกข์ โดยไม่เพิกเฉยเหมือนอทุกขมสุขเวทนา หรือความเป็นผู้อุปการะ ชื่อว่า อนุคคหะ. ในปฐมฌานเป็นต้นบางแห่ง. คำว่า ความยินดีเพราะได้เฉพาะ คือ ความยินดีที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการได้เฉพาะ. คำว่า การเสวยรสที่ได้แล้ว คือ การเสวยรสแห่งอารมณ์ที่ได้แล้ว ดังนี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงจำแนกแสดงปีติและสุขโดยสภาวะ. ด้วยบทว่า ในที่ใดมีปีติ ในที่นั้นมีสุข ทรงแสดงการประกอบกันอย่างแน่นอนของปีติกับสุข เหมือนของวิตกกับธรรมอื่น (คือวิจาร). ด้วยบทว่า ในที่ใดมีสุข ในที่นั้นไม่มีปีติโดยแน่นอน ทรงแสดงการไม่ประกอบกันอย่างแน่นอนของสุขกับปีติ เหมือนของวิจารกับวิตก. ด้วยเหตุนั้น ทรงแสดงความแตกต่างของปีติและสุขโดยความเป็นสภาวะที่ประกอบกันอย่างแน่นอนและไม่แน่นอน. ชื่อว่า กันดาร เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมข้ามน้ำในที่นี้ ได้แก่ สถานที่กันดารที่ไม่มีน้ำ. ป่าเท่านั้น ชื่อว่า วนันตะ. ในสมัยนั้นๆ คือ ในสมัยที่ได้อารมณ์ที่น่าปรารถนา, ในสมัยที่เสวยรสแห่งอารมณ์ที่ได้แล้ว, ในสมัยที่ได้ฟังได้เห็นร่มเงาไม้ในป่าเป็นต้น, และในสมัยที่เข้าไปเสวย. เพราะความเป็นสภาวะที่ปรากฏ คือ เพราะความเป็นสภาวะที่ปรากฏชัดแห่งปีติและสุขตามลำดับ.

Vivekajaṃ pītisukhanti ettha purimasmiṃ atthe vivekajanti jhānaṃ vuttaṃ. Pītisukhasaddato ca atthiatthavisesato ‘‘assa jhānassa, asmiṃ vā jhāne’’ti ettha a-kāro daṭṭhabbo. Dutiye pītisukhameva vivekajaṃ. ‘‘Vivekajaṃpītisukha’’nti ca aññapadatthasamāso, paccattaniddesassa ca alopo kato. Lope vā sati ‘‘vivekajapītisukha’’nti pāṭhoti ayaṃ viseso.

ในบทว่า วิเวกชํ ปีติสุขํ นี้ ในอรรถแรก คำว่า วิเวกชํ ท่านกล่าวหมายถึงฌาน. และพึงเห็น อ-ปัจจัย ในอรรถว่า ‘แห่งฌานนี้ หรือในฌานนี้’ ต่อจากศัพท์ว่า ปีติสุข เพราะมีอรรถวิเศษคืออรรถว่ามีอยู่. ในอรรถที่สอง ปีติและสุขเท่านั้นเกิดจากวิเวก. และบทว่า วิเวกชํปีติสุขํ เป็นอัญญปทัตถสมาส (พหุพพิหิสมาส) และท่านทำไม่ลบปัจจัตตนิเทศ. หรือเมื่อมีการลบ ก็มีบทว่า วิเวกชปีติสุขํ นี้เป็นความพิเศษ.

Upasampajjāti ettha upa-saṃ-saddā ‘‘upalabbhati, saṃbhuñjatī’’tiādīsu viya niratthakāti dassetuṃ ‘‘upagantvā’’tiādiṃ vatvā puna tesaṃ sātthakabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘upasampādayitvā’’tiādi vuttaṃ, tasmā patvā, sādhetvāti vā attho. Iriyanti kiriyaṃ. Vuttiādīni tasseva vevacanāni. Pālanāti hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ iriyāpathantarehi rakkhaṇā.

ในบทว่า อุปสมฺปชฺช นี้ (อรรถกถาจารย์) ได้กล่าวบทว่า อุปคนฺตฺวา เป็นต้น เพื่อแสดงว่า อุป-ศัพท์ และ สํ-ศัพท์ ไม่มีอรรถ เหมือนในบทว่า อุปลพฺภติ, สํภุญฺชติ เป็นต้น แล้วได้กล่าวบทว่า อุปสมฺปาทยิตฺวา เป็นต้นอีก เพื่อแสดงความเป็นศัพท์ที่มีอรรถของศัพท์เหล่านั้น, เพราะฉะนั้น อรรถ (ของบทว่า อุปสมฺปชฺช) คือ ถึงแล้ว หรือว่า ทำให้สำเร็จแล้ว. บทว่า อิริยํ คือ กิริยา. บทว่า วุตฺติ เป็นต้น เป็นไวพจน์ของบทว่า อิริยํ นั้นนั่นเอง. จริงอยู่ คำว่า การรักษา คือ การป้องกันความลำบากในอิริยาบถหนึ่ง ด้วยอิริยาบถอื่นๆ.

Pañcaṅgavippahīnādivaṇṇanā

พรรณนาบทปัญจังควิปปะหีนเป็นต้น

74. Pañca [Pg.170] aṅgāni vikkhambhanavasena pahīnāni etassāti pañcaṅgavippahīnaṃ. ‘‘Agyāhito’’ti ettha āhita-saddassa viya vippahīna-saddassettha paravacanaṃ daṭṭhabbaṃ, pañcahi aṅgehi vippahīnanti vā pañcaṅgavippahīnaṃ. Nanu aññepi akusalā dhammā iminā jhānena pahīyanti, atha kasmā pañcaṅgavippahīnatāva vuccatīti āha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Jhānalābhinopi ajhānasamaṅgikāle jhānapaṭipakkhalobhacittādīnaṃ pavattisabbhāvato ‘‘jhānakkhaṇe’’ti vuttaṃ. Pahīyantīti vigacchanti, nappavattantīti attho. Ekattārammaṇeti pathavīkasiṇādivasena ekasabhāve, ekaggatāsaṅkhāte ekattāvahe vā ārammaṇe. Tanti taṃ nānāvisayapalobhitaṃ cittaṃ. Kāmadhātuppahānāyāti nānāvisayasamūpabyūḷhāya kāmadhātuyā pahānāya samatikkamāya paṭipadaṃ jhānaṃ nappaṭipajjati. Nirantaranti vikkhepena anantaritaṃ, sahitanti attho. Akammaññanti akammanīyaṃ, bhāvanākammassa ayogyanti attho. Uddhaccakukkuccaparetanti uddhaccakukkuccena abhibhūtaṃ. Paribbhamati anavaṭṭhānato, avaṭṭhānassa samādhānassa abhāvatoti attho. Vicikicchāya upahatanti sātisayassa vicārassa abhāvato ‘‘sammāsambuddho nu kho bhagavā, na nu kho’’ti, ‘‘pathavī pathavī’’tiādinā manasikārena, ‘‘jhānaṃ siyā nu kho, na nu kho’’tiādinā ca pavattāya vicikicchāya upahataṃ. Nārohati appaṭipattinimittattā. Visesena jhānantarāyakarattāti samādhiādīnaṃ ujuvipaccanīkabhāvena jhānādhigamassa antarāyakaraṇato.

๗๔. ชื่อว่า ปัญจังควิปปะหีน เพราะองค์ ๕ อันฌานนี้ละได้แล้วด้วยอำนาจแห่งวิกขัมภนะ. ในบทว่า อคฺยาหิโต นี้ พึงเห็นการกล่าวไว้ข้างหลังแห่งศัพท์ว่า วิปฺปหีน ในบทนี้ เหมือนการกล่าวไว้ข้างหลังแห่งศัพท์ว่า อาหิต, หรือชื่อว่า ปัญจังควิปปะหีน เพราะปราศจากองค์ ๕. (ถามว่า) ก็อกุศลธรรมแม้อื่นๆ ย่อมถูกละได้ด้วยฌานนี้มิใช่หรือ, เมื่อเป็นเช่นนั้น เหตุไรท่านจึงกล่าวเฉพาะความเป็นสภาวะที่มีองค์ ๕ อันละได้แล้วเล่า? (ตอบว่า) ท่านจึงกล่าวคำว่า กิญฺจาปิ เป็นต้น. เพราะแม้ผู้ได้ฌาน ในกาลที่ไม่ประกอบด้วยฌาน ก็ยังมีการเกิดขึ้นแห่งโลภจิตเป็นต้นที่ไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อฌานอยู่ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในขณะแห่งฌาน’. บทว่า ปหียนฺติ คือ ย่อมปราศไป อธิบายว่า ย่อมไม่เป็นไป. ในอารมณ์ที่มีสภาวะเป็นหนึ่ง โดยนัยแห่งปฐวีกสิณเป็นต้น, หรือในอารมณ์ที่นำมาซึ่งความเป็นหนึ่ง อันได้แก่ เอกัคคตา. บทว่า ตํ คือ จิตนั้นอันกิเลสในอารมณ์ต่างๆ ล่อลวงแล้ว. (จิตนั้น) ย่อมไม่ดำเนินไปสู่ฌานอันเป็นข้อปฏิบัติเพื่อละ เพื่อก้าวล่วงกามธาตุอันเป็นที่ประชุมพร้อมแห่งอารมณ์ต่างๆ. บทว่า นิรนฺตรํ คือ ไม่ถูกคั่นด้วยความฟุ้งซ่าน อธิบายว่า ต่อเนื่องกัน. บทว่า อกมฺมญฺญํ คือ ไม่ควรแก่การงาน อธิบายว่า ไม่เหมาะแก่งานคือภาวนา. บทว่า อุทธจฺจกุกฺกุจฺจปเรตํ คือ ถูกอุทธัจจกุกกุจจะครอบงำแล้ว. ย่อมหมุนไป เพราะไม่ตั้งมั่น อธิบายว่า เพราะไม่มีความตั้งมั่น คือสมาธิ. บทว่า วิจิกิจฺฉาย อุปหตํ คือ ถูกวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นเพราะไม่มีวิจารที่ยิ่ง ด้วยมนสิการว่า ‘พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธะหนอ หรือว่าไม่ใช่หนอ’ และด้วยมนสิการว่า ‘ปฐวี ปฐวี’ เป็นต้น ว่า ‘ฌานพึงมีได้หนอ หรือว่าไม่มีได้หนอ’ เป็นต้น ประทุษร้ายแล้ว. ย่อมไม่ก้าวขึ้น เพราะเป็นเหตุแห่งการไม่ปฏิบัติ. เพราะกระทำอันตรายแก่การบรรลุฌานโดยพิเศษ คือโดยความเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อสมาธิเป็นต้น.

Tehīti jhānādhigamassa paccayabhūtehi vitakkavicārehi. Avikkhepāya sampāditappayogassāti tato evaṃ samādhānāya nipphāditabhāvanāpayogassa. Cetaso payogasampattisambhavāti yathāvuttabhāvanāpayogasampattisamuṭṭhānā. Pīti pīṇanaṃ bhāvanāvasena tappanaṃ. Upabrūhanaṃ bhāvanāvasena parivuddhiṃ cetaso karotīti sambandho. Nanti cittaṃ. Sasesasampayuttadhammanti avasiṭṭhaphassādidhammasahitaṃ, samaṃ sammā ca ādhiyatīti sambandho. Indriyasamatāvasena samaṃ, paṭipakkhadhammānaṃ. Dūrībhāve līnuddhaccābhāvena sammā ca ṭhapetīti attho. Ekaggatā hi samādhānakiccena cittaṃ, sampayuttadhamme ca attānaṃ anuvattāpentī jhānakkhaṇe sātisayaṃ samāhite karotīti. Uppattivasenāti yathāpaccayaṃ uppajjanavasena[Pg.171]. Etesu vitakkādīsu jhānaṃ uppannaṃ nāma hoti tattheva jhānavohārato. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. ‘‘Yathā panā’’tiādināpi upamāvasena tamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti.

บทว่า เตหิ ความว่า ด้วยวิตกและวิจารทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งการบรรลุฌาน. บทว่า อวิกฺเขปาย สมฺปาทิตปฺปโยคสฺส ความว่า แห่งจิตผู้มีความเพียรในภาวนาอันสำเร็จแล้วเพื่อความตั้งมั่น คือเพื่อความไม่ฟุ้งซ่าน ด้วยเหตุนั้นนั่นเทียว. บทว่า เจตโส ปโยคสมฺปตฺติสมฺภวา ความว่า เกิดจากความถึงพร้อมแห่งความเพียรในภาวนาที่กล่าวแล้ว. ปีติคือความอิ่มใจ ด้วยอำนาจแห่งภาวนาคือความเอิบอาบ. ความเจริญโดยรอบ ด้วยอำนาจแห่งภาวนาคือความเจริญยิ่งแห่งจิต พึงทราบความเชื่อมโยงว่า "ย่อมกระทำ". บทว่า นํ คือ จิต. บทว่า สเสสสมฺปยุตฺตธมฺมํ ความว่า พร้อมด้วยสัมปยุตตธรรมที่เหลือมีผัสสะเป็นต้น พึงทราบความเชื่อมโยงว่า "ย่อมตั้งไว้โดยสม่ำเสมอและโดยชอบ". โดยสม่ำเสมอ ด้วยอำนาจแห่งความเสมอกันแห่งอินทรีย์. ความว่า ย่อมตั้งไว้โดยชอบ เพราะธรรมที่เป็นข้าศึกอยู่ไกล และเพราะไม่มีความหดหู่และความฟุ้งซ่าน. จริงอยู่ เอกัคคตา เมื่อยังจิตและสัมปยุตตธรรมให้เป็นไปตามตนด้วยกิจคือการตั้งมั่น ย่อมกระทำ (จิตและสัมปยุตตธรรม) ให้ตั้งมั่นอย่างยิ่งในขณะแห่งฌาน. บทว่า อุปฺปตฺติวเสน ความว่า ด้วยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นตามปัจจัย. ฌานชื่อว่าเกิดขึ้นแล้วในวิตกเป็นต้นเหล่านี้ เพราะมีโวหารว่าฌานในธรรมเหล่านั้นนั่นเทียว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ตสฺมา". แม้ด้วยคำเป็นต้นว่า "ยถา ปนา" ท่านก็กระทำเนื้อความนั้นนั่นแหละให้ปรากฏชัดยิ่งขึ้นด้วยอำนาจแห่งอุปมา.

Pakaticittatoti pākatikakāmāvacaracittato. Suvisadenāti suṭṭhu visadena, paṭutarenāti attho. Sabbāvantanti sabbāvayavavantaṃ, anavasesanti attho. Apphuṭanti asamphuṭṭhaṃ. Ārammaṇesu phusitāti appanāvasena pavattamānā cittekaggatā samantato ārammaṇaṃ pharantī viya hotīti katvā vuttaṃ. Kasmā panettha jhānapāṭhe aggahitā cittekaggatā gahitāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘tattha cittekaggatā’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti tesu jhānaṅgesu. Na niddiṭṭhāti sarūpato na niddiṭṭhā, sāmaññato pana jhānaggahaṇena gahitā. Evaṃ vuttattāti sarūpeneva vuttattā, aṅgameva cittekaggatāti sambandho. Yena adhippāyenāti yena vitakkādīhi saha vattantaṃ dhammaṃ dīpetuṃ tassa pakāsanādhippāyena ‘‘savitakkaṃ savicāra’’ntiādinā uddeso kato. So eva adhippāyo tena bhagavatā vibhaṅge ‘‘cittekaggatā’’ti niddisantena pakāsito. Tasmā sā jhānapāṭhe aggahitāti na cintetabbaṃ.

บทว่า ปกติจิตฺตโต ความว่า กว่ากามาวจรจิตตามปกติ. บทว่า สุวิสเทน ความว่า อันบริสุทธิ์ดี, อธิบายว่า อันแหลมคมกว่า. บทว่า สพฺพาวนฺตํ ความว่า มีส่วนประกอบทั้งปวง, อธิบายว่า ไม่มีส่วนเหลือ. บทว่า อปฺผุฏํ ความว่า อันไม่ถูกสัมผัส. บทว่า อารมฺมเณสุ ผุสิตา ความว่า ท่านกล่าวไว้โดยหมายความว่า จิตเตกัคคตาที่เป็นไปด้วยอำนาจแห่งอัปปนา ย่อมเป็นประดุจแผ่ไปสู่อารมณ์โดยรอบ. ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า "ตตฺถ จิตฺเตกคฺคตา" โดยปรารภคำถามว่า "เพราะเหตุไร จิตเตกัคคตาที่มิได้ทรงถือเอาในฌานปาฐะ จึงถูกถือเอาในที่นี้?". บทว่า ตตฺถ ความว่า ในฌานองค์เหล่านั้น. บทว่า น นิทฺทิฏฺฐา ความว่า มิได้ทรงแสดงไว้โดยสรูป แต่โดยทั่วไป ทรงถือเอาแล้วด้วยการถือเอาฌาน. บทว่า เอวํ วุตฺตตฺตา ความว่า เพราะตรัสไว้โดยสรูปนั่นเทียว พึงทราบความเชื่อมโยงว่า จิตเตกัคคตาเป็นองค์นั่นเทียว. บทว่า เยน อธิปฺปาเยน ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงกระทำอุเทศเป็นต้นว่า "สวิตกฺกํ สวิจารํ" ด้วยอัธยาศัยในการประกาศธรรมที่เป็นไปพร้อมกับวิตกเป็นต้นเหล่าใด อัธยาศัยนั้นนั่นเทียว อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงประกาศแล้ว เมื่อทรงแสดงว่า "จิตฺเตกคฺคตา" ในคัมภีร์วิภังค์. เพราะเหตุนั้น ไม่พึงคิดว่า จิตเตกัคคตานั้น มิได้ทรงถือเอาในฌานปาฐะ.

Tividhakalyāṇavaṇṇanā

วรรณนาความดีงาม ๓ ประการ

75. Ādimajjhapariyosānavasenāti jhānassa ādimajjhapariyosānavasena. Lakkhaṇavasenāti tesaṃyeva appanāyaṃ lakkhitabbabhāvavasena.

๗๕. บทว่า อาทิมชฺฌปริโยสานวเสน ความว่า ด้วยอำนาจแห่งเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งฌาน. บทว่า ลกฺขณวเสน ความว่า ด้วยอำนาจแห่งความเป็นสภาวะที่พึงกำหนดในอัปปนาแห่งธรรมเหล่านั้นนั่นเทียว.

Tatrāti tasmiṃ kalyāṇatālakkhaṇānaṃ vibhāvane. Paṭipadāvisuddhīti paṭipajjati jhānaṃ etāyāti paṭipadā, gotrabhupariyosāno pubbabhāgiyo bhāvanānayo. Paripanthato visujjhanaṃ visuddhi, paṭipadāya visuddhi paṭipadāvisuddhi. Sā panāyaṃ yasmā jhānassa uppādakkhaṇe labbhati, tasmā vuttaṃ ‘‘paṭipadāvisuddhi ādī’’ti. Upekkhānubrūhanāti visodhetabbatādīnaṃ abhāvato jhānapariyāpannāya tatramajjhattupekkhāya kiccanipphattiyā anubrūhanā. Sā panāyaṃ visesato jhānassa ṭhitikkhaṇe labbhati. Tena vuttaṃ ‘‘upekkhānubrūhanā majjhe’’ti. Sampahaṃsanāti tattha dhammānaṃ anativattanādisādhakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena pariyodapanā. Sā pana yasmā jhānassa osānakkhaṇe pākaṭā hoti[Pg.172], tasmā vuttaṃ ‘‘sampahaṃsanā pariyosāna’’nti. Imāni tīṇi lakkhaṇānīti paripanthato cittassa visujjhanākāro, majjhimassa samathanimittassa paṭipajjanākāro, tattha pakkhandanākāroti imāni tīṇi jhānassa ādito uppādakkhaṇe appanāpattilakkhaṇāni tehi ākārehi vinā appanāpattiyā abhāvato, asati ca appanāya tadabhāvato. Ādikalyāṇañceva visuddhipaṭipadattā. Yathāvuttehi lakkhaṇehi samannāgatattā, sampannalakkhaṇattā ca tilakkhaṇasampannañca. Iminā nayena majjhapariyosānalakkhaṇānañca yojanā veditabbā.

บทว่า ตตฺร ความว่า ในการประกาศความดีงามและลักษณะนั้น. บทว่า ปฏิปทาวิสุทธิ ความว่า บุคคลย่อมเข้าถึงฌานด้วยข้อปฏิบัตินี้ เหตุนั้น ข้อปฏิบัตินี้จึงชื่อว่า ปฏิปทา ได้แก่ แนวทางแห่งภาวนาในเบื้องต้นมีโคตรภูเป็นที่สุด. ความหมดจดจากธรรมอันเป็นข้าศึก ชื่อว่า วิสุทธิ, ความหมดจดแห่งปฏิปทา ชื่อว่า ปฏิปทาวิสุทธิ. ก็ปฏิปทาวิสุทธินั้น เพราะย่อมได้ในขณะที่ฌานเกิดขึ้น เหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปฏิปทาวิสุทธิเป็นเบื้องต้น". บทว่า อุเปกฺขานุพฺรูหนา ความว่า การเพิ่มพูนด้วยความสำเร็จแห่งกิจของตัตรมัชฌัตตุเบกขาอันนับเนื่องในฌาน เพราะไม่มีสภาวะที่พึงชำระเป็นต้น. ก็การเพิ่มพูนอุเบกขานั้น ย่อมได้โดยพิเศษในฐิติขณะแห่งฌาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "การเพิ่มพูนอุเบกขาเป็นท่ามกลาง". บทว่า สมฺปหํสนา ความว่า การทำให้ผ่องแผ้วด้วยอำนาจแห่งความสำเร็จแห่งกิจของญาณอันยังความไม่ล่วงละเมิดกันเป็นต้นแห่งธรรมทั้งหลายในฌานนั้นให้สำเร็จ. ก็สัมปหังสนานั้น เพราะย่อมปรากฏในอวสานขณะแห่งฌาน เหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สัมปหังสนาเป็นที่สุด". บทว่า อิมานิ ตีณิ ลกฺขณานิ ความว่า อาการที่จิตหมดจดจากธรรมอันเป็นข้าศึก, อาการที่เข้าถึงสมถนิมิตอันเป็นกลาง, อาการที่แล่นเข้าไปในสมถนิมิตนั้น, อาการ ๓ อย่างเหล่านี้ เป็นลักษณะแห่งการบรรลุอัปปนาในเบื้องต้นคือในอุปปาทขณะแห่งฌาน เพราะเว้นจากอาการเหล่านั้น การบรรลุอัปปนาย่อมไม่มี และเมื่ออัปปนาไม่มี อาการเหล่านั้นก็ไม่มี. (ฌาน) เป็นธรรมมีความงามในเบื้องต้นด้วย เพราะเป็นปฏิปทาอันบริสุทธิ์. และเป็นธรรมถึงพร้อมด้วยลักษณะ ๓ ประการ เพราะประกอบด้วยลักษณะทั้งหลายที่กล่าวแล้ว และเพราะมีลักษณะอันถึงพร้อมแล้ว. พึงทราบการประกอบความแห่งลักษณะในท่ามกลางและที่สุดด้วยนัยนี้.

Sambharīyati jhānaṃ etenāti sambhāro, nānāvajjanaparikammaṃ. Saha sambhārenāti sasambhāro, so eva sasambhāriko. Upacāroti ekāvajjanūpacāramāha. Paggahādikiccassa pubbabhāge bhāvanāya eva sādhitattā yā tattha ekāvajjanūpacāre siddhā ajjhupekkhanā, sā jhānakkhaṇe paribrūhitā nāma hotīti vuttaṃ ‘‘upekkhānubrūhanā nāma appanā’’ti. Yathādhigataṃ jhānaṃ nissāya yo pahaṭṭhākāro cittassa paritoso, taṃ paccavekkhaṇāvasena pavattaṃ sandhāyāha ‘‘sampahaṃsanā nāma paccavekkhaṇā’’ti. Eketi abhayagirivāsino. Te hi evaṃ paṭipadāvisuddhiādike vaṇṇayanti, tadayuttaṃ. Tathā hi sati ajjhānadhammehi jhānassa guṇasaṃkittanaṃ nāma kataṃ hoti. Na hi bhūmantaraṃ bhūmantarapariyāpannaṃ hoti. Pāḷiyā cetaṃ viruddhanti dassetuṃ ‘‘yasmā panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ekattagataṃ cittanti indriyānaṃ ekarasabhāvena, ekaggatāya ca sikhāppattiyā tadanuguṇaṃ ekattaṃ gatanti ekattagataṃ, sasampayuttaṃ appanāpattacittaṃ. Tasseva paṭipadāvisuddhipakkhandatādi anantarameva vuccati. Tasmāti yasmā ekasmiṃyeva appanācittakkhaṇe paṭipadāvisuddhiādi pāḷiyaṃ vuttaṃ, tasmā āgamanavasenāti parikammāgamanavasena. Anativattanādīti ādi-saddena indriyekarasatātadupagavīriyavāhanāsevanāni saṅgaṇhāti. Pariyodāpakassāti parisodhakassa pabhassarabhāvakarassa. Anativattanādibhāvasādhanameva cettha ñāṇassa kiccanipphatti veditabbā.

ฌานอันบุคคลย่อมบำรุงด้วยบริกรรมนี้ เหตุนั้น บริกรรมนี้ชื่อว่า สัมภาระ ได้แก่ นานาวัชชนบริกรรม (บริกรรมที่มีอาวัชชนะต่างกัน) ที่เป็นไปพร้อมกับสัมภาระ เหตุนั้น ชื่อว่า สสัมภาระ, สสัมภาระนั่นแหละ ชื่อว่า สสัมภาริกะ บทว่า อุปจาโร ท่านกล่าวถึง เอกาวัชชนอุปจาระ (อุปจาระที่มีอาวัชชนะเดียว) เพราะกิจมีการประคองเป็นต้นสำเร็จแล้วในเบื้องต้นด้วยภาวนาเท่านั้น อัชฌุเปกขาใดที่สำเร็จแล้วในเอกาวัชชนอุปจาระนั้น อัชฌุเปกขานั้นชื่อว่าอันบุคคลทำให้พอกพูนแล้วในขณะแห่งฌาน เหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อัปปนา ชื่อว่า อุเบกขานุพรูหนา" อาศัยฌานที่ตนได้บรรลุแล้ว อาการที่ร่าเริงคือความปลาบปลื้มแห่งจิตใดที่เป็นไปโดยนัยแห่งปัจจเวกขณธรรม ท่านมุ่งหมายถึงอาการนั้นจึงกล่าวว่า "ปัจจเวกขณา ชื่อว่า สัมปหังสนา" บทว่า เอเก หมายถึง คณาจารย์ชาวอภัยคีรีวิหาร จริงอยู่ ท่านเหล่านั้นพรรณนาปฏิปทาวิสุทธิเป็นต้นไว้อย่างนี้ คำพรรณนานั้นไม่สมควร เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น การประกาศคุณของฌานด้วยธรรมที่ไม่ใช่ฌานชื่อว่าอันท่านทำแล้ว จริงอยู่ ภูมิอื่นย่อมไม่นับเนื่องในภูมิอื่น และคำพรรณนานี้ขัดกับพระบาลี เพื่อแสดงความข้อนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ยสฺมา ปนา" ในบทเหล่านั้น บทว่า เอกตฺตคตํ จิตฺตํ ความว่า จิตชื่อว่าถึงความเป็นหนึ่ง เพราะถึงความเป็นหนึ่งอันสมควรแก่ความเป็นผู้มีกิจเสมอกันแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย และความถึงซึ่งยอดแห่งเอกัคคตา ได้แก่ จิตที่ถึงอัปปนาพร้อมด้วยสัมปยุตตธรรม ปฏิปทาวิสุทธิ การแล่นไปเป็นต้นของจิตนั้นนั่นแหละ ท่านกล่าวไว้ในลำดับต่อมาทีเดียว บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะปฏิปทาวิสุทธิเป็นต้นท่านกล่าวไว้ในพระบาลีในขณะแห่งอัปปนาจิตขณะเดียวเท่านั้น ฉะนั้น บทว่า อาคมนวเสน จึงหมายถึง โดยนัยแห่งปริกัมม์อันเป็นที่มา ในบทว่า อนติวตฺตนาทิ ท่านสงเคราะห์เอาความเป็นผู้มีกิจเสมอกันแห่งอินทรีย์ การประกอบความเพียรที่สมควรแก่ความเป็นผู้มีกิจเสมอกันนั้น และการเสพ ด้วยอาทิศัพท์ บทว่า ปริโยทาปกสฺส หมายถึง ของธรรมที่ชำระให้บริสุทธิ์ ของธรรมที่กระทำให้ผ่องใส และในที่นี้ พึงทราบว่า การทำภาวะมีการไม่ก้าวล่วงเป็นต้นให้สำเร็จนั่นแหละ คือความสำเร็จแห่งกิจของญาณ

Tasminti tasmiṃ vāre, catupañcacittaparimāṇāya appanāvīthiyanti attho. Tato paripanthato. Cittaṃ visujjhatīti yadipi āgamanaṃ gahetuṃ avisesena viya vuttaṃ, parikammavisuddhito pana appanāvisuddhi sātisayāva. Tenāha ‘‘visuddhattā’’tiādi. Āvaraṇavirahitaṃ hutvāti yenāvaraṇena [Pg.173] āvaṭattā cittaṃ tato pubbe majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjituṃ na sakkoti, tena vivittaṃ hutvā, taṃ vikkhambhetvāti attho. Līnuddhaccasaṅkhātānaṃ ubhinnaṃ antānaṃ anupagamanena majjhimo, savisesaṃ paccanīkadhammānaṃ vūpasamanato samatho, yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato nimittañcāti majjhimaṃ samathanimittaṃ. Tenāha ‘‘samappavatto appanāsamādhiyevā’’ti. Tadanantaraṃ pana purimacittanti tassa appanācittassa anantarapaccayabhūtaṃ purimaṃ cittaṃ, gotrabhucittanti attho. Ekasantatipariṇāmanayenāti yathā ‘‘tadeva khīraṃ dadhisampanna’’nti, evaṃ satipi parittamahaggatabhāvabhede, paccayapaccayuppannabhāvabhede ca ekissā eva santatiyā pariṇāmūpagamananayena ekattanayavasena. Tathattanti tathabhāvaṃ appanāsamādhivasena samāhitabhāvaṃ. Evaṃ paṭipannattāti vuttākārena paṭipajjamānattā. Yasmiñhi khaṇe tathattaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, tasmiṃyeva khaṇe tathattupagamanena appanāsamādhinā samāhitabhāvūpagamanena tattha pakkhandati nāma. Purimacitteti appanācittassa purimasmiṃ citte gotrabhucitte. Vijjamānākāranipphādikāti tasmiṃ citte vijjamānānaṃ paripanthavisuddhimajjhimasamathapaṭipattipakkhandanākārānaṃ nipphādikā, tenākārena nipphajjamānāti attho. Teyeva hi ākārā paccayavisesato jhānakkhaṇe nipphajjamānā ‘‘paṭipadāvisuddhī’’ti laddhasamaññā jhānassa taṃ visesaṃ nipphādentā viya vuttā. Uppādakkhaṇeyevāti attalābhavelāyameva. Yadi evaṃ, kathaṃ te ākārā nipphajjantīti āha ‘‘āgamanavasenā’’ti.

บทว่า ตสฺมึ ความว่า ในวาระนั้น คือ ในอัปปนาวิถีอันมีจิต ๔-๕ ขณะเป็นประมาณ บทว่า ตโต หมายถึง จากปฏิปักษ์ธรรมนั้น แม้คำว่า จิตฺตํ วิสุชฺฌติ จะกล่าวไว้ประหนึ่งว่าไม่มีความแตกต่างกันเพื่อถือเอาอาคมนะ (ปริกัมม์) ก็ตาม แต่ความบริสุทธิ์แห่งอัปปนาย่อมพิเศษกว่าความบริสุทธิ์แห่งปริกัมม์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "วิสุทฺธตฺตา" บทว่า อาวรณวิรหิตํ หุตฺวา ความว่า จิตถูกนิวรณ์ใดขัดขวางไว้แล้ว ย่อมไม่สามารถเข้าถึงมัชฌิมสมถนิมิตก่อนหน้านั้นได้ เพราะเป็นจิตสงัดจากนิวรณ์นั้น คือ ข่มนิวรณ์นั้นไว้ได้แล้ว ชื่อว่า มัชฌิมะ เพราะไม่เข้าไปใกล้ส่วนสุดทั้งสองคือความหดหู่และความฟุ้งซ่าน, ชื่อว่า สมถะ เพราะสงบระงับปฏิปักษธรรมเป็นพิเศษ, และชื่อว่า นิมิต เพราะเป็นเหตุแห่งสุขวิเศษของโยคี ฉะนั้น จึงชื่อว่า มัชฌิมสมถนิมิต เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คืออัปปนาสมาธิที่ดำเนินไปสม่ำเสมอนั่นเอง" ส่วนบทว่า ตทนนฺตรํ ปุริมจิตฺตํ ความว่า จิตดวงก่อนที่เป็นอนันตรปัจจัยของอัปปนาจิตนั้น คือ โคตรภูจิต บทว่า เอกสนฺตติปริณามนเยน ความว่า โดยนัยแห่งความเป็นหนึ่ง โดยวิธีที่สันตติหนึ่งเดียวนั่นแหละถึงความเปลี่ยนแปลงไป แม้เมื่อมีความแตกต่างกันโดยความเป็นปริตตะและมหัคคตะ และมีความแตกต่างกันโดยความเป็นปัจจัยและปัจจยุปบัน เหมือนดังที่กล่าวว่า "น้ำนมนั่นแหละกลายเป็นนมส้ม" บทว่า ตถตฺตํ หมายถึง ภาวะอย่างนั้น คือ ภาวะที่ตั้งมั่นด้วยอำนาจอัปปนาสมาธิ บทว่า เอวํ ปฏิปนฺนตฺตา หมายถึง เพราะดำเนินไปตามอาการที่กล่าวแล้ว จริงอยู่ ในขณะใดที่เข้าถึงตถัตตะคือมัชฌิมสมถนิมิต ในขณะนั้นนั่นเอง ชื่อว่าย่อมแล่นเข้าไปในนิมิตนั้น ด้วยการเข้าถึงตถัตตะ คือด้วยการเข้าถึงภาวะที่ตั้งมั่นด้วยอัปปนาสมาธิ บทว่า ปุริมจิตฺเต หมายถึง ในจิตดวงก่อน คือ ในโคตรภูจิตของอัปปนาจิต บทว่า วิชฺชมานการนิปฺผาทิกา ความว่า เป็นธรรมที่ทำอาการคือความบริสุทธิ์จากปฏิปักษ์ธรรม การเข้าถึงมัชฌิมสมถนิมิต และการแล่นเข้าไป ซึ่งมีอยู่ในจิตนั้นให้สำเร็จ คือ สำเร็จด้วยอาการนั้น จริงอยู่ อาการเหล่านั้นนั่นแหละที่สำเร็จในขณะแห่งฌานเพราะปัจจัยพิเศษ ได้ชื่อว่า "ปฏิปทาวิสุทธิ" ท่านกล่าวไว้ประหนึ่งว่าทำความพิเศษนั้นของฌานให้สำเร็จ บทว่า อุปฺปาทกฺขเณเยว ความว่า ในเวลาที่ได้อัตภาพนั่นเอง ถ้าเป็นเช่นนั้น อาการเหล่านั้นสำเร็จได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า "อาคมนวเสนา"

Tassāti cittassa. ‘‘Visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhatī’’ti pāḷiyaṃ (paṭi. ma. 1.158) puggalādhiṭṭhānena āgatāti ‘‘byāpāraṃ akaronto’’ti āha. Samathapaṭipattitathattupagamanañca idha samathabhāvāpattiyevāti āha ‘‘samathabhāvūpagamanenā’’ti. Kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassāti pubbe ‘‘kathaṃ nu kho kilesasaṃsaggaṃ pajaheyya’’nti paṭipannassa idāni samathapaṭipattiyā tassa pahīnattā kilesasaṅgaṇikābhāvena ekattena upaṭṭhitassa jhānacittassa. Paripanthavisuddhimajjhimasamathapaṭipattipakkhandanehi vuddhippattiyā anubrūhite jhānacitte laddhokāsā tatramajjhattupekkhā sampayuttesu samavāhitabhāvena pavattamānā te anubrūhentī viya hotīti āha ‘‘tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā veditabbā’’ti.

บทว่า ตสฺส หมายถึง แห่งจิต. เพราะในพระบาลีมีมาว่า "วิสุทฺธํ จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ" โดยเป็นปุคคลาธิษฐาน ท่านจึงกล่าวว่า "พฺยาปารํ อกโรนฺโต" และในที่นี้ การดำเนินไปสู่สมถะและการเข้าถึงตถัตตะ ก็คือการถึงภาวะแห่งสมถะนั่นเอง เหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สมถภาวูปคมเนนา" บทว่า กิเลสสํสคฺคํ ปหาย เอกตฺเตน อุปฏฺฐิตสฺส หมายถึง แห่งฌานจิตของผู้ปฏิบัติซึ่งในกาลก่อนปฏิบัติอยู่ว่า "ทำอย่างไรหนอ เราจึงจะละการคลุกคลีด้วยกิเลสได้" บัดนี้ เพราะการคลุกคลีนั้นอันท่านละได้แล้วด้วยการดำเนินไปสู่สมถะ จึงเป็นผู้ไม่มีความยินดีในกิเลสเป็นเพื่อน ตั้งอยู่โดยความเป็นหนึ่ง ในฌานจิตที่พอกพูนแล้วเพราะถึงความเจริญด้วยความบริสุทธิ์จากปฏิปักษ์ธรรม การดำเนินไปสู่มัชฌิมสมถะ และการแล่นเข้าไป ตัตรมัชฌัตตุเบกขาได้โอกาสแล้ว เป็นไปโดยความเป็นผู้มีความเป็นกลางในสัมปยุตตธรรมทั้งหลาย ย่อมเป็นประหนึ่งว่าทำให้ธรรมเหล่านั้นพอกพูนขึ้น เหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พึงทราบอุเบกขานุพรูหนาโดยนัยแห่งกิจของตัตรมัชฌัตตุเบกขา"

Ye [Pg.174] panete yuganaddhadhammāti sambandho. Tatthāti tasmiṃ jhānacitte. Aññamaññānativattanavasena kiccakaraṇato yuge naddhā baddhā viya yuganaddhā. Vimuttirasenāti vimuccanakiccena, vimuccanasampattiyā vā. Esa yogī. Vāhayatīti pavatteti. Assāti jhānacittassa. Tasmiṃ khaṇeti bhaṅgakkhaṇe. Uppādakkhaṇe atīte hi ṭhitikkhaṇato paṭṭhāya āsevanā pavattati nāma. Te ākārāti aññamaññānativattanādayo tattha dhammānaṃ pavattiākārā. Āsevanāpi hi āsevanapaccayabhāvīnaṃ dhammānaṃ pavattiākāroyeva. Saṃkilesavodānesūti samādhipaññānaṃ samarasatāya akaraṇaṃ bhāvanāya saṃkileso, karaṇaṃ vodānaṃ. Tathā sesesupi. Evametesu saṃkilesavodānesu taṃ taṃ ādīnavaṃ dosaṃ ānisaṃsaṃ guṇaṃ puretaraṃ pāṭihāriyañāṇena disvā yathā aññamaññānativattanādayo honti, tathā bhāvanāya sampahaṃsitattā teneva ñāṇena visodhitattā. Visodhanaṃ hettha sampahaṃsanaṃ. Te ākārā yasmā nipphannā, tasmā ‘‘dhammānaṃ…pe… veditabbāti vutta’’nti lakkhaṇasaṃvaṇṇanāya ādimhi vuttaṃ nigamanavasena dasseti.

บทว่า `เย ปเนเต ยุคนัทฺธธมฺมาติ` เป็นบทเชื่อมความ. บทว่า `ตตฺถาติ` ได้แก่ ในฌานจิตนั้น. ธรรมทั้งหลายชื่อว่า ยุคนัทธะ (ธรรมที่ประกอบกันดุจเทียมแอก) เหมือนธรรมที่ผูกไว้ ติดไว้ที่แอก เพราะกระทำกิจโดยไม่ก้าวล่วงกันและกัน. บทว่า `วิมุตฺติรเสนาติ` ได้แก่ โดยกิจคือความหลุดพ้น หรือโดยความถึงพร้อมแห่งความหลุดพ้น. บทว่า `เอส โยคี` คือ พระโยคีนี้. บทว่า `วาหยตีติ` คือ ย่อมให้เป็นไป. บทว่า `อสฺสาติ` ได้แก่ แห่งฌานจิต. บทว่า `ตสฺมึ ขเณติ` คือ ในภังคขณะ. จริงอยู่ เมื่ออุปปาทขณะล่วงไปแล้ว จำเดิมแต่ฐิติขณะ ชื่อว่า อาเสวนา ย่อมเป็นไป. บทว่า `เต อการาติ` ได้แก่ อาการที่เป็นไปแห่งธรรมทั้งหลายในฌานจิตนั้น มีการไม่ก้าวล่วงกันและกันเป็นต้น. จริงอยู่ แม้อาเสวนาก็เป็นอาการที่เป็นไปแห่งธรรมทั้งหลายที่เกิดจากอาเสวนปัจจัยนั่นเอง. ในบทว่า `สํกิเลสโวทาเนสูติ` การไม่กระทำสมาธิและปัญญาให้มีกิจเสมอกัน เป็นสังกิเลส (ความเศร้าหมอง) ของภาวนา, การกระทำ (ให้มีกิจเสมอกัน) เป็นโวทาน (ความผ่องแผ้ว). แม้ในธรรมที่เหลือก็เช่นเดียวกัน. ด้วยประการฉะนี้ ในสังกิเลสและโวทานเหล่านี้ (พระโยคี) เห็นโทษคือข้อเสียนั้นๆ และคุณคืออานิสงส์นั้นๆ ก่อนด้วยปาฏิหาริยญาณแล้ว, เพราะภาวนาอันตนทำให้ร่าเริงแล้ว และชำระให้บริสุทธิ์แล้วด้วยญาณนั้นนั่นแหละ โดยประการที่ธรรมมีการไม่ก้าวล่วงกันและกันเป็นต้นย่อมมี. ในที่นี้ การชำระให้บริสุทธิ์ (วิโสธนะ) ก็คือ การทำให้ร่าเริง (สัมปหังสนะ). เพราะเหตุที่อาการเหล่านั้นสำเร็จแล้ว ฉะนั้น ท่านจึงแสดงคำที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นแห่งการพรรณนาลักษณะโดยนัยแห่งนิคมว่า "พึงทราบ...แห่งธรรมทั้งหลาย...ดังนี้".

‘‘Yasmā upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hotī’’ti ko sambandho. Kasmā sampahaṃsanāva pariyosānanti vuttā, na upekkhānubrūhanāti codanaṃ sandhāya ‘‘tattha yasmā upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Tatthāti tasmiṃ bhāvanācitte. Upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hotīti appanākāle bhāvanāya samappavattiyā, paṭipakkhassa ca pahānato paggahādīsu byāpārassa akātabbato ajjhupekkhanāva hoti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘samaye cittassa ajjhupekkhanā, visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhatī’’ti ca ādi. Sā panāyaṃ ajjhupekkhanā ñāṇassa kiccasiddhiyā hoti, visesato ñāṇasādhanattā appanābyāpārassāti phalena kāraṇānumānañāyena. Yasmā upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, tasmā ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā pariyosānanti vuttāti sambandho.

คำว่า "เพราะญาณย่อมปรากฏด้วยอุเบกขา" มีความเชื่อมโยงกันอย่างไร? ท่านกล่าวคำว่า "ในภาวนานั้น เพราะญาณย่อมปรากฏด้วยอุเบกขา" โดยอ้างถึงคำถามที่ว่า "เพราะเหตุไร ท่านจึงกล่าวว่า สัมปหังสนาเท่านั้นเป็นที่สุด ไม่กล่าวว่า อุเบกขานุพรูหนา (การเพิ่มพูนอุเบกขา) เป็นที่สุด?". บทว่า `ตตฺถาติ` ได้แก่ ในภาวนาจิตนั้น. คำว่า "ญาณย่อมปรากฏด้วยอุเบกขา" หมายความว่า ในอัปปนาสมัย เพราะภาวนาเป็นไปสม่ำเสมอ และเพราะละปฏิปักษ์ธรรมได้แล้ว จึงไม่ต้องทำความเพียรในกิจมีการประคองเป็นต้น ย่อมมีแต่อัชฌุเปกขนา (การวางเฉย) เท่านั้น. ซึ่งท่านอ้างถึงคำที่กล่าวไว้ว่า "ในสมัยนั้น มีการวางเฉยซึ่งจิต" และ "ย่อมวางเฉยซึ่งจิตที่บริสุทธิ์แล้ว" เป็นต้น. ก็อัชฌุเปกขนานี้นั้น ย่อมมีได้ด้วยความสำเร็จแห่งกิจของญาณ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เพราะความเพียรในอัปปนา มีญาณเป็นเครื่องให้สำเร็จ ดังนี้ (อนุมานได้) โดยนัยแห่งการอนุมานเหตุจากผล. ความเชื่อมโยงมีดังนี้ว่า เพราะญาณย่อมปรากฏด้วยอุเบกขา ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สัมปหังสนาซึ่งเป็นกิจของญาณ จึงเป็นที่สุด.

Idāni yathāvuttamatthaṃ pāḷiyā samatthetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tathāpaggahitaṃ cittanti yathā bhāvanācittaṃ kosajjapakkhe na patati, tathā vīriyasambojjhaṅgaṭṭhāniyānaṃ dhammānaṃ bahulīkāravasena paggahitaṃ. Sādhukaṃ ajjhupekkhatīti paggaṇhantenāpi samādhissa vīriyasamatāyojanavasena paggahitattā sakkaccaṃ ajjhupekkhati, tatramajjhattupekkhā okāsaṃ [Pg.175] labhati. Taṃ pana ajjhupekkhanaṃ upekkhāvasena pubbe pavattapārihāriyapaññāvasena appanāpaññāya kiccādhikatāti āha ‘‘paññāvasena paññindriyaṃ adhimattaṃ hotī’’ti. Tassa adhimattattā eva ajjhupekkhantasseva nānāsabhāvehi nīvaraṇapamukhehi kilesehi appanācittaṃ vimuccati. Vimokkhavasena vimuccanavasena. Paññāvasenāti pubbe pavattapārihāriyapaññāvasena. Vimuttattāti nānākilesehi vimuttattā eva. Te dhammā saddhādayo, visesato saddhāpaññāvīriyasamādhayo ca ekarasā samānakiccā honti. Evamayaṃ indriyānaṃ ekarasaṭṭhena bhāvanā nipphajjamānā ñāṇabyāpāroti āha ‘‘ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā pariyosāna’’nti. Evaṃ tividhāya paṭipadāvisuddhiyā laddhavisesāya tividhāya upekkhānubrūhanāya sātisayaṃ paññindriyassa adhimuttabhāvena catubbidhāpi sampahaṃsanā sijjhatīti āgamanupekkhā ñāṇakiccavasena dasapi ākārā jhāne eva veditabbā.

บัดนี้ เพื่อสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวแล้วด้วยพระบาลี ท่านจึงกล่าวคำว่า `ยถาหา` เป็นต้น. บทว่า `ตถาปคฺคหิตํ จิตฺตํ` คือ จิตที่ประคองไว้แล้วโดยกระทำธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งวิริยสัมโพชฌงค์ให้มาก โดยประการที่ภาวนาจิตจะไม่ตกไปในฝ่ายโกสัชชะ. บทว่า `สาธุกํ อชฺฌุเปกฺขตีติ` คือ แม้ผู้ประคองอยู่ ก็ย่อมวางเฉยโดยเคารพ เพราะประคองไว้แล้วโดยประกอบสมาธิให้มีความสม่ำเสมอกับวิริยะ, ในภาวนานั้น ตัตรมัชฌัตตุเปกขาย่อมได้โอกาส. แต่การวางเฉยนั้น เป็นความยิ่งแห่งกิจของอัปปนาปัญญา โดยอาศัยอุเบกขาและโดยอาศัยปาริหาริยปัญญาที่เกิดขึ้นก่อน ท่านจึงกล่าวว่า "โดยอาศัยปัญญา ปัญญินทรีย์ย่อมมีความยิ่ง" ดังนี้. เพราะปัญญินทรีย์นั้นมีความยิ่งนั่นแหละ อัปปนาจิตของผู้ที่กำลังวางเฉยอยู่ ย่อมหลุดพ้นจากกิเลสทั้งหลายมีนีวรณ์เป็นประมุขซึ่งมีสภาวะต่างๆ กัน. (หลุดพ้น) โดยวิโมกข์ โดยความหลุดพ้น. บทว่า `ปญฺญาวเสนาติ` คือ โดยอาศัยปาริหาริยปัญญาที่เกิดขึ้นก่อน. บทว่า `วิมุตฺตตฺตาติ` คือ เพราะหลุดพ้นแล้วจากกิเลสต่างๆ นั่นเอง. ธรรมเหล่านั้นคือสัทธาเป็นต้น โดยเฉพาะอย่างยิ่ง สัทธา ปัญญา วิริยะ และสมาธิ ย่อมมีรสเป็นอันเดียวกัน มีกิจเสมอกัน. ด้วยประการฉะนี้ ภาวนานี้ที่สำเร็จด้วยความเป็นรสเดียวกันของอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นพยาปาร (การทำงาน) ของญาณ ท่านจึงกล่าวว่า "สัมปหังสนาซึ่งเป็นกิจของญาณเป็นที่สุด" ดังนี้. ด้วยประการฉะนี้ สัมปหังสนาแม้ทั้ง ๔ ประการ ย่อมสำเร็จได้ด้วยปฏิปทาวิสุทธิ ๓ อย่างที่ได้คุณวิเศษแล้ว ด้วยอุเบกขานุพรูหนา ๓ อย่าง และด้วยความเป็นอธิมุตติของปัญญินทรีย์อย่างยิ่ง ดังนั้น อาการทั้ง ๑๐ ประการ โดยอาศัยอาคมะ (ปริกรรม) อุเบกขา และกิจของญาณ พึงทราบในฌานนั่นเอง.

Gaṇanānupubbatāti gaṇanānupubbatāya, gaṇanānupubbatāmattaṃ vā paṭhamanti idanti attho. Tena desanākkamaṃ ulliṅgeti. ‘‘Paṭhamaṃ uppannanti paṭhama’’nti iminā paṭipattikkamaṃ, uppannanti hi adhigatanti attho. ‘‘Paṭhamaṃ samāpajjitabbanti paṭhama’’nti idaṃ pana na ekantalakkhaṇanti aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 160) paṭisiddhattā idha na gahitaṃ. Ārammaṇūpanijjhānaṃ lakkhaṇūpanijjhānanti duvidhe jhāne idhādhippetajjhānameva dassetuṃ ‘‘ārammaṇūpanijjhānato’’ti vuttaṃ. Pathavīkasiṇasaṅkhātassa attano attano ārammaṇassa rūpaṃ viya cakkhunā upanijjhāyanato. Paccanīkajhāpanatoti nīvaraṇādīnaṃ paccanīkadhammānaṃ dahanato vikkhambhanavasena pajahanato. Sakalaṭṭhenāti heṭṭhā vuttanayena kate vā akate vā paricchijja gahite pathavībhāge pathavīmaṇḍale sakalārammaṇakaraṇaṭṭhena. Na hi tassa ekadesamārammaṇaṃ karīyati. Pathavīkasiṇasannissayatāya nimittaṃ pathavīkasiṇaṃ yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti. Taṃsahacaraṇato jhānaṃ pathavīkasiṇaṃ yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti.

บทว่า `คณนานุปุพฺพตาติ` อธิบายว่า โดยลำดับแห่งการนับ หรือคำว่า `ปฐมํ` นี้ เป็นเพียงลำดับแห่งการนับ. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงถึงลำดับแห่งเทศนา. ด้วยคำว่า "ชื่อว่าปฐมฌาน เพราะเกิดขึ้นก่อน" ท่านแสดงถึงลำดับแห่งการปฏิบัติ, จริงอยู่ คำว่า `อุปฺปนฺนํ` มีความหมายว่า บรรลุแล้ว. ส่วนคำว่า "ชื่อว่าปฐมฌาน เพราะเป็นฌานที่พึงเข้าก่อน" นี้ ไม่ใช่ลักษณะที่แน่นอนเด็ดขาด เพราะถูกปฏิเสธไว้ในอรรถกถา (ธัมมสังคณีอรรถกถา หน้า 160) จึงไม่ถือเอาในที่นี้. ในบรรดาฌาน ๒ อย่าง คือ อารัมมณูปนิชฌาน และลักขณูปนิชฌาน เพื่อจะแสดงว่าฌานที่ประสงค์ในที่นี้คืออารัมมณูปนิชฌานเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า `อารมฺมณูปนิชฺฌานโต` ดังนี้. เพราะเป็นการเพ่งอารมณ์ของตนอันได้ชื่อว่าปฐวีกสิณ เหมือนเพ่งรูปด้วยจักษุ. บทว่า `ปจฺจนีกชฺฌาปนโตติ` คือ เพราะเผาธรรมที่เป็นข้าศึกมีนีวรณ์เป็นต้น คือเพราะละได้ด้วยวิกขัมภนประหาณ. บทว่า `สกลฏฺเฐนาติ` คือ โดยความหมายว่ากระทำทั้งหมดให้เป็นอารมณ์ ในปฐวีภาคคือปฐวีมณฑลที่กำหนดถือเอาแล้ว ไม่ว่าจะทำขึ้นหรือไม่ทำขึ้นก็ตาม โดยนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ. จริงอยู่ บุคคลย่อมไม่กระทำเพียงส่วนหนึ่งของปฐวีมณฑลนั้นให้เป็นอารมณ์. เพราะอาศัยปฐวีกสิณ นิมิตจึงชื่อว่าปฐวีกสิณ เหมือนคำว่า "เตียงทั้งหลายส่งเสียงร้อง" ดังนี้. เพราะเกิดร่วมกับนิมิตนั้น ฌานจึงชื่อว่าปฐวีกสิณ เหมือนคำว่า "หอกทั้งหลายเดินไป" ดังนี้.

Ciraṭṭhitisampādanavaṇṇanā

พรรณนาการทำให้ดำรงอยู่ได้นาน

76. Lakkhaṭṭhāne ṭhitaṃ sarena vālaṃ vijjhatīti vālavedhī. Idha pana anekadhā bhinnassa vālassa aṃsuṃ vijjhanto ‘‘vālavedhī’’ti adhippeto. Tena [Pg.176] vālavedhinā. Sūdenāti bhattakārena. ‘‘Ākārā pariggahetabbā’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sukusaloti suṭṭhu cheko. Dhanuggahoti issāso. Kammanti yogyaṃ. Akkantapadānanti vijjhanakāle akkamanavasena pavattapadānaṃ. Ākāranti dhanujiyāsarānaṃ gahitākāraṃ. Pariggaṇheyyāti upadhāreyya. Bhojanasappāyādayoti ādi-saddo avuttākārānampi saṅgāhako daṭṭhabbo. Tena utubhāvanānimittādīnampi pariggaṇhanaṃ vuttaṃ hoti. Tasminti tasmiṃ taruṇasamādhimhi.

๗๖. ผู้ยิงขนหางสัตว์ซึ่งตั้งอยู่ที่เป้าด้วยลูกศร ฉะนั้นจึงชื่อว่า วาลเวธี (ผู้ยิงขนหางสัตว์) แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาผู้ยิงเส้นใยของขนหางสัตว์ที่แยกออกเป็นหลายส่วน ว่าเป็น "วาลเวธี" ด้วยนายขมังธนูผู้ยิงขนหางสัตว์นั้น บทว่า สūเทน ได้แก่ โดยพ่อครัว ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า ยถา หิ เพื่อขยายความที่กล่าวไว้โดยย่อว่า "พึงกำหนดอาการทั้งหลาย" ในบทเหล่านั้น บทว่า สุกุสโล ได้แก่ ฉลาดดี บทว่า ธนุคฺคโห ได้แก่ นายขมังธนู บทว่า กมฺมํ ได้แก่ การงานที่เหมาะสม บทว่า อกฺกนฺตปทานํ ได้แก่ แห่งเท้าทั้งหลายที่ก้าวไปโดยอาการเหยียบในเวลายิง บทว่า อาการํ ได้แก่ อาการที่จับคันธนู สายธนู และลูกศร บทว่า ปริคฺคณฺเหยฺย ได้แก่ พึงกำหนด ในบทว่า โภชนสปฺปายาทโย นี้ พึงทราบว่า อาทิ ศัพท์ รวบรวมแม้อาการทั้งหลายที่ไม่ได้กล่าวไว้ ด้วยอาทิศัพท์นั้น เป็นอันท่านกล่าวถึงการกำหนดแม้ซึ่งอุตุ ภาวนา นิมิต เป็นต้น บทว่า ตสฺมึ ได้แก่ ในสมาธิที่ยังอ่อนนั้น

Bhattāranti sāminaṃ, bhattavetanādīhi posakanti attho. Parivisantoti bhojento. Tassa ruccitvā bhuñjanākāraṃ sallakkhetvā tassa upanāmentoti yojanā. Ayampi yogī. Adhigatakkhaṇe bhojanādayo ākāreti pubbe jhānassa adhigatakkhaṇe kiccasādhake bhojanādigate ākāre. Gahetvāti pariggahetvā sallakkhetvā. Naṭṭhe naṭṭhe samādhimhi punappunaṃ appanāya.

บทว่า ภตฺตารํ ได้แก่ ซึ่งนาย ความว่า ซึ่งผู้เลี้ยงดูด้วยข้าวและค่าจ้างเป็นต้น บทว่า ปริวิสนฺโต ได้แก่ เมื่อเลี้ยงดู พึงประกอบความว่า กำหนดอาการที่นายนั้นบริโภคด้วยความชอบใจแล้ว น้อมเข้าไปถวายแก่นายนั้น แม้โยคีผู้นี้ (ก็ฉันนั้น) บทว่า อธิคตกฺขเณ โภชนาทโย อากาเร ได้แก่ ซึ่งอาการทั้งหลายมีโภชนะเป็นต้นอันเป็นเครื่องให้สำเร็จกิจ ในขณะที่บรรลุฌานในกาลก่อน บทว่า คเหตฺวา ได้แก่ กำหนดแล้ว หมายรู้แล้ว เพื่อความแน่วแน่บ่อยๆ ในเมื่อสมาธิเสื่อมไปๆ

Mahānasavijjāparicayena paṇḍito. Tattha visadañāṇatāya byatto. Ṭhānuppattikakaosallayogena kusalo. Nānaccayehīti nānaccayehi nānāsabhāvehi, nānārasehīti attho. Tenāha ‘‘ambilaggehī’’tiādi. Sūpehīti byañjanehi. Ambilaggehīti ambilakoṭṭhāsehi, ye vā ambilarasā hutvā aggabhūtā, tehi caturambilādimissehi. Esa nayo tittakaggādīsupi. Khārikehīti vātiṅgaṇakaḷīrādimissehi. Nimittanti ākāraṃ ruccanavasena bhuñjanākāraṃ. Uggaṇhātīti uparūpari gaṇhāti upadhāreti. Imassa vā sūpeyyassa atthāya hatthaṃ abhiharati. Abhihārānanti abhimukhena haritabbānaṃ paṇṇākārānaṃ, pūjābhihārānaṃ vā. Nimittaṃ uggaṇhātīti ‘‘evaṃ me cittaṃ samāhitaṃ ahosī’’ti nimittaṃ gaṇhāti sallakkheti.

เป็นบัณฑิตเพราะความเจนจบในวิชาการครัว เป็นผู้เชี่ยวชาญในวิชาการครัวนั้นเพราะมีความรู้แจ่มแจ้ง เป็นผู้ฉลาดเพราะประกอบด้วยความฉลาดในปฏิภาณ บทว่า นานจฺจเยหิ ความว่า ด้วยของที่ประสมกันต่างๆ คือมีสภาพต่างๆ มีรสต่างๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อมฺพิลคฺเคหิ บทว่า สūเปหิ ได้แก่ ด้วยกับข้าว บทว่า อมฺพิลคฺเคหิ ได้แก่ ด้วยส่วนที่มีรสเปรี้ยว หรือด้วยของเหล่าใดที่มีรสเปรี้ยวแล้วเป็นของเลิศ คือที่ผสมด้วยของเปรี้ยว ๔ อย่างเป็นต้น นัยนี้แมัในบททั้งหลายมี ติตฺตกคฺคาทิ เป็นต้น บทว่า ขาริเกหิ ได้แก่ ด้วยของที่ผสมด้วยมะเขือและหน่อไม้เป็นต้น บทว่า นิมิตฺตํ ได้แก่ อาการ คืออาการบริโภคตามความชอบใจ บทว่า อุคฺคณฺหาติ ได้แก่ ย่อมเรียนรู้ ย่อมกำหนดไว้เนืองๆ หรือว่า ย่อมยื่นมือไปเพื่อประโยชน์แก่แกงชนิดนี้ บทว่า อภิหารานํ ได้แก่ แห่งเครื่องบรรณาการทั้งหลายอันจะพึงนำมาเฉพาะหน้า หรือแห่งเครื่องบูชาที่นำมาถวาย บทว่า นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหาติ ได้แก่ ย่อมเรียนรู้ ย่อมหมายรู้นิมิตว่า "จิตของเราได้ตั้งมั่นแล้วอย่างนี้"

Samādhiparipanthānanti samādhissa paripanthabhūtānaṃ. Dhammānanti kāmacchandādinīvaraṇadhammānaṃ. Suvisodhitattāti suṭṭhu visodhitattā, vikkhambhanavaseneva sammadeva pahīnattāti attho. Kāmādīnavapaccavekkhaṇādīhīti ādi-saddena asubhamanasikāranekkhammānisaṃsapaccavekkhaṇādīni saṅgaṇhāti. Nekkhammaguṇadassanenāpi [Pg.177] hi tassa vibandhabhūte kāmacchande ādīnavo visesato pākaṭo hotīti. Kāyaduṭṭhullanti kāyadarathaṃ sāraddhakāyataṃ. Tena kāyacittānaṃ sārambhanimittassa byāpādanīvaraṇassa na visodhanamāha. Ārambhadhātumanasikārādīti ādi-saddena vīriyasambojjhaṅganimittānaṃ, ālokasaññādīnañca saṅgaho daṭṭhabbo. Samathanimittamanasikārādīti ādi-saddena samādhisambojjhaṅgaṭṭhāniyānaṃ dhammānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Aññepi samādhiparipantheti vicikicchāṭṭhāniye, madamānādike ca sandhāyāha. Āsayanti vasanakasusiraṃ. Suparisuddhanti āsaṅkanīyattābhāvena suṭṭhu parisuddhaṃ. Etthāha – nanu cāyaṃ pageva kāmādīnavaṃ paccavekkhitvā samathapaṭipadaṃ paṭipanno upacārakkhaṇeyeva jhānena nīvaraṇāni vikkhambhitāni, atha kasmā puna kāmādīnavapaccavekkhaṇādi gahitanti? Saccametaṃ. Taṃ pana pahānamattanti jhānassa ciraṭṭhitiyā atisayapahānatthaṃ puna gahitaṃ.

บทว่า สมาธิปริปนฺถานํ ได้แก่ แห่งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อสมาธิ บทว่า ธมฺมานํ ได้แก่ แห่งธรรมคือนิวรณ์มีกามฉันทะเป็นต้น บทว่า สุวิโสธิตตฺตา ความว่า เพราะชำระดีแล้ว คือเพราะละได้แล้วอย่างดีด้วยอำนาจแห่งวิกขัมภนะ ในบทว่า กามาทีนวปจฺจเวกฺขณาทีหิ นี้ ท่านรวบรวมเอาอสุภมนสิการ การพิจารณาอานิสงส์ในเนกขัมมะเป็นต้น ด้วยอาทิศัพท์ จริงอยู่ แม้ด้วยการเห็นคุณในเนกขัมมะ โทษในกามฉันทะอันเป็นเครื่องผูกพันของเนกขัมมะนั้น ย่อมปรากฏโดยพิเศษ บทว่า กายทุฏฺฐุลฺลํ ได้แก่ ความกระวนกระวายแห่งกาย ความที่กายกระสับกระส่าย ด้วยคำนั้น ท่านกล่าวถึงการไม่ชำระพยาปาทนิวรณ์อันเป็นนิมิตแห่งความกระสับกระส่ายของกายและจิต ในบทว่า อารมฺภธาตุมนสิการาทีติ นี้ พึงเห็นการรวบรวมนิมิตแห่งวิริยสัมโพชฌงค์และอาโลกสัญญาเป็นต้น ด้วยอาทิศัพท์ ในบทว่า สมถนิมิตฺตมนสิการาทีติ นี้ พึงเห็นการรวบรวมธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ ด้วยอาทิศัพท์ ท่านมุ่งหมายถึงธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งวิจิกิจฉา และธรรมมีมทะและมานะเป็นต้น แล้วกล่าวว่า อญฺเญปิ สมาธิปริปนฺเถ บทว่า อาสยํ ได้แก่ ที่อาศัยอันเป็นโพรง บทว่า สุปริสุทฺธํ ได้แก่ บริสุทธิ์ดีแล้ว เพราะไม่มีความเป็นสิ่งที่น่ารังเกียจ ในเรื่องนี้ มีคำถามว่า ก็ท่านผู้นี้พิจารณาเห็นโทษในกามทั้งหลายแต่เนิ่นๆ แล้วปฏิบัติสมถปฏิปทา นิวรณ์ทั้งหลายอันท่านข่มไว้แล้วด้วยฌานในอุปจารขณะทีเดียวมิใช่หรือ แล้วไฉนจึงยกเอาการพิจารณาโทษในกามเป็นต้นขึ้นมาอีกเล่า? คำนั้นจริง แต่ว่าการละนั้นเป็นเพียงการละ (ชั่วคราว) เท่านั้น ท่านจึงยกขึ้นมาอีกเพื่อประโยชน์แก่การละอย่างยิ่งยวด เพื่อความดำรงอยู่ได้นานของฌาน

Uddhacca middhanti kukkuccaṃ, thinañca tadekaṭṭhatāya gahitamevāti katvā vuttaṃ. Suddhantagatoti suparisuddhapariyantaṃ sabbaso visodhitakoṇapariyantaṃ uyyānaṃ gato. Tahiṃ rameti tasmiṃ jhāne rameyya divasabhāgampi jhānasamaṅgī eva bhaveyya.

ท่านกล่าวบทว่า อุทฺธจฺจมิทฺธํ โดยถือเอาว่า กุกกุจจะและถีนะเป็นอันท่านถือเอาแล้วเทียว เพราะมีความหมายเป็นอันเดียวกันกับอุทธัจจะและมิทธะนั้น บทว่า สุทฺธนฺตคโต ได้แก่ ไปแล้วสู่สวนอันมีที่สุดและมุมอันบริสุทธิ์โดยรอบ คือมีที่สุดและมุมอันชำระแล้วโดยสิ้นเชิง บทว่า ตหึ รเม ได้แก่ พึงยินดีในฌานนั้น พึงเป็นผู้พร้อมเพรียงด้วยฌานทีเดียวแม้ตลอดส่วนแห่งวัน

Cittabhāvanāvepullatthanti samādhibhāvanāya vipulabhāvāya. Yathā hi bhāvanāvasena nimittassa uppatti, evamassa bhāvanāvaseneva vaḍḍhanampi. Tasmā ekaṅgulādivasena nimittaṃ vaḍḍhentassa punappunaṃ bahulīkārena jhānaṃ bhāvanāpi vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ āpajjati. Tena vuttaṃ ‘‘cittabhāvanāvepullatthañca yathāladdhaṃ paṭibhāganimittaṃ vaḍḍhetabba’’nti. Tassāti paṭibhāganimittassa.

บทว่า จิตฺตภาวนาเวปุลฺลตฺถํ ได้แก่ เพื่อความไพบูลย์แห่งสมาธิภาวนา จริงอยู่ ความเกิดขึ้นแห่งนิมิตย่อมมีด้วยอำนาจแห่งภาวนาฉันใด แม้ความเจริญแห่งนิมิตนี้ก็ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งภาวนาฉันนั้น เพราะฉะนั้น เมื่อโยคีขยายนิมิตโดยขนาดหนึ่งองคุลีเป็นต้น การเจริญฌานบ่อยๆ โดยการกระทำให้มาก ก็ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และพึงขยายปฏิภาคนิมิตตามที่ได้แล้ว เพื่อความไพบูลย์แห่งจิตตภาวนา" บทว่า ตสฺส ได้แก่ แห่งปฏิภาคนิมิต

Nimittavaḍḍhananayavaṇṇanā

วรรณนาว่าด้วยนัยแห่งการขยายนิมิต

77. Tatrāti sāmiatthe bhummavacanaṃ, tassāti attho. Avaḍḍhetvāti yathā kumbhakāro mattikāya pattaṃ karonto paṭhamaṃ aparicchinditvāva pattaṃ vaḍḍheti, evaṃ pattavaḍḍhanayogena pattavaḍḍhanayuttiyā avaḍḍhetvā pūvikassa pūvavaḍḍhanaṃ. Bhattassa upari bhattapakkhipanaṃ bhattavaḍḍhanaṃ. Vatthassa tintassa añchanādi dussavaḍḍhanaṃ. Paccekaṃ yoga-saddo yojetabbo. Aparicchinditvā [Pg.178] na vaḍḍhetabbaṃ saparicchede eva bhāvanāpavattito. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sāntake no anantake’’ti (visuddhi. 1.55).

๗๗. บทว่า ตตฺร เป็นภุมมวจนะ (วิภัตติที่ 7) ในอรรถว่าสามี (เจ้าของ) ความว่า ตสฺส (ของนิมิตนั้น) บทว่า อวฑฺเฒตฺวา ได้แก่ ไม่พึงขยายโดยวิธีขยายบาตร คือโดยนัยแห่งการขยายบาตร เหมือนอย่างว่า ช่างหม้อเมื่อทำบาตรด้วยดินเหนียว ไม่กำหนด (ขอบเขต) ก่อนแล้วจึงขยายบาตร (ฉันใด) การขยายขนมของคนทำขนม (ก็ฉันนั้น) การเติมข้าวลงบนข้าว ชื่อว่า ภัตตวัฑฒนะ (การเพิ่มข้าว) การดึงเป็นต้นซึ่งผ้าที่เปียก ชื่อว่า ทุสสวัฑฒนะ (การขยายผ้า) พึงประกอบ โยค ศัพท์ เข้ากับทุกบท ไม่พึงขยายโดยไม่กำหนด (ขอบเขต) เพราะภาวนาย่อมเป็นไปในนิมิตที่มีขอบเขตเท่านั้น จริงอยู่ ท่านกล่าวไว้ว่า "ในนิมิตมีที่สุด หามิได้ในนิมิตไม่มีที่สุด"

Haṃsapotakāti javanahaṃsapotakā. Ukkūlaṃ unnataṭṭhānaṃ. Vikūlaṃ ninnaṭṭhānaṃ. Nadīsotena kataṃ viduggaṃ nadīviduggaṃ. Visamākārena ṭhito pabbatapadeso pabbatavisamo.

บทว่า หํสโปตกา ความว่า ลูกหงส์พันธุ์ดีที่บินเร็ว ที่สูงชื่อว่า อุกกูลัง ที่ลุ่มชื่อว่า วิกูลัง ที่ที่กระแสน้ำทำไว้ให้ไปได้ยาก ชื่อว่า นทีวิทุคคัง บริเวณภูเขาที่ตั้งอยู่โดยอาการไม่สม่ำเสมอ ชื่อว่า ปัพพตวิสมะ

Thūlāni hutvā upaṭṭhahanti paccavekkhaṇābāhullena vibhūtabhāvato. Dubbalāni hutvā upaṭṭhahanti paguṇabalavabhāvassa anāpādikattā. Upari ussukkanāyāti bhāvanāya upari ārohanāya, dutiyajjhānādhigamāyāti attho.

องค์ฌานทั้งหลายปรากฏเป็นของหยาบ เพราะพิจารณาเนืองๆ และเพราะมีความปรากฏชัด องค์ฌานทั้งหลายปรากฏเป็นของมีกำลังน้อย เพราะยังไม่ได้ทำให้ถึงความคล่องแคล่วและมีกำลัง บทว่า อุปริ อุสฺสุกฺกนาย ความว่า เพื่อก้าวขึ้นไปในเบื้องบนแห่งภาวนา อธิบายว่า เพื่อบรรลุทุติยฌาน

Pabbateyyāti pabbate bahulacārinī. Akhettaññūti agocaraññū. Samādhiparipanthānaṃ visodhanānabhiññātāya bālo. Jhānassa paguṇabhāvāpādanaveyyattiyassa abhāvena abyatto. Uparijhānassa padaṭṭhānabhāvānavabodhena akhettaññū. Sabbathāpi samāpattikosallābhāvena akusalo. Samādhinimittassa vā anāsevanāya bālo. Abhāvanāya abyatto. Abahulīkārena akhettaññū. Sammadeva anadhiṭṭhānato akusaloti yojetabbaṃ. Ubhato bhaṭṭhoti ubhayato jhānato bhaṭṭho. So hi appaguṇatāya na suppatiṭṭhitatāya saussāhopi vināsato, asāmatthiyato ca jhānadvayato parihīno. Ciṇṇavasināti āsevitavasinā.

บทว่า ปพฺพเตยฺยา ความว่า มีปกติเที่ยวไปมากในภูเขา บทว่า อเขตฺตญฺญู ความว่า ไม่รู้จักโคจร ชื่อว่าเป็นพาล เพราะไม่รู้จักชำระธรรมที่เป็นข้าศึกต่อสมาธิ ชื่อว่าไม่ฉลาด เพราะไม่มีความเชี่ยวชาญในการทำให้ฌานคล่องแคล่ว ชื่อว่าไม่รู้เขต เพราะไม่เข้าใจภาวะที่เป็นปทัฏฐานของฌานเบื้องสูง โดยประการทั้งปวง ชื่อว่าไม่ฉลาด เพราะไม่มีความเชี่ยวชาญในสมาบัติ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าเป็นพาล เพราะไม่เสพสมาธินิมิต ชื่อว่าไม่ฉลาด เพราะไม่เจริญ ชื่อว่าไม่รู้เขต เพราะไม่กระทำให้มาก พึงประกอบความว่า ชื่อว่าไม่ฉลาด เพราะไม่อธิษฐานไว้โดยชอบ บทว่า อุภโต ภฏฺโฐ ความว่า เสื่อมจากฌานทั้งสอง จริงอยู่ ภิกษุนั้นแม้มีความพยายาม แต่เพราะความไม่คล่องแคล่วและความตั้งมั่นไม่ดี จึงเสื่อมจากฌานทั้งสอง คือโดยความเสื่อม (จากปฐมฌาน) และโดยความไม่สามารถ (ที่จะบรรลุทุติยฌาน) บทว่า จิณฺณวสินา ความว่า ผู้มีวสีอันสั่งสมแล้ว

Pañcavasīkathāvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องปัญจวสี

78. Vasanaṃ vasīti dhātuniddesatāya kiriyāniddesoti adhippāyenāha ‘‘vasiyo’’ti, yathāruci pavattiyoti attho. Āvajjanāya vasī, āvajjanāvasena vā vasī āvajjanavasī. Jhānaṃ āvajjituṃ yattha yattha padese icchā yatthicchakaṃ. Yadā yadā, yasmiṃ yasmiṃ vā jhānaṅge icchā yadicchakaṃ. Yāva yāva icchā yāvadicchakaṃ, da-kāro padasandhikaro. ‘‘Yāvā’’ti ca idaṃ bahūnaṃ javanavārānaṃ nirantaraṃ viya tathāpavattanaṃ sandhāya vuttaṃ, na ekameva. So hi paricchinnacittakkhaṇoti. Āvajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti vuttanayena yattha katthaci ṭhāne yadā yadā [Pg.179] yaṃ kiñci jhānaṅgaṃ āvajjentassa yathicchitaṃ kālaṃ āvajjanāya āvajjanappavattiyā dandhāyitattaṃ vitthāyitattaṃ, cirāyitattaṃ vā natthi. Evaṃ āvajjanavasī siddhā nāma hotīti attho. Sesāti vuṭṭhānaadhiṭṭhānapaccavekkhaṇāvasiyo.

๗๘. ท่านกล่าวว่า "วสิโย" ด้วยความประสงค์ว่า เป็นการแสดงกิริยาโดยการแสดงธาตุว่า วสนํ ชื่อว่า วสี ความว่า ความเป็นไปตามความพอใจ ความเป็นใหญ่ในการนึก หรือความเป็นใหญ่โดยอำนาจการนึก ชื่อว่า อาวัชชนวสี ความปรารถนาในประเทศไหนๆ เพื่อจะนึกถึงฌาน ชื่อว่า ยตฺถิจฺฉกํ ความปรารถนาในกาลไหนๆ หรือในองค์ฌานไหนๆ ชื่อว่า ยทิจฺฉกํ ความปรารถนาเพียงใดๆ ชื่อว่า ยาวทิจฺฉกํ, ท-อักษร เป็นตัวเชื่อมบท และคำว่า "ยาวา" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นไปเช่นนั้นประหนึ่งว่าไม่ขาดสายแห่งชวนวาระจำนวนมาก ไม่ใช่หมายถึงเพียงวาระเดียว จริงอยู่ ชวนวาระนั้นมีจิตตขณะอันจำกัด บทว่า อาวัชฺชนาย ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถิ ความว่า ตามนัยที่กล่าวแล้ว เมื่อบุคคลนึกถึงองค์ฌานอย่างใดอย่างหนึ่ง ในที่ไหนๆ ในกาลไหนๆ ตลอดกาลตามที่ปรารถนา ย่อมไม่มีความเชื่องช้า ความเนิ่นช้า หรือความชักช้าในการนึก หรือในความเป็นไปแห่งการนึก อธิบายว่า ด้วยอาการอย่างนี้ อาวัชชนวสีชื่อว่าสำเร็จแล้ว บทว่า เสสา หมายถึง วุฏฐานวสี อธิษฐานวสี และปัจจเวกขณวสี

Aṅgasamudāyabhāvato jhānassa jhāne āvajjanavasiṃ nipphādetukāmena paṭipāṭiyā jhānaṅgāni āvajjetabbānīti āha ‘‘paṭhamaṃ vitakkaṃ āvajjayato’’ti. Yadipi āvajjanamevettha icchitaṃ āvajjanavasiyā adhippetattā, āvajjanāya pana uppannāya javanehi bhavitabbaṃ. Tāni ca kho āvajjanatapparatāya cittābhinīhārassa yathāvajjitajhānaṅgārammaṇāni katipayāneva honti, na paripuṇṇānīti vuttaṃ ‘‘vitakkārammaṇāneva cattāri pañca vā javanāni javantī’’ti. Cattāri tikkhindriyassa. Pañca nātitikkhindriyassāti daṭṭhabbaṃ. Nirantaranti visabhāgehi nirantaraṃ. Ayaṃ panāti bhavaṅgadvayantaritā catujavanacittā yathāvuttā āvajjanavasī. Aññesaṃ vā dhammasenāpatiādīnaṃ. Evarūpe kāleti uṭṭhāya samuṭṭhāya lahutaraṃ āvajjanavasīnibbattanakāle. Sā ca kho ittarā parittakālā, na satthu yamakamahāpāṭihāriye viya ciratarappabandhavatī. Tathā hi taṃ sāvakehi asādhāraṇaṃ vuttaṃ. Adhigamena samaṃ sasampayuttassa jhānassa sammā āpajjanaṃ paṭipajjanaṃ samāpajjanaṃ, jhānasamaṅgitā.

เพราะฌานเป็นสภาวะที่ประชุมแห่งองค์ ผู้ประสงค์จะทำอาวัชชนวสีในฌานให้สำเร็จ พึงนึกถึงองค์ฌานทั้งหลายตามลำดับ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เมื่อนึกถึงวิตกเป็นอันดับแรก" แม้ว่าในที่นี้จะประสงค์เพียงการนึก เพราะมุ่งถึงอาวัชชนวสี แต่เมื่ออาวัชชนะเกิดขึ้นแล้ว ชวนะทั้งหลายก็พึงมี ก็ชวนะเหล่านั้น เพราะการน้อมจิตไปมีอาวัชชนะเป็นเบื้องหน้า จึงมีองค์ฌานที่นึกถึงเป็นอารมณ์ เกิดขึ้นเพียงเล็กน้อยเท่านั้น ไม่เต็มวิถี ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ชวนะ ๔ หรือ ๕ ดวง มีวิตกเป็นอารมณ์เท่านั้น ย่อมแล่นไป" พึงทราบว่า ๔ ดวง สำหรับผู้มีอินทรีย์แก่กล้า, ๕ ดวง สำหรับผู้มีอินทรีย์ไม่แก่กล้านัก บทว่า นิรนฺตรํ ความว่า ไม่มีระหว่างคั่นด้วยชวนะที่มีสภาวะต่างกัน ส่วนบทว่า อยํ ปน หมายถึง อาวัชชนวสีตามที่กล่าวแล้ว ซึ่งมีชวนจิต ๔ ดวง คั่นด้วยภวังค์ ๒ ขณะ หรืออาวัชชนวสีของท่านอื่นๆ มีพระธรรมเสนาบดีเป็นต้น บทว่า เอวรูเป กาเล ความว่า ในกาลที่ทำอาวัชชนวสีให้เกิดอย่างรวดเร็วยิ่งขึ้น ด้วยความเพียรพยายามอย่างยิ่ง ก็อาวัชชนวสีนั้นเป็นไปชั่วครู่ มีกาลเล็กน้อย ไม่ได้มีความสืบต่อที่ยาวนานมากเหมือนในยมกมหาปาฏิหาริย์ของพระศาสดา จริงอยู่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปาฏิหาริย์นั้นไม่ทั่วไปแก่พระสาวก การเข้าถึง การบรรลุฌานที่สัมปยุตด้วยคุณที่ตนบรรลุโดยชอบ ชื่อว่า สมาปัชชนะ ได้แก่ ความพร้อมเพรียงด้วยฌาน

Sīghanti ettha samāpajjitukāmatānantaraṃ dvīsu bhavaṅgesu uppannesu bhavaṅgaṃ upacchinditvā uppannāvajjanānantaraṃ samāpajjanaṃ sīghaṃ samāpajjanasamatthatā. Ayañca matthakappattā samāpajjanavasī satthu dhammadesanāyaṃ labbhati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘so kho ahaṃ, aggivessana, tassā eva kathāya pariyosāne tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi samādahāmi yenassudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti (ma. ni. 1.387). Ito sīghatarā hi samāpajjanavasī nāma natthi. Juṇhāya rattiyā navoropitehi kesehi kapotakandarāyaṃ viharantassa āyasmato sāriputtassa yakkhena mahantampi pabbatakūṭaṃ padāletuṃ samatthe pahāre sīse dinne samāpajjanampettha nidassetabbaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘tadā thero tassa paharaṇasamaye samāpattiṃ appesī’’ti (visuddhi. 2.374). Pāḷiyaṃ pana ‘‘aññataraṃ samādhiṃ samāpajjitvā nisinno’’ti (udā. 34) vuttaṃ. Ime pana therā [Pg.180] ‘‘samāpattito vuṭṭhānasamakālaṃ tena pahāro dinno’’ti vadanti.

บทว่า สีฆํ ในที่นี้ หมายถึง ความสามารถในการเข้าสมาบัติได้อย่างรวดเร็ว คือ การเข้าสมาบัติในลำดับถัดจากการเกิดอาวัชชนะ ซึ่งเกิดขึ้นหลังจากตัดกระแสภวังค์ เมื่อภวังค์ ๒ ขณะเกิดขึ้นแล้วในลำดับแห่งความต้องการจะเข้าสมาบัติ และสมาปัชชนวสีนี้ที่ถึงซึ่งยอดเยี่ยม ย่อมมีได้ในเวลาทรงแสดงธรรมของพระศาสดา ซึ่งท่านกล่าวหมายถึงข้อความที่ว่า "ดูกรอัคคิเวสสนะ เรานั้นแล ในเวลาจบพระธรรมเทศนานั้นนั่นเทียว ย่อมตั้งมั่น ประดิษฐานจิตไว้ภายใน ทำให้มีอารมณ์เป็นหนึ่ง ตั้งมั่นในสมาธินิมิตอันมีในเบื้องก่อนนั้นนั่นเอง ด้วยอาการอย่างนี้ เราย่อมอยู่จำเดิมแต่นั้นมาราวกับเป็นนิตย์" จริงอยู่ สมาปัชชนวสีที่เร็วกว่านี้ไม่มี ในที่นี้ พึงแสดงถึงการเข้าสมาบัติของท่านพระสารีบุตร ผู้กำลังอยู่ในถ้ำกโปตกคูหา ในคืนเดือนหงาย มีผมที่เพิ่งโกนใหม่ๆ เมื่อถูกยักษ์ประหารที่ศีรษะด้วยการประหารที่สามารถทำให้ยอดภูเขาใหญ่แตกได้ จริงอยู่ ท่านจะกล่าวไว้ว่า "ครั้งนั้น พระเถระได้เข้าสมาบัติในเวลาที่ยักษ์นั้นประหาร" แต่ในพระบาลีกล่าวไว้ว่า "ท่านเข้าสมาธิอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วนั่งอยู่" ส่วนพระเถระเหล่านี้กล่าวว่า "ยักษ์นั้นได้ประหารในเวลาเดียวกันกับที่ท่านออกจากสมาบัติ"

Accharāmattanti aṅguliphoṭamattaṃ khaṇaṃ. Ṭhapetunti setu viya sīghasotāya nadiyā oghaṃ vegena pavattituṃ adatvā yathāvuttakkhaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ samatthatā. Abhibhuyya ṭhapanaṃ, adhiṭṭhānaṃ viyāti vā adhiṭṭhānaṃ. Tattha vasī adhiṭṭhānavasī. Tatheva lahuṃ vuṭṭhātunti accharāmattaṃ vā dasaccharāmattaṃ vā lahuṃ khaṇaṃ jhānasamaṅgī hutvā jhānato vuṭṭhātuṃ samatthatā. Bhavaṅgacittuppattiyeva hettha jhānato vuṭṭhānaṃ nāma. Ettha ca yathā ‘‘ettakameva khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapessāmī’’ti pubbaparikammavasena adhiṭṭhānasamatthatā adhiṭṭhānavasī, evaṃ ‘‘ettakameva khaṇaṃ jhānasamaṅgī hutvā jhānato vuṭṭhahissāmī’’ti pubbaparikammavasena vuṭṭhānasamatthatā vuṭṭhānavasī veditabbā, yā samāpatti ‘‘vuṭṭhānakusalatā’’ti vuccati. Tadubhayadassanatthanti adhiṭṭhānavuṭṭhānavasīdassanatthaṃ.

บทว่า อจฺฉรามตฺตํ ความว่า ชั่วขณะดีดนิ้วมือ บทว่า ฐเปตุํ ความว่า ความสามารถที่จะตั้งฌานไว้ตลอดขณะที่กล่าวแล้ว โดยไม่ให้กระแสน้ำของแม่น้ำที่มีกระแสเชี่ยวเป็นไปโดยเร็ว เหมือนสะพาน (กั้นไว้) ฉะนั้น การตั้งไว้โดยครอบงำ หรือเหมือนการอธิษฐาน ชื่อว่า อธิษฐาน ความชำนาญในอธิษฐานนั้น ชื่อว่า อธิษฐานวสี บทว่า ตเถว ลหุํ วุฏฺฐาตุํ ความว่า ความสามารถที่จะเป็นผู้ประกอบด้วยฌานแล้วออกจากฌานได้ในขณะเล็กน้อย ชั่วดีดนิ้วมือหนึ่งครั้งบ้าง สิบครั้งบ้าง ฉันนั้นเหมือนกัน ในเรื่องนี้ การเกิดขึ้นแห่งภวังคจิตเท่านั้น ชื่อว่า การออกจากฌาน และในวสีทั้งสองนั้น ความสามารถในการอธิษฐานด้วยอำนาจปุพพปริกรรมว่า "เราจักตั้งฌานไว้ตลอดขณะเพียงเท่านี้" ชื่อว่า อธิษฐานวสี ฉันใด ความสามารถในการออกจากฌานด้วยอำนาจปุพพปริกรรมว่า "เราเป็นผู้ประกอบด้วยฌานตลอดขณะเพียงเท่านี้แล้ว จักออกจากฌาน" ก็พึงทราบว่า เป็นวุฏฐานวสี ฉันนั้น ซึ่งสมาบัตินั้น ท่านเรียกว่า "วุฏฐานกุศลตา" บทว่า ตทุภยทสฺสนตฺถํ ความว่า เพื่อแสดงอธิษฐานวสีและวุฏฐานวสี

Tatthāti tasmiṃ nimmitapabbate tassa vivare. Kiñcāpi ekaṃyeva taṃ abhiññācittaṃ yena pabbataṃ nimmineyya, abhiññāpādakassa pana jhānassa lahutaraṃ ṭhapanaṃ, vuṭṭhānañca idha nidassitanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Ettakā iddhimantā ekaṃ upaṭṭhākaṃ garuḷato rakkhituṃ na sakkhiṃsū’’ti gārayhā assāma.

บทว่า ตตฺถ ความว่า ในภูเขาที่เนรมิตขึ้นนั้น ในช่องแห่งภูเขานั้น แม้ว่าอภิญญาจิตที่บุคคลพึงเนรมิตภูเขาได้นั้น จะมีเพียงดวงเดียว แต่พึงทราบว่า ในเรื่องนี้ ท่านแสดงการตั้งไว้และการออกจากฌานอันเป็นบาทของอภิญญาที่เร็วยิ่งกว่า (เราคิดว่า) "เราทั้งหลายพึงถูกติเตียนว่า 'ผู้มีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้ ไม่สามารถจะรักษาอุปัฏฐากนาคตนหนึ่งจากครุฑได้'"

Āvajjanānantarānīti āvajjanavasībhāvāya yathākkamaṃ vitakkādīnaṃ jhānaṅgānaṃ āvajjanāya parato yāni javanāni pavattāni, tāni tesaṃ paccavekkhaṇāni. Yadaggena āvajjanavasīsiddhi, tadaggena paccavekkhaṇāvasīsiddhi veditabbā.

บทว่า อาวชฺชนานนฺตรานิ ความว่า เพื่อความเป็นผู้มีความชำนาญในอาวัชชนะ ชวนจิตเหล่าใดเป็นไปแล้วในเบื้องหลังจากอาวัชชนะคือการพิจารณาองค์ฌานมีวิตกเป็นต้นตามลำดับ ชวนจิตเหล่านั้นเป็นปัจจเวกขณจิตขององค์ฌานเหล่านั้น พึงทราบว่า ความสำเร็จแห่งอาวัชชนวสีมีประมาณเท่าใด ความสำเร็จแห่งปัจจเวกขณวสีก็มีประมาณเท่านั้น

Dutiyajjhānakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องทุติยฌาน

79. Nīvaraṇappahānassa tappaṭhamatāya āsannanīvaraṇapaccatthikā. Thūlaṃ nāma vipulampi pheggu viya sukhabhañjanīyanti āha ‘‘oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti. Santato manasi karitvāti paṭhamajjhānaṃ viya anoḷārikaṅgattā, santadhammasamaṅgitāya ca ‘‘santa’’nti manasi katvā. Ye hi dhammā dutiyajjhāne pītisukhādayo, kāmaṃ te paṭhamajjhānepi santi, tehi pana te santatarā ceva paṇītatarā ca bhavantīti. Nikantinti nikāmanaṃ, apekkhanti [Pg.181] attho. Pariyādāyāti khepetvā. Cattāri pañcāti vā-saddo luttaniddiṭṭho. Dutiyajjhānaṃ etassa atthīti dutiyajjhānikaṃ. Vuttappakārānevāti paṭhamajjhāne vuttappakārāniyeva, parikammādināmakānīti attho.

๗๙. (ปฐมฌาน) มีนิวรณ์เป็นข้าศึกอยู่ใกล้ เพราะการละนิวรณ์มีปฐมฌานนั้นเป็นเบื้องต้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "เพราะความเป็นของหยาบ องค์ฌานจึงอ่อนกำลัง" เพราะทรงหมายความว่า สิ่งที่ชื่อว่าหยาบ แม้จะใหญ่โต ก็หักได้ง่ายเหมือนแก่นไม้ที่ไม่มีแก่น บทว่า สนฺตโต มนสิ กริตฺวา ความว่า กระทำไว้ในใจว่า "สงบ" เพราะไม่มีองค์หยาบเหมือนปฐมฌาน และเพราะประกอบด้วยธรรมอันสงบ จริงอยู่ ธรรมเหล่าใด คือ ปีติ สุข เป็นต้น ในทุติยฌาน จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้นมีอยู่แม้ในปฐมฌาน แต่ว่า ธรรมเหล่านั้น (ในทุติยฌาน) ย่อมสงบกว่าและประณีตกว่าธรรมเหล่านั้น (ในปฐมฌาน) บทว่า นิกนฺตึ ความว่า ความปรารถนา อธิบายว่า ความเยื่อใย บทว่า ปริยาทาย ความว่า ทำให้สิ้นไป ในบทว่า จตฺตาริ ปญฺจ วา ศัพท์ ถูกลบไปแล้วแสดงไว้ ทุติยฌานมีแก่ชวนจิตนี้ เหตุนั้น จึงชื่อว่า ทุติยฌานิกะ บทว่า วุตฺตปฺปการาเนว ความว่า มีประเภทที่กล่าวแล้วในปฐมฌานนั่นเทียว อธิบายว่า มีชื่อว่า บริกรรม เป็นต้น

80. Vūpasamāti vūpasamahetu, vūpasamoti cettha pahānaṃ adhippetaṃ, tañca vitakkavicārānaṃ. Atikkamo atthato dutiyajjhānakkhaṇe anuppādoti āha ‘‘samatikkamā’’tiādi. Katamesaṃ panettha vitakkavicārānaṃ vūpasamo adhippeto, kiṃ paṭhamajjhānikānaṃ, udāhu dutiyajjhānikānanti. Kiñcettha yadi paṭhamajjhānikānaṃ, natthi tesaṃ vūpasamo. Na hi kadāci paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārarahitaṃ atthi. Atha dutiyajjhānikānaṃ, evampi nattheva vūpasamo, sabbena sabbaṃ tesaṃ tattha abhāvatoti? Vuccate – yehi vitakkavicārehi paṭhamajjhānassa oḷārikatā, tesaṃ samatikkamā dutiyassa jhānassa samadhigamo, na sabhāvato anoḷārikānaṃ phassādīnaṃ samatikkamāti ayamattho ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti etena dīpito. Tasmā ‘‘kiṃ paṭhamajjhānikānaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamo idhādhippeto, udāhu dutiyajjhānikāna’’nti edisī codanā anokāsāva. Yasmā diṭṭhādīnavassa taṃtaṃjhānakkhaṇe anuppattidhammatāpādanaṃ vūpasamanaṃ adhippetaṃ. Vitakkādayo eva jhānaṅgabhūtā tathā karīyanti, na taṃsampayuttā phassādayo, tasmā vitakkādīnaṃyeva vūpasamādivacanaṃ ñāyāgataṃ. Yasmā pana vitakkādīnaṃ viya taṃsampayuttadhammānampi etena ‘‘etaṃ oḷārika’’nti ādīnavadassanaṃ sutte āgataṃ, tasmā avisesena vitakkādīnaṃ, taṃsahagatānañca vūpasamādike vattabbe vitakkādīnaṃyeva vūpasamo vuccamāno adhikavacanaṃ aññaṃ atthaṃ bodhetīti katvā kiñci visesaṃ dīpetīti dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘oḷārikassa panā’’tiādi gahitanti idha ‘‘yehi vitakkavicārehī’’tiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Pītiyā ca virāgā’’tiādīsupi eseva nayo. Tasmā vitakkavicārapītisukhasamatikkamavacanāni oḷārikoḷārikaṅgasamatikkamā dutiyādiadhigamadīpakānīti tesaṃ ekadesabhūtaṃ vitakkavicārasamatikkamavacanaṃ taṃdīpakaṃ vuttaṃ. Visuṃ visuṃ ṭhitepi hi vitakkavicārasamatikkamavacanādike paheyyaṅganiddesatāsāmaññena cittena samūhato gahite vitakkavicāravūpasamavacanassa tadekadesatā daṭṭhabbā. Ayañca attho [Pg.182] avayavena samudāyopalakkhaṇanayena vutto. Atha vā vitakkavicāravūpasamavacaneneva taṃsamatikkamā dutiyādhigamadīpakena pītivirāgādivacanānaṃ pītiādisamatikkamā tatiyādiadhigamadīpakatā dīpitā hotīti tassa taṃdīpakatā vuttā.

๘๐. บทว่า วูปสมา เพราะเป็นเหตุแห่งความสงบระงับ และในบทว่า วูปสโม นี้ ท่านประสงค์เอาการละ และการละนั้นก็คือการละวิตกวิจาร การก้าวล่วง โดยอรรถคือความไม่เกิดขึ้นในขณะแห่งทุติยฌาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า สมติกฺกมา (คำถามว่า) ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาความสงบระงับแห่งวิตกวิจารเหล่าไหน คือแห่งวิตกวิจารที่เป็นของปฐมฌาน หรือว่าเป็นของทุติยฌาน? ก็ในปัญหานั้น ถ้าหากประสงค์เอาวิตกวิจารที่เป็นของปฐมฌาน ความสงบระงับแห่งวิตกวิจารเหล่านั้นก็ไม่มี เพราะว่าปฐมฌานที่ปราศจากวิตกวิจารไม่มีเลยในกาลไหนๆ แต่ถ้าประสงค์เอาวิตกวิจารที่เป็นของทุติยฌาน แม้อย่างนี้ ความสงบระงับก็ไม่มีเหมือนกัน เพราะวิตกวิจารเหล่านั้นไม่มีในทุติยฌานนั้นโดยประการทั้งปวง (มิใช่หรือ)? (คำตอบ) ขอตอบว่า ความเป็นของหยาบแห่งปฐมฌานมีได้เพราะวิตกวิจารเหล่าใด การบรรลุทุติยฌานย่อมมีได้เพราะการก้าวล่วงวิตกวิจารเหล่านั้น ไม่ใช่เพราะการก้าวล่วงผัสสะเป็นต้นซึ่งไม่หยาบโดยสภาวะ เนื้อความนี้ ท่านแสดงไว้ด้วยบทว่า วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา นี้ เพราะเหตุนั้น คำถามเช่นนี้ว่า "ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาความสงบระงับแห่งวิตกวิจารที่เป็นของปฐมฌาน หรือว่าเป็นของทุติยฌาน" จึงไม่มีโอกาส (ที่จะเกิดขึ้นได้) เลย เพราะว่า ท่านประสงค์เอาการทำให้มีสภาวะไม่เกิดขึ้นในขณะแห่งฌานนั้นๆ ของธรรมที่เห็นโทษแล้ว ว่าเป็นความสงบระงับ วิตกเป็นต้นที่เป็นองค์ฌานเท่านั้น ถูกกระทำเช่นนั้น ไม่ใช่ผัสสะเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยองค์ฌานเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น คำกล่าวถึงความสงบระงับเป็นต้นแห่งวิตกเป็นต้นเท่านั้น จึงมาถึงโดยนัย (ที่ถูกต้อง) แต่เพราะว่า การเห็นโทษว่า "ธรรมนี้หยาบ" เพราะธรรมนี้ แม้ของธรรมที่สัมปยุตด้วยวิตกเป็นต้นเหล่านั้น เหมือนของวิตกเป็นต้น มาแล้วในพระสูตร เพราะเหตุนั้น เมื่อควรจะกล่าวถึงความสงบระงับเป็นต้นของวิตกเป็นต้นและของธรรมที่เกิดร่วมกับวิตกเป็นต้นเหล่านั้นโดยไม่เจาะจง แต่การกล่าวถึงความสงบระงับของวิตกเป็นต้นเท่านั้น เป็นอธิกวจนะ (คำกล่าวเกิน) ย่อมให้รู้ถึงเนื้อความอื่น ดังนี้แล้ว เพื่อแสดงความพิเศษบางอย่าง ท่านจึงยกคำมีอาทิว่า โอฬาริกสฺส ปน ในอรรถกถาขึ้นมา เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ในฎีกานี้ ข้าพเจ้าจึงกล่าวคำมีอาทิว่า เยหิ วิตกฺกวิจาเรหิ แม้ในคำมีอาทิว่า ปีติยา จ วิราคา ก็มีนัยนี้เช่นกัน เพราะเหตุนั้น คำกล่าวถึงการก้าวล่วงวิตก วิจาร ปีติ สุข เป็นคำแสดงการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น เพราะการก้าวล่วงองค์ฌานที่หยาบๆ ตามลำดับ เพราะฉะนั้น คำกล่าวถึงการก้าวล่วงวิตกวิจารซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของคำเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า เป็นคำแสดงการบรรลุนั้น จริงอยู่ แม้เมื่อคำกล่าวถึงการก้าวล่วงวิตกวิจารเป็นต้น ตั้งอยู่แยกกันๆ แต่เมื่อถูกรวบรวมถือเอาโดยจิต โดยความเสมอกันแห่งการแสดงองค์ที่พึงละ พึงทราบความเป็นส่วนหนึ่งของคำกล่าวถึงความสงบระงับแห่งวิตกวิจารนั้น และเนื้อความนี้ ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งการหมายถึงส่วนรวมด้วยส่วนย่อย อีกอย่างหนึ่ง ความเป็นเครื่องแสดงการบรรลุตติยฌานเป็นต้นของคำกล่าวถึงความปราศจากปีติเป็นต้น เพราะการก้าวล่วงปีติเป็นต้น ย่อมเป็นอันท่านแสดงแล้วด้วยคำกล่าวถึงความสงบระงับแห่งวิตกวิจารนั่นเอง ซึ่งเป็นเครื่องแสดงการบรรลุทุติยฌานเพราะการก้าวล่วงวิตกวิจารนั้น เพราะเหตุนั้น ความเป็นเครื่องแสดงการบรรลุนั้นของบทนั้น ท่านจึงกล่าวไว้

Niyakajjhattamadhippetaṃ na ajjhattajjhattādi. Tattha kāraṇamāha ‘‘vibhaṅge panā’’tiādi. Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viyāti nīlayogato vatthaṃ nīlaṃ viyāti adhippāyo. Yena sampasādanena yogā jhānaṃ sampasādanaṃ. Tasmiṃ dassite ‘‘sampasādanaṃ jhāna’’nti samānādhikaraṇaniddeseneva taṃyogā jhāne taṃsaddappavatti dassitāti avirodho yutto. Ekodibhāve kathanti ekodimhi dassite ekodibhāvaṃ jhānanti samānādhikaraṇaniddeseneva jhānassa ekodivaḍḍhanatā vuttā hotīti ce? ‘‘Ekodibhāva’’nti padaṃ uddharitvā ekodissa niddeso na kātabbo siyāti ekodibhāvasaddo eva samādhimhi pavatto sampasādanasaddo viya jhāne pavattatīti yuttaṃ. Imasmiñca atthavikappeti ‘‘cetaso sampasādayatī’’ti etasmiṃ pakkhe ‘‘cetaso’’ti ca upayogatthe sāmivacanaṃ. Purimasminti ‘‘sampasādanayogato jhānaṃ sampasādana’’nti vuttapakkhe. Cetasoti sambandhe sāmivacanaṃ.

ท่านประสงค์เอาอัตภาพของตน ไม่ใช่ อัชฌัตตะ อัชฌัตตะ เป็นต้น ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวเหตุผลไว้ด้วยคำเป็นต้นว่า "วิภงฺเค ปน" อธิบายว่า เหมือนผ้าชื่อว่าสีเขียวเพราะประกอบด้วยสีเขียว ฉันใด ฌานชื่อว่าสัมปสาทนะ เพราะประกอบด้วยสัมปสาทนะ (คือศรัทธา) ใด เมื่อสัมปสาทนะนั้นถูกแสดงแล้ว การเป็นไปแห่งศัพท์นั้น (สัมปสาทนศัพท์) ในฌาน เพราะประกอบด้วยสัมปสาทนะนั้น ชื่อว่าอันท่านแสดงแล้วด้วยการแสดงบทที่มีวิภัตติเดียวกันว่า "สมฺปสาทนํ ฌานํ" (ฌานที่ผ่องใส) นั่นเทียว ฉะนั้น ความไม่ขัดแย้งกันจึงสมควร (ถามว่า) ในเอกกทิภาวะเป็นอย่างไร (ตอบว่า) หากท่านกล่าวว่า เมื่อเอกกทิ (สมาธิ) ถูกแสดงแล้ว ความเป็นภาวะที่ทำให้เอกกทิ (สมาธิ) เจริญแห่งฌาน ชื่อว่าอันท่านกล่าวแล้วด้วยการแสดงบทที่มีวิภัตติเดียวกันว่า "เอโกทิภาวํ ฌานํ" (ฌานเป็นเอกกทิภาวะ) นั่นเทียว (ก็จะเกิดปัญหาว่า) การแสดงถึงเอกกทิ (สมาธิ) โดยยกบทว่า "เอโกทิภาว" ขึ้นมา ก็ไม่พึงต้องทำอีก ฉะนั้น จึงสมควรว่า เอโกทิภาวศัพท์นั่นเทียวที่เป็นไปในสมาธิ ย่อมเป็นไปในฌานเหมือนสัมปสาทนศัพท์ และในอรรถวิกัปนี้ ในปักขะที่ว่า "เจตโส สมฺปสทยติ" (ย่อมยังจิตให้ผ่องใส) บทว่า "เจตโส" เป็นสามีวิภัตติในอรรถอุปโยคะ (ทุติยาวิภัตติ) ในปักขะที่กล่าวไว้ก่อนว่า "ฌานชื่อว่าสัมปสาทนะ เพราะประกอบด้วยสัมปสาทนะ" บทว่า "เจตโส" เป็นสามีวิภัตติในอรรถสัมพันธ์

Seṭṭhopi loke ‘‘eko’’ti vuccati ‘‘yāva pare ekāhaṃ te karomī’’tiādīsu. Eko adutiyo ‘‘ekākībhi khuddakehi jita’’ntiādīsu asahāyatthopi eka-saddo diṭṭhoti āha ‘‘eko asahāyo hutvā’’ti. Saddhādayopi kāmaṃ sampayuttadhammānaṃ sādhāraṇato, asādhāraṇato ca paccayā hontiyeva, samādhi pana jhānakkhaṇe sampayuttadhammānaṃ avikkhepalakkhaṇe indaṭṭhakaraṇena sātisayaṃ paccayo hotīti dassento ‘‘sampayuttadhamme…pe… adhivacana’’nti āha.

แม้ผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ก็เรียกว่า "เอโก" (ผู้เป็นหนึ่ง) ในคำเป็นต้นว่า "ยามเท่าที่คนอื่นจะทำแก่ท่านวันหนึ่ง" เอกศัพท์แม้ในอรรถว่าไม่มีเพื่อน ก็มีปรากฏในคำเป็นต้นว่า "เอโก" คือ ไม่มีเพื่อนสอง "อันสัตว์เล็กๆ ผู้เดียวดายชนะแล้ว" เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เอโก อสหาโย หุตฺวา" (เป็นผู้เดียว ไม่มีเพื่อน) จริงอยู่ แม้ศรัทธาเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยโดยทั่วไปและโดยไม่ทั่วไปแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายอยู่แล้ว แต่สมาธิในขณะแห่งฌาน ย่อมเป็นปัจจัยอย่างยิ่งยวดโดยการทำความเป็นใหญ่ในลักษณะที่ไม่ฟุ้งซ่านแห่งสัมปยุตตธรรมทั้งหลาย เมื่อจะทรงแสดงดังนี้ จึงตรัสว่า "สมฺปยุตฺตธมฺเม…เป…อธิวจนํ"

‘‘Sampasādanaṃ, cetaso ekodibhāva’’nti visesanadvayaṃ jhānassa atisayavacanicchāvasena gahitaṃ. Svāyamatisayo yathā imasmiṃ jhāne labbhati, na tathā paṭhamajjhāneti imaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘nanu cā’’tiādi vuttaṃ. Ārammaṇe āhananapariyāhananavasena, anumajjanaanuyojanavasena ca pavattamānā dhammā satipi nīvaraṇappahānena kilesakālussiyāpagame [Pg.183] sampayuttānaṃ kañci khobhaṃ karontā viya tehi ca te na sannisinnā hontīti vuttaṃ ‘‘vitakkavicārakkhobhena na suppasanna’’nti. Khuddikā ūmiyo vīciyo. Mahatiyo taraṅgā. Satipi indriyasamatte, vīriyasamatāya ca teneva khobhena, sampasādābhāvena ca samādhipi na suṭṭhu pākaṭo bahale viya jale maccho. Yathāvuttakkhobho eva palibodho. Evaṃ vuttenāti yassā saddhāya vasena sampasādanaṃ, yassā ca cittekaggatāya vasena ekodibhāvanti ca jhānaṃ vuttaṃ. Tāsaṃ eva ‘‘saddahanā’’tiādinā pavattiākārassa visesavibhāvanāvasena vuttena. Tena vibhaṅgapāṭhena. ‘‘Sampasādanayogato, sampasādanato vā sampasādanaṃ, ekodiṃ bhāvetīti ekodibhāvanti jhānaṃ vutta’’nti evaṃ pavattā ayaṃ atthavaṇṇanā na virujjhati. Yathā pana avirodho, so vutto eva.

วิเสสนะ ๒ บท คือ "สมฺปสาทนํ" และ "เจตโส เอโกทิภาโว" ท่านถือเอาโดยความประสงค์จะกล่าวถึงคุณอันยิ่งยวดแห่งฌาน เพื่อแสดงความพิเศษนี้ว่า คุณอันยิ่งยวดนี้ ย่อมได้ในฌานนี้ฉันใด ย่อมไม่ได้ในปฐมฌานฉันนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "นนุ จ" ธรรมทั้งหลาย (วิตก วิจาร) ที่เป็นไปโดยอาการเคาะและเคาะโดยรอบในอารมณ์ และโดยอาการลูบคลำและประกอบเนืองๆ แม้เมื่อความขุ่นมัวคือกิเลสหมดไปเพราะการละนิวรณ์ได้แล้ว ก็เป็นประดุจทำความหวั่นไหวเล็กน้อยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลาย และเพราะธรรมเหล่านั้น สัมปยุตตธรรมเหล่านั้นจึงไม่สงบระงับดี ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ผ่องใสดีเพราะความหวั่นไหวคือวิตกและวิจาร" คลื่นเล็กๆ ชื่อว่า วีจิ คลื่นใหญ่ๆ ชื่อว่า ตรังคะ แม้เมื่ออินทรีย์สม่ำเสมอกัน และวิริยะสม่ำเสมอกัน สมาธิก็ไม่ปรากฏชัดเจนดี เหมือนปลาในน้ำข้น เพราะความหวั่นไหวนั้นนั่นเทียว และเพราะไม่มีความผ่องใส ความหวั่นไหวที่กล่าวแล้วนั่นแหละเป็นปริโพธ อรรถกถานี้ที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า ฌานอันท่านกล่าวว่า "สัมปสาทนะ" ด้วยอำนาจแห่งศรัทธาใด และกล่าวว่า "เอโกทิภาวะ" ด้วยอำนาจแห่งจิตเตกัคคตาใด ด้วยวิภังคปาฐะนั้นที่กล่าวโดยนัยเป็นการจำแนกความพิเศษแห่งอาการเป็นไปของศรัทธาและจิตเตกัคคตานั้นๆ นั่นเทียว ด้วยคำเป็นต้นว่า "สัททหนา" ว่า "ฌานอันท่านกล่าวว่า สัมปสาทนะ เพราะประกอบด้วยสัมปสาทนะ หรือเพราะเป็นเหตุให้ผ่องใส และกล่าวว่า เอโกทิภาวะ เพราะทำเอกกทิให้เจริญ" ย่อมไม่ขัดแย้งกัน ส่วนความไม่ขัดแย้งกันเป็นฉันใด ความไม่ขัดแย้งกันนั้น ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วนั่นเทียว

81. Santāti samaṃ nirodhaṃ gatā. Samitāti bhāvanāya samaṃ gamitā nirodhitā. Vūpasantāti tato eva suṭṭhu upasantā. Atthaṅgatāti atthaṃ vināsaṃ gatā. Abbhatthaṅgatāti upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vuttaṃ. Appitāti vināsaṃ gamitā. Sositāti pavattisaṅkhātassa santānassa abhāvena sosaṃ sukkhabhāvaṃ itā. Byantikatāti vigatantakatā.

๘๑. บทว่า สนฺตา คือ ถึงความสงบ ถึงความดับไปแล้ว บทว่า สมิตา คือ อันภาวนาให้ถึงความสงบ ให้ดับไปแล้ว บทว่า วูปสนฺตา คือ สงบดีแล้วเพราะเหตุนั้นนั่นเทียว บทว่า อตฺถงฺคตา คือ ถึงความเสื่อม ถึงความพินาศไปแล้ว บทว่า อพฺภตฺถงฺคตา ท่านเพิ่มบทด้วยอุปสรรคแล้วกล่าวไว้ บทว่า อปฺปิตา คือ อันท่านให้ถึงความพินาศแล้ว บทว่า โสสิตา คือ เพราะไม่มีสันดานที่เรียกว่าความสืบต่อ จึงถึงความแห้ง ถึงภาวะที่แห้งแล้ว บทว่า พฺยนฺตีกตา คือ อันท่านทำให้มีที่สุดไปปราศแล้ว

Ayamatthoti bhāvanāya pahīnattā vitakkavicārānaṃ abhāvo. Codakena vuttamatthaṃ sampaṭicchitvā pariharituṃ ‘‘evametaṃ siddhovāyamattho’’ti vatvā ‘‘na paneta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha etanti ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti etaṃ vacanaṃ. Tadatthadīpakanti tassa vitakkavicārābhāvamattasaṅkhātassa atthassa dīpakaṃ. Ayañhettha attho – dutiyajjhānādiadhigamūpāyadīpakena ajjhattasampasādanatāya, cetaso ekodibhāvatāya ca hetudīpakena, avitakkaavicārabhāvahetudīpakena ca vitakkavicāravūpasamavacaneneva vitakkavicārābhāvo dīpitoti kiṃ puna avitakkaavicāravacanena katenāti? Na, adīpitattā. Na hi vitakkavicāravūpasamavacanena vitakkavicārānaṃ appavatti vuttā hoti. Vitakkavicāresu hi taṇhāppahānaṃ etesaṃ vūpasamanaṃ, ye ca saṅkhāresu taṇhāppahānaṃ karonti, tesu maggesu, pahīnataṇhesu ca phalesu saṅkhārapavatti hoti eva[Pg.184], evamevidhāpi vikkhambhitavitakkavicārataṇhassa dutiyajjhānassa vitakkavicārasampayogo purimena na nivārito siyāti taṃnivāraṇatthaṃ, āvajjitukāmatādiatikkamova tesaṃ vūpasamoti dassanatthañca ‘‘avitakkaṃ avicāra’’nti vuttaṃ. Paṭhamampīti paṭhamaṃ jhānampi.

อรรถนี้คือ ความไม่มีแห่งวิตกและวิจารเพราะละได้ด้วยภาวนา เพื่อจะทรงรับอรรถที่ผู้ท้วงกล่าวแล้วมาแก้ จึงตรัสว่า "เอวเมตํ สิทฺโธ วายมตฺโถ" (อรรถนี้สำเร็จแล้วอย่างนี้) แล้วจึงตรัสคำเป็นต้นว่า "น ปเนตํ" ในบทเหล่านั้น บทว่า เอตํ คือ คำนี้ว่า "วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา" บทว่า ตทตฺถทีปกํ คือ เป็นเครื่องแสดงอรรถนั้นที่เรียกว่าเพียงความไม่มีแห่งวิตกและวิจาร อธิบายในที่นี้มีดังนี้ (ผู้ท้วงกล่าวว่า) ความไม่มีแห่งวิตกและวิจาร ชื่อว่าอันท่านแสดงแล้วด้วยคำว่า "วิตกฺกวิจารวูปสม" นั่นเทียว ซึ่งเป็นเครื่องแสดงอุบายบรรลุทุติยฌานเป็นต้น เป็นเครื่องแสดงเหตุแห่งความเป็นผู้มีความผ่องใสในภายใน และแห่งความเป็นผู้ทำเอกกทิภาวะแห่งจิตให้เจริญ และเป็นเครื่องแสดงเหตุแห่งความไม่มีวิตกไม่มีวิจารแล้ว จะมีประโยชน์อะไรด้วยคำว่า "อวิตกฺกํ อวิจารํ" ที่ทำไว้อีกเล่า (ตอบว่า) ไม่มีประโยชน์ก็หาไม่ เพราะยังไม่ได้แสดงไว้ จริงอยู่ ความไม่เป็นไปแห่งวิตกและวิจาร ท่านไม่ได้กล่าวไว้ด้วยคำว่า "วิตกฺกวิจารวูปสม" เพราะว่า การละตัณหาในวิตกและวิจาร ชื่อว่าเป็นการสงบระงับวิตกและวิจารเหล่านั้น และในมรรคทั้งหลายที่ทำการละตัณหาในสังขารทั้งหลาย และในผลทั้งหลายที่มีตัณหาอันละได้แล้ว ความเป็นไปแห่งสังขารก็ยังมีอยู่ทีเดียว แม้ในที่นี้ก็ฉันนั้น การสัมปยุตด้วยวิตกและวิจารแห่งทุติยฌานซึ่งมีตัณหาในวิตกและวิจารอันข่มไว้ได้แล้ว ก็ไม่พึงเป็นอันห้ามไว้ด้วยบทก่อน (คือ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา) เพราะฉะนั้น เพื่อห้ามการสัมปยุตนั้น และเพื่อแสดงว่า การก้าวล่วงความต้องการที่จะอาวัชชนะเป็นต้นนั่นเทียวเป็นการสงบระงับวิตกและวิจารเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อวิตกฺกํ อวิจารํ" บทว่า ปฐมมฺปิ คือ แม้ปฐมฌาน

‘‘Dutiyaṃ uppannantipi dutiya’’nti vattuṃ vaṭṭatiyeva. Na tathā imassa vitakkavicārāti yathā paṭhamajjhānassa upacārakkhaṇe nīvaraṇāni pahīyanti, tathā imassa dutiyajjhānassa upacārakkhaṇe vitakkavicārā na pahīyanti asaṃkiliṭṭhasabhāvattā, upacārabhāvanāya ca te pahātuṃ asamatthabhāvato. Yadipi tāya tesu taṇhā pahīyati, na pana savisesaṃ. Savisesañhi tattha taṇhāppahānaṃ appanāya eva hoti. Tena vuttaṃ ‘‘appanākkhaṇeyevā’’tiādi. Pahānaṅgatāpi atisayappahānavaseneva veditabbā yathā nīvaraṇānaṃ paṭhamajjhānassa. Tasmāti yasmā tivaṅgamevetaṃ jhānaṃ, tasmā. Tanti vibhaṅge vacanaṃ. Rathassa paṇḍukambalaṃ viya sampasādo jhānassa parikkhāro, na jhānaṅganti āha ‘‘saparikkhāraṃ jhānaṃ dassetu’’nti.

ย่อมควรทีเดียวที่จะกล่าวว่า “ชื่อว่าทุติยะ แม้เพราะเกิดขึ้นเป็นครั้งที่ ๒” วิตกวิจารของทุติยฌานนี้ในอุปจารขณะ ย่อมไม่ถูกละ เหมือนดังที่นิวรณ์ทั้งหลายของปฐมฌานถูกละในอุปจารขณะ เพราะมีสภาวะที่ไม่เศร้าหมอง และเพราะอุปจารภาวนานั้นไม่สามารถที่จะละวิตกวิจารเหล่านั้นได้ แม้ว่าตัณหาในวิตกวิจารเหล่านั้นจะถูกละได้ด้วยอุปจารภาวนานั้น แต่ก็หาได้ละอย่างวิเศษไม่ จริงอยู่ การละตัณหาในวิตกวิจารเหล่านั้นอย่างวิเศษย่อมมีได้ด้วยอัปปนาสมาธิเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ในอัปปนาขณะนั่นเทียว” แม้ความเป็นองค์แห่งการละ ก็พึงทราบโดยอำนาจแห่งการละอย่างยิ่งยวด เหมือนความเป็นองค์แห่งการละนิวรณ์ทั้งหลายของปฐมฌานฉะนั้น คำว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) ความว่า เพราะเหตุที่ฌานนี้มีองค์ ๓ เท่านั้น เพราะเหตุนั้น (จึงตรัสอย่างนั้น) คำนั้นเป็นพระดำรัสในคัมภีร์วิภังค์ สัมปสาทะเป็นบริขารของฌาน เหมือนผ้ากัมพลสีอ่อนเป็นของรถ หาใช่เป็นองค์ฌานไม่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพื่อทรงแสดงฌานพร้อมทั้งบริขาร”

Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยตติยฌาน

82. Uppilāvitanti kāmañcāyaṃ pariggahesu apariccattapemassa anādīnavadassino taṇhāsahagatāya pītiyā pavattiākāro, idha pana dutiyajjhānapīti adhippetā. Tathāpi sabbaso pītiyaṃ avirattaṃ, sāpi anubandheyyāti vuttaṃ. Uppilāvitaṃ viyāti vā uppilāvitaṃ. Ādīnavaṃ hi tattha pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.

๘๒. คำว่า อุปฺปิลาวิตํ (ความฟูใจ) ความว่า แม้ตามจริง คำนี้เป็นอาการเป็นไปแห่งปีติที่สหรคตด้วยตัณหา ของบุคคลผู้ยังไม่สละความรักในวัตถุที่ตนยึดถือ ผู้ไม่เห็นโทษ แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาปีติในทุติยฌาน ถึงกระนั้น ท่านกล่าวไว้ (อย่างนี้) เพราะปีติ (ที่สหรคตด้วยตัณหา) นั้น ก็พึงติดตามบุคคลผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัดในปิติโดยประการทั้งปวงไปได้ หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อุปฺปิลาวิตํ เพราะเหมือนกับความฟูใจ พึงทราบว่า ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ ก็เพื่อกระทำโทษในปิตินั้นให้ปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้นแล้วแสดง

83. Virajjanaṃ virāgo. Taṃ pana virajjanaṃ nibbindanamukhena hīḷanaṃ vā tappaṭibaddharāgappahānaṃ vāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘vuttappakārāya pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā’’ti āha. Vuttappakārāyāti ‘‘yadeva tattha pītī’’tiādinā vuttappakārāya. Sampiṇḍanaṃ samuccayo.

๘๓. ความคลายกำหนัด ชื่อว่า วิราคะ ก็แต่ว่า เพื่อจะแสดงความคลายกำหนัดทั้งสองอย่างนั้น คือ ความรังเกียจโดยมีนิพพิทาเป็นประธาน หรือการละราคะที่เนื่องด้วยปีตินั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ความรังเกียจหรือความก้าวล่วงปีติที่กล่าวมาแล้ว” คำว่า วุตฺตปฺปการาย (ที่กล่าวมาแล้ว) ได้แก่ ที่กล่าวมาแล้วด้วยคำเป็นต้นว่า “ปีติใดในฌานนั้น” สัมปิณฑนะ คือ สมุจจยะ (การรวบรวม)

Maggoti upāyo. Tadadhigamāyāti tatiyamaggādhigamāya.

คำว่า มคฺโค (มรรค) ได้แก่ อุบาย คำว่า ตทธิคมาย (เพื่อบรรลุคุณนั้น) ได้แก่ เพื่อบรรลุอนาคามิมรรค

84. Upapattitoti samavāhitabhāvena patirūpato. Jhānupekkhāpi samavāhitameva antonītaṃ katvā pavattatīti āha ‘‘samaṃ passatī’’ti. Visadāyāti [Pg.185] paribyattāya saṃkilesavigamena. Vipulāyāti mahatiyā sātisayaṃ mahaggatabhāvappattiyā. Thāmagatāyāti pītivigamena thirabhāvappattāya.

๘๔. คำว่า อุปปตฺติโต (โดยความเหมาะสม) ได้แก่ โดยความเป็นธรรมที่นำไปอย่างสม่ำเสมออย่างสมควร ท่านกล่าวว่า “ย่อมเห็นสม่ำเสมอ” เพราะแม้ฌานุเบกขาก็กระทำความเป็นธรรมที่นำไปอย่างสม่ำเสมอนั่นแลไว้ภายในแล้วเป็นไป คำว่า วิสทาย (อันผ่องใส) ได้แก่ อันปรากฏชัด เพราะปราศจากสังกิเลส คำว่า วิปุลาย (อันไพบูลย์) ได้แก่ อันใหญ่หลวง เพราะถึงความเป็นมหัคคตะอย่างยิ่งยวด คำว่า ถามคตาย (อันมีกำลัง) ได้แก่ อันถึงความมั่นคง เพราะปราศจากปีติ

Parisuddhapakati khīṇāsavapakati nikkilesatā. Sattesu kammassakatādassanahetuko samabhāvadassanākāro majjhattākāro brahmavihārupekkhā.

ปกติอันบริสุทธิ์รอบ ได้แก่ ปกติของพระขีณาสพ คือความเป็นผู้ไม่มีกิเลส อาการเป็นกลาง คืออาการเห็นโดยความเสมอกัน อันมีการเห็นว่าสัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นของตนเป็นเหตุ ชื่อว่า พรหมวิหารอุเบกขา

Sahajātadhammānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Samappavattiyā bhāvanāya vīthipaṭipannāya alīnānuddhatā nirassādatāya paggahaniggahasampahaṃsanesu byāpārābhāvato sampayuttadhammesu majjhattākārabhūtā bojjhaṅgupekkhā.

บทว่า สหชาตธมฺมานํ เป็นสามีวิภัตติในอรรถนิทธารณะ (การกำหนด) อุเบกขาที่เป็นอาการเป็นกลางในสัมปยุตตธรรมทั้งหลาย เพราะไม่มีหน้าที่ในการประคอง ข่ม และทำให้ร่าเริง เนื่องจากภาวนาดำเนินไปสม่ำเสมอ ดำเนินไปตามวิถี ไม่หดหู่ ไม่ฟุ้งซ่าน และไม่มีความยินดี ชื่อว่า โพชฌังคุเบกขา

Upekkhānimittanti ettha līnuddhaccapakkhapātarahitaṃ majjhattaṃ vīriyaṃ upekkhā. Tadeva taṃ ākāraṃ gahetvā pavattetabbassa tādisassa vīriyassa nimittabhāvato upekkhānimittaṃ bhāvanāya samappavattikāle upekkhīyatīti upekkhā, vīriyameva upekkhā vīriyupekkhā.

ในคำว่า อุเปกฺขานิมิตฺตํ นี้ วิริยะที่เป็นกลาง ปราศจากความลำเอียงไปในฝ่ายความหดหู่และความฟุ้งซ่าน ชื่อว่า อุเบกขา วิริยะที่เป็นกลางนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า อุเบกขานิมิต เพราะเป็นเหตุแห่งวิริยะเช่นนั้นอันจะพึงให้เป็นไปโดยยึดถืออาการนั้น ในกาลที่ภาวนาดำเนินไปสม่ำเสมอ บุคคลย่อมวางเฉยได้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อุเบกขา วิริยะนั่นเองคืออุเบกขา ชื่อว่า วิริยุเบกขา

‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilābhatthāya nīvaraṇe…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilābhatthāya ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.57) evamāgatā imā aṭṭha samādhivasena uppajjanti. ‘‘Sotāpattimaggaṃ paṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ sokaṃ paridevaṃ upāyāsaṃ. Sotāpattiphalasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ…pe… arahattamaggaṃ paṭilābhatthāya uppādaṃ…pe… upāyāsaṃ…pe… arahattaphalasamāpattatthāya suññatāvihārasamāpattatthāya animittavihārasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ sokaṃ paridevaṃ upāyāsaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇa’’nti evamāgatā imā dasa vipassanāvasena uppajjanti. Ettha ca paṭhamajjhānādīhi vikkhambhitāni nīvaraṇavitakkavicārādīni paṭisaṅkhāya sabhāvato upaparikkhitvā sanniṭṭhānavasena tiṭṭhamānā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanā diṭṭhādīnavattā tesaṃ gahaṇe uppādane ajjhupekkhantī vipassanāpaññā gahaṇe majjhattabhūtā upekkhā.

“ปัญญาคือการพิจารณาแล้วตั้งมั่นซึ่งนิวรณ์ทั้งหลาย เพื่อบรรลุปฐมฌาน...ฯลฯ... ปัญญาคือการพิจารณาแล้วตั้งมั่นซึ่งอากิญจัญญายตนสัญญา เพื่อบรรลุเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ เป็นญาณในสังขารุเบกขาทั้งหลาย” (ปฏิ.ม. ๑.๕๗) สังขารุเบกขา ๘ ประการเหล่านี้ที่มาอย่างนี้ ย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจสมาธิ “ปัญญาคือการพิจารณาแล้วตั้งมั่นซึ่งความเกิดขึ้น ความเป็นไป นิมิต ความประมวลมา ปฏิสนธิ คติ นิพพัตติ อุปบัติ ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ โสกะ ปริเทวะ อุปายาส เพื่อบรรลุโสดาปัตติมรรค ปัญญาคือการพิจารณาแล้วตั้งมั่นซึ่งความเกิดขึ้น ความเป็นไป...ฯลฯ... เพื่อบรรลุโสดาปัตติผลสมาบัติ...ฯลฯ... เพื่อบรรลุอรหัตตมรรค...ฯลฯ... อุปายาส...ฯลฯ... ปัญญาคือการพิจารณาแล้วตั้งมั่นซึ่งความเกิดขึ้น ความเป็นไป นิมิต ความประมวลมา ปฏิสนธิ คติ นิพพัตติ อุปบัติ ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ โสกะ ปริเทวะ อุปายาส เพื่อบรรลุอรหัตตผลสมาบัติ เพื่อบรรลุสุญญตาวิหารสมาบัติ เพื่อบรรลุอนิมิตตวิหารสมาบัติ เป็นญาณในสังขารุเบกขาทั้งหลาย” สังขารุเบกขา ๑๐ ประการเหล่านี้ที่มาอย่างนี้ ย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจวิปัสสนา และในสังขารุเบกขาญาณเหล่านั้น ปัญญาคือการพิจารณาแล้วตั้งมั่นซึ่งนิวรณ์เป็นต้น ที่พิจารณาธรรมมีนิวรณ์ วิตก วิจาร เป็นต้น อันฌานมีปฐมฌานเป็นต้นข่มไว้แล้ว พิจารณาโดยสภาวะแล้วตั้งอยู่โดยอำนาจการตัดสิน และวิปัสสนาปัญญาที่เพิกเฉยในการยึดถือและในการทำให้เกิดขึ้นซึ่งธรรมเหล่านั้น เพราะเห็นโทษแล้ว เป็นอุเบกขาคือความเป็นกลางในการยึดถือ

Tattha [Pg.186] uppādanti purimakammapaccayā khandhānaṃ idha uppattimāha. Pavattanti tathāuppannassa pavattiṃ. Nimittanti sabbampi tebhūmakasaṅkhāragataṃ nimittabhāvena upaṭṭhānato. Āyūhananti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ. Paṭisandhinti āyatiṃ uppattiṃ. Gatinti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti. Nibbattinti khandhānaṃ nibbattanaṃ. Upapattinti ‘‘samāpannassa vā upapannassa vā’’ti (paṭi. ma. 1.72) ettha ‘‘upapannassā’’ti vuttavipākappavattiṃ. Jātinti jarādīnaṃ paccayabhūtaṃ bhavapaccayā jātiṃ. Jarābyādhimaraṇādayo pākaṭā eva. Ettha ca uppādādayo pañceva saṅkhārupekkhāñāṇassa visayavasena vuttā, sesā tesaṃ vevacanavasena. ‘‘Nibbatti, jātī’’ti idañhi dvayaṃ uppādassa ceva paṭisandhiyā ca vevacanaṃ, ‘‘gati, upapatti cā’’ti idaṃ dvayaṃ pavattassa, jarādayo nimittassāti veditabbaṃ. Appaṇihitavimokkhavasena magguppattihetubhūtā catasso, tathā phalasamāpattiyā catasso, suññatavihāraanimittavihāravasena dveti dasa saṅkhārupekkhā.

ในปฏิสัมภิทามรรคนั้น ด้วยบทว่า อุปฺปาทํ พระผู้มีพระภาคตรัสการเกิดขึ้นแห่งขันธ์ทั้งหลายในภพนี้ เพราะกรรมในภพก่อนเป็นปัจจัย. ด้วยบทว่า ปวตฺตํ ตรัสความสืบต่อไปแห่งขันธ์ที่เกิดขึ้นแล้วอย่างนั้น. ด้วยบทว่า นิมิตฺตํ ตรัสสังขารธรรมทั้งหมดอันเป็นไปในภูมิ ๓ เพราะปรากฏโดยความเป็นนิมิต. ด้วยบทว่า อายุหนํ ตรัสกรรมอันเป็นเหตุแห่งปฏิสนธิในภพหน้า. ด้วยบทว่า ปฏิสนฺธิ ตรัสการเกิดขึ้นในภพหน้า. ด้วยบทว่า คติ ตรัสคติที่ปฏิสนธินั้นย่อมมี. ด้วยบทว่า นิพฺพตฺติ ตรัสการบังเกิดแห่งขันธ์ทั้งหลาย. ด้วยบทว่า อุปปตฺติ ในบาลีว่า “สมาปนฺนสฺส วา อุปปนฺนสฺส วา” ตรัสความสืบต่อไปแห่งวิบากที่ท่านกล่าวไว้ด้วยบทว่า อุปปนฺนสฺส. ด้วยบทว่า ชาติ ตรัสชาติอันมีภพเป็นปัจจัย ซึ่งเป็นปัจจัยแห่งชราเป็นต้น. ชรา พยาธิ มรณะ เป็นต้น ปรากฏชัดแล้วเทียว. และในบรรดาบทเหล่านี้ บท ๕ บทเท่านั้น คือ อุปปาทะ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นอารมณ์ของสังขารุเปกขาญาณ, ส่วนบทที่เหลือ ท่านกล่าวไว้โดยเป็นไวพจน์ของบทเหล่านั้น. จริงอยู่ สองบทนี้ คือ นิพพัตติ และ ชาติ เป็นไวพจน์ของอุปปาทะและปฏิสนธิ, สองบทนี้ คือ คติ และ อุปปัตติ เป็นไวพจน์ของปวัตตะ, พึงทราบว่า ชราเป็นต้น เป็นไวพจน์ของนิมิตตะ. สังขารุเปกขา ๑๐ คือ สังขารุเปกขา ๔ ที่เป็นเหตุแห่งการเกิดมรรคโดยอัปปณิหิตวิโมกข์, และอีก ๔ ที่เป็นเหตุแห่งผลสมาบัติ, และอีก ๒ โดยสุญญตวิหารและอนิมิตตวิหาร.

Yāti vipassanāpaññā. Yadatthīti yaṃ aniccādilakkhaṇattayaṃ upalabbhati. Yaṃ bhūtanti yaṃ paccayanibbattattā bhūtaṃ khandhapañcakaṃ. Taṃ pajahatīti aniccānupassanādīhi niccasaññādayo pajahanto sammadeva diṭṭhādīnavattā tappaṭibaddhacchandarāgappahānena pajahati, yathā āyatiṃ ādānaṃ na hoti, tathā paṭipattiyā pajahati. Tathābhūto ca tattha upekkhaṃ paṭilabhati. Vicinaneti aniccādivasena sammasanepi.

บทว่า ยา ได้แก่ วิปัสสนาปัญญา. บทว่า ยทตฺถิ ได้แก่ ไตรลักษณ์ คือ อนิจจลักษณะเป็นต้น อันบุคคลย่อมได้. บทว่า ยํ ภูตํ ได้แก่ ขันธ์ ๕ ที่ชื่อว่า ภูตะ เพราะเป็นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งให้เกิดขึ้น. บทว่า ตํ ปชหติ คือ ละสิ่งนั้น ได้แก่ ละนิจจสัญญาเป็นต้นด้วยอนิจจานุปัสสนาเป็นต้นอยู่ หรือละด้วยการละฉันทราคะที่เนื่องอยู่ในขันธ์ ๕ นั้น เพราะเห็นโทษโดยชอบแล้ว หรือละด้วยข้อปฏิบัติอย่างที่ความยึดมั่นถือมั่นในภพหน้าจะไม่มี. และผู้เป็นเช่นนั้น ย่อมได้อุเบกขาในขันธ์ ๕ นั้น. บทว่า วิิจินเน ได้แก่ แม้ในการพิจารณาโดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น.

Sampayuttadhammānaṃ samappavattihetutāya samavāhitabhūtā. Nīvaraṇavitakkavicārādisabbapaccanīkehi vimuttattā sabbapaccanīkaparisuddhā. Tesaṃ vūpasantattā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā abyāpārabhāvena pavattā, abyāpārataṃ vā pattā.

เป็นสภาพที่นำไปสม่ำเสมอ เพราะเป็นเหตุแห่งความเป็นไปโดยสม่ำเสมอของสัมปยุตตธรรมทั้งหลาย. บริสุทธิ์จากข้าศึกทั้งปวง เพราะพ้นแล้วจากข้าศึกทั้งปวงมีนิวรณ์ วิตก วิจาร เป็นต้น. เป็นสภาพที่ไม่มีความขวนขวายแม้ในการสงบระงับข้าศึก เพราะข้าศึกเหล่านั้นสงบระงับแล้ว เป็นไปโดยไม่มีความขวนขวาย หรือถึงแล้วซึ่งความไม่ขวนขวาย.

Yadi atthato ekā, kathamayaṃ bhedoti āha ‘‘tena tenā’’tiādi. Tasmāti yasmā satipi sabhāvato abhede yehi pana paccayavisesehi svāyamimāsaṃ avatthābhedo, tesaṃ ekajjhaṃ appavattito na tāsaṃ abhedo, ekajjhaṃ vā pavatti, tasmā. Tenāha ‘‘yattha chaḷaṅgupekkhā’’tiādi.

ถ้าโดยอรรถเป็นอย่างเดียวกัน ความแตกต่างนี้มีได้อย่างไร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “เตน เตน”. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุว่า แม้เมื่อความไม่แตกต่างโดยสภาวะมีอยู่ แต่ว่า ความแตกต่างแห่งอุเบกขาเหล่านี้โดยสภาวะนั้นย่อมมีเพราะปัจจัยพิเศษเหล่าใด, เพราะปัจจัยพิเศษเหล่านั้นไม่เป็นไปพร้อมกัน ความไม่แตกต่างแห่งอุเบกขาเหล่านั้นจึงไม่มี หรือความเป็นไปพร้อมกันก็ไม่มี, เพราะเหตุนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ยตฺถ ฉฬงฺคุเปกฺขา”.

Ekībhāvoti [Pg.187] ekatā. Satipi majjhattābhāvasāmaññe visayabhedena panassā bhedo. Yamatthaṃ sandhāya ‘‘kiccavasena dvidhā bhinnā’’ti vuttaṃ, taṃ vitthārato dassento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Ayaṃ vipassanupekkhā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘yadatthi yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahati, upekkhaṃ paṭilabhatī’’ti (ma. ni. 3.71; a. ni. 7.55). Tattha yadatthi yaṃ bhūtanti khandhapañcakaṃ, taṃ muñcitukamyatāñāṇena pajahati. Diṭṭhasovattikattayassa sabbalakkhaṇavicinane viya diṭṭhalakkhaṇattayassa bhūtassa saṅkhāralakkhaṇavicinane upekkhaṃ paṭilabhati. Saṅkhārānaṃ aniccādilakkhaṇassa sudiṭṭhattā tesaṃ vicinane majjhattabhūtāya vipassanupekkhāya siddhāya tathā diṭṭhādīnavānaṃ tesaṃ gahaṇepi ajjhupekkhanā siddhāva hoti, sabbaso visaṅkhāraninnattā ajjhāsayassa.

บทว่า เอกีภาโว ได้แก่ ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. แม้เมื่อมีความเป็นกลางโดยสามัญ แต่ความแตกต่างของอุเบกขานั้นย่อมมีโดยความแตกต่างแห่งอารมณ์. ท่านแสดงเนื้อความนั้นโดยพิสดาร โดยกล่าวคำเป็นต้นว่า “ยถา หิ” เพื่ออ้างถึงเนื้อความที่ท่านกล่าวไว้ว่า “จำแนกเป็น ๒ โดยกิจ”. นี้คือวิปัสสนูเปกขา. ที่ท่านกล่าวไว้ในบาลีอ้างถึงว่า “สิ่งใดมีอยู่ สิ่งใดเป็นแล้ว, เธอย่อมละสิ่งนั้น, ย่อมได้อุเบกขา”. ในบาลีนั้น บทว่า ยทตฺถิ ยํ ภูตํ ได้แก่ ขันธ์ ๕, เธอย่อมละขันธ์ ๕ นั้นด้วยญาณคือความปรารถนาจะพ้น. เปรียบเหมือนการพิจารณาลักษณะทั้งปวงของงูที่มีขด ๓ รอบอันตนเห็นแล้ว ฉันใด เธอย่อมได้อุเบกขาในการพิจารณาสังขารลักษณะของขันธ์ ๕ อันเป็นภูตะ ซึ่งมีไตรลักษณ์อันตนเห็นแล้ว ฉันนั้น. เพราะเห็นอนิจจลักษณะเป็นต้นของสังขารทั้งหลายดีแล้ว เมื่อวิปัสสนูเปกขาอันเป็นกลางในการพิจารณาสังขารเหล่านั้นสำเร็จแล้ว การวางเฉยแม้ในการยึดถือสังขารเหล่านั้นซึ่งมีโทษอันตนเห็นแล้วอย่างนั้น ย่อมสำเร็จแล้วทีเดียว เพราะอัธยาศัยน้อมไปในวิสังขารโดยสิ้นเชิง.

Anābhogarasāti paṇītasukhepi tasmiṃ avanatipaṭipakkhakiccāti attho. Abyāpārapaccupaṭṭhānāti satipi sukhapāramippattiyaṃ tasmiṃ sukhe abyāvaṭā hutvā paccupatiṭṭhati, sampayuttānaṃ vā tattha abyāpāraṃ paccupaṭṭhapetīti attho. Sampayuttadhammānaṃ khobhaṃ, uppilavañca āvahantehi vitakkādīhi abhibhūtattā aparibyattaṃ. Tattha tatramajjhattatāya kiccaṃ. Tadabhāvato idha paribyattaṃ.

บทว่า อนาโภครสา ความว่า มีกิจตรงกันข้ามกับความน้อมไปแม้ในสุขที่ประณีตนั้น. บทว่า อพฺยาปารปจฺจุปฏฺฐานา ความว่า แม้เมื่อถึงความเป็นเลิศแห่งสุข ย่อมปรากฏโดยเป็นผู้ไม่ขวนขวายในสุขนั้น หรือว่า ย่อมทำให้ความไม่ขวนขวายของสัมปยุตตธรรมทั้งหลายในสุขนั้นปรากฏ. เพราะถูกวิตกเป็นต้นซึ่งนำมาซึ่งความหวั่นไหวและความฟูขึ้นของสัมปยุตตธรรมทั้งหลายครอบงำ กิจของความเป็นกลางในฌานนั้นๆ จึงไม่ปรากฏชัด. เพราะไม่มีวิตกเป็นต้นเหล่านั้น กิจนั้นจึงปรากฏชัดในตติยฌานนี้.

Niṭṭhitā ‘‘upekkhako ca viharatī’’ti etassa

อรรถกถาแห่งบทนี้ว่า “อุเปกฺขโก จ วิหรติ” จบแล้ว.

Sabbaso atthavaṇṇanā.

อรรถกถาโดยประการทั้งปวง.

85. ‘‘Saratīti sato’’ti padassa kattusādhanatamāha. Sampajānātīti sammadeva pajānāti. Saraṇaṃ cintanaṃ upaṭṭhānaṃ lakkhaṇametissāti saraṇalakkhaṇā. Sammussanapaṭipakkho asammussanaṃ, taṃ kiccaṃ etissāti asammussanarasā. Kilesehi ārakkhā hutvā paccupatiṭṭhati, tato vā ārakkhaṃ paccupaṭṭhapetīti ārakkhapaccupaṭṭhānā. Asammuyhanaṃ sammadeva pajānanaṃ, sammohapaṭipakkho vā asammoho. Tīraṇaṃ kiccassa pāragamanaṃ. Pavicayo vīmaṃsā.

๘๕. ท่านกล่าวความเป็นกัตตุสาธนะของบทว่า สโต ว่า “สรติ” (ย่อมระลึก). บทว่า สมฺปชาโน คือ ย่อมรู้ทั่วโดยชอบ. สตินี้มีการระลึก การคำนึง การตั้งมั่นเป็นลักษณะ เหตุนั้นจึงชื่อว่ามีสติเป็นลักษณะ. ความไม่ลืมเลือนเป็นปฏิปักษ์ต่อความลืมเลือน, สตินี้มีกิจนั้นเป็นรส เหตุนั้นจึงชื่อว่ามีรสคือความไม่ลืมเลือน. ย่อมปรากฏโดยเป็นเครื่องคุ้มครองจากกิเลสทั้งหลาย หรือว่า ย่อมทำให้การคุ้มครองจากกิเลสเหล่านั้นปรากฏ เหตุนั้นจึงชื่อว่ามีการคุ้มครองเป็นปัจจุปัฏฐาน. ความไม่หลงลืม คือ การรู้ทั่วโดยชอบ หรือ ความไม่หลง เป็นปฏิปักษ์ต่อความหลง. ตีรณะ คือ การถึงฝั่งแห่งกิจ. ปวิจยะ คือ ความไตร่ตรอง.

Kāmaṃ upacārajjhānādīni upādāya paṭhamadutiyajjhānānipi sukhumāneva, imaṃ pana uparijhānaṃ upādāya ‘‘oḷārikattā’’ti vuttaṃ. Sā ca oḷārikatā vitakkādithūlaṅgatāya veditabbā. Keci ‘‘bahucetasikatāyā’’ti ca vadanti[Pg.188]. Gati sukhā hoti tattha jhānesūti adhippāyo. Abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ ‘‘idaṃ nāma dukkaraṃ karīyatī’’ti vattabbassa abhāvato. Oḷārikaṅgappahānena sukhumattāti ayamattho kāmaṃ dutiyajjhānepi sambhavati, tathāpi yebhuyyena avippayogībhāvena vattamānesu pītisukhesu pītisaṅkhātassa oḷārikaṅgassa pahānena sukhumatāya idha sātisayo satisampajaññabyāpāroti vuttaṃ ‘‘purisassā’’tiādi. Punadeva pītiṃ upagaccheyyāti hānabhāgiyaṃ jhānaṃ siyā dutiyajjhānameva sampajjeyyāti attho. Tenāha ‘‘pītisampayuttameva siyā’’ti. ‘‘Idañca atimadhuraṃ sukha’’nti tatiyajjhānasukhaṃ sandhāyāha. Atimadhuratā cassa pahāsodagyasabhāvāya pītiyā abhāveneva veditabbā. Idanti ‘‘sato, sampajāno’’ti padadvayaṃ.

จริงอยู่ เมื่ออาศัยอุปจารฌานเป็นต้น แม้ปฐมฌานและทุติยฌานก็เป็นของละเอียดทีเดียว แต่เมื่ออาศัยฌานเบื้องสูงนี้ ท่านกล่าวว่า "เพราะเป็นของหยาบ" และความเป็นของหยาบนั้น พึงทราบว่าเพราะมีความเป็นองค์หยาบคือวิตกเป็นต้น บางพวกก็กล่าวว่า "เพราะมีความเป็นธรรมมีเจตสิกมาก" อธิบายว่า ในฌานเหล่านั้น (จิต) มีความเป็นไปโดยง่าย ในฌานเหล่านั้น กิจของสติสัมปชัญญะไม่ปรากฏชัด เพราะไม่มีสิ่งที่ควรกล่าวว่า "กิจชื่อนี้อันบุคคลทำได้ยาก ย่อมถูกทำ" เนื้อความนี้ว่า "มีความละเอียดเพราะละองค์ฌานที่หยาบ" จริงอยู่ แม้ย่อมมีได้ในทุติยฌาน ถึงกระนั้น ในบรรดาปีติและสุขที่เกิดขึ้นโดยความเป็นธรรมที่ไม่พรากจากกันโดยมาก เพราะมีความละเอียดด้วยการละองค์ฌานที่หยาบอันได้แก่ปีติ ท่านจึงกล่าวไว้ในตติยฌานนี้ว่า "การทำงานของสติสัมปชัญญะมีความพิเศษยิ่ง" ดังคำเป็นต้นว่า "แห่งบุรุษ" หากจะพึงเข้าถึงปีติอีก ฌานก็พึงเป็นฌานฝ่ายเสื่อม ความว่า ก็จะสำเร็จเป็นเพียงทุติยฌานเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พึงเป็นฌานที่ประกอบด้วยปีติเท่านั้น" ท่านกล่าวคำว่า "และสุขนี้เป็นสุขที่ไพเราะอย่างยิ่ง" โดยมุ่งหมายถึงสุขในตติยฌาน และความเป็นสุขที่ไพเราะอย่างยิ่งของสุขนั้น พึงทราบได้ก็เพราะไม่มีปีติอันมีสภาวะร่าเริงและฟูใจอย่างยิ่งนั่นเอง บทว่า อิทํ นี้ ได้แก่บททั้งสองว่า สโต, สมฺปชาโน

Tasmā etamatthaṃ dassentoti yasmā tassa jhānasamaṅgino yaṃ nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ, taṃ so paṭisaṃvedeyya. Yaṃ vā tanti atha vā yaṃ taṃ yathāvuttaṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ. Taṃsamuṭṭhānena tato samuṭṭhitena atipaṇītena rūpena assa jhānasamaṅgino rūpakāyo yasmā phuṭo. Yassa rūpakāyassa phuṭattā jhānā vuṭṭhitopi jhānasamaṅgī kāyikaṃ sukhaṃ paṭisaṃvedeyya. Tasmā etaṃ cetasikakāyikasukhapaṭisaṃvedanasaṅkhātaṃ atthaṃ dassento ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti āhā’’ti yojanā. Ayañhettha saṅkhepattho – nāmakāyena cetasikasukhaṃ, kāyikasukhaheturūpasamuṭṭhāpanena kāyikasukhañca jhānasamaṅgī paṭisaṃvedetīti vuccati. Phuṭattāti byāpitattāti attho. Yathā hi udakena phuṭasarīrassa tādise nātipaccanīke vātādiphoṭṭhabbe phuṭe sukhaṃ uppajjati, evametehi phuṭasarīrassāti. Aparo nayo – sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti ettha kathamābhogena vinā sukhapaṭisaṃvedanāti codanāyaṃ ‘‘kiñcāpi…pe… evaṃ santepī’’ti. Yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ, tasmā sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti yojanā. Idāni sahāpi ābhogena sukhapaṭisaṃvedanaṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ vā ta’’ntiādi vuttaṃ.

เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงแสดงเนื้อความนั้น (พึงประกอบความว่า) เพราะเหตุใด บุคคลผู้เพียบพร้อมด้วยฌานนั้นมีสุขใดที่สัมปยุตด้วยนามกาย เขาพึงเสวยสุขนั้น หรืออีกนัยหนึ่ง สุขใดที่สัมปยุตด้วยนามกายดังที่กล่าวแล้วนั้น รูปกายของบุคคลผู้เพียบพร้อมด้วยฌานนี้ ย่อมซาบซ่านไปแล้วด้วยรูปอันประณีตอย่างยิ่งที่เกิดจากสุขนั้น มีสุขนั้นเป็นสมุฏฐาน เพราะเหตุใด เพราะความที่รูปกายนั้นซาบซ่านไป แม้บุคคลผู้เพียบพร้อมด้วยฌานออกจากฌานแล้ว ก็พึงเสวยกายิกสุข เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงแสดงเนื้อความนี้อันได้แก่การเสวยเจตสิกสุขและกายิกสุข พึงประกอบความว่า "พระองค์จึงตรัสว่า 'และย่อมเสวยสุขด้วยกาย'" นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ คือ ท่านเรียกว่า บุคคลผู้เพียบพร้อมด้วยฌานย่อมเสวยเจตสิกสุขด้วยนามกาย และกายิกสุขด้วยการให้เกิดรูปอันเป็นเหตุแห่งกายิกสุข บทว่า ผุฏตฺตา ความว่า เพราะความที่ซาบซ่านไป เปรียบเหมือนบุคคลผู้มีร่างกายอันน้ำซาบซ่านแล้ว เมื่อโผฏฐัพพะมีลมเป็นต้นที่ไม่เป็นปฏิปักษ์อย่างยิ่งเช่นนั้นมาถูกต้อง สุขย่อมเกิดขึ้น ฉันใด บุคคลผู้มีร่างกายอันรูปเหล่านี้ซาบซ่านแล้วก็ฉันนั้น อีกนัยหนึ่ง ในบทว่า สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ นี้ เมื่อมีคำถามว่า "การเสวยสุขโดยปราศจากการน้อมใจไปจะมีได้อย่างไร" (ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า) "ถึงแม้...ฯลฯ...เมื่อเป็นเช่นนั้น" เพราะเหตุใด บุคคลนั้นมีสุขที่สัมปยุตด้วยนามกาย เพราะเหตุนั้น พึงประกอบความว่า "ย่อมเสวยสุขด้วยกาย" บัดนี้ เพื่อทรงแสดงการเสวยสุขพร้อมทั้งการน้อมใจไป ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ยํ วา ตํ"

86. Yanti hetuatthe nipāto, yasmāti attho. Tenāha ‘‘yaṃjhānahetū’’ti. ‘‘Ācikkhantī’’tiādīni padāni kittanatthānīti adhippāyenāha ‘‘pasaṃsantīti adhippāyo’’ti. Kintīti pasaṃsanākārapucchā. Edisesu [Pg.189] ṭhānesu satiggahaṇeneva sampajaññampi gahitaṃ hotīti idha pāḷiyaṃ satiyā eva gahitattā evaṃ upaṭṭhitasatitāya ‘‘satimā’’ icceva vuttaṃ, ‘‘sampajāno’’ti heṭṭhā vuttattā vā.

๘๖. บทว่า ยํ เป็นนิบาตในอรรถว่าเหตุ ความว่า เพราะเหตุใด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุแห่งฌานใด" ท่านกล่าวด้วยความประสงค์ว่า บททั้งหลายมีอาทิว่า "อาจิกฺขนฺติ" มีอรรถว่าการบอกกล่าว (จึงกล่าวว่า) "อธิบายว่า ย่อมสรรเสริญ" บทว่า กินฺติ เป็นคำถามถึงอาการแห่งการสรรเสริญ ในฐานะเช่นนี้ แม้สัมปชัญญะก็เป็นอันถือเอาแล้วด้วยการถือเอาสติเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในพระบาลีนี้ เพราะทรงถือเอาแต่สติเท่านั้น เพราะมีความเป็นผู้มีสติปรากฏอย่างนี้ ท่านจึงกล่าวเพียงว่า "สตินา" เท่านั้น หรือเพราะทรงกล่าวไว้ในเบื้องต่ำว่า "สมฺปชาโน"

Jhānakkhaṇe cetasikasukhameva labbhatīti ‘‘sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedetī’’ti ca vuttaṃ. Tatiyanti gaṇanānupubbatāti ito paṭṭhāya dutiyatatiyajjhānakathāhi aviseso, viseso ca vuttoti.

เพราะในขณะแห่งฌาน ย่อมได้เฉพาะเจตสิกสุขเท่านั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า "ย่อมเสวยสุขด้วยนามกาย" จำเดิมแต่นี้ไป ท่านได้กล่าวถึงความไม่แตกต่างและความแตกต่างกับทุติยฌานกถาและตติยฌานกถาแล้ว ดังนี้แล

Catutthajjhānakathāvaṇṇanā

พรรณนาจตุตถฌานกถา

87. Idāni nibbattitavisesaṃ dassento ‘‘ayaṃ pana viseso’’ti vatvā ‘‘yasmā’’tiādimāha. Āsevanapaccayena paccayo na hoti, aniṭṭhe ṭhāne padantarasaṅgahitassa āsevanapaccayattābhāvato. Adukkhamasukhāya vedanāya uppajjitabbaṃ sātisayaṃ sukhavirāgabhāvanābhāvato. Tānīti appanāvīthiyaṃ javanāni sandhāyāha.

๘๗. บัดนี้ เมื่อทรงแสดงความพิเศษที่ทรงยกขึ้นมา ตรัสว่า "ส่วนนี้เป็นความพิเศษ" แล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ยสฺมา" ไม่เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัย เพราะไม่มีความเป็นอาเสวนปัจจัยแก่ธรรมที่นับเนื่องด้วยบทอื่น (คืออุเบกขาเวทนา) ในฐานะที่ไม่น่าปรารถนา อทุกขมสุขเวทนาพึงเกิดขึ้น เพราะไม่มีภาวนาคือความหน่ายในสุขอย่างยิ่ง บทว่า ตานิ ท่านกล่าวหมายถึงชวนะทั้งหลายในอัปปนาวิถี

88. ‘‘Pubbevā’’ti vuttattā kadā pana tesaṃ pahānaṃ hotīti codanāyaṃ āha ‘‘catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe’’ti. Evaṃ veditabbanti sambandho. Pahānakkamo nāma pahāyakadhammānaṃ uppattipaṭipāṭi. Tena pana vuccamāne ‘‘dukkhaṃ domanassaṃ sukhaṃ somanassa’’nti vattabbaṃ siyā. Kasmā ito aññathā vacananti āha ‘‘indriyavibhaṅge’’tiādi. Atha kasmā jhānesveva nirodho vuttoti sambandho.

๘๘. เพราะทรงตรัสไว้ว่า "ปุพฺเพว" เมื่อมีคำถามว่า "ก็การละธรรมเหล่านั้นย่อมมีในกาลไหน" ท่านจึงกล่าวว่า "ในอุปจารขณะแห่งฌานทั้ง ๔" พึงประกอบความว่า "พึงทราบอย่างนี้" ชื่อว่าลำดับแห่งการละ คือลำดับการเกิดขึ้นแห่งธรรมที่ละ แต่เมื่อกล่าวโดยลำดับนั้น พึงกล่าวว่า "ทุกข์ โทมนัส สุข โสมนัส" (เมื่อมีคำถามว่า) "เพราะเหตุไรจึงกล่าวเป็นอย่างอื่นจากลำดับนี้" ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ในอินทริยวิภังค์" อนึ่ง พึงประกอบความว่า "เพราะเหตุไร ท่านจึงกล่าวถึงการดับในฌานทั้งหลายเท่านั้น"

Kattha cuppannaṃ dukkhindriyanti attano paccayehi uppannaṃ dukkhindriyaṃ. Kattha ca aparisesaṃ nirujjhatīti nirodhaṭṭhānaṃ pucchati. Tena ‘‘katthā’’ti pucchāyaṃ, ‘‘etthā’’ti vissajjanepi hetumhi bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Jhānānubhāvanimittaṃ hi anuppajjantaṃ ‘‘dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti vuttaṃ. Atisayanirodho suṭṭhu pahānaṃ ujupaṭipakkhena vūpasamo.

บทว่า กตฺถ จุปฺปนฺนํ ทุกฺขินฺทฺริยํ คือ ทุกขินทรีย์ที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยของตน บทว่า กตฺถ จ อปริเสสํ นิรุชฺฌติ คือ ท่านถามถึงสถานที่ดับ (ความว่า) ย่อมดับโดยไม่มีส่วนเหลือในที่ไหน เพราะเหตุนั้น ในคำถามว่า "กตฺถ" และในคำตอบว่า "เอตฺถ" พึงเห็นว่าเป็นภุมมวิภัตติในอรรถว่าเหตุ จริงอยู่ เพราะเหตุคืออานุภาพแห่งฌาน ทุกขินทรีย์ที่ไม่เกิดขึ้น ท่านกล่าวว่า "ย่อมดับโดยไม่มีส่วนเหลือ" การดับอย่างยิ่ง คือการละอย่างดี คือการสงบระงับด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์โดยตรง

Nānāvajjaneti yena āvajjanena appanāvīthi, tato bhinnāvajjane, anekāvajjane vā. Appanāvīthiyañhi upacāro ekāvajjano, itaro anekāvajjano anekakkhattuṃ pavattanato. Visamanisajjāya uppannakilamatho visamāsanupatāpo. Pītipharaṇenāti pītiyā pharaṇarasattā, pītisamuṭṭhānānaṃ vā paṇītarūpānaṃ kāyassa byāpanato vuttaṃ. Tenāha ‘‘sabbo kāyo sukhokkanto hotī’’ti. Vitakkavicārapaccayepīti pi-saddo [Pg.190] aṭṭhānappayutto, so ‘‘pahīnassā’’ti ettha ānetvā sambandhitabbo ‘‘pahīnassāpi domanassindriyassā’’ti. Etaṃ domanassindriyaṃ uppajjatīti sambandho. ‘‘Tassa mayhaṃ aticiraṃ vitakkayato vicārayato kāyopi kilamicittampi uhaññī’’ti vacanato kāyacittakhedānaṃ vitakkavicārappaccayatā veditabbā. ‘‘Vitakkavicārabhāve uppajjati domanassindriya’’nti ānetvā sambandhitabbaṃ. Tatthassa siyā uppattīti tattha dutiyajjhānūpacāre assa domanassassa uppatti bhaveyya.

ในบทว่า นานาวัชชเน ความว่า อัปปนาวิถีย่อมเป็นไปด้วยอาวัชชนะใด ในอาวัชชนะที่ต่างจากอาวัชชนะนั้น หรือในอาวัชชนะมาก จริงอยู่ อุปจาระในอัปปนาวิถีมีอาวัชชนะเดียว ส่วนอุปจาระอื่นมีอาวัชชนะมาก เพราะเป็นไปหลายครั้ง ความเมื่อยล้าที่เกิดขึ้นเพราะการนั่งไม่สม่ำเสมอ ชื่อว่า วิสมาสนุปตาโป (ความเดือดร้อนเพราะอาสนะไม่สม่ำเสมอ) ในบทว่า ปีติผรเณน ท่านกล่าวไว้เพราะปีติมีความแผ่ซ่านเป็นกิจ หรือเพราะความแผ่ไปแห่งรูปอันประณีตอันมีปีติเป็นสมุฏฐานสู่กาย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กายทั้งหมดเป็นอันอันสุขสัมผัสแล้ว" ในบทว่า วิตกฺกวิจารปจฺจเยปิ ปิ ศัพท์ ประกอบไว้ในที่ไม่ใช่ฐานะ ปิ ศัพท์นั้น พึงนำมาเชื่อมในบทว่า "ปหีนสฺสา" นี้ว่า "ปหีนสฺสาปิ โทมนสฺสินฺทฺริยสฺสา" (แม้แห่งโทมนัสสินทรีย์ที่ละได้แล้ว) ความเชื่อมมีอยู่ว่า โทมนัสสินทรีย์นั้นย่อมเกิดขึ้น เพราะพระบาลีว่า "เมื่อเรานั้นตรึกตรองพิจารณาอยู่นานเกินไป แม้กายก็ลำบาก แม้จิตก็ถูกกระทบกระทั่ง" พึงทราบความเป็นปัจจัยแห่งวิตกวิจารของความลำบากทางกายและจิต พึงนำมาเชื่อมว่า "เมื่อมีวิตกวิจาร โทมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น" ในบทว่า ตตฺถสฺส สิยา อุปฺปตฺติ ความว่า การเกิดขึ้นแห่งโทมนัสนั้น พึงมีในทุติยฌานอุปจาระนั้น

Ettha ca yadeke ‘‘tatthassa siyā uppattī’’ti vadantena jhānalābhīnampi domanussuppatti atthīti dassitaṃ hoti. Tena ca anīvaraṇasabhāvo lobho viya dosopi atthīti dīpeti. Na hi dosena vinā domanassaṃ pavattati. Na cettha paṭṭhānapāḷiyā virodho cintetabbo. Yasmā tattha parihīnaṃ jhānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānaṃ domanassaṃ dassitaṃ, aparihīnajjhānamārammaṇaṃ katvā uppajjamānassa domanassassa asambhavato. Jhānalābhīnaṃ sabbaso domanassaṃ nuppajjatīti ca na sakkā vattuṃ, aṭṭhasamāpattilābhino api tassa uppannattā. Na heva kho so pahīnajjhāno ahosīti vadanti, taṃ ayuttaṃ anīvaraṇasabhāvassa dosassa abhāvato. Yadi siyā, rūpārūpāvacarasattānampi uppajjeyya, na ca uppajjati. Tathā hi ‘‘arūpe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇa’’ntiādīsu byāpādakukkuccanīvaraṇāni anuddhaṭāni. Na cettha nīvaraṇattā parihāro, kāmacchandādīnampi anīvaraṇānaṃyeva nīvaraṇasadisatāya nīvaraṇapariyāyassa vuttattā. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘aṭṭhasamāpattilābhino api tassa uppannattā’’ti, tampi akāraṇaṃ uppajjamānena ca domanassena jhānato parihāyanato. Lahukena pana paccayena parihīnaṃ tādisā appakasireneva paṭipākatikaṃ karontīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tatthassa siyā uppattī’’ti idaṃ pana parikappavacanaṃ upacārakkhaṇe domanassassa appahīnabhāvadassanatthaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘na tveva antoappanāya’’nti. Yadi pana tadā domanassaṃ uppajjeyya, paṭhamajjhānampissa parihīnamevāti daṭṭhabbaṃ. Pahīnampi somanassindriyaṃ pīti viya na dūreti katvā [Pg.191] ‘‘āsannattā’’ti vuttaṃ. Nānāvajjanūpacāre pahīnampi pahānaṅgaṃ paṭipakkhena avihatattā antarantarā uppajjeyya vāti imamatthaṃ dassento ‘‘appanāppattāyā’’tiādimāha. Tādisāya āsevanāya icchitabbattā yathā maggavīthito pubbe dve tayo javanavārā sadisānupassanāva pavattanti, evamidhāpi appanāvārato pubbe dve tayo javanavārā upekkhāsahagatāva pavattantīti vadanti.

และในเรื่องนี้ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า โดยผู้กล่าวว่า "ตตฺถสฺส สิยา อุปฺปตฺติ" (การเกิดขึ้นแห่งโทมนัสนั้น พึงมีในที่นั้น) เป็นอันแสดงว่า แม้แก่ผู้ได้ฌาน การเกิดขึ้นแห่งโทมนัสก็มีอยู่ และด้วยคำกล่าวนั้น ย่อมแสดงว่า แม้โทสะที่มีสภาวะไม่เป็นนิวรณ์เหมือนโลภะก็มีอยู่ จริงอยู่ โทมนัสย่อมไม่เป็นไป เว้นจากโทสะ และในเรื่องนี้ ไม่พึงคิดถึงความขัดแย้งกับปัฏฐานบาลี เพราะว่าในปัฏฐานบาลีนั้น ท่านแสดงโทมนัสที่เกิดขึ้นโดยทำฌานที่เสื่อมแล้วให้เป็นอารมณ์ เพราะโทมนัสที่เกิดขึ้นโดยทำฌานที่ยังไม่เสื่อมให้เป็นอารมณ์ย่อมเป็นไปไม่ได้ และไม่อาจกล่าวได้ว่า โทมนัสย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ผู้ได้ฌานโดยประการทั้งปวง เพราะโทมนัสเคยเกิดขึ้นแม้อสิตดาบสผู้ได้สมาบัติ ๘ (อาจารย์เหล่านั้น) กล่าวว่า "ก็อสิตดาบสนั้นหาได้เป็นผู้มีฌานเสื่อมแล้วไม่เลย" คำกล่าวนั้นไม่สมควร เพราะโทสะที่มีสภาวะไม่เป็นนิวรณ์ไม่มีอยู่ หากจะมี ก็พึงเกิดขึ้นแม้แก่สัตว์ทั้งหลายในรูปาวจรและอรูปาวจร แต่ก็หาเกิดขึ้นไม่ จริงอย่างนั้น ในปัฏฐานบาลีเป็นต้นว่า "ในอรูปภพ อาศัยกามฉันทนิวรณ์ ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจนิวรณ์ อวิชชานิวรณ์ (ย่อมเกิดขึ้น)" ท่านมิได้ยกพยาบาทนิวรณ์และกุกกุจจนิวรณ์ขึ้นแสดง และในเรื่องนี้ การแก้ต่างโดยความเป็นนิวรณ์ไม่มี เพราะท่านกล่าวถึงปริยายแห่งนิวรณ์โดยความที่แม้กามฉันทะเป็นต้นที่ไม่เป็นนิวรณ์นั่นแหละมีความเป็นเช่นกับนิวรณ์ อนึ่ง คำที่กล่าวว่า "เพราะโทมนัสเคยเกิดขึ้นแม้อสิตดาบสผู้ได้สมาบัติ ๘" แม้นั้นก็ไม่ใช่เหตุผล เพราะท่านย่อมเสื่อมจากฌานด้วยโทมนัสที่กำลังเกิดขึ้น แต่พึงทราบว่า ท่านผู้เช่นนั้นย่อมทำฌานที่เสื่อมแล้วเพราะปัจจัยเล็กน้อยให้กลับเป็นปกติได้โดยไม่ลำบากเลย ส่วนคำว่า "ตตฺถสฺส สิยา อุปฺปตฺติ" นี้ เป็นคำกล่าวโดยปริกัปป์ เพื่อแสดงภาวะที่โทมนัสยังละไม่ได้ในอุปจารขณะ จริงอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แต่หาใช่ในภายในอัปปนาไม่" แต่ถ้าโทมนัสพึงเกิดขึ้นในกาลนั้น พึงทราบว่า แม้ปฐมฌานของท่านผู้นั้นก็เป็นอันเสื่อมแล้วนั่นเทียว ท่านกล่าวว่า "อาสนฺนตฺตา" เพราะกระทำไว้ในใจว่า แม้โสมนัสสินทรีย์ที่ละได้แล้วก็ไม่ไกลเหมือนปีติ เมื่อทรงแสดงเนื้อความนี้ว่า "ในอุปจาระที่มีอาวัชชนะต่างกัน แม้องค์แห่งการละที่ละได้แล้ว ก็พึงเกิดขึ้นในระหว่างๆ ได้ เพราะยังไม่ถูกกำจัดด้วยปฏิปักษ์" จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อปฺปนาปฺปตฺตาย" (อาจารย์ทั้งหลาย) กล่าวว่า เพราะความเสพคุ้นเช่นนั้นเป็นสิ่งที่น่าปรารถนา ชวนวาระ ๒-๓ วาระก่อนมรรควิถีย่อมเป็นไปโดยเป็นสทิสานุปัสสนาเท่านั้นฉันใด แม้ในที่นี้ ชวนวาระ ๒-๓ วาระก่อนอัปปนาวารก็ย่อมเป็นไปโดยเป็นอุเบกขาสหคตเท่านั้นฉันนั้น

Samāhaṭāti samānītā, saṅgahetvā vuttāti attho. Sukhadukkhāni viya anoḷārikattā avibhūtatāya sukhumā. Tato eva anuminitabbasabhāvattā duviññeyyā. Duṭṭhassāti duṭṭhapayogassa, duddammassāti attho. Sakkā hoti esā gāhayituṃ aññāpohananayenāti adhippāyo.

บทว่า สมาหฏา คือ อันนำมาพร้อมกันแล้ว อธิบายว่า อันรวบรวมแล้วกล่าวไว้ (อุเบกขาเวทนา) ละเอียดอ่อน เพราะไม่หยาบและไม่ปรากฏชัดเหมือนสุขเวทนาและทุกขเวทนา เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงรู้ได้ยาก เพราะมีสภาวะที่พึงอนุมานเอา บทว่า ทุฏฺฐสฺส อธิบายว่า ผู้มีประโยคอันทรามแล้ว, ผู้ฝึกได้ยาก อธิบายว่า อุเบกขาเวทนานี้ อาจเพื่ออันบุคคลให้ถือเอาได้โดยนัยแห่งการนำออกซึ่งเวทนาอื่น

Adukkhamasukhāya cetovimuttiyāti idameva catutthajjhānaṃ daṭṭhabbaṃ. Paccayadassanatthanti adhigamassa upāyabhūtapaccayadassanatthaṃ. Tenāha ‘‘dukkhappahānādayo hi tassā paccayā’’ti. Dukkhappahānādayoti ca sopacārā paṭhamajjhānādayovettha adhippetā.

ด้วยบทว่า อทุกฺขมสุขาย เจโตวิมุตฺติยา พึงเห็นจตุตถฌานนี้เท่านั้น บทว่า ปจฺจยทสฺสนตฺถํ คือ เพื่อแสดงปัจจัยอันเป็นอุบายแห่งการบรรลุ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จริงอยู่ การละทุกข์เป็นต้น เป็นปัจจัยของเจโตวิมุตตินั้น" และในบทว่า ทุกฺขปฺปหานาทโย นี้ ท่านประสงค์เอาปฐมฌานเป็นต้นพร้อมทั้งอุปจาระ

Pahīnāti vuttā ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā’’ti. Etāti sukhādayo vedanā.

ท่านกล่าวว่า ละได้แล้ว ด้วยคำว่า "เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕" บทว่า เอตา คือ เวทนาทั้งหลายมีสุขเวทนาเป็นต้น

Somanassaṃ rāgassa paccayo. Vuttañhi ‘‘sukhāya kho, āvuso visākha, vedanāya rāgānusayo anusetī’’ti (ma. ni. 1.465). Domanassaṃ dosassa paccayo. Vuttampi cetaṃ ‘‘dukkhāya kho, āvuso visākha, vedanāya paṭighānusayo anusetī’’ti. Sukhādighātenāti sukhādīnaṃ pahānena. Assa jhānassa.

โสมนัสเป็นปัจจัยของราคะ จริงอยู่ ท่านกล่าวไว้ว่า "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ ราคานุสัยย่อมนอนเนื่องในสุขเวทนา" โทมนัสเป็นปัจจัยของโทสะ และคำนี้ท่านก็กล่าวไว้ว่า "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ ปฏิฆานุสัยย่อมนอนเนื่องในทุกขเวทนา" บทว่า สุขาทีฆาเตน คือ ด้วยการละสุขเป็นต้น แห่งฌานนี้

Na dukkhanti adukkhaṃ, dukkhavidhuraṃ. Yasmā tattha dukkhaṃ natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘dukkhābhāvenā’’ti. Asukhanti etthapi eseva nayo. Etenāti dukkhasukhapaṭikkhepavacanena. ‘‘Paṭipakkhabhūta’’nti idaṃ idha tatiyavedanāya dukkhādīnaṃ samatikkamavasena pattabbattā vuttaṃ, na kusalākusalānaṃ viya ujuvipaccanīkatāya. Iṭṭhāniṭṭhaviparītassa majjhattārammaṇassa, iṭṭhāniṭṭhaviparītaṃ vā majjhattākārena anubhavanalakkhaṇā iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā. Tato eva majjhattarasā. Avibhūtapaccupaṭṭhānāti sukhadukkhāni viya na vibhūtākārā[Pg.192], piṭṭhipāsāṇe migagatamaggo viya tehi anumātabbā avibhūtākāropaṭṭhānā. Sukhanirodho nāma idha catutthajjhānūpacāro, so padaṭṭhānaṃ etissāti sukhanirodhapadaṭṭhānā.

ชื่อว่า อทุกขะ เพราะอรรถว่า ไม่ใช่ทุกข์ ได้แก่ ปราศจากทุกข์. เพราะในอุเบกขานั้นไม่มีทุกข์ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะไม่มีทุกข์". แม้ในบทว่า อสุขะ นี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. คำว่า เอเตนะ ได้แก่ ด้วยคำที่ปฏิเสธทุกข์และสุข. คำว่า "เป็นปฏิปักษ์" นี้ ท่านกล่าวไว้ในที่นี้ เพราะเป็นสภาวะที่พึงบรรลุด้วยอำนาจแห่งการก้าวล่วงทุกข์เป็นต้นของเวทนาที่ ๓ (คืออุเบกขา) ไม่ใช่เพราะเป็นปฏิปักษ์โดยตรงเหมือนกุศลและอกุศล. อุเบกขามีลักษณะเสวยอารมณ์ที่เป็นกลางซึ่งตรงกันข้ามกับอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ หรือมีลักษณะเสวยอารมณ์ที่เป็นกลางซึ่งตรงกันข้ามกับอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์โดยอาการเป็นกลาง ชื่อว่ามีลักษณะเสวยอารมณ์ที่ตรงข้ามกับอิฏฐะและอนิฏฐะ. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงมีกิจเป็นกลาง. ที่ว่ามีอาการไม่ปรากฏเป็นปัจจุปัฏฐานนั้น คือ ไม่มีอาการปรากฏชัดเจนเหมือนสุขและทุกข์ มีอาการไม่ปรากฏเป็นเครื่องปรากฏแก่ญาณ อันบัณฑิตพึงอนุมานเอาด้วยสุขและทุกข์เหล่านั้น เหมือนรอยเท้าเนื้อบนแผ่นหิน. ในที่นี้ ที่ชื่อว่า สุขนิโรธ ได้แก่ อุปจาระแห่งจตุตถฌาน, สุขนิโรธนั้นเป็นเหตุใกล้ของอุเบกขานี้ ฉะนั้น อุเบกขาจึงชื่อว่ามีสุขนิโรธเป็นเหตุใกล้.

89. ‘‘Upekkhāsatipārisuddhi’’nti purimapade uttarapadalopenetaṃ samāsapadanti āha ‘‘upekkhāya janitasatipārisuddhi’’nti. Sabbapaccanīkadhammaparisuddhāya paccanīkasamanepi abyāvaṭāya pārisuddhiupekkhāya vattamānāya catutthajjhāne sati sampahaṃsanapaññā viya suparisuddhā, suvisadā ca hotīti āha ‘‘yā ca tassā satiyā pārisuddhi, sā upekkhāya katā, na aññenā’’ti. Yadi tatramajjhattatā idha ‘‘upekkhā’’ti adhippetā, kathaṃ satiyeva ‘‘parisuddhā’’ti vuttāti āha ‘‘na kevala’’ntiādi.

๘๙. บทว่า "อุเบกขาสติปาริสุทธิ" นี้ เป็นสมาสบทที่เกิดจากการลบอุตตรบทในปุริมบท (คือลบคำว่า ปาริสุทธิ ในคำว่า อุเบกขาปาริสุทธิ) ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ความบริสุทธิ์แห่งสติอันเกิดจากอุเบกขา". เมื่ออุเบกขาอันบริสุทธิ์ ซึ่งบริสุทธิ์จากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ทั้งปวง และไม่ขวนขวายแม้ในการสงบระงับธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ มีอยู่, สติในจตุตถฌานย่อมบริสุทธิ์หมดจดและผ่องใสยิ่งนัก เหมือนปัญญาที่ทำให้ร่าเริง ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ก็ความบริสุทธิ์แห่งสตินั้นอันใด ความบริสุทธิ์นั้นอุเบกขาได้กระทำแล้ว มิใช่สิ่งอื่นทำ". หากว่า ตัตรมัชฌัตตตา ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาว่า "อุเบกขา" ไฉนท่านจึงกล่าวว่า สติเท่านั้น "บริสุทธิ์" เล่า? (เพื่อตอบปัญหานี้) ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "มิใช่เพียงแต่" ดังนี้.

Evampi kasmā ayameva sati ‘‘upekkhāsatipārisuddhī’’ti vuttāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi vuttaṃ. Tattha heṭṭhā tīsu jhānesu vijjamānāyapi tatramajjhattatāya paccanīkābhibhavato, sahāyapaccayavekallato ca apārisuddhi, tathā taṃsampayuttānaṃ. Tadabhāvato idha pārisuddhīti imamatthaṃ rūpakavasena dassetuṃ ‘‘yathā panā’’tiādi vuttaṃ. Sūriyappabhābhibhavāti sūriyappabhāya abhibhuyyamānattā. Atikkhatāya candalekhā viya rattipi sommasabhāvā sabhāgāya rattiyameva ca candalekhā samujjalatīti sā tassā sabhāgāti dassento ‘‘sommabhāvena ca attano upakārakattena vā sabhāgāya rattiyā’’ti āha.

ถึงอย่างนั้น เพราะเหตุไร สตินี้เท่านั้นจึงถูกเรียกว่า "อุเบกขาสติปาริสุทธิ"? ท่านมุ่งถึงการซักถามนี้ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ในฌานนั้น แม้ว่า" ดังนี้. ในข้อนั้น แม้ตัตรมัชฌัตตตาจะมีอยู่ในฌาน ๓ ในเบื้องต่ำ ก็ยังไม่บริสุทธิ์ เพราะถูกธรรมปฏิปักษ์ครอบงำ และเพราะความบกพร่องแห่งปัจจัยที่เป็นสหาย, ธรรมที่สัมปยุตด้วยตัตรมัชฌัตตตานั้นก็ไม่บริสุทธิ์เช่นกัน. เพราะไม่มีเหตุสองอย่างนั้น ในจตุตถฌานนี้จึงมีความบริสุทธิ์. เพื่อแสดงเนื้อความนี้โดยนัยแห่งรูปกอุปมา ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ก็เปรียบเหมือน" ดังนี้. บทว่า สุริยัปปภาภิภวา ความว่า เพราะถูกแสงพระอาทิตย์ครอบงำ. จันทร์เลขา (แสงจันทร์) ที่ไม่เจิดจ้าฉันใด แม้ราตรีก็มีสภาวะที่อ่อนโยนฉันนั้น และจันทร์เลขาย่อมส่องสว่างรุ่งเรืองในราตรีที่มีสภาวะเสมอกันเท่านั้น. เมื่อจะแสดงว่า ราตรีนั้นมีสภาวะเสมอกันกับจันทร์เลขานั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในราตรีที่มีสภาวะเสมอกัน เพราะมีความอ่อนโยน และเพราะเป็นอุปการะแก่ตน" ดังนี้.

‘‘Ekavīthiya’’nti idaṃ tattha somanassassa ekaṃsena abhāvato vuttaṃ, na tato purimataresu ekaṃsena bhāvato. Yathā pana vitakkādayo dutiyādijjhānakkhaṇeyeva pahīyanti, na tesaṃ ekavīthiyaṃ purimajavanesu, na evametanti dassetuṃ vuttaṃ. Catukkajjhāneti catukkanayavasena nibbattitajjhānacatukke.

คำว่า "ในวิถีเดียวกัน" นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะในจตุตถฌานวิถีนั้นไม่มีโสมนัสโดยส่วนเดียว ไม่ใช่กล่าวเพราะมีโสมนัสโดยส่วนเดียวในวิถีก่อนๆ แต่นั้น. ท่านกล่าวเพื่อแสดงว่า โสมนัสนี้ไม่เหมือนวิตกเป็นต้น ที่ถูกละในขณะแห่งทุติยฌานเป็นต้นเท่านั้น แต่ไม่ถูกละในชวนะก่อนๆ ในวิถีเดียวกันฉันใด โสมนัสนี้ก็ไม่เป็นเช่นนั้น. บทว่า จตุกฺกชฺฌาเน ได้แก่ ในฌาน ๔ ที่เกิดขึ้นโดยจตุกนัย.

Pañcakajjhānakathāvaṇṇanā

วรรณนาปัญจกฌานกถา (คำอธิบายว่าด้วยฌาน ๕)

90. Tatthāti paṭhamajjhāne. Catukkanayassa dutiyajjhāne viyāti catukkanayasambandhini dutiyajjhāne viya. Taṃ dvidhā bhinditvāti catukkanaye dutiyaṃ [Pg.193] ‘‘avitakkaṃ vicāramattaṃ, avitakkaṃ avicāra’’nti ca evaṃ dvidhā bhinditvā pañcakanaye dutiyañceva tatiyañca hoti abhidhammeti (dha. sa. 168) adhippāyo. Suttantesu pana sarūpato pañcakanayo na gahito.

๙๐. บทว่า ตตฺถ ได้แก่ ในปฐมฌาน. บทว่า จตุกฺกนยสฺส ทุติยชฺฌาเน วิย ความว่า เหมือนในทุติยฌานที่เนื่องด้วยจตุกนัย. บทว่า ตํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา ความว่า แยกทุติยฌานในจตุกนัยนั้นออกเป็น ๒ อย่าง คือ "ไม่มีวิตก มีเพียงวิจาร" และ "ไม่มีทั้งวิตกและวิจาร" ดังนี้แล้ว ในปัญจกนัย ฌานทั้งสองนั้นจึงกลายเป็นทุติยฌานและตติยฌานตามลำดับในพระอภิธรรม นี้เป็นอธิบาย. แต่ในพระสูตรทั้งหลาย ท่านไม่ได้ถือเอาปัญจกนัยโดยสรูป.

Kasmā panettha nayadvayavibhāgo gahitoti? Abhidhamme nayadvayavasena jhānānaṃ desitattā. Kasmā ca tattha tathā tāni desitāni? Puggalajjhāsayato, desanāvilāsato ca. Sannipatitadevaparisāya kira yesaṃ yathādesite paṭhamajjhāne vitakko eva oḷārikato upaṭṭhāsi, itare santato. Tesaṃ ajjhāsayavasena ca caturaṅgikaṃ avitakkaṃ vicāramattaṃ jhānaṃ desitaṃ. Yesaṃ vicāro, yesaṃ pīti, yesaṃ sukhaṃ oḷārikato upaṭṭhāsi, itare santato. Tesaṃ tesaṃ ajjhāsayavasena tatiyādīni jhānāni desitāni. Ayaṃ tāva puggalajjhāsayo.

(ถามว่า) เพราะเหตุไร ในคัมภีร์นี้ ท่านจึงถือเอาการจำแนกนัยทั้งสองไว้? (ตอบว่า) เพราะในพระอภิธรรม ท่านแสดงฌานไว้โดยนัยทั้งสอง. (ถามว่า) ก็เพราะเหตุไร ในพระอภิธรรมนั้น ท่านจึงแสดงฌานเหล่านั้นไว้อย่างนั้น? (ตอบว่า) เพราะอัธยาศัยของบุคคล และเพราะความงดงามแห่งเทศนา. ได้ยินว่า ในเทวบริษัทที่ประชุมกันอยู่ บุคคลเหล่าใด เมื่อปฐมฌานที่ทรงแสดงไว้ตามลำดับปรากฏขึ้น มีเพียงวิตกเท่านั้นที่ปรากฏโดยความเป็นของหยาบ ส่วนองค์ฌานที่เหลือปรากฏโดยความเป็นของละเอียด. พระองค์ทรงแสดงฌานมีองค์ ๔ คือ อวิตักกวิจารมัตตฌาน (ฌานไม่มีวิตก มีเพียงวิจาร) ตามอัธยาศัยของบุคคลเหล่านั้น. บุคคลเหล่าใดมีวิจารปรากฏโดยความเป็นของหยาบ, บุคคลเหล่าใดมีปีติปรากฏโดยความเป็นของหยาบ, บุคคลเหล่าใดมีสุขปรากฏโดยความเป็นของหยาบ, ส่วนองค์ฌานที่เหลือปรากฏโดยความเป็นของละเอียด. พระองค์ทรงแสดงตติยฌานเป็นต้น ตามอัธยาศัยของบุคคลเหล่านั้นๆ. นี้เป็นเรื่องอัธยาศัยของบุคคลก่อน.

Yassā pana dhammadhātuyā suppaṭividdhattā bhagavā yasmā desanāvilāsappatto, tasmā ñāṇamahantatāya desanāya sukusalo yaṃ yaṃ aṅgaṃ labbhati, tassa tassa vasena yathāruciṃ desanaṃ niyāmento catukkanayavasena, pañcakanayavasena ca. Tattha ca pañcaṅgikaṃ paṭhamaṃ, caturaṅgikaṃ dutiyaṃ, tivaṅgikaṃ tatiyaṃ, duvaṅgikaṃ catutthaṃ, duvaṅgikameva pañcamaṃ jhānaṃ desesīti ayaṃ desanāvilāso. Ettha ca pañcakanaye dutiyajjhānaṃ catukkanaye dutiyajjhānapakkhikaṃ katvā vibhattaṃ ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti avitakkaṃ vicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (dha. sa. 168). Kasmā? Ekattakāyanānattasaññīsattāvāsaphalatāya dutiyajjhānena samānaphalattā, paṭhamajjhānasamādhito jātattā ca. Paṭhamajjhānameva hi ‘‘kāmehi akusalehi ca vivitta’’nti tadabhāvā na idha ‘‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehī’’ti sakkā vattuṃ, nāpi ‘‘vivekaja’’nti. Suttantadesanāsu ca pañcakanaye dutiyatatiyajjhānāni dutiyajjhānameva bhajanti vitakkavūpasamā vicāravūpasamā avitakkattā, avicārattā ca. Evañca katvā suttantadesanāyapi pañcakanayo labbhatevāti siddhaṃ hoti. Nanu suttante cattāriyeva jhānāni vibhattānīti pañcakanayo na labbhatīti? Na, ‘‘savitakkasavicāro samādhī’’tiādinā (dī. ni. 3.305) samādhittayāpadesena pañcakanayassa [Pg.194] labbhamānattā. Catukkanayanissito pana katvā pañcakanayo vibhattoti suttantadesanāyapi pañcakanayo niddhāretabbo. ‘‘Vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti hi vitakkassa, vicārassa, vitakkavicārānañca ‘‘vitakkavicārāna’’nti sakkā vattuṃ. Tathā ‘‘avitakkaṃ, avicāra’’nti ca vinā, saha ca vicārena vitakkappahānena avitakkaṃ, saha, vinā ca vitakkena vicārappahānena avicāranti avitakkaṃ, avicāraṃ, avitakkañca avicārañcāti vā tividhampi sakkā saṅgahetuṃ.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแทงตลอดซึ่งธรรมธาตุใดเป็นอย่างดี จึงทรงบรรลุถึงความงดงามแห่งเทศนา เพราะเหตุนั้น ด้วยความเป็นผู้มีพระญาณอันยิ่งใหญ่ ทรงฉลาดในเทศนา เมื่อทรงได้องค์ใดๆ ก็ทรงกำหนดเทศนาตามความพอพระทัยด้วยอำนาจแห่งองค์นั้นๆ โดยจตุกกนัยและโดยปัญจกนัย ในนัยทั้งสองนั้น ทรงแสดงปฐมฌานมีองค์ ๕, ทุติยฌานมีองค์ ๔, ตติยฌานมีองค์ ๓, จตุตถฌานมีองค์ ๒, และปัญจมฌานก็มีองค์ ๒ เท่านั้น นี้คือความงดงามแห่งเทศนา และในบรรดานัยทั้งสองนี้ ทุติยฌานในปัญจกนัย พระองค์ทรงกระทำให้เป็นส่วนของทุติยฌานในจตุกกนัยแล้วทรงจำแนกไว้ว่า “ในสมัยใด บุคคลเจริญมรรคเพื่อความบังเกิดในรูปภพ เข้าถึงทุติยฌาน อันไม่มีวิตก มีเพียงวิจาร เกิดแต่สมาธิ มีปีติและสุขอยู่” (ธ.ส. ๑๖๘) ถามว่าเพราะเหตุไร? ตอบว่าเพราะมีผลเสมอกับทุติยฌาน (ในจตุกกนัย) ด้วยความเป็นผลคือเอกัตตกายนานัตตสัญญีสัตตาวาส และเพราะเกิดจากสมาธิแห่งปฐมฌาน ก็ปฐมฌานเท่านั้นที่ตรัสว่า “สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย” เพราะไม่มีความสงัดนั้น ในฌานนี้จึงไม่อาจกล่าวว่า “สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรม” ได้ ทั้งไม่อาจกล่าวว่า “เกิดแต่วิเวก” ได้ และในสุตตันตเทศนาทั้งหลาย ทุติยฌานและตติยฌานในปัญจกนัย ย่อมสงเคราะห์เข้าในทุติยฌาน (ของจตุกกนัย) เท่านั้น เพราะความสงบวิตก ความสงบวิจาร เพราะไม่มีวิตก และเพราะไม่มีวิจาร ครั้นทำอย่างนี้แล้ว จึงเป็นอันสำเร็จว่า แม้ในสุตตันตเทศนา ก็ย่อมได้ปัญจกนัยเหมือนกัน ถามว่า ก็ในพระสูตร ทรงจำแนกฌานไว้เพียง ๔ เท่านั้น ปัญจกนัยจึงไม่มีไม่ใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะปัญจกนัยย่อมได้อยู่ ด้วยการอ้างถึงสมาธิ ๓ อย่าง มีอาทิว่า “สมาธิที่มีทั้งวิตกและวิจาร” (ที.นิ. ๓/๓๐๕) แต่อันที่จริง ทรงจำแนกปัญจกนัยโดยอาศัยจตุกกนัย เพราะฉะนั้น แม้ในสุตตันตเทศนา ก็พึงกำหนดเอาปัญจกนัยได้ จริงอยู่ ในบทว่า “เพราะความสงบวิตกวิจาร” อาจกล่าวถึง (ความสงบ) ของวิตก, ของวิจาร, และของทั้งวิตกและวิจาร ด้วยบทว่า “วิตกวิจารานัง” ได้ ฉันนั้นเหมือนกัน ในบทว่า “ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร” ก็อาจสงเคราะห์ (ฌาน) ได้ทั้ง ๓ อย่าง คือ (๑) ไม่มีวิตก เพราะละวิตกได้โดยไม่มีวิจารหรือมีวิจาร (๒) ไม่มีวิจาร เพราะละวิจารได้โดยมีวิตกหรือไม่มีวิตก หรือ (๓) ไม่มีทั้งวิตกและวิจาร

Dutiyanti ca vitakkarahite, vitakkavicāradvayarahite ca ñāyāgatā desanā dutiyaṃ adhigantabbattā, vicāramattarahitepi dvayappahānādhigatasamānadhammattā. Evañca katvā pañcakanayaniddese dutiye vūpasantopi vitakko sahāyabhūtavicārāvūpasamena na sammā vūpasantoti vitakkavicāradvayarahite viya vicāravūpasameneva tadupasamaṃ, sesadhammānaṃ samānatañca dassentena ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti tatiyaṃ catukkanaye dutiyena nibbisesaṃ vibhattaṃ. Duvidhassāpi sahāyavirahena, aññathā ca vitakkappahānena avitakkattaṃ, samādhijaṃ pītisukhattañca samānanti samānadhammattāpi dutiyanti niddeso. Vicāramattampi hi vitakkavicāradvayarahitaṃ viya ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti avitakkaṃ vicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (dha. sa. 168) avitakkaṃ samādhijaṃ pītisukhanti vibhattaṃ. Paṭhamajjhāne vā sahacārīsu vitakkavicāresu ekaṃ atikkamitvā dutiyampi tatraṭṭhameva dosato disvā ubhayampi sahātikkamantassa pañcakanaye tatiyaṃ vuttaṃ, tatiyaṃ adhigantabbattā. Paṭhamato anantarabhāvena panassa dutiyabhāvo ca uppajjatīti. Kasmā panevaṃ sarūpato pañcakanayo na vibhattoti? Vineyyajjhāsayato. Yathānulomadesanā hi suttantadesanāti.

และคำว่า "ทุติยะ" เป็นเทศนาที่มาถึงโดยชอบแล้ว ทั้งในฌานที่ปราศจากวิตก และในฌานที่ปราศจากทั้งวิตกและวิจาร เพราะเป็นสิ่งที่พึงบรรลุเป็นครั้งที่สอง และแม้ในฌานที่ปราศจากเพียงวิจาร ก็เพราะมีธรรมเสมอกับ (ทุติยฌานในจตุกกนัย) ที่บรรลุได้ด้วยการละองค์สอง ครั้นทำอย่างนี้แล้ว ในปัญจกนัยนิทเทส แม้ว่าวิตกในทุติยฌานจะสงบแล้ว แต่ก็ยังไม่สงบอย่างแท้จริง เพราะวิจารที่เป็นสหายยังไม่สงบ ดังนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงแสดงความสงบของวิตกนั้นด้วยความสงบของวิจารนั่นเอง และทรงแสดงความเสมอกันของธรรมที่เหลือ เปรียบเหมือนในฌานที่ปราศจากทั้งวิตกและวิจาร จึงทรงจำแนกตติยฌาน (ในปัญจกนัย) ว่าไม่ต่างจากทุติยฌานในจตุกกนัย ด้วยพระบาลีว่า “เพราะวิตกวิจารสงบไป มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิ เข้าถึงตติยฌานอยู่” ความเป็นผู้ไม่มีวิตกเพราะละวิตกได้โดยไม่มีสหาย (คือวิจาร) และโดยประการอื่น และความเป็นผู้มีปีติสุขเกิดแต่สมาธิ ของฌานทั้งสองประการนั้น ย่อมเสมอกัน เพราะมีธรรมเสมอกัน จึงมีนิทเทสว่า "ทุติยะ" จริงอยู่ แม้ฌานที่มีเพียงวิจาร ก็ทรงจำแนกไว้เหมือนกับฌานที่ปราศจากทั้งวิตกและวิจารว่า “ในสมัยใด บุคคลเจริญมรรคเพื่อความบังเกิดในรูปภพ... เข้าถึงทุติยฌาน อันไม่มีวิตก มีเพียงวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิอยู่” (ธ.ส. ๑๖๘) ว่าเป็นฌานไม่มีวิตก มีปีติสุขเกิดแต่สมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ในปฐมฌาน เมื่อก้าวล่วงวิตกวิจารที่เป็นสหจารีธรรมไปองค์หนึ่งแล้ว เห็นโทษในองค์ที่สองคือวิจารที่ยังคงอยู่ในปฐมฌานนั้นนั่นเอง แล้วก้าวล่วงทั้งสององค์ไปพร้อมกัน ฌานนั้นเรียกว่า ตติยฌานในปัญจกนัย เพราะเป็นสิ่งที่พึงบรรลุเป็นครั้งที่สาม แต่ความเป็นทุติยะของฌานนี้ย่อมเกิดขึ้นได้ เพราะเป็นลำดับถัดจากปฐมฌาน ถามว่า ก็เพราะเหตุไร พระองค์จึงไม่ทรงจำแนกปัญจกนัยตามสภาวะอย่างนี้เล่า? ตอบว่า เพราะอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ จริงอยู่ สุตตันตเทศนาเป็นเทศนาที่แสดงไปตามลำดับอัธยาศัย

Pathavīkasiṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐวีกสิณนิทเทส จบ.

Iti catutthaparicchedavaṇṇanā.

อรรถกถาปริจเฉทที่ ๔ ฉะนี้แล.

5. Sesakasiṇaniddesavaṇṇanā

๕. อรรถกถาเสสกสิณนิทเทส

Āpokasiṇakathāvaṇṇanā

อรรถกถาอาโปกสิณกถา

91. Yathāvitthāritassa [Pg.195] atthassa atidesopi vitthāraṭṭhāneyeva tiṭṭhatīti āha ‘‘vitthārakathā hotī’’ti. Āpokasiṇanti āpokasiṇajjhānaṃ, āpokasiṇakammaṭṭhānaṃ vā. Sabbaṃ vitthāretabbanti pathavīkasiṇakammaṭṭhāne vuttanayena vitthāretabbaṃ. Ettakampīti ‘‘kate vā akate vāti sabbaṃ vitthāretabba’’nti ettakampi avatvā. Sāmuddikena loṇudakena bharito jalāsayo loṇī. Nīlādivaṇṇasaṅkarapariharaṇatthaṃ ‘‘suddhavatthena gahita’’nti vuttaṃ. Aññanti bhūmiṃ sampattaṃ. Tathārūpanti yādisaṃ ākāsajaṃ udakaṃ, tādisaṃ. Tenāha ‘‘vippasannaṃ anāvila’’nti, yaṃ pana udakanti sambandho. ‘‘Na vaṇṇo paccavekkhitabbo’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ pathavīkasiṇakathāyaṃ vuttameva. Lakkhaṇaṃ pana idha paggharaṇalakkhaṇaṃ veditabbaṃ.

๙๑. พระอรรถกถาจารย์กล่าวว่า “เป็นเรื่องที่กล่าวโดยพิสดาร” เพราะแม้การอ้างอิงถึงเนื้อความที่ได้ขยายความไว้แล้ว ก็ย่อมตั้งอยู่ในฐานะของความพิสดารนั่นเอง บทว่า อาโปกสิณํ ได้แก่ อาโปกสิณฌาน หรือ อาโปกสิณกรรมฐาน บทว่า สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ ความว่า พึงขยายความทั้งหมดโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปฐวีกสิณกรรมฐาน บทว่า เอตฺตกมฺปิ ความว่า แม้เพียงเท่านี้ว่า “พึงขยายความทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นกสิณที่ทำขึ้นหรือไม่ได้ทำขึ้น” ก็มิได้กล่าว อ่างน้ำที่เต็มด้วยน้ำเค็มจากทะเล ชื่อว่า โลณี เพื่อจะเว้นจากการปะปนแห่งสีมีสีเขียวเป็นต้น จึงกล่าวว่า “พึงถือเอาด้วยผ้าที่สะอาด” บทว่า อญฺญํ ได้แก่ น้ำที่ถึงพื้นดิน บทว่า ตถารูปํ ความว่า น้ำที่เกิดในอากาศมีลักษณะเช่นใด ก็มีลักษณะเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ใส ไม่ขุ่น” และมีสัมพันธ์กับบทว่า ยํ ปน อุทกํ ในบททั้งหลายมีอาทิว่า “ไม่พึงพิจารณาสี” สิ่งที่ควรกล่าว ได้กล่าวไว้แล้วในปฐวีกสิณกถานั่นเอง ส่วนในอาโปกสิณกถานี้ พึงทราบว่า ลักษณะคือการไหลไป

Vuttanayenevāti pathavīkasiṇabhāvanāyaṃ vuttanayeneva. Taraṅguṭṭhānādi, pheṇamissatādi ca idha kasiṇadoso. Soti yogāvacaro. Tassāti paṭibhāganimittassa.

บทว่า วุตฺตนเยเนว ความว่า โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปฐวีกสิณภาวนานั่นเอง การเกิดคลื่นเป็นต้น และการระคนด้วยฟองเป็นต้น ในอาโปกสิณนี้ ชื่อว่า กสิณโทษ บทว่า โส ได้แก่ พระโยคาวจร บทว่า ตสฺส ได้แก่ แห่งปฏิภาคนิมิต

Tejokasiṇakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเตโชกสิณกถา

92. Siniddhāni sinehavantāni. Sāradārūni na pheggudārūni. Jālāya ciraṭṭhitatthaṃ siniddhasāradāruggahaṇaṃ. Ghaṭikaṃ ghaṭikaṃ katvāti khandhaso karitvā. Ālimpetvāti jāletvā. Ghanajālāyāti aviraḷavasena pavattaaggijālāyaṃ.

๙๒. บทว่า Siniddhāni คือ sinehavantāni (มีน้ำมัน) บทว่า Sāradārūni คือ na pheggudārūni (ไม้แก่น คือ ไม่ใช่ไม้กระพี้) การถือเอาไม้แก่นที่มีน้ำมัน เพื่อความตั้งอยู่นานแห่งเปลวไฟ บทว่า ghaṭikaṃ ghaṭikaṃ katvā คือ khandhaso karitvā (ทำเป็นท่อนๆ) บทว่า ālimpetvā คือ jāletvā (จุดไฟ) บทว่า ghanajālāyā คือ aviraḷavasena pavattaaggijālāyaṃ (ในเปลวไฟที่ลุกโพลงโดยไม่โปร่งบาง)

Patanasadisanti patamānasadisaṃ. Akate gaṇhantassāti vuttanayena yathā kasiṇamaṇḍalaṃ paññāyati, evaṃ anabhisaṅkhate kevale tejasmiṃ nimittaṃ gaṇhantassa.

บทว่า patanasadisaṃ คือ patamānasadisaṃ (เหมือนกำลังตกลงมา) บทว่า akate gaṇhantassa คือ แก่ผู้ถือนิมิตในเตโชธาตุล้วนๆ ที่ไม่ได้ปรุงแต่ง โดยนัยที่กล่าวแล้วว่า กสิณมณฑลย่อมปรากฏฉันใด ฉันนั้น

Vāyokasiṇakathāvaṇṇanā

วรรณนาวาโยกสิณกถา

93. Vuttañhetanti ettha hi-saddo hetuattho, yasmāti attho. Tassa ‘‘tasmā’’ti iminā sambandho. Ucchagganti ucchukhette yathāṭhitānaṃ aggaṃ. Eritanti [Pg.196] vātena calitaṃ. Sameritanti sabbaso calitaṃ. Tasmāti yasmā ‘‘vāyokasiṇaṃ…pe… upalakkhetī’’ti evaṃ vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ, tasmā. Samasīsaṭṭhitanti upari pattānaṃ vasena samasīsaṃ hutvā ṭhitaṃ. Veḷuṃ vā rukkhaṃ vāti etthāpi ‘‘samasīsaṃ ṭhitaṃ ghanapattaveḷuṃ vā ghanapattarukkhaṃ vā’’ti ānetvā yojetabbaṃ. Ekaṅgulādippamāṇesu kesesu rassabhāvato, dīghataresu olambanato, viraḷesu anuppavesato vātappahāro na paññāyatīti caturaṅgulappamāṇaggahaṇaṃ, ghanaggahaṇañca kataṃ. Etasmiṃ ṭhāne paharatīti satiṃ ṭhapetvāti ucchaggādīnaṃ pacalanākāraggahaṇamukhena tesaṃ pahārake vātasaṅghāte satiṃ upaṭṭhapetvā. Tattha satiṃ ṭhapetvāti tasmiṃ kāyapadesassa saṅghaṭṭanavasena pavatte vāyupiṇḍe saṅghaṭṭanākāraggahaṇamukhena satiṃ upaṭṭhapetvā. ‘‘Usumavaṭṭisadisa’’nti etena purimakasiṇassa viya imassāpi nimittassa saṃviggahataṃ dasseti. ‘‘Niccala’’nti iminā niccalabhāvoyeva uggahanimittato imassa visesoti paṭibhāganimittassāpi usumavaṭṭisadisatāva vibhāvitā hoti.

๙๓. ในบทว่า vuttañhetaṃ นี้ หิ ศัพท์ มีอรรถว่าเหตุ ความว่า เพราะเหตุใด บทว่า ยสฺมา นั้น มีความสัมพันธ์กับบทว่า ตสฺมา นี้ บทว่า ucchaggaṃ คือ ยอดของต้นอ้อยที่ตั้งอยู่ในไร่อ้อยตามที่ตั้งอยู่ บทว่า eritaṃ คือ ที่ไหวแล้วเพราะลม บทว่า sameritaṃ คือ ที่ไหวแล้วโดยสิ้นเชิง บทว่า tasmā คือ เพราะเหตุที่ในอรรถกถาได้กล่าวไว้อย่างนี้ว่า "พึงกำหนด...วาโยกสิณ" ดังนี้ เพราะเหตุนั้น บทว่า samasīsaṭṭhitaṃ คือ ที่ตั้งอยู่โดยมีศีรษะเสมอกันด้วยอำนาจแห่งใบไม้เบื้องบน แม้ในบทว่า veḷuṃ vā rukkhaṃ vā นี้ ก็พึงนำมาประกอบความว่า "ต้นไผ่มีใบหนาที่ตั้งอยู่มีศีรษะเสมอกัน หรือต้นไม้มีใบหนา (ที่ตั้งอยู่มีศีรษะเสมอกัน)" การกระทบของลมย่อมไม่ปรากฏในเส้นผมทั้งหลายที่มีประมาณ ๑ องคุลีเป็นต้น เพราะความเป็นของสั้น, (ในเส้นผม) ที่ยาวกว่านั้น เพราะการห้อยลง, (ในเส้นผม) ที่บาง เพราะการเข้าไปแทรกในระหว่าง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงการถือเอา (ผม) มีประมาณ ๔ องคุลี และกล่าวถึงการถือเอา (ผม) ที่หนา บทว่า etasmiṃ ṭhāne paharatīti satiṃ ṭhapetvā คือ ตั้งสติไว้ในหมู่ลมที่กระทบยอดอ้อยเป็นต้นเหล่านั้น โดยมีการถือเอาอาการไหวของยอดอ้อยเป็นต้นเป็นเบื้องหน้า บทว่า tattha satiṃ ṭhapetvā คือ ตั้งสติไว้ในกลุ่มลมนั้นที่เกิดขึ้นโดยการกระทบส่วนแห่งกาย โดยมีการถือเอาอาการกระทบเป็นเบื้องหน้า ด้วยบทว่า usumavaṭṭisadisaṃ นี้ ท่านแสดงความเป็นวัตถุมีรูปร่างของนิมิตแม้นี้ เหมือนของกสิณก่อน ด้วยบทว่า niccalaṃ นี้ ท่านแสดงว่า ความเป็นของไม่ไหวเท่านั้น เป็นความพิเศษของปฏิภาคนิมิตนี้จากอุคคหนิมิต เพราะเหตุนั้น ความเป็นเช่นกับกลุ่มไอน้ำของปฏิภาคนิมิตจึงเป็นอันท่านอธิบายไว้แล้ว

Nīlakasiṇakathāvaṇṇanā

วรรณนานีลกสิณกถา

94. Añjanarājivaṭṭādi vaṇṇadhātuyā vā. Tathārūpaṃ mālāgacchanti aviraḷavikasitanīlavaṇṇapupphasañchannaṃ pupphagacchaṃ. Itarenāti akatādhikārena. Girikaṇṇikaggahanena nīlaṃ girikaṇṇikamāha. Karaṇḍapaṭalaṃ samuggapidhānaṃ. Pattehiyevāti nīluppalādīnaṃ kesaravaṇṭāni apanetvā kevalehi pattehiyeva. Pūretabbanti nīlavaṇṇaṃ vatthaṃ gahetvā bhaṇḍikaṃ viya bandhitvā yathā nīlamaṇḍalaṃ hutvā paññāyati, tathā caṅkoṭakaṃ vā karaṇḍapaṭalaṃ vā pūretabbaṃ. Mukhavaṭṭiyaṃ vā assāti assa caṅkoṭakassa, karaṇḍapaṭalassa vā mukhavaṭṭiyaṃ bandhitabbaṃ. Maṇitālavaṇṭaṃ indanīlamaṇimayaṃ tālavaṇṭaṃ.

๙๔. หรือในธาตุมีสี คือ ยาหยอดตาสีเขียว, ราชิวัฏฏะ เป็นต้น บทว่า tathārūpaṃ mālāgacchaṃ คือ พุ่มดอกไม้ที่ปกคลุมด้วยดอกไม้สีเขียวที่บานสะพรั่งไม่โปร่งบาง บทว่า itarena คือ โดยบุคคลผู้มิได้กระทำอธิการไว้ ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า girikaṇṇikā ท่านกล่าวถึงดอกอัญชันสีเขียว (ขาบ) บทว่า karaṇḍapaṭalaṃ คือ ฝาตลับ บทว่า pattehiyeva คือ ด้วยกลีบล้วนๆ โดยนำเกสรและขั้วของดอกอุบลเขียวเป็นต้นออก บทว่า pūretabbaṃ คือ พึงให้เต็มซึ่งตะกร้าหรือฝาตลับ โดยวิธีที่เมื่อเอาผ้าสีเขียวมาผูกเหมือนห่อของแล้ว จะปรากฏเป็นมณฑลสีเขียว บทว่า mukhavaṭṭiyaṃ vā assa คือ พึงผูกที่ขอบปากของตะกร้านั้น หรือของฝาตลับนั้น บทว่า maṇitālavaṇṭaṃ คือ พัดใบตาลที่ทำด้วยแก้วอินทนิล

Pītakasiṇakathāvaṇṇanā

วรรณนาปีตกสิณกถา

95. Pītakasiṇe mālāgacchanti ikkaṭādimālāgacchaṃ. Haritālaṃ, manosilā vā dhātu. Pattaṅgapupphehīti pattaṅganāmikā pītavaṇṇapupphā ekā gacchajāti, tassa pupphehi. Āsanapūjanti cetiyaṅgaṇe kataṃ āsanapūjaṃ[Pg.197]. Kaṇikārapupphādināti ādi-saddena ākulikiṅkirātapupphādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

๙๕. ในปิตกสิณ บทว่า mālāgacchaṃ คือ พุ่มดอกไม้มีดอกอิกกฏะเป็นต้น หรดาล หรือมโนศิลา ชื่อว่าธาตุ บทว่า pattaṅgapupphehi คือ ด้วยดอกไม้ของพุ่มไม้ชนิดหนึ่งชื่อปัตตังคะ ซึ่งมีดอกสีเหลือง บทว่า āsanapūjaṃ คือ การบูชาอาสนะที่ทำไว้ในลานพระเจดีย์ บทว่า kaṇikārapupphādīnaṃ พึงเห็นการสงเคราะห์ดอกอากุลิ, ดอกกิงกิราตะ เป็นต้น ด้วยอาทิศัพท์

Lohitakasiṇakathāvaṇṇanā

วรรณนาโลหิตกสิณกถา

96. Lohitamaṇi lohitaṅgamaṇiādi. Lohitadhātu gerukajātihiṅgulikādi.

๙๖. แก้วสีแดง ได้แก่ แก้วโลหิตางค์เป็นต้น ธาตุสีแดง ได้แก่ ดินแดงชาด, ชาดจอแส เป็นต้น

Odātakasiṇakathāvaṇṇanā

วรรณนาโอทาตกสิณกถา

97. Odātakasiṇe mālāgacchanti nandiyāvattādimālāgacchaṃ. Dhātu kakkaṭimuttasetikādi.

๙๗. ในโอทาตกสิณ บทว่า mālāgacchaṃ คือ พุ่มดอกไม้มีดอกพุดซ้อนเป็นต้น ธาตุ (สีขาว) ได้แก่ กระดองปู, มุกดา, ศิลาขาว เป็นต้น

Ālokakasiṇakathāvaṇṇanā

วรรณนาอาโลกกสิณกถา

98. Tathā asakkontenāti yathā sūriyālokādivasena obhāsanimittuppādanaṃ vuttaṃ, tassa obhāsamaṇḍalassa na ciraṭṭhititāya tathā nimittuppādanaṃ kātuṃ asakkontena. Ghaṭamukhena niggacchanakaobhāsassa mahantabhāvato ‘‘ghaṭamukhaṃ pidahitvā’’ti vuttaṃ. Bhittimukhanti bhittiabhimukhaṃ. Uṭṭhitamaṇḍalasadisanti bhittiādīsu uṭṭhitapākatikaālokamaṇḍalasadisaṃ. Ghanavippasannaṃ ālokapuñjasadisanti bhagavato byāmappabhā viya bahalo, vippasanno ca hutvā puñjabhūto āloko atthi ce, taṃsadisoti attho.

๙๘. บทว่า tathā asakkontena คือ โดยบุคคลผู้ไม่สามารถจะทำนิมิตให้เกิดขึ้นอย่างนั้นได้ เพราะความที่มณฑลแห่งแสงสว่างนั้นตั้งอยู่ไม่นาน ตามที่ท่านกล่าวการทำโอภาสนิมิตให้เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งแสงพระอาทิตย์เป็นต้น เพราะแสงสว่างที่ออกจากปากหม้อมีขนาดใหญ่ ท่านจึงกล่าวว่า "ปิดปากหม้อ" บทว่า bhittimukhaṃ คือ ตรงหน้าฝา บทว่า uṭṭhitamaṇḍalasadisaṃ คือ เหมือนมณฑลแห่งแสงสว่างตามปกติที่เกิดขึ้นที่ฝาเป็นต้น บทว่า ghanavippasannaṃ ālokapuñjasadisaṃ ความว่า ถ้ามีแสงสว่างที่หนาทึบและผ่องใสเป็นพิเศษ เป็นกลุ่มก้อน เหมือนพระพยามประภาของพระผู้มีพระภาค ก็จะเหมือนแสงสว่างนั้น

Paricchinnākāsakasiṇakathāvaṇṇanā

วรรณนาปริจฉินนากาสกสิณกถา

99. Chiddasadisameva hotīti yehi bhittipariyantādīhi paricchinnaṃ, taṃ chiddaṃ, taṃsadisaṃ, tenavākārena uggahanimittaṃ upaṭṭhātīti attho. ‘‘Vaḍḍhiyamānampi na vaḍḍhatī’’ti uggahanimittassa avaḍḍhanīyataṃ dassetuṃ vuttaṃ. Sabbampi hi uggahanimittaṃ vaḍḍhiyamānaṃ na vaḍḍhatiyeva. Satipi ca vaḍḍhetukāmatāyaṃ vaḍḍhanā na sambhavati bhāvanāya paridubbalattā. Bhāvanāvasena hi nimittavaḍḍhanā. Paṭibhāganimittaṃ pana tasmiṃ uppanne bhāvanā thirāti katvā ‘‘vaḍḍhiyamānaṃ vaḍḍhatī’’ti vuttaṃ.

๙๙. บทว่า chiddasadisameva hoti ความว่า ช่องนั้นถูกกำหนดด้วยขอบฝาเป็นต้นเหล่าใด ก็ย่อมเป็นเหมือนขอบฝาเป็นต้นเหล่านั้น อุคคหนิมิตย่อมปรากฏโดยอาการนั้นนั่นเอง ท่านกล่าวคำว่า vaḍḍhiyamānampi na vaḍḍhatī (แม้ขยายอยู่ ก็ไม่ขยาย) เพื่อแสดงความที่อุคคหนิมิตเป็นสิ่งที่ไม่พึงขยาย จริงอยู่ อุคคหนิมิตทั้งหมด แม้ขยายอยู่ ก็ไม่ขยายเลยทีเดียว และแม้เมื่อมีความต้องการจะขยาย การขยายก็ย่อมเป็นไปไม่ได้ เพราะภาวนายังอ่อนกำลังอย่างยิ่ง จริงอยู่ การขยายนิมิตย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งภาวนา ส่วนปฏิภาคนิมิตนั้น เมื่อเกิดขึ้นแล้ว ภาวนาย่อมมั่นคง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า vaḍḍhiyamānaṃ vaḍḍhati (เมื่อขยายอยู่ ย่อมขยาย)

Kiñcāpi [Pg.198] pāḷiyaṃ ‘‘pathavīkasiṇādīni rūpajhānārammaṇāni aṭṭheva kasiṇāni sarūpato āgatāni, odātakasiṇe pana ālokakasiṇaṃ, ākāsakasiṇe ca paricchinnākāsakasiṇaṃ antogadhaṃ katvā desanā katā’’ti adhippāyenāha ‘‘iti kasiṇāni dasabalo, dasa yāni avocā’’ti. Pakiṇṇakakathāpi viññeyyāti pubbe viya asādhāraṇaṃ tasmiṃ tasmiṃ kasiṇe paṭiniyatameva atthaṃ aggahetvā asādhāraṇato, sādhāraṇato ca tattha tattha pakiṇṇakaṃ visaṭaṃ atthaṃ gahetvā pavattā pakiṇṇakakathāpi vijānitabbā.

ถึงแม้ในพระบาลี กสิณ ๘ อย่างเท่านั้น คือ ปฐวีกสิณเป็นต้น อันเป็นอารมณ์แห่งรูปฌาน มาแล้วโดยสรูป แต่ว่าพระผู้มีพระภาคทรงทำอาโลกกสิณให้เข้าไปภายในในโอทาตกสิณ และทรงทำปริจฉินนากาสกสิณให้เข้าไปภายในในอากาสกสิณ แล้วทรงกระทำเทศนา ด้วยอธิบายดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "พระทศพลตรัสกสิณ ๑๐ ประการใด" ดังนี้. คำว่า พึงทราบแม้ปกิณณกถา ความว่า พึงทราบแม้ปกิณณกถาที่ดำเนินไปโดยถือเอาเนื้อความที่ระคนกันและแผ่ไปในกสิณนั้นๆ โดยส่วนที่ไม่ทั่วไปและโดยส่วนที่ทั่วไป ไม่ถือเอาเนื้อความที่ไม่ทั่วไปอันแน่นอนในกสิณนั้นๆ เท่านั้น เหมือนในก่อน.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยปกิณณกถา

100. Ādibhāvoti ettha ādi-saddena yassa kassaci pathavīpakkhiyassa vatthuno nimmānādiṃ saṅgaṇhāti. Ṭhānanisajjādikappanaṃ vāti etthāpi ‘‘ākāse vā udake vā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Parittaappamāṇanayenāti nīlādivaṇṇaṃ anāmasitvā parittaappamāṇanayeneva. Evamādīnīti ādi-saddena sarīrato udakadhārānimmānādiṃ saṅgaṇhāti.

๑๐๐. ในบทว่า อาทิภาโว นั้น ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมสงเคราะห์การเนรมิตเป็นต้นซึ่งวัตถุใดวัตถุหนึ่งอันเป็นฝ่ายปฐวี. แม้ในบทว่า ฐานนิสัชชาทิกัปปนัง วา นี้ พึงนำบทว่า "ในอากาศหรือในน้ำ" มาเชื่อมความ. บทว่า ปริตตัปปมาณนเยน ความว่า ไม่พิจารณาวรรณะมีสีเขียวเป็นต้น โดยนัยแห่งปริตตะและอัปปมาณะเท่านั้น. ในบทว่า เอวมาทีนิ ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมสงเคราะห์การเนรมิตสายน้ำเป็นต้นจากร่างกาย.

Yadeva so icchati tassa ḍahanasamatthatāti bahūsu kappāsapicusāradāruādīsu ekajjhaṃ rāsibhūtesu ṭhitesu yaṃ yadeva icchati, tassa tasseva ḍahanasamatthatā. Idha ādi-saddena andhakāravidhamanādiṃ saṅgaṇhāti.

บทว่า ยเทว โส อิจฉติ ตัสส ฑหนสมัตถตา ความว่า เมื่อปุยนุ่น ไม้มีแก่นเป็นต้นจำนวนมาก กองรวมกันอยู่ ท่านปรารถนาวัตถุใดๆ ก็มีความสามารถในการเผาไหม้วัตถุนั้นๆ นั่นเอง. ในที่นี้ ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมสงเคราะห์การกำจัดความมืดเป็นต้น.

Vāyugatiyā gamanaṃ vāyugatigamanaṃ, atisīghagamanaṃ. Idha ādi-saddena yadicchitadesantaraṃ pāpuṇanādiṃ saṅgaṇhāti.

การไปด้วยความเร็วของลม ชื่อว่า วายุคติคมนะ คือ การไปที่รวดเร็วอย่างยิ่ง. ในที่นี้ ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมสงเคราะห์การไปถึงประเทศอื่นตามที่ปรารถนาเป็นต้น.

Suvaṇṇanti adhimuccanā suvaṇṇabhāvādhiṭṭhānaṃ seyyathāpi āyasmā pilindavaccho (pārā. 619-620) tiṇaṇḍupagapāsādādīnaṃ. Vuttanayenāti suvaṇṇadubbaṇṇanayena.

การน้อมใจไปว่า "ทอง" คือ การอธิษฐานความเป็นทอง เหมือนอย่างพระปิลินทวัจฉเถระ (อธิษฐาน) เรือนยอดที่ทำด้วยใบไม้เป็นต้น (ให้เป็นทอง). บทว่า วุตตนเยน ความว่า โดยนัยแห่งสุวัณณะและทุพพัณณะ.

Vaṇṇakasiṇesu tattha tattha ādi-saddena nīlobhāsanimmānādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Pathavīpabbatādīti ādi-saddena samuddādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

ในวรรณกสิณนั้นๆ พึงเห็นการสงเคราะห์การเนรมิตแสงสีเขียวเป็นต้นด้วยอาทิศัพท์. ในบทว่า ปฐวีปัพพตาทีติ พึงเห็นการสงเคราะห์สมุทรเป็นต้นด้วยอาทิศัพท์.

Sabbāneva [Pg.199] dasapi kasiṇāni. Imaṃ pabhedaṃ labhantīti imaṃ vaḍḍhanādivisesaṃ pāpuṇanti. Ekoti ekacco. Sañjānātīti bhāvanāpaññāya sañjānāti. Ādi-saddena ‘‘āpokasiṇa’’ntiādipāḷiṃ saṅgaṇhāti.

กสิณทั้ง ๑๐ ทั้งหมดนั่นเทียว. บทว่า อิมัง ปเภทัง ลภันติ ความว่า ย่อมถึงความวิเศษนี้ คือ การขยายเป็นต้น. บทว่า เอโก คือ บุคคลบางคน. บทว่า สัญชานาติ ความว่า ย่อมรู้ด้วยภาวนาปัญญา. ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมสงเคราะห์พระบาลีมีอาทิว่า "อาโปกสิณ".

Uparigaganatalābhimukhaṃ ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānātī’’ti pāḷipadāni ānetvā sambandhitabbaṃ. Tañca kho vaḍḍhanavasena. Tenāha ‘‘ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍhetī’’ti. Heṭṭhābhūmitalābhimukhantiādīsupi eseva nayo. Pubbe vaḍḍhanakāle payojanaṃ anapekkhitvā vaḍḍhentānaṃ vasena vuttattā idāni ‘‘tena tena vā kāraṇena evaṃ pasāretī’’ti āha, kasiṇaṃ vaḍḍhetīti attho. Yathā kinti āha ‘‘ālokamiva dibbacakkhunā rūpadassanakāmo’’ti. Uddhañce rūpaṃ daṭṭhukāmo uddhaṃ ālokaṃ pasāreti, adho ce rūpaṃ daṭṭhukāmo adho ālokaṃ pasāreti, samantato ce rūpaṃ daṭṭhukāmo samantato ālokaṃ pasāreti, evamayaṃ kasiṇanti attho.

พึงนำบทพระบาลีว่า "บุคคลบางคนย่อมรู้ปฐวีกสิณ" มาเชื่อมความกับบทว่า มีหน้าเฉพาะต่อพื้นท้องฟ้าเบื้องบน. และการรู้นั้น พึงทราบโดยนัยแห่งการขยาย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จริงอยู่ บุคคลบางคนย่อมขยายกสิณไปเบื้องบนเท่านั้น". แม้ในบทมีอาทิว่า มีหน้าเฉพาะต่อพื้นดินเบื้องล่าง ก็มีนัยนี้เช่นกัน. เพราะในกาลก่อน ในเวลาขยาย ท่านกล่าวไว้โดยนัยของบุคคลผู้ขยายโดยไม่คำนึงถึงประโยชน์ บัดนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมแผ่ไปอย่างนี้ด้วยเหตุนั้นๆ" อธิบายว่า ย่อมขยายกสิณ. อย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ต้องการเห็นรูปด้วยทิพยจักษุ เหมือนแสงสว่าง". หากต้องการเห็นรูปเบื้องบน ก็แผ่แสงสว่างไปเบื้องบน, หากต้องการเห็นรูปเบื้องล่าง ก็แผ่แสงสว่างไปเบื้องล่าง, หากต้องการเห็นรูปโดยรอบ ก็แผ่แสงสว่างไปโดยรอบ, บุคคลนี้ย่อมแผ่กสิณไปอย่างนี้ อธิบายว่าดังนี้.

Ekassāti pathavīkasiṇādīsu ekekassa. Aññabhāvānupagamanatthanti aññakasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ, na aññaṃ pathavīādi. Na hi udakena ṭhitaṭṭhāne sasambhārapathavī atthi. Añño kasiṇasambhedoti āpokasiṇādinā saṅkaro. Sabbatthāti sabbesu āpokasiṇādīsu sesakasiṇesu. Ekadese aṭṭhatvā anavasesena pharaṇappamāṇassa aggahaṇato pharaṇaṃ appamāṇaṃ. Teneva hi nesaṃ kasiṇasamaññā. Tathā cāha ‘‘tañhī’’tiādi. Tattha cetasā pharantoti bhāvanācittena ālambanaṃ karonto. Bhāvanācittañhi kasiṇaṃ parittaṃ vā vipulaṃ vā ekakkhaṇe sakalameva manasi karoti, na ekadesanti.

บทว่า เอกัสส คือ แห่งกสิณแต่ละอย่างในบรรดากสิณมีปฐวีกสิณเป็นต้น. บทว่า อัญญภาวานุปคมนัตถัง ความว่า เพื่อแสดงความไม่ถึงความเป็นกสิณอื่น, ปฐวีกสิณเป็นต้น ไม่เป็นกสิณอื่น. จริงอยู่ ปฐวีพร้อมทั้งส่วนประกอบ ย่อมไม่มีในที่ที่น้ำตั้งอยู่. บทว่า อัญโญ กสิณสัมเภโท คือ การระคนกับอาโปกสิณเป็นต้น. บทว่า สัพพัตถ คือ ในกสิณที่เหลือทั้งหมดมีอาโปกสิณเป็นต้น. เพราะไม่ถือเอาประมาณแห่งการแผ่ไปโดยไม่เหลือ โดยไม่ตั้งอยู่ในส่วนเดียว การแผ่ไปจึงชื่อว่า อัปปมาณะ. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว กสิณเหล่านั้นจึงมีชื่อว่า กสิณ. และเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ตัญหิ". ในบทนั้น บทว่า เจตสา ผรันโต ความว่า กระทำอารมณ์ด้วยภาวนาจิต. จริงอยู่ ภาวนาจิตย่อมมนสิการกสิณทั้งหมดทีเดียว ไม่ว่าเล็กหรือใหญ่ ในขณะเดียว, ไม่มนสิการส่วนเดียว.

101. Ānantariyakammasamaṅginoti pañcasu ānantariyakammesu yena kenaci samannāgatā. Niyatamicchādiṭṭhikāti ahetukadiṭṭhi akiriyadiṭṭhi natthikadiṭṭhīti tīsu micchādiṭṭhīsu yāya kāyaci niyatāya micchādiṭṭhiyā samannāgatā. Ubhatobyañjanakapaṇḍakāti ubhatobyañjanakā, paṇḍakā ca. Kāmañcete ahetukapaṭisandhikattā vipākāvaraṇena samannāgatā honti, tathāpi tibbakilesattā kilesāvaraṇena samannāgatā vuttā. Ahetukadvihetukapaṭisandhikāti ahetukapaṭisandhikā, dvihetukapaṭisandhikā ca. Duhetukapaṭisandhikānampi hi ariyamaggapaṭivedho, jhānapaṭilābho [Pg.200] ca natthi, tasmā tepi vipākāvaraṇena samannāgatā eva.

๑๐๑. บทว่า อานันตริยกรรมสมังคิโน คือ ผู้ประกอบด้วยอนันตริยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในอนันตริยกรรม ๕. บทว่า นิยตมิจฉาทิฏฐิกา คือ ผู้ประกอบด้วยนิยตมิจฉาทิฏฐิอย่างใดอย่างหนึ่งในมิจฉาทิฏฐิ ๓ คือ อเหตุกทิฏฐิ อกิริยทิฏฐิ นัตถิกทิฏฐิ. บทว่า อุภโตพยัญชนกบัณฑกา คือ อุภโตพยัญชนกและบัณเฑาะก์. จริงอยู่ ชนเหล่านั้นเป็นผู้ประกอบด้วยวิปากาวรณะ เพราะเป็นผู้มีอเหตุกปฏิสนธิ ถึงกระนั้น ท่านก็กล่าวว่า เป็นผู้ประกอบด้วยกิเลสาวรณะ เพราะเป็นผู้มีกิเลสกล้า. บทว่า อเหตุกทวิเหตุกปฏิสันธิกา คือ ผู้มีอเหตุกปฏิสนธิและผู้มีทวิเหตุกปฏิสนธิ. จริงอยู่ แม้ผู้มีทวิเหตุกปฏิสนธิ ก็ไม่มีการแทงตลอดอริยมรรคและการได้ฌาน เพราะฉะนั้น แม้ชนเหล่านั้น ก็เป็นผู้ประกอบด้วยวิปากาวรณะนั่นเทียว.

Apaccanīkapaṭipadāyanti maggassa anulomapaṭipadāyaṃ saccānulomikāyaṃ vipassanāyaṃ. Acchandikāti ‘‘kattukamyatāchandarahitā’’ti sammohavinodaniyaṃ vuttaṃ, tampi nibbānādhigamatthameva kattukamyatāchandaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Uttarakurukāpi manussā mārādayo viya acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā nibbutichandarahitattā. Duppaññāti bhavaṅgapaññāya parihīnā. ‘‘Bhavaṅgapaññāya paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa pādakaṃ na hoti, sopi duppaññoyevā’’ti sammohavinodaniyaṃ vuttaṃ. Yasmiṃ hi bhavaṅge vattamāne taṃsantatiyaṃ lokuttaraṃ nibbattati, taṃ tassa pādakaṃ nāma hoti.

บทว่า อปัจจนีกปฏิปทายัง คือ ในวิปัสสนาอันเป็นอนุโลมปฏิปทาของมรรค อันเป็นสัจจานุโลมิกา. บทว่า อัจฉันทิกา คือ ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนีว่า "ผู้ปราศจากฉันทะคือความปรารถนาจะกระทำ", พึงทราบว่า แม้คำนั้น ท่านก็กล่าวหมายถึงฉันทะคือความปรารถนาจะกระทำเพื่อบรรลุนิพพานเท่านั้น. แม้มนุษย์ชาวอุตตรกุรุ ก็เข้าถึงฐานะของผู้ไม่มีฉันทะเหมือนมารเป็นต้น เพราะเป็นผู้ปราศจากฉันทะในนิพพาน. บทว่า ทุปปัญญา คือ ผู้เสื่อมจากภวังคปัญญา. ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนีว่า "แม้เมื่อภวังคปัญญาบริบูรณ์ ภวังค์ของผู้ใดไม่เป็นบาทของโลกุตตระ แม้ผู้นั้นก็ชื่อว่าเป็นทุปปัญโญ". จริงอยู่ เมื่อภวังค์ใดเป็นไปอยู่ โลกุตตระย่อมเกิดขึ้นในสันตตินั้น ภวังค์นั้น ชื่อว่าเป็นบาทของโลกุตตระนั้น.

Kusalesu dhammesūti anavajjadhammesu, sukhavipākadhammesu vā. Okkamitunti adhigantuṃ. Kasiṇeyevāti kasiṇakammaṭṭhāneyeva. Etesanti kammāvaraṇasamannāgatādīnaṃ. Tasmāti yasmā ete vipākantarāyādayo evaṃ atthajānikarā, anatthahetubhūtā ca, tasmā. Tiṇṇameva cettha antarāyānaṃ gahaṇaṃ itarassa sappaṭikārattā, kammantarāyapakkhikattā vāti daṭṭhabbaṃ. Sappurisūpanissayādīhīti ādi-saddena tajjaṃ yonisomanasikārādiṃ saṅgaṇhāti. Saddhanti kammaphalasaddhaṃ, ratanattayasaddhañca. Chandanti bhāvanānuyoge tibbakattukamyatāsaṅkhātaṃ kusalacchandaṃ. Paññanti pārihāriyapaññaṃ. Vaḍḍhetvāti yathā bhāvanā ijjhati, tathā paribrūhetvā. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyattā, heṭṭhā vuttanayattā ca na vibhattaṃ.

บทว่า กุสเลสุ ธมฺเมสุ ความว่า ในธรรมที่ไม่มีโทษ หรือในธรรมที่มีสุขเป็นวิบาก บทว่า โอกฺกมิตุํ ความว่า เพื่อบรรลุ บทว่า กสิเณเยว ความว่า ในกสิณกรรมฐานเท่านั้น บทว่า เอเตสํ ความว่า แห่งบุคคลผู้ประกอบด้วยกรรมเป็นเครื่องกั้น เป็นต้น บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่อันตรายคือวิบากเป็นต้นเหล่านี้ ทำความเสื่อมเสียประโยชน์อย่างนี้ และเป็นเหตุแห่งความพินาศด้วย ฉะนั้น พึงทราบว่า ในคำนี้ ท่านถือเอาอันตรายเพียง ๓ อย่างเท่านั้น เพราะอันตรายนอกนี้เป็นกรรมมีทางแก้ไขได้ หรือเพราะนับเนื่องในฝ่ายกรรมอันตราย บทว่า สปฺปุริสูปนิสฺสยาทีหิ ความว่า ด้วยอาทิศัพท์ ท่านสงเคราะห์เอาโยนิโสมนสิการเป็นต้น อันสมควรแก่สัทธาเป็นต้นนั้น บทว่า สทฺธํ ความว่า สัทธาคือความเชื่อกรรมและผลของกรรม และสัทธาในพระรัตนตรัย บทว่า ฉนฺทํ ความว่า กุศลฉันทะที่ชื่อว่าความปรารถนาจะทำอย่างแรงกล้าในการประกอบภาวนา บทว่า ปญฺญํ ความว่า ปัญญาเครื่องบริหาร บทว่า วฑฺเฒตฺวา ความว่า ทำให้เจริญโดยประการที่ภาวนาจะสำเร็จได้ บทใดในนิเทศนี้ ที่ท่านมิได้จำแนกไว้โดยอรรถ บทนั้น ท่านมิได้จำแนกไว้เพราะเป็นบทที่เข้าใจง่าย และเพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ

Sesakasiṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยนิเทศแห่งกสิณที่เหลือ จบแล้ว

Iti pañcamaparicchedavaṇṇanā.

อรรถกถาปริจเฉทที่ ๕ จบเพียงเท่านี้

6. Asubhakammaṭṭhānaniddesavaṇṇanā

๖. อรรถกถาว่าด้วยนิเทศแห่งอสุภกรรมฐาน

Uddhumātakādipadatthavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยอรรถแห่งบทมีอุทธุมาตกะเป็นต้น

102. ‘‘Aviññāṇakāsubhesū’’ti [Pg.201] idaṃ uddhumātakādīnaṃ sabhāvadassanavasena vuttaṃ. Tasmā bhūtakathanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, na saviññāṇakaasubhassa akammaṭṭhānabhāvato. Tathā hi vakkhati ‘‘na kevalaṃ matasarīra’’ntiādi (visuddhi. 1.122). Uddhaṃ jīvitapariyādānāti jīvitakkhayato upari maraṇato paraṃ. Samuggatenāti uṭṭhitena. Uddhumātattāti uddhaṃ uddhaṃ dhumātattā sūnattā. Uddhumātameva uddhumātakanti ka-kārena padavaḍḍhanamāha anatthantarato yathā ‘‘pītakaṃ lohitaka’’nti. Paṭikkūlattāti jigucchanīyattā. Kucchitaṃ uddhumātaṃ uddhumātakanti kucchanatthe vā ayaṃ ka-kāroti dassetuṃ vuttaṃ yathā ‘‘pāpako kittisaddo abbhuggacchatī’’ti (mahāva. 285; pari. 325; dī. ni. 2.149; a. ni. 5.213). Tathārūpassāti ‘‘bhastā viya vāyunā’’tiādinā yathārūpaṃ vuttaṃ, tathārūpassa.

๑๐๒. คำว่า “อวิญฺญาณกาสุเภสุ” นี้ ท่านกล่าวโดยนัยที่แสดงสภาวะของอสุภะมีอุทธุมาตกะเป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าเป็นเพียงการกล่าวตามความเป็นจริงเท่านั้น ไม่ใช่กล่าวถึงอสุภะที่มีวิญญาณ เพราะอสุภะที่มีวิญญาณไม่เป็นกรรมฐาน จริงอย่างนั้น ท่านจักกล่าวไว้ว่า “มิใช่เพียงสรีระที่ตายแล้วเท่านั้น” เป็นต้น บทว่า อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา ความว่า เบื้องบนแต่ความสิ้นชีวิต คือ ภายหลังแต่ความตาย บทว่า สมุคฺคเตน ความว่า ที่เกิดขึ้นแล้ว บทว่า อุทฺธุมาตตฺตา ความว่า เพราะความที่พองขึ้นๆ คือบวมขึ้น บทว่า อุทฺธุมาตกํ ก็คือ อุทฺธุมาตํ นั่นเอง ท่านกล่าวการเพิ่มบทด้วย ก-อักษร เพราะไม่มีอรรถแตกต่างกันไป เหมือนในคำว่า “ปีตกํ โลหิตกํ” บทว่า ปฏิกฺกูลตฺตา ความว่า เพราะเป็นของน่ารังเกียจ ท่านกล่าวเพื่อแสดงว่า ก-อักษรนี้ลงในอรรถว่าน่ารังเกียจก็ได้ คือ อุทฺธุมาตํ อันน่ารังเกียจ ชื่อว่า อุทฺธุมาตกํ เหมือนในคำว่า “ปาปโก กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ” (กิตติศัพท์อันชั่วร้ายฟุ้งขจรไป) บทว่า ตถารูปสฺส ความว่า แห่งซากศพมีรูปอย่างนั้น ซึ่งท่านกล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “ภสฺตา วิย วายุนา” (เพียงดังสูบที่เต็มด้วยลม)

Setarattehi paribhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ vinīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ.

ซากศพสีเขียวที่แตกทำลายระคนด้วยสีขาวและสีแดง ชื่อว่า วินีลกะ หรือซากศพสีเขียวที่เกิดจากการแปรเปลี่ยนจากสีเดิม ชื่อว่า วินีลกะ

Paribhinnaṭṭhānesu kākakaṅkādīhi. Vissandamānapubbanti vissavantapubbaṃ, tahaṃ tahaṃ paggharantapubbanti attho.

ในที่ทั้งหลายอันกาและแร้งเป็นต้นจิกทำลายแล้ว บทว่า วิสฺสนฺทมานปุพฺพํ ความว่า มีน้ำเหลืองไหลออก คือ มีน้ำเหลืองเยิ้มอยู่ในที่นั้นๆ

Apadhāritanti vivaṭaṃ ugghāṭitaṃ. Khittanti chaḍḍitaṃ, soṇasiṅgālādīhi visuṃ katvā khādanena sarīrasaṅghātato luñcitvā tahaṃ tahaṃ chaḍḍitaṃ. Vividhaṃ khittanti vikkhittaṃ.

บทว่า อปธาริตํ ความว่า ที่เปิดออก ที่เผยออก บทว่า ขิตฺตํ ความว่า ที่ถูกทิ้งแล้ว คือ ที่สุนัขและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้นกัดกิน ทำให้แยกออกจากกัน ฉีกทึ้งจากกลุ่มกายแล้วทิ้งไว้ในที่นั้นๆ บทว่า วิวิธํ ขิตฺตํ ชื่อว่า วิกฺขิตฺตกํ (ซากศพที่ถูกทิ้งกระจัดกระจายไปต่างๆ)

Purimanayenāti ‘‘vividhaṃ khitta’’ntiādinā pubbe vuttanayena. Satthena hanitvāti verīhi khaggakaravālādinā satthena paharitvā. Vuttanayenāti ‘‘aññena hattha’’ntiādinā pubbe vuttanayena.

บทว่า ปุริมนเยน ความว่า โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนด้วยคำเป็นต้นว่า “วิวิธํ ขิตฺตํ” บทว่า สตฺเถน หนิตฺวา ความว่า พวกศัตรูประหารแล้วด้วยศัสตรามีดาบและกระบี่เป็นต้น บทว่า วุตฺตนเยน ความว่า โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนด้วยคำเป็นต้นว่า “อญฺเญน หตฺถํ”

Abbhantarato nikkhamantehi kimīhi paggharantakimikulaṃ puḷavakanti āha ‘‘kimiparipuṇṇassā’’ti.

ท่านกล่าวว่า ซากศพที่มีหมู่หนอนไชออกจากภายใน ชื่อว่า ปุฬวกะ ด้วยคำว่า “กิมิปริปุณฺณสฺส”

Uddhumātakādīni [Pg.202] āmakasusānādīsu chaḍḍitāsubhāni. Nissāyāti paṭicca tānipi ārabbha. Nimittānanti uggahapaṭibhāganimittānaṃ. Etāneva uddhumātakādīneva nāmāni.

อสุภะมีอุทธุมาตกะเป็นต้น คือซากศพที่ถูกทิ้งไว้ในป่าช้าดิบเป็นต้น บทว่า นิสฺสาย ความว่า อาศัย คือปรารภแม้ซึ่งอสุภะเหล่านั้น บทว่า นิมิตฺตานํ ความว่า แห่งอุคคหนิมิตและปฏิภาคนิมิต อุทธุมาตกะเป็นต้นเหล่านี้นั่นแหละ เป็นชื่อของนิมิตเหล่านั้น

Uddhumātakakammaṭṭhānavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยอุทธุมาตกกรรมฐาน

103. Bhāvetukāmenāti uppādetukāmena. Tenāti ācariyena. Assāti yogino. Asubhanimittatthāyāti asubhanimittassa uggaṇhanatthāya, asubhe vā uggahanimittassa atthāya. Gamanavidhānanti gamanavidhi. Yena vidhinā gantabbaṃ, so vidhi. Uggahanimittassa uppannakālato paṭṭhāya pathavīkasiṇe vuttaṃ paṭipajjanavidhiṃ sandhāyāha ‘‘appanāvidhānapariyosāna’’nti.

๑๐๓. บทว่า ภาเวตุกาเมน ความว่า ผู้ใคร่จะให้เกิด บทว่า เตน ความว่า โดยอาจารย์ บทว่า อสฺส ความว่า แก่โยคี บทว่า อสุภนิมิตฺตตฺถาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การเรียนเอาอสุภนิมิต หรือเพื่อประโยชน์แห่งอุคคหนิมิตในอสุภะ บทว่า คมนวิธานํ คือ วิธีไป วิธีใดอันโยคีพึงไป วิธีนั้น ท่านหมายเอาวิธีปฏิบัติที่กล่าวไว้ในปฐวีกสิณจำเดิมแต่กาลที่อุคคหนิมิตเกิดขึ้นแล้ว จึงกล่าวว่า “อปฺปนาวิธานปริโยสานํ” (มีวิธีแห่งอัปปนาเป็นที่สุด)

104. Tāvadevāti sutakkhaṇeyeva. Atitthena puṇṇanadīādiṃ pakkhandantena viya anupavisantena viya. Kedārakoṭiyāti kedāramariyādāya. Visabhāgarūpanti khettarakkhikādivisabhāgavatthurūpaṃ. Sarīranti uddhumātakakaḷevaraṃ. Adhunāmatanti aciramataṃ uddhumātakabhāvaṃ appattaṃ. Takkayatīti sambhāveti bhāriyaṃ katvā na maññati.

๑๐๔. บทว่า ตาวเทว ความว่า ในขณะที่ได้ฟังนั่นเทียว เหมือนผู้กำลังลงไปหรือเข้าไปสู่แม่น้ำที่เต็มเปี่ยมเป็นต้นในที่มิใช่ท่า บทว่า เกทารโกฏิยา ความว่า โดยคันนา บทว่า วิสภาครูปํ ความว่า รูปอันเป็นวัตถุที่ไม่เป็นสภาคกัน มีหญิงเฝ้านาเป็นต้น บทว่า สรีรํ ความว่า ซากศพที่ขึ้นพอง บทว่า อธุนา มตํ ความว่า ที่ตายไม่นาน ยังไม่ถึงความเป็นซากศพที่ขึ้นพอง บทว่า ตกฺกยติ ความว่า ย่อมใคร่ครวญ คือไม่สำคัญว่าเป็นภาระหนัก

105. Rūpasaddādīti ettha amanussānaṃ rūpehi, sīhabyagghādīnaṃ saddādīhi, amanussānampi vā rūpasaddādīhi. Tathā sīhabyagghādīnanti yathārahaṃ yojetabbaṃ. Aniṭṭhārammaṇābhibhūtassāti bheravādibhāvena aniṭṭhehi ārammaṇehi abhibhūtassa ajjhotthaṭassa. Na paṭisaṇṭhātīti vidāhavasena āsaye na tiṭṭhati, ucchaḍḍetabbaṃ hotīti attho. Aññoti amanussādīnaṃ vasena vā aññathā vā vuttappakārato añño ābādho hoti. Soti saṅghatthero, abhiññātabhikkhu vā. Yassānena ārocitaṃ, so. Katakammāti katatheyyakammā. Akatakammāti theyyakammaṃ kātukāmā. Katakammā pana idhādhippetā. Tasmā teti katakammā corā. Saha oḍḍhenāti sahoḍḍhaṃ, thenetvā gahiyamānabhaṇḍena saddhinti attho. Yajamānoti yaññaṃ yajanto yaññasāmiko. ‘‘Addhā imāya paṭipattiyā jarāmaraṇato muccissāmī’’ti pītisomanassaṃ uppādetvā.

๑๐๕. ในบทว่า รูปสทฺทาที นี้ พึงประกอบตามสมควรว่า อันตรายย่อมมีด้วยรูปของอมนุษย์ ด้วยเสียงเป็นต้นของสิงห์และเสือโคร่งเป็นต้น หรือด้วยรูปและเสียงเป็นต้นแม้ของอมนุษย์ ฉันใด อันตรายย่อมมีด้วยรูปและเสียงเป็นต้นของสิงห์และเสือโคร่งเป็นต้น ฉันนั้น บทว่า อนิฏฺฐารมฺมณาภิภูตสฺส ความว่า ผู้ถูกอารมณ์อันไม่น่าปรารถนาโดยความเป็นอารมณ์น่าสะพรึงกลัวเป็นต้นครอบงำย่ำยีแล้ว บทว่า น ปฏิสณฺฐาติ ความว่า อาหารย่อมไม่ตั้งอยู่ในกระเพาะด้วยอำนาจความร้อนรุ่ม คือ ย่อมเป็นของที่ต้องอาเจียนออก บทว่า อญฺโญ ความว่า อาพาธอื่นจากประเภทที่กล่าวแล้ว ด้วยอำนาจของอมนุษย์เป็นต้น หรือโดยประการอื่น ย่อมมี บทว่า โส คือ พระสังฆเถระ หรือภิกษุผู้มีชื่อเสียง ซึ่งโยคีผู้นี้ได้บอกแล้ว บทว่า กตคมฺมา คือ ผู้ทำโจรกรรมแล้ว บทว่า อกตคมฺมา คือ ผู้ใคร่จะทำโจรกรรม แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาโจรผู้ทำโจรกรรมแล้ว เพราะฉะนั้น บทว่า เต คือ โจรผู้ทำโจรกรรมแล้ว บทว่า สห โอฑฺเฒน เป็น สโหฑฺฒํ ความว่า พร้อมกับของกลางที่กำลังถูกนำไปเพราะลักมา บทว่า ยชมาโน คือ เจ้าของยัญผู้กำลังบูชายัญ ยังปีติโสมนัสให้เกิดขึ้นว่า “เราจักพ้นจากชราและมรณะด้วยปฏิปัตตินี้โดยแท้”

Evaṃ [Pg.203] gamanavidhānaṃ ekadesena vatvā idāni aṭṭhakathāsu āgatanayena taṃ dassetuṃ ‘‘aṭṭhakathāsu vuttena vidhinā’’tiādimāha. Tattha uggaṇhantoti uggaṇhanahetu. Ekoti ayaṃ eka-saddo asahāyattho, na aññādiatthoti ‘‘adutiyo’’ti vuttaṃ. Yathā vaṇṇādito vavatthānaṃ ekaṃsato samuditameva icchitabbaṃ sabbatthakabhāvato, na tathā sandhiāditoti dassanatthaṃ ‘‘vaṇṇatopī’’tiādinā chasu ṭhānesu sampiṇḍanattho pi-saddo gahito. Puna eko adutiyotiādi gahitanimittassa yogino nivattitvā vasanaṭṭhānagamanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tabbhāgiyaññevāti tappakkhiyaṃyeva asubhanimittamanasikārasahitameva. Āsanaṃ paññapetīti nisajjaṃ kappeti. Yaṃ pana ‘‘asubhanimittadisābhimukhe bhūmippadese’’ti (visuddhi. 1.113) vakkhati, tampi imamevatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi kevalena disābhimukhabhāvena kiñci ijjhati.

ครั้นกล่าววิธีไปโดยส่วนหนึ่งอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงวิธีนั้นตามนัยที่มาในอรรถกถาทั้งหลาย จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “อฏฺฐกถาสุ วุตฺเตน วิธินา” (ด้วยวิธีอันท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลาย) ในบทเหล่านั้น บทว่า “อุคฺคณฺหนฺโต” (ผู้เรียนเอา) หมายถึง เพราะเหตุแห่งการเรียนเอา บทว่า “เอโก” (คนเดียว) หมายถึง เอกศัพท์นี้มีอรรถว่าไม่มีเพื่อนสองคน ไม่มีอรรถว่าอื่นเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อทุติโย” (ไม่มีคนที่สอง) เพื่อแสดงว่า การกำหนดโดยส่วนมีวรรณะเป็นต้น พึงปรารถนาโดยส่วนเดียวคือโดยส่วนรวมเท่านั้น เพราะเป็นสัพพัตถกกรรมฐาน (กรรมฐานที่ใช้ได้ในทุกกรณี) แต่ไม่พึงปรารถนาโดยส่วนมีสนธิเป็นต้น ฉันนั้น ท่านจึงถือเอา ปิ ศัพท์ ซึ่งมีอรรถว่ารวบรวม ใน ๖ แห่ง มีคำว่า “วณฺณโตปิ” เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง คำเป็นต้นว่า “เอโก อทุติโย” (คนเดียว ไม่มีเพื่อนสอง) ท่านกล่าวหมายถึงการกลับไปสู่ที่อยู่ของโยคีผู้เรียนเอานิมิตแล้ว บทว่า “ตพฺภาคิยญฺเญว” (มีส่วนแห่งอารมณ์นั้นนั่นเทียว) หมายถึง ประกอบด้วยการมนสิการอสุภนิมิตอันเป็นส่วนของอารมณ์นั้นนั่นเทียว บทว่า “อาสนํ ปญฺญเปติ” (ย่อมปูลาดอาสนะ) หมายถึง ย่อมจัดแจงที่นั่ง ส่วนคำที่ท่านจักกล่าวว่า “ในภูมิภาคที่หันหน้าไปทางทิศแห่งอสุภนิมิต” (วิสุทธิ. ๑.๑๑๓) คำนั้นท่านก็กล่าวหมายถึงเนื้อความนี้เหมือนกัน จริงอยู่ ประโยชน์อะไรๆ ย่อมไม่สำเร็จเพียงด้วยการหันหน้าไปทางทิศเท่านั้น

Samantā nimittupalakkhaṇāti uddhumātakassa samantā pāsāṇādinimittasallakkhaṇā. Asammohatthāti uggahanimitte upaṭṭhite uppajjanakasammohavigamatthā. Ekādasavidhenāti vaṇṇādivasena ekādasavidhena. Upanibandhanatthoti asubhārammaṇe cittaṃ upanetvā nibandhanattho. Vīthisampaṭipādanatthāti kammaṭṭhānavīthiyā sammadeva paṭipādanatthā. Puññakiriyavatthu adhigataṃ hotīti sambandho.

บทว่า “สมนฺตา นิมิตฺตูปลกฺขณา” (การกำหนดนิมิตในที่โดยรอบ) หมายถึง การกำหนดนิมิตมีก้อนหินเป็นต้นในที่โดยรอบซากศพอืด บทว่า “อสมฺโมหตฺถา” (เพื่อความไม่หลงลืม) หมายถึง เพื่อกำจัดความหลงลืมที่อาจเกิดขึ้นเมื่ออุคคหนิมิตปรากฏขึ้น บทว่า “เอกาทสวิเธน” (โดย ๑๑ อย่าง) หมายถึง โดย ๑๑ อย่าง ด้วยสามารถแห่งวรรณะเป็นต้น บทว่า “อุปนิพนฺธนตฺโถ” (เพื่อผูกไว้) หมายถึง เพื่อนำจิตเข้าไปผูกไว้ในอสุภารมณ์ บทว่า “วีถิสมฺปฎิปาทนตฺถา” (เพื่อยังวิถีให้ดำเนินไป) หมายถึง เพื่อยังกรรมฐานวิถีให้ดำเนินไปโดยชอบนั่นเทียว มีความเกี่ยวข้องว่า “ปุญฺญกิริยวตฺถุ อธิคตํ โหติ” (ย่อมได้บรรลุบุญกิริยาวัตถุ)

106. Tasmāti yasmā asubhanimittassa uggaṇhanaṃ ariyamaggapadaṭṭhānassa paṭhamajjhānassa adhigamupāyo, yasmā vā ‘‘asubhanimittaṃ uggaṇhanto eko adutiyo gacchatī’’ti vuttaṃ, tasmā. Cittasaññattatthāyāti sarīrasabhāvasallakkhaṇena, saṃvegajananena ca attano cittassa saññattiatthaṃ saññāpanatthaṃ. ‘‘Cittasaññatatthāyā’’ti vā pāṭho, kilesavasena asaṃyatassa cittassa saṃyamanatthaṃ damanatthaṃ, na kammaṭṭhānatthanti attho. Kammaṭṭhānasīsenāti kammaṭṭhānena sīsabhūtena, taṃ uttamaṅgaṃ padhānaṃ kāraṇaṃ katvā. Mūlakammaṭṭhānanti pakatiyā attanā kālena kālaṃ parihariyamānaṃ buddhānussatiādisabbatthakakammaṭṭhānaṃ. ‘‘Kammaṭṭhānasīsena gacchāmī’’ti taṃ avissajjetvā. Tenāha ‘‘taṃ manasikarontenevā’’ti. Sūpaṭṭhitabhāvasampādanenāti mūlakammaṭṭhāne suṭṭhu upaṭṭhitabhāvassa sampādanena. Evaṃ [Pg.204] hi sati asammuṭṭhā nāma hoti. Bahiddhā puthuttārammaṇe appavattitvā kammaṭṭhāneyeva pavattamānaṃ mānasaṃ abahigataṃ nāma. Tathābhūtena cānena rūpindriyāni appavattakiccāni katāni hontīti āha ‘‘manacchaṭṭhānaṃ…pe… gantabba’’nti.

๑๐๖. บทว่า “ตสฺมา” (เพราะเหตุนั้น) ความว่า เพราะเหตุว่าการเรียนเอาอสุภนิมิตเป็นอุบายแห่งการบรรลุปฐมฌานอันเป็นปทัฏฐานแห่งอริยมรรค หรือเพราะเหตุว่า ท่านกล่าวไว้ว่า “ผู้เรียนเอาอสุภนิมิต พึงไปคนเดียว ไม่มีเพื่อนสอง” เพราะเหตุนั้น บทว่า “จิตฺตสญฺญตฺตตฺถาย” (เพื่อความที่จิตรับรู้) หมายถึง เพื่อให้จิตของตนรับรู้ด้วยการกำหนดสภาวะของร่างกายและด้วยการทำให้เกิดสังเวช หรืออีกสำนวนหนึ่งว่า “จิตฺตสญฺญตตฺถาย” (เพื่อความที่จิตสงบ) มีความหมายว่า เพื่อสังวร เพื่อข่มจิตที่ไม่ได้สังวรด้วยอำนาจกิเลส ไม่ใช่เพื่อกรรมฐาน บทว่า “กมฺมฏฺฐานสีเสน” (โดยมีกรรมฐานเป็นประธาน) หมายถึง โดยมีกรรมฐานเป็นประดุจศีรษะ คือกระทำกรรมฐานนั้นให้เป็นอวัยวะสูงสุด เป็นประธาน เป็นเหตุ มูลกรรมฐาน หมายถึง สัพพัตถกกรรมฐานมีพุทธานุสติเป็นต้น อันตนบริหารอยู่เป็นปกติเป็นครั้งคราว (ความว่า) “เราจักไปด้วยกรรมฐานเป็นประธาน” คือไม่ละกรรมฐานนั้นเสีย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ตํ มนสิกโรนฺเตเนว” (มนสิการกรรมฐานนั้นนั่นเทียว) บทว่า “สูปฏฺฐิตภาวสมฺปาทเนน” (ด้วยการยังความเป็นผู้มีสติมั่นคงให้ถึงพร้อม) หมายถึง ด้วยการยังความเป็นผู้มีสติมั่นคงดีในมูลกรรมฐานให้ถึงพร้อม จริงอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น สติย่อมชื่อว่าไม่หลงลืม ใจที่ไม่เป็นไปในอารมณ์ภายนอกอันมีมากมาย แต่เป็นไปในกรรมฐานอย่างเดียว ชื่อว่าไม่ไปภายนอก และโยคีผู้นั้นได้กระทำรูปินทรีย์ให้มีกิจอันหยุดแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “มนจฺฉฏฺฐานํ…เป…คนฺตพฺพํ” (พึงไป...มีใจเป็นที่ ๖)

Dvāraṃ sallakkhetabbanti vihāre puratthimādīsu disāsu asukadisāya idaṃ dvāraṃ, tato eva tāya disāya sallakkhitena asukadvārena nikkhantomhīti dvāraṃ upadhāretabbaṃ. Tatoti dvārasallakkhaṇato pacchā. Yena maggena gacchati sayaṃ. Nimittaṭṭhānanti asubhanimittassa gaṇhanaṭṭhānaṃ. Āhāraṃ chaḍḍāpeyyāti vamanaṃ kārāpeyya. Kaṇṭakaṭṭhānanti kaṇṭakavantaṃ ṭhānaṃ.

บทว่า “ทฺวารํ สลฺลกฺเขตพฺพํ” (พึงกำหนดประตู) ความว่า พึงกำหนดประตูว่า “ในวิหาร บรรดาทิศทั้งหลายมีทิศตะวันออกเป็นต้น ประตูนี้อยู่ในทิศโน้น เราออกจากประตูโน้นที่กำหนดไว้ในทิศนั้นนั่นเอง” บทว่า “ตโต” (แต่นั้น) หมายถึง ภายหลังจากกำหนดประตู (พึงกำหนด) หนทางที่ตนไปเอง บทว่า “นิมิตฺตฏฺฐานํ” (ที่ตั้งแห่งนิมิต) หมายถึง สถานที่สำหรับเรียนเอาอสุภนิมิต บทว่า “อาหารํ ฉฑฺฑาเปยฺย” (พึงให้อาเจียนอาหาร) หมายถึง พึงให้สำรอก บทว่า “กณฺฏกฏฺฐานํ” (สถานที่มีหนาม) หมายถึง สถานที่ซึ่งมีหนาม

107. Disā vavatthapetabbāti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ekasmiṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Khāyatīti upaṭṭhāti. Kammaniyanti bhāvanāya kammakkhamaṃ. Ubbāḷhassāti bādhitassa. Vidhāvatīti nānārammaṇe visarati. Ukkammāti ujukaṃ anuvātato apakkamma. Matakaḷevaraṃ puthujjanassa yebhuyyena bhayato upaṭṭhātīti āha ‘‘accāsanne bhayamuppajjatī’’ti. Anupādanti pādasamīpaṃ. Yattha ṭhitassa sukhena oloketuṃ sakkā, taṃ olokentassa phāsukaṭṭhānaṃ.

๑๐๗. เพื่อขยายความเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อว่า “ทิสา ววตฺถเปตพฺพา” (พึงกำหนดทิศ) ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “เอกสฺมึ หิ” บทว่า “ขายติ” (ย่อมปรากฏ) หมายถึง ย่อมปรากฏขึ้น บทว่า “กมฺมนิยํ” (ควรแก่การงาน) หมายถึง ทนทานต่องานคือภาวนา บทว่า “อุพฺพาฬฺหสฺส” (แก่ผู้ถูกเบียดเบียน) หมายถึง แก่โยคีผู้ถูกเบียดเบียน บทว่า “วิธาวติ” (ย่อมวิ่งไป) หมายถึง ย่อมซัดส่ายไปในอารมณ์ต่างๆ บทว่า “อุกฺกมฺม” (หลีกไป) หมายถึง หลีกออกจากที่ใต้ลมโดยตรง เพราะซากศพโดยมากย่อมปรากฏโดยความเป็นของน่ากลัวแก่ปุถุชน ท่านจึงกล่าวว่า “อจฺจาสนฺเน ภยํ อุปฺปชฺชติ” (เมื่ออยู่ใกล้เกินไป ภัยย่อมเกิดขึ้น) บทว่า “อนุปาทํ” (ไม่ใกล้เท้า) หมายถึง ที่ใกล้เท้า สถานที่ใดที่เมื่อยืนอยู่แล้วสามารถมองดูได้โดยสะดวก สถานที่นั้นเป็นที่ผาสุกสำหรับผู้มองดู

108. Samantāti samantato. Puna samantāti sāmantā samīpe. Kacchakoti kāḷakacchako, ‘‘pilakkho’’tipi vadanti. Kapītanoti pippalirukkho. Sindīti khuddakakhajjurī. Karamandādayo pākaṭā eva. Sāmāti sāmalatā. Kāḷavallīti kāḷavaṇṇā apattikā ekā latājāti. Pūtilatāti jīvanavalli, yā ‘‘galocī’’ti vuccati.

๑๐๘. บทว่า “สมนฺตา” (โดยรอบ) หมายถึง โดยรอบคอบ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า “สมนฺตา” หมายถึง ในที่ใกล้เคียง บทว่า “กจฺฉโก” หมายถึง ต้นผักอีนูนดำ บ้างก็เรียกว่า “ต้นไทรใบใหญ่” บทว่า “กปิตโน” หมายถึง ต้นมะขวิด บทว่า “สินฺที” หมายถึง ต้นอินทผลัมเล็ก ต้นมะเม่าเป็นต้น เป็นที่รู้จักกันดีอยู่แล้ว บทว่า “สามา” หมายถึง เครือสามา บทว่า “กาฬวลฺลี” หมายถึง เถาวัลย์ชนิดหนึ่ง มีสีดำ ไม่มีใบ บทว่า “ปูติลตา” หมายถึง เถาวัลย์ให้ชีวิต ซึ่งเรียกว่า “บอระเพ็ด”

109. Taṃ nimittakaraṇādi idheva yathāvutte pāsāṇādinimittakaraṇe eva antogadhaṃ pariyāpannaṃ. Sanimittaṃ karotīti saha nimittaṃ karoti, asubhaṃ pāsāṇādinimittena saha karoti vavatthapeti. Atha vā asubhanimittaṃ, pāsāṇādinimittañca saha ekajjhaṃ karonto vavatthapento ‘‘sanimittaṃ karotī’’ti vutto. Samānakālatādīpakena hi saha-saddena ayaṃ samāso yathā ‘‘sacakkaṃ dehī’’ti. Tayidaṃ nimittakaraṇaṃ aparāparaṃ sallakkhaṇena [Pg.205] hoti, na ekavāramevāti āha ‘‘punappunaṃ vavatthapento hi sanimittaṃ karotī’’ti. Dveti pāsāṇāsubhanimittāni. Samāsetvā saṅgahetvā ekajjhaṃ katvā. Sārammaṇanti asubhārammaṇena saddhiṃ pāsāṇādiṃ samānārammaṇaṃ karoti, saha vā ārammaṇaṃ karoti, ekārammaṇaṃ viya ubhayaṃ ārammaṇaṃ karoti, ekajjhaṃ viya ca aparāparaṃ sallakkhento pāsāṇādiṃ, asubhanimittañcāti dvayaṃ ārammaṇaṃ karotīti attho.

๑๐๙. การกระทำนิมิตนั้นเป็นต้น นับเนื่องรวมเข้าแล้วในการกระทำนิมิตคือหินเป็นต้นตามที่กล่าวแล้วในที่นี้แหละ บทว่า สนิมิตฺตํ กโรติ คือ ย่อมกระทำพร้อมกับนิมิต ได้แก่ ย่อมกระทำ คือ ย่อมกำหนดอสุภะพร้อมกับนิมิตคือหินเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง ผู้กระทำ คือ กำหนดอสุภนิมิตและนิมิตคือหินเป็นต้นรวมกันเป็นอันเดียว ท่านเรียกว่า "สนิมิตฺตํ กโรติ" จริงอยู่ สมาสนี้มี สห-ศัพท์ เป็นเครื่องแสดงถึงความเป็นกาลเดียวกัน เหมือนในประโยคว่า "สจกฺกํ เทหิ" (จงให้พร้อมกับล้อ) การกระทำนิมิตนั้นย่อมมีได้ด้วยการกำหนดเนืองๆ มิใช่มีได้ด้วยการกำหนดเพียงครั้งเดียวเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จริงอยู่ ผู้กำหนดอยู่เนืองๆ ชื่อว่าย่อมกระทำพร้อมกับนิมิต" บทว่า เทฺว คือ นิมิตคือหินและอสุภนิมิต คือ ย่อเข้า รวบรวม กระทำให้เป็นอันเดียวกัน บทว่า สารมฺมณํ คือ ย่อมกระทำอารมณ์คือหินเป็นต้นให้เป็นอารมณ์เดียวกันกับอสุภารมณ์ หรือย่อมกระทำเป็นอารมณ์ร่วมกัน ย่อมกระทำทั้งสองอย่างให้เป็นอารมณ์ ราวกับเป็นอารมณ์เดียว และเมื่อกำหนดเนืองๆ ราวกับเป็นอันเดียวกัน ย่อมกระทำสิ่งทั้งสอง คือ หินเป็นต้นและอสุภนิมิต ให้เป็นอารมณ์ ความว่าอย่างนี้

Attaniyoti sako. Vaṇitanti sūnaṃ. Sabhāvena sarasenāti uddhumātakabhāvasaṅkhātena attano lakkhaṇena, paresaṃ jigucchuppādanasaṅkhātena attano kiccena ca, sabhāvo eva vā tathā nipphajjanato ‘‘raso’’ti vutto.

บทว่า อตฺตนิโย คือ ของตน บทว่า วณิตํ คือ ที่พองขึ้น บทว่า สภาเวน สรเสน คือ โดยลักษณะของตนอันได้แก่ความเป็นอสุภะที่ขึ้นพอง และโดยกิจของตนอันได้แก่การทำให้เกิดความน่าเกลียดแก่ผู้อื่น อีกอย่างหนึ่ง สภาพนั่นเอง เพราะสำเร็จอย่างนั้น ท่านจึงเรียกว่า "รส"

110. Chabbidhena nimittaṃ gahetabbanti vaṇṇādinā chappakārena tāva uddhumātakaasubhanimittaṃ gahetabbaṃ. Keci ‘‘kaḷevarassa dīgharassādippamāṇena saddhiṃ sattavidhenā’’ti vadanti, taṃ aṭṭhakathāyaṃ natthi. Liṅgatoti ettha liṅgaṃ nāma vayo liṅgaṃ, na thanamassuādi itthipurisaliṅganti dassentena ‘‘itthiliṅgaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Ṭhitassa sattassa idaṃ sarīranti sambandho. Uddhumātakasaṇṭhānavaseneva, na pākatikasaṇṭhānavasena. Etena yadi tattha koci anuddhumātakabhāvappatto padeso siyā, so na gahetabboti dasseti. Oḷārikāvayavavasena idaṃ saṇṭhānavavatthānaṃ, na sukhumāvayavavasenāti sīsasaṇṭhānādikaṃ navavidhameva saṇṭhānaṃ gahitaṃ.

๑๑๐. บทว่า ฉพฺพิเธน นิมิตฺตํ คเหตพฺพํ คือ พึงถือนิมิตในอุทธุมาตกอสุภะโดย ๖ ประการ มีวรรณะเป็นต้นก่อน บางพวกกล่าวว่า "พึงถือโดย ๗ ประการ พร้อมกับประมาณของซากศพ มียาวและสั้นเป็นต้น" คำนั้นไม่มีในอรรถกถา ในบทว่า ลิงฺคโต นี้ คำว่า ลิงคะ ได้แก่ วัย มิใช่เพศหญิงเพศชาย มีนมและหนวดเป็นต้น เมื่อทรงแสดงความนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อิตฺถีลิงฺคํ วา" มีความสัมพันธ์ดังนี้ว่า "นี้เป็นสรีระของสัตว์ผู้เคยยืนอยู่" (พึงถือ) โดยสัณฐานของอสุภะที่ขึ้นพองนั่นเทียว มิใช่โดยสัณฐานตามปกติ ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า ถ้าในซากศพนั้นมีประเทศใดที่ยังไม่ถึงความเป็นของพองขึ้น ก็ไม่พึงถือเอาประเทศนั้น การกำหนดสัณฐานนี้ เป็นไปโดยส่วนแห่งอวัยวะหยาบ มิใช่โดยส่วนแห่งอวัยวะละเอียด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถือเอาสัณฐานเพียง ๙ อย่าง มีสัณฐานศีรษะเป็นต้น

Imissā disāyāti imissā puratthimāya, dakkhiṇapacchimauttarāya disāya, anudisāya vā ṭhitoti yojanā. Imasmiṃ nāma okāse hatthāti imasmiṃ nāma bhūmippadese imassa kaḷevarassa hatthā ṭhitāti vavatthapetabbanti yojanā.

บทว่า อิมิสฺสา ทิสาย พึงประกอบความดังนี้ว่า ตั้งอยู่ในทิศตะวันออก ทิศใต้ ทิศตะวันตก ทิศเหนือ หรือในทิศเฉียงนี้ บทว่า อิมสฺมึ นาม โอคาเส หตฺถา พึงประกอบความดังนี้ว่า พึงกำหนดว่า มือทั้งหลายของซากศพนี้ตั้งอยู่ในภาคพื้นชื่อนี้

Adho pādatalenātiādi nābhiyā heṭṭhā adho, tato uddhaṃ uparīti imassa vavatthānassa vasena vuttaṃ. Hatthaparicchedo heṭṭhā aṅguliaggena upari aṃsakūṭasandhinā tiriyaṃ tacapariyantena gahetabbo. Esa nayo pādaparicchedādīsupi. Yattakaṃ vā pana ṭhānaṃ gaṇhatīti sace sabbaṃ sarīraṃ paricchinditvā gahetuṃ na sakkoti, padeso tassa uddhumāto, so [Pg.206] yattakaṃ sarīrappadesaṃ uddhumātakavasena ñāṇena pariggaṇhāti, tattakameva yathāpariggahitameva. Idaṃ īdisanti idaṃ hatthādikaṃ īdisaṃ evamākāraṃ. Uddhumātakanti yathāsabhāvato paricchinditabbaṃ. Visabhāge sarīre ārammaṇanti kammaṭṭhānaṃ paṭikkūlākāro na upaṭṭhāti na khāyati, subhato upaṭṭhaheyya. Tenāha ‘‘vipphandanasseva paccayo hotī’’ti, kilesaparipphandanasseva nimittaṃ hotīti attho. Ugghāṭitāpīti uddhumātabhāvappattāpi, sabbaso kuthitasarīrāpīti vā attho. Svāyamattho paṭhamapārājike (pārā. 67 ādayo) vinītavatthūhi dīpetabbo.

คำเป็นต้นว่า อโธ ปาทตเลน ท่านกล่าวแล้วโดยนัยแห่งการกำหนดนี้ว่า ส่วนเบื้องต่ำกว่าสะดือ ชื่อว่า อโธ (เบื้องต่ำ) ส่วนเบื้องสูงกว่าสะดือขึ้นไป ชื่อว่า อุปริ (เบื้องบน) พึงกำหนดขอบเขตของมือ เบื้องต่ำโดยปลายสุดของนิ้ว เบื้องบนโดยข้อต่อยอดบ่า โดยรอบโดยมีหนังเป็นที่สุด นัยนี้พึงใช้ได้แม้ในขอบเขตของเท้าเป็นต้น บทว่า ยตฺตกํ วา ปน ฐานํ คณฺหาติ คือ ถ้าไม่สามารถกำหนดถือเอาสรีระได้ทั้งหมด แต่ส่วนหนึ่งของซากศพนั้นพองขึ้น โยคีนั้นย่อมกำหนดส่วนแห่งสรีระเพียงใดโดยความเป็นของพองขึ้นด้วยญาณ ก็พึงกำหนดเพียงเท่านั้นตามที่กำหนดไว้นั่นเทียว บทว่า อิทํ อีทิสํ คือ มือเป็นต้นนี้เป็นเช่นนี้ มีอาการอย่างนี้ บทว่า อุทฺธุมาตกํ คือ พึงกำหนดตามสภาวะ บทว่า วิสภาเค สรีเร อารมฺมณํ คือ ในสรีระที่ไม่เหมือนกัน อาการที่น่าเกลียดของกรรมฐานย่อมไม่ปรากฏ ไม่ปรากฏชัด อาจจะปรากฏโดยความเป็นของงาม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วิปฺผนฺทนสฺเสว ปจฺจโย โหติ" ความว่า เป็นเหตุแห่งความหวั่นไหวของกิเลสเท่านั้น บทว่า อุคฺฆาฏิตาปิ คือ แม้ถึงความเป็นของพองขึ้น หรือความว่า แม้มีสรีระเน่าเฟะโดยสิ้นเชิง เนื้อความนั้น พึงให้แจ่มแจ้งด้วยวินีตวัตถุทั้งหลายในปฐมปาราชิก (ปาราชิกกัณฑ์ ข้อ ๖๗ เป็นต้น)

111. Āsevitakammaṭṭhānoti asubhakammaṭṭhāne kataparicayo. Sosānikaṅgādīnaṃ vasena parihatadhutaṅgo. Catudhātuvavatthānavasena parimadditamahābhūto. Salakkhaṇato ñāṇena pariggahitasaṅkhāro. Paccayapariggahavasena vavatthāpitanāmarūpo. Salakkhaṇārammaṇikavipassanāya ukkaṃsanena suññatānupassanābalena ugghāṭitasattasañño. Vipassanāya paṭipadāñāṇadassanavisuddhisampāpanena katasamaṇadhammo. Tato eva sabbaso kusalavāsanāya, kusalabhāvanāya ca pūraṇena vāsitavāsano bhāvitabhāvano. Vivaṭṭūpanissayakusalabījena sabījo. Ñāṇassa paripakkabhāvena ñāṇuttaro. Yathāvuttāya paṭipattiyā kilesānaṃ tanukaraṇena appakileso. Olokitolokitaṭṭhāneyevāti uddhumātakādiasubhassa yattha yattha olokitolokitaṭṭhāne eva, tādisassa kālaviseso, asubhassa padesaviseso vā apekkhitabbo natthīti attho. No ce evaṃ upaṭṭhātīti evaṃ yathāvuttapurisavisesassa viya paṭibhāganimittaṃ no ce upaṭṭhāti. Evaṃ chabbidhenāti evaṃ vuttākārena vaṇṇādivasena chabbidhena. Punapīti pi-saddo sampiṇḍanattho. Tena nimittaggahaṇavidhiṃ sampiṇḍeti, na pañcavidhataṃ. Chabbidhena hi pubbe nimittaggahaṇaṃ vihitaṃ.

๑๑๑. บทว่า อาเสวิตกมฺมฏฺฐาโน คือ ผู้ได้ทำความคุ้นเคยในอสุภกรรมฐาน เป็นผู้มีธุดงค์อันสมาทานแล้วโดยนัยแห่งโสสานิกังคธุดงค์เป็นต้น เป็นผู้มีมหาภูตรูปอันนวดเฟ้นแล้วโดยนัยแห่งการกำหนดธาตุ ๔ เป็นผู้มีสังขารอันกำหนดรู้แล้วด้วยญาณโดยสภาวลักษณะ เป็นผู้มีนามรูปอันกำหนดแล้วโดยนัยแห่งการกำหนดปัจจัย เป็นผู้มีสัตตสัญญาอันเพิกถอนแล้วด้วยกำลังแห่งสุญญตานุปัสสนา โดยการยกขึ้นสู่วิปัสสนาที่มีสภาวลักษณะเป็นอารมณ์ เป็นผู้มีสมณธรรมอันกระทำแล้วด้วยวิปัสสนา โดยการยังปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิให้ถึงพร้อม เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว เป็นผู้อบรมวาสนาแล้ว เป็นผู้เจริญภาวนาแล้ว ด้วยการทำให้บริบูรณ์ซึ่งกุศลวาสนาและกุศลภาวนาโดยสิ้นเชิง เป็นผู้มีพืชคือมีพืชคือกุศลอันเป็นอุปนิสัยแห่งวิวัฏฏะ เป็นผู้มีญาณอันยิ่งเพราะความแก่กล้าแห่งญาณ เป็นผู้มีกิเลสน้อยโดยการทำกิเลสให้เบาบางด้วยปฏิปัติตามที่กล่าวแล้ว บทว่า โอโลกิโตโลกิตฏฺฐาเนเยว ความว่า สำหรับบุคคลเช่นนั้น กาลพิเศษหรือประเทศพิเศษแห่งอสุภะมีอุทธุมาตกะเป็นต้นที่พึงคำนึงถึงไม่มี ในที่ใดๆ ที่มองดูแล้วๆ เล่าๆ นั่นเทียว บทว่า โน เจ เอวํ อุปฏฺฐาติ คือ ถ้าปฏิภาคนิมิตไม่ปรากฏเหมือนแก่บุรุษพิเศษที่กล่าวแล้วอย่างนี้ บทว่า เอวํ ฉพฺพิเธน คือ โดย ๖ ประการ โดยนัยมีวรรณะเป็นต้น โดยอาการที่กล่าวแล้วอย่างนี้ ในบทว่า ปุนปิ, ปิ-ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวม ด้วย ปิ-ศัพท์นั้น ท่านรวบรวมวิธีถือเอานิมิต มิใช่รวบรวมความเป็น ๕ อย่าง จริงอยู่ ในก่อน การถือเอานิมิตท่านบัญญัติไว้โดย ๖ ประการแล้ว

112. Asītisatasandhitoti sabbepi sandhayo tadāpi atthevāti dassanatthaṃ vatvā uddhumātabhāvena yebhuyyena na paññāyanti. Ye pana paññāyanti, te vavatthapetabbāti dassetuṃ ‘‘uddhumātake panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tayo dakkhiṇahatthasandhīti aṃsakapparamaṇibandhānaṃ vasena [Pg.207] tayo dakkhiṇahatthasandhayo. Tathā vāmahatthasandhayo. Kaṭijaṇṇugopphakānaṃ vasena tayo dakkhiṇapādasandhayo. Tathā vāmapādasandhayo. Eko kaṭisandhīti kaṭiyā saddhiṃ piṭṭhikaṇṭakasandhiṃ sandhāya vadati. Hatthantaranti dakkhiṇahatthadakkhiṇapassānaṃ, vāmahatthavāmapassānañca antaraṃ vivaraṃ. Pādantaranti ubhinnaṃ pādānaṃ vemajjhaṃ. Udarantaranti nābhiṭṭhānasaññitaṃ kucchivemajjhaṃ, udarassa vā abbhantaraṃ. Kaṇṇantaranti kaṇṇachiddaṃ. Iti-saddo ādiattho, tena nāsacchiddādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Akkhīnaṃ, mukhassa ca vasenāpi vivaraṃ labbhatevāti dassetuṃ ‘‘akkhīnampī’’tiādi vuttaṃ. Samantatoti evaṃ sandhiādito uddhumātakaṃ vavatthapentassa ce nimittaṃ upatiṭṭhati, iccetaṃ kusalaṃ. No ce, samantato vavatthapetabbanti vavatthāpanavidhiṃ dassetuṃ ‘‘sakalasarīre’’tiādi vuttaṃ. Tattha ñāṇaṃ cāretvāti sabbatthakameva sarīraṃ āvajjetvā tattha paṭikkūlākārasahitaṃ uddhumātakabhāvaṃ ārabbha nirantaraṃ bhāvanāñāṇaṃ pavattetvā. Yaṃ ṭhānanti evaṃ pana ñāṇaṃ cārentassa tasmiṃ sarīre yo padeso vibhūto hutvā uddhumātakākārena vibhūtabhāvena upaṭṭhāti. Udarapariyosānaṃ uparimasarīraṃ.

๑๑๒. คำว่า “อสีติสตสนฺธิโตติ” พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า “แม้ข้อต่อทั้งหมดก็ยังมีอยู่ในขณะนั้น” แต่เพราะภาวะที่ขึ้นอืด โดยมากจึงไม่ปรากฏ ส่วนข้อต่อเหล่าใดปรากฏ ข้อต่อเหล่านั้นพึงกำหนด เพื่อแสดงดังนี้ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “อุทฺธุมาตเก ปนาติ” ในคำเหล่านั้น คำว่า “ข้อต่อแห่งมือขวา ๓” ได้แก่ ข้อต่อแห่งมือขวา ๓ ข้อ โดยนับที่ข้อไหล่ ข้อศอก และข้อมือ ข้อต่อแห่งมือซ้ายก็เช่นกัน ข้อต่อแห่งเท้าขวา ๓ ข้อ โดยนับที่ข้อสะโพก ข้อเข่า และข้อเท้า ข้อต่อแห่งเท้าซ้ายก็เช่นกัน คำว่า “ข้อต่อสะโพก ๑” ท่านกล่าวหมายถึงข้อต่อกระดูกสันหลังกับสะโพก คำว่า “หัตถันตร” ได้แก่ ช่องว่างระหว่างมือขวากับสีข้างขวา และระหว่างมือซ้ายกับสีข้างซ้าย คำว่า “ปาทันตร” ได้แก่ ส่วนกลางระหว่างเท้าทั้งสอง คำว่า “อุทรันตร” ได้แก่ ส่วนกลางของท้องซึ่งเรียกว่าที่ตั้งแห่งสะดือ หรือส่วนภายในของท้อง คำว่า “กัณณันตร” ได้แก่ ช่องหู อิติ ศัพท์ มีความหมายว่า เป็นต้น ด้วยอิติศัพท์นั้น พึงทราบการสงเคราะห์แม้ช่องจมูกเป็นต้น เพื่อแสดงว่า “ช่องว่างย่อมมีได้แม้โดยนัยแห่งตาทั้งสองและปาก” ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “อักขีนมฺปีติ” คำว่า “สมันตโตติ” มีความว่า หากนิมิตปรากฏแก่ผู้กำลังกำหนดซากศพที่ขึ้นอืดโดยทางข้อต่อเป็นต้นอย่างนี้ การปรากฏนั้นเป็นสิ่งที่ดี หากไม่ปรากฏ เพื่อแสดงวิธีกำหนดว่า “พึงกำหนดโดยรอบ” ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “สกสลรีเรติ” ในคำเหล่านั้น คำว่า “แผ่ญาณไป” มีความว่า พิจารณาสรีระทั้งหมดแล้ว ปรารภภาวะที่ขึ้นอืดพร้อมทั้งอาการอันน่ารังเกียจในสรีระนั้น แล้วยังภาวนาญาณให้เป็นไปไม่ขาดสาย คำว่า “ยํ ฐานนฺติ” มีความว่า ก็เมื่อโยคีแผ่ญาณไปอย่างนี้ ส่วนใดในสรีระนั้นปรากฏชัดขึ้นด้วยอาการที่ขึ้นอืด โดยภาวะที่ปรากฏชัด (ส่วนนั้นคือ) สรีระเบื้องบนมีท้องเป็นที่สุด

Vinicchayakathāvaṇṇanā

อรรถกถาวินิจฉัยกถา

113. Vinicchayakathāti vinicchayasahitā atthavaṇṇanā. Yathāvuttanimittaggāhavasenāti vaṇṇādito, sandhiādito ca vuttappakārauddhumātakanimittaggahaṇavasena. Suṭṭhu nimittaṃ gaṇhitabbanti yathā uggahanimittaṃ upaṭṭhahati, evaṃ sammadeva asubhanimittaṃ gahetabbaṃ. Idāni tameva nimittassa suṭṭhu gahaṇākāraṃ upadisanto ‘‘satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā’’tiādimāha. Tattha evaṃ punappunaṃ karontenāti yathā ‘‘imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmī’’ti sañjātādarena satisampajaññañca suṭṭhu upaṭṭhapetvā uddhumātakaasubhaṃ paṭhamaṃ āvajjitaṃ, evaṃ punappunaṃ tattha āvajjanaṃ karontena. Sādhukaṃ upadhāretabbañceva vavatthapetabbañcāti sakkaccaṃ satiyā sallakkhetabbañceva paññāya nicchetabbañca. Sati hi ‘‘dhāraṇā’’ti niddiṭṭhā, dhāraṇañcettha sallakkhaṇaṃ. Paññā ‘‘pavicayo’’ti (dha. sa. 16) niddiṭṭhā, pavicayo cettha nicchayoti. Atha vā upadhāretabbanti satipubbaṅgamāya paññāya upalakkhetabbaṃ[Pg.208]. Na hi kadāci satirahitā paññā atthi. Vavatthapetabbanti paññāpubbaṅgamāya satiyā nicchinitabbaṃ. Paññāsahitā eva hi sati idhādhippetā, na tabbirahitā. Addhakkhiapaṅgādivasenāpi olokanaṃ atthīti ‘‘ummīletvā oloketvā’’ti vuttaṃ. Tena paribyattameva olokanaṃ dasseti. Evaṃ punappunaṃ karontassāti vuttappakārena cakkhuṃ ummīletvā olokanaṃ, nimmīletvā āvajjanañca aparāparaṃ anekavāraṃ karontassa. Uggahanimittanti uddhumātake uggaṇhananimittaṃ. Suggahitanti suṭṭhu gahitaṃ. Yathā na vinassati na pamuṭṭhaṃ hoti, evaṃ gahitaṃ. Ekasadisanti samānasadisaṃ. Samānattho hi ayaṃ eka-saddo, yathā ‘‘ariyavinayeti vā, sappurisavinayeti vā, esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññe vā’’ti.

๑๑๓. คำว่า “วินิจฺฉยกถาติ” ได้แก่ อรรถกถาพรรณนาที่ประกอบด้วยการวินิจฉัย คำว่า “ยถาวุตฺตนิมิตฺตคฺคาหเสนาติ” ได้แก่ โดยนัยแห่งการถือเอาอุทธุมาตกนิมิตตามประเภทที่กล่าวแล้ว โดยนับตั้งแต่วรรณะเป็นต้น และโดยนับตั้งข้อต่อเป็นต้น คำว่า “พึงถือนิมิตให้ดี” มีความว่า พึงถือเอาอสุภนิมิตโดยชอบทีเดียว ตามที่อุคคหนิมิตจะปรากฏ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอาการแห่งการถือนิมิตนั้นให้ดีนั่นเทียว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “สติํ สูปฏฺฐิตํ กตฺวาติ” ในคำเหล่านั้น คำว่า “เอวํ ปุนปฺปุนํ กโรนฺเตนาติ” มีความว่า โดยผู้ซึ่งเมื่อพิจารณาอุทธุมาตกอสุภะในเบื้องต้นแล้ว ตั้งสติสัมปชัญญะไว้ให้ดี ด้วยความเคารพที่เกิดขึ้นว่า “เราจักพ้นจากชรามรณะด้วยปฏิปทานี้” แล้วกระทำการพิจารณาในอารมณ์นั้นบ่อยๆ อย่างนี้ คำว่า “สาธุกํ อุปธาเรตพฺพญฺเจว ววตฺถเปตพฺพญฺจาติ” มีความว่า พึงกำหนดด้วยสติโดยเคารพ และพึงวินิจฉัยด้วยปัญญา จริงอยู่ สติท่านแสดงไว้ว่า “ธารณา” และในที่นี้ การทรงจำก็คือการกำหนดหมาย ปัญญาท่านแสดงไว้ว่า “ปวิจโย” และในที่นี้ การเลือกเฟ้นก็คือการวินิจฉัย อีกนัยหนึ่ง คำว่า “อุปธาเรตพฺพนฺติ” มีความว่า พึงกำหนดหมายด้วยปัญญาอันมีสตินำหน้า จริงอยู่ ปัญญาที่ปราศจากสติย่อมไม่มีในกาลไหนๆ คำว่า “ววตฺถเปตพฺพนฺติ” มีความว่า พึงวินิจฉัยด้วยสติอันมีปัญญานำหน้า จริงอยู่ ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาแต่สติที่สหรคตด้วยปัญญาเท่านั้น ไม่ประสงค์เอาสติที่ปราศจากปัญญา เพราะการดูก็มีได้แม้โดยนัยแห่งการหรี่ตาและชายตาเป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า “อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกตฺวาติ” ด้วยคำนั้น ท่านแสดงถึงการดูที่ชัดเจนทีเดียว คำว่า “เอวํ ปุนปฺปุนํ กโรนฺตสฺสาติ” มีความว่า แก่ผู้กระทำซึ่งการลืมตาดูและการหลับตาพิจารณาตามลำดับหลายครั้งบ่อยๆ ด้วยอาการที่กล่าวแล้ว คำว่า “อุคฺคหนิมิตฺตนฺติ” ได้แก่ นิมิตที่พึงเรียนเอาในซากศพที่ขึ้นอืด คำว่า “สุคฺคหิตนฺติ” ได้แก่ ถือเอาโดยเรียบร้อย คือถือเอาโดยอาการที่ไม่เสื่อม ไม่หลงลืม คำว่า “เอกสทิสนฺติ” ได้แก่ มีความคล้ายคลึงเสมอกัน จริงอยู่ เอกศัพท์นี้มีความหมายว่า “เสมอ” เหมือนในคำว่า “อริยวินเยติ วา, สปฺปุริสวินเยติ วา, เอเสเส เอเก เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต ตญฺเญ วาติ”

Āgamanakāleti vihārato susānaṃ uddissa āgamanakāle. Vuttanayenevāti atidesavasena dīpitampi atthaṃ ‘‘ekakenā’’tiādinā sarūpato dasseti. Tattha tadeva kammaṭṭhānanti uddhumātakakammaṭṭhānaṃ. Mūlakammaṭṭhānanti eke, tadayuttaṃ. Upaṭṭhitanimittaṃ hi kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā kammaṭṭhānantaramanasikāro rañño rajjaṃ chaḍḍetvā videsagamanaṃ viyāti. Āgatenāti attano vasanaṭṭhānaṃ āgatena.

คำว่า “อาคมนกาเลติ” ได้แก่ ในกาลที่มุ่งหน้าจากวิหารมาสู่ป่าช้า คำว่า “วุตฺตนเยเนวาติ” มีความว่า ท่านแสดงเนื้อความที่แสดงไว้แล้วโดยอติเทส ด้วยคำเป็นต้นว่า “เอเกเกนาติ” โดยสรูป คำว่า “ตเทว กมฺมฏฺฐานนฺติ” ในคำเหล่านั้น ได้แก่ อุทธุมาตกกรรมฐาน บางพวกกล่าวว่า “เป็นมูลกรรมฐาน” คำนั้นไม่ถูกต้อง จริงอยู่ การมนสิการถึงกรรมฐานอื่นโดยละกรรมฐานที่นิมิตปรากฏแล้ว ย่อมเป็นเหมือนพระราชาทรงสละราชสมบัติแล้วเสด็จไปยังต่างประเทศ คำว่า “อาคเตนาติ” ได้แก่ ผู้มาถึงที่อยู่ของตนแล้ว

114. Avelāyanti sañjhāvelādiayuttavelāyaṃ. Bībhacchanti virūpaṃ. Bheravārammaṇanti vetāḷasadisaṃ bhayānakaṃ visayaṃ. Vikkhittacittoti bhīrukapuriso viya pisācādiṃ disvā cittavikkhepaṃ patto. Ummattako viyāti yakkhummattako viya ekacco hoti. Jhānavibbhantakoti jhānato viccutako sīlavibbhantakamantavibbhantakā viya. Santhambhetvāti uppannaparittāsavūpasamanena vigatakampatāya niccalo hutvā. Satiṃ sūpaṭṭhitantiādi santhambhanassa upāyadassanaṃ. Matasarīraṃ uṭṭhahitvā anubandhanakaṃ nāma natthi asati tādise mantappayoge. Sopi uddhumātakādibhāvamappatte avinaṭṭharūpe eva ijjhati, tathā devatādhiggaho, na evarūpeti adhippāyo. Saññajoti bhāvanāparikappasaññāya jāto. Tato eva saññāsambhavo saññāmattasamuṭṭhāno. Tāsaṃ vinodetvāti nimittupaṭṭhānanimittaṃ uppannacittasantāsaṃ vuttappakārena vinodetvā vūpasametvā[Pg.209]. ‘‘Idāni tava parissamo sapphalo jāto’’ti hāsaṃ pītiṃ pamodanaṃ uppādetvā. Cittaṃ sañcarāpetabbanti bhāvanācittaṃ pavattetabbaṃ manasikātabbaṃ.

๑๑๔. บทว่า อเวลายํ ความว่า ในเวลาอันไม่สมควร มีเวลาเย็นเป็นต้น บทว่า พีภจฺฉํ ความว่า มีรูปร่างวิปริตไป บทว่า เภรวารมฺมณํ ความว่า อารมณ์ที่น่าสะพรึงกลัว เหมือนเวตาล (อสูรกายชนิดหนึ่ง) บทว่า วิกฺขิตฺตจิตฺโต ความว่า เป็นผู้มีจิตฟุ้งซ่าน เหมือนคนขี้ขลาดเห็นปีศาจเป็นต้นแล้วถึงความฟุ้งซ่านแห่งจิต บทว่า อุมฺมตฺตโก วิย ความว่า บางคนเป็นเหมือนคนบ้า เหมือนคนถูกยักษ์เข้าสิง บทว่า ฌานวิพฺภนฺตโก ความว่า ผู้เคลื่อนจากฌาน เหมือนผู้เคลื่อนจากศีล ผู้เคลื่อนจากมนต์ บทว่า สนฺถมฺเภตฺวา ความว่า ทำให้ความสะดุ้งกลัวที่เกิดขึ้นสงบระงับลงแล้ว เป็นผู้ไม่หวั่นไหวเพราะปราศจากความหวั่นไหว (คำ) มีอาทิว่า สตึ สุปฏฺฐิตํ เป็นการแสดงอุบายแห่งการข่มไว้ การที่สรีระที่ตายแล้วจะลุกขึ้นติดตามย่อมไม่มี เมื่อไม่มีการใช้มนต์เช่นนั้น แม้มนต์นั้นก็สำเร็จได้เฉพาะในร่างกายที่ยังไม่ถึงความเป็นอสุภะมีอืดพองเป็นต้น ซึ่งยังมีรูปไม่เสียหาย การสิงของเทวดาก็เช่นกัน (แต่) ไม่สำเร็จในอสุภะเช่นนี้ นี้เป็นอธิบาย บทว่า สญฺญโช ความว่า เกิดขึ้นเพราะสัญญาที่กำหนดในภาวนา เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงเกิดจากสัญญา มีสัญญาเป็นสมุฏฐานเท่านั้น บทว่า ตาสํ วิโนเทตฺวา ความว่า บรรเทาความสะดุ้งกลัวแห่งจิตที่เกิดขึ้น อันมีนิมิตปรากฏเป็นเหตุ ด้วยประการที่กล่าวแล้ว ให้สงบระงับแล้ว ให้เกิดความร่าเริง ปีติ และความบันเทิงใจว่า "บัดนี้ ความพยายามของท่านมีผลแล้ว" บทว่า จิตฺตํ สญฺจราเปตพฺพํ ความว่า พึงให้ภาวนาจิตเป็นไป พึงมนสิการ

Nimittaggāhanti nimittassa uggaṇhanaṃ, uggahanimittaṃ. Sampādentoti sādhento nipphādento. Kammaṭṭhānaṃ upanibandhatīti bhāvanaṃ yathāvutte nimitte upanento nibandhati. Yogakammaṃ hi yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato ‘‘kammaṭṭhāna’’nti adhippetaṃ, yogakammassa vā pavattiṭṭhānatāya yathāupaṭṭhitanimittaṃ kammaṭṭhānaṃ, taṃ bhāvanācitte upanibandhati. Taṃ panassa upanibandhanaṃ sandhāya cittaṃ sañcarāpetabbaṃ. Evaṃ ‘‘visesamadhigacchatī’’ti vuttanti dassento ‘‘tassa hī’’tiādimāha. Tattha tassāti yogino, tassa vā uddhumātakāsubhassa. Mānasaṃ cārentassāti bhāvanācittaṃ aparāparaṃ pavattentassa, uggahanimittaṃ punappunaṃ manasi karontassāti attho.

บทว่า นิมิตฺตคฺคาหํ ความว่า การถือนิมิต คือ อุคคหนิมิต บทว่า สมฺปาเทนฺโต ความว่า ผู้ทำให้สำเร็จ ผู้ทำให้บังเกิด บทว่า กมฺมฏฺฐานํ อุปนิพนฺธติ ความว่า น้อมภาวนาเข้าไปในนิมิตตามที่กล่าวแล้ว ผูกไว้ จริงอยู่ โยคกรรม ท่านประสงค์ว่า "กรรมฐาน" เพราะเป็นเหตุแห่งสุขวิเศษทั้งหลายของโยคีบุคคล หรือว่า กรรมฐานคือนิมิตที่ปรากฏขึ้นตามความเป็นจริง เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความเป็นไปของโยคกรรม (โยคีบุคคล) ย่อมผูกกรรมฐานนั้นไว้ในภาวนาจิต ก็พึงหมายถึงการผูกกรรมฐานนั้นของโยคีบุคคลนั้นแล้วให้จิตแล่นไป เมื่อจะทรงแสดงว่า (พระผู้มีพระภาค) ตรัสว่า "ย่อมบรรลุคุณวิเศษ" ดังนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตสฺส หิ ในบทเหล่านั้น บทว่า ตสฺส ได้แก่ ของโยคีบุคคล หรือ ของอุทธุมาตกอสุภะนั้น บทว่า มานสํ จาเรนฺตสฺส ความว่า ของโยคีบุคคลผู้ให้ภาวนาจิตเป็นไปอยู่เนืองๆ คือ ผู้กระทำไว้ในใจซึ่งอุคคหนิมิตบ่อยๆ

115. ‘‘Vīthisampaṭipādanatthā’’ti padassa ‘‘kammaṭṭhānavīthiyā sampaṭipādanatthā’’ti atthaṃ vatvā taṃ pana kammaṭṭhānavīthiṃ, tassā ca sampaṭipādanavidhiṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha katimīti pakkhassa katamī, kiṃ dutiyā, tatiyādīsu vā aññatarāti attho. Tuṇhībhūtena gantuṃ na vaṭṭati pucchantānaṃ cittassa aññathattapariharaṇatthaṃ. Appasannānañhi pasādāya, pasannānañca bhiyyobhāvāya sāsanasampaṭipatti. Nassatīti na dissati, na upaṭṭhātīti attho. ‘‘Āgantukapaṭisanthāro kātabbo’’ti iminā āgantukavattaṃ ekadesena dassitanti ‘‘avasesānipī’’ti vatvā āgantukavattaṃ paripuṇṇaṃ gahetuṃ puna āgantukaggahaṇaṃ kataṃ. Gamikavattādīnīti ādi-saddena āvāsikaanumodanapiṇḍacārikaanumodanapiṇḍacārikaāraññikasenāsanavaccakuṭivattādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Vattakkhandhake (cūḷava. 356) hi āgatāni mahāvattāni idha ‘‘khandhakavattānī’’ti vuttāni. Tajjanīyakammakatādikāle pana pārivāsikādikāle ca caritabbāni imassa bhikkhuno asambhavato idha nādhippetāni. Nimittaṃ vā antaradhāyatīti susāne ṭhitaṃ asubhanimittaṃ uddhumātakabhāvāpagamena antaradhāyati. Tenāha ‘‘uddhumātaka’’ntiādi. Tasmāti tena [Pg.210] kāraṇena, imassa kammaṭṭhānassa dullabhattāti attho. Nisīditvā paccavekkhitabboti sambandho.

๑๑๕. ครั้นกล่าวความหมายของบทว่า วีถิสมฺปฏิปาทนตฺถา ว่า "เพื่อดำเนินไปสู่ทางแห่งกรรมฐาน" แล้ว เพื่อจะแสดงทางแห่งกรรมฐานนั้นและวิธีดำเนินไปสู่ทางนั้นโดยพิสดาร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า สเจ หิ ในบทเหล่านั้น บทว่า กติมี ความว่า เป็นวันที่เท่าไรแห่งปักษ์ เป็นวันที่สอง หรือ หรือว่าเป็นวันอื่นในบรรดาวันที่สามเป็นต้น ไม่ควรนิ่งไปเสีย เพื่อจะบำบัดความเป็นอย่างอื่นแห่งจิตของผู้ถามทั้งหลาย จริงอยู่ การปฏิบัติตามพระศาสนา ย่อมเป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของชนผู้ยังไม่เลื่อมใส และเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของชนผู้เลื่อมใสแล้ว บทว่า นสฺสติ ความว่า ย่อมไม่ปรากฏ ย่อมไม่ปรากฏขึ้น ด้วยคำว่า "พึงทำการต้อนรับอาคันตุกะ" นี้ เป็นอันแสดงอาคันตุกวัตรโดยส่วนหนึ่งแล้ว จึงกล่าวว่า "แม้ที่เหลือ" และเพื่อจะถือเอาอาคันตุกวัตรให้บริบูรณ์ จึงทำอาคันตุกศัพท์อีกครั้ง พึงเห็นการสงเคราะห์อาวาสิกวัตร อนุโมทนาวัตร ปิณฑจาริกวัตร อารัญญิกวัตร เสนาสนวัตร วัจจกุฎีวัตร เป็นต้น ด้วยอาทิศัพท์ จริงอยู่ มหาวัดทั้งหลายที่มาในวัตตขันธกะ (จุลลวรรค ข้อ ๓๕๖) ในที่นี้เรียกว่า "ขันธกวัตร" ส่วนวัตรที่พึงประพฤติในกาลที่ถูกทำตัชชนียกรรมเป็นต้น และในกาลอยู่ปริวาสเป็นต้น ไม่เป็นสิ่งที่เป็นไปได้สำหรับภิกษุรูปนี้ ฉะนั้นจึงไม่ประสงค์ในที่นี้ บทว่า นิมิตฺตํ วา อนฺตรธายติ ความว่า อสุภนิมิตที่ตั้งอยู่ในป่าช้า ย่อมอันตรธานไปเพราะความสิ้นไปแห่งความเป็นอุทธุมาตกะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อุทฺธุมาตกํ บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุนั้น คือ เพราะความเป็นกรรมฐานที่ได้โดยยากของภิกษุนี้ มีความสัมพันธ์ว่า นั่งแล้วพึงพิจารณา

Nimittaṃ gahetuṃ gamane viya nimittaṃ gahetvā nivattanepi yathāsallakkhitadisādipaccavekkhaṇaṃ yāva nimittavināsā pavattitakiriyāya avicchedena upadhāraṇatthaṃ. Sati hi tassa nirantarūpadhāraṇe vihāraṃ pavisitvā nisinnakāle kammaṭṭhānassa upaṭṭhitākāro samathanimittassa gahaṇe cittassa samāhitākāro viya pākaṭo hutvā upatiṭṭheyyāti. Tenāha ‘‘tassevaṃ…pe… vīthiṃ paṭipajjatī’’ti. Purimākārena nimittassa pākaṭabhāvena upaṭṭhitattā purimākāreneva kammaṭṭhānamanasikāro bhāvanāvīthiṃ paṭipajjati.

เหมือนในการไปเพื่อถือนิมิต แม้ในการกลับหลังจากถือนิมิตแล้ว การพิจารณาทิศเป็นต้นที่กำหนดไว้แล้ว เป็นไปเพื่อการทรงจำกิริยาที่ดำเนินไปแล้วโดยไม่ขาดสายจนกว่านิมิตจะหายไป จริงอยู่ เมื่อมีการทรงจำกิริยานั้นไว้อย่างต่อเนื่อง ในเวลาที่เข้าไปสู่วิหารแล้วนั่งลง อาการที่กรรมฐานปรากฏขึ้น พึงปรากฏชัดเจนเหมือนอาการที่จิตตั้งมั่นในการถือสมถนิมิต เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ตสฺเสวํ…เป…วีถึ ปฏิปชฺชติ เพราะนิมิตปรากฏขึ้นด้วยอาการที่ชัดเจนตามอาการเดิม การมนสิการกรรมฐานด้วยอาการเดิมนั่นแหละ จึงชื่อว่าดำเนินไปสู่ทางแห่งภาวนา

116. Uddhumātakaṃ nāma ativiya asuciduggandhajegucchapaṭikkūlaṃ bībhacchaṃ bhayānakañca, evarūpe ārammaṇe bhāvanamanuyuñjantassa evaṃ ābaddhaparikammassa thirībhūtasseva yogino adhippāyo samijjhatīti dassetuṃ ‘‘ānisaṃsadassāvī’’tiādi vuttaṃ. Evanti evameva vuttappakāreneva ānisaṃsadassāvinā. Taṃ rakkheyyāti ‘‘addhā iminā sukhaṃ jīvissāmī’’ti attano jīvitaṃ viya taṃ maṇiratanaṃ rakkheyya. Catudhātukammaṭṭhānikotiādi nesaṃ kammaṭṭhānānaṃ sulabhatādassanaṃ. Tattha catudhātukammaṭṭhānikoti catudhātukammaṭṭhānaṃ vā tattha vā niyutto, catudhātukammaṭṭhānaṃ vā pariharanto. Itarānīti vuttāvasiṭṭhāni anussatibrahmavihārādīni. Taṃ nimittanti taṃ yathāladdhaṃ uggahanimittaṃ. ‘‘Rakkhitabba’’nti vatvā rakkhaṇavidhiṃ puna dassetuṃ ‘‘rattiṭṭhāne’’tiādi vuttaṃ.

๑๑๖. ชื่อว่าอุทธุมาตกอสุภะ เป็นของไม่สะอาดอย่างยิ่ง มีกลิ่นเหม็น น่ารังเกียจ น่าเกลียด และน่ากลัว, เพื่อแสดงว่า ความประสงค์ของโยคีผู้มีบริกรรมที่ทำไว้แล้วอย่างนี้ ผู้มั่นคงแล้วนั่นเทียว ผู้ประกอบความเพียรในภาวนาในอารมณ์เช่นนี้ ย่อมสำเร็จ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อานิสํสทสฺสาวี" บทว่า เอวํ คือ โดยผู้เห็นอานิสงส์โดยประการที่กล่าวแล้วอย่างนั้นนั่นเทียว บทว่า ตํ รกฺเขยฺย คือ พึงรักษาแก้วมณีรัตนะนั้นเหมือนชีวิตของตน ด้วยคิดว่า "แน่แท้ เราจักเป็นอยู่สบายด้วยแก้วมณีนี้" คำเป็นต้นว่า จตุธาตุกมฺมฏฺฐานิโก เป็นการแสดงความที่กรรมฐานเหล่านั้นหาได้ง่าย ในบทเหล่านั้น บทว่า จตุธาตุกมฺมฏฺฐานิโก คือ ผู้มีจตุธาตุกัมมัฏฐาน หรือผู้ประกอบในจตุธาตุกัมมัฏฐานนั้น หรือผู้บริหารจตุธาตุกัมมัฏฐาน บทว่า อิตรานิ คือ กรรมฐานที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว มีอนุสสติและพรหมวิหารเป็นต้น บทว่า ตํ นิมิตฺตํ คือ อุคคหนิมิตนั้นตามที่ได้แล้ว ครั้นกล่าวว่า "พึงรักษา" แล้ว เพื่อแสดงวิธีรักษาอีก ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "รตฺติฏฺฐาเน"

117. Nānā karīyati etenāti nānākaraṇaṃ, bhedo. Bībhacchaṃ bheravadassanaṃ hutvā upaṭṭhāti manasikārassa anuḷāratāya, anupasantatāya ca ārammaṇassa. Tabbipariyāyato ‘‘paṭibhāganimittaṃ thūlaṅgapaccaṅgapuriso viya upaṭṭhātī’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Bahiddhāti gocarajjhattato bahiddhā. Kāmānaṃ amanasikārāti asubhabhāvanānubhāvena kāmasaññāya dūrasamussāritattā kāmaguṇe ārabbha manasikārasseva abhāvā. Amanasikārāti vā manasikārapaṭipakkhahetu. Yāya hi kāmasaññāya vasena sattā kāme manasi karonti, tassā paṭipakkhabhūtā asubhasaññā kāmānaṃ amanasikāro, tannimittanti attho. Tenāha [Pg.211] ‘‘vikkhambhanavasena kāmacchando pahīyatī’’ti. Paṭibhāganimittārammaṇāya hi asubhasaññāya saddhiṃ balappatto samādhi uppajjamānova kāmacchandaṃ vikkhambheti, anurodhamūlako āghāto mūlakāraṇe vikkhambhite vikkhambhitoyeva hotīti āha ‘‘anunaya…pe… pahīyatī’’ti. Na hi kadāci pahīnānunayassa byāpādo sambhavati. Yathāvuttaasubhasaññāsahagatā hi pīti sātisayā pavattamānāva byāpādaṃ vikkhambhentī pavattati. Tathā āraddhavīriyatāyāti yathā upacārajjhānaṃ uppajjati, tathā kammaṭṭhānamanasikāravasena paggahitavīriyatāya. Vīriyañhi paggaṇhantassa sammāsaṅkappo micchāsaṅkappaṃ viya savipphāratāya thinamiddhaṃ vikkhambhentameva uppajjati.

๑๑๗. ธรรมชาติใดย่อมกระทำให้ต่างกัน เหตุนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า นานากรณะ ได้แก่ ความแตกต่าง (อุคคหนิมิต) ย่อมปรากฏเป็นของน่าเกลียด มีความน่าสะพรึงกลัวปรากฏ เพราะความที่มนสิการไม่ประณีต และเพราะความที่อารมณ์ไม่สงบระงับ โดยปริยายตรงกันข้ามจากนั้น พึงนำความมาเชื่อมว่า "ปฏิภาคนิมิตย่อมปรากฏดุจบุรุษมีอวัยวะใหญ่น้อยสมบูรณ์" บทว่า พหิทฺธา คือ ภายนอกจากโคจรัชฌัตตะ บทว่า กามานํ อมนสิการา คือ เพราะไม่มีมนสิการปรารภกามคุณเลย เนื่องจากกามสัญญาถูกกำจัดไปไกลด้วยอานุภาพแห่งอสุภภาวนา อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อมนสิการา คือ เหตุที่เป็นปฏิปักษ์ต่อมนสิการ จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายย่อมมนสิการถึงกามทั้งหลายด้วยอำนาจแห่งกามสัญญาใด อสุภสัญญาซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อกามสัญญานั้น ชื่อว่าเป็นการไม่มนสิการถึงกามทั้งหลาย อธิบายว่า เป็นเหตุแห่งการไม่มนสิการนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กามฉันทะย่อมถูกละด้วยอำนาจแห่งวิกขัมภนะ" จริงอยู่ สมาธิที่ถึงกำลังพร้อมกับอสุภสัญญาอันมีปฏิภาคนิมิตเป็นอารมณ์ เมื่อเกิดขึ้นนั่นเทียว ย่อมข่มกามฉันทะไว้ อาฆาฏซึ่งมีความยินดีเป็นมูล เมื่อมูลเหตุถูกข่มไว้แล้ว ก็ย่อมเป็นอันถูกข่มไว้ด้วยนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ความยินดี...ฯลฯ...ย่อมถูกละ" จริงอยู่ พยาบาทย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ผู้ละความยินดีได้แล้วในกาลไหนๆ เลย เพราะว่า ปีติที่เกิดพร้อมกับอสุภสัญญาตามที่กล่าวแล้ว เมื่อเกิดขึ้นอย่างยิ่งนั่นเทียว ย่อมเป็นไปโดยข่มพยาบาทไว้ บทว่า ตถา อารทฺธวีริยตาย คือ เพราะความมีความเพียรที่ประคองไว้ด้วยอำนาจแห่งการมนสิการกรรมฐาน โดยประการที่อุปจารฌานย่อมเกิดขึ้น จริงอยู่ เมื่อบุคคลประคองความเพียร ความเพียรนั้นย่อมเกิดขึ้นข่มถีนมิทธะไว้ด้วยความแผ่ไปของตน เหมือนสัมมาสังกัปปะข่มมิจฉาสังกัปปะฉะนั้น

Vippaṭisāro pacchānutāpo, tappaṭipakkhato avippaṭisāro darathapariḷāhābhāvena cittassa nibbutatā. Tassa avippaṭisārassa paccayabhūtaṃ sīlaṃ, taṃsahagatā tadupanissayā ca pītipassaddhisukhādayo sabhāvato, hetuto ca santasabhāvā, tesaṃ anuyuñjanena avūpasantasabhāvaṃ uddhaccakukkuccaṃ pahīyatīti āha ‘‘avippaṭisārakarasantadhammānuyogavasena uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī’’ti. Bhāvanāya hi pubbenāparaṃ visesaṃ āvahantiyā yaṃ sātisayaṃ sukhaṃ labbhati, taṃ anupasantasabhāvaṃ uddhaccakukkuccaṃ vikkhambhentameva uppajjati. Adhigatavisesassāti yathādhigatassa bhāvanāvisesassa. Paccakkhatāyāti paṭipajjantassa yogino paccakkhabhāvato ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā, yo evarūpiṃ sammāpaṭipattiṃ desetī’’ti paṭipattidesake satthari. Paṭipattiyanti paṭipajjamānajjhānapaṭipattiyaṃ. Paṭipattiphaleti tāya sādhetabbe lokiyalokuttaraphale. Vicikicchā pahīyati dhammanvayavicārāhitabalena vicārabalena. Iti pañca nīvaraṇāni pahīyantīti evaṃ paṭibhāganimittapaṭilābhasamakālameva heṭṭhā pavattabhāvanānubhāvanipphannehi samādhiādīhi kāmacchandādīni pañca nīvaraṇāni vikkhambhanavasena pahīyanti. Na hi paṭipakkhena vinā pahātabbassa pahānaṃ sambhavati, paṭipakkhā ca samādhiādayo kāmacchandādīnaṃ. Yathāha peṭake ‘‘samādhi kāmacchandassa paṭipakkho’’tiādi.

วิปฏิสาร คือ ความเดือดร้อนในภายหลัง อวิปฏิสาร เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อวิปฏิสารนั้น คือความเยือกเย็นแห่งจิต เพราะไม่มีความกระวนกระวายและความเร่าร้อน ศีลเป็นปัจจัยแห่งอวิปฏิสารนั้น และธรรมมีปีติ ปัสสัทธิ สุข เป็นต้น ที่เกิดร่วมกับศีลนั้นและมีศีลนั้นเป็นอุปนิสัย มีสภาวะสงบทั้งโดยสภาวะและโดยเหตุ เพราะการประกอบธรรมเหล่านั้น อุทธัจจกุกกุจจะซึ่งมีสภาวะไม่สงบระงับ ย่อมถูกละ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อุทธัจจกุกกุจจะย่อมถูกละด้วยอำนาจการประกอบธรรมอันสงบซึ่งกระทำอวิปฏิสาร" จริงอยู่ เมื่อภาวนานำมาซึ่งคุณวิเศษจากเบื้องต้นสู่เบื้องปลาย สุขอย่างยิ่งใดที่บุคคลย่อมได้ สุขนั้นย่อมเกิดขึ้นข่มอุทธัจจกุกกุจจะซึ่งมีสภาวะไม่สงบระงับไว้นั่นเทียว บทว่า อธิคตวิเสสสฺส คือ แห่งคุณวิเศษแห่งภาวนาตามที่บรรลุแล้ว บทว่า ปจฺจกฺขตาย คือ เพราะเป็นสภาวะที่ประจักษ์แก่โยคีผู้ปฏิบัติอยู่ (วิจิกิจฉา) ในพระศาสดาผู้ทรงแสดงปฏิปทาว่า "โอ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหนอ ผู้ทรงแสดงสัมมาปฏิบัติเช่นนี้" (ย่อมถูกละ) บทว่า ปฏิปตฺติยํ คือ ในฌานปฏิปทาที่กำลังปฏิบัติอยู่ บทว่า ปฏิปตฺติผเล คือ ในโลกิยผลและโลกุตตรผลอันจะพึงให้สำเร็จด้วยปฏิปทานั้น วิจิกิจฉาย่อมถูกละด้วยกำลังแห่งวิจารที่เกิดจากกำลังแห่งการพิจารณาโดยอนุโลมธรรม บทว่า อิติ ปญฺจ นีวรณานิ ปหียนฺติ คือ อย่างนี้ นิวรณ์ ๕ มีกามฉันทะเป็นต้น ย่อมถูกละด้วยอำนาจแห่งวิกขัมภนะ ด้วยธรรมมีสมาธิเป็นต้นอันสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งภาวนาที่ดำเนินไปในเบื้องต่ำ ในเวลาเดียวกับการได้ปฏิภาคนิมิตนั่นเทียว จริงอยู่ การละธรรมที่พึงละ เว้นจากปฏิปักษ์ ย่อมเป็นไปไม่ได้ และธรรมมีสมาธิเป็นต้นเป็นปฏิปักษ์ของธรรมมีกามฉันทะเป็นต้น ดังที่ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์เปฏโกปเทสว่า "สมาธิเป็นปฏิปักษ์ของกามฉันทะ" เป็นต้น

Teneva [Pg.212] ca ‘‘imehi tesaṃ nīvaraṇānaṃ pahāna’’nti pahānaparidīpanamukhena jhānaṅgāni sarūpato dassetuṃ ‘‘tasmiññeva cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tasmiññeva cāti yaṃ taṃ yathāupaṭṭhitaṃ uggahanimittaṃ bhinditvā viya upaṭṭhitaṃ, tassa paṭicchannabhūtaṃ paṭibhāganimittaṃ, tasmiññeva nimitte. Cetasoti attanā sampayuttacittassa. Abhiniropanalakkhaṇoti āropanalakkhaṇo, appanāsabhāvoti attho. Nimittānumajjanaṃ paṭibhāganimitte anuvicaraṇaṃ. Ārammaṇe hi bhamarassa padumassūpari anuparibbhamanaṃ viya vicārassa anuvicāraṇākārena pavatti anumajjanakiccaṃ. Viseso eva adhigantabbato visesādhigamo, paṭiladdho ca so visesādhigamo cāti paṭi…pe… gamo, tappaccayā taṃhetukā paṭiladdhavisesādhigamapaccayā pīti. Pītimanassa pītisahitacittassa. Passaddhisambhavatoti kāyacittapassaddhīnaṃ saṃsijjhanato. ‘‘Pītimanassa kāyo passambhatī’’ti hi vuttaṃ. Passaddhinimittaṃ passaddhihetukaṃ sukhaṃ ‘‘passaddhakāyo sukhaṃ vediyatī’’ti vacanato. Sukhanimittā sukhapaccayā ekaggatā. ‘‘Sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (dī. ni. 1.466; a. ni. 3.96; 11.12) hi vuttaṃ. Iti jhānaṅgāni pātubhavantīti evaṃ etāni vitakkādīni jhānaṅgāni tasmiṃyeva nimitte uppajjanti. Paṭhamajjhānapaṭibimbabhūtanti paṭhamajjhānassa paṭicchannabhūtaṃ. Taṅkhaṇaññeva paṭibhāganimittapaṭilābhasamakālameva upacārajjhānampi nibbattati, na nīvaraṇappahānamevāti adhippāyo.

และเพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ตสฺมิญฺเญว จ” เพื่อแสดงองค์ฌานโดยสภาวะ โดยนัยที่แสดงการละนิวรณ์เหล่านั้นด้วยธรรมเหล่านี้ (คือวิตกเป็นต้น) ว่า “การละนิวรณ์เหล่านั้นด้วยธรรมเหล่านี้” ในบทเหล่านั้น บทว่า ตสฺมิญฺเญว จ คือ ในปฏิภาคนิมิตนั้นนั่นเทียว ซึ่งเป็นปฏิภาคนิมิตที่เป็นเงาของอุคคหนิมิตนั้น ที่ปรากฏขึ้นประหนึ่งทำลายอุคคหนิมิตที่ปรากฏขึ้นตามที่เป็นจริง บทว่า เจตโส คือ แห่งจิตที่สัมปยุตด้วยตน บทว่า อภินิโรปนลกฺขโณ อธิบายว่า มีลักษณะแนบแน่นในอารมณ์ มีสภาวะคือความแนบสนิท การลูบคลำนิมิต คือ การเที่ยวไปเนืองๆ ในปฏิภาคนิมิต จริงอยู่ ความเป็นไปโดยอาการเที่ยวไปเนืองๆ ของวิจารในอารมณ์ เปรียบเหมือนการบินวนเวียนอยู่เนืองๆ ของภมรเหนือปทุม ชื่อว่ากิจคือการลูบคลำ ภาวนาวิเสสเท่านั้น อันบุคคลพึงบรรลุ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า วิเสสาธิคม และวิเสสาธิคมนั้นอันบุคคลได้แล้วด้วย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ปฏิ...ฯลฯ...คม ปีติมีวิเสสาธิคมที่ได้แล้วนั้นเป็นปัจจัย คือมีวิเสสาธิคมนั้นเป็นเหตุ แห่งผู้มีใจมีปีติ คือ แห่งผู้มีจิตสหรคตด้วยปีติ บทว่า ปสฺสทฺธิสมฺภวโต คือ เพราะความสงบระงับแห่งกายและจิต จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “กายของผู้มีใจมีปีติย่อมสงบระงับ” สุขมีปัสสัทธิเป็นนิมิต คือมีปัสสัทธิเป็นเหตุ เพราะพระบาลีว่า “ผู้มีกายสงบระงับ ย่อมเสวยสุข” เอกัคคตามีสุขเป็นนิมิต คือมีสุขเป็นปัจจัย จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “จิตของผู้มีสุขย่อมตั้งมั่น” ด้วยประการฉะนี้ องค์ฌานทั้งหลายย่อมปรากฏ คือ องค์ฌานเหล่านี้มีวิตกเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นในนิมิตนั้นนั่นเทียวอย่างนี้ บทว่า ปฐมชฺฌานปฏิพิมฺพภูตํ คือ เป็นเงาของปฐมฌาน อธิบายว่า ในขณะนั้นนั่นเทียว คือในเวลาเดียวกับการได้ปฏิภาคนิมิตนั่นเอง แม้อุปจารฌานก็ย่อมเกิดขึ้น มิใช่เพียงแต่การละนิวรณ์เท่านั้น

Vinīlakādikammaṭṭhānavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยกรรมฐานมีวินีลกะเป็นต้น

118. Vinīlakādīsupi kammaṭṭhānesu. Lakkhaṇaṃ vuttanti yaṃ taṃ nimittaggahaṇalakkhaṇaṃ vuttaṃ. Vuttanayenevāti uddhumātake vuttanayeneva. Saha vinicchayena, adhippāyena cāti savinicchayādhippāyaṃ. Taṃ sabbaṃ lakkhaṇaṃ veditabbanti sambandho.

๑๑๘. แม้ในกรรมฐานทั้งหลายมีวินีลกะเป็นต้น บทว่า ลกฺขณํ วุตฺตํ คือ ลักษณะแห่งการถือนิมิตใดนั้นที่กล่าวไว้แล้ว บทว่า วุตฺตนเยเนว คือ โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอุทธุมาตกกรรมฐานนั่นเทียว บทว่า สวินิจฺฉยาทิปฺปายํ คือ พร้อมด้วยวินิจฉัยและอธิบาย มีความสัมพันธ์ว่า พึงทราบลักษณะทั้งหมดนั้น

Kabarakabaravaṇṇanti yebhuyyena sabalavaṇṇaṃ. Ussadavasenāti rattasetanīlavaṇṇesu ussadassa vaṇṇassa vasena.

บทว่า กพรวณฺณํ คือ มีสีด่างโดยมาก บทว่า อุสฺสทวเสนาติ คือ โดยอำนาจแห่งสีที่เด่นในบรรดาสีแดง สีขาว และสีเขียว

Sannisinnanti niccalabhāveneva sabbaso thirataṃ.

บทว่า สนฺนิสินฺนํ คือ ความตั้งมั่นโดยประการทั้งปวงโดยความเป็นของไม่หวั่นไหวนั่นเทียว

Corāṭaviyanti corehi pariyuṭṭhitaaraññe. Yatthāti yasmiṃ āghātane. Chinnapurisaṭṭhāneti chinnapurisavante ṭhāne. Nānādisāyaṃ patitampīti [Pg.213] chinnaṃ hutvā sarīrassa khaṇḍadvayaṃ visuṃ disāsu patitampi. Ekāvajjanenāti ekasamannāhārena. Āpāthamāgacchatīti ekajjhaṃ āpāthaṃ āgacchati. Vissāsaṃ āpajjatīti ajegucchitaṃ upagaccheyya seyyathāpi chavaḍāhako. Sahatthā aparāmasane jigucchā saṇṭhātiyevāti āha ‘‘kattarayaṭṭhiyā vā daṇḍakena vā…pe… upanāmetabba’’nti. Vicchiddakabhāvapaññāyanatthaṃ ekaṅgulantarakaraṇaṃ. Upanāmetabbanti upanetabbaṃ.

บทว่า โจราฏวิยํ คือ ในป่าที่ถูกโจรปล้น บทว่า ยตฺถ คือ ในแดนประหารใด บทว่า ฉินฺนปุริสฏฺฐาเน คือ ในสถานที่มีบุรุษผู้ถูกตัด บทว่า นานาทิสายํ ปติตมฺปิ คือ แม้ร่างกายสองท่อนขาดแล้ว ตกไปในทิศต่างๆ บทว่า เอกาวชฺชเนน คือ โดยการมนสิการครั้งเดียว บทว่า อาปาถมาคจฺฉติ คือ ย่อมมาสู่คลอง (จักษุ) พร้อมกัน บทว่า วิสฺสาสํ อาปชฺชติ คือ พึงถึงความไม่น่ารังเกียจ เหมือนสัปเหร่อ เพราะเมื่อไม่ได้สัมผัสด้วยมือของตน ความรังเกียจย่อมตั้งอยู่ทีเดียว ท่านจึงกล่าวว่า “พึงนำเข้ามา...ฯลฯ...ด้วยไม้เท้ามีขอหรือด้วยท่อนไม้” การทำให้มีระหว่างองคุลีหนึ่ง (ทำ) เพื่อให้ปรากฏภาวะที่ขาดเป็นสองท่อน บทว่า อุปนาเมตพฺพํ คือ พึงนำเข้าไป

Khāyitasadisamevāti khāyitāsubhasadisameva. Aṅgulaṅgulantaranti vividhaṃ khittaṃ sarīrāvayavaṃ aṅgulantaraṃ aṅgulantaraṃ. Katvā vāti kattarayaṭṭhiyā vā daṇḍakena vā sayaṃ katvā vā.

บทว่า ขายิตสทิสเมวาติ คือ เหมือนกับอสุภะที่ถูกสัตว์กัดกินนั่นเทียว บทว่า องฺคุลงฺคุลนฺตรํ คือ (ทำ) อวัยวะของร่างกายที่ถูกทิ้งไปในที่ต่างๆ ให้มีระหว่างองคุลีหนึ่งๆ บทว่า กตฺวา วาติ คือ หรือว่าทำเองด้วยไม้เท้ามีขอหรือด้วยท่อนไม้

Laddhappahārānanti laddhāvudhappahārānaṃ mukhatoti sambandho. Mukhatoti pahārādimukhato. Paggharamānakāleti lohitaṃ paggharamānakāle. Lohitakaṃ labbhatīti yojanā.

บทว่า ลทฺธปฺปหารานํ มีความสัมพันธ์กับบทว่า มุขโต คือ แห่งสัตว์ที่ถูกประหารด้วยอาวุธ บทว่า มุขโต คือ จากปากแผลเป็นต้น บทว่า ปคฺฆรมานกาเล คือ ในเวลาที่เลือดไหลออก มีการประกอบความว่า ย่อมได้โลหิตกกรรมฐาน

Tanti puḷavakaṃ. Tesūti soṇādisarīresu. Aṭṭhikanti aṭṭhikaasubhaṃ nānappakārato vuttanti sambandho. Purimanayenevāti pubbe uddhumātake vuttanayeneva.

บทว่า ตํ คือ ปุฬวกอสุภะ บทว่า เตสุ คือ ในร่างกายของสุนัขเป็นต้น บทว่า อฏฺฐิกํ มีความสัมพันธ์ว่า อัฏฐิกอสุภะที่กล่าวไว้โดยประการต่างๆ บทว่า ปุริมนเยเนวาติ คือ โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอุทธุมาตกกรรมฐานก่อนนั่นเทียว

119. Tanti aṭṭhikaṃ. Na upaṭṭhātīti sabhāvato na upaṭṭhāti, paṭikkūlavasena na upaṭṭhātīti attho. Tenāha ‘‘odātakasiṇasambhedo hotī’’ti. Aṭṭhike paṭhamavayādisaṃlakkhaṇaṃ na sakkāti ‘‘liṅganti idha hatthādīnaṃ nāma’’nti vuttaṃ. Aṭṭhikasaṅkhalikā pana ‘‘ayaṃ daharassa, ayaṃ yobbane ṭhitassa, ayaṃ avayavehi vuddhipattissā’’ti evaṃ vayavasena vavatthapetuṃ sakkuṇeyyāva, abyāpitāya pana na gahitanti veditabbaṃ. Yadipi aṭṭhikasaṅkhalikāyaṃ sandhito vavatthāpanaṃ labbhati, aṭṭhike pana na labbhatīti tassa aniyatabhāvadīpanatthaṃ kamavilaṅghanaṃ katvā ‘‘tassa tassa aṭṭhino ninnaṭṭhānathalaṭṭhānavasenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ninnaṭṭhānaṃ nāma aṭṭhino vinatappadeso. Thalaṭṭhānaṃ unnatappadeso. Ghaṭitaghaṭitaṭṭhānavasenāti anupagatanhārubandhānaṃ, itaresañca aññamaññaṃ saṃkiliṭṭhasaṃkiliṭṭhaṭṭhānavasena. Antaravasenāti aññamaññassa antaravasena, susiravasena ca. Sabbatthevāti sakalāya aṭṭhisaṅkhalikāya, sabbasmiṃ vā aṭṭhike.

๑๑๙. บทว่า ตํ คือ อัฏฐิกอสุภะ บทว่า น อุปฏฺฐาติ อธิบายว่า ไม่ปรากฏโดยสภาวะ ไม่ปรากฏโดยความเป็นของปฏิกูล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมเจือปนกับโอทาตกสิณ” เพราะไม่สามารถกำหนดปฐมวัยเป็นต้นในกระดูกได้ ท่านจึงกล่าวว่า “ในที่นี้ คำว่า ลิงค์ เป็นชื่อของมือเป็นต้น” ส่วนร่างกระดูกนั้นแล พึงสามารถกำหนดโดยอำนาจแห่งวัยได้อย่างนี้ว่า “นี่ของคนหนุ่มสาว, นี่ของคนที่ตั้งอยู่ในวัยกลางคน, นี่ของคนที่เจริญด้วยอวัยวะ” แต่พึงทราบว่า ท่านไม่ถือเอาเพราะไม่แผ่ไป แม้จะได้การกำหนดโดยข้อต่อในร่างกระดูก แต่ในกระดูก (ชิ้นเดียว) ย่อมไม่ได้ เพื่อแสดงความไม่แน่นอนของการกำหนดโดยข้อต่อนั้น ท่านจึงทำกมวิลังฆนะ (การข้ามลำดับ) แล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า “โดยอำนาจแห่งที่ต่ำและที่ดอนของกระดูกนั้นๆ” ในบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่า นินนัฏฐานะ คือ ส่วนที่เว้าของกระดูก ที่ชื่อว่า ถลัฏฐานะ คือ ส่วนที่นูน บทว่า ฆฏิตฆฏิตฏฺฐานวเสนาติ คือ โดยอำนาจแห่งที่ต่อๆ กันของกระดูกที่มีเส้นเอ็นผูกรัดยังไม่ปราศไป และของกระดูกอื่นๆ ที่ต่อกันและกัน บทว่า อนฺตรวเสนาติ คือ โดยอำนาจแห่งระหว่างของกันและกัน และโดยอำนาจแห่งช่อง บทว่า สพฺพตฺเถวาติ คือ ในร่างกระดูกทั้งหมด หรือในกระดูกทุกชิ้น

120. Etthāti [Pg.214] etasmiṃ aṭṭhikāsubhe. Yujjamānavasena sallakkhetabbanti yaṃ nimittaggahaṇaṃ yattha yujjati, taṃ tattha uggaṇhanatthaṃ nimittaggahaṇavasena upalakkhetabbaṃ. Sakalāyāti anavasesabhāgāya paripuṇṇāvayavāya. Sampajjati nimittupaṭṭhānavasena. Tesūti aṭṭhikasaṅkhalikaṭṭhikesu. Vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Tanti ‘‘ekasadisamevā’’ti vacanaṃ. Ekasmiṃ aṭṭhike yuttanti idaṃ yathā vinīlakādīsu ubhinnaṃ nimittānaṃ yathārahaṃ vaṇṇavisesato, paripuṇṇāparipuṇṇato, savivarāvivarato, calācalato ca viseso labbhati, na evametassāti katvā vuttaṃ, na pana sabbena sabbaṃ visesābhāvato. Tenevāha ‘‘ekaṭṭhikepi cā’’tiādi. Tattha bībhacchenāti suvibhūtaaṭṭhirūpattā aṭṭhibhāveneva virūpena. Bhayānakenāti teneva pākatikasattānaṃ bhayāvahena. Pītisomanassajanakenāti saṇhamaṭṭhabhāvena upaṭṭhānato, bhāvanāya ca savisesattā pītiyā, somanassassa ca uppādakena. Tenevāha ‘‘upacārāvahattā’’ti.

๑๒๐. บทว่า เอตฺถาติ ความว่า ในอัฏฐิกอสุภะนี้. บทว่า ยุชฺชมานวเสส สลฺลกฺเขตพฺพนฺติ ความว่า การถือนิมิตใด ย่อมควรในอสุภะใด พึงกำหนดการถือนิมิตนั้นในอสุภะนั้น เพื่อประโยชน์แก่การเรียนเอา โดยนัยแห่งการถือนิมิต. บทว่า สกลายาติ ความว่า มีส่วนที่ไม่เหลือ มีอวัยวะบริบูรณ์. (อรรถว่า) ย่อมสำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งการปรากฏแห่งนิมิต. บทว่า เตสูติ ความว่า ในบรรดากระดูกที่เป็นร่างกระดูกและกระดูกท่อน. (คำนั้น) ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถา. บทว่า ตนฺติ ได้แก่คำว่า เอกสทิสเมวา. คำว่า เอกสฺมึ อฏฺฐิเก ยุตฺตํ นี้ ท่านกล่าวไว้ด้วยคิดว่า ความแตกต่างแห่งนิมิตทั้งสองในวินีลกาทิอสุภะ ย่อมได้ตามสมควร โดยความแตกต่างแห่งสีบ้าง โดยความบริบูรณ์และไม่บริบูรณ์บ้าง โดยมีช่องและไม่มีช่องบ้าง โดยเคลื่อนไหวและไม่เคลื่อนไหวบ้าง ฉันใด, ความแตกต่างแห่งนิมิตนี้ (ในอัฏฐิกนิมิต) ย่อมไม่ได้ ฉันนั้น, แต่ไม่ใช่เพราะไม่มีความแตกต่างกันโดยประการทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เอกฏฺฐิเกปิ จา. ในคำเหล่านั้น บทว่า พีภจฺเฉนาติ ความว่า น่าเกลียดโดยความเป็นกระดูกนั่นเอง เพราะมีสภาวะเป็นรูปกระดูกที่ปรากฏชัด. บทว่า ภยานเกนาติ ความว่า นำมาซึ่งความน่ากลัวแก่ปุถุชนทั้งหลาย ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง. บทว่า ปีติโสมนสฺสชนเกนาติ ความว่า เป็นตัวทำให้เกิดปีติและโสมนัส เพราะปรากฏโดยความเป็นของละเอียดเกลี้ยงเกลา และเพราะภาวนามีความพิเศษ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อุปจาราวหตฺตา.

Imasmiṃ okāseti uggahapaṭibhāganimittānaṃ vuttaṭṭhāne. Dvāraṃ datvā vāti ‘‘paṭikkūlabhāveyeva diṭṭhe nimittaṃ nāma hotī’’ti ettake eva aṭṭhatvā anantarameva ‘‘duvidhaṃ idha nimitta’’ntiādinā uggahapaṭibhāganimittāni vibhajitvā vacanena yathāvuttassa nimittavibhāgassa dvāraṃ datvāva vuttaṃ. Nibbikappanti ‘‘subha’’nti vikappena nibbikappaṃ, asubhantvevāti attho. Vicāretvāti ‘‘ekasmiṃ aṭṭhike yutta’’ntiādinā vicāretvā.

บทว่า อิมสฺมึ โอกาเสติ ความว่า ในโอกาสที่กล่าวถึงอุคคหนิมิตและปฏิภาคนิมิต. บทว่า ทฺวารํ ทตฺวา วาติ ความว่า ท่านไม่หยุดอยู่เพียงแค่คำว่า "เมื่อเห็นความเป็นของปฏิกูลนั่นแหละ ชื่อว่านิมิตย่อมเกิด" แต่ในลำดับนั้นเอง ท่านได้จำแนกอุคคหนิมิตและปฏิภาคนิมิตด้วยคำเป็นต้นว่า ทุวิธํ อิธ นิมิตฺตํ แล้วจึงกล่าวโดยเปิดช่องให้แก่การจำแนกนิมิตตามที่กล่าวแล้ว. บทว่า นิพฺพิกปฺปนฺติ ความว่า ไม่มีวิกัปปะคือความตริตรึกว่า "งาม", อธิบายว่า (เห็น) ว่าเป็นอสุภะนั่นเอง. บทว่า วิจาเรตฺวาติ ความว่า พิจารณาแล้วด้วยคำเป็นต้นว่า เอกสฺมึ อฏฺฐิเก ยุตฺตํ.

Mahātissattherassāti cetiyapabbatavāsīmahātissattherassa. Nidassanānīti dantaṭṭhikamattadassanena sakalassāpi tassā itthiyā sarīrassa aṭṭhisaṅghātabhāvena upaṭṭhānādīni ettha aṭṭhikakammaṭṭhāne uggahapaṭibhāganimittānaṃ visesavibhāvanāni udāharaṇāni.

บทว่า มหาติสฺสตฺเถรสฺสาติ ได้แก่ แห่งพระมหาติสสเถระผู้พำนักอยู่ที่เจติยบรรพต. บทว่า นิทสฺสนานีติ ความว่า การปรากฏเป็นต้นของร่างกายทั้งหมดของหญิงนั้นโดยความเป็นกองกระดูก ด้วยการเห็นเพียงกระดูกฟัน เป็นอุทาหรณ์ที่แสดงความแตกต่างแห่งอุคคหนิมิตและปฏิภาคนิมิตในอัฏฐิกกัมมัฏฐานนี้.

Subhaguṇoti savāsanānaṃ kilesānaṃ pahīnattā suparisuddhaguṇo. Dasasatalocanenāti sahassakkhena devānamindena. So hi ekāsaneneva sahassaatthānaṃ vicāraṇasamatthena paññācakkhunā samannāgatattā ‘‘sahassakkho’’ti vuccati. Thutakittīti ‘‘yo dhīro sabbadhi danto’’tiādinā (mahāva. 58) abhitthutakittisaddo.

บทว่า สุภคุโณติ ความว่า มีคุณอันบริสุทธิ์ยิ่ง เพราะทรงละกิเลสพร้อมทั้งวาสนาได้แล้ว. บทว่า ทสสตโลจเนนาติ ความว่า ด้วยท้าวสหัสสักกะผู้เป็นจอมแห่งทวยเทพ. จริงอยู่ ท้าวสักกะท่านนั้นแล ชื่อว่า "สหัสสักขะ" เพราะประกอบด้วยปัญญาจักษุที่สามารถพิจารณาอรรถะพันหนึ่งได้ในอาสนะเดียว. บทว่า ถุตติตฺตีติ ได้แก่ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระเกียรติศัพท์อันท่านสรรเสริญแล้ว ด้วยคำเป็นต้นว่า โย ธีโร สพฺพธิ ทนฺโต.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

วรรณนาปกิณณกถา

121. Ujupaṭipakkhena [Pg.215] pahīnabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘suvikkhambhitarāgattā’’ti. Asubhappabhedoti uddhumātakādiasubhavibhāgo. Sarīrasabhāvappattivasenāti sarīrassa attano sabhāvūpagamanavasena. Sarīrañhi vinassamānaṃ aññarūpena ṭhitassa rakkhasassa viya sabhāvappattivaseneva vinassati. Rāgacaritabhedavasenāti rāgacaritavibhāgavasena. Yadi sarīrasabhāvappattivasena ayamasubhappabhedo vutto, mahāsatipaṭṭhānādīsu (dī. ni. 2.372 ādayo; ma. ni. 1.105 ādayo) kathaṃ navappabhedoti? So sarasato eva sabhāvappattivasena vutto, ayaṃ pana parūpakkamenāpi. Tattha ca idhāgatesu dasasu asubhesu ekaccāneva gahitāni, aṭṭhikañca pañcavidhā vibhattaṃ. Tāni ca vipassanāvasena, imāni samathavasenāti pākaṭoyaṃ bhedoti.

๑๒๑. ท่านกล่าวคำว่า สุวิกฺขมฺภิตราคตฺตา โดยทรงหมายถึงภาวะที่ถูกละได้ด้วยธรรมะที่เป็นปฏิปักษ์โดยตรง. บทว่า อสุภปฺปเภโทติ ได้แก่ การจำแนกอสุภะมีอุทธุมาตกะเป็นต้น. บทว่า สรีรสภาวปฺปตฺติวเสนาติ ความว่า โดยนัยแห่งการที่สรีระเข้าถึงสภาวะของตน. จริงอยู่ สรีระเมื่อกำลังเสื่อมสลาย ย่อมเสื่อมสลายไปโดยนัยแห่งการเข้าถึงสภาวะของตนเท่านั้น เหมือนรากษสที่ยืนอยู่ในรูปอื่น. บทว่า ราคจริตเภทวเสนาติ ความว่า โดยนัยแห่งการจำแนกบุคคลผู้มีราคจริต. (ถามว่า) หากประเภทแห่งอสุภะนี้ ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งการที่สรีระเข้าถึงสภาวะของตน เหตุไรในมหาสติปัฏฐานสูตรเป็นต้น ท่านจึงกล่าวไว้ ๙ ประเภท? (ตอบว่า) อสุภะ ๙ ประเภทนั้น ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งการเข้าถึงสภาวะตามธรรมชาติของมันเอง ส่วนอสุภะ ๑๐ ประเภทนี้ (กล่าวไว้) แม้โดยนัยแห่งการกระทำของผู้อื่น. และในมหาสติปัฏฐานสูตรนั้น ท่านรับเอาเพียงบางอย่างในบรรดาอสุภะ ๑๐ อย่างที่มาในที่นี้ และอัฏฐิกะก็จำแนกไว้ ๕ อย่าง. อีกอย่าง อสุภะเหล่านั้น (ในมหาสติปัฏฐานสูตร) ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งวิปัสสนา ส่วนอสุภะเหล่านี้ (ในวิสุทธิมรรค) ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งสมถะ ความแตกต่างนี้จึงปรากฏชัด.

Imesaṃ pana dassanampi asubhabhāvasāmaññena satipi avisesato rāgacaritānaṃ sappāyabhāve yaṃ vuttaṃ ‘‘rāgacaritabhedavasena cā’’ti, taṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘visesato’’tiādi vuttaṃ. Sūnabhāvena susaṇṭhitampi sarīraṃ dussaṇṭhitameva hotīti uddhumātakasarīre saṇṭhānavipattiṃ dīpetīti āha ‘‘sarīrasaṇṭhānavipattippakāsanato’’ti. Saṇṭhānasampattiyaṃ ratto saṇṭhānarāgī, tassa sappāyaṃ saṇṭhānarāgassa vikkhambhanupāyabhāvato. Kāyo eva kāyavaṇo, tattha paṭibaddhassa nissitassa. Susirabhāvappakāsanatoti susirassa vivarassa atthibhāvappakāsanato. Sarīre ghanabhāvarāginoti sarīre aṅgapaccaṅgānaṃ thirabhāvaṃ paṭicca uppajjanakarāgavato. Vikkhepappakāsanatoti soṇasiṅgālādīhi ito cito ca vikkhepassa pakāsanato aṅgapaccaṅgalīlārāgino sappāyaṃ. Īdisānaṃ kira anavaṭṭhitarūpānaṃ avayavānaṃ ko līḷāvilāsoti virāgasambhavato. Saṅghātabhedavikārappakāsanatoti saṅghātassa aṅgapaccaṅgānaṃ saṃhatabhāvassa susambandhatāya bhedo eva vikāro saṅghātabhedavikāro, tassa pakāsanato. Lohitaṃ makkhitaṃ hutvā paṭikkūlabhāvo lohitamakkhitapaṭikkūlabhāvo, tassa pakāsanato. Mamattarāginoti ‘‘mama aya’’nti uppajjanakarāgavato. Dantasampattirāginoti dantasampattiyaṃ rajjanasīlassa.

อนึ่ง แม้การเห็นอสุภะเหล่านี้ จะเป็นสัปปายะแก่บุคคลผู้มีราคจริตโดยไม่เจาะจง เพราะมีความเป็นอสุภะเสมอกัน แต่เพื่อจะจำแนกแสดงคำที่ท่านกล่าวไว้ว่า "และโดยนัยแห่งความแตกต่างของผู้มีราคจริต" ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า วิเสสโต. เพราะร่างกายแม้มีสัณฐานดี ก็กลายเป็นมีสัณฐานไม่ดีด้วยภาวะที่พองขึ้น ฉะนั้น อุทธุมาตกะ (ซากศพที่พองขึ้น) ย่อมแสดงความวิบัติแห่งสัณฐานในร่างกาย ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวว่า สรีรสณฺฐานวิปตฺติปฺปกาสนโต. ผู้ที่กำหนัดในความสมบูรณ์แห่งสัณฐาน ชื่อว่า สัณฐานราคี, (อุทธุมาตกอสุภะ) เป็นสัปปายะแก่ผู้นั้น เพราะเป็นอุบายข่มสัณฐานราคะ. กายนั้นเองเป็นแผลในกาย สำหรับผู้ที่ผูกพัน อาศัยอยู่ในกายนั้น. บทว่า สุสิรภาวปฺปกาสนโตติ ความว่า เพราะแสดงความมีอยู่แห่งช่องว่างและโพรง. บทว่า สรีเร ฆนภาวราคิโนติ ความว่า สำหรับผู้มีราคะอันเกิดขึ้นเพราะอาศัยความแน่นทึบของอวัยวะน้อยใหญ่ในร่างกาย. บทว่า วิกฺเขปปฺปกาสนโตติ ความว่า เพราะแสดงการถูกทิ้งขว้างกระจัดกระจายไปในที่นั้นๆ โดยสุนัขและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้น (วิกขิตตกอสุภะ) จึงเป็นสัปปายะแก่ผู้มีราคะในลีลาของอวัยวะน้อยใหญ่. เพราะความคลายกำหนัดย่อมเกิดขึ้นได้ (เมื่อพิจารณาว่า) "ลีลาวิลาสอะไรเล่า จะมีได้ในอวัยวะทั้งหลายที่มีสภาพไม่ยั่งยืนเช่นนี้". บทว่า สงฺฆาตเภทวิการปฺปกาสนโตติ ความว่า การแตกทำลายแห่งความเชื่อมต่อกัน คือ ภาวะที่อวัยวะน้อยใหญ่เชื่อมต่อกันสนิทดี นั้นแหละคือความแปรปรวน ชื่อว่า สังฆาตเภทวิการ, เพราะแสดงความแปรปรวนนั้น. ภาวะที่น่าเกลียดเพราะถูกเลือดฉาบทา ชื่อว่า โลหิตมักขิตปฏิกูลภาวะ, เพราะแสดงภาวะนั้น. บทว่า มมตฺตราคิโนติ ความว่า สำหรับผู้มีราคะอันเกิดขึ้นด้วยความคิดว่า "นี่ของเรา". บทว่า ทนฺตสมฺปตฺติราคิโนติ ความว่า สำหรับผู้มีปกติกำหนัดในความงามพร้อมของฟัน.

Kasmā [Pg.216] panettha uddhumātakādike paṭhamajjhānameva uppajjati, na dutiyādīnīti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Aparisaṇṭhitajalāyāti sotavasena pavattiyā samantato aṭṭhitajalāya asannisinnasalilāya. Arittabalenāti pājanadaṇḍabalena. Dubbalattā ārammaṇassāti paṭikkūlabhāvena attani cittaṃ ṭhapetuṃ asamatthabhāvo ārammaṇassa dubbalatā. Paṭikkūle hi ārammaṇe sarasato cittaṃ pavattituṃ na sakkoti, abhiniropanalakkhaṇena pana vitakkena abhiniropiyamānameva cittaṃ ekaggataṃ labhati. Na vinā vitakkenāti vitakkarahitāni dutiyādijjhānāni tattha patiṭṭhaṃ na labhanti. Tenāha ‘‘vitakkabalenevā’’tiādi.

ทรงทำไว้ในพระทัยซึ่งคำถามว่า “เพราะเหตุไร ในอสุภะมีอุทธุมาตกะเป็นต้นนี้ ปฐมฌานเท่านั้นจึงเกิดขึ้น ฌานที่ ๒ เป็นต้นจึงไม่เกิดขึ้น” แล้วจึงตรัสคำว่า “ยสฺมา ปน” เป็นต้น. บทว่า อปริสณฺฐิตชลาย ความว่า มีน้ำไม่ตั้งอยู่โดยรอบ เพราะเป็นไปโดยกระแสแห่งน้ำ มีน้ำไม่สงบนิ่ง. บทว่า อริตฺตพเลน ความว่า ด้วยกำลังแห่งไม้พาย. บทว่า ทุพฺพลตฺตา อารมฺมณสฺส ความว่า ความที่อารมณ์เป็นของมีกำลังอ่อน คือ ความไม่สามารถเพื่อจะตั้งจิตไว้ในตน (อารมณ์) ได้ เพราะความเป็นของน่ารังเกียจ. จริงอยู่ ในอารมณ์ที่น่ารังเกียจ จิตย่อมไม่สามารถเป็นไปได้โดยปกติของมัน แต่จิตอันวิตกซึ่งมีลักษณะคือการยกขึ้นสู่อารมณ์ ยกขึ้นสู่อารมณ์อยู่เท่านั้น ย่อมได้ซึ่งเอกัคคตา. บทว่า น วินา วิตกฺเกน ความว่า ทุติยฌานเป็นต้นที่ปราศจากวิตก ย่อมไม่ได้ที่ตั้งในอารมณ์นั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “วิตกฺกพเลเนว” เป็นต้น.

Yadi paṭikkūlabhāvato uddhumātādiārammaṇe dutiyādijjhānāni na pavattanti, evaṃ sante paṭhamajjhānenāpi tattha na uppajjitabbaṃ. Na hi tattha pītisomanassānaṃ sambhavo yuttoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘paṭikkūlepi ca etasmi’’ntiādi. Tattha ānisaṃsadassāvitānīvaraṇasantāparogavūpasamānaṃ yathākkamaṃ pupphacchaḍḍaka, vamanavirecanaupamā yojetabbā.

หากว่าทุติยฌานเป็นต้นไม่เป็นไปในอารมณ์มีอุทธุมาตกะเป็นต้น เพราะความเป็นของน่ารังเกียจ เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ปฐมฌานก็ไม่ควรเกิดขึ้นในอารมณ์นั้น. จริงอยู่ ความเกิดขึ้นแห่งปีติและโสมนัสในอารมณ์นั้นไม่สมควร. ท่านหมายถึงคำท้วงนี้ จึงกล่าวคำว่า “ปฏิกฺกูเลปิ จ เอตสฺมึ” เป็นต้น. ในคำนั้น พึงประกอบอุปมาคือคนกวาดดอกไม้ และอุปมาคือการอาเจียนและการถ่ายท้อง เข้ากับการเห็นอานิสงส์และการระงับโรคคือความเร่าร้อนแห่งนิวรณ์ ตามลำดับ.

122. Yathāvuttakāraṇena dasadhā vavatthitampi sabhāvato ekavidhamevāti dassetuṃ ‘‘dasavidhampi ceta’’ntiādiṃ vatvā svāyaṃ sabhāvo yathā aviññāṇakesu, evaṃ saviññāṇakesupi labbhateva. Tasmā tatthāpi yonisomanasikāravato bhāvanā ijjhatevāti dassento ‘‘tadetaṃ iminā lakkhaṇenā’’tiādimāha. Etthāti etasmiṃ jīvamānakasarīre. Alaṅkārenāti paṭijagganapubbakena alaṅkaraṇena. Na paññāyati pacurajanassāti adhippāyo. Atirekatisataaṭṭhikasamussayaṃ dantaṭṭhikehi saddhiṃ, tehi pana vinā ‘‘timattāni aṭṭhisatānī’’ti (visuddhi. 1.190) kāyagatāsatiyaṃ vakkhati. Chiddāvachiddanti khuddānukhuddachiddavantaṃ. Medakathālikā medabharitabhājanaṃ. Niccuggharitapaggharitanti niccakālaṃ upari, heṭṭhā ca vissavantaṃ. Vemattanti nānattaṃ. Nānāvatthehīti nānāvaṇṇehi vatthehi. Hiriyā lajjāya kopanato vināsanato hirikopinaṃ, uccārapassāvamaggaṃ. Yāthāvasarasanti yathābhūtaṃ sabhāvaṃ. Yāthāvato rasīyati ñāyatīti hi raso, sabhāvo. Ratinti abhiratiṃ abhiruciṃ. Attasinehasaṅkhātena [Pg.217] rāgena rattā attasineharāgarattā. Vihaññamānenāti icchitālābhena vighātaṃ āpajjantena.

๑๒๒. เพื่อจะทรงแสดงว่า “แม้จะถูกกำหนดไว้ ๑๐ อย่างโดยเหตุที่กล่าวแล้ว ก็เป็นอย่างเดียวกันโดยสภาวะ” จึงตรัสคำว่า “ทสวิธมฺปิ เจตํ” เป็นต้นแล้ว, สภาวะนั้นย่อมมีได้ในร่างกายที่มีวิญญาณ เหมือนอย่างที่มีในร่างกายที่ไม่มีวิญญาณนั่นเทียว. เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงว่า “แม้ในร่างกายนั้น ภาวนาย่อมสำเร็จแก่ผู้มีโยนิโสมนสิการนั่นเทียว” จึงตรัสคำว่า “ตเทตํ อิมินา ลกฺขเณน” เป็นต้น. บทว่า เอตฺถ ความว่า ในร่างกายที่ยังมีชีวิตอยู่นี้. บทว่า อลงฺกาเรน ความว่า ด้วยเครื่องประดับอันมีการดูแลเป็นเบื้องต้น. อธิบายว่า ย่อมไม่ปรากฏแก่คนส่วนมาก. บทว่า อติเรกติสตอฏฺฐิกสมุสฺสยํ ความว่า เป็นที่ประชุมแห่งกระดูกสามร้อยท่อนเศษ พร้อมด้วยกระดูกฟัน, แต่เว้นกระดูกฟันเหล่านั้นแล้ว ท่านจักกล่าวไว้ในกายคตาสติว่า “ติมตฺตานิ อฏฺฐิสตานิ” (กระดูกสามร้อยท่อนถ้วน). บทว่า ฉิทฺทาวฉิทฺทํ ความว่า มีช่องเล็กช่องน้อย. บทว่า เมทกถาลิกา ความว่า ภาชนะที่เต็มด้วยมันข้น. บทว่า นิจฺจุคฺฆริตปคฺฆริตํ ความว่า ไหลเยิ้มอยู่เบื้องบนและเบื้องล่างตลอดกาล. บทว่า เวมตฺตํ ความว่า ความแตกต่างกัน. บทว่า นานาวตฺเถหิ ความว่า ด้วยผ้ามีสีต่างๆ. บทว่า หิริโกปินํ คือ มรรคอุจจาระและปัสสาวะ เพราะกำจัด คือทำลายความละอาย (หิริ). บทว่า ยาถาวรสํ ความว่า สภาวะตามความเป็นจริง. จริงอยู่ สภาวะชื่อว่า รส เพราะอันเขารู้ (รสียติ) คือ ทราบ (ญายติ) ตามความเป็นจริง (ยาถาวโต). บทว่า รตึ ความว่า ความยินดียิ่ง ความชอบใจ. บทว่า อตฺตสิเนหราครตฺตา ความว่า ผู้กำหนัดแล้วด้วยราคะที่เรียกว่าความรักในตน. บทว่า วิหญฺญมาเนน ความว่า ผู้ถึงความคับแค้นเพราะไม่ได้สิ่งที่ต้องการ.

Kiṃsukanti pālibhaddakaṃ, palāsoti keci, simbalīti apare. Atilolupoti ativiya lolasabhāvo. Adunti etaṃ. Nanti kesādisarīrakoṭṭhāsaṃ. Mucchitāti mohitā, mucchāpāpikāya vā taṇhāya vasena mucchaṃ pattā. Sabhāvanti paṭikkūlabhāvaṃ.

บทว่า กึสุกํ ได้แก่ ต้นทองหลาง, บางพวกกล่าวว่า ต้นทองกวาว, พวกอื่นกล่าวว่า ต้นงิ้ว. บทว่า อติโลลุโป ความว่า มีความโลเลเป็นอย่างยิ่ง. บทว่า อทุํ ได้แก่ สิ่งนี้. บทว่า นํ ได้แก่ ส่วนแห่งร่างกายมีผมเป็นต้น. บทว่า มุจฺฉิตา ความว่า ถูกโมหะทำให้หลง, หรือถึงความสลบมัวเมาด้วยอำนาจแห่งตัณหาที่นำไปสู่ความสลบมัวเมา. บทว่า สภาวํ ได้แก่ ความเป็นของน่ารังเกียจ.

Ukkarūpamoti uccārapassāvaṭṭhānasamo, vaccakūpasamo vā. Cakkhubhūtehīti cakkhuṃ pattehi paṭiladdhapaññācakkhukehi, lokassa vā cakkhubhūtehi. Allacammapaṭicchannoti allacammapariyonaddho.

บทว่า อุกฺการูปโม ความว่า เสมอด้วยสถานที่ถ่ายอุจจาระและปัสสาวะ, หรือเสมอด้วยหลุมอุจจาระ. บทว่า จกฺขุภูเตหิ ความว่า โดยท่านผู้บรรลุจักษุ คือผู้ได้ปัญญาจักษุแล้ว, หรือโดยท่านผู้เป็นประดุจจักษุของโลก. บทว่า อลฺลจมฺมปฏิจฺฉนฺโน ความว่า อันหนังสดหุ้มห่อไว้.

Dabbajātikenāti uttarimanussadhamme paṭiladdhuṃ bhabbarūpena. Yattha yattha sarīre, sarīrassa vā yattha yattha koṭṭhāse. Nimittaṃ gahetvāti asubhākārassa suṭṭhu sallakkhaṇavasena yathā uggahanimittaṃ uppajjati, evaṃ uggaṇhanavasena nimittaṃ gahetvā, uggahanimittaṃ uppādetvāti attho. Kammaṭṭhānaṃ appanaṃ pāpetabbanti yathāladdhe uggahanimitte kammaṃ karontena paṭibhāganimittaṃ uppādetvā upacārajjhāne ṭhitena tameva bhāvanaṃ ussukkāpentena asubhakammaṭṭhānaṃ appanaṃ pāpetabbaṃ. Adhigatappano hi paṭhamajjhāne ṭhito tameva jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ ārabhitvā saṅkhāre sammasanto nacirasseva sabbāsave khepetīti.

บทว่า ทพฺพชาติเกน ความว่า โดยบุคคลผู้มีสภาพอันสมควรเพื่อจะบรรลุอุตริมนุสสธรรม. บทว่า ยตฺถ ยตฺถ สรีเร ความว่า ในร่างกายใดๆ, หรือในส่วนใดๆ ของร่างกาย. บทว่า นิมิตฺตํ คเหตฺวา ความว่า ถือนิมิตโดยอาการเรียน คือโดยอาการที่อุคคหนิมิตจะเกิดขึ้นด้วยสามารถแห่งการกำหนดหมายอาการที่น่าเกลียดให้ดี, อธิบายว่า ทำให้อุคคหนิมิตเกิดขึ้น. บทว่า กมฺมฏฺฐานํ อปฺปนํ ปาเปตพฺพํ ความว่า บุคคลผู้ทำความเพียรในอุคคหนิมิตตามที่ได้แล้ว ทำให้ปฏิภาคนิมิตเกิดขึ้น ตั้งอยู่ในอุปจารฌาน พากเพียรในภาวนานั้นนั่นแหละ พึงทำอสุภกรรมฐานให้ถึงอัปปนา. จริงอยู่ ผู้ที่บรรลุอัปปนาแล้ว ตั้งอยู่ในปฐมฌาน ทำฌานนั้นนั่นแหละให้เป็นบาท เริ่มวิปัสสนา พิจารณาสังขารอยู่ ไม่นานนักก็ย่อมทำอาสวะทั้งปวงให้สิ้นไป.

Asubhakammaṭṭhānaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอธิบายอสุภกรรมฐานนิทเทส จบ.

Iti chaṭṭhaparicchedavaṇṇanā.

อรรถกถาปริจเฉทที่ ๖ ดังนี้.

7. Chaanussatiniddesavaṇṇanā

๗. อรรถกถาอธิบายฉอนุสสตินิทเทส

1. Buddhānussatikathāvaṇṇanā

๑. อรรถกถาพุทธานุสสติคาถา

123. Asubhānantaranti [Pg.218] asubhakammaṭṭhānānantaraṃ. Anussatīsūti anussatikammaṭṭhānesu. ‘‘Anu anu sati anussatī’’ti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘punappunaṃ uppajjanato’’ti vatvā na ettha anu-saddayogena sati-saddo atthantaravācakoti dassetuṃ ‘‘satiyeva anussatī’’ti vuttaṃ. Tena nāyamanu-saddo ‘‘upalabbhatī’’tiādīsu upa-saddo viya anatthako, nāpi ‘‘sañjānanaṃ pajānana’’ntiādīsu saṃ-saddādayo viya atthantaradīpakoti dasseti. ‘‘Pavattitabbaṭṭhānamhiyeva vā pavattattā’’ti iminā ca anussatiyā anussaritabbānurūpatā vuttā hotīti pavattakasseva anurūpataṃ dassetuṃ ‘‘kulaputtassa anurūpā’’ti vuttaṃ, saddhāpabbajitassa vā kulaputtassa. Anurūpatā nāma pavattitabbaṭṭhānassa anurūpatāya eva hotīti pavattakasseva anurūpatā vuttā, na ubhayassa. Anurūpāti ca yuttāti attho. Buddhanti ye guṇe upādāya bhagavati ‘‘buddho’’ti paññatti, te guṇe ekajjhaṃ gahetvā vuttaṃ. Tenāha ‘‘buddhaguṇārammaṇāya satiyā etamadhivacana’’nti. Ārabbhāti ālambitvā. Dhammanti pariyattidhammena saddhiṃ navavidhampi lokuttaradhammaṃ. Nanu ca nibbānaṃ visuṃ kammaṭṭhānabhāvena vakkhati? Kiñcāpi vakkhati, dhammabhāvasāmaññena pana maggaphalehi saddhiṃ idha pāḷiyā saṅgahitattā tassāpi dhammānussatikammaṭṭhāne gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, asaṅkhatāmatādibhāvena pana maggaphalehi visiṭṭhatāya tassa visuṃ kammaṭṭhānabhāvena gahaṇaṃ kataṃ. Sīlānussatiādīnaṃ pana tissannaṃ anussatīnaṃ visuṃ kammaṭṭhānabhāvena gahaṇaṃ yogāvacarassa attano eva sīlassa cāgassa saddhādīnañca anussatiṭṭhānabhāvena gahetabbattā. Rūpakāyaṃ gatāti attano karajakāyaṃ ārabbha ārammaṇakaraṇavasena pavattā. Kāyeti kāye visayabhūte. Koṭṭhāsanimittārammaṇāyāti kesādikoṭṭhāsesu paṭikkūlanimittārammaṇāya. Ito purimāsu sattasu anussatīsu natthi nimittuppatti, idha atthīti dassanatthaṃ nimitta-ggahaṇaṃ. Tathā assāsapassāsanimittārammaṇāyāti etthāpi. Upasamanti sabbasaṅkhārūpasamaṃ, nibbānanti attho.

๑๒๓. บทว่า อสุภานนฺตรํ ความว่า ในลำดับแห่งอสุภกรรมฐาน บทว่า อนุสฺสตีสุ ความว่า ในอนุสสติกรรมฐานทั้งหลาย เพื่อจะแสดงเนื้อความนี้ว่า “สติที่ระลึกเนืองๆ ชื่อว่า อนุสสติ” ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะเกิดขึ้นบ่อยๆ” และเพื่อจะแสดงว่า ในคำว่าอนุสสตินี้ สติศัพท์ที่ประกอบกับอนุอุปสรรค ไม่ได้มีความหมายเป็นอย่างอื่น ท่านจึงกล่าวว่า “สติเท่านั้นชื่อว่าอนุสสติ” ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า อนุศัพท์นี้ ไม่ใช่ไม่มีความหมายเหมือนอุปศัพท์ในคำเป็นต้นว่า “อุปาลพฺภติ” และก็ไม่ใช่เป็นศัพท์ที่แสดงความหมายอื่นเหมือนสังศัพท์เป็นต้นในคำเป็นต้นว่า “สญฺชานนํ ปชานนํ” และด้วยคำว่า “อีกอย่างหนึ่ง เพราะเกิดขึ้นในอารมณ์ที่ควรเกิดขึ้นเท่านั้น” ความที่อนุสสติเป็นธรรมสมควรแก่อารมณ์ที่พึงระลึก เป็นอันท่านกล่าวแล้ว ด้วยเหตุนั้น เพื่อจะแสดงความเหมาะสมแก่ผู้บำเพ็ญเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สมควรแก่กุลบุตร” หรือแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา ชื่อว่าความเหมาะสม ย่อมมีได้เพราะความเหมาะสมของอารมณ์ที่ควรเกิดขึ้นเท่านั้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงความเหมาะสมแก่ผู้บำเพ็ญเท่านั้น ไม่ได้กล่าวถึงทั้งสองฝ่าย ส่วนคำว่า อนุรูปา มีความหมายว่า สมควร คำว่า พุทฺธํ ท่านรวบรวมคุณทั้งหลายที่อาศัยแล้วเกิดบัญญัติว่า “พุทโธ” ในพระผู้มีพระภาค แล้วกล่าวไว้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “นี้เป็นชื่อของสติที่มีพุทธคุณเป็นอารมณ์” บทว่า อารพฺภ แปลว่า ทำเป็นอารมณ์ บทว่า ธมฺมํ ได้แก่ โลกุตรธรรมแม้ทั้ง ๙ ประการ พร้อมกับปริยัติธรรม ถามว่า ก็ท่านจักกล่าวถึงนิพพานโดยความเป็นกรรมฐานต่างหากมิใช่หรือ? ตอบว่า แม้จักกล่าว แต่เพราะนิพพานนั้นถูกสงเคราะห์ไว้ในพระบาลีนี้พร้อมกับมรรคและผลโดยความเสมอกันแห่งความเป็นธรรม พึงเห็นการถือเอาแม้นิพพานนั้นในธัมมานุสสติกรรมฐานด้วย แต่เพราะความพิเศษจากมรรคและผลโดยความเป็นอสังขตะและอมตะเป็นต้น ท่านจึงถือเอาพระนิพพานนั้นโดยความเป็นกรรมฐานต่างหาก ส่วนการถือเอาอนุสสติ ๓ อย่าง มีสีลานุสสติเป็นต้น โดยความเป็นกรรมฐานต่างหากนั้น เป็นเพราะอันโยคาวจรพึงถือเอาศีล จาคะ และศรัทธาเป็นต้นของตนเองเท่านั้น โดยความเป็นที่ตั้งแห่งการระลึก บทว่า รูปกายํ คตา คือ เกิดขึ้นปรารภกรัชกายของตน โดยกระทำเป็นอารมณ์ บทว่า กาเย คือ ในกายอันเป็นอารมณ์ บทว่า โกฏฺฐาสนิมิตฺตารมฺมณาย คือ มีนิมิตอันเป็นปฏิกูลในส่วนต่างๆ มีผมเป็นต้นเป็นอารมณ์ การใช้คำว่า นิมิตฺต ก็เพื่อแสดงว่า ในอนุสสติ ๗ อย่างก่อนหน้านี้ ไม่มีการเกิดนิมิต แต่ในกรรมฐานนี้มี ในบทว่า อสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตารมฺมณาย นี้ก็เช่นกัน บทว่า อุปสมํ คือ ความสงบสังขารทั้งปวง อธิบายว่า พระนิพพาน

124. Avecca [Pg.219] buddhaguṇe yāthāvato ñatvā uppanno pasādo aveccappasādo, ariyamaggena āgatappasādo, taṃsadisopi vā yo diṭṭhigatavātehi acalo asampakampiyo, tena samannāgatena. Tādisassa buddhānussatibhāvanā ijjhati, na itarassa. Patirūpasenāsaneti yathāvuttaaṭṭhārasadosavajjite pañcaṅgasamannāgate senāsane. Rahogatenāti rahasi gatena. Tena kāyavivekaṃ dasseti. Paṭisallīnenāti nānārammaṇato paṭisallīnena, bahiddhā puthuttārammaṇato paṭikkamāpetvā kammaṭṭhāne sallīnena, susiliṭṭhacittenāti attho. Evanti imāya pāḷiyā āgatanayena.

๑๒๔. ความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นหลังจากหยั่งรู้พระพุทธคุณตามความเป็นจริง ชื่อว่า อเวจจัปปสาท คือความเลื่อมใสที่มาพร้อมกับอริยมรรค หรือแม้ที่เสมอด้วยความเลื่อมใสนั้น ซึ่งไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือนด้วยลมคือทิฏฐิ (โยคี) ผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสนั้น การเจริญพุทธานุสสติย่อมสำเร็จแก่บุคคลเช่นนั้น ไม่สำเร็จแก่บุคคลอื่น บทว่า ปฏิรูปเสนาสเน คือ ในเสนาสนะที่ประกอบด้วยองค์ ๕ อันเว้นจากโทษ ๑๘ ประการที่กล่าวแล้ว บทว่า รโหคเตน คือ ไปในที่สงัด ด้วยบทนั้น ท่านแสดงถึงกายวิเวก บทว่า ปฏิสลฺลีเนน คือ ผู้หลีกเร้นจากอารมณ์ต่างๆ คือให้ถอยกลับจากอารมณ์ภายนอกอันหลากหลายแล้วแนบแน่นในกรรมฐาน อธิบายว่า มีจิตแนบสนิทดี บทว่า เอวํ คือ โดยนัยที่มาในพระบาลีนี้

So bhagavāti ettha soti yo so samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho devānaṃ atidevo brahmānaṃ atibrahmā lokanātho bhāgyavantatādīhi kāraṇehi sadevake loke ‘‘bhagavā’’ti patthaṭakittisaddo, so. Bhagavāti idaṃ satthu nāmakittanaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kata’’ntiādi (mahāni. 198, 210; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 2). Parato pana bhagavāti guṇakittanaṃ. Arahantiādīsu navasu ṭhānesu paccekaṃ itipi-saddaṃ yojetvā buddhaguṇā anussaritabbāti dassento ‘‘itipi arahaṃ…pe… itipi bhagavāti anussaratī’’ti āha. ‘‘Itipetaṃ bhūtaṃ itipetaṃ taccha’’ntiādīsu (dī. ni. 1.6) viya iti-saddo āsannapaccakkhakaraṇattho, pi-saddo sampiṇḍanattho. Tena nesaṃ bahubhāvo dīpito, tāni ca guṇasallakkhaṇakāraṇāni bhāventena cittassa sammukhībhūtāni kātabbānīti dassento ‘‘iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hotī’’ti āha.

ในบทว่า โส ภควา นี้ บทว่า โส คือ พระผู้มีพระภาคพระองค์ใด ทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ทัศให้บริบูรณ์แล้ว ทรงทำลายกิเลสทั้งปวงแล้ว ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม เป็นเทพยิ่งกว่าเทพทั้งหลาย เป็นพรหมยิ่งกว่าพรหมทั้งหลาย เป็นที่พึ่งของโลก มีพระเกียรติศัพท์ขจรไปในโลกว่า “ภควา” พร้อมทั้งเทวโลก ด้วยเหตุทั้งหลายมีความเป็นผู้มีโชคเป็นต้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น คำว่า ภควา นี้ เป็นการประกาศพระนามของพระศาสดา จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า “ภควา นี้มิใช่พระนามที่พระมารดาตั้งให้” เป็นต้น แต่ในลำดับถัดไป คำว่า ภควา เป็นการประกาศพระคุณ เมื่อจะทรงแสดงว่า พึงระลึกถึงพุทธคุณโดยประกอบอิติปิศัพท์เข้าในแต่ละบทในฐานะทั้ง ๙ มีอรหํเป็นต้น จึงตรัสว่า “อนุสฺสรติ (ย่อมระลึก) ว่า อิติปิ อรหํ...เป... อิติปิ ภควา” อิติศัพท์ มีอรรถว่ากระทำให้ประจักษ์ในที่ใกล้ เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า “อิติเปตํ ภูตํ อิติเปตํ ตจฺฉํ” (เรื่องนี้เป็นจริงอย่างนี้ เรื่องนี้เป็นแท้อย่างนี้) ส่วนปิศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวม ด้วยปิศัพท์นั้น ความที่เหตุเหล่านั้นมีมากเป็นอันท่านแสดงแล้ว และเมื่อจะทรงแสดงว่า อันผู้เจริญพึงกระทำเหตุแห่งการกำหนดรู้คุณเหล่านั้นให้ปรากฏประจักษ์แก่จิต จึงตรัสว่า “เป็นอันกล่าวว่า เพราะเหตุนี้ๆ”

125. Dūratā nāma āsannatā viya upādāyupādāya vuccatīti paramukkaṃsagataṃ dūrabhāvaṃ dassento ‘‘suvidūravidūre’’ti āha, suṭṭhu vidūrabhāveneva vidūreti attho. Sā panassa kilesato dūratā tesaṃ sabbaso pahīnattāti dassento āha ‘‘maggena kilesānaṃ viddhaṃsitattā’’ti. Nanu aññesampi khīṇāsavānaṃ te pahīnā evāti anuyogaṃ manasi katvā vuttaṃ ‘‘savāsanāna’’nti. Na hi bhagavantaṃ ṭhapetvā aññe saha vāsanāya kilese pahātuṃ sakkonti, etena aññehi asādhāraṇaṃ [Pg.220] bhagavato arahattanti dassitaṃ hoti. Kā panāyaṃ vāsanā nāma? Pahīnakilesassāpi appahīnakilesassa payogasadisapayogahetubhūto kilesanihito sāmatthiyaviseso āyasmato pilindavacchassa (pārā. 621) vasalasamudācāranimittaṃ viya. Kathaṃ pana ‘‘ārakā’’ti vutte ‘‘kilesehī’’ti ayamattho labbhatīti? Sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato, visesatthinā ca visesassa anupayojetabbato, ‘‘ārakāssa honti pāpakā akusalā dhammā’’tiādīni (ma. ni. 1.434) suttapadānettha udāharitabbāni. Ārakāti cettha ā-kārassa rassattaṃ, ka-kārassa ca ha-kāraṃ, sānusāraṃ katvā niruttinayena ‘‘araha’’nti padasiddhi veditabbā. Vuttamevatthaṃ sukhaggahaṇatthaṃ ‘‘so tato ārakā nāmā’’ti gāthābandhamāha. Tattha samañjanasīlo samaṅgī, na samaṅgitā asamaṅgitā asamannāgamo asahavuttitā.

๑๒๕. คำว่า ความไกล (ทูรตา) นี้ ย่อมกล่าวโดยอาศัยเปรียบเทียบกับความใกล้ ฉะนั้น เมื่อทรงแสดงถึงความเป็นของไกลอย่างยิ่ง จึงตรัสว่า "สุวิทูรวิทูเร" (ไกลแสนไกล) เนื้อความว่า ไกลโดยความเป็นของไกลอย่างดีนั่นเทียว ก็ความไกลของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น คือความไกลจากกิเลส เพราะกิเลสเหล่านั้นอันพระองค์ทรงละได้แล้วโดยสิ้นเชิง เมื่อทรงแสดงความข้อนี้ จึงตรัสว่า "เพราะทรงทำลายกิเลสทั้งหลายด้วยมรรค" ก็เมื่อทรงทำคำซักถามไว้ในพระทัยว่า "ก็กิเลสเหล่านั้น แม้ของพระขีณาสพเหล่าอื่นก็ถูกละแล้วมิใช่หรือ" จึงตรัสคำว่า "สวาสนานํ" (พร้อมทั้งวาสนา) จริงอยู่ เว้นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสียแล้ว พระขีณาสพเหล่าอื่นย่อมไม่สามารถละกิเลสพร้อมทั้งวาสนาได้ ด้วยคำนี้ จึงเป็นอันทรงแสดงแล้วว่า ความเป็นพระอรหันต์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทั่วไปกับพระขีณาสพเหล่าอื่น ก็วาสนานี้คืออะไร? คือความสามารถพิเศษอันกิเลสสั่งสมไว้ ซึ่งเป็นเหตุแห่งการกระทำที่คล้ายกับการกระทำของผู้ที่ยังละกิเลสไม่ได้ แม้ในผู้ที่ละกิเลสได้แล้ว เปรียบเหมือนนิมิตคือการพูดว่า "คนถ่อย" ของท่านพระปิลินทวัจฉะ ก็เมื่อกล่าวคำว่า "อารกา" (ไกล) จะได้เนื้อความว่า "จากกิเลสทั้งหลาย" นี้ได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะคำที่แสดงความหมายทั่วไปย่อมตั้งอยู่ในความหมายพิเศษได้ และเพราะผู้ต้องการความหมายพิเศษไม่จำเป็นต้องประกอบความหมายพิเศษนั้นเข้ามาอีก ในที่นี้ พึงยกพระสูตรบททั้งหลายมีอาทิว่า "อกุศลธรรมอันเป็นบาปของบุคคลนั้นย่อมไกล" มาเป็นอุทาหรณ์ และในบทว่า "อารกา" นี้ พึงทราบความสำเร็จแห่งบทว่า "อรหํ" โดยนัยแห่งนิรุตติ ด้วยการทำ อา-การ ให้เป็นเสียงสั้น และทำ ก-การ ให้เป็น ห-การ พร้อมกับอนุสาร เพื่อให้เข้าใจเนื้อความที่กล่าวแล้วนั้นได้โดยง่าย ท่านจึงกล่าวคาถาประพันธ์ว่า "โส ตโต อารกา นาม" เป็นต้น ในคาถานั้น ผู้มีปกติเคล้าคลึง ชื่อว่า สมังคี, ความไม่เป็นสมังคี ชื่อว่า อสมังคิตา คือ ความไม่พรั่งพร้อม ความไม่มีความเป็นอยู่ร่วมกัน

126. Anatthacaraṇena kilesā eva arayoti kilesārayo. ‘‘Arīnaṃ hatattā arihā’’ti vattabbe niruttinayena ‘‘araha’’nti vuttaṃ.

๑๒๖. เพราะประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ กิเลสทั้งหลายนั่นเทียวจึงชื่อว่า อริ (ศัตรู) ฉะนั้นจึงชื่อว่า กิเลสาริ (ศัตรูคือกิเลส) เมื่อควรจะกล่าวว่า "อริหา" เพราะทรงกำจัดอริ (ศัตรู) ทั้งหลายได้แล้ว ท่านก็กล่าวว่า "อรหํ" โดยนัยแห่งนิรุตติ

127. Yañcetaṃ saṃsāracakkanti sambandho. Rathacakkassa nābhi viya mūlāvayavabhūtaṃ anto, bahi ca samavaṭṭhitaṃ avijjābhavataṇhāmayaṃ dvayanti vuttaṃ ‘‘avijjābhavataṇhāmayanābhī’’ti. Nābhiyā, nemiyā ca sambandhā arasadisā paccayaphalabhūtehi avijjātaṇhājarāmaraṇehi sambandhā puññādisaṅkhārāti vuttaṃ ‘‘puññādiabhisaṅkhārāra’’nti. Tattha tattha bhave pariyantabhāvena pākaṭaṃ jarāmaraṇanti taṃ nemiṭṭhāniyaṃ katvā āha ‘‘jarāmaraṇanemī’’ti. Yathā ca rathacakkapavattiyā padhānakāraṇaṃ akkho, evaṃ saṃsāracakkapavattiyā āsavasamudayoti āha ‘‘āsavasamudayamayena akkhena vijjhitvā’’ti. Āsavā eva avijjādīnaṃ kāraṇattā āsavasamudayo. Yathāha ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103). Vipākakaṭattārūpappabhedo kāmabhavādiko tibhavo eva ratho, tasmiṃ tibhavarathe. Attano paccayehi samaṃ, sabbaso vā ādito paṭṭhāya yojitanti samāyojitaṃ. Ādirahitaṃ kālaṃ pavattatīti katvā anādikālappavattaṃ.

๑๒๗. มีความเกี่ยวข้องกับคำว่า "ยญฺเจตํ สํสารจกฺกํ" (สังสารจักรใดนี้) ธรรม ๒ อย่างคืออวิชชาและภวตัณหา ซึ่งเป็นส่วนประกอบดั้งเดิม ตั้งอยู่โดยสม่ำเสมอทั้งภายในและภายนอก เปรียบเหมือนดุมแห่งล้อรถ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อวิชชาภวตัณหามยนาภี" (มีอวิชชาและภวตัณหาเป็นดุม) ปุญญาภิสังขารเป็นต้น ซึ่งเกี่ยวข้องกับอวิชชา ตัณหา ชรา และมรณะ อันเป็นทั้งปัจจัยและเป็นผล เปรียบเหมือนกำที่เชื่อมต่อกับดุมและกง ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปุญฺญาทิอภิสงฺขารารา" (มีปุญญาภิสังขารเป็นต้นเป็นกำ) ชราและมรณะปรากฏโดยความเป็นที่สุดในภพนั้นๆ ฉะนั้น ท่านจึงทรงตั้งชราและมรณะนั้นไว้ในฐานะเป็นกง แล้วตรัสว่า "ชรามรณเนมี" (มีชราและมรณะเป็นกง) และเพลาเป็นเหตุสำคัญแห่งการหมุนไปของล้อรถฉันใด อาสวสมุทัยก็เป็นเหตุสำคัญแห่งการหมุนไปของสังสารจักรฉันนั้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทรงแทงตลอดด้วยเพลาคืออาสวสมุทัย" อาสวะทั้งหลายนั่นเทียวชื่อว่าอาสวสมุทัย เพราะเป็นเหตุแห่งอวิชชาเป็นต้น ดังที่ตรัสไว้ว่า "เพราะอาสวะเป็นสมุทัย อวิชชาจึงเป็นสมุทัย" ภพ ๓ มีกามภพเป็นต้น อันมีวิบากและกฏัตตารูปเป็นประเภท นั่นแหละคือรถ ในรถคือภพ ๓ นั้น (สัตว์) อันปัจจัยของตนประกอบไว้โดยพร้อมเพรียง หรือโดยสิ้นเชิงจำเดิมแต่เบื้องต้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า สมาโยชิต (อันประกอบไว้พร้อมแล้ว) ย่อมเป็นไปตลอดกาลอันหาเบื้องต้นมิได้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อนาทิกาลัปปวัตตะ (เป็นไปตลอดกาลอันหาเบื้องต้นมิได้)

‘‘Khandhānañca [Pg.221] paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;

Abbocchinnaṃ vattamānā, ‘saṃsāro’ti pavuccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.95 apasādanāvaṇṇanā;

saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.60;

a. ni. aṭṭha. 2.4.199) –

"ลำดับแห่งขันธ์ ธาตุ และอายตนะทั้งหลาย ที่เป็นไปอยู่ไม่ขาดสาย ท่านเรียกว่า 'สังสาระ'"

Evaṃ vuttasaṃsārova saṃsāracakkaṃ. Anenāti bhagavatā. Bodhimaṇḍeti bodhisaṅkhātassa ñāṇassa maṇḍabhāvappatte ṭhāne, kāle vā. Vīriyapādehīti saṃkilesavodānapakkhiyesu sannirumbhanasannikkhipanakiccatāya dvidhā pavattehi attano vīriyasaṅkhātehi pādehi. Sīlapathaviyanti patiṭṭhaṭṭhena sīlameva pathavī, tassaṃ. Patiṭṭhāyāti sampādanavasena patiṭṭhahitvā. Saddhāhatthenāti anavajjadhammādānasādhanato saddhāva hattho, tena. Kammakkhayakaranti kāyakammādibhedassa sabbassapi kammassa khayakaraṇato kammakkhayakaraṃ. Ñāṇapharasunti samādhisilāyaṃ sunisitamaggañāṇapharasuṃ gahetvā.

สังสาระที่กล่าวแล้วอย่างนี้นั่นเทียว คือสังสารจักร บทว่า "อเนน" (นี้) หมายถึง อันพระผู้มีพระภาคเจ้า บทว่า "โพธิมณฺเฑ" (ที่โพธิมณฑล) หมายถึง ในสถานที่ หรือในกาลที่ญาณอันชื่อว่าโพธิถึงความเป็นมณฑะ (แก่นสาร) บทว่า "วีริยปาเทหิ" (ด้วยพระบาทคือความเพียร) หมายถึง ด้วยพระบาทคือความเพียรของพระองค์ อันเป็นไปโดย ๒ อย่าง คือโดยกิจคือการย่ำยี (ธรรมฝ่ายสังกิเลส) และการวางลง (ในธรรมฝ่ายโวทาน) ในธรรมฝ่ายสังกิเลสและฝ่ายโวทาน บทว่า "สีลปถวิยํ" (บนแผ่นดินคือศีล) หมายถึง ศีลนั่นแหละคือแผ่นดินโดยอรรถว่าเป็นที่ตั้ง ในแผ่นดินนั้น บทว่า "ปติฏฺฐาย" (ประดิษฐานมั่นแล้ว) หมายถึง ประดิษฐานมั่นแล้วโดยนัยแห่งการให้ถึงพร้อม บทว่า "สทฺธาหตฺเถน" (ด้วยมือคือศรัทธา) หมายถึง ศรัทธานั่นแหละคือมือ เพราะเป็นเครื่องให้สำเร็จการถือเอาธรรมที่ไม่มีโทษ ด้วยมือนั้น บทว่า "กมฺมกฺขยกรํ" (อันกระทำความสิ้นไปแห่งกรรม) หมายถึง ชื่อว่ากระทำความสิ้นไปแห่งกรรม เพราะกระทำความสิ้นไปแห่งกรรมแม้ทั้งปวงมีกายกรรมเป็นต้นเป็นประเภท บทว่า "ญาณผรสุํ" (ซึ่งขวานคือญาณ) หมายถึง ทรงถือเอาขวานคือมรรคญาณอันลับดีแล้วบนหินคือสมาธิ

128. Evaṃ ‘‘arānaṃ hatattā’’ti ettha vuttaaraghāte saṃsāraṃ cakkaṃ viya cakkanti gahetvā atthayojanaṃ katvā idāni paṭiccasamuppādadesanākkamenapi taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha anamataggaṃ saṃsāravaṭṭanti anu anu amataggaṃ aviññātakoṭikaṃ saṃsāramaṇḍalaṃ. Sesā dasa dhammā saṅkhārādayo jātipariyosānā arā. Kathaṃ? Nābhiyā avijjāya mūlato, nemiyā jarāmaraṇena antato sambandhattāti dassento āha ‘‘avijjāmūlakattā jarāmaraṇapariyantattā cā’’ti. Dukkhādīsūti dukkhasamudayanirodhamaggesu. Tattha dukkhe aññāṇaṃ tadantogadhattā, tappaṭicchādanato ca, sesesu paṭicchādanatova. Dukkhanti cettha dukkhaṃ ariyasaccaṃ adhippetanti taṃ kāmabhavādivasena tidhā bhinditvā tathā tappaṭicchādikaṃ avijjaṃ, avijjādipaccaye tīsu bhavesu saṅkhārādike ca paṭipāṭiyā dassento ‘‘kāmabhave ca avijjā’’tiādimāha. Tattha kāmabhave avijjāti kāmabhave ādīnavappaṭicchādikā avijjā. Rūpabhave arūpabhave avijjāti etthāpi eseva nayo. Kāmabhave saṅkhārānanti kāmabhūmipariyāpannānaṃ saṅkhārānaṃ, kāmabhave vā nipphādetabbā ye saṅkhārā, tesaṃ kāmabhavūpapattinibbattakasaṅkhārānanti attho. Paccayo hotīti puññābhisaṅkhārānaṃ tāva ārammaṇapaccayena ceva upanissayapaccayena cāti dvidhā paccayo hoti. Apuññābhisaṅkhāresu sahajātassa sahajātādivasena[Pg.222], asahajātassa anantarasamanantarādivasena, nānantarassa pana ārammaṇavasena ceva upanissayavasena ca paccayo hoti. Arūpabhave saṅkhārānanti āneñjābhisaṅkhārānaṃ. Paccayo hoti upanissayavaseneva. Imasmiṃ panatthe ettha vitthāriyamāne atippapañco hoti, sayameva ca parato āgamissatīti na naṃ vitthārayāma.

๑๒๘. ในคำว่า ‘arānaṃ hatattā’ นี้ ท่านถือเอาสังสารวัฏว่าเป็นจักรเหมือนล้อจักรในการทำลายซี่กงที่กล่าวไว้แล้ว ประกอบความหมายแล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงจักรแห่งสังสารวัฏนั้นโดยลำดับแห่งเทศนาปฏิจจสมุปบาทด้วย จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘อถ วา’ (หรืออีกอย่างหนึ่ง)۔ ในคำเหล่านั้น คำว่า อนมตคฺคํ สํสารวฏฺฏํ คือ วงกลมแห่งสังสารวัฏอันมีที่สุดอันใครๆ ตามรู้ไม่ได้ คือมีที่สุดอันใครๆ ไม่รู้۔ ธรรมที่เหลือ ๑๐ ประการ มีสังขารเป็นต้น มีชาติเป็นที่สุด ชื่อว่า อรา (ซี่กง)۔ ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเกี่ยวเนื่องกับอวิชชาผู้เป็นดุมโดยเป็นมูล และกับชรามรณะผู้เป็นกงโดยเป็นที่สุด เมื่อจะทรงแสดงความข้อนั้น จึงตรัสว่า ‘อวิชฺชามูลกตฺตา ชรามรณปริยนฺตตฺตา จาติ’ (เพราะมีอวิชชาเป็นมูลและเพราะมีชรามรณะเป็นที่สุด)۔ บทว่า ทุกฺขาทีสุ ได้แก่ ในทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค۔ ในอริยสัจ ๔ นั้น อัญญาณในทุกข์ (เกิดขึ้น) เพราะอัญญาณนั้นนับเนื่องในทุกข์นั้นด้วย และเพราะปกปิดทุกข์นั้นด้วย, ส่วนในอริยสัจที่เหลือ (เกิดขึ้น) เพราะการปกปิดอย่างเดียว۔ และในที่นี้ ท่านประสงค์เอาทุกขอริยสัจว่า ทุกข์ เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงจำแนกทุกขอริยสัจนั้นออกเป็น ๓ อย่างโดยอำนาจกามภพเป็นต้น และทรงแสดงอวิชชาที่ปกปิดทุกข์นั้น และสังขารเป็นต้นในภพทั้ง ๓ ที่มีอวิชชาเป็นต้นเป็นปัจจัย โดยลำดับ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘กามภเว จ อวิชฺชา’ (และอวิชชาในกามภพ)۔ ในคำเหล่านั้น บทว่า กามภเว อวิชฺชา คือ อวิชชาที่ปกปิดโทษในกามภพ۔ แม้ในบทว่า รูปภเว อรูปภเว อวิชฺชา นี้ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน۔ บทว่า กามภเว สงฺขารานํ ความว่า แก่สังขารทั้งหลายที่นับเนื่องในกามภูมิ หรืออีกอย่างหนึ่ง สังขารเหล่าใดอันบุคคลพึงให้สำเร็จในกามภพ อธิบายว่า แก่สังขารทั้งหลายที่ยังการเข้าถึงกามภพให้เกิด۔ บทว่า ปจฺจโย โหติ (ย่อมเป็นปัจจัย) ความว่า (อวิชชา) เป็นปัจจัยแก่ปุญญาภิสังขารทั้งหลายโดย ๒ อย่าง คือ โดยอารัมมณปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัยก่อน۔ ในอปุญญาภิสังขารทั้งหลาย (อวิชชา) เป็นปัจจัยแก่สหชาตธรรมโดยสหชาตาธิปัจจัยเป็นต้น, แก่อสหชาตธรรมโดยอนันตรสมนันตรปัจจัยเป็นต้น, ส่วนแก่ธรรมที่มิใช่เกิดในลำดับ (อวิชชา) เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย۔ บทว่า อรูปภเว สงฺขารานํ คือ แก่อาเนญชาภิสังขารทั้งหลาย۔ (อวิชชา) เป็นปัจจัยโดยอำนาจอุปนิสสยปัจจัยอย่างเดียว۔ ก็เมื่อเนื้อความนี้ถูกขยายให้พิสดารในที่นี้ ก็จะเป็นการยืดยาวเกินไป และเนื้อความนั้นจักปรากฏเองในภายหลัง เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าทั้งหลายจึงไม่ขยายเนื้อความนั้นให้พิสดาร۔

Tiṇṇaṃ āyatanānanti cakkhusotamanāyatanānaṃ. Ekassāyatanassāti manāyatanassa. Iminā nayena phassādīnampi vibhāgo veditabbo. Tattha tattha sā sā taṇhāti rūpataṇhādibhedā tattha tattha kāmabhavādīsu uppajjanakā taṇhā.

บทว่า ติณฺณํ อายตนานํ คือ แก่จักขวายตนะ โสตายตนะ และมนายตนะ۔ บทว่า เอกสฺสายตนสฺส คือ แก่มนายตนะ۔ พึงทราบการจำแนกแม้แห่งธรรมมีผัสสะเป็นต้นโดยนัยนี้۔ บทว่า ตตฺถ ตตฺถ สา สา ตณฺหา คือ ตัณหาที่เกิดขึ้นในกามภพเป็นต้นนั้นๆ อันมีประเภทเป็นรูปตัณหาเป็นต้น۔

Taṇhādimūlikā kathā atisaṃkhittāti taṃ, upādānabhave ca vibhajitvā vitthāretvā dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘kāme paribhuñjissāmī’’ti iminā kāmataṇhāpavattimāha. Tathā ‘‘saggasampattiṃ anubhavissāmī’’tiādīhi. Sā pana taṇhā yasmā bhusamādānavasena pavattamānā kāmupādānaṃ nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘kāmupādānapaccayā’’ti. Tathevāti kāmupādānapaccayā eva.

คำอธิบายที่มีตัณหาเป็นต้นเป็นมูลนั้นย่อเกินไป เพราะฉะนั้น เพื่อจะจำแนกและขยายความเรื่องนั้น และเรื่องอุปาทานกับภพให้พิสดาร ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘กถํ’ (อย่างไร)۔ ในคำเหล่านั้น ท่านกล่าวถึงความเป็นไปแห่งกามตัณหาด้วยคำว่า ‘เราจักบริโภคกามทั้งหลาย’ และด้วยคำเป็นต้นว่า ‘เราจักเสวยสมบัติในสวรรค์’ ก็ฉันนั้น۔ ก็เพราะเหตุที่ตัณหานั้น เมื่อเป็นไปโดยอาการยึดถืออย่างมั่นคง ย่อมได้ชื่อว่า กามุปาทาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘กามุปาทานปจฺจยา’ (เพราะกามุปาทานเป็นปัจจัย)۔ บทว่า ตเถว (ฉันนั้นเหมือนกัน) คือ เพราะกามุปาทานเป็นปัจจัยนั่นเทียว۔

Brahmalokasampattinti rūpībrahmaloke sampattiṃ. ‘‘Sabbepi tebhūmakā dhammā kāmanīyaṭṭhena kāmā’’ti (mahāni. 1; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 8 thoka visadisaṃ) vacanato bhavarāgopi kāmupādānamevāti katvā ‘‘kāmupādānapaccayā eva mettaṃ bhāvetī’’tiādi vuttaṃ. Sesupādānamūlikāsupīti etthāyaṃ yojanā – idhekacco ‘‘natthi paro loko’’ti natthikadiṭṭhiṃ gaṇhāti, so diṭṭhupādānapaccayā kāyena duccaritaṃ caratītiādi vuttanayena yojetabbaṃ. Aparo ‘‘asukasmiṃ sampattibhave attā ucchijjatī’’ti ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti, so tatrūpapattiyā kāyena sucaritaṃ caratītiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Aparo ‘‘rūpī manomayo hutvā attā ucchijjatī’’ti rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti. Bhāvanāpāripūriyāti sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Aparo ‘‘arūpabhave uppajjitvā attā ucchijjatī’’ti arūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti. Bhāvanāpāripūriyāti sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Etāhiyeva attavādupādānamūlikāpi yojanā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ diṭṭhadhammanibbānavādavasenāpi [Pg.223] yojanā veditabbā. Aparo ‘‘sīlena suddhī’’ti ‘‘asuddhimaggaṃ suddhimaggo’’ti parāmasanto sīlabbatupādānapaccayā kāyena duccaritaṃ caratītiādinā sabbaṃ vuttanayeneva yojetabbaṃ.

บทว่า พฺรหฺมโลกสมฺปตฺตึ คือ ซึ่งสมบัติในรูปพรหมโลก۔ เพราะอาศัยพระบาลีว่า ‘ธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมด ชื่อว่า กาม เพราะมีความหมายว่าอันบุคคลพึงปรารถนา’ ดังนี้ ท่านจึงถือเอาว่า แม้ภวราคะก็เป็นกามุปาทานนั่นเอง แล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘กามุปาทานปจฺจยา เอว เมตฺตํ ภาเวติ’ (เพราะกามุปาทานเป็นปัจจัยนั่นเทียว (บุคคล) จึงเจริญเมตตา)۔ ในบทว่า เสสุปาทานมูลิกาสุปีติ (แม้ในข้อที่มีอุปาทานที่เหลือเป็นมูล) นี้ มีการประกอบความดังนี้ – บุคคลบางคนในโลกนี้ ยึดถือนัตถิกทิฏฐิว่า ‘โลกอื่นไม่มี’ บุคคลนั้นเพราะทิฏฐุปาทานเป็นปัจจัย ย่อมประพฤติทุจริตด้วยกาย ดังนี้เป็นต้น พึงประกอบความตามนัยที่กล่าวแล้ว۔ บุคคลอื่น ยึดถืออุจเฉททิฏฐิว่า ‘อัตตาย่อมขาดสูญในสมบัติภพชื่อโน้น’ บุคคลนั้นเพื่อจะบังเกิดในภพนั้น ย่อมประพฤติสุจริตด้วยกาย ดังนี้เป็นต้น พึงประกอบความตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว۔ บุคคลอื่น (ยึดถือว่า) ‘อัตตาเป็นผู้มีรูปสำเร็จด้วยใจแล้วย่อมขาดสูญ’ ดังนี้แล้ว ย่อมเจริญมรรคเพื่อบังเกิดในรูปภพ۔ ความทั้งหมดว่า ‘เพราะภาวนาบริบูรณ์’ ดังนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว۔ บุคคลอื่น (ยึดถือว่า) ‘อัตตาบังเกิดในอรูปภพแล้วย่อมขาดสูญ’ ดังนี้แล้ว ย่อมเจริญมรรคเพื่อบังเกิดในอรูปภพ۔ ความทั้งหมดว่า ‘เพราะภาวนาบริบูรณ์’ ดังนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว۔ พึงเห็นว่า การประกอบความที่มีอัตตวาทุปาทานเป็นมูล ท่านก็ได้อธิบายไว้ด้วยการประกอบความเหล่านี้แล้วนั่นเทียว۔ พึงทราบการประกอบความโดยอำนาจทิฏฐธรรมนิพพานวาทะฉันนั้นเหมือนกัน۔ บุคคลอื่น ลูบคลำอยู่ว่า ‘ทางที่ไม่บริสุทธิ์เป็นทางแห่งความบริสุทธิ์’ โดย (ยึดถือว่า) ‘ความบริสุทธิ์มีได้ด้วยศีล’ ดังนี้ เพราะสีลัพพตุปาทานเป็นปัจจัย ย่อมประพฤติทุจริตด้วยกาย ดังนี้เป็นต้น ความทั้งหมดพึงประกอบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว۔

Idāni yvāyaṃ saṃsāracakkaṃ dassentena ‘‘kāmabhave avijjā kāmabhave saṅkhārānaṃ paccayo hotī’’tiādinā avijjādīnaṃ paccayabhāvo, saṅkhārādīnaṃ paccayuppannabhāvo ca dassito, tameva paṭisambhidāmaggapāḷiṃ ānetvā nigamanavasena dassento ‘‘evaṃ aya’’ntiādimāha. Tattha yathā saṅkhārā hetunibbattā, evaṃ avijjāpi kāmāsavādinā sahetukā evāti āha ‘‘ubhopete hetusamuppannā’’ti. Paccayapariggaheti nāmarūpassa paccayānaṃ avijjādīnaṃ paricchijja gahaṇe, nipphādetabbe bhummaṃ. Paññāti kaṅkhāvitaraṇavisuddhisaṅkhātā pakārato jānanā. Dhammaṭṭhitiñāṇanti paṭiccasamuppādāvabodho. Idañca dhammaṭṭhitiñāṇaṃ yasmā addhāttaye kaṅkhāmalavitaraṇavasena pavattati, tasmā ‘‘atītampi addhāna’’ntiādi vuttaṃ. Eteneva nayenāti etena ‘‘avijjā hetū’’tiādinā avijjāyaṃ vuttena nayena. ‘‘Saṅkhārā hetu, viññāṇaṃ hetusamuppanna’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.46) sabbapadāni vitthāretabbāni.

บัดนี้ พระอรรถกถาจารย์เมื่อจะทรงแสดงสังสารจักร ได้ทรงแสดงความเป็นปัจจัยแห่งธรรมมีอวิชชาเป็นต้น และความเป็นปัจจยุปบันแห่งธรรมมีสังขารเป็นต้น ด้วยคำเป็นต้นว่า “ในกามภพ อวิชชาเป็นปัจจัยแห่งสังขารทั้งหลายในกามภพ” แล้วจึงทรงนำเอาความเป็นปัจจัยและความเป็นปัจจยุปบันนั้นนั่นเทียวมา ซึ่งบาลีแห่งปฏิสัมภิทามรรค เมื่อจะทรงแสดงโดยนัยเป็นเครื่องสรุป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “เอวํ อยํ” ในคำเหล่านั้น สังขารทั้งหลายเกิดจากเหตุ ฉันใด แม้อวิชชาก็เป็นธรรมมีเหตุเหมือนกัน ด้วยกิเลสมีกามาสวะเป็นต้น ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อุโภเปเต เหตุสมุปฺปนฺนา” (ธรรมทั้งสองเหล่านี้ เกิดขึ้นจากเหตุ) ในบทว่า ปจฺจยปริคฺคเห เป็นภูมิศัพท์ในอรรถที่พึงให้สำเร็จ คือ ในการกำหนดถือเอาปัจจัยทั้งหลายของนามรูป คือ อวิชชาเป็นต้น บทว่า ปญฺญา คือ การรู้โดยประการต่างๆ อันนับเนื่องในกังขาวิตรณวิสุทธิ บทว่า ธมฺมฏฺฐิติญาณํ คือ ปัญญาเครื่องตรัสรู้ปฏิจจสมุปบาท และเพราะธัมมัฏฐิติญาณนี้เป็นไปโดยสามารถข้ามพ้นมลทินคือความสงสัยในอัทธาทั้งสาม ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “อตีตมฺปิ อทฺธานํ” บทว่า เอเตเนว นเยน คือ ด้วยนัยที่ท่านกล่าวไว้ในอวิชชานี้ ด้วยคำเป็นต้นว่า “อวิชฺชา เหตุ” พึงขยายบททั้งหมดให้พิสดาร ด้วยคำเป็นต้นว่า “สงฺขารา เหตุ, วิญฺญาณํ เหตุสมุปฺปนฺนํ”

Saṃkhippanti ettha avijjādayo, viññāṇādayo cāti saṅkhepo, hetu, vipāko ca. Hetu vipākoti vā saṃkhippatīti saṅkhepo, avijjādayo viññāṇādayo ca. Saṅkhepabhāvasāmaññena pana ekavacanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Te pana saṅkhepā atīte hetu, etarahi vipāko, etarahi hetu, āyatiṃ vipākoti evaṃ kālavibhāgena cattāro jātā. Tenāha ‘‘purimasaṅkhepo cettha atīto addhā’’tiādi. Saṅkhepa-saddo vā bhāgādhivacananti atīto hetubhāgo paṭhamo saṅkhepo. Esa nayo sesesupi. Taṇhupādānabhavā gahitāva honti kilesakammabhāvasāmaññato, tehi vinā avijjāsaṅkhārānaṃ sakiccākaraṇato ca. Kammaṃ taṇhā ca tassa sahakārīkāraṇaṃ hutvā vaṭṭanatthena kammavaṭṭaṃ.

ธรรมมีอวิชชาเป็นต้นและธรรมมีวิญญาณเป็นต้น ย่อมถูกย่อในธรรมนี้ เพราะเหตุนั้น ธรรมนี้จึงชื่อว่า สังเขป คือ เหตุและวิบาก อีกอย่างหนึ่ง ธรรมคือเหตุและวิบาก ย่อมถูกย่อ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สังเขป คือ ธรรมมีอวิชชาเป็นต้นและธรรมมีวิญญาณเป็นต้น แต่พึงทราบว่า ท่านทำเป็นเอกวจนะโดยความเสมอกันแห่งความเป็นสังเขป ก็สังเขปเหล่านั้น คือ เหตุในอดีต, วิบากในบัดนี้, เหตุในบัดนี้, วิบากในอนาคต โดยการแบ่งกาลอย่างนี้ จึงมี ๔ อย่าง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ปุริมสงฺเขโป เจตฺถ อตีโต อทฺธา” อีกอย่างหนึ่ง สังเขปศัพท์เป็นชื่อบอกส่วน เพราะเหตุนั้น ส่วนที่เป็นเหตุในอดีต ชื่อว่า สังเขปที่ ๑ นัยนี้แม้ในสังเขปที่เหลือทั้งหลายก็เช่นกัน ตัณหา อุปาทาน และภพ ท่านถือเอาไว้แล้วเทียว เพราะความเสมอกันแห่งความเป็นกิเลสและกรรม และเพราะเว้นจากธรรมเหล่านั้นแล้ว อวิชชาและสังขารย่อมทำกิจของตนไม่ได้ กรรมและตัณหาเป็นสหการิการณะ (เหตุที่ทำร่วมกัน) ของกรรมนั้น ชื่อว่า กัมมวัฏฏ์ เพราะอรรถว่าหมุนเวียนไป

Viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanānaṃ jātijarābhaṅgāvatthā ‘‘jātijarāmaraṇa’’nti vuttāti āha ‘‘jātijarāmaraṇāpadesena viññāṇādīnaṃ [Pg.224] niddiṭṭhattā’’ti. Imeti viññāṇādayo. Āyatiṃ vipākavaṭṭaṃ paccuppannahetuto bhāvīnaṃ anāgatānaṃ gahitattā. Teti avijjādayo. Ākāratoti sarūpato avuttāpi tasmiṃ tasmiṃ saṅgahe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi pakāsīyantīti ākārā, atītahetuādīnaṃ vā pakārā ākārā, tato ākārato. Vīsatividhā honti atītehetupañcakādibhedato.

สภาวะแห่งการเกิด การแก่ และการแตกดับของวิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ และเวทนา ท่านกล่าวว่า “ชาติ ชรา มรณะ” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะทรงแสดงธรรมมีวิญญาณเป็นต้น ด้วยเทศนาคือชาติ ชรา มรณะ” บทว่า อิเม คือ ธรรมมีวิญญาณเป็นต้น ชื่อว่า วิปากวัฏฏ์ในอนาคต เพราะถือเอาธรรมทั้งหลายในอนาคตที่จะพึงมีจากเหตุในปัจจุบัน บทว่า เต คือ ธรรมมีอวิชชาเป็นต้น บทว่า อากาโต คือ แม้ไม่ได้กล่าวไว้โดยสรูป แต่ก็ถูกใส่ไว้ในสังคหะนั้นๆ ท่านประกาศไว้ด้วยการถือเอาธรรมมีอวิชชาและสังขารเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อาการ อีกอย่างหนึ่ง ประการต่างๆ แห่งธรรมมีเหตุในอดีตเป็นต้น ชื่อว่า อาการ เพราะอาการนั้น ย่อมมี ๒๐ อย่าง โดยความแตกต่างแห่งหมวด ๕ แห่งเหตุในอดีตเป็นต้น

Saṅkhāraviññāṇānaṃ antarā eko sandhīti hetuto phalassa avicchedappavattibhāvato hetuphalasambandhabhūto eko sandhi. Tathā bhavajātīnamantarā. Vedanātaṇhānamantarā pana phalato hetuno avicchedappavattibhāvato phalahetusambandhabhūto eko sandhi. Phalabhūtopi hi dhammo aññassa hetusabhāvassa dhammassa paccayo hotīti.

บทว่า ในระหว่างสังขารและวิญญาณ มีสนธิหนึ่ง คือ เพราะความเป็นไปไม่ขาดสายของผลจากเหตุ จึงมีสนธิหนึ่งซึ่งเป็นการเชื่อมต่อระหว่างเหตุและผล ในระหว่างภพและชาติก็เช่นเดียวกัน ส่วนในระหว่างเวทนาและตัณหา เพราะความเป็นไปไม่ขาดสายของเหตุจากผล จึงมีสนธิหนึ่งซึ่งเป็นการเชื่อมต่อระหว่างผลและเหตุ เพราะว่า ธรรมแม้ที่เป็นผล ย่อมเป็นปัจจัยแก่ธรรมอื่นซึ่งมีสภาวะเป็นเหตุ

Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Tenāha ‘‘catusaṅkhepa’’ntiādi. Sabbākāratoti idha vuttehi, avuttehi ca paṭiccasamuppādavibhaṅge (vibha. 225 ādayo), anantanayasamantapaṭṭhānādīsu ca āgatehi sabbehi ākārehi. Jānātīti avabujjhati. Passatīti dassanabhūtena ñāṇacakkhunā paccakkhato passati. Aññāti paṭivijjhatīti tesaṃyeva vevacanaṃ. Tanti taṃ jānanaṃ. Ñātaṭṭhenāti yathāsabhāvato jānanaṭṭhena. Pajānanaṭṭhenāti aniccādīhi pakārehi paṭivijjhanaṭṭhena.

บทว่า อิติ เป็นคำปรารภถึงประการที่กล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “จตุสงฺเขป” บทว่า สพฺพากาโต คือ ด้วยอาการทั้งหมด ทั้งที่กล่าวแล้วและยังมิได้กล่าวในที่นี้ และที่มาในปฏิจจสมุปปาทวิภังค์ และในคัมภีร์มีอนันตนยสมันตปัฏฐานเป็นต้น บทว่า ชานาติ คือ ย่อมตรัสรู้ บทว่า ปสฺสติ คือ ย่อมทอดพระเนตรเห็นด้วยพระประจักษ์ ด้วยญาณจักษุอันเป็นเครื่องเห็น บทว่า อญฺญาติ และ ปฏิวิชฺฌติ เป็นไวพจน์ของสองบทนั้นนั่นเทียว บทว่า ตํ คือ การรู้นั้น บทว่า ญาฏฏฺเฐน คือ เพราะอรรถว่ารู้ตามสภาวะ บทว่า ปชานนฏฺเฐน คือ เพราะอรรถว่ารู้แจ้งแทงตลอดโดยประการต่างๆ มีความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น

Idāni yadatthamidaṃ bhavacakkaṃ idhānītaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘iminā’’tiādi vuttaṃ. Tattha te dhammeti te avijjādike dhamme. Yathābhūtaṃ ñatvāti mahāvajirañāṇena yāthāvato jānitvā. Nibbindanto balavavipassanāya virajjanto vimuccanto ariyamaggehi are hanīti yojanā. Tattha yadā bhagavā virajjati vimuccati, tadā are hanati nāma. Tato paraṃ pana abhisambuddhakkhaṇaṃ gahetvā vuttaṃ ‘‘hani vihani viddhaṃsesī’’ti.

บัดนี้ ภวจักรนี้อันท่านนำมาในที่นี้เพื่อประโยชน์ใด ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า “อิมินา” เพื่อแสดงประโยชน์นั้น ในคำเหล่านั้น บทว่า เต ธมฺเม คือ ซึ่งธรรมเหล่านั้นมีอวิชชาเป็นต้น บทว่า ยถาภูตํ ญตฺวา คือ ทรงทราบตามความเป็นจริงด้วยพระมหาวัชิรญาณ พึงประกอบความว่า ทรงเบื่อหน่ายด้วยวิปัสสนาอันมีกำลัง ทรงคลายกำหนัด ทรงหลุดพ้นด้วยอริยมรรคทั้งหลาย จึงทรงหักเสียซึ่งซี่กง (แห่งสังสารจักร) ในคำเหล่านั้น ในกาลใด พระผู้มีพระภาคทรงคลายกำหนัด ทรงหลุดพ้น ในกาลนั้น ชื่อว่าทรงหักอยู่ซึ่งซี่กง แต่ในกาลต่อจากนั้น ท่านถือเอาขณะที่ตรัสรู้พร้อมแล้ว จึงกล่าวว่า “หานิ วิหานิ วินฺธํเสสิ” (ทรงหักแล้ว ทรงทำลายแล้ว ทรงกำจัดแล้ว)

129. Cakkavattino acetane cakkaratane uppanne tattheva loko pūjaṃ karoti, aññattha pūjāvisesā pacchijjanti, kimaṅgaṃ pana sammāsambuddhe uppanneti dassento ‘‘uppanne tathāgate’’tiādimāha. Ko pana vādo aññesaṃ pūjāvisesānanti yathāvuttato aññesaṃ amahesakkhehi devamanussehi kariyamānānaṃ nātiuḷārānaṃ pūjāvisesānaṃ arahabhāve [Pg.225] kā nāma kathā. Atthānurūpanti arahattatthassa anurūpaṃ anvatthaṃ.

๑๒๙. เมื่อจักรรัตนะอันไม่มีเจตนาของพระเจ้าจักรพรรดิเกิดขึ้น โลกย่อมทำการบูชาในจักรรัตนะนั้นนั่นเทียว การบูชาเป็นพิเศษในที่อื่นย่อมขาดสิ้นไป ก็จะกล่าวไปไยเมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้น เมื่อจะทรงแสดงดังนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “อุปฺปนฺเน ตถาคเต” บทว่า โก ปน วาโท อญฺเญสํ ปูชาวิเสสานํ คือ จะมีคำพูดอะไรในความเป็นผู้ควร (รับการบูชา) แห่งการบูชาเป็นพิเศษอื่นๆ อันไม่โอฬารนัก ที่เทวดาและมนุษย์ผู้มีศักดิ์น้อยกระทำอยู่ นอกเหนือจากที่กล่าวแล้ว บทว่า อตฺถานุรูปํ คือ เป็นชื่ออันสมควรแก่อรรถคือความเป็นพระอรหันต์

130. Asilokabhayenāti akittibhayena. Raho pāpaṃ karonti ‘‘mā naṃ koci jaññā’’ti esa bhagavā na kadāci karoti pāpahetūnaṃ bodhimaṇḍe eva suppahīnattā. Aparo nayo – ārakāti arahaṃ, suvidūrabhāvatoicceva attho. Kuto pana suvidūrabhāvatoti? Ye abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā, tato eva appahīnarāgadosamohā ariyadhammassa akovidā ariyadhamme avinītā ariyadhammassa adassāvino appaṭipannā micchāpaṭipannā ca, tato suvidūrabhāvato. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

๑๓๐. บทว่า อสิโลกภเยน คือ เพราะกลัวความไม่มีชื่อเสียง (คนพาล) ย่อมทำบาปในที่ลับด้วยคิดว่า “ขออย่าให้ใครๆ รู้กรรมนั้นของเราเลย” พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ ไม่ทรงกระทำ (บาป) ในกาลไหนๆ เลย เพราะเหตุแห่งบาปทั้งหลายอันพระองค์ทรงละได้ดีแล้วที่โพธิมณฑลนั่นเทียว อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า อรหํ เพราะทรงไกล อรรถว่า เพราะความเป็นผู้ไกลอย่างยิ่ง นั่นเทียว (ถามว่า) ก็ชื่อว่า อรหํ เพราะความเป็นผู้ไกลอย่างยิ่งจากอะไร (ตอบว่า) ชนเหล่าใดเป็นผู้มีกาย ศีล จิต ปัญญา อันมิได้อบรม เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงเป็นผู้มีราคะ โทสะ โมหะ อันยังละไม่ได้ ไม่ฉลาดในอริยธรรม ไม่ได้รับการแนะนำในอริยธรรม ไม่เห็นอริยธรรม ปฏิบัติไม่ชอบ และปฏิบัติผิด (ชื่อว่า อรหํ) เพราะความเป็นผู้ไกลอย่างยิ่งจากชนเหล่านั้น คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘Saṅghāṭikaṇṇecepi me, bhikkhave, bhikkhu gahetvā piṭṭhito piṭṭhito anubandho assa pāde pādaṃ nikkhipanto, so ca hoti abhijjhālu kāmesu tibbasārāgo byāpannacitto paduṭṭhamanasaṅkappo muṭṭhassati asampajāno asamāhito vibbhantacitto pākatindriyo. Atha kho so ārakāva mayhaṃ, ahañca tassa. Taṃ kissa hetu? Dhammaṃ hi so, bhikkhave, bhikkhu na passati, dhammaṃ apassanto maṃ na passatī’’ti (itivu. 92).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุจับชายสังฆาฏิของเรา เดินตามมาข้างหลังติดๆ ก้าวเท้าตามรอยเท้าของเราอยู่ แต่ภิกษุนั้นเป็นผู้มากไปด้วยอภิชฌา มีความกำหนัดกล้าในกามทั้งหลาย มีจิตพยาบาท มีความดำริแห่งใจอันโทษประทุษร้ายแล้ว มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ มีจิตไม่ตั้งมั่น มีจิตฟุ้งซ่าน มีอินทรีย์อันไม่ได้คุ้มครองแล้ว (ปล่อยไปตามปกติ) ที่จริงแล้ว ภิกษุนั้นอยู่ไกลจากเราแท้ทีเดียว และเราก็อยู่ไกลจากภิกษุนั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าภิกษุนั้นไม่เห็นธรรม เมื่อไม่เห็นธรรม ก็ไม่เห็นเรา”

Yathāvuttapuggalā hi sacepi sāyaṃ pātaṃ satthu santikāvacarāva siyuṃ, na te tāvatā ‘‘satthu santikā’’ti vattabbā, tathā satthāpi nesaṃ. Iti asappurisānaṃ ārakā dūreti arahaṃ.

จริงอยู่ บุคคลผู้มีลักษณะดังกล่าวแล้ว แม้จะเป็นผู้เที่ยวไปในที่ใกล้ของพระศาสดาทั้งในเวลาเย็นและเวลาเช้า ก็ไม่ควรกล่าวว่า 'เป็นผู้ใกล้ชิดพระศาสดา' ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น แม้พระศาสดาก็ไม่ควรกล่าวว่า 'เป็นผู้ใกล้ชิด' กับบุคคลเหล่านั้น ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคชื่อว่า อรหํ เพราะทรงไกล คือ ห่างไกลจากอสัตบุรุษทั้งหลาย

‘‘Sammā na paṭipajjanti, ye nihīnāsayā narā;

Ārakā tehi bhagavā, dūre tenārahaṃ mato’’ti.

“นรชนเหล่าใดมีอัธยาศัยเลวทราม ย่อมไม่ปฏิบัติดี พระผู้มีพระภาคทรงห่างไกลจากนรชนเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงทราบว่าทรงพระนามว่า อรหํ”

Tathā ārakāti arahaṃ, āsannabhāvatoti attho. Kuto pana āsannabhāvatoti? Ye bhāvitakāyā bhāvitasīlā bhāvitacittā bhāvitapaññā, tato eva pahīnarāgadosamohā ariyadhammassa kovidā ariyadhamme suvinītā ariyadhammassa dassāvino sammāpaṭipannā, tato āsannabhāvato. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า อรหํ เพราะทรงใกล้ อธิบายว่า เพราะความเป็นผู้ใกล้ชิด ถามว่า ก็เพราะความเป็นผู้ใกล้ชิดจากอะไรเล่า ตอบว่า บุคคลเหล่าใดมีกายอันอบรมแล้ว มีศีลอันอบรมแล้ว มีจิตอันอบรมแล้ว มีปัญญาอันอบรมแล้ว เพราะเหตุนั้นนั่นแล จึงเป็นผู้มีราคะ โทสะ โมหะอันละได้แล้ว เป็นผู้ฉลาดในอริยธรรม เป็นผู้แนะนำดีแล้วในอริยธรรม เป็นผู้เห็นอริยธรรม เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว (ชื่อว่า อรหํ) เพราะความเป็นผู้ใกล้ชิดจากบุคคลเหล่านั้น และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘Yojanasate [Pg.226] cepi me, bhikkhave, bhikkhu vihareyya, so ca hoti anabhijjhālu kāmesu na tibbasārāgo abyāpannacitto appaduṭṭhamanasaṅkappo upaṭṭhitassati sampajāno samāhito ekaggacitto saṃvutindriyo. Atha kho so santikeva mayhaṃ, ahañca tassa. Taṃ kissa hetu? Dhammaṃ hi so, bhikkhave, bhikkhu passati, dhammaṃ passanto maṃ passatī’’ti (itivu. 92).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุจะอยู่ห่างจากเราตั้งร้อยโยชน์ แต่ภิกษุนั้นเป็นผู้ไม่มากไปด้วยอภิชฌา ไม่มีความกำหนัดกล้าในกามทั้งหลาย มีจิตไม่พยาบาท มีความดำริแห่งใจอันโทษไม่ประทุษร้ายแล้ว มีสติตั้งมั่น มีสัมปชัญญะ มีจิตตั้งมั่น มีจิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง มีอินทรีย์อันคุ้มครองแล้ว ที่จริงแล้ว ภิกษุนั้นอยู่ใกล้เราแท้ทีเดียว และเราก็อยู่ใกล้ภิกษุนั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าภิกษุนั้นเห็นธรรม เมื่อเห็นธรรม ก็เห็นเรา”

Tathārūpā hi puggalā satthu yojanasahassantarikāpi honti, na tāvatā te ‘‘satthu dūracārino’’ti vattabbā, tathā satthāpi nesaṃ. Iti sappurisānaṃ ārakā āsanneti arahaṃ.

จริงอยู่ บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนั้น แม้จะอยู่ห่างจากพระศาสดาตั้งพันโยชน์ ก็ไม่ควรกล่าวว่า 'เป็นผู้เที่ยวไปไกลจากพระศาสดา' ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น แม้พระศาสดาก็ไม่ควรกล่าว (ว่าทรงเที่ยวไปไกล) จากบุคคลเหล่านั้น ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคชื่อว่า อรหํ เพราะทรงใกล้ คือ อยู่ใกล้กับสัตบุรุษทั้งหลาย

Ye sammā paṭipajjanti, suppaṇītādhimuttikā;

Ārakā tehi āsanne, tenāpi arahaṃ jino.

นรชนเหล่าใดมีอัธยาศัยน้อมไปในธรรมอันประณีตยิ่ง ย่อมปฏิบัติดี พระชินเจ้าทรงอยู่ใกล้กับนรชนเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น พระชินเจ้าจึงทรงพระนามว่า อรหํ

Ye ime rāgādayo pāpadhammā yasmiṃ santāne uppajjanti, tassa diṭṭhadhammikampi samparāyikampi anatthaṃ āvahanti. Nibbānagāminiyā paṭipadāya ekaṃseneva ujuvipaccanīkabhūtā ca, te attahitaṃ, parahitañca paripūretuṃ sammā paṭipajjantehi sādhūhi dūrato rahitabbā pariccajitabbā pahātabbāti rahā nāma, te ca yasmā bhagavato bodhimūleyeva ariyamaggena sabbaso pahīnā samucchinnā. Yathāha –

บาปธรรมมีราคะเป็นต้นเหล่านี้ใด เกิดขึ้นในสันดานของผู้ใด ย่อมนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ และเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อปฏิปทาอันยังสัตว์ให้ถึงพระนิพพานโดยส่วนเดียว บาปธรรมเหล่านั้น อันสาธุชนผู้ปฏิบัติดีเพื่อบำเพ็ญประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นให้บริบูรณ์ พึงเว้น พึงสละ พึงละเสียให้ไกล เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า รหะ (สิ่งที่พึงละ) และเพราะเหตุที่บาปธรรมเหล่านั้น อันพระผู้มีพระภาคทรงละและตัดขาดโดยสิ้นเชิงด้วยอริยมรรคที่โคนต้นโพธิ์นั่นเอง ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘Tathāgatassa kho, brāhmaṇa, rāgo pahīno doso moho, sabbepi pāpakā akusalā dhammā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā’’ti (pārā. 9-10 atthato samānaṃ).

“ดูก่อนพราหมณ์ อันที่จริง ราคะ โทสะ โมหะ อันตถาคตละได้แล้ว บาปอกุศลธรรมทั้งปวงก็อันตถาคตละได้แล้ว มีรากอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตเป็นธรรมดา”

Tasmā sabbaso na santi etassa rahāti arahoti vattabbe okārassa sānusāraṃ a-kārādesaṃ katvā ‘‘araha’’nti vuttaṃ.

เพราะเหตุนั้น เมื่อจะกล่าวว่า 'รหะ (อกุศลธรรมที่พึงละ) ทั้งหลายของพระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ไม่มีโดยสิ้นเชิง' จึงควรเป็น 'อรโห' แต่ท่านแปลง โอ อักษร เป็น อ อักษร พร้อมทั้งนิคหิต แล้วกล่าวว่า 'อรหํ'

Pāpadhammā rahā nāma, sādhūhi rahitabbato;

Tesaṃ suṭṭhu pahīnattā, bhagavā arahaṃ mato.

บาปธรรมทั้งหลายชื่อว่า รหะ เพราะเป็นสิ่งที่สาธุชนพึงละเสีย ท่านทราบว่าพระผู้มีพระภาคทรงพระนามว่า อรหํ เพราะทรงละบาปธรรมเหล่านั้นได้ดีแล้ว

Ye te sabbaso pariññātakkhandhā pahīnakilesā bhāvitamaggā sacchikatanirodhā arahanto khīṇāsavā, ye ca sekkhā appattamānasā anuttaraṃ [Pg.227] yogakkhemaṃ patthayamānā viharanti, ye ca parisuddhapayogā kalyāṇajjhāsayā saddhāsīlasutādiguṇasampannā puggalā, tehi na rahitabbo na pariccajitabbo, te ca bhagavatāti arahaṃ. Tathā hi ariyapuggalā satthārā diṭṭhadhammassa paccakkhakaraṇato satthu dhammasarīrena avirahitā eva honti. Yathāha āyasmā piṅgiyo –

พระอรหันต์ขีณาสพเหล่าใด มีขันธ์อันกำหนดรู้แล้วโดยสิ้นเชิง มีกิเลสอันละได้แล้ว มีมรรคอันเจริญแล้ว มีนิโรธอันทำให้แจ้งแล้ว และพระเสขะเหล่าใดมีใจยังไม่ถึงอรหัตตผล ปรารถนาธรรมอันเกษมจากโยคะอย่างยอดเยี่ยมอยู่ และบุคคลเหล่าใดมีประโยคอันบริสุทธิ์ มีอัธยาศัยดีงาม สมบูรณ์ด้วยคุณมีศรัทธา ศีล สุตะ เป็นต้น พระผู้มีพระภาคอันบุคคลเหล่านั้นไม่พึงละ ไม่พึงสละ และพระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงละ ไม่ทรงสละบุคคลเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อรหํ จริงอยู่ อริยบุคคลทั้งหลายย่อมไม่พรากจากพระธรรมกายของพระศาสดา เพราะได้กระทำธรรมที่เห็นแล้วให้ประจักษ์แก่ตน ดังที่ท่านพระปิงคิยะกล่าวไว้ว่า –

‘‘Passāmi naṃ manasā cakkhunāva,Rattindivaṃ brāhmaṇa appamatto;

Namassamāno vivasemi rattiṃ,Teneva maññāmi avippavāsaṃ.

“ข้าแต่พราหมณ์ ข้าพระองค์ไม่ประมาท เห็นพระองค์ด้วยใจ ประดุจเห็นด้วยตา ทั้งกลางวันและกลางคืน ข้าพระองค์นอบน้อมอยู่ ย่อมให้ราตรีล่วงไป เพราะเหตุนั้นนั่นแล ข้าพระองค์จึงสำคัญว่าเป็นการอยู่ไม่ปราศจากกัน

‘‘Saddhā ca pīti ca mano sati ca,Nāpentime gotamasāsanamhā;

Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño,Sa tena teneva natohamasmī’’ti. (su. ni. 1148-1149);

“ทั้งศรัทธา ทั้งปีติ ทั้งใจ และทั้งสติของข้าพระองค์เหล่านี้ ย่อมไม่คลาดเคลื่อนไปจากคำสอนของพระโคดม พระผู้มีพระภาคผู้มีปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน เสด็จไปสู่ทิศใดๆ ข้าพระองค์นั้นก็น้อมไปในทิศนั้นๆ นั่นเทียว”

Teneva ca te aññaṃ satthāraṃ na uddisanti. Yathāha –

และเพราะเหตุนั้นนั่นเอง ท่านเหล่านั้นจึงไม่ยกย่องศาสดาอื่น (ว่าเป็นศาสดาของตน) ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo aññaṃ satthāraṃ uddiseyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (ma. ni. 3.128; a. ni. 1.276).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงยกย่องศาสดาอื่นนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส ฐานะนั้นย่อมไม่มี”

Kalyāṇaputhujjanāpi yebhuyyena satthari niccalasaddhā eva honti. Iti suppaṭipannehi purisavisesehi avirahitabbato, tesañca avirahanato na santi etassa rahā pariccajanakā, natthi vā etassa raho sādhūhi pariccajitabbatāti arahaṃ.

แม้กัลยาณปุถุชนทั้งหลาย โดยส่วนมากก็เป็นผู้มีศรัทธาไม่หวั่นไหวในพระศาสดา ฉะนั้น เพราะความเป็นผู้ที่บุรุษวิเศษผู้ปฏิบัติดีทั้งหลายไม่พึงละ และเพราะความที่พระองค์ก็ไม่ทรงละท่านเหล่านั้น บุคคลผู้สละ (คือ รหะ) ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นี้จึงไม่มี หรืออีกนัยหนึ่ง การละ (คือ รโห) อันสาธุชนพึงกระทำต่อพระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ไม่มี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อรหํ

‘‘Ye sacchikatasaddhammā, ariyā suddhagocarā;

Na tehi rahito hoti, nātho tenārahaṃ mato’’ti.

“พระอริยเจ้าเหล่าใดมีสัทธรรมอันกระทำให้แจ้งแล้ว มีโคจรอันบริสุทธิ์ พระศาสดาผู้เป็นที่พึ่ง ย่อมไม่เป็นผู้อันพระอริยเจ้าเหล่านั้นละแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงทราบว่าพระศาสดาผู้เป็นที่พึ่งทรงพระนามว่า อรหํ”

Rahoti ca gamanaṃ vuccati, bhagavato ca nānāgatīsu paribbhamanasaṅkhātaṃ saṃsāre gamanaṃ natthi kammakkhayakarena ariyamaggena bodhimūleyeva sabbaso sasambhārassa kammavaṭṭassa viddhaṃsitattā. Yathāha –

อีกนัยหนึ่ง คำว่า รโห หมายถึง การไป และการไปในสงสารที่เรียกว่าการท่องเที่ยวไปในคติต่างๆ ของพระผู้มีพระภาคย่อมไม่มี เพราะทรงทำลายกรรมวัฏพร้อมทั้งเครื่องปรุงแต่งโดยสิ้นเชิงด้วยอริยมรรคอันกระทำซึ่งความสิ้นกรรมที่โคนต้นโพธิ์นั่นเอง ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;

Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje;

Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36);

“อาสวะใดเป็นเหตุให้พึงเข้าถึงความเป็นเทพ หรือเป็นคนธรรพ์ผู้ไปในอากาศ อาสวะใดเป็นเหตุให้เราพึงถึงความเป็นยักษ์ หรือพึงกลับมาสู่ความเป็นมนุษย์ อาสวะเหล่านั้นของเราสิ้นแล้ว ถูกกำจัดแล้ว ทำให้ปราศจากขั้วแล้ว”

Evaṃ [Pg.228] natthi etassa rahogamanaṃ gatīsu paccājātītipi arahaṃ.

ด้วยประการฉะนี้ การไปคือการกลับมาเกิดอีกในคติต่างๆ ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ไม่มี แม้เพราะเหตุนี้ จึงทรงพระนามว่า อรหํ

Raho vā gamanaṃ yassa, saṃsāre natthi sabbaso;

Pahīnajātimaraṇo, arahaṃ sugato mato.

อีกนัยหนึ่ง พระสุคตใด ไม่มีการไปในที่ลับ (คือการทำบาป) ในสงสารโดยประการทั้งปวงเลย พระสุคตนั้นผู้ทรงละชาติและมรณะได้แล้ว บัณฑิตย่อมถือว่าเป็นพระอรหันต์

Pāsaṃsattā vā bhagavā arahaṃ. Akkharacintakā hi pasaṃsāyaṃ araha-saddaṃ vaṇṇenti. Pāsaṃsabhāvo ca bhagavato anaññasādhāraṇo yathābhuccaguṇādhigato sadevake loke suppatiṭṭhito. Tathā hesa anuttarena sīlena anuttarena samādhinā anuttarāya paññāya anuttarāya vimuttiyā asamo asamasamo appaṭimo appaṭibhāgo appaṭipuggaloti evaṃ tasmiṃ tasmiṃ guṇe vibhajitvā vuccamāne paṇḍitapurisehi devehi brahmehi bhagavatā vā pana pariyosāpetuṃ asakkuṇeyyarūpo. Iti pāsaṃsattāpi bhagavā arahaṃ.

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคชื่อว่าอรหันต์ เพราะความเป็นผู้ควรแก่การสรรเสริญ จริงอยู่ นักปราชญ์ผู้คิดค้นอักขระทั้งหลาย ย่อมอธิบาย อรห-ศัพท์ ในความหมายว่า สรรเสริญ และภาวะที่ควรแก่การสรรเสริญของพระผู้มีพระภาค ซึ่งไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น อันพระองค์ทรงได้มาด้วยคุณตามความเป็นจริง ก็ตั้งมั่นดีแล้วในโลกรวมทั้งเทวโลก จริงดังนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ ทรงไม่มีผู้เสมอเหมือน ทรงเสมอด้วยท่านผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน (คือพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ) ไม่มีผู้เปรียบ ไม่มีส่วนเปรียบ ไม่มีบุคคลเปรียบได้ ด้วยศีลอันยอดเยี่ยม ด้วยสมาธิอันยอดเยี่ยม ด้วยปัญญาอันยอดเยี่ยม ด้วยวิมุตติอันยอดเยี่ยม ด้วยเหตุนั้น เมื่อบัณฑิต มนุษย์ เทวดา พรหม หรือแม้แต่พระผู้มีพระภาคเอง ทรงจำแนกกล่าวถึงพระคุณนั้นๆ ก็ไม่อาจจะกล่าวให้จบสิ้นได้ ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่าอรหันต์ แม้เพราะความเป็นผู้ควรแก่การสรรเสริญ

Guṇehi sadiso natthi, yasmā loke sadevake;

Tasmā pāsaṃsiyattāpi, arahaṃ dvipaduttamo.

เพราะเหตุที่ในโลกรวมทั้งเทวโลก ไม่มีบุคคลใดเสมอเหมือนด้วยพระคุณทั้งหลาย ฉะนั้น พระองค์ผู้ประเสริฐสุดแห่งสัตว์สองเท้า จึงชื่อว่าอรหันต์ แม้เพราะความเป็นผู้ควรแก่การสรรเสริญ

Evaṃ sabbathāpi –

ด้วยประการทั้งปวงอย่างนี้ –

‘‘Ārakā mandabuddhīnaṃ, ārakā ca vijānataṃ;

Rahānaṃ suppahīnattā, vidūnamaraheyyato;

Bhavesu ca rahābhāvā, pāsaṃsā arahaṃ jino’’ti.

พระชินเจ้าชื่อว่าอรหันต์ เพราะเหตุที่ (๑) ทรงไกลจากคนผู้มีปัญญาทราม และเพราะเหตุที่ทรงใกล้ชิดกับผู้รู้ทั้งหลาย (๒) เพราะทรงละธรรมอันเป็นที่ลับ (อกุศลธรรม) ได้เป็นอย่างดี (๓) เพราะบัณฑิตทั้งหลายไม่ละทิ้ง (๔) เพราะไม่มีการไปในที่ลับ (การเวียนว่าย) ในภพทั้งหลาย และ (๕) เพราะควรแก่การสรรเสริญ

131. Sammāti aviparītaṃ. Sāmanti sayameva. Sambuddhoti hi ettha saṃ-saddo ‘‘saya’’nti etassa atthassa bodhako daṭṭhabbo. Sabbadhammānanti anavasesānaṃ ñeyyadhammānaṃ. Kathaṃ panettha sabbadhammāvabodho labbhatīti? Ekadesassa aggahaṇato. Padesaggahaṇe hi asati gahetabbassa nippadesatāva viññāyati yathā ‘‘dikkhito na dadātī’’ti. Evañca katvā atthavisesānapekkhā kattari eva buddhasaddasiddhi veditabbā kammavacanicchāya abhāvato. ‘‘Sammā sāmaṃ buddhattā sammāsambuddho’’ti ettakameva hi idha saddato labbhati, ‘‘sabbadhammāna’’nti pana atthato labbhamānaṃ gahetvā vuttaṃ. Na hi bujjhanakiriyā avisayā yujjati.

๑๓๑. บทว่า สมฺมา คือ โดยชอบ ไม่ผิดพลาด. บทว่า สามํ คือ ด้วยพระองค์เอง. จริงอยู่ ในบทว่า สมฺพุทฺโธ นี้ พึงทราบว่า สํ-ศัพท์ เป็นเครื่องแสดงความหมายของบทว่า สยํ (เอง). บทว่า สพฺพธมฺมานํ คือ แห่งเญยยธรรมทั้งหลายที่ไม่มีส่วนเหลือ. ถามว่า ก็ในบทนี้ จะได้ความว่าตรัสรู้ธรรมทั้งปวงอย่างไร? ตอบว่า เพราะมิได้ถือเอาเพียงบางส่วน. จริงอยู่ เมื่อไม่มีการถือเอาบางส่วน ย่อมเป็นอันทราบถึงความไม่มีส่วนเหลือของสิ่งที่พึงถือเอา เหมือนดังประโยคว่า 'ทิกขิโต น ททาติ' (ผู้ได้รับพราหมณอภิเษกแล้ว ย่อมไม่ให้). และด้วยเหตุนี้ พึงทราบความสำเร็จของ พุทธ-ศัพท์ ในความหมายเป็นกัตตุวาจก (ผู้กระทำ) เท่านั้น โดยไม่มุ่งถึงอรรถวิเศษ (คือกรรม) เพราะไม่มีความประสงค์จะกล่าวถึงกรรม. จริงอยู่ ในบทว่า สมฺมาสมฺพุทฺโธ นี้ โดยทางศัพท์จะได้ความเพียงเท่านี้ว่า 'ชื่อว่าสัมมาสัมพุทธะ เพราะตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง' แต่บทว่า สพฺพธมฺมานํ (ซึ่งธรรมทั้งปวง) ท่านกล่าวโดยถือเอาความหมายที่ได้โดยอรรถ. จริงอยู่ กิริยาคือการรู้ จะมีขึ้นโดยไม่มีอารมณ์ (กรรม) นั้นไม่สมควร.

Idāni [Pg.229] tassā visayaṃ ‘‘sabbadhamme’’ti sāmaññato vuttaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘abhiññeyye dhamme’’tiādi vuttaṃ. Tattha abhiññeyyeti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānitabbe. Ke pana teti? Catusaccadhamme. Abhiññeyyato buddhoti abhiññeyyabhāvato bujjhi. Pubbabhāge vipassanāpaññāya, adhigamakkhaṇe maggapaññāya, aparabhāge sabbaññutaññāṇādīhi aññāsīti attho. Ito paresupi eseva nayo. Pariññeyye dhammeti dukkhaṃ ariyasaccamāha. Pahātabbeti samudayapakkhiye. Sacchikātabbeti nibbānaṃ sandhāyāha. Bahuvacananiddeso pana sopādisesādikaṃ pariyāyasiddhaṃ bhedaṃ gahetvā kato, uddeso vā ayaṃ catusaccadhammānanti. Tathā hi vakkhati ‘‘cakkhuṃ dukkhasacca’’ntiādi. Uddeso ca avinicchitatthaparicchedassa dhammassa vasena karīyati. Uddesena hi uddisiyamānānaṃ dhammānaṃ atthitāmattaṃ vuccati, na paricchedoti aparicchedena bahuvacanena vuttaṃ yathā ‘‘appaccayā dhammā, asaṅkhatā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 7-8). Sacchikātabbeti vā phalavimuttīnampi gahaṇaṃ, na nibbānassevāti bahuvacananiddeso kato. Evañca bhāvetabbeti ettha jhānānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

บัดนี้ เพื่อจะทรงจำแนกแสดงอารมณ์ (กรรม) ของกิริยาคือการรู้นั้น ซึ่งกล่าวไว้โดยสามัญว่า สพฺพธมฺเม (ซึ่งธรรมทั้งปวง) จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อภิญฺเญยฺเย ธมฺเม (ธรรมที่พึงรู้ยิ่ง). ในบทเหล่านั้น บทว่า อภิญฺเญยฺเย คือ ธรรมที่พึงรู้ด้วยญาณอันยิ่ง. ถามว่า ก็ธรรมเหล่านั้นคืออะไร? ตอบว่า คือ สัจจธรรม ๔ ประการ. บทว่า อภิญฺเญยฺยโต พุทฺโธ ความว่า ทรงตรัสรู้แล้วเพราะความเป็นธรรมที่พึงรู้ยิ่ง. อธิบายว่า ในเบื้องต้น ทรงรู้แล้วด้วยวิปัสสนาปัญญา, ในขณะที่บรรลุ ทรงรู้แล้วด้วยมรรคปัญญา, ในภายหลัง ทรงรู้แล้วด้วยพระสัพพัญญุตญาณเป็นต้น. แม้ในบทต่อไปจากนี้ ก็นัยนี้แหละ. ด้วยบทว่า ปริญฺเญยฺเย ธมฺเม ทรงหมายถึงทุกขอริยสัจ. ด้วยบทว่า ปหาตพฺเพ ทรงหมายถึงธรรมฝ่ายสมุทัย. ด้วยบทว่า สจฺฉิกาตพฺเพ ทรงหมายถึงพระนิพพาน. ส่วนการที่ทรงแสดงเป็นพหูพจน์นั้น ท่านทำโดยถือเอาความแตกต่างที่สำเร็จโดยปริยาย มีโสปาทิเสสนิพพานเป็นต้น หรือว่า คำนี้เป็นอุเทศ (หัวข้อ) ของจตุสัจจธรรม. จริงดังนั้น พระองค์จักตรัสต่อไปว่า 'จักขุเป็นทุกขสัจ' เป็นต้น. และอุเทศนั้นย่อมกระทำโดยอาศัยธรรมที่มีอรรถและขอบเขตยังมิได้ตัดสิน. จริงอยู่ โดยอุเทศ ท่านย่อมกล่าวเพียงความเป็นอยู่ของธรรมที่กำลังยกขึ้นแสดง ไม่ได้กล่าวถึงขอบเขต ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวด้วยพหูพจน์โดยไม่มีขอบเขต เหมือนดังเทศนาว่า 'อปฺปจฺจยา ธมฺมา, อสงฺขตา ธมฺมา' (ธรรมไม่มีปัจจัย, ธรรมที่ถูกปรุงแต่งไม่ได้). อีกนัยหนึ่ง ด้วยบทว่า สจฺฉิกาตพฺเพ ท่านถือเอแม้ผลวิมุตติทั้งหลายด้วย มิใช่เพียงพระนิพพานเท่านั้น ฉะนั้น ท่านจึงแสดงเป็นพหูพจน์. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในบทว่า ภาเวตพฺเพ พึงทราบว่าท่านถือเอาแม้ฌานทั้งหลายด้วย.

Gāthāyaṃ bhāvetabbañcāti ettha ca-saddo avuttasamuccayattho, tena sacchikātabbassa gahaṇaṃ veditabbaṃ. Tasmā buddhosmīti yasmā cattāri saccāni mayā buddhāni, saccavinimuttañca kiñci ñeyyaṃ natthi, tasmā sabbampi ñeyyaṃ buddhosmi, abbhaññāsinti attho.

ในคาถา ในบทว่า ภาเวตพฺพญฺจ นี้ จ-ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวมสิ่งที่มิได้กล่าวไว้, ด้วย จ-ศัพท์ นั้น พึงทราบว่าท่านถือเอาธรรมที่พึงทำให้แจ้ง (สัจฉิกาตัพพธรรม). ฉะนั้น บทว่า พุทฺโธสฺมิ มีความว่า เพราะเหตุที่สัจจะ ๔ เราได้ตรัสรู้แล้ว และเญยยธรรมใดๆ ที่นอกเหนือไปจากสัจจะ ๔ ก็ไม่มี, เพราะเหตุนั้น เราเป็นผู้ตรัสรู้เญยยธรรมแม้ทั้งหมด, เรารู้ยิ่งแล้ว.

132. Evaṃ saccavasena sāmaññato vuttamatthaṃ dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattadhammehi, khandhādīhi ca saccavaseneva vibhajitvā dassetuṃ ‘‘api cā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha mūlakāraṇabhāvenāti santesupi avijjādīsu aññesu kāraṇesu tesampi mūlabhūtakāraṇabhāvena. Taṇhā hi kammassa vicittabhāvahetuto, sahāyabhāvūpagamanato ca dukkhavicittatāya padhānakāraṇaṃ. Samuṭṭhāpikāti uppādikā. Purimataṇhāti purimabhavasiddhā taṇhā. Ubhinnanti cakkhussa, taṃsamudayassa ca. Appavattīti appavattinimittaṃ. Nirodhapajānanāti sacchikiriyābhisamayavasena nirodhassa paṭivijjhanā. Ekekapaduddhārenāti ‘‘cakkhuṃ cakkhusamudayo’’tiādinā ekekakoṭṭhāsaniddhāraṇena[Pg.230]. Taṇhāyapi pariññeyyabhāvasabbhāvato, upādānakkhandhantogadhattā ca dukkhasaccasaṅgahaṃ dassetuṃ ‘‘rūpataṇhādayo cha taṇhākāyā’’ti vuttaṃ.

๑๓๒. เพื่อจะทรงจำแนกแสดงอรรถที่กล่าวไว้โดยสามัญโดยนัยแห่งสัจจะอย่างนี้ ด้วยธรรมที่เกิดขึ้นที่ทวารพร้อมทั้งทวารและอารมณ์, ด้วยขันธ์เป็นต้น และโดยนัยแห่งสัจจะนั่นเอง จึงทรงเริ่มคำเป็นต้นว่า อปิ จ (อีกอย่างหนึ่ง). ในบทเหล่านั้น บทว่า มูลการณภาเวน คือ โดยความเป็นเหตุอันเป็นรากเหง้า แม้เมื่อมีเหตุอื่นๆ มีอวิชชาเป็นต้นอยู่ ก็โดยความเป็นเหตุอันเป็นรากเหง้าแม้ของเหตุเหล่านั้น. จริงอยู่ ตัณหาเป็นเหตุหลักของความวิจิตรแห่งทุกข์ เพราะเป็นเหตุแห่งความวิจิตรของกรรม และเพราะเข้าถึงความเป็นสหาย. บทว่า สมุฏฺฐาปิกา คือ ผู้ให้เกิด. บทว่า ปุริมตณฺหา คือ ตัณหาที่สำเร็จแล้วในภพก่อน. บทว่า อุภินฺนํ คือ แห่งธรรม ๒ อย่าง ได้แก่ แห่งจักษุ และแห่งสมุทัยของจักษุนั้น. บทว่า อปฺปวตฺติ คือ เหตุแห่งความไม่เป็นไป. บทว่า นิโรธปชานนา คือ การแทงตลอดซึ่งนิโรธโดยนัยแห่งการทำให้แจ้งและการตรัสรู้. บทว่า เอเกกปทุทฺธาเรน คือ โดยการยกขึ้นแสดงทีละหมวดๆ ด้วยบทเป็นต้นว่า 'จักษุ, สมุทัยแห่งจักษุ'. เพื่อจะทรงแสดงการสงเคราะห์ตัณหาเข้าในทุกขสัจ แม้เพราะตัณหามีสภาวะเป็นปริญเญยยธรรม (ธรรมที่พึงกำหนดรู้) และเพราะนับเนื่องเข้าในอุปาทานขันธ์ จึงตรัสว่า 'ตัณหากาย ๖ มีรูปตัณหาเป็นต้น'.

Kasiṇānīti kasiṇajjhānāni. Dvattiṃsākārāti dvattiṃsa koṭṭhāsā, tadārammaṇajjhānāni ca. Nava bhavāti kāmabhavādayo tayo, saññībhavādayo tayo, ekavokārabhavādayo tayoti nava bhavā. Cattāri jhānānīti aggahitārammaṇavisesāni cattāri rūpāvacarajjhānāni, vipākajjhānānaṃ vā etaṃ gahaṇaṃ. Ettha ca kusaladhammānaṃ upanissayabhūtā taṇhā samuṭṭhāpikā purimataṇhāti veditabbā. Kiriyadhammānaṃ pana yattha te tassa attabhāvassa kāraṇabhūtā.

บทว่า กสิณานิ คือ กสิณฌาน. บทว่า ทฺวตฺตึสาการา คือ อาการ ๓๒ ได้แก่ ส่วนของร่างกาย ๓๒ ส่วน และฌานที่มีส่วนเหล่านั้นเป็นอารมณ์. บทว่า นว ภวา คือ ภพ ๙ ได้แก่ กามภพเป็นต้น ๓, สัญญีภพเป็นต้น ๓, เอกโวการภพเป็นต้น ๓. บทว่า จตฺตาริ ฌานานิ คือ รูปาวจรฌาน ๔ ที่มีอารมณ์พิเศษที่ยังมิได้ถือเอา หรือว่าบทนี้เป็นการถือเอาวิบากฌาน. และในธรรมเหล่านั้น พึงทราบว่า ตัณหาที่เป็นอุปนิสสยปัจจัยของกุศลธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า สมุฏฐาปิกา ปุริมตณหา (ตัณหาในภพก่อนผู้ให้เกิด). ส่วนสำหรับกิริยาธรรมทั้งหลาย [ตัณหาในภพก่อน] เป็นเหตุแห่งอัตภาพนั้น อันเป็นที่ซึ่งกิริยาธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้น.

Anubuddhoti bujjhitabbadhammassa anurūpato buddho. Tenāti tasmā. Yasmā sāmaññato, visesato ca ekekapaduddhārena sabbadhamme buddho, tasmā vuttaṃ. Kinti āha ‘‘sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā’’ti, sabbassapi ñeyyassa sabbākārato aviparītaṃ sayameva abhisambuddhattāti attho. Imināssa paropadesarahitassa sabbākārena sabbadhammāvabodhanasamatthassa ākaṅkhappaṭibaddhavuttino anāvaraṇañāṇasaṅkhātassa sabbaññutaññāṇassa adhigamo dassito.

บทว่า อนุพุทโธ ความว่า ตรัสรู้แล้วซึ่งธรรมที่พึงรู้โดยสมควร. บทว่า เตนาติ ความว่า เพราะเหตุนั้น. เพราะเหตุที่พระองค์ตรัสรู้ธรรมทั้งปวงโดยสามัญ โดยพิเศษ และโดยการยกขึ้นทีละบท เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้. ถามว่า กล่าวไว้อย่างไร? ตอบว่า ท่านกล่าวไว้ว่า "เพราะความที่พระองค์ตรัสรู้ธรรมทั้งปวงด้วยพระองค์เองโดยชอบ" อธิบายว่า เพราะความที่พระองค์ตรัสรู้ยิ่งซึ่งเญยยธรรมทั้งหมดโดยอาการทั้งปวงอย่างไม่วิปริตด้วยพระองค์เอง. ด้วยบทนี้ เป็นอันท่านแสดงแล้วซึ่งการบรรลุสัพพัญญุตญาณ อันได้ชื่อว่าอนาวรณญาณ ซึ่งปราศจากคำแนะนำของผู้อื่น สามารถเพื่อจะตรัสรู้ธรรมทั้งปวงโดยอาการทั้งปวง มีความเป็นไปเนื่องด้วยพระประสงค์ ของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น.

Nanu ca sabbaññutaññāṇato aññaṃ anāvaraṇañāṇaṃ, aññathā ‘‘cha asādhāraṇañāṇāni buddhañāṇānī’’ti (paṭi. ma. mātikā 1.73) vacanaṃ virujjheyyāti? Na virujjhati, visayapavattibhedavasena aññehi asādhāraṇabhāvadassanatthaṃ ekasseva ñāṇassa dvidhā vuttattā. Ekameva hi taṃ ñāṇaṃ anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutidhammavisayatāya sabbaññutaññāṇaṃ, tattha ca āvaraṇābhāvato nissaṅgacāramupādāya ‘‘anāvaraṇañāṇa’’nti vuttaṃ. Yathāha paṭisambhidāyaṃ ‘‘sabbaṃ saṅkhatamasaṅkhataṃ anavasesaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ, tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇa’’ntiādi (paṭi. ma. 1.119). Tasmā natthi nesaṃ atthato bhedo, ekantena cetaṃ evamicchitabbaṃ. Aññathā sabbaññutānāvaraṇañāṇānaṃ sādhāraṇatā, asabbadhammārammaṇatā ca āpajjeyya. Na hi bhagavato ñāṇassa aṇumattampi āvaraṇaṃ atthi, anāvaraṇañāṇassa ca asabbadhammārammaṇabhāve yattha taṃ na pavattati, tatthāvaraṇasabbhāvato anāvaraṇabhāvoyeva na siyā. Atha vā pana hotu [Pg.231] aññameva anāvaraṇañāṇaṃ sabbaññutaññāṇato, idha pana sabbattha appaṭihatavuttitāya anāvaraṇañāṇanti sabbaññutaññāṇameva adhippetaṃ. Tassa cādhigamena bhagavā ‘‘sabbaññū, sabbavidū, sammāsambuddho’’ti ca vuccati na sakiṃyeva sabbadhammāvabodhato. Tathā ca vuttaṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.162) ‘‘vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ ‘‘buddho’’ti. Sabbadhammāvabodhanasamatthañāṇasamadhigamena hi bhagavato santāne anavasesadhamme paṭivijjhituṃ samatthatā ahosīti.

ก็อนาวรณญาณเป็นอื่นจากสัพพัญญุตญาณมิใช่หรือ? หากไม่เป็นเช่นนั้น คำที่ว่า "อสาธารณญาณ ๖ เป็นพุทธญาณ" ก็จะขัดแย้งกัน. (ตอบว่า) ไม่ขัดแย้งกัน เพราะท่านกล่าวถึงญาณดวงเดียวกันเป็น ๒ อย่าง เพื่อแสดงความเป็นญาณที่ไม่ทั่วไปกับบุคคลอื่น โดยความแตกต่างแห่งการเป็นไปในอารมณ์. จริงอยู่ ญาณนั้นดวงเดียวเท่านั้น ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะมีสังขตธรรม อสังขตธรรม และสมมติธรรมทั้งหมดโดยไม่มีเหลือเป็นอารมณ์ และชื่อว่าอนาวรณญาณ โดยอาศัยความเป็นไปอย่างไม่มีเครื่องข้องขัด เพราะไม่มีเครื่องกั้นในธรรมเหล่านั้น. ดังที่ท่านกล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรคว่า "ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะรู้สังขตธรรมและอสังขตธรรมทั้งหมดโดยไม่มีเหลือ, ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะไม่มีเครื่องกั้นในธรรมนั้น" เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ญาณทั้งสองนั้นจึงไม่มีความแตกต่างกันโดยอรรถ และพึงต้องประสงค์ความนี้โดยส่วนเดียวเท่านั้น. หากไม่เป็นเช่นนั้น สัพพัญญุตญาณและอนาวรณญาณก็จะพึงถึงความเป็นญาณที่ทั่วไป และความเป็นญาณที่ไม่มีธรรมทั้งปวงเป็นอารมณ์. จริงอยู่ เครื่องกั้นแม้ประมาณน้อยหนึ่งในพระญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ไม่มี และเมื่ออนาวรณญาณไม่มีธรรมทั้งปวงเป็นอารมณ์ ญาณนั้นไม่เป็นไปในอารมณ์ใด ในอารมณ์นั้นก็จะมีเครื่องกั้นอยู่ ความเป็นอนาวรณญาณก็จะไม่มีเลย. อีกอย่างหนึ่ง อนาวรณญาณจงเป็นอื่นจากสัพพัญญุตญาณเถิด แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาสัพพัญญุตญาณนั่นแหละว่าอนาวรณญาณ เพราะมีความเป็นไปอย่างไม่ติดขัดในธรรมทั้งปวง. และเพราะการบรรลุญาณนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงถูกเรียกว่า "สัพพัญญู" "สัพพวิทู" และ "สัมมาสัมพุทธะ" มิใช่เพราะการตรัสรู้ธรรมทั้งปวงในคราวเดียว. และดังที่ท่านกล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรคว่า "คำว่า 'พุทโธ' นี้ เป็นบัญญัติที่ทำให้แจ้ง เป็นชื่อที่ได้ในที่สุดแห่งวิโมกข์ของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย พร้อมกับการได้เฉพาะซึ่งสัพพัญญุตญาณที่โคนต้นโพธิ์" จริงอยู่ เพราะการได้เฉพาะซึ่งญาณที่สามารถเพื่อจะตรัสรู้ธรรมทั้งปวง ความสามารถเพื่อจะแทงตลอดธรรมทั้งปวงโดยไม่มีเหลือจึงได้มีแล้วในสันดานของพระผู้มีพระภาคเจ้า.

Etthāha – kiṃ panidaṃ ñāṇaṃ pavattamānaṃ sakiṃyeva sabbasmiṃ visaye pavattati, udāhu kamenāti? Kiñcettha – yadi tāva sakiṃyeva sabbasmiṃ visaye pavattati, atītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhādibhedabhinnānaṃ saṅkhatadhammānaṃ, asaṅkhatasammutidhammānañca ekajjhaṃ upaṭṭhāne dūrato cittapaṭaṃ pekkhantassa viya paṭivibhāgenāvabodho na siyā, tathā ca sati ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti vipassantānaṃ anattākārena viya sabbadhammā anirūpitarūpena bhagavato ñāṇassa visayā hontīti āpajjati. Yepi ‘‘sabbañeyyadhammānaṃ ṭhitalakkhaṇavisayaṃ vikapparahitaṃ sabbakālaṃ buddhānaṃ ñāṇaṃ pavattati, tena te ‘sabbavidū’ti vuccanti, evañca katvā ‘caraṃ samāhito nāgo, tiṭṭhantopi samāhito’ti idampi vacanaṃ suvuttaṃ hotī’’ti vadanti, tesampi vuttadosānātivatti, ṭhitalakkhaṇārammaṇatāya ca atītānāgatasammutidhammānaṃ tadabhāvato ekadesavisayameva bhagavato ñāṇaṃ siyā. Tasmā sakiṃyeva ñāṇaṃ pavattatīti na yujjati.

ในเรื่องนี้ มีผู้กล่าวว่า ก็ญาณนี้เมื่อเป็นไป ย่อมเป็นไปในอารมณ์ทั้งหมดในคราวเดียว หรือว่าเป็นไปโดยลำดับ? ในปัญหานั้น มีคำอธิบายบ้าง คือ ถ้าญาณเป็นไปในอารมณ์ทั้งหมดในคราวเดียวก่อน เมื่อสังขตธรรมทั้งหลายที่แตกต่างกันโดยประเภทมีอดีต อนาคต ปัจจุบัน ภายใน ภายนอก เป็นต้น และอสังขตธรรมกับสมมติธรรม ปรากฏขึ้นพร้อมกัน การตรัสรู้โดยจำแนกก็จะมีไม่ได้ เหมือนกับผู้ที่มองดูผ้าที่วิจิตรจากที่ไกล. และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะประสบข้อผิดพลาดว่า ธรรมทั้งปวงมีสภาวะที่ยังไม่ได้กำหนด ย่อมเป็นอารมณ์แห่งพระญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้า เหมือนกับอาการว่าเป็นอนัตตาของผู้ที่วิปัสสนาอยู่ว่า "ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา". แม้ท่านเหล่าใดที่กล่าวว่า "พระญาณของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ซึ่งมีฐิติลักขณะแห่งเญยยธรรมทั้งปวงเป็นอารมณ์ ปราศจากวิตก ย่อมเป็นไปตลอดกาลทั้งปวง ด้วยเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า 'สัพพวิทู' และเมื่อทำเช่นนี้ แม้คำนี้ที่ว่า 'พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ เสด็จไปก็มีพระทัยตั้งมั่น ประทับยืนอยู่ก็มีพระทัยตั้งมั่น' ก็เป็นคำที่กล่าวดีแล้ว" แม้คำกล่าวของท่านเหล่านั้น ก็ไม่พ้นจากโทษที่กล่าวแล้ว และเพราะการมีฐิติลักขณะเป็นอารมณ์ พระญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้าก็พึงมีอารมณ์เพียงบางส่วนเท่านั้น เพราะอดีตธรรม อนาคตธรรม และสมมติธรรมไม่มีฐิติลักขณะนั้น. เพราะเหตุนั้น คำกล่าวที่ว่า "ญาณย่อมเป็นไปในคราวเดียว" จึงไม่สมควร.

Atha kamena sabbasmiṃ visaye ñāṇaṃ pavattati? Evampi na yujjati. Na hi jātibhūmisabhāvādivasena, disādesakālādivasena ca anekabhedabhinne ñeyye kamena gayhamāne tassa anavasesapaṭivedho sambhavati, apariyantabhāvato ñeyyassa. Ye pana ‘‘atthassa avisaṃvādanato ñeyyassa ekadesaṃ paccakkhaṃ katvā ‘sesepi eva’nti adhimuccitvā vavatthāpanena sabbaññū bhagavā, tañca ñāṇaṃ na anumānikaṃ saṃsayābhāvato. Saṃsayānubaddhaṃ hi loke anumānañāṇa’’nti vadanti, tesampi taṃ na yuttaṃ. Sabbassa hi appaccakkhabhāve atthāvisaṃvādanena ñeyyassa ekadesaṃ paccakkhaṃ [Pg.232] katvā ‘‘sesepi eva’’nti adhimuccitvā vavatthāpanassa asambhavato. Yañhi taṃ sesaṃ, taṃ appaccakkhanti.

ถ้าเช่นนั้น ญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์ทั้งหมดโดยลำดับหรือ? แม้เช่นนี้ก็ไม่สมควร. จริงอยู่ เมื่อเญยยธรรมอันแตกต่างกันโดยประเภทเป็นอันมาก โดยอำนาจแห่งชาติ ภูมิ สภาวะ เป็นต้น และโดยอำนาจแห่งทิศ ประเทศ กาล เป็นต้น ถูกรับรู้ไปโดยลำดับ การแทงตลอดเญยยธรรมนั้นโดยไม่มีเหลือย่อมเป็นไปไม่ได้ เพราะเญยยธรรมไม่มีที่สุด. ส่วนท่านเหล่าใดที่กล่าวว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นสัพพัญญู เพราะทรงกำหนดโดยน้อมใจเชื่อว่า 'แม้ส่วนที่เหลือก็เป็นเช่นนี้' หลังจากทรงกระทำส่วนหนึ่งของเญยยธรรมให้ประจักษ์ โดยความไม่ผิดพลาดแห่งอรรถ และญาณนั้นก็มิใช่เป็นไปโดยการอนุมาน เพราะไม่มีความสงสัย. จริงอยู่ ในโลกนี้ อนุมานญาณย่อมเนื่องด้วยความสงสัย" แม้คำกล่าวของท่านเหล่านั้นก็ไม่สมควร. จริงอยู่ เมื่อธรรมทั้งหมดยังไม่เป็นที่ประจักษ์ การกำหนดโดยน้อมใจเชื่อว่า "แม้ส่วนที่เหลือก็เป็นเช่นนี้" หลังจากทรงกระทำส่วนหนึ่งของเญยยธรรมให้ประจักษ์ โดยความไม่ผิดพลาดแห่งอรรถ ย่อมเป็นไปไม่ได้. จริงอยู่ ธรรมส่วนใดที่เหลืออยู่ ธรรมส่วนนั้นก็ไม่เป็นที่ประจักษ์.

Atha tampi paccakkhaṃ, tassa sesabhāvo eva na siyāti? Sabbametaṃ akāraṇaṃ. Kasmā? Avisayavicāraṇabhāvato. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā ‘‘buddhavisayo, bhikkhave, acinteyyo na cintetabbo. Yo cinteyya, ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77). Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – yaṃkiñci bhagavatā ñātuṃ icchitaṃ sakalaṃ, ekadeso vā, tattha appaṭihatavuttitāya paccakkhato ñāṇaṃ pavattati, niccasamādhānañca vikkhepābhāvato. Ñātuṃ icchitassa ca sakalassa avisayabhāve tassa ākaṅkhappaṭibaddhavuttitā na siyā, ekanteneva sā icchitabbā ‘‘sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanappaṭibaddhā ākaṅkhappaṭibaddhā manasikārappaṭibaddhā cittuppādappaṭibaddhā’’ti vacanato. Atītānāgatavisayampi bhagavato ñāṇaṃ anumānāgamatakkaggahaṇavirahitattā paccakkhameva.

อีกอย่างหนึ่ง ถ้าแม้ธรรมที่เหลืออยู่นั้น ก็เป็นสิ่งที่ประจักษ์แล้วไซร้ ความเป็นธรรมที่เหลืออยู่ของธรรมนั้น ก็จะไม่มีมิใช่หรือ คำกล่าวทั้งหมดนี้ ไม่ใช่เหตุผล เพราะเหตุไร เพราะเป็นการไตร่ตรองในสิ่งที่ไม่ใช่วิสัย จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พุทธวิสัยเป็นอจินไตย ไม่ควรคิด ผู้ใดคิด ผู้นั้นพึงมีส่วนแห่งความเป็นบ้าและความลำบากใจ’ ในเรื่องนี้ ข้อสรุปมีดังนี้ คือ พระผู้มีพระภาคทรงปรารถนาจะรู้สิ่งใดสิ่งหนึ่ง ทั้งหมดหรือบางส่วนก็ตาม ญาณย่อมเป็นไปในสิ่งนั้นโดยประจักษ์ เพราะความเป็นไปโดยไม่มีเครื่องขัดข้อง และมีความตั้งมั่นเป็นนิจ เพราะไม่มีความฟุ้งซ่าน และถ้าธรรมทั้งปวงที่ทรงปรารถนาจะรู้ ไม่ใช่วิสัยของพระองค์แล้ว ความเป็นไปแห่งญาณนั้นที่เนื่องด้วยความปรารถนาก็จะไม่มี ดังนั้น ความเป็นไปนั้นจึงต้องเป็นสิ่งที่ทรงปรารถนาโดยส่วนเดียว ตามที่ตรัสไว้ว่า ‘ธรรมทั้งปวงของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค เนื่องอยู่กับการน้อมพระทัยไป เนื่องอยู่กับความปรารถนา เนื่องอยู่กับการมนสิการ เนื่องอยู่กับการเกิดขึ้นแห่งจิต’ แม้ญาณของพระผู้มีพระภาคซึ่งมีอดีตและอนาคตเป็นอารมณ์ ก็เป็นประจักษ์ญาณนั่นเทียว เพราะปราศจากการยึดถือโดยการอนุมาน โดยคัมภีร์ และโดยความตรึก

Nanu ca etasmiṃ pakkhe yadā sakalaṃ ñātuṃ icchitaṃ, tadā sakiṃyeva sakalavisayatāya anirūpitarūpena bhagavato ñāṇaṃ pavatteyyāti vuttadosānātivattiyevāti? Na, tassa visodhitattā. Visodhito hi so buddhavisayo acinteyyoti. Aññathā pacurajanañāṇasamānavuttitāya buddhānaṃ bhagavantānaṃ ñāṇassa acinteyyatā na siyā. Tasmā sakaladhammārammaṇampi taṃ ekadhammārammaṇaṃ viya suvavatthāpiteyeva te dhamme katvā pavattatīti idamettha acinteyyaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘yāvatakaṃ ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ ñeyyaṃ. Ñeyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ ñeyya’’nti (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5). Evamekajjhaṃ, visuṃ, sakiṃ, kamena vā icchānurūpaṃ sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddho.

ก็ในทัศนะนี้ เมื่อทรงปรารถนาจะรู้ธรรมทั้งปวง ในกาลนั้น ญาณของพระผู้มีพระภาคก็จะพึงเป็นไปโดยมีสภาวะที่ไม่ได้กำหนด เพราะมีธรรมทั้งปวงเป็นอารมณ์ในขณะเดียวกัน ดังนั้น จึงยังไม่พ้นจากโทษที่กล่าวแล้วมิใช่หรือ ไม่ใช่เช่นนั้น เพราะโทษนั้นถูกชำระแล้ว จริงอยู่ โทษนั้นถูกชำระแล้วด้วยคำว่า ‘พุทธวิสัยเป็นอจินไตย’ มิฉะนั้นแล้ว ความเป็นอจินไตยแห่งญาณของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายก็จะไม่มี เพราะมีความเป็นไปเสมอด้วยญาณของปุถุชนจำนวนมาก เพราะฉะนั้น แม้ญาณนั้นจะมีธรรมทั้งปวงเป็นอารมณ์ ก็ย่อมเป็นไปโดยกระทำธรรมเหล่านั้นให้เป็นสิ่งที่กำหนดไว้ดีแล้วเท่านั้น ราวกับเป็นญาณที่มีธรรมอย่างเดียวเป็นอารมณ์ ฉะนั้น เรื่องนี้จึงเป็นอจินไตยในที่นี้ และพระองค์ได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า ‘เญยยธรรมมีประมาณเท่าใด ญาณก็มีประมาณเท่านั้น ญาณมีประมาณเท่าใด เญยยธรรมก็มีประมาณเท่านั้น ญาณมีเญยยธรรมเป็นที่สุด เญยยธรรมมีญาณเป็นที่สุด’ ด้วยเหตุที่ทรงรู้แจ้งธรรมทั้งปวงโดยชอบและโดยพระองค์เอง ตามความปรารถนา คือ จะรู้พร้อมกันก็ตาม แยกกันก็ตาม ครั้งเดียวก็ตาม หรือโดยลำดับก็ตาม ด้วยประการฉะนี้ จึงทรงพระนามว่า สัมมาสัมพุทธะ

133. Vijjāhīti ettha vindiyaṃ vindatīti vijjā, yāthāvato upalabbhatīti attho. Attano vā paṭipakkhassa vijjhanaṭṭhena vijjā, tamokkhandhādikassa padālanaṭṭhenāti attho. Tato eva attano visayassa viditakaraṇaṭṭhenapi vijjā. Sampannattāti samannāgatattā, paripuṇṇattā vā, avikalattāti attho. Tissannaṃ, aṭṭhannaṃ ca vijjānaṃ tattha tattha sutte gahaṇaṃ vineyyajjhāsayavasenāti [Pg.233] daṭṭhabbaṃ. Satta saddhammā nāma saddhā hirī ottappaṃ bāhusaccaṃ vīriyaṃ sati paññā ca. Ye sandhāya vuttaṃ ‘‘idha bhikkhu saddho hotī’’tiādi (a. ni. 10.11). Cattāri jhānānīti yāni kānici cattāri rūpāvacarajjhānāni.

๑๓๓. ในบทว่า วิชฺชาหิ นี้ ชื่อว่า วิชชา เพราะย่อมได้สิ่งที่ควรได้ อธิบายว่า ย่อมได้ตามความเป็นจริง หรือชื่อว่า วิชชา เพราะมีความหมายว่ากำจัดฝ่ายตรงข้ามของตน อธิบายว่า เพราะมีความหมายว่าทำลายกองแห่งความมืดคืออวิชชาเป็นต้น เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ชื่อว่า วิชชา แม้เพราะมีความหมายว่ากระทำอารมณ์ของตนให้ปรากฏ บทว่า สมฺปนฺนตฺตา แปลว่า เพราะความถึงพร้อม อธิบายว่า เพราะความบริบูรณ์ หรือเพราะความไม่บกพร่อง พึงทราบว่า การถือเอาวิชชา ๓ และวิชชา ๘ ในสูตรนั้นๆ เป็นไปตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ สัทธรรม ๗ ประการ ได้แก่ ศรัทธา หิริ โอตตัปปะ พาหุสัจจะ วิริยะ สติ และปัญญา ซึ่งพระองค์ทรงหมายถึงแล้วตรัสไว้ว่า ‘ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศรัทธา’ เป็นต้น บทว่า จตฺตาริ ฌานานิ หมายถึง รูปาวจรฌาน ๔ อย่างใดอย่างหนึ่ง

Kasmā panettha sīlādayo pannaraseva ‘‘caraṇa’’nti vuttāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘imeyeva hī’’tiādi. Tena tesaṃ sikkhattayasaṅgahato nibbānupagamane ekaṃsato sādhanabhāvamāha. Idāni tadatthasādhanāya āgamaṃ dassento ‘‘yathāhā’’tiādimāha. Bhagavātiādi vuttassevatthassa nigamanavasena vuttaṃ.

พระอรรถกถาจารย์กล่าวคำเป็นต้นว่า อิเมเยว หิ เพื่อหมายถึงคำถามที่ว่า ‘เพราะเหตุไร ในที่นี้ ธรรม ๑๕ ประการมีศีลเป็นต้นเท่านั้น จึงถูกเรียกว่า จรณะ’ ด้วยคำนั้น ท่านได้กล่าวถึงความเป็นเครื่องมืออย่างแน่นอนในการเข้าถึงพระนิพพานของธรรมเหล่านั้น เพราะนับเนื่องในสิกขา ๓ บัดนี้ เพื่อจะทำให้ความหมายนั้นสำเร็จ ท่านจึงแสดงพระบาลีเป็นหลักฐานแล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า ยถาหา คำเป็นต้นว่า ภควา ท่านกล่าวไว้โดยเป็นบทสรุปความของเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นเอง

Nanu cāyaṃ vijjācaraṇasampadā sāvakesupi labbhatīti? Kiñcāpi labbhati, na pana tathā, yathā bhagavatoti dassetuṃ ‘‘tattha vijjāsampadā’’tiādi vuttaṃ. Caraṇadhammapariyāpannattā karuṇābrahmavihārassa, so cettha mahaggatabhāvappattā sādhāraṇabhāvoti āha ‘‘caraṇasampadā mahākāruṇikataṃ pūretvā ṭhitā’’ti. Yathā sattānaṃ anatthaṃ parivajjetvā atthe niyojanaṃ paññāya vinā na hoti, evaṃ nesaṃ atthānatthajānanaṃ satthu karuṇāya vinā na hotīti ubhayampi ubhayattha sakiccakameva siyā. Yattha pana yassā padhānabhāvo, taṃ dassetuṃ ‘‘so sabbaññutāyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā taṃ vijjācaraṇasampannoti yathā aññopi vijjācaraṇasampanno, tena vijjācaraṇasampannassevāyaṃ āveṇikā paṭipattīti dasseti. Sā panāyaṃ satthu vijjācaraṇasampadā sāsanassa niyyānikatāya sāvakānaṃ sammāpaṭipattiyā ekantakāraṇanti dassetuṃ ‘‘tenassā’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva.

ก็ความถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะนี้ ย่อมมีได้แม้ในพระสาวกทั้งหลายมิใช่หรือ เพื่อจะแสดงว่า ‘แม้จะมีได้ แต่ก็ไม่เหมือนกับที่มีแด่พระผู้มีพระภาค’ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ตตฺถ วิชฺชาสมฺปทา เพราะกรุณาพรหมวิหารนับเนื่องในจรณธรรม และเพราะกรุณาพรหมวิหารนั้นในที่นี้มีสภาวะไม่ทั่วไป (แก่ผู้อื่น) โดยถึงความเป็นมหัคคตะ ท่านจึงกล่าวว่า ‘จรณสัมปทา... ตั้งอยู่โดยทำให้มหาการุณิกภาพบริบูรณ์’ การแนะนำสัตว์ทั้งหลายในสิ่งที่เป็นประโยชน์ โดยเว้นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ย่อมไม่มีได้หากปราศจากปัญญา ฉันใด การรู้ประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ของสัตว์เหล่านั้น ก็ย่อมไม่มีได้หากปราศจากพระกรุณาของพระศาสดา ฉันนั้น เพราะฉะนั้น ธรรมทั้งสอง (ปัญญาและกรุณา) ย่อมมีกิจของตนในประโยชน์ทั้งสองอย่างนั่นเทียว แต่เพื่อจะแสดงว่า ในกิจไหน ธรรมข้อไหนเป็นประธาน ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า โส สพฺพญฺญุตาย ในบทนั้น บทว่า ยถา ตํ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน หมายความว่า เหมือนบุคคลอื่นผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า ปฏิปทานี้เป็นปฏิปทาจำเพาะของผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะเท่านั้น อีกอย่างหนึ่ง เพื่อจะแสดงว่า ความถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะของพระศาสดานี้ เป็นเหตุอันแน่นอนแห่งสัมมาปฏิบัติของพระสาวกทั้งหลาย เพราะความเป็นธรรมนำออกจากทุกข์แห่งพระศาสนา ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เตนสฺส คำนั้นเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว

Ettha ca vijjāsampadāya satthu paññāmahattaṃ pakāsitaṃ hoti, caraṇasampadāya karuṇāmahattaṃ. Tesu paññāya bhagavato dhammarajjappatti, karuṇāya dhammasaṃvibhāgo. Paññāya saṃsāradukkhanibbidā, karuṇāya saṃsāradukkhasahanaṃ. Paññāya paradukkhaparijānanaṃ, karuṇāya paradukkhapatikārārambho. Paññāya parinibbānābhimukhabhāvo, karuṇāya tadadhigamo. Paññāya sayaṃ taraṇaṃ, karuṇāya paresaṃ tāraṇaṃ. Paññāya buddhabhāvasiddhi, karuṇāya buddhakiccasiddhi. Karuṇāya vā bodhisattabhūmiyaṃ saṃsārābhimukhabhāvo, paññāya tattha anabhirati. Tathā karuṇāya paresaṃ abhiṃsāpanaṃ[Pg.234], paññāya sayaṃ parehi abhāyanaṃ. Karuṇāya paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhati, paññāya attānaṃ rakkhanto paraṃ rakkhati. Tathā karuṇāya aparantapo, paññāya anattantapo. Tena attahitāya paṭipannādīsu catūsu puggalesu catutthapuggalabhāvo siddho hoti. Tathā karuṇāya lokanāthatā, paññāya attanāthatā. Karuṇāya cassa ninnatābhāvo, paññāya unnamābhāvo. Tathā karuṇāya sabbasattesu janitānuggaho paññānugatattā na ca na sabbattha virattacitto, paññāya sabbadhammesu virattacitto karuṇānugatattā na ca na sabbasattānuggahāya pavatto. Yathā hi karuṇā bhagavato sinehasokavirahitā, evaṃ paññā ahaṃkāramamaṃkāravinimuttāti aññamaññavisodhitā paramavisuddhā guṇavisesā vijjācaraṇasampadāhi pakāsitāti daṭṭhabbaṃ.

อนึ่ง ในสัมปทาทั้งสองนั้น โดยวิชชาสัมปทา ย่อมชื่อว่าเป็นการประกาศความเป็นผู้มีพระปัญญาอันยิ่งใหญ่ของพระศาสดา โดยจรณสัมปทา ย่อมชื่อว่าเป็นการประกาศความเป็นผู้มีพระกรุณาอันยิ่งใหญ่ ในคุณสมบัติอันยิ่งใหญ่ทั้งสองนั้น โดยพระปัญญา เป็นการบรรลุถึงความเป็นธรรมราชาของพระผู้มีพระภาค โดยพระกรุณา เป็นการจำแนกธรรม โดยพระปัญญา เป็นความเบื่อหน่ายในทุกข์ในสังสารวัฏ โดยพระกรุณา เป็นความอดทนต่อทุกข์ในสังสารวัฏ โดยพระปัญญา เป็นการกำหนดรู้ทุกข์ของผู้อื่น โดยพระกรุณา เป็นการริเริ่มแก้ไขทุกข์ของผู้อื่น โดยพระปัญญา เป็นความเป็นผู้มีพระพักตร์มุ่งตรงต่อพระปรินิพพาน โดยพระกรุณา เป็นการบรรลุถึงพระปรินิพพานนั้น โดยพระปัญญา เป็นการข้ามพ้นได้ด้วยพระองค์เอง โดยพระกรุณา เป็นการช่วยให้ผู้อื่นข้ามพ้นได้ โดยพระปัญญา เป็นความสำเร็จแห่งความเป็นพระพุทธเจ้า โดยพระกรุณา เป็นความสำเร็จแห่งพุทธกิจ อีกอย่างหนึ่ง โดยพระกรุณา เป็นความเป็นผู้มีหน้าเฉพาะต่อสังสารวัฏในภูมิแห่งพระโพธิสัตว์ โดยพระปัญญา เป็นความไม่ยินดีในสังสารวัฏนั้น อนึ่ง โดยพระกรุณา เป็นการไม่เบียดเบียนผู้อื่น โดยพระปัญญา เป็นการไม่ทรงหวาดกลัวต่อผู้อื่นด้วยพระองค์เอง โดยพระกรุณา เมื่อทรงรักษาผู้อื่น ก็ชื่อว่าทรงรักษาพระองค์เอง โดยพระปัญญา เมื่อทรงรักษาพระองค์เอง ก็ชื่อว่าทรงรักษาผู้อื่น อนึ่ง โดยพระกรุณา เป็นผู้ไม่ทรงเบียดเบียนผู้อื่น โดยพระปัญญา เป็นผู้ไม่ทรงเบียดเบียนพระองค์เอง ด้วยเหตุนั้น ความเป็นบุคคลที่ ๔ ในบรรดาบุคคล ๔ จำพวก มีบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนเป็นต้น จึงเป็นอันสำเร็จแล้ว อนึ่ง โดยพระกรุณา เป็นความเป็นที่พึ่งของโลก โดยพระปัญญา เป็นความเป็นที่พึ่งของตน และโดยพระกรุณา พระองค์จึงมีความนอบน้อม โดยพระปัญญา จึงมีความสูงส่ง อนึ่ง โดยพระกรุณา พระองค์ทรงมีการอนุเคราะห์อันทรงก่อขึ้นแล้วในสรรพสัตว์ทั้งปวง แต่เพราะพระกรุณานั้นมีพระปัญญากำกับ จึงมิใช่ว่าจะไม่มีพระทัยคลายกำหนัดในอารมณ์ทั้งปวงก็หาไม่ โดยพระปัญญา พระองค์มีพระทัยคลายกำหนัดในธรรมทั้งปวง แต่เพราะพระปัญญานั้นมีพระกรุณากำกับ จึงมิใช่ว่าจะไม่ทรงขวนขวายเพื่ออนุเคราะห์สรรพสัตว์ทั้งปวงก็หาไม่ จริงอยู่ เปรียบเหมือนพระกรุณาของพระผู้มีพระภาคปราศจากความรักและความโศก ฉันใด พระปัญญาก็พ้นจากอหังการและมมังการ ฉันนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า คุณวิเศษทั้งหลายที่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง อันต่างฝ่ายต่างชำระให้บริสุทธิ์ ถูกประกาศไว้แล้วด้วยวิชชาสัมปทาและจรณสัมปทา ด้วยประการฉะนี้

134. Gamanampi hi gatanti vuccati ‘‘gate ṭhite’’tiādīsu (dī. ni. 1.214; 2.376). Sobhananti subhaṃ. Subhabhāvo visuddhatāya, visuddhatā dosavigamenāti āha ‘‘parisuddhamanavajja’’nti. Gamanañca nāma bahuvidhanti idhādhippetaṃ gamanaṃ dassento ‘‘ariyamaggo’’ti āha. So hi nibbānassa gati adhigamoti katvā ‘‘gataṃ, gamana’’nti ca vuccati. Idāni tasseva gahaṇe kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘tena hesā’’tiādi vuttaṃ. Khemaṃ disanti nibbānaṃ. Asajjamānoti paripanthābhāvena sugatigamanepi asajjanto saṅgaṃ akaronto, pageva itarattha. Atha vā ekāsane nisīditvā khippabhiññāvaseneva catunnampi maggānaṃ paṭiladdhabhāvato asajjamāno asajjanto gato. Yaṃ gamanaṃ gacchanto sabbamanatthaṃ apaharati, sabbañca anuttaraṃ sampattiṃ āvahati, tadeva sobhanaṃ nāma. Tena ca bhagavā gatoti āha ‘‘iti sobhanagamanattā sugato’’ti sobhanattho su-saddoti katvā.

๑๓๔. จริงอยู่ แม้คำว่า "การไป" (คมน) ก็เรียกว่า "คตะ" (อันไปแล้ว) ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ในเวลายืน เดิน" เป็นต้น. บทว่า โสภณํ ความว่า ดีงาม. ความเป็นของดีงามมีได้เพราะความบริสุทธิ์, ความบริสุทธิ์มีได้เพราะความปราศจากโทษ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บริสุทธิ์และไม่มีโทษ". และการไปชื่อว่ามีหลายอย่าง ฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงการไปที่ประสงค์ในที่นี้ จึงตรัสว่า "อริยมรรค". จริงอยู่ อริยมรรคนั้นเป็นทางดำเนินไปสู่พระนิพพาน เป็นการบรรลุถึงพระนิพพาน ฉะนั้น จึงเรียกว่า "คตะ" (อันไปแล้ว) และ "คมนะ" (การไป). บัดนี้ เพื่อจะแสดงเหตุผลในการถือเอาอริยมรรคนั้นนั่นเทียว ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "เตน เหสา". บทว่า เขมํ ทิสํ ได้แก่ พระนิพพาน. บทว่า อสชฺชมาโน ความว่า ไม่ติดข้อง คือ ไม่กระทำความข้องเกี่ยวแม้ในการไปสู่สุคติ เพราะไม่มีอันตราย, ไม่ต้องพูดถึงในคติอื่นเลย. อีกอย่างหนึ่ง พระองค์ประทับนั่งบนอาสนะเดียวเท่านั้น เสด็จไปแล้วโดยไม่ติดข้อง ไม่ข้องเกี่ยว เพราะทรงบรรลุมรรคทั้ง ๔ ได้ด้วยอานุภาพแห่งขิปปาภิญญา (อภิญญาที่รวดเร็ว) นั่นเทียว. การไปใด ที่เมื่อบุคคลไปอยู่ ย่อมกำจัดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ทั้งปวง และย่อมนำมาซึ่งสมบัติอันยอดเยี่ยมทั้งปวง, การไปนั้นนั่นแหละชื่อว่างดงาม. และพระผู้มีพระภาคเสด็จไปแล้วด้วยการไปนั้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุนั้น เพราะเป็นการเสด็จไปอันงดงาม จึงชื่อว่า สุคโต" โดยถือเอาว่า สุ-อุปสรรค มีอรรถว่า งดงาม.

Asundarānaṃ dukkhānaṃ saṅkhārappavattīnaṃ abhāvato accantasukhattā ekantato sundaraṃ nāma asaṅkhatā dhātūti āha ‘‘sundarañcesa ṭhānaṃ gato amataṃ nibbāna’’nti. Tenāha bhagavā ‘‘nibbānaṃ paramaṃ sukha’’nti (ma. ni. 2.215; dha. pa. 203-204). Sammāti suṭṭhu. Suṭṭhu gamanañca nāma paṭipakkhena anabhibhūtassa gamananti āha ‘‘pahīne kilese puna apaccāgacchanto’’ti. Idañca sikhāppattaṃ sammāgamanaṃ, yāya āgamanīyapaṭipadāya siddhaṃ, sāpi sammāgamanamevāti evampi [Pg.235] bhagavā sugatoti dassetuṃ ‘‘sammā vā gato’’tiādi vuttaṃ. Sammāpaṭipattiyāti sammāsambodhiyā sampāpane aviparītapaṭipattiyā. ‘‘Sabbalokassa hitasukhameva karonto’’ti etena mahābodhiyā paṭipadā avibhāgena sabbasattānaṃ sabbadā hitasukhāvahabhāveneva pavattatīti dasseti. ‘‘Sassataṃ ucchedanti ime ante anupagacchanto gato’’ti etena paṭiccasamuppādagatiṃ dasseti. ‘‘Kāmasukhaṃ attakilamathanti ime anupagacchanto gato’’ti etena ariyamaggagatiṃ dasseti.

เพราะไม่มีทุกข์อันไม่งดงามและความเป็นไปแห่งสังขารทั้งหลาย และเพราะเป็นสุขอย่างยิ่ง อสังขตธาตุจึงชื่อว่าเป็นสิ่งที่งดงามโดยส่วนเดียว ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และพระองค์เสด็จไปสู่สถานอันงดงาม คืออมตนิพพาน". เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "นิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง". บทว่า สมฺมา ความว่า โดยชอบ. และการไปโดยชอบชื่อว่าเป็นการไปของผู้ที่ไม่ถูกฝ่ายตรงข้ามครอบงำ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่กลับมาสู่กิเลสที่ละได้แล้วอีก". และการไปโดยชอบนี้เป็นการไปที่ถึงที่สุดแล้ว, การไปนี้สำเร็จได้ด้วยอาคมนียปฏิปทา (ข้อปฏิบัติอันเป็นเบื้องต้น) ใด แม้ปฏิปทานั้นก็ชื่อว่าเป็นการไปโดยชอบนั่นเทียว เพื่อแสดงว่าพระผู้มีพระภาคชื่อว่าสุคโตแม้โดยนัยนี้ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "สมฺมา วา คโต". บทว่า สมฺมาปฏิปตฺติยา ความว่า ด้วยข้อปฏิบัติที่ไม่ผิดพลาดในการบรรลุถึงพระสัมมาสัมโพธิญาณ. ด้วยคำว่า "ทรงกระทำแต่ประโยชน์สุขแก่โลกทั้งปวง" นี้ ท่านแสดงว่า ปฏิปทาเพื่อพระมหาโพธิญาณย่อมเป็นไปเพื่อสรรพสัตว์ทั้งปวงโดยไม่แบ่งแยก ในกาลทุกเมื่อ ด้วยความเป็นผู้นำมาซึ่งประโยชน์สุขเท่านั้น. ด้วยคำว่า "เสด็จไปโดยไม่เข้าถึงที่สุดทั้งสองนี้ คือ สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ" นี้ ท่านแสดงถึงการดำเนินไปคือปฏิจจสมุปบาท. ด้วยคำว่า "เสด็จไปโดยไม่เข้าถึงที่สุดทั้งสองนี้ คือ กามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค" นี้ ท่านแสดงถึงการดำเนินไปคืออริยมรรค.

Tatrāti yuttaṭṭhāne yuttasseva bhāsane nipphādetabbe, sādhetabbe cetaṃ bhummaṃ. Abhūtanti abhūtatthaṃ. Atthamukhena hi vācāya abhūtatā, bhūtatā vā. Atacchanti tasseva vevacanaṃ. Abhūtanti vā asantaṃ avijjamānaṃ. Atacchanti atathākāraṃ aññathāsantaṃ. Anatthasañhitanti diṭṭhadhammikena, samparāyikena vā anatthena sañhitaṃ, anatthāvahaṃ. Na atthoti anattho, atthassa paṭipakkho, abhāvo ca, tena sañhitaṃ, pisuṇavācaṃ, samphappalāpañcāti attho. Evamettha catubbidhassāpi vacīduccaritassa saṅgaho daṭṭhabbo. Ettha ca paṭhamā vācā sīlavantaṃ ‘‘dussīlo’’ti, acaṇḍālādimeva ‘‘caṇḍālo’’tiādinā bhāsamānassa daṭṭhabbā. Dutiyā dussīlaṃ ‘‘dussīlo’’ti, caṇḍālādimeva ‘‘caṇḍālo’’tiādinā avinayena bhāsamānassa. Tatiyā nerayikādikassa nerayikādibhāvavibhāvanīkathā yathā ‘‘āpāyiko devadatto nerayiko’’tiādikā (cūḷava. 348). Catutthī ‘‘vedavihitena yaññavidhinā pāṇātipātādikataṃ sugatiṃ āvahatī’’ti lokassa byāmohanakathā. Pañcamī bhūtena pesuññūpasaṃhārādikathā. Chaṭṭhā yuttappattaṭṭhāne pavattitā dānasīlādikathā veditabbā. Evaṃ sammā gadattāti yathāvuttaṃ abhūtādiṃ vajjetvā bhūtaṃ tacchaṃ atthasañhitaṃ piyaṃ manāpaṃ tato eva sammā suṭṭhu gadanato sugato da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Āpāthagamanamattena kassaci appiyampi hi bhagavato vacanaṃ piyaṃ manāpameva atthasiddhiyā lokassa hitasukhāvahattā.

บทว่า ตตฺร ความว่า ในที่อันสมควร ในอรรถะที่พึงทำให้สำเร็จ คือการกล่าวคำที่สมควรเท่านั้น บทว่า เอตํ เป็นภูมิศัพท์ (ศัพท์ที่ลงในอรรถสัตตมีวิภัตติ) บทว่า อภูตํ คือ มีเนื้อความไม่จริง จริงอยู่ ความเป็นคำไม่จริงหรือความเป็นคำจริงของวาจา ย่อมมีโดยอรรถเป็นสำคัญ บทว่า อตจฺฉํ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อภูตํ คือ ไม่มี ไม่ปรากฏ บทว่า อตจฺฉํ คือ มีอาการไม่เป็นเช่นนั้น เป็นอยู่โดยประการอื่น บทว่า อนตฺถสญฺหิตํ คือ ประกอบด้วยสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ในปัจจุบันหรือในสัมปรายภพ นำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ชื่อว่า อนตฺโถ เพราะมิใช่ประโยชน์ เป็นปฏิปักษ์ต่อประโยชน์ และความไม่มีประโยชน์ บทว่า สญฺหิตํ คือ ประกอบแล้วด้วยอนัตถะนั้น อธิบายว่า ได้แก่ ปิสุณาวาจาและสัมผัปปลาปะ พึงเห็นการสงเคราะห์วจีทุจริตแม้ทั้ง ๔ อย่างในที่นี้อย่างนี้ และในบรรดาวาจาเหล่านั้น พึงเห็นวาจาที่ ๑ ว่าเป็นวาจาของผู้กล่าวซึ่งผู้มีศีลว่า “เป็นคนทุศีล” หรือกล่าวซึ่งคนที่ไม่ใช่คนจัณฑาลเป็นต้นนั่นเทียว ด้วยคำเป็นต้นว่า “เป็นคนจัณฑาล” วาจาที่ ๒ (พึงเห็นว่าเป็นวาจา) ของผู้กล่าวซึ่งคนทุศีลว่า “เป็นคนทุศีล” หรือกล่าวซึ่งคนจัณฑาลเป็นต้นนั่นเทียว ด้วยคำเป็นต้นว่า “เป็นคนจัณฑาล” โดยไม่ใช่วินัย วาจาที่ ๓ (พึงเห็นว่า) เป็นคำประกาศความเป็นผู้เกิดในนรกเป็นต้น ของผู้จะเกิดในนรกเป็นต้น เหมือนคำเป็นต้นว่า “พระเทวทัตเป็นผู้เกิดในอบาย เป็นผู้เกิดในนรก” วาจาที่ ๔ (พึงเห็นว่า) เป็นคำทำให้ชาวโลกหลงใหลว่า “การทำปาณาติบาตเป็นต้นด้วยพิธียัญญกรรมที่บัญญัติไว้ในพระเวทย่อมนำไปสู่สุคติ” วาจาที่ ๕ (พึงเห็นว่า) เป็นคำนำมาซึ่งคำส่อเสียดเป็นต้นโดยเรื่องจริง วาจาที่ ๖ พึงทราบว่าเป็นคำกล่าวทานศีลกถาเป็นต้นที่ดำเนินไปในที่อันสมควรและเหมาะสม บทว่า สมฺมา คทตฺตา ความว่า ชื่อว่า สุคโต เพราะตรัสดี คือตรัสถ้อยคำที่จริง แท้ ประกอบด้วยประโยชน์ เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ โดยเว้นคำไม่จริงเป็นต้นที่กล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว คือเพราะตรัสดี โดยทำ ท-อักษร ให้เป็น ต-อักษร จริงอยู่ แม้พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าจะไม่เป็นที่พอใจของใครบางคนเพียงแค่ผ่านมาสู่คลองโสต ก็เป็นที่รักเป็นที่พอใจนั่นเทียว เพราะสำเร็จประโยชน์ เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขแก่ชาวโลก

Apica sobhanaṃ gataṃ gamanaṃ etassāti sugato. Bhagavato hi veneyyajanupasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ bhaddakaṃ[Pg.236]. Tathā lakkhaṇānubyañjanapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya dutavilambitakhalitānukaḍḍhananippīḷanukkuṭikakuṭilākulatādidosarahitavilāsitarājahaṃsavasabhavāraṇamigarājagamanaṃ kāyagamanaṃ, ñāṇagamanañca vipulanimmalakaruṇāsativīriyādiguṇavisesasahitaṃ abhinīhārato yāva mahābodhi anavajjatāya, sattānaṃ hitasukhāvahatāya ca sobhanameva. Atha vā sayambhūñāṇena sakalampi lokaṃ pariññābhisamayavasena parijānanto sammā gato avagatoti sugato. Tathā lokasamudayaṃ pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato atītoti sugato. Lokanirodhaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti sugato. Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ bhāvanābhisamayavasena sammā gato paṭipannoti sugato. Tathā yaṃ imassa sadevakassa lokassa diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, sabbaṃ taṃ hatthatale āmalakaṃ viya sammā paccakkhato gato abbhaññāsīti sugato.

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า สุคโต เพราะพระองค์มีการไปอันงาม อธิบายว่า การเสด็จเข้าไปหาเวไนยชนของพระผู้มีพระภาคเจ้างดงามและดีงาม เพราะทำให้ประโยชน์สุขสำเร็จแก่เวไนยชนเหล่านั้นโดยส่วนเดียว ฉันนั้นเหมือนกัน กายคต (การเสด็จดำเนินทางพระวรกาย) ซึ่งเป็นการเสด็จดำเนินเยี่ยงพญาราชหงส์ พญาอุสภราช พญาช้าง และพญาราชสีห์ อันงดงาม ปราศจากโทษ มีความเร็วเกินไป ช้าเกินไป พลาดไป ลากไป กระแทกลงย่ำ ย่ำด้วยปลายเท้า เดินขาถ่าง สับสน เป็นต้น เพราะความเป็นผู้มีพระรูปกายอันประดับด้วยพระลักษณะและอนุพยัญชนะ และญาณคต (การดำเนินไปแห่งพระญาณ) ซึ่งประกอบด้วยคุณวิเศษ มีกรุณา สติ วิริยะ เป็นต้น อันไพบูลย์และปราศจากมลทิน ตั้งแต่ทรงกระทำอภินิหารจนถึงพระมหาโพธิญาณ ก็งดงามนั่นเทียว เพราะไม่มีโทษ และเพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขแก่สัตว์ทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า สุคโต เพราะทรงไปดีแล้ว คือทรงทราบชัดแล้วซึ่งโลกทั้งสิ้นด้วยพระสยัมภูญาณ โดยปริญญาภิสมัย ฉันนั้นเหมือนกัน ชื่อว่า สุคโต เพราะทรงไปดีแล้ว คือทรงล่วงพ้นแล้ว โดยทรงละโลกสมุทัยด้วยปหานาภิสมัย ทรงทำให้ถึงความเป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้นอีก ชื่อว่า สุคโต เพราะทรงไปดีแล้ว คือทรงบรรลุแล้วซึ่งโลกนิโรธ คือพระนิพพาน โดยสัจฉิกิริยาภิสมัย ชื่อว่า สุคโต เพราะทรงไปดีแล้ว คือทรงดำเนินไปแล้วซึ่งปฏิปทาอันเป็นทางให้ถึงโลกนิโรธ โดยภาวนาภิสมัย ฉันนั้นเหมือนกัน ชื่อว่า สุคโต เพราะทรงไปแล้ว คือทรงรู้ยิ่งแล้วซึ่งธรรมทั้งหมดนั้น ที่โลกนี้พร้อมทั้งเทวโลกได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้พิจารณาตามด้วยใจ โดยประจักษ์ด้วยดี ดุจมะขามป้อมในฝ่าพระหัตถ์

135. Sabbathāti sabbappakārena. Yo yo loko yathā yathā veditabbo, tathā tathā. Te pana pakāre dassetuṃ ‘‘sabhāvato’’tiādi vuttaṃ. Tattha sabhāvatoti dukkhasabhāvato. Sabbo hi loko dukkhasabhāvo. Yathāha ‘‘saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti (mahāva. 14; dī. ni. 2.387). Samudayatoti yato so samudeti, tato taṇhādito. Nirodhatoti yattha so nirujjhati, tato visaṅkhārato. Nirodhūpāyatoti yena vidhinā so nirodho pattabbo, tato ariyamaggato, ito aññassa pakārassa abhāvā.

๑๓๕. บทว่า สพฺพถา คือ โดยประการทั้งปวง โลกใดๆ พึงทราบโดยประการใดๆ (ก็ทรงทราบ) โดยประการนั้นๆ ก็เพื่อจะทรงแสดงประการเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “สภาวโต” ในบทเหล่านั้น บทว่า สภาวโต คือ โดยสภาวะแห่งทุกข์ จริงอยู่ โลกทั้งหมดมีทุกข์เป็นสภาวะ ดังที่ตรัสไว้ว่า “โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์” บทว่า สมุทยโต คือ (โดยเหตุ) ที่โลกนั้นเกิดขึ้น คือ โดยตัณหาเป็นต้น บทว่า นิโรธโต คือ (โดยที่) ที่โลกนั้นดับ คือ โดยวิสังขาร (นิโรธสัจ) บทว่า นิโรธูปายโต คือ (โดยวิธี) ที่จะพึงบรรลุความดับนั้น คือ โดยอริยมรรค เพราะไม่มีประการอื่นนอกจากนี้

Iti ‘‘sabbathā lokaṃ avedī’’ti vatvā tadatthasādhakaṃ suttaṃ dassento ‘‘yattha kho āvuso’’tiādimāha. Tattha ‘‘na jāyatī’’tiādinā ujukaṃ jātiādīni paṭikkhipitvā ‘‘na cavati na upapajjatī’’ti padadvayena aparāparaṃ cavanupapajjanāni paṭikkhipati. Keci pana ‘‘na jāyatītiādi gabbhaseyyakavasena vuttaṃ, itaraṃ opapātikavasenā’’ti vadanti. Tanti jātiādirahitaṃ. Gamanenāti padasā gamanena. Ñāteyyanti jānitabbaṃ. ‘‘Ñātāya’’nti vā pāṭho, ñātā ayaṃ nibbānatthikoti adhippāyo.

ครั้นตรัสว่า “ทรงทราบโลกโดยประการทั้งปวง” ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงพระสูตรที่ทำให้เนื้อความนั้นสำเร็จ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ยตฺถ โข อาวุโส” ในพระสูตรนั้น ทรงปฏิเสธชาติเป็นต้นโดยตรงด้วยคำเป็นต้นว่า “น ชายติ” ทรงปฏิเสธการจุติและการอุบัติในลำดับต่อๆ ไปด้วยสองบทว่า “น จวติ น อุปปชฺชติ” แต่บางพวกกล่าวว่า “คำเป็นต้นว่า น ชายติ (สามบท) กล่าวไว้โดยนัยแห่งสัตว์ผู้เกิดในครรภ์, ส่วนอีกสองบท (น จวติ น อุปปชฺชติ) กล่าวไว้โดยนัยแห่งโอปปาติกะ” บทว่า ตํ คือ ที่ที่ปราศจากชาติเป็นต้น บทว่า คมเนน คือ ด้วยการไปด้วยเท้า บทว่า ญาเตยฺยํ คือ พึงรู้ หรืออีกปาฐะหนึ่งว่า “ญาตายํ” อธิบายว่า ผู้นี้ผู้ต้องการพระนิพพานย่อมรู้

Kāmaṃ [Pg.237] pādagamanena gantvā lokassantaṃ ñātuṃ, daṭṭhuṃ, pattuṃ vā na sakkā, apica parimitaparicchinnaṭṭhāne taṃ paññāpetvā dassemīti dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha sasaññimhīti saññāsahite. Tato eva samanake saviññāṇake. Aviññāṇake pana utusamuṭṭhānarūpasamudāyamatte paññāpetuṃ na sakkāti adhippāyo. Lokanti khandhādilokaṃ. Lokanirodhanti tassa lokassa nirujjhanaṃ, nibbānameva vā. Adesampi hi taṃ yesaṃ nirodho, tesaṃ vasena upacārato, desatopi niddisīyati yathā ‘‘cakkhuṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhatī’’ti (dī. ni. 2.401; ma. ni. 1.134; vibha. 204).

จริงอยู่ การที่จะไปรู้ เห็น หรือถึงที่สุดแห่งโลกด้วยการเดินเท้า ย่อมไม่อาจทำได้ แต่ว่า เมื่อจะทรงแสดงว่า “เราจะบัญญัติและแสดงที่สุดแห่งโลกนั้นในที่อันมีประมาณและกำหนดได้” จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “อปิจ” ในบทเหล่านั้น บทว่า สสญฺญิมฺหิ คือ ในกายที่พร้อมด้วยสัญญา เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว (จึงหมายถึง) ในกายที่พร้อมด้วยใจและวิญญาณ อธิบายว่า แต่ในกายที่ไม่มีวิญญาณ เป็นเพียงกลุ่มรูปอันเกิดจากอุตุ ย่อมไม่อาจบัญญัติได้ บทว่า โลกํ คือ โลกอันได้แก่ขันธ์เป็นต้น บทว่า โลกนิโรธํ คือ ความดับแห่งโลกนั้น หรือได้แก่พระนิพพานนั่นเอง จริงอยู่ แม้พระนิพพานนั้นจะไม่มีประเทศ (ที่ตั้ง) แต่ก็ถูกระบุโดยเป็นประเทศได้โดยอุปจาร อาศัยอุปาทานขันธ์เหล่าใดที่ดับไป เหมือนดังเทศนาว่า “จักขุเป็นของน่ารักน่าพอใจในโลก ตัณหานั้นเมื่อบุคคลละ ย่อมละได้ในจักขุนั้น เมื่อดับ ย่อมดับในจักขุนั้น”

Gamanenāti pākatikagamanena. Lokassantoti saṅkhāralokassa anto antakiriyāhetubhūtaṃ nibbānaṃ. Kudācananti kadācipi. Apatvāti aggamaggena anadhigantvā. Pamocananti pamutti nissaraṇaṃ. Tasmāti yasmā lokassantaṃ apatvā vaṭṭadukkhato mutti natthi, tasmā. Haveti nipātamattaṃ. Lokavidūti sabhāvādito sabbaṃ lokaṃ jānanto. Sumedhoti sundarapañño. Lokantagūti pariññābhisamayena lokaṃ viditvā pahānābhisamayena lokantagū. Maggabrahmacariyavāsassa pariniṭṭhitattā vusitabrahmacariyo. Sabbesaṃ kilesānaṃ samitattā, catusaccadhammānaṃ vā abhisamitattā samitāvī. Nāsīsati na pattheti. Yathā imaṃ lokaṃ, evaṃ parañca lokaṃ appaṭisandhikattā.

บทว่า Gamanena ความว่า ด้วยการไปตามปกติ. บทว่า Lokassanto ความว่า ที่สุดแห่งสังขารโลก ได้แก่พระนิพพานอันเป็นเหตุแห่งการกระทำที่สุด. บทว่า Kudācanaṁ ความว่า ในกาลไหนๆ เลย. บทว่า Apatvā ความว่า ไม่บรรลุด้วยอัคคมรรค. บทว่า Pamocanaṁ ความว่า ความหลุดพ้น การสลัดออก. บทว่า Tasmā ความว่า เพราะว่า เมื่อไม่ถึงที่สุดแห่งโลก ความหลุดพ้นจากวัฏทุกข์ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น. บทว่า Have เป็นเพียงนิบาต. บทว่า Lokavidū ความว่า ผู้ทรงทราบโลกทั้งหมดโดยสภาวะเป็นต้น. บทว่า Sumedho ความว่า ผู้มีปัญญาอันงาม. บทว่า Lokantagū ความว่า ทรงรู้แจ้งโลกด้วยปริญญาภิสมัยแล้ว จึงชื่อว่าผู้ถึงที่สุดแห่งโลกด้วยปหานาภิสมัย. เพราะการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์คือมรรคได้จบสิ้นแล้ว จึงชื่อว่าผู้อยู่จบพรหมจรรย์. เพราะทรงยังกิเลสทั้งปวงให้สงบแล้ว หรือเพราะทรงรู้พร้อมยิ่งซึ่งธรรมคือสัจจะ ๔ จึงชื่อว่าผู้มีกิเลสสงบแล้ว. (พระองค์) ย่อมไม่หวัง คือ ย่อมไม่ปรารถนา. เพราะไม่มีการสืบต่ออีก จึงไม่ปรารถนาโลกนี้ฉันใด แม้โลกอื่นก็ฉันนั้น.

136. Evaṃ yadipi lokavidutā anavasesato dassitā sabhāvato dassitattā, loko pana ekadeseneva vuttoti taṃ anavasesato dassetuṃ ‘‘apica tayo lokā’’tiādi vuttaṃ. Tattha indriyabaddhānaṃ khandhānaṃ samūho, santāno ca sattaloko. Rūpādīsu sattavisattatāya satto, lokīyanti ettha kusalākusalaṃ, tabbipāko cāti lokoti. Anindriyabaddhānaṃ rūpādīnaṃ samūho, santāno ca okāsaloko lokiyanti ettha tasā, thāvarā ca, tesañca okāsabhūtoti. Tadādhāratāya hesa ‘‘bhājanaloko’’tipi vuccati. Ubhayepi khandhā saṅkhāraloko paccayehi saṅkharīyanti, lujjanti palujjanti cāti. Āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikā, paccayāyattavuttikāti [Pg.238] attho. Paccayattho hettha āhāra-saddo ‘‘ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāyā’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.232) viya. Evaṃ hi ‘‘sabbe sattā’’ti iminā asaññasattāpi pariggahitā honti. Sā panāyaṃ āhāraṭṭhitikatā nippariyāyato saṅkhāradhammo, na sattadhammoti āha ‘‘āhāraṭṭhitikāti āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo’’ti.

๑๓๖. แม้ความเป็นผู้รู้แจ้งโลกจะถูกแสดงไว้โดยไม่มีส่วนเหลืออย่างนี้ เพราะทรงแสดงโดยสภาวะ แต่โลกถูกกล่าวไว้โดยส่วนเดียวเท่านั้น เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงโลกนั้นโดยไม่มีส่วนเหลือ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “อนึ่ง โลก ๓ อย่าง”. ในโลก ๓ อย่างนั้น หมู่และสันดานแห่งขันธ์ทั้งหลายที่เนื่องด้วยอินทรีย์ ชื่อว่า สัตวโลก. ชื่อว่า สัตวะ เพราะความข้อง ความติดยิ่งในรูปเป็นต้น, ชื่อว่า โลก เพราะกุศลและอกุศลและวิบากของกรรมนั้น อันบุคคลย่อมเห็นในขันธ์นี้. หมู่และสันดานแห่งรูปเป็นต้นที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ ชื่อว่า โอกาสโลก เพราะสัตว์ที่ยังสะดุ้งและสัตว์ที่มั่นคง อันบุคคลย่อมเห็นในขันธ์นี้ และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งสัตว์เหล่านั้น. จริงอยู่ โอกาสโลกนี้ ท่านเรียกว่า “ภาชนโลก” ก็มี เพราะเป็นที่อาศัยของสัตว์เหล่านั้น. ขันธ์ทั้งสองประเภท ชื่อว่า สังขารโลก เพราะอันปัจจัยทั้งหลายปรุงแต่ง และเพราะย่อมสลาย ย่อมแตกสลายไป. บทว่า Āhāraṭṭhitikā ความว่า มีปัจจัยเป็นที่ตั้ง มีความเป็นไปเนื่องด้วยปัจจัย. จริงอยู่ ในที่นี้ อาหารศัพท์มีความหมายว่าปัจจัย เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า “อาหารนี้เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งกามฉันทะที่ยังไม่เกิด”. ด้วยบทว่า “sabbe sattā” นี้ แม้อสัญญีสัตว์ทั้งหลายก็เป็นอันทรงถือเอาแล้วด้วยอย่างนี้. ก็ความเป็นสัตว์มีอาหารเป็นที่ตั้งนั้น โดยนิปปริยายเป็นสังขารธรรม ไม่ใช่สัตวธรรม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในที่ที่มาว่า ‘มีอาหารเป็นที่ตั้ง’ พึงทราบว่าหมายถึงสังขารโลก”.

Yadi evaṃ ‘‘sabbe sattā’’ti idaṃ kathanti? Puggalādhiṭṭhānā desanāti nāyaṃ doso. Yathā aññatthāpi ‘‘ekadhamme, bhikkhave, bhikkhu sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā vimuccamāno sammā pariyantadassāvī sammadatthaṃ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti. Katamasmiṃ ekadhamme? Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (a. ni. 10.27). Diṭṭhigatikānaṃ sassatādivasena ‘‘attā, loko’’ti ca parikappanā yebhuyyena sattavisayā, na saṅkhāravisayāti āha ‘‘sassato lokoti vā asassato lokoti vā āgataṭṭhāne sattaloko veditabbo’’ti.

ถ้าอย่างนั้น บทว่า “sabbe sattā” นี้ เป็นอย่างไร? (ตอบว่า) เทศนามีบุคคลเป็นที่ตั้ง โทษนี้จึงไม่มี. เหมือนในที่อื่นก็มีว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ ในธรรมอย่างหนึ่ง ย่อมเป็นผู้เห็นที่สุดโดยรอบโดยชอบ รู้พร้อมยิ่งซึ่งประโยชน์อันถูกต้อง ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในทิฏฐธรรมทีเดียว. ในธรรมอย่างหนึ่งเป็นไฉน? คือ สัตว์ทั้งปวงมีอาหารเป็นที่ตั้ง”. การกำหนดว่า “อัตตา, โลก” โดยนัยเป็นต้นว่าเที่ยง ของบุคคลผู้มีทิฏฐิเป็นคติ โดยมากมีสัตว์เป็นอารมณ์ ไม่มีสังขารเป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในที่ที่มาว่า ‘โลกเที่ยง’ หรือ ‘โลกไม่เที่ยง’ พึงทราบว่าหมายถึงสัตวโลก”.

Yāvatā candimasūriyā pariharantīti yattake ṭhāne candimasūriyā parivattanti paribbhamanti. Disā bhanti virocamānāti tesaṃ paribbhamaneneva tā disā pabhassarā hutvā virocanti. Tāva sahassadhā lokoti tattakaṃ sahassappakāro okāsaloko, sahassalokadhātuyoti attho. ‘‘Tāva sahassavā’’ti vā pāṭho.

บทว่า Yāvatā candimasūriyā pariharanti ความว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมหมุนเวียน โคจรไปในที่ประมาณเท่าใด. บทว่า Disā bhanti virocamānā ความว่า ทิศทั้งหลายเหล่านั้นย่อมรุ่งเรือง สว่างไสวได้ ก็เพราะการโคจรไปของพระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นนั่นเอง. บทว่า Tāva sahassadhā loko ความว่า โอกาสโลกมีพันประเภทประมาณเท่านั้น, อธิบายว่า โลกธาตุพันหนึ่ง. หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า “Tāva sahassavā” ก็เป็นปาฐะ.

Tampīti taṃ tividhampi lokaṃ. Tathā hissa sabbathāpi viditoti sambandho. Eko lokoti ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti yāya puggalādhiṭṭhānāya kathāya sabbesaṃ saṅkhārānaṃ paccayāyattavuttitā vuttā, tāya sabbo saṅkhāraloko eko ekavidho pakārantarassa abhāvato. Dve lokātiādīsupi iminā nayena attho veditabbo. Nāma-ggahaṇena cettha nibbānassa aggahaṇaṃ, tassa alokasabhāvattā. Nanu ca ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti ettha paccayāyattavuttitāya maggaphaladhammānampi lokatā āpajjatīti? Nāpajjati, pariññeyyānaṃ dukkhasaccadhammānaṃ idha ‘‘loko’’ti adhippetattā. Atha vā ‘‘na lujjati na palujjatī’’ti [Pg.239] yo gahito tathā na hoti, so lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā. Upādānānaṃ ārammaṇabhūtā khandhā upādānakkhandhā. Dasāyatanānīti dasa rūpāyatanāni.

บทว่า Tampi คือ แม้โลก ๓ อย่างนั้น. มีความเกี่ยวข้องว่า “จริงอยู่ โลกนั้นพระองค์ทรงรู้แจ้งแล้วโดยประการทั้งปวง”. บทว่า Eko loko ความว่า สังขารโลกทั้งหมดเป็นหนึ่ง คือ มีประเภทเดียว เพราะไม่มีประเภทอื่น ด้วยถ้อยคำที่มีบุคคลเป็นที่ตั้งใด ที่กล่าวถึงความเป็นไปอันเนื่องด้วยปัจจัยของสังขารทั้งปวงว่า “สัตว์ทั้งปวงมีอาหารเป็นที่ตั้ง”. แม้ในบทเป็นต้นว่า Dve lokā ก็พึงทราบความหมายโดยนัยนี้. และในที่นี้ การไม่ถือเอานิพพานด้วยการถือเอานาม (ก็พึงทราบ) เพราะนิพพานนั้นไม่มีสภาวะเป็นโลก. (ถามว่า) ก็ในบทว่า “āhāraṭṭhitikā” นี้ ความเป็นโลกแม้ของมรรคผลธรรมทั้งหลายย่อมถึงมิใช่หรือ เพราะมีความเป็นไปอันเนื่องด้วยปัจจัย? (ตอบว่า) ไม่ถึง เพราะในที่นี้ ทรงประสงค์เอาธรรมที่เป็นทุกขสัจอันควรกำหนดรู้ว่า “โลก”. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมใดที่บุคคลยึดถือว่า “ไม่สลาย ไม่แตกสลาย” แต่ไม่เป็นเช่นนั้น ธรรมนั้นชื่อว่าโลก เพราะฉะนั้น ความเป็นโลกย่อมไม่มีแก่โลกุตรธรรมทั้งหลายซึ่งปราศจากการยึดถือเช่นนั้น. ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอารมณ์ของอุปาทานทั้งหลาย ชื่อว่า อุปาทานขันธ์. บทว่า Dasāyatanāni คือ รูปายตนะ ๑๐.

Ettha ca ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti paccayāyattavuttitāvacanena saṅkhārānaṃ aniccatā. Tāya ca ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15) vacanato dukkhānattatā ca pakāsitā hontīti tīṇipi sāmaññalakkhaṇāni gahitāni. Nāmanti cattāro arūpino khandhā, te ca atthato phassādayo. Rūpanti bhūtupādāyarūpāni, tāni ca atthato pathavīādayoti aviseseneva salakkhaṇato saṅkhārā gahitā. Taggahaṇeneva ye tesaṃ visesā kusalādayo, hetuādayo ca, tepi gahitā eva hontīti āha ‘‘iti ayaṃ saṅkhāralokopi sabbathā vidito’’ti.

และในที่นี้ ด้วยคำที่กล่าวถึงความเป็นไปอันเนื่องด้วยปัจจัยว่า “มีอาหารเป็นที่ตั้ง” (ย่อมแสดง) ความเป็นของไม่เที่ยงแห่งสังขารทั้งหลาย. และด้วยความเป็นของไม่เที่ยงนั้น ความเป็นทุกข์และความเป็นอนัตตาก็เป็นอันประกาศแล้ว ตามนัยว่า “สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา” ดังนี้ สามัญลักษณะทั้ง ๓ จึงเป็นอันถือเอาแล้ว. บทว่า Nāmaṁ คือ อรูปขันธ์ ๔, และขันธ์เหล่านั้นโดยอรรถก็ได้แก่ผัสสะเป็นต้น. บทว่า Rūpaṁ คือ ภูตรูปและอุปาทายรูป, และรูปเหล่านั้นโดยอรรถก็ได้แก่ปฐวีเป็นต้น ดังนี้ สังขารทั้งหลายจึงเป็นอันถือเอาแล้วโดยสลักขณะโดยไม่มีความแตกต่างกัน. ด้วยการถือเอาสังขารเหล่านั้นนั่นเอง ความแตกต่างของสังขารเหล่านั้นอันใด คือ กุศลเป็นต้น และเหตุเป็นต้น แม้ความแตกต่างเหล่านั้นก็เป็นอันถือเอาแล้วเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยเหตุนี้ แม้สังขารโลกนี้ พระองค์ก็ทรงรู้แจ้งแล้วโดยประการทั้งปวง”.

Āgamma cittaṃ seti etthāti āsayo migāsayo viya. Yathā migo gocarāya gantvā paccāgantvā tattheva vanagahane sayatīti so tassa āsayo, evaṃ aññathā pavattitvāpi cittaṃ āgamma yattha seti, so tassa āsayoti vuccati. So pana sassatadiṭṭhiādivasena catubbidho. Vuttañca –

จิตมานอนอยู่ในที่นี้ เหตุนั้น ที่นี้ชื่อว่า อาสยะ เหมือนที่อยู่ของเนื้อ. เหมือนอย่างว่า เนื้อไปหาอาหารแล้วกลับมานอนอยู่ในป่าทึบนั้นนั่นเอง ฉะนั้น ป่าทึบนั้นจึงชื่อว่าเป็นอาสยะของเนื้อนั้น ฉันใด, แม้จิตเป็นไปโดยประการอื่นแล้ว กลับมานอนอยู่ในที่ใด ที่นั้นท่านเรียกว่าเป็นอาสยะของจิตนั้น ฉันนั้น. ก็อาสยะนั้นมี ๔ อย่าง โดยนัยเป็นต้นว่าสัสสตทิฏฐิ. และมีคำกล่าวไว้ว่า –

‘‘Sassatucchedadiṭṭhi ca, khanti cevānulomikā;

Yathābhūtañca yaṃ ñāṇaṃ, etaṃ āsayasaddita’’nti.

สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ, อนุโลมิกขันติ, และญาณใดที่เป็นไปตามความเป็นจริง, สิ่งนี้เรียกว่า อาสยะ

Tattha sabbadiṭṭhīnaṃ sassatucchedadiṭṭhīhi saṅgahitattā sabbepi diṭṭhigatikā sattā imā eva dve diṭṭhiyo sannissitā. Yathāha ‘‘dvayanissito khvāyaṃ, kaccāna, loko yebhuyyena atthitañca natthitañcā’’ti (saṃ. ni. 2.15). Atthitāti hi sassataggāho adhippeto, natthitāti ucchedaggāho. Ayaṃ tāva vaṭṭanissitānaṃ puthujjanānaṃ āsayo. Vivaṭṭanissitānaṃ pana suddhasattānaṃ anulomikā khanti, yathābhūtañāṇanti duvidho āsayo.

ในบรรดาอาสยะเหล่านั้น เพราะทิฏฐิทั้งปวงถูกสงเคราะห์เข้าด้วยสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ ฉะนั้น สัตว์ทั้งปวงผู้มีทิฏฐิเป็นคติจึงอาศัยทิฏฐิ ๒ อย่างนี้เท่านั้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนกัจจานะ โลกนี้โดยมากอาศัยส่วน ๒ อย่าง คือ อัตถิตา (ความมีอยู่) และนัตถิตา (ความไม่มีอยู่)" จริงอยู่ คำว่า อัตถิตา ทรงประสงค์ความยึดถือว่าเป็นสัสสตทิฏฐิ คำว่า นัตถิตา ทรงประสงค์ความยึดถือว่าเป็นอุจเฉททิฏฐิ นี้เป็นอาสยะของปุถุชนผู้อาศัยวัฏฏะก่อน ส่วนอาสยะของสัตบุรุษผู้อาศัยวิวัฏฏะมี ๒ อย่าง คือ อนุโลมิกขันติ และยถาภูตญาณ

Āsayaṃ jānātīti catubbidhampi sattānaṃ āsayaṃ jānāti. Jānanto ca tesaṃ diṭṭhigatānaṃ, tesañca ñāṇānaṃ appavattikkhaṇepi jānāti. Vuttañhetaṃ –

บทว่า "ย่อมรู้อาสยะ" หมายความว่า ย่อมทรงทราบอาสยะของสัตว์ทั้งหลายแม้ทั้ง ๔ อย่าง และเมื่อทรงทราบ ก็ทรงทราบแม้ในขณะที่ทิฏฐิเหล่านั้นและญาณเหล่านั้นยังไม่เกิดขึ้น จริงอยู่ พระดำรัสนี้พระองค์ตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘Kāmaṃ [Pg.240] sevantaññeva jānāti ‘ayaṃ puggalo kāmagaruko kāmāsayo kāmādhimutto’ti, kāmaṃ sevantaññeva jānāti ‘ayaṃ puggalo nekkhammagaruko nekkhammāsayo nekkhammādhimutto’ti’’ādi (paṭi. ma. 1.113).

"ย่อมทรงทราบชัดบุคคลผู้กำลังเสพกามนั่นเทียวว่า ‘บุคคลนี้เป็นผู้เคารพในกาม มีกามเป็นที่อาศัย น้อมใจไปในกาม’ ย่อมทรงทราบชัดบุคคลผู้กำลังเสพกามนั่นเทียวว่า ‘บุคคลนี้เป็นผู้เคารพในเนกขัมมะ มีเนกขัมมะเป็นที่อาศัย น้อมใจไปในเนกขัมมะ’" เป็นต้น

Appahīnabhāvena santāne anu anu sayantīti anusayā, anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti attho. Etena nesaṃ kāraṇalābhe uppajjanārahataṃ dasseti. Appahīnā hi kilesā kāraṇalābhe sati uppajjanti. Ke pana te? Rāgādayo satta anāgatā kilesā, atītā, paccuppannā ca taṃsabhāvattā tathā vuccanti. Na hi dhammānaṃ kālabhedena sabhāvabhedo atthi. Taṃ sattavidhaṃ anusayaṃ tassa tassa sattassa santāne paroparabhāvena pavattamānaṃ jānāti.

ชื่อว่า อนุสัย เพราะนอนเนื่องอยู่เนืองๆ ในสันดานโดยภาวะที่ยังละไม่ได้ อธิบายว่า ย่อมเกิดขึ้นเมื่อได้เหตุอันสมควร ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงถึงความที่อนุสัยเหล่านั้นควรที่จะเกิดขึ้นได้เมื่อได้เหตุ จริงอยู่ กิเลสที่ยังละไม่ได้ เมื่อมีเหตุย่อมเกิดขึ้น ก็อนุสัยเหล่านั้นคืออะไร คือ กิเลส ๗ อย่างมีราคะเป็นต้นที่เป็นอนาคต ส่วนที่เป็นอดีตและปัจจุบันก็เรียกว่าอนุสัยเช่นนั้น เพราะมีสภาวะเช่นนั้น จริงอยู่ ความแตกต่างแห่งสภาวะของธรรมทั้งหลายเพราะความแตกต่างแห่งกาลย่อมไม่มี พระองค์ย่อมทรงทราบอนุสัย ๗ อย่างนั้นที่กำลังเป็นไปในสันดานของสัตว์นั้นๆ โดยภาวะที่ละเอียดและหยาบ

Caritanti sucaritaduccaritaṃ. Taṃ hi vibhaṅge (vibha. 814, 817) caritaniddese niddiṭṭhaṃ. Atha vā caritanti cariyā veditabbā. Tā pana rāgadosamohasaddhābuddhivitakkavasena cha mūlacariyā, tāsaṃ apariyanto antarabhedo, saṃsaggabhedo pana tesaṭṭhividho. Taṃ caritaṃ sabhāvato saṃkilesavodānato samuṭṭhānato phalato nissandatoti evamādinā pakārena jānāti.

บทว่า จริตะ ได้แก่ สุจริตและทุจริต จริงอยู่ จริตนั้นพระองค์ทรงแสดงไว้แล้วในจริตนิเทศ ในคัมภีร์วิภังค์ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า จริตะ พึงทราบว่าคือ จริยา ก็จริยาเหล่านั้นมี ๖ อย่างเป็นมูลจริยา โดยอำนาจแห่งราคะ โทสะ โมหะ ศรัทธา พุทธิ และวิตก ความแตกต่างภายในของมูลจริยาเหล่านั้นไม่มีที่สุด ส่วนความแตกต่างโดยการผสมกันมี ๖๓ อย่าง พระองค์ย่อมทรงทราบจริตนั้นโดยประการต่างๆ มีอาทิคือ โดยสภาวะ โดยความเศร้าหมองและความผ่องแผ้ว โดยสมุฏฐาน โดยผล และโดยผลสืบเนื่อง

Adhimutti ajjhāsayadhātu. Sā duvidhā hīnādhimutti paṇītādhimuttīti. Yāya hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttikeyeva sevanti, paṇītādhimuttikā ca paṇītādhimuttikeyeva. Sā ajjhāsayadhātu ajjhāsayasabhāvo adhimutti. Taṃ adhimuttiṃ jānāti ‘‘imassa adhimutti hīnā, imassa paṇītā’’ti, tatthāpi ‘‘imassa mudu, imassa mudutarā, imassa mudutamā’’tiādinā. Indriyānaṃ hi tikkhamudubhāvādinā yathārahaṃ adhimuttiyā tikkhamudubhāvādiko veditabbo. Tathā hi vuttaṃ sammohavinodanīyaṃ (vibha. aṭṭha. 818, 820) ‘‘heṭṭhā gahitāpi adhimutti idha sattānaṃ tikkhindriyamudindriyabhāvadassanatthaṃ puna gahitā’’ti.

อธิมุติ คือ อัชฌาสยธาตุ อัชฌาสยธาตุนั้นมี ๒ อย่าง คือ หีนาธิมุติ (ความน้อมใจอย่างเลว) และปณีตาธิมุติ (ความน้อมใจอย่างประณีต) ด้วยอัชฌาสยธาตุใด สัตว์ผู้มีอธิมุติเลว ย่อมคบหาแต่ผู้มีอธิมุติเลว ส่วนผู้มีอธิมุติประณีต ก็ย่อมคบหาแต่ผู้มีอธิมุติประณีต อัชฌาสยธาตุนั้น สภาวะแห่งอัชฌาสัยนั้น ชื่อว่า อธิมุติ พระองค์ย่อมทรงทราบอธิมุตินั้นว่า "อธิมุติของบุคคลนี้เลว ของบุคคลนี้ประณีต" แม้ในอธิมุติทั้งสองนั้น ก็ทรงทราบโดยอาทิว่า "ของบุคคลนี้อ่อน ของบุคคลนี้อ่อนกว่า ของบุคคลนี้อ่อนที่สุด" จริงอยู่ พึงทราบความที่อธิมุติเป็นของกล้าและอ่อนเป็นต้น ตามสมควร โดยความที่อินทรีย์ทั้งหลายเป็นของกล้าและอ่อนเป็นต้น จริงดังนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนีว่า "แม้แต่อธิมุติที่ท่านถือเอาแล้วในเบื้องต้น ก็ทรงถือเอาอีกในที่นี้ เพื่อแสดงภาวะที่สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้มีอินทรีย์แก่กล้าและอินทรีย์อ่อน"

Apparajaṃ akkhaṃ etesanti apparajakkhā, appaṃ vā rajaṃ paññāmaye akkhimhi etesanti apparajakkhā, anussadarāgādirajā sattā, te apparajakkhe. Mahārajakkheti etthāpi eseva nayo. Ussadarāgādirajā mahārajakkhā.

ชื่อว่า อัปปรชักขะ เพราะสัตว์เหล่านี้มีธุลีในดวงตาน้อย หรือชื่อว่า อัปปรชักขะ เพราะสัตว์เหล่านี้มีธุลีในดวงตาคือปัญญาน้อย ได้แก่ สัตว์ผู้มีธุลีคือราคะเป็นต้นไม่หนาแน่น พระองค์ทรงทราบสัตว์ผู้มีธุลีในดวงตาน้อยเหล่านั้น แม้ในบทว่า มหารชักขะ ก็นัยนี้เช่นกัน สัตว์ผู้มีธุลีคือราคะเป็นต้นหนาแน่น ชื่อว่า มหารชักขะ

Tikkhindriyeti [Pg.241] tikhiṇehi saddhādīhi indriyehi samannāgate. Mudindriyeti mudukehi saddhādīhi indriyehi samannāgate. Upanissayaindriyāni nāma idhādhippetāni. Svākāreti sundarākāre kalyāṇapakatike, vivaṭṭajjhāsayeti attho. Suviññāpayeti sammattaniyāmaṃ viññāpetuṃ sukare saddhe, paññavante ca. Bhabbe abhabbeti ettha bhabbeti kammāvaraṇakilesāvaraṇavipākāvaraṇarahite. Vuttavipariyāyena dvākāraduviññāpayābhabbā veditabbā. Ettha ca ‘‘imassa rāgarajo appo, imassa dosarajo appo’’tiādinā apparajakkhesu jānanaṃ veditabbaṃ. Sesesupi eseva nayo. Tasmāti yasmā bhagavā aparimāṇe satte āsayādito anavasesetvā jānāti, tasmā assa bhagavato sattalokopi sabbathā vidito.

บทว่า ติกขินทริยะ หมายถึง ผู้ประกอบด้วยอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้นอันแก่กล้า บทว่า มุทินทริยะ หมายถึง ผู้ประกอบด้วยอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้นอันอ่อน ในที่นี้ทรงประสงค์อินทรีย์ที่เป็นอุปนิสัย บทว่า สวาการะ หมายถึง ผู้มีอาการดีงาม มีปกติอันดีงาม อธิบายว่า มีอัชฌาสัยในวิวัฏฏะ บทว่า สุวิญญาปยะ หมายถึง ผู้ที่ทำให้รู้แจ้งสัมมัตตนิยามได้ง่าย ได้แก่ ผู้มีศรัทธา และผู้มีปัญญา ในบทว่า ภัพพะ อภัพพะ นั้น บทว่า ภัพพะ หมายถึง ผู้ปราศจากกัมมาวรณ์ กิเลสาวรณ์ และวิปากาวรณ์ พึงทราบว่า ผู้มีอาการทราม ผู้ที่ให้รู้แจ้งได้ยาก และผู้เป็นอภัพพบุคคล โดยนัยตรงกันข้าม และในบรรดาบุคคลเหล่านี้ พึงทราบการรู้ในบุคคลผู้มีธุลีในดวงตาน้อยโดยอาทิว่า "ธุลีคือราคะของบุคคลนี้น้อย ธุลีคือโทสะของบุคคลนี้น้อย" แม้ในบุคคลที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน เพราะเหตุนั้น คือ เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคทรงทราบสัตว์ทั้งหลายหาประมาณมิได้โดยอาสยะเป็นต้นโดยไม่เหลือเลย ฉะนั้น สัตวโลกจึงเป็นสิ่งที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงทราบแล้วโดยประการทั้งปวง

Nanu ca sattesu pamāṇādipi jānitabbo atthīti? Atthi. Tassa pana jānanaṃ na nibbidāya virāgāya nirodhāyāti idha na gahitaṃ, bhagavato pana tampi suviditaṃ suvavatthāpitameva, payojanābhāvā desanaṃ nāruḷhaṃ. Tena vuttaṃ –

ก็สิ่งที่ควรรู้ในสัตว์ทั้งหลายมีประมาณเป็นต้นก็มีอยู่มิใช่หรือ? มีอยู่ แต่การรู้สิ่งนั้นไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับทุกข์ ฉะนั้น จึงไม่ทรงถือเอาในที่นี้ แต่แม้สิ่งนั้น พระผู้มีพระภาคก็ทรงทราบดี ทรงกำหนดไว้ดีแล้ว แต่เพราะไม่มีประโยชน์ จึงไม่ทรงยกขึ้นแสดง เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสไว้ว่า –

‘‘Atha kho bhagavā parittaṃ nakhasikhāyaṃ paṃsuṃ āropetvā bhikkhū āmantesi ‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho bahutaraṃ – yo vāyaṃ mayā paritto nakhasikhāyaṃ paṃsu āropito, ayaṃ vā mahāpathavī’’’tiādi (saṃ. ni. 5.1121).

"ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงหยิบฝุ่นดินเล็กน้อยไว้ที่ปลายพระนขา แล้วตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน อะไรหนอจะมากกว่ากัน ระหว่างฝุ่นดินเล็กน้อยที่เราหยิบไว้ที่ปลายเล็บนี้ กับมหาปฐพีนี้’" เป็นต้น

137. Okāsalokopi sabbathā viditoti sambandho. Cakkavāḷanti lokadhātu. Sā hi nemimaṇḍalasadisena cakkavāḷapabbatena samantato parikkhittattā ‘‘cakkavāḷa’’nti vuccati. Catutiṃsasatāni cāti catuadhikāni tiṃsasatāni, tīṇisahassāni, cattārisatāni cāti attho. Aḍḍhuḍḍhānīti upaḍḍhacatutthāni, tīṇisatāni, paññāsañcāti attho. Nahutānīti dasasahassāni. Saṅkhātāti kathitā. Saṇṭhitīti heṭṭhā, uparito cāti sabbaso ṭhiti.

๑๓๗. มีความเกี่ยวข้องว่า "โอกาสโลกก็เป็นสิ่งที่ทรงทราบแล้วโดยประการทั้งปวง" บทว่า จักรวาล ได้แก่ โลกธาตุ จริงอยู่ โลกธาตุนั้นถูกล้อมรอบโดยรอบด้วยภูเขาจักรวาลซึ่งมีสัณฐานดุจวงล้อ ฉะนั้นจึงเรียกว่า "จักรวาล" บทว่า จตุตึสสตานิ จ หมายความว่า สามสิบแห่งร้อยที่เกินมาสี่ อธิบายว่า สามพันและสี่ร้อย บทว่า อัฑฒุฑฒานิ หมายความว่า สามร้อยครึ่งร้อยที่สี่ อธิบายว่า สามร้อยและห้าสิบ บทว่า นหุตานิ ได้แก่ หนึ่งหมื่น บทว่า สังขาตา คือ กล่าวไว้แล้ว บทว่า สัณฐิติ คือ การตั้งอยู่โดยประการทั้งปวง ทั้งเบื้องล่างและเบื้องบน

Evaṃ saṇṭhiteti evamavaṭṭhite. Etthāti cakkavāḷe. Accuggato tāvadevāti tattakameva caturāsīti yojanasahassāniyeva ubbedho[Pg.242]. Na kevalaṃ cettha ubbedhova, atha kho āyāmavitthārāpissa tattakāyeva. Vuttañhetaṃ –

บทว่า Evaṃ saṇṭhite ความว่า ตั้งอยู่อย่างมั่นคงแล้วอย่างนี้. บทว่า Ettha ความว่า ในจักรวาลนี้. บทว่า Accuggato tāvadeva ความว่า มีความสูง ๘๔,๐๐๐ โยชน์เท่านั้นเทียว. มิใช่แต่ความสูงเท่านั้นในภูเขาสิเนรุนี้ โดยที่แท้ แม้ความยาวและความกว้างของภูเขาสิเนรุนั้นก็มีประมาณเท่านั้นเหมือนกัน. จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Sineru, bhikkhave, pabbatarājā caturāsīti yojanasahassāni āyāmena, caturāsīti yojanasahassāni vitthārenā’’ti (a. ni. 7.66).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขุนเขาสิเนรุยาว ๘๔,๐๐๐ โยชน์ กว้าง ๘๔,๐๐๐ โยชน์” (อํ. สตฺตก. ๒๓/๑๐๕/๖๖).

Tatoti sinerussa heṭṭhā, upari ca vuttappamāṇato. Upaḍḍhupaḍḍhenāti upaḍḍhena upaḍḍhena. Idaṃ vuttaṃ hoti – dvācattālīsa yojanasahassāni samudde ajjhogāḷho tattakameva ca upari uggato yugandharapabbato, ekavīsa yojanasahassāni samudde ajjhogāḷho tattakameva ca upari uggato īsadharo pabbatoti iminā nayena sesesupi upaḍḍhupaḍḍhapamāṇatā veditabbā. Yathā mahāsamuddo yāva cakkavāḷapādamūlā anupubbaninno, evaṃ yāva sinerupādamūlāti heṭṭhā sinerupamāṇato upaḍḍhapamāṇopi yugandharapabbato pathaviyaṃ suppatiṭṭhito, evaṃ īsadharādayopīti daṭṭhabbaṃ. Vuttaṃ hetaṃ ‘‘mahāsamuddo, bhikkhave, anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro’’ti (udā. 45; cūḷava. 384; a. ni. 8.19). Sineruyugandharādīnaṃ antare sīdantarasamuddā nāma. Te vitthārato yathākkamaṃ sineruādīnaṃ accuggatasamānaparimāṇāti vadanti. Brahāti mahanto.

บทว่า Tato ความว่า จากประมาณที่กล่าวแล้ว ทั้งข้างล่างและข้างบนแห่งภูเขาสิเนรุ. บทว่า Upaḍḍhupaḍḍhena ความว่า โดยครึ่งต่อครึ่ง. อธิบายว่า ภูเขายุคันธรหยั่งลงในสมุทร ๔๒,๐๐๐ โยชน์ และสูงขึ้นไปเบื้องบนเท่านั้นเหมือนกัน, ภูเขาอิสินธรหยั่งลงในสมุทร ๒๑,๐๐๐ โยชน์ และสูงขึ้นไปเบื้องบนเท่านั้นเหมือนกัน, พึงทราบว่ามีประมาณครึ่งต่อครึ่งในภูเขาที่เหลือทั้งหลายด้วยนัยนี้. มหาสมุทรลาดลุ่มไปโดยลำดับจนถึงเชิงเขาจักรวาลฉันใด ฉันนั้น (มหาสมุทร) ก็ลาดลุ่มไปโดยลำดับจนถึงเชิงเขาสิเนรุ. เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่า แม้ภูเขายุคันธรซึ่งมีประมาณครึ่งหนึ่งจากประมาณของภูเขาสิเนรุในเบื้องต่ำ ก็ตั้งมั่นดีแล้วในแผ่นดิน แม้ภูเขาอิสินธรเป็นต้นก็ฉันนั้น. จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มหาสมุทรลาดลุ่มลึกลงไปโดยลำดับ” (อุ. ขุ. ๒๕/๑๒๘/๔๕; จุลฺลว. ๗/๕๘๘/๓๘๔; อํ. อฏฺฐก. ๒๓/๒๒๙/๑๙). ในระหว่างภูเขาสิเนรุและยุคันธรเป็นต้น มีสมุทรชื่อสีทันดร. ท่านกล่าวว่า สมุทรเหล่านั้นมีความกว้างเท่ากับความสูงของภูเขาสิเนรุเป็นต้นตามลำดับ. บทว่า Brahā ความว่า ใหญ่.

Sinerussa samantatoti parikkhipanavasena sinerussa samantato ṭhitā. Sineruṃ tāva parikkhipitvā ṭhito yugandharo, taṃ parikkhipitvā īsadharo. Evaṃ taṃ taṃ parikkhipitvā ṭhitā ‘‘sinerussa samantato’’ti vuttā.

บทว่า Sinerussa samantato ความว่า ตั้งอยู่โดยรอบภูเขาสิเนรุโดยการล้อมรอบ. (คือ) ภูเขายุคันธรตั้งล้อมภูเขาสิเนรุก่อน, ภูเขาอิสินธรตั้งล้อมภูเขายุคันธรนั้น. ภูเขาที่ตั้งล้อมภูเขานั้นๆ อย่างนี้ ท่านเรียกว่า “โดยรอบภูเขาสิเนรุ”.

Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbatoti himavā pabbato pañca yojanānaṃ satāni ucco ubbedho. Nagavhayāti naga-saddena avhātabbā rukkhābhidhānā. Paññāsayojanakkhandhasākhāyāmāti’ ubbedhato paññāsayojanakkhandhāyāmā, ubbedhato, samantato ca paññāsayojanasākhāyāmā ca. Tato eva satayojanavitthiṇṇā, tāvadeva ca uggatā. Yassānubhāvenāti yassā mahantatā kappaṭṭhāyitādippakārena pabhāvena.

บทว่า Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbato ความว่า ภูเขาหิมพานต์สูง ๕๐๐ โยชน์. บทว่า Nagavhayā ความว่า ชื่อว่าต้นไม้ อันควรเรียกด้วยศัพท์ว่า นค. บทว่า Paññāsayojanakkhandhasākhāyāmā ความว่า มีลำต้นยาว ๕๐ โยชน์โดยสูง, และมีกิ่งก้านยาว ๕๐ โยชน์โดยสูงและโดยรอบ. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงแผ่กว้าง ๑๐๐ โยชน์ และสูงขึ้นไปเท่านั้นเหมือนกัน. บทว่า Yassānubhāvena ความว่า ด้วยอานุภาพคือความเป็นไม้ใหญ่และความตั้งอยู่ตลอดกัปเป็นต้นของต้นชมพูใด.

Garuḷānaṃ simbalirukkho sinerussa dutiyaparibhaṇḍe patiṭṭhito.

ต้นงิ้วของเหล่าครุฑตั้งอยู่ที่ชั้นที่สอง (ทุติยปริภัณฑะ) ของภูเขาสิเนรุ.

Sirīsenāti [Pg.243] paccatte karaṇavacanaṃ. Sattamanti liṅgavipallāsena vuttaṃ, sirīso bhavati sattamoti attho.

บทว่า Sirīsena เป็นศัพท์ตติยาวิภัตติในอรรถปฐมาวิภัตติ. บทว่า Sattamaṃ ท่านกล่าวโดยการสับเปลี่ยนลิงค์, อธิบายว่า ต้นซึกเป็นต้นที่เจ็ด.

Tattha caṇḍamaṇḍalaṃ heṭṭhā, sūriyamaṇḍalaṃ upari. Tassa āsannabhāvena candamaṇḍalaṃ attano chāyāya vikalabhāvena upaṭṭhāti. Tāni yojanantarikāni yugandharaggapamāṇe ākāse vicaranti. Asurabhavanaṃ sinerussa heṭṭhā. Avīci jambudīpassa. Jambudīpo sakaṭasaṇṭhāno. Aparagoyānaṃ ādāsasaṇṭhāno. Pubbavideho addhacandasaṇṭhāno. Uttarakuru pīṭhasaṇṭhāno. Taṃtaṃnivāsīnaṃ, taṃtaṃparivāradīpavāsīnañca manussānaṃ mukhampi taṃtaṃsaṇṭhānanti vadanti. Tadantaresūti tesaṃ cakkavāḷānaṃ antaresu. Tiṇṇaṃ hi pattānaṃ aññamaññaāsannabhāvena ṭhapitānaṃ antarasadise tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ cakkavāḷānaṃ antare ekeko lokantaranirayo.

ในบรรดาวงจันทร์และวงอาทิตย์นั้น วงจันทร์อยู่เบื้องล่าง วงอาทิตย์อยู่เบื้องบน. เพราะความที่อยู่ใกล้ดวงอาทิตย์นั้น วงจันทร์จึงปรากฏโดยความบกพร่องแห่งเงาของตน. วงจันทร์และวงอาทิตย์เหล่านั้นมีระยะห่างกัน ๑ โยชน์ โคจรไปในอากาศประมาณยอดเขายุคันธร. อสูรภพอยู่เบื้องล่างของภูเขาสิเนรุ. อเวจี (อยู่เบื้องล่าง) ของชมพูทวีป. ชมพูทวีปมีสัณฐานเหมือนเกวียน. อปรโคยานทวีปมีสัณฐานเหมือนแว่น. ปุพพวิเทหทวีปมีสัณฐานเหมือนพระจันทร์ครึ่งซีก. อุตตรกุรุทวีปมีสัณฐานเหมือนตั่ง. ท่านกล่าวว่า แม้ใบหน้าของมนุษย์ทั้งหลายผู้อยู่ในทวีปนั้นๆ และผู้อยู่ในเกาะบริวารนั้นๆ ก็มีสัณฐานเหมือนทวีปนั้นๆ. บทว่า Tadantaresu ความว่า ในระหว่างจักรวาลเหล่านั้น. จริงอยู่ ในระหว่างจักรวาล ๓ แห่ง ๓ แห่ง ซึ่งเปรียบเหมือนระหว่างภาชนะ ๓ ใบที่ตั้งไว้ใกล้กันและกัน มีโลกันตนรกอยู่แห่งละหนึ่ง.

Anantānīti aparimāṇāni, ‘‘ettakānī’’ti aññehi minituṃ asakkuṇeyyāni. Bhagavā anantena buddhañāṇena avedi ‘‘ananto ākāso, ananto sattanikāyo, anantāni cakkavāḷānī’’ti tividhampi anantaṃ buddhañāṇaṃ paricchindati sayampi anantattā. Yāvatakaṃ hi ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ ñeyyaṃ. Ñeyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ ñeyyanti. Tena vuttaṃ ‘‘anantena buddhañāṇena avedī’’ti. Anantatā cassa anantañeyyapaṭivijjhaneneva veditabbā tattha appaṭihatacārattā. Nanu cettha vivaṭṭādīnampi viditatā vattabbāti? Saccaṃ vattabbaṃ, sā pana parato abhiññākathāyaṃ āgamissatīti idha na gahitā.

บทว่า Anantāni ความว่า ไม่มีประมาณ, อันบุคคลอื่นไม่สามารถจะวัดได้ว่า “มีเท่านี้”. พระผู้มีพระภาคทรงทราบแล้วด้วยพุทธญาณอันไม่มีที่สุดว่า “อากาศไม่มีที่สุด, หมู่สัตว์ไม่มีที่สุด, จักรวาลทั้งหลายไม่มีที่สุด” ดังนี้. พุทธญาณย่อมกำหนดรู้อนันตะแม้ทั้ง ๓ อย่างได้ เพราะพระองค์เองก็ไม่มีที่สุด. จริงอยู่ เญยยธรรมมีประมาณเท่าใด ญาณก็มีประมาณเท่านั้น. ญาณมีประมาณเท่าใด เญยยธรรมก็มีประมาณเท่านั้น. ญาณมีเญยยธรรมเป็นที่สุด, เญยยธรรมมีญาณเป็นที่สุด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ทรงทราบแล้วด้วยพุทธญาณอันไม่มีที่สุด”. และความเป็นอนันต์แห่งพุทธญาณนั้น พึงทราบได้ด้วยการแทงตลอดเญยยธรรมอันไม่มีที่สุดนั่นเทียว เพราะมีความเป็นไปโดยไม่ติดขัดในเญยยธรรมนั้น. ถามว่า ก็ในที่นี้ ควรจะกล่าวถึงความเป็นที่ทรงทราบแม้วิวัฏฏกัปเป็นต้นมิใช่หรือ? ตอบว่า จริงอยู่ ควรกล่าว, แต่ว่าความเป็นที่ทรงทราบนั้นจักมีมาในอภิญญากถาข้างหน้า เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงไม่ถือเอา.

138. Attanāti nissakkavacanametaṃ. Guṇehi attanā visiṭṭhatarassāti sambandho. Tara-ggahaṇaṃ cettha ‘‘anuttaro’’ti padassa atthaniddesatāya kataṃ, na visiṭṭhassa kassaci atthitāya. Sadevake hi loke sadisakappopi nāma koci tathāgatassa natthi, kuto sadiso. Visiṭṭhe pana kā kathā. Kassacīti kassacipi. Abhibhavatīti sīlasampadāya upanissayabhūtānaṃ hirottappamettākaruṇānaṃ, visesapaccayānaṃ saddhāsativīriyapaññānañca ukkaṃsappattiyā samudāgamato paṭṭhāya anaññasādhāraṇo savāsanapaṭipakkhassa pahīnattā ukkaṃsapāramippatto satthu sīlaguṇo. Tena bhagavā sadevakaṃ lokaṃ aññadatthu abhibhuyya [Pg.244] pavattati, na sayaṃ kenaci abhibhuyyatīti adhippāyo. Evaṃ samādhiguṇādīsupi yathārahaṃ vattabbaṃ. Sīlādayo cete lokiyalokuttaramissakā veditabbā. Vimuttiñāṇadassanaṃ pana lokiyaṃ kāmāvacarameva.

๑๓๘. บทว่า Attanā นี้เป็นศัพท์ปัญจมีวิภัตติ. มีความเกี่ยวข้องว่า “ของผู้ที่ประเสริฐกว่าตนโดยคุณทั้งหลาย”. การใช้ ตร ปัจจัยในที่นี้ ทำไปเพื่อแสดงอรรถของบทว่า “อนุตฺตโร” (ไม่มีผู้ยิ่งกว่า) ไม่ใช่เพราะมีบุคคลใดผู้ประเสริฐกว่าอยู่. จริงอยู่ ในโลกรวมทั้งเทวโลก แม้แต่บุคคลผู้เสมอเหมือนพระตถาคตก็ไม่มี, จะมีผู้ที่เสมอกันได้อย่างไร. ส่วนในเรื่องผู้ประเสริฐกว่า จะกล่าวไปไย. บทว่า Kassaci ความว่า แม้ของผู้ใดผู้หนึ่ง. บทว่า Abhibhavati (อธิบายว่า) ศีลคุณของพระศาสดาไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น จำเดิมแต่การเกิดขึ้นเพราะถึงความยอดเยี่ยมแห่งหิริ โอตตัปปะ เมตตา กรุณา ซึ่งเป็นอุปนิสัยของศีลสัมปทา และแห่งศรัทธา สติ วิริยะ ปัญญา ซึ่งเป็นปัจจัยพิเศษ, เป็นคุณที่ถึงความเป็นเลิศอย่างยิ่งเพราะละปฏิปักษ์พร้อมทั้งวาสนาได้แล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคย่อมทรงเป็นไปโดยครอบงำโลกพร้อมทั้งเทวโลกโดยแท้, พระองค์เองไม่ถูกใครๆ ครอบงำ, นี้เป็นความหมาย. แม้ในสมาธิคุณเป็นต้น ก็พึงกล่าวตามสมควรอย่างนี้. และพึงทราบว่า ศีลเป็นต้นเหล่านี้เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระระคนกัน. ส่วนวิมุตติญาณทัสสนะเป็นเพียงโลกิยะ เป็นเพียงกามาวจรเท่านั้น.

Yadi evaṃ, kathaṃ tena sadevakaṃ lokaṃ abhibhavatīti? Tassāpi ānubhāvato asadisattā. Tampi hi visayato, pavattito, pavatti ākārato ca uttaritarameva. Taṃ hi anaññasādhāraṇaṃ satthu vimuttiguṇaṃ ārabbha pavattati, pavattamānañca atakkāvacaraṃ paramagambhīraṃ saṇhasukhumaṃ savisayaṃ paṭipakkhadhammānaṃ suppahīnattā suṭṭhu pākaṭaṃ vibhūtataraṃ katvā pavattati, sammadeva ca vasībhāvassa pāpitattā, bhavaṅgaparivāsassa ca atiparittakattā lahuṃ lahuṃ pavattatīti.

ถ้าอย่างนั้น, พระองค์ย่อมครอบงำโลกพร้อมทั้งเทวโลกด้วยวิมุตติญาณทัสสนะนั้นได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะแม้แต่วิมุตติญาณทัสสนะนั้นก็ไม่มีธรรมอื่นเสมอเหมือนโดยอานุภาพ. จริงอยู่ แม้วิมุตติญาณทัสสนะนั้นเป็นธรรมที่ประเสริฐกว่าโดยอารมณ์ โดยความเป็นไป และโดยอาการที่เป็นไป. จริงอยู่ วิมุตติญาณทัสสนะนั้นปรารภวิมุตติคุณของพระศาสดาอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นแล้วเป็นไป, และเมื่อเป็นไปอยู่ ก็ย่อมเป็นไปโดยทำอารมณ์ของตนอันเป็นสภาวะที่ตรึกไม่ถึง ลึกซึ้งอย่างยิ่ง ละเอียดอ่อน ให้ปรากฏดี ให้ปรากฏยิ่งขึ้น เพราะธรรมที่เป็นข้าศึกอันตนละได้ดีแล้ว, และย่อมเป็นไปอย่างรวดเร็ว เพราะถึงความเป็นผู้มีความชำนาญโดยชอบทีเดียว และเพราะการอยู่ด้วยภวังค์มีประมาณน้อยยิ่ง.

Evaṃ sīlādiguṇehi bhagavato uttaritarassa abhāvaṃ dassetvā idāni sadisassāpi abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘asamo’’tiādi vuttaṃ. Tattha asamoti ekasmiṃ kāle natthi etassa sīlādiguṇena samā sadisāti asamo. Tathā asamehi atītānāgatabuddhehi samo, asamā vā samā etassāti asamasamo. Sīlādiguṇena natthi etassa paṭimāti appaṭimo. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tattha upamāmattaṃ paṭimā, sadisūpamā paṭibhāgo, yugaggāhavasena ṭhito paṭipuggalo veditabbo.

ครั้นทรงแสดงความไม่มีแห่งบุคคลผู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคโดยคุณมีศีลเป็นต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความไม่มีแม้แห่งบุคคลผู้เสมอเหมือน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อสโม". ในบทเหล่านั้น บทว่า อสโม ความว่า บุคคลผู้เสมอเหมือนโดยคุณมีศีลเป็นต้นกับพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ย่อมไม่มีในกาลหนึ่ง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อสโม (ผู้ไม่มีใครเสมอ). อีกอย่างหนึ่ง พระองค์ทรงเสมอกับพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตและอนาคตผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน หรือว่า พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน เป็นผู้เสมอกับพระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อสมสโม (ผู้เสมอด้วยผู้ไม่มีใครเสมอ). บุคคลเปรียบโดยคุณมีศีลเป็นต้นกับพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อัปปฏิโม (ผู้ไม่มีใครเปรียบ). แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ในบทเหล่านั้น เพียงการอุปมา ชื่อว่า ปฏิมา, การอุปมาที่เหมือนกัน ชื่อว่า ปฏิภาโค, บุคคลผู้ตั้งอยู่โดยการถือเอาคู่ (เพื่อเปรียบเทียบ) พึงทราบว่า ชื่อว่า ปฏิปุคคโล.

Na kho panāhaṃ samanupassāmīti mama samantacakkhunā hatthatale āmalakaṃ viya sabbalokaṃ passantopi tattha sadevake…pe… pajāya attanā attato sīlasampannataraṃ sampannatarasīlaṃ kañci puggalaṃ na kho pana passāmi, tādisassa abhāvatoti adhippāyo. Aggappasādasuttādīnīti ettha –

ในบทว่า "น โข ปนาหํ สมนุปสฺสามิ" มีอธิบายว่า แม้เราจะมองเห็นโลกทั้งปวงด้วยสมันตจักษุของเรา เหมือนเห็นมะขามป้อมในฝ่ามือ แต่เราก็หาเห็นบุคคลไรๆ ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก...ฯลฯ...ในหมู่สัตว์นั้น ผู้สมบูรณ์ด้วยศีลยิ่งกว่าตน หรือผู้มีศีลอันสมบูรณ์ยิ่งกว่าตนไม่เลย เพราะไม่มีบุคคลเช่นนั้น. ในบทว่า "อคฺคปฺปสาทสุตฺตาทีนิ" นั้น (มีเนื้อความดังต่อไปนี้) –

‘‘Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā catuppadā vā bahuppadā vā rūpino vā arūpino vā saññino vā asaññino vā nevasaññināsaññino vā, tathāgato tesaṃ aggamakkhāyati arahaṃ sammāsambuddho. Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā. Agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī’’ti (a. ni. 4.34; 5.32; 10.15; itivu90) –

"ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายมีประมาณเท่าใด คือ ไม่มีเท้าก็ตาม มีสองเท้าก็ตาม มีสี่เท้าก็ตาม มีเท้ามากก็ตาม มีรูปก็ตาม ไม่มีรูปก็ตาม มีสัญญาก็ตาม ไม่มีสัญญาก็ตาม มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ก็ตาม พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า บัณฑิตกล่าวว่าเลิศที่สุดกว่าสัตว์เหล่านั้น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า ชนเหล่านั้นชื่อว่าเลื่อมใสในสิ่งที่เลิศที่สุด. ก็สำหรับผู้ที่เลื่อมใสในสิ่งที่เลิศที่สุด วิบากอันเลิศที่สุดย่อมมี" ดังนี้.

Idaṃ [Pg.245] aggappasādasuttaṃ. Ādi-saddena –

นี้คืออัคคัปปสาทสูตร. ด้วยอาทิศัพท์ (พึงถือเอาพระสูตรอื่นอีก) คือ –

‘‘Sadevake…pe… sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī, tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.24; dī. ni. 3.188) –

"ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก...ฯลฯ...พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ พระตถาคตเป็นผู้ครอบงำ ใครๆ ครอบงำไม่ได้ เห็นถ่องแท้ เป็นผู้ยังอำนาจให้เป็นไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'ตถาคต'" ดังนี้.

Evamādīni suttapadāni veditabbāni. Ādikā gāthāyoti ettha –

พึงทราบว่ามีบทแห่งพระสูตรเป็นต้นอย่างนี้. ในบทว่า "อาทิกา คาถาย" นั้น (มีเนื้อความดังต่อไปนี้) –

‘‘Ahaṃ hi arahā loke, ahaṃ satthā anuttaro;

Ekomhi sammāsambuddho, sītibhūtosmi nibbuto. (mahāva. 11;

ma. ni. 1.285;

2.341);

"เราเป็นพระอรหันต์ในโลก, เราเป็นศาสดาผู้ยอดเยี่ยม; เราเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแต่ผู้เดียว, เราเป็นผู้เยือกเย็นแล้ว ดับกิเลสแล้ว."

‘‘Danto damayataṃ seṭṭho, santo samayataṃ isi;

Mutto mocayataṃ aggo, tiṇṇo tārayataṃ varo. (itivu. 112);

"พระองค์ผู้ฝึกตนแล้ว เป็นผู้ประเสริฐสุดในหมู่ผู้ฝึก, เป็นฤๅษีผู้สงบแล้วในหมู่ผู้สงบ; เป็นผู้เลิศผู้หลุดพ้นแล้วในหมู่ผู้ช่วยให้พ้น, เป็นผู้ประเสริฐผู้ข้ามแล้วในหมู่ผู้ช่วยให้ข้าม."

‘‘Nayimasmiṃ loke parasmiṃ vā pana,Buddhena seṭṭho sadiso ca vijjati;

Yamāhu dakkhiṇeyyānaṃ aggataṃ gato,Puññatthikānaṃ vipulaphalesina’’nti. (vi. va. 1047;

kathā. 799) –

"ในโลกนี้หรือในโลกอื่น บุคคลผู้ประเสริฐกว่าหรือเสมอเหมือนพระพุทธเจ้า ย่อมไม่มี; บัณฑิตทั้งหลายกล่าวถึงพระพุทธเจ้าพระองค์ใดว่า เป็นผู้ถึงความเป็นเลิศแห่งทักขิไณยบุคคล ของเหล่าผู้ต้องการบุญ ผู้แสวงหาผลอันไพบูลย์" ดังนี้.

Evamādikā gāthā vitthāretabbā.

พึงขยายความคาถาทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้ให้พิสดาร.

139. Dametīti sameti, kāyasamādīhi yojetīti attho. Taṃ pana kāyasamādīhi yojanaṃ yathārahaṃ tadaṅgavinayādīsu patiṭṭhāpanaṃ hotīti āha ‘‘vinetīti vuttaṃ hotī’’ti. Dametuṃ yuttāti damanārahā. Amanussapurisāti ettha na manussāti amanussā. Taṃsadisatā ettha jotīyati, tena manussattamattaṃ natthi, aññaṃ samānanti yakkhādayo ‘‘amanussā’’ti adhippetā, na ye keci manussehi aññe. Tathā hi tiracchānapurisānaṃ visuṃ gahaṇaṃ kataṃ, yakkhādayo eva ca niddiṭṭhā. Apalālo himavantavāsī. Cūḷodaramahodarā nāgadīpavāsino. Aggisikhadhūmasikhā sīhaḷadīpavāsino. Nibbisā katā dosavisassa vinodanena. Tenāha ‘‘saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpitā’’ti. Kūṭadantādayoti ādi-saddena ghoṭamukhaupāligahapatiādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sakkadevarājādayoti ādi-saddena ajakalāpayakkhabakabrahmādīnaṃ [Pg.246] saṅgaho daṭṭhabbo. Idaṃ cettha suttanti idaṃ kesisuttaṃ. Vinītā vicitrehi vinayanūpāyehīti etasmiṃ atthe vitthāretabbaṃ yathārahaṃ saṇhādīhi upāyehi vinayassa dīpanato.

๑๓๙. บทว่า ทเมติ คือ ย่อมสงบ อธิบายว่า ย่อมประกอบด้วยความสงบทางกายเป็นต้น. ก็การประกอบด้วยความสงบทางกายเป็นต้นนั้น คือการให้ตั้งมั่นในวินัยเป็นองค์ๆ เป็นต้น ตามสมควร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ชื่อว่าแนะนำ". บทว่า ทเมตุํ ยุตฺตา คือ ผู้ควรแก่การฝึก. ในบทว่า อมนุสฺสปุริสา นั้น ไม่ใช่มนุษย์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อมนุษย์. ความเป็นผู้ที่คล้ายกับมนุษย์นั้น ย่อมปรากฏในบทนี้ ด้วยเหตุนั้น ความเป็นมนุษย์เท่านั้นที่ไม่มี ส่วนอื่นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ยักษ์เป็นต้น จึงประสงค์เอาว่า "อมนุษย์" มิใช่ใครๆ ก็ตามที่นอกเหนือจากมนุษย์. จริงอย่างนั้น การถือเอาสัตว์ดิรัจฉานไว้ต่างหาก ได้ทำไว้แล้ว และยักษ์เป็นต้นเท่านั้นที่ถูกระบุไว้. พญานาคอปลาละเป็นผู้มีปกติอยู่ในป่าหิมพานต์. พญานาคจูโฬทรมโหทรเป็นผู้มีปกติอยู่ในนาคทีป. พญานาคอัคคิสิขะและธูมสิขะเป็นผู้มีปกติอยู่ในเกาะสีหล. (พระองค์) ทรงทำให้หมดพิษแล้วด้วยการบรรเทาพิษคือโทสะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ให้ตั้งมั่นแล้วในสรณะและศีลทั้งหลาย". ในบทว่า กูฏทนฺตาทโย นั้น ด้วยอาทิศัพท์ พึงเห็นการสงเคราะห์โฆฏมุขพราหมณ์ อุบาลีคหบดี เป็นต้น. ในบทว่า สกฺกเทวราชาทโย นั้น ด้วยอาทิศัพท์ พึงเห็นการสงเคราะห์อชกลาปยักษ์ พกพรหม เป็นต้น. ในบทว่า อิทํ เจตฺถ สุตฺตํ นั้น คือ เกสิสูตรนี้. ในอรรถแห่งบทว่า วินีตา วิจิตฺเรหิ วินยนูปาเยหิ (ทรงแนะนำแล้วด้วยอุบายในการแนะนำอันวิจิตร) พึงขยายความ เพราะแสดงการแนะนำด้วยอุบายทั้งหลายมีอุบายที่อ่อนโยนเป็นต้น ตามสมควร.

Visuddhasīlādīnaṃ paṭhamajjhānādīnīti ‘‘visuddhasīlassa paṭhamajjhānaṃ, paṭhamajjhānalābhino dutiyajjhāna’’ntiādinā tassa tassa uparūpari visesaṃ ācikkhantoti sambandho. Sotāpannādīnanti etthāpi eseva nayo. ‘‘Dantepi dametiyevā’’ti idaṃ pubbe ‘‘sabbena sabbaṃ damathaṃ anupagatā purisadammā’’ti vuttāti katvā vuttaṃ. Ye pana vippakatadammabhāvā sabbathā dametabbataṃ nātivattā, te satte sandhāya ‘‘dantepi dametiyevā’’ti vuttaṃ. Tepi hi purisadammā evāti, yato ne satthā dameti.

ในบทว่า วิสุทฺธสีลาทีนํ ปฐมชฺฌานาทีนิ มีความเกี่ยวข้องว่า เมื่อทรงแสดงคุณวิเศษที่สูงขึ้นไปๆ แก่บุคคลนั้นๆ ด้วยคำเป็นต้นว่า "ทรงแสดงปฐมฌานแก่ผู้มีศีลบริสุทธิ์, ทรงแสดงทุติยฌานแก่ผู้ได้ปฐมฌาน". แม้ในบทว่า โสตาปนฺนาทีนํ ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "ทนฺเตปิ ทเมติเยว" (แม้ผู้ที่ฝึกแล้ว ก็ยังทรงฝึกอีก) นี้ ท่านกล่าวไว้โดยหมายเอาคำที่ตรัสไว้ในก่อนว่า "บุคคลที่ยังไม่ถึงความฝึกตนโดยประการทั้งปวง ชื่อว่า ปุริสทัมมะ". ส่วนสัตว์เหล่าใดมีภาวะที่ยังฝึกไม่เสร็จ ยังไม่ล่วงพ้นภาวะที่พึงฝึกโดยประการทั้งปวง ทรงหมายถึงสัตว์เหล่านั้นจึงตรัสว่า "ทนฺเตปิ ทเมติเยว". จริงอยู่ แม้สัตว์เหล่านั้นก็เป็นปุริสทัมมะนั่นเอง เพราะเหตุที่พระศาสดาย่อมทรงฝึกสัตว์เหล่านั้น.

Atthapadanti atthābhibyañjakapadaṃ, vākyanti attho. Vākyena hi atthābhibyatti, na nāmādipadamattena. Ekapadabhāvena ca anaññasādhāraṇo satthu purisadammasārathibhāvo dassito hoti. Tenāha ‘‘bhagavā hī’’tiādi. Aṭṭha disāti aṭṭha samāpattiyo. Tā hi aññamaññasambandhāpi asaṃkiṇṇabhāvena dissanti apadissantīti disā, disā viyāti vā disā. Asajjamānāti na sajjamānā vasībhāvappattiyā nissaṅgacārā. Dhāvanti javanavuttiyogato. Ekaṃyeva disaṃ dhāvati, attano kāyaṃ aparivattentoti adhippāyo. Satthārā pana damitā purisadammā ekiriyāpatheneva aṭṭha disā dhāvanti. Tenāha ‘‘ekapallaṅkeneva nisinnā’’ti. Aṭṭha disāti ca nidassanamattametaṃ, lokiyehi agatapubbaṃ nirodhasamāpattidisaṃ, amatadisañca pakkhandanato.

บทว่า อตฺถปทํ อธิบายว่า บทที่แสดงอรรถให้ปรากฏ, บทว่า วากฺยํ. จริงอยู่ การปรากฏแห่งอรรถย่อมมีได้ด้วยประโยค ไม่ใช่มีได้เพียงด้วยบทมีนามเป็นต้น. และเพราะความเป็นบทเดียว ความเป็นพระสารถีฝึกบุรุษของพระศาสดาอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น จึงเป็นอันทรงแสดงแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ภควา หิ. บทว่า อฏฺฐ ทิสา ได้แก่ สมาบัติ ๘. จริงอยู่ สมาบัติเหล่านั้น แม้จะเกี่ยวเนื่องกันและกัน ก็ย่อมปรากฏโดยภาวะที่ไม่ปะปนกัน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ทิสา, หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ทิสา เพราะอุปมาว่า ดุจทิศ. บทว่า อสชฺชมานา คือ ไม่ติดข้อง มีการเที่ยวไปโดยปราศจากความข้องเกี่ยว เพราะถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้มีวสี. (สมาบัติเหล่านั้น) ย่อมแล่นไป เพราะประกอบด้วยความเป็นไปอันรวดเร็ว. อธิบายว่า (คนทั่วไป) ย่อมแล่นไปสู่ทิศเดียวเท่านั้น โดยไม่หมุนกายของตน. ส่วนบุรุษที่ควรฝึก อันพระศาสดาทรงฝึกแล้ว ย่อมแล่นไปสู่ทิศทั้ง ๘ ได้ด้วยอิริยาบถเดียวเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ประทับนั่งด้วยบัลลังก์เดียวเท่านั้น. และบทว่า อฏฺฐ ทิสา นี้ เป็นเพียงตัวอย่าง เพราะแล่นเข้าไปสู่ทิศคือนิโรธสมาบัติ อันปุถุชนผู้เนื่องในโลกยังไม่เคยไป และสู่ทิศคืออมตะ (นิพพาน).

140. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvo, tattha niyuttoti diṭṭhadhammiko, idhalokattho. Kammakilesavasena samparetabbato sammā gantabbato samparāyo, paraloko, tattha niyuttoti samparāyiko, paralokattho. Paramo uttamo attho paramattho, nibbānaṃ. Tehi diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi. Yathārahanti yathānurūpaṃ. Tesu atthesu yo yo puggalo yaṃ yaṃ arahati, tadanurūpaṃ. Anusāsatīti vineti tasmiṃ atthe patiṭṭhapeti, saha atthena vattatīti sattho, bhaṇḍamūlena vāṇijjāya desantaraṃ gacchanto janasamūho. Hitupadesādivasena paripāletabbo sāsitabbo so etassa [Pg.247] atthīti satthā, satthavāho. So viya bhagavāti āha ‘‘satthā viyāti satthā, bhagavā satthavāho’’ti.

๑๔๐. อัตภาพที่ประจักษ์ เรียกว่า ทิฏฐธรรม, ผู้ประกอบในทิฏฐธรรมนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ทิฏฐธัมมิกะ, ได้แก่ ประโยชน์ในโลกนี้. ภพที่พึงไปให้ถึงโดยชอบเพราะกรรมและกิเลส ชื่อว่า สัมปรายะ, ได้แก่ ปรโลก, ผู้ประกอบในสัมปรายะนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัมปรายิกะ, ได้แก่ ประโยชน์ในปรโลก. ประโยชน์อย่างยิ่งคือสูงสุด ชื่อว่า ปรมัตถะ, ได้แก่ พระนิพพาน. ด้วยประโยชน์ทั้งหลาย คือ ทิฏฐธัมมิกัตถะ สัมปรายิกัตถะ และปรมัตถะเหล่านั้น. บทว่า ยถารหํ คือ ตามสมควร. ในประโยชน์เหล่านั้น บุคคลใดๆ ควรแก่ประโยชน์ใดๆ (ก็ทรงแนะนำ) ตามสมควรแก่ประโยชน์นั้นๆ. บทว่า อนุสาสติ คือ ย่อมแนะนำ คือ ย่อมให้ตั้งอยู่ในประโยชน์นั้น. หมู่ชนผู้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์ (คือทรัพย์) เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัตถะ, ได้แก่ หมู่ชนผู้ไปสู่ต่างแดนเพื่อค้าขายพร้อมกับต้นทุนคือสินค้า. หมู่พ่อค้าที่ผู้นี้พึงคุ้มครอง พึงสั่งสอน ด้วยการแนะนำประโยชน์เป็นต้น มีอยู่แก่ผู้นี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัตถา, ได้แก่ นายกองเกวียน. พระผู้มีพระภาคทรงเป็นดุจนายกองเกวียนนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พระผู้มีพระภาคทรงเป็นสัตถา ดุจนายกองเกวียน, พระผู้มีพระภาคทรงเป็นสัตถวาหะ".

Idāni tamatthaṃ niddesapāḷinayena dassetuṃ ‘‘yathā satthavāho’’tiādi vuttaṃ. Tattha sattheti satthike jane. Kaṃ tārenti etthāti kantāro, nirudako araññappadeso. Ruḷhīvasena pana itaropi araññappadeso tathā vuccati. Corakantāranti corehi adhiṭṭhitakantāraṃ. Tathā vāḷakantāraṃ. Dubbhikkhakantāranti dullabhabhikkhaṃ kantāraṃ. Tāretīti akhemantaṭṭhānaṃ atikkāmeti. Uttāretītiādi upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vuttaṃ. Atha vā uttāretīti khemantabhūmiṃ upanento tāreti. Nittāretīti akhemantaṭṭhānato nikkhāmento tāreti. Patāretīti pariggahetvā tāreti, hatthena pariggahetvā viya tāretīti attho. Sabbampetaṃ tāraṇuttāraṇādikhemaṭṭhāne ṭhapanamevāti āha ‘‘khemantabhūmiṃ sampāpetī’’ti. Satteti veneyyasatte. Mahāgahanatāya, mahānatthatāya, dunnittharaṇatāya ca jātiyeva kantāro jātikantāro, taṃ jātikantāraṃ.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงอรรถนั้นโดยนัยแห่งนิเทศบาลี ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ยถา สตฺถวาโห. ในบทเหล่านั้น บทว่า สตฺเถ คือ ซึ่งชนทั้งหลายผู้ไปกับกองเกวียน. สัตว์ทั้งหลายย่อมอยากน้ำในที่นี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กันดาร, ได้แก่ บริเวณป่าที่ไม่มีน้ำ. แต่โดยอำนาจแห่งรูฬหิศัพท์ แม้บริเวณป่าอื่นก็เรียกว่ากันดารเหมือนกัน. บทว่า โจรกนฺตารํ คือ กันดารที่พวกโจรครอบงำ. วาฬกันดาร ก็ฉันนั้น. บทว่า ทุพฺภิกฺขกนฺตารํ คือ กันดารที่หาภิกษาได้ยาก. บทว่า ตาเรติ คือ ย่อมให้ข้ามล่วงสถานที่อันไม่เกษม. บทเป็นต้นว่า อุตฺตาเรติ ท่านกล่าวโดยเพิ่มบทด้วยอุปสรรค. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อุตฺตาเรติ คือ นำเข้าไปสู่แดนเกษมแล้วให้ข้าม. บทว่า นิตฺตาเรติ คือ นำออกจากสถานที่อันไม่เกษมแล้วให้ข้าม. บทว่า ปตาเรติ คือ ประคองแล้วให้ข้าม, อธิบายว่า ให้ข้ามเหมือนประคองด้วยมือ. การให้ข้าม การให้ข้ามพ้นเป็นต้นทั้งหมดนี้ ล้วนเป็นการให้ตั้งอยู่ในที่เกษมทั้งนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เขมนฺตภูมิํ สมฺปาเปติ (ย่อมให้ถึงแดนเกษม). บทว่า สตฺเต คือ ซึ่งเวไนยสัตว์ทั้งหลาย. เพราะมีความรกชัฏใหญ่, เพราะมีความเสื่อมเสียใหญ่, และเพราะข้ามได้ยาก ชาติเท่านั้นชื่อว่าเป็นกันดาร คือ ชาติกันดาร, (ทรงนำข้าม) ซึ่งชาติกันดารนั้น.

Ukkaṭṭhaparicchedavasenāti ukkaṭṭhasattaparicchedavasena. Devamanussā eva hi ukkaṭṭhasattā, na tiracchānādayo. Bhabbapuggalaparicchedavasenāti sammattaniyāmokkamanassa yogyapuggalassa paricchindanavasena. Etanti ‘‘devamanussāna’’nti etaṃ vacanaṃ. Bhagavatoti nissakkavacanaṃ yathā ‘‘upajjhāyato ajjhetī’’ti, bhagavato santiketi vā attho. Upanissayasampattinti tihetukapaṭisandhiādikaṃ maggaphalādhigamassa balavakāraṇaṃ.

บทว่า อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน คือ โดยอำนาจการกำหนดสัตว์ผู้เลิศ. จริงอยู่ เทวดาและมนุษย์เท่านั้นเป็นสัตว์ผู้เลิศ, สัตว์เดรัจฉานเป็นต้นไม่เป็น. บทว่า ภพฺพปุคฺคลปริจฺเฉทวเสน คือ โดยอำนาจการกำหนดบุคคลผู้สมควรแก่การก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม (มรรค). บทว่า เอตํ คือ คำนี้ว่า เทวมนุสฺสานํ. บทว่า ภควโต เป็นนิสสักกวจนะ (ปัญจมีวิภัตติ) เหมือนอย่างในประโยคว่า อุปชฺฌายโต อชฺเฌติ (ย่อมศึกษาจากอุปัชฌาย์), หรืออธิบายว่า ในสำนักของพระผู้มีพระภาค. บทว่า อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ คือ เหตุอันมีกำลังในการบรรลุมรรคผล มีติเหตุกปฏิสนธิเป็นต้น.

Gaggarāyāti gaggarāya nāma rañño deviyā, tāya vā kāritattā ‘‘gaggarā’’ti laddhanāmāya. Sare nimittaṃ aggahesīti ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti dhammasaññāya sare nimittaṃ gaṇhi, gaṇhanto ca pasannacitto parisapariyante nipajji. Sannirumbhitvā aṭṭhāsīti tassa sīse daṇḍassa ṭhapitabhāvaṃ apassanto tattha daṇḍaṃ uppīḷetvā aṭṭhāsi. Maṇḍūkopi daṇḍe ṭhapitepi uppīḷitepi dhammagatena pasādena vissaramakarontova kālamakāsi. Devaloke nibbattasattānaṃ ayaṃ dhammatā, yā ‘‘kutohaṃ idha nibbatto, tattha kiṃ nu kho kammamakāsi’’nti āvajjanā. Tasmā attano purimabhavassa diṭṭhattā āha ‘‘are ahampi nāma idha nibbatto’’ti[Pg.248]. Bhagavato pāde vandi kataññutāsaṃvaḍḍhitena pemagāravabahumānena.

บทว่า คคฺคราย คือ (สระโบกขรณี) ของพระเทวีของพระราชาพระนามว่าคัคครา, หรืออีกอย่างหนึ่ง (สระโบกขรณี) ที่ได้ชื่อว่า "คัคครา" เพราะพระเทวีนั้นรับสั่งให้สร้าง. บทว่า สเร นิมิตฺตํ อคฺคเหสิ คือ ได้ถือนิมิตในเสียงด้วยความหมายรู้ในธรรมว่า "นั่นเรียกว่าธรรม", และเมื่อถืออยู่ ก็มีจิตเลื่อมใส หมอบอยู่ที่ท้ายบริษัท. บทว่า สนฺนิรุมฺภิตฺวา อฏฺฐาสิ คือ (คนเลี้ยงโค) ไม่เห็นว่าไม้เท้าถูกวางไว้บนหัวของกบนั้น จึงกดไม้เท้าลงบนหัวกบนั้นแล้วยืนอยู่. แม้กบนั้น แม้เมื่อไม้เท้าถูกวางไว้ แม้ถูกกดทับ ก็ไม่ทำเสียงแปลกๆ ด้วยความเลื่อมใสอันไปในธรรมนั่นเทียว ได้ทำกาละ (ตาย). นี้เป็นธรรมดาของสัตว์ทั้งหลายผู้บังเกิดในเทวโลก คือการคำนึงว่า "เราบังเกิดในที่นี้จากที่ไหนหนอ, เราได้ทำกรรมอะไรไว้ในภพนั้นหนอ". เพราะเหตุนั้น เพราะได้เห็นภพก่อนของตน จึงกล่าวว่า "โอ เราเองหรือนี่บังเกิดในที่นี้". (เทพบุตรกบ) ได้ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาค ด้วยความรัก ความเคารพ และความนับถืออย่างยิ่ง อันความกตัญญูทำให้เจริญขึ้น.

Bhagavā jānantova mahājanassa kammaphalaṃ, buddhānubhāvañca paccakkhaṃ kātukāmo ‘‘ko me vandatī’’ti gāthāya pucchi. Tattha koti devanāgayakkhagandhabbādīsu ko, katamoti attho. Meti mama. Pādānīti pāde. Iddhiyāti imāya evarūpāya deviddhiyā. ‘‘Yasasā’’ti iminā edisena parivārena, paricchedena ca. Jalanti vijjotamāno. Abhikkantenāti ativiya kantena kamanīyena sundarena. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena sarīravaṇṇanibhāya. Sabbā obhāsayaṃ disāti sabbā dasapi disā pabhāsento, cando viya, sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekālokaṃ karontoti attho.

พระผู้มีพระภาคทรงทราบอยู่เทียว แต่ทรงประสงค์จะทำผลแห่งกรรมและพุทธานุภาพให้ประจักษ์แก่มหาชน จึงตรัสถามด้วยคาถาว่า "ใครหนอถวายบังคมเรา". ในคาถานั้น บทว่า โก คือ ใคร ในหมู่เทวดา นาค ยักษ์ คนธรรพ์เป็นต้น, อธิบายว่า คนไหน. บทว่า เม คือ ของเรา. บทว่า ปาทานิ คือ ซึ่งเท้าทั้งสอง. บทว่า อิทฺธิยา คือ ด้วยเทวฤทธิ์เห็นปานนี้. บทว่า ยสสา คือ ด้วยบริวารเห็นปานนี้ และด้วยขอบเขต (แห่งยศ) นี้. บทว่า ชลํ คือ รุ่งโรจน์อยู่. บทว่า อภิกฺกนฺเตน คือ ที่น่าใคร่ น่าปรารถนา งดงามอย่างยิ่ง. บทว่า วณฺเณน คือ ด้วยสีผิว คือด้วยรัศมีแห่งสีสรีระ. บทว่า สพฺพา โอภาสยํ ทิสา อธิบายว่า ส่องทิศทั้งสิบทั้งหมดให้สว่างไสว กระทำให้มีแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน มีแสงเป็นอันเดียวกัน ดุจพระจันทร์ และดุจพระอาทิตย์.

Evaṃ pana bhagavatā pucchito devaputto attānaṃ pavedento ‘‘maṇḍūkohaṃ pure āsi’’nti gāthamāha. Tattha pureti purimajātiyaṃ. ‘‘Udake’’ti idaṃ tadā attano uppattiṭṭhānadassanaṃ. ‘‘Udake maṇḍūko’’ti etena uddhamāyikādikassa thale maṇḍūkassa nivattanaṃ kataṃ hoti. Gāvo caranti etthāti gocaro, gunnaṃ ghāsesanaṭṭhānaṃ. Idha pana gocaro viyāti gocaro, vāri udakaṃ gocaro etassāti vārigocaro. Udakacārīpi hi koci kacchapādi avārigocaropi hotīti ‘‘vārigocaro’’ti visesetvā vuttaṃ. Tava dhammaṃ suṇantassāti brahmassarena karavīkarutamañjunā desentassa tava dhammaṃ ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti sare nimittaggāhavasena suṇantassa. Anādare cetaṃ sāmivacanaṃ. Avadhi vacchapālakoti vacche rakkhanto gopāladārako mama samīpaṃ āgantvā daṇḍamolubbha tiṭṭhanto mama sīse daṇḍaṃ sannirumbhitvā maṃ māresīti attho.

ส่วนเทพบุตร เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามอย่างนี้แล้ว เมื่อจะประกาศตน จึงได้กล่าวคาถาว่า “ข้าพระองค์เป็นกบในชาติก่อน” เป็นต้น ในคาถานั้น บทว่า ปุเร คือ ในชาติก่อน บทว่า อุทเก นี้ เป็นการแสดงสถานที่เกิดของตนในครั้งนั้น ด้วยบทว่า อุทเก มณฺฑูโก (กบในน้ำ) นี้ เป็นอันทำกาปฏิเสธกบบกมีกบอืดเป็นต้น ที่ที่ฝูงโคเที่ยวไป เหตุนั้นชื่อว่า โคจร ได้แก่ ที่หาอาหารของฝูงโค แต่ในที่นี้ (คำว่า โคจร) เหมือนกับโคจร (ที่หากิน) เหตุนั้นจึงชื่อว่า โคจร น้ำเป็นที่เที่ยวไปของกบนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า วาริโคจร (ผู้มีน้ำเป็นที่เที่ยวไป) จริงอยู่ สัตว์บางชนิดเช่นเต่าเป็นต้น แม้เที่ยวไปในน้ำ ก็มิได้มีน้ำเป็นที่เที่ยวไป (อย่างเดียว) ก็มี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวจำกัดความว่า วาริโคจร บทว่า ตว ธมฺมํ สุณนฺตสฺส (เมื่อข้าพระองค์ฟังธรรมของพระองค์) ความว่า เมื่อข้าพระองค์ฟังธรรมของพระองค์ผู้ทรงแสดงอยู่ด้วยพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม อันไพเราะน่าฟังดุจเสียงนกการเวก โดยอาการยึดถือนิมิตในเสียงว่า “นั่นคือเสียงธรรม” และสัตตมีวิภัตตินี้ลงในอรรถอนาทร (การไม่เอื้อเฟื้อ) บทว่า อวธิ วจฺฉปาลโก (คนเลี้ยงลูกโคฆ่าแล้ว) ความว่า เด็กเลี้ยงโคผู้ดูแลลูกโคทั้งหลาย มาใกล้ข้าพระองค์ ยืนพิงไม้เท้าอยู่ ทุบศีรษะของข้าพระองค์ด้วยไม้เท้าแล้วฆ่าข้าพระองค์เสีย

Sitaṃ katvāti ‘‘tathā parittatarenāpi puññānubhāvena evaṃ ativiya uḷārā lokiyalokuttarā sampattiyo labbhantī’’ti pītisomanassajāto bhāsurataradhavalavipphurantadassanakiraṇāvalīhi bhiyyoso mattāya taṃ padesaṃ obhāsento sitaṃ katvā. Pītisomanassavasena hi so –

บทว่า สิตํ กตฺวา (ทรงแย้มพระโอษฐ์) ความว่า ทรงเกิดปีติโสมนัสว่า “สมบัติทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระอันโอฬารอย่างยิ่งเช่นนี้ อันบุคคลย่อมได้แม้อนุภาพแห่งบุญเพียงเล็กน้อยถึงเพียงนั้น” แล้วทรงยังประเทศนั้นให้สว่างยิ่งขึ้นไปด้วยลำดับแห่งรัศมีพระทนต์อันขาวผ่องแพรวพราวรุ่งเรืองยิ่งนัก แล้วทรงทำการแย้มพระโอษฐ์ จริงอยู่ เทพบุตรนั้น โดยอำนาจแห่งปีติโสมนัส...

‘‘Muhuttaṃ [Pg.249] cittapasādassa, iddhiṃ passa yasañca me;

Ānubhāvañca me passa, vaṇṇaṃ passa jutiñca me.

“ขอพระองค์จงทอดพระเนตรฤทธิ์และยศของข้าพระองค์ อันเกิดจากความเลื่อมใสแห่งจิตชั่วครู่หนึ่ง ขอจงทอดพระเนตรอานุภาพของข้าพระองค์ ขอจงทอดพระเนตรวรรณะและรัศมีของข้าพระองค์

‘‘Ye ca te dīghamaddhānaṃ, dhammaṃ assosuṃ gotama;

Pattā te acalaṭṭhānaṃ, yattha gantvā na socare’’ti. (vi. va. 859-860);

“ข้าแต่พระโคดม ก็ชนเหล่าใด ได้ฟังธรรมของพระองค์ตลอดกาลนาน ชนเหล่านั้นย่อมถึงฐานะอันไม่หวั่นไหว ที่ซึ่งไปแล้วย่อมไม่เศร้าโศก”

Imā dve gāthā vatvā pakkāmi.

(เทพบุตร) ครั้นกล่าวคาถาทั้งสองนี้แล้ว ก็หลีกไป

141. Yaṃ pana kiñcīti ettha yanti aniyamitavacanaṃ. Tathā kiñcīti. Panāti vacanālaṅkāramattaṃ. Tasmā yaṃ kiñcīti ñeyyassa anavasesapariyādānaṃ kataṃ hoti. Panāti vā visesatthadīpako nipāto. Tena ‘‘sammāsambuddho’’ti iminā saṅkhepato, vitthārato ca satthu catusaccābhisambodho vutto. ‘‘Buddho’’ti pana iminā tadaññassapi ñeyyassāvabodho. Purimena vā satthu paṭivedhañāṇānubhāvo, pacchimena desanāñāṇānubhāvo. Pīti upari vuccamāno viseso jotīyati. Sabbaso paṭipakkhehi vimuccatīti vimokkho, aggamaggo. Tassa anto aggaphalaṃ, tattha bhavaṃ tasmiṃ laddhe laddhabbato vimokkhantikañāṇaṃ, sabbaññutaññāṇena saddhiṃ sabbampi buddhañāṇaṃ. Evaṃ pavattoti ettha –

๑๔๑. ในบทว่า ยํ ปน กิญฺจิ นั้น บทว่า ยํ เป็นคำกล่าวที่ไม่แน่นอน บทว่า กิญฺจิ ก็เช่นนั้น บทว่า ปน เป็นเพียงนิบาตใช้ในอรรถประดับข้อความ เพราะเหตุนั้น ด้วยบทว่า ยํ กิญฺจิ จึงเป็นการรวบรวมเญยยธรรมทั้งหมดโดยไม่มีส่วนเหลือ หรืออีกอย่างหนึ่ง ปนศัพท์ เป็นนิบาตแสดงอรรถวิเศษ ด้วยปนศัพท์นั้น ท่านกล่าวการตรัสรู้แจ้งอริยสัจ ๔ ของพระศาสดาโดยย่อและโดยพิสดาร ด้วยบทว่า สมฺมาสมฺพุทฺโธ นี้ ส่วนด้วยบทว่า พุทฺโธ นี้ (ท่านกล่าว) การตรัสรู้เญยยธรรมแม้อย่างอื่นนอกจากนั้น หรืออีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทหน้า (คือ สมฺมาสมฺพุทฺโธ) (ท่านกล่าว) อานุภาพแห่งปฏิเวธญาณของพระศาสดา ด้วยบทหลัง (คือ พุทฺโธ) (ท่านกล่าว) อานุภาพแห่งเทศนาญาณ ความวิเศษที่จะกล่าวต่อไปข้างหน้า ย่อมรุ่งเรือง (ด้วยปนศัพท์นั้น) ธรรมที่พ้นจากข้าศึกทั้งปวงโดยสิ้นเชิง ชื่อว่า วิโมกข์ ได้แก่ อรหัตตมรรค ที่สุดของวิโมกข์นั้นคืออรหัตตผล ญาณที่เกิดในอรหัตตผลนั้น เพราะเป็นสิ่งที่พึงได้เมื่อได้อรหัตตผลนั้นแล้ว ชื่อว่า วิโมกขันติกญาณ ได้แก่ พุทธญาณทั้งหมดพร้อมด้วยสัพพัญญุตญาณ ในบทว่า เอวํ ปวตฺโต นั้น...

‘‘Sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, anaññaneyyatāya buddho, visavitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupalepasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti buddho, ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho, ekāyanamaggaṃ gatoti buddho, eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho, abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddho. Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehikataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ. Vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho’’ti (mahāni. 192) –

“ชื่อว่า พุทโธ เพราะทรงเป็นผู้รู้ทุกสิ่ง, ชื่อว่า พุทโธ เพราะทรงเป็นผู้เห็นทุกสิ่ง, ชื่อว่า พุทโธ เพราะทรงเป็นผู้ที่ผู้อื่นแนะนำไม่ได้, ชื่อว่า พุทโธ เพราะทรงเบิกบานแล้ว, ชื่อว่า พุทโธ โดยนัยว่าทรงสิ้นอาสวะแล้ว, ชื่อว่า พุทโธ โดยนัยว่าทรงปราศจากเครื่องฉาบทา, ชื่อว่า พุทโธ เพราะทรงปราศจากราคะโดยส่วนเดียว, ชื่อว่า พุทโธ เพราะทรงปราศจากโทสะโดยส่วนเดียว, ชื่อว่า พุทโธ เพราะทรงปราศจากโมหะโดยส่วนเดียว, ชื่อว่า พุทโธ เพราะทรงปราศจากกิเลสโดยส่วนเดียว, ชื่อว่า พุทโธ เพราะเสด็จไปสู่ทางสายเอก, ชื่อว่า พุทโธ เพราะตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยมด้วยพระองค์เอง, ชื่อว่า พุทโธ เพราะทรงกำจัดอวิชชาได้แล้ว และเพราะทรงได้ปัญญาแล้ว. ชื่อว่า พุทโธ นี้ มิใช่ชื่อที่มารดาตั้งให้ มิใช่บิดาตั้งให้ มิใช่พี่ชายน้องชายตั้งให้ มิใช่พี่สาวน้องสาวตั้งให้ มิใช่เพื่อนและอำมาตย์ตั้งให้ มิใช่ญาติสาโลหิตตั้งให้ มิใช่สมณพราหมณ์ตั้งให้ มิใช่เทวดาตั้งให้. ชื่อว่า พุทโธ นี้ เป็นบัญญัติที่เกิดขึ้นจริง เป็นชื่อที่เกิดในที่สุดแห่งวิโมกข์ พร้อมกับการได้มาซึ่งสัพพัญญุตญาณ ณ ควงไม้โพธิ์ ของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย”

Ayaṃ [Pg.250] niddesapāḷinayo. Yasmā cettha tassā paṭisambhidāpāḷiyā bhedo natthi, tasmā dvīsu ekenāpi atthasiddhīti dassanatthaṃ ‘‘paṭisambhidānayo vā’’ti aniyamattho vā-saddo vutto.

นี้เป็นนัยแห่งพระบาลีในมหานิเทส ก็เพราะในที่นี้ ความแตกต่างแห่งพระบาลีในมหานิเทสนั้นกับพระบาลีในปฏิสัมภิทามรรคไม่มี เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่า ความสำเร็จแห่งอรรถย่อมมีได้แม้ด้วยนัยใดนัยหนึ่งในสองนัย ท่านจึงกล่าว วา ศัพท์ ซึ่งมีอรรถไม่แน่นอนว่า “หรือนัยแห่งปฏิสัมภิทามรรค”

Tattha yathā loke avagantā ‘‘avagato’’ti vuccati, evaṃ bujjhitā saccānīti buddho suddhakattuvasena. Yathā paṇṇasosā vātā ‘‘paṇṇasusā’’ti vuccanti, evaṃ bodhetā pajāyāti buddho hetukattuvasena, hetuattho cettha antonīto.

ในคำอธิบายนั้น เปรียบเหมือนในโลก ผู้หยั่งรู้ เรียกว่า “ผู้หยั่งรู้แล้ว” ฉันใด ชื่อว่า พุทโธ เพราะทรงรู้แจ้งสัจจะทั้งหลาย ฉันนั้น (นี้เป็นรูป) ในอรรถกัตตุ (ผู้กระทำ) เปรียบเหมือนลมที่ทำให้ใบไม้แห้ง เรียกว่า “ลมทำให้ใบไม้แห้ง” ฉันใด ชื่อว่า พุทโธ เพราะทรงทำให้หมู่สัตว์รู้แจ้ง ฉันนั้น (นี้เป็นรูป) ในอรรถเหตุกัตตุ (ผู้ให้กระทำ) และในบทว่า พุทโธ นี้ อรรถแห่งเหตุ (การทำให้รู้) ก็ถูกนับรวมเข้าไว้ด้วย

Sabbaññutāya buddhoti sabbadhammabujjhanasamatthāya buddhiyā buddhoti attho. Sabbadassāvitāya buddhoti sabbadhammānaṃ ñāṇacakkhunā diṭṭhattā buddhoti attho. Anaññaneyyatāya buddhoti aññena abodhanīto sayameva buddhattā buddhoti attho. Visavitāya buddhoti nānāguṇavisavanato padumamiva vikasanaṭṭhena buddhoti attho. Khīṇāsavasaṅkhātena buddhoti evamādīhi chahi pariyāyehi niddakkhayavibuddho puriso viya sabbakilesaniddakkhayavibuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Ekāyanamaggaṃ gatoti buddhoti gamanatthānaṃ buddhiatthatāya buddhiatthānampi gamanatthatā labbhatīti ekāyanamaggaṃ gatattā buddhoti vuccatīti attho. Eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddhoti na parehi buddhattā buddho, atha kho sayameva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhattā buddhoti attho. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddhoti buddhi buddhaṃ bodhoti anatthantaraṃ. Tattha yathā rattaguṇayogato ratto paṭo, evaṃ buddhaguṇayogato buddhoti ñāpanatthaṃ vuttaṃ. Tato paraṃ buddhoti netaṃ nāmantiādi atthānugatāyaṃ paññattīti bodhanatthaṃ vuttanti evamettha imināpi kāraṇena bhagavā buddhoti veditabbaṃ.

ชื่อว่า "พุทโธ" เพราะพระสัพพัญญุตญาณ อธิบายว่า ชื่อว่า "พุทโธ" เพราะพระปัญญาที่สามารถตรัสรู้ธรรมทั้งปวงได้ ชื่อว่า "พุทโธ" เพราะทรงเห็นธรรมทั้งปวง อธิบายว่า ชื่อว่า "พุทโธ" เพราะทรงเห็นธรรมทั้งปวงด้วยพระญาณจักษุ ชื่อว่า "พุทโธ" เพราะไม่ต้องให้ผู้อื่นแนะนำ อธิบายว่า ชื่อว่า "พุทโธ" เพราะตรัสรู้ได้ด้วยพระองค์เอง มิใช่เพราะผู้อื่นทำให้ตรัสรู้ ชื่อว่า "พุทโธ" เพราะทรงเบิกบาน อธิบายว่า ชื่อว่า "พุทโธ" เพราะทรงยังคุณนานาประการให้แผ่ไพศาลไป หรือโดยนัยว่าทรงเบิกบานดุจดอกปทุม ชื่อว่า "พุทโธ" เพราะทรงตื่นจากกิเลสาสวะที่สิ้นไปแล้ว ท่านกล่าวไว้ว่า ชื่อว่า "พุทโธ" เพราะทรงตื่นจากการหลับคือกิเลสทั้งปวง เหมือนบุรุษผู้ตื่นจากการหลับที่หมดสิ้นไปแล้ว ด้วยปริยาย ๖ ประการ มีอาทิอย่างนี้ ชื่อว่า "พุทโธ" เพราะเสด็จไปสู่เอกายนมรรค อธิบายว่า เพราะธาตุที่มีอรรถว่า "ไป" มีอรรถว่า "รู้" ด้วย และธาตุที่มีอรรถว่า "รู้" ก็มีอรรถว่า "ไป" ได้ด้วย เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ชื่อว่า "พุทโธ" เพราะเสด็จไปสู่เอกายนมรรคแล้ว ชื่อว่า "พุทโธ" เพราะทรงเป็นผู้เดียวตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม อธิบายว่า มิได้ชื่อว่า "พุทโธ" เพราะผู้อื่นทำให้ตรัสรู้ แต่ทว่า ชื่อว่า "พุทโธ" เพราะตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยมด้วยพระองค์เอง ชื่อว่า "พุทโธ" เพราะทรงกำจัดอวิชชาและได้บรรลุพระปัญญา ศัพท์ว่า พุทธิ พุทธะ และโพธะ มีอรรถไม่ต่างกัน ในบรรดาศัพท์เหล่านั้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงให้รู้ว่า ผ้าชื่อว่า "รัตตะ" (แดง) เพราะประกอบด้วยคุณคือสีแดง ฉันใด พระองค์ก็ชื่อว่า "พุทโธ" เพราะประกอบด้วยพุทธคุณคือพระปัญญา ฉันนั้น ต่อจากนั้น ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า "พุทโธ มิใช่นามนี้" เพื่อให้รู้ว่า พระนามนี้เป็นบัญญัติที่เนื่องด้วยอรรถ ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า "พุทโธ" แม้ด้วยเหตุนี้อย่างนี้

142. Assāti bhagavato. Guṇavisiṭṭhasabbasattuttamagarugāravādhivacananti sabbehi sīlādiguṇehi visiṭṭhassa tato eva sabbasattehi uttamassa garuno gāravavasena vuttavacanamidaṃ bhagavāti. Tathā hi lokanātho aparimitanirupamappabhāvasīlādiguṇavisesasamaṅgitāya sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya [Pg.251] niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya, accantupakāritāya ca aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamagāravaṭṭhānanti.

๑๔๒. บทว่า อสฺส ได้แก่ ของพระผู้มีพระภาคเจ้า บทว่า คุณวิสิฏฺฐสพฺพสตฺตุตฺตมครุคารวาธิวจนํ ความว่า คำว่า "ภควา" นี้ เป็นคำที่กล่าวขึ้นโดยความเคารพต่อพระศาสดาผู้ประเสริฐด้วยศีลาทิคุณทั้งปวง และด้วยเหตุนั้นเอง จึงทรงเป็นผู้สูงสุดกว่าสรรพสัตว์ทั้งปวง จริงอย่างนั้น พระโลกนาถทรงเป็นที่ตั้งแห่งความเคารพอย่างสูงสุดของเหล่าสัตว์หาประมาณมิได้ในโลกธาตุทั้งหลายหาประมาณมิได้ เพราะทรงพรั่งพร้อมด้วยคุณวิเศษมีศีลเป็นต้น ซึ่งมีอานุภาพหาประมาณมิได้ ไม่มีสิ่งใดเปรียบปานได้ และเพราะทรงเป็นผู้อนุเคราะห์อย่างยิ่งแก่หมู่ประชาพร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ ด้วยความถึงพร้อมแห่งการประกอบความเพียร อันมีความเป็นเลิศในการบำบัดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ทั้งปวง มุ่งมั่นในการจัดการประโยชน์สุขโดยไม่มีส่วนเหลือ และไม่มีสิ่งใดยิ่งกว่า

Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhanti seṭṭhavācakaṃ vacanaṃ seṭṭhaguṇasahacaraṇato ‘‘seṭṭha’’nti vuttaṃ. Atha vā vuccatīti vacanaṃ, attho. Tasmā yo ‘‘bhagavā’’ti vacanena vacanīyo attho, so seṭṭhoti attho. Bhagavāti vacanamuttamanti etthāpi eseva nayo. Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogato, garukaraṇaṃ vā sātisayaṃ arahatīti gāravayutto, gāravārahoti attho.

บทว่า ภควาติ วจนํ เสฏฺฐํ ความว่า คำที่กล่าวถึงสิ่งที่ประเสริฐ ท่านเรียกว่า "ประเสริฐ" เพราะเป็นไปพร้อมกับคุณอันประเสริฐ อีกนัยหนึ่ง อรรถที่ถูกกล่าวเรียกว่า วจนะ (คำพูด) เพราะฉะนั้น อรรถใดอันจะพึงกล่าวด้วยคำว่า "ภควา" อรรถนั้นชื่อว่าประเสริฐ แม้ในบทว่า ภควาติ วจนมุตฺตมํ ก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า คารวยุตฺโต ความว่า ประกอบด้วยความเป็นผู้ควรเคารพ เพราะประกอบด้วยคุณอันหนักแน่น หรืออีกนัยหนึ่ง ทรงสมควรแก่การกระทำความเคารพอย่างยิ่งยวด จึงชื่อว่า คารวยุตฺโต อธิบายว่า ทรงเป็นผู้ควรแก่ความเคารพ

Guṇavisesahetukaṃ ‘‘bhagavā’’ti idaṃ bhagavato nāmanti saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato vibhajitukāmo nāmaṃyeva tāva atthuddhāravasena dassento ‘‘catubbidhaṃ vā nāma’’ntiādimāha. Tattha āvatthikanti avatthāya viditaṃ taṃ taṃ avatthaṃ upādāya paññattaṃ voharitaṃ. Tathā liṅgikaṃ tena tena liṅgena voharitaṃ. Nemittikanti nimittato āgataṃ. Adhiccasamuppannanti yadicchāya pavattaṃ, yadicchāya āgataṃ yadicchakaṃ. Paṭhamena ādi-saddena bālo, yuvā, vuḍḍhoti evamādiṃ saṅgaṇhāti, dutiyena muṇḍī, jaṭīti evamādiṃ, tatiyena bahussuto, dhammakathiko, jhāyīti evamādiṃ, catutthena aghamarisanaṃ pāvacananti evamādiṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Nemittika’’nti vuttamatthaṃ byatirekavasena patiṭṭhāpetuṃ ‘‘na mahāmāyāyā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Vimokkhantika’’nti iminā idaṃ nāmaṃ ariyāya jātiyā jātakkhaṇeyeva jātanti dasseti. Yadi vimokkhantikaṃ, atha kasmā aññehi khīṇāsavehi asādhāraṇanti āha ‘‘saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā’’ti. Buddhānañhi arahattaphalaṃ nipphajjamānaṃ sabbaññutaññāṇādīhi sabbehi buddhaguṇehi saddhiṃyeva nipphajjati. Tena vuttaṃ ‘‘vimokkhantika’’nti. Sacchikā paññattīti sabbadhammānaṃ sacchikiriyānimittā paññatti. Atha vā sacchikā paññattīti paccakkhasiddhā paññatti. Yaṃguṇanimittā hi sā, te satthu paccakkhabhūtāti guṇā viya sāpi sacchikatā eva nāma hoti, na paresaṃ vohāramattenāti adhippāyo.

พระอรรถกถาจารย์ประสงค์จะจำแนกอรรถที่กล่าวไว้โดยย่อว่า "พระนามของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ภควา นี้ มีคุณวิเศษเป็นเหตุ" ให้พิสดาร จึงได้แสดงเฉพาะพระนามโดยยกอรรถขึ้นแสดงก่อน โดยกล่าวคำมีอาทิว่า "นามมี ๔ อย่าง" ในบรรดานามเหล่านั้น นามว่า "อาวัตถิกะ" คือ นามที่รู้กันตามวัย เป็นชื่อที่บัญญัติขึ้นอาศัยวัยนั้นๆ เป็นโวหารเรียกขานกัน นามว่า "ลิงคิกะ" ก็เช่นกัน คือ เป็นโวหารเรียกขานกันตามเพศหรือลักษณะนั้นๆ นามว่า "เนมิตติกะ" คือ นามที่เกิดขึ้นจากนิมิต (เหตุ) นามว่า "อธิจจสมุปปันนะ" คือ นามที่เกิดขึ้นตามความพอใจ เป็นนามที่เกิดขึ้นตามความพอใจ เรียกว่า ยาทิจฉกะ ด้วยอาทิศัพท์แรก ท่านสงเคราะห์นามมีอาทิว่า เด็ก หนุ่ม แก่ ด้วยอาทิศัพท์ที่สอง สงเคราะห์นามมีอาทิว่า ผู้มีศีรษะโล้น ผู้มีชฎา ด้วยอาทิศัพท์ที่สาม สงเคราะห์นามมีอาทิว่า ผู้เป็นพหูสูต ธรรมกถึก ผู้มีฌาน ด้วยอาทิศัพท์ที่สี่ สงเคราะห์นามมีอาทิว่า อฆมริสนะ (การล้างบาป) ปาวจนะ (พระคัมภีร์) ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า "น มหามายายา" (มิใช่พระนางมหามายาตั้ง) เพื่อสถาปนาอรรถที่กล่าวว่า "เนมิตติกะ" โดยวิธีพยติเรก (โดยทางตรงข้าม) ด้วยบทว่า "วิโมกขันติกะ" ท่านแสดงว่า พระนามนี้เกิดขึ้นในขณะแห่งการประสูติด้วยอริยชาติทีเดียว หากพระนามนี้เป็นวิโมกขันติกะ (มีวิโมกข์เป็นที่สุด) เหตุไฉนจึงไม่ทั่วไปแก่พระขีณาสพเหล่าอื่นเล่า ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะทรงได้พระสัพพัญญุตญาณด้วย" จริงอยู่ อรหัตผลของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับพุทธคุณทั้งปวง มีพระสัพพัญญุตญาณเป็นต้นทีเดียว ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วิโมกขันติกะ" บทว่า สัจฉิกา ปัญญัตติ คือ บัญญัติอันมีนิมิตคือการกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมทั้งปวง อีกนัยหนึ่ง สัจฉิกา ปัญญัตติ คือ บัญญัติที่สำเร็จด้วยการประจักษ์แจ้ง จริงอยู่ บัญญัตินั้นมีคุณใดเป็นนิมิต คุณเหล่านั้นพระศาสดาทรงประจักษ์แล้ว เพราะฉะนั้น แม้บัญญัตินั้นก็ชื่อว่าเป็นสิ่งที่ทรงกระทำให้แจ้งแล้วดุจคุณทั้งหลายเหมือนกัน มิใช่เป็นเพียงโวหารของชนเหล่าอื่น อธิบายดังนี้

143. Vadantīti [Pg.252] mahātherassa garubhāvato bahuvacanenāha, saṅgītikārehi vā katamanuvādaṃ sandhāya. Issariyādibhedo bhago assa atthīti bhagī. Akāsi bhagganti rāgādipāpadhammaṃ bhaggaṃ akāsi, bhaggavāti attho. Bahūhi ñāyehīti kāyabhāvanādikehi anekehi bhāvanākkamehi. Subhāvitattanoti sammadeva bhāvitasabhāvassa. Paccatte cetaṃ sāmivacanaṃ.

๑๔๓. บทว่า วทันติ ท่านกล่าวเป็นพหูพจน์เพราะความเคารพในพระมหาเถระ (พระสารีบุตร) หรือหมายถึงการกล่าวทบทวนที่พระสังคีติกาจารย์ได้กระทำไว้ บทว่า ภคี คือ ผู้มีภคะ อันมีประเภทคือความเป็นใหญ่เป็นต้น บทว่า อกาสิ ภคฺคํ ความว่า ทรงกระทำการหักแล้วซึ่งบาปธรรมมีราคะเป็นต้น อธิบายว่า ทรงเป็นผู้หักแล้ว บทว่า พหูหิ ญาเยหิ คือ ด้วยลำดับแห่งการอบรมหลายอย่าง มีกายภาวนาเป็นต้น บทว่า สุภาวิตตฺตโน คือ แห่งผู้มีสภาวะอันอบรมดีแล้วโดยชอบ และคำนี้เป็นสามีวิภัตติ (ฉัฏฐีวิภัตติ) ในอรรถปฐมาวิภัตติ

Niddese vuttanayenāti etthāyaṃ niddesanayo –

ในบทว่า นิทฺเทเส วุตฺตนเยน นี้ มีนัยแห่งนิทเทสดังต่อไปนี้ –

‘‘Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ. Apica bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggataṇhoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā, bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā, bhagavāti netaṃ nāmaṃ…pe… sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā’’ti (mahāni. 83).

คำว่า ภควา นี้ เป็นคำกล่าวโดยความเคารพ. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ภควา เพราะทรงหักราคะได้แล้ว, ชื่อว่า ภควา เพราะทรงหักโทสะได้แล้ว, ชื่อว่า ภควา เพราะทรงหักโมหะได้แล้ว, ชื่อว่า ภควา เพราะทรงหักมานะได้แล้ว, ชื่อว่า ภควา เพราะทรงหักทิฏฐิได้แล้ว, ชื่อว่า ภควา เพราะทรงหักตัณหาได้แล้ว, ชื่อว่า ภควา เพราะทรงหักกิเลสได้แล้ว, ชื่อว่า ภควา เพราะทรงจำแนก แจกแจง ซึ่งธรรมรัตนะ, ชื่อว่า ภควา เพราะทรงกระทำที่สุดแห่งภพทั้งหลาย, ชื่อว่า ภควา เพราะทรงเป็นผู้มีกายอันอบรมแล้ว มีศีลอันอบรมแล้ว มีจิตอันอบรมแล้ว มีปัญญาอันอบรมแล้ว, อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ภควา เพราะทรงเสพเสนาสนะอันเป็นป่าละเมาะ ป่าทึบ อันสงัด มีเสียงน้อย มีเสียงกึกก้องน้อย ปราศจากลมจากคน เป็นที่ควรแก่การลับของมนุษย์ สมควรแก่การหลีกเร้น, อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ภควา เพราะทรงเป็นผู้มีส่วนแห่งจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร, อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ภควา เพราะทรงเป็นผู้มีส่วนแห่งอรรถรส ธรรมรส วิมุตติรส อธิศีล อธิจิต อธิปัญญา, อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ภควา เพราะทรงเป็นผู้มีส่วนแห่งฌาน ๔ อัปปมัญญา ๔ อรูปสมาบัติ ๔, อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ภควา เพราะทรงเป็นผู้มีส่วนแห่งวิโมกข์ ๘ อภิภายตนะ ๘ อนุปุพพวิหารสมาบัติ ๙, อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ภควา เพราะทรงเป็นผู้มีส่วนแห่งสัญญาภาวนา ๑๐ กสิณสมาบัติ ๑๐ อานาปานัสสติสมาธิ และอสุภสมาบัติ, อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ภควา เพราะทรงเป็นผู้มีส่วนแห่งสติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ และอริยมรรคมีองค์ ๘, อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ภควา เพราะทรงเป็นผู้มีส่วนแห่งทศพลญาณของตถาคต ๑๐ เวสารัชชญาณ ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ อภิญญา ๖ และพุทธธรรม ๖, คำว่า ภควา นี้ มิใช่ชื่อ... (ละ)... เป็นสัจฉิกาบัญญัติ (บัญญัติที่เกิดขึ้นตามสภาวะจริง) นี้คือคำว่า ภควา

Ettha [Pg.253] ca ‘‘gāravādhivacana’’ntiādīni yadipi gāthāyaṃ āgatapadānukkamena na niddiṭṭhāni, yathārahaṃ pana tesaṃ sabbesampi niddesabhāvena veditabbāni. Tattha gāravādhivacananti garūnaṃ garubhāvavācakaṃ vacanaṃ. Bhajīti bhāgaso kathesi. Tenāha ‘‘vibhajī’’ti. Dhammaratananti maggaphalādiariyadhammaratanaṃ. Puna bhajīti sevi. Bhāgīti bhāgadheyyavā. Puna bhāgīti bhajanasīlo. Attharasassāti atthasannissayassa rasassa. Vimuttāyatanasīse hi ṭhatvā dhammaṃ kathentassa, suṇantassa ca tadatthaṃ ārabbha uppajjanakapītisomanassaṃ attharaso. Dhammaṃ ārabbha dhammaraso. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘labhati atthavedaṃ, labhati dhammaveda’’nti (a. ni. 6.10). Vimuttirasassāti vimuttibhūtassa, vimuttisannissayassa vā rasassa. Saññābhāvanānanti aniccasaññādīnaṃ dasannaṃ saññābhāvanānaṃ. Channaṃ buddhadhammānanti cha asādhāraṇañāṇāni sandhāya vuttaṃ. Tattha tattha ‘‘bhagavā’’ti saddasiddhi niruttinayena veditabbā.

และในที่นี้ บททั้งหลายมีคำว่า ‘คารวาทิวจนะ’ เป็นต้น แม้จะมิได้แสดงไว้ตามลำดับบทที่มาในคาถา แต่พึงทราบว่าเป็นคำอธิบายขยายความของบทเหล่านั้นทั้งหมดตามสมควร. ในบทเหล่านั้น บทว่า คารวาทิวจนะ คือ คำที่กล่าวถึงความเป็นผู้ควรเคารพของบุคคลผู้ควรเคารพ. บทว่า ภชิ คือ ตรัสโดยส่วนๆ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘วิภชิ’. บทว่า ธรรมรัตนะ คือ อริยธรรมรัตนะมีมรรคและผลเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ภชิ คือ เสพแล้ว. บทว่า ภาคี คือ ผู้มีส่วนแห่งโชค. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ภาคี คือ ผู้มีปกติเสพ. บทว่า อัตถรสัสสะ คือ แห่งรสอันอาศัยอรรถ. จริงอยู่ ปีติโสมนัสที่เกิดขึ้นปรารภอรรถนั้นแก่ผู้ที่ยืนอยู่ในภูมิแห่งวิมุตติแล้วแสดงธรรมอยู่ และแก่ผู้ฟังอยู่ ชื่อว่า อรรถรส. ปีติโสมนัสที่เกิดขึ้นปรารภธรรม ชื่อว่า ธรรมรส. ซึ่งท่านหมายถึงกล่าวไว้ว่า ‘ย่อมได้เสวยอรรถรส ย่อมได้เสวยธรรมรส’. บทว่า วิมุตติรสัสสะ คือ แห่งรสคือวิมุตติ หรือแห่งรสอันอาศัยวิมุตติ. บทว่า สัญญาภาวนานัง คือ แห่งสัญญาภาวนา ๑๐ มีอนิจจสัญญาเป็นต้น. บทว่า ฉันนัง พุทธธัมมานัง ท่านกล่าวหมายถึงอสาธารณญาณ ๖. ในที่นั้นๆ พึงทราบความสำเร็จรูปศัพท์ของคำว่า ‘ภควา’ โดยนิรุตตินัย.

144. Yadipi ‘‘bhāgyavā’’tiādīhi padehi vuccamāno attho ‘‘bhagī bhajī’’ti niddesagāthāya saṅgahito eva, tathāpi padasiddhi atthavibhāgaatthayojanādisahito saṃvaṇṇanānayo tato aññākāroti vuttaṃ ‘‘ayaṃ pana aparo nayo’’ti. Ādikanti ādi-saddena vaṇṇavikāro, vaṇṇalopo, dhātuatthena niyojanañcāti imaṃ tividhaṃ lakkhaṇaṃ saṅgaṇhāti. Saddanayenāti byākaraṇanayena. Pisodarādīnaṃ saddānaṃ ākatigaṇabhāvato vuttaṃ ‘‘pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā’’ti. Pakkhipanameva lakkhaṇaṃ. Tappariyāpannatākaraṇaṃ hi pakkhipanaṃ. Pārappattanti paramukkaṃsagataṃ pāramibhāvappattaṃ. Bhāgyanti kusalaṃ. Tattha maggakusalaṃ lokuttarasukhanibbattakaṃ, itaraṃ lokiyasukhanibbattakaṃ, itarampi vā vivaṭṭūpanissayaṃ pariyāyato lokuttarasukhanibbattakaṃ siyā.

๑๔๔. แม้ว่าอรรถที่กล่าวด้วยบททั้งหลายมีคำว่า ‘ภาคฺยวา’ เป็นต้น จะถูกสงเคราะห์ไว้แล้วในคาถาแสดงความหมายว่า ‘ภคี ภชี’ ก็ตาม, ถึงกระนั้น นัยแห่งคำอธิบายพร้อมด้วยการสำเร็จรูปศัพท์ การจำแนกอรรถ การประกอบอรรถ เป็นต้น มีอาการเป็นอย่างอื่นจากนิทเทสนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ส่วนนี้เป็นนัยอื่นอีก’. ในบทว่า อาทิกันติ, ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมสงเคราะห์ลักษณะ ๓ อย่างนี้ คือ การแปลงวรรณะ, การลบวรรณะ, และการประกอบกับอรรถของธาตุ. บทว่า สัททนเยนะ คือ โดยนัยแห่งไวยากรณ์. เพราะศัพท์ทั้งหลายมีปิโสทระเป็นต้นเป็นอากติคณะ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ถือเอาลักษณะคือการจัดเข้าในปิโสทราทิคณะ’. การจัดเข้าไว้นั่นแหละเป็นลักษณะ. จริงอยู่ การทำให้เป็นศัพท์ที่นับเนื่องในคณะนั้น ชื่อว่า การจัดเข้าไว้. บทว่า ปารัปปัตตัง คือ ถึงซึ่งความยอดเยี่ยมอย่างยิ่ง ถึงความเป็นบารมี. บทว่า ภาเคยฺยัง คือ กุศล. ในกุศลนั้น มรรคกุศลย่อมยังโลกุตตรสุขให้เกิด, กุศลนอกนี้ย่อมยังโลกิยสุขให้เกิด, หรืออีกอย่างหนึ่ง แม้โลกิยกุศลนอกนี้อันมีวิวัฏฏะเป็นอุปนิสัย ก็พึงเป็นธรรมยังโลกุตตรสุขให้เกิดได้โดยปริยาย.

Lobhādayo ekakavasena gahitā. Tathā viparītamanasikāro vipallāsabhāvasāmaññena, ahirikādayo dukavasena. Lobhādayo ca puna ‘‘tividhākusalamūla’’nti tikavasena gahitā. Kāyaduccaritādi-taṇhāsaṃkilesādirāgamalādirāgavisamādikāmasaññādikāmavitakkāditaṇhāpapañcādayo tividhaduccaritādayo. Subhasaññādikā catubbidhavipariyesā. ‘‘Cīvarahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, piṇḍapāta[Pg.254], senāsana, itibhavābhavahetu vā’’ti (a. ni. 4.9) evamāgatā cattāro taṇhuppādā. ‘‘Buddhe kaṅkhati, dhamme, saṅghe, sikkhāya, sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khīlajāto’’ti (dī. ni. 3.319; ma. ni. 1.185; a. ni. 5.205; 9.71; vibha. 941) evamāgatāni pañca cetokhīlāni. ‘‘Kāme avītarāgo hoti, kāye avītarāgo, rūpe avītarāgo, yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati, aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ caratī’’ti (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186) āgatā pañca vinibandhā. Rūpābhinandanādayo pañcābhinandanā. Kodho, makkho, issā, sāṭheyyaṃ, pāpicchatā, sandiṭṭhiparāmāsoti imāni cha vivādamūlāni. Rūpataṇhādayo cha taṇhākāyā.

โลภะเป็นต้น ท่านถือเอาโดยความเป็นหมวด ๑. ในทำนองเดียวกัน วิปรีตมนสิการ ท่านถือเอาโดยความเป็นสภาวะวิปลาสเหมือนกัน, อหิริกะเป็นต้น ท่านถือเอาโดยความเป็นหมวด ๒. และโลภะเป็นต้น ท่านก็ถือเอาอีกโดยความเป็นหมวด ๓ คือ "อกุศลมูล ๓". กายทุจริตเป็นต้น, ตัณหาสังกิเลสเป็นต้น, ราคมลทินเป็นต้น, ราควิสมะเป็นต้น, กามสัญญาเป็นต้น, กามวิตกเป็นต้น, ตัณหาปปัญจะเป็นต้น ชื่อว่า ทุจริต ๓ เป็นต้น. สุภสัญญาเป็นต้น ชื่อว่า วิปริเยส ๔. ตัณหุปปาทะ ๔ ที่มาแล้วอย่างนี้ว่า "ตัณหาที่กำลังเกิดขึ้นของภิกษุ ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งจีวรบ้าง, เพราะเหตุแห่งบิณฑบาต, เพราะเหตุแห่งเสนาสนะ, หรือเพราะเหตุแห่งภพน้อยภพใหญ่บ้าง" (องฺ. จตุกฺก. ๔.๙). เจโตขีละ ๕ ที่มาแล้วอย่างนี้ว่า "ย่อมสงสัยในพระพุทธเจ้า, ในพระธรรม, ในพระสงฆ์, ในสิกขา, เป็นผู้โกรธ ไม่พอใจ มีจิตถูกกระทบ เกิดเป็นหลักตอในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย" (ที. นิ. ๓.๓๑๙; ม. นิ. ๑.๑๘๕; องฺ. นิ. ๕.๒๐๕; ๙.๗๑; วิภงฺ. ๙๔๑). วินิพันธะ ๕ ที่มาแล้วว่า "เป็นผู้ไม่ปราศจากราคะในกาม, เป็นผู้ไม่ปราศจากราคะในกาย, เป็นผู้ไม่ปราศจากราคะในรูป, ฉันจนเต็มท้องตามที่ต้องการแล้ว ประกอบเนืองๆ ซึ่งความสุขในการนอน ความสุขในการพลิกกาย ความสุขในการหลับอยู่, ปรารถนานิกายแห่งเทพหมู่ใดหมู่หนึ่งแล้ว ประพฤติพรหมจรรย์" (ที. นิ. ๓.๓๒๐; ม. นิ. ๑.๑๘๖). ความเพลิดเพลินในรูปเป็นต้น ชื่อว่า อภินันทนา ๕. ความโกรธ, ความลบหลู่คุณท่าน, ความริษยา, ความโอ้อวด, ความปรารถนาลามก, การยึดถือทิฏฐิของตน เหล่านี้ชื่อว่า วิวาทมูล ๖. รูปตัณหาเป็นต้น ชื่อว่า ตัณหากาย ๖.

Kāmarāgapaṭighadiṭṭhivicikicchābhavarāgamānāvijjā sattānusayā. Micchādiṭṭhiādayo aṭṭha micchattā. ‘‘Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ, ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho, pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ, macchariyaṃ paṭicca ārakkhā, ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānādayo’’ti (dī. ni. 2.103; 3.359) ete nava taṇhāmūlakā. Cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatavādā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca paramadiṭṭhadhammanibbānavādāti etāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Ajjhattikassa upādāya ‘‘asmī’’ti hoti, ‘‘itthasmī’’ti, ‘‘evasmī’’ti, ‘‘aññathāsmī’’ti, ‘‘bhavissa’’nti, ‘‘itthaṃ bhavissa’’nti, ‘‘evaṃ bhavissa’’nti, ‘‘aññathā bhavissa’’nti, ‘‘asasmī’’ti, ‘‘sātasmī’’ti, ‘‘siya’’nti, ‘‘itthaṃ siya’’nti, ‘‘evaṃ siya’’nti, ‘‘aññathā siya’’nti, ‘‘apāhaṃ siya’’nti, ‘‘apāhaṃ itthaṃ siya’’nti, ‘‘apāhaṃ evaṃ siya’’nti, ‘‘apāhaṃ aññathā siya’’nti hotīti aṭṭhārasa, bāhirassupādāya ‘‘iminā asmī’’ti hoti, ‘‘iminā itthasmī’’ti, ‘‘iminā evasmī’’ti, ‘‘iminā aññathāsmī’’tiādikā (vibha. 975-976) vuttanayā aṭṭhārasāti chattiṃsa, atītā chattiṃsa, anāgatā chattiṃsa, paccuppannā chattiṃsāti aṭṭhasatataṇhāvicaritāni.

กามราคะ ปฏิฆะ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา ภวราคะ มานะ อวิชชา ชื่อว่า อนุสัย ๗. มิจฉาทิฏฐิเป็นต้น ชื่อว่า มิจฉัตตะ ๘. ธรรม ๙ ประการอันมีตัณหาเป็นมูลเหล่านี้คือ "เพราะอาศัยตัณหา จึงมีการแสวงหา, เพราะอาศัยการแสวงหา จึงมีลาภ, เพราะอาศัยลาภ จึงมีการกำหนด, เพราะอาศัยการกำหนด จึงมีความพอใจรักใคร่, เพราะอาศัยความพอใจรักใคร่ จึงมีความสยบ, เพราะอาศัยความสยบ จึงมีความยึดถือ, เพราะอาศัยความยึดถือ จึงมีความตระหนี่, เพราะอาศัยความตระหนี่ จึงมีการป้องกัน, เพราะการป้องกันเป็นเหตุ จึงมีการถือท่อนไม้เป็นต้น" (ที. นิ. ๒.๑๐๓; ๓.๓๕๙). ทิฏฐิ ๖๒ ประการเหล่านี้คือ สัสสตวาทะ ๔, เอกัจจสัสสตวาทะ ๔, อันตานันติกะ ๔, อมราวิกเขปิกะ ๔, อธิจจสมุปปันนิกะ ๒, สัญญีวาทะ ๑๖, อสัญญีวาทะ ๘, เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ ๘, อุจเฉทวาทะ ๗, ปรมทิฏฐธรรมนิพพานวาทะ ๕. อาศัยขันธ์ภายใน ย่อมมีความเห็นว่า "เรามีอยู่", "เราเป็นอย่างนี้", "เราเป็นเช่นนี้", "เราเป็นอย่างอื่น", "เราจักมี", "เราจักเป็นอย่างนี้", "เราจักเป็นเช่นนี้", "เราจักเป็นอย่างอื่น", "เราเป็นผู้เที่ยง", "เราเป็นผู้ไม่เที่ยง", "พึงมี", "พึงเป็นอย่างนี้", "พึงเป็นเช่นนี้", "พึงเป็นอย่างอื่น", "เราพึงไม่มี", "เราพึงไม่มีอย่างนี้", "เราพึงไม่มีเช่นนี้", "เราพึงไม่มีอย่างอื่น" ดังนี้ ๑๘ ประการ; อาศัยขันธ์ภายนอก ย่อมมีความเห็นว่า "เรามีอยู่ด้วยสิ่งนี้", "เราเป็นอย่างนี้ด้วยสิ่งนี้", "เราเป็นเช่นนี้ด้วยสิ่งนี้", "เราเป็นอย่างอื่นด้วยสิ่งนี้" เป็นต้น (วิภงฺ. ๙๗๕-๙๗๖) ตามนัยที่กล่าวแล้ว ๑๘ ประการ รวมเป็น ๓๖ ประการ; ในอดีต ๓๖, ในอนาคต ๓6, ในปัจจุบัน ๓๖, รวมเป็น ตัณหาวิจริต ๑๐๘.

Pabheda-saddo [Pg.255] paccekaṃ sambandhitabbo. Tatthāyaṃ yojanā – lobhappabhedā dosappabhedā yāva aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedāti. Sabbāni sattānaṃ darathapariḷāhakarāni kilesānaṃ anekāni satasahassāni abhañjīti yojanā. Ārammaṇādivibhāgato hi pavattiākāravibhāgato ca anantappabhedā kilesāti. Saṅkhepatoti ettha samucchedappahānavasena sabbaso appavattikaraṇena kilesamāraṃ, samudayappahānapariññāvasena khandhamāraṃ, sahāyavekallakaraṇavasena sabbathā appavattikaraṇena abhisaṅkhāramāraṃ, balavidhamanavisayātikkamanavasena devaputtamaccumārañca abhañji bhagge akāsi. Parissayānanti upaddavānaṃ. Sampati, āyatiñca sattānaṃ anatthāvahattā māraṇaṭṭhena vibādhanaṭṭhena kilesāva māroti kilesamāro. Vadhakaṭṭhena khandhāva māroti khandhamāro. Tathā hi vuttaṃ ‘‘vadhakaṃ rūpaṃ ‘vadhakaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānātī’’tiādi (saṃ. ni. 3.85). Jātijarādimahābyasananibbattanena abhisaṅkhārova māroti abhisaṅkhāramāro. Saṃkilesanimittaṃ hutvā guṇamāraṇaṭṭhena devaputtova māroti devaputtamāro. Sattānaṃ jīvitassa, jīvitaparikkhārānañca jānikaraṇena mahābādharūpattā maccu eva māroti maccumāro.

พึงประกอบศัพท์ว่า "ปเภทะ" (ประเภท) เข้ากับแต่ละบท. ในบทเหล่านั้น มีวิธีประกอบความดังนี้: ประเภทแห่งโลภะ, ประเภทแห่งโทสะ, จนถึงประเภทแห่งตัณหาวิจริต ๑๐๘. พึงประกอบความว่า "พระองค์ทรงหักเสียแล้วซึ่งกิเลสทั้งปวงหลายแสนอย่าง อันกระทำความเดือดร้อนและความเร่าร้อนแก่สัตว์ทั้งหลาย". จริงอยู่ กิเลสทั้งหลายมีประเภทหาที่สุดมิได้ โดยการจำแนกอารมณ์เป็นต้น และโดยการจำแนกอาการที่เกิดขึ้น. ในบทว่า "สงฺเขปโต" นี้ (ทรงหัก) กิเลสมาร ด้วยการทำให้ไม่เกิดขึ้นโดยสิ้นเชิง ด้วยสามารถแห่งสมุจเฉทปหาน, (ทรงหัก) ขันธมาร ด้วยสามารถแห่งการละสมุทัยและการกำหนดรู้, (ทรงหัก) อภิสังขารมาร ด้วยสามารถแห่งการทำให้ไม่มีผู้ช่วยโดยประการทั้งปวง คือทำให้ไม่เกิดขึ้น, (และทรงหัก) เทวปุตตมารและมัจจุมาร ด้วยสามารถแห่งการกำจัดกำลังและก้าวล่วงวิสัย พระองค์ทรงหักแล้ว ทรงทำให้พ่ายแพ้แล้ว. บทว่า "ปริสฺสยานํ" ได้แก่ อุปัทวะทั้งหลาย. ในปัจจุบันและในอนาคต กิเลสทั้งหลายนั่นแหละชื่อว่ามาร เพราะนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลาย เพราะมีความหมายว่าทำให้ตาย เพราะมีความหมายว่าเบียดเบียน ฉะนั้นจึงชื่อว่า กิเลสมาร. ขันธ์ทั้งหลายนั่นแหละชื่อว่ามาร เพราะมีความหมายว่าฆ่า ฉะนั้นจึงชื่อว่า ขันธมาร. จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า "ย่อมไม่รู้ตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นดังเพชฌฆาต ว่า 'รูปเป็นเพชฌฆาต'" เป็นต้น (สํ. นิ. ๓.๘๕). อภิสังขารนั่นแหละชื่อว่ามาร เพราะทำให้เกิดความพินาศใหญ่มีชาติและชราเป็นต้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า อภิสังขารมาร. เทวบุตรนั่นแหละชื่อว่ามาร เพราะเป็นนิมิตแห่งสังกิเลส และเพราะมีความหมายว่าฆ่าคุณธรรม ฉะนั้นจึงชื่อว่า เทวปุตตมาร. มัจจุนั่นแหละชื่อว่ามาร เพราะทำให้ชีวิตและเครื่องปรุงแต่งชีวิตของสัตว์ทั้งหลายพินาศไป เพราะมีสภาวะเป็นดังโรคร้ายใหญ่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า มัจจุมาร.

Satapuññalakkhaṇadharassāti anekasatapuññanibbattamahāpurisalakkhaṇavahato rūpakāyasampatti dīpitā hoti, itarāsaṃ phalasampadānaṃ mūlabhāvato, adhiṭṭhānabhāvato ca. Dhammakāyasampatti dīpitā hoti, pahānasampadāpubbakattā ñāṇasampadādīnaṃ. Bhāgyavatāya lokiyānaṃ bahumatabhāvo. Bhaggadosatāya parikkhakānaṃ bahumatabhāvoti yojanā. Evaṃ ito paresupi yathāsaṅkhyaṃ yojetabbaṃ. Puññavantaṃ hi gahaṭṭhā khattiyādayo abhigacchanti, pahīnadosaṃ pabbajitatāpasaparibbājakādayo ‘‘dosavinayāya dhammaṃ desetī’’ti. Abhigatānañca nesaṃ kāyacittadukkhāpanayane paṭibalabhāvo, āmisadānadhammadānehi upakārasabbhāvato. Rūpakāyaṃ tassa pasādacakkhunā, dhammakāyaṃ paññācakkhunā disvā dukkhadvayassa paṭippassambhanato upagatānañca tesaṃ āmisadānadhammadānehi upakāritā, ‘‘pubbe āmisadānadhammadānehi mayā ayaṃ [Pg.256] lokaggabhāvo adhigato, tasmā tumhehipi evameva paṭipajjitabba’’nti evaṃ sammāpaṭipattiyaṃ niyojanena abhigatānaṃ lokiyalokuttarasukhehi saṃyojanasamatthatā ca dīpitā hoti.

บทว่า สตปุญฺญลกฺขณธรสฺสาติ ความว่า ชื่อว่าทรงแสดงแล้วซึ่งรูปกายสมบัติของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงไว้ซึ่งมหาปุริสลักษณะอันเกิดจากบุญหลายร้อยอย่าง เพราะความเป็นมูลและเพราะความเป็นที่ตั้งแห่งผลสมบัติที่เหลือทั้งหลาย ชื่อว่าทรงแสดงแล้วซึ่งธรรมกายสมบัติ เพราะญาณสมบัติเป็นต้นมีปหานสมบัติเป็นเบื้องหน้า พึงประกอบความว่า ทรงแสดงความเป็นที่เคารพอย่างยิ่งของปุถุชนทั้งหลาย ด้วยความเป็นผู้มีโชค และทรงแสดงความเป็นที่เคารพอย่างยิ่งของผู้มีปัญญา ด้วยความเป็นผู้มีโทษอันหักแล้ว พึงประกอบความในบททั้งหลายที่เหลือแม้นอกนี้ไปตามลำดับอย่างนี้ จริงอยู่ คฤหัสถ์ทั้งหลายมีกษัตริย์เป็นต้น ย่อมเข้าไปหาผู้มีบุญ ส่วนบรรพชิตทั้งหลายมีดาบสและปริพาชกเป็นต้น ย่อมเข้าไปหาผู้มีโทษอันละได้แล้ว ด้วยคิดว่า "พระองค์ย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อกำจัดโทษ" และทรงแสดงความเป็นผู้สามารถในการบรรเทาทุกข์กายและทุกข์ใจของชนเหล่านั้นผู้เข้ามาเฝ้าแล้ว เพราะมีความเป็นผู้อุปการะด้วยอามิสทานและธรรมทาน ทรงแสดงความเป็นผู้อุปการะแก่ชนเหล่านั้นผู้เข้ามาเฝ้าแล้วด้วยอามิสทานและธรรมทาน เพราะความสงบระงับแห่งทุกข์ทั้งสอง (เกิดจากการที่) ได้เห็นรูปกายของพระองค์ด้วยประสาทจักษุ และเห็นธรรมกายด้วยปัญญาจักษุ และชื่อว่าทรงแสดงแล้วซึ่งความสามารถในการประกอบชนผู้เข้ามาเฝ้าแล้วด้วยโลกิยสุขและโลกุตรสุข ด้วยการชักชวนในสัมมาปฏิบัติอย่างนี้ว่า "ในกาลก่อน เราได้บรรลุความเป็นผู้เลิศในโลกนี้ด้วยอามิสทานและธรรมทาน เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งหลายก็พึงปฏิบัติอย่างนั้นเหมือนกัน"

Sakacitte issariyaṃ attano cittassa vasībhāvāpādanaṃ, yena paṭikkūlādīsu appaṭikkūlasaññitādivihārasiddhi, adhiṭṭhāniddhiādiko iddhividhopi cittissariyameva cittabhāvanāya vasībhāvappattiyā ijjhanato. Aṇimālaghimādikanti ādi-saddena mahimā patti pākammaṃ īsitā vasitā yatthakāmāvasāyitāti ime chapi saṅgahitā. Tattha kāyassa aṇubhāvakaraṇaṃ aṇimā. Lahubhāvo laghimā ākāse padasā gamanādinā. Mahattaṃ mahimā kāyassa mahantatāpādanaṃ. Iṭṭhadesappatti patti. Adhiṭṭhānādivasena icchitanipphādanaṃ pākammaṃ. Sayaṃvasitā issarabhāvo īsitā. Iddhividhe vasībhāvo vasitā. Ākāsena vā gacchato, aññaṃ vā kiñci karoto yattha katthaci vosānappatti yatthakāmāvasāyitā. ‘‘Kumārakarūpādidassana’’ntipi vadanti. Evamidaṃ aṭṭhavidhaṃ lokiyasammataṃ issariyaṃ. Taṃ pana bhagavato iddhividhantogadhaṃ, anaññasādhāraṇañcāti āha ‘‘sabbākāraparipūraṃ atthī’’ti.

ความเป็นใหญ่ในจิตของตน คือการยังจิตของตนให้ถึงความเป็นวสี ซึ่งด้วยความเป็นใหญ่นั้น ย่อมสำเร็จการอยู่ด้วยความเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่ปฏิกูลเป็นต้นในอารมณ์มีปฏิกูลเป็นต้น แม้อิทธิวิธีมีอธิษฐานฤทธิ์เป็นต้น ก็คือความเป็นใหญ่ในจิตนั่นเอง เพราะสำเร็จได้ด้วยการถึงความเป็นวสีแห่งจิตที่อบรมแล้ว ในบทว่า อณิมาลฆิมาทิกนฺติ นี้ ท่านสงเคราะห์เอาแม้ ๖ อย่างเหล่านี้ คือ มหิมา ปัตติ ปากัมมัง อีสิตา วสิตา และยัตถกามวสายิตา ด้วยอาทิศัพท์ ในฤทธิ์เหล่านั้น การทำกายให้มีภาวะเล็กดังอณู ชื่อว่า อณิมา, ความเป็นผู้เบา คือการไปด้วยเท้าเป็นต้นในอากาศ ชื่อว่า ลฆิมา, ความเป็นผู้ใหญ่ คือการยังกายให้ถึงความเป็นของใหญ่ ชื่อว่า มหิมา, การถึงประเทศที่ปรารถนา ชื่อว่า ปัตติ, การทำกิจที่ประสงค์ให้สำเร็จด้วยอำนาจอธิษฐานเป็นต้น ชื่อว่า ปากัมมัง, ความเป็นผู้เป็นไปในอำนาจตน คือความเป็นอิสระ ชื่อว่า อีสิตา, ความเป็นผู้มีอำนาจคล่องแคล่วในอิทธิวิธี ชื่อว่า วสิตา, การถึงที่สุดในที่ไหนๆ ก็ตาม ของผู้ที่กำลังไปทางอากาศ หรือกำลังทำกิจอื่นใดอยู่ ชื่อว่า ยัตถกามวสายิตา บางท่านกล่าวว่า หมายถึงการแสดงรูปกุมารเป็นต้น ความเป็นใหญ่อันบัณฑิตในโลกสมมติว่าเป็นเลิศ ๘ ประการนี้ มีดังนี้ แต่ความเป็นใหญ่นั้นของพระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นสิ่งที่นับเนื่องในอิทธิวิธีอภิญญา และไม่ทั่วไปแก่บุคคลอื่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีบริบูรณ์โดยอาการทั้งปวง"

Kesañci padesavutti, ayathābhūtaguṇasannissayattā aparisuddho ca yaso hoti, na evaṃ tathāgatassāti dassetuṃ ‘‘lokattayabyāpako’’tiādi vuttaṃ. Tattha idha adhigatasatthuguṇānaṃ āruppe uppannānaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā bhagavato guṇe anussarantānaṃ yaso pākaṭo hotīti āha ‘‘lokattayabyāpako’’ti. Yathābhuccaguṇādhigatattā eva ativiya parisuddho. Anavasesalakkhaṇānubyañjanādisampattiyā sabbākāraparipūrā. Sabbaṅgapaccaṅgasirī sabbesaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ sobhā. ‘‘Tiṇṇo tāreyya’’ntiādinā yaṃ yaṃ etena lokanāthena icchitaṃ manovacīpaṇidhānavasena, patthitaṃ kāyapaṇidhānavasena. Tathevāti paṇidhānānurūpameva. Vīriyapāramibhāvappatto, ariyamaggapariyāpanno ca sammāvāyāmasaṅkhāto payatto.

ยศของบุคคลบางพวก เป็นไปในประเทศส่วนเดียวบ้าง และไม่บริสุทธิ์บ้าง เพราะอาศัยคุณที่ไม่เป็นจริง ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า โลกตฺตยพฺยาปโก เพื่อแสดงว่า ยศของพระตถาคตไม่เป็นเช่นนั้น ในบทนั้น ท่านกล่าวว่า โลกตฺตยพฺยาปโก เพราะยศของพระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมปรากฏแก่บุคคลผู้มีคุณของพระศาสดาอันตนได้บรรลุแล้วในโลกนี้ แล้วไปเกิดในอรูปภพ ผู้กำลังระลึกถึงคุณของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยบทมีอาทิว่า อิติปิ โส ภควา (ยศนั้น) บริสุทธิ์อย่างยิ่ง เพราะเป็นยศที่ได้มาด้วยคุณตามความเป็นจริงนั่นเทียว (สิริ) บริบูรณ์โดยอาการทั้งปวง เพราะความถึงพร้อมด้วยลักษณะและอนุพยัญชนะเป็นต้นโดยไม่มีส่วนเหลือ สิริแห่งอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง คือความงดงามแห่งอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งหลาย ด้วยบทมีอาทิว่า "เราข้ามแล้ว พึงให้ผู้อื่นข้าม" พระโลกนาถพระองค์นี้ทรงปรารถนาสิ่งใดๆ ด้วยอำนาจแห่งมโนปณิธานและวจีปณิธาน และทรงมุ่งหวังสิ่งใดๆ ด้วยอำนาจแห่งกายปณิธาน บทว่า ตเถวาติ ความว่า (สำเร็จ) สมตามปณิธานนั่นเทียว ความเพียรที่ถึงความเป็นวิริยบารมี และนับเนื่องในอริยมรรค ชื่อว่า ปยัตตะ อันได้แก่ สัมมาวายามะ

Bhedehīti sabbattikadukapadasaṃhitehi pabhedehi. Paṭiccasamuppādādīhīti ādi-saddena na kevalaṃ vibhaṅgapāḷiyaṃ āgatā satipaṭṭhānādayova saṅgahitā, atha kho saṅgahādayo, samayavimuttādayo, ṭhapanādayo[Pg.257], tikapaṭṭhānādayo ca saṅgahitāti veditabbaṃ. Dukkhasaccassa pīḷanaṭṭho taṃsamaṅgino sattassa hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ. Saṅkhataṭṭho sameccasambhūyapaccayehi katabhāvo. Santāpaṭṭho dukkhadukkhatādīhi santappanaṃ paridahanaṃ. Vipariṇāmaṭṭho jarāya, maraṇena cāti dvidhā vipariṇāmetabbatā. Samudayassa āyūhanaṭṭho dukkhassa nibbattanavasena sampiṇḍanaṃ. Nidānaṭṭho ‘‘idaṃ taṃ dukkha’’nti nidadantassa viya samuṭṭhāpanaṃ. Saṃyogaṭṭho saṃsāradukkhena saṃyojanaṃ. Palibodhaṭṭho maggādhigamassa nivāraṇaṃ. Nirodhassa nissaraṇaṭṭho sabbūpadhīnaṃ paṭinissaggasabhāvattā tato vinissaṭatā, tannissaraṇanimittatā vā. Vivekaṭṭho sabbasaṅkhāravisaṃyuttatā. Asaṅkhataṭṭho kenacipi paccayena anabhisaṅkhatatā. Amataṭṭho niccasabhāvattā maraṇābhāvo, sattānaṃ maraṇābhāvahetutā vā. Maggassa niyyānaṭṭho vaṭṭadukkhato niggamanaṭṭho. Hetuattho nibbānassa sampāpakabhāvo. Dassanaṭṭho accantasukhumassa nibbānassa sacchikaraṇaṃ. Ādhipateyyaṭṭho catusaccadassane sampayuttānaṃ ādhipaccakaraṇaṃ, ārammaṇādhipatibhāvo vā visesato maggādhipativacanato. Satipi hi jhānādīnaṃ ārammaṇādhipatibhāve ‘‘jhānādhipatino dhammā’’ti evamādiṃ avatvā ‘‘maggādhipatino dhammā’’ icceva vuttaṃ, tasmā viññāyati ‘‘atthi maggassa ārammaṇādhipatibhāve viseso’’ti. Ete ca pīḷanādayo soḷasākārā nāma. Kasmā panettha aññesu rogagaṇṭhādiākāresu vijjamānesu eteva pariggayhantīti? Salakkhaṇato ca saccantaradassanato ca āvibhāvato. Svāyamattho parato saccakathāyameva āvi bhavissati.

บทว่า เภเทหิ ได้แก่ ด้วยประเภททั้งหลายที่นับสงเคราะห์ด้วยบทติกะและบททุกะทั้งหมด. ในบทว่า ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทีหิ พึงทราบว่า ด้วยอาทิศัพท์ ท่านมิได้สงเคราะห์เอาเพียงสติปัฏฐานเป็นต้นที่มาในวิภังคปกรณ์เท่านั้น แต่ยังสงเคราะห์เอาสังคหะเป็นต้น สมยวิมุตติเป็นต้น และฐปนาเป็นต้น ด้วย. แห่งทุกขสัจ อรรถว่าเบียดเบียน คือ การบีบคั้น การทำความไม่เจริญแก่สัตว์ผู้ประกอบด้วยทุกขสัจนั้น. อรรถว่าเป็นสังขตะ คือ ความเป็นสิ่งที่ปัจจัยทั้งหลายประชุมพร้อมกันปรุงแต่งขึ้น. อรรถว่าแผดเผา คือ การทำให้เร่าร้อน การเผาลนด้วยทุกขทุกขตาเป็นต้น. อรรถว่าแปรปรวน คือ ความเป็นสิ่งที่ถูกทำให้แปรปรวนไปโดย ๒ ประการ คือ ด้วยชราและด้วยมรณะ. แห่งสมุทัยสัจ อรรถว่าประมวลมา คือ การรวบรวมไว้โดยความเป็นเหตุให้เกิดทุกข์. อรรถว่าเป็นเหตุเกิด คือ การตั้งขึ้นประดุจผู้ชี้บอกว่า "นี้คือทุกข์นั้น". อรรถว่าเป็นเครื่องประกอบ คือ การประกอบไว้กับทุกข์ในสังสารวัฏ. อรรถว่าเป็นเครื่องกังวล คือ การขัดขวางการบรรลุมรรค. แห่งนิโรธสัจ อรรถว่าเป็นทางออก คือ เพราะมีสภาวะสละคืนอุปธิทั้งปวง จึงเป็นความหลุดพ้นจากอุปธิเหล่านั้น หรือเป็นเหตุแห่งการหลุดพ้นจากอุปธิเหล่านั้น. อรรถว่าสงัด คือ ความไม่ประกอบด้วยสังขารทั้งปวง. อรรถว่าไม่ถูกปรุงแต่ง คือ ความเป็นสิ่งที่ปัจจัยอะไรๆ ก็มิได้ปรุงแต่งขึ้น. อรรถว่าไม่ตาย คือ เพราะมีสภาวะเที่ยง จึงไม่มีความตาย หรือเป็นเหตุแห่งความไม่มีความตายของสัตว์ทั้งหลาย. แห่งมรรคสัจ อรรถว่าเป็นเครื่องนำออก คือ อรรถว่านำออกจากวัฏทุกข์. อรรถว่าเป็นเหตุ คือ ความเป็นสภาพที่นำไปสู่พระนิพพาน. อรรถว่าเห็น คือ การกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันสุขุมอย่างยิ่ง. อรรถว่าเป็นใหญ่ คือ การทำความเป็นใหญ่แก่ธรรมที่สัมปยุตในการเห็นสัจจะ ๔ หรือความเป็นอารัมมณาธิปติ โดยเฉพาะเพราะมีพระดำรัสว่า มัคคาธิปติ. ก็แม้เมื่อความเป็นอารัมมณาธิปติของฌานเป็นต้นมีอยู่ แต่พระองค์ก็มิได้ตรัสว่า "ธมฺมา ฌานาธิปติโน" เป็นต้นอย่างนี้ แต่ตรัสว่า "ธมฺมา มคฺคาธิปติโน" ดังนี้เท่านั้น เพราะฉะนั้นจึงทราบได้ว่า "มีความพิเศษในความเป็นอารัมมณาธิปติของมรรคอยู่". ปิฬนัฏฐะเป็นต้นเหล่านี้ ชื่อว่าอาการ ๑๖. ถามว่า ก็เมื่ออาการอื่นๆ เช่น ความเป็นโรค ความเป็นฝี เป็นต้น ในสัจจะ ๔ นี้มีอยู่ เหตุไรท่านจึงถือเอาแต่อาการ ๑๖ เหล่านี้เท่านั้น? ตอบว่า เพราะปรากฏชัดโดยสภาวลักษณะ โดยการเห็นสัจจะอื่น และโดยการปรากฏ. เนื้อความนี้นั้นจักปรากฏชัดในสัจจกถาข้างหน้า.

Dibbavihāro kasiṇādiārammaṇāni rūpāvacarajjhānāni. Mettādijjhānāni brahmavihāro. Phalasamāpatti ariyavihāro. Kāmehi vivekaṭṭhakāyatāvasena ekībhāvo kāyaviveko. Paṭhamajjhānādinā nīvaraṇādīhi vivittacittatā cittaviveko. Upadhiviveko nibbānaṃ. Aññeti lokiyābhiññādike.

รูปาวจรฌานทั้งหลายมีกสิณเป็นต้นเป็นอารมณ์ ชื่อว่า ทิพพวิหาร. ฌานมีเมตตาเป็นต้น ชื่อว่า พรหมวิหาร. ผลสมาบัติ ชื่อว่า อริยวิหาร. ความเป็นผู้อยู่ผู้เดียวโดยมีกายตั้งอยู่ในที่สงัดจากกามทั้งหลาย ชื่อว่า กายวิเวก. ความมีจิตสงัดจากนิวรณ์เป็นต้นด้วยปฐมฌานเป็นต้น ชื่อว่า จิตตวิเวก. พระนิพพาน ชื่อว่า อุปธิวิเวก. (อาจารย์) พวกอื่นกล่าวถึงโลกิยอภิญญาเป็นต้น.

Kilesābhisaṅkhāravasena bhavesu paribbhamanaṃ, so ca taṇhāppadhānoti vuttaṃ ‘‘taṇhāsaṅkhātaṃ gamana’’nti. Vantanti ariyamaggamukhena uggiritaṃ puna apaccāvamanavasena chaḍḍitaṃ. Bhagavāti vuccati niruttinayenāti dassento āha ‘‘yathā…pe… mekhalā’’ti.

การท่องเที่ยวไปในภพทั้งหลายด้วยอำนาจแห่งกิเลสาภิสังขาร และการท่องเที่ยวนั้นมีตัณหาเป็นประธาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "การไปอันชื่อว่าตัณหา". บทว่า วนฺตํ ได้แก่ สิ่งที่ทรงสำรอกออกแล้วด้วยโอษฐ์คืออริยมรรค ทรงสละแล้วโดยไม่ทรงกลืนกลับเข้าไปอีก. เมื่อทรงแสดงว่า พระองค์ทรงได้รับการขนานนามว่า ภควา โดยนัยแห่งนิรุตติ จึงตรัสว่า "ยถา...ฯเปฯ...เมขลา" ดังนี้.

Aparo [Pg.258] nayo – bhāgavāti bhagavā, bhatavāti bhagavā, bhāge vanīti bhagavā, bhage vanīti bhagavā, bhattavāti bhagavā, bhage vamīti bhagavā. Bhāge vamīti bhagavā.

อีกนัยหนึ่ง - ชื่อว่า ภควา เพราะทรงมีส่วน (แห่งคุณ) (ภาควาติ ภควา), ชื่อว่า ภควา เพราะทรงอบรมแล้ว (ภตวาติ ภควา), ชื่อว่า ภควา เพราะทรงเสพส่วน (คือสมาบัติ) (ภาเค วนีติ ภควา), ชื่อว่า ภควา เพราะทรงบรรลุส่วน (คือโลกิยโลกุตตรสมบัติ) (ภาเค วนีติ ภควา), ชื่อว่า ภควา เพราะทรงเป็นที่นับถือ (ภตฺตวาติ ภควา), ชื่อว่า ภควา เพราะทรงคายส่วน (คือโลกิยยศ) (ภาเค วมีติ ภควา). ชื่อว่า ภควา เพราะทรงคายส่วน (คือขันธ์เป็นต้น) (ภาเค วมีติ ภควา).

Bhāgavā bhatavā bhāge, bhage ca vani bhattavā;

Bhage vami tathā bhāge, vamīti bhagavā jino.

พระชินเจ้าทรงมีส่วนแห่งพระคุณ (ภาควา) ทรงอบรมแล้ว (ภตวา) ทรงเสพส่วนและทรงบรรลุส่วน (ภาเค วนิ) ทรงเป็นที่นับถือ (ภตฺตวา) ทรงคายส่วน (คือโลกิยยศ) (ภาเค วมิ) และทรงคายส่วน (คือขันธ์) ฉันนั้น (ตถา ภาเค วมิ) เพราะเหตุนั้นจึงทรงพระนามว่า ภควา.

Tattha kathaṃ bhāgavāti bhagavā? Ye te sīlādayo dhammakkhandhā guṇakoṭṭhāsā, te anaññasādhāraṇā niratisayā tathāgatassa atthi upalabbhanti. Tathā hissa sīlaṃ samādhi paññā vimutti vimuttiñāṇadassanaṃ, hirī ottappaṃ, saddhā vīriyaṃ, sati sampajaññaṃ, sīlavisuddhi diṭṭhivisuddhi, samatho vipassanā, tīṇi kusalamūlāni, tīṇi sucaritāni, tayo sammāvitakkā, tisso anavajjasaññā, tisso dhātuyo, cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, cattāro ariyamaggā, cattāri ariyaphalāni, catasso paṭisambhidā, catuyoniparicchedakañāṇāni, cattāro ariyavaṃsā, cattāri vesārajjañāṇāni, pañca padhāniyaṅgāni, pañcaṅgiko sammāsamādhi, pañcañāṇiko sammāsamādhi, pañcindriyāni, pañca balāni, pañca nissāraṇīyā dhātuyo, pañca vimuttāyatanañāṇāni, pañca vimuttiparipācanīyā saññā, cha anussatiṭṭhānāni, cha gāravā, cha nissāraṇīyā dhātuyo, cha satatavihārā, cha anuttariyāni, cha nibbedhabhāgiyā saññā, cha abhiññā, cha asādhāraṇañāṇāni, satta aparihāniyā dhammā, satta ariyadhammā, satta ariyadhanāni, satta bojjhaṅgā, satta sappurisadhammā, satta nijjaravatthūni, satta saññā, sattadakkhiṇeyyapuggaladesanā, sattaviññāṇaṭṭhitidesanā, sattakhīṇāsavabaladesanā, aṭṭhapaññāpaṭilābhahetudesanā, aṭṭha sammattāni, aṭṭhalokadhammātikkamā, aṭṭha ārambhavatthūni, aṭṭhaakkhaṇadesanā, aṭṭha mahāpurisavitakkā, aṭṭhaabhibhāyatanadesanā, aṭṭha vimokkhā, nava yonisomanasikāramūlakā dhammā, nava pārisuddhipadhāniyaṅgāni, navasattāvāsadesanā, nava āghātapaṭivinayā, nava saññā, nava nānattā, nava anupubbavihārā, dasa nāthakāraṇā dhammā, dasa kasiṇāyatanāni, dasa kusalakammapathā, dasa sammattāni, dasa ariyavāsā, dasa asekkhadhammā, dasa tathāgatabalāni, ekādasa mettānisaṃsā, dvādasa [Pg.259] dhammacakkākārā, terasa dhutaguṇā, cuddasa buddhañāṇāni, pañcadasa vimuttiparipācanīyā dhammā, soḷasavidhā ānāpānassati, soḷasa aparantapanīyā dhammā, aṭṭhārasa buddhadhammā, ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni, catucattālīsa ñāṇavatthūni, paññāsa udayabbayañāṇāni, paropaññāsa kusaladhammā, sattasattatiñāṇavatthūni, catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcārimahāvajirañāṇaṃ, anantanayasamantapaṭṭhānapavicayapaccavekkhaṇadesanāñāṇāni, tathā anantāsu lokadhātūsu anantānaṃ sattānaṃ āsayādivibhāvanañāṇāni cāti evamādayo anantāparimāṇabhedā anaññasādhāraṇā niratisayā guṇabhāgā guṇakoṭṭhāsā saṃvijjanti upalabbhanti. Tasmā yathāvuttavibhāgā guṇabhāgā assa atthīti bhāgavāti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ katvā ‘‘bhagavā’’ti vutto. Evaṃ tāva bhāgavāti bhagavā.

ในบรรดาบทเหล่านั้น คำว่า ภควา เพราะทรงมีส่วนแห่งคุณธรรม เป็นอย่างไร? คือ ส่วนแห่งคุณธรรมทั้งหลาย ได้แก่ ธรรมขันธ์มีศีลเป็นต้น เหล่าใด ส่วนแห่งคุณธรรมเหล่านั้น อันไม่ทั่วไปแก่บุคคลอื่น ไม่มีคุณอื่นยิ่งกว่า มีอยู่ ปรากฏอยู่แก่พระตถาคตเจ้า จริงอย่างนั้น คุณธรรมของพระองค์คือ ศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะ, หิริ โอตตัปปะ, ศรัทธา วิริยะ, สติ สัมปชัญญะ, ศีลวิสุทธิ ทิฏฐิวิสุทธิ, สมถะ วิปัสสนา, กุศลมูล ๓, สุจริต ๓, สัมมาวิตก ๓, อนวัชชสัญญา ๓, ธาตุ ๓, สติปัฏฐาน ๔, สัมมัปปธาน ๔, อิทธิบาท ๔, อริยมรรค ๔, อริยผล ๔, ปฏิสัมภิทา ๔, จตุโยนิปริจเฉทกญาณ ๔, อริยวงศ์ ๔, เวสารัชชญาณ ๔, ปธานิยังคะ ๕, สัมมาสมาธิมีองค์ ๕, สัมมาสมาธิมีญาณ ๕, อินทรีย์ ๕, พละ ๕, นิสสารณียธาตุ ๕, วิมุตตายตนญาณ ๕, วิมุตติปริปาจนียสัญญา ๕, อนุสสติฏฐาน ๖, คารวะ ๖, นิสสารณียธาตุ ๖, สตตวิหาร ๖, อนุตตริยะ ๖, นิพเพธภาคิยสัญญา ๖, อภิญญา ๖, อสาธารณญาณ ๖, อปริหานิยธรรม ๗, อริยธรรม ๗, อริยทรัพย์ ๗, โพชฌงค์ ๗, สัปปุริสธรรม ๗, นิชชรวัตถุ ๗, สัญญา ๗, เทศนาว่าด้วยทักขิไณยบุคคล ๗, เทศนาว่าด้วยวิญญาณฐิติ ๗, เทศนาว่าด้วยขีณาสวพล ๗, เทศนาว่าด้วยเหตุแห่งการได้ปัญญา ๘, สัมมัตตะ ๘, การก้าวล่วงโลกธรรม ๘, อารัมภวัตถุ ๘, เทศนาว่าด้วยอักขณะ ๘, มหาปุริสวิตก ๘, เทศนาว่าด้วยอภิภายตนะ ๘, วิโมกข์ ๘, ธรรมมีโยนิโสมนสิการเป็นมูล ๙, ปาริสุทธิปธานิยังคะ ๙, เทศนาว่าด้วยสัตตาวาส ๙, อาฆาตปฏิวินัย ๙, สัญญา ๙, นานัตตะ ๙, อนุปุพพวิหาร ๙, นาถกรณธรรม ๑๐, กสิณายตนะ ๑๐, กุศลกรรมบถ ๑๐, สัมมัตตะ ๑๐, อริยวาสะ ๑๐, อเสกขธรรม ๑๐, ตถาคตพล ๑๐, อานิสงส์เมตตา ๑๑, อาการแห่งธรรมจักร ๑๒, ธุดงคคุณ ๑๓, พุทธญาณ ๑๔, ธรรมที่ทำให้วิมุตติแก่กล้า ๑๕, อานาปานสติ ๑๖ วิธี, อปรันตปนียธรรม ๑๖, พุทธธรรม ๑๘, ปัจจเวกขณญาณ ๑๙, ญาณวัตถุ ๔๔, อุทยัพพยญาณ ๕๐, กุศลธรรมกว่า ๕๐, ญาณวัตถุ ๗๗, มหาวชิรญาณที่เที่ยวไปในสมาบัติสองล้านสี่แสนโกฏิ, เทศนาญาณคือการพิจารณาใคร่ครวญอนันตนยสมันตปัฏฐาน, และญาณที่แสดงแจ้งซึ่งอัธยาศัยเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลายไม่มีที่สุดในโลกธาตุอันไม่มีที่สุด ดังนี้เป็นต้น ส่วนแห่งคุณธรรม คือส่วนแห่งคุณธรรม มีประการต่างๆ ไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ไม่มีคุณอื่นยิ่งกว่า มีอยู่ ปรากฏอยู่ เพราะเหตุนั้น เมื่อควรจะกล่าวว่า ภาควา เพราะส่วนแห่งคุณธรรมมีประเภทตามที่กล่าวแล้ว มีอยู่แก่พระองค์ ท่านทำ อา-การันต์ให้สั้นลง แล้วกล่าวว่า "ภควา" ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่า ภควา เพราะทรงมีส่วนแห่งคุณธรรม ดังนี้ก่อน

Yasmā sīlādayo sabbe, guṇabhāgā asesato;

Vijjanti sugate tasmā, ‘‘bhagavā’’ti pavuccati.

เพราะเหตุว่า ส่วนแห่งคุณธรรมทั้งปวง มีศีลเป็นต้น มีอยู่โดยสิ้นเชิงในพระสุคตเจ้า เพราะเหตุนั้น พระสุคตเจ้านั้นจึงถูกเรียกว่า "ภควา"

Kathaṃ bhatavāti bhagavā? Ye te sabbalokahitāya ussukkamāpannehi manussattādike aṭṭha dhamme samodhānetvā sammāsambodhiyā katamahābhinīhārehi mahābodhisattehi paripūretabbā dānapāramī, sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramīti dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo, dānādīni cattāri saṅgahavatthūni, saccādīni cattāri adhiṭṭhānāni, attapariccāgo, nayana, dhana, rajja, puttadārapariccāgoti pañca mahāpariccāgā, pubbayogo, pubbacariyā, dhammakkhānaṃ, ñātatthacariyā, lokatthacariyā, buddhatthacariyāti evamādayo, saṅkhepato vā sabbe puññasambhārañāṇasambhārabuddhakārakadhammā, te mahābhinīhārato paṭṭhāya kappānaṃ satasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyāni yathā hānabhāgiyā, saṃkilesabhāgiyā, ṭhitibhāgiyā vā na honti, atha kho uttaruttari visesabhāgiyāva honti, evaṃ sakkaccaṃ nirantaraṃ anavasesato bhatā sambhatā assa atthīti bhatavāti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vutto niruttinayena ta-kārassa ga-kāraṃ katvā. Atha vā bhatavāti teyeva yathāvutte buddhakārakadhamme vuttanayena bhari sambhari, paripūresīti attho. Evampi bhatavāti bhagavā.

ชื่อว่า ภควา เพราะทรงสั่งสมแล้ว เป็นอย่างไร? คือ พุทธการกธรรมทั้งหลาย อันเป็นสัมภาระคือบุญและสัมภาระคือญาณทั้งปวงโดยย่อ หรือโดยพิสดาร คือ ทานบารมี ศีลบารมี เนกขัมมบารมี ปัญญาบารมี วิริยบารมี ขันติบารมี สัจจบารมี อธิษฐานบารมี เมตตาบารมี อุเบกขาบารมี รวมเป็นบารมี ๑๐, อุปบารมี ๑๐, ปรมัตถบารมี ๑๐ รวมเป็นบารมี ๓๐, สังคหวัตถุ ๔ มีทานเป็นต้น, อธิษฐาน ๔ มีสัจจะเป็นต้น, มหาบริจาค ๕ คือ การสละตน, นัยน์ตา, ทรัพย์, ราชสมบัติ, บุตรและภรรยา, ปุพพโยคะ, ปุพพจริยา, การแสดงธรรม, ญาณัตถจริยา, โลกัตถจริยา, พุทธัตถจริยา เป็นต้น เหล่าใด อันพระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลาย ผู้ขวนขวายเพื่อประโยชน์แก่โลกทั้งปวง ทรงประชุมธรรม ๘ ประการ มีความเป็นมนุษย์เป็นต้นแล้ว ทรงกระทำมหาภินิหารเพื่อพระสัมมาสัมโพธิญาณ พึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์, ธรรมเหล่านั้น ตั้งแต่ทรงกระทำมหาภินิหารเป็นต้นมา ตลอดสี่อสงไขยแสนกัป ย่อมไม่เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม ส่วนแห่งความเศร้าหมอง หรือส่วนแห่งการหยุดนิ่ง แต่โดยแท้ ย่อมเป็นไปในส่วนแห่งความวิเศษยิ่งๆ ขึ้นไปเท่านั้น, ธรรมเหล่านั้น อันพระองค์ทรงสั่งสมแล้วโดยเคารพ ไม่ขาดสาย โดยสิ้นเชิง ด้วยประการฉะนี้ มีอยู่แก่พระองค์ เพราะเหตุนั้น เมื่อควรจะกล่าวว่า ภตวา ท่านจึงกล่าวว่า "ภควา" โดยทำ ต-อักษร ให้เป็น ค-อักษร ตามนัยแห่งนิรุตติ อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ภตวา มีความว่า ทรงสั่งสม ทรงรวบรวม ทรงบำเพ็ญให้บริบูรณ์ ซึ่งพุทธการกธรรมตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง ด้วยนัยที่กล่าวแล้ว แม้ด้วยประการฉะนี้ ก็ชื่อว่า ภควา เพราะทรงสั่งสมแล้ว

Sammāsambodhiyā [Pg.260] sabbe, dānapāramiādike;

Sambhāre bhatavā nātho, tasmāpi bhagavā mato.

พระผู้เป็นที่พึ่ง ทรงสั่งสมสัมภาระทั้งปวง มีทานบารมีเป็นต้น อันเป็นเครื่องให้ถึงพระสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว แม้เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเห็นว่า เป็น "ภควา"

Kathaṃ bhāge vanīti bhagavā? Ye te catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā devasikaṃ vaḷañjanakasamāpattibhāgā, te anavasesato lokahitatthaṃ, attano ca diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ niccakappaṃ niccakappaṃ vani bhaji sevi bahulamakāsīti bhāge vanīti bhagavā. Atha vā abhiññeyyadhammesu, kusalādīsu, khandhādīsu ca ye te pariññeyyādivasena saṅkhepato vā catubbidhā abhisamayabhāgā, vitthārato pana ‘‘cakkhuṃ pariññeyyaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ pariññeyya’’ntiādinā anekapariññeyyabhāgā, ‘‘cakkhussa samudayo pahātabbo…pe… jarāmaraṇassa samudayo pahātabbo’’tiādinā pahātabbabhāgā, ‘‘cakkhussa nirodho…pe… jarāmaraṇassa nirodho sacchikātabbo’’tiādinā (paṭi. ma. 1.21) sacchikātabbabhāgā, ‘‘cakkhussa nirodhagāminī paṭipadā’’tiādinā, ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā ca anekabhedā bhāvetabbabhāgā ca dhammā, te sabbe vani bhaji yathārahaṃ gocarabhāvanāsevanānaṃ vasena sevi. Evampi bhāge vanīti bhagavā. Atha vā ye ime sīlādayo dhammakkhandhā sāvakehi sādhāraṇā guṇakoṭṭhāsā guṇabhāgā, ‘‘kinti nu kho te veneyyasantānesu patiṭṭhapeyya’’nti mahākaruṇāya vani abhipatthayi, sā cassa abhipatthanā yathādhippetaphalāvahā ahosi. Evampi bhāge vanīti bhagavā.

ทำไมจึงชื่อว่า ภควา เพราะทรงจำแนกธรรมส่วนต่างๆ (ภาเค วนิ)? สมาปัตติส่วนที่ทรงใช้สอยเป็นประจำวัน ซึ่งมีจำนวนสองล้านสี่แสนโกฏิเหล่าใด พระองค์ทรงเสพ ทรงคลุกคลี ทรงอาศัย ซึ่งสมาปัตติส่วนเหล่านั้นทั้งหมดโดยไม่มีเหลือ เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลก และเพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบันของพระองค์เอง ตลอดกาลเป็นนิตย์ ตลอดกาลเป็นนิตย์ ได้ทรงกระทำอย่างมากมาย ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่า ภควา เพราะทรงจำแนกธรรมส่วนต่างๆ อีกนัยหนึ่ง อภิสมยภาค (ส่วนแห่งการตรัสรู้) ๔ อย่างโดยย่อ คือ ธรรมส่วนที่ควรกำหนดรู้ เป็นต้น ในอภิญเญยยธรรม กุศลธรรม และขันธ์ เป็นต้น เหล่าใดมีอยู่ แต่โดยพิสดาร อภิสมยภาคเหล่านั้นมีหลายอย่าง คือ ปริญเญยยภาค (ส่วนที่ควรกำหนดรู้) จำนวนมาก ด้วยอาทินัยว่า “จักษุเป็นสิ่งที่ควรกำหนดรู้...ฯลฯ...ชรามรณะเป็นสิ่งที่ควรกำหนดรู้” ปหาตัพพภาค (ส่วนที่ควรละ) ด้วยอาทินัยว่า “เหตุเกิดแห่งจักษุเป็นสิ่งที่ควรละ...ฯลฯ...เหตุเกิดแห่งชรามรณะเป็นสิ่งที่ควรละ” สัจฉิกาตัพพภาค (ส่วนที่ควรทำให้แจ้ง) ด้วยอาทินัยว่า “ความดับแห่งจักษุ...ฯลฯ...ความดับแห่งชรามรณะเป็นสิ่งที่ควรทำให้แจ้ง” และภาเวตัพพภาค (ส่วนที่ควรเจริญ) ซึ่งมีหลายประเภท ด้วยอาทินัยว่า “ปฏิปทาที่ยังสัตว์ให้ถึงความดับแห่งจักษุ” และด้วยอาทินัยว่า “สติปัฏฐาน ๔” พระองค์ทรงเสพ ทรงคลุกคลี ทรงอาศัย ซึ่งธรรมส่วนเหล่านั้นทั้งหมด ตามสมควรด้วยอำนาจแห่งโคจร ภาวนา และการเสพ แม้ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่า ภควา เพราะทรงจำแนกธรรมส่วนต่างๆ อีกนัยหนึ่ง คุณภาค คือ ส่วนแห่งคุณ ได้แก่ ธรรมขันธ์มีศีลเป็นต้น ซึ่งเป็นสาธารณะแก่พระสาวกทั้งหลายเหล่านี้เหล่าใดมีอยู่ พระองค์ทรงปรารถนา ทรงมุ่งหวังด้วยพระมหากรุณาว่า “ทำอย่างไรหนอ เราจะพึงตั้งคุณภาคเหล่านั้นไว้ในสันดานของเวไนยสัตว์ได้” และความปรารถนานั้นของพระองค์ก็ได้นำมาซึ่งผลตามที่ทรงประสงค์ แม้ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่า ภควา เพราะทรงจำแนกธรรมส่วนต่างๆ

Yasmā ñeyyasamāpatti-guṇabhāge tathāgato;

Bhaji patthayi sattānaṃ, hitāya bhagavā tato.

เพราะเหตุที่พระตถาคตเจ้าทรงเสพและทรงปรารถนาซึ่งเญยยภาค สมาปัตติภาค และคุณภาค เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งหลาย ฉะนั้น พระองค์จึงทรงพระนามว่า ภควา

Kathaṃ bhage vanīti bhagavā? Samāsato tāva katapuññehi payogasampannehi yathāvibhavaṃ bhajīyantīti bhagā, lokiyalokuttarasampattiyo. Tattha lokiye tāva tathāgato sambodhito pubbe bodhisattabhūto paramukkaṃsagate vani bhaji sevi, yattha patiṭṭhāya niravasesato buddhakārakadhamme samannānento buddhadhamme paripācesi. Buddhabhūto [Pg.261] pana te niravajjasukhūpasaṃhite anaññasādhāraṇe lokuttarepi vani bhaji sevi. Vitthārato pana padesarajjaissariyacakkavattisampattidevarajjasampattiādivasena, jhānavimokkhasamādhisamāpattiñāṇadassanamaggabhāvanāphalasacchikiriyādiuttarimanussadhammavasena ca anekavihite anaññasādhāraṇe bhage vani bhaji sevi. Evampi bhage vanīti bhagavā.

ทำไมจึงชื่อว่า ภควา เพราะทรงเสพซึ่งโภคสมบัติ (ภเค วนิ)? โดยย่อก่อน โลกิยสมบัติและโลกุตตรสมบัติ ชื่อว่า ภคะ เพราะเป็นสิ่งที่ท่านผู้ทำบุญไว้แล้วและมีความเพียรพรั่งพร้อมเสพเสวยตามสมควรแก่กำลัง ในบรรดาสมบัติเหล่านั้น ในส่วนของโลกิยสมบัติ พระตถาคตเจ้าเมื่อครั้งยังเป็นพระโพธิสัตว์ก่อนตรัสรู้ ได้ทรงเสพ ทรงคลุกคลี ทรงอาศัยโลกิยสมบัติทั้งหลายที่ถึงความยอดเยี่ยมอย่างยิ่ง ซึ่งเมื่อทรงตั้งอยู่แล้วในสมบัตินั้น ก็ทรงสั่งสมพุทธการกธรรมโดยไม่มีเหลือ ทรงบำเพ็ญพุทธธรรมให้แก่กล้า ส่วนเมื่อทรงเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว ก็ได้ทรงเสพ ทรงคลุกคลี ทรงอาศัยโลกิยสมบัติเหล่านั้นที่ประกอบด้วยสุขอันไม่มีโทษ และโลกุตตรสมบัติอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น แต่โดยพิสดาร พระองค์ทรงเสพ ทรงคลุกคลี ทรงอาศัยโภคสมบัติอันมีหลายอย่างและไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ด้วยอำนาจแห่งสมบัติคือความเป็นใหญ่ในประเทศราช สมบัติแห่งพระเจ้าจักรพรรดิ และสมบัติแห่งเทวราชเป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งอุตตริมนุสสธรรมมีฌาน วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติ ญาณทัสสนะ มรรคภาวนา และผลสัจฉิกิริยาเป็นต้น แม้ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่า ภควา เพราะทรงเสพซึ่งโภคสมบัติ

Yā tā sampattiyo loke, yā ca lokuttarā puthū;

Sabbā tā bhaji sambuddho, tasmāpi bhagavā mato.

สมบัติเหล่าใดในโลก และโลกุตตรสมบัติเหล่าใดมีอยู่เป็นอันมาก พระสัมพุทธเจ้าทรงเสพสมบัติเหล่านั้นทั้งหมด แม้เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเป็นที่ทราบกันว่า ภควา

Kathaṃ bhattavāti bhagavā? Bhattā daḷhabhattikā assa bahū atthīti bhattavā. Tathāgato hi mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgi bhāvato sabbasattuttamo sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhādianaññasādhāraṇaguṇavisesapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya yathābhuccaguṇādhigatena ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinayappavattena lokattayabyāpināsuvipulena, suvisuddhena ca thutighosena samannāgatattā, ukkaṃsapāramippattāsu appicchatāsantuṭṭhiādīsu supatiṭṭhitabhāvato, dasabalacatuvesārajjādiniratisayaguṇavisesasamaṅgibhāvato ca ‘‘rūpappamāṇo rūpappasanno, ghosappamāṇo ghosappasanno, lūkhappamāṇo lūkhappasanno, dhammappamāṇo dhammappasanno’’ti evaṃ catuppamāṇike lokasannivāse sabbathāpi pasādāvahabhāvena samantapāsādikattā aparimāṇānaṃ sattānaṃ sadevamanussānaṃ ādarabahumānagāravāyatanatāya paramapemasambhattiṭṭhānaṃ. Ye tassa ovāde patiṭṭhitā aveccappasādena samannāgatā honti, kenaci asaṃhāriyā tesaṃ sambhatti samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vāti. Tathā hi te attano jīvitapariccāgepi tattha pasādaṃ na pariccajanti, tassa vā āṇaṃ daḷhabhattibhāvato. Tenevāha –

ทำไมจึงชื่อว่า ภควา เพราะทรงมีภักติ (ภัตตวา)? ชื่อว่า ภัตตวา เพราะพระองค์มีผู้ภักดี คือผู้มีภักดีอย่างมั่นคงเป็นจำนวนมาก จริงอยู่ พระตถาคตเจ้าทรงเป็นผู้ประเสริฐกว่าสัตว์ทั้งปวง เพราะทรงประกอบด้วยคุณวิเศษมีอานุภาพหาประมาณมิได้ หาที่เปรียบมิได้ มีมหากรุณาและสัพพัญญุตญาณเป็นต้น ทรงเป็นผู้มีอุปการะอย่างยิ่งแก่หมู่สัตว์พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ ด้วยความพรั่งพร้อมแห่งความเพียรอันยอดเยี่ยม ซึ่งมีความขวนขวายในการจัดแจงประโยชน์สุขทั้งปวงโดยไม่มีเหลือเป็นเบื้องหน้า มีการขจัดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ทั้งปวงเป็นเบื้องต้น ทรงมีพระรูปกายอันประดับด้วยคุณวิเศษที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น มีมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ และพระรัศมีวาหนึ่งเป็นต้น เพราะทรงประกอบด้วยพระเกียรติคุณอันดีงามและไพศาลยิ่งนัก ซึ่งแผ่ไปทั่วไตรโลก อันเกิดขึ้นตามคุณความดีที่เป็นจริง ด้วยนัยว่า “แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น...” เป็นต้น เพราะทรงตั้งมั่นเป็นอย่างดีในคุณธรรมมีอัปปิจฉตาและสันตุฏฐีเป็นต้น ซึ่งถึงความเป็นเลิศอย่างยิ่ง และเพราะทรงประกอบด้วยคุณวิเศษอันยอดเยี่ยมมีทศพลญาณและเวสารัชชญาณ ๔ เป็นต้น จึงทรงเป็นที่น่าเลื่อมใสโดยประการทั้งปวงในหมู่สัตว์โลกซึ่งมีประมาณ ๔ อย่าง คือ ผู้เลื่อมใสโดยถือรูปเป็นประมาณ ผู้เลื่อมใสโดยถือเสียงเป็นประมาณ ผู้เลื่อมใสโดยถือความมักน้อยเป็นประมาณ และผู้เลื่อมใสโดยถือธรรมเป็นประมาณ เพราะทรงเป็นที่น่าเลื่อมใสโดยรอบด้าน จึงทรงเป็นที่ตั้งแห่งความรักและความภักดีอย่างยิ่ง เป็นที่ตั้งแห่งความเคารพ ความนับถือ และความยำเกรงของเหล่าสัตว์หาประมาณมิได้ พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ สัตว์เหล่าใดตั้งอยู่ในโอวาทของพระองค์ ประกอบด้วยอเวจจัปปสาทะ ความภักดีของสัตว์เหล่านั้นอันใครๆ ไม่ว่าจะเป็นสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร หรือพรหม ก็ไม่อาจทำให้หวั่นไหวได้ จริงดังนั้น สัตว์เหล่านั้นแม้จะต้องสละชีวิตของตน ก็ไม่ยอมสละความเลื่อมใสในพระองค์ หรือไม่ยอมละเมิดพระบัญชาของพระองค์ เพราะมีความภักดีอย่างมั่นคง ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า –

‘‘Yo ve kataññū katavedi dhīro,Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotī’’ti. (jā. 2.17.78);

ผู้ใดแล เป็นผู้มีปัญญา เป็นผู้กตัญญู กตเวที มีกัลยาณมิตร และมีภักดีมั่นคง

‘‘Seyyathāpi[Pg.262], bhikkhave, mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātivattati, evameva kho, bhikkhave, yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (udā. 45; cūḷava. 385) ca.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนมหาสมุทรมีปกติคงที่ ไม่ล่วงเลยฝั่ง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย สิกขาบทใดที่เราบัญญัติไว้แก่สาวกทั้งหลาย สาวกของเราทั้งหลายย่อมไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทนั้น แม้เพราะเหตุแห่งชีวิต ฉันนั้นเหมือนกัน

Evaṃ bhattavāti bhagavā niruttinayena ekassa ta-kārassa lopaṃ katvā itarassa ga-kāraṃ katvā.

ด้วยประการฉะนี้ คำว่า ภัตตวา จึงเป็น ภควา ตามนัยแห่งนิรุตติศาสตร์ โดยลบ ต-การันต์ ตัวหนึ่ง แล้วแปลงอีกตัวหนึ่งเป็น ค-การันต์

Guṇātisayayuttassa, yasmā lokahitesino;

Sambhattā bahavo satthu, bhagavā tena vuccati.

เพราะเหตุที่พระศาสดาผู้ทรงประกอบด้วยคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูลแก่โลก มีผู้ภักดีจำนวนมาก ฉะนั้น พระองค์จึงถูกเรียกว่า ภควา

Kathaṃ bhage vamīti bhagavā? Yasmā tathāgato bodhisattabhūtopi purimāsu jātīsu pāramiyo pūrento bhagasaṅkhātaṃ siriṃ, issariyaṃ, yasañca vami uggiri kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayi. Tathā hissa somanassakumārakāle (jā. 1.15.211 ādayo) hatthipālakumārakāle (jā. 1.15.337 ādayo) ayogharapaṇḍitakāle (jā. 1.15.363 ādayo) mūgapakkhapaṇḍitakāle (jā. 2.22.1 ādayo) cūḷasutasomakāleti (jā. 2.17.195 ādayo) evamādīsu nekkhammapāramipūraṇavasena devarajjasadisāya rajjasiriyā pariccattaattabhāvānaṃ parimāṇaṃ natthi. Carimattabhāvepi hatthagataṃ cakkavattisiriṃ devalokādhipaccasadisaṃ catudīpissariyaṃ, cakkavattisampattisannissayaṃ sattaratanasamujjalaṃ yasañca tiṇāyapi amaññamāno nirapekkho pahāya abhinikkhamitvā sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tasmā ime siriādike bhage vamīti bhagavā. Atha vā bhāni nāma nakkhattāni, tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā, sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanalokavisesasannissayā sobhā kappaṭṭhiyabhāvato. Tepi bhagavā vami tannivāsasattāvāsasamatikkamanato tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti. Evampi bhage vamīti bhagavā.

ทำไมจึงชื่อว่า ภควา เพราะทรงคายแล้วซึ่งภคะทั้งหลาย? เพราะว่า พระตถาคตแม้เมื่อยังทรงเป็นพระโพธิสัตว์ในชาติก่อนๆ เมื่อทรงบำเพ็ญบารมีทั้งหลาย ก็ได้ทรงคาย ทรงสำรอก ทรงสละสิริ ความเป็นใหญ่ และยศ ที่เรียกว่าภคะ โดยมิได้ทรงอาลัย ดุจก้อนเขฬะ ฉันนั้น จริงอย่างนั้น ในสมัยที่พระองค์ทรงเป็นโสมนัสสกุมาร หัตถิปาลกุมาร อโยฆรบัณฑิต มูคปักขบัณฑิต จูฬสุตโสม เป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งการบำเพ็ญเนกขัมมบารมี อัตภาพที่ทรงสละแล้วจากสิริราชสมบัติอันเสมอด้วยความเป็นพระราชาแห่งทวยเทพนั้น นับประมาณมิได้ แม้ในอัตภาพสุดท้าย ก็มิได้ทรงสำคัญสิริแห่งจักรพรรดิที่มาถึงพระหัตถ์แล้ว ความเป็นใหญ่ในทวีปทั้งสี่อันเสมอด้วยความเป็นอธิบดีแห่งเทวโลก และยศอันรุ่งเรืองด้วยรัตนะ ๗ ประการ ซึ่งอาศัยสมบัติแห่งจักรพรรดิ แม้เพียงเท่าใบหญ้า ทรงสละโดยปราศจากความเยื่อใย เสด็จออกผนวช ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภควา เพราะทรงคายแล้วซึ่งภคะเหล่านี้ มีสิริเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง นักษัตรทั้งหลายชื่อว่า ภา ความงามทั้งหลายที่อาศัยภาชนะโลกพิเศษ มีภูเขาสิเนรุ ยุคนธร อุตตรกุรุ และหิมพานต์เป็นต้น ชื่อว่า ภคะ เพราะดำเนินไป คือเป็นไปเสมอกับนักษัตรเหล่านั้น เนื่องจากตั้งอยู่ตลอดกัป แม้ภคะเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคก็ทรงคายแล้ว คือทรงละแล้ว เพราะทรงก้าวล่วงสัตตาวาสอันเป็นที่อยู่แห่งความงามเหล่านั้น และเพราะทรงละฉันทราคะที่เกี่ยวเนื่องกับความงามเหล่านั้นได้ แม้ด้วยเหตุนี้ ก็ชื่อว่า ภควา เพราะทรงคายแล้วซึ่งภคะทั้งหลาย

Cakkavattisiriṃ yasmā, yasaṃ issariyaṃ sukhaṃ;

Pahāsi lokacittañca, sugato bhagavā tato.

เพราะเหตุที่พระสุคตทรงละสิริแห่งจักรพรรดิ ยศ ความเป็นใหญ่ ความสุข และความวิจิตรแห่งโลกแล้ว ฉะนั้น พระองค์จึงทรงพระนามว่า ภควา

Kathaṃ bhāge vamīti bhagavā? Bhāgā nāma sabhāvadhammakoṭṭhāsā, te khandhāyatanadhātādivasena, tatthāpi rūpavedanādivasena, atītādivasena ca anekavidhā, te ca bhagavā ‘‘sabbaṃ papañcaṃ, sabbaṃ yogaṃ, sabbaṃ [Pg.263] ganthaṃ, sabbaṃ saṃyojanaṃ samucchinditvā amataṃ dhātuṃ samadhigacchanto vami uggiri anapekkho chaḍḍayi na paccāvami. Tathā hesa sabbatthakameva pathaviṃ āpaṃ tejaṃ vāyaṃ, cakkhuṃ sotaṃ ghānaṃ jivhaṃ kāyaṃ manaṃ, rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme, cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ, cakkhusamphassaṃ…pe… manosamphassaṃ, cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ, cakkhusamphassajaṃ saññaṃ…pe… manosamphassajaṃ saññaṃ, cakkhusamphassajaṃ cetanaṃ…pe… manosamphassajaṃ cetanaṃ, rūpataṇhaṃ …pe… dhammataṇhaṃ, rūpavitakkaṃ…pe… dhammavitakkaṃ, rūpavicāraṃ…pe… dhammavicāra’’ntiādinā anupadadhammavibhāgavasenapi sabbeva dhammakoṭṭhāse anavasesato vami uggiri anapekkhapariccāgena chaḍḍayi. Vuttaṃ hetaṃ –

ทำไมจึงชื่อว่า ภควา เพราะทรงคายแล้วซึ่งส่วนทั้งหลาย? ส่วนทั้งหลาย (ภาคะ) ชื่อว่า ส่วนแห่งสภาวธรรมทั้งหลาย ส่วนเหล่านั้นมีหลายอย่าง โดยเป็นขันธ์ อายตนะ ธาตุ เป็นต้น แม้ในขันธ์เป็นต้นนั้น ก็โดยเป็นรูป เวทนา เป็นต้น และโดยเป็นอดีต เป็นต้น และพระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงบรรลุอมตธาตุ ด้วยการตัดขาดปปัญจธรรมทั้งปวง โยคะทั้งปวง คันถะทั้งปวง สังโยชน์ทั้งปวง ได้ทรงคาย ทรงสำรอก ทรงสละส่วนเหล่านั้นโดยมิได้ทรงอาลัย ไม่ทรงกลืนกลับเข้าไปอีก จริงอย่างนั้น พระองค์ได้ทรงคาย ทรงสำรอก ทรงสละส่วนแห่งธรรมทั้งปวงโดยไม่มีเหลือ ด้วยการสละโดยปราศจากความอาลัย แม้ด้วยอำนาจแห่งการจำแนกธรรมตามบท ดังนี้เป็นต้นว่า 'ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ, จักษุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย มโน, รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์, จักขุวิญญาณ...ฯลฯ...มโนวิญญาณ, จักขุสัมผัส...ฯลฯ...มโนสัมผัส, เวทนาเกิดแต่จักขุสัมผัส...ฯลฯ...เวทนาเกิดแต่มโนสัมผัส, สัญญาเกิดแต่จักขุสัมผัส...ฯลฯ...สัญญาเกิดแต่มโนสัมผัส, เจตนาเกิดแต่จักขุสัมผัส...ฯลฯ...เจตนาเกิดแต่มโนสัมผัส, รูปตัณหา...ฯลฯ...ธัมมตัณหา, รูปวิตก...ฯลฯ...ธัมมวิตก, รูปวิจาร...ฯลฯ...ธัมมวิจาร' ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘Yaṃ taṃ, ānanda, cattaṃ vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ, taṃ tathāgato puna paccāvamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (dī. ni. 2.183).

ดูก่อนอานนท์ ธรรมใดอันตถาคตสละแล้ว คายแล้ว ปล่อยแล้ว ละแล้ว สลัดคืนแล้ว ตถาคตจะกลับกลืนกินธรรมนั้นอีก ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้

Evampi bhāge vamīti bhagavā. Atha vā bhāge vamīti sabbepi kusalākusale sāvajjānavajje hīnapaṇīte kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme ariyamaggañāṇamukhena vami uggiri anapekkho pariccaji pajahi, paresañca tathattāya dhammaṃ desesi. Vuttampi cetaṃ –

แม้ด้วยเหตุนี้ ก็ชื่อว่า ภควา เพราะทรงคายแล้วซึ่งส่วนทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง ที่ว่าทรงคายแล้วซึ่งส่วนทั้งหลาย หมายความว่า พระองค์ทรงคาย ทรงสำรอก ทรงสละ ทรงละธรรมทั้งปวง คือ กุศลและอกุศล ธรรมมีโทษและไม่มีโทษ ธรรมเลวและประณีต ธรรมดำและธรรมขาวพร้อมทั้งส่วนเปรียบ ด้วยพระโอษฐ์คืออริยมรรคญาณ โดยมิได้ทรงอาลัย และทรงแสดงธรรมแก่ผู้อื่นเพื่อความเป็นอย่างนั้นด้วย ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘Dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā, pageva adhammā (ma. ni. 1.240). Kullūpamaṃ vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāyā’’tiādi (ma. ni. 1.240).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ธรรมทั้งหลาย (กุศลธรรม) เธอก็พึงละเสีย จะกล่าวไปไยถึงอธรรม (อกุศลธรรม) เล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมมีอุปมาด้วยแพแก่เธอทั้งหลาย เพื่อประโยชน์แก่การข้ามไป ไม่ใช่เพื่อประโยชน์แก่การยึดถือ ดังนี้เป็นต้น

Evampi bhāge vamīti bhagavā.

แม้ด้วยเหตุนี้ ก็ชื่อว่า ภควา เพราะทรงคายแล้วซึ่งส่วนทั้งหลาย

Khandhāyatanadhātādi-dhammabhedā mahesinā;

Kaṇhā sukkā yato vantā, tatopi bhagavā mato.

เพราะเหตุที่พระมหาสีทรงคายแล้วซึ่งส่วนแห่งธรรมมีประเภทคือขันธ์ อายตนะ และธาตุเป็นต้น และส่วนแห่งธรรมดำและธรรมขาว เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเป็นที่ทราบกันว่า ภควา

Tena vuttaṃ –

เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘Bhāgavā bhatavā bhāge, bhage ca vani bhattavā;

Bhage vami tathā bhāge, vamīti bhagavā jino’’ti.

พระชินเจ้าทรงมีโชค ทรงหักแล้วซึ่งส่วนทั้งหลาย ทรงจำแนกธรรม และทรงเสพส่วนแห่งธรรม อีกทั้งทรงคายแล้วซึ่งภคะและส่วนทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงทรงพระนามว่า ภควา

Ettha ca yasmā saṅkhepato attahitasampattiparahitapaṭipattivasena duvidhā buddhaguṇā, tāsu attahitasampatti pahānasampadāñāṇasampadābhedato duvidhā, ānubhāvasampadādīnaṃ tadavinābhāvena tadantogadhattā. Parahitapaṭipatti payogāsayabhedato [Pg.264] duvidhā. Tattha payogato lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammūpadeso, āsayato paṭiviruddhesupi niccaṃ hitesitā, ñāṇaparipākakālāgamanādiparahitapaṭipatti ca, āmisapaṭiggahaṇādināpi atthacariyā parahitapaṭipatti hotiyeva. Tasmā tesaṃ vibhāvanavasena pāḷiyaṃ ‘‘araha’’ntiādīnaṃ padānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ.

และในบรรดาคุณบทเหล่านี้ เพราะว่าพุทธคุณโดยย่อมี ๒ อย่าง คือด้วยอำนาจแห่งอัตตหิตสัมปัตติ (ความถึงพร้อมแห่งประโยชน์ตน) และปรหิตปฏิปัตติ (การปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น) ในคุณ ๒ อย่างนั้น อัตตหิตสัมปัตติมี ๒ อย่าง โดยแบ่งเป็นปหานสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งการละ) และญาณสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งญาณ) เพราะอานุภาวสัมปทาเป็นต้น ก็ถูกนับรวมเข้าในสัมปทา ๒ อย่างนั้น เนื่องจากไม่สามารถแยกออกจากกันได้ ส่วนปรหิตปฏิปัตติมี ๒ อย่าง โดยแบ่งเป็นปโยคะ (ความเพียร) และอาสยะ (อัธยาศัย) ใน ๒ อย่างนั้น โดยปโยคะ ได้แก่ การแสดงธรรมอันเป็นเครื่องนำออกจากทุกข์ทั้งปวง ของพระผู้มีพระภาคผู้มีพระทัยไม่เพ่งเล็งในลาภสักการะเป็นต้น โดยอาสยะ ได้แก่ ความปรารถนาประโยชน์เกื้อกูลเป็นนิตย์แม้ในบุคคลผู้เป็นปฏิปักษ์ และปรหิตปฏิปัตติมีการรอคอยเวลาที่ญาณจะแก่กล้าเป็นต้น และแม้ด้วยการรับอามิสเป็นต้น การบำเพ็ญประโยชน์ก็จัดเป็นปรหิตปฏิปัตติได้เช่นกัน เพราะเหตุนั้น พึงทราบการถือเอาบททั้งหลายมี 'อรหํ' เป็นต้น ในบาลี ด้วยอำนาจแห่งการจำแนกพุทธคุณเหล่านั้น

Tattha ‘‘araha’’nti iminā padena pahānasampadāvasena bhagavato attahitasampatti vibhāvitā. ‘‘Sammāsambuddho, lokavidū’’ti ca imehi padehi ñāṇasampadāvasena. Nanu ca ‘‘lokavidū’’ti imināpi sammāsambuddhatā vibhāvīyatīti? Saccaṃ vibhāvīyati, atthi pana viseso, ‘‘sammāsambuddho’’ti iminā sabbaññutaññāṇānubhāvo vibhāvito, ‘‘lokavidū’’ti pana iminā āsayānusayañāṇādīnampi ānubhāvo vibhāvitoti. ‘‘Vijjācaraṇasampanno’’ti iminā sabbāpi bhagavato attahitasampatti vibhāvitā. ‘‘Sugato’’ti pana iminā samudāgamato paṭṭhāya bhagavato attahitasampatti, parahitapaṭipatti ca vibhāvitā. ‘‘Anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussāna’’nti imehi padehi bhagavato parahitapaṭipatti vibhāvitā. ‘‘Buddho’’ti iminā bhagavato attahitasampatti, parahitapaṭipatti ca vibhāvitā. Evañca katvā ‘‘sammāsambuddho’’ti vatvā ‘‘buddho’’ti vacanaṃ samatthitaṃ hoti. Tenevāha ‘‘attanāpi bujjhi aññepi satte bodhesī’’tiādi. ‘‘Bhagavā’’ti ca imināpi samudāgamato paṭṭhāya bhagavato sabbā attahitasampatti, parahitapaṭipatti ca vibhāvitā.

บรรดาบทพระคุณเหล่านั้น ด้วยบทว่า "อรหํ" นี้ ท่านได้ประกาศอัตตหิตสัมปทาของพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยนัยแห่งปหานสัมปทา และด้วยบทเหล่านี้คือ "สมฺมาสมฺพุทฺโธ, โลกวิทู" ท่านได้ประกาศ (อัตตหิตสัมปทา) โดยนัยแห่งญาณสัมปทา ก็ความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แม้ด้วยบทว่า "โลกวิทู" นี้ ท่านก็ประกาศแล้วมิใช่หรือ? จริงอยู่ ท่านประกาศแล้ว แต่ว่ามีความพิเศษอยู่คือ ด้วยบทว่า "สมฺมาสมฺพุทฺโธ" นี้ ท่านได้ประกาศอานุภาพแห่งสัพพัญญุตญาณ ส่วนด้วยบทว่า "โลกวิทู" นี้ ท่านได้ประกาศแม้แต่อานุภาพแห่งญาณทั้งหลายมีอาสยานุสยญาณเป็นต้น ด้วยบทว่า "วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน" นี้ ท่านได้ประกาศอัตตหิตสัมปทาทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคเจ้า ส่วนด้วยบทว่า "สุคโต" นี้ ท่านได้ประกาศอัตตหิตสัมปทาและปรหิตปฏิปทาของพระผู้มีพระภาคเจ้าจำเดิมแต่การบังเกิดขึ้น ด้วยบทเหล่านี้คือ "อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ" ท่านได้ประกาศปรหิตปฏิปทาของพระผู้มีพระภาคเจ้า ด้วยบทว่า "พุทฺโธ" นี้ ท่านได้ประกาศอัตตหิตสัมปทาและปรหิตปฏิปทาของพระผู้มีพระภาคเจ้า และเพราะเหตุอย่างนี้ ครั้นตรัสว่า "สมฺมาสมฺพุทฺโธ" แล้ว คำว่า "พุทฺโธ" จึงเป็นอันสมเหตุสมผล เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระองค์จึงตรัสไว้เป็นอาทิว่า "พระองค์เองก็ตรัสรู้แล้ว และทรงยังสัตว์อื่นให้ตรัสรู้ด้วย" และแม้ด้วยบทว่า "ภควา" นี้ ท่านก็ได้ประกาศอัตตหิตสัมปทาและปรหิตปฏิปทาทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคเจ้าจำเดิมแต่การบังเกิดขึ้น

Aparo nayo – hetuphalasattūpakāravasena saṅkhepato tividhā buddhaguṇā. Tattha ‘‘arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno lokavidū’’ti imehi padehi phalasampattivasena buddhaguṇā vibhāvitā. ‘‘Anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussāna’’nti imehi sattūpakāravasena buddhaguṇā pakāsitā. ‘‘Buddho’’ti iminā phalavasena, sattūpakāravasena ca buddhaguṇā vibhāvitā. ‘‘Sugato bhagavā’’ti pana imehi padehi hetuphalasattūpakāravasena buddhaguṇā vibhāvitāti veditabbaṃ.

อีกนัยหนึ่ง พระพุทธคุณโดยย่อมี ๓ อย่าง โดยนัยแห่งเหตุ ผล และการอุปการะแก่สัตว์ บรรดาพระพุทธคุณ ๓ อย่างนั้น ด้วยบทเหล่านี้คือ "อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน โลกวิทู" ท่านได้ประกาศพระพุทธคุณโดยนัยแห่งผลสัมปทา ด้วยบทเหล่านี้คือ "อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ" ท่านได้ประกาศพระพุทธคุณโดยนัยแห่งการอุปการะแก่สัตว์ ด้วยบทว่า "พุทฺโธ" นี้ ท่านได้ประกาศพระพุทธคุณโดยนัยแห่งผลและโดยนัยแห่งการอุปการะแก่สัตว์ ส่วนด้วยบทเหล่านี้คือ "สุคโต ภควา" พึงทราบว่า ท่านได้ประกาศพระพุทธคุณโดยนัยแห่งเหตุ ผล และการอุปการะแก่สัตว์

145. Tassāti [Pg.265] buddhānussatikammaṭṭhānikassa yogino. Evanti ‘‘tatrāyaṃ nayo’’tiādinā vuttappakārena. Tasmiṃ samayeti buddhaguṇānussaraṇasamaye. Rāgapariyuṭṭhitanti rāgena pariyuṭṭhitaṃ, pariyuṭṭhānappattehi rāgehi sahitaṃ cittaṃ araññamiva corehi tena pariyuṭṭhitanti vuttaṃ, tassa pariyuṭṭhānaṭṭhānabhāvato, pariyuṭṭhitarāganti attho. Yaṃ vā rāgassa pariyuṭṭhānaṃ, taṃ taṃsahite citte upacaritanti daṭṭhabbaṃ. Etasmiṃ pakkhe rāgenāti rāgena hetunāti attho. Ujugatamevāti pageva kāyavaṅkādīnaṃ apanītattā, cittassa ca anujubhāvakarānaṃ māyādīnaṃ abhāvato, rāgādipariyuṭṭhānābhāvena vā onatiunnativirahato ujubhāvameva kataṃ. Atha vā ujugatamevāti kammaṭṭhānassa vīthiṃ otiṇṇatāya līnuddhaccavigamanato majjhimasamathanimittapaṭipattiyā ujubhāvameva gataṃ. Tathāgataṃ ārabbhāti tathāgataguṇe ārammaṇaṃ katvā.

๑๔๕. บทว่า ตสฺส ได้แก่ แก่โยคีผู้มีพุทธานุสสติกรรมฐานเป็นปกติ บทว่า เอวํ ได้แก่ โดยประการที่กล่าวแล้วด้วยคำเป็นต้นว่า "ตตฺรายํ นโย" บทว่า ตสฺมึ สมเย ได้แก่ ในสมัยที่ระลึกเนืองๆ ซึ่งพระพุทธคุณ บทว่า ราคปริยุฏฺฐิตํ ได้แก่ จิตที่ถูกราคะครอบงำ หรือจิตที่สหรคตด้วยราคะทั้งหลายอันถึงแล้วซึ่งการครอบงำ ท่านกล่าวว่า ถูกราคะนั้นครอบงำ เหมือนป่าที่ถูกโจรครอบงำ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการครอบงำของราคะนั้น อธิบายว่า มีราคะอันครอบงำแล้ว หรือว่า การครอบงำใดของราคะ พึงเห็นว่า ท่านอุปจารการครอบงำนั้นในจิตที่สหรคตด้วยราคะนั้น ในปักขะนี้ บทว่า ราเคน อธิบายว่า เพราะเหตุคือราคะ บทว่า อุชุคตเมว ได้แก่ (จิต) เป็นสภาพที่ถูกทำให้ตรงแล้วนั่นเทียว เพราะความคดแห่งกายเป็นต้นอันนำออกแล้วในเบื้องต้นทีเดียว และเพราะไม่มีมายาเป็นต้นอันกระทำซึ่งความไม่ตรงของจิต หรือเพราะปราศจากการน้อมไปและการฟุ้งขึ้น ด้วยไม่มีการครอบงำแห่งราคะเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อุชุคตเมว ได้แก่ (จิต) ถึงความเป็นสภาพตรงนั่นเทียว เพราะหยั่งลงสู่วิถีแห่งกรรมฐาน เพราะความหดหู่และความฟุ้งซ่านไปปราศแล้ว และเพราะการปฏิบัติถึงซึ่งสมถนิมิตอันเป็นส่วนกลาง บทว่า ตถาคตํ อารพฺภ ได้แก่ กระทำพระคุณของพระตถาคตให้เป็นอารมณ์

Iccassāti iti assa. ‘‘So bhagavā itipi araha’’ntiādinā pubbe vuttappakārena buddhaguṇe anuvitakkayatoti sambandho. Evanti ‘‘neva tasmiṃ samaye’’tiādinā vuttanayena. Buddhaguṇapoṇāti buddhaguṇaninnā. ‘‘Vitakkavicārā pavattantī’’ti etena buddhaguṇasaṅkhātaṃ kammaṭṭhānaṃ vitakkāhataṃ, vitakkapariyāhataṃ, punappunaṃ anumajjanañca karotīti dasseti. Pīti uppajjatīti bhāvanāvasena upacārajjhānanipphādikā balavatī pīti uppajjati. Pītimanassa vuttappakārapītisahitacittassa. Kāyacittadarathāti kāyacittapassaddhīnaṃ paṭipakkhabhūtā sukhumāvatthā uddhaccasahagatā kilesā. Paṭippassambhantīti sannisīdanti. Anukkamena ekakkhaṇeti yadā buddhaguṇārammaṇā bhāvanā uparūpari visesaṃ āvahantī pavattati, tadā nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti, kilesā sannisinnāva honti, suvisadāni saddhādīni indriyāni honti, bhāvanāya paguṇatāya vitakkavicārā sātisayaṃ paṭukiccāva honti, balavatī pīti uppajjati, pītipadaṭṭhānā passaddhi savisesā jāyati, passaddhakāyassa samādhipadaṭṭhānaṃ sukhaṃ thirataraṃ hutvā pavattati, sukhena anubrūhitaṃ cittaṃ kammaṭṭhāne sammadeva samādhiyati. Evaṃ anukkamena pubbabhāge vitakkādayo uparūpari paṭupaṭutarabhāvena pavattitvā bhāvanāya majjhimasamathapaṭipattiyā indriyānañca ekarasabhāvena paṭutamāni hutvā ekakkhaṇe jhānaṅgāni uppajjanti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ bhagavatā –

บทว่า อิจฺจสฺส ตัดบทเป็น อิติ อสฺส มีความเกี่ยวข้องว่า (โยคี) ย่อมตรึกตามซึ่งพระพุทธคุณโดยประการที่กล่าวแล้วในก่อนด้วยคำเป็นต้นว่า "โส ภควา อิติปิ อรหํ" บทว่า เอวํ ได้แก่ โดยนัยที่กล่าวแล้วด้วยคำเป็นต้นว่า "เนว ตสฺมึ สมเย" บทว่า พุทฺธคุณโปณา ได้แก่ น้อมไปในพระพุทธคุณ ด้วยบทว่า "วิตกฺกวิจารา ปวตฺตนฺติ" นี้ ท่านแสดงว่า (โยคี) ย่อมกระทำกรรมฐานอันชื่อว่าพุทธคุณ ให้เป็นสิ่งที่ถูกวิตกกระทบ ถูกวิตกกระทบโดยรอบ และพิจารณาเนืองๆ บทว่า ปีติ อุปฺปชฺชติ ได้แก่ ปีติมีกำลังอันยังอุปจารฌานให้สำเร็จ ย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งภาวนา บทว่า ปีติมนสฺส ได้แก่ ผู้มีจิตสหรคตด้วยปีติโดยประการที่กล่าวแล้ว บทว่า กายจิตฺตทรถา ได้แก่ กิเลสทั้งหลายอันสหรคตด้วยอุทธัจจะ มีสภาวะละเอียดอ่อน เป็นปฏิปักษ์ต่อกายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิ บทว่า ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ ได้แก่ ย่อมสงบระงับไป บทว่า อนุกฺกเมน เอกกฺขเณ ได้แก่ ในกาลใด ภาวนาอันมีพระพุทธคุณเป็นอารมณ์ ย่อมเป็นไปโดยนำมาซึ่งความวิเศษยิ่งๆ ขึ้นไป ในกาลนั้น นิวรณ์ทั้งหลายย่อมเป็นอันถูกข่มไว้แล้วนั่นเทียว กิเลสทั้งหลายย่อมสงบระงับไปแล้วนั่นเทียว อินทรีย์ทั้งหลายมีศรัทธาเป็นต้น ย่อมผ่องใสดี เพราะความคล่องแคล่วแห่งภาวนา วิตกและวิจารย่อมมีกิจกล้าแข็งเป็นพิเศษนั่นเทียว ปีติมีกำลังย่อมเกิดขึ้น ปัสสัทธิอันมีปีติเป็นปทัฏฐาน ย่อมเกิดพร้อมด้วยความวิเศษ สุขอันเป็นปทัฏฐานแห่งสมาธิ ย่อมเป็นไปโดยเป็นสิ่งที่มั่นคงยิ่งขึ้นแก่โยคีผู้มีกายสงบแล้ว จิตอันสุขทำให้เพิ่มพูนแล้ว ย่อมตั้งมั่นในกรรมฐานโดยชอบนั่นเทียว โดยลำดับอย่างนี้ ในปุพพภาค วิตกเป็นต้นเป็นไปแล้วโดยความเป็นสภาพที่กล้าและกล้ายิ่งขึ้นไป เพราะการปฏิบัติถึงซึ่งสมถะอันเป็นส่วนกลางแห่งภาวนา และเพราะความเป็นสภาพมีกิจเป็นอันเดียวกันของอินทรีย์ทั้งหลาย จึงเป็นสภาพที่กล้าที่สุด แล้วฌานังคะทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหมายถึงแล้วตรัสไว้ว่า

‘‘Yasmiṃ[Pg.266], mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti…pe… sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (a. ni. 6.10).

"ดูก่อนมหาบพิตร ในสมัยใด อริยสาวกย่อมระลึกถึงพระตถาคต ในสมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะครอบงำ...ฯลฯ...จิตของผู้มีความสุขย่อมตั้งมั่น" (องฺ. ฉกฺก. ๑๐)

Kasmā panettha jhānaṃ appanāpattaṃ na hotīti āha ‘‘buddhaguṇānaṃ pana gambhīratāyā’’tiādi. Gambhīre hi ārammaṇe gambhīre udake patitanāvā viya samathabhāvanā patiṭṭhaṃ na labhati, ‘‘gambhīratāyā’’ti ca iminā sabhāvadhammatāpi saṅgahitā. Sabhāvadhammo hi gambhīro na paññatti. Nanu ca tajjāpaññattivasena sabhāvadhammo gayhatīti? Saccaṃ gayhati pubbabhāge, bhāvanāya pana vaḍḍhamānāya paññattiṃ samatikkamitvā sabhāveyeva cittaṃ tiṭṭhati. Nanu ca sabhāvadhammepi katthaci appanā samijjhati dutiyāruppajjhānādīti? Saccaṃ samijjhati, tañca kho ekappakāre ārammaṇe, idaṃ pana nānappakāranti dassento ‘‘nānappakāraguṇānussaraṇādhimuttatāyā’’ti āha. Evampi yathā nānappakāresu kesādikoṭṭhāsesu manasikāraṃ pavattentassa ekasmiṃyeva koṭṭhāse appanāvasena bhāvanā avatiṭṭhati, evamidha kasmā na hotīti? Visamoyaṃ upaññāso. Tattha hi satipi koṭṭhāsabahubhāve ekappakāreneva bhāvanā vattati paṭikkūlākārasseva gahaṇato, idha pana nānappakārena guṇānaṃ nānappakārattā, na ayamekasmiṃyeva guṇe ṭhātuṃ sakkoti bhāvanābalena paccakkhato buddhaguṇesu upaṭṭhahantesu saddhāya balavabhāvato. Teneva hi ‘‘adhimuttatāyā’’ti vuttaṃ. Yadi upacārappattaṃ jhānaṃ hoti, kathaṃ buddhānussatīti vuttanti āha ‘‘tadeta’’ntiādi.

ถามว่า เพราะเหตุไรในพุทธานุสตินี้ ฌานจึงไม่ถึงอัปปนาสมาธิ? ท่านจึงกล่าวคำว่า “เพราะพระพุทธคุณมีความลึกซึ้งเป็นต้น” ดังนี้เป็นอาทิ. จริงอยู่ เมื่ออารมณ์ลึกซึ้ง สมถภาวนาย่อมไม่ได้รับที่ตั้ง เหมือนเรือที่ตกลงไปในน้ำลึก และด้วยคำว่า “เพราะมีความลึกซึ้ง” นี้ ท่านสงเคราะห์เอาความเป็นสภาวธรรมเข้าไว้ด้วย. จริงอยู่ สภาวธรรมเป็นของลึกซึ้ง ไม่ใช่บัญญัติ. ถามว่า ก็สภาวธรรมอันบุคคลย่อมยึดถือได้ด้วยอำนาจแห่งตัชชาบัญญัติ (บัญญัติที่เกิดจากสภาวธรรมนั้นๆ) มิใช่หรือ? ตอบว่า จริงอยู่ บุคคลย่อมยึดถือได้ในเบื้องต้น แต่เมื่อภาวนากำลังเจริญขึ้น จิตย่อมก้าวล่วงบัญญัติแล้วตั้งอยู่ในสภาวะนั่นเอง. ถามว่า ก็ในสภาวธรรมบางอย่าง อัปปนาสมาธิย่อมสำเร็จได้มิใช่หรือ เช่นในทุติยอรูปฌานเป็นต้น? ตอบว่า จริงอยู่ ย่อมสำเร็จได้ แต่ว่าฌานนั้นย่อมเป็นไปในอารมณ์ประเภทเดียว ส่วนกรรมฐานนี้มีประเภทต่างๆ ดังที่ท่านแสดงไว้ว่า “เพราะเป็นผู้น้อมใจไปในการระลึกถึงพระคุณมีประการต่างๆ” ดังนี้. ถามว่า ถึงอย่างนั้น ก็เหมือนกับผู้เจริญมนสิการในโกฏฐาสะมีผมเป็นต้นอันมีประการต่างๆ ภาวนาย่อมตั้งมั่นลงด้วยอำนาจอัปปนาสมาธิในโกฏฐาสะอย่างใดอย่างหนึ่งนั่นเองฉันใด ในพุทธานุสตินี้ เพราะเหตุไรจึงไม่เป็นฉันนั้น? ตอบว่า การอ้างเปรียบเทียบนี้ไม่เสมอกัน. เพราะในโกฏฐาสภาวนานั้น แม้จะมีโกฏฐาสะจำนวนมาก ภาวนาก็ย่อมเป็นไปโดยอาการประเภทเดียวเท่านั้น เพราะยึดถือเอาเฉพาะอาการที่เป็นปฏิกูล แต่ในพุทธานุสตินี้ ภาวนาย่อมเป็นไปโดยประการต่างๆ เพราะพระคุณมีประการต่างๆ โยคีบุคคลนี้จึงไม่สามารถจะตั้งอยู่ได้ในคุณอย่างใดอย่างหนึ่งเท่านั้น เพราะเมื่อพระพุทธคุณปรากฏขึ้นโดยประจักษ์ด้วยกำลังแห่งภาวนา ศรัทธามีกำลังกล้า. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะเป็นผู้น้อมใจไป” ดังนี้. ถามว่า หากฌานที่ถึงเพียงอุปจารสมาธิย่อมมีอยู่ เหตุไฉนจึงเรียกว่าพุทธานุสสติ? ท่านจึงกล่าวคำว่า “เพราะเหตุนั้น คำนี้...” เป็นอาทิ.

Sagāravo hoti sappatisso, satthu guṇasarīrassa paccakkhato upaṭṭhahanato. Tatoyeva saddhāvepullaṃ aveccappasādasadisaṃ saddhāmahattaṃ. Buddhaguṇānaṃ anussaraṇavasena bhāvanāya pavattattā sativepullaṃ. Tesaṃ paramagambhīratāya, nānappakāratāya ca paññāvepullaṃ. Tesaṃ uḷārapuññakkhettatāya puññavepullañca adhigacchati. Pītipāmojjabahulo hoti pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyattā buddhānussatiyā. Bhayabheravasaho buddhaguṇārammaṇāya satiyā bhayabheravābhibhavanato. Tenāha bhagavā ‘‘anussaretha sambuddhaṃ, bhayaṃ tumhāka no siyā’’ti (saṃ. ni. 1.249 thokaṃ visadisaṃ). Dukkhādhivāsanasamattho buddhānussatiyā sarīradukkhassa padumapalāse udakassa viya vinivaṭṭanato[Pg.267]. Saṃvāsasaññanti sahavāsasaññaṃ. Buddhabhūmiyaṃ cittaṃ namati buddhaguṇānaṃ mahantabhāvassa paccakkhato upaṭṭhānato. Buddhānussatibhāvanāya sabbadā buddhaguṇānaṃ citte viparivattanato vuttaṃ ‘‘sammukhā satthāraṃ passato viyā’’ti. Uttari appaṭivijjhantoti imāya bhāvanāya upari taṃ adhiṭṭhānaṃ katvā saccāni appaṭivijjhanto. Sugatiparāyaṇoti sugatisamparāyo.

โยคีบุคคลย่อมเป็นผู้มีความเคารพ มีความยำเกรง เพราะคุณสรีระของพระศาสดาปรากฏขึ้นโดยประจักษ์. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงถึงความไพบูลย์แห่งศรัทธา คือความเป็นผู้มีศรัทธาอันยิ่งใหญ่ ดุจดังอเวจจัปปสาท. ถึงความไพบูลย์แห่งสติ เพราะภาวนาเป็นไปด้วยอำนาจแห่งการระลึกถึงพระพุทธคุณ. ถึงความไพบูลย์แห่งปัญญา เพราะพระคุณเหล่านั้นมีความลึกซึ้งอย่างยิ่ง และเพราะมีความหลากหลายประการ. และย่อมถึงความไพบูลย์แห่งบุญ เพราะพระคุณเหล่านั้นเป็นเนื้อนาบุญอันประเสริฐ. ย่อมเป็นผู้มากด้วยปีติและปราโมทย์ เพราะพุทธานุสสติเป็นที่ตั้งแห่งปีติสัมโพชฌงค์. ย่อมเป็นผู้ทนทานต่อภัยและความหวาดเสียวได้ เพราะสติมีพระพุทธคุณเป็นอารมณ์ย่อมครอบงำภัยและความหวาดเสียวได้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ท่านทั้งหลายพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า ภัยจักไม่มีแก่ท่านทั้งหลาย”. ย่อมเป็นผู้สามารถอดทนต่อทุกข์ได้ เพราะพุทธานุสสติทำให้ทุกข์ทางกายกลิ้งกลับไปได้ เหมือนน้ำบนใบบัว. บทว่า สํวาสสญฺญํ ได้แก่ สหวาสสญฺญํ (ความรู้สึกว่าอยู่ร่วมกัน). จิตย่อมน้อมไปในพุทธภูมิ เพราะความยิ่งใหญ่แห่งพระพุทธคุณปรากฏขึ้นโดยประจักษ์. เพราะพระพุทธคุณย่อมหมุนเวียนไปในจิตตลอดเวลาด้วยพุทธานุสสติภาวนา ท่านจึงกล่าวว่า “เหมือนดังเห็นพระศาสดาอยู่เฉพาะหน้า”. บทว่า อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต ได้แก่ ผู้เมื่อไม่แทงตลอดสัจจะธรรมให้ยิ่งขึ้นไปด้วยภาวนานี้ โดยกระทำภาวนานั้นให้เป็นที่ตั้ง. บทว่า สุคติปรายโณ ได้แก่ มีสุคติเป็นที่ไปในเบื้องหน้า.

Appamādanti appamajjanaṃ sakkaccaṃ anuyogaṃ. Kayirāthāti kareyya. Sumedhasoti sundarapañño. Evaṃ mahānubhāvāyāti vuttappakārena nīvaraṇavikkhambhanādisamatthena satthari sagāravabhāvādihetubhūtena mahatā sāmatthiyena samannāgatāya.

บทว่า อปฺปมาทํ ได้แก่ ความไม่ประมาท คือการประกอบความเพียรโดยเคารพ. บทว่า กยิราถ ได้แก่ พึงกระทำ. บทว่า สุเมธโส ได้แก่ ผู้มีปัญญาดี. บทว่า เอวํ มหานุภาวาย ได้แก่ (ในพุทธานุสสติ) อันประกอบแล้วด้วยอานุภาพอันยิ่งใหญ่ ซึ่งเป็นเหตุแห่งความเป็นผู้มีความเคารพในพระศาสดาเป็นต้น อันสามารถในการข่มนิวรณ์เป็นต้นได้ ด้วยประการที่กล่าวแล้ว.

2. Dhammānussatikathāvaṇṇanā

๒. วรรณนาธัมมานุสสติ

146. Dhammānussatinti ettha padattho, sabhāvattho ca ādito vuttoyevāti taṃ anāmasitvā bhāvanāvidhānameva dassetuṃ ‘‘dhammānussatiṃ bhāvetukāmenāpī’’tiādi āraddhaṃ. Kasmā panettha buddhānussatiyaṃ viya ‘‘aveccappasādasamannāgatenā’’ti na vuttaṃ. Nanu etā paṭipāṭiyā cha anussatiyo ariyasāvakānaṃ vasena desanaṃ āruḷhāti? Saccametaṃ, evaṃ santepi ‘‘parisuddhasīlādiguṇānaṃ puthujjanānampi ijjhantī’’ti dassanatthaṃ ‘‘aveccappasādasamannāgatenā’’ti idha na vuttaṃ, ariyasāvakānaṃ pana sukhena ijjhantīti. Tathāpi pāḷiyaṃ āgatattā ca buddhānussatiniddese vuttanti daṭṭhabbaṃ, ayañca vicāro parato āgamissateva.

๑๔๖. ในบทว่า ธมฺมานุสฺสติ นั้น อรรถแห่งบทและอรรถแห่งสภาวะ ท่านกล่าวไว้แล้วในตอนต้นนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่ปรารภถึงอรรถนั้น แต่เพื่อจะแสดงเฉพาะวิธีเจริญภาวนา ท่านจึงเริ่มคำว่า “แม้ผู้ประสงค์จะเจริญธัมมานุสสติ” เป็นอาทิ. เพราะเหตุไรในธัมมานุสสตินี้ ท่านจึงไม่กล่าวคำว่า “ผู้ประกอบด้วยอเวจจัปปสาท” เหมือนในพุทธานุสสติเล่า? ถามว่า ก็อนุสสติ ๖ ประการเหล่านี้ ท่านแสดงไว้โดยนัยแห่งพระอริยสาวกตามลำดับมิใช่หรือ? ตอบว่า คำนั้นจริง ถึงเป็นเช่นนั้น ท่านก็ไม่กล่าวคำว่า “ผู้ประกอบด้วยอเวจจัปปสาท” ในที่นี้ เพื่อแสดงว่า “(อนุสสติเหล่านี้) ย่อมสำเร็จแม้แก่ปุถุชนผู้มีศีลเป็นต้นอันบริสุทธิ์” ส่วนสำหรับพระอริยสาวก ย่อมสำเร็จได้โดยง่าย. ถึงอย่างนั้น พึงเห็นว่า (คำนั้น) ท่านกล่าวไว้ในนิทเทสแห่งพุทธานุสสติ เพราะมาในบาลีด้วย และการพิจารณานี้จักมีมาในภายหน้าแน่นอน.

147. Pariyattidhammopīti pi-saddena lokuttaradhammaṃ sampiṇḍeti. Itaresūti sandiṭṭhikādipadesu. Lokuttaradhammovāti avadhāraṇaṃ nippariyāyena sandiṭṭhikādiatthaṃ sandhāya vuttaṃ, pariyāyato panete pariyattidhammepi sambhavanteva. Tathā hi pariyattidhammo bahussutena āgatāgamena paramena satinepakkena samannāgatena paññavatā ādikalyāṇatādivisesato sayaṃ daṭṭhabboti sandiṭṭhiko. Ācariyapayirupāsanāya vinā na labbhāti ce? Lokuttaradhammepi samāne kalyāṇamittasannissayeneva sijjhanato, tathā satthusandassanepi. ‘‘Sandiṭṭhiyā jayatī’’ti ayaṃ panattho titthiyanimmaddane nippariyāyatova labbhati[Pg.268], kilesajaye pariyāyato paramparāhetubhāvato. ‘‘Sandiṭṭhaṃ arahatī’’ti ayampi attho labbhateva, sabbaso saṃkilesadhammānaṃ pahānaṃ, vodānadhammānaṃ paribrūhanañca uddissa pavattattā. Ayañca attho ‘‘ye kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi, ime dhammā sarāgāya saṃvattanti no virāgāya, saññogāya saṃvattanti no visaññogāya, saupādānāya saṃvattanti no anupādānāya. Ekaṃsena, gotami, dhāreyyāsi ‘neso dhammo, neso vinayo, netaṃ satthusāsana’’’nti (cūḷava. 406; a. ni. 8.53), ‘‘dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā, pageva adhammā’’ti (ma. ni. 1.240) ca evamādīhi suttapadehi vibhāvetabbo. Akālikādhigamupāyatāya akāliko. Vijjamānatāparisuddhatāhi ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko. Tato eva vaṭṭadukkhanittharaṇatthikehi attano citte upanayanaṃ, cittassa vā tattha upanayanaṃ arahatīti opaneyyiko. Vimuttāyatanasīse ṭhatvā paricayena sammadeva atthavedaṃ, dhammavedañca labhantehi paccattaṃ veditabbo viññūhīti. Evaṃ sandiṭṭhikādipadesu pariyattidhammampi pakkhipitvā manasikāro yujjateva.

๑๔๗. ในคำว่า ปริยตฺติธมฺโมปิ นี้ ท่านรวบรวมโลกุตรธรรมเข้าไว้ด้วย ปิ ศัพท์. บทว่า อิตเรสุ ได้แก่ ในบททั้งหลายมีสันทิฏฐิโกเป็นต้น. การยืนยันว่า โลกุตฺตรธมฺโมว ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงอรรถของบทมีสันทิฏฐิโกเป็นต้นโดยส่วนเดียว แต่โดยปริยายแล้ว บทเหล่านี้ย่อมมีได้แม้ในปริยัติธรรม. จริงอย่างนั้น ปริยัติธรรมชื่อว่า สันทิฏฐิโก เพราะเป็นสิ่งที่ผู้มีปัญญาซึ่งเป็นพหูสูต มีอาคมอันมาถึงแล้ว ประกอบด้วยสติเนปักกะอย่างยิ่ง พึงเห็นได้ด้วยตนเองโดยคุณวิเศษมีความงามในเบื้องต้นเป็นต้น. หากมีคำถามว่า ก็ปริยัติธรรมนั้นจะได้รับโดยเว้นจากการเข้าไปนั่งใกล้พระอาจารย์ก็หาไม่ มิใช่หรือ? ตอบว่า ข้อนั้นก็เหมือนกันแม้ในโลกุตรธรรม เพราะย่อมสำเร็จได้ด้วยการอาศัยกัลยาณมิตรเท่านั้น และก็เช่นเดียวกันแม้ในการเห็นพระศาสดา. ส่วนอรรถนี้ว่า สนฺทิฏฺฐิยา ชยติ (ย่อมชนะด้วยปัญญาอันตนเห็นเอง) ย่อมมีได้โดยส่วนเดียวในการข่มขี่พวกเดียรถีย์ แต่มีได้โดยปริยายในการชนะกิเลส เพราะเป็นเหตุโดยอ้อม. แม้อรรถนี้ว่า สนฺทิฏฺฐํ อรหติ (ย่อมควรซึ่งการเห็นด้วยตนเอง) ก็ย่อมมีได้ทีเดียว เพราะปริยัติธรรมเป็นไปโดยมุ่งหมายเพื่อการละสังสารธรรมโดยสิ้นเชิง และเพื่อการเจริญโพธิปักขิยธรรม. และอรรถนี้พึงให้แจ่มแจ้งด้วยสุตตบททั้งหลายมีอาทิว่า “ดูก่อนโคตมี เธอพึงรู้ธรรมเหล่าใดแลว่า ธรรมเหล่านี้ย่อมเป็นไปเพื่อความกำหนัด ไม่ใช่เพื่อความคลายกำหนัด ย่อมเป็นไปเพื่อความประกอบ ไม่ใช่เพื่อความพราก ย่อมเป็นไปเพื่อความยึดมั่น ไม่ใช่เพื่อความไม่ยึดมั่น ดูก่อนโคตมี เธอพึงทรงจำไว้โดยส่วนเดียวว่า ‘นี้ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่วินัย ไม่ใช่คำสอนของพระศาสดา’” และ “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ธรรมทั้งหลายก็เป็นสิ่งที่พวกเธอพึงละ จะกล่าวไปไยถึงอธรรมเล่า”. ปริยัติธรรมชื่อว่า อกาลิโก เพราะเป็นอุบายแห่งการบรรลุอกาลิกธรรม. ชื่อว่า เอหิปัสสิโก เพราะควรซึ่งวิธีเชิญชวนให้มาดูด้วยความเป็นสิ่งที่มีอยู่จริงและความบริสุทธิ์. ชื่อว่า โอปนยิโก เพราะเหตุนั้นนั่นเอง อันผู้มุ่งจะข้ามพ้นวัฏทุกข์พึงน้อมเข้ามาในจิตของตน หรือเพราะควรซึ่งการน้อมจิตเข้าไปในธรรมนั้น. ชื่อว่า ปัจจัตตัง เวทิตัพโพ วิญญูหิ เพราะเป็นสิ่งที่วิญญูชนทั้งหลายผู้ยืนอยู่บนยอดแห่งวิมุตตายตนะแล้ว ด้วยความพากเพียร ย่อมได้ซึ่งความยินดีในอรรถและความยินดีในธรรมโดยชอบ พึงรู้ได้เฉพาะตน. ด้วยประการฉะนี้ การมนสิการโดยรวมเอาแม้ปริยัติธรรมเข้าไว้ในบททั้งหลายมีสันทิฏฐิโกเป็นต้น จึงสมควรทีเดียว.

Sāti gāthā. Samantabhadrakattāti sabbabhāgehi sundarattā. Dhammassāti sāsanadhammassa. Kiñcāpi avayavavinimutto samudāyo nāma paramatthato koci natthi, yesu pana avayavesu samudāyarūpena avekkhitesu ‘‘gāthā’’ti samaññā, taṃ tato bhinnaṃ viya katvā saṃsāmivohāraṃ āropetvā dassento ‘‘paṭhamena pādena ādikalyāṇā’’tiādimāha. ‘‘Ekānusandhika’’nti idaṃ nātibahuvibhāgaṃ yathānusandhinā ekānusandhikaṃ sandhāya vuttaṃ, itarassa pana teneva desetabbadhammavibhāgena ādimajjhapariyosānabhāgā labbhantīti. Nidānenāti kāladesadesakaparisādiapadisanalakkhaṇena nidānaganthena. Nigamanenāti ‘‘idamavocā’’tiādikena (saṃ. ni. 1.249), ‘‘iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27) vā yathāvuttatthanigamanena.

คาถานั้นชื่อว่าดี. บทว่า สมนฺตภทฺรกตฺตา ความว่า เพราะมีความงามในทุกส่วน. บทว่า ธมฺมสฺส ได้แก่ แห่งศาสนธรรม. แม้ว่าโดยปรมัตถ์แล้ว หมู่ที่ชื่อว่าพ้นจากส่วนประกอบนั้นไม่มีเลย แต่ในส่วนประกอบเหล่าใดที่เมื่อพิจารณาโดยความเป็นหมู่แล้วเกิดมีสมัญญาว่า “คาถา” ท่านผู้แสดงเมื่อกระทำส่วนประกอบนั้นให้เป็นประหนึ่งว่าแตกต่างจากหมู่นั้น แล้วสวมทับโวหารแบบสัมพันธ์ (สังสามิโวหาร) จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ปฐเมน ปาเทน อาทิกลฺยาณา (งามในเบื้องต้นด้วยบาทแรก). คำว่า เอกานุสนฺธิกํ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงพระสูตรที่มีอนุสนธิเดียวตามอนุสนธิ ซึ่งไม่มีการจำแนกมากนัก ส่วนพระสูตรอื่น (ที่มีนานานุสนธิ) ย่อมได้ส่วนเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด ด้วยการจำแนกธรรมที่พึงแสดงนั้นเอง. บทว่า นิทาเนน ได้แก่ ด้วยคัมภีร์นิทานซึ่งมีลักษณะเป็นการแสดงกาล เทศะ บุคคล และบริษัทเป็นต้น. บทว่า นิคมเนน ได้แก่ ด้วยคำลงท้ายที่สรุปเนื้อความตามที่กล่าวแล้ว มีอาทิว่า อิทมโวจ หรือว่า อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ.

Ayaṃ kathā visesato suttapiṭakasaṃvaṇṇanāti katvā suttapiṭakavasena dhammassa ādikalyāṇādikaṃ dassetvā idāni suttapiṭakavinayapiṭakānaṃ vasena taṃ dassetuṃ ‘‘sanidānasauppattikattā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sanidānasauppattikattāti yathāvuttanidānena sanidānatāya, saaṭṭhuppattikatāya [Pg.269] ca. Veneyyānaṃ anurūpatoti sikkhāpadapaññattiyā, dhammadesanāya ca taṃtaṃsikkhāpadabhāvena paññāpiyamānassa veneyyajjhāsayānurūpaṃ pavattiyamānassa anurūpato. Atthassāti desiyamānassa ca sīlādiatthassa. ‘‘Taṃ kissa hetu (saṃ. ni. 1.249)? Seyyathāpi, bhikkhave’’tiādinā (saṃ. ni. 3.95) tattha tattha hetūpamāgahaṇena hetudāharaṇayuttato.

เพราะเรื่องนี้เป็นการพรรณนาสุตตันตปิฎกโดยพิเศษ ท่านจึงแสดงความงามในเบื้องต้นเป็นต้นของพระธรรมโดยนัยแห่งสุตตันตปิฎกแล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงความงามนั้นโดยนัยแห่งสุตตันตปิฎกและวินัยปิฎก จึงกล่าวคำมีอาทิว่า สนิทานสอุปฺปตฺติกตฺตา. ในบทเหล่านั้น บทว่า สนิทานสอุปฺปตฺติกตฺตา ความว่า เพราะมีนิทานตามที่กล่าวแล้ว และเพราะมีอัฏฐุปปัตติ (เรื่องอันเป็นเหตุเกิด). บทว่า เวเนยฺยานํ อนุรูปโต ความว่า เพราะความเหมาะสมแก่เวไนยสัตว์ คือ ความเหมาะสมแห่งวินัยที่ทรงบัญญัติไว้โดยความเป็นสิกขาบทนั้นๆ และแห่งธรรมที่ทรงแสดงให้เป็นไปตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์. บทว่า อตฺถสฺส ได้แก่ แห่งอรรถมีศีลเป็นต้นที่ทรงแสดงอยู่. เพราะมีความพร้อมด้วยเหตุและอุทาหรณ์ ด้วยการยกเหตุและอุปมาในที่นั้นๆ ด้วยคำมีอาทิว่า “ตํ กิสฺส เหตุ (นั่นเพราะเหตุไร)? เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว (เปรียบเหมือน, ภิกษุทั้งหลาย)”.

Evaṃ suttavinayavasena pariyattidhammassa ādimajjhapariyosānakalyāṇataṃ dassetvā idāni tīṇi piṭakāni ekajjhaṃ gahetvā taṃ dassetuṃ ‘‘sakalopī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sāsanadhammoti –

ครั้นแสดงความเป็นธรรมอันงามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของปริยัติธรรมโดยนัยแห่งพระสูตรและพระวินัยอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงความเป็นธรรมอันงามนั้นโดยรวบรวมปิฎกทั้งสามเข้าไว้ด้วยกัน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า สกโลปิ. ในบทเหล่านั้น ศาสนธรรม คือ

‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā;

Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhāna sāsana’’nti. (dha. pa. 183;

dī. ni. 2.90) –

“การไม่ทำบาปทั้งปวง, การยังกุศลให้ถึงพร้อม, การชำระจิตของตนให้ผ่องแผ้ว, นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย”

Evaṃ vuttassa satthusāsanassa pakāsako pariyattidhammo. Sīlena ādikalyāṇo sīlamūlakattā sāsanassa. Samathādīhi majjhekalyāṇo tesaṃ sāsanasampattiyā vemajjhabhāvato. Nibbānena pariyosānakalyāṇo tadadhigamato uttarikaraṇīyābhāvato. Sāsane sammāpaṭipatti nāma paññāya hoti, tassā ca sīlaṃ, samādhi ca mūlanti āha ‘‘sīlasamādhīhi ādikalyāṇo’’ti. Paññā pana anubodhapaṭivedhavasena duvidhāti tadubhayampi gaṇhanto ‘‘vipassanāmaggehi majjhekalyāṇo’’ti āha. Tassa nipphatti phalaṃ, kiccaṃ nibbānasacchikiriyā, tato paraṃ kattabbaṃ natthīti dassento āha ‘‘phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo’’ti. Phalaggahaṇena vā saupādisesanibbānamāha, itarena itaraṃ, tadubhayañca sāsanasampattiyā osānanti āha ‘‘phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo’’ti.

ปริยัติธรรมเป็นเครื่องประกาศคำสอนของพระศาสดาที่ตรัสไว้อย่างนี้. (ปริยัติธรรม) งามในเบื้องต้นด้วยศีล เพราะพระศาสนามีศีลเป็นรากฐาน. งามในท่ามกลางด้วยสมถะเป็นต้น เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นส่วนกลางแห่งความสมบูรณ์ของพระศาสนา. งามในที่สุดด้วยนิพพาน เพราะเมื่อบรรลุธรรมนั้นแล้ว ไม่มีกิจอื่นที่ต้องทำอีกต่อไป. สัมมาปฏิบัติในพระศาสนานั้นย่อมมีได้ด้วยปัญญา และศีลกับสมาธิก็เป็นรากฐานของปัญญานั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “งามในเบื้องต้นด้วยศีลและสมาธิ”. ส่วนปัญญานั้นมี ๒ อย่างโดยแบ่งเป็นอนุโพธะ (ปัญญารู้ตาม) และปฏิเวธะ (ปัญญารู้แจ้ง) เพราะเหตุนั้น ท่านผู้ถือเอาทั้งสองอย่างนั้นจึงกล่าวว่า “งามในท่ามกลางด้วยวิปัสสนาและมรรค”. ความสำเร็จของวิปัสสนาและมรรคนั้นคือผล กิจคือการทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน เบื้องหน้าแต่นั้นไปไม่มีกิจที่ต้องทำอีก ท่านผู้แสดงดังนี้จึงกล่าวว่า “งามในที่สุดด้วยผลและนิพพาน”. อีกนัยหนึ่ง โดยการถือเอาผล ท่านหมายถึงสอุปาทิเสสนิพพาน โดยบทอื่น (คือนิพพาน) ท่านหมายถึงอนุปาทิเสสนิพพาน และธรรมทั้งสองนั้นเป็นที่สุดแห่งความสมบูรณ์ของพระศาสนา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “งามในที่สุดด้วยผลและนิพพาน”.

Buddhassa subodhitā sammāsambuddhatā, tāya ādikalyāṇo tappabhavattā. Sabbaso saṃkilesappahānaṃ vodānaṃ, pāripūrī ca dhammasudhammatā, tāya majjhekalyāṇo taṃsarīrattā. Satthārā yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipatti saṅghasuppaṭipatti, tāya pariyosānakalyāṇo, tāya sāsanassa loke suppatiṭṭhitabhāvato. Tanti sāsanadhammaṃ. Tathattāyāti yathattāya bhagavatā dhammo desito, tathattāya tathabhāvāya. So pana abhisambodhi paccekabodhi sāvakabodhīti tividho[Pg.270], ito aññathā nibbānādhigamassa abhāvato. Tattha sabbaguṇehi aggabhāvato, itarabodhidvayamūlatāya ca paṭhamāya bodhiyā ādikalyāṇatā, guṇehi vemajjhabhāvato dutiyāya majjhekalyāṇatā, tadubhayāvaratāya, tadosānatāya ca sāsanadhammassa tatiyāya pariyosānakalyāṇatā vuttā.

ความเป็นผู้ตรัสรู้ดีแห่งพระพุทธเจ้า ชื่อว่า สัมมาสัมพุทธตา ธรรมงามในเบื้องต้นด้วยสัมมาสัมพุทธตานั้น เพราะมีความเป็นไปจากพระพุทธเจ้านั้น การละสังขิเลสโดยสิ้นเชิง ความหมดจด และความบริบูรณ์ ชื่อว่า ธรรมสุธรรมมตา ธรรมงามในท่ามกลางด้วยธรรมสุธรรมมตานั้น เพราะมีธรรมนั้นเป็นเนื้อตัว การปฏิบัติตามที่พระศาสดาทรงพร่ำสอนแล้ว ชื่อว่า สังฆสุปฏิปัตติ ธรรมงามในที่สุดด้วยสังฆสุปฏิปัตตินั้น เพราะอาศัยสังฆสุปฏิปัตตินั้น พระศาสนาจึงดำรงมั่นอยู่ในโลก คำว่า ตันติ หมายถึง ศาสนธรรม บทว่า ตถัตตายะ ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมเพื่อความเป็นอย่างใด เพื่อความเป็นอย่างนั้น เพื่อภาวะที่เป็นเช่นนั้น ก็ภาวะนั้นมี ๓ อย่าง คือ อภิสัมโพธิ ปัจเจกโพธิ และสาวกโพธิ เพราะนอกเหนือจากนี้ การบรรลุนิพพานไม่มี ในโพธิ ๓ อย่างนั้น ความงามในเบื้องต้น ท่านกล่าวไว้ด้วยโพธิที่หนึ่ง เพราะความเป็นเลิศด้วยคุณทั้งปวง และเพราะเป็นรากเหง้าของโพธิอีก ๒ อย่าง ความงามในท่ามกลาง ท่านกล่าวไว้ด้วยโพธิที่สอง เพราะมีความเป็นกลางโดยคุณธรรมทั้งหลาย ความงามในที่สุด ท่านกล่าวไว้ด้วยโพธิที่สาม เพราะต่ำกว่าโพธิทั้งสองนั้น และเพราะศาสนธรรมมีสาวกโพธินั้นเป็นที่สุด

Esoti sāsanadhammo. Nīvaraṇavikkhambhanatoti vimuttāyatanasīse ṭhatvā saddhammaṃ suṇantassa nīvaraṇānaṃ vikkhambhanasambhavato. Vuttaṃ hetaṃ –

บทว่า เอโส คือ ศาสนธรรม (งาม) เพราะข่มนิวรณ์ได้ (นีวรณวิกขัมภนโต) เพราะเมื่อบุคคลตั้งอยู่ในวิมุตตายตนสีสะ (เหตุแห่งความหลุดพ้นอย่างยอดเยี่ยม) แล้วฟังพระสัทธรรม การข่มนิวรณ์ทั้งหลายย่อมมีได้ จริงอยู่ พระดำรัสนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า

‘‘Yathā yathāvuso, bhikkhuno satthā vā dhammaṃ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, tathā tathā so tattha labhati atthavedaṃ labhati dhammaveda’’nti (a. ni. 5.26).

“ดูกรอาวุโส ทั้งหลาย พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีผู้ตั้งอยู่ในฐานะครูรูปใดรูปหนึ่ง ย่อมทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุโดยประการใดๆ ภิกษุนั้นย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรมในธรรมนั้นโดยประการนั้นๆ”

‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye ariyasāvako ohitasoto dhammaṃ suṇāti, pañcassa nīvaraṇāni tasmiṃ samaye pahīnāni hontī’’ti (saṃ. ni. 5.219) –

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในสมัยใด อริยสาวกมีโสตอันตั้งใจแล้ว ย่อมฟังธรรม ในสมัยนั้น นิวรณ์ ๕ ของอริยสาวกนั้นย่อมเป็นอันละได้แล้ว”

Ca ādi. Samathavipassanāsukhāvahanatoti samathasukhassa ca vipassanāsukhassa ca sampādanato. Vuttampi cetaṃ –

เป็นต้น (งาม) เพราะนำมาซึ่งสุขเกิดแต่สมถะและวิปัสสนา (สมถวิปัสสนาสุขาวหนโต) เพราะยังสุขเกิดแต่สมถะและสุขเกิดแต่วิปัสสนาให้ถึงพร้อม และพระดำรัสนี้ พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้วว่า

‘‘So vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukha’’ntiādi (dī. ni. 1.279; ma. ni. 2.138).

“ภิกษุนั้น สงัดจากกามทั้งหลายแล้วเทียว สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว (เข้าถึงปฐมฌาน) อันมีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก” เป็นต้น

Tathā –

อีกอย่างหนึ่ง

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānataṃ;

Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato’’ti ca. (dha. pa. 374, 373);

“โยคีบุคคลพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งขันธ์ทั้งหลาย ในกาลใดๆ ในกาลนั้นๆ ย่อมได้ปีติและปราโมทย์ ปีติและปราโมทย์นั้น เป็นอมตธรรมของผู้รู้ทั้งหลาย ความยินดีอันมิใช่มนุษย์ ย่อมมีแก่ผู้เห็นแจ้งธรรมโดยชอบ” ดังนี้ด้วย

Tathāpaṭipannoti yathā samathavipassanāsukhaṃ āvahati, yathā vā satthārā anusiṭṭhaṃ, tathā paṭipanno sāsanadhammo. Tādibhāvāvahanatoti chaḷaṅgupekkhāvasena iṭṭhādīsu tādibhāvassa lokadhammehi anupalepassa āvahanato. Esa bhagavā vuttanayena tividhakalyāṇaṃ dhammaṃ desento yaṃ sāsanabrahmacariyaṃ, maggabrahmacariyañca pakāseti, taṃ yathānurūpaṃ atthasampattiyā sātthaṃ, byañjanasampattiyā sabyañjananti yojanā.

บทว่า ตถาปฏิปันโน คือ ศาสนธรรมที่ปฏิบัติแล้วโดยประการที่นำมาซึ่งสุขเกิดแต่สมถะและวิปัสสนา หรือโดยประการที่พระศาสดาทรงพร่ำสอนแล้ว (งาม) เพราะนำมาซึ่งความเป็นตาทีบุคคล (ตาทิภาวาวหนโต) เพราะนำมาซึ่งความเป็นตาทีบุคคลในอารมณ์มีอิฏฐารมณ์เป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งฉฬังคุเบกขา และนำมาซึ่งความไม่ฉาบทาด้วยโลกธรรม พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เมื่อทรงแสดงธรรมอันมีไตรกัลยาณด้วยนัยที่กล่าวแล้ว ทรงประกาศศาสนพรหมจรรย์และมรรคพรหมจรรย์ใด พรหมจรรย์นั้น ชื่อว่า สาตถะ เพราะถึงพร้อมด้วยอรรถ ชื่อว่า สพยัญชนะ เพราะถึงพร้อมด้วยพยัญชนะ ตามสมควร พึงประกอบความดังนี้

Tattha [Pg.271] avisesena tisso sikkhā, sakalo ca tantidhammo sāsanabrahmacariyaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘katamesānaṃ kho, bhante, buddhānaṃ bhagavantānaṃ brahmacariyaṃ naciraṭṭhitikaṃ ahosī’’tiādi (pārā. 18). Sabbasikkhānaṃ maṇḍabhūtasikkhattayasaṅgahito ariyamaggo maggabrahmacariyaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīya’’nti (mahāva. 23; saṃ. ni. 5.186). Yathānurūpanti yathārahaṃ. Sikkhattayasaṅgahaṃ hi sāsanabrahmacariyaṃ atthasampattiyā sātthaṃ. Maggabrahmacariye vattabbameva natthi. Atthasampattiyāti sampannatthatāya. Sampattiattho hi idha saha-saddo. Itaraṃ pana yathāvuttenatthena sātthaṃ, sabyañjanañca. Ye panettha ‘‘vacanasabhāvaṃ sātthaṃ, atthasabhāvaṃ sabyañjana’’nti vibhajitvā vadanti, taṃ na sundaraṃ, tathā vibhattassa pariyattidhammassa abhāvato. Saddatthā hi abhinnarūpā viya hutvā viniyogaṃ gacchanti. Tathā hi nesaṃ lokiyāmissībhāvaṃ paṭijānanti. Satipi vā bhede ‘‘sabyañjana’’nti ettha yadi tulyayogo adhippeto ‘‘saputto āgato’’tiādīsu viya, evaṃ sati ‘‘atthapaṭisaraṇā, bhikkhave, hotha, mā byañjanapaṭisaraṇā’’ti atthappadhānavādo bādhito siyā, atha vijjamānatāmattaṃ ‘‘salomako sapakkhako’’tiādīsu viya byañjanasampatti aggahitā siyā. Tasmā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva attho gahetabbo.

ในพรหมจรรย์ทั้งสองนั้น สิกขา ๓ และตันติธรรมทั้งหมดโดยไม่เจาะจง ชื่อว่า ศาสนพรหมจรรย์ ซึ่งท่านกล่าวอ้างถึงคำถามที่ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พรหมจรรย์ของพระพุทธเจ้าพระผู้มีพระภาคพระองค์ไหนหนอ ไม่ดำรงอยู่นาน” เป็นต้น อริยมรรคอันสงเคราะห์ด้วยไตรสิกขาซึ่งเป็นแก่นสารของสิกขาทั้งปวง ชื่อว่า มรรคพรหมจรรย์ ซึ่งท่านกล่าวอ้างถึงคำประกาศที่ว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว” บทว่า ยถานุรูปํ คือ ตามสมควร จริงอยู่ ศาสนพรหมจรรย์อันสงเคราะห์ด้วยไตรสิกขา ชื่อว่า สาตถะ เพราะถึงพร้อมด้วยอรรถ ในมรรคพรหมจรรย์ ไม่ต้องพูดถึงเลย บทว่า อัตถสัมปัตติยา คือ เพราะมีความหมายอันถึงพร้อมแล้ว จริงอยู่ ในบทนี้ สห-ศัพท์ มีความหมายว่า ถึงพร้อม ส่วนพรหมจรรย์ที่เหลือ (คือตันติธรรม) ชื่อว่า สาตถะ และ สพยัญชนะ ด้วยเหตุผลที่กล่าวแล้ว ส่วนอาจารย์บางพวกในอรรถกถานี้ แบ่งว่า “ธรรมมีสภาวะเป็นวจนะ ชื่อว่า สาตถะ ธรรมมีสภาวะเป็นอรรถ ชื่อว่า สพยัญชนะ” คำพูดนั้นไม่ดี เพราะปริยัติธรรมที่แบ่งอย่างนั้นไม่มีอยู่ จริงอยู่ ศัพท์และอรรถเป็นเหมือนมีรูปไม่ต่างกันแล้วย่อมถึงการใช้ไป จริงดังนั้น นักปราชญ์ในโลกย่อมยอมรับความระคนกันของศัพท์และอรรถนั้น หรือถึงแม้จะมีความแตกต่างกัน ในบทว่า สพยัญชนํ นี้ หากประสงค์เอาความประกอบที่เท่าเทียมกันเหมือนในบทว่า สปุตฺโต อาคโต เป็นต้น เมื่อเป็นเช่นนั้น วาทะที่ว่าอรรถเป็นประธานว่า “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงมีอรรถเป็นที่พึ่ง อย่ามีพยัญชนะเป็นที่พึ่ง” ก็จะถูกขัดขวาง แต่ถ้าประสงค์เพียงความมีอยู่เหมือนในบทว่า สโลมโก สปกฺขโก เป็นต้น ความถึงพร้อมแห่งพยัญชนะก็จะเป็นอันไม่ถูกถือเอา เพราะฉะนั้น พึงถือเอาความหมายตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเท่านั้น

Sātthaṃ sabyañjananti ettha nettinayenāpi atthaṃ dassetuṃ ‘‘saṅkāsana…pe… sabyañjana’’nti vuttaṃ. Tattha yadipi nettiyaṃ byañjanamukhena byañjanatthaggahaṇaṃ hotīti ‘‘akkharaṃ pada’’ntiādinā (netti. 4 dvādasapada) byañjanapadāni paṭhamaṃ uddiṭṭhāni, idha pana pāḷiyaṃ ‘‘sātthaṃ sabyañjana’’nti āgatattā atthapadāniyeva paṭhamaṃ dassetuṃ ‘‘saṅkāsanapakāsanā’’tiādi vuttaṃ. Tattha saṅkhepato kāsanaṃ dīpanaṃ saṅkāsanaṃ ‘‘maññamāno bhikkhu baddho mārassa, amaññamāno mutto’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.64) viya. Tattakena hi tena bhikkhunā paṭividdhaṃ. Tenāha ‘‘aññātaṃ bhagavā’’tiādi. Paṭhamaṃ kāsanaṃ pakāsanaṃ. Ādikammasmiṃ hi ayaṃ pasaddo ‘‘paññapeti paṭṭhapetī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.20) viya. Tikkhindriyāpekkhaṃ cetaṃ padadvayaṃ uddesabhāvato. Tikkhindriyo hi saṅkhepato paṭhamañca vuttamatthaṃ paṭipajjati[Pg.272]. Saṃkhittassa vitthāravacanaṃ, sakiṃ vuttassa puna vacanañca vivaraṇavibhajanāni. Yathā ‘‘kusalā dhammā’’ti saṅkhepato sakiṃyeva ca vuttassa atthassa ‘‘katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ citta’’ntiādinā (dha. sa. 1) vitthārato vivaraṇavasena, vibhajanavasena ca puna vacanaṃ. Majjhimindriyāpekkhametaṃ padadvayaṃ niddesabhāvato. Vivaṭassa vitthāratarābhidhānaṃ, vibhattassa ca pakārehi ñāpanaṃ veneyyānaṃ cittaparitosanaṃ uttānīkaraṇapaññāpanāni. Yathā ‘‘phasso hotī’’tiādinā (dha. sa. 2) vivaṭavibhattassa atthassa ‘‘katamo tasmiṃ samaye phasso? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā samphusanā’’tiādinā (dha. sa. 2) uttānīkiriyā, paññāpanā ca. Mudindriyāpekkhametaṃ padadvayaṃ paṭiniddesabhāvato. ‘‘Paññāpanapaṭṭhapanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapakāsanaatthapadasamāyogato’’tipi pāṭho.

ในคำว่า “สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ” นี้ ท่านกล่าวคำว่า “สงฺกาสน...ฯลฯ...สพฺยญฺชน” เพื่อแสดงอรรถแม้โดยนัยแห่งคัมภีร์เนตติ ในบทเหล่านั้น แม้ว่าในคัมภีร์เนตติ เพราะการถือเอาอรรถของพยัญชนะมีได้โดยมีพยัญชนะเป็นเบื้องหน้า ท่านจึงยกพยัญชนบทขึ้นแสดงไว้ก่อนด้วยคำเป็นต้นว่า “อกฺขรํ ปทํ” แต่ในวิสุทธิมรรคนี้ เพราะในบาลีมาว่า “สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ” ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “สงฺกาสนปฺปกาสนา” เพื่อแสดงอรรถบททั้งหลายนั่นเทียวก่อน ในบทเหล่านั้น การประกาศ คือ การแสดงให้แจ่มแจ้งโดยย่อ ชื่อว่า สังกาสนะ เหมือนในพระสูตรเป็นต้นว่า “ภิกษุผู้ยึดมั่น ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ ผู้ไม่ยึดมั่น ชื่อว่าพ้นแล้ว” ด้วยคำเพียงเท่านั้นแล ภิกษุนั้นก็ได้แทงตลอดแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์รู้แจ้งแล้ว” การประกาศก่อน ชื่อว่า ปกาสนะ จริงอยู่ ป-อุปสรรคนี้ ย่อมเป็นไปในอรรถว่า การกระทำเบื้องต้น เหมือนในคำเป็นต้นว่า “ปญฺญเปติ ปฏฺฐเปติ” และบททั้งสองนี้ย่อมอิงบุคคลผู้มีอินทรีย์แก่กล้า เพราะเป็นอุเทศ จริงอยู่ บุคคลผู้มีอินทรีย์แก่กล้าย่อมรู้ทั่วถึงอรรถที่ท่านกล่าวไว้โดยย่อและกล่าวก่อน การกล่าวอรรถที่ย่อให้พิสดาร และการกล่าวซ้ำซึ่งอรรถที่กล่าวไว้ครั้งเดียว ชื่อว่า วิวรณะ และ วิภัชนะ เหมือนอย่างว่า การกล่าวซ้ำซึ่งอรรถที่กล่าวไว้โดยย่อและกล่าวไว้ครั้งเดียวเท่านั้นว่า “กุสลา ธมฺมา” โดยพิสดาร โดยเป็นการขยายความและโดยเป็นการจำแนก ด้วยคำเป็นต้นว่า “ธรรมเหล่าไหนเป็นกุศล? ในสมัยใด กามาวจรกุศลจิต...” บททั้งสองนี้ย่อมอิงบุคคลผู้มีอินทรีย์ปานกลาง เพราะเป็นนิทเทส การกล่าวอรรถที่เปิดเผยแล้วให้พิสดารยิ่งขึ้น และการทำอรรถที่จำแนกแล้วให้รู้โดยประการต่างๆ และการทำจิตของเวไนยสัตว์ให้ยินดียิ่ง ชื่อว่า อุตตานีกรณะ และ ปัญญปนะ เหมือนอย่างว่า การทำอรรถที่เปิดเผยและจำแนกไว้แล้วด้วยคำเป็นต้นว่า “ผัสสะย่อมมี” ให้ตื้นขึ้นและให้รู้แจ้ง ด้วยคำเป็นต้นว่า “ในสมัยนั้น ผัสสะเป็นไฉน? ในสมัยนั้น ผัสสะใด การถูกต้อง ความเป็นผู้ถูกต้อง...” บททั้งสองนี้ย่อมอิงบุคคลผู้มีอินทรีย์อ่อน เพราะเป็นปฏินิทเทส มีบาลีอีกอย่างหนึ่งว่า “ปญฺญาปนปฏฺฐปนวิวรณวิภชนอุตฺตานีกรณปกาสนอตฺถปทสมาโยคโต” ดังนี้ก็มี

Kathaṃ panāyaṃ pāṭhavikappo jātoti? Vuccate – nettipāḷiyaṃ āgatanayena purimapāṭho. Tattha hi –

ก็ปาฐะที่แตกต่างกันนี้เกิดขึ้นได้อย่างไร? ตอบว่า ปาฐะแรกเกิดขึ้นโดยนัยที่มาในเนตติบาลี จริงอยู่ ในเนตติบาลีนั้นมีว่า

‘‘Saṅkāsanā pakāsanā,Vivaraṇā vibhajanuttānīkammapaññatti;

Etehi chahi padehi,Attho kammañca niddiṭṭha’’nti. (netti. 4 dvādasapada) –

“สังกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภัชนะ อุตตานีกัมมะ ปัญญัตติ ด้วยบททั้ง ๖ เหล่านี้ อรรถและกรรม ท่านแสดงไว้แล้ว”

Desanāhārayojanāya ca etassevatthassa ‘‘saṅkāsanā pakāsanā’’tiādinā āgataṃ. Pacchimo pana ‘‘paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti ‘passathā’ti cāhā’’ti (saṃ. ni. 2.20) sutte āgatanayena byañjanamattakato. Evañca nesaṃ dvinnaṃ pāṭhānaṃ viseso, na atthato. Tathā hi saṅkhepato ‘‘paṭhamaṃ ñāpanaṃ paññāpanaṃ, paṭhamameva ṭhapanaṃ paṭṭhapana’’nti imāni padāni saṅkāsanapakāsanapadehi atthato avisiṭṭhāni. Yañca purimapāṭhe chaṭṭhaṃ padaṃ ‘‘pakārato ñāpana’’nti paññāpanaṃ vuttaṃ, taṃ dutiyapāṭhe pakāsanapadena ‘‘nibbisesaṃ pakārato kāsana’’nti katvā. Yasmā ñāpanakāsanāni atthāvabhāsanasabhāvatāya abhinnāni, sabbesañca veneyyānaṃ cittassa tosanaṃ, buddhiyā ca nisānaṃ yāthāvato vatthusabhāvāvabhāsane jāyatīti. Evaṃ atthapadarūpattā pariyattiatthassa yathāvuttachaatthapadasamāyogato sātthaṃ sāsanaṃ.

และในเทศนาหารโยชนาแห่งอรรถนี้นั่นเทียว ก็มาด้วยคำเป็นต้นว่า “สงฺกาสนา ปกาสนา” ส่วนปาฐะหลังเกิดขึ้นโดยนัยที่มาในพระสูตรว่า “ย่อมบัญญัติ ย่อมตั้งไว้ ย่อมเปิดเผย ย่อมจำแนก ย่อมทำให้ตื้น และกล่าวว่า ‘ท่านทั้งหลายจงดู’” เป็นเพียงความแตกต่างแห่งพยัญชนะเท่านั้น และด้วยประการฉะนี้ ความแตกต่างแห่งปาฐะทั้งสองนั้นจึงไม่มีโดยอรรถ จริงอย่างนั้น โดยย่อคือ “การทำให้รู้ก่อน ชื่อว่า ปัญญปนะ, การตั้งไว้ก่อนทีเดียว ชื่อว่า ปัฏฐปนะ” บทเหล่านี้ไม่แตกต่างโดยอรรถกับบทว่า สังกาสนะ และ ปกาสนะ และบทที่หกในปาฐะแรกที่ท่านกล่าวว่า ปัญญปนะ คือ “การทำให้รู้โดยประการต่างๆ” บทนั้นในปาฐะที่สอง ท่านถือเอาด้วยบทว่า ปกาสนะ โดยทำวิเคราะห์ว่า “การประกาศโดยประการต่างๆ” ซึ่งไม่มีความแตกต่างกัน เพราะว่า การทำให้รู้และการประกาศไม่แตกต่างกันโดยมีสภาวะคือการทำอรรถให้ปรากฏ และการทำจิตของเวไนยสัตว์ทั้งปวงให้ยินดีและการลับปัญญาย่อมเกิดขึ้นในการทำสภาวะของวัตถุให้ปรากฏตามความเป็นจริง ด้วยประการฉะนี้ เพราะอรรถแห่งปริยัติมีอรรถบทเป็นสภาวะ และเพราะประกอบด้วยอรรถบท ๖ ประการที่กล่าวแล้ว พระศาสนาจึงชื่อว่า สาตถะ

Akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesasampattiyāti [Pg.273] ettha uccāraṇavelāyaṃ apariyosite pade vaṇṇo akkharaṃ. ‘‘Ekakkharaṃ padaṃ akkhara’’nti eke ‘‘ā evaṃ kira ta’’ntiādīsu ā-kārādayo viya. ‘‘Visuddhakaraṇānaṃ manasā desanāvācāya akkharaṇato akkhara’’nti aññe. Vibhattiyantaṃ atthañāpanato padaṃ. Saṅkhepato vuttaṃ padābhihitaṃ atthaṃ byañjetīti byañjanaṃ, vākyaṃ. ‘‘Kiriyāpadaṃ abyayakārakavisesanayuttaṃ vākya’’nti hi vadanti. Pakārato vākyavibhāgo ākāro. Ākārābhihitaṃ nibbacanaṃ nirutti. Nibbacanavitthāro nissesupadesato niddeso. Etesaṃ akkharādīnaṃ byañjanapadānaṃ sampattiyā sampannatāya sabyañjanaṃ.

ในคำว่า “อกฺขรปทพฺยญฺชนาการนิรุตฺตินิทฺเทสสมฺปตฺติยา” นี้ วรรณะในบทที่ยังกล่าวไม่จบในเวลาที่เปล่งเสียง ชื่อว่า อักขระ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “บทที่มีอักขระเดียว ชื่อว่า อักขระ” เหมือน อา-การ เป็นต้น ในคำว่า “อา เอวํ กิร ตํ” เป็นอาทิ อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า “เทศนาที่บุคคลผู้มีกรณ์บริสุทธิ์พิจารณาด้วยใจ ชื่อว่า อักขระ เพราะมิได้เปล่งออกทางวาจา” บทที่มีวิภัตติเป็นที่สุด ชื่อว่า ปทะ เพราะทำให้รู้อรรถ สิ่งที่ทำให้เนื้อความอันบททั้งหลายกล่าวไว้โดยย่อปรากฏชัด ชื่อว่า พยัญชนะ ได้แก่ วากยะ (ประโยค) จริงอยู่ ท่านกล่าวว่า “บทที่ประกอบด้วยกิริยาบท อัพยยศัพท์ การกวิเสสนะ ชื่อว่า วากยะ” การจำแนกประโยคโดยประการต่างๆ ชื่อว่า อาการ นิพพจนะที่อาการกล่าวไว้ ชื่อว่า นิรุตติ การขยายนิพพจนะให้พิสดาร ชื่อว่า นิทเทส เพราะเป็นการแสดงโดยไม่มีส่วนเหลือ เพราะความถึงพร้อม คือ ความสมบูรณ์ แห่งพยัญชนบทเหล่านี้มีอักขระเป็นต้น (พระศาสนา) จึงชื่อว่า สพยัญชนะ

Tatrāyamassa atthapadasamāyogo, byañjanasampatti ca – akkharehi saṅkāseti, padehi pakāseti, byañjanehi vivarati, ākārehi vibhajati, niruttīhi uttānīkaroti, niddesehi paññapeti, tathā akkharehi ugghāṭetvā padehi vineti ugghaṭitaññuṃ, byañjanehi vipañcetvā ākārehi vineti vipañcitaññuṃ, niruttīhi netvā niddesehi vineti neyyaṃ. Evañcāyaṃ dhammo ugghaṭiyamāno ugghaṭitaññuṃ vineti, vipañciyamāno vipañcitaññuṃ, niyyamāno neyyaṃ. Tattha ugghaṭanā ādi, vipañcanā majjhe, nayanamante. Evaṃ tīsu kālesu tidhā desito dosattayavidhamano guṇattayāvaho tividhaveneyyavinayanoti. Evampi tividhakalyāṇoyaṃ dhammo atthabyañjanapāripūriyā ‘‘sāttho sabyañjano’’ti veditabbo ‘‘paripuṇṇo, parisuddho’’ti ca.

ในพรหมจรรย์นั้น การประกอบด้วยอรรถบท และความสมบูรณ์แห่งพยัญชนะ มีดังนี้ คือ ทรงแสดงโดยย่อด้วยอักขระ ทรงประกาศด้วยบท ทรงเปิดเผยด้วยพยัญชนะ ทรงจำแนกด้วยอาการ ทรงทำให้ตื้นด้วยนิรุตติ ทรงบัญญัติด้วยนิทเทส อีกอย่างหนึ่ง ทรงเปิดด้วยอักขระแล้วแนะนำอุคฆฏิตัญญูบุคคลด้วยบท ทรงขยายความด้วยพยัญชนะแล้วแนะนำวิปัญจิตัญญูบุคคลด้วยอาการ ทรงนำไปโดยนัยด้วยนิรุตติแล้วแนะนำเนยยบุคคลด้วยนิทเทส และด้วยประการฉะนี้ ธรรมนี้ เมื่อถูกเปิด ย่อมแนะนำอุคฆฏิตัญญูบุคคล เมื่อถูกขยายความ ย่อมแนะนำวิปัญจิตัญญูบุคคล เมื่อถูกนำไปโดยนัย ย่อมแนะนำเนยยบุคคล ในบุคคล ๓ จำพวกนั้น การเปิดเป็นเบื้องต้น การขยายความเป็นท่ามกลาง การนำไปโดยนัยเป็นที่สุด (ธรรม) ที่ทรงแสดงไว้ ๓ อย่างในกาลทั้ง ๓ อย่างนี้ ย่อมกำจัดโทษ ๓ ประการ นำมาซึ่งคุณ ๓ ประการ และแนะนำเวไนยสัตว์ ๓ จำพวก แม้ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า ธรรมนี้มีความงาม ๓ อย่าง เพราะความบริบูรณ์แห่งอรรถและพยัญชนะ จึงชื่อว่า “พร้อมทั้งอรรถ พร้อมทั้งพยัญชนะ” และชื่อว่า “บริบูรณ์ บริสุทธิ์”

Atthagambhīratātiādīsu attho nāma tantiattho. Dhammo tanti. Paṭivedho tantiyā, tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Desanā manasā vavatthāpitāya tantiyā desanā. Te panete atthādayo yasmā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāhā, alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Atha vā attho nāma hetuphalaṃ. Dhammo hetu. Desanā paññatti, yathādhammaṃ dhammābhilāpo, anulomapaṭilomasaṅkhepavitthārādivasena vā kathanaṃ. Paṭivedho abhisamayo, atthānurūpaṃ dhammesu, dhammānurūpaṃ atthesu, paññattipathānurūpaṃ paññattīsu avabodho, tesaṃ tesaṃ vā dhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo. Tepi cete atthādayo yasmā anupacitakusalasambhārehi duppaññehi [Pg.274] sasādīhi viya mahāsamuddo dukkhogāhā, alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Tesu paṭivedhassāpi atthasannissitattā vuttaṃ ‘‘atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi sāttha’’nti atthaguṇadīpanato. Tāsaṃ dhammadesanānaṃ byañjanasannissitattā vuttaṃ ‘‘dhammagambhīratādesanāgambhīratāhi sabyañjana’’nti tāsaṃ byañjanasampattidīpanato.

ในอรรถคัมภีรภาพเป็นต้นนั้น ชื่อว่าอรรถ ได้แก่ อรรถแห่งพระบาลี ชื่อว่าธรรม ได้แก่ พระบาลี ชื่อว่าปฏิเวธ ได้แก่ การรู้ตามความเป็นจริงซึ่งพระบาลีและอรรถแห่งพระบาลี ชื่อว่าเทศนา ได้แก่ การแสดงพระบาลีที่กำหนดไว้ด้วยใจ ก็อรรถเป็นต้นเหล่านี้ เพราะเหตุที่บุคคลผู้มีปัญญาน้อยหยั่งลงได้ยากและหาที่ตั้งอาศัยไม่ได้ เหมือนมหาสมุทรที่กระต่ายเป็นต้น (หยั่งลงได้ยาก) ฉะนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าลึกซึ้ง อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าอรรถ ได้แก่ ผลแห่งเหตุ ชื่อว่าธรรม ได้แก่ เหตุ ชื่อว่าเทศนา ได้แก่ บัญญัติ คือการกล่าวธรรมตามสมควรแก่ธรรม หรือการกล่าวโดยนัยแห่งอนุโลม ปฏิโลม สังเขป และพิสดารเป็นต้น ชื่อว่าปฏิเวธ ได้แก่ การรู้แจ้ง คือการตรัสรู้ในธรรมทั้งหลายตามสมควรแก่อรรถ ในอรรถทั้งหลายตามสมควรแก่ธรรม ในบัญญัติทั้งหลายตามสมควรแก่แนวทางแห่งบัญญัติ หรือสภาวะที่ไม่วิปริต อันเรียกว่าสลักขณะ ที่พึงแทงตลอดแห่งธรรมนั้นๆ แม้อรรถเป็นต้นเหล่านี้ เพราะเหตุที่บุคคลผู้มีปัญญาทราม ผู้มิได้สั่งสมกุศลสัมภารไว้ หยั่งลงได้ยากและหาที่ตั้งอาศัยไม่ได้ เหมือนมหาสมุทรที่กระต่ายเป็นต้น (หยั่งลงได้ยาก) ฉะนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าลึกซึ้ง ในคัมภีรภาพเหล่านั้น เพราะแม้ปฏิเวธก็อาศัยอรรถ ท่านจึงกล่าวว่า "ชื่อว่าสาตถะ (มีอรรถ) เพราะอรรถคัมภีรภาพและปฏิเวธคัมภีรภาพ" เนื่องจากเป็นการแสดงคุณแห่งอรรถ เพราะธรรมและเทศนาเหล่านั้นอาศัยพยัญชนะ ท่านจึงกล่าวว่า "ชื่อว่าสพยัญชนะ (มีพยัญชนะ) เพราะธรรมคัมภีรภาพและเทศนาคัมภีรภาพ" เนื่องจากเป็นการแสดงความสมบูรณ์แห่งพยัญชนะของธรรมและเทศนาเหล่านั้น

Atthesu pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Atthadhammaniruttipaṭisambhidāsu pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidāti imissāpi paṭisambhidāya atthavisayattā āha ‘‘atthapaṭibhānapaṭisambhidāvisayato sāttha’’nti, atthasampattiyā asati tadabhāvato. Dhammoti tanti. Niruttīti tantipadānaṃ niddhāretvā vacanaṃ. Tattha pabhedagatāni ñāṇāni dhammaniruttipaṭisambhidāti āha ‘‘dhammaniruttipaṭisambhidāvisayato sabyañjananti, asati byañjanasampattiyā tadabhāvato. Parikkhakajanappasādakanti ettha iti-saddo hetuattho. Yasmā parikkhakajanānaṃ kiṃkusalagavesīnaṃ pasādāvahaṃ, tasmā sātthaṃ. Atthasampannanti phalena hetuno anumānaṃ nadīpūrena viya upari vuṭṭhippavattiyā. Sātthakatā panassa paṇḍitavedanīyatāya, sā paramagambhīrasaṇhasukhumabhāvato veditabbā. Vuttañhetaṃ ‘‘gambhīro duddaso’’tiādi (mahāva. 8). Lokiyajanappasādakanti sabyañjananti yasmā lokiyajanassa pasādāvahaṃ, tasmā sabyañjanaṃ. Lokiyajano hi byañjanasampattiyā tussati, idhāpi phalena hetuno anumānaṃ. Sabyañjanatā panassa saddheyyatāya, sā ādikalyāṇādibhāvato veditabbā.

ญาณที่ถึงความแตกฉานในอรรถทั้งหลาย ชื่อว่า อัตถปฏิสัมภิทา ญาณที่ถึงความแตกฉานในอัตถปฏิสัมภิทา ธรรมปฏิสัมภิทา และนิรุตติปฏิสัมภิทา ชื่อว่า ปฏิภาณปฏิสัมภิทา เพราะแม้ปฏิสัมภิทานี้มีอรรถเป็นวิสัย ท่านจึงกล่าวว่า "ชื่อว่าสาตถะ เพราะเป็นวิสัยแห่งอัตถปฏิสัมภิทาและปฏิภาณปฏิสัมภิทา" เพราะเมื่อความสมบูรณ์แห่งอรรถไม่มี ปฏิสัมภิทาทั้งสองนั้นก็ไม่มี คำว่า ธรรม ได้แก่ พระบาลี คำว่า นิรุตติ ได้แก่ การกล่าวชี้แจงบทแห่งพระบาลี ญาณทั้งหลายที่ถึงความแตกฉานในธรรมและนิรุตตินั้น ชื่อว่า ธรรมปฏิสัมภิทาและนิรุตติปฏิสัมภิทา ท่านจึงกล่าวว่า "ชื่อว่าสพยัญชนะ เพราะเป็นวิสัยแห่งธรรมปฏิสัมภิทาและนิรุตติปฏิสัมภิทา" เพราะเมื่อความสมบูรณ์แห่งพยัญชนะไม่มี ปฏิสัมภิทาทั้งสองนั้นก็ไม่มี ในบทว่า ปริกขกชนัปปสาทกํ นี้ อิติ ศัพท์ มีอรรถว่าเป็นเหตุ เพราะนำความเลื่อมใสมาให้แก่ชนผู้พิจารณา ผู้แสวงหาว่าอะไรเป็นกุศล เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสาตถะ เป็นการอนุมานเหตุด้วยผลว่า "สมบูรณ์ด้วยอรรถ" เหมือนการอนุมานความที่ฝนตกในเบื้องบนด้วยความที่แม่น้ำเต็มฝั่ง ก็ความเป็นสาตถะแห่งธรรมนั้น พึงทราบได้ด้วยความเป็นสิ่งที่บัณฑิตพึงรู้ ซึ่งความเป็นสิ่งที่บัณฑิตพึงรู้นั้น พึงทราบได้เพราะความเป็นสิ่งที่ลึกซึ้ง ละเอียดอ่อน สุขุมอย่างยิ่ง จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้ว่า "ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก" เป็นต้น ในบทว่า โลกิยชนัปปสาทกํ ชื่อว่าสพยัญชนะ เพราะนำความเลื่อมใสมาให้แก่โลกิยชน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสพยัญชนะ จริงอยู่ โลกิยชนย่อมยินดีด้วยความสมบูรณ์แห่งพยัญชนะ แม้ในที่นี้ ก็เป็นการอนุมานเหตุด้วยผล ก็ความเป็นสพยัญชนะแห่งธรรมนั้น พึงทราบได้ด้วยความเป็นสิ่งที่ควรเชื่อ ซึ่งความเป็นสิ่งที่ควรเชื่อนั้น พึงทราบได้เพราะความเป็นธรรมที่งามในเบื้องต้นเป็นต้น

Atha vā paṇḍitavedanīyato sāttha’’nti paññāpadaṭṭhānatāya atthasampannataṃ āha, tato parikkhakajanappasādakaṃ. Saddheyyato sabyañjananti saddhāpadaṭṭhānatāya byañjanasampannataṃ, tato lokiyajanappasādakanti evamettha attho daṭṭhabbo. Gambhīrādhippāyato sātthanti adhippāyato agādhāpāratāya atthasampannaṃ aññathā tadabhāvato. Uttānapadato sabyañjananti subodhasaddatāya byañjanasampannaṃ, paramagambhīrassapi atthassa veneyyānaṃ suviññeyyabhāvāpādanato. Sabbopesa paṭhamassa atthadvayassa pabhedo daṭṭhabbo, tathā ceva tattha tattha saṃvaṇṇitaṃ. Tathā hettha [Pg.275] vikappassa, samuccayassa vā aggahaṇaṃ. Upanetabbassāti pakkhipitabbassa vodānatthassa avuttassa abhāvato. Sakalaparipuṇṇabhāvenāti sabbabhāgehi paripuṇṇatāya. Apanetabbassāti saṃkilesadhammassa.

อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวถึงความสมบูรณ์ด้วยอรรถ เพราะเป็นปทัฏฐานแห่งปัญญา ด้วยบทว่า "สาตถะ เพราะเป็นสิ่งที่บัณฑิตพึงรู้" เพราะเหตุนั้น จึงยังชนผู้พิจารณาให้เลื่อมใส (ท่านกล่าวถึง) ความสมบูรณ์ด้วยพยัญชนะ เพราะเป็นปทัฏฐานแห่งศรัทธา ด้วยบทว่า "สพยัญชนะ เพราะเป็นสิ่งที่ควรเชื่อ" เพราะเหตุนั้น จึงยังโลกิยชนให้เลื่อมใส พึงเห็นอรรถในบทเหล่านี้อย่างนี้ ในบทว่า คัมภีรัทธิปปายโต สาตถํ (ชื่อว่า) สมบูรณ์ด้วยอรรถ เพราะมีความหมายอันหยั่งไม่ถึงและไม่มีฝั่ง เพราะหากเป็นอย่างอื่น ความสมบูรณ์ด้วยอรรถนั้นย่อมไม่มี ในบทว่า อุตตานปทโต สพยัญชนํ (ชื่อว่า) สมบูรณ์ด้วยพยัญชนะ เพราะมีศัพท์ที่เข้าใจง่าย เพราะทำให้อรรถที่ลึกซึ้งอย่างยิ่งเป็นสิ่งที่เวไนยชนเข้าใจได้ง่าย ทั้งหมดนี้ พึงเห็นว่าเป็นการจำแนกอรรถสองอย่างแรก และท่านได้พรรณนาไว้ในที่นั้นๆ อย่างนั้นเหมือนกัน เพราะฉะนั้น ในที่นี้ จึงไม่มีการใช้ วา ศัพท์ ในอรรถวิกัป หรือ จ ศัพท์ ในอรรถสมุจจัย บทว่า อุปเนตพฺพสฺส (ไม่มีสิ่งที่ควรนำเข้ามา) เพราะไม่มีอรรถอันบริสุทธิ์ที่ยังมิได้กล่าวไว้ ซึ่งควรจะเพิ่มเติมเข้ามา บทว่า สกลปริปุณฺณภาเวน (โดยความเป็นธรรมอันบริบูรณ์สิ้นเชิง) ได้แก่ เพราะความบริบูรณ์โดยทุกส่วน บทว่า อปเนตพฺพสฺส (ไม่มีสิ่งที่ควรนำออกไป) ได้แก่ (เพราะไม่มี) สังกิเลสธรรม

Paṭipattiyāti sīlavisuddhiyādisammāpaṭipattiyā, tannimittaṃ. Adhigamabyattitoti saccapaṭivedhena adhigamaveyyattiyasabbhāvato sātthaṃ kapilavatādi viya tucchaṃ niratthakaṃ ahutvā atthasampannanti katvā. Pariyattiyāti pariyattidhammaparicayena. Āgamabyattitoti durakkhātadhammesu paricayaṃ karontassa viya sammohaṃ ajanetvā bāhusaccaveyyattiyasabbhāvato sabyañcanaṃ. Byañjanasampattiyā hi sati āgamabyattīti. Sīlādipañcadhammakkhandhayuttatoti sīlādīhi pañcahi dhammakoṭṭhāsehi avirahitattā. Kevalaparipuṇṇaṃ anavasesena samantato puṇṇaṃ pūritaṃ. Nirupakkilesatoti diṭṭhimānādiupakkilesābhāvato. Nittharaṇatthāyāti vaṭṭadukkhato nissaraṇāya. Lokāmisanirapekkhatoti kathañcipi taṇhāsannissayassa anissayanato.

บทว่า ปฏิปตฺติยา ได้แก่ เพราะสัมมาปฏิบัติมีสีลวิสุทธิเป็นต้น, เพราะสัมมาปฏิบัตินั้นเป็นเหตุ บทว่า อธิคมพฺยตฺติโต ได้แก่ เพราะมีความเป็นผู้เชี่ยวชาญในอธิคมด้วยการแทงตลอดสัจจะ จึงชื่อว่าสาตถะ (มีประโยชน์) โดยถือเอาว่า สมบูรณ์ด้วยประโยชน์ ไม่เป็นของว่างเปล่าไร้ประโยชน์เหมือนวัตรของกปิลดาบสเป็นต้น บทว่า ปริยตฺติยา ได้แก่ เพราะการศึกษาเล่าเรียนปริยัติธรรม บทว่า อาคมพฺยตฺติโต ชื่อว่าสพยัญชนะ เพราะมีความเป็นผู้เชี่ยวชาญในพาหุสัจจะ ไม่ก่อให้เกิดความหลงเหมือนผู้ที่ศึกษาเล่าเรียนในธรรมที่กล่าวไว้ไม่ดี จริงอยู่ เมื่อมีความสมบูรณ์แห่งพยัญชนะ จึงมีความเชี่ยวชาญในอาคม บทว่า สีลาทิปญฺจธมฺมกฺขนฺธยุตฺตโต ได้แก่ เพราะไม่ปราศจากกองธรรม ๕ อย่าง มีศีลเป็นต้น บทว่า เกวลปริปุณฺณํ ได้แก่ เต็มเปี่ยม บริบูรณ์โดยรอบโดยไม่มีส่วนเหลือ บทว่า นิรุปกฺกิเลสโต ได้แก่ เพราะไม่มีอุปกิเลสมีทิฏฐิและมานะเป็นต้น บทว่า นิตฺถรณตฺถาย ได้แก่ เพื่อการสลัดออกจากวัฏทุกข์ บทว่า โลกามิสนิรเปกฺขโต ได้แก่ เพราะไม่อาศัยตัณหาซึ่งเป็นที่อาศัย โดยประการใดๆ เลย

Evaṃ ādikalyāṇatādiapadesena satthu purimavesārajjadvayavasena dhammassa svākkhātataṃ vibhāvetvā idāni pacchimavesārajjadvayavasenāpi taṃ dassetuṃ ‘‘atthavipallāsābhāvato vā suṭṭhu akkhātoti svākkhāto’’ti vatvā tamatthaṃ byatirekamukhena vibhāvento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Tattha vipallāsamāpajjatīti tesaṃ dhamme ‘‘antarāyikā’’ti vuttadhammānaṃ vipākādīnaṃ antarāyikattābhāvato ekaṃsena apāyūpapattihetutāya abhāvato. Niyyānikattābhāvatoti atammayatābhāvato, saṃsārato ca niyyānikāti vuttadhammānaṃ ekaccayaññakiriyāpakatipurisantaraññāṇādīnaṃ tato niyyānikattābhāvato viparīto eva hoti. Tenāti atthassa vipallāsāpajjanena. Te aññatitthiyā. Tathābhāvānatikkamanatoti kammantarāyādīnaṃ pañcannaṃ antarāyikabhāvassa ariyamaggadhammānaṃ niyyānikabhāvassa kadācipi anativattanato.

พระอรรถกถาจารย์ทรงประกาศความเป็นธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว โดยอ้างถึงความงามในเบื้องต้นเป็นต้น โดยเวสารัชชญาณ ๒ ประการเบื้องต้นของพระศาสดาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความเป็นธรรมอันตรัสไว้ดีแล้วนั้น แม้โดยเวสารัชชญาณ ๒ ประการเบื้องปลาย จึงตรัสโดยย่อว่า "ชื่อว่า สฺวากฺขาโต เพราะตรัสไว้ดีแล้ว คือเพราะไม่มีความวิปลาสแห่งอรรถ" แล้วเมื่อจะทรงประกาศอรรถนั้นโดยปฏิเสธนัย จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ยถา หิ" ในบทเหล่านั้น บทว่า "วิปลฺลาสมาปชฺชติ" (ย่อมถึงความวิปลาส) ความว่า เพราะธรรมทั้งหลายที่พวกเดียรถีย์กล่าวว่า "เป็นอันตราย" ไม่มีภาวะเป็นอันตรายต่อวิบากเป็นต้น และเพราะไม่มีภาวะเป็นเหตุแห่งการเข้าถึงอบายโดยส่วนเดียว บทว่า "นิยฺยานิกตฺตาภาวโต" (เพราะไม่มีภาวะเป็นเครื่องนำออก) ความว่า เพราะไม่มีภาวะเป็นเครื่องสำเร็จกิจนั้น และเพราะธรรมทั้งหลายที่พวกเดียรถีย์กล่าวว่า "เป็นธรรมนำออกจากสังสารวัฏ" คือ การทำยัญบางอย่าง และญาณที่รู้ความต่างแห่งปรกติและปุริสะเป็นต้น ไม่มีภาวะเป็นเครื่องนำออกจากสังสารวัฏนั้น จึงเป็นธรรมที่ผิดพลาดไปทีเดียว บทว่า "เตน" (เพราะเหตุนั้น) ความว่า เพราะความที่อรรถถึงความวิปลาส บทว่า "เต" ได้แก่ พวกอัญเดียรถีย์ บทว่า "ตถาภาวานติกฺกมนโต" (เพราะไม่ก้าวล่วงภาวะนั้น) ความว่า เพราะไม่ก้าวล่วงภาวะเป็นอันตรายแห่งธรรม ๕ ประการ มีกรรมเป็นอันตรายเป็นต้น และภาวะเป็นเครื่องนำออกแห่งอริยมรรคธรรมทั้งหลายได้เลยในกาลไหนๆ

Nibbānānurūpāya paṭipattiyāti adhigantabbassa sabbasaṅkhatavinissaṭassa nibbānassa anurūpāya sabbasaṅkhāranissaraṇūpāyabhūtāya sapubbabhāgāya sammāpaṭipattiyā [Pg.276] akkhātattāti yojanā. Paṭipadānurūpassāti sabbadukkhaniyyānikabhūtā ārammaṇakaraṇamattenāpi kilesehi anāmasanīyā yādisī paṭipadā, tadanurūpassa. Supaññattāti sīlādikkhandhattayasaṅgahitā sammādiṭṭhiādippabhedā micchādiṭṭhiādīnaṃ pahāyikabhāvena suṭṭhu sammadeva vihitā. Saṃsandati kilesamalavisuddhitāya sameti. Evaṃ magganibbānānaṃ paṭipadāpaṭipajjanīyabhāvehi aññamaññānurūpatāya svākkhātataṃ dassetvā idāni tividhassāpi lokuttaradhammassa paccekaṃ svākkhātataṃ dassetuṃ ‘‘ariyamaggo cetthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha antadvayanti sassatucchedaṃ, kāmasukhaattakilamathānuyogaṃ, līnuddhaccaṃ, patiṭṭhānāyūhananti evaṃ pabhedaṃ antadvayaṃ. Anupagammāti anupagantvā, anupagamanahetu vā. Paṭipassaddhakilesānīti suṭṭhu vūpasantakilesāni, paṭipassaddhippahānavasena sammadeva pahīnadosāni. Sassatādisabhāvavasenāti ‘‘sassatañca vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi amatañca tāṇañca leṇañcā’’tiādinā tesu tesu suttesu sassatādibhāvakittanavasena.

บทว่า "นิพฺพานานุรูปาย ปฏิปตฺติยา" พึงประกอบความว่า เพราะตรัสสัมมาปฏิบัติอันสมควรแก่นิพพานที่พึงบรรลุ อันพ้นแล้วจากสังขตธรรมทั้งปวง ซึ่งเป็นอุบายเครื่องสลัดออกจากสังขารทั้งปวง พร้อมด้วยบุพพภาค บทว่า "ปฏิปทานุรูปสฺส" ความว่า ปฏิบัติใดเป็นเครื่องนำออกจากทุกข์ทั้งปวง อันกิเลสทั้งหลายไม่พึงลูบคลำได้แม้เพียงโดยการทำเป็นอารมณ์ (ผล) ก็สมควรแก่ปฏิปทานั้น บทว่า "สุปญฺญตฺตา" ความว่า ทรงบัญญัติไว้ดีแล้วโดยชอบทีเดียว โดยภาวะเป็นเครื่องละมิจฉาทิฏฐิเป็นต้น ซึ่งเป็นข้อปฏิบัติมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้นเป็นประเภท อันสงเคราะห์เข้าในขันธ์ ๓ มีศีลเป็นต้น (พระธรรม) ย่อมเข้ากันได้ คือ ย่อมสมกันโดยความบริสุทธิ์จากมลทินคือกิเลส (พระอรรถกถาจารย์) ทรงแสดงความเป็นธรรมอันตรัสไว้ดีแล้ว โดยความที่มรรคและนิพพานสมควรแก่กันและกัน โดยภาวะเป็นปฏิปทาและเป็นธรรมที่พึงบรรลุด้วยปฏิปทานั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความเป็นธรรมอันตรัสไว้ดีแล้วของโลกุตรธรรมแม้ทั้ง ๓ อย่างแต่ละอย่าง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อริยมคฺโค เจตฺถ" ในบทเหล่านั้น บทว่า "อนฺตทฺวยํ" ได้แก่ ส่วนสุด ๒ อย่าง มีประเภทคือ สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ, กามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค, ความหดหู่และความฟุ้งซ่าน, ปฏิฏฐาและอายูหนะ บทว่า "อนุปคมฺม" คือ ไม่เข้าไปใกล้ หรือเพราะเหตุที่ไม่เข้าไปใกล้ บทว่า "ปฏิปสฺสทฺธกิเลสานิ" ความว่า มีกิเลสสงบระงับดีแล้ว คือ มีโทษอันละได้แล้วโดยชอบทีเดียว ด้วยอำนาจแห่งปฏิปัสสัทธิปหาน บทว่า "สสฺสตาทิสภาววเสน" ความว่า โดยนัยที่ตรัสถึงภาวะเป็นสัสสตะเป็นต้นในพระสูตรนั้นๆ ด้วยคำเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมอันยั่งยืน อมตธรรม ตಾಣธรรม และเลณธรรมแก่เธอทั้งหลาย"

148. ‘‘Rāgādīnaṃ abhāvaṃ karontena ariyapuggalena sāmaṃ daṭṭhabbo’’ti iminā ‘‘ariyamaggena mama rāgādayo pahīnā’’ti sayaṃ attanā anaññaneyyena daṭṭhabboti sandiṭṭhi, sandiṭṭhi eva sandiṭṭhiko.

๑๔๘. ด้วยคำว่า "อันอริยบุคคลผู้กระทำความไม่มีแห่งราคะเป็นต้น พึงเห็นได้ด้วยตนเอง" นี้ (พระธรรม) ชื่อว่า สนฺทิฏฺฐิ เพราะเป็นธรรมที่พึงเห็นได้ด้วยตนเอง โดยไม่ต้องให้ผู้อื่นแนะนำว่า "ราคะเป็นต้นของเราละได้แล้วด้วยอริยมรรคนี้" สนฺทิฏฺฐิ นั่นเองคือ สนฺทิฏฺฐิโก

Tena tena ariyasāvakena parasaddhāya parassa saddahanena paraneyyena gantabbataṃ hitvā ñāpetabbataṃ pahāya paccavekkhaṇañāṇena karaṇabhūtena. Pasatthā diṭṭhi sandiṭṭhi yathā sambojjhaṅgo. Ariyamaggo attanā sampayuttāya sandiṭṭhiyā kilese jayati, ariyaphalaṃ tāya eva attano kāraṇabhūtāya, nibbānaṃ ārammaṇakaraṇena attano visayībhūtāya sandiṭṭhiyā kilese jayatīti yojanā.

อันอริยสาวกนั้นๆ ละภาวะที่พึงรู้ได้ด้วยความเชื่อในผู้อื่น คือด้วยการเชื่อผู้อื่น โดยเป็นบุคคลที่ผู้อื่นพึงแนะนำ ละภาวะที่ผู้อื่นพึงให้รู้ (แล้วพึงเห็น) ด้วยปัจจเวกขณญาณอันเป็นเครื่องมือ ทิฏฐิที่น่าสรรเสริญ ชื่อว่า สนฺทิฏฺฐิ เหมือนบทว่า สมฺโพชฺฌงฺโค พึงประกอบความดังนี้ว่า อริยมรรคย่อมชนะกิเลสทั้งหลายด้วยสนฺทิฏฐิ (ปัญญาที่น่าสรรเสริญ) ที่สัมปยุตกับตน, อริยผล (ย่อมชนะกิเลส) ด้วยสนฺทิฏฐินั้นนั่นแหละอันเป็นเหตุของตน, นิพพานย่อมชนะกิเลสทั้งหลายด้วยสนฺทิฏฐิอันเป็นวิสัยของตนโดยการทำเป็นอารมณ์

Bhāvanābhisamayavasena maggadhammo. Sacchikiriyābhisamayavasena nibbānadhammo. Phalampi heṭṭhimaṃ sakadāgāmivipassanādīnaṃ paccayabhāvena upari maggādhigamassa upanissayabhāvato pariyāyato ‘‘dissamāno vaṭṭabhayaṃ nivattetī’’ti vattabbataṃ labhati.

มรรคธรรม (เป็นสนฺทิฏฺฐิโก) โดยภาวนาภิสมัย (การตรัสรู้ด้วยการเจริญ) นิพพานธรรม (เป็นสนฺทิฏฺฐิโก) โดยสัจฉิกิริยาภิสมัย (การตรัสรู้ด้วยการทำให้แจ้ง) แม้ผลเบื้องต่ำ ก็โดยความเป็นปัจจัยแก่วิปัสสนาเป็นต้น (เพื่อสกทาคามิมรรค) และเพราะเป็นอุปนิสัยแห่งการบรรลุมรรคเบื้องสูง โดยปริยายจึงได้ชื่อว่า "เมื่อบุคคลเห็นอยู่ ย่อมยังภัยในวัฏฏะให้กลับ"

149. Nāssa [Pg.277] kāloti nāssa āgametabbo kālo atthi. Yathā hi lokiyakusalassa ‘‘upapajje, aparapariyāye’’tiādinā phaladānaṃ pati āgametabbo kālo atthi, na evametassāti attho. Tenāha ‘‘na pañcāhā’’tiādi. Pakaṭṭhoti dūro. Phaladānaṃ pati kālo pakaṭṭho assāti kāliko, kālantaraphaladāyī. Tenāha ‘‘attano phaladāne’’ti. Pattoti upanīto. Idanti ‘‘akāliko’’ti padaṃ.

๑๔๙. บทว่า "นาสฺส กาโล" ความว่า กาลที่พึงรอคอยสำหรับธรรมนี้ไม่มี อธิบายว่า เปรียบเหมือนสำหรับโลกิยกุศล มีกาลที่พึงรอคอยในการให้ผลอยู่ ด้วยคำเป็นต้นว่า "ในภพหน้า ในวาระอื่น" แต่สำหรับโลกุตรกุศลนี้ไม่มีกาลเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "น ปญฺจาหา" (ไม่เกิน ๕ วัน) บทว่า "ปกฏฺโฐ" คือ ไกล (โลกิยกุศล) ชื่อว่า "กาลิโก" เพราะกาลในการให้ผลสำหรับกุศลนั้นไกล คือให้ผลในกาลอื่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในการให้ผลของตน" บทว่า "ปตฺโต" คือ อันนำมาแล้ว บทว่า "อิทํ" ได้แก่ บทว่า "อกาลิโก"

150. Vidhinti vidhānaṃ, ‘‘ehi passā’’ti evaṃpavattavidhivacanaṃ. Vijjamānattāti paramatthato upalabbhamānattā. Parisuddhattāti kilesamalavirahena sabbathā visuddhattā. Amanuññampi kadāci payojanavasena yathāsabhāvappakāsanena dassetabbaṃ bhaveyyāti tadabhāvaṃ dassento āha ‘‘manuññabhāvappakāsanenā’’ti.

๑๕๐. บทว่า "วิธึ" คือ วิธีการ ได้แก่ คำกล่าวที่เป็นวิธีการซึ่งเป็นไปอย่างนี้ว่า "ท่านจงมาดูเถิด" บทว่า "วิชฺชมานตฺตา" ความว่า เพราะเป็นสิ่งที่หาได้โดยปรมัตถ์ บทว่า "ปริสุทฺธตฺตา" ความว่า เพราะบริสุทธิ์โดยสิ้นเชิง ด้วยปราศจากมลทินคือกิเลส (พระอรรถกถาจารย์) เมื่อจะทรงแสดงความไม่มีแห่งภาวะที่ว่า "แม้สิ่งที่ไม่น่าพอใจ บางครั้งก็พึงแสดงโดยการประกาศตามสภาวะ ด้วยอำนาจแห่งประโยชน์" จึงตรัสว่า "โดยการประกาศภาวะที่น่าพอใจ"

151. Upanetabboti upaneyyo, upaneyyova opaneyyikoti imassa atthassa adhippetattā āha ‘‘upanetabboti opaneyyiko’’ti. Citte upanayanaṃ uppādananti āha ‘‘idaṃ saṅkhate lokuttaradhamme yujjatī’’ti. Citte upanayananti pana ārammaṇabhūtassa dhammassa ārammaṇabhāvūpanayane adhippete asaṅkhatepi yujjeyya ‘‘ārammaṇakaraṇasaṅkhātaṃ upanayanaṃ arahatīti opaneyyiko’’ti. Allīyananti phusanaṃ. Nibbānaṃ upaneti ariyapuggalanti adhippāyo.

๑๕๑. บทว่า "อุปเนตพฺโพ" คือ อุปเนยฺโย, เพราะทรงประสงค์อรรถนี้ว่า อุปเนยฺโย นั่นแหละคือ โอปเนยฺยิโก ท่านจึงกล่าวว่า "อุปเนตพฺโพติ โอปเนยฺยิโก" การน้อมเข้ามาในจิต คือ การทำให้เกิดขึ้น ท่านจึงกล่าวว่า "คำนี้ย่อมควรในสังขตโลกุตรธรรม" ส่วนในคำว่า "การน้อมเข้ามาในจิต" เมื่อทรงประสงค์การน้อมเข้ามาสู่ภาวะเป็นอารมณ์ของธรรมที่เป็นอารมณ์ ก็ย่อมควรแม้ในอสังขตธรรมว่า "ชื่อว่า โอปเนยฺยิโก เพราะควรแก่การน้อมเข้ามาที่เรียกว่าการทำเป็นอารมณ์" บทว่า "อลฺลียนํ" คือ การสัมผัส ความประสงค์มีว่า (อริยมรรค) ย่อมน้อมนำอริยบุคคลเข้าสู่นิพพาน

152. Viññūhīti vidūhi, paṭividdhasaccehīti attho. Te pana ekaṃsato ugghaṭitaññūādayo hontīti āha ‘‘ugghaṭitaññūādīhī’’ti. ‘‘Paccatta’’nti etassa ‘‘pati attanī’’ti bhummavasena attho gahetabboti āha ‘‘attani attanī’’ti. Veditabboti vuttaṃ, kathaṃ veditabboti āha ‘‘bhāvito me’’tiādi. Tattha ‘‘me’’ti iminā ‘‘paccatta’’nti padena vuttamatthaṃ anvayato dassetvā puna byatirekena dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādi vuttaṃ, taṃ suviññeyyameva. ‘‘Viññūhī’’ti idaṃ antogadhāvadhāraṇanti dassento ‘‘bālānaṃ pana avisayo cesā’’ti āha.

๑๕๒. บทว่า วิญฺญูหิ ความว่า โดยวิญญูชนทั้งหลาย คือโดยพระอริยเจ้าผู้มีสัจจะอันแทงตลอดแล้ว ก็พระอริยเจ้าเหล่านั้น โดยส่วนเดียวเป็นอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อุคฺฆฏิตญฺญูอาทีหิ แห่งบทว่า ปจฺจตฺตํ นี้ พึงถือเอาความโดยความเป็นภุมมวิภัตติว่า ปติ อตฺตนิ (ในตน ๆ) ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อตฺตนิ อตฺตนิ ท่านกล่าวไว้ว่า เวทิตพฺโพ (อันวิญญูชนพึงรู้) เมื่อมีคำถามว่า พึงรู้อย่างไร ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ภาวิโต เม ในบทเหล่านั้น ท่านแสดงความที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า ปจฺจตฺตํ โดยอนุโลม ด้วยบทว่า เม นี้แล้ว จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า น หิ เพื่อแสดงโดยปฏิโลมอีก, คำนั้นเข้าใจได้ง่ายทีเดียว เมื่อจะแสดงว่า บทว่า วิญฺญูหิ นี้ มีอวธารณะ (การเน้นความ) แฝงอยู่ภายใน ท่านจึงกล่าวว่า พาลานํ ปน อวิสโย เจสา (ก็ธรรมนี้มิใช่วิสัยของคนพาลทั้งหลาย)

Evaṃ ādikalyāṇatādinā aññamaññassa anurūpadesanāya dhammassa svākkhātataṃ dassetvā idāni purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ padaṃ kāraṇavacananti dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha sandiṭṭhikattāti yasmā [Pg.278] ayaṃ dhammo vuttanayena sāmaṃ daṭṭhabbo, sandiṭṭhiyā kilese viddhaṃseti, sandassanañca arahati, tasmā svākkhāto durakkhāte titthiyadhamme tadabhāvato. Iminā nayena sesapadesupi yathārahaṃ attho daṭṭhabbo.

ครั้นแสดงความเป็นธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว ด้วยความเป็นธรรมงามในเบื้องต้นเป็นต้น และด้วยการแสดงธรรมสมควรแก่กันและกันอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงว่า บทหลัง ๆ เป็นคำแสดงเหตุของบทหน้า ๆ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อปิจ ในบทเหล่านั้น บทว่า สนฺทิฏฺฐิกตฺตา ความว่า เพราะเหตุที่ธรรมนี้ อันผู้บรรลุพึงเห็นเองตามนัยที่กล่าวแล้ว, ย่อมกำจัดกิเลสด้วยปัญญาที่ท่านสรรเสริญ, และย่อมควรซึ่งการเห็น, เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สฺวากฺขาโต (ตรัสไว้ดีแล้ว) เพราะในธรรมของพวกเดียรถีย์ที่ตรัสไว้ไม่ดี ไม่มีภาวะนั้น พึงเห็นความในบทที่เหลือทั้งหลายตามสมควร ด้วยนัยนี้

153. Tassevantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ buddhānussatiyaṃ vuttanayena veditabbaṃ.

๑๕๓. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า ตสฺเสว นั้น คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในพุทธานุสสติ

3. Saṅghānussatikathāvaṇṇanā

๓. อรรถกถาสังฆานุสสติ

154. Ariyasaṅghaguṇāti ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato, sadevakena ca lokena ‘‘saraṇa’’nti araṇīyato ariyo ca so saṅgho ca, ariyānaṃ vā saṅgho ariyasaṅgho, tassa guṇā.

๑๕๔. บทว่า อริยสงฺฆคุณา ความว่า ชื่อว่า อริยะ เพราะเป็นผู้ไกลจากกิเลสทั้งหลาย, เพราะไม่ดำเนินไปในสิ่งที่ไม่ใช่ทาง, และเพราะดำเนินไปในทาง (คือความเจริญ), และเพราะเป็นผู้ที่โลกพร้อมทั้งเทวโลกพึงเข้าถึงว่าเป็นที่พึ่ง ท่านนั้นเป็นทั้งพระอริยะและเป็นทั้งพระสงฆ์ หรืออีกอย่างหนึ่ง หมู่แห่งพระอริยเจ้าทั้งหลาย ชื่อว่า อริยสงฺโฆ, คุณของพระอริยสงฆ์นั้น

155. Yaṃ sammāpaṭipadaṃ paṭipanno ‘‘suṭṭhu paṭipanno’’ti vuccati. Sā ariyamaggapaṭipadā paṭipakkhadhamme anivattidhamme katvā pajahanato payojanābhāvā sayampi anivattidhammā, adhigantabbassa ca nibbānassa ekaṃsato anulomīti. Tato eva apaccanīkā, anudhammabhūtā ca, tassā ca paṭipannattā ariyasaṅgho ‘‘suppaṭipanno’’ti vuttoti dassetuṃ ‘‘suṭṭhu paṭipanno’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘anivattipaṭipada’’nti iminā ujuppaṭipattiṃ dasseti. Punappunaṃ nivattane hi sati ujuppaṭipatti na hoti. ‘‘Anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipada’’nti iminā ñāyappaṭipattiṃ. Paṭipajjitabbassa hi nibbānassa anulomanena, apaccanīkatāya cassā ñāyato. ‘‘Dhammānudhammapaṭipada’’nti iminā sāmīcippaṭipattiṃ anucchavikabhāvadīpanato. Etena paṭhamapadassa papañcaniddeso, itarāni tīṇi padānīti dasseti. Tenāha ‘‘yasmā panā’’tiādi.

๑๕๕. บุคคลผู้ปฏิบัติแล้วซึ่งสัมมาปฏิปทาใด ย่อมถูกเรียกว่า "ผู้ปฏิบัติดี" อริยมรรคปฏิปทานั้น ชื่อว่ามีธรรมไม่กลับมาอีก แม้ด้วยตนเอง เพราะละธรรมที่เป็นข้าศึกโดยทำให้เป็นธรรมที่ไม่กลับมาอีก และเป็นปฏิปทาที่อนุโลมแก่นิพพานอันพึงบรรลุโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงเป็นปฏิปทาที่ไม่เป็นข้าศึก และเป็นธรรมที่สมควรแก่ธรรม และเพื่อแสดงว่า พระอริยสงฆ์ท่านเรียกว่า "สุปฏิปันโน" เพราะเป็นผู้ปฏิบัติแล้วซึ่งปฏิปทานั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า สุฏฺฐุ ปฏิปนฺโน ในบทเหล่านั้น ท่านแสดงอุชุปฏิปทา (ปฏิบัติซื่อตรง) ด้วยบทว่า อนิวตฺติปฏิปทา จริงอยู่ เมื่อมีการกลับไปกลับมาบ่อยๆ อุชุปฏิปทาย่อมไม่มี ท่านแสดงญายปฏิปทา (ปฏิบัติเพื่อญายธรรม) ด้วยบทว่า อนุโลมปฏิปทํ อปจฺจนีกปฏิปทํ จริงอยู่ ความเป็นญายธรรมของปฏิปทานั้นมีได้ เพราะอนุโลมและเพราะไม่เป็นข้าศึกต่อนิพพานอันพึงบรรลุ ท่านแสดงสามีจิปฏิปทา (ปฏิบัติสมควร) ด้วยบทว่า ธมฺมานุธมฺมปฏิปทํ เพราะแสดงถึงความเป็นธรรมที่สมควร ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า บทอีกสามบทเป็นคำอธิบายขยายความของบทแรก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ยสฺมา ปนา

Yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanena kiccasiddhito ariyabhāvāvahaṃ savanaṃ sakkaccasavanaṃ nāmāti vuttaṃ ‘‘sakkaccaṃ suṇantīti sāvakā’’ti, tena ariyā eva nippariyāyato satthu sāvakā nāmāti dasseti. Sīladiṭṭhisāmaññatāyāti ariyena sīlena, ariyāya ca diṭṭhiyā samānabhāvena. Ariyānañhi sīladiṭṭhiyo majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya ninnānākaraṇaṃ maggenāgatattā. Tena [Pg.279] te yattha katthaci ṭhitāpi saṃhatāva. Tenāha ‘‘saṅghātabhāvamāpanno’’ti. Māyāsāṭheyyādipāpadhammasamucchedena uju. Tato eva gomuttavaṅkābhāvena avaṅkā. Candalekhāvaṅkābhāvena akuṭilā. Naṅgalakoṭivaṅkābhāvena ajimhā. Avaṅkādibhāvena vā uju. Parisuddhaṭṭhena ariyā. Apaṇṇakabhāvena ñāyati kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti ñāyo. Vaṭṭadukkhaniyyānāya anucchavikattā. Anurūpattā sāmīci opāyikātipi saṅkhaṃ samaññaṃ gatā sammāpaṭipatti, tāya samaṅgitāya suppaṭipannā ‘‘sammā paṭipajjantī’’ti katvā. Vattamānattho hi ayaṃ paṭipanna-saddo yathā ‘‘sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno’’ti (pu. pa. 206). Atītaṃ paṭipadanti yathāvuttamaggasammāpaṭipattiṃ vadati. Ubhayena ca sāmaññaniddesena, ‘‘suppaṭipannā ca suppaṭipannā ca suppaṭipannā’’ti ekasesanayena vā gahitānaṃ samūho ‘‘suppaṭipanno’’ti vuttoti dasseti.

เพราะกิจจะสำเร็จได้ด้วยการปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอน การฟังที่นำมาซึ่งความเป็นพระอริยะจึงชื่อว่า สดับโดยเคารพ ท่านจึงกล่าวว่า "ชื่อว่าสาวก เพราะฟังโดยเคารพ" ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า โดยนิปปริยายแล้ว พระอริยเจ้าทั้งหลายเท่านั้นชื่อว่าเป็นสาวกของพระศาสดา บทว่า สีลทิฏฺฐิสามญฺญตาย ความว่า ด้วยความเสมอกันโดยศีลอันเป็นอริยะและโดยทิฏฐิอันเป็นอริยะ จริงอยู่ ศีลและทิฏฐิของพระอริยเจ้าทั้งหลายไม่มีความแตกต่างกันในท่ามกลาง เปรียบเหมือนทองคำที่ถูกตัดแล้ว เพราะมาโดยทางแห่งมรรค เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นแม้จะอยู่ในที่ใดๆ ก็เป็นผู้รวมกันแล้วนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สงฺฆาตภาวมาปนฺโน (ถึงความเป็นหมู่) ชื่อว่า อุชุ (ตรง) เพราะตัดขาดธรรมอันลามกมีมายาและสาเถยยะเป็นต้นได้ เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงชื่อว่า อวงฺกา (ไม่คด) เพราะไม่มีความคดเหมือนมูตรโค ชื่อว่า อกุฏิลา (ไม่โกง) เพราะไม่มีความคดเหมือนพระจันทร์เสี้ยว ชื่อว่า อชิมฺหา (ไม่แปรปรวน) เพราะไม่มีความคดเหมือนปลายไถ หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อุชุ เพราะมีความเป็น อวงฺกา เป็นต้น ชื่อว่า อริยา เพราะมีความหมายว่าบริสุทธิ์ ชื่อว่า ญาโย เพราะบุคคลย่อมรู้ ย่อมไปสู่นิพพานด้วยปฏิปทาที่ไม่ผิดพลาด หรือเพราะนิพพานนั้นอันบุคคลย่อมรู้ ย่อมแทงตลอดด้วยปฏิปทานี้ ชื่อว่า สามีจิ เพราะสมควรแก่การออกจากทุกข์ในวัฏฏะ สัมมาปฏิปทาถึงซึ่งชื่อและสมัญญาว่า โอปายิกา เพราะประกอบด้วยอุบาย พระอริยสงฆ์ชื่อว่า สุปฏิปนฺนา เพราะประกอบด้วยสัมมาปฏิปทานั้น โดยทำการวิเคราะห์ว่า "ท่านปฏิบัติดี" จริงอยู่ คำว่า ปฏิปนฺน นี้ มีความหมายเป็นปัจจุบันกาล เหมือนในประโยคว่า โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน (ผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล) บทว่า อตีตํ ปฏิปทํ กล่าวถึงอริยมรรคสัมมาปฏิปทาที่กล่าวแล้ว และท่านแสดงว่า หมู่ของบุคคลที่ท่านถือเอาด้วยบททั้งสอง โดยการแสดงโดยทั่วไป หรือโดยเอกเสสนัยว่า "สุปฏิปันนา (ผู้กำลังปฏิบัติ) และ สุปฏิปันนา (ผู้ปฏิบัติแล้ว) คือ สุปฏิปันนา (ผู้ปฏิบัติดี)" ท่านเรียกว่า สุปฏิปนฺโน

Evaṃ ādipadatthaniddesabhāvena itarapadānaṃ atthaṃ vatvā idāni catunnampi padānaṃ avomissakaṃ atthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathānusiṭṭhanti satthārā yathā anusiṭṭhaṃ, tathā anusāsanīanurūpanti attho. Apaṇṇakapaṭipadanti avirajjhanakapaṭipadaṃ, anavajjapaṭipattinti attho. Ettha ca svākkhāte dhammavinaye apaṇṇakapaṭipadaṃ paṭipannattāti evaṃ sambandhitabbaṃ. Purimapadena sambandhe dutiyapadaṃ na vattabbaṃ siyā, nanu ca dutiyapadena sambandhepi paṭhamaṃ padaṃ na vattabbaṃ siyāti? Na tassa paṭhamaṃ apekkhitattā. Sā pana sāvakānaṃ apaṇṇakapaṭipadā yathānusiṭṭhaṃ paṭipadāti dassanatthaṃ ‘‘yathānusiṭṭhaṃ paṭipannattā’’ti vattabbaṃ. Ubhayassāpi vā suppaṭipannabhāvasādhanattā ubhayaṃ vuttaṃ. Tathā hi pi-saddena ubhayaṃ samuccinoti.

ครั้นกล่าวความแห่งบทอื่นๆ โดยเป็นคำอธิบายความของบทต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงความที่ไม่ปะปนกันของบททั้งสี่ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อปิจ ในบทเหล่านั้น บทว่า ยถานุสิฏฺฐํ ความว่า พระศาสดาทรงสั่งสอนไว้อย่างไร (ก็ปฏิบัติ) อย่างนั้น คือให้สมควรแก่พระโอวาท บทว่า อปณฺณกปฏิปทํ ความว่า ปฏิปทาที่ไม่ผิดพลาด, ความว่า ปฏิบัติที่ไม่มีโทษ และในที่นี้ พึงเชื่อมความอย่างนี้ว่า "เพราะปฏิบัติปฏิปทาที่ไม่ผิดพลาดในพระธรรมวินัยที่ตรัสไว้ดีแล้ว" (ถามว่า) เมื่อเชื่อมความกับบทแรกแล้ว บทที่สองก็ไม่ควรต้องกล่าว, ก็เมื่อเชื่อมความกับบทที่สอง บทแรกก็ไม่ควรต้องกล่าว มิใช่หรือ? (ตอบว่า) ไม่ใช่, เพราะบทแรกนั้นเป็นที่ต้องการก่อน อีกอย่างหนึ่ง พึงกล่าวว่า ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปนฺนตฺตา เพื่อแสดงว่า อปัณณกปฏิปทาของสาวกทั้งหลายนั้น เป็นปฏิปทาตามที่ทรงสั่งสอนไว้ หรืออีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวทั้งสองบท เพราะทั้งสองบทเป็นเครื่องยืนยันความเป็นผู้ปฏิบัติดี จริงอยู่ ท่านรวบรวมทั้งสองบทด้วย ปิ ศัพท์

Kilesajimhavasena antadvayagāhoti sabbaso taṃ pahāya sammāpaṭipadā kāyādivaṅkappahāyinī ujuppaṭipatti hotīti āha ‘‘majjhimāya paṭipadāya…pe… ujuppaṭipanno’’ti.

การยึดถือส่วนสุดทั้งสองย่อมมีด้วยอำนาจแห่งความคดคือกิเลส เพราะเหตุนั้น สัมมาปฏิปทาซึ่งเป็นปกติละความคดทางกายเป็นต้น ละการยึดถือส่วนสุดนั้นโดยสิ้นเชิง จึงเป็นอุชุปฏิปทา (ปฏิปทาที่ตรง) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยมัชฌิมาปฏิปทา...ฯลฯ...เป็นผู้ปฏิบัติตรง” ดังนี้

Ñāyo nāma yuttappattapaṭipatti, nibbānañca, sabbasaṅkhārasamathatāya ādittaṃ celaṃ, sīsaṃ vā ajjhupekkhitvāpi paṭipajjitabbamevāti āha ‘‘ñāyo vuccati nibbāna’’nti. Nibbāyanakiriyāmukhena cettha nibbānaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ[Pg.280], maggañāṇādīhi vā ñāyati paṭivijjhīyati sacchikarīyati cāti ñāyo nibbānanti evamettha attho daṭṭhabbo.

ชื่อว่าญายะ ได้แก่ ปฏิปทาที่สมควรและเหมาะสม และพระนิพพาน เพราะเป็นที่สงบระงับแห่งสังขารทั้งปวง แม้จะเพิกเฉยต่อผ้าหรือศีรษะที่ไฟลุกไหม้อยู่ ก็พึงปฏิบัติให้ถึงนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พระนิพพานเรียกว่าญายะ” ดังนี้ และพึงทราบว่า ในที่นี้ ท่านกล่าวพระนิพพานโดยมุขคืออาการดับ อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นเนื้อความในที่นี้อย่างนี้ว่า อันบุคคลย่อมรู้ ย่อมแทงตลอด และย่อมทำให้แจ้งด้วยมรรคญาณเป็นต้น เพราะเหตุนั้น พระนิพพานจึงชื่อว่าญายะ

Guṇasambhāvanāya parehi kayiramānaṃ paccupaṭṭhānādisāmīcikammaṃ arahantīti sāmīcikammārahā.

ท่านย่อมควรแก่สามีจิกรรมมีการต้อนรับเป็นต้น อันบุคคลอื่นกระทำอยู่โดยการยกย่องคุณ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสามีจิกัมมารหา (ผู้ควรแก่สามีจิกรรม)

156. Yadidanti antogadhaliṅgavacanabhedo nipātoti tassa vacanabhedena atthamāha ‘‘yā imānī’’ti. Evanti pakāratthe nipāto, iminā pakārenāti attho. Tena itarāni tīṇi yugaḷāni dassitāni hontīti āha ‘‘evaṃ cattāri purisayugaḷāni hontī’’ti. Etanti etaṃ ‘‘purisapuggalā’’ti bahuvacanavasena vuttaṃ padaṃ. Purisā ca te puggalā ca purisapuggalā. Tattha ‘‘purisā’’ti iminā paṭhamāya pakatiyā gahaṇaṃ, ‘‘puggalā’’ti pana dutiyāyapi sattasāmaññenāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Catunnaṃ paccayānaṃ kīdisānaṃ? Ānetvā hunitabbānanti adhikārato pākaṭoyamattho. Dātabbanti vā paccattavacanaṃ ‘‘catunnaṃ paccayāna’’nti padaṃ apekkhitvā sāmivasena pariṇāmetabbaṃ, aññathā yesaṃ kesañci catunnaṃ paccayānaṃ ‘‘āhuna’’nti samaññā siyā. Āhunaṃ arahatīti vā āhuneyyo. Sakkādīnampi vā āhavananti sakkādīhipi diyyamānaṃ dānaṃ. Yattha hutaṃ mahapphalanti yasmiṃ āvahanīyaggimhi hutaṃ dadhiādi āhuneyyaggigahapataggidakkhiṇeyyaggīsu hutato uḷāraphalanti tesaṃ brāhmaṇānaṃ laddhi. Hutanti dinnaṃ. Nikāyantareti sabbatthikavādinikāye.

๑๕๖. บทว่า ยทิทํ เป็นนิบาตที่มีความแตกต่างแห่งลิงค์และวจนะอยู่ภายใน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอธิบายความหมายโดยความแตกต่างแห่งวจนะว่า “ยา อิมานิ” ดังนี้ บทว่า เอวํ เป็นนิบาตในอรรถว่า ಪ್ರಕಾರ มีความหมายว่า โดยประการนี้ ด้วยเอวํศัพท์นั้น บุรุษยุคล ๓ คู่ที่เหลือจึงเป็นอันท่านแสดงแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “บุรุษยุคล ๔ คู่ย่อมมีอย่างนี้” ดังนี้ บทว่า เอตํ นี้ ท่านกล่าวเป็นพหูพจน์ว่า “ปุริสปุคฺคลา” วิเคราะห์ว่า บุรุษด้วย, บุคคลเหล่านั้นด้วย ชื่อว่า ปุริสปุคฺคลา ในสองบทนั้น ด้วยบทว่า “ปุริสา” นี้ เป็นการถือเอาเพศที่หนึ่ง ส่วนด้วยบทว่า “ปุคฺคลา” เป็นการถือเอาแม้เพศที่สองโดยความเป็นสัตว์ทั่วไป หรือพึงเห็นเนื้อความในสองบทนี้อย่างนี้ (คำถามว่า) แห่งปัจจัย ๔ ทั้งหลายเช่นไร? (คำตอบว่า) แห่งปัจจัยทั้งหลายที่บุคคลพึงนำมาแล้วบูชา เนื้อความนี้ย่อมปรากฏโดยอธิการ อีกอย่างหนึ่ง ปฐมาวิภัตติในบทว่า ทาตพฺพํ พึงเปลี่ยนเป็นฉัฏฐีวิภัตติโดยอาศัยบทว่า “จตุนฺนํ ปจฺจยานํ” มิฉะนั้นแล้ว ชื่อว่า “อาหุนะ” จะพึงมีแก่ปัจจัย ๔ อย่างใดอย่างหนึ่ง อีกอย่างหนึ่ง ท่านย่อมควรแก่ของที่เขานำมาบูชา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อาหุเนยฺโย อีกอย่างหนึ่ง ทานที่แม้ท้าวสักกะเป็นต้นถวาย (ก็ชื่อว่า อาหุนะ) (ข้อว่า) การบูชาในที่ใดมีผลมาก (คือ) วัตถุมีนมส้มเป็นต้นที่บูชาแล้วในอาวหนียัคคิใด มีผลยิ่งใหญ่กว่าวัตถุที่บูชาแล้วในอาหุเนยยัคคิ คหปตัคคิ และทักขิเณยยัคคิ ดังนี้ เป็นลัทธิของพราหมณ์เหล่านั้น บทว่า หุตํ ได้แก่ ที่ถวายแล้ว บทว่า นิกายนฺตเร ได้แก่ ในนิกายสัพพัตถิกวาที

Ṭhapetvā 165 teti te piyamanāpe ñātimitte apanetvā, tesaṃ adatvāti adhippāyo. Esa eso. Ekabuddhantare ca dissatīti ekasmiṃ buddhantare vītivatte dissati. Ca-saddena kadāci asaṅkhyeyyepi kappe vītivatteti dasseti. Abbokiṇṇanti paṭipakkhehi avomissaṃ, kiriyāvisesakañcetaṃ. Piyamanāpattakaradhammā nāma sīlādayo, te ariyasaṅghe suppatiṭṭhitā. Ayaṃ hettha adhippāyo – ñātimittā vippayuttā na cirasseva samāgacchanti, anavaṭṭhitā ca tesu piyamanāpatā, na evamariyasaṅgho. Tasmā saṅghova pāhuneyyoti. Pubbakāranti aggakiriyaṃ. Sabbappakārenāti ādaragāravabahumānādinā, deyyadhammassa sakkaccakaraṇādinā [Pg.281] ca sabbena pakārena. Svāyaṃ pāhavanīya-saddo ‘‘pāhuneyyo’’ti vuccati pariyāyabhāvena.

บทว่า ฐเปตฺวา เต คือ เว้นญาติและมิตรผู้เป็นที่รักที่พอใจเหล่านั้น อธิบายว่า ไม่ให้แก่ญาติและมิตรเหล่านั้น บทว่า เอส คือ เอโส บทว่า เอกพุทฺธนฺตเร จ ทิสฺสติ คือ เมื่อพุทธันดรหนึ่งล่วงไปแล้ว ย่อมปรากฏ ด้วย จ ศัพท์ ท่านแสดงว่า บางครั้งแม้เมื่ออสงไขยกัปป์ล่วงไปแล้ว (ก็ย่อมปรากฏ) บทว่า อพฺโพกิณฺณํ คือ ไม่เจือปนด้วยธรรมที่เป็นข้าศึก และบทนี้เป็นกิริยาวิเสสนะ ธรรมที่กระทำความเป็นที่รักที่พอใจ ชื่อว่า ศีลเป็นต้น ธรรมเหล่านั้นตั้งมั่นดีแล้วในพระอริยสงฆ์ อธิบายในที่นี้มีดังนี้ ญาติและมิตรที่พลัดพรากกันไป ไม่นานนักก็กลับมาพบกัน และความเป็นที่รักที่พอใจในญาติมิตรเหล่านั้นก็ไม่ยั่งยืน พระอริยสงฆ์ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น พระสงฆ์เท่านั้นจึงเป็นปาหุเนยยะ ดังนี้เป็นอธิบาย บทว่า ปุพฺพการํ คือ การกระทำอันเลิศ บทว่า สพฺพปฺปกาเรน คือ โดยประการทั้งปวง ได้แก่ โดยความเอื้อเฟื้อ ความเคารพ ความนับถืออย่างยิ่งเป็นต้น และโดยการกระทำไทยธรรมโดยเคารพเป็นต้น ปาหวนียศัพท์นั้น ท่านเรียกว่า “ปาหุเนยฺโย” โดยเป็นคำแทนกัน

Dakkhanti etāya sattā yathādhippetāhi sampattīhi vaḍḍhantīti dakkhiṇā. Tathābhāvakaraṇena dakkhiṇaṃ arahati. Yathā uḷārātivipuludrayalābhena visodhitaṃ nāma hoti, evaṃ dakkhiṇā vipulaphalatāyāti vuttaṃ ‘‘mahapphalakaraṇatāya visodhetī’’ti.

สัตว์ทั้งหลายย่อมเห็น คือย่อมเจริญด้วยสมบัติตามที่ปรารถนาด้วยทานนี้ เพราะเหตุนั้น (ทานนี้) จึงชื่อว่า ทักขิณา ท่านย่อมควรแก่ทักษิณาทานเพราะกระทำให้เป็นเช่นนั้น เหมือนอย่างว่า (หนี้สิน) ชื่อว่าอันบุคคลชำระสะสางแล้วด้วยการได้กำไรอันโอฬารและไพบูลย์ ฉันใด ทักษิณาทานก็ฉันนั้น เพราะมีผลไพบูลย์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมชำระให้บริสุทธิ์เพราะกระทำให้มีผลมาก” ดังนี้

Puññatthikehi añjali karaṇīyā etthāti añjalikaraṇīyo.

อันบุคคลผู้ต้องการบุญพึงกระทำอัญชลีในท่านนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงชื่อว่า อัญชลีกรณีโย (ผู้ควรแก่การทำอัญชลี)

Yadipi pāḷiyaṃ ‘‘anuttara’’nti vuttaṃ. Natthi ito uttaraṃ visiṭṭhanti hi anuttaraṃ. Samampissa pana natthīti dassento ‘‘asadisa’’nti āha. Khittaṃ vuttaṃ bījaṃ mahapphalabhāvakaraṇena tāyati rakkhati, khipanti vapanti ettha bījānīti vā khettaṃ, kedārādi, khettaṃ viya khettaṃ, puññānaṃ khettaṃ puññakkhettaṃ. Sesaṃ buddhānussatiyaṃ vuttanayānusārena veditabbaṃ.

แม้ว่าในพระบาลีท่านจะกล่าวว่า “อนุตฺตรํ” ก็ตาม จริงอยู่ (เนื้อนา) ที่ประเสริฐยิ่งกว่าเนื้อนานี้ไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อนุตตระ แต่ว่า เมื่อจะทรงแสดงว่า แม้ผู้ที่เสมอกับท่านก็ไม่มี จึงตรัสว่า “อสทิสํ” (เนื้อนา) ย่อมคุ้มครองรักษาพืชที่บุคคลหว่านแล้วโดยกระทำให้มีผลมาก เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า เขตต์ อีกอย่างหนึ่ง บุคคลย่อมหว่านพืชทั้งหลายในที่นี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า เขตต์ ได้แก่ นา เป็นต้น เหมือนกับนา ชื่อว่า เขตต์ เป็นนาบุญ ชื่อว่า ปุญญักเขตต์ ข้อความที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในพุทธานุสสติ

4. Sīlānussatikathāvaṇṇanā

๔. วรรณนาสีลานุสสติกถา

158. Aho vata sīlāni akhaṇḍāni, aho vata acchiddānīti evaṃ sabbattha yojetabbaṃ. Aho vatāti ca sambhāvane nipāto. Tenāha ‘‘akhaṇḍatādiguṇavasenā’’ti. Akhaṇḍabhāvādisampattivasenāti attho. Parassa sīlāni anussariyamānāni piyamanāpabhāvāvahanena kevalaṃ mettāya padaṭṭhānaṃ honti, na visuṃ kammaṭṭhānanti āha ‘‘attano sīlāni anussaritabbānī’’ti. Cāgādīsupi eseva nayo.

๑๕๘. พึงประกอบความในทุกบทอย่างนี้ว่า โอหนอ ศีลทั้งหลายของเราไม่ขาด โอหนอ ไม่ทะลุ และบทว่า อโห วต เป็นนิบาตในอรรถว่า สัมภาวนา (การยกย่อง) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยอำนาจแห่งคุณคือความไม่ขาดเป็นต้น” มีความหมายว่า ด้วยอำนาจแห่งความถึงพร้อมด้วยความเป็นผู้ไม่ขาดเป็นต้น ศีลของผู้อื่นเมื่อบุคคลระลึกถึงอยู่ โดยนำมาซึ่งความเป็นที่รักที่พอใจ ย่อมเป็นเพียงเหตุใกล้แห่งเมตตาเท่านั้น ไม่เป็นกรรมฐานโดยเฉพาะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พึงระลึกถึงศีลของตน” ดังนี้ แม้ในจาคะเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน

Yesanti sīlādīnaṃ. Paṭipāṭiyā samādāne samādānakkamena, ekajjhaṃ samādāne uddesakkamena sīlānaṃ ādiantaṃ veditabbaṃ. Pariyante chinnasāṭako viyāti vatthante, dasante vā chinnavatthaṃ viya, visadisūdāharaṇaṃ cetaṃ. Evaṃ sesānipi udāharaṇāni. Vinivedhavasena chinnasāṭako vinividdhasāṭako. Visabhāgavaṇṇena gāvī viyāti sambandho. Sabalarahitāni vā asabalāni. Tathā akammāsāni. Sattavidhamethunasaṃyogo heṭṭhā sīlakathāyaṃ vutto eva. Kodhūpanāhādīhīti ādi-saddena makkhapaḷāsaissāmacchariyamāyāsāṭheyyamānātimānādayo gahitā. Tāniyeva akhaṇḍādiguṇāni sīlāni. Sīlassa taṇhādāsabyato [Pg.282] mocanaṃ vivaṭṭūpanissayabhāvāpādanaṃ. Tato eva taṃsamaṅgīpuggalo serī sayaṃvasī bhujisso nāma hoti. Tenāha ‘‘bhujissabhāvakaraṇena bhujissānī’’ti. ‘‘Imināhaṃ sīlena devo vā bhaveyyaṃ devaññataro vā, tattha nicco dhuvo sassato’’ti, ‘‘sīlena suddhī’’ti ca evamādinā taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā ayaṃ te sīlesu dosoti catūsu vipattīsu yāya kāyaci vipattiyā dassanena parāmaṭṭhuṃ anuddhaṃsetuṃ. Samādhisaṃvattanappayojanāni samādhisaṃvattanikāni.

พึงทราบเบื้องต้นและเบื้องปลายของศีลทั้งหลาย โดยลำดับแห่งการสมาทาน ในการสมาทานโดยลำดับ หรือโดยลำดับแห่งหัวข้อ ในการสมาทานพร้อมกัน. ในคำว่า "เหมือนผ้าสาฎกที่ขาดที่ชายผ้า" (นี้) เป็นอุทาหรณ์ที่ไม่เหมือนกัน เหมือนผ้าที่ขาดที่ชายผ้าหรือที่ชายครุย, อุทาหรณ์นี้ไม่เหมือนกัน. อุทาหรณ์ที่เหลือแม้อื่นๆ ก็พึงทราบอย่างนี้. ผ้าสาฎกที่ขาดโดยนัยทะลุ เรียกว่า วินิวิทฺธสาฏก (ผ้าสาฎกที่ถูกแทงทะลุ). มีความเกี่ยวข้องว่า "เหมือนแม่โคมีสีไม่เสมอกัน". หรือศีลที่ปราศจากความด่างพร้อย ชื่อว่า อสพละ (ไม่ด่าง). ศีลที่ปราศจากความกระดำกระด่าง ชื่อว่า อกัมมาสะ (ไม่ด่าง) ก็ฉันนั้น. สัตตวิธเมถุนสังโยค (การประกอบเมถุน 7 อย่าง) ได้กล่าวไว้แล้วในศีลกถาเบื้องต่ำนั่นเทียว. ในบทว่า โกธูปนาหาทีหิ ด้วยอาทิศัพท์ พึงถือเอา มักขะ ปลาสะ อิสสา มัจฉริยะ มายา สาเถยยะ มานะ อติมานะ เป็นต้น. ศีลเหล่านั้นนั่นแหละมีคุณคือความไม่ขาดเป็นต้น. การเปลื้องศีลจากความเป็นทาสของตัณหา คือการยังความเป็นอุปนิสัยแห่งวิวัฏฏะให้ถึงพร้อม. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยศีลนั้น ชื่อว่าเป็นอิสระ เป็นผู้มีอำนาจในตน เป็นไท. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ชื่อว่า ภุชิสสานิ เพราะกระทำความเป็นไท". เพราะไม่ถูกตัณหาและทิฏฐิเป็นต้นลูบคลำว่า "เราพึงเป็นเทวดาหรือเทวดาองค์ใดองค์หนึ่งด้วยศีลนี้ ในภพนั้น เราพึงเป็นผู้เที่ยง มั่นคง ยั่งยืน" ดังนี้ และ "ความบริสุทธิ์ย่อมมีด้วยศีล" ดังนี้เป็นต้น (จึงไม่เป็นโทษ). (ท่านกล่าว) เพื่อจะลูบคลำ เพื่อจะกล่าวโทษ ด้วยการแสดงวิบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในวิบัติ 4 ว่า "นี้เป็นโทษในศีลทั้งหลายของท่าน". ศีลทั้งหลายมีสมาธิเป็นประโยชน์ ชื่อว่า สมาธิสังวัตนิกะ (เป็นไปเพื่อสมาธิ).

159. Sikkhāya sagāravoti sīladhanaṃ nissāya paṭiladdhasamādānattā sātisayaṃ sikkhāya sagāravo sappatisso hoti. Sabhāgavuttīti sampannasīlehi sabhāgavuttiko, tāya eva vā sikkhāya sabhāgavutti. Yo hi sikkhāgāravarahito, so tāya visabhāgavutti nāma hoti vilomanato. Yathā parehi saddhiṃ attano chiddaṃ na hoti, evaṃ dhammāmisehi paṭisantharaṇaṃ paṭisanthāro. Sikkhāya sagāravattā eva tattha appamatto hoti. Attānuvādabhayaṃ parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayanti evamādīni bhayāni imassa dūrasamussāritānīti āha ‘‘attānuvādādibhayavirahito’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

๑๕๙. ในบทว่า สิกฺขาย สคารโว (มีความเคารพในสิกขา) คือ อาศัยศีลธน เพราะมีความสมาทานอันได้แล้ว จึงเป็นผู้มีความเคารพ มีความยำเกรงในสิกขาอย่างยิ่ง. ในบทว่า สภาควัตตีติ (มีความประพฤติเสมอกัน) คือ เป็นผู้มีความประพฤติเสมอกันกับท่านผู้มีศีลสมบูรณ์ หรือมีความประพฤติเสมอกันกับสิกขานั้นนั่นแหละ. ด้วยว่า บุคคลใดปราศจากความเคารพในสิกขา บุคคลนั้นชื่อว่ามีความประพฤติไม่เสมอกันกับสิกขานั้น เพราะความเป็นผู้ฝ่าฝืน. การปฏิสันถารด้วยธรรมและอามิส โดยประการที่ช่องว่างของตนกับคนอื่นย่อมไม่มี ชื่อว่า ปฏิสันถาร. ย่อมเป็นผู้ไม่ประมาทในสิกขานั้น เพราะมีความเคารพในสิกขานั่นเอง. ท่านกล่าวว่า "เป็นผู้ปราศจากภัยมีอัตตานุวาทเป็นต้น" เพราะภัยทั้งหลายมีอัตตานุวาทภัย ปรานุวาทภัย ทัณฑภัย และทุคติภัยเป็นต้น อันบุคคลนี้ขจัดเสียไกลแล้ว. เนื้อความที่เหลือ พึงทราบได้ง่ายทีเดียว.

5. Cāgānussatikathāvaṇṇanā

๕. วรรณนาจาคานุสสติกรรมฐาน

160. Pakatiyāti sabhāvena. Cāgādhimuttenāti deyyadhammapariccāge yuttappayuttena tanninnena tappoṇena. Niccaṃ sadā pavattā dānasaṃvibhāgā yassa so niccapavattadānasaṃvibhāgo, tena. Idhāpi ‘‘pakatiyā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Yaṃ parassa paṭiyattaṃ diyyati, taṃ dānaṃ. Yaṃ attanā paribhuñjitabbato saṃvibhajati, so saṃvibhāgo. Ito dāni pabhutīti ito paṭṭhāya dāni ajjatagge ajjadivasaṃ ādiṃ katvā. Adatvā na bhuñjissāmīti dānasamādānaṃ katvā. Taṃdivasanti tasmiṃ bhāvanārambhadivase. Tattha nimittaṃ gaṇhitvāti tasmiṃ dāne pariccāgacetanāya pavattiākārassa sallakkhaṇavasena nimittaṃ gahetvā. Vigatamalamaccheratādiguṇavasenāti vigatāni malamaccherāni etasmāti vigatamalamacchero, cāgo, tassa bhāvo vigatamalamaccheratā. Tadādīnaṃ guṇānaṃ, sampattīnaṃ, ānisaṃsānaṃ vā vasena.

๑๖๐. บทว่า ปกติยา ได้แก่ โดยสภาวะ. บทว่า จาคาทิมุตฺเตน ได้แก่ ผู้ประกอบเนืองๆ ในการบริจาคเทยยธรรม เป็นผู้น้อมไปในจาคะนั้น โน้มไปในจาคะนั้น. ทานและการจำแนกทานของผู้ใดเป็นไปเนืองนิตย์เป็นปกติ ผู้นั้นชื่อว่า นิจฺจปวตฺตทานสํวิภาค, ด้วยความเป็นผู้นั้น. ในที่นี้ พึงโยคบทว่า ปกติยา เข้ามาเชื่อมความ. สิ่งที่จัดเตรียมไว้เพื่อผู้อื่นแล้วให้ไป สิ่งนั้นชื่อว่า ทาน. สิ่งที่ตนจะพึงบริโภคแล้วจำแนกไป สิ่งนั้นชื่อว่า สังวิภาค. บทว่า อิโต ทานิ ปภูติ ได้แก่ จำเดิมแต่นี้ไป บัดนี้ มีวันนี้เป็นเบื้องต้น กระทำวันนี้ให้เป็นต้น. คือกระทำการสมาทานทานว่า "ถ้ายังไม่ได้ให้ทาน เราจักไม่บริโภค". บทว่า ตํทิวสํ ได้แก่ ในวันที่เริ่มเจริญภาวนานั้น. บทว่า ตตฺถ นิมิตฺตํ คณฺหิตฺวา ได้แก่ ถือนิมิตในทานนั้น โดยนัยแห่งการกำหนดอาการเป็นไปของปริจจาคเจตนา. บทว่า วิคตมลมจฺเฉรตาทิคุณวเสนาติ ได้แก่ มลทินและความตระหนี่ไปปราศแล้วจากจาคะนี้ เหตุนั้น จาคะจึงชื่อว่า วิคตมลมัจเฉระ, ความเป็นแห่งจาคะนั้น ชื่อว่า วิคตมลมัจเฉรตา. (พึงระลึกถึง) โดยอำนาจแห่งคุณทั้งหลาย มีวิคตมลมัจเฉรตาเป็นต้น หรือโดยอำนาจแห่งสมบัติ หรืออานิสงส์ทั้งหลาย.

Sataṃ [Pg.283] dhammaṃ anukkamanti sādhūnaṃ bodhisattānaṃ dhammaṃ paveṇiṃ anu anu kamanto okkamanto, avokkamanto vā. Ye ime dāyakassa lābhā āyuvaṇṇasukhabalapaṭibhānādayo, piyabhāvādayo ca bhagavatā saṃvaṇṇitā pakittitā. Manussattaṃ vāti vā-saddo avuttavikappattho, tena indriyapāṭavabhāvakammassakatāñāṇādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

ในบทว่า สตํ ธมฺมํ อนุกฺกมนฺติ (ย่อมก้าวตามธรรมของสัตบุรุษ) คือ ก้าวตามไปเนืองๆ หยั่งลงสู่ธรรม คือประเพณีของสัตบุรุษทั้งหลาย คือพระโพธิสัตว์ หรือไม่ก้าวล่วง. ลาภเหล่านี้ใดของทายก คือ อายุ วรรณะ สุขะ พละ ปฏิภาณ เป็นต้น และความเป็นที่รักเป็นต้น อันพระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญแล้ว ทรงประกาศแล้ว. ในบทว่า มนุสฺสตฺตํ วา, วา ศัพท์ มีอรรถว่าวิกัปสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้, ด้วยวา ศัพท์นั้น พึงเห็นการสงเคราะห์ความเป็นผู้มีอินทรีย์แก่กล้า กัมมัสสกตาญาณ เป็นต้น.

Maccheramalenāti maccherasaṅkhātena malena. Atha vā maccherañca malañca maccheramalaṃ, tena maccherena ceva lobhādimalena cāti attho. Pajāyanavasenāti yathāsakaṃ kammanibbattanavasena. Kaṇhadhammānanti lobhādiekantakāḷakānaṃ pāpadhammānaṃ. Vigatattāti pahīnattā. Vigatamalamaccherena cetasāti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Sotāpannassa satoti gehaṃ āvasantassa sotāpannassa samānassa. Nissayavihāranti nissāya viharitabbavihāraṃ, devasikaṃ vaḷañjanakakammaṭṭhānanti attho. Abhibhavitvāti agāraṃ āvasantānaṃ aññesaṃ uppajjanakarāgādiupakkilese abhibhuyya.

บทว่า มจฺเฉรมเลน ได้แก่ ด้วยมลทินคือความตระหนี่. อีกอย่างหนึ่ง ความตระหนี่ด้วย มลทินด้วย ชื่อว่า มัจเฉรมละ, อรรถว่า ด้วยความตระหนี่นั้นด้วย และด้วยมลทินมีโลภะเป็นต้นด้วย. บทว่า ปชายมานวเสนาติ ได้แก่ โดยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นตามกรรมของตนๆ. บทว่า กณฺหธมฺมานํ ได้แก่ แห่งบาปธรรมทั้งหลายอันดำสนิท มีโลภะเป็นต้น. บทว่า วิคตตฺตา ได้แก่ เพราะละได้แล้ว. บทว่า วิคตมลมจฺเฉเรน เจตสา เป็น กรณวจนะ (ตติยาวิภัตติ) ในอรรถอิตถัมภูตลักษณะ (แสดงลักษณะอาการ). บทว่า โสตาปนฺนสฺส สโต ได้แก่ ของพระโสดาบันผู้เป็นเช่นนั้น ผู้อยู่ครองเรือน. บทว่า นิสฺสยวิหารํ ได้แก่ วิหารธรรมที่พึงอาศัยอยู่, อรรถว่า เป็นกรรมฐานที่พึงใช้สอยทุกวัน. บทว่า อภิภวิตฺวา ได้แก่ ครอบงำอุปกิเลสมีราคะเป็นต้น อันเป็นเหตุให้เกิดขึ้นแก่ชนเหล่าอื่นผู้อยู่ครองเรือน.

Yo kiñci dentopi sāpekkhova deti, so muttacāgo na hoti, ayaṃ pana na evanti ‘‘muttacāgo’’ti vuttaṃ. Vissaṭṭhacāgoti nirapekkhapariccāgoti attho. Yathā pāṇātipātabahulo puggalo ‘‘lohitapāṇī’’ti vuccati, evaṃ dānabahulo puggalo ‘‘payatapāṇī’’ti vuttoti dassento ‘‘dātuṃ sadā dhotahatthoyevā’’ti āha. Tattha sadāti niccaṃ, abhiṇhanti attho. Pariccāgoti deyyadhammapariccāgoti adhikārato viññāyati. Yaṃ yaṃ deyyadhammaṃ pare yācanakā. Yācane yogo yācanayogo, parehi yācituṃ yuttoti attho. Yājena yuttoti dānena yutto sadā pariccajanato. Ubhayeti yathāvutte dāne, saṃvibhāge ca rato abhirato.

บุคคลใด แม้ให้สิ่งใดสิ่งหนึ่ง ก็ยังมีความเยื่อใยให้ ผู้นั้นไม่ชื่อว่ามีจาคะอันสละแล้ว, ส่วนโยคีบุคคลนี้ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "มุตฺตจาโค" (มีจาคะอันสละแล้ว). บทว่า วิสฺสฏฺฐจาโค อรรถว่า มีการบริจาคอันไม่เยื่อใย. บุคคลผู้มากด้วยปาณาติบาต เรียกว่า "ผู้มีมือเปื้อนเลือด" ฉันใด บุคคลผู้มากด้วยทาน ก็เรียกว่า "ผู้มีมืออันสะอาด" ฉันนั้น, เมื่อจะแสดงความข้อนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นผู้มีมืออันล้างแล้วเสมอเพื่อจะให้". ในบทนั้น บทว่า สทา อรรถว่า เนืองนิตย์, บ่อยๆ. บทว่า ปริจฺจาโค ย่อมเป็นที่ทราบได้โดยอธิการว่า การบริจาคเทยยธรรม. (เทยยธรรม) ที่ยาจกเหล่าอื่น (ขอ). การประกอบในการขอ ชื่อว่า ยาจนโยคะ, อรรถว่า สมควรที่คนอื่นจะขอได้. บทว่า ยาเชน ยุตฺโต ชื่อว่าประกอบแล้วด้วยทาน เพราะบริจาคอยู่เสมอ. ในบทว่า อุภเย คือ ยินดียิ่งแล้วในทานและสังวิภาคที่กล่าวแล้ว.

161. Yathā parisuddhasīlassa puggalassa akhaṇḍatādiguṇavasena attano sīlassa anussarantassa sīlānussatibhāvanā ijjhati, evaṃ parisuddhauḷārapariccāgassa puggalassa anupakkiliṭṭhameva attano pariccāgaṃ anussarantassa bhāvanā ijjhatīti dassetuṃ ‘‘vigatamalamaccheratādiguṇavasenā’’tiādi vuttaṃ, taṃ vuttatthameva.

๑๖๑. สีลานุสสติภาวนาของผู้มีศีลบริสุทธิ์ ผู้กำลังระลึกถึงศีลของตนโดยอำนาจแห่งคุณมีความไม่ขาดเป็นต้น ย่อมสำเร็จ ฉันใด, ภาวนาของผู้มีการบริจาคอันบริสุทธิ์และโอฬาร ผู้กำลังระลึกถึงการบริจาคของตนอันไม่เศร้าหมองเลย ก็ย่อมสำเร็จ ฉันนั้น, เพื่อแสดงความข้อนี้ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "โดยอำนาจแห่งคุณคือความปราศจากมลทินคือความตระหนี่" ดังนี้, คำนั้นมีความหมายที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Bhiyyosoti [Pg.284] uparipi. Mattāya pamāṇassa mahatiyā mattāya, vipulena pamāṇenāti attho. Cāgādhimuttoti pariccāge adhimutto ninnapoṇapabbhāro. Tato eva alobhajjhāsayo katthacipi anabhisaṅgacitto. Paṭiggāhakesu mettāyanavasena pariccāgo hotīti mettāya mettābhāvanāya anulomakārī anurūpapaṭipatti. Visāradoti visado attanova guṇena katthacipi amaṅkubhūto abhibhuyya vihārī. Sesaṃ suviññeyyameva.

บทว่า ภิยฺโยโส ความว่า แม้ในเบื้องบน. อธิบายว่า โดยประมาณอันใหญ่แห่งประมาณ คือโดยประมาณอันไพบูลย์. บทว่า จาคาทิมุตฺโต ความว่า น้อมไปแล้วในจาคะ คือเป็นผู้โอนไป เอียงไป ลาดไป. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงมีอัธยาศัยในความไม่โลภ มีจิตไม่ข้องเกี่ยวในอารมณ์วัตถุไรๆ. คำว่า การบริจาคย่อมมีโดยอำนาจแห่งการมีเมตตาในปฏิคาหกทั้งหลาย ความว่า เป็นการปฏิบัติที่สมควร เป็นการกระทำที่อนุโลมแก่เมตตาคือเมตตาภาวนา. บทว่า วิสารโท ความว่า เป็นผู้ผ่องใส คือเป็นผู้ไม่เก้อเขินในที่ไหนๆ ด้วยคุณของตนนั่นเทียว เป็นผู้ครอบงำอยู่. ข้อความที่เหลือ พึงทราบได้ง่ายนั่นเทียว

6. Devatānussatikathāvaṇṇanā

๖. อรรถกถาเทวตานุสสติ

162. Ariyamaggavasenāti ariyamaggassa adhigamavasena. Samudāgatehīti sammadeva taduppattito uddhaṃ āgatehi. Yādisā hi ariyānaṃ santāne lokiyāpi saddhādayo, na tādisā kadācipi pothujjanikā saddhādayo. Dibbantīti devā. Cattāro mahārājāno etesanti catumahārājā, te eva cātumahārājikā. Tettiṃsa sahapuññakārino tatthūpapannāti taṃsahacaritaṃ ṭhānaṃ tāvatiṃsaṃ, tannivāsinopi devā taṃsahacaraṇato eva tāvatiṃsā. Dukkhato yātā apayātāti yāmā. Tusāya pītiyā itā upagatāti tusitā. Bhogānaṃ nimmāne rati etesanti nimmānaratino. Paranimmitesu bhogesu vasaṃ vattentīti paranimmitavasavattino. Brahmānaṃ kāyo samūho brahmakāyo, tappariyāpannatāya tattha bhavāti brahmakāyikā. Tatuttarīti tato brahmakāyikehi uttari, upari parittābhādike sandhāya vadati. Devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvāti ‘‘yathārūpāya maggenāgatāya saddhāya samannāgatā, sīlena sutena cāgena paññāya samannāgatā ito cutā tattha upapannā tā devatā, mayhampi tathārūpā saddhā sīlaṃ sutaṃ cāgo paññā ca saṃvijjatī’’ti devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā sakkhiṃ otārentena viya attano saddhādiguṇā anussaritabbā.

๑๖๒. บทว่า อริยมคฺควเสนาติ ความว่า โดยอำนาจแห่งการบรรลุอริยมรรค. บทว่า สมุทาคเตหีติ ความว่า โดยคุณชาติที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบทีเดียวในเบื้องบนแต่กาลที่อริยมรรคนั้นเกิดขึ้น. จริงอยู่ ศรัทธาเป็นต้นแม้ที่เป็นโลกีย์ในสันดานของพระอริยเจ้าทั้งหลายมีอยู่เช่นใด, ศรัทธาเป็นต้นของปุถุชนทั้งหลายไม่เป็นเช่นนั้นเลย. ชื่อว่าเทวดา เพราะอรรถว่าย่อมเล่น. ชื่อว่าจาตุมหาราชา เพราะอรรถว่าท้าวมหาราช ๔ เป็นของเทวดาเหล่านั้น, เทวดาเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่าจาตุมหาราชิกา. สถานที่อันเป็นไปกับด้วยผู้ทำบุญร่วมกัน ๓๓ คนผู้บังเกิดในที่นั้น ชื่อว่าดาวดึงส์, แม้เทวดาผู้อยู่ในชั้นดาวดึงส์นั้น ก็ชื่อว่าดาวดึงส์ เพราะความเป็นไปกับด้วยสถานที่นั้นนั่นเอง. ชื่อว่ายามา เพราะอรรถว่าไปแล้ว ปราศไปแล้วจากทุกข์. ชื่อว่าดุสิต เพราะอรรถว่าถึงแล้ว เข้าถึงแล้วซึ่งปีติคือความยินดี. ชื่อว่านิมมานรดี เพราะอรรถว่าความยินดีในการเนรมิตโภคะทั้งหลายเป็นของเทวดาเหล่านั้น. ชื่อว่าปรนิมมิตวสวัตตี เพราะอรรถว่าย่อมยังอำนาจให้เป็นไปในโภคะทั้งหลายที่ผู้อื่นเนรมิตให้. หมู่แห่งพรหมทั้งหลาย ชื่อว่าพรหมกาย, ชื่อว่าพรหมกายิกา เพราะเกิดในที่นั้นโดยความนับเนื่องในพรหมกายนั้น. บทว่า ตตุตฺตริ ความว่า สูงกว่าพรหมกายิกาพรหมเหล่านั้น คือ เบื้องบน ท่านกล่าวหมายถึงพรหมชั้นปริตตาภาเป็นต้น. บทว่า เทวตา สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ความว่า พึงระลึกถึงคุณมีศรัทธาเป็นต้นของตน โดยตั้งเทวดาไว้ในฐานะพยาน ราวกะว่านำพยานมาสืบว่า "เทวดาเหล่านั้น ประกอบด้วยศรัทธาเช่นใดอันมาแล้วโดยมรรค ประกอบด้วยศีล สุตะ จาคะ ปัญญา จุติจากโลกนี้ไปบังเกิดในที่นั้น, แม้เราก็มีศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ และปัญญาเช่นนั้นอยู่" ดังนี้

Yadi evaṃ sutte (a. ni. 6.10) ubhayaguṇānussaraṇaṃ vuttaṃ, taṃ kathanti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘sutte panā’’tiādi. Tattha kiñcāpi vuttanti ‘‘attano ca, tāsañca devatāna’’nti ubhayaṃ samadhuraṃ viya sutte (a. ni. 6.10) kiñcāpi vuttaṃ. Atha [Pg.285] kho taṃ ‘‘devatānaṃ saddhañca sīlañcā’’tiādivacanaṃ. Sakkhiṭṭhāne ṭhapetabbanti ‘‘vutta’’nti parato padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Kimatthaṃ pana sakkhiṭṭhāne ṭhapananti āha ‘‘devatānaṃ attano saddhādīhi samānaguṇadīpanatthanti veditabba’’nti. Kasmā pana sutte yathārutavasena atthaṃ aggahetvā evaṃ attho gayhatīti āha ‘‘aṭṭhakathāyañhī’’tiādi.

ถ้าหากในพระสูตร (อํ. ฉักก. ๒๒/๓๖๐) ท่านกล่าวถึงการระลึกถึงคุณของทั้งสองฝ่ายอย่างนี้ ข้อนั้นเป็นอย่างไร? ท่านทำไว้ในใจซึ่งคำถามนี้แล้ว จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "สุตฺเต ปน" ดังนี้. ในคำนั้น บทว่า กิญฺจาปิ วุตฺตํ ความว่า แม้ว่าในพระสูตร (อํ. ฉักก. ๒๒/๓๖๐) ท่านจะกล่าวถึงทั้งสองฝ่ายคือ "ของตนด้วย ของเทวดาเหล่านั้นด้วย" ราวกับว่ามีความสำคัญเท่ากัน. แต่ทว่า คำนั้นคือคำเป็นต้นว่า "ศรัทธาและศีลของเทวดาเหล่านั้น". พึงนำบทว่า "วุตฺตํ" จากข้างหลังมาเชื่อมความว่า ท่านกล่าวไว้เพื่อตั้งไว้ในฐานะพยาน. ก็การตั้งไว้ในฐานะพยานมีประโยชน์อะไร? ท่านจึงกล่าวว่า "พึงทราบว่า เพื่อแสดงความที่ตนมีคุณเสมอกันกับเทวดาเหล่านั้นด้วยคุณมีศรัทธาเป็นต้น". ก็เพราะเหตุไร จึงไม่ถือเอาความตามที่มาในพระสูตร แต่กลับถือเอาความอย่างนี้? ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อฏฺฐกถายญฺหิ" ดังนี้

163. Tasmāti yasmā aṭṭhakathāyaṃ devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano guṇānussaraṇaṃ daḷhaṃ katvā vuttaṃ, sīlacāgānussatīsu viya idhāpi attano guṇānussaraṇaṃ jhānuppattinimittaṃ yuttaṃ, tasmā. Pubbabhāge bhāvanārambhe. Aparabhāgeti yathā bhāventassa upacārajjhānaṃ ijjhati, tathā bhāvanākāle. Yadi attano eva idha guṇā anussaritabbā, kathamayaṃ devatānussatīti āha ‘‘devatānaṃ guṇasadisasaddhādiguṇānussaraṇavasenā’’ti. Tena sadisakappanāya ayaṃ bhāvanā ‘‘devatānussatī’’ti vuttā, na devatānaṃ, tāsaṃ guṇānaṃ vā anussaraṇenāti dasseti. Pubbabhāge vā pavattaṃ devatāguṇānussaraṇaṃ upādāya ‘‘devatānussatī’’ti imissā samaññā veditabbā. Tathā hi vakkhati ‘‘pubbabhāge devatā ārabbha pavattacittavasenā’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

๑๖๓. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ในอรรถกถา ท่านกล่าวถึงการระลึกถึงคุณของตนโดยทำให้มั่นคง ด้วยการตั้งเทวดาไว้ในฐานะพยาน และเพราะเหตุที่ในเทวตานุสสตินี้ การระลึกถึงคุณของตนเป็นเหตุให้เกิดฌาน เป็นการสมควร เหมือนในสีลานุสสติและจาคานุสสติ, เพราะเหตุนั้น. บทว่า ปุพฺพภาเค ได้แก่ ในเวลาเริ่มเจริญภาวนา. บทว่า อปรภาเคติ ความว่า ในกาลแห่งภาวนา โดยประการที่อุปจารฌานย่อมสำเร็จแก่ผู้เจริญภาวนาอยู่. ถ้าในเทวตานุสสตินี้ พึงระลึกถึงคุณของตนเท่านั้น, อนุสตินี้จะเป็นเทวตานุสสติได้อย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า "โดยอำนาจแห่งการระลึกถึงคุณมีศรัทธาเป็นต้นอันเสมอด้วยคุณของเทวดา". ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า ภาวนานี้ท่านเรียกว่า "เทวตานุสสติ" ด้วยการกำหนดเปรียบเทียบสิ่งที่เสมอกัน, มิใช่ด้วยการระลึกถึงเทวดาหรือคุณของเทวดาเหล่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบชื่อของอนุสตินี้ว่า "เทวตานุสสติ" โดยอาศัยการระลึกถึงคุณของเทวดาที่เกิดขึ้นในเบื้องต้น. จริงอยู่ ท่านจักกล่าว (ในปกิณณกกถา) ว่า "โดยอำนาจแห่งจิตที่เกิดขึ้นในเบื้องต้นโดยปรารภเทวดา". ข้อความที่เหลือ พึงทราบได้ง่ายนั่นเทียว

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

อรรถกถาปกิณณกกถา

164. Etāsanti etāsaṃ buddhānussatiādīnaṃ channaṃ anussatīnaṃ. Vitthāradesanāyanti vitthāravasena pavattadesanāyaṃ, mahānāmasuttaṃ (a. ni. 6.10; 11.11) sandhāya vadati. Bhagavātiādīnaṃ atthanti bhagavātiādīnaṃ padānaṃ atthaṃ. Atthavedanti vā hetuphalaṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhimāha. Dhammavedanti hetuṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhiṃ. ‘‘Ārakattā araha’’nti anussarantassa hi yaṃ taṃ bhagavato kilesehi ārakattaṃ, so hetu. Ñāpako cettha hetu adhippeto, na kārako, sampāpako vā. Yonena ñāyamāno arahattattho, taṃ phalaṃ. Iminā nayena sesapadesupi hetuphalavibhāgo veditabbo. Dhammānussatiādīsupi ‘‘ādimajjhapariyosānakalyāṇattā’’tiādinā, ‘‘yasmā pana sā sammāpaṭipadā’’tiādinā ca tattha tattha hetuapadeso katoyevāti. Dhammūpasaṃhitanti yathāvuttahetuhetuphalasaṅkhātaguṇūpasaṃhitaṃ. Guṇeti attano guṇe.

๑๖๔. บทว่า เอตาสํ ได้แก่ แห่งอนุสสติ ๖ เหล่านี้ มีพุทธานุสสติเป็นต้น. บทว่า วิตฺถารเทสนายํ ความว่า ในเทศนาที่ดำเนินไปโดยพิสดาร, ท่านกล่าวหมายถึงมหามานสูตร (อํ. ฉักก. ๒๒/๓๖๐; อํ. เอกาทสก. ๒๔/๒๒๓). บทว่า ภควาติอาทีนํ อตฺถํ ได้แก่ อรรถแห่งบททั้งหลายมี "ภควา" เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทว่า อตฺถเวทํ ท่านกล่าวถึงความยินดีที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยผลของเหตุ. ด้วยบทว่า ธมฺมเวทํ ท่านกล่าวถึงความยินดีที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยเหตุ. จริงอยู่ สำหรับผู้ระลึกอยู่ว่า "ชื่อว่าอรหํ เพราะความที่ทรงอยู่ไกล" ความที่พระผู้มีพระภาคทรงอยู่ไกลจากกิเลสทั้งหลายนั้นใด, ความนั้นเป็นเหตุ. ในที่นี้ ประสงค์เอาญาปกเหตุ (เหตุให้รู้), ไม่ประสงค์การกเหตุ (เหตุให้เกิด) หรือสัมปาปกเหตุ (เหตุให้ถึง). อรรถคือความเป็นพระอรหันต์ที่บุคคลรู้ได้โดยเหตุนั้น, อรรถนั้นเป็นผล. โดยนัยนี้ พึงทราบการจำแนกเหตุและผลในบทที่เหลือทั้งหลาย. แม้ในธัมมานุสสติเป็นต้น การแสดงเหตุในคุณบทนั้นๆ ท่านทำไว้แล้วเทียว ด้วยคำเป็นต้นว่า "โดยความงามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด" และด้วยคำเป็นต้นว่า "ก็เพราะเหตุที่ปฏิปทานั้นเป็นสัมมาปฏิปทา". บทว่า ธมฺมูปสํหิตํ ความว่า ประกอบด้วยคุณที่เรียกว่าเหตุและผลของเหตุตามที่กล่าวแล้ว. บทว่า คุเณ ได้แก่ ซึ่งคุณทั้งหลายของตน

165. Ariyasāvakānaññeva [Pg.286] ijjhantīti ariyasāvakānaṃ ijjhantiyevāti uttarapadāvadhāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ, avadhāraṇañca tesaṃ sukhasiddhidassanatthaṃ. Tenāha ‘‘tesaṃ hī’’tiādi. Na puthujjanānaṃ sabbena sabbaṃ ijjhantīti. Tathā hi vakkhati ‘‘evaṃ santepī’’tiādi. Yadi evaṃ, kasmā mahānāmasuttādīsu (a. ni. 6.10; 11.11) bahūsu suttesu ariyasāvakaggahaṇaṃ katanti? Tesaṃ bahulavihāratāyāti ācariyā.

๑๖๕. บทว่า อริยสาวกานญฺเญว อิจฺฌนฺติ พึงทราบว่าเป็นการกำหนดความที่บทหลังว่า อริยสาวกานํ อิจฺฌนฺติเยว (ย่อมสำเร็จแก่พระอริยสาวกทั้งหลายเท่านั้น) และการกำหนดความนั้น ก็เพื่อแสดงความสำเร็จโดยง่ายแก่พระอริยสาวกเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “เตสํ หิ” (ไม่ใช่ว่า) จะไม่สำเร็จแก่ปุถุชนทั้งหลายโดยประการทั้งปวง จริงอย่างนั้น ท่านจักกล่าวคำเป็นต้นว่า “เอวํ สนฺเตปิ” (ถามว่า) หากเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไร ในพระสูตรจำนวนมาก มีมหานามสูตรเป็นต้น จึงทรงถือเอาพระอริยสาวก (เป็นหลัก)? (ตอบว่า) พระอาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า เพราะความเป็นผู้มีปกติอยู่มาก (ด้วยอนุสสติ) ของพระอริยสาวกเหล่านั้น

Nikkhantanti niggataṃ nissaṭaṃ. Muttanti vissaṭṭhaṃ. Vuṭṭhitanti apetaṃ. Sabbametaṃ vikkhambhanameva sandhāya vadati. Gedhamhāti palibodhato. Idampīti buddhānussativasena laddhaṃ upacārajjhānamāha. Ārammaṇaṃ karitvāti paccayaṃ katvā, pādakaṃ katvāti attho. Visujjhantīti paramatthavisuddhiṃ pāpuṇanti.

บทว่า นิกฺขนฺตํ คือ ออกไปแล้ว สลัดออกแล้ว บทว่า มุตฺตํ คือ ปล่อยแล้ว บทว่า วุฏฺฐิตํ คือ ปราศไปแล้ว ทั้งหมดนี้ ท่านกล่าวหมายถึงวิกขัมภนวิมุตติเท่านั้น บทว่า เคธมฺหา คือ จากความกังวล (คือกามคุณ) ด้วยบทว่า อิทํปิ ท่านกล่าวถึงอุปจารฌานที่ได้ด้วยอำนาจพุทธานุสสติ บทว่า อารมฺมณํ กริตฺวา มีความว่า ทำให้เป็นปัจจัย, ทำให้เป็นบาท (ฐาน) บทว่า วิสุชฺฌนฺติ คือ ย่อมถึงความบริสุทธิ์อย่างยิ่ง (คือนิพพาน)

Sambādheti taṇhāsaṃkilesādinā sampīḷe saṃkaṭe gharāvāse. Okāsādhigamo lokuttaradhammassa adhigamāya adhigantabbaokāso. Anussatiyo eva anussatiṭṭhānāni. Visuddhidhammāti visujjhanasabhāvā, visujjhituṃ vā bhabbā. Paramatthavisuddhidhammatāyāti paramatthavisuddhiyā nibbānassa bhabbabhāvena. Upakkamenāti payogena. Pariyodapanāti visodhanā.

บทว่า สมฺพาเธ คือ ในฆราวาสที่คับแคบ ถูกเบียดเบียนด้วยตัณหาและสังกิเลสเป็นต้น บทว่า โอกาสาธิคโม คือ โอกาสที่พึงได้เพื่อการบรรลุโลกุตรธรรม อนุสสติทั้งหลายนั่นแหละ ชื่อว่า อนุสสติฏฐาน บทว่า วิสุทฺธิธมฺมา คือ มีความบริสุทธิ์เป็นสภาวะ หรือเป็นธรรมที่ควรแก่การบริสุทธิ์ บทว่า ปรมตฺถวิสุทฺธิธมฺมตาย คือ เพราะความเป็นธรรมที่ควรแก่พระนิพพานอันเป็นความบริสุทธิ์อย่างยิ่ง บทว่า อุปกฺกเมน คือ ด้วยความเพียร บทว่า ปริโยทปนา คือ การชำระให้บริสุทธิ์

166. Evaṃ santepīti evaṃ mahānāmasuttādīsu anekesu suttesu ariyasāvakasseva vasena chasu anussatīsu desitāsupi. Yassānubhāvenāti yassa cittappasādassa balena. Pītiṃ paṭilabhitvāti anussavavasena buddhārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā.

๑๖๖. บทว่า เอวํ สนฺเตปิ คือ แม้เมื่อเป็นเช่นนี้ คือ แม้เมื่ออนุสสติ 6 ประการ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยนัยแห่งพระอริยสาวกเท่านั้น ในพระสูตรเป็นอันมาก มีมหานามสูตรเป็นต้น บทว่า ยสฺสานุภาเวน คือ ด้วยกำลังแห่งความเลื่อมใสในจิตใด บทว่า ปีตึ ปฏิลภิตฺวา คือ ยังปีติมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ให้เกิดขึ้นด้วยอำนาจการฟังตามๆ กันมา

Chaanussatiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอธิบายฉอนุสสตินิทเทส จบแล้ว

Iti sattamaparicchedavaṇṇanā.

อรรถกถาปริจเฉทที่ 7 จบแล้ว ด้วยประการฉะนี้

8. Anussatikammaṭṭhānaniddesavaṇṇanā

๘. อรรถกถาอธิบายอนุสสติกรรมฐานนิทเทส

Maraṇassatikathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยมรณัสสติ

167. Itoti [Pg.287] devatānussatiyā. Sā hi chasu anussatīsu sabbapacchā niddiṭṭhattā āsannā, paccakkhā ca. Anantarāyāti tadanantaraṃ uddiṭṭhattā vuttaṃ. Maraṇassa sati maraṇassatīti maraṇaṃ tāva dassetuṃ ‘‘tattha maraṇa’’ntiādi vuttaṃ. Kāmañcettha khandhānaṃ bhedo ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71) vacanato cutikhandhānaṃ vināso maraṇanti vattabbaṃ, visesato pana taṃ jīvitindriyassa vināsabhāvena kammaṭṭhānikānaṃ paccupatiṭṭhatīti ‘‘jīvitindriyassa upacchedo’’ti vuttaṃ. Tenevāha niddese ‘‘kaḷevarassa nikkhepo jīvitindriyassupacchedo’’ti (vibha. 236; dī. ni. 2.390; ma. ni. 1.92, 123). Tattha ekabhavapariyāpannassāti ekena bhavena paricchinnassa. Jīvitindriyassa upacchedoti jīvitindriyappabandhassa vicchedo āyukkhayādivasena antaradhānaṃ. Samucchedamaraṇanti arahato santānassa sabbaso ucchedabhūtaṃ maraṇaṃ. Saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgasaṅkhātanti saṅkhatadhammānaṃ udayavayaparicchinnassa pavattikhaṇassa bhaṅgo nirodhoti saṅkhaṃ gataṃ. Khaṇikamaraṇanti yathāvuttakhaṇavantaṃ tasmiṃyeva khaṇe labbhamānaṃ maraṇaṃ. Yaṃ khandhappabandhaṃ upādāya rukkhādisamaññā, tasmiṃ anupacchinnepi allatādivigamanaṃ nissāya matavohāro sammutimaraṇaṃ. Na taṃ idha adhippetanti taṃ samucchedakhaṇikasammutimaraṇaṃ idha maraṇānussatiyaṃ nādhippetaṃ abāhullato, anupaṭṭhahanato, asaṃvegavatthuto cāti adhippāyo.

๑๖๗. บทว่า อิโต คือ จากเทวตานุสสติ จริงอยู่ เทวตานุสตินั้น เพราะถูกแสดงไว้หลังสุดในอนุสสติ 6 ประการ จึงเป็นกรรมฐานที่อยู่ใกล้ และประจักษ์ บทว่า อนนฺตราย ท่านกล่าวไว้เพราะถูกยกขึ้นแสดงในลำดับถัดจากเทวตานุสตินั้น เพื่อจะแสดงมรณะก่อน (จึงมีคำวิเคราะห์ว่า) สติในมรณะ ชื่อว่า มรณัสสติ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ตตฺถ มรณํ” อันที่จริง ในที่นี้ ควรจะกล่าวว่า ความแตกแห่งขันธ์ทั้งหลาย คือ ความพินาศแห่งจุติขันธ์ ชื่อว่า มรณะ ตามนัย (ที่ว่า) “ชรามรณะ สงเคราะห์ด้วยขันธ์ 2” แต่โดยพิเศษ มรณะนั้นย่อมปรากฏแก่ผู้เจริญกรรมฐานโดยความเป็นความพินาศแห่งชีวิตินทรีย์ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ความขาดแห่งชีวิตินทรีย์” ด้วยเหตุนั้นนั่นแหละ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ในนิทเทสว่า “การทอดทิ้งซากศพ ความขาดแห่งชีวิตินทรีย์” ในบทเหล่านั้น บทว่า เอกภวปริยาปนฺนสฺส คือ (ชีวิตินทรีย์) ที่ถูกกำหนดด้วยภพเดียว บทว่า ชีวิตินฺทฺริยสฺส อุปจฺเฉโท คือ ความขาดแห่งความสืบต่อของชีวิตินทรีย์ ได้แก่ การอันตรธานไป ด้วยอำนาจแห่งความสิ้นอายุเป็นต้น สมุจเฉทมรณะ คือ มรณะที่เป็นการตัดขาดโดยสิ้นเชิงซึ่งสันดานของพระอรหันต์ (มรณะ) ที่นับว่าเป็นการแตกดับชั่วขณะของสังขารทั้งหลาย คือ การแตกดับ คือความดับแห่งขณะที่เป็นไป อันถูกกำหนดด้วยความเกิดและความดับของสังขตธรรมทั้งหลาย อันถึงซึ่งการนับ (อย่างนี้) ขณิกมรณะ คือ มรณะที่ได้ในขณะนั้นๆ นั่นเอง ซึ่งมีขณะดังที่กล่าวแล้ว สมมติมรณะ คือ โวหารว่าตายแล้ว อาศัยความปราศไปแห่งความเป็นของสดเป็นต้น แม้ในเมื่อความสืบต่อแห่งขันธ์นั้น ซึ่งอาศัยแล้วเกิดสมัญญาว่าต้นไม้เป็นต้น ยังไม่ขาด บทว่า น ตํ อิธ อธิปฺเปตํ มีความว่า สมุจเฉทมรณะ ขณิกมรณะ และสมมติมรณะนั้น ไม่ประสงค์เอาในมรณานุสตินี้ เพราะไม่เกิดบ่อย เพราะไม่ปรากฏ และเพราะไม่ใช่เป็นที่ตั้งแห่งความสังเวช

Adhippetaṃ satiyā ārammaṇabhāvena. Āyuādīnaṃ khayakāle maraṇaṃ kālamaraṇaṃ. Tesaṃ aparikkhīṇakāle maraṇaṃ akālamaraṇaṃ. ‘‘Kālamaraṇaṃ puññakkhayenā’’ti idaṃ yathādhikāraṃ sampattibhavavasena vuttaṃ, vipattibhavavasena pana ‘‘pāpakkhayenā’’ti vattabbaṃ.

(มรณะที่) ประสงค์เอาโดยความเป็นอารมณ์ของสติ (มี 2 อย่าง) มรณะในเวลาสิ้นอายุเป็นต้น ชื่อว่า กาลมรณะ มรณะในเวลายังไม่สิ้นอายุเป็นต้นเหล่านั้น ชื่อว่า อกาลมรณะ คำว่า “กาลมรณะ (มี) เพราะสิ้นบุญ” นี้ ท่านกล่าวตามสมควรโดยนัยแห่งสมบัติภพ (ภพที่ดี) ส่วนโดยนัยแห่งวิบัติภพ (ภพที่ไม่ดี) พึงกล่าวว่า “เพราะสิ้นบาป”

Āyusantānajanakapaccayasampattiyāti āyuppabandhassa pavattāpanakānaṃ āhārādipaccayānaṃ sampattiyaṃ. Vipakkavipākattāti attano phalānurūpaṃ dātabbavipākassa dinnattā. Gatikālāhārādisampattiyā abhāvenāti [Pg.288] devānaṃ viya gatisampattiyā, paṭhamakappiyānaṃ viya kālasampattiyā, uttarakurukādīnaṃ viya āhārasampattiyā ca abhāvena. Ādi-saddena utusukkasoṇitādiṃ pariggayhati. Ajjatanakālapurisānaṃ viyāti viya-saddo aṭṭhāne paṭṭhapito, ajjatanakālapurisānaṃ vassasatamattaparimāṇassa viya āyuno khayavasenāti yojanā. Evaṃ hi anāgatepi paramāyuno saṅgaho kato hoti, atīte pana gatisampattiyā viya kālāhārādisampattiyā bhāvena anekavassasahassa parimāṇopi āyu ahosi. Ayañca vibhāgo vattamānassa antarakappassa vasena vuttoti daṭṭhabbaṃ. Kalāburājādīnanti ādi-saddena nandayakkhanandamāṇavakādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Taṃ sabbampīti yaṃ ‘‘kālamaraṇaṃ akālamaraṇaṃ, tatthāpi puññakkhayamaraṇaṃ āyukkhayamaraṇaṃ ubhayakkhayamaraṇaṃ upakkamamaraṇa’’nti vuttappabhedaṃ maraṇaṃ, taṃ sabbampi.

บทว่า อายุสนฺตานชนกปจฺจยสมฺปตฺติยา คือ ในความถึงพร้อมแห่งปัจจัยมีอาหารเป็นต้น อันยังความสืบต่อแห่งอายุให้เป็นไป บทว่า วิปกฺกวิปากตฺตา คือ เพราะวิบากที่พึงให้ตามสมควรแก่ผลของตน ได้ให้ผลแล้ว บทว่า คติกาลาหาราทิสมฺปตฺติยา อภาเวน คือ เพราะไม่มีคติสมบัติเหมือนพวกเทวดา, ไม่มีกาลสมบัติเหมือนพวกปฐมกัป, และไม่มีอาหารสมบัติเหมือนพวกชาวอุตรกุรุเป็นต้น ด้วยอาทิศัพท์ ท่านถือเอาอุตุ สุกกะ และโสณิตเป็นต้น ในบทว่า อชฺชตนกาลปุริสานํ วิย นี้ วิยศัพท์ ท่านวางไว้ผิดที่ พึงประกอบความว่า ด้วยอำนาจแห่งความสิ้นไปแห่งอายุ (ของมนุษย์) ซึ่งมีประมาณเพียงร้อยปี เหมือนของบุรุษในกาลปัจจุบัน จริงอยู่ เมื่อประกอบความอย่างนี้ การสงเคราะห์อายุอย่างยิ่งแม้ในอนาคตก็เป็นอันทำแล้ว ส่วนในอดีต เพราะมีกาลสมบัติและอาหารสมบัติเป็นต้นเหมือนคติสมบัติ อายุแม้มีประมาณหลายพันปีก็ได้มีแล้ว และพึงทราบว่า การจำแนกนี้ ท่านกล่าวโดยนัยแห่งอันตรกัปปัจจุบัน ในบทว่า กลาพุราชาทีนํ พึงทราบว่า ด้วยอาทิศัพท์ เป็นการสงเคราะห์นันทยักษ์และนันทมาณพเป็นต้น บทว่า ตํ สพฺพํปิ คือ มรณะใดที่มีประเภทดังที่กล่าวแล้วว่า กาลมรณะ อกาลมรณะ, แม้ในมรณะ 2 อย่างนั้น ก็มี ปุญญักขยมรณะ อายุขยมรณะ อุภยักขยมรณะ อุปักกมมรณะ, มรณะทั้งหมดนั้น

168. Yonisoti upāyena. Manasikāroti maraṇārammaṇo manasikāro. Yena pana upāyena manasikāro pavattetabbo, taṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘ayoniso pavattayato’’tiādi vuttaṃ. Tattha ayoniso pavattayatoti anupāyena satiṃ, saṃvegaṃ, ñāṇañca anupaṭṭhapetvā maraṇaṃ anussarato. Tadetaṃ sabbampīti sokapāmojjānaṃ uppajjanaṃ, saṃvegassa anuppajjanaṃ, santāsassa uppajjanañca yathākkamaṃ satisaṃvegañāṇaviharato hoti. Yo hi ‘‘maraṇaṃ nāmetaṃ jātassa ekantika’’nti paṇḍitānaṃ vacanaṃ sarati, tattha saṃvegajāto hoti sampajāno ca, tassa iṭṭhajanamaraṇādinimittaṃ sokādayo anokāsāva. Tasmāti yasmā ayoniso manasikāraṃ pavattayato ete dosā, tasmā. Tattha tatthāti araññasusānādīsu. Hatamatasatteti corādīhi hate, sarasena mate ca satte. Diṭṭhapubbā sampatti yesaṃ te diṭṭhapubbasampattī, tesaṃ diṭṭhapubbasampattīnaṃ. Yojetvāti upaṭṭhapetvā. Ekaccassāti tikkhindriyassa ñāṇuttarassa.

๑๖๘. บทว่า โยนิโส คือ โดยอุบาย. บทว่า มนสิการโร คือ มนสิการมีมรณะเป็นอารมณ์. ส่วนมนสิการอันโยคีบุคคลพึงให้เป็นไปโดยอุบายใด เพื่อจะแสดงอุบายนั้นโดยนัยตรงกันข้าม จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “อโยนิโส ปวัตฺตยโต”. ในบทเหล่านั้น บทว่า อโยนิโส ปวัตฺตยโต คือ แก่ผู้ระลึกถึงความตายโดยไม่อุบาย คือไม่ยังสติ สังเวช และญาณให้ตั้งขึ้น. บทว่า ตเทตํ สพฺพมฺปิ คือ การเกิดขึ้นแห่งโสกะและปาโมช การไม่เกิดขึ้นแห่งสังเวช และการเกิดขึ้นแห่งความสะดุ้ง ย่อมมีตามลำดับ เพราะเว้นจากสติ สังเวช และญาณ. จริงอยู่ ผู้ใดระลึกถึงคำของบัณฑิตทั้งหลายว่า “ความตายนี้เป็นธรรมดาแน่นอนสำหรับผู้ที่เกิดมา” ผู้นั้นย่อมเป็นผู้เกิดสังเวชและมีสัมปชัญญะในมรณธรรมนั้น โสกะเป็นต้นเพราะนิมิตคือความตายของบุคคลอันเป็นที่รักเป็นต้น ย่อมไม่มีโอกาสแก่ผู้นั้นเลย. บทว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่โทษเหล่านี้มีแก่ผู้ให้มนสิการเป็นไปโดยไม่แยบคาย เพราะเหตุนั้น. บทว่า ตตฺถ ตตฺถาติ คือ ในป่าและป่าช้าเป็นต้น. บทว่า หตมตสตฺเตติ คือ ซึ่งสัตว์ทั้งหลายที่ถูกโจรเป็นต้นฆ่า และที่ตายเอง. สมบัติอันสัตว์เหล่าใดเคยเห็นมาแล้ว สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าผู้มีสมบัติอันเคยเห็นมาแล้ว แห่งสัตว์ผู้มีสมบัติอันเคยเห็นมาแล้วเหล่านั้น. บทว่า โยเชตฺวาติ คือ ให้ปรากฏ. บทว่า เอกจฺจสฺสาติ คือ แก่บุคคลบางคนผู้มีอินทรีย์แก่กล้า มีญาณยอดเยี่ยม.

169. Vadhakapaccupaṭṭhānatoti ghātakassa viya pati pati upaṭṭhānato āsannabhāvato. Sampattivipattitoti ārogyādisampattīnaṃ viya jīvitasampattiyā vipajjanato. Upasaṃharaṇatoti paresaṃ maraṇaṃ dassetvā attano [Pg.289] maraṇassa upanayanato. Kāyabahusādhāraṇatoti sarīrassa bahūnaṃ sādhāraṇabhāvato. Āyudubbalatoti jīvitassa dubbalabhāvato. Animittatoti maraṇassa vavatthitanimittābhāvato. Addhānaparicchedatoti kālassa paricchannabhāvato. Khaṇaparittatoti jīvitakkhaṇassa ittarabhāvato.

๑๖๙. บทว่า วธกปจฺจุปฏฺฐานโต ความว่า โดยความที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้าราวกับเพชฌฆาต คือเพราะปรากฏอยู่เนืองๆ และเพราะความที่อยู่ใกล้. บทว่า สมฺปตฺติวิปตฺติโต ความว่า โดยความวิบัติแห่งสมบัติ คือเพราะความวิบัติแห่งชีวิตสมบัติ ราวกะความวิบัติแห่งสมบัติมีอาโรคยะเป็นต้น. บทว่า อุปสํหรณโต ความว่า โดยการน้อมเข้ามา คือโดยแสดงความตายของผู้อื่นแล้วน้อมเข้ามาสู่ความตายของตน. บทว่า กายพหุสาธารณโต ความว่า โดยความที่กายเป็นของสาธารณะแก่คนมาก คือเพราะความที่สรีระเป็นของสาธารณะแก่สัตว์จำนวนมาก. บทว่า อายุทุพฺพลโต ความว่า โดยความที่อายุอ่อนแอ คือเพราะความที่ชีวิตมีความอ่อนแอ. บทว่า อนิมิตฺตโต ความว่า โดยความไม่มีนิมิต คือเพราะความที่ความตายไม่มีนิมิตอันกำหนดไว้. บทว่า อทฺธานปริจฺเฉทโต ความว่า โดยความที่กาลถูกกำหนดไว้ คือเพราะความที่กาล (แห่งชีวิต) ถูกกำหนดไว้. บทว่า ขณปริตฺตโต ความว่า โดยความที่ขณะมีประมาณน้อย คือเพราะความที่ขณะแห่งชีวิตมีประมาณน้อย.

Vadhakapaccupaṭṭhānatoti ettha viya-saddo luttaniddiṭṭhoti dassento ‘‘vadhakassa viya paccupaṭṭhānato’’ti vatvā tamevatthaṃ vivaranto ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Tattha cārayamānoti āgurento paharaṇākāraṃ karonto. Paccupaṭṭhitova upagantvā ṭhito samīpe eva. Jarāmaraṇaṃ gahetvāva nibbattanti ‘‘yathā hi ahicchattakamakuḷaṃ uggacchantaṃ paṃsuvirahitaṃ na hoti, evaṃ sattā nibbattantā jarāmaraṇavirahitā na hontī’’ti ettakena upamā. Ahicchattakamakuḷaṃ kadāci katthaci paṃsuvirahitampi bhaveyya, sattā pana kathañcipi jarāmaraṇavirahitā na hontīti khaṇikamaraṇaṃ tāva upamābhāvena dassetvā idhādhippetaṃ maraṇaṃ dassetuṃ ‘‘tathā hī’’tiādi vuttaṃ. Atha vā yadime sattā jarāmaraṇaṃ gahetvāva nibbattanti, nibbattisamanantarameva maritabbanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tathā hī’’tiādi. Avassaṃ maraṇatoti avassaṃ maritabbato, ekantena maraṇasabbhāvato vā. Pabbateyyāti pabbatato āgatā. Hārahārinīti pavāhe patitassa tiṇapaṇṇādikassa ativiya haraṇasīlā. Sandatevāti savati eva. Vattatevāti pavāhavasena vattati eva na tiṭṭhati.

ในบทว่า วธกปจฺจุปฏฺฐานโต นี้ เมื่อจะแสดงว่า วิยศัพท์ ถูกลบไปในการแสดง จึงกล่าวว่า “วธกสฺส วิย ปจฺจุปฏฺฐานโต” แล้วเมื่อจะขยายความเนื้อความนั้นนั่นแล จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ยถา หิ”. ในบทเหล่านั้น บทว่า จารยมาโน คือ ร้องประกาศ ทำท่าจะประหาร. บทว่า ปจฺจุปฏฺฐิโตว คือ เข้าไปยืนอยู่ในที่ใกล้ทีเดียว. สัตว์ทั้งหลายย่อมถือเอาชราและมรณะนั่นเทียวเกิดขึ้น อุปมามีเพียงเท่านี้ว่า “ดอกเห็ดที่กำลังงอกขึ้นย่อมไม่ปราศจากดินฉันใด สัตว์ทั้งหลายเมื่อเกิดขึ้นย่อมไม่ปราศจากชราและมรณะฉันนั้น”. ดอกเห็ดในบางคราวบางแห่งอาจจะปราศจากดินได้บ้าง ส่วนสัตว์ทั้งหลายโดยประการใดๆ ย่อมไม่ปราศจากชราและมรณะ ดังนี้ ครั้นแสดงขณิกมรณะก่อนโดยความเป็นอุปมาแล้ว เพื่อจะแสดงมรณะอันประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ตถา หิ”. อีกอย่างหนึ่ง ทรงหมายถึงคำถามว่า “ถ้าสัตว์เหล่านี้ถือเอาชราและมรณะนั่นเทียวเกิดขึ้น ก็พึงตายในลำดับแห่งการเกิดนั่นเทียว” จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ตถา หิ”. บทว่า อวสฺสํ มรณโต ความว่า เพราะต้องตายแน่นอน หรือเพราะความมีอยู่แห่งความตายโดยส่วนเดียว. บทว่า ปพฺพเตยฺยา คือ มาจากภูเขา. บทว่า หารหารินี คือ มีปกติพัดพาไปอย่างยิ่งซึ่งหญ้าและใบไม้เป็นต้นที่ตกลงในกระแสน้ำ. บทว่า สนฺทเตว คือ ย่อมไหลไปทีเดียว. บทว่า วตฺตเตว คือ ย่อมเป็นไปตามอำนาจกระแสน้ำทีเดียว ไม่หยุดอยู่.

Yamekarattinti yassaṃ ekarattiyaṃ, bhummatthe upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ, accantasaṃyoge vā. Paṭhamanti sabbapaṭhamaṃ paṭisandhikkhaṇe. Gabbheti mātukucchiyaṃ. Māṇavoti satto. Yebhuyyena sattā rattiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhantīti rattiggahaṇaṃ. Abbhuṭṭhitovāti uṭṭhitaabbho viya, abhimukhabhāvena vā uṭṭhitova maraṇassāti adhippāyo. So yātīti so māṇavo yāti, paṭhamakkhaṇato paṭṭhāya gacchateva. Sa gacchaṃ na nivattatīti so evaṃ gacchanto khaṇamattampi na nivattati, aññadatthu maraṇaṃyeva upagacchati.

บทว่า ยเมกรตฺตึ คือ ในราตรีหนึ่งใด, พึงเห็นว่าเป็นอุปโยควจนะในอรรถภูมิ หรือในอรรถอัจจันตสังโยค. บทว่า ปฐมํ คือ ก่อนอื่นทั้งหมด ในขณะแห่งปฏิสนธิ. บทว่า คพฺเภ คือ ในครรภ์มารดา. บทว่า มาณโว คือ สัตว์. โดยส่วนมาก สัตว์ทั้งหลายย่อมถือปฏิสนธิในเวลากลางคืน เพราะเหตุนั้นจึงทรงถือเอารัตติ. บทว่า อพฺภุฏฺฐิโตว คือ ราวกะเมฆที่ตั้งขึ้นแล้ว หรือคือตั้งขึ้นแล้วโดยความเป็นผู้มุ่งหน้าต่อความตาย นี้เป็นอธิบาย. บทว่า โส ยาติ คือ สัตว์นั้นย่อมไป, จำเดิมแต่ขณะแรก ย่อมไปทีเดียว. บทว่า ส คจฺฉํ น นิวตฺตติ คือ สัตว์นั้นเมื่อไปอยู่อย่างนั้น ย่อมไม่กลับแม้ชั่วขณะ, โดยที่แท้ ย่อมเข้าไปสู่ความตายเท่านั้น.

Kunnadīnanti pabbatato patitānaṃ khuddakanadīnaṃ. Pāto āporasānugatabandhanānanti purimadivase divā sūriyasantāpena anto anupavisitvā puna rattiyaṃ bandhanamūlaṃ upagatena āporasena tintasithilabandhanatāya pāto āporasānugatabandhanānaṃ.

บทว่า กุนฺนทีนํ คือ แห่งแม่น้ำน้อยทั้งหลายที่ไหลมาจากภูเขา. บทว่า ปาโต อาโปรสานุคตพนฺธนานํ คือ ในเวลาเช้า แห่งผลไม้มีขั้วอันอาโปรสซึมซาบไปแล้ว เพราะความที่ขั้วเปียกชุ่มและหลวมด้วยอาโปรสที่เข้าไปถึงโคนขั้วอีกในเวลากลางคืน หลังจากซึมเข้าไปภายในด้วยความร้อนของดวงอาทิตย์ในเวลากลางวันของวันก่อน.

Accayantīti [Pg.290] atikkamanti. Uparujjhatīti nirujjhati. Udakameva odakaṃ, udakoghaṃ vā. Yasmā accayanti ahorattā, tasmā jīvitaṃ uparujjhati. Yasmā jīvitaṃ uparujjhati, tasmā āyu khīyati maccānaṃ. Papatatoti papatanato bhayaṃ sāmikānaṃ rukkhe ṭhatvā kamme viniyuñjitukāmānaṃ, heṭṭhā paviṭṭhānaṃ vā. Uggamanaṃ pati uggamananimittaṃ. Mā maṃ amma nivāraya pabbajjāyāti adhippāyo.

บทว่า อจฺจยนฺติ คือ ย่อมล่วงไป. บทว่า อุปฺปรุชฺฌติ คือ ย่อมดับ. น้ำนั่นเอง ชื่อว่า โอทกะ หรือ ห้วงน้ำ. เพราะเหตุใดวันคืนทั้งหลายย่อมล่วงไป เพราะเหตุนั้นชีวิตย่อมดับ. เพราะเหตุใดชีวิตย่อมดับ เพราะเหตุนั้นอายุของสัตว์ทั้งหลายย่อมสิ้นไป. บทว่า ปปตโต คือ ภัยจากการตก แก่เจ้าของทั้งหลายผู้ประสงค์จะประกอบในกิจการโดยยืนอยู่บนต้นไม้ หรือแก่ผู้เข้าไปอยู่ข้างใต้. อาศัยการขึ้นไป เป็นนิมิตแห่งการขึ้นไป. อธิบายว่า “ข้าแต่แม่ ขอแม่อย่าห้ามฉันจากการบวชเลย”.

Koci mittamukhasatturandhagavesī saha vattamānopi na haneyya, ayaṃ pana ekaṃsena hanatiyevāti dassetuṃ ‘‘sahajātiyā āgatato’’ti vatvā ‘‘jīvitaharaṇato cā’’ti vuttaṃ.

ศัตรูบางคนผู้มีหน้าเป็นมิตร ผู้แสวงหาช่อง แม้เป็นอยู่ด้วยกันก็อาจไม่ฆ่า, ส่วนมรณะนี้ย่อมฆ่าโดยส่วนเดียวแน่นอน เพื่อจะแสดงดังนี้ จึงกล่าวว่า “โดยความที่มาพร้อมกับการเกิด” และกล่าวว่า “และโดยความที่นำชีวิตไป”.

170. Nanti sampattiṃ. Sukhīti dibbasadisehi bhogehi, ādhipateyyena ca sukhasamaṅgī. Dehabandhenāti sarīrena. Asokoti asokamahārājā. Sokamāgatoti socitabbataṃ gato.

๑๗๐. บทว่า นํ คือ สมบัติ. บทว่า สุขี คือ ผู้เพียบพร้อมด้วยสุข ด้วยโภคะทั้งหลายอันเสมอด้วยของทิพย์ และด้วยความเป็นใหญ่. บทว่า เทหพนฺเธน คือ ด้วยสรีระ. บทว่า อโสโก คือ พระเจ้าอโศกมหาราช. บทว่า โสกมาคโต คือ ถึงความเป็นผู้ควรเศร้าโศก.

Ārogyaṃ yobbanānaṃ. Byādhijarāpariyosānatā jīvitassa maraṇapariyosānatāya udāharaṇavasena ānītā, paccayabhāgavasena vā. Lokoyeva lokasannivāso yathā sattāvāsāti, sannivasitabbatāya vā sattanikāyo lokasannivāso. Anugatoti anubandho paccatthikena viya. Anusaṭoti anupaviṭṭho upavisena viya. Abhibhūtoti ajjhotthaṭo maddahatthīhi viya. Abbhāhatoti pahaṭo bhūtehi viya.

ความไม่มีโรคและความเป็นหนุ่มสาว มีความเจ็บและความแก่เป็นที่สุด (ท่าน) นำมาโดยความเป็นอุทาหรณ์แห่งความที่ชีวิตมีความตายเป็นที่สุด หรือโดยความเป็นส่วนแห่งปัจจัย โลกนั่นเทียว ชื่อว่าโลกสันนิวาส เหมือนศัพท์ว่า สัตตาวาส หรือหมู่สัตว์ชื่อว่าโลกสันนิวาส เพราะเป็นที่อยู่อาศัยร่วมกัน บทว่า อนุคโต ความว่า อัน...ติดตามไป เหมือนถูกข้าศึกติดตาม บทว่า อนุสโฏ ความว่า อัน...เข้าไปแทรกซึม เหมือนถูกยาพิษที่ฉาบทาไว้เข้าไปแทรกซึม บทว่า อภิภูโต ความว่า อัน...ครอบงำย่ำยี เหมือนถูกช้างตกมันครอบงำย่ำยี บทว่า อัพภาหโต ความว่า อัน...ประหัตประหาร เหมือนถูกภูตผีประหัตประหาร

Selāti silāmayā, na paṃsuādimayā. Vipulāti mahantā anekayojanāyāmavitthārā. Nabhaṃ āhaccāti vipulattā eva ākāsaṃ abhivihacca sabbadisāsu pharitvā. Anupariyeyyunti anuvicareyyuṃ. Nippothentāti attanā āghātitaṃ cuṇṇavicuṇṇaṃ karontā. Adhivattantīti adhibhavanti. Kulena vā rūpena vā sīlena vā sutena vā saddhādīhi vā seṭṭhoti sambhāvanāya khattiyādīsu na kañci parivajjeti. Tehi eva nihīnoti avamaññamānāya suddādīsu na kañci parivajjeti. Aññadatthu sabbameva abhimaddati nimmathati. Daṇḍādiupāyā ca tattha avisayā evāti dassetuṃ ‘‘na tattha hatthīnaṃ bhūmī’’tiādi vuttaṃ. Tattha mantayuddhenāti [Pg.291] āthabbaṇavedavihitena mantasaṅgāmappayogena. Dhanenāti dhanadānena. Vā-saddo avuttavikappanattho. Tena sāmaṃ, bhedañca saṅgaṇhāti.

บทว่า เสลา ความว่า (ภูเขา) ที่สำเร็จด้วยศิลา ไม่ใช่ที่สำเร็จด้วยดินเป็นต้น บทว่า วิปุลา ความว่า ใหญ่โต มีส่วนยาวและส่วนกว้างหลายโยชน์ บทว่า นภํ อาหัจจ ความว่า จรดท้องฟ้า คือ จรดอากาศ แผ่ไปในทิศทั้งปวง เพราะความที่ใหญ่โตนั่นเอง บทว่า อนุปริเยยฺยุํ ความว่า พึงเที่ยวบดไป บทว่า นิปฺโปเถนฺตา ความว่า กระทำสิ่งที่ตนกระทบแล้วให้เป็นจุณวิจุณ บทว่า อธิวตฺตนฺตีติ ความว่า ย่อมครอบงำ (ชราและมรณะ) ไม่ยกเว้นใครๆ ในหมู่กษัตริย์เป็นต้น ด้วยการยกย่องว่า ‘ประเสริฐ’ ไม่ว่าจะโดยสกุล รูป ศีล สุตะ หรือคุณธรรมมีศรัทธาเป็นต้น ไม่ยกเว้นใครๆ ในหมู่ศูทรเป็นต้น ด้วยการดูหมิ่นว่า ‘ต่ำทราม’ โดยสกุลเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง ที่แท้จริงแล้ว ย่อมย่ำยีบีฑาสัตว์ทั้งหมดทีเดียว และเพื่อแสดงว่า แม้อุบายมีทัณฑอุบายเป็นต้น ก็ไม่เป็นวิสัยในเรื่องนั้น (พระผู้มีพระภาค) จึงตรัสคำเป็นต้นว่า น ตตฺถ หตฺถีนํ ภูมิ ในบทเหล่านั้น บทว่า มนฺตยุทฺเธน ความว่า ด้วยการใช้มนต์ทำสงครามที่ประกอบขึ้นด้วยอาถรรพเวท บทว่า ธเนน ความว่า ด้วยการให้ทรัพย์ วา ศัพท์ มีอรรถว่าวิกัปสิ่งที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ ด้วยวา ศัพท์นั้น จึงสงเคราะห์เอาสามอุบายและเภทอุบายด้วย

171. Parehi saddhiṃ attano upasaṃharaṇatoti parehi matehi saddhiṃ ‘‘tepi nāma matā, kimaṅgaṃ pana mādisā’’ti attano maraṇassa upanayanato. Yasamahattatoti parivāramahattato, vibhavamahattato ca. Puññamahattatoti mahāpuññabhāvato. Thāmamahattatoti vīriyabalamahattato. Yudhiṭṭhilo dhammaputto. Cānuro yo baladevena nibbuddhaṃ katvā mārito.

๑๗๑. บทว่า ปเรหิ สทฺธึ อตฺตโน อุปสํหรณโต ความว่า เพราะน้อมนำความตายของตนเข้าไปเปรียบเทียบกับคนอื่นที่ตายไปแล้วว่า ‘แม้คนเหล่านั้นก็ยังตายไปได้ ไฉนคนเช่นเราจักไม่ตายเล่า’ บทว่า ยสมหตฺตโต ความว่า เพราะมีความเป็นผู้มีบริวารมาก และเพราะมีความเป็นผู้มีสมบัติมาก บทว่า ปุญฺญมหตฺตโต ความว่า เพราะมีความเป็นผู้มีบุญมาก บทว่า ถามมหตฺตโต ความว่า เพราะมีความเป็นผู้มีกำลังคือความเพียรมาก ยุธิฏฐิละ เป็นบุตรของธรรมเทพ จาณูระ คือผู้ที่ถูกพละเทวะปล้ำฆ่า

Saha iddhīhīti vejayantakampananandopanandadamanādīsu diṭṭhānubhāvāhi attano iddhīhi saddhiṃ maccumukhaṃ paviṭṭho.

บทว่า สห อิทฺธีหิ ความว่า เข้าถึงปากมัจจุราชพร้อมกับฤทธิ์ของตน ซึ่งมีอานุภาพที่ปรากฏแล้วในเรื่องการทำให้เวชยันตปราสาทสั่นสะเทือน การทรมานนันโทปนันทนาคราชเป็นต้น

Kalaṃ nagghanti soḷasinti soḷasannaṃ pūraṇabhāgaṃ na agghanti. Idaṃ vuttaṃ hoti – āyasmato therassa sāriputtassa paññaṃ soḷasabhāge katvā tato ekaṃ bhāgaṃ soḷasadhā gahetvā laddhaṃ ekabhāgasaṅkhātaṃ kalaṃ sammāsambuddhaṃ ṭhapetvā aññesaṃ sattānaṃ paññā na agghantīti.

บทว่า กลํ นคฺฆนฺติ โสฬสึ ความว่า ย่อมไม่ถึงส่วนที่เต็มสิบหก อธิบายว่า ทำปัญญาของพระเถระผู้มีอายุสารีบุตรให้เป็น 16 ส่วน แล้วเอาส่วนหนึ่งจาก 16 ส่วนนั้นมาแบ่งเป็น 16 อีกครั้งหนึ่ง ส่วนที่ได้มาซึ่งนับว่าเป็นส่วนหนึ่งนั้นเรียกว่า ‘กลา’ ปัญญาของสัตว์ทั้งหลายที่เหลือ เว้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสีย ย่อมไม่ถึงแม้ซึ่งกลานั้น

Sabbassāpi saṃkilesapakkhassa samugghāto ñāyena āraddhavīriyassa hotīti āha ‘‘ñāṇavīriyabalenā’’ti. Sammādiṭṭhisammāvāyāmesu hi siddhesu aṭṭhaṅgiko ariyamaggo siddhova hotīti. Ekākībhāvena khaggavisāṇakappā. Paratoghosena vinā sayameva bhūtā paṭividdhākuppāti sayambhuno.

การถอนขึ้นโดยสิ้นเชิงซึ่งฝ่ายสังกิเลสแมทั้งหมด ย่อมมีแก่ผู้ปรารภความเพียรโดยถูกทาง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ญาณวีริยพเลน จริงอยู่ เมื่อสัมมาทิฏฐิและสัมมาวายามะสำเร็จแล้ว อริยมรรคมีองค์ ๘ ก็เป็นอันสำเร็จแล้วนั่นเทียว (พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย) เปรียบด้วยนอแรด เพราะความเป็นผู้อยู่ผู้เดียว (พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย) เป็นผู้ตรัสรู้ได้ด้วยพระองค์เอง ปราศจากเสียงประกาศจากผู้อื่น ทรงแทงตลอดอกุปปธรรม (คืออรหัตตผล) ฉะนั้น จึงชื่อว่า สยัมภู

Hatthagatasuvaṇṇavalayānaṃ aññamaññaṃ saṅghaṭṭanaṃ vaṃsakaḷīrassa katthaci asattatāti evamādikaṃ taṃ taṃ nimittaṃ kāraṇaṃ āgamma. Vīmaṃsantāti pavattinivattiyo upaparikkhantā. Mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ esanaṭṭhena mahesayo. Ekacariyanivāsenāti ekacariyanivāsamattena, na sīlādinā. Khaggamigasiṅgasamā upamā yesaṃ, khaggamigasiṅgaṃ vā samūpamā yesaṃ te khaggasiṅgasamūpamā.

อาศัยนิมิตคือเหตุนั้นๆ มีอาทิ การกระทบกันแห่งกำไลทองที่อยู่ในมือ ความไม่ติดข้องที่ไหนๆ ของหน่อไม้ บทว่า วีมํสนฺตา ความว่า พิจารณาอยู่ซึ่งปวัตติและนิวุตติ (พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย) ชื่อว่า มเหสี เพราะอรรถว่าแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่มีศีลขันธ์เป็นต้น บทว่า เอกจริยนิเวเสน ความว่า เพียงด้วยการอยู่ประพฤติผู้เดียว ไม่ใช่ด้วยศีลเป็นต้น พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่าใด มีอุปมาเสมอด้วยนอแรด หรือพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่าใด มีนอแรดเป็นสมุปมา (อุปมาที่เท่ากัน) พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น ชื่อว่า ขัคคสิงคสมูปมา

Tambanakhatuṅganakhatādiasītianubyañjanapaṭimaṇḍitehi suppatiṭṭhitapādatādīhi dvattiṃsāya mahāpurisalakkhaṇehi vicitro acchariyabbhuto rūpakāyo etassāti asīti…pe… rūpakāyo. Saha vāsanāya sabbesaṃ kilesānaṃ [Pg.292] pahīnattā sabbākāraparisuddhasīlakkhandhādiguṇaratanehi samiddho dhammakāyo etassāti sabbākāra…pe… dhammakāyo. Ṭhānasoti taṅkhaṇeyeva.

รูปกายอันวิจิตร น่าอัศจรรย์ ไม่เคยมี ประดับด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ มีความเป็นผู้มีพระนขา (เล็บ) สีทองแดง และพระนขาสูงเป็นต้น และด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ มีความเป็นผู้มีฝ่าพระบาทประดิษฐานเป็นอย่างดีเป็นต้น มีอยู่แก่พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ ฉะนั้น จึงชื่อว่า อสีติ...เป... รูปกาโย ธรรมกายอันสมบูรณ์ด้วยคุณรัตนะมีศีลขันธ์เป็นต้นที่บริสุทธิ์หมดจดโดยอาการทั้งปวง มีอยู่แก่พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ เพราะทรงละกิเลสทั้งปวงพร้อมทั้งวาสนาได้ ฉะนั้น จึงชื่อว่า สัพพการ...เป... ธัมมกาโย บทว่า ฐานโส ความว่า ในขณะนั้นนั่นเอง

Evaṃ mahānubhāvassāti evaṃ yathāvuttarūpakāyasampattiyā, dhammakāyasampattiyā ca viññāyamānavipulāparimeyyabuddhānubhāvassa, vasaṃ nāgataṃ anupagamanavasenāti adhippāyo.

บทว่า เอวํ มหานุภาวสฺส ความว่า (ความตาย) มิได้เป็นไปในอำนาจ คือ มิได้มาถึงโดยอาการที่ไม่เป็นไปตามอำนาจ ของพระพุทธเจ้าผู้มีพุทธานุภาพอันไพบูลย์หาประมาณมิได้ ซึ่งเป็นที่รู้กันด้วยความถึงพร้อมแห่งรูปกายและความถึงพร้อมแห่งธรรมกายดังที่กล่าวแล้วอย่างนี้

Maraṇaṃ sāmaññaṃ etassāti maraṇasāmañño, tassa bhāvo maraṇasāmaññatā, tāya.

ความตายเป็นสิ่งสามัญแก่ผู้นี้ ฉะนั้น จึงชื่อว่า มรณสามัญโญ, ภาวะของผู้นั้น ชื่อว่า มรณสามัญญตา, ด้วยภาวะนั้น

172. Kimikulānanti kimisamūhānaṃ, kimijātīnaṃ vā. Jīyantīti jaraṃ pāpuṇanti.

๑๗๒. บทว่า กิมิกุลานํ ความว่า แห่งหมู่หนอน หรือแห่งชาติหนอน บทว่า ชียนฺติ ความว่า ย่อมถึงความแก่

Nikkhanteti vītivatte. Paṭihitāyāti paccānugatāya. So mamassa antarāyoti sā yathāvuttā na kevalaṃ kālakiriyāva, atha kho mama atidullabhaṃ khaṇaṃ labhitvā ṭhitassa satthusāsanamanasikārassa antarāyo assa bhaveyya. Byāpajjeyyāti vipattiṃ gaccheyya. Satthakena viya aṅgapaccaṅgānaṃ kantanakā maraṇakāle sandhibandhanacchedanakavātā satthakavātā.

บทว่า นิกฺขนฺเต ความว่า เมื่อล่วงไปแล้ว บทว่า ปฏิหิตาย ความว่า เมื่อกลับมาถึงแล้ว บทว่า โส มมสฺส อนฺตราโย ความว่า ความตายดังที่กล่าวมานั้น มิใช่เป็นเพียงการทำกาละเท่านั้น แต่ที่แท้แล้ว พึงเป็นอันตรายแก่การมนสิการคำสอนของพระศาสดาของเราผู้ได้โอกาสที่หาได้ยากยิ่งแล้วตั้งอยู่ บทว่า พฺยาปชฺเชยฺย ความว่า พึงถึงความวิบัติ ลมที่ตัดข้อต่อและเอ็นในเวลามรณะ ซึ่งตัดอวัยวะน้อยใหญ่เหมือนกับศัตราน้อย ชื่อว่า สัตถกวาตา

173. Abalanti balahīnaṃ. Dubbalanti tasseva vevacanaṃ. Abhāvattho hi ayaṃ du-saddo ‘‘dussīlo (a. ni. 5.213; a. ni. 10.75) duppañño’’tiādīsu (ma. ni. 1.449) viya. Tadetaṃ āyu. Assāsapassāsānaṃ samavuttitā aparāparaṃ pavesanikkhamova. Bahi nikkhantanāsikavāte anto apavisante, paviṭṭhe vā anikkhamanteti ekasseva pavesanikkhamo viya vuttaṃ, taṃ nāsikavātabhāvasāmaññenāti daṭṭhabbaṃ. Adhimattatāya accāsannaadhiṭṭhānādinā. Tadabhāvo hi iriyāpathānaṃ samavuttitā. Atisītena abhibhūtassa kāyassa vipajjanaṃ mahiṃsaraṭṭhādīsu himapātakālena dīpetabbaṃ. Tattha hi sattā sītena bhinnasarīrā jīvitakkhayaṃ pāpuṇanti. Atiuṇhena abhibhūtassa vipajjanaṃ marukantāre uṇhābhitattāya pacchiṃ, tattha ṭhapitaṃ upari sāṭakaṃ, puttañca akkamitvā matāya itthiyā dīpetabbaṃ. Mahābhūtānaṃ samavuttitā pakopābhāvo[Pg.293]. Pathavīdhātuādīnaṃ pakopena sarīrassa vikārāpatti parato dhātukammaṭṭhānakathāyaṃ āgamissati. Yuttakāleti bhuñjituṃ yuttakāle khuddābhibhūtakāle.

๑๗๓. บทว่า อพลนฺติ ความว่า ผู้มีกำลังน้อย. บทว่า ทุพฺพลนฺติ เป็นไวพจน์ของบทว่า อพลํ นั้นนั่นเอง. จริงอยู่ ทุ-สัทท์นี้ มีอรรถว่าไม่มี เหมือนในคำเป็นต้นว่า ทุสฺสีโล ทุปฺปญฺโญ. อายุนั้นคืออะไร. คือความสม่ำเสมอแห่งลมหายใจเข้าและลมหายใจออก เป็นเพียงการเข้าออกสืบๆ กันไป. ที่กล่าวว่า เมื่อลมจมูกที่ออกไปภายนอกยังไม่กลับเข้ามาภายใน หรือเมื่อลมที่เข้าไปแล้วยังไม่ออกมา เหมือนการเข้าออกของลมเพียงครั้งเดียวนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวโดยความเสมอกันแห่งความเป็นลมจมูก. (ความสม่ำเสมอแห่งอิริยาบถ) โดยความเป็นของมีประมาณยิ่ง ด้วยการนั่งนานเกินไป การยืนนานเกินไปเป็นต้น. จริงอยู่ ความไม่มีแห่งสิ่งนั้น (คือการนั่งนานเกินไปเป็นต้น) ชื่อว่าความสม่ำเสมอแห่งอิริยาบถ. ความแปรปรวนแห่งกายที่ถูกความเย็นจัดครอบงำ พึงแสดงด้วยกาลหิมะตกในมหิงสกชนบทเป็นต้น. จริงอยู่ ในที่นั้น สัตว์ทั้งหลายมีร่างกายแตกทำลายเพราะความเย็น ย่อมถึงความสิ้นชีวิต. ความแปรปรวนแห่งกายที่ถูกความร้อนจัดครอบงำ พึงแสดงด้วยเรื่องหญิงที่ถูกความร้อนแผดเผาในทะเลทราย นั่งทับตะกร้า ผ้าสไบที่วางไว้บนตะกร้านั้น และบุตรจนตาย. ความสม่ำเสมอแห่งมหาภูตรูป คือความไม่มีแห่งความกำเริบ. การถึงความวิการแห่งร่างกายเพราะความกำเริบแห่งปฐวีธาตุเป็นต้น จักมีมาข้างหน้าในธาตุกัมมัฏฐานกถา. บทว่า ยุตฺตกาเล ความว่า ในกาลที่ควรบริโภค คือในกาลที่ถูกความหิวครอบงำ.

174. Avavatthānatoti kālādivasena vavatthānābhāvato. Vavatthānanti cettha paricchedo adhippeto, na asaṅkarato vavatthānaṃ, nicchayo cāti āha ‘‘paricchedābhāvato’’ti. Na nāyareti na ñāyanti.

๑๗๔. บทว่า อววตฺถานโต ความว่า เพราะไม่มีการกำหนดโดยกาลเป็นต้น. และในบทว่า ววตฺถานํ นี้ ท่านประสงค์เอาการกำหนดหมาย ไม่ใช่การตั้งอยู่โดยไม่ปะปนกัน และไม่ใช่วินิจฉัย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปริจฺเฉทาภาวโต" (เพราะไม่มีการกำหนดหมาย). บทว่า น นายเร ความว่า ย่อมไม่ถูกรู้.

Ito paranti ettha paranti paraṃ aññaṃ kālanti attho. Tena orakālassāpi saṅgaho siddho hoti. Paramāyuto orakālaṃ eva cettha ‘‘para’’nti adhippetaṃ. Tato paraṃ sattānaṃ jīvanassa abhāvato ‘‘vavatthānābhāvato’’ti vattuṃ na sakkāti. Abbudapesītiādīsu ‘‘abbudakāle pesikāle’’tiādinā kāla-saddo paccekaṃ yojetabbo. Kāloti idha pubbaṇhādivelā adhippetā. Tenāha ‘‘pubbaṇhepi hī’’tiādi. Idheva dehena patitabbanti sambandho. Anekappakāratoti nagare jātānaṃ gāme, gāme jātānaṃ nagare, vane jātānaṃ janapade, janapade jātānaṃ vanetiādinā anekappakārato. Ito cutenāti ito gatito cutena. Idha imissaṃ gatiyaṃ. Yantayuttagoṇo viyāti yathā yante yuttagoṇo yantaṃ nātivattati, evaṃ loko gatipañcakanti ettakena upamā.

ในบทว่า อิโต ปรํ นี้ บทว่า ปรํ มีอรรถว่า กาลอื่นต่อไป. ด้วยบทนั้น การสงเคราะห์แม้ซึ่งกาลก่อนก็เป็นอันสำเร็จ. และในที่นี้ ท่านประสงค์เอากาลก่อนอายุขัยเท่านั้นว่า "ปรํ". เพราะหลังจากนั้นไป การดำรงชีวิตของสัตว์ทั้งหลายไม่มีอยู่ จึงไม่อาจกล่าวได้ว่า "เพราะไม่มีการกำหนด". ในบทเป็นต้นว่า อพฺพุทะเปสี พึงประกอบ กาล-สัทท์ เข้ากับแต่ละบท โดยนัยเป็นต้นว่า "อพฺพุทะกาเล เปสิกาเล". ในที่นี้ บทว่า กาโล ท่านประสงค์เอาเวลาเช่นเวลาเช้าเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ปุพฺพณฺเหปิ หิ". มีความสัมพันธ์ว่า พึงล้มลงด้วยกายนี้ในที่นี้เอง. บทว่า อเนกปฺปการโต ความว่า โดยประการต่างๆ คือ คนที่เกิดในเมือง (ตาย) ในบ้าน, คนที่เกิดในบ้าน (ตาย) ในเมือง, คนที่เกิดในป่า (ตาย) ในชนบท, คนที่เกิดในชนบท (ตาย) ในป่า เป็นต้น. บทว่า อิโต จุเตน ความว่า ผู้จุติแล้วจากคตินี้. บทว่า อิธ คือในคตินี้. บทว่า ยนฺตยุตฺตโคโณ วิย ความว่า อุปมามีเพียงเท่านี้ว่า โคที่เทียมในยนต์ย่อมไม่ล่วงเลยยนต์ไปฉันใด โลกก็ไม่ล่วงเลยคติ ๕ ไปฉันนั้น.

175. Appaṃ vā bhiyyoti vassasatato upari ‘‘dasa vā vassāni, vīsati vā’’tiādinā dutiyaṃ vassasataṃ apāpuṇanto appakaṃ vā jīvatīti attho. Gamanīyoti gandhabbo upapajjanavasena. Samparāyoti paraloko.

๑๗๕. บทว่า อปฺปํ วา ภิยฺโย มีอรรถว่า มีชีวิตอยู่เพียงเล็กน้อย คือเกินร้อยปีไปแล้ว แต่ยังไม่ถึงร้อยปีที่สอง โดยนัยเป็นต้นว่า "สิบปีบ้าง ยี่สิบปีบ้าง". บทว่า คมนีโย ความว่า ผู้ที่จะต้องไปโดยการเข้าถึง (ภพใหม่). บทว่า สมฺปรายโย ความว่า ปรโลก.

Hīḷeyyāti paribhaveyya na sambhāveyya. Nanti āyuṃ. Suporisoti sādhupuriso paññavā. Careyyāti sucaritaṃ careyya. Tenāha ‘‘ādittasīsovā’’ti.

บทว่า หีเฬยฺย ความว่า พึงดูหมิ่น ไม่พึงยกย่อง. บทว่า นํ หมายถึง อายุ. บทว่า สุโปริโส ความว่า สัตบุรุษผู้มีปัญญา. บทว่า จเรยฺย ความว่า พึงประพฤติสุจริต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อาทิตฺตสีโสวา".

Sattahi upamāhīti –

(แสดง) ด้วยอุปมา ๗ ประการ คือ –

‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇa, tiṇagge ussāvabindu sūriye uggacchante khippaṃyeva paṭivigacchati, na ciraṭṭhitikaṃ hoti. Udake udakapubbuḷaṃ. Udake [Pg.294] daṇḍarāji. Nadī pabbateyyā dūraṅgamā sīghasotā hārahārinī. Balavā puriso jivhagge kheḷapiṇḍaṃ saṃyūhitvā akasireneva vameyya. Divasaṃ santatte ayokaṭāhe maṃsapesi pakkhittā khippaṃyeva paṭivigacchati, na ciraṭṭhitikā hoti. Gāvī vajjhā āghātanaṃ nīyamānā yaṃ yadeva pādaṃ uddharati, santikeva hoti vadhassa, santikeva maraṇassa, evamevaṃ kho, brāhmaṇa, govajjhūpamaṃ jīvitaṃ manussānaṃ parittaṃ lahukaṃ bahudukkhaṃ bahupāyāsaṃ mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇa’’nti (a. ni. 7.74) –

"พราหมณ์ เปรียบเหมือนหยาดน้ำค้างบนยอดหญ้า เมื่อดวงอาทิตย์ขึ้น ย่อมอันตรธานไปอย่างรวดเร็ว ตั้งอยู่ไม่นาน. เหมือนฟองน้ำในน้ำ. เหมือนรอยไม้ที่ขีดลงในน้ำ. เหมือนแม่น้ำที่เกิดจากภูเขา ไหลไปไกล มีกระแสเชี่ยว พัดพาสิ่งต่างๆ ไป. เหมือนบุรุษมีกำลัง อมก้อนน้ำลายไว้ที่ปลายลิ้นแล้ว พึงบ้วนทิ้งได้โดยไม่ยาก. เหมือนชิ้นเนื้อที่ใส่ลงในกระทะเหล็กที่ร้อนจัดตลอดวัน ย่อมสลายไปอย่างรวดเร็ว ตั้งอยู่ไม่นาน. เหมือนแม่โคที่จะถูกเชือด ถูกนำไปสู่ที่ฆ่า ทุกย่างก้าวที่ยกขึ้น ย่อมเข้าไปใกล้ความตาย เข้าไปใกล้มรณะ. พราหมณ์ ฉันใดก็ฉันนั้น ชีวิตของมนุษย์ทั้งหลายเปรียบเหมือนโคที่จะถูกเชือด มีประมาณน้อย รวดเร็ว มีทุกข์มาก มีความคับแค้นใจมาก พึงรู้ได้ด้วยปัญญา พึงทำกุศล พึงประพฤติพรหมจรรย์ ความไม่ตายย่อมไม่มีแก่ผู้ที่เกิดแล้ว" ดังนี้ –

Evamāgatāhi imāhi sattahi upamāhi alaṅkataṃ.

(พระสูตร) ที่ประดับแล้วด้วยอุปมา ๗ ประการเหล่านี้ ที่มาแล้วอย่างนี้.

Rattindivanti ekaṃ rattindivaṃ. Bhagavato sāsananti ariyamaggapaṭivedhāvahaṃ satthu ovādaṃ. Bahuṃ vata me kataṃ assāti bahuṃ vata mayā attahitaṃ pabbajitakiccaṃ kataṃ bhaveyya. Tadantaranti taṃ khaṇaṃ tattakaṃ velaṃ. Ekaṃ piṇḍapātanti ekaṃ divasaṃ yāpanappahonakaṃ piṇḍapātaṃ. Dandhanti mandaṃ cirāya. Avissāsiyo avissāsanīyo.

บทว่า รตฺตินฺทิวํ ความว่า ตลอดคืนและวันหนึ่ง. บทว่า ภควโต สาสนํ ความว่า โอวาทของพระศาสดาอันนำมาซึ่งการแทงตลอดอริยมรรค. บทว่า พหุํ วต เม กตํ อสฺสา ความว่า กิจของบรรพชิตอันเป็นประโยชน์แก่ตนมากหนอ เราพึงได้ทำแล้ว. บทว่า ตทนฺตรํ ความว่า ในขณะนั้น ในเวลานั้น. บทว่า เอกํ ปิณฺฑปาตํ ความว่า บิณฑบาตที่พอจะยังอัตภาพให้เป็นไปได้ตลอดวันหนึ่ง. บทว่า ทนฺธํ ความว่า ช้า นาน. บทว่า อวิสฺสาสิโย คือ อวิสฺสาสนีโย (ไม่ควรไว้วางใจ).

176. Citte dharanteyeva sattānaṃ jīvitavohāro, cittassa ca atiittaro khaṇo lahuparivattibhāvato. Yathāha bhagavā ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ, yathayidaṃ citta’’nti (a. ni. 1.48; kathā. 335). Tasmā sattānaṃ jīvitaṃ ekacittakkhaṇikattā lahusaṃ ittaranti dassento ‘‘paramatthato’’tiādimāha. Tattha ‘‘paramatthato’’ti iminā yāyaṃ ‘‘yo ciraṃ jīvati, so vassasata’’ntiādinā sattānaṃ (dī. ni. 2.7; saṃ. ni. 1.145; a. ni. 7.74) jīvitappavatti vuttā, sā pabandhavisayattā vohāravasenāti taṃ paṭikkhipati. ‘‘Atiparitto’’ti iminā –

๑๗๖. โวหารว่าชีวิตของสัตว์ทั้งหลายมีอยู่ก็ต่อเมื่อจิตยังดำรงอยู่เท่านั้น, และขณะของจิตก็สั้นอย่างยิ่ง เพราะมีความเปลี่ยนแปลงเร็ว. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเปลี่ยนแปลงได้รวดเร็วเหมือนอย่างจิตนี้เลย". เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงแสดงว่า ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายเป็นของเร็วและสั้น เพราะมีเพียงขณะจิตเดียว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ปรมตฺถโต". ในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า "ปรมตฺถโต" นี้ ท่านปฏิเสธความเป็นไปแห่งชีวิตของสัตว์ทั้งหลายที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ผู้ใดมีชีวิตอยู่นาน ผู้นั้นมีอายุร้อยปี" นั้นเสีย เพราะความเป็นไปแห่งชีวิตนั้นเป็นเรื่องของความสืบต่อ ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งโวหาร. ด้วยบทว่า "อติปริตฺโต" นี้ (มีความว่า) –

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, cattāro daḷhadhammā dhanuggahā susikkhitā katahatthā katūpāsanā catuddisā ṭhitā assu, atha puriso āgaccheyya ‘ahaṃ imesaṃ…pe… katūpāsanānaṃ catuddisā kaṇḍe khitte appatiṭṭhite pathaviyaṃ gahetvā āharissāmī’ti. Yathā [Pg.295] ca, bhikkhave, tassa purisassa javo, yathā ca candimasūriyānaṃ javo, tato sīghataro. Yathā ca, bhikkhave, tassa purisassa javo, yathā ca candimasūriyānaṃ javo, yathā ca yā devatā candimasūriyānaṃ purato dhāvanti, tāsaṃ devatānaṃ javo, tato sīghataraṃ āyusaṅkhārā khīyantī’’ti (saṃ. ni. 2.228) –

“ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนายขมังธนู ๔ คน ผู้มีธนูมั่นคง ฝึกฝนมาดีแล้ว มีฝีมือแม่นยำ ได้แสดงศิลปะแล้ว พึงยืนอยู่ประจำ ๔ ทิศ ครั้งนั้น บุรุษคนหนึ่งพึงมากล่าวว่า ‘เราจักจับลูกศรที่นายขมังธนู...ผู้ได้แสดงศิลปะแล้ว...เหล่านี้ยิงไปจาก ๔ ทิศ ก่อนที่ลูกศรจะตกถึงพื้นดิน แล้วนำมา’ ภิกษุทั้งหลาย ความเร็วของบุรุษนั้นฉันใด ความเร็วของพระจันทร์และพระอาทิตย์ก็เร็วกว่านั้น ภิกษุทั้งหลาย ความเร็วของบุรุษนั้นฉันใด ความเร็วของพระจันทร์และพระอาทิตย์ฉันใด และความเร็วของเทวดาที่วิ่งไปข้างหน้าพระจันทร์และพระอาทิตย์ฉันใด อายุสังขารย่อมสิ้นไปเร็วกว่าความเร็วเหล่านั้น” (สังยุตตนิกาย นิทานวรรค ๒.๒๒๘) –

Evaṃ vuttaṃ parittampi paṭikkhipati. Tatra hi gamanassādānaṃ devaputtānaṃ heṭṭhupariyena paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi, pāde ca baddhakhuradhārāsannipātatopi parittako rūpajīvitindriyassa so khaṇo vutto, cittassa pana ativiya parittataro, yassa upamāpi natthi. Tenevāha ‘‘yāvañcidaṃ, bhikkhave, upamāpi na sukarā, yāva lahuparivattaṃ citta’’nti (a. ni. 1.48). Jīvitakkhaṇoti jīvanakkhaṇo. Ekacittappavattimattoyeva ekassa cittassa pavattimatteneva sattānaṃ paramatthato jīvanakkhaṇassa paricchinnattā. Idāni tamatthaṃ upamāya pakāsento ‘‘yathā nāmā’’tiādimāha. Tattha pavattamānanti pavattantaṃ. Ekacittakkhaṇikanti ekacittakkhaṇamattavantaṃ. Tasmiṃ citte niruddhamatteti yena vattamānacittakkhaṇena ‘‘jīvatī’’ti vuccati, tasmiṃ citte nirodhaṃ bhaṅgaṃ pattamatte taṃsamaṅgī satto niruddho matoti vuccati. Vuttamevatthaṃ pāḷiyā vibhāvetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tena tīsupi kālesu sattānaṃ paramatthato jīvanaṃ nāma cittakkhaṇavasenevāti dasseti.

พระผู้มีพระภาคทรงปฏิเสธแม้ขณะที่เล็กน้อยซึ่งตรัสไว้ดังนี้ ในธนุคคหสูตรนั้นแล พระองค์ตรัสว่า ขณะแห่งรูปชีวิตินทรีย์นั้นเล็กน้อยกว่าแม้การประจวบกันแห่งคมมีดโกนที่ผูกไว้ที่ศีรษะและที่เท้าของเทวบุตรผู้ยินดีในการวิ่ง ผู้วิ่งสวนกันทางเบื้องล่างและเบื้องบน ส่วนขณะแห่งจิตเล่า ก็เล็กน้อยกว่าอย่างยิ่ง ซึ่งไม่มีแม้แต่อุปมา เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย การทำอุปมามิใช่ทำได้ง่ายเลยว่า จิตเปลี่ยนแปลงรวดเร็วเพียงไร” (อังคุตตรนิกาย เอกนิบาต ๑.๔๘) บทว่า ชีวิตักขณะ ได้แก่ ขณะแห่งการเป็นอยู่ มีประมาณเพียงการเกิดขึ้นของจิตดวงหนึ่งเท่านั้น เพราะโดยปรมัตถ์ ขณะแห่งการเป็นอยู่ของสัตว์ทั้งหลายถูกกำหนดด้วยเพียงการเกิดขึ้นของจิตดวงหนึ่ง บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้นโดยอุปมา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ยถา นาม” ในบทเหล่านั้น บทว่า ปวัตตมานัง ได้แก่ กำลังเป็นไปอยู่ บทว่า เอกจิตตักขณิกัง ได้แก่ มีประมาณเพียงขณะแห่งจิตดวงหนึ่ง บทว่า ตัสฺมึ จิตฺเต นิรุทฺธมตฺเต ความว่า สัตว์ย่อมถูกเรียกว่า “เป็นอยู่” ด้วยขณะแห่งจิตที่เป็นปัจจุบันใด เมื่อจิตนั้นถึงความดับ คือความแตกไป สัตว์ผู้ประกอบด้วยจิตนั้น ย่อมถูกเรียกว่า ดับแล้ว ตายแล้ว เพื่อจะทรงจำแนกเนื้อความที่ตรัสไว้นั้นแลด้วยพระบาลี จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ยถาห” ด้วยคำนั้น พระองค์ทรงแสดงว่า โดยปรมัตถ์แล้ว การเป็นอยู่ของสัตว์ทั้งหลายในกาลทั้งสาม ย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งจิตตขณะเท่านั้น

Jīvitanti jīvitindriyaṃ. Sukhadukkhāti sukhadukkhavedanā. Upekkhāpi hi sukhadukkhāsu eva antogadhā iṭṭhāniṭṭhabhāvato. Attabhāvoti jīvitavedanāviññāṇāni ṭhapetvā avasiṭṭhadhammā vuttā. Kevalāti attanā, niccabhāvena vā avomissā. Ekacittasamāyuttāti ekekena cittena sahitā. Lahuso vattati khaṇoti vuttanayena ekacittakkhaṇikatāya lahuko atiittaro jīvitādīnaṃ khaṇo vattati.

บทว่า ชีวิตัง ได้แก่ ชีวิตินทรีย์ บทว่า สุขทุกฺขา ได้แก่ สุขเวทนาและทุกขเวทนา จริงอยู่ แม้อุเบกขาก็นับเนื่องในสุขและทุกข์นั่นเอง เพราะความเป็นอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ บทว่า อัตตภาโว ท่านกล่าวหมายถึงธรรมที่เหลือ เว้นชีวิต เวทนา และวิญญาณ บทว่า เกวลา ได้แก่ ไม่เจือปนด้วยอัตตาหรือด้วยความเป็นของเที่ยง บทว่า เอกจิตตสมายุตฺตา ได้แก่ ประกอบกับจิตแต่ละดวง บทว่า ลหุโส วตฺตติ ขโณ ความว่า ขณะแห่งชีวิตเป็นต้น เป็นขณะที่รวดเร็วและสั้นอย่างยิ่ง ย่อมเป็นไป เพราะความเป็นเอกจิตตักขณิกะ (มีขณะเท่ากับจิตดวงเดียว) ตามนัยที่กล่าวแล้ว

Ye niruddhā marantassāti cavantassa sattassa cutito uddhaṃ ‘‘niruddhā’’ti vattabbā ye khandhā. Tiṭṭhamānassa vā idhāti ye vā idha pavattiyaṃ tiṭṭhantassa dharantassa bhaṅgappattiyā niruddhā khandhā. Sabbepi sadisā te sabbepi ekasadisā. Kathaṃ? Gatā appaṭisandhikā puna āgantvā paṭisandhānābhāvena vigatā. Yathā [Pg.296] hi cutikhandhā na nivattanti, evaṃ tato pubbepi khandhā, tasmā ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitanti adhippāyo.

บทว่า เย นิรุทฺธา มรนฺตสฺส ความว่า ขันธ์เหล่าใดที่ควรกล่าวว่า “ดับแล้ว” ในเบื้องหน้าแต่จุติของสัตว์ผู้กำลังจุติ หรือบทว่า ติฏฺฐมานสฺส วา อิธ ความว่า หรือขันธ์เหล่าใดที่ดับแล้วเพราะถึงความแตกไปของบุคคลผู้ดำรงอยู่ เป็นอยู่ในปวัตติกาลในโลกนี้ ขันธ์ทั้งหมดนั้นก็เหมือนกัน ขันธ์ทั้งหมดนั้นเหมือนกันอย่างเดียว เหมือนกันอย่างไร? คือ ไปแล้ว ไม่มีการสืบต่ออีก ปราศไปแล้วเพราะไม่มีการกลับมาสืบต่ออีก จริงอยู่ จุติขันธ์ย่อมไม่กลับมาฉันใด แม้ขันธ์ทั้งหลายก่อนหน้านั้นก็ (ไม่กลับมา) ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น อธิบายว่า ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายมีขณะเท่ากับจิตดวงเดียว

Anibbattena na jātoti anuppannena cittena jāto na hoti ajāto nāma hoti. Paccuppannena vattamānena cittena jīvati jīvamāno nāma hoti. Cittabhaṅgā mato lokoti cuticittassa viya sabbassapi tassa tassa cittassa bhaṅgappattiyā ayaṃ loko paramatthato mato nāma hoti niruddhassa appaṭisandhikattā. Evaṃ santepi paññatti paramatthiyā yā taṃ taṃ dharantaṃ cittaṃ upādāya ‘‘tisso jīvati, phusso jīvatī’’ti vacanappavattiyā visayabhūtā santānapaññatti, sā ettha paramatthiyā paramatthabhūtā. Tathā hi vadanti ‘‘nāmagottaṃ na jīratī’’ti (saṃ. ni. 1.76).

บทว่า อนิพฺพตฺเตน น ชาโต ความว่า สัตว์ไม่ชื่อว่าเกิดแล้วด้วยจิตที่ยังไม่เกิด ชื่อว่ายังไม่เกิด สัตว์ย่อมเป็นอยู่ด้วยจิตที่เป็นปัจจุบัน กำลังเป็นไป ชื่อว่ากำลังเป็นอยู่ บทว่า จิตฺตภงฺคา มโต โลโก ความว่า โลกนี้ (สัตว์โลก) ชื่อว่าตายแล้วโดยปรมัตถ์ เพราะถึงความแตกไปของจิตนั้นๆ ทุกดวง เหมือนจุติจิต เพราะขันธ์ที่ดับไปแล้วไม่มีการสืบต่ออีก แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น สันตานบัญญัติใดที่เป็นอารมณ์ของการใช้คำพูดว่า “ติสสะเป็นอยู่” “ปุสสะเป็นอยู่” โดยอาศัยจิตนั้นๆ ที่ดำรงอยู่ สันตานบัญญัตินั้นเป็นปรมัตถ์ คือเป็นสภาวะที่เป็นปรมัตถ์ในที่นี้ จริงอยู่ ท่านจึงกล่าวว่า “ชื่อและโคตรย่อมไม่แก่” (สังยุตตนิกาย สคาถวรรค ๑.๗๖)

177. Aññataraññatarena ākārena. Cittanti kammaṭṭhānārammaṇaṃ cittaṃ. Āsevanaṃ labhatīti bhāvanāsevanaṃ labhati, bahiddhā vikkhepaṃ pahāya ekattavasena maraṇārammaṇameva hotīti. Tenāha ‘‘maraṇārammaṇā sati santiṭṭhatī’’ti. Sabhāvadhammānaṃ bhedo sabhāvadhammagatiko evāti āha ‘‘sabhāvadhammattā pana ārammaṇassā’’ti. Tenāha bhagavā ‘‘jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppanna’’ntiādi (saṃ. ni. 2.20). Saṃvejanīyattāti saṃvegajananato mahābhūtesu mahāvikāratā viya gayhamānā maraṇaṃ anussariyamānaṃ uparūpari ubbegameva āvahatīti tattha na bhāvanācittaṃ appetuṃ sakkoti. Yadi sabhāvadhammattā appanaṃ na pāpuṇāti, lokuttarajjhānaṃ ekaccāni arūpajjhānāni ca kathanti āha ‘‘lokuttarajjhānaṃ panā’’tiādi. Visuddhibhāvanānukkamavasenāti heṭṭhimavisuddhiyā ānubhāvena adhigatātisayāya paṭipadāñāṇadassanavisuddhibhāvanāya, sabbasaṅkhārehi nibbindanavirajjanādivisaṃyogādhimuttiappanāya ca paṭipakkhabhūtānaṃ pāpadhammānaṃ vigamoti evaṃbhūtassa visuddhibhāvanānukkamassa vasena lokuttarajjhānaṃ appanāppattameva hoti. Ārammaṇasamatikkamanamattaṃ tattha hotīti aññesaṃ sabhāvadhammārammaṇakammaṭṭhānānaṃ viya cittassa samādhāne byāpāro natthi. Yathāsamāhitena pana cittena ārammaṇasamatikkamanamattameva bhāvanāya kātabbaṃ, tasmā sabhāvadhammepi āruppajjhānaṃ appetīti.

๑๗๗. โดยอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า จิตฺตํ คือ จิตมีกรรมฐานเป็นอารมณ์ บทว่า อาเสวนํ ลภติ ความว่า ย่อมได้ซึ่งภาวนาเสวนา คือ ละความฟุ้งซ่านในภายนอกแล้ว มีมรณะเป็นอารมณ์เท่านั้นโดยความเป็นหนึ่ง ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สติย่อมตั้งมั่นในมรณารมณ์" การแตกสลายแห่งสภาวธรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปตามปกติของสภาวธรรมนั่นเอง ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ก็เพราะอารมณ์เป็นสภาวธรรม" ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้เป็นอาทิว่า "ภิกษุทั้งหลาย ชรามรณะไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยกันเกิดขึ้น" (สํ. นิ. ๒.๒๐) บทว่า สํเวชนียตฺตา ความว่า เพราะเป็นสิ่งที่ก่อให้เกิดสังเวช ความตายเมื่อบุคคลกำหนดถือเอาอยู่ เหมือนความแปรปรวนอย่างใหญ่ในมหาภูตรูปทั้งหลาย เมื่อระลึกถึงอยู่ ย่อมนำมาซึ่งความสลดใจอย่างยิ่งโดยลำดับ เพราะฉะนั้น ภาวนาจิตจึงไม่อาจแน่วแน่ในอารมณ์นั้นได้ หากว่า (กรรมฐาน) ไม่ถึงอัปปนาเพราะเป็นสภาวธรรมแล้ว โลกุตตรฌานและอรูปฌานบางอย่าง (ถึงอัปปนา) ได้อย่างไรเล่า? เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "โลกุตฺตรชฺฌานํ ปนา" เป็นต้น บทว่า วิสุทธิภาวนานุกฺกมวเสนาติ ความว่า โลกุตตรฌานย่อมถึงความเป็นอัปปนาได้ ด้วยอำนาจแห่งลำดับของการเจริญวิสุทธิที่เป็นเช่นนี้ คือ ด้วยภาวนาคือปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิอันมีคุณวิเศษที่บรรลุแล้วด้วยอานุภาพแห่งวิสุทธิเบื้องต่ำ และด้วยความน้อมใจเชื่อในวิสังโยคคือความเบื่อหน่าย ความคลายกำหนัด เป็นต้น จากสังขารทั้งปวง และด้วยการปราศไปแห่งบาปธรรมทั้งหลายอันเป็นปฏิปักษ์ต่ออัปปนา บทว่า อารมฺมณสมติกฺกมนมตฺตํ ตตฺถ โหติ ความว่า ไม่มีความขวนขวายในการตั้งมั่นแห่งจิต เหมือนกรรมฐานอื่นๆ ที่มีสภาวธรรมเป็นอารมณ์ แต่พึงกระทำเพียงการก้าวล่วงอารมณ์ด้วยภาวนา โดยจิตที่ตั้งมั่นไว้ดีแล้ว เพราะฉะนั้น แม้ในสภาวธรรม อรูปฌานก็ย่อมแน่วแน่ได้

Satataṃ [Pg.297] appamatto hoti saṃvegabahulattā, tato evassa sabbabhavesu anabhiratisaññāpaṭilābho. Jīvitanikantiṃ jahāti maraṇassa avassaṃbhāvitādassanato. Pāpagarahī hoti aniccasaññāpaṭilābhato, tato eva asannidhibahulatā, vigatamalamaccheratā ca. Tadanusārenāti aniccasaññāparicayānusārena. Abhāvitamaraṇāti abhāvitamaraṇānussaraṇā. Abhayo asammūḷho kālaṃ karoti pageva maraṇasaññāya sūpaṭṭhitattā.

(โยคี) ย่อมเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่เนืองนิตย์ เพราะมีความสังเวชมาก เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว โยคีนั้นจึงได้อนภิรตสัญญาในภพทั้งปวง ย่อมละความติดใจในชีวิต เพราะเห็นความที่แห่งความตายจะต้องมีเป็นแน่แท้ ย่อมเป็นผู้ติเตียนบาป เพราะได้อนิจจสัญญา เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงมีความไม่สะสมมาก และมีความปราศจากมลทินคือความตระหนี่ บทว่า ตทนุสาเรนาติ ความว่า ตามความสั่งสมอนิจจสัญญา บทว่า อภาวิตมรณาติ ได้แก่ ผู้ที่ไม่ได้เจริญมรณานุสติ (โยคีผู้เจริญมรณานุสติ) ย่อมทำกาละโดยไม่หวาดกลัว ไม่หลงใหล เพราะมรณสัญญาปรากฏดีแล้วตั้งแต่ต้น

Kāyagatāsatikathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องกายคตาสติ

178. Buddhā uppajjanti etthāti buddhuppādo, buddhānaṃ uppajjanakālo, tasmā. Aññatra taṃ ṭhapetvā, aññasmiṃ kāleti attho. Na pavattapubbanti apavattapubbaṃ. Tato eva sabbatitthiyānaṃ avisayabhūtaṃ. Nanu ca sunettasatthārādayo (a. ni. 6.54; 7.66, 73), aññe ca tāpasaparibbājakā sarīraṃ ‘‘asubha’’nti jāniṃsu. Tathā hi sumedhatāpasena sarīraṃ jigucchantena vuttaṃ –

๑๗๘. พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติในกาลนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า พุทธุบาท คือเป็นกาลอุบัติแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เพราะฉะนั้น (จึงชื่อว่าพุทธุบาท) อธิบายว่า เว้นกาลนั้นเสีย ในกาลอื่น บทว่า น ปวตฺตปุพฺพํ ได้แก่ อปวัตตปุพพัง (ไม่เคยมีมาก่อน) เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงไม่เป็นวิสัยของเดียรถีย์ทั้งปวง ก็ สุเนตตศาสดาเป็นต้น (อ. นิ. ๖.๕๔; ๗.๖๖, ๗๓) และดาบสปริพาชกเหล่าอื่น ก็รู้แล้วมิใช่หรือว่า สรีระ "เป็นของไม่งาม" จริงอย่างนั้น สุเมธดาบสเมื่อรังเกียจสรีระ ได้กล่าวไว้ว่า –

‘‘Yannūnimaṃ pūtikāyaṃ, nānākuṇapapūritaṃ;

Chaḍḍayitvāna gaccheyyaṃ, anapekkho anatthiko’’ti. (bu. vaṃ. 2.8) –

"ไฉนหนอ เราพึงละกายเน่านี้ อันเต็มไปด้วยซากศพต่างๆ ไม่เยื่อใย ไม่ต้องการ แล้วพึงไปเสีย" (พุทฺธวํ. ๒.๘) –

Ādi. Kāmaṃ bodhisattā, aññe ca tāpasādayo sarīraṃ ‘‘asubha’’nti jānanti, kammaṭṭhānabhāvena pana na jānanti. Tena vuttaṃ ‘‘aññatra buddhuppādā’’tiādi. Saṃvegāya saṃvattati yāthāvato kāyasabhāvappavedanato. Atthāyāti diṭṭhadhammikādiatthāya. Yogakkhemāyāti catūhi yogehi khemabhāvāya. Satisampajaññāyāti sabbattha satiavippavāsāya ca sattaṭṭhāniyasampajaññāya ca. Ñāṇadassanapaṭilābhāyāti vipassanāñāṇādhigamāya. Vijjāvimuttiphalasacchikiriyāyāti tisso vijjā, cittassa adhimutti nibbānaṃ, cattāri sāmaññaphalānīti etesaṃ paccakkhakaraṇāya. Amatassa nibbānassa adhigamahetutāya, amatasadisātappakasukhasahitatāya ca kāyagatāsati ‘‘amata’’nti vuttā. Paribhuñjantīti jhānasamāpajjanena vaḷañjanti. Parihīnanti jinaṃ. Viraddhanti anadhigamena virajjhitaṃ. Āraddhanti sādhitaṃ nipphāditaṃ. Anekehi ākārehi tesu tesu suttantesu pasaṃsitvā yaṃ taṃ kāyagatāsatikammaṭṭhānaṃ niddiṭṭhanti sambandho[Pg.298]. Kattha pana niddiṭṭhanti? Kāyagatāsatisutte (ma. ni. 3.153 ādayo). Tattha hi ‘‘kathaṃ bhāvitā ca bhikkhave’’tiādinā ayaṃ desanā āgatā. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – bhikkhave, kena pakārena kāyagatāsatibhāvanā bhāvitā, kena ca pakārena punappunaṃ katā ānāpānajjhānādīnaṃ nipphattiyā mahapphalā, tesaṃ tesaṃ vijjābhāgiyānaṃ, abhiññāsacchikaraṇīyānañca dhammānaṃ, aratiratisahanatādīnañca saṃsiddhiyā mahānisaṃsā ca hotīti? Ānāpānapabbanti ānāpānakammaṭṭhānāvadhi. Esa nayo sesesupi.

เป็นต้น จริงอยู่ พระโพธิสัตว์ทั้งหลาย และดาบสเป็นต้นเหล่าอื่น ย่อมรู้ว่าสรีระ "เป็นของไม่งาม" แต่ไม่รู้โดยความเป็นกรรมฐาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "เว้นจากพุทธุบาท" ย่อมเป็นไปเพื่อความสังเวช เพราะประกาศสภาวะของกายตามความเป็นจริง บทว่า อตฺถาย ได้แก่ เพื่อประโยชน์มีทิฏฐธรรมิกัตถประโยชน์เป็นต้น บทว่า โยคกฺเขมาย ได้แก่ เพื่อความเกษมจากโยคะ ๔ บทว่า สติสมฺปชญฺญาย ได้แก่ เพื่อความไม่ปราศจากสติในทุกแห่ง และเพื่อสัมปชัญญะในฐานะ ๗ บทว่า ญาณทสฺสนปฏิลาภาย ได้แก่ เพื่อการบรรลุวิปัสสนาญาณ บทว่า วิชฺชาวิมุตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ได้แก่ เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งวิชชา ๓, อธิโมกข์ของจิตคือนิพพาน, และสามัญผล ๔ กายคตาสติ ท่านเรียกว่า "อมตะ" เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุอมตนิพพาน และเพราะประกอบด้วยความสุขที่เกิดจากความเพียรเครื่องเผากิเลสอันเป็นดุจอมตะ บทว่า ปริภุญฺชนฺติ ความว่า ย่อมใช้สอยด้วยการเข้าฌานสมาบัติ บทว่า ปริหีนํ ได้แก่ เสื่อมแล้ว บทว่า วิรทฺธํ ได้แก่ คลาดแล้วเพราะไม่บรรลุ บทว่า อารทฺธํ ได้แก่ ปรารภแล้ว ทำให้สำเร็จแล้ว มีความสัมพันธ์ว่า กายคตาสติกรรมฐานใด ที่ท่านสรรเสริญแล้วในพระสูตรนั้นๆ โดยอาการเป็นอันมาก (กรรมฐานนั้น) ท่านแสดงไว้แล้ว (ถามว่า) ก็ท่านแสดงไว้ที่ไหน? (ตอบว่า) ในกายคตาสติสูตร (ม. นิ. ๓.๑๕๓ เป็นต้น) จริงอยู่ ในสูตรนั้น เทศนานี้มาแล้วด้วยคำเป็นต้นว่า "กถํ ภาวิตา จ ภิกฺขเว" ในข้อนั้น มีเนื้อความย่อดังนี้ – ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติภาวนา อันบุคคลเจริญแล้วโดยอาการอย่างไร กระทำแล้วเนืองๆ โดยอาการอย่างไร จึงมีผลมาก มีอานิสงส์มาก เพื่อความสำเร็จแห่งอานาปานฌานเป็นต้น เพื่อความสำเร็จแห่งธรรมอันเป็นส่วนแห่งวิชชา, ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยอภิญญา, และการอดทนต่อความไม่ยินดีและความยินดีเป็นต้น? บทว่า อานาปานปพฺพํ ได้แก่ มีอานาปานกรรมฐานเป็นที่สุด นัยนี้มีในบรรพที่เหลือทั้งหลายแม้อื่นๆ

Dhātumanasikārakammaṭṭhānena yadipi upacārasamādhi ijjhati, sammasanavāro pana tattha sātisayoti dhātumanasikārapabbampi ‘‘vipassanāvasena vutta’’nti vuttaṃ. ‘‘Ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’’ti (dī. ni. 2.379; ma. ni. 1.112) tattha tattha asubhāniccatādīhi saddhiṃ kāye ādīnavassa vibhāvanavasena desanāya āgatattā ‘‘navasivathika…pe… vuttānī’’ti vuttaṃ. Ettha uddhumātakādīsūti etesu sivathikapabbesu āgatauddhumātakādīsu. Ānāpānassativasenāti ānāpānassatibhāvanāvasena. Yo upari ‘‘karīsaṃ matthaluṅga’’nti matthaluṅgakoṭṭhāso gayhati, taṃ idha pāḷiyaṃ (ma. ni. 3.154) aṭṭhimiñjeneva saṅgaṇhitvā desanā āgatāti dassento ‘‘matthaluṅgaṃ aṭṭhimiñjena saṅgahetvā’’ti āha. Idhāti imasmiṃ anussatiniddese. Kāyaṃ gatā, kāye vā gatā sati kāyagatāsatīti satisīsena idaṃ dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ adhippetanti yojanā.

แม้ว่าอุปจารสมาธิจะสำเร็จได้ด้วยธาตุมนสิการกรรมฐาน แต่ว่าวาระแห่งการพิจารณาในกรรมฐานนั้นมีความพิเศษยิ่ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า แม้ธาตุมนสิการบรรพ "ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งวิปัสสนา" เพราะพระเทศนามาแล้วโดยนัยแห่งการแสดงโทษในกาย พร้อมกับความเป็นอสุภะและความไม่เที่ยงเป็นต้น ในที่นั้นๆ ว่า "กายนี้แล มีอย่างนี้เป็นธรรมดา มีความเป็นอย่างนี้ ไม่ล่วงความเป็นอย่างนี้ไปได้" (ที.ม. ๒/๓๗๙; ม.ม. ๑/๑๑๒) ท่านจึงกล่าวว่า "นวสีวถิกบรรพ ๙ ... ท่านกล่าวไว้" ในคำเหล่านั้น คำว่า อุทฺธุมาตกาทิสูติ หมายถึง อุทธุมาตกะเป็นต้นที่มาในสีวถิกบรรพเหล่านี้ คำว่า อานาปานสฺสติวเสนาติ หมายถึง โดยนัยแห่งอานาปานสติภาวนา ส่วนแห่งมันสมองใดที่ท่านถือเอาในเบื้องบนว่า "กรีสํ มตฺถลุงฺคํ" เมื่อจะแสดงว่า ส่วนนั้น ในพระบาลีนี้ (ม.อุ. ๓/๑๕๔) พระเทศนามาโดยที่ท่านสงเคราะห์เข้าด้วยเยื่อในกระดูกเท่านั้น จึงกล่าวว่า "สงเคราะห์มันสมองเข้าด้วยเยื่อในกระดูก" คำว่า อิธาติ หมายถึง ในอนุสสตินิทเทสนี้ พึงประกอบความว่า สติที่ไปสู่กาย หรือสติที่ไปในกาย ชื่อว่า กายคตาสติ เพราะฉะนั้น โดยมีสติเป็นประธาน ท่านจึงประสงค์เอาทวัตติงสาการกรรมฐานนี้

179. Catumahābhūtikanti catumahābhūtasannissayaṃ. Pūtikāyanti pūtibhūtaṃ paramaduggandhakāyaṃ. Ṭhānagamanāvatthaṃ sarīraṃ sandhāya, tassa vā avayavesu sabbaheṭṭhimaṃ pādatalanti vuttaṃ ‘‘uddhaṃ pādatalā’’ti. Tiriyaṃ tacaparicchinnanti ettha nanu kesalomanakhānaṃ, tacassa ca atacaparicchinnatā atthīti? Kiñcāpi atthi, tacaparicchinnabahulatāya pana kāyassa tacaparicchinnatā hotīti evaṃ vuttaṃ. Taco pariyanto assāti tacapariyantoti etena pana vacanena kāyekadesabhūto taco gahito eva, tappaṭibaddhā ca kesādayo tadanupaviṭṭhamūlā tacapariyantāva hontīti [Pg.299] dvattiṃsākārasamūho sabbopi kāyo tacapariyanto vuttoti veditabbo.

๑๗๙. คำว่า จตุมหาภูติกํ หมายถึง กายอันอาศัยมหาภูตรูป ๔ คำว่า ปูติกายํ หมายถึง กายที่เน่าเปื่อย มีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง ท่านหมายถึงสรีระอันมีสภาวะคือการยืนและการไป หรือเพราะฝ่าเท้าเป็นส่วนต่ำสุดในบรรดาอวัยวะของสรีระนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นมา" ในคำว่า ติริยํ ตจปริจฺฉินฺนํ นี้ มีคำถามว่า ก็ภาวะที่ไม่ได้ถูกกำหนดด้วยหนังของผม ขน เล็บ และของหนังเอง มีอยู่มิใช่หรือ? ตอบว่า แม้ว่าจะมีอยู่ แต่เพราะกายมีความเป็นส่วนที่ถูกกำหนดด้วยหนังเป็นส่วนมาก ความเป็นกายที่ถูกกำหนดด้วยหนังจึงมีอยู่ ท่านจึงกล่าวไว้อย่างนี้ อีกอย่างหนึ่ง กายนี้มีหนังเป็นที่สุด เหตุนั้นจึงชื่อว่า ตจปริยนฺโต (มีหนังเป็นที่สุด) ก็ด้วยคำนี้ ท่านถือเอาหนังซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกายแล้วนั่นเทียว และผมเป็นต้นที่เกี่ยวเนื่องกับหนังนั้น มีรากหยั่งลงไปในหนังนั้น ย่อมมีหนังเป็นที่สุดนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า กายทั้งหมดอันเป็นหมู่แห่งอาการ ๓๒ ท่านกล่าวว่ามีหนังเป็นที่สุด

Atthīti vacanavipallāsena vuttaṃ, nipātapadaṃ vā etaṃ. Tasmā tīsupi saṅkhāsu tadevassa rūpaṃ. Tenāha ‘‘saṃvijjantī’’ti. Akkharacintakehi sarīre kāya-saddaṃ vaṇṇantehipi asucisamudāyabhāveneva icchitabboti dassento ‘‘asucisañcayato’’ti vatvā puna naṃ niruttinayena dassetuṃ ‘‘kucchitāna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha āyabhūtatoti uppattiṭṭhānabhūtattā. ‘‘Pūraṃ nānappakārassā’’ti vuttaṃ. ‘‘Ke pana te pakārā? Yehi nānappakāraṃ asuci vutta’’nti te kesādike dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘kesā lomā’’tiādi vuttanti imamatthaṃ dīpento āha ‘‘ete kesādayo dvattiṃsākārā’’ti. Ākārā pakārāti hi eko atthoti. Evaṃ sambandhoti ‘‘atthi imasmiṃ kāye nakhā’’tiādinā sabbakoṭṭhāsesu ‘‘atthi imasmiṃ kāye’’ti padattayena sambandho veditabbo.

บทว่า อตฺถิ ท่านกล่าวไว้โดยการวิปลาสแห่งพจน์ (การสับเปลี่ยนพจน์) หรือว่าบทนี้เป็นนิบาตบท เพราะเหตุนั้น แม้ในจำนวนทั้งสาม (เอกพจน์ ทวิพจน์ พหูพจน์) รูปของบทนั้นก็เป็นอย่างนั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สํวิชฺชนฺตี" (ย่อมมีอยู่) เมื่อจะแสดงว่า แม้จากนักไวยากรณ์ผู้อธิบาย กาย-ศัพท์ ในสรีระ ก็พึงปรารถนาโดยความเป็นที่ประชุมแห่งของไม่สะอาดเท่านั้น จึงกล่าวว่า "เพราะเป็นที่สั่งสมของไม่สะอาด" แล้วเพื่อจะแสดง กาย-ศัพท์ นั้นโดยนัยแห่งนิรุกติอีก ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "กุจฺฉิตานํ" ในคำเหล่านั้น คำว่า อายภูตโต หมายถึง เพราะเป็นที่เกิด ท่านกล่าวไว้ว่า "เต็มไปด้วยของมีประการต่างๆ" เมื่อจะแสดงประการเหล่านั้นมีผมเป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุให้กล่าวว่าเป็นของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ในพระบาลี ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "เกสา โลมา" เมื่อจะประกาศเนื้อความนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ผมเป็นต้นเหล่านี้ คือ อาการ ๓๒" จริงอยู่ คำว่า อาการ และ ประการ มีเนื้อความอย่างเดียวกัน คำว่า เอวํ สมฺพนฺโธติ คือ พึงทราบความเกี่ยวข้องในส่วนทั้งปวงด้วยบทสามบทว่า "อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย" (มีอยู่ในกายนี้) ด้วยคำเป็นต้นว่า "มีอยู่ในกายนี้ คือ เล็บ"

Paritoti tiriyaṃ, samantato vā pādatalakesamūlesu ca tacassa labbhanato. Sucibhāvanti sucino sabbhāvaṃ, sucimeva vā.

คำว่า ปริโต หมายถึง โดยรอบ หรือโดยรอบทั้งหมด เพราะหนังมีอยู่ได้แม้ที่ฝ่าเท้าและที่รากผม คำว่า สุจิภาวํ หมายถึง ความมีอยู่แห่งของสะอาด หรือของสะอาดนั่นเทียว

180. Yena vidhinā uggahe kusalo hoti, so sattavidho vidhi ‘‘uggahakosalla’’nti vuccati, tannibbattaṃ vā ñāṇaṃ. Manasikārakosallepi eseva nayo.

๑๘๐. บุคคลย่อมเป็นผู้ฉลาดในการเรียนเอาด้วยวิธีใด วิธี ๗ อย่างนั้น ท่านเรียกว่า "อุคคหโกศล" (ความฉลาดในการเรียนเอา) หรือญาณอันเกิดจากวิธีนั้น (ก็เรียกว่า "อุคคหโกศล") แม้ในมนสิการโกศล (ความฉลาดในการทำไว้ในใจ) ก็มีนัยนี้เช่นกัน

Sajjhāyantā vāti sajjhāyaṃ karontā eva. Tesaṃ kira cattāro māse sajjhāyantānaṃ sajjhāyamaggeneva koṭṭhāse upadhārentānaṃ paṭipāṭiyā dvattiṃsākārā vibhūtatarā hutvā khāyiṃsu, paṭikkūlasaññā saṇṭhāsi, te tasmiṃ nimitte jhānaṃ appetvā jhānapādakaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā dassanamaggaṃ paṭivijjhiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘sajjhāyantā va sotāpannā ahesu’’nti.

คำว่า สชฺฌายนฺตา วา หมายถึง ทำการสาธยายอยู่นั่นเทียว ได้ยินว่า เมื่อพระเถระเหล่านั้นผู้สาธยายอยู่ตลอด ๔ เดือน พิจารณาส่วนต่างๆ โดยทางแห่งการสาธยายนั่นเทียว อาการ ๓๒ ก็ได้ปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้นโดยลำดับ ปฏิกูลสัญญาได้ตั้งมั่น ท่านเหล่านั้นยังฌานให้เกิดขึ้นในนิมิตนั้นแล้ว เจริญวิปัสสนาอันมีฌานเป็นบาท ได้แทงตลอดทัสนมรรค (โสดาปัตติมรรค) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ท่านเหล่านั้นสาธยายอยู่เทียว ได้เป็นพระโสดาบันแล้ว"

Paricchinditvāti tacapañcakādivaseneva paricchedaṃ katvā. Pathavīdhātubahulabhāvato matthaluṅgassa karīsāvasāne tantiāropanamāha. Ettha ca maṃsaṃ, nhāru, aṭṭhi, aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ, vakkaṃ aṭṭhimiñjaṃ, aṭṭhi, nhāru, maṃsaṃ, taco, dantā, nakhā, lomā, kesāti evaṃ vakkapañcakādīsu anulomasajjhāyaṃ vatvā paṭilomasajjhāyo purimehi sambandho vutto. Svāyaṃ sammohavinodaniyaṃ [Pg.300] (vibha. aṭṭha. 356) visuṃ tipañcāhaṃ, purimehi ekato tipañcāhanti chapañcāhaṃ sajjhāyo vutto, tattha ādiantadassanavasena vuttoti daṭṭhabbo. Anulomapaṭilomasajjhāyepi hi paṭilomasajjhāyo antimo hoti, sajjhāyappakārantaraṃ vā etampīti veditabbaṃ.

คำว่า ปริจฺฉินฺทิตฺวา หมายถึง ทำการกำหนดโดยนัยแห่งตจปัญจกะเป็นต้นนั่นเทียว เพราะมันสมองมีความเป็นปฐวีธาตุมาก ท่านจึงกล่าวถึงการยกขึ้นสู่บาลีไว้ในตอนท้ายของกรีสะ (อุจจาระ) และในที่นี้ ครั้นกล่าวการสาธยายโดยอนุโลมในวักกปัญจกะเป็นต้นอย่างนี้ว่า "เนื้อ, เอ็น, กระดูก, เยื่อในกระดูก, ไต, ไต, เยื่อในกระดูก, กระดูก, เอ็น, เนื้อ, หนัง, ฟัน, เล็บ, ขน, ผม" แล้ว ท่านกล่าวการสาธยายโดยปฏิโลมว่ามีความเกี่ยวข้องกับหมวด ๕ และหมวด ๖ ก่อนๆ การสาธยายนั้น ในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนี (วิภ.อ. ๓๕๖) ท่านกล่าวไว้ว่า เป็นการสาธยาย ๖ ชุดๆ ละ ๕ วัน คือ โดยแยกกัน ๓ ชุดๆ ละ ๕ วัน และรวมกับหมวดก่อนๆ อีก ๓ ชุดๆ ละ ๕ วัน พึงเห็นว่า ในที่นั้น ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งการแสดงเบื้องต้นและเบื้องปลาย จริงอยู่ แม้ในการสาธยายโดยอนุโลมและปฏิโลม การสาธยายโดยปฏิโลมย่อมมีในตอนท้าย หรือพึงทราบว่า แม้นี้ก็เป็นวิธีสาธยายอีกอย่างหนึ่ง

Hatthasaṅkhalikāti aṅgulipantimāha.

คำว่า หตฺถสงฺขลิกาติ ท่านหมายถึงแถวแห่งนิ้วมือ

Manasā sajjhāyoti cittena cintanamāha, yaṃ mānasaṃ ‘‘jappana’’nti vuccati, sammadeva ajjhāyoti vā sajjhāyo, cintananti attho. Cirataraṃ suṭṭhu pavattanena paguṇabhūtā kammaṭṭhānatanti samāvajjitvā manasi karontassa ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā katthaci asajjamānā nirantarameva upaṭṭhāti, tadanusārena tadatthopi vibhūtataro hutvā khāyatīti āha ‘‘vacasā sajjhāyo hi…pe… paṭivedhassa paccayo hotī’’ti. Lakkhaṇapaṭivedhassāti asubhalakkhaṇapaṭivedhassa.

คำว่า มนสา สชฺฌาโยติ ท่านหมายถึงการคิดด้วยจิต ซึ่งท่านเรียกว่า "ชัปปนะ" (การท่องบ่น) ที่เกิดในใจ หรือว่า การคิดไปโดยชอบนั่นเทียว ชื่อว่า สัชฌายะ เนื้อความว่า การคิด เพราะเป็นไปอย่างดีงามเป็นเวลานานยิ่ง พระกรรมฐานบาลีที่คล่องแคล่วแล้ว ย่อมปรากฏแก่ผู้พิจารณาแล้วทำไว้ในใจ ตั้งแต่ต้นจนถึงที่สุด โดยไม่ติดขัดในส่วนใดส่วนหนึ่งอย่างต่อเนื่องทีเดียว ตามลำดับพระกรรมฐานบาลีนั้น แม้เนื้อความของบาลีนั้นก็ย่อมปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จริงอยู่ การสาธยายด้วยวาจา... ย่อมเป็นปัจจัยแห่งการแทงตลอด" คำว่า ลกฺขณปฏิเวธสฺส หมายถึง แห่งการแทงตลอดอสุภลักษณะ

Paṭikkūlasabhāvasallakkhaṇassa kassaci vaṇṇaggahaṇamukhena koṭṭhāsā vavatthānaṃ gacchanti, kassaci saṇṭhānaggahaṇamukhena, kassaci disāvibhāgaggahaṇamukhena, kassaci patiṭṭhitokāsaggahaṇamukhena, kassaci sabbaso paricchijjaggahaṇamukhenāti vaṇṇādito sallakkhaṇaṃ uggahakosallāvahaṃ vuttanti taṃ dassento ‘‘kesādīnaṃ vaṇṇo vavatthapetabbo’’tiādimāha.

สำหรับบุคคลบางคนผู้กำหนดรู้สภาวะอันเป็นปฏิกูล ส่วนต่างๆ (ในร่างกาย) ย่อมถึงการกำหนดได้โดยนัยคือการกำหนดสีเป็นเบื้องหน้า, สำหรับบางคน (ย่อมถึงการกำหนดได้) โดยนัยคือการกำหนดสัณฐานเป็นเบื้องหน้า, สำหรับบางคน โดยนัยคือการกำหนดส่วนแห่งทิศเป็นเบื้องหน้า, สำหรับบางคน โดยนัยคือการกำหนดโอกาสที่ตั้งเป็นเบื้องหน้า, สำหรับบางคน โดยนัยคือการกำหนดโดยการตัดส่วนโดยสิ้นเชิง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า การกำหนดรู้โดยนัยมีสีเป็นต้น ย่อมนำมาซึ่งความฉลาดในอุคคหนิมิต. เมื่อจะทรงแสดงการกำหนดรู้นั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "พึงกำหนดสีแห่งส่วนมีผมเป็นต้น".

Attano bhāgo sabhāgo, sabhāgena paricchedo sabhāgaparicchedo, heṭṭhuparitiriyapariyantehi, sakoṭṭhāsikakesantarādīhi ca paricchedoti attho. Amissakatāvasenāti koṭṭhāsantarehi avomissakatāvasena. Asabhāgo hi idha ‘‘visabhāgo’’ti adhippeto, na viruddhasabhāgo. Svāyamattho kesādisaddato eva labbhati. Saddantaratthāpohanavasena saddo atthaṃ vadatīti ‘‘kesā’’ti vutte ‘‘akesā na hontī’’ti ayamattho viññāyati. Ke pana te akesā? Lomādayo, na ca ghaṭādīsu pasaṅgopakaraṇeneva tesaṃ nivattitattā.

ส่วนของตน ชื่อว่า สภาค. การกำหนดโดยส่วนของตน ชื่อว่า สภาคปริจเฉท. อธิบายว่า การกำหนดโดยที่สุดเบื้องล่าง เบื้องบน และโดยรอบ และโดยส่วนภายในแห่งผมของตนเป็นต้น. บทว่า "อมิสฺสกตาวเสนาติ" (โดยความเป็นสภาพที่ไม่ระคนกัน) หมายถึง โดยความเป็นสภาพที่ไม่ระคนกับส่วนอื่นๆ. จริงอยู่ ในที่นี้ ส่วนที่ไม่ใช่ของตน ท่านประสงค์เอาว่า "วิสภาค" ไม่ใช่ส่วนที่เป็นข้าศึก (วิรุทธสภาค). เนื้อความนี้นั้น ย่อมได้จากศัพท์มีผมเป็นต้นนั่นเทียว. เพราะว่า ศัพท์ย่อมบอกความหมายโดยสามารถแห่งการห้ามความหมายของศัพท์อื่น ฉะนั้น เมื่อกล่าวว่า "ผม" เนื้อความนี้ว่า "ส่วนที่ไม่ใช่ผม ย่อมไม่มี" ย่อมเป็นอันรู้กัน. ก็ส่วนที่ไม่ใช่ผมเหล่านั้นคืออะไร? คือ ขน เป็นต้น. และความเกี่ยวข้องในวัตถุมีหม้อเป็นต้นย่อมไม่มี เพราะวัตถุเหล่านั้นถูกห้ามไว้โดยปกรณ์ (บริบทของเรื่อง) นั่นเอง.

Paṭikkūlavaseneva kathitaṃ dhātuvibhāgassa sāmaññatopi agahitattā. Tattheva visuṃ dhātukammaṭṭhānassa kathitattā ca dhātuvibhaṅgo pakkusātisuttaṃ [Pg.301] (ma. ni. 3.342) vibhaṅgappakaraṇe dhātuvibhaṅgapāḷi (vibha. 172 ādayo) ca. Yassa vaṇṇato upaṭṭhāti kesādi, taṃ puggalaṃ sandhāya jhānāni kesādīsu vaṇṇakasiṇārammaṇāni vibhattāni. Ñatvā ācikkhitabbanti yadatthaṃ vuttaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘tattha dhātuvasenā’’tiādi vuttaṃ. Idhāti imasmiṃ paṭikkūlamanasikārapabbe. Kāyagatāsatisutte (ma. ni. 3.153 ādayo) hi paṭikkūlamanasikārapabbaṃ gahetvā idha kāyagatāsatibhāvanā niddisīyati.

(กรรมฐานนี้) ท่านกล่าวโดยนัยแห่งความเป็นปฏิกูลเท่านั้น เพราะมิได้ถือเอาธาตุวิภังค์แม้โดยสามัญ และเพราะท่านกล่าวธาตุกัมมัฏฐานไว้ต่างหากในที่นั้นนั่นเอง. ธาตุวิภังค์ (ที่กล่าวไว้ต่างหาก) คือ ปุกกุสาติสูตร และธาตุวิภังคปาฬิในคัมภีร์วิภังค์. ส่วนมีผมเป็นต้น ย่อมปรากฏโดยสีแก่บุคคลใด, หมายถึงบุคคลนั้น ท่านจึงจำแนกฌานทั้งหลายซึ่งมีวรรณกสิณเป็นอารมณ์ในส่วนมีผมเป็นต้นไว้. ที่ท่านกล่าวไว้เพื่อประโยชน์ใดว่า "พึงรู้แล้วบอก", เพื่อแสดงประโยชน์นั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ในส่วนเหล่านั้น โดยความเป็นธาตุ". บทว่า "อิธาติ" หมายถึง ในปฏิกูลมนสิการบรรพนี้. จริงอยู่ ในกายคตาสติสูตร ท่านถือเอาปฏิกูลมนสิการบรรพ แล้วจึงแสดงกายคตาสติภาวนาในที่นี้.

181. Na ekantarikāyāti ekantarikāyapi na manasi kātabbaṃ, pageva dvantarikādināti adhippāyo. Na bhāvanaṃ sampādeti, lakkhaṇapaṭivedhaṃ na pāpuṇāti ekantarikāya manasi karontoti sambandho.

๑๘๑. บทว่า "น เอกนฺตริกายาติ" อธิบายว่า ไม่พึงมนสิการแม้โดยเว้นหนึ่ง จะกล่าวไปไยถึงโดยเว้นสองเป็นต้น. พึงเชื่อมความดังนี้ว่า ผู้มนสิการโดยเว้นหนึ่ง ย่อมไม่ยังภาวนาให้สำเร็จ ย่อมไม่บรรลุการแทงตลอดลักษณะ.

Okkamanavissajjananti paṭipajjitabbavissajjetabbe magge. Pucchitvāva gantabbaṃ hoti gahetabbavissajjetabbaṭṭhānassa asallakkhaṇato. Kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ pāpuṇātīti ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā manasikāramattaṃ hotīti adhippāyo. Avibhūtaṃ pana hoti paṭikkūlākārassa suṭṭhu asallakkhaṇato. Tato eva na visesaṃ āvahati.

บทว่า "โอกฺกมนวิสฺสชฺชนนฺติ" หมายถึง ในหนทางที่พึงดำเนินไปและพึงละเว้น. (บุคคล) พึงถามแล้วจึงไป เพราะไม่กำหนดรู้สถานที่ที่พึงถือเอาและพึงละเว้น. บทว่า "กมฺมฏฺฐานํ ปริโยสานํ ปาปุณาตีติ" อธิบายว่า เป็นเพียงการมนสิการตั้งแต่ต้นจนถึงที่สุดเท่านั้น. แต่ (กรรมฐาน) ย่อมไม่ปรากฏชัด เพราะไม่กำหนดรู้อาการอันเป็นปฏิกูลเป็นอย่างดี. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงไม่นำมาซึ่งคุณวิเศษ.

Kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ na gacchatīti paṭipāṭiyā sabbakoṭṭhāse manasi karotoyeva vibhūtā hutvā upaṭṭhahanti. Te sātisayaṃ pāṭikkūlato manasi karontassa kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ gaccheyya, imassa pana ativiya dandhaṃ manasi karoto vibhūtato upaṭṭhānameva natthi, kuto paṭikkūlatāya saṇṭhānaṃ. Tenāha ‘‘visesādhigamassa paccayo na hotī’’ti.

(ที่ว่า) กรรมฐานไม่ถึงที่สุดนั้น (หมายความว่า) เมื่อมนสิการส่วนทั้งปวงโดยลำดับนั่นเทียว (ส่วนเหล่านั้น) ย่อมปรากฏชัดขึ้นมา. กรรมฐานพึงถึงที่สุดได้แก่ผู้ที่มนสิการส่วนเหล่านั้นโดยความเป็นปฏิกูลอย่างยิ่ง, แต่สำหรับผู้นี้ซึ่งมนสิการอย่างเชื่องช้าอย่างยิ่ง การปรากฏขึ้นอย่างชัดเจนย่อมไม่มีเลย, การตั้งอยู่แห่งความเป็นปฏิกูลจะมีมาจากไหน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมไม่เป็นปัจจัยแห่งการบรรลุคุณวิเศษ".

Bahiddhā puthuttārammaṇeti ‘‘asuci paṭikkūla’’nti kesādīsu pavattetabbaṃ asubhānupassanaṃ hitvā subhādivasena gayhamānā kesādayopi idha ‘‘bahiddhā puthuttārammaṇamevā’’ti veditabbā. Rūpādayo hi nīlādivasena puthusabhāvatāya puthuttārammaṇaṃ nāma, nānārammaṇanti attho. Asamādhānaṃ cetaso virūpo khepoti vikkhepo. So satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā sakkaccaṃ kammaṭṭhānaṃ manasi karontena paṭibāhitabbo. Parihāyatīti hāyati. Paridhaṃsatīti vinassati.

ในบทว่า "พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมเณติ" พึงทราบว่า แม้ส่วนมีผมเป็นต้นที่ถูกยึดถือโดยนัยมีความงามเป็นต้น โดยละอสุภานุปัสสนาที่พึงให้เป็นไปในส่วนมีผมเป็นต้นว่า "ไม่สะอาด เป็นปฏิกูล" เสีย ในที่นี้ (ก็จัด) ว่าเป็นอารมณ์ภายนอกอันหลากหลายนั่นเอง. จริงอยู่ อารมณ์มีรูปเป็นต้น ชื่อว่า ปุถุตตารมณะ (อารมณ์อันหลากหลาย) เพราะมีความเป็นสภาวะที่หลากหลายโดยนัยมีสีเขียวเป็นต้น, อธิบายว่า อารมณ์ต่างๆ. ความไม่ตั้งมั่นแห่งจิต คือความซัดส่ายไปโดยอาการแปลกๆ ชื่อว่า วิกเขป (ความฟุ้งซ่าน). วิกเขปนั้น อันผู้ทำสติให้ตั้งมั่นดีแล้ว มนสิการกรรมฐานโดยเคารพ พึงห้ามไว้. บทว่า "ปริหายตีติ" หมายถึง ย่อมเสื่อม. บทว่า "ปริธํสตีติ" หมายถึง ย่อมพินาศ.

Yā [Pg.302] ayaṃ kesā lomātiādikā lokasaṅketānugatā. Paṇṇattīti aṭṭha dhamme upādāya paṇṇatti. Taṃ kesādipaṇṇattiṃ. Atikkamitvāti paṭikkūlabhāvanāya atikkamitvā ugghāṭetvā. Tassā ugghāṭitattā tasmiṃ tasmiṃ koṭṭhāse paṭikkūlato upaṭṭhahante ‘‘paṭikkūla’’nti cittaṃ ṭhapetabbaṃ. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ – manussā viya yogāvacaro. Udapānaṃ viya koṭṭhāsā. Tālapaṇṇādisaññāṇaṃ viya kesādipaññatti. Tena manussānaṃ udapāne nhānapivanādi viya yogāvacarassa pubbabhāge kesā lomāti paṇṇattivasena manasikāro. Abhiṇhasañcārena manussānaṃ saññāṇena vinā udapāne kiccakaraṇaṃ viya yogāvacarassa manasikārabalena paṇṇattiṃ atikkamitvā paṭikkūlabhāveyeva cittaṃ ṭhapetvā bhāvanānuyogo. Pubbabhāge…pe… pākaṭo hotīti ‘‘kesā lomā’’tiādinā (ma. ni. 3.154) bhāvanamanuyuñjantassa kesādipaññattiyā saddhiṃyeva koṭṭhāsānaṃ paṭikkūlabhāvo pubbabhāge pākaṭo hoti. Athāti pacchā bhāvanāya vīthipaṭipannakāle. Paṭikkūlabhāveyeva cittaṃ ṭhapetabbanti koṭṭhāsānaṃ paṭikkūlākāreyeva bhāvanācittaṃ pavattetabbaṃ.

บัญญัติใดนี้ที่เป็นไปตามโลกสัญเกต มีอาทิว่า ผม ขน. บทว่า "ปณฺณตฺตีติ" คือ บัญญัติที่อาศัยธรรม ๘ อย่าง. (ก้าวล่วง) ซึ่งบัญญัติมีผมเป็นต้นนั้น. บทว่า "อติกฺกมิตฺวาติ" คือ ก้าวล่วง รื้อถอนด้วยปฏิกูลภาวนา. เพราะบัญญัตินั้นถูกรื้อถอนแล้ว เมื่อความเป็นปฏิกูลปรากฏในส่วนนั้นๆ พึงตั้งจิตไว้ว่า "ปฏิกูล". บัดนี้ เมื่อจะจำแนกเนื้อความนั้นโดยอุปมา จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ยถา หิ". ในอุปมานั้น การเชื่อมโยงอุปมามีดังนี้: พระโยคาวจร เปรียบเหมือน มนุษย์ทั้งหลาย. ส่วนต่างๆ เปรียบเหมือน บ่อน้ำ. บัญญัติมีผมเป็นต้น เปรียบเหมือน เครื่องหมายมีใบตาลเป็นต้น. การมนสิการของพระโยคาวจรในเบื้องต้นโดยนัยแห่งบัญญัติว่า ผม ขน เปรียบเหมือน การอาบการดื่มเป็นต้นในบ่อน้ำของมนุษย์ทั้งหลายโดยอาศัยเครื่องหมายนั้น. การประกอบความเพียรในภาวนาของพระโยคาวจร โดยตั้งจิตไว้ในความเป็นปฏิกูลอย่างเดียว ก้าวล่วงบัญญัติได้ด้วยกำลังแห่งการมนสิการ เปรียบเหมือน การทำกิจในบ่อน้ำโดยไม่ต้องอาศัยเครื่องหมายของมนุษย์ทั้งหลายเพราะสัญจรไปมาเนืองๆ. บทว่า "ปุพฺพภาเค...เป...ปากโฏ โหตีติ" (ความว่า) ความเป็นปฏิกูลของส่วนต่างๆ พร้อมกับบัญญัติมีผมเป็นต้นนั่นเทียว ย่อมปรากฏในเบื้องต้นแก่ผู้ประกอบภาวนาโดยนัยเป็นต้นว่า "ผม ขน". บทว่า "อถาติ" คือ ในภายหลัง ในกาลที่ภาวนาดำเนินไปตามวิถี. บทว่า "ปฏิกูลภาเวเยว จิตฺตํ ฐเปตพฺพนฺติ" (ความว่า) พึงยังจิตในภาวนาให้เป็นไปในอาการอันเป็นปฏิกูลของส่วนต่างๆ เท่านั้น.

Anupubbena muñcanaṃ anupubbamuñcanaṃ, anupaṭṭhahantassa anupaṭṭhahantassa muñcananti attho. Kathaṃ pana anupaṭṭhānaṃ hotīti āha ‘‘ādikammikassā’’tiādi. Pariyosānakoṭṭhāsameva āhacca tiṭṭhatīti idaṃ kammaṭṭhānaṃ tantianusārena ādito kammaṭṭhānamanasikāro pavattatīti katvā vuttaṃ. Tathā hissa manasā sajjhāyo viya manasikāro te te koṭṭhāse āmaṭṭhamatte katvā gacchati, na lakkhaṇasallakkhaṇavasena. Yadā pana ne lakkhaṇasallakkhaṇavasena suṭṭhu upadhārento manasi karoti, tadā keci upaṭṭhahanti, keci na upaṭṭhahanti. Tattha paṭipajjanavidhiṃ dassento ‘‘athassā’’tiādimāha. Tattha kammanti manasikārakammaṃ tāva kātabbaṃ. Kīva ciranti? Yāva dvīsu upaṭṭhitesu, tesampi dvinnaṃ eko suṭṭhutaraṃ upaṭṭhahati tāva.

การปล่อยโดยลำดับ ชื่อว่า อนุปุพพมุญจนัง อธิบายว่า การปล่อยโกฏฐาสที่ไม่ปรากฏๆ ไป ก็การไม่ปรากฏย่อมมีได้อย่างไร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อาทิกัมมิกัสสะ" คำว่า "ย่อมตั้งอยู่เฉพาะโกฏฐาสสุดท้ายเท่านั้น" นี้ ท่านกล่าวหมายความว่า การมนสิการกรรมฐานย่อมเป็นไปตั้งแต่ต้นตามลำดับแห่งคัมภีร์กรรมฐาน จริงอย่างนั้น การมนสิการของโยคีนั้นเป็นไปประดุจการสาธยายด้วยใจ คือทำโกฏฐาสนั้นๆ เพียงแค่ลูบคลำไปเท่านั้น ไม่ได้เป็นไปโดยอาการกำหนดรู้ลักษณะ แต่ในกาลใด โยคีพิจารณาโดยแยบคายซึ่งโกฏฐาสเหล่านั้นโดยอาการกำหนดรู้ลักษณะ ในกาลนั้น โกฏฐาสบางส่วนย่อมปรากฏ บางส่วนไม่ปรากฏ ในการที่โกฏฐาสบางส่วนปรากฏ บางส่วนไม่ปรากฏนั้น เมื่อจะทรงแสดงวิธีปฏิบัติ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อถัสสะ" ในบทเหล่านั้น บทว่า "กรรม" ได้แก่ กรรมคือการมนสิการ อันโยคีพึงกระทำไปก่อน (ถามว่า) พึงกระทำนานเท่าไร (ตอบว่า) พึงกระทำไปตราบเท่าที่เมื่อโกฏฐาส ๒ ส่วนปรากฏแล้ว แม้ในโกฏฐาสทั้งสองนั้น โกฏฐาสหนึ่งย่อมปรากฏชัดเจนกว่า

Ukkuṭṭhukkuṭṭhiṭṭhāneyeva uṭṭhahitvāti pubbe viya ekatthakatāya ukkuṭṭhiyā kamena sabbatālesu patitvā uṭṭhahitvā uṭṭhahitvā pariyantatālaṃ[Pg.303], āditālañca āgantvā tato tato tattha tattheva katāya ukkuṭṭhiyā uṭṭhahitvāti attho.

บทว่า อุกฺกุฏฺฐุกฺกุฏฺฐิฏฺฐาเนเยว อุฏฺฐหิตฺวา มีความหมายว่า มิใช่กระโดดลงบนต้นตาลทั้งหมดตามลำดับ ลุกขึ้นๆ แล้วไปยังต้นตาลสุดท้ายและต้นตาลต้นแรก ด้วยการโห่ร้องที่ทำในที่แห่งเดียวเหมือนในกาลก่อน แต่ลุกขึ้นจากต้นตาลนั้นๆ ด้วยการโห่ร้องที่ทำในที่นั้นๆ นั่นเอง

Dve bhikkhāti dvīsu gehesu laddhabhikkhā.

บทว่า ทฺเว ภิกฺขา คือ ภิกษาที่ได้แล้วในเรือน ๒ หลัง

Appanātoti appanākārato dvattiṃsākāre appanā honti. Kiṃ paccekaṃ koṭṭhāsesu hoti udāhu aññathāti vicāraṇāyaṃ āha ‘‘appanākoṭṭhāsato’’ti, koṭṭhāsato koṭṭhāsatoti attho. Tenāha ‘‘kesādīsū’’tiādi.

บทว่า อปฺปนาโต คือ โดยอาการแห่งอัปปนา อัปปนาในอาการ ๓๒ ย่อมมี ในการพิจารณาว่า (อัปปนา) ย่อมมีในโกฏฐาสแต่ละส่วน หรือว่ามีโดยประการอื่น ท่านจึงกล่าวว่า "อปฺปนาโกฏฺฐาสโต" อธิบายว่า จากโกฏฐาสสู่โกฏฐาส เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "เกสาทีสุ"

Adhicittanti samathavipassanācittaṃ.

บทว่า อธิจิตฺตํ ได้แก่ สมถจิตและวิปัสสนาจิต

Anuyuttenāti yuttappayuttena, bhāventenāti attho. Kālenakālanti kāle kāle. Samādhinimittaṃ upalakkhitasamādhānākāro samādhi eva. Manasi kātabbanti citte kātabbaṃ, uppādetabbanti attho. Samādhikāraṇaṃ vā ārammaṇaṃ samādhinimittaṃ, taṃ āvajjitabbanti attho. Paggahanimittaupekkhānimittesupi eseva nayo. Ṭhānaṃ atthīti vacanaseso. Taṃ bhāvanā cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya, etassa saṃvattanassa ṭhānaṃ kāraṇaṃ atthīti attho. Taṃ vā manasikaraṇacittaṃ kosajjāya saṃvatteyya, etassa ṭhānaṃ kāraṇaṃ atthīti attho. Mudunti subhāvitabhāvena mudubhūtaṃ, vasībhāvappattanti attho. Muduttā eva kammaññaṃ kammakkhamaṃ kammayoggaṃ. Pabhassaranti upakkilesavigamena parisuddhaṃ, pariyodātanti attho. Na ca pabhaṅgūti kammaniyabhāvūpagamanena na ca pabhijjanasabhāvaṃ suddhantaṃ viya suvaṇṇaṃ viniyogakkhamaṃ. Tenāha ‘‘sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāyā’’ti.

บทว่า อนุยุตฺเตน คือ ผู้ประกอบเนืองๆ อธิบายว่า ผู้เจริญอยู่ บทว่า กาเลนกาลํ คือ ในกาลอันควรๆ บทว่า สมาธินิมิตฺตํ คือ สมาธิอันมีอาการตั้งมั่นที่กำหนดไว้แล้วนั่นเอง บทว่า มนสิ กาตพฺพํ คือ พึงกระทำในใจ อธิบายว่า พึงให้เกิดขึ้น อีกอย่างหนึ่ง อารมณ์อันเป็นเหตุแห่งสมาธิ ชื่อว่า สมาธินิมิต อธิบายว่า พึงน้อมนึกถึงอารมณ์นั้น แม้ในปัคคหนิมิตและอุเบกขานิมิต ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า ฐานํ อตฺถิ เป็นบทที่เหลือ (ที่ต้องเติมเข้ามา) ภาวนาจิตนั้นพึงเป็นไปเพื่อความเกียจคร้าน อธิบายว่า ฐานะคือเหตุแห่งความเป็นไปอย่างนั้นมีอยู่ อีกอย่างหนึ่ง มนสิการจิตนั้นพึงเป็นไปเพื่อความเกียจคร้าน อธิบายว่า ฐานะคือเหตุแห่งความเป็นไปอย่างนั้นมีอยู่ บทว่า มุทุํ คือ จิตที่อ่อนโยนเพราะอบรมดีแล้ว อธิบายว่า ถึงความเป็นวสี เพราะความเป็นจิตอ่อนโยนเท่านั้น จึงเป็นจิตที่ควรแก่การงาน ทนต่อการงาน เหมาะแก่การงาน บทว่า ปภสฺสรํ คือ บริสุทธิ์เพราะปราศจากอุปกิเลส อธิบายว่า ผ่องใส บทว่า น จ ปภงฺคุ คือ เพราะถึงความเป็นจิตที่ควรแก่การงาน จึงไม่มีสภาพเปราะบาง เหมือนทองคำที่หลอมดีแล้ว ย่อมทนต่อการใช้งาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมตั้งมั่นโดยชอบเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย"

Ukkaṃ bandhatīti mūsaṃ sampādeti. Ālimpetīti ādīpeti jāleti. Tañcāti taṃ piḷandhanavikatisaṅkhātaṃ atthaṃ payojanaṃ assa suvaṇṇakārassa anubhoti pahoti sādheti. Assa vā suvaṇṇassa atthaṃ suvaṇṇakāro anubhoti pāpuṇāti.

บทว่า อุกฺกํ พนฺธติ คือ จัดเตรียมเบ้าหลอม บทว่า อาลิมฺเปติ คือ จุดไฟให้ลุกโพลง บทว่า ตญฺจ คือ ประโยชน์ที่เรียกว่าเครื่องประดับวิจิตรนั้น ย่อมสำเร็จแก่นายช่างทองนั้น สามารถทำให้สำเร็จได้ อีกอย่างหนึ่ง นายช่างทองย่อมได้ ย่อมถึงซึ่งประโยชน์คือเครื่องประดับวิจิตรของทองนั้น

Abhiññāya iddhividhādiñāṇena sacchikaraṇīyassa iddhividhapaccanubhavanādikassa abhiññā sacchikaraṇīyassa. Yassa paccakkhaṃ atthi, so sakkhi. Sakkhino bhabbatā sakkhibhabbatā, sakkhibhavananti vuttaṃ hoti. Sakkhi ca so [Pg.304] bhabbo cāti vā sakkhibhabbo. Ayañhi iddhividhādīnaṃ bhabbo, tattha ca sakkhīti sakkhibhabbo, tassa bhāvo sakkhibhabbatā, taṃ pāpuṇāti. Sati sati āyataneti tasmiṃ tasmiṃ pubbahetuādike kāraṇe sati.

(ธรรม) อันพึงทำให้แจ้งด้วยอภิญญา คือ ด้วยญาณมีอิทธิวิธีเป็นต้น (ธรรม) มีการเสวยอิทธิวิธีเป็นต้น อันพึงทำให้แจ้งด้วยอภิญญา ผู้ใดมีการประจักษ์อยู่ ผู้นั้นชื่อว่า สักขี (พยาน) ความเป็นผู้สมควรของสักขี ชื่อว่า สักขิภัพพตา ท่านกล่าวอธิบายว่า สักขิภวนัง (ความเป็นพยาน) อีกอย่างหนึ่ง ผู้นั้นเป็นสักขีด้วย เป็นผู้สมควรด้วย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สักขิภัพโพ จริงอยู่ บุคคลนี้เป็นผู้สมควรแก่อิทธิวิธีเป็นต้น และเป็นพยานในอิทธิวิธีเป็นต้นนั้นด้วย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สักขิภัพโพ ความเป็นแห่งบุคคลผู้เป็นสักขิภัพพะนั้น ชื่อว่า สักขิภัพพตา, (ภิกษุ) ย่อมถึงซึ่งความเป็นสักขิภัพพตานั้น บทว่า สติ สติ อายตเน คือ เมื่อเหตุนั้นๆ มีปุพพเหตุเป็นต้น มีอยู่

Sītibhāvanti nibbānaṃ, kilesadarathavūpasamaṃ vā. Niggaṇhātīti uddhaṭaṃ cittaṃ uddhaccapātato rakkhaṇavasena niggaṇhāti. Paggaṇhātīti līnaṃ cittaṃ kosajjapātato rakkhaṇavasena paggaṇhāti. Sampahaṃsetīti samappavattaṃ cittaṃ tathāpavattiyaṃ paññāya toseti, uttejeti vā. Yadā vā nirassādaṃ cittaṃ bhāvanāya na pakkhandati, tadā jātiādīni saṃvegavatthūni (a. ni. aṭṭha. 1.1.418; itivu. aṭṭha. 37) paccavekkhitvā sampahaṃseti samuttejeti. Ajjhupekkhatīti yadā pana cittaṃ alīnaṃ anuddhataṃ sammadeva bhāvanāvīthiṃ otiṇṇaṃ hoti, tadā paggahaniggahasampahaṃsanesu kañci byāpāraṃ akatvā samappavattesu yugesu sārathi viya ajjhupekkhati upekkhakova hoti. Paṇītādhimuttikoti paṇīte uttame maggaphale adhimutto ninnapoṇapabbhāro.

บทว่า สีติภาวํ คือ พระนิพพาน หรือ ความสงบระงับกิเลสและความเร่าร้อน บทว่า นิคฺคณฺหาติ คือ ย่อมข่มจิตที่ฟุ้งซ่าน โดยอาการรักษาจากการตกไปในอุทธัจจะ บทว่า ปคฺคณฺหาติ คือ ย่อมประคองจิตที่หดหู่ โดยอาการรักษาจากการตกไปในโกสัชชะ บทว่า สมฺปหํเสติ คือ ย่อมทำให้จิตที่ดำเนินไปสม่ำเสมอ ร่าเริงด้วยปัญญาในการเป็นไปอย่างนั้น หรือทำให้รุ่งเรือง อีกอย่างหนึ่ง ในกาลใด จิตไม่มีความยินดี ไม่แล่นไปในภาวนา ในกาลนั้น (โยคี) พิจารณาสังเวควัตถุมีชาติเป็นต้นแล้ว ย่อมทำให้ร่าเริง ทำให้เกิดอุตสาหะอย่างดี บทว่า อชฺฌุเปกฺขติ คือ แต่ในกาลใด จิตไม่หดหู่ ไม่ฟุ้งซ่าน ก้าวลงสู่ภาวนาวิถีโดยชอบแล้ว ในกาลนั้น (โยคี) ไม่กระทำความพยายามอย่างใดอย่างหนึ่งในการประคอง การข่ม และการทำให้ร่าเริง ย่อมเพ่งเฉยอยู่ เหมือนสารถีเพ่งเฉยในม้าคู่ที่วิ่งไปสม่ำเสมอ คือเป็นผู้มีอุเบกขา บทว่า ปณีตาทิมุตฺติโกติ คือ เป็นผู้น้อมใจเชื่อในมรรคผลอันประณีตสูงสุด เป็นผู้โอนไป น้อมไป โน้มไป (ในมรรคผลนั้น)

Suggahitaṃ katvāti yathāvuttaṃ uggahakosallasaṅkhātaṃ vidhiṃ suṭṭhu uggahitaṃ pariyāpuṇanādinā supariggahitaṃ katvā. Suṭṭhu vavatthapetvāti manasikārakosallasaṅkhātaṃ vidhiṃ sammadeva sallakkhaṇavasena upadhāretvā. Visesanti pubbenāparaṃ bhāvanāya visesaṃ. Punappunaṃ parivattetvāti kammaṭṭhānatantiṃ paguṇabhāvaṃ pāpento bhiyyo bhiyyo vācāya, manasā ca parivattetvā. Gaṇṭhiṭṭhānanti yathā rukkhassa dubbinibhedo araññassa vā gahanabhūto padeso ‘‘gaṇṭhiṭṭhāna’’nti vuccati, evaṃ kammaṭṭhānatantiyā atthato dubbinibhedo gahanabhūto ca padeso ‘‘gaṇṭhiṭṭhāna’’nti vuccati. Taṃ paripucchanādiladdhena ñāṇapharasunā chinditvā.

บทว่า สุคฺคหิตํ กตฺวา ความว่า กระทำวิธีที่ชื่อว่าอุคคหโกศลตามที่กล่าวไว้ให้เป็นสิ่งที่เรียนเอาดีแล้ว คือกำหนดไว้ดีแล้วด้วยการเล่าเรียนเป็นต้น บทว่า สุฏฺฐุ ววตฺถเปตฺวา ความว่า คือพิจารณาโดยอาการกำหนดหมายด้วยดีซึ่งวิธีที่ชื่อว่ามนสิการโกศลโดยชอบนั่นเทียว บทว่า วิเสสํ ความว่า ความพิเศษในการเจริญภาวนาในกาลหลังกว่ากาลก่อน บทว่า ปุนปฺปุนํ ปริวตฺเตตฺวา ความว่า นำคัมภีร์กรรมฐานไปสู่ความคล่องแคล่วแล้วท่องบ่นอยู่บ่อยๆ ยิ่งขึ้นไปด้วยวาจาและด้วยใจ บทว่า คณฺฐิฏฺฐานํ ความว่า ส่วนของต้นไม้ที่ยากจะทำลาย หรือประเทศอันรกชัฏของป่า ชื่อว่า "คัณฐิฏฐานะ" ฉันใด, ส่วนแห่งคัมภีร์กรรมฐานที่ยากจะแทงตลอดโดยอรรถและเป็นส่วนที่รกชัฏ ก็ชื่อว่า "คัณฐิฏฐานะ" ฉันนั้น (โยคี) ตัดคัณฐิฏฐานะนั้นด้วยขวานคือญาณที่ได้มาด้วยการสอบถามเป็นต้น

Nimittanti kammaṭṭhānanimittaṃ, asubhākāro. Edisena payojanena luñcanampi anavajjanti dassetuṃ ‘‘luñcitvā’’ti vuttaṃ. Chinnaṭṭhāneti muṇḍitaṭṭhāne. Vaṭṭatiyeva nissaraṇajjhāsayena olokanato. Ussadavasenāti aphalitānaṃ, phalitānaṃ vā bahulatāvasena. Disvāva nimittaṃ gahetabbaṃ dassanayogyatāya tacapañcakassa, itaresu sutvā ca ñatvā ca nimittaṃ gahetabbaṃ.

บทว่า นิมิตฺตํ ได้แก่ กรรมฐานนิมิต คืออาการแห่งอสุภะ เพื่อแสดงว่า แม้การถอนก็ไม่มีโทษด้วยประโยชน์เช่นนี้ จึงกล่าวคำว่า "ลุญฺจิตฺวา" บทว่า ฉินฺนฏฺฐาเน ได้แก่ ในที่ที่โกนแล้ว ย่อมควรทีเดียว เพราะเป็นการมองดูด้วยอัธยาศัยในการสลัดออกจากวัฏฏะ บทว่า อุสฺสทวเสน ความว่า โดยความเป็นของมากแห่งผมที่ยังไม่หงอกหรือผมที่หงอกแล้ว พึงถือเอานิมิตด้วยการเห็นนั่นเทียว เพราะตจปัญจกกรรมฐานเป็นสิ่งที่เหมาะแก่การเห็น, ส่วนในโกฏฐาสที่เหลือ พึงถือเอานิมิตด้วยการฟังและด้วยการรู้

Koṭṭhāsavavatthāpanakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการกำหนดส่วนต่างๆ (โกฏฐาส)

182. Addāriṭṭhakavaṇṇāti [Pg.305] abhinavāriṭṭhaphalavaṇṇā. Kaṇṇacūḷikāti uparikaṇṇasakkhalikāya parabhāgaṃ sandhāya vuttaṃ. Tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā, kathaṃ? Dve kesā ekato natthīti.

๑๘๒. บทว่า อทฺทาริฏฺฐกวณฺณา ความว่า มีสีเหมือนผลประคำดีควายสด บทว่า กณฺณจูฬิกา ท่านกล่าวหมายถึงส่วนภายนอกของใบหูส่วนบน (ผมทั้งหลาย) ถูกกำหนดแล้วจากกันและกันโดยรอบ, อย่างไร? คือ ผมสองเส้นไม่อยู่รวมกัน

Āsayoti nissayo, paccayoti attho.

บทว่า อาสโย ความว่า เป็นที่อาศัย, อธิบายว่า เป็นปัจจัย

184. Asambhinnakāḷakā aññena vaṇṇena asammissakāḷakā.

๑๘๔. บทว่า อสมฺภินฺนกาฬกา คือ มีสีดำที่ไม่เจือปนกับสีอื่น

185. Pattasadisattā nakhā eva nakhapattāni. Nakhā tiriyaṃ aññamaññena paricchinnāti visuṃ vavatthitataṃ sandhāya vuttaṃ. Tameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘dve nakhā ekato natthī’’ti āha.

๑๘๕. เพราะมีสัณฐานคล้ายใบไม้ เล็บจึงชื่อว่า นขปัตตานิ (ใบเล็บ) บทว่า นขา ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนา ท่านกล่าวหมายถึงการตั้งอยู่แยกจากกัน จริงอยู่ เพื่อแสดงเนื้อความนั้นนั่นแหละ ท่านจึงกล่าวว่า "เล็บสองอันไม่อยู่รวมกัน"

186. Dantapāḷiyāti dantāvaliyā. Yānakaupatthambhinīti sakaṭassa dhuraṭṭhāne upatthambhakadaṇḍo. Dantānaṃ ādhārabhūtā aṭṭhi hanukaṭṭhi.

๑๘๖. บทว่า ทนฺตปาฬิยา ได้แก่ โดยแถวแห่งฟัน บทว่า ยานกอุปตฺถมฺภินี ได้แก่ ไม้ค้ำในที่ตั้งแห่งธุระของเกวียน กระดูกที่เป็นที่ตั้งแห่งฟันทั้งหลาย คือ กระดูกคาง

187. Saṅkaḍḍhiyamānāti sampiṇḍiyamānā. Kosakārakakoso upalliṇḍupoṭṭalakaṃ, yaṃ ‘‘koseyyaphala’’ntipi vuccati. Puṭabandhaupāhano sakalapiṭṭhipādacchādanaupāhano. Ānisadaṃ āsanapadeso. Tūṇiro sarāvāso. Galakañcukaṃ kaṇṭhattāṇaṃ. Kīṭakulāvakaṃ kharamukhakuṭi.

๑๘๗. บทว่า สงฺกฑฺฒิยมานา ความว่า เมื่อถูกรวบเข้าด้วยกัน บทว่า โกสการกโกโส ได้แก่ รังของหนอนที่ชื่อว่า อุปัลลิณฑุ ซึ่งเรียกว่า "โกเสยยผล" ก็มี บทว่า ปุฏพนฺธ อุปาหโน ได้แก่ รองเท้าที่หุ้มหลังเท้าทั้งหมด บทว่า อานิสทํ ได้แก่ ที่อยู่แห่งลูกศร บทว่า ตุณีโร ได้แก่ ที่เก็บลูกศร (แล่ง) บทว่า คลกญฺจุกํ ได้แก่ เกราะป้องกันคอ บทว่า กีฏกุลาวกํ ได้แก่ รังของแมลงที่มีปากแข็ง

Anulomena paṭilomena cāti ettha aṃsapadesato paṭṭhāya bāhuno piṭṭhipadesena otaraṇaṃ anulomo, maṇibandhato paṭṭhāya bāhuno purimabhāgena ārohanaṃ paṭilomo. Teneva nayenāti dakkhiṇahatthe vuttena nayena anulomena paṭilomena cāti attho. Sukhumampīti yathāvuttaoḷārikacammato sukhumaṃ. Antomukhacammādikoṭṭhāsesu vā tacena paricchinnattā yaṃ durupalakkhaṇīyaṃ, taṃ ‘‘sukhuma’’nti vuttaṃ. Tañhi vuttanayena ñāṇena tacaṃ vivaritvā passantassa pākaṭaṃ hoti. Idha chavipi tacagatikā evāti ‘‘taco upari ākāsena paricchinno’’ti vutto.

ในบทว่า อนุโลเมน ปฏิโลเมน จาติ นี้ การลูบลงโดยส่วนหลังของแขน เริ่มตั้งแต่บริเวณบ่า ชื่อว่า อนุโลม, การลูบขึ้นโดยส่วนหน้าของแขน เริ่มตั้งแต่ข้อมือ ชื่อว่า ปฏิโลม บทว่า เตเนว นเยน ความว่า โดยนัยที่กล่าวแล้วในมือขวา คือ โดยอนุโลมและปฏิโลม บทว่า สุขุมมฺปิ ความว่า ละเอียดกว่าหนังหยาบที่กล่าวแล้ว อีกอย่างหนึ่ง ในบรรดาโกฏฐาสมีหนังในช่องปากเป็นต้น ส่วนใดที่กำหนดได้ยากเพราะถูกกำหนดไว้ด้วยหนัง ส่วนนั้นท่านเรียกว่า "สุขุมะ" จริงอยู่ ส่วนที่ละเอียดนั้น ย่อมปรากฏแก่ผู้ที่เปิดหนังดูด้วยญาณตามนัยที่กล่าวแล้ว ในที่นี้ แม้หนังกำพร้าก็มีคติอย่างเดียวกับหนังแท้ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "หนังแท้ถูกกำหนดเบื้องบนด้วยอากาศ"

188. Nisadapoto [Pg.306] silāputtako. Uddhanakoṭīti mattikāpiṇḍena katauddhanassa koṭi. Tālaguḷapaṭalaṃ nāma pakkatālaphalalasikaṃ tālapaṭṭikādīsu limpitvā sukkhāpetvā uddharitvā gahitapaṭalaṃ. Sukhumanti yathāvuttamaṃsato sukhumaṃ. Paṇhikamaṃsādithūlānaṃ sakalasarīrassa kisānaṃ yebhuyyena maṃsena paṭicchāditattā vuttaṃ ‘‘tiriyaṃ aññamaññena paricchinna’’nti.

๑๘๘. บทว่า นิสทโปโต ได้แก่ ลูกหินบดยา บทว่า อุทฺธนโกฏิ ได้แก่ ขอบของเตาที่ทำด้วยก้อนดินเหนียว ที่ชื่อว่า ตาลคุฬปฏลํ ได้แก่ แผ่นน้ำตาลโตนดที่ได้มาโดยการฉาบทายางของผลตาลสุกบนแผ่นใบตาลเป็นต้น แล้วทำให้แห้ง ลอกออกมา บทว่า สุขุมํ ความว่า ละเอียดกว่าเนื้อที่กล่าวแล้ว เพราะเนื้อส้นเท้าเป็นต้นของคนอ้วนทั่วทั้งร่างกาย และโดยส่วนมากของคนผอม ถูกปกปิดไว้ด้วยเนื้อ ท่านจึงกล่าวว่า "ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนํ"

189. Jālākāro kañcuko jālakañcuko. Visuṃ vavatthitabhāveneva nhārū tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā.

๑๘๙. เสื้อเกราะที่มีลักษณะเป็นตาข่าย ชื่อว่า ชาลกัญจุกะ เอ็นทั้งหลายถูกกำหนดจากกันและกันโดยรอบ ก็เพราะตั้งอยู่แยกจากกันนั่นเอง

190. Dantānaṃ visuṃ gahitattā ‘‘ṭhapetvā dvattiṃsa dantaṭṭhīnī’’ti vuttaṃ. Ekaṃ jaṇṇukaṭṭhi, ekaṃ ūruṭṭhīti eka-ggahaṇaṃ ‘‘ekekasmiṃ pāde’’ti adhikatattā. Evaṃ timattānīti evaṃ mattasaddehi ānisadaṭṭhiādīni idha avuttānipi dassetīti veditabbaṃ. Evañca katvā ‘‘atirekatisataaṭṭhikasamussaya’’nti (visuddhi. 1.122) idañca vacanaṃ samatthitaṃ hoti.

๑๙๐. เพราะถือเอากระดูกฟันไว้ต่างหากแล้ว ท่านจึงกล่าวว่า "ฐเปตฺวา ทฺวตฺตึส ทนฺตฏฺฐีนิ" (ยกเว้นกระดูกฟัน 32 ซี่) ในบทว่า เอกํ ชณฺณุกฏฺฐิ, เอกํ อูรุฏฺฐิ นี้ การถือเอาศัพท์ว่า เอกะ เป็นไปโดยอรรถอธิการว่า "ในเท้าแต่ละข้าง" ในบทว่า เอวํ ติมตฺตานิ พึงทราบว่า ท่านแสดงแม้กระดูกทั้งหลายที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ มีกระดูกไหปลาร้าเป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า เอวํ และ มตฺต และเมื่อเป็นเช่นนี้ คำกล่าวนี้ว่า "อติเรกติสตอฏฺฐิกสมุสฺสยํ" (กองกระดูกกว่า 300 ชิ้น) (วิสุทธิ. 1.122) ก็เป็นอันท่านสนับสนุนไว้แล้ว

Kīḷāgoḷakāni suttena bandhitvā aññamaññaṃ ghaṭṭetvā kīḷanagoḷakāni. Dhanukadaṇḍo dārakānaṃ kīḷanakakhuddakadhanukaṃ. Tattha jaṅghaṭṭhikassa patiṭṭhitaṭṭhānanti jaṇṇukaṭṭhimhi pavisitvā ṭhitaṭṭhānanti adhippāyo. Tena ūruṭṭhinā patiṭṭhitaṃ ṭhānaṃ yaṃ kaṭiṭṭhino, taṃ aggacchinnamahāpunnāgaphalasadisaṃ.

บทว่า กีฬาโคฬกานิ ได้แก่ ลูกกลมสำหรับเล่น ที่ผูกด้วยด้ายแล้วกระทบกันและกัน บทว่า ธนุกทณฺโฑ ได้แก่ คันธนูเล็กๆ สำหรับเด็กเล่น ในบทว่า ตตฺถ ชงฺฆฏฺฐิกสฺส ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ นั้น อธิบายว่า ที่ตั้งอยู่โดยเข้าไปในกระดูกเข่า ที่แห่งกระดูกสะโพกอันเป็นที่ตั้งของกระดูกโคนขานั้น มีสัณฐานเหมือนผลกระทิงใหญ่ที่ถูกตัดส่วนปลายออก

Kumbhakārena nipphāditaṃ uddhanaṃ kumbhakārikauddhanaṃ. Sīsakapaṭṭaveṭhakaṃ veṭhetvā ṭhapitaṃ sīsamayaṃ paṭṭakaṃ. Yena suttaṃ kantanti, tasmiṃ takkamhi vijjhitvā ṭhapitagoḷakā vaṭṭanā nāma, vaṭṭanānaṃ āvaḷi vaṭṭanāvaḷi.

เตาที่ช่างหม้อทำสำเร็จแล้ว ชื่อว่า กุมฺภการิกอุทฺธนํ บทว่า สีสกปฏฺฏเวฐกํ ได้แก่ แผ่นตะกั่วที่ม้วนเก็บไว้ เครื่องมือที่ใช้ปั่นด้าย, ลูกกลมที่เสียบไว้ในเครื่องปั่นด้ายนั้น ชื่อว่า วฏฺฏนา, แถวของลูกกลมเหล่านั้น ชื่อว่า วฏฺฏนาวฬิ

Maṇḍalākārena chinnavaṃsakaḷīrakhaṇḍāni vaṃsakaḷīracakkalakāni. Avalekhanasatthakaṃ ucchutacāvalekhanasatthakaṃ.

ชิ้นหน่อไม้ที่ถูกตัดเป็นวงกลม ชื่อว่า วํสกลีรจกฺกลกานิ บทว่า อวเลขนสตฺถกํ ได้แก่ มีดสำหรับขูดเปลือกอ้อย

192. Vakkabhāgena paricchinnanti vakkapariyantena bhāgena paricchinnaṃ. Ito paresupi evarūpesu eseva nayo.

๑๙๒. บทว่า วกฺกภาเคน ปริจฺฉินฺนํ ความว่า ถูกกำหนดโดยส่วนที่เป็นขอบเขตของไต แม้ในโกฏฐาสเช่นนี้เหล่าอื่นถัดจากนี้ไป ก็นัยนี้แหละ

193. Yaṃ nissāyāti yaṃ lohitaṃ nissāya, nissayanissayopi ‘‘nissayo’’tveva vuccati. Bhavati hi kāraṇakāraṇepi kāraṇavohāro yathā ‘‘corehi gāmo daḍḍho’’ti. Atha vā yasmiṃ rūpakalāpe hadayavatthu[Pg.307], tampi lohitagatikameva hutvā tiṭṭhatīti ‘‘yaṃ nissāyā’’ti vuttaṃ.

๑๙๓. คำว่า ยํ นิสฺสาย หมายถึง อาศัยเลือดใด, แม้สิ่งที่อาศัยของสิ่งที่อาศัย ก็ถูกเรียกว่า "สิ่งที่อาศัย" นั่นเทียว. จริงอยู่ การเรียกขานว่าเหตุ ย่อมมีได้แม้ในเหตุของเหตุ เหมือนอย่างคำพูดที่ว่า "บ้านถูกเผาเพราะพวกโจร". อีกอย่างหนึ่ง หทัยวัตถุตั้งอยู่ในรูปกลาปใด แม้รูปกลาปนั้นก็เป็นดุจมีสภาพเหมือนเลือดตั้งอยู่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ยํ นิสฺสาย.

194. Paṇḍukadhātukanti paṇḍusabhāvaṃ.

๑๙๔. คำว่า ปณฺฑุกธาตุกํ หมายถึง มีสภาวะคือความซีดเผือด.

195. Pariyonahanamaṃsanti paṭicchādakamaṃsaṃ.

๑๙๕. คำว่า ปริโยนหนมํสํ หมายถึง เนื้อที่ห่อหุ้ม.

196. Udarajivhāmaṃsanti jivhāsaṇṭhānaṃ udarassa matthakapasse tiṭṭhanakamaṃsaṃ. ‘‘Nīla’’nti vatvā nīlaṃ nāma bahudhātukanti āha ‘‘nigguṇḍipupphavaṇṇa’’nti.

๑๙๖. คำว่า อุทริวฺหามํสํ หมายถึง เนื้อที่มีสัณฐานเหมือนลิ้น ตั้งอยู่ที่ส่วนบนของท้อง. ครั้นตรัสว่า "สีเขียว" แล้ว เพราะชื่อว่าสีเขียวนั้นมีหลายชนิด ท่านจึงกล่าวว่า "มีสีเหมือนดอกคนทีสอ".

197. Papphāsamaṃsanti yathāṭhāne eva lambitvā thokaṃ parivattakamaṃsaṃ. Nirasanti nihīnarasaṃ. Nirojanti nippabhaṃ, ojārahitaṃ vā.

๑๙๗. คำว่า ปปฺผาสมํสํ หมายถึง เนื้อที่ห้อยลงในที่ของตนแล้วพลิกกลับเล็กน้อย. คำว่า นิรสํ หมายถึง มีรสน้อย. คำว่า นิโรชํ หมายถึง ไม่มีประกาย หรือปราศจากโอชะ.

198. Obhaggāti avabhujitvā ṭhitā. Sakkharasudhāvaṇṇanti marumbehi katasudhāvaṇṇaṃ. ‘‘Setasakkharasudhāvaṇṇa’’ntipi pāṭho, setasakkharavaṇṇaṃ, sudhāvaṇṇañcāti attho.

๑๙๘. คำว่า โอภคฺคา หมายถึง งอลงตั้งอยู่. คำว่า สกฺขรสุธาวณฺณํ หมายถึง มีสีเหมือนปูนขาวที่ทำด้วยกรวด. บาลีอีกอย่างหนึ่งมีว่า เสตสกฺขรสุธาวณฺณํ ก็มี อธิบายว่า มีสีเหมือนกรวดขาวและมีสีเหมือนปูนขาว.

199. Antassa ābhujitvā ābhujitvā ṭhitappadesā antabhogaṭṭhānāni. Tesaṃ bandhanabhūtaṃ antaguṇaṃ nāmāti dassento āha ‘‘antaguṇanti antabhogaṭṭhānesu bandhana’’nti. Kuddālapharasukammādīni karontānaṃ antabhoge agaḷante ekato ābandhitvā, kiṃ viya? Yantasuttakamiva yantaphalakānīti. Kimiva tattha ṭhitanti āha ‘‘pādapuñchana…pe… ṭhita’’nti. Purimañcettha ābandhanassa, dutiyaṃ ṭhānākārassa nidassananti daṭṭhabbaṃ.

๑๙๙. ส่วนที่ตั้งอยู่โดยขดไปขดมาของลำไส้ ชื่อว่า ที่ตั้งแห่งขดลำไส้. เมื่อทรงแสดงว่า สิ่งที่เป็นเครื่องผูกรัดขดลำไส้เหล่านั้น ชื่อว่า อันตคุณ (ไส้เล็ก) จึงตรัสว่า "อันตคุณ คือเครื่องผูกรัดในที่ตั้งแห่งขดลำไส้". (อันตคุณนั้น) ผูกรวบขดลำไส้ของผู้ที่ทำการงานมีขุดดินด้วยจอบและถากด้วยขวานเป็นต้นไว้ด้วยกัน ไม่ให้คลายออก, เหมือนอะไร? เหมือนด้ายในยนต์ที่ผูกรัดแผ่นยนต์ทั้งหลาย. เมื่อจะตรัสตอบว่า ตั้งอยู่อย่างไรในที่นั้น จึงตรัสว่า "ตั้งอยู่...เหมือนผ้าเช็ดเท้า...". พึงทราบว่า ในอุปมาสองอย่างนี้ อุปมาข้อแรกเป็นเครื่องแสดงถึงการผูกรัด อุปมาข้อที่สองเป็นเครื่องแสดงถึงอาการที่ตั้งอยู่.

200. Asitaṃ nāma bhuttaṃ odanādi. Pītaṃ nāma pivanavasena ajjhohaṭapānakādi. Khāyitaṃ nāma saṃkhāditaṃ piṭṭhamūlaphalakhajjādi. Sāyitaṃ nāma assāditaṃ ambapakkamadhuphāṇitādi.

๒๐๐. ชื่อว่า อสิตะ คือ ข้าวสุกเป็นต้นที่กินแล้ว. ชื่อว่า ปีตะ คือ เครื่องดื่มเป็นต้นที่กลืนกินโดยอาการดื่ม. ชื่อว่า ขายิตะ คือ ของควรเคี้ยวมีขนมทำด้วยแป้ง ผลไม้มีรากเป็นต้นที่เคี้ยวกินแล้ว. ชื่อว่า สายิตะ คือ มะม่วงสุก น้ำผึ้ง น้ำอ้อยเป็นต้นที่ลิ้มรสแล้ว.

Yatthāti yasmiṃ udare. Yanti ca udarameva paccāmasati. Yattha pānabhojanādīni patitvā tiṭṭhatīti sambandho. Suvānavamathu sārameyyavantaṃ. Vivekanti vibhāgaṃ.

คำว่า ยตฺถ หมายถึง ในกระเพาะใด. และบทว่า ยํ ก็หมายถึงกระเพาะนั่นเอง. ความเกี่ยวข้องมีอยู่ว่า ในกระเพาะใด เครื่องดื่มและโภชนะเป็นต้นตกลงไปตั้งอยู่. คำว่า สุวานวมถุ หมายถึง อาเจียนของสุนัข. คำว่า วิเวกํ หมายถึง การแบ่ง.

201. Heṭṭhānābhipiṭṭhikaṇṭakamūlānaṃ [Pg.308] antareti purimabhāgavasena nābhiyā heṭṭhāpadesassa pacchimabhāgavasena heṭṭhimapiṭṭhikaṇṭakānaṃ vemajjhe. Veḷunāḷikasadiso padesoti adhippāyo.

๒๐๑. คำว่า เหฏฺฐานาภิปิฏฺฐิกณฺฏกมูลานํ อนฺตเร หมายถึง ในระหว่างส่วนเบื้องต่ำของสะดือโดยส่วนข้างหน้า และกระดูกสันหลังส่วนล่างโดยส่วนข้างหลัง. ความประสงค์คือ ส่วนที่เหมือนปล้องไม้ไผ่.

202. Samohitanti nicitaṃ.

๒๐๒. คำว่า สโมหิตํ หมายถึง ที่สั่งสมไว้.

204. Pūtibhāvaṃ āpannaṃ kukkuṭaṇḍaṃ pūtikukkuṭaṇḍaṃ. Uddeko pittādīhi vinā kevalo uddhaṅgamavāto.

๒๐๔. ไข่ไก่ที่ถึงความเป็นของเน่า ชื่อว่า ปูติกุกฺกุฏณฺฑะ (ไข่ไก่เน่า). อุทฺเทโก (การเรอ) คือ ลมที่พัดขึ้นเบื้องบนล้วนๆ เว้นจากดีเป็นต้น.

205. Ācāmo avassāvanakañjikaṃ.

๒๐๕. อาจาโม คือ น้ำข้าว.

206. Vakkahadayayakanapapphāse temayamānanti ettha yakanaṃ heṭṭhābhāgapūraṇeneva temeti, itarāni tesaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharaṇenāti daṭṭhabbaṃ.

๒๐๖. ในบทว่า วกฺกหทยยกรปปฺผาเส เตมยมานํ นี้ (น้ำ) ย่อมทำให้ตับชุ่มด้วยการทำให้เต็มในส่วนเบื้องล่างเท่านั้น, (ส่วน) อวัยวะนอกนี้ (คือ ไต หัวใจ ปอด) ย่อมทำให้ชุ่มด้วยการไหลซึมทีละน้อยๆ เบื้องบนของอวัยวะเหล่านั้น ดังนี้พึงทราบ.

207. Utuvikāro uṇhavalāhakādihetuko. Visamacchinno bhisādikalāpo visamaṃ udakaṃ paggharati, evamevaṃ sarīraṃ kesakūpādivivarehi upari, heṭṭhā, tiriyañca sedaṃ visamaṃ paggharatīti dassetuṃ visamacchinna-ggahaṇaṃ kataṃ.

๒๐๗. ความแปรปรวนแห่งอุตุ มีเมฆร้อนเป็นต้นเป็นเหตุ. กลุ่มแห่งเหง้าบัวเป็นต้นที่ถูกตัดไม่สม่ำเสมอ ย่อมมีน้ำไหลออกอย่างไม่สม่ำเสมอฉันใด, ร่างกายก็ย่อมขับเหงื่อออกอย่างไม่สม่ำเสมอทางช่องมีขุมขนเป็นต้น ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง และแนวขวาง ฉันนั้นเหมือนกัน. ท่านถือเอาศัพท์ว่า วิสมจฺฉินฺน เพื่อแสดงความข้อนี้.

208. Visamāhāranti tadāpavattamānasarīrāvatthāya asappāyāhāraṃ, atikaṭukaaccuṇhādivisabhāgāhāraṃ vā. Sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 356) pana ‘‘visabhāgāhāra’’ntveva vuttaṃ tadā pavattamānānaṃ dhātūnaṃ visabhāgattā.

๒๐๘. คำว่า วิสมาหารํ หมายถึง อาหารที่ไม่เป็นสัปปายะแก่สภาวะของร่างกายที่กำลังเป็นไปในขณะนั้น หรืออาหารที่ไม่ถูกกัน มีรสเผ็ดจัด ร้อนจัดเป็นต้น. ส่วนในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนี ท่านกล่าวไว้ว่า วิสภาคาหารํ นั่นเทียว เพราะเป็นสิ่งที่ไม่ถูกกันกับธาตุทั้งหลายที่กำลังเป็นไปในขณะนั้น.

209. ‘‘Nhānakāle’’ti idaṃ udakassa upari sinehassa sambhavadassanatthaṃ vuttaṃ. Paribbhamantasinehabinduvisaṭasaṇṭhānāti visaṭaṃ hutvā paribbhamantasinehabindusaṇṭhānā. Utuvisabhāgo bahiddhāsamuṭṭhāno. Dhātuvisabhāgo antosamuṭṭhāno. Te padesāti te hatthatalādipadesā.

๒๐๙. บทว่า นฺหานกาเล นี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงการเกิดขึ้นของไขมันบนผิวน้ำ. คำว่า ปริพฺภมนฺตสิเนหพินฺธุวิสฏสณฺฐานา หมายถึง แผ่ไปแล้วมีสัณฐานเหมือนหยาดไขมันที่ลอยหมุนอยู่. ความไม่ถูกกันแห่งอุตุมีสมุฏฐานภายนอก. ความไม่ถูกกันแห่งธาตุมีสมุฏฐานภายใน. คำว่า เต ปเทสา หมายถึง ส่วนเหล่านั้นคือฝ่ามือเป็นต้น.

210. Kiñcīti uṇhādirasānaṃ aññataraṃ āhāravatthu. Nesanti sattānaṃ. Hadayaṃ āgilāyatīti visabhāgāhārādiṃ paṭicca hadayappadeso vivattati.

๒๑๐. คำว่า กิญฺจิ หมายถึง วัตถุคืออาหารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดารสมีรสร้อนเป็นต้น. คำว่า เนสํ หมายถึง ของสัตว์ทั้งหลาย. คำว่า หทยํ อาคิลายติ หมายถึง บริเวณหัวใจย่อมแปรปรวนเพราะอาศัยอาหารที่ไม่ถูกกันเป็นต้น.

211. Dadhino [Pg.309] vissandanaaccharaso dadhimuttaṃ. Gaḷitvāti sanditvā. Tālumatthakavivarena otaritvāti matthakavivarato āgantvā tālumatthakena otaritvā.

๒๑๑. น้ำใสที่ไหลออกจากนมส้ม ชื่อว่า ทธิมุตตะ (หางนม). คำว่า คฬิตฺวา หมายถึง ไหลออกแล้ว. คำว่า ตาลุมตฺถกวิเวเรน โอตริตฺวา หมายถึง มาจากช่องกระหม่อมแล้วหยั่งลงทางส่วนบนของเพดานปาก.

212. Telaṃ viya sakaṭassa nābhiakkhasīsānaṃ aṭṭhisandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānā. Kaṭakaṭāyantīti ‘‘kaṭa kaṭā’’ti saddaṃ karonti. Anuravadassanaṃ hetaṃ. Dukkhantīti dukkhitāni sañjātadukkhāni honti.

๒๑๒. (ไขข้อ) ทำกิจคือการหล่อลื่นแก่ข้อต่อกระดูกทั้งหลาย เหมือนน้ำมัน (ที่ทำกิจคือการหล่อลื่น) แก่ดุมและปลายเพลาของเกวียน. คำว่า กฏกฏายนฺติ หมายถึง ย่อมทำเสียงว่า กฏ กฏ. บทนี้เป็นการแสดงเสียงเลียนธรรมชาติ. คำว่า ทุกฺขนฺติ หมายถึง ย่อมลำบาก คือมีความทุกข์เกิดขึ้น.

213. Samūlakūlamāsaṃ jhāpetvā chārikaṃ avassāvetvā gahitayūso māsakhāro. Ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ candanikā. Ravaṇaghaṭaṃ nāma pakatiyā sammukhameva hoti. Yassa pana āraggamattampi udakassa pavisanamukhaṃ natthi, taṃ dassetuṃ ‘‘amukhe ravaṇaghaṭe’’ti vuttaṃ. Āyūhananti samīhanaṃ.

๒๑๓. น้ำที่ได้จากการกรองเถ้าที่ได้จากการเผาถั่วแมะทั้งราก ชื่อว่า มาสขาระ (น้ำด่างถั่ว). ที่สำหรับทิ้งน้ำล้างภาชนะ มลทินในครรภ์เป็นต้น ชื่อว่า จันทนิกา (บ่อพักขยะ). ชื่อว่า รวณฆฏะ (หม้อกรองน้ำของชาวโยนก) โดยปกติย่อมมีปากนั่นเทียว. แต่เพื่อจะแสดงหม้อกรองน้ำใดที่ไม่มีปากทางเข้าของน้ำแม้เพียงปลายเหล็กแหลม ท่านจึงกล่าวว่า "ในรวณฆฏะที่ไม่มีปาก". คำว่า อายูหนํ หมายถึง ความพยายาม.

214. Evañhītiādi yathāvuttāya uggahakosallapaṭipattiyā nigamanaṃ. Idāni yathāvuttaṃ manasikārakosallapaṭipattimpi nigamanavasena gahetvā kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetvā dassetuṃ ‘‘anupubbato’’tiādi āraddhaṃ. Tattha paṇṇattisamatikkamāvasāneti kesādipaṇṇattisamatikkamavasena pavattāya bhāvanāya avasāne. Apubbāpariyamivāti ekajjhamiva. Kesāti iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, evamādinā iminā pakārena vāti attho. Te dhammāti vaṇṇādivasena vavatthāpitā paṭikkūlākārato upaṭṭhitā koṭṭhāsadhammā.

๒๑๔. คำว่า เอวํหิ เป็นต้น เป็นคำสรุปอุคคหโกสัลลปฏิปทาตามที่กล่าวแล้ว. บัดนี้ ท่านเริ่มคำว่า อนุปุพฺพโต เป็นต้น เพื่อแสดงโดยถือเอาแม้ซึ่งมนสิการโกสัลลปฏิปทาตามที่กล่าวแล้วโดยเป็นบทสรุป และเพื่อทำกรรมฐานให้ถึงที่สุด. ในบทเหล่านั้น คำว่า ปณฺณตฺติสมติกฺกมาวสาเน หมายถึง ในที่สุดแห่งภาวนาที่เป็นไปโดยการก้าวล่วงบัญญัติมีผมเป็นต้น. คำว่า อปุพฺพาปริยมิว หมายถึง ราวกับพร้อมกัน. ในบทว่า เกสา อิติ ศัพท์ มีความหมายว่า เป็นต้น หรือมีความหมายว่า ประเภท อธิบายว่า โดยประการนี้เป็นต้น หรือโดยประเภทนี้. คำว่า เต ธมฺมา หมายถึง ธรรมะคือส่วนต่างๆ ที่กำหนดไว้โดยสีเป็นต้น ปรากฏขึ้นโดยอาการอันน่ารังเกียจ.

Bahiddhāpīti sasantānato bahipi, parasantānakāyepīti attho. Manasikāraṃ upasaṃharatīti yathāvuttaṃ paṭikkūlamanasikāraṃ upaneti. Yathā idaṃ, tathā etanti. Evaṃ sabbakoṭṭhāsesu pākaṭībhūtesūti yathā attano kāye, evaṃ paresampi kāye sabbesu kesādikoṭṭhāsesu paṭikkūlavasena vibhūtabhāvena upaṭṭhitesūti attho. Ayamettha kasiṇesu vaḍḍhanasadiso yogino bhāvanāviseso dassito.

บทว่า พหิทฺธาปิ ความว่า แม้ในภายนอกจากสันดานของตน คือ แม้ในกายอันเป็นสันดานของผู้อื่น. บทว่า มนสิการํ อุปสํหรติ ความว่า ย่อมน้อมเข้าไปซึ่งปฏิกูลมนสิการที่กล่าวไว้แล้ว (โดยนัยว่า) กายของเรานี้ฉันใด กายของผู้อื่นนั้นก็ฉันนั้น. บทว่า เอวํ สพฺพโกฏฺฐาเสสุ ปากฏีภูเตสุ ความว่า เมื่อส่วนทั้งหลายมีผมเป็นต้นทั้งหมดในกายของผู้อื่นปรากฏขึ้นโดยความเป็นของน่าเกลียด โดยความเป็นของปรากฏชัด เหมือนในกายของตน ฉันใด ก็ฉันนั้น. ความพิเศษแห่งภาวนาของโยคีบุคคลนี้ ซึ่งเปรียบด้วยการเพ่งกสิณ ในกายคตาสติกรรมฐานนี้ ท่านแสดงไว้แล้ว.

Anupubbamuñcanādīti ādi-saddena suttantanayena vibhāvitaṃ vīriyasamatāyojanaṃ saṅgaṇhāti. Punappunaṃ manasi karototi vuttanayena attano [Pg.310] kāye kesādike ‘‘paṭikkūlā paṭikkūlā’’ti abhiṇhaso manasikāraṃ pavattentassa yadā saddhādīni indriyāni laddhasamathāni visadāni pavattanti, tadā assaddhiyādīnaṃ dūrībhāvena sātisayaṃ balappattehi sattahi saddhammehi laddhūpatthambhāni vitakkādīni jhānaṅgāni paṭutarāni hutvā pātubhavanti. Tesaṃ ujuvipaccanīkatāya nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti saddhiṃ tadekaṭṭhehi pāpadhammehi. Upacārasamādhinā cittaṃ samādhiyati, so taṃyeva nimittaṃ āsevanto bhāvento bahulīkaronto appanaṃ pāpuṇāti. Tena vuttaṃ ‘‘anukkamena appanā uppajjatī’’ti. Sabbākāratoti vaṇṇādivasena pañcadhāpi. Sāti appanā.

ในบทว่า อนุปุพฺพมุญฺจนาทีติ ท่านสงเคราะห์เอาการประกอบความสม่ำเสมอแห่งวิริยะที่แสดงไว้ชัดแล้วโดยนัยแห่งพระสูตร ด้วยอาทิศัพท์. บทว่า ปุนปฺปุนํ มนสิ กโรโตติ ความว่า เมื่อโยคีผู้ให้มนสิการเป็นไปเนืองๆ ในส่วนทั้งหลายมีผมเป็นต้นในกายของตนโดยนัยที่กล่าวแล้วว่า "เป็นของน่าเกลียดๆ" ในกาลใด อินทรีย์ทั้งหลายมีศรัทธาเป็นต้น ได้ความสงบแล้ว ผ่องใสแล้ว ย่อมเป็นไป, ในกาลนั้น เพราะความที่ธรรมเป็นข้าศึกมีอสัทธิยะเป็นต้นอยู่ไกล ฌานองค์ทั้งหลายมีวิตกเป็นต้น อันสัทธรรม ๗ ประการที่ถึงกำลังอย่างยิ่งค้ำจุนไว้แล้ว ก็จะกล้าแข็งเป็นพิเศษแล้วปรากฏขึ้น. เพราะความเป็นปฏิปักษ์โดยตรงของฌานองค์เหล่านั้น นิวรณ์ทั้งหลายพร้อมด้วยบาปธรรมอันมีวัตถุเดียวกัน ย่อมเป็นอันถูกข่มไว้ได้นั่นเทียว. จิตย่อมตั้งมั่นด้วยอุปจารสมาธิ โยคีนั้นเสพ เจริญ กระทำให้มากซึ่งนิมิตนั้นนั่นแหละ ย่อมบรรลุอัปปนา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อัปปนาย่อมเกิดขึ้นโดยลำดับ". บทว่า สพฺพากาโตติ ความว่า แม้โดย ๕ อย่าง คือ โดยวรรณะ เป็นต้น. บทว่า สา คือ อัปปนา.

Yadi panetaṃ kammaṭṭhānaṃ aviññāṇakāsubhakammaṭṭhānāni viya paṭhamajjhānavasena sijjhati, atha kasmā ‘‘kāyagatāsatī’’ti vuttanti āha ‘‘evaṃ paṭhamajjhānavasenā’’tiādi. Nānāvaṇṇasaṇṭhānādīsu dvattiṃsāya koṭṭhāsesu pavattamānāya satiyā kiccamettha sātisayanti āha ‘‘satibalena ijjhanato’’ti.

ก็ถ้าว่ากรรมฐานนี้ย่อมสำเร็จด้วยอำนาจปฐมฌาน เหมือนอสุภกรรมฐานที่ไม่มีวิญญาณทั้งหลาย, ถ้าอย่างนั้น เพราะเหตุไร ท่านจึงเรียกว่า "กายคตาสติ" เล่า? (เพื่อแก้ปัญหานั้น) ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เอวํ ปฐมชฺฌานวเสนาติ. ท่านกล่าวว่า กิจของสติที่ดำเนินไปในอาการ ๓๒ มีวรรณะและสัณฐานต่างๆ เป็นต้น ในกรรมฐานนี้ มีความพิเศษยิ่ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะสำเร็จด้วยกำลังแห่งสติ".

Pantasenāsanesu, adhikusalesu ca aratiṃ, kāmaguṇesu ca ratiṃ sahati abhibhavatīti aratiratisaho sarīrasabhāvacintanena anabhiratiyā pahīnattā. Tathā koṭṭhāsabhāvanāya attasinehassa parikkhīṇattā bhayabheravaṃ sahati, sītādīnañca adhivāsakajātiko hoti. Attasinehavasena hi purisassa bhayabheravaṃ hoti, dukkhassa ca anadhivāsanaṃ. Imaṃ pana koṭṭhāsabhāvanamanuyuttassa na kevalaṃ paṭhamajjhānamattameva, uttaripi paṭivedho atthīti dassetuṃ ‘‘kesādīna’’ntiādi vuttaṃ.

(โยคี) ย่อมครอบงำ คือย่ำยีความไม่ยินดีในเสนาสนะอันสงัดและในกุศลธรรมอันยิ่ง และความยินดีในกามคุณทั้งหลายได้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อรติรติสโห เพราะละความไม่ยินดีได้ด้วยการพิจารณาสภาพที่แท้จริงของร่างกาย. อีกอย่างหนึ่ง เพราะความเยื่อใยในตนสิ้นไปแล้วด้วยโกฏฐาสภาวนา จึงย่อมทนต่อภัยและสิ่งน่าสะพรึงกลัวได้ และย่อมเป็นผู้มีปกติอดทนต่อความหนาวเป็นต้นได้. จริงอยู่ ภัยและสิ่งน่าสะพรึงกลัวย่อมมีแก่บุรุษเพราะอำนาจแห่งความเยื่อใยในตน และความไม่อดทนต่อทุกข์ (ก็ย่อมมี). ก็สำหรับผู้ประกอบโกฏฐาสภาวนานี้ มิใช่เพียงแต่ปฐมฌานเท่านั้น (จะสำเร็จ) เพื่อแสดงว่า แม้การแทงตลอดที่สูงขึ้นไปก็มีอยู่ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เกสาทีนํ.

Ānāpānassatikathāvaṇṇanā

อรรถกถาอานาปานสติ

215. Yaṃ taṃ evaṃ pasaṃsitvā ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ niddiṭṭhanti sambandho. Tattha yasmā ‘‘kathaṃ bhāvito’’tiādikāya pucchāpāḷiyā atthe vibhāvite thomanāpāḷiyāpi attho vibhāvitoyeva hoti bhedābhāvato, tasmā taṃ laṅghitvā ‘‘kathaṃ bhāvito cā’’tiādinā ārabhati. Tattha hi ito pasaṃsābhāvo ‘‘ayampi kho’’ti vacanañca viseso. Tesu pasaṃsābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘evaṃ pasaṃsitvā’’ti vuttaṃ. Pasaṃsā ca tattha abhirucijananena ussāhanatthā. Tañhi sutvā bhikkhū ‘‘bhagavā imaṃ samādhiṃ anekehi ākārehi pasaṃsati, santo [Pg.311] kirāyaṃ samādhi paṇīto ca asecanako ca sukho ca vihāro pāpadhamme ca ṭhānaso antaradhāpetī’’ti sañjātābhirucayo ussāhajātā sakkaccaṃ anuyuñjitabbaṃ paṭipajjitabbaṃ maññanti. ‘‘Ayampi kho’’ti padassa ye ime mayā nibbānamahāsarassa otaraṇatitthabhūtā kasiṇajjhānaasubhajjhānādayo desitā, na kevalaṃ te eva, ayampi khoti bhagavā attano paccakkhabhūtaṃ samādhiṃ desanānubhāvena tesampi bhikkhūnaṃ āsannaṃ, paccakkhañca karonto sampiṇḍanavasena evamāhāti sambandhamukhena attho veditabbo.

๒๑๕. มีความสัมพันธ์ว่า (พระผู้มีพระภาค) ทรงสรรเสริญแล้วอย่างนี้ จึงทรงแสดงอานาปานสติกรรมฐานนั้น. ในบทเหล่านั้น เพราะเหตุที่เมื่ออรรถแห่งปุจฉาบาลีมีอาทิว่า "กถํ ภาวิโต" อันท่านอธิบายแล้ว อรรถแห่งโถมนาบาลี (บาลีที่สรรเสริญ) ก็เป็นอันอธิบายแล้วเหมือนกัน เพราะไม่มีความแตกต่างกัน, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงข้ามโถมนาบาลีนั้นไป แล้วเริ่มด้วยคำมีอาทิว่า "กถํ ภาวิโต จ". จริงอยู่ ในโถมนาบาลีนั้น มีข้อแตกต่างจากปุจฉาบาลีนี้ คือ ความเป็นคำสรรเสริญ และพระดำรัสว่า "อยมฺปิ โข". ในข้อแตกต่างเหล่านั้น เพื่อจะแสดงความเป็นคำสรรเสริญ ท่านจึงกล่าวว่า "เอวํ ปสํสิตฺวา". และการสรรเสริญในอานาปานสตินั้น มีเพื่อประโยชน์คือการส่งเสริมโดยทำให้เกิดความพอใจ. จริงอยู่ ภิกษุทั้งหลายได้ฟังคำสรรเสริญนั้นแล้ว ย่อมเกิดความพอใจ เกิดความอุตสาหะ แล้วย่อมสำคัญว่า "พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญสมาธินี้โดยอาการหลายอย่าง ได้ยินว่าสมาธินี้เป็นธรรมสงบ ประณีต ไม่ต้องเจือปนด้วยสิ่งอื่น เป็นสุขวิหาร และยังบาปธรรมให้หายไปได้โดยฉับพลัน" แล้วพึงประกอบโดยเคารพ พึงปฏิบัติ. แห่งบทว่า "อยมฺปิ โข" พึงทราบความโดยนัยแห่งความสัมพันธ์ว่า พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงกระทำสมาธิที่ประจักษ์แก่พระองค์ ให้เป็นของใกล้และประจักษ์แม้แก่ภิกษุเหล่านั้นด้วยอานุภาพแห่งเทศนา จึงตรัสอย่างนี้โดยนัยแห่งการรวบยอดว่า "กสิณฌานและอสุภฌานเป็นต้นเหล่านี้ใด อันเราแสดงแล้วว่าเป็นดุจท่าสำหรับลงสู่มหาสมุทรคือนิพพาน, มิใช่แต่ฌานเหล่านั้นเท่านั้น แม้อานาปานสติสมาธินี้ก็เหมือนกัน".

Soḷasavatthukanti catūsu anupassanāsu catunnaṃ catukkānaṃ vasena soḷasaṭṭhānaṃ. Sabbākāraparipūroti kammaṭṭhānapāḷiyā padattho piṇḍattho upamā codanā parihāro payojananti evamādīhi sabbehi ākārehi paripuṇṇo. Niddesoti kammaṭṭhānassa nissesato vitthāro.

บทว่า โสฬสวตฺถุกํ ความว่า มีวัตถุ ๑๖ ประการ ด้วยอำนาจแห่งหมวดสี่ ๔ หมวด ในอนุสัปปนา ๔. บทว่า สพฺพากาปริปูโร ความว่า บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง มีอาทิอย่างนี้ คือ อรรถแห่งบท อรรถแห่งความรวม อุปมา การทักท้วง การแก้ตัว และประโยชน์ แห่งบาลีกรรมฐาน. บทว่า นิทฺเทโส คือการขยายความแห่งกรรมฐานโดยไม่มีส่วนเหลือ.

216. Kathanti idaṃ pucchanākāravibhāvanapadaṃ. Pucchā cettha kathetukamyatāvasena aññāsaṃ asambhavato. Sā ca upari desanaṃ āruḷhānaṃ sabbesaṃ pakāravisesānaṃ āmasanavasenāti imamatthaṃ dassento ‘‘kathanti…pe… kamyatāpucchā’’ti āha. Kathaṃ bahulīkatoti etthāpi ‘‘ānāpānassatisamādhī’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Tattha kathanti ānāpānassatisamādhibahulīkāraṃ nānappakārato vitthāretukamyatāpucchā. Bahulīkato ānāpānassatisamādhīti tathāpuṭṭhadhammanidassananti imamatthaṃ ‘‘eseva nayo’’ti iminā atidisati. Tathā santabhāvādayopi tassa yehi bhāvanābahulīkārehi siddhā, taggahaṇeneva gahitā hontīti dassetuṃ ‘‘kathaṃ bahulīkato…pe… vūpasametīti etthāpi eseva nayo’’ti vuttaṃ.

๒๑๖. บทว่า กถํ นี้ เป็นบทที่แสดงอาการแห่งคำถาม. และคำถามในที่นี้ (เป็นไป) ด้วยอำนาจแห่งความต้องการจะกล่าว เพราะคำถามอื่นเป็นไปไม่ได้. และคำถามนั้น (เป็นไป) ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาถึงประการพิเศษทั้งปวงที่ปรากฏในเทศนาเบื้องบน, เมื่อจะแสดงความข้อนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "กถนฺติ...เป...กมฺยตาปุจฺฉา". แม้ในบทว่า กถํ พหุลีกโต นี้ ก็พึงนำบทว่า "อานาปานสฺสติสมาธิ" มาสัมพันธ์. ในบทนั้น บทว่า กถํ เป็นคำถามด้วยความต้องการจะขยายการกระทำให้มากซึ่งอานาปานสติสมาธิโดยประการต่างๆ. บทว่า พหุลีกโต อานาปานสฺสติสมาธิ เป็นการแสดงธรรมที่ถูกถามอย่างนั้น, ท่านแสดงเทียบเคียงความข้อนี้ด้วยคำว่า "เอเสว นโย" นี้. อีกอย่างหนึ่ง แม้ความเป็นธรรมสงบเป็นต้น (ก็สำเร็จแล้ว) ด้วยการเจริญและการกระทำให้มากเหล่าใดของอานาปานสติสมาธินั้น, (ความเป็นธรรมสงบเป็นต้นเหล่านั้น) ก็เป็นอันท่านถือเอาแล้วด้วยการถือเอาการเจริญและการกระทำให้มากนั้นนั่นเอง, เพื่อแสดงความข้อนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ในบทว่า กถํ พหุลีกโต...เป...วูปสเมติ นี้ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน".

‘‘Puna ca paraṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā cattāro satipaṭṭhāne bhāventī’’tiādīsu (ma. ni. 2.247) uppādanavaḍḍhanaṭṭhena bhāvanā vuccatīti tadubhayavasena atthaṃ dassento ‘‘bhāvitoti uppādito vaḍḍhito vā’’ti āha. Tattha bhāvaṃ vijjamānataṃ ito gatoti bhāvito, uppādito paṭiladdhamattoti attho. Uppanno pana laddhāsevano, bhāvito paguṇabhāvaṃ āpādito, vaḍḍhitoti attho[Pg.312]. Ānāpānapariggāhikāyāti dīgharassādivisesehi saddhiṃ assāsapassāse paricchijjagāhikāya, te ārabbha pavattāya, satiyaṃ paccayabhūtāyanti attho. Purimasmiñhi atthe samādhissa satiyā sahajātādipaccayabhāvo vutto sampayuttavacanato, dutiyasmiṃ pana upanissayabhāvopi. Upacārajjhānasahagatā hi sati appanāsamādhissa upanissayo hotīti. Bahulīkatoti bahulaṃ pavattito, tena āvajjanādivasībhāvappattimāha. Yo hi vasībhāvaṃ āpādito, so icchiticchitakkhaṇe samāpajjitabbato punappunaṃ pavattīyati. Tena vuttaṃ ‘‘punappunaṃ kato’’ti. Yathā ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241), ‘‘vivicceva kāmehī’’ti (dī. ni. 1.226; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123) ca evamādīsu paṭhamapade vutto eva-saddo dutiyādīsupi vutto eva hoti, evamidhāpīti āha ‘‘ubhayattha evasaddena niyamo veditabbo’’ti. Ubhayapadaniyamena laddhaguṇaṃ dassetuṃ ‘‘ayañhī’’tiādi vuttaṃ.

ในบทเป็นต้นว่า (ม. นิกาย. ๒.๒๔๗) “ดูก่อนอุทายี อีกประการหนึ่ง ปฏิปทาอันเราได้บอกแล้วแก่สาวกทั้งหลาย ซึ่งเมื่อสาวกของเราปฏิบัติตามแล้ว ย่อมเจริญสติปัฏฐาน ๔” คำว่า ภาวนา ท่านกล่าวในอรรถว่าทำให้เกิดและทำให้เจริญ เพราะฉะนั้น เมื่อทรงแสดงอรรถโดยนัยทั้งสองนั้น จึงตรัสว่า “ภาวิโตติ อุปฺปาทิโต วฑฺฒิโต วา” (ชื่อว่าเจริญแล้ว คือ ทำให้เกิดแล้ว หรือทำให้เพิ่มพูนแล้ว) ในบทเหล่านั้น บทว่า ภาวิโต คือ ถึงแล้วซึ่งความเป็น ซึ่งความมีอยู่ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ภาวิโต อธิบายว่า ทำให้เกิดขึ้นแล้ว เพียงแค่ได้มา ส่วนธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ได้เสพแล้ว ชื่อว่า ภาวิโต คือ ทำให้ถึงความชำนาญแล้ว อธิบายว่า ทำให้เพิ่มพูนแล้ว บทว่า อานาปานปริคฺคาหิกายาติ อธิบายว่า (สติ) ที่กำหนดรู้ลมหายใจเข้าและลมหายใจออกพร้อมกับความต่างกันมียาวและสั้นเป็นต้น ที่เป็นไปโดยปรารภลมเหล่านั้น ที่เป็นปัจจัยแก่สติ จริงอยู่ ในอรรถแรก ท่านกล่าวความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นของสมาธิแก่สติ เพราะมีคำว่า สัมปยุตตะ ส่วนในอรรถที่สอง (ท่านกล่าว) แม้ความเป็นอุปนิสสยปัจจัย เพราะว่า สติที่สหรคตด้วยอุปจารฌาน ย่อมเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่อัปปนาสมาธิ บทว่า พหุลีกโตติ คือ ทำให้เป็นไปแล้วโดยมาก ด้วยบทนั้น ท่านกล่าวถึงการบรรลุวสีภาวะมีอาวัชชนะเป็นต้น จริงอยู่ สมาธิใดอันบุคคลทำให้ถึงวสีภาวะแล้ว สมาธินั้นย่อมเป็นไปบ่อยๆ เพราะพึงเข้าได้ในขณะที่ต้องการๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “กระทำแล้วบ่อยๆ” เปรียบเหมือนในบทเป็นต้นว่า (ม. นิกาย. ๑.๑๓๙; อํ. นิกาย. ๔.๒๔๑) “ภิกษุทั้งหลาย สมณะมีอยู่ในธรรมวินัยนี้เท่านั้น” และ (ที. นิกาย. ๑.๒๒๖; สํ. นิกาย. ๒.๑๕๒; อํ. นิกาย. ๔.๑๒๓) “สงัดจากกามทั้งหลายแล” เอวศัพท์ที่กล่าวในบทแรก ย่อมเป็นอันกล่าวแล้วแม้ในบทหลังๆ ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พึงทราบการกำหนดด้วยเอวศัพท์ในบททั้งสอง” ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า “อยญฺหิ” เพื่อแสดงคุณที่ได้ด้วยการกำหนดบททั้งสอง

Asubhakammaṭṭhānanti asubhārammaṇajhānamāha. Taṃ hi asubhesu yogakammabhāvato, yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato ca ‘‘asubhakammaṭṭhāna’’nti vuccati. ‘‘Kevala’’nti iminā ārammaṇaṃ nivatteti. Paṭivedhavasenāti jhānapaṭivedhavasena. Jhānañhi bhāvanāvisesena ijjhantaṃ attano visayaṃ paṭivijjhantameva pavattati, yathāsabhāvato paṭivijjhīyati cāti ‘‘paṭivedho’’ti vuccati. Oḷārikārammaṇattāti bībhacchārammaṇattā. Paṭikkūlārammaṇattāti jigucchitabbārammaṇattā. Pariyāyenāti kāraṇena, lesantarena vā. Ārammaṇasantatāyāti anukkamena vicetabbataṃ pattaṃ ārammaṇassa paramasukhumataṃ sandhāyāha. Sante hi sannisinne ārammaṇe pavattamāno dhammo sayampi sannisinnova hoti. Tenāha ‘‘santo vūpasanto nibbuto’’ti, nibbutasabbapariḷāhoti attho. Ārammaṇasantatāya tadārammaṇadhammānaṃ santatā lokuttaradhammārammaṇāhi paccavekkhaṇāhi dīpetabbā.

ด้วยบทว่า อสุภกมฺมฏฺฐานนฺติ ท่านกล่าวถึงฌานมีอสุภะเป็นอารมณ์ จริงอยู่ ฌานนั้น ท่านเรียกว่า “อสุภกรรมฐาน” เพราะเป็นกรรมคือความเพียรในอสุภะทั้งหลาย และเพราะเป็นเหตุแห่งสุขวิเศษของโยคี ด้วยคำว่า “เกวลํ” นี้ ท่านห้ามอารมณ์ (อื่น) บทว่า ปฏิเวธวเสนาติ คือ ด้วยอำนาจแห่งการแทงตลอดคือฌาน จริงอยู่ ฌานเมื่อสำเร็จด้วยภาวนาวิเศษ ย่อมเป็นไปโดยแทงตลอดอารมณ์ของตนเท่านั้น และย่อมถูกแทงตลอดตามสภาวะ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า “ปฏิเวธ” บทว่า โอฬาริการมฺมณตฺตาติ เพราะมีอารมณ์น่าเกลียด บทว่า ปฏิกฺกูลารมฺมณตฺตาติ เพราะมีอารมณ์อันน่ารังเกียจ บทว่า ปริยาเยนาติ คือ โดยเหตุ หรือโดยนัยอื่น บทว่า อารมฺมณสนฺตตายาติ ท่านกล่าวหมายถึงความที่อารมณ์อันถึงความที่พึงพิจารณาโดยลำดับ เป็นของละเอียดอย่างยิ่ง จริงอยู่ ธรรมที่ดำเนินไปในอารมณ์ที่สงบระงับแล้ว แม้ตนเองก็ย่อมสงบระงับ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สนฺโต วูปสนฺโต นิพฺพุโต” อธิบายว่า มีความเร่าร้อนทั้งปวงดับแล้ว ความที่ธรรมมีอารมณ์นั้นเป็นอารมณ์เป็นธรรมสงบ เพราะอารมณ์สงบ พึงแสดงด้วยปัจจเวกขณ์ทั้งหลายที่มีโลกุตตรธรรมเป็นอารมณ์

Nāssa santapaṇītabhāvāvahaṃ kiñci secananti asecanako. Asecanakattā anāsittako. Anāsittakattā eva abbokiṇṇo asammisso parikammādinā. Tato eva pāṭiyekko visuṃyeveko. Āveṇiko asādhāraṇo. Sabbametaṃ sarasato eva santabhāvaṃ dassetuṃ [Pg.313] vuttaṃ. Parikammaṃ vā santabhāvanimittaṃ, parikammanti ca kasiṇakaraṇādīni nimittuppādapariyosānaṃ, tādisaṃ idha natthīti adhippāyo. Tadā hi kammaṭṭhānaṃ nirassādattā asantamappaṇītaṃ siyā. Upacārena vā natthi ettha santatāti yojanā. Yathā upacārakkhaṇe nīvaraṇavigamena, aṅgapātubhāvena ca paresaṃ santatā hoti, na evamimassa. Ayaṃ pana ādisamannā…pe… paṇīto cāti yojanā. Kecīti uttaravihāravāsike sandhāyāha. Anāsittakoti upasecanena na āsittako. Tenāha ‘‘ojavanto’’ti, ojavantasadisoti attho. Madhūroti iṭṭho, cetasikasukhapaṭilābhasaṃvattanaṃ tikacatukkajjhānavasena, upekkhāya vā santabhāvena sukhagatikattā sabbesampi vasena veditabbaṃ. Jhānasamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhasarīratāvasena pana kāyikasukhapaṭilābhasaṃvattanaṃ daṭṭhabbaṃ, tañca kho jhānato vuṭṭhitakāle. Imasmiṃ pakkhe ‘‘appitappitakkhaṇe’’ti idaṃ hetumhi bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Avikkhambhiteti jhānena sakasantānato anīhaṭe appahīne. Akosallasambhūteti akosallaṃ vuccati avijjā, tato sambhūte. Avijjāpubbaṅgamā hi sabbe pāpadhammā. Khaṇenevāti attano pavattikkhaṇeneva. Antaradhāpetīti ettha antaradhāpanaṃ vināsanaṃ, taṃ pana jhānakattukassa idhādhippetattā pariyuṭṭhānappahānaṃ hotīti āha ‘‘vikkhambhetī’’ti. Vūpasametīti visesena upasameti. Visesena upasamanaṃ pana sammadeva upasamanaṃ hotīti āha ‘‘suṭṭhu upasametī’’ti.

ไม่มีสิ่งใดๆ ที่จะรด (ปรุงแต่ง) อันจะนำมาซึ่งความเป็นธรรมสงบและประณีตแก่สมาธินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อเสจนโก เพราะความเป็นอเสจนกะ จึงชื่อว่า อนาสิตตโก (ไม่ต้องเติม) เพราะความเป็นอนาสิตตกะนั่นแล จึงไม่เจือปน ไม่ระคนด้วยบริกรรมเป็นต้น เพราะเหตุนั้นนั่นแล จึงเป็นธรรมจำเพาะ เป็นธรรมหนึ่งต่างหาก เป็นธรรมพิเศษ ไม่ทั่วไป คำทั้งหมดนี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงความเป็นธรรมสงบโดยรสของตนเองเท่านั้น อีกอย่างหนึ่ง บริกรรมเป็นเหตุแห่งความเป็นธรรมสงบ และคำว่า บริกรรม คือ การกระทำมีกสิณกรณะเป็นต้น มีการทำนิมิตให้เกิดเป็นที่สุด บริกรรมเช่นนั้นไม่มีในอานาปานสติสมาธินี้ นี้เป็นความมุ่งหมาย จริงอยู่ ในกาลนั้น กรรมฐานพึงเป็นธรรมไม่สงบ ไม่ประณีต เพราะไม่มีรสชาติ หรือพึงประกอบความว่า ความสงบในอานาปานสติสมาธินี้ไม่มีโดยอุปจาระ ความสงบของฌานสมาธิอื่นย่อมมีในอุปจารขณะเพราะความปราศจากนิวรณ์และเพราะการปรากฏแห่งองค์ฌานฉันใด ความสงบของอานาปานสติสมาธินี้หามีฉันนั้นไม่ ส่วนสมาธินี้...จำเดิมแต่การมนสิการในเบื้องต้น...และเป็นของประณีต ดังนี้ พึงประกอบความ บทว่า เกจิ ท่านกล่าวหมายถึงพระเถระผู้อยู่ในอุตตรวิหาร (คือฝ่ายอภัยคีรีวาสี) บทว่า อนาสิตตโกติ คือ ไม่ได้รดด้วยเครื่องปรุงรส เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “โอชวนฺโต” อธิบายว่า เปรียบเหมือนของมีโอชะ บทว่า มธุโรติ คือ น่าปรารถนา พึงทราบว่า เป็นไปเพื่อการได้เจตสิกสุขโดยอำนาจแห่งติกฌานและจตุกกฌาน หรือโดยอำนาจแห่งฌานทั้งหมด เพราะอุเบกขามีความเป็นไปในสุขโดยความเป็นธรรมสงบ ส่วนความเป็นไปเพื่อการได้กายิกสุข พึงเห็นโดยอำนาจแห่งการมีสรีระอันรูปประณีตที่เกิดจากฌานถูกต้องแล้ว และข้อนั้นพึงเห็นในเวลาที่ออกจากฌาน ในปักขะนี้ พึงเห็นบทว่า “อัปปิตัปปิตักขณะ” นี้ว่าเป็นภุมมวจนะในอรรถว่าเหตุ บทว่า อวิกฺขมฺภิเตติ คือ (กิเลส) ที่ยังไม่ได้นำออก ยังไม่ได้ละจากสันดานของตนด้วยฌาน บทว่า อโกสลฺลสมฺภูเตติ อวิชชาเรียกว่า อโกสัลละ (กิเลส) ที่เกิดจากอวิชชานั้น จริงอยู่ บาปธรรมทั้งปวงมีอวิชชาเป็นหัวหน้า บทว่า ขเณเนวาติ คือ ด้วยขณะที่เป็นไปของตนเท่านั้น ในบทว่า อนฺตรธาเปตีติ นี้ การทำให้อันตรธานคือการทำลาย แต่ในที่นี้ท่านประสงค์ถึงผู้กระทำฌาน เพราะฉะนั้นจึงเป็นการละปริยุฏฐานกิเลส ท่านจึงกล่าวว่า “วิกฺขมฺเภติ” (ย่อมข่มไว้) บทว่า วูปสเมตีติ คือ ย่อมสงบระงับโดยวิเศษ ส่วนการสงบระงับโดยวิเศษนั้นย่อมเป็นการสงบระงับโดยชอบทีเดียว เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สุฏฺฐุ อุปสเมติ” (ย่อมสงบระงับดี)

Nanu ca aññopi samādhi attano pavattikkhaṇeneva paṭipakkhadhamme antaradhāpeti vūpasameti, atha kasmā ayameva samādhi evaṃ visesetvā vuttoti? Pubbabhāgato paṭṭhāya nānāvitakkavūpasamasabbhāvato. Vuttañhetaṃ – ‘‘ānāpānassati bhāvetabbā vitakkupacchedāyā’’ti (a. ni. 9.1; udā. 31). Apica tikkhapaññassa ñāṇuttarassetaṃ kammaṭṭhānaṃ, ñāṇuttarassa ca kilesappahānaṃ itarehi sātisayaṃ, yathā saddhādhimuttehi diṭṭhippattassa. Tasmā imaṃ visesaṃ sandhāya ‘‘ṭhānaso antaradhāpeti vūpasametī’’ti vuttaṃ. Atha vā nimittapātubhāve sati khaṇeneva aṅgapātubhāvasabbhāvato ayameva samādhi ‘‘ṭhānaso antaradhāpeti vūpasametī’’ti vutto. Yathā taṃ mahato akālameghassa uṭṭhitassa dhārānipāte khaṇeneva pathaviyaṃ [Pg.314] rajojallassa vūpasamo. Tenāha – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, mahāakālamegho uṭṭhito’’tiādi (saṃ. ni. 5.985; pārā. 165). Sāsanikassa jhānabhāvanā yebhuyyena nibbedhabhāgiyāva hotīti āha ‘‘nibbedhabhāgiyattā’’ti. Buddhānaṃ pana ekaṃsena nibbedhabhāgiyāva hoti. Imameva hi kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā sabbepi sammāsambuddhā sammāsambodhiṃ adhigacchanti. Ariyamaggassa pādakabhūto ayaṃ samādhi anukkamena vaḍḍhitvā ariyamaggabhāvaṃ upagato viya hotīti āha ‘‘anupubbena ariyamaggavuddhippatto’’ti.

(ปุจฉา) ก็สมาธิแม้อย่างอื่น ย่อมยังธรรมที่เป็นข้าศึกให้หายไป ให้สงบระงับได้ในขณะที่ตนเกิดขึ้นนั่นเทียวมิใช่หรือ? เมื่อเป็นเช่นนั้น เหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสยกย่องสมาธินี้เท่านั้นอย่างนี้? (วิสัชนา) เพราะมีภาวะที่สงบระงับวิตกต่างๆ ได้จำเดิมแต่เบื้องต้น. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “อานาปานสติ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อตัดวิตก” ดังนี้. อีกอย่างหนึ่ง กรรมฐานนี้เป็นของผู้มีปัญญาแก่กล้า มีญาณยอดเยี่ยม และการละกิเลสของผู้มีญาณยอดเยี่ยมย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวดกว่าบุคคลเหล่าอื่น เปรียบเหมือน (การละกิเลส) ของท่านผู้เป็นทิฏฐิปัตตะ (ย่อมยิ่งยวดกว่า) ของท่านผู้เป็นสัทธาธิมุตตะ. เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงความพิเศษนี้ จึงตรัสว่า “ย่อมยังธรรมที่เป็นข้าศึกให้หายไป ให้สงบระงับได้โดยฐานะ” ดังนี้. อีกนัยหนึ่ง เมื่อปฏิภาคนิมิตปรากฏขึ้นแล้ว เพราะมีภาวะที่องค์ฌานปรากฏขึ้นได้ในขณะนั้นนั่นเอง สมาธินี้เท่านั้นจึงได้ชื่อว่า “ย่อมยังธรรมที่เป็นข้าศึกให้หายไป ให้สงบระงับได้โดยฐานะ”. เปรียบเหมือนเมื่อเมฆใหญ่ใน غير กาลตั้งขึ้นแล้ว เพราะสายฝนตกลงมา ธุลีและของสกปรกบนแผ่นดินย่อมสงบระงับไปในขณะนั้นนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อเมฆใหญ่ใน غير กาลตั้งขึ้นแล้ว” เป็นต้น. การเจริญฌานของบุคคลในพระศาสนานี้ โดยมากย่อมเป็นไปในส่วนแห่งการแทงตลอดกิเลส เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะเป็นนิพเพธภาคิยธรรม” ดังนี้. แต่สำหรับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมเป็นไปในส่วนแห่งการแทงตลอดกิเลสโดยส่วนเดียวแท้. จริงอยู่ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งปวง ทรงเจริญกรรมฐานนี้เท่านั้น จึงได้ตรัสรู้พระสัมมาสัมโพธิญาณ. สมาธินี้ซึ่งเป็นบาทฐานแห่งอริยมรรค เมื่อเจริญขึ้นโดยลำดับ ย่อมเป็นประดุจถึงความเป็นอริยมรรค เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ถึงความเจริญแห่งอริยมรรคโดยลำดับ” ดังนี้.

Ayaṃ panattho virāganirodhapaṭinissaggānupassanānaṃ vasena sammadeva yujjati. Heṭṭhā papañcavasena vuttamatthaṃ sukhaggahaṇatthaṃ saṅgahetvā dassento ‘‘ayaṃ panettha saṅkhepattho’’ti āha, piṇḍatthoti vuttaṃ hoti.

ส่วนอรรถนี้ ย่อมสมควรโดยแท้ด้วยอำนาจแห่งวิราคานุปัสสนา นิโรธานุปัสสนา และปฏินิสสัคคานุปัสสนา. ท่านผู้รจนาคัมภีร์ เมื่อจะแสดงอรรถที่กล่าวไว้โดยพิสดารในเบื้องต่ำ โดยรวบรวมไว้เพื่อให้เข้าใจได้ง่าย จึงกล่าวว่า “นี้เป็นอรรถโดยสังเขปในที่นี้” ดังนี้ ซึ่งเท่ากับกล่าวว่า “เป็นอรรถโดยรวม” นั่นเอง.

217. Tamatthanti taṃ ‘‘kathaṃ bhāvito’’tiādinā pucchāvasena saṅkhepato vuttamatthaṃ. ‘‘Idha tathāgato loke uppajjatī’’tiādīsu (dī. ni. 1.190; ma. ni. 1.291; a. ni. 3.61) idha-saddo lokaṃ upādāya vutto, ‘‘idheva tiṭṭhamānassā’’tiādīsu (dī. ni. 2.369) okāsaṃ, ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’tiādīsu (ma. ni. 1.30) padapūraṇamattaṃ, ‘‘idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇātī’’tiādīsu (a. ni. 5.73) pana sāsanaṃ, ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhū’’ti idhāpi sāsanamevāti dassento ‘‘bhikkhave, imasmiṃ sāsane bhikkhū’’ti vatvā tamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ayañhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sabbappakāraānāpānassatisamādhinibbattakassāti sabbappakāraggahaṇaṃ soḷasa pakāre sandhāya. Te hi imasmiṃyeva sāsane. Bāhirakā hi jānantā ādito catuppakārameva jānanti. Tenāha ‘‘aññasāsanassa tathābhāvapaṭisedhano’’ti, yathāvuttassa puggalassa nissayabhāvapaṭisedhanoti attho. Etena ‘‘idha bhikkhave’’ti idaṃ antogadhevasaddanti dasseti. Santi hi ekapadānipi sāvadhāraṇāni yathā ‘‘vāyubhakkho’’ti. Tenevāha ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo’’tiādi. Paripuṇṇasamaṇakaraṇadhammo hi so, yo sabbappakāraānāpānassatisamādhinibbattako. Parappavādāti paresaṃ aññatitthiyānaṃ nānappakārā vādā titthāyatanāni.

๒๑๗. บทว่า ตมตฺถํ ได้แก่ อรรถนั้นที่ท่านกล่าวไว้โดยย่อด้วยอำนาจแห่งคำถาม มีอาทิว่า “เจริญแล้วอย่างไร”. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า “ตถาคตอุบัติขึ้นในโลกนี้” ดังนี้ อิทศัพท์ใช้ในความหมายว่าโลก. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า “ของผู้ที่ยืนอยู่ในที่นี้แหละ” ดังนี้ ใช้ในความหมายว่าโอกาส (สถานที่). ในบททั้งหลายมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราฉันเสร็จ ห้ามภัตแล้วในที่นี้” ดังนี้ เป็นเพียงบทที่ใช้เพื่อเต็มความ. แต่ในบททั้งหลายมีอาทิว่า “ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเล่าเรียนธรรม” ดังนี้ ใช้ในความหมายว่าพระศาสนา. แม้ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้” ดังนี้ ก็ใช้ในความหมายว่าพระศาสนาเท่านั้น. ท่านผู้รจนาคัมภีร์ เมื่อจะแสดงความข้อนั้น จึงกล่าวว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในศาสนานี้” ดังนี้แล้ว เพื่อจะกระทำอรรถนั้นให้ปรากฏชัด จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “อยญฺหิ” ดังนี้. ในบทนั้น การถือเอาคำว่า “สพฺพปฺปการ” ในบทว่า “สพฺพปฺปการานาปานสฺสติสมาธินิพฺพตฺตกสฺส” ท่านหมายถึงอาการ ๑๖ อย่าง. จริงอยู่ อาการ ๑๖ อย่างเหล่านั้นมีอยู่เฉพาะในพระศาสนานี้เท่านั้น. เพราะว่า ชนภายนอก (ศาสนา) เมื่อรู้ ก็รู้เพียง ๔ อาการเบื้องต้นเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นการปฏิเสธภาวะเช่นนั้นในศาสนาอื่น” ดังนี้ อธิบายว่า เป็นการปฏิเสธภาวะที่เป็นที่พึ่งของบุคคลผู้มีคุณตามที่กล่าวแล้ว. ด้วยคำอธิบายนี้ ท่านแสดงว่า บทว่า “อิธ ภิกฺขเว” นี้ มี เอวศัพท์ ซ่อนอยู่ภายใน. จริงอยู่ แม้บทเดียวก็มีที่ประกอบด้วยอวธารณะ (การเน้นความ) ได้ เหมือนอย่างบทว่า “วายุภกฺโข” (ผู้มีลมเป็นอาหาร). เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย สมณะมีอยู่เฉพาะในศาสนานี้เท่านั้น” ดังนี้. จริงอยู่ ผู้ใดเป็นผู้ทำอานาปานสติสมาธิทุกประการให้เกิดขึ้นได้ ผู้นั้นชื่อว่ามีธรรมที่ทำให้เป็นสมณะโดยสมบูรณ์. บทว่า ปรปฺปวาทา ได้แก่ วาทะต่างๆ และฐานะแห่งลัทธิของพวกอัญเดียรถีย์เหล่าอื่น.

Araññādikasseva [Pg.315] bhāvanānurūpasenāsanataṃ dassetuṃ ‘‘imassa hī’’tiādi vuttaṃ. Duddamo damathaṃ anupagato goṇo kūṭagoṇo. Yathā thanehi sabbaso khīraṃ na paggharati, evaṃ dohapaṭibandhinī kūṭadhenu. Rūpasaddādike paṭicca uppajjanako assādo rūpārammaṇādiraso. Pubbe āciṇṇārammaṇanti pabbajjato pubbe, anādimati vā saṃsāre paricitārammaṇaṃ.

ท่านผู้รจนาคัมภีร์กล่าวคำมีอาทิว่า “อิมสฺส หิ” เพื่อแสดงว่าเสนาสนะมีป่าเป็นต้นเท่านั้นเป็นเสนาสนะที่เหมาะแก่การเจริญภาวนา. โคที่ฝึกได้ยาก ยังไม่ถึงความฝึกแล้ว ชื่อว่า กูฏโค (โคโกง). แม่โคที่ขัดขวางการรีดนม คือทำให้น้ำนมไม่ไหลออกจากเต้าโดยประการทั้งปวง ชื่อว่า กูฏเธนุ (แม่โคโกง). อัสสาทะ (ความยินดี) ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยรูปและเสียงเป็นต้น คือ รสแห่งรูปารมณ์เป็นต้น. บทว่า ปุพฺเพ อาจิณฺณารมฺมณํ ได้แก่ อารมณ์ที่เคยชินมาก่อนบวช หรืออารมณ์ที่สั่งสมมาในสังสารวัฏอันไม่มีเบื้องต้น.

Nibandheyyāti bandheyya. Satiyāti sammadeva kammaṭṭhānasallakkhaṇasampavattāya satiyā. Ārammaṇeti kammaṭṭhānārammaṇe. Daḷhanti thiraṃ, yathā satokārissa upacārappanābhedo samādhi ijjhati, tathā thāmagataṃ katvāti attho.

บทว่า นิพนฺเธยฺย แปลว่า พึงผูกไว้. บทว่า สติยา ได้แก่ ด้วยสติที่ดำเนินไปอย่างดีในการกำหนดกรรมฐาน. บทว่า อารมฺมเณ ได้แก่ ในอารมณ์คือกรรมฐาน. บทว่า ทฬฺหํ แปลว่า มั่นคง อธิบายว่า กระทำให้มีกำลังถึงขนาดที่สมาธิอันมีอุปจาระและอัปปนาเป็นประเภท จะสำเร็จได้แก่โยคีผู้กระทำโดยมีสติ.

Visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānanti sabbesaṃ buddhānaṃ, ekaccānaṃ paccekabuddhānaṃ, buddhasāvakānañca visesādhigamassa ceva aññakammaṭṭhānena adhigatavisesānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārassa ca padaṭṭhānabhūtaṃ.

บทว่า วิเสสาธิคมทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารปทฏฺฐานํ ความว่า เป็นเหตุใกล้ให้บรรลุคุณวิเศษของพระพุทธเจ้าทั้งปวง ของพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกบางพวก และเป็นเหตุใกล้เพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบันของท่านผู้บรรลุคุณวิเศษแล้วด้วยกรรมฐานอื่น.

Vatthuvijjācariyo viya bhagavā yogīnaṃ anurūpanivāsaṭṭhānupadisanato.

พระผู้มีพระภาคทรงเป็นดุจอาจารย์ผู้รู้ชัยภูมิ เพราะทรงชี้แนะสถานที่อยู่อันสมควรแก่เหล่าโยคี.

Bhikkhu dīpisadiso araññe ekiko viharitvā paṭipakkhanimmathanena icchitatthasādhanato. Phalamuttamanti sāmaññaphalamāha. Parakkamajavayoggabhūminti bhāvanussāhajavassa yoggakaraṇabhūmibhūtaṃ.

ภิกษุเปรียบเหมือนเสือดาว เพราะอยู่ผู้เดียวในป่าแล้วย่อมบดขยี้ธรรมที่เป็นข้าศึก ทำให้ประโยชน์ที่ต้องการสำเร็จได้. บทว่า ผลมุตฺตมํ ท่านกล่าวถึงสามัญผล (ทั้ง ๔). บทว่า ปรกฺกมชวโยคฺคภูมิํ ความว่า เป็นภูมิที่ควรประกอบความเพียรในการเจริญภาวนาให้เกิดกำลัง.

218. Evaṃ vuttalakkhaṇesūti abhidhammapariyāyena (vibha. 530), suttantapariyāyena ca vuttalakkhaṇesu. Rukkhasamīpanti ‘‘yāvatā majjhanhike kāle samantā chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūlanti vuccatī’’ti evaṃ vuttaṃ rukkhassa samīpaṭṭhānaṃ. Avasesasattavidhasenāsananti pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjanti evaṃ vuttaṃ.

๒๑๘. บทว่า เอวํ วุตฺตลกฺขเณสุ ได้แก่ ในบรรดาเสนาสนะที่มีลักษณะตามที่กล่าวไว้โดยนัยแห่งอภิธรรมและโดยนัยแห่งสุตตันตะ. บทว่า รุกฺขสมีปํ ได้แก่ สถานที่ใกล้ต้นไม้ ซึ่งมีคำกล่าวไว้อย่างนี้ว่า “ในเวลาเที่ยงวัน เงาแผ่ไปโดยรอบเพียงใด และในเวลาที่ลมสงบ ใบไม้ร่วงหล่นลงเพียงใด ที่เพียงนั้นเรียกว่าโคนต้นไม้”. บทว่า อวเสสสตฺตวิธเสนาสนํ ได้แก่ เสนาสนะที่เหลือ ๗ อย่างที่กล่าวไว้คือ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง และลอมฟาง.

Ututtayānukūlaṃ dhātucariyānukūlanti gimhādiututtayassa, semhādidhātuttayassa, mohādicariyattayassa ca anukūlaṃ. Tathā hi gimhakāle ca araññaṃ anukūlaṃ, hemante rukkhamūlaṃ, vassakāle suññāgāraṃ, semhadhātukassa semhapakatikassa araññaṃ, pittadhātukassa rukkhamūlaṃ[Pg.316], vātadhātukassa suññāgāraṃ anukūlaṃ, mohacaritassa araññaṃ, dosacaritassa rukkhamūlaṃ, rāgacaritassa suññāgāraṃ anukūlaṃ. Alīnānuddhaccapakkhikanti asaṅkocāvikkhepapakkhikaṃ. Sayanañhi kosajjapakkhikaṃ, ṭhānacaṅkamanāni uddhaccapakkhikāni, na evaṃ nisajjā. Tato evassa santatā. Nisajjāya daḷhabhāvaṃ pallaṅkābhujanena, assāsapassāsānaṃ pavattanasukhataṃ uparimakāyassa ujukaṭṭhapanena, ārammaṇapariggahūpāyaṃ parimukhaṃ satiyā ṭhapanena dassento. Ūrubaddhāsananti ūrūnamadhobandhanavasena nisajjā. Heṭṭhimakāyassa anujukaṃ ṭhapanaṃ nisajjā-vacaneneva bodhitanti ‘‘ujuṃ kāya’’nti ettha kāya-saddo uparimakāyavisayoti āha ‘‘uparimasarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā’’ti. Taṃ pana ujukaṭṭhapanaṃ sarūpato, payojanato ca dassetuṃ ‘‘aṭṭhārasā’’tiādi vuttaṃ. Na paṇamantīti na onamanti. Na paripatatīti na vigacchati vīthiṃ na vilaṅghati, tato eva pubbenāparaṃ visesuppattiyā vuddhiṃ phātiṃ upagacchati. Idha pari-saddo abhi-saddena samānatthoti āha ‘‘kammaṭṭhānābhimukha’’nti, bahiddhā puthuttārammaṇato nivāretvā kammaṭṭhānaṃyeva purakkhitvāti attho. Parīti pariggahaṭṭho ‘‘pariṇāyikā’’tiādīsu (dha. sa. 16) viya. Niyyānaṭṭho paṭipakkhato niggamanaṭṭho. Tasmā pariggahitaniyyānanti sabbathā gahitāsammosaṃ pariccattasammosaṃ satiṃ katvā, paramaṃ satinepakkaṃ upaṭṭhapetvāti attho.

บทว่า อุตุตฺตยานุกูลํ ธาตุจริยานุกูลํ ความว่า เกื้อกูลแก่อุตุ ๓ มีคิมหันต์เป็นต้น เกื้อกูลแก่ธาตุ ๓ มีเสมหะเป็นต้น และเกื้อกูลแก่จริยะ ๓ มีโมหะเป็นต้น จริงอย่างนั้น ในฤดูร้อน ป่าเกื้อกูล, ในฤดูหนาว โคนไม้เกื้อกูล, ในฤดูฝน เรือนว่างเกื้อกูล ป่าเกื้อกูลแก่ผู้มีเสมหะเป็นธาตุ มีเสมหะเป็นปกติ, โคนไม้เกื้อกูลแก่ผู้มีดีเป็นธาตุ, เรือนว่างเกื้อกูลแก่ผู้มีลมเป็นธาตุ ป่าเกื้อกูลแก่ผู้มีโมหจริต, โคนไม้เกื้อกูลแก่ผู้มีโทสจริต, เรือนว่างเกื้อกูลแก่ผู้มีราคจริต บทว่า อลีนานุทธจฺจปักฺขิกํ ความว่า เป็นฝ่ายไม่หดหู่และไม่ฟุ้งซ่าน จริงอยู่ การนอนเป็นฝ่ายแห่งความเกียจคร้าน, การยืนและการจงกรมเป็นฝ่ายแห่งความฟุ้งซ่าน, แต่การนั่งไม่เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ความสืบต่อแห่งการนั่งนั้นจึงมีอยู่ (พระโยคาวจร) ผู้แสดงความเป็นผู้มั่นคงแห่งการนั่งด้วยการคู้บัลลังก์, แสดงความสะดวกในการเป็นไปแห่งลมหายใจเข้าและลมหายใจออกด้วยการตั้งกายส่วนบนให้ตรง, แสดงอุบายในการกำหนดอารมณ์ด้วยการตั้งสติไว้เฉพาะหน้า บทว่า อูรุพัทฺธาสนํ ความว่า การนั่งโดยอาการที่ขาอ่อนผูกกันไว้เบื้องล่าง การตั้งกายส่วนล่างไม่ให้ตรง เป็นอันท่านให้รู้แล้วด้วยคำว่า "นั่ง" นั่นเอง เพราะเหตุนั้น ในคำว่า "อุชุํ กายํ" นี้ กายศัพท์จึงมีกายส่วนบนเป็นอารมณ์ ท่านจึงกล่าวว่า "ตั้งสรีระส่วนบนให้ตรง" ก็เพื่อจะแสดงการตั้งให้ตรงนั้นโดยสรูปและโดยประโยชน์ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อฏฺฐารส" บทว่า น ปณมนฺติ ความว่า ไม่น้อมลง บทว่า น ปริปตติ ความว่า ไม่ปราศไป ไม่ล่วงเลยวิถี เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงถึงความเจริญ ความไพบูลย์ โดยการเกิดคุณวิเศษที่สูงขึ้นไปกว่าเบื้องต้น ในที่นี้ ปริศัพท์ มีอรรถเสมอกับ อภิศัพท์ ท่านจึงกล่าวว่า "กัมมัฏฐานาภิมุขํ" อธิบายว่า ห้ามจากอารมณ์ต่างๆ ในภายนอกแล้ว ทำกรรมฐานเท่านั้นให้เป็นเบื้องหน้า ปริศัพท์ มีอรรถว่า กำหนด เหมือนในคำเป็นต้นว่า "ปริณายิกา" (ธ.ส. ๑๖) นิยฺยานศัพท์ มีอรรถว่า นำออก คือ มีอรรถว่า ออกไปจากฝ่ายตรงข้าม เพราะเหตุนั้น บทว่า ปริคฺคหิตนิยฺยานํ อธิบายว่า ทำสติให้มีการไม่หลงลืมอันตนถือเอาแล้ว ให้มีการหลงลืมอันตนสละแล้วโดยประการทั้งปวง หรือตั้งสติปัญญาอันแก่กล้ายิ่งขึ้นไว้

219. Satovāti satiyā samannāgato eva saranto eva assasati nāssa kāci sativirahitā assāsappavatti hotīti attho. Sato passasatīti etthāpi satova passasatīti eva-saddo ānetvā vattabbo. Satokārīti sato eva hutvā, satiyā eva vā kātabbassa kattā, karaṇasīlo vā. Yadi ‘‘satova assasati sato passasatī’’ti etassa vibhaṅge (ma. ni. 3.148; saṃ. ni. 5.986; pārā. 165) vuttaṃ, atha kasmā ‘‘assasati passasati’’cceva avatvā ‘‘satokārī’’ti vuttaṃ? Ekarasaṃ desanaṃ kātukāmatāya. Paṭhamacatukke padadvayameva hi vattamānakālavasena āgataṃ, itarāni anāgatakālavasena. Tasmā ekarasaṃ desanaṃ kātukāmatāya sabbattha (paṭi. ma. 1.165 ādayo) ‘‘satokāri’’cceva vuttaṃ.

๒๑๙. บทว่า สโตวา ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยสติ ระลึกอยู่เท่านั้น ย่อมหายใจเข้า, ความเป็นไปแห่งลมหายใจเข้าที่ปราศจากสติอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมไม่มีแก่โยคีนั้น นี้เป็นอรรถาธิบาย แม้ในบทว่า สโต ปสฺสสติ นี้ พึงนำ เอวศัพท์ มาเชื่อมความว่า สโตว ปสฺสสติ (มีสติเท่านั้น ย่อมหายใจออก) บทว่า สโตการี ความว่า เป็นผู้มีสติเท่านั้น หรือเป็นผู้กระทำกิจที่พึงทำด้วยสตินั่นแหละ หรือมีปกติกระทำ (ด้วยสติ) หากว่า (คำนี้) ท่านกล่าวไว้แล้วในวิภังค์แห่งบทว่า "สโตว อสฺสสติ สโต ปสฺสสติ" (ม.น. ๓.๑๔๘; สํ.น. ๕.๙๘๖; ปารา. ๑๖๕) ถ้าเช่นนั้น เหตุไรท่านจึงไม่กล่าวว่า "อสฺสสติ ปสฺสสติ" เท่านั้น แต่กลับกล่าวว่า "สโตการี"? (ตอบว่า) เพราะทรงประสงค์จะกระทำการแสดงให้มีรสเป็นอันเดียวกัน จริงอยู่ ในจตุกกะแรก มีเพียงสองบทเท่านั้นที่มาโดยความเป็นปัจจุบันกาล, บทอื่นๆ มาโดยความเป็นอนาคตกาล เพราะเหตุนั้น เพราะทรงประสงค์จะกระทำการแสดงให้มีรสเป็นอันเดียวกัน ในทุกแห่ง (ปฏิ.ม. ๑.๑๖๕ เป็นต้น) ท่านจึงกล่าวว่า "สโตการี" เท่านั้น

Dīghaṃ [Pg.317] assāsavasenāti dīghaassāsavasena vibhattialopaṃ katvā niddeso. Dīghanti vā bhagavatā vuttaassāsavasena. Cittassa ekaggataṃ avikkhepanti vikkhepassa paṭipakkhabhāvato ‘‘avikkhepo’’ti laddhanāmacittassa ekaggabhāvaṃ pajānato. Sati upaṭṭhitā hotīti ārammaṇaṃ upagantvā ṭhitā hoti. Tāya satiyā tena ñāṇenāti yathāvuttāya satiyā, yathāvuttena ca ñāṇena. Idaṃ vutta hoti – dīghaṃ assāsaṃ ārammaṇabhūtaṃ avikkhittacittassa, asammohato vā pajānantassa tattha sati upaṭṭhitā eva hoti, taṃ sampajānantassa ārammaṇakaraṇavasena, asammohavasena vā sampajaññaṃ, tadadhīnasatisampajaññena taṃsamaṅgī yogāvacaro satokārī nāma hotīti. Paṭinissaggānupassī assāsavasenāti paṭinissaggānupassī hutvā assasanassa vasena. ‘‘Paṭinissaggānupassīassāsavasenā’’ti vā pāṭho. Tassa paṭinissaggānupassino assāsā paṭinissaggānupassīassāsā, tesaṃ vasenāti attho. Vinayanayena anto uṭṭhitasasanaṃ assāso, bahi uṭṭhitasasanaṃ passāso. Suttantanayena pana bahi uṭṭhahitvāpi anto sasanato assāso, anto uṭṭhahitvāpi bahi sasanato passāso. Ayameva ca nayo –

บทว่า ทีฆํ อสฺสาสวเสน เป็นการแสดงโดยทำอลุตตสมาส (สมาสที่ไม่ลบวิภัตติ) ว่า ทีฆสฺสาสวเสน (โดยอำนาจแห่งลมหายใจเข้าที่ยาว) หรือบทว่า ทีฆํ คือ โดยอำนาจแห่งลมหายใจเข้าที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ บทว่า จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ คือ (รู้) ซึ่งความเป็นหนึ่งแห่งจิต อันได้ชื่อว่า "อวิกเขปะ" เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อความฟุ้งซ่าน บทว่า สติ อุปฏฺฐิตา โหติ คือ สติเข้าไปตั้งอยู่ในอารมณ์ บทว่า ตาย สติยา เตน ญาเณน คือ ด้วยสติที่กล่าวแล้ว และด้วยญาณที่กล่าวแล้ว ความนี้เป็นอันท่านกล่าวไว้แล้วว่า: เมื่อบุคคลผู้มีจิตไม่ฟุ้งซ่าน หรือผู้รู้โดยไม่หลงใหล รู้แจ้งลมหายใจเข้าที่ยาวอันเป็นอารมณ์อยู่ สติย่อมปรากฏตั้งมั่นอยู่ในอารมณ์นั้นนั่นแหละ, สัมปชัญญะย่อมมีแก่โยคีผู้รู้พร้อมซึ่งเอกัคคตานั้น โดยอาการที่ทำเป็นอารมณ์ หรือโดยอาการที่ไม่หลงใหล, พระโยคาวจรผู้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะอันเนื่องด้วยลมหายใจยาวนั้น ชื่อว่า สโตการี บทว่า ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี อสฺสาสวเสน คือ เป็นผู้ตามเห็นความสละคืนอยู่ โดยอำนาจแห่งการหายใจเข้า หรือมีบทบาลีว่า "ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสีอสฺสาสวเสนาติ" อธิบายว่า ลมหายใจเข้าของโยคีผู้ตามเห็นความสละคืนนั้น ชื่อว่า ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสีอสฺสาสา, โดยอำนาจแห่งลมหายใจเหล่านั้น โดยนัยแห่งพระวินัย การหายใจที่เกิดขึ้นภายใน (แล้วออกไป) ชื่อว่า อัสสาสะ, การหายใจที่เกิดขึ้นภายนอก (แล้วเข้าไป) ชื่อว่า ปัสสาสะ แต่โดยนัยแห่งพระสูตร แม้เกิดขึ้นภายนอก แต่เพราะหายใจเข้าไปภายใน จึงชื่อว่า อัสสาสะ, แม้เกิดขึ้นภายใน แต่เพราะหายใจออกไปภายนอก จึงชื่อว่า ปัสสาสะ และนัยนี้เท่านั้น –

‘‘Assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato ajjhattaṃ vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti, ‘‘passāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato bahiddhā vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti (paṭi. ma. 1.157) –

"เมื่อโยคีตามลมหายใจเข้าตลอดเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดด้วยสติ แต่จิตซัดส่ายไปในภายใน ทั้งกายและจิตย่อมเดือดร้อน หวั่นไหว และสั่นสะเทือน" และ "เมื่อโยคีตามลมหายใจออกตลอดเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดด้วยสติ แต่จิตซัดส่ายไปในภายนอก ทั้งกายและจิตย่อมเดือดร้อน หวั่นไหว และสั่นสะเทือน" (ปฏิ.ม. ๑.๑๕๗) –

Imāya pāḷiyā sameti.

ย่อมเข้ากันได้กับพระบาลีนี้

Paṭhamaṃ abbhantaravāto bahi nikkhamati, tasmā pavattikkamena assāso paṭhamaṃ vuttoti vadanti. Tāluṃ āhacca nibbāyatīti tāluṃ āhacca nirujjhati. Tena kira sampatijāto bāladārako khipitaṃ karoti. Evaṃ tāvātiādi yathāvuttassa atthassa nigamanaṃ. Keci ‘‘evaṃ tāvāti anena pavattikkamena assāso bahinikkhamanavātoti gahetabbanti adhippāyo’’ti vadanti.

(อาจารย์บางพวก) กล่าวว่า ในเบื้องต้น ลมภายในย่อมออกไปภายนอก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงอัสสาสะไว้ก่อนตามลำดับที่เป็นไป บทว่า ตาลุํ อาหจฺจ นิพฺพายติ ความว่า กระทบเพดานแล้วดับไป ได้ยินว่า เพราะเหตุนั้น ทารกน้อยที่เพิ่งเกิดจึงจาม คำเป็นต้นว่า เอวํ ตาว เป็นคำนิคม (สรุป) แห่งเนื้อความที่กล่าวแล้ว อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "ความประสงค์ (ของอรรถกถาจารย์) คือ พึงถือเอาว่า อัสสาสะคือลมที่ออกไปภายนอก โดยลำดับที่เป็นไปนี้ ด้วยคำว่า เอวํ ตาว"

Addhānavasenāti [Pg.318] kāladdhānavasena. Ayaṃ hi addhāna-saddo kālassa, desassa ca vācako. Tattha desaddhānaṃ udāharaṇabhāvena dassetvā kāladdhānavasena assāsapassāsānaṃ dīgharassataṃ vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha okāsaddhānanti okāsabhūtaṃ addhānaṃ. Pharitvāti byāpetvā. Cuṇṇavicuṇṇāpi anekakalāpabhāvena. Dīghaṃ addhānanti dīghaṃ padesaṃ. Tasmāti saṇikaṃ pavattiyā dīghasantānatāya ‘‘dīghā’’ti vuccanti. Ettha ca hatthiādisarīre, sunakhādisarīre ca assāsapassāsānaṃ desaddhānavisiṭṭhena kāladdhānavaseneva dīgharassatā vuttāti veditabbā. ‘‘Saṇikaṃ pūretvā saṇikameva nikkhamanti’’, ‘‘sīghaṃ pūretvā sīghameva nikkhamantī’’ti ca vacanato. Manussesūti samānappamāṇesupi manussasarīresu. Dīghaṃ assasantīti dīghaṃ assāsappabandhaṃ pavattentīti attho. Passasantīti etthāpi eseva nayo. Sunakhasasādayo viya rassaṃ assasanti ca passasanti cāti yojanā. Idaṃ pana dīghaṃ, rassañca assasanaṃ, passasanañca tesaṃ sattānaṃ sarīrasabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Tesanti sattānaṃ. Teti assāsapassāsā. Ittaramaddhānanti appakaṃ kālaṃ.

บทว่า อทฺธานวเสนาติ ได้แก่ กาลทฺธานวเสนา. จริงอยู่ อัทธานศัพท์นี้เป็นคำกล่าวถึงกาลและเทศะ. ในศัพท์ทั้งสองนั้น ท่านแสดงเทศอัทธานโดยความเป็นอุทาหรณ์แล้ว จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ยถา หิ" เพื่อประกาศความเป็นของยาวและสั้นแห่งอัสสาสะและปัสสาสะด้วยอำนาจแห่งกาลอัทธาน. ในบทนั้น บทว่า โอกาสทฺธานํ ได้แก่ อัทธานที่เป็นโอกาส. บทว่า ผริตฺวา ได้แก่ แผ่ไปแล้ว. (แม้จะละเอียดเป็นผุยผง) โดยความเป็นกลุ่มๆ มากมาย. บทว่า ทีฆํ อทฺธานํ ได้แก่ ประเทศที่ยาว. บทว่า ตสฺมา ได้แก่ เพราะความเป็นไปอย่างช้าๆ เพราะมีความสืบต่อที่ยาว จึงเรียกว่า "ยาว". และในเรื่องนี้ พึงทราบว่า ความเป็นของยาวและสั้นแห่งอัสสาสะและปัสสาสะในสรีระของช้างเป็นต้น และในสรีระของสุนัขเป็นต้น ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งกาลอัทธานที่พิเศษด้วยเทศอัทธานนั่นเทียว. เพราะเหตุที่ท่านกล่าวไว้ว่า "หายใจเข้าช้าๆ แล้วก็ออกช้าๆ" และ "หายใจเข้าเร็วๆ แล้วก็ออกเร็วๆ". บทว่า มนุสฺเสสุ ได้แก่ ในสรีระของมนุษย์ทั้งหลายแม้มีประมาณเสมอกัน. บทว่า ทีฆํ อสฺสสนฺติ มีความว่า ย่อมยังลมหายใจเข้าที่สืบต่อกันยาวให้เป็นไป. แม้ในบทว่า ปสฺสสนฺติ นี้ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. พึงประกอบความว่า เหมือนอย่างสุนัขและกระต่ายเป็นต้น ย่อมหายใจเข้าสั้นและหายใจออกสั้น. ส่วนว่า พึงเห็นว่า การหายใจเข้าและการหายใจออกที่ยาวและสั้นนี้ เป็นสภาวะแห่งสรีระของสัตว์เหล่านั้น. บทว่า เตสํ ได้แก่ ของสัตว์ทั้งหลาย. บทว่า เต ได้แก่ อัสสาสะและปัสสาสะทั้งหลาย. บทว่า อิตฺตรมทฺธานํ ได้แก่ ตลอดกาลเล็กน้อย.

Navahākārehīti bhāvanamanuyuñjantassa pubbenāparaṃ aladdhavisesassa kevalaṃ addhānavasena ādito vuttā tayo ākārā, te ca kho ekacco assāsaṃ suṭṭhu sallakkheti, ekacco passāsaṃ, ekacco tadubhayanti imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ vasena. Keci pana ‘‘assasatipi passasatipīti ekajjhaṃ vacanaṃ bhāvanāya nirantaraṃ pavattidassanattha’’nti vadanti. Chandavasena pubbe viya tayo, tathā pāmojjavasenāti imehi navahākārehi.

บทว่า นวหาการเรหิ คือ สำหรับผู้ประกอบความเพียรในภาวนา ในกาลหลังต่อจากกาลก่อน ผู้ยังไม่ได้คุณวิเศษ มีอาการ ๓ อย่างที่ท่านกล่าวไว้ในเบื้องต้นเพียงด้วยอำนาจแห่งอัทธาน, ก็อาการ ๓ อย่างเหล่านั้น (ย่อมมี) ด้วยอำนาจแห่งบุคคล ๓ จำพวกเหล่านี้ คือ บุคคลบางคนย่อมกำหนดรู้อัสสาสะได้เป็นอย่างดี, บางคน (กำหนดรู้) ปัสสาสะ, บางคน (กำหนดรู้) ทั้งสองอย่างนั้น. ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า "คำที่กล่าวรวมกันว่า อสฺสสติปิ ปสฺสสติปิ มีประโยชน์เพื่อแสดงความที่ภาวนาเป็นไปอย่างต่อเนื่องไม่มีระหว่างคั่น". (อาการ) ๓ อย่างด้วยอำนาจแห่งฉันทะเหมือนในก่อน, และ ๓ อย่างด้วยอำนาจแห่งความปราโมทย์ก็เช่นกัน, (รวม) ด้วยอาการ ๙ อย่างเหล่านี้.

Kāmaṃ cettha ekassa puggalassa tayo eva ākārā labbhanti, tantivasena pana sabbesaṃ pāḷiāruḷhattā, tesaṃ vasena parikammassa kātabbattā ca ‘‘tatrāyaṃ bhikkhu navahākārehī’’ti vuttaṃ. Evaṃ pajānatoti evaṃ yathāvuttehi ākārehi assāsapassāse pajānato, tattha manasikāraṃ pavattentassa. Ekenākārenāti dīghaṃ assāsādīsu catūsu ākāresu ekena ākārena, navasu tīsu vā ekena. Tathā hi vakkhati –

ถึงแม้ว่าในอาการ ๙ อย่างนี้ บุคคลคนหนึ่งย่อมได้อาการเพียง ๓ อย่างเท่านั้นแน่แท้, แต่ว่าด้วยอำนาจแห่งแนวเทศนา เพราะอาการทั้งหมดถูกยกขึ้นสู่บาลี และเพราะบริกรรมเป็นสิ่งที่พึงกระทำด้วยอำนาจแห่งอาการเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตตฺรายํ ภิกฺขุ นวหาการเรหิ" (ภิกษุในศาสนานี้...ด้วยอาการ ๙ อย่าง). บทว่า เอวํ ปชานโต คือ ของผู้รู้แจ้งซึ่งอัสสาสะและปัสสาสะด้วยอาการทั้งหลายดังที่กล่าวแล้วอย่างนี้ ผู้ยังมนสิการให้เป็นไปในอัสสาสะและปัสสาสะนั้น. บทว่า เอเกนาการเรน คือ ด้วยอาการอย่างหนึ่งในอาการ ๔ อย่างมีหายใจเข้ายาวเป็นต้น, หรือด้วยอาการอย่างหนึ่งใน ๙ อย่าง หรือใน ๓ อย่าง. จริงอย่างนั้น พระผู้มีพระภาคจักตรัสว่า –

‘‘Dīgho rasso ca assāso, passāsopi ca tādiso;

Cattāro vaṇṇā vattanti, nāsikagge va bhikkhuno’’ti.

"อัสสาสะที่ยาวและสั้น, แม้ปัสสาสะก็เช่นนั้น (คือยาวและสั้น); อาการ ๔ อย่างเหล่านี้ ย่อมเป็นไปที่ปลายจมูกของภิกษุ" ดังนี้.

Ayaṃ [Pg.319] bhāvanā assāsapassāsakāyānupassanāti katvā vuttaṃ ‘‘kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā sampajjatī’’ti.

เพราะทำในใจว่า "ภาวนานี้เป็นอัสสาสปัสสาสกายานุปัสสนา" ท่านจึงกล่าวว่า "กายานุปัสสนาสติปัฏฐานภาวนาย่อมสำเร็จ".

Idāni pāḷivaseneva te nava ākāre, bhāvanāvidhiñca dassetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kathaṃ pajānātīti pajānanavidhiṃ kathetukamyatāya pucchati. Dīghaṃ assāsanti vuttalakkhaṇaṃ dīghaṃ assāsaṃ. Addhānasaṅkhāteti ‘‘addhāna’’nti saṅkhaṃ gate dīghe kāle, dīghaṃ khaṇanti attho. Koṭṭhāsapariyāyo vā saṅkhāta-saddo ‘‘theyyasaṅkhāta’’ntiādīsu (pārā. 91) viya, tasmā addhānasaṅkhāteti addhānakoṭṭhāse, desabhāgeti attho. Chando uppajjatīti bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ āvahantiyā laddhassādattā tattha sātisayo kattukāmatālakkhaṇo kusalacchando uppajjati. Chandavasenāti tathāpavattachandassa vasena savisesaṃ bhāvanamanuyuñjantassa kammaṭṭhānaṃ vuddhiṃ phātiṃ gamentassa. Tato sukhumataranti yathāvuttachandappavattiyā purimato sukhumataraṃ. Bhāvanābalena hi paṭippassaddhadarathapariḷāhatāya kāyassa assāsapassāsā sukhumatarā hutvā pavattanti. Pāmojjaṃ uppajjatīti assāsapassāsānaṃ sukhumatarabhāvena ārammaṇassa santataratāya, kammaṭṭhānassa ca vīthipaṭipannatāya bhāvanācittasahagato pamodo khuddikādibhedā taruṇapīti uppajjati. Cittaṃ vivattatīti anukkamena assāsapassāsānaṃ ativiya sukhumatarabhāvappattiyā anupaṭṭhahane vicetabbākārappattehi cittaṃ vinivattatīti keci. Bhāvanābalena pana sukhumatarabhāvappattesu assāsapassāsesu tattha paṭibhāganimitte uppanne pakatiassāsapassāsato cittaṃ nivattati. Upekkhā saṇṭhātīti tasmiṃ paṭibhāganimitte upacārappanābhede samādhimhi uppanne puna jhānanibbattanatthaṃ byāpārābhāvato ajjhupekkhanaṃ hotīti. Sā panāyaṃ upekkhā tatramajjhattupekkhāti veditabbā.

บัดนี้ ท่านเริ่มคำเป็นต้นว่า "ยถาหา" เพื่อจะแสดงอาการ ๙ อย่างเหล่านั้นและวิธีแห่งภาวนาโดยนัยแห่งบาลีเท่านั้น. ในบทนั้น ท่านถามด้วยบทว่า กถํ ปชานาติ ด้วยความประสงค์จะกล่าวถึงวิธีแห่งการรู้แจ้ง. บทว่า ทีฆํ อสฺสาสํ คือ อัสสาสะที่ยาวมีลักษณะตามที่กล่าวแล้ว. บทว่า อทฺธานสงฺขาเต มีความว่า ในกาลที่ยาวอันถึงซึ่งการนับว่า "อัทธาน" คือ ตลอดขณะที่ยาว. อีกอย่างหนึ่ง สังขตศัพท์เป็นคำใช้แทนคำว่า ส่วน เหมือนในคำเป็นต้นว่า "เถยฺยสงฺขาต" เพราะฉะนั้น บทว่า อทฺธานสงฺขาเต มีความว่า ในส่วนแห่งอัทธาน คือ ในส่วนแห่งเทศะ. บทว่า ฉนฺโท อุปฺปชฺชติ คือ เมื่อภาวนานำมาซึ่งคุณวิเศษในกาลหลังต่อจากกาลก่อน เพราะได้ลิ้มรสแล้ว กุศลฉันทะอันมีลักษณะคือความพอใจที่จะทำอย่างยิ่งย่อมเกิดขึ้นในภาวนานั้น. บทว่า ฉนฺทวเสนาติ คือ ด้วยอำนาจแห่งฉันทะที่เกิดขึ้นอย่างนั้น ของผู้ประกอบภาวนาพร้อมด้วยคุณวิเศษ ผู้ยังกรรมฐานให้ถึงความเจริญความไพบูลย์. บทว่า ตโต สุขุมตรํ คือ ละเอียดกว่าของเดิม เพราะความที่ฉันทะดังที่กล่าวแล้วเป็นไป. จริงอยู่ ด้วยกำลังแห่งภาวนา เพราะความที่ความกระวนกระวายและความเร่าร้อนแห่งกายสงบระงับแล้ว อัสสาสะและปัสสาสะทั้งหลายย่อมเป็นของละเอียดยิ่งขึ้นแล้วเป็นไป. บทว่า ปาโมชฺชํ อุปฺปชฺชติ คือ เพราะความเป็นของละเอียดยิ่งขึ้นแห่งอัสสาสะและปัสสาสะ ความที่อารมณ์สงบยิ่งขึ้น และเพราะความที่กรรมฐานดำเนินไปถูกทาง ความปราโมทย์ที่เกิดพร้อมกับภาวนาจิต คือปีติอ่อนๆ มีขุททกาปีติเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น. บทว่า จิตฺตํ วิวตฺตติ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า เพราะอัสสาสะและปัสสาสะถึงความเป็นของละเอียดยิ่งโดยลำดับ เมื่อไม่ปรากฏ (จน) ถึงอาการอันพึงสืบเสาะ จิตย่อมหวนกลับจากลมเหล่านั้น. ส่วนว่า ด้วยกำลังแห่งภาวนา เมื่ออัสสาสะและปัสสาสะถึงความเป็นของละเอียดยิ่งขึ้น เมื่อปฏิภาคนิมิตเกิดขึ้นในอารมณ์นั้น จิตย่อมหวนกลับจากปรกติอัสสาสปัสสาสะ. บทว่า อุเปกฺขา สณฺฐาติ คือ ในปฏิภาคนิมิตนั้น เมื่อสมาธิมีอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิเป็นประเภทเกิดขึ้นแล้ว เพราะไม่มีความขวนขวายเพื่อจะให้ฌานเกิดขึ้นอีก ย่อมมีการวางเฉย. ก็อุเบกขานี้ พึงทราบว่าเป็นตัตรมัชฌัตตุเบกขา.

Imehi navahi ākārehīti imehi yathāvuttehi navahi pakārehi pavattā. Dīghaṃ assāsapassāsā kāyoti dīghākārā assāsapassāsā cuṇṇavicuṇṇāpi samūhaṭṭhena kāyo. Assāsapassāse nissāya uppannanimittampettha assāsapassāsasamaññameva vuttaṃ. Upaṭṭhānaṃ satīti ārammaṇaṃ upagantvā tiṭṭhatīti sati upaṭṭhānaṃ nāma. Anupassanā [Pg.320] ñāṇanti samathavasena nimittassa anupassanā, vipassanāvasena assāsapassāse, tannissayañca kāyaṃ ‘‘rūpa’’nti, cittaṃ taṃsampayuttadhamme ca ‘‘arūpa’’nti vavatthapetvā nāmarūpassa anupassanā ca ñāṇaṃ, tattha yathābhūtāvabodho. Kāyo upaṭṭhānanti so kāyo ārammaṇakaraṇavasena upagantvā sati ettha tiṭṭhatīti upaṭṭhānaṃ nāma. Ettha ca ‘‘kāyo upaṭṭhāna’’nti iminā itarakāyassāpi saṅgaho hoti yathāvuttasammasanacārassāpi idha icchitattā. No satīti so kāyo sati nāma na hoti. Sati upaṭṭhānañceva sati ca saraṇaṭṭhena, upatiṭṭhanaṭṭhena ca. Tāya satiyāti yathāvuttāya satiyā. Tena ñāṇenāti yathāvutteneva ñāṇena. Taṃ kāyanti taṃ assāsapassāsakāyañceva tannissayarūpakāyañca. Anupassatīti jhānasampayuttañāṇena ceva vipassanāñāṇena ca anu anu passati. Tena vuccati kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanāti tena anupassanena yathāvutte kāye ayaṃ kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanāti vuccati.

บทว่า อิเมหิ นวหิ อากาเรหิ คือ เป็นไปแล้วด้วยอาการ ๙ อย่างเหล่านี้ตามที่กล่าวแล้ว. บทว่า ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสา กาโย คือ ลมหายใจเข้าและลมหายใจออกมีอาการยาว แม้จะละเอียดเป็นผุยผง ก็ชื่อว่ากาย เพราะอรรถว่าเป็นหมวดหมู่. แม้ปฏิภาคนิมิตที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ในที่นี้ก็เรียกว่ามีชื่อว่าลมหายใจเข้าและลมหายใจออกนั่นเอง. บทว่า อุปฏฺฐานํ สติ คือ สติเข้าไปตั้งอยู่ในอารมณ์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอุปัฏฐาน. บทว่า อนุปสฺสนา ญาณํ คือ การตามเห็นนิมิตด้วยอำนาจสมถะ, และการตามเห็นนามรูป โดยกำหนดลมหายใจเข้าและลมหายใจออก และกายอันเป็นที่อาศัยของลมนั้นว่าเป็น "รูป" และกำหนดจิตและธรรมที่สัมปยุตด้วยจิตนั้นว่าเป็น "อรูป" ด้วยอำนาจวิปัสสนา ชื่อว่าญาณ, คือการตรัสรู้ตามความเป็นจริงในอารมณ์นั้น. บทว่า กาโย อุปฏฺฐานํ คือ กายนั้น สติเข้าไปตั้งอยู่ด้วยการทำเป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอุปัฏฐาน. และในที่นี้ ด้วยบทว่า "กาโย อุปฏฺฐานํ" นี้ ย่อมเป็นการสงเคราะห์แม้กายอื่นด้วย เพราะรูปกายอันเป็นโคจรแห่งการพิจารณาตามที่กล่าวแล้ว ท่านก็ประสงค์ในที่นี้ด้วย. บทว่า โน สติ คือ กายนั้นไม่ชื่อว่าสติ. สติชื่อว่าอุปัฏฐานด้วย และชื่อว่าสติด้วย เพราะอรรถว่าระลึก และเพราะอรรถว่าเข้าไปตั้งมั่น. บทว่า ตาย สติยา คือ ด้วยสติตามที่กล่าวแล้ว. บทว่า เตน ญาเณน คือ ด้วยญาณตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง. บทว่า ตํ กายํ คือ กายคือลมหายใจเข้าและลมหายใจออกนั้นด้วย และรูปกายอันเป็นที่อาศัยของลมนั้นด้วย. บทว่า อนุปสฺสตีติ คือ ย่อมตามเห็นเนืองๆ ด้วยญาณที่สัมปยุตด้วยฌานด้วย และด้วยวิปัสสนาญาณด้วย. เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานภาวนา คือ เพราะการตามเห็นนั้น ภาวนานี้จึงถูกเรียกว่า กายานุปัสสนาสติปัฏฐานภาวนา ในกายตามที่กล่าวแล้ว.

Idaṃ vuttaṃ hoti – yā ayaṃ yathāvutte assāsapassāsakāye, tassa nissayabhūte karajakāye ca kāyasseva anupassanā anudakabhūtāya marīciyā udakānupassanā viya na aniccādisabhāve kāye niccādibhāvānupassanā, atha kho yathārahaṃ aniccadukkhānattāsubhabhāvassevānupassanā. Atha vā kāye ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā ‘‘itthī’’ti vā ‘‘puriso’’ti vā gahetabbassa kassaci abhāvato tādisaṃ ananupassitvā kāyamattasseva anupassanā kāyānupassanā, tāya kāyānupassanāya sampayuttā satiyeva upaṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ, tassa bhāvanā vaḍḍhanā kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanāti.

ความหมายนี้ท่านกล่าวไว้ว่า การตามเห็นกายเท่านั้นในกายคือลมหายใจเข้าและลมหายใจออกตามที่กล่าวแล้ว และในกรัชกายอันเป็นที่อาศัยของกายนั้นใดนี้ ไม่ใช่การตามเห็นความเป็นของเที่ยงเป็นต้นในกายที่มีสภาวะไม่เที่ยงเป็นต้น เหมือนการตามเห็นน้ำในพยับแดดที่มิใช่น้ำ แต่โดยแท้แล้ว เป็นการตามเห็นความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เป็นของไม่งาม ตามสมควรเท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง เพราะในกายไม่มีสิ่งใดๆ ที่ควรยึดถือว่า "เรา" หรือ "ของเรา" หรือ "หญิง" หรือ "ชาย" การไม่ตามเห็นสิ่งเช่นนั้น แล้วตามเห็นเพียงสักว่ากายเท่านั้น ชื่อว่ากายานุปัสสนา, สติที่สัมปยุตด้วยกายานุปัสสนานั้นนั่นแหละ คืออุปัฏฐาน ชื่อว่าสติปัฏฐาน, การเจริญ การทำให้เพิ่มพูนซึ่งสติปัฏฐานนั้น ชื่อว่ากายานุปัสสนาสติปัฏฐานภาวนา.

Esa nayoti ‘‘navahi ākārehī’’tiādinā vuttavidhiṃ rassa-pade atidisati. Etthāti etasmiṃ yathādassite ‘‘kathaṃ dīghaṃ assasanto’’tiādinā (ma. ni. 3.148; saṃ. ni. 5.986; pārā. 165) āgate pāḷinaye. Idhāti imasmiṃ rassapadavasena āgate pāḷinaye.

บทว่า เอส นโย คือ ท่านย่อมยกเอาวิธีที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "นวหิ อากาเรหิ" เป็นต้น ไปเทียบเคียงในบทว่า รัสสะ. บทว่า เอตฺถ คือ ในนัยแห่งบาลีนี้ที่มาแล้วตามที่แสดงไว้ด้วยบทว่า "กถํ ทีฆํ อสฺสสนฺโต" เป็นต้น. บทว่า อิธ คือ ในนัยแห่งบาลีนี้ที่มาแล้วโดยเป็นบทว่า รัสสะ.

Ayanti yogāvacaro. Addhānavasenāti dīghakālavasena. Ittaravasenāti parittakālavasena. Imehi ākārehīti imehi navahi ākārehi.

บทว่า อยํ คือ พระโยคาวจร. บทว่า อทฺธานวเสนาติ คือ ด้วยอำนาจแห่งกาลยาว. บทว่า อิตฺตรวเสนาติ คือ ด้วยอำนาจแห่งกาลสั้น. บทว่า อิเมหิ อากาเรหิ คือ ด้วยอาการ ๙ อย่างเหล่านี้.

Tādisoti [Pg.321] dīgho, rasso ca. Cattāro vaṇṇāti cattāro ākārā, te ca dīghādayo eva. Nāsikagge va bhikkhunoti gāthābandhasukhatthaṃ rassaṃ katvā vuttaṃ ‘‘nāsikagge vā’’ti, vā-saddo aniyamattho, tena uttaroṭṭhaṃ saṅgaṇhāti.

บทว่า ตาทิโส คือ ทั้งยาวและสั้น. บทว่า จตฺตาโร วณฺณา คือ อาการ ๔ อย่าง และอาการเหล่านั้นก็คือ ยาว เป็นต้นนั่นเอง. บทว่า นาสิกคฺเค ว ภิกฺขุโน คือ ท่านทำเป็นเสียงสั้นแล้วกล่าวไว้ว่า "นาสิกคฺเค วา" เพื่อความสะดวกในการร้อยกรองคาถา, วา ศัพท์ มีอรรถว่าไม่แน่นอน, ด้วย วา ศัพท์นั้น ท่านจึงสงเคราะห์เอาริมฝีปากบน.

220. Sabbakāyapaṭisaṃvedīti sabbassa kāyassa paṭi paṭi paccekaṃ sammadeva vedanasīlo jānanasīlo, tassa vā paṭi paṭi sammadeva vedo etassa atthi, taṃ vā paṭi paṭi sammadeva vedamānoti attho. Tattha tattha sabba-ggahaṇena assāsādikāyassa anavasesapariyādāne siddhepi anekakalāpasamudāyabhāvato tassa sabbesampi bhāgānaṃ saṃvedanadassanatthaṃ paṭi-saddaggahaṇaṃ. Tattha sakkaccakārībhāvadassanatthaṃ saṃ-saddaggahaṇanti imamatthaṃ dassento ‘‘sakalassā’’tiādimāha. Tattha yathā samānepi assāsapassāsesu yogino paṭipattividhāne paccekaṃ sakkaccaṃyeva paṭipajjitabbanti dassetuṃ visuṃ desanā katā, evaṃ tamevatthaṃ dīpetuṃ satipi atthassa samānatāya ‘‘sakalassā’’tiādinā padadvayassa visuṃ visuṃ atthavaṇṇanā katāti veditabbaṃ. Pākaṭaṃ karontoti vibhūtaṃ karonto, sabbaso vibhāventoti attho. Pākaṭīkaraṇaṃ vibhāvanaṃ tattha asammuyhanaṃ ñāṇeneva nesaṃ pavattanena hotīti dassento ‘‘evaṃ viditaṃ karonto’’tiādimāha. Tattha tasmāti yasmā ñāṇasampayuttacitteneva assāsapassāse pavatteti, na vippayuttacittena, tasmā evaṃbhūto sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmi passasissāmīti sikkhatīti vuccati buddhādīhīti yojanā. Cuṇṇavicuṇṇavisaṭeti anekakalāpatāya cuṇṇavicuṇṇabhāvena visaṭe. Ādi pākaṭo hoti satiyā, ñāṇassa ca vasena tathā pubbābhisaṅkhārassa pavattattā. Tādisena bhavitabbanti catutthapuggalasadisena bhavitabbaṃ, pageva satiṃ, ñāṇañca paccupaṭṭhapetvā tīsupi ṭhānesu ñāṇasampayuttameva cittaṃ pavattetabbanti adhippāyo.

๒๒๐. บทว่า สพฺพกายปฏิสํเวที มีอรรถว่า ผู้มีปกติรู้ มีปกติทราบกายทั้งหมดโดยชอบทีละส่วนๆ โดยเฉพาะ, หรือว่า การรู้กายทั้งหมดนั้นโดยชอบทีละส่วนๆ มีอยู่แก่โยคีบุคคลนี้, หรือว่า ผู้รู้กายทั้งหมดนั้นโดยชอบทีละส่วนๆ. ในวิเคราะห์เหล่านั้น แม้การรวบรวมกายคือลมหายใจเข้าเป็นต้นทั้งหมดโดยไม่มีส่วนเหลือจะสำเร็จได้ด้วยการใช้ สัพพ ศัพท์แล้วก็ตาม แต่เพราะกายนั้นเป็นที่ประชุมแห่งกลาปจำนวนมาก ท่านจึงใช้ ปฏิ ศัพท์ เพื่อแสดงการรู้แจ้งส่วนทั้งหมดของกายนั้น. ในการรู้นั้น ท่านใช้ สํ ศัพท์ เพื่อแสดงความเป็นผู้มีปกติกระทำโดยเคารพ. เมื่อจะแสดงเนื้อความนี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า "สกลสฺส" เป็นต้น. ในข้อนั้น พึงทราบว่า เปรียบเหมือนว่า แม้วิธีปฏิบัติของโยคีในลมหายใจเข้าและลมหายใจออกจะเหมือนกัน แต่พระผู้มีพระภาคก็ทรงแสดงเทศนาแยกไว้ต่างหากเพื่อแสดงว่า "พึงปฏิบัติโดยเคารพโดยเฉพาะทีละอย่าง" ฉันใด, แม้เนื้อความจะเหมือนกัน ท่านอาจารย์ก็ได้อธิบายอรรถของสองบทแยกกันต่างหากด้วยบทว่า "สกลสฺส" เป็นต้น เพื่อชี้แจงเนื้อความนั้นนั่นเอง ฉันนั้น. บทว่า ปากฏํ กโรนฺโต คือ ทำให้ปรากฏชัด, มีอรรถว่า ทำให้แจ่มแจ้งโดยประการทั้งปวง. การทำให้ปรากฏชัด คือ การทำให้แจ่มแจ้ง. เมื่อจะแสดงว่า การไม่หลงใหลในลมหายใจเข้าและลมหายใจออกเหล่านั้น ย่อมมีได้ด้วยการยังลมเหล่านั้นให้เป็นไปโดยใช้ญาณเท่านั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "เอวํ วิทิตํ กโรนฺโต" เป็นต้น. ในบทนั้น พึงประกอบความดังนี้ว่า บทว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่โยคีย่อมยังลมหายใจเข้าและลมหายใจออกให้เป็นไปด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยญาณเท่านั้น, ไม่ใช่ด้วยจิตที่วิปปยุต, เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าเป็นต้นจึงตรัสเรียกโยคีผู้เป็นเช่นนี้ว่า ผู้สำเหนียกว่า "เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวง หายใจเข้า หายใจออก". บทว่า จุณฺณวิจุณฺณวิสเฏ คือ ในกายที่แผ่ซ่านไปโดยความเป็นผุยผงเพราะมีกลาปจำนวนมาก. ส่วนเบื้องต้นย่อมปรากฏชัดด้วยอำนาจของสติและญาณ และเพราะความที่ปุพพาภิสังขารเป็นไปแล้วอย่างนั้น. บทว่า ตาทิเสน ภวิตพฺพํ คือ พึงเป็นเช่นกับบุคคลที่สี่, อธิบายว่า พึงตั้งสติและญาณไว้เฉพาะหน้าตั้งแต่แรก แล้วยังจิตที่สัมปยุตด้วยญาณเท่านั้นให้เป็นไปในฐานะทั้งสาม.

Evanti vuttappakārena sabbakāyapaṭisaṃvedanavaseneva. Ghaṭatīti ussahati. Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti, manasikāraṃ pavattetīti attho. Tathābhūtassāti ānāpānassatiṃ bhāventassa. Saṃvaroti sati[Pg.322], vīriyampi vā. Tāya satiyāti yā ānāpāne ārabbha pavattā sati, tāya. Tena manasikārenāti yo so tattha satipubbaṅgamo bhāvanāmanasikāro, tena saddhinti adhippāyo. Āsevatīti ‘‘tisso sikkhāyo’’ti vutte adhikusaladhamme āsevati. Tadāsevanañhettha sikkhananti adhippetaṃ.

บทว่า เอวํ ความว่า โดยประการที่กล่าวแล้ว คือโดยอำนาจแห่งการรู้พร้อมซึ่งกายทั้งปวงนั่นเทียว. บทว่า ฆฏติ ความว่า ย่อมพยายาม. บทว่า วายมติ ความว่า ย่อมทำความเพียร คือย่อมให้มนสิการเป็นไป. บทว่า ตถาภูตสฺส ความว่า ของผู้เจริญอานาปานสติ. บทว่า สํวโร ความว่า ได้แก่สติ หรือแม้ความเพียร. บทว่า ตาย สติยา ความว่า สติใดปรารภลมหายใจเข้าออกเป็นไปอยู่ (ย่อมสำรวม) ด้วยสตินั้น. บทว่า เตน มนสิกาเรน ความว่า ภาวนามนสิการใดนั้นมีสติเป็นเบื้องหน้าในอารมณ์นั้น (ย่อมสำรวม) พร้อมกับภาวนามนสิการนั้น นี้เป็นความหมาย. บทว่า อาเสวติ ความว่า ย่อมเสพซึ่งอธิกุศลธรรมทั้งหลายที่ท่านกล่าวไว้ว่า "สิกขาสาม". จริงอยู่ การเสพธรรมนั้นในอานาปานสตินี้ ท่านประสงค์เอาว่า การศึกษา.

Purimanayeti purimasmiṃ bhāvanānaye, paṭhamavatthudvayeti adhippāyo. Tatthāpi kāmaṃ ñāṇuppādanaṃ labbhateva assāsapassāsānaṃ yāthāvato dīgharassabhāvāvabodhasabbhāvato, tathāpi taṃ na dukkaraṃ yathāpavattānaṃ tesaṃ gahaṇamattabhāvatoti tattha vattamānakālappayogo kato. Idaṃ pana dukkaraṃ purisassa khuradhārāyaṃ gamanasadisaṃ, tasmā sātisayenettha pubbābhisaṅkhārena bhavitabbanti dīpetuṃ anāgatakālappayogo katoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘tattha yasmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ñāṇuppādanādīsūti ādi-saddena kāyasaṅkhārapassambhanapītipaṭisaṃvedanādiṃ saṅgaṇhāti. Keci panettha ‘‘saṃvarasamādānānaṃ saṅgaho’’ti vadanti.

บทว่า ปุริมนเย ความว่า ในภาวนานัยก่อน คือในวัตถุ ๒ ข้อแรก นี้เป็นความหมาย. แม้ในวัตถุ ๒ ข้อแรกนั้น อันที่จริง การยังญาณให้เกิดย่อมสำเร็จได้ทีเดียว เพราะมีความเป็นผู้รู้แจ้งภาวะที่ยาวและสั้นของลมหายใจเข้าออกตามความเป็นจริง ถึงกระนั้น การรู้นั้นก็ไม่ทำได้ยาก เพราะเป็นเพียงการกำหนดลมหายใจเข้าออกเหล่านั้นตามที่เป็นไปอยู่ เพราะเหตุนั้น ในวัตถุ ๒ ข้อแรกนั้น ท่านจึงใช้ปัจจุบันกาล. ส่วนวัตถุนี้ทำได้ยาก เหมือนการเดินบนคมมีดโกนของบุรุษ เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่า "ในวัตถุนี้ พึงมีการปรุงแต่งในเบื้องต้นอย่างยิ่งยวด" ท่านจึงใช้อนาคตกาล เพื่อแสดงเนื้อความนี้ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ตตฺถ ยสฺมา". ในบทเหล่านั้น บทว่า ญาณุปฺปาทนาทีสุ ท่านสงเคราะห์การระงับกายสังขาร การรู้พร้อมซึ่งปีติ เป็นต้น ด้วยอาทิศัพท์. อาจารย์บางพวกในเรื่องนี้กล่าวว่า "เป็นการสงเคราะห์การสำรวมและการสมาทาน".

Kāyasaṅkhāranti assāsapassāsaṃ. So hi cittasamuṭṭhānopi samāno karajakāyappaṭibaddhavuttitāya tena saṅkharīyatīti kāyasaṅkhāroti vuccati. Yo pana ‘‘kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.102) evamāgato kāyasaṅkhāro cetanālakkhaṇo satipi dvārantaruppattiyaṃ yebhuyyavuttiyā, tabbahulavuttiyā ca kāyadvārena lakkhito, so idha nādhippeto. Passambhentotiādīsu pacchimaṃ pacchimaṃ padaṃ purimassa purimassa atthavacanaṃ, tasmā passambhanaṃ nāma vūpasamanaṃ, tañca tathāpayoge asati uppajjanārahassa oḷārikassa kāyasaṅkhārassa payogasampattiyā anuppādananti daṭṭhabbaṃ. Tatrāti ‘‘oḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhento’’ti ettha. Apariggahitakāleti kammaṭṭhānassa anāraddhakāle, tato eva kāyacittānampi apariggahitakāle. ‘‘Nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyā’’ti hi iminā kāyapariggaho, ‘‘parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti iminā cittapariggaho vutto. Tenevāha ‘‘kāyopi cittampi pariggahitā hontī’’ti. Kāyoti karajakāyo. Sadarathāti sapariḷāhā, sā [Pg.323] ca nesaṃ sadarathatā garubhāvena viya oḷārikatāya avinābhāvinīti āha ‘‘oḷārikā’’ti. Balavatarāti sabalā thūlā. Santā hontīti cittaṃ tāvaṃ bahiddhā vikkhepābhāvena ekaggaṃ hutvā kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā pavattamānaṃ santaṃ hoti vūpasantaṃ, tato eva taṃsamuṭṭhānā rūpadhammā lahumudukammaññabhāvappattā, tadanuguṇatāya sesaṃ tisantatirūpanti evaṃ citte, kāye ca vūpasante pavattamāne tannissitā assāsapassāsā santasabhāvā anukkamena sukhumatarasukhumatamā hutvā pavattanti. Tena vuttaṃ ‘‘yadā panassa kāyopī’’tiādi.

บทว่า กายสงฺขารํ ได้แก่ ลมหายใจเข้าและลมหายใจออก. จริงอยู่ ลมหายใจนั้น แม้มีจิตเป็นสมุฏฐาน แต่เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยกรัชกาย จึงถูกกรัชกายนั้นปรุงแต่ง เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า กายสังขาร. ส่วนกายสังขารที่มีเจตนาเป็นลักษณะ ซึ่งมาในบาลีว่า "กายสังขาร วจีสังขาร" แม้จะเกิดขึ้นในทวารอื่นได้ แต่ก็ถูกกำหนดโดยกายทวารเพราะเป็นไปโดยส่วนมากและเป็นไปบ่อยในทวารนั้น กายสังขารนั้นท่านไม่ประสงค์เอาในที่นี้. ในบททั้งหลายมีบทว่า ปสฺสมฺเภนฺโต เป็นต้น บทหลังๆ เป็นคำอธิบายความหมายของบทหน้าๆ เพราะฉะนั้น การระงับ ชื่อว่า การสงบ และการสงบนั้น พึงทราบว่า คือการไม่ทำให้เกิดขึ้นซึ่งกายสังขารที่หยาบอันควรจะเกิดขึ้น โดยความถึงพร้อมแห่งความพยายาม เมื่อไม่มีความพยายามเช่นนั้น. บทว่า ตตฺร ได้แก่ ในบทว่า "โอฬาริกํ กายสงฺขารํ ปสฺสมฺเภนฺโต" นี้. บทว่า อปริคฺคหิตกาเล ความว่า ในเวลาที่ยังไม่เริ่มกรรมฐาน และจากนั้น ในเวลาที่ยังไม่กำหนดกายและจิต. จริงอยู่ ด้วยบทว่า "นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธาย" นี้ ท่านกล่าวถึงการกำหนดกาย และด้วยบทว่า "ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา" นี้ ท่านกล่าวถึงการกำหนดจิต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กายและจิตย่อมเป็นอันถูกกำหนดแล้ว". บทว่า กาโย ได้แก่ กรัชกาย. บทว่า สทรถา ความว่า มีความเร่าร้อน และความเร่าร้อนของกายและจิตเหล่านั้น ย่อมไม่พรากจากความเป็นของหยาบ เหมือนไม่พรากจากความเป็นของหนัก ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โอฬาริกา". บทว่า พลวตรา ความว่า มีกำลัง หยาบ. บทว่า สนฺตา โหนฺติ ความว่า จิตก่อนอื่น เมื่อไม่มีความฟุ้งซ่านไปภายนอก เป็นเอกัคคตา กำหนดกรรมฐานเป็นไปอยู่ ย่อมสงบ ระงับวิเศษ จากนั้น รูปธรรมทั้งหลายที่มีจิตนั้นเป็นสมุฏฐาน ก็ถึงความเป็นของเบา อ่อน ควรแก่การงาน เพราะความอนุโลมตามจิตตชรูปนั้น รูปที่เหลือคือติสันตติรูป (รูป ๓ สันตติ) ก็สงบ ระงับวิเศษ เมื่อจิตและกายสงบระงับเป็นไปอยู่อย่างนี้ ลมหายใจเข้าออกที่อาศัยจิตและกายนั้น ก็มีสภาวะสงบ เป็นไปโดยละเอียดขึ้นและละเอียดที่สุดโดยลำดับ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ยทา ปนสฺส กาโยปิ".

Ābhujanaṃ ābhogo, ‘‘passambhemī’’ti paṭhamāvajjanā. Sammā anu anu āharaṇaṃ samannāhāro, tasmiṃyeva atthe aparāparaṃ pavattaāvajjanā. Tasseva atthassa manasi karaṇaṃ citte ṭhapanaṃ manasikāro. Vīmaṃsā paccavekkhaṇā.

อาภุชนะ คือ อาโภคะ ได้แก่ การคำนึงครั้งแรกว่า "เราจักระงับ". สมันนาหาระ คือ การนำมาโดยชอบเนืองๆ ได้แก่ การคำนึงที่เกิดขึ้นบ่อยๆ ในอรรถนั้นนั่นเอง. มนสิการ คือ การกระทำไว้ในใจ การตั้งไว้ในจิต ซึ่งอรรถนั้นนั่นเอง. วีมังสา คือ ปัจจเวกขณ์.

Sāraddheti sadarathe sapariḷāhe. Adhimattanti balavaṃ oḷārikaṃ. Liṅgavipallāsena vuttaṃ. Kāyasaṅkhāroti hi adhippeto. ‘‘Adhimattaṃ hutvā pavattatī’’ti kiriyāvisesanaṃ vā etaṃ. Sukhumanti etthāpi eseva nayo. Kāyamhīti ettha ‘‘citte cā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ.

บทว่า สารทฺเธ ความว่า เมื่อมีความกระวนกระวาย มีความเร่าร้อน. บทว่า อธิมตฺตํ ความว่า มีกำลัง หยาบ. ท่านกล่าวโดยวิปลาสแห่งลิงค์ จริงอยู่ ท่านประสงค์เอา (ประธานคือ) กายสังขาร. หรือว่า บทว่า อธิมตฺตํ นี้ เป็นกิริยาวิเสสนะว่า "เป็นไปอย่างยิ่งยวด". แม้ในบทว่า สุขุมํ ก็นัยนี้เช่นกัน. ในบทว่า กายมฺหิ นี้ พึงนำบทว่า "จิตฺเต จ" มาเชื่อมความ.

221. Paṭhamajjhānato vuṭṭhāya kariyamānaṃ dutiyajjhānassa nānāvajjanaṃ parikammaṃ paṭhamajjhānaṃ viya dūrasamussāritapaṭipakkhanti katvā taṃsamuṭṭhāno kāyasaṅkhāro paṭhamajjhāne ca dutiyajjhānūpacāre ca oḷārikoti sadiso vutto. Esa nayo sesūpacāradvayepi. Atha vā dutiyajjhānādīnaṃ adhigamāya paṭipajjato dukkhāpaṭipadādivasena kilamato yogino kāyakilamathacittūpaghātādivasena, vitakkādisaṅkhobhena ca sapariphandatāya cittappavattiyā dutiyajjhānādiupacāresu kāyasaṅkhārassa oḷārikatā veditabbā. Atisukhumoti aññattha labbhamāno kāyasaṅkhāro catutthajjhāne atikkantasukhumo. Sukhumabhāvopissa tattha natthi, kuto oḷārikatā appavattanato. Tenāha ‘‘appavattimeva pāpuṇātī’’ti.

๒๒๑. ปริกรรมที่มีอาวัชชนะต่างๆ ของทุติยฌาน อันโยคีผู้ทำอยู่หลังจากออกจากปฐมฌานแล้ว มีปฏิปักษ์อันขจัดเสียไกลแล้วเหมือนปฐมฌาน ด้วยเหตุนั้น กายสังขารที่มีปริกรรมนั้นเป็นสมุฏฐาน ท่านจึงกล่าวว่าหยาบเหมือนกันทั้งในปฐมฌานและในอุปจาระแห่งทุติยฌาน. นัยนี้เช่นกันแม้ในอุปจาระที่เหลืออีก ๒. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบความเป็นของหยาบแห่งกายสังขารในอุปจาระแห่งทุติยฌานเป็นต้น เพราะความเป็นไปแห่งจิตที่ยังหวั่นไหวอยู่ของโยคีผู้ลำบากอยู่โดยความเป็นทุกขาปฏิปทาเป็นต้น ผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุทุติยฌานเป็นต้น โดยความเป็นผู้มีความลำบากทางกายและความกระทบกระทั่งทางจิตเป็นต้น และโดยความที่ถูกวิตกเป็นต้นทำให้ปั่นป่วน. บทว่า อติสุขุโม ความว่า กายสังขารที่ได้ในที่อื่น ย่อมละเอียดล่วงไปในจตุตถฌาน. แม้ความเป็นของละเอียดของกายสังขารนั้นก็ไม่มีในจตุตถฌานนั้น ความเป็นของหยาบจะมีแต่ที่ไหน เพราะไม่เป็นไปเลย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมถึงความไม่เป็นไปนั่นเทียว".

Lābhissa [Pg.324] sato anupubbasamāpattisamāpajjanavelaṃ, ekāsaneneva vā sabbesaṃ jhānānaṃ paṭilābhaṃ sandhāya majjhimabhāṇakā heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato uparūparijhānūpacārepi sukhumataraṃ icchanti. Tattha hi sopacārānaṃ jhānānaṃ uparūpari visesavantatā, santatā ca sambhaveyya, ekāvajjanūpacāraṃ vā sandhāya evaṃ vuttaṃ. Evañhi heṭṭhā vuttavādena imassa vādassa avirodho siddho bhinnavisayattā. Sabbesaññevāti ubhayesampi. Yasmā te sabbepi vuccamānena vidhinā passaddhimicchantiyeva. ‘‘Apariggahitakāle pavattakāyasaṅkhāro pariggahitakāle paṭippassambhatī’’ti idaṃ sadisasantānatāya vuttaṃ. Na hi te eva oḷārikā assāsādayo sukhumā honti. Passambhanākāro pana nesaṃ heṭṭhā vuttoyeva.

พระมัชฌิมภาณกาทั้งหลายย่อมปรารถนากายสังขารที่ละเอียดกว่า แม้ในอุปจารฌานที่สูงขึ้นไปๆ จากฌานที่ต่ำลงมาๆ โดยหมายเอาเวลาที่บุคคลผู้ได้ฌานเข้าอนุปุพพสมาบัติตามลำดับ หรือหมายเอาการได้ฌานทั้งหมดด้วยอาสนะเดียว. จริงอยู่ ในข้อนั้น ความเป็นธรรมวิเศษและความสงบแห่งฌานทั้งหลายพร้อมทั้งอุปจาระในเบื้องบนๆ พึงมีได้ หรือท่านกล่าวไว้อย่างนี้โดยหมายเอาอุปจาระที่มีอาวัชชนะเดียวกัน. ด้วยว่า เมื่อเป็นอย่างนี้ ความไม่ขัดแย้งกันแห่งวาทะนี้กับวาทะที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำย่อมสำเร็จ เพราะมีวิสัยต่างกัน. บทว่า สพฺเพสญฺเญว หมายถึง แม้ของอาจารย์ทั้งสองพวก. เพราะเหตุว่า อาจารย์ทั้งหมดแม้เหล่านั้น ย่อมปรารถนาความสงบระงับโดยวิธีที่จะกล่าวโดยแท้. คำว่า "กายสังขารที่เกิดขึ้นในกาลที่ยังมิได้กำหนด ย่อมระงับไปในกาลที่กำหนดแล้ว" นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะมีความสืบต่อที่เสมอกัน. จริงอยู่ ลมอัสสาสะเป็นต้นที่หยาบเหล่านั้นเอง หาได้ละเอียดไม่. ส่วนอาการระงับแห่งกายสังขารเหล่านั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

Mahābhūtapariggahe sukhumoti catudhātumukhena vipassanābhinivesaṃ sandhāya vuttaṃ. Sakalarūpapariggahe sukhumo bhāvanāya uparūpari paṇītabhāvato. Tenevāha ‘‘rūpārūpapariggahe sukhumo’’ti. Lakkhaṇārammaṇikavipassanāti kalāpasammasanamāha. Nibbidānupassanato paṭṭhāya balavavipassanā. Tato oraṃ dubbalavipassanā. Pubbe vuttanayenāti ‘‘apariggahitakāle’’tiādinā samathanaye vuttena nayena ‘‘apariggahe pavatto kāyasaṅkhāro mahābhūtapariggahe paṭippassambhatī’’tiādinā vipassanānayepi paṭippassaddhi yojetabbāti vuttaṃ hoti.

คำว่า "ละเอียดในเพราะการกำหนดมหาภูตรูป" ท่านกล่าวหมายเอาการน้อมใจเข้าสู่วิปัสสนาโดยมุขคือธาตุ ๔. (กายสังขาร) ละเอียดในเพราะการกำหนดรูปทั้งหมด เพราะภาวนามีความเป็นของประณีตขึ้นไปๆ. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ท่านจึงกล่าวว่า "ละเอียดในเพราะการกำหนดรูปและอรูป". บทว่า ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนา ท่านกล่าวถึงกลาปสัมมสนะ. จำเดิมแต่นิพพิทานุปัสสนา ชื่อว่า พลววิปัสสนา. ในเบื้องต่ำจากนั้น ชื่อว่า ทุพพลวิปัสสนา. บทว่า ปุพฺเพ วุตฺตนเยน มีความว่า พึงประกอบความสงบระงับแม้ในวิปัสสนานัย โดยนัยที่กล่าวไว้ในสมถนัย เป็นต้นว่า "อปริคฺคหิตกาเล" ด้วยคำเป็นต้นว่า "กายสังขารที่เกิดขึ้นในเพราะยังมิได้กำหนด ย่อมระงับไปในเพราะการกำหนดมหาภูตรูป".

Assāti imassa ‘‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti padassa. Codanāsodhanāhīti anuyogaparihārehi. Evanti idāni vuccamānākārena.

บทว่า อสฺส ได้แก่ แห่งบทว่า "ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ" นี้. บทว่า โจทนาโสธนาหิ ได้แก่ ด้วยการถามและการตอบ. บทว่า เอวํ ได้แก่ โดยอาการที่จะกล่าวต่อไปบัดนี้.

Kathanti yaṃ idaṃ ‘‘passambhayaṃ…pe… sikkhatī’’ti (paṭi. ma. 1.171) vuttaṃ, taṃ kathaṃ kena pakārena kāyasaṅkhārassa passambhanaṃ, yogino ca sikkhanaṃ hotīti kathetukamyatāya pucchitvā kāyasaṅkhāre sarūpato, oḷārikasukhumato, vūpasamato, anuyogaparihārato ca dassetuṃ ‘‘katame kāyasaṅkhārā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kāyikāti rūpakāye bhavā. Kāyapaṭibaddhāti kāyasannissitā. Kāye sati honti, asati na honti, tato eva te akāyasamuṭṭhānāpi kāyena saṅkharīyantīti kāyasaṅkhārā. Passambhentoti oḷārikoḷārikaṃ passambhento. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Oḷārikañhi kāyasaṅkhāraṃ avūpasantasabhāvaṃ sannisīdāpento [Pg.325] ‘‘passambhento’’ti vuccati, anuppādanirodhaṃ pāpento ‘‘nirodhento’’ti, suṭṭhu santasabhāvaṃ nayanto ‘‘vūpasamento’’ti.

บทว่า กถํ. ท่านถามด้วยความประสงค์จะกล่าวว่า คำใดนี้ที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ปสฺสมฺภยํ…เป… สิกฺขติ" การระงับกายสังขารนั้น และการศึกษาของโยคีนั้น ย่อมมีได้อย่างไร โดยประการใด. แล้วจึงเริ่มคำเป็นต้นว่า "กตเม กายสงฺขารา" เพื่อแสดงกายสังขารโดยสรูป โดยความเป็นของหยาบและละเอียด โดยความสงบระงับ และโดยการถามการตอบ. ในบทเหล่านั้น บทว่า กายิกา ได้แก่ เกิดในรูปกาย. บทว่า กายปฏิพทฺธา ได้แก่ อาศัยกาย. เมื่อกายมี ก็มี เมื่อกายไม่มี ก็ไม่มี เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว กายสังขารเหล่านั้น แม้มิได้มีกายเป็นสมุฏฐาน แต่ก็อันกายปรุงแต่ง จึงชื่อว่า กายสังขาร. บทว่า ปสฺสมฺเภนฺโต ได้แก่ ผู้ทำกายสังขารที่หยาบๆ ให้ระงับ. บทที่เหลือสองบทเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. จริงอยู่ ผู้ทำกายสังขารที่หยาบ มีสภาวะไม่สงบ ให้สงบราบคาบ ชื่อว่า "ปสฺสมฺเภนฺโต", ผู้ทำให้ถึงความดับคือการไม่เกิดอีก ชื่อว่า "นิโรเธนฺโต", ผู้นำไปสู่สภาวะที่สงบดี ชื่อว่า "วูปสเมนฺโต".

Yathārūpehīti yādisehi. Kāyasaṅkhārehīti oḷārikehi kāyasaṅkhārehi. Ānamanāti abhimukhabhāvena kāyassa namanā. Vinamanāti visuṃ visuṃ passato namanā. Sannamanāti sabbato, suṭṭhu vā namanā. Paṇamanāti pacchato namanā. Iñjanādīni ānamanādīnaṃ vevacanāni, adhimattāni vā abhimukhaṃ calanādīni ānamanādayo, mandāni iñjanādayo. Passambhayaṃ kāyasaṅkhāranti tathārūpaṃ ānamanādīnaṃ kāraṇabhūtaṃ oḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhento. Tasmiṃ hi passambhite ānamanādayopi passambhitā eva honti.

บทว่า ยถารูเปหิ ได้แก่ เช่นใด. บทว่า กายสงฺขาเรหิ ได้แก่ ด้วยกายสังขารที่หยาบ. บทว่า อานมนา ได้แก่ การน้อมกายไปข้างหน้า. บทว่า วินมนา ได้แก่ การน้อมไปในทิศทางต่างๆ กัน. บทว่า สนฺนมนา ได้แก่ การน้อมไปโดยรอบ หรือการน้อมไปอย่างดี. บทว่า ปณมนา ได้แก่ การน้อมไปข้างหลัง. บทว่า อิญฺชนา เป็นต้น เป็นไวพจน์ของบทว่า อานมนา เป็นต้น หรืออีกนัยหนึ่ง การไหวไปข้างหน้าเป็นต้นที่รุนแรง ชื่อว่า อานมนา เป็นต้น, ที่เบา ชื่อว่า อิญฺชนา เป็นต้น. บทว่า ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ ได้แก่ ผู้ทำกายสังขารที่หยาบเช่นนั้นอันเป็นเหตุแห่งอานมนาเป็นต้นให้ระงับ. จริงอยู่ เมื่อกายสังขารนั้นระงับแล้ว แม้อานมนาเป็นต้นก็ย่อมเป็นอันระงับแล้วนั่นเทียว.

Santaṃ sukhumanti yathārūpehi kāyasaṅkhārehi kāyassa aparipphandanahetūhi ānamanādayo na honti, tathārūpaṃ darathābhāvato santaṃ, anoḷārikatāya sukhumaṃ. Passambhayaṃ kāyasaṅkhāranti sāmaññato ekaṃ katvā vadati. Atha vā pubbe oḷārikoḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ paṭippassambhento anukkamena kāyassa aparipphandanahetubhūte sukhumasukhumatare uppādetvā tepi paṭippassambhetvā paramasukhumatāya koṭippattaṃ yaṃ kāyasaṅkhāraṃ paṭippassambheti, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘santaṃ sukhumaṃ passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti.

บทว่า สนฺตํ สุขุมํ. กายสังขารเช่นใดอันเป็นเหตุแห่งความไม่หวั่นไหวของกาย ซึ่งทำให้อานมนาเป็นต้นไม่มี, กายสังขารเช่นนั้น ชื่อว่าสงบ เพราะไม่มีความกระวนกระวาย, ชื่อว่าละเอียด เพราะไม่มีความเป็นของหยาบ. ท่านกล่าวบทว่า ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ โดยทำเป็นบทเดียวกันโดยสามัญ. อีกนัยหนึ่ง ในกาลก่อน ผู้ทำกายสังขารที่หยาบๆ ให้ระงับแล้วโดยลำดับ ยังกายสังขารที่ละเอียดและละเอียดกว่าอันเป็นเหตุแห่งความไม่หวั่นไหวของกายให้เกิดขึ้น แล้วทำกายสังขารแม้เหล่านั้นให้ระงับ ย่อมทำกายสังขารใดอันถึงที่สุดเพราะความเป็นของละเอียดอย่างยิ่งให้ระงับ, ท่านกล่าวหมายเอากายสังขารนั้นว่า "สนฺตํ สุขุมํ ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ".

Itītiādi codakavacanaṃ. Tattha itīti pakāratthe nipāto. Kirāti arucisūcane, evaṃ ceti attho. Ayañhettha adhippāyo – vuttappakārena yadi atisukhumampi kāyasaṅkhāraṃ passambhetīti. Evaṃ santeti evaṃ sati tayā vuttākāre labbhamāne. Vātūpaladdhiyāti vātassa upaladdhiyā. Ca-saddo samuccayattho, assāsādivātārammaṇassa cittassa pabhāvanā uppādanā pavattanā na hoti, te ca tena passambhetabbāti adhippāyo. Assāsapassāsānañca bhāvanāti oḷārike assāsapassāse bhāvanāya paṭippassambhetvā sukhumānaṃ tesaṃ pabhāvanā ca na hoti, ubhayesaṃ tesaṃ tena paṭippassambhetabbato. Ānāpānassatiyāti ānāpānārammaṇāya satiyā ca pavattanaṃ na hoti, ānāpānānaṃ abhāvato. Tato eva taṃsampayuttassa ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā uppādanāpi na hoti. Na hi kadāci ārammaṇena vinā sārammaṇadhammā sambhavanti. Na ca naṃ tanti ettha nanti nipātamattaṃ[Pg.326]. Taṃ vuttavidhānaṃ samāpattiṃ paṇḍitā paññavanto na ceva samāpajjantipi tato na vuṭṭhahantipīti yojanā. Evaṃ codako sabbena sabbaṃ abhāvūpanayanaṃ passambhananti adhippāyena codeti.

คำว่า อิตีติอาทิ เป็นคำของโจทก์ (ผู้ถาม) ในคำนั้น บทว่า อิติ เป็นนิบาตในอรรถว่า ಪ್ರಕಾರ บทว่า กิร ในอรรถว่า แสดงความไม่พอใจ มีความหมายว่า ถ้าเป็นเช่นนั้น อธิบายในคำว่า อิติ กิระ นี้มีดังนี้ – คือ (มีความประสงค์ว่า) ถ้าเธอย่อมระงับกายสังขารแม้ที่ละเอียดอย่างยิ่งโดยประการที่กล่าวแล้ว บทว่า เอวํ สนฺเต ความว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น คือ เมื่ออาการที่ท่านกล่าวแล้วมีอยู่ บทว่า วาตูปปลทฺธิยา ความว่า เพราะการได้ลม จ-ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวม (คือ) การทำให้เกิด การเกิดขึ้น การเป็นไปแห่งจิตซึ่งมีลมหายใจเข้าเป็นต้นเป็นอารมณ์ ย่อมไม่มี และกายสังขารเหล่านั้นอันโยคีนั้นพึงระงับเสีย ดังนี้เป็นความหมาย บทว่า อสฺสาสปสฺสาสานญฺจ ภาวนา ความว่า ระงับลมหายใจเข้าและลมหายใจออกที่หยาบด้วยภาวนาแล้ว การทำให้เกิดลมหายใจเข้าออกที่ละเอียดเหล่านั้นก็ย่อมไม่มี เพราะลมหายใจเข้าออกทั้งสองอย่างนั้นอันโยคีนั้นพึงระงับ บทว่า อานาปานสฺสติยา ความว่า การเป็นไปแห่งสติซึ่งมีลมหายใจเข้าออกเป็นอารมณ์ก็ย่อมไม่มี เพราะไม่มีลมหายใจเข้าออก เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว การทำให้เกิด การเกิดขึ้นแห่งอานาปานสติสมาธิที่สัมปยุตด้วยสตินั้นก็ย่อมไม่มี จริงอยู่ ธรรมที่มีอารมณ์จะเกิดขึ้นโดยปราศจากอารมณ์ไม่มีเลยในกาลไหนๆ ในบทว่า น จ นํ ตํ นี้ นํ ศัพท์ เป็นเพียงนิบาต พึงประกอบความว่า บัณฑิตผู้มีปัญญาย่อมไม่เข้าสมาบัติที่มีวิธีตามที่กล่าวแล้วนั้นด้วย และย่อมไม่ออกจากสมาบัตินั้นด้วย โจทก์ย่อมท้วงด้วยความประสงค์อย่างนี้ว่า การระงับคือการนำเข้าไปสู่ความไม่มีโดยประการทั้งปวง

Puna iti kirātiādi yathāvuttāya codanāya vissajjanā. Tattha kirāti ‘‘yadī’’ti etassa atthe nipāto. Iti kira sikkhati, mayā vuttākārena yadi sikkhatīti attho. Evaṃ santeti evaṃ passambhane sati. Pabhāvanā hotīti yadipi oḷārikā kāyasaṅkhārā paṭippassambhanti, sukhumā pana atthevāti anukkamena paramasukhumabhāvappattassa vasena nimittuppattiyā ānāpānassatiyā, ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā ijjhatevāti adhippāyo.

อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อิติ กิร เป็นต้น เป็นคำตอบต่อคำถามที่กล่าวแล้ว ในคำตอบนั้น บทว่า กิร เป็นนิบาตในอรรถแห่งบทว่า ยทิ (ถ้าว่า) บทว่า อิติ กิร สิกฺขติ มีความหมายว่า ถ้าเธอย่อมศึกษาตามอาการที่เรากล่าวแล้ว บทว่า เอวํ สนฺเต ความว่า เมื่อการระงับอย่างนั้นมีอยู่ บทว่า ปภาวนา โหติ มีความหมายว่า แม้กายสังขารที่หยาบจะระงับไป แต่กายสังขารที่ละเอียดยังมีอยู่ เพราะฉะนั้น โดยลำดับ ด้วยอำนาจแห่งกายสังขารที่ถึงความเป็นของละเอียดอย่างยิ่ง เพราะนิมิตเกิดขึ้น การเจริญอานาปานสติและอานาปานสติสมาธิย่อมสำเร็จได้ทีเดียว

Yathā kathaṃ viyāti yathāvuttavidhānaṃ taṃ kathaṃ viya daṭṭhabbaṃ, atthi kiñci tadatthasampaṭipādane opammanti adhippāyo. Idāni opammaṃ dassetuṃ ‘‘seyyathāpī’’tiādi vuttaṃ. Tattha seyyathāpīti opammatthe nipāto. Kaṃseti kaṃsabhājane. Nimittanti nimittassa, tesaṃ saddānaṃ pavattākārassāti attho. Sāmiatthe hi idaṃ upayogavacanaṃ. Suggahitattāti suṭṭhu gahitattā. Sumanasikatattāti suṭṭhu citte ṭhapitattā. Sūpadhāritattāti sammadeva upadhāritattā sallakkhitattā. Sukhumakā saddāti anurave āha, ye appakā. Appattho hi ayaṃ ka-saddo. Sukhumasaddanimittārammaṇatāpīti sukhumo saddova nimittaṃ sukhumasaddanimittaṃ, tadārammaṇatāyapi. Kiṃ vuttaṃ hoti? Kāmaṃ tadāsukhumāpi saddā niruddhā, saddanimittassa pana suggahitattā sukhumatarasaddanimittārammaṇabhāvenāpi cittaṃ pavattati. Ādito paṭṭhāya hi tassa tassa niruddhassa saddassa nimittaṃ avikkhittena cittena upadhārentassa anukkamena pariyosāne atisukhumasaddanimittampi ārammaṇaṃ katvā cittaṃ pavattateva. Cittaṃ na vikkhepaṃ gacchati tasmiṃ yathāupaṭṭhite nimitte samādhānasabbhāvato.

บทว่า ยถา กถํ วิย มีความหมายว่า วิธีที่กล่าวแล้วนั้น พึงเห็นเหมือนอะไร มีอุปมาอะไรบ้างในการทำอรรถนั้นให้สำเร็จหรือไม่ บัดนี้ เพื่อแสดงอุปมา จึงกล่าวคำว่า เสยฺยถาปิ เป็นต้น ในคำนั้น บทว่า เสยฺยถาปิ เป็นนิบาตในอรรถว่าอุปมา บทว่า กํเส ความว่า ในภาชนะสำริด บทว่า นิมิตฺตํ มีความหมายว่า แห่งนิมิต คือ แห่งอาการเป็นไปของเสียงเหล่านั้น จริงอยู่ บทว่า นิมิตฺตํ นี้เป็นอุปโยควจนะ (ทุติยาวิภัตติ) ในอรรถว่าสามี (ฉัฏฐีวิภัตติ) บทว่า สุคฺคหิตตฺตา ความว่า เพราะถือเอาดีแล้ว บทว่า สุมนสิกตตฺตา ความว่า เพราะตั้งไว้ในใจดีแล้ว บทว่า สูปธาริตตฺตา ความว่า เพราะกำหนดไว้โดยชอบ คือ เพราะหมายรู้ไว้โดยชอบ บทว่า สุขุมกา สทฺทา หมายถึงเสียงก้อง ซึ่งเป็นเสียงเบา จริงอยู่ ก-ศัพท์นี้มีอรรถว่าเล็กน้อย บทว่า สุขุมสทฺทนิมิตฺตารมฺมณตาปิ ความว่า เสียงที่ละเอียดนั่นเองเป็นนิมิต ชื่อว่าสุขุมสัททนิมิต แม้โดยความเป็นอารมณ์ของนิมิตนั้น หมายความว่าอย่างไร? คือ แม้เสียงที่ละเอียดในขณะนั้นจะดับไปแล้วก็ตาม แต่เพราะนิมิตแห่งเสียงอันบุคคลถือเอาดีแล้ว จิตย่อมเป็นไปได้แม้โดยความเป็นอารมณ์แห่งนิมิตเสียงที่ละเอียดกว่า จริงอยู่ จำเดิมแต่ต้น สำหรับผู้ที่กำหนดนิมิตของเสียงนั้นๆ ที่ดับไปแล้วด้วยจิตที่ไม่ฟุ้งซ่าน โดยลำดับ ในที่สุด จิตย่อมเป็นไปโดยทำแม้นิมิตแห่งเสียงที่ละเอียดอย่างยิ่งให้เป็นอารมณ์ได้ จิตย่อมไม่ถึงความฟุ้งซ่าน เพราะมีความตั้งมั่นในนิมิตนั้นที่ปรากฏขึ้นแล้ว

Evaṃ santetiādi vuttassevatthassa nigamanavasena vuttaṃ. Tattha yassa suttapadassa saddhiṃ codanāsodhanāhi attho vutto, taṃ uddharitvā kāyānupassanāsatipaṭṭhānāni vibhāgato dassetuṃ ‘‘passambhaya’’ntiādi vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ vuttanayattā uttānameva.

คำว่า เอวํ สนฺเต เป็นต้น กล่าวไว้โดยเป็นบทสรุปเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นเอง ในคำนั้น ท่านยกบทพระสูตรใดซึ่งได้กล่าวอรรถพร้อมทั้งคำถามและคำตอบแล้วขึ้นมา เพื่อแสดงกายานุปัสสนาสติปัฏฐานโดยจำแนก จึงกล่าวคำว่า ปสฺสมฺภยํ เป็นต้น เรื่องทั้งหมดนั้นชัดเจนอยู่แล้ว เพราะนัยได้กล่าวไว้แล้ว

222. Ādikammikassa [Pg.327] kammaṭṭhānavasenāti samathakammaṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ. Vipassanaṃ kammaṭṭhānaṃ pana itaracatukkesupi labbhateva. Etthāti paṭhamacatukke. Pañcasandhikanti pañcapabbaṃ, pañcabhāganti attho.

๒๒๒. บทว่า กัมมัฏฐานวเสนาติ แห่งอาทิกัมมิกบุคคล ท่านกล่าวหมายถึงสมถกรรมฐาน ส่วนวิปัสสนากรรมฐาน ย่อมได้แม้ในจตุกกะ (หมวด 4) อื่นๆ บทว่า เอตฺถ ความว่า ในปฐมจตุกกะ บทว่า ปญฺจสนฺธิกํ มีความหมายว่า มี 5 บรรพ มี 5 ส่วน

Kammaṭṭhānassa uggaṇhananti kammaṭṭhānaganthassa uggaṇhanaṃ. Tadatthaparipucchā kammaṭṭhānassa paripucchanā. Atha vā ganthato, atthato ca kammaṭṭhānassa uggaṇhanaṃ uggaho. Tattha saṃsayaparipucchanā paripucchā. Kammaṭṭhānassa upaṭṭhānanti nimittupaṭṭhānaṃ, evaṃ bhāvanamanuyuñjantassa ‘‘evamidha nimittaṃ upaṭṭhātī’’ti upadhāraṇaṃ, tathā kammaṭṭhānappanā ‘‘evaṃ jhānamappetī’’ti. Kammaṭṭhānassa lakkhaṇanti gaṇanānubandhanāphusanānaṃ vasena bhāvanaṃ ussukkāpetvā ṭhapanāya sampatti, tato parampi vā sallakkhaṇādivasena matthakappattīti kammaṭṭhānasabhāvassa sallakkhaṇaṃ. Tenāha ‘‘kammaṭṭhānasabhāvūpadhāraṇanti vuttaṃ hotī’’ti.

บทว่า กัมมัฏฐานัสส อุคคณฺหนํ คือ การเรียนคัมภีร์กรรมฐาน การสอบถามอรรถแห่งคัมภีร์นั้น ชื่อว่า การสอบถามกรรมฐาน อีกอย่างหนึ่ง การเรียนกรรมฐานทั้งโดยพยัญชนะและโดยอรรถ ชื่อว่า อุคคหะ การสอบถามข้อสงสัยในกรรมฐานนั้น ชื่อว่า ปริปุจฉา บทว่า กัมมัฏฐานัสส อุปัฏฐานํ คือ การปรากฏแห่งนิมิต การกำหนดของผู้ประกอบภาวนาอยู่อย่างนี้ว่า "นิมิตย่อมปรากฏในกรรมฐานนี้อย่างนี้" และการแน่วแน่แห่งกรรมฐานว่า "ฌานย่อมแน่วแน่อย่างนี้" บทว่า กัมมัฏฐานัสส ลักขณํ คือ ความสำเร็จแห่งการตั้งมั่น (อัปปนา) โดยการพากเพียรในภาวนาด้วยอำนาจแห่งการนับ การติดตาม และการกระทบ หรือแม้หลังจากนั้น การถึงซึ่งที่สุดโดยอำนาจแห่งการกำหนดรู้เป็นต้น ชื่อว่า การกำหนดรู้สภาวะของกรรมฐาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ชื่อว่า การกำหนดสภาวะของกรรมฐาน"

Attanāpi na kilamati odhiso kammaṭṭhānassa uggaṇhanato. Tato eva ācariyampi na viheseti dhammādhikaraṇampi bhāvanāya matthakaṃ pāpanato. Tasmāti taṃ nimittaṃ attano akilamanaācariyāvihesanahetu. Thokanti thokaṃ thokaṃ. Uggahetabbato uggaho, sabbopi kammaṭṭhānavidhi, na pubbe vuttauggahamattaṃ. Ācariyato uggaho ācariyuggaho, tato. Ekapadampīti ekakoṭṭhāsampi.

เพราะเรียนกรรมฐานโดยมีขอบเขต แม้ตนเองก็ไม่ลำบาก เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงไม่เบียดเบียนอาจารย์ และเพราะเหตุแห่งธรรม คือการนำภาวนาไปให้ถึงที่สุด บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุนั้น คือ เพราะเหตุแห่งความไม่ลำบากของตนและความไม่เบียดเบียนอาจารย์ บทว่า โถกํ คือ ทีละน้อยๆ เพราะเป็นสิ่งที่พึงเรียน จึงชื่อว่า อุคคหะ หมายถึงวิธีกรรมฐานทั้งหมด ไม่ใช่เพียงอุคคหะที่กล่าวไว้ก่อน การเรียนจากอาจารย์ ชื่อว่า อาจริยุคคหะ จากอุคคหะนั้น บทว่า เอกปทํปิ คือ แม้ส่วนเดียว

223. Anuvahanāti assāsapassāsānaṃ anugamanavasena satiyā nirantaraṃ anupavattanā. Phusanāti assāsapassāse gaṇentassa gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā te satiyā anubandhantassa yathā appanā hoti, tathā cittaṃ ṭhapentassa ca nāsikaggādiṭṭhānassa nesaṃ phusanā. Yasmā pana gaṇanādivasena viya phusanāvasena visuṃ manasikāro natthi, phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇanādi kātabbanti dassetuṃ idha phusanāgahaṇanti dīpento ‘‘phusanāti phuṭṭhaṭṭhāna’’nti āha. Ṭhapanāti samādhānaṃ. Taṃ hi sammadeva ārammaṇe cittassa ādhānaṃ ṭhapanaṃ hoti. Tathā hi samādhi ‘‘cittassa ṭhiti saṇṭhitī’’ti (dha. sa. 11.15) niddiṭṭho. Samādhippadhānā pana appanāti āha ‘‘ṭhapanāti appanā’’ti. Aniccatādīnaṃ sallakkhaṇato sallakkhaṇā vipassanā. Pavattato, nimittato ca vinivaṭṭanato vivaṭṭanā nāma maggo. Sakalasaṃkilesapaṭippassaddhibhāvato [Pg.328] sabbaso suddhīti pārisuddhi phalaṃ. Tesanti vivaṭṭanāpārisuddhīnaṃ. Paṭipassanāti paṭi paṭi dassanaṃ pekkhanaṃ. Tenāha ‘‘paccavekkhaṇā’’ti.

๒๒๓. บทว่า อนุวหนา ได้แก่ การที่สติเป็นไปตามเนืองๆ โดยไม่มีระหว่างคั่น ด้วยสามารถแห่งการตามลมหายใจเข้าและลมหายใจออก บทว่า ผุสนา ได้แก่ การกระทบแห่งลมหายใจเข้าและลมหายใจออกเหล่านั้น ที่ฐานคือปลายจมูกเป็นต้น ของโยคีผู้นับลมหายใจเข้าออกอยู่ งดการนับแล้ว ตามลมเหล่านั้นด้วยสติ และของผู้ตั้งจิตไว้โดยประการที่อัปปนาสมาธิจะเกิด ก็เพราะว่า การมนสิการโดยส่วนเดียวด้วยสามารถแห่งผุสนา เหมือนอย่างด้วยสามารถแห่งการนับเป็นต้น ย่อมไม่มี, การนับเป็นต้นพึงทำในที่ที่กระทบแล้วๆ เท่านั้น, พระอรรถกถาจารย์เมื่อจะแสดงความข้อนี้ จึงกล่าวว่า “ผุสนาติ ผุฏฺฐฏฺฐานํ” (ผุสนา ได้แก่ ที่ที่ถูกกระทบ) เพื่อแสดงถึงการถือเอาผุสนาในที่นี้ บทว่า ฐปนา ได้แก่ การตั้งมั่น จริงอยู่ การตั้งจิตไว้ในอารมณ์โดยชอบนั่นแหละ ชื่อว่า ฐปนา เพราะเหตุนั้น สมาธิจึงถูกแสดงไว้ว่า “จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ” (ความตั้งอยู่ ความดำรงอยู่แห่งจิต) ก็ อัปปนามีสมาธิเป็นประธาน เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ฐปนาติ อปฺปนา” (ฐปนา ได้แก่ อัปปนา) วิปัสสนา ชื่อว่า สัลลักขณา เพราะการกำหนดรู้อนิจจลักษณะเป็นต้น มรรค ชื่อว่า วิวัฏฏนา เพราะการคลายออกจากปวัตตะและนิมิต ผล ชื่อว่า ปาริสุทธิ เพราะเป็นความบริสุทธิ์โดยสิ้นเชิง เนื่องจากความสงบระงับสังขารกิเลสทั้งปวง บทว่า เตสํ ได้แก่ แห่งวิวัฏฏนาและปาริสุทธิ บทว่า ปฏิปัสสนา ได้แก่ การเห็น การพิจารณาเนืองๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปจฺจเวกฺขณา” (ปัจจเวกขณ์)

Khaṇḍanti ekaṃ tīṇi pañcāti evaṃ gaṇanāya khaṇḍanaṃ. Okāseti gaṇanavidhiṃ sandhāyāha. Gaṇananissitova na kammaṭṭhānanissito. ‘‘Sikhāppattaṃ nu kho’’ti idaṃ cirataraṃ gaṇanāya manasi karontassa vasena vuttaṃ. So hi tathā laddhaṃ avikkhepamattaṃ nissāya evaṃ maññeyya. ‘‘Assāsapassāsesu yo upaṭṭhāti, taṃ gahetvā’’ti idaṃ assāsapassāsesu yassa ekova paṭhamaṃ upaṭṭhāti, taṃ sandhāya vuttaṃ, yassa pana ubhopi upaṭṭhahanti, tena ubhayampi gahetvā gaṇetabbaṃ. ‘‘Yo upaṭṭhātī’’ti iminā ca dvīsu nāsāpuṭavātesu yo pākaṭataro upaṭṭhāti, so gahetabboti ayampi attho dīpitoti daṭṭhabbaṃ. Pavattamānaṃ pavattamānanti āmeḍitavacanena nirantaraṃ assāsapassāsānaṃ upalakkhaṇaṃ dasseti. Evanti vuttappakārena upalakkhetvā vāti attho. Pākaṭā honti gaṇanāvasena bahiddhā vikkhepābhāvato.

บทว่า ขณฺฑํ ได้แก่ การขาดแห่งการนับอย่างนี้ว่า หนึ่ง สาม ห้า บทว่า โอกาสติ ท่านกล่าวหมายถึงวิธีนับ (โยคี) เป็นผู้อาศัยการนับเท่านั้น ไม่ได้อาศัยกรรมฐาน คำว่า “สิขาปฺปตฺตํ นุ โข” นี้ ท่านกล่าวโดยหมายถึงโยคีผู้มนสิการด้วยการนับเป็นเวลานาน จริงอยู่ โยคีนั้นอาศัยเพียงความไม่ฟุ้งซ่านที่ได้มาอย่างนั้น พึงเข้าใจอย่างนี้ คำว่า “อสฺสาสปสฺสาเสสุ โย อุปฏฺฐาติ, ตํ คเหตฺวา” (ในบรรดาลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ลมใดปรากฏ พึงถือเอาลมนั้น) นี้ ท่านกล่าวหมายถึงบุคคลที่ในบรรดาลมหายใจเข้าและลมหายใจออก มีเพียงลมเดียวปรากฏก่อน, ส่วนบุคคลใด ลมทั้งสองปรากฏ, บุคคลนั้นพึงถือเอาทั้งสองอย่างแล้วนับ และด้วยบทว่า “โย อุปฏฺฐาติ” นี้ พึงเห็นว่า แม้ความข้อนี้ท่านก็ได้แสดงไว้แล้วว่า ในบรรดาลมที่ช่องจมูกทั้งสอง ลมใดปรากฏชัดกว่า พึงถือเอาลมนั้น ด้วยอาเมฬิตวจนะ (คำซ้ำ) ว่า “ปวตฺตมานํ ปวตฺตมานํ” ท่านแสดงการกำหนดลมหายใจเข้าและลมหายใจออกที่ต่อเนื่อง บทว่า เอวํ มีความว่า กำหนดแล้วโดยประการที่กล่าวแล้วนั่นเทียว (ลมหายใจ) ย่อมปรากฏชัด เพราะไม่มีความฟุ้งซ่านไปภายนอก ด้วยสามารถแห่งการนับ

Palighassa parivattanaṃ, taṃ yattha nikkhipanti, so palighatthambho. Tiyāmarattinti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Purimanayenāti sīghagaṇanāya, gopālakagaṇanāyāti attho. Eko dve tīṇi cattāri pañcāti gaṇanāvidhidassanaṃ. Tasmā aṭṭhātiādīsupi ekato paṭṭhāyeva paccekaṃ aṭṭhādīni pāpetabbāni. Sīghaṃ sīghaṃ gaṇetabbameva. Kasmāti tattha kāraṇaṃ, nidassanañca dasseti ‘‘gaṇanapaṭibaddhe hī’’tiādinā. Tattha arīyati tena nāvāti arittaṃ, pājanadaṇḍo. Arittena upatthambhanaṃ arittupatthambhanaṃ, tassa vasena.

วงแหวนของลิ่มสลัก, เขาสอดลิ่มสลักนั้นไว้ที่ใด ที่นั้นคือเสาลิ่มสลัก บทว่า ติยามรตฺตึ เป็นอุปโยควจนะในอรรถอัจจันตสังโยค บทว่า ปุริมนเยน มีความว่า โดยการนับเร็ว, โดยการนับแบบคนเลี้ยงโค บทว่า เอโก เทฺว ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ เป็นการแสดงวิธีนับ เพราะฉะนั้น แม้ในบทว่า อฏฺฐ เป็นต้น ก็พึงให้นับถึงแปดเป็นต้นแต่ละครั้ง โดยเริ่มจากหนึ่งนั่นเทียว พึงนับเร็วๆ นั่นเทียว เพราะเหตุไร? ท่านแสดงเหตุและอุทาหรณ์ในข้อนั้นด้วยคำเป็นต้นว่า “คณนปฏิพทฺเธ หิ” ในบทนั้น คำว่า อริตฺตํ คือ ไม้ที่เขาใช้ค้ำเรือไป, ได้แก่ ไม้ค้ำ การค้ำด้วยไม้ค้ำ ชื่อว่า อริตฺตุปตฺถมฺภนํ, ด้วยสามารถแห่งการค้ำนั้น

Nippariyāyato nirantarappavatti nāma ṭhapanāyamevāti āha ‘‘nirantaraṃ pavattaṃ viyā’’ti. Anto pavisantaṃ vātaṃ manasi karonto anto cittaṃ paveseti nāma. Bahi cittanīharaṇepi eseva nayo. Vātabbhāhatanti abbhantaragataṃ vātaṃ bahulaṃ manasi karontassa vātena taṃ ṭhānaṃ abbhāhataṃ viya, medena pūritaṃ viya ca hoti, tathā upaṭṭhāti. Nīharato phuṭṭhokāsaṃ [Pg.329] muñcitvā, tathā pana nīharato vātassa gatisamannesanamukhena nānārammaṇesu cittaṃ vidhāvatīti āha ‘‘puthuttārammaṇe cittaṃ vikkhipatī’’ti.

โดยไม่มีปริยาย การเป็นไปไม่ขาดสาย ชื่อว่ามีในฐปนาเท่านั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “นิรนฺตรํ ปวตฺตํ วิย” (ราวกับเป็นไปไม่ขาดสาย) โยคีผู้มนสิการลมที่เข้าไปภายใน ชื่อว่านำจิตเข้าไปภายใน แม้ในการนำจิตออกไปภายนอก ก็นัยนี้แหละ บทว่า วาตพฺภาหตํ ความว่า สำหรับโยคีผู้มนสิการลมที่เข้าไปภายในบ่อยๆ ฐานนั้นย่อมเป็นเหมือนถูกลมกระทบ และเหมือนเต็มด้วยไขมัน, ย่อมปรากฏอย่างนั้น สำหรับโยคีผู้นำลมออก โดยปล่อยโอกาสที่ถูกกระทบ, ก็แต่ว่า สำหรับโยคีผู้นำออกอย่างนั้น จิตย่อมแล่นไปในอารมณ์ต่างๆ โดยมีการแสวงหาทางไปของลมเป็นเบื้องหน้า เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปุถุตฺตารมฺมเณ จิตฺตํ วิกฺขิปติ” (ย่อมยังจิตให้ฟุ้งซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ)

Etanti etaṃ assāsapassāsajātaṃ.

บทว่า เอตํ ได้แก่ หมู่แห่งลมหายใจเข้าและลมหายใจออกนี้

224. Anugamananti pavattapavattānaṃ assāsapassāsānaṃ ārammaṇakaraṇavasena satiyā anu anu pavattanaṃ anugacchanaṃ. Tenevāha ‘‘tañca kho na ādimajjhapariyosānānugamanavasenā’’ti. Nābhi ādi tattha paṭhamaṃ uppajjanato. Paṭhamuppattivasena hi idha ādicintā, na uppattimattavasena. Tathā hi te nābhito paṭṭhāya yāva nāsikaggā sabbattha uppajjanteva. Yattha yattha ca uppajjanti, tattha tattheva bhijjanti dhammānaṃ gamanābhāvato. Yathāpaccayaṃ pana desantaruppattiyaṃ gatisamaññā. Hadayaṃ majjhanti hadayasamīpaṃ tassa uparibhāgo majjhaṃ. Nāsikaggaṃ pariyosānanti nāsikaṭṭhānaṃ tassa pariyosānaṃ assāsapassāsasamaññāya tadavadhibhāvato. Tathā hete ‘‘cittasamuṭṭhānā’’ti vuttā, na ca bahiddhā cittasamuṭṭhānānaṃ sambhavo atthi. Tenāha ‘‘abbhantaraṃ pavisanavātassa nāsikaggaṃ ādī’’ti. Pavisananikkhamanapariyāyo pana taṃsadisavasena vuttoti veditabbo. Vikkhepagatanti vikkhepaṃ upagataṃ, vikkhittaṃ asamāhitanti attho. Sāraddhāyāti sadarathabhāvāya. Iñjanāyāti kammaṭṭhānamanasikārassa calanāya.

๒๒๔. บทว่า อนุคมนํ ได้แก่ การเป็นไปตามๆ การตามไปของสติ ด้วยสามารถแห่งการทำลมหายใจเข้าและลมหายใจออกที่เกิดขึ้นแล้วๆ ให้เป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ตญฺจ โข น อาทิมชฺฌปริโยสานานุคมนวเสนา” (ก็การตามนั้น มิใช่โดยการตามเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด) สะดือเป็นเบื้องต้น เพราะเกิดก่อนในที่นั้น จริงอยู่ ในที่นี้ การกำหนดว่าเบื้องต้นมีได้ด้วยสามารถแห่งการเกิดก่อน ไม่ใช่ด้วยสามารถแห่งการเกิดขึ้นเพียงอย่างเดียว จริงอย่างนั้น ลมหายใจเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นในที่ทุกแห่ง ตั้งแต่สะดือจนถึงปลายจมูกนั่นเทียว และย่อมเกิดขึ้นในที่ใดๆ ก็ย่อมดับไปในที่นั้นๆ นั่นแหละ เพราะธรรมทั้งหลายไม่มีการไป แต่ว่า ในการเกิดขึ้นในที่อื่นตามปัจจัย ย่อมมีชื่อว่า "คติ" (การไป) บทว่า หทยํ มชฺฌํ ได้แก่ ที่ใกล้หัวใจ ส่วนเบื้องบนของมันคือท่ามกลาง บทว่า นาสิคคฺคํ ปริโยสานํ ได้แก่ ที่ตั้งคือจมูกเป็นที่สุดของมัน เพราะบัญญัติว่าลมหายใจเข้าออกมีที่สุดเพียงนั้น จริงอย่างนั้น ลมหายใจเหล่านี้ท่านกล่าวว่า “จิตฺตสมุฏฺฐานา” (มีจิตเป็นสมุฏฐาน), และการเกิดขึ้นของรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานภายนอกย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อพฺภนฺตรํ ปวิสนวาตสฺส นาสิคฺคํ อาทิ” (ปลายจมูกเป็นเบื้องต้นของลมที่เข้าไปภายใน) ส่วนปริยายว่า การเข้า การออก พึงทราบว่า ท่านกล่าวโดยสามารถแห่งความคล้ายคลึงกันนั้น บทว่า วิกฺเขปคตํ มีความว่า ถึงความฟุ้งซ่าน, ฟุ้งซ่าน, ไม่ตั้งมั่น บทว่า สารทฺธาย ได้แก่ เพื่อความเป็นผู้มีความกระวนกระวาย บทว่า อิญฺชนาย ได้แก่ เพื่อความหวั่นไหวแห่งการมนสิการกรรมฐาน

Vikkhepagatena cittenāti hetumhi karaṇavacanaṃ, itthambhūtalakkhaṇe vā. Sāraddhāti sadarathā. Iñjitāti iñjanakā calanakā. Tathā phanditā.

บทว่า วิกฺเขปคเตน จิตฺเตน เป็นกรณวจนะในอรรถเหตุ, หรือในอรรถอิตถัมภูตลักษณะ บทว่า สารทฺธา ได้แก่ มีความกระวนกระวาย บทว่า อิญฺชิตา ได้แก่ หวั่นไหว, สั่นสะเทือน บทว่า ผนฺทิตา ก็เช่นกัน

Ādimajjhapariyosānavasenāti ādimajjhapariyosānānugamanavasena na manasi kātabbanti sambandho. ‘‘Anubandhanāya manasi karontena phusanāvasena ca ṭhapanāvasena ca manasi kātabba’’nti yenādhippāyena vuttaṃ, taṃ vivarituṃ ‘‘gaṇanānubandhanāvasena viyā’’tiādimāha. Tattha visuṃ manasikāro natthīti gaṇanāya, anubandhanāya ca vinā yathākkamaṃ kevalaṃ phusanāvasena, ṭhapanāvasena ca kammaṭṭhānamanasikāro natthi. Nanu phusanāya vinā ṭhapanāya viya, phusanāya vinā gaṇanāyapi manasikāro natthiyeva? Yadipi natthi, gaṇanā pana yathā kammaṭṭhānamanasikārassa mūlabhāvato padhānabhāvena [Pg.330] gahetabbā, evaṃ anubandhanā ṭhapanāya, tāya vinā ṭhapanāya asambhavato. Tasmā satipi phusanāya nānantarikabhāve gaṇanānubandhanā eva mūlabhāvato padhānabhāvena gahetvā itarāsaṃ tadabhāvaṃ dassento āha ‘‘gaṇanānubandhanāvasena viya hi phusanāṭhapanāvasena visuṃ manasikāro natthī’’ti. Yadi evaṃ tā kasmā uddese visuṃ gahitāti āha ‘‘phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyevā’’tiādi. Tattha ‘‘phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇento’’ti iminā gaṇanāya phusanā aṅganti dasseti. Tenāha ‘‘gaṇanāya ca phusanāya ca manasi karotī’’ti. Tatthevāti phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva. Teti assāsapassāse. Satiyā anubandhantoti gaṇanāvīthiṃ anugantvā satiyā nibandhanto, phuṭṭhokāseyeva te nirantaraṃ upadhārentoti attho. Appanāvasena cittaṃ ṭhapentoti yathā appanā hoti, evaṃ yathāupaṭṭhite nimitte cittaṃ ṭhapento samādahanto. Anubandhanāya cātiādīsu anubandhanāya ca phusanāya ca ṭhapanāya ca manasi karotīti vuccatīti yojanā. Svāyamatthoti yvāyaṃ ‘‘phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇento, tattheva gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā te satiyā anubandhanto’’ti ca vutto, so ayamattho. Yā accantāya na minoti na vinicchināti, sā mānassa samīpeti upamā yathā ‘‘goṇo viya gavayo’’ti.

บทว่า อาทิมชฺฌปริโยสานวเสนาติ มีความเกี่ยวข้องว่า (ไม่พึงทำในใจ) โดยนัยแห่งการตามไปซึ่งเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด ท่านกล่าวไว้โดยอัธยาศัยใดว่า “เมื่อบุคคลทำในใจโดยอนุพันธนา พึงทำในใจโดยนัยแห่งผุสนาและโดยนัยแห่งฐปนา” เพื่อจะเปิดเผยอัธยาศัยนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “วิยา” (เหมือน) โดยนัยแห่งคณนาและอนุพันธนา ในข้อนั้น คำว่า การทำในใจโดยส่วนอื่นไม่มี ความว่า การทำกรรมฐานในใจเพียงโดยนัยแห่งผุสนาและโดยนัยแห่งฐปนาตามลำดับ เว้นจากคณนาและอนุพันธนา ย่อมไม่มี ถามว่า เหมือนการทำในใจโดยฐปนาเว้นจากผุสนา การทำในใจโดยคณนาเว้นจากผุสนาก็ไม่มีเหมือนกันมิใช่หรือ? ตอบว่า แม้จะไม่มี แต่ว่า คณนาพึงถือเอาโดยความเป็นประธาน เพราะเป็นมูลของการทำกรรมฐานในใจฉันใด อนุพันธนาก็พึงถือเอา (โดยความเป็นประธาน) แห่งฐปนาฉันนั้น เพราะว่าเมื่อเว้นจากอนุพันธนานั้น ฐปนาย่อมมีไม่ได้ เพราะเหตุนั้น แม้เมื่อความเป็นไปโดยไม่เนื่องกันแห่งผุสนามีอยู่ ก็ทรงถือเอาคณนาและอนุพันธนานั่นแหละโดยความเป็นประธาน เพราะเป็นมูล เมื่อจะทรงแสดงความไม่มีแห่งภาวะนั้นของธรรมที่เหลือ จึงตรัสว่า “เพราะว่า การทำในใจโดยส่วนอื่นโดยนัยแห่งผุสนาและฐปนา เหมือนโดยนัยแห่งคณนาและอนุพันธนา ย่อมไม่มี” ถามว่า ถ้าอย่างนั้น เพราะเหตุไร ธรรมเหล่านั้น (ผุสนาและฐปนา) ท่านจึงยกขึ้นแสดงไว้ต่างหากในอุเทศ? ตอบว่า ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ผุฏฺฐผุฏฺฐฏฺฐาเนเยว” ในข้อนั้น ด้วยบทว่า “นับอยู่ในที่อันถูกต้องแล้วๆ นั่นเทียว” นี้ ทรงแสดงว่า ผุสนาเป็นองค์ของคณนา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมทำในใจโดยคณนาและโดยผุสนา” บทว่า ตตฺเถว ได้แก่ ในที่อันถูกต้องแล้วๆ นั่นเทียว บทว่า เต ได้แก่ ซึ่งอัสสาสะและปัสสาสะทั้งหลาย บทว่า สติยา อนุพนฺธนฺโต ความว่า ผู้ตามแนวทางแห่งการนับไปแล้ว ผูกไว้ด้วยสติ อธิบายว่า ผู้พิจารณาเห็นอัสสาสะปัสสาสะเหล่านั้นเนืองๆ ในโอกาสที่ถูกต้องแล้วนั่นเทียว บทว่า อปฺปนาวเสน จิตฺตํ ฐเปนฺโต ความว่า ผู้ตั้งจิตไว้มั่นในนิมิตที่ปรากฏขึ้นตามความเป็นจริงอย่างใด อัปปนาก็ย่อมมีอย่างนั้น ในบทเป็นต้นว่า อนุพนฺธนาย จ พึงประกอบความว่า “ย่อมกล่าวว่า ย่อมทำในใจโดยอนุพันธนา โดยผุสนา และโดยฐปนา” บทว่า สฺวายมตฺโถ ความว่า เนื้อความใดที่ท่านกล่าวไว้ว่า “นับอยู่ในที่อันถูกต้องแล้วๆ นั่นเทียว” และ “รวบรวมการนับไว้ในที่นั้นนั่นเทียว แล้วตามอัสสาสะปัสสาสะเหล่านั้นไปด้วยสติ” เนื้อความนั้นคือเนื้อความนี้ ธรรมชาติใดย่อมไม่เทียบเคียง ย่อมไม่ตัดสินโดยส่วนเดียว ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อุปมา เพราะอยู่ใกล้กับมานะ (การเทียบเคียง) เหมือนอย่างว่า “ควายป่าเหมือนโค”

225. Paṅguḷoti pīṭhasappī. Dolā pekholo. Kīḷatanti kīḷantānaṃ. Mātāputtānanti attano bhariyāya, puttassa ca. Ubho koṭiyoti āgacchantassa purimakoṭiṃ, gacchantassa pacchimakoṭinti dvepi koṭiyo. Majjhanti dolāphalakasseva majjhaṃ. Upanibandhanathambho viyāti upanibandhanathambho, nāsikaggaṃ, mukhanimittaṃ vā, tassa mūle samīpe ṭhatvā. Kathaṃ ṭhatvā? Satiyā vasena. Satiñhi tattha sūpaṭṭhitaṃ karonto yogāvacaro tattha ṭhito nāma hoti, avayavadhammena samudāyassa apadisitabbato. Nimitteti nāsikaggādinimitte. Satiyā nisīdantoti sativasena nisīdanto. ‘‘Satiñhi tatthā’’tiādinā ṭhāne viya vattabbaṃ. Tatthāti phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāne.

๒๒๕. บทว่า ปงฺคุโฬติ คือ คนง่อยที่เคลื่อนที่ไปด้วยตั่ง บทว่า โทลา คือ เปล บทว่า กีฬนฺติ คือ ของผู้เล่นอยู่ บทว่า มาตาปุตฺตานนฺติ คือ ของภรรยาและบุตรของตน บทว่า อุโภ โกฏิโยติ คือ ปลายทั้งสอง ได้แก่ ปลายข้างหน้าของเปลที่มา และปลายข้างหลังของเปลที่ไป บทว่า มชฺฌนฺติ คือ ท่ามกลางแห่งแผ่นกระดานของเปลนั่นเทียว บทว่า อุปนิพนฺธนตฺถมฺโภ วิยาติ คือ เหมือนเสาที่ผูกไว้ ได้แก่ ปลายจมูก หรือ มุขคคนิมิต (ริมฝีปากบน) ยืนอยู่ใกล้ๆ ที่โคนของเสานั้น ถามว่า ยืนอยู่อย่างไร? ตอบว่า โดยอำนาจแห่งสติ เพราะว่า พระโยคาวจรผู้ทำสติให้ตั้งมั่นดีแล้วในที่นั้น ชื่อว่ายืนอยู่ในที่นั้น เพราะพึงแสดงถึงส่วนรวม (บุคคล) ด้วยธรรมที่เป็นส่วนย่อย (สติ) บทว่า นิมิตฺเตติ คือ ในนิมิตมีปลายจมูกเป็นต้น บทว่า สติยา นิสีทนฺโตติ คือ นั่งอยู่โดยความเป็นผู้มีสติ พึงกล่าวเหมือนในฐานะ (ที่อธิบายไว้แล้ว) ด้วยคำเป็นต้นว่า “สติญฺหิ ตตฺถ” บทว่า ตตฺถาติ คือ ในที่อันถูกต้องแล้วๆ

226. Teti [Pg.331] nagarassa antobahigatā manussā, tesaṃ saṅgahā ca hatthagatā.

๒๒๖. บทว่า เตติ คือ มนุษย์ทั้งหลายผู้อยู่ภายในและภายนอกแห่งนคร และสิ่งของที่พวกเขารวบรวมไว้ในมือ

227. Ādito paṭṭhāyāti upameyyatthadassanato paṭṭhāya. Gāthāyaṃ nimittanti upanibandhanānimittaṃ. Anārammaṇamekacittassāti ekassa cittassa na ārammaṇaṃ, ārammaṇaṃ na hontīti attho. Ajānato ca tayo dhammeti nimittaṃ assāso passāsoti ime tayo dhamme ārammaṇakaraṇavasena avindantassa. Ca-saddo byatireke. Bhāvanāti ānāpānassatisamādhibhāvanā. Nupalabbhatīti na upalabbhati na sijjhatīti ayaṃ codanāgāthāya attho, dutiyā pana parihāragāthā suviññeyyāva.

๒๒๗. บทว่า อาทิโต ปฏฺฐายาติ คือ ตั้งแต่บทที่แสดงอรรถแห่งอุปไมย บทว่า นิมิตฺตํ ในคาถา คือ อุปนิพันธนานิมิต (นิมิตเป็นที่ผูกจิตไว้) บทว่า อนารมฺมณเมกจิตฺตสฺสาติ คือ ไม่ใช่อารมณ์ของจิตดวงหนึ่ง ความว่า ไม่เป็นอารมณ์ (ของจิตดวงเดียว) บทว่า อชานโต จ ตโย ธมฺเมติ คือ แก่ผู้ไม่ได้ธรรม ๓ ประการเหล่านี้ ได้แก่ นิมิต อัสสาสะ ปัสสาสะ โดยการทำเป็นอารมณ์ จ-ศัพท์ ในอรรถว่า แตกต่างกัน (วยติเรก) บทว่า ภาวนาติ คือ อานาปานสติสมาธิภาวนา บทว่า นูปสพฺภตีติ คือ ย่อมไม่ได้ ย่อมไม่สำเร็จ ดังนี้ นี้เป็นอรรถแห่งคาถาที่เป็นคำถาม ส่วนคาถาที่สองซึ่งเป็นคำตอบนั้น เข้าใจง่ายทีเดียว

Kathanti tāsaṃ atthaṃ vivarituṃ kathetukamyatāpucchā. Ime tayo dhammātiādīsu padayojanāya saddhiṃ ayamatthaniddeso – ime nimittādayo tayo dhammā ekacittassa kathaṃ ārammaṇaṃ na honti, tathāpi na cime na ca ime tayo dhammā aviditā honti, kathaṃ na ca honti aviditā? Tesañhi aviditatte cittañca kathaṃ vikkhepaṃ na gacchati, padhānañca bhāvanāya nipphādakaṃ vīriyañca kathaṃ paññāyati, nīvaraṇānaṃ vikkhambhakaṃ sammadeva samādhānāvahaṃ bhāvanānuyogasaṅkhātaṃ payogañca yogī kathaṃ sādheti, uparūpari lokiyalokuttarañca visesaṃ kathamadhigacchatīti.

บทว่า กถนฺติ เป็นคำถามด้วยความประสงค์จะกล่าว เพื่อเปิดเผยเนื้อความของคาถาเหล่านั้น ในบทเป็นต้นว่า อิเม ตโย ธมฺมา นี้เป็นการแสดงเนื้อความพร้อมกับการประกอบบท คือ ธรรม ๓ ประการเหล่านี้ มีนิมิตเป็นต้น ไม่เป็นอารมณ์ของจิตดวงเดียวได้อย่างไร? ถึงอย่างนั้น ธรรม ๓ ประการเหล่านี้ก็ไม่เป็นสิ่งที่ไม่รู้ และไม่เป็นสิ่งที่ไม่รู้ได้อย่างไร? เพราะเมื่อธรรม ๓ ประการเหล่านั้นไม่เป็นที่รู้ จิตจะไม่ถึงความฟุ้งซ่านได้อย่างไร? และความเพียรที่เป็นประธานและทำให้ภาวนาสำเร็จจะปรากฏได้อย่างไร? พระโยคีจะทำให้ความพากเพียรที่เรียกว่าการประกอบเนืองๆ ในภาวนา ซึ่งข่มนิวรณ์ได้และนำมาซึ่งความตั้งมั่นโดยชอบทีเดียวสำเร็จได้อย่างไร? และจะบรรลุคุณวิเศษที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระชั้นสูงขึ้นไปได้อย่างไร?

Idāni tamatthaṃ kakacūpamāya sādhetuṃ ‘‘seyyathāpī’’tiādi vuttaṃ. Bhūmibhāgassa visamatāya cañcale rukkhe chedanakiriyā na sukarā siyā, tathā ca sati kakacadantagati dubbiññeyyāti āha ‘‘same bhūmibhāge’’ti. Kakacenāti khuddakena kharapattena. Tenāha ‘‘puriso’’ti. Phuṭṭhakakacadantānanti phuṭṭhaphuṭṭhakakacadantānaṃ vasena. Tena kakacadantehi phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva purisassa satiyā upaṭṭhānaṃ dasseti. Tenāha ‘‘na āgate vā gate vā kakacadante manasi karotī’’ti. Kakacassa ākaḍḍhanakāle purisābhimukhaṃ pavattā āgatā. Pellanakāle tato vigatā ‘‘gatā’’ti vuttā. Na ca āgatā vā gatā vā kakacadantā aviditā honti sabbattha satiyā upaṭṭhitattā chinditabbaṭṭhānaṃ aphusitvā gacchantānaṃ, āgacchantānañca kakacadantānaṃ abhāvato. Padhānanti rukkhassa chedanavīriyaṃ[Pg.332]. Payoganti tasseva chedanakiriyaṃ. Visesanti anekabhāvāpādanaṃ, tena ca sādhetabbaṃ payojanavisesaṃ.

บัดนี้ เพื่อจะทรงให้เนื้อความนั้นสำเร็จด้วยอุปมาด้วยเลื่อย จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “เสยฺยถาปิ” (เปรียบเหมือนว่า) เพราะเมื่อพื้นดินไม่สม่ำเสมอ ท่อนไม้ก็จะหวั่นไหว กิริยาคือการตัดก็ทำได้ไม่ง่าย และเมื่อเป็นเช่นนั้น การไปของฟันเลื่อยก็รู้ได้ยาก เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “สเม ภูมิภาเค” (บนพื้นดินที่สม่ำเสมอ) บทว่า กกเจน ได้แก่ ด้วยเลื่อยเล็กที่มีใบหยาบ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ปุริโส” (บุรุษ) บทว่า ผุฏฺฐกกจทนฺตานํ ได้แก่ โดยนัยแห่งฟันเลื่อยที่กระทบแล้วๆ ด้วยบทนั้น พระองค์ทรงแสดงการตั้งอยู่แห่งสติของบุรุษในที่อันฟันเลื่อยกระทบแล้วๆ นั่นเทียว เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “น อาคเต วา คเต วา กกจทนฺเต มนสิ กโรติ” (ไม่ใส่ใจถึงฟันเลื่อยที่มาแล้วหรือไปแล้ว) ในคราวที่ดึงเลื่อย ฟันเลื่อยที่เป็นไปเฉพาะหน้าบุรุษ ชื่อว่า “มาแล้ว” ในคราวที่ผลักไป ฟันเลื่อยที่ปราศไปจากบุรุษนั้น ชื่อว่า “ไปแล้ว” ก็ฟันเลื่อยที่มาแล้วหรือไปแล้ว จะไม่เป็นสิ่งที่เขาไม่รู้ก็หาไม่ เพราะสติปรากฏอยู่ทั่ว และเพราะไม่มีฟันเลื่อยที่ไปและมาโดยไม่กระทบที่ที่พึงตัด บทว่า ปธานํ ได้แก่ ความเพียรในการตัดท่อนไม้ บทว่า ปโยโค ได้แก่ กิริยาคือการตัดท่อนไม้นั้นนั่นเอง บทว่า วิเสโส ได้แก่ การทำให้เป็นส่วนต่างๆ มากมาย และประโยชน์พิเศษอันจะพึงให้สำเร็จได้ด้วยท่อนไม้นั้น

Yathā rukkhotiādi upamāsaṃsandanaṃ. Upanibandhati ārammaṇe cittaṃ etāyāti sati upanibandhanā nāma, tassā assāsapassāsānaṃ sallakkhaṇassa nimittanti upanibandhanānimittaṃ, nāsikaggaṃ, mukhanimittaṃ vā. Evamevāti yathāpi so puriso kakacena rukkhaṃ chindanto āgatagate kakacadante amanasikarontopi phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva satiyā upaṭṭhapanena āgatagate kakacadante jānāti, suttapadañca avirajjhanto atthakiccaṃ sādheti, evameva. Nāsikagge mukhanimitteti dīghanāsiko nāsikagge itaro mukhaṃ dasanaṃ nimīyati chādīyati etenāti mukhanimittanti laddhanāme uttaroṭṭhe.

คำเป็นต้นว่า ยถา รุกฺโข เป็นการเชื่อมต่ออุปมา สติย่อมผูกจิตไว้ในอารมณ์ด้วยธรรมชาตินั้น เหตุนั้น สติจึงชื่อว่า อุปนิพันธนา เป็นนิมิตคือเป็นเหตุแห่งการกำหนดรู้อัสสาสะปัสสาสะของสตินั้น เหตุนั้น จึงชื่อว่า อุปนิพันธนานิมิต ได้แก่ ปลายจมูก หรือ มุขขะนิมิต บทว่า เอวเมว ความว่า เปรียบเหมือนบุรุษนั้นเมื่อตัดท่อนไม้ด้วยเลื่อย แม้ไม่ใส่ใจถึงฟันเลื่อยที่มาและไป ก็ย่อมรู้ฟันเลื่อยที่มาและไปได้ ด้วยการตั้งสติไว้ในที่ที่กระทบแล้วๆ นั่นเทียว และไม่ละเลยแนวเชือกหมึก ย่อมทำกิจที่ต้องการให้สำเร็จได้ ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ในบทว่า นาสิคคฺเค มุขนิมิตฺเต ความว่า ผู้มีจมูกยาวพึงตั้งสติไว้ที่ปลายจมูก ผู้ที่นอกเหนือจากนั้น (คือผู้มีจมูกสั้น) พึงตั้งสติไว้ที่ริมฝีปากบนซึ่งได้ชื่อว่า มุขขะนิมิต เพราะปากคือฟันย่อมถูกปิด ถูกปกคลุมด้วยสิ่งนี้

Idaṃ padhānanti yena vīriyārambhena āraddhavīriyassa yogino kāyopi cittampi kammaniyaṃ bhāvanākammakkhamaṃ bhāvanākammayoggaṃ hoti, idaṃ vīriyaṃ padhānanti phalena hetuṃ dasseti. Upakkilesā pahīyantīti cittassa upakkilesabhūtāni nīvaraṇāni vikkhambhanavasena pahīyanti. Vitakkā vūpasamantīti tato eva kāmavitakkādayo micchāvitakkā upasamaṃ gacchanti, nīvaraṇappahānena vā paṭhamajjhānādhigamaṃ dassetvā vitakkavūpasamāpadesena dutiyajjhānādīnamadhigamamāha. Ayaṃ payogoti ayaṃ jhānādhigamassa hetubhūto kammaṭṭhānānuyogo payogo. Saṃyojanā pahīyantīti dasapi saṃyojanāni maggapaṭipāṭiyā samucchedavasena pahīyanti. Anusayā byantī hontīti tathā sattapi anusayā anuppattidhammatāpādanena bhaṅgamattassapi anavasesato vigatantā honti. Ettha ca saṃyojanappahānaṃ nāma anusayanirodheneva hoti, pahīnesu ca saṃyojanesu anusayānaṃ lesopi na bhavissatīti ca dassanatthaṃ ‘‘saṃyojanā pahīyanti anusayā byantī hontī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ visesoti imaṃ samādhiṃ nissāya anukkamena labbhamāno ayaṃ saṃyojanappahānādiko imassa samādhissa visesoti attho.

บทว่า อิทํ ปธานํ ความว่า ด้วยการปรารภความเพียรใด กายและจิตของโยคีผู้ปรารภความเพียรแล้ว ย่อมเป็นสิ่งที่ควรแก่การงาน ทนต่อภาวนากรรม เหมาะแก่ภาวนากรรม ความเพียรนี้ชื่อว่า ปธาน ดังนี้ เป็นการแสดงเหตุด้วยผล บทว่า อุปกฺกิเลสา ปหียนฺติ ความว่า นิวรณ์ทั้งหลายที่เป็นอุปกิเลสของจิต ย่อมถูกละได้ด้วยวิกขัมภนประหาณ บทว่า วิตกฺกา วูปสฺมนฺติ ความว่า จากการละนิวรณ์นั้นนั่นเทียว มิจฉาวิตกทั้งหลายมีกามวิตกเป็นต้น ย่อมถึงความสงบระงับ หรืออีกอย่างหนึ่ง ทรงแสดงการบรรลุปฐมฌานด้วยการละนิวรณ์แล้ว จึงตรัสการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น ด้วยเทศนาว่าด้วยความสงบวิตก บทว่า อยํ ปโยโค ความว่า การประกอบเนืองๆ ในกรรมฐานนี้ ซึ่งเป็นเหตุแห่งการบรรลุฌาน ชื่อว่า ประโยค บทว่า สํโยชนา ปหียนฺติ ความว่า สังโยชน์ทั้ง 10 ย่อมถูกละได้ด้วยสมุจเฉทประหาณตามลำดับแห่งมรรค บทว่า อนุสยา พฺยนฺตี โหนฺติ ความว่า ฉันนั้น อนุสัยทั้ง 7 ย่อมมีที่สุดอันไปปราศแล้ว ด้วยการทำให้มีสภาวะไม่เกิดขึ้นอีก โดยไม่เหลือแม้เพียงภังคขณะ ในสองอย่างนั้น การละสังโยชน์ย่อมมีได้ด้วยความดับแห่งอนุสัยนั่นเทียว และเพื่อแสดงว่า เมื่อสังโยชน์ทั้งหลายถูกละได้แล้ว แม้เพียงเล็กน้อยแห่งอนุสัยก็จะไม่มี จึงตรัสว่า “สํโยชนา ปหียนฺติ อนุสยา พฺยนฺตี โหนฺติ” บทว่า อยํ วิเสโส มีเนื้อความว่า ผลนี้มีประการเริ่มต้นคือการละสังโยชน์ ซึ่งจะพึงได้โดยลำดับเพราะอาศัยสมาธินี้ เป็นคุณวิเศษของสมาธินี้

Yassāti yena. Anupubbanti anukkamena. Paricitāti pariciṇṇā. Ayaṃ hettha saṅkhepattho – ānāpānassati yathā buddhena bhagavatā desitā[Pg.333], tatheva yena dīgharassapajānanādividhinā anupubbaṃ paricitā suṭṭhu bhāvitā, tato eva paripuṇṇā soḷasannaṃ vatthūnaṃ pāripūriyā sabbaso puṇṇā. So bhikkhu imaṃ attano khandhādilokaṃ paññobhāsena pabhāseti. Yathā kiṃ abbhā muttova candimā abbhupakkilesavimutto candimā tārakarājā viyāti.

บทว่า ยสฺส ได้แก่ ภิกษุใด บทว่า อนุปุพฺพํ ได้แก่ โดยลำดับ บทว่า ปริจิตา ได้แก่ อบรมแล้ว นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในคาถานี้: อานาปานสติอันพระพุทธผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างใด ภิกษุใดได้อบรมแล้ว ทำให้เจริญดีแล้วโดยลำดับอย่างนั้นเทียว ด้วยวิธีมีประการเริ่มต้นคือการรู้ชัดซึ่งลมหายใจยาวและสั้น จากนั้นนั่นเทียว อานาปานสตินั้นจึงบริบูรณ์ เต็มแล้วโดยประการทั้งปวง เพราะความเต็มเปี่ยมแห่งวัตถุ 16 ประการ ภิกษุนั้นย่อมยังโลกคือขันธ์เป็นต้นของตนนี้ ให้สว่างไสวด้วยแสงสว่างคือปัญญา เปรียบเหมือนอะไร? เหมือนพระจันทร์ผู้เป็นราชาแห่งดวงดาว พ้นวิเศษแล้วจากอุปกิเลสคือเมฆ ฉะนั้น

Idhāti kakacūpamāyaṃ. Assāti yogino. Idhāti vā imasmiṃ ṭhāne. Assāti upamābhūtassa kakacassa. Āgatagatavasena yathā tassa purisassa amanasikāro, evaṃ assāsapassāsānaṃ āgatagatavasena amanasikāramattameva payojanaṃ.

บทว่า อิธ ได้แก่ ในอุปมาด้วยเลื่อย บทว่า อสฺส ได้แก่ ของโยคี หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า อิธ ได้แก่ ในที่นี้ บทว่า อสฺส ได้แก่ ของเลื่อยที่เป็นอุปมา ความไม่ใส่ใจของบุรุษนั้นโดยนัยแห่งการมาและการไปมีอยู่ฉันใด ฉันนั้น สักว่าความไม่ใส่ใจโดยนัยแห่งการมาและการไปของอัสสาสะปัสสาสะเท่านั้นเป็นประโยชน์

228. Nimittanti paṭibhāganimittaṃ. Avasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitāti appanāvitakkādiavasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitāti vadanti, vicārādīti pana vattabbaṃ nippariyāyena vitakkassa appanābhāvato. So hi pāḷiyaṃ ‘‘appanā byappanā’’ti (dha. sa. 7) niddiṭṭho, taṃsampayogato vā yasmā jhānaṃ ‘‘appanā’’ti aṭṭhakathāvohāro, jhānaṅgesu ca samādhi padhānaṃ, tasmā taṃ ‘‘appanā’’ti dassento ‘‘avasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitā appanāsaṅkhātā ṭhapanā ca sampajjatī’’ti āha. Kassaci pana gaṇanāvaseneva manasikārakālato pabhutīti ettha ‘‘anukkamato…pe… laṅghanākārappattaṃ viya hotī’’ti ettako gantho parihīno.

๒๒๘. บทว่า นิมิตฺตํ ได้แก่ ปฏิภาคนิมิต ในบทว่า อวเสสฌานงฺคปฏิปณฺฑิตา ท่านกล่าวว่า ประดับด้วยฌานองค์ที่เหลือมีวิตกเป็นต้นอันเป็นอัปปนา แต่ควรกล่าวว่า มีวิจารเป็นต้น เพราะโดยนิปปริยาย วิตกไม่เป็นอัปปนา จริงอยู่ วิตกนั้นในพระบาลีท่านแสดงไว้ว่า “อปฺปนา พฺยปฺปนา” หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่โวหารในอรรถกถาเรียกฌานว่า “อัปปนา” เพราะประกอบด้วยวิตกอันเป็นอัปปนานั้น และในบรรดาฌานองค์ทั้งหลาย สมาธิเป็นประธาน เพราะเหตุนั้น เมื่อจะแสดงสมาธินั้นว่าเป็นอัปปนา จึงกล่าวว่า “อวเสสฌานงฺคปฏิปณฺฑิตา อปฺปนาสงฺขาตา ฐปนา จ สมฺปชฺชติ” (การตั้งมั่นอันชื่อว่าอัปปนา ซึ่งประดับด้วยฌานองค์ที่เหลือ ย่อมสำเร็จ) แต่ในบาลีของบางท่าน ในบทว่า คณนาวเสเนว มนสิการกาลโต ปภุติ ข้อความเท่านี้ว่า “อนุกฺกมโต…เป…ลงฺฆนากาปปตฺตํ วิย โหติ” ขาดหายไป

Sāraddhakāyassa kassaci puggalassa. Onamati paṭṭikādīnaṃ palambanena. Vikūjatīti saddaṃ karoti. Gattānisadakapparādīnaṃ sandhiṭṭhānesu valiṃ gaṇhāti tattha tattha valitaṃ hoti. Kasmā? Yasmā sāraddhakāyo garuko hotīti kāyadarathavūpasamena saddhiṃ sijjhamāno oḷārikaassāsapassāsanirodho byatirekamukhena tassa sādhanaṃ viya vutto. Oḷārikaassāsapassāsanirodhavasenāti anvayavasena tadatthasādhanaṃ. Tattha kāyadarathe vūpasanteti cittajarūpānaṃ lahumudukammaññabhāvena yo sesatisantatirūpānampi lahuādibhāvo, so idha kāyassa lahubhāvoti adhippeto. Svāyaṃ yasmā cittassa lahuādibhāvena vinā natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘kāyopi cittampi lahukaṃ hotī’’ti.

ของบุคคลบางคนผู้มีกายกระสับกระส่าย (เตียงตั่ง) ย่อมน้อมลงเพราะการห้อยลงแห่งแผ่นกระดานเป็นต้น (บทว่า วิกูชติ) คือ ย่อมทำเสียง (คือเสียงเอี๊ยดอ๊าด) ย่อมเกิดรอยย่นในที่ต่อแห่งอวัยวะ สะโพก และข้อศอกเป็นต้น ในที่นั้นๆ ย่อมเป็นของย่น เพราะเหตุไร? เพราะว่ากายที่กระสับกระส่ายย่อมเป็นของหนัก ดังนี้ ความดับแห่งอัสสาสปัสสาสะอันหยาบที่สำเร็จพร้อมกับความสงบระงับความกระวนกระวายแห่งกาย ท่านกล่าวไว้ประดุจเป็นเครื่องให้สำเร็จซึ่งความสงบระงับนั้นโดยวยติเรกมุข (นัยปฏิเสธ) ส่วนบทว่า โดยความดับแห่งอัสสาสปัสสาสะอันหยาบ เป็นเครื่องให้สำเร็จเนื้อความนั้นโดยอันวยมุข (นัยอนุโลม) ในบทเหล่านั้น บทว่า เมื่อความกระวนกระวายแห่งกายสงบระงับแล้ว ความเป็นของเบาเป็นต้น แม้แห่งติสันตติรูปที่เหลือเหล่าใด เพราะความเป็นของเบา อ่อน ควรแก่การงานแห่งจิตตชรูปทั้งหลาย ความเป็นของเบาเป็นต้นนั้น ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาว่า ความเป็นของเบาแห่งกาย ความเป็นของเบานั้น เพราะเหตุว่า เว้นจากความเป็นของเบาเป็นต้นแห่งจิต ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้กายก็เบา แม้จิตก็เบา"

Oḷārike [Pg.334] assāsapassāse niruddhetiādi heṭṭhā vuttanayampi vicetabbākārappattassa kāyasaṅkhārassa vicayanavidhiṃ dassetuṃ ānītaṃ.

แม้คำมีอาทิว่า "เมื่ออัสสาสปัสสาสะอันหยาบดับแล้ว" ซึ่งเป็นนัยที่ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ ท่านก็นำมาเพื่อแสดงวิธีค้นคว้าซึ่งกายสังขารที่ถึงอาการอันบุคคลพึงค้นคว้า

229. Uparūpari vibhūtānīti bhāvanābalena uddhaṃ uddhaṃ pākaṭāni honti. Desatoti pakatiyā phusanadesato, pubbe attanā phusanavasena upadhāritaṭṭhānato.

๒๒๙. บทว่า "ปรากฏชัดเจนยิ่งๆ ขึ้นไป" คือ ย่อมปรากฏชัดในเบื้องบนๆ ด้วยกำลังแห่งภาวนา บทว่า "โดยประเทศ" คือ จากประเทศที่กระทบโดยปกติ ได้แก่ จากสถานที่อันตนกำหนดไว้แล้วในกาลก่อนโดยการกระทบ

‘‘Kattha natthī’’ti ṭhānavasena, ‘‘kassa natthī’’ti puggalavasena vīmaṃsiyamānamatthaṃ ekajjhaṃ katvā vibhāvetuṃ ‘‘antomātukucchiya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yathā udake nimuggassa puggalassa niruddhokāsatāya assāsapassāsā na pavattanti, evaṃ antomātukucchiyaṃ. Yathā matānaṃ samuṭṭhāpakacittābhāvato, evaṃ asaññībhūtānaṃ mucchāparetānaṃ, asaññīsu vā jātānaṃ, tathā nirodhasamāpannānaṃ. Catutthajjhānasamāpannānaṃ pana dhammatāvaseneva nesaṃ anuppajjanaṃ, tathā rūpārūpabhavasamaṅgīnaṃ. Keci pana ‘‘anupubbato sukhumabhāvappattiyā catutthajjhānasamāpannassa, rūpabhave rūpānaṃ bhavaṅgassa ca sukhumabhāvato rūpabhavasamaṅgīnaṃ natthī’’ti kāraṇaṃ vadanti. Atthiyeva te assāsapassāsā pariyesatoti adhippāyo, yathāvuttasattaṭṭhānavinimuttassa assāsapassāsānaṃ anuppajjanaṭṭhānassa abhāvato. Pakatiphuṭṭhavasenāti pakatiyā phusanaṭṭhānavasena. Nimittaṃ ṭhapetabbanti satiyā tattha tattha sukhappavattanatthaṃ thiratarasañjānanaṃ pavattetabbaṃ. Thirasaññāpadaṭṭhānā hi sati. Imamevāti imaṃ eva anupaṭṭhahantassa kāyasaṅkhārassa kaṇṭakuṭṭhāpananayena upaṭṭhāpanavidhimeva. Atthavasanti hetuṃ. Atthoti hi phalaṃ, so yassa vasena pavattati, so atthavasoti. Muṭṭhassatissāti vinaṭṭhassatissa. Asampajānassāti sampajaññarahitassa, bhāventassa anukkamena anupaṭṭhahante assāsapassāse vīmaṃsitvā ‘‘ime te’’ti upadhāretuṃ, sammadeva pajānituñca samatthāhi satipaññāhi virahitassāti adhippāyo.

ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า "ในภายในครรภ์มารดา" เพื่อรวบรวมเนื้อความที่กำลังใคร่ครวญอยู่โดยฐานะว่า "ไม่มีในที่ไหน" และโดยบุคคลว่า "ไม่มีแก่ใคร" แล้วประกาศให้แจ่มแจ้ง ในบทเหล่านั้น อัสสาสปัสสาสะย่อมไม่เป็นไปแก่บุคคลผู้ดำลงในน้ำ เพราะโอกาสถูกปิดกั้น ฉันใด, (อัสสาสปัสสาสะย่อมไม่เป็นไป) ในภายในครรภ์มารดา ฉันนั้น (อัสสาสปัสสาสะย่อมไม่เป็นไป) แก่คนตายทั้งหลาย เพราะไม่มีจิตเป็นสมุฏฐาน ฉันใด, (ย่อมไม่เป็นไป) แก่บุคคลผู้เป็นอสัญญี ผู้ถูกความสลบครอบงำ หรือแก่บุคคลผู้เกิดในอสัญญีภพ และแก่บุคคลผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ ฉันนั้น ส่วนการไม่เกิดแห่งอัสสาสปัสสาสะเหล่านั้น ของบุคคลผู้เข้าถึงจตุตถฌาน ย่อมมีได้โดยธรรมดาเท่านั้น ของบุคคลผู้เข้าถึงรูปภพและอรูปภพ ก็ฉันนั้น ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวเหตุผลว่า "อัสสาสปัสสาสะไม่มีแก่บุคคลผู้เข้าถึงจตุตถฌาน เพราะถึงความเป็นของละเอียดโดยลำดับ และไม่มีแก่บุคคลผู้เข้าถึงรูปภพ เพราะรูปและภวังค์ในรูปภพมีความละเอียด" อธิบายว่า อัสสาสปัสสาสะของท่านยังมีอยู่โดยส่วนเดียว พึงแสวงหาเถิด เพราะไม่มีสถานที่ที่อัสสาสปัสสาสะจะไม่เกิดแก่บุคคลผู้พ้นจากฐานะ ๗ ประการที่กล่าวแล้ว บทว่า "โดยการกระทบตามปกติ" คือ โดยสถานที่กระทบตามปกติ บทว่า "พึงตั้งนิมิตไว้" คือ พึงให้สัญญามั่นคงยิ่งขึ้นเป็นไปในที่นั้นๆ แห่งสติ เพื่อความเป็นไปโดยสะดวก เพราะว่า สติมีสัญญามั่นคงเป็นเหตุใกล้ บทว่า "วิธีนี้เท่านั้น" คือ ซึ่งวิธีทำให้กายสังขารที่ไม่ปรากฏให้ปรากฏขึ้นนี้แหละ โดยนัยแห่งการบ่งหนามออก บทว่า "อำนาจประโยชน์" คือ เหตุ จริงอยู่ ผล ชื่อว่า อัตถะ, ผลนั้นย่อมเป็นไปโดยอำนาจแห่งเหตุใด, เหตุนั้นชื่อว่า อัตถวสะ บทว่า "ผู้มีสติหลงลืม" คือ ผู้มีสติอันเสื่อมแล้ว บทว่า "ผู้ไม่มีสัมปชัญญะ" คือ ผู้ปราศจากสัมปชัญญะ อธิบายว่า ผู้ปราศจากสติและปัญญาอันสามารถที่จะใคร่ครวญอัสสาสปัสสาสะที่ไม่ปรากฏโดยลำดับในขณะเจริญ (กรรมฐาน) แล้วกำหนดว่า "เหล่านี้คืออัสสาสปัสสาสะของท่าน" และเพื่อจะรู้ได้โดยชอบทีเดียว

230. Ito aññaṃ kammaṭṭhānaṃ. Garukanti bhāriyaṃ. Sā cassa garukatā bhāvanāya sudukkarabhāvenāti āha ‘‘garukabhāvana’’nti. Uparūpari [Pg.335] santasukhumabhāvappattito ‘‘balavatī suvisadā sūrā ca satipaññā ca icchitabbā’’ti vatvā sukhumassa nāma atthassa sādhanenāpi sukhumeneva bhavitabbanti dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Idāni anupaṭṭhahantānaṃ assāsapassāsānaṃ pariyesanupāyaṃ dassento ‘‘tāhi ca panā’’tiādimāha. Tattha gocaramukheti gocarābhimukhe. Anupadanti padānupadaṃ. Caritvāti gocaraṃ gahetvā. Tasmiṃyeva ṭhāneti upanibandhanānimittasaññitaṭṭhāne. Yojetvāti manasikārena yojetvā. Satirasmiyā bandhitvāti vā vuttamevatthamāha ‘‘tasmiṃyeva ṭhāne yojetvā’’ti. Na hi upameyye bandhanayojanaṭṭhānāni visuṃ labbhanti.

๒๓๐. กรรมฐานอื่นจาก (อานาปานัสสติกรรมฐาน) นี้ บทว่า "เป็นของหนัก" คือ เป็นภาระหนัก และความเป็นของหนักแห่งกรรมฐานนั้นย่อมมีเพราะความเป็นกรรมฐานที่ทำได้ยากอย่างยิ่งในการเจริญ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีการเจริญที่หนัก" เพราะ (อัสสาสปัสสาสะ) ถึงความเป็นของสงบและละเอียดขึ้นไปโดยลำดับ ครั้นกล่าวว่า "พึงปรารถนาสติและปัญญาที่มีกำลัง ผ่องใสยิ่ง และกล้าหาญ" แล้ว เพื่อแสดงว่า "ก็เครื่องมือสำหรับให้สำเร็จประโยชน์อันละเอียด ชื่อว่าพึงเป็นของละเอียดด้วย" ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เปรียบเหมือน" บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอุบายในการแสวงหาอัสสาสปัสสาสะที่ไม่ปรากฏ จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ก็ด้วยสติและปัญญานั้น" ในบทเหล่านั้น บทว่า "ที่ปากทางแห่งโคจร" คือ มีหน้าเฉพาะต่อโคจร บทว่า "ตามรอยเท้า" คือ ตามรอยเท้าไป บทว่า "เที่ยวไปแล้ว" คือ ถือเอาโคจรแล้ว บทว่า "ในที่นั้นนั่นแหละ" คือ ในสถานที่อันชื่อว่าอุปนิพันธนานิมิต บทว่า "ประกอบไว้" คือ ประกอบไว้ด้วยมนสิการ หรือว่า ท่านกล่าวเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นแหละว่า "ผูกไว้ด้วยเชือกคือสติ" ด้วยบทว่า "ประกอบไว้ในที่นั้นนั่นแหละ" เพราะว่า ในอุปไมย ย่อมไม่ได้สถานที่ผูกและสถานที่ประกอบไว้ต่างหากกัน

231. Nimittanti uggahanimittaṃ, paṭibhāganimittaṃ vā. Ubhayampi hi idha ekajjhaṃ vuttaṃ. Tathā hi tūlapicuādiupamattayaṃ uggahe yujjati, sesaṃ ubhayattha. Ekacceti eke ācariyā.

๒๓๑. บทว่า "นิมิต" คือ อุคคหนิมิต หรือ ปฏิภาคนิมิต จริงอยู่ ในที่นี้ ท่านกล่าวรวบถึงนิมิตทั้งสองอย่าง จริงอย่างนั้น อุปมา ๓ อย่าง มีปุยนุ่นเป็นต้น ย่อมสมควรในอุคคหนิมิต อุปมาที่เหลือ (ย่อมสมควร) ในนิมิตทั้งสอง บทว่า "บางท่าน" คือ อาจารย์บางพวก

Tārakarūpaṃ viyāti tārakāya pabhārūpaṃ viya. Maṇiguḷikādiupamā paṭibhāge vaṭṭanti. Kathaṃ panetaṃ ekaṃyeva kammaṭṭhānaṃ anekākārato upaṭṭhātīti āha ‘‘tañca paneta’’ntiādi. Suttantanti ekaṃ suttaṃ. Paguṇappavattibhāvena avicchedaṃ, mahāvisayatañca sandhāyāha ‘‘mahatī pabbateyyā nadī viyā’’ti. Atthabyañjanasampattiyā samantabhaddakaṃ suttaṃ sabbabhāgamanoharā sabbapāliphullā vanaghaṭā viyāti āha ‘‘ekā vanarāji viyā’’ti. Tenāha bhagavā – ‘‘vanappagumbe yatha phussitagge’’ti (khu. pā. 6.13; su. ni. 236). Nānānusandhikaṃ nānāpeyyālaṃ vividhanayanipuṇaṃ bahuvidhakammaṭṭhānamukhasuttantaṃ atthikehi sakkaccaṃ samupajīvitabbanti āha ‘‘sītacchāyo…pe… rukkho viyā’’ti. Saññānānatāyāti nimittupaṭṭhānato pubbeva pavattasaññānaṃ nānāvidhabhāvato.

บทว่า "เปรียบเหมือนรูปดาว" คือ เปรียบเหมือนรูปคือรัศมีแห่งดวงดาว อุปมามีลูกแก้วมณีเป็นต้น ย่อมควรในปฏิภาคนิมิต ก็กรรมฐานอย่างเดียวนี้นี่แหละ ย่อมปรากฏโดยอาการหลายอย่างได้อย่างไร? (เพราะเหตุนั้น) ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็กรรมฐานนั้น" บทว่า "พระสูตร" คือ พระสูตรสูตรหนึ่ง ท่านหมายถึงความไม่ขาดสายและความมีเนื้อหาใหญ่หลวงโดยความเป็นไปอย่างคล่องแคล่ว จึงกล่าวว่า "เปรียบเหมือนแม่น้ำใหญ่ที่เกิดจากภูเขา" พระสูตรที่ดีงามโดยรอบเพราะความสมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะ เปรียบเหมือนหมู่ไม้ในป่าที่น่ารื่นรมย์ใจในทุกส่วน มีกิ่งก้านสาขาที่ผลิบานเต็มที่ ท่านจึงกล่าวว่า "เปรียบเหมือนแนวป่าแห่งหนึ่ง" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เปรียบเหมือนพุ่มไม้ในป่ามียอดอันบานสะพรั่ง" พระสูตรอันมีอนุสนธิต่างๆ มีเปยยาลต่างๆ ละเอียดด้วยนัยต่างๆ มีกรรมฐานเป็นมุขหลายอย่าง อันผู้ต้องการประโยชน์พึงอาศัยเลี้ยงชีพโดยเคารพ (เพราะเหตุนั้น) ท่านจึงกล่าวว่า "เปรียบเหมือนต้นไม้มีเงาเย็น...ฯลฯ..." บทว่า "เพราะความต่างแห่งสัญญา" คือ เพราะความเป็นไปต่างๆ แห่งสัญญาที่เกิดขึ้นก่อนการปรากฏแห่งนิมิตนั่นเอง

Ime tayo dhammāti assāso, passāso, nimittanti ime tayo dhammā. Natthīti kammaṭṭhānavasena manasikātabbabhāvena natthi na upalabbhanti. Na ca upacāranti upacārampi na pāpuṇāti, pageva appananti adhippāyo. Yassa panāti vijjamānapakkho vuttanayānusārena veditabbo.

บทว่า Ime tayo dhammā (ธรรม ๓ อย่างเหล่านี้) คือ อัสสาสะ ปัสสาสะ และนิมิต. บทว่า Natthi (ไม่มี) คือ ไม่มี ไม่ปรากฏ โดยความเป็นสิ่งที่ไม่พึงมนสิการในกรรมฐาน. บทว่า Na ca upacāranti (และไม่เข้าถึงอุปจาระ) มีอธิบายว่า แม้อุปจาระก็ไม่ถึง ไม่ต้องพูดถึงอัปปนาเลย. ส่วนปักษ์ที่ว่ามีอยู่ ดังคำว่า Yassa pana เป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้ว.

Idāni vuttasseva atthassa samatthanatthaṃ kakacūpamāyaṃ āgatā ‘‘nimitta’’ntiādikā gāthā paccānītā.

บัดนี้ เพื่อสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นเทียว พระอรรถกถาจารย์จึงได้นำคาถาทั้งหลายมีคำว่า nimitta เป็นต้น ซึ่งมาในกกจูปมสูตร กลับมาแสดงอีก.

232. Nimitteti [Pg.336] yathāvutte paṭibhāganimitte. Evaṃ hotīti bhāvanamanuyuttassa eva hoti. Tasmā ‘‘punappunaṃ evaṃ manasi karohī’’ti vattabbo. Vosānaṃ āpajjeyyāti ‘‘nimittaṃ nāma dukkaraṃ uppādetuṃ, tayidaṃ laddhaṃ, handāhaṃ dāni yadā vā tadā vā visesaṃ nibbattessāmī’’ti saṅkocaṃ āpajjeyya. Visīdeyyāti ‘‘ettakaṃ kālaṃ bhāvanamanuyuttassa nimittampi na uppannaṃ, abhabbo maññe visesassā’’ti visādaṃ āpajjeyya.

๒๓๒. บทว่า Nimitte ได้แก่ ในปฏิภาคนิมิตที่กล่าวแล้ว. บทว่า Evaṃ hoti คือ ย่อมมีแก่ผู้ประกอบความเพียรในการเจริญภาวนาอย่างนี้. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เธอจงมนสิการอย่างนี้บ่อยๆ". บทว่า Vosānaṃ āpajjeyya (พึงถึงความย่อหย่อน) คือ พึงถึงความหดหู่ (ย่อหย่อนความเพียร) ด้วยคิดว่า "อันว่านิมิต ทำให้เกิดขึ้นได้ยาก ปฏิภาคนิมิตนั้นเราได้แล้ว เอาล่ะ บัดนี้ เราจักทำคุณวิเศษให้บังเกิดในกาลไหนๆ ก็ได้". บทว่า Visīdeyya (พึงท้อแท้) คือ พึงถึงความท้อแท้ด้วยคิดว่า "เมื่อเราหมั่นประกอบภาวนาอยู่ตลอดกาลเพียงเท่านี้ แม้นิมิตก็ยังไม่เกิดขึ้น เราเห็นจะไม่อาจ (เป็นผู้ไม่สมควร) เพื่อคุณวิเศษ".

‘‘Imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmīti paṭipannassa nimitta’’nti vutte kathaṃ saṅkocāpatti, bhiyyoso mattāya ussāhameva kareyyāti ‘‘nimittamidaṃ…pe… vattabbo’’ti majjhimabhāṇakā āhu. Evanti vuttappakārena paṭibhāganimitteyeva bhāvanācittassa ṭhapanena. Ito pabhutīti ito paṭibhāganimittuppattito paṭṭhāya. Pubbe yaṃ vuttaṃ ‘‘anubandhanāya ca phusanāya ca ṭhapanāya ca manasi karotī’’ti (visuddhi. 1.224), tattha anubandhanaṃ, phusanañca vissajjetvā ṭhapanāvasena bhāvanā hotīti ṭhapanāvaseneva bhāvetabbanti attho.

พระมัชฌิมภาณกะทั้งหลายกล่าวว่า "เมื่อตรัสว่า nimitta แก่ผู้ปฏิบัติด้วยคิดว่า 'เราจักพ้นจากชรามรณะด้วยปฏิปทานี้' การถึงความหดหู่จะมีได้อย่างไร ควรจะทำความอุตสาหะให้ยิ่งขึ้นไปอีกมิใช่หรือ เพราะเหตุนั้น จึงควรกล่าวว่า nimittamidaṃ…pe…". บทว่า Evaṃ คือ ด้วยการตั้งภาวนาจิตไว้ในปฏิภาคนิมิตนั่นเทียวตามประการที่กล่าวแล้ว. บทว่า Ito pabhuti คือ จำเดิมแต่การเกิดขึ้นแห่งปฏิภาคนิมิตนี้. ในคำที่กล่าวไว้ก่อนว่า "ย่อมมนสิการเพื่อการติดตาม เพื่อการสัมผัส และเพื่อการตั้งมั่น" นั้น มีอธิบายว่า ละการติดตามและการสัมผัสเสีย การเจริญภาวนาย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งการตั้งมั่น เพราะฉะนั้น พึงเจริญภาวนาด้วยอำนาจแห่งการตั้งมั่นอย่างเดียว.

Porāṇehi vuttovāyamatthoti ‘‘nimitte’’ti gāthamāha. Tattha nimitteti paṭibhāganimitte. Ṭhapayaṃ cittanti bhāvanācittaṃ ṭhapento, ṭhapanāvasena manasi karontoti attho. Nānākāranti ‘‘cattāro vaṇṇā’’ti (visuddhi. 1.219; pārā. aṭṭha. 2.165; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163) evaṃ vuttaṃ nānākāraṃ. Ākārasāmaññavasena hetaṃ ekavacanaṃ. Vibhāvayanti vibhāvento antaradhāpento. Nimittuppattito paṭṭhāya hi te ākārā amanasikaroto antarahitā viya honti. Assāsapassāseti assāsapassāse yo nānākāro, taṃ vibhāvayaṃ, assāsapassāsasambhūte vā nimitte. Sakaṃ cittaṃ nibandhatīti tāya eva ṭhapanāya attano cittaṃ upanibandhati, appetīti attho. Ye pana ‘‘vibhāvayanti vibhāvento viditaṃ pākaṭaṃ karonto’’ti atthaṃ vadanti, taṃ pubbabhāgavasena yujjeyya. Ayañhettha attho – dhitisampannattā dhīro yogī assāsapassāse nānākāraṃ vibhāvento nānākārato te pajānanto vidite pākaṭe karonto, nānākāraṃ vā oḷārikoḷārike passambhento vūpasamento tattha yaṃ laddhaṃ nimittaṃ, tasmiṃ cittaṃ ṭhapento anukkamena sakaṃ cittaṃ nibandhati appetīti.

เพราะเนื้อความนี้พระโบราณาจารย์กล่าวไว้แล้ว จึงกล่าวคาถาว่า nimitte. ในคาถานั้น บทว่า nimitte ได้แก่ ในปฏิภาคนิมิต. บทว่า ṭhapayaṃ cittaṃ คือ ตั้งภาวนาจิตไว้ อธิบายว่า มนสิการโดยนัยแห่งการตั้งมั่น. บทว่า nānākāraṃ คือ อาการต่างๆ ที่กล่าวไว้ว่า "วรรณะ ๔". เอกวจนะนี้ใช้โดยความหมายว่าอาการทั้งหลายเป็นอย่างเดียวกัน. บทว่า vibhāvayanti คือ ทำให้ปรากฏแล้วทำให้หายไป. เพราะจำเดิมแต่ปฏิภาคนิมิตเกิดขึ้น อาการเหล่านั้นย่อมเป็นเหมือนหายไปสำหรับผู้ไม่มนสิการ. บทว่า assāsapassāse คือ ทำให้แจ้งซึ่งอาการต่างๆ ที่มีในอัสสาสะปัสสาสะ หรือในนิมิตอันเกิดจากอัสสาสะปัสสาสะ. บทว่า sakaṃ cittaṃ nibandhati มีอธิบายว่า ย่อมผูกจิตของตนไว้ด้วยการตั้งมั่นนั้นนั่นเทียว คือทำให้อัปปนาสมาธิเกิดขึ้น. ส่วนอาจารย์เหล่าใดกล่าวอรรถของบทว่า vibhāvayanti ว่า "ทำให้แจ้ง คือทำให้สิ่งที่รู้แล้วปรากฏชัด" คำนั้นพึงสมควรโดยนัยแห่งบุพพภาค. นี้เป็นอรรถในคาถานี้ คือ โยคีผู้ชื่อว่าธีระ เพราะสมบูรณ์ด้วยความเพียร ทำให้แจ้งซึ่งอาการต่างๆ ในอัสสาสะปัสสาสะ คือรู้ชัดซึ่งอัสสาสะปัสสาสะเหล่านั้นโดยอาการต่างๆ ทำสิ่งที่รู้แล้วให้ปรากฏชัด หรือทำอาการต่างๆ คืออัสสาสะปัสสาสะที่หยาบๆ ให้สงบระงับ ได้นิมิตใดในอัสสาสะปัสสาสะนั้น ก็ตั้งจิตไว้ในนิมิตนั้น ย่อมผูกจิตของตนไว้โดยลำดับ คือทำให้อัปปนาสมาธิเกิดขึ้น.

Vaṇṇatoti [Pg.337] picupiṇḍatārakarūpādīsu viya upaṭṭhitavaṇṇato. Lakkhaṇatoti kharabhāvādisabhāvato, aniccādilakkhaṇato vā. Rakkhitabbaṃ taṃ nimittanti sambandho. Nimittassa rakkhaṇaṃ nāma tattha paṭiladdhassa upacārajhānassa rakkhaṇeneva hotīti āha ‘‘punappunaṃ manasikāravasena vuddhiṃ viruḷhiṃ gamayitvā’’ti.

บทว่า Vaṇṇato คือ โดยวรรณะที่ปรากฏเหมือนในกลุ่มปุยนุ่น รูปดาว เป็นต้น. บทว่า Lakkhaṇato คือ โดยสภาวะมีภาวะที่แข็งกระด้างเป็นต้น หรือโดยลักษณะมีความไม่เที่ยงเป็นต้น. มีความสัมพันธ์ว่า นิมิตนั้นพึงรักษา. อันว่าการรักษานิมิต ย่อมมีได้ด้วยการรักษาอุปจารฌานที่ได้แล้วในนิมิตนั้นนั่นเทียว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ทำให้ถึงความเจริญงอกงามด้วยอำนาจการมนสิการบ่อยๆ".

233. Etthāti etissaṃ kāyānupassanāyaṃ. Pārisuddhiṃ pattukāmoti adhigantukāmo, samāpajjitukāmo ca, tattha sallakkhaṇāvivaṭṭanāvasena adhigantukāmo, sallakkhaṇāvasena samāpajjitukāmoti yojetabbaṃ. Nāmarūpaṃ vavatthapetvā vipassanaṃ paṭṭhapetīti saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yathā hītiādi kāyassa, cittassa ca assāsapassāsānaṃ samudayabhāvadassanaṃ. Kammāragaggariyāti kammārānaṃ ukkāyaṃ aggidhamanabhastā. Dhamamānāyāti dhamayantiyā, vātaṃ gāhāpentiyāti attho. Tajjanti tadanurūpaṃ. Evamevāti ettha kammāragaggarī viya karajakāyo, vāyāmo viya cittaṃ daṭṭhabbaṃ. Kiñcāpi assāsapassāsā cittasamuṭṭhānā, karajakāyaṃ pana vinā tesaṃ appavattanato ‘‘kāyañca cittañca paṭicca assāsapassāsā’’ti vuttaṃ.

๒๓๓. บทว่า Ettha ได้แก่ ในกายานุปัสสนานี้. บทว่า Pārisuddhiṃ pattukāmo คือ ผู้ใคร่จะบรรลุ และผู้ใคร่จะเข้าสมาบัติ. ในสองอย่างนั้น พึงประกอบความว่า ผู้ใคร่จะบรรลุโดยนัยแห่งการกำหนดรู้ลักษณะและวิวัฏฏะ ผู้ใคร่จะเข้าสมาบัติโดยนัยแห่งการกำหนดรู้ลักษณะ. เพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อว่า "กำหนดนามรูปแล้วตั้งวิปัสสนาขึ้น" ให้พิสดาร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า kathaṃ. ในคำนั้น คำมีอาทิว่า yathā hi เป็นการแสดงภาวะที่กายและจิตเป็นสมุทัยแห่งอัสสาสะปัสสาสะ. บทว่า Kammāragaggarī ได้แก่ สูบสำหรับเป่าไฟในเตาของนายช่างทอง. บทว่า Dhamamānāya คือ เมื่อสูบอยู่ อธิบายว่า เมื่อทำให้ลมเข้าไป. บทว่า Tajjaṃ คือ สมควรแก่การสูบลมนั้น. ในคำว่า Evameva นี้ พึงเห็นกรัชกายเหมือนสูบของช่างทอง พึงเห็นจิตเหมือนความพยายาม (ในการสูบลม). แม้ว่าอัสสาสะปัสสาสะมีจิตเป็นสมุฏฐาน แต่เพราะอัสสาสะปัสสาสะเหล่านั้นย่อมเป็นไปไม่ได้หากเว้นกรัชกาย จึงกล่าวว่า "อัสสาสะปัสสาสะอาศัยกายและจิต".

Tassāti nāmarūpassa. Paccayaṃ pariyesatīti ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo’’tiādinā (paṭi. ma. 1.50) avijjādikaṃ paccayaṃ vīmaṃsati pariggaṇhāti. Kaṅkhaṃ vitaratīti ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’nti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) ādinayappavattaṃ soḷasavatthukaṃ vicikicchaṃ atikkamati pajahati. ‘‘Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’nti (ma. ni. 1.347; 361; 3.86; a. ni. 4.181) ādinayappavattaṃ kalāpasammasanaṃ. Pubbabhāgeti paṭipadāñāṇadassanavisuddhipariyāpannāya udayabbayānupassanāya pubbabhāge uppanne. Obhāsādayoti obhāso ñāṇaṃ pīti passaddhi sukhaṃ adhimokkho paggaho upekkhā upaṭṭhānaṃ nikantīti ime obhāsādayo dasa. Udayaṃ pahāyāti udayabbayānupassanāya gahitaṃ saṅkhārānaṃ udayaṃ vissajjetvā tesaṃ bhaṅgasseva anupassanato bhaṅgānupassanaṃ ñāṇaṃ patvā ādīnavānupassanāpubbaṅgamāya nibbidānupassanāya nibbindanto. Muñcitukamyatāpaṭisaṅkhānupassanāsaṅkhārupekkhānulomañāṇānaṃ ciṇṇapariyante uppannagotrabhuñāṇānantaraṃ uppannena maggañāṇena sabbasaṅkhāresu virajjanto vimuccanto. Maggakkhaṇe [Pg.338] hi ariyo virajjati vimuccatīti ca vuccati. Tenāha ‘‘yathākkamena cattāro ariyamagge pāpuṇitvā’’ti. Maggaphalanibbānapahīnāvasiṭṭhakilesasaṅkhātassa paccavekkhitabbassa pabhedena ekūnavīsatibhedassa. Arahato hi avasiṭṭhakilesābhāvena ekūnavīsatitā. Assāti ānāpānakammaṭṭhānikassa.

บทว่า ตสฺส ได้แก่ แห่งนามรูปนั้น. บทว่า ปจฺจยํ ปริเยสตีติ ความว่า (โยคี) ย่อมค้นหาปัจจัย คือ ย่อมพิจารณา ย่อมกำหนดรู้ปัจจัยมีอวิชชาเป็นต้น ด้วยพระบาลีเป็นต้นว่า "ความเกิดขึ้นแห่งรูป เพราะความเกิดขึ้นแห่งอวิชชา". บทว่า กงฺขํ วิตรตีติ ความว่า (โยคี) ย่อมก้าวล่วง ย่อมละเสียซึ่งวิจิกิจฉาอันมีวัตถุ ๑๖ ที่เป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "เราได้เคยมีแล้วในอดีตกาลหนอ". (ญาณ) ที่เป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน" ชื่อว่า กลาปสัมมสนะ. บทว่า ปุพฺพภาเคติ ความว่า ที่เกิดขึ้นแล้วในส่วนเบื้องต้นแห่งอุทยัพพยานุปัสสนา ซึ่งนับเนื่องในปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ. บทว่า โอภาสาทโยติ ได้แก่ โอภาส ญาณ ปีติ ปัสสัทธิ สุขะ อธิโมกข์ ปัคคาหะ อุเบกขา อุปัฏฐานะ และนิกันติ เหล่านี้คือโอภาสเป็นต้น ๑๐ อย่าง. บทว่า อทยํ ปหายาติ ความว่า (โยคี) ละทิ้งความเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลายที่กำหนดรู้ด้วยอุทยัพพยานุปัสสนาแล้ว เพราะตามเห็นแต่ความดับไปของสังขารเหล่านั้น จึงบรรลุภังคานุปัสสนาญาณแล้ว ย่อมเบื่อหน่ายด้วยนิพพิทานุปัสสนา ซึ่งมีอาทีนวานุปัสสนาญาณเป็นเบื้องหน้า. (โยคี) ย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นในสังขารทั้งปวง ด้วยมรรคญาณที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งโคตรภูญาณที่เกิดขึ้นแล้วในที่สุดแห่งความส้องเสพแห่งมุญจิตุกัมยตาญาณ ปฏิสังขานุปัสสนาญาณ สังขารุเปกขาญาณ และอนุโลมญาณ. จริงอยู่ พระอริยะในมรรคขณะ ย่อมถูกเรียกว่า ผู้คลายกำหนัด และผู้หลุดพ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บรรลุอริยมรรค ๔ ตามลำดับแล้ว". แห่งปัจจเวกขณญาณ ๑๙ ประเภท โดยความแตกต่างแห่งสิ่งที่พึงพิจารณา คือ มรรค ผล นิพพาน กิเลสที่ละได้แล้ว และกิเลสที่เหลือ. จริงอยู่ สำหรับพระอรหันต์ (ปัจจเวกขณญาณ) มี ๑๙ ประเภท เพราะไม่มีกิเลสที่เหลือ. บทว่า อสฺส ได้แก่ แห่งบุคคลผู้เจริญอานาปานกัมมัฏฐานนั้น.

234. Visuṃ kammaṭṭhānabhāvanānayo nāma natthi paṭhamacatukkavasena adhigatajhānassa vedanācittadhammānupassanāvasena desitattā. Tesanti tiṇṇaṃ catukkānaṃ.

๒๓๔. นัยแห่งการเจริญกรรมฐานโดยต่างหาก ชื่อว่า ย่อมไม่มี เพราะสำหรับบุคคลผู้ได้ฌานแล้วด้วยสามารถแห่งจตุกกะที่หนึ่ง (กรรมฐานนี้) พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยสามารถแห่งเวทนานุปัสสนา จิตตานุปัสสนา และธัมมานุปัสสนา. บทว่า เตสํ ได้แก่ แห่งจตุกกะทั้งสามเหล่านั้น.

Pītipaṭisaṃvedīti pītiyā paṭi paṭi sammadeva vedanāsīlo, tassā vā paṭi paṭi sammadeva vedo etassa atthi, taṃ vā paṭi paṭi sammadeva vedayamāno. Tattha kāmaṃ saṃvedana-ggahaṇeneva pītiyā sakkaccaṃ viditabhāvo bodhito hoti, yehi pana pakārehi tassā saṃvedanaṃ icchitaṃ, taṃ dassetuṃ paṭi-saddaggahaṇaṃ ‘‘paṭi paṭi saṃvedīti paṭisaṃvedī’’ti. Tenāha ‘‘dvīhākārehī’’tiādi.

บทว่า ปีติปฏิสํเวที ความว่า (โยคี) ชื่อว่า ปีติปฏิสังเวที เพราะมีปกติรู้แจ้งซึ่งปีติโดยส่วนเดียวโดยชอบทีเดียว, หรือว่า การรู้แจ้งซึ่งปีตินั้นโดยส่วนเดียวโดยชอบทีเดียว มีอยู่แก่โยคีผู้นี้, หรือว่า ผู้รู้แจ้งซึ่งปีตินั้นโดยส่วนเดียวโดยชอบทีเดียว. ในบทนั้น แม้ว่าความเป็นผู้รู้ปีติโดยเคารพ จะเป็นอันท่านแสดงแล้วด้วยการถือเอาสังเวทนศัพท์นั่นเทียว, แต่การรู้แจ้งซึ่งปีตินั้น ท่านประสงค์แล้วโดยประการเหล่าใด, เพื่อแสดงประการนั้น ท่านจึงถือเอา ปฏิ-ศัพท์ (และวิเคราะห์ว่า) "ชื่อว่า ปฏิสังเวที เพราะมีปกติรู้แจ้งโดยส่วนเดียว". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "โดยอาการ ๒ อย่าง".

Tattha kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hotīti pucchāvacanaṃ. Sappītike dve jhāne samāpajjatīti pītisahagatāni dve paṭhamadutiyajhānāni paṭipāṭiyā samāpajjati. Tassāti tena. ‘‘Paṭisaṃviditā’’ti hi padaṃ apekkhitvā kattuatthe etaṃ sāmivacanaṃ. Samāpattikkhaṇeti samāpannakkhaṇe. Jhānapaṭilābhenāti jhānena samaṅgibhāvena. Ārammaṇatoti ārammaṇamukhena, tadārammaṇajhānapariyāpannā pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā nāma sappapariyesanaṃ carantena tassa āsaye paṭisaṃvidite sopi paṭisaṃvidito gahito eva hoti mantāgadabalena tassa gahaṇassa sukarattā, evaṃ pītiyā āsayabhūte ārammaṇe paṭisaṃvidite sā pīti paṭisaṃviditā eva hoti salakkhaṇato, sāmaññato ca tassā gahaṇassa sukarattāti.

ในบทเหล่านั้น คำว่า "ปีติเป็นอันรู้แจ้งแล้วโดยทางอารมณ์อย่างไร" เป็นคำถาม. บทว่า สปฺปีติเก เทฺว ฌาเน สมาปชฺชตีติ ความว่า (โยคี) ย่อมเข้าปฐมฌานและทุติยฌาน ๒ ที่สหรคตด้วยปีติ ตามลำดับ. บทว่า ตสฺส ได้แก่ ด้วยโยคีนั้น. จริงอยู่ บทนี้เป็นสามีวิภัตติในอรรถกัตตุ โดยอ้างถึงบทว่า ปฏิสํวิทิตา. บทว่า สมาปตฺติกฺขเณติ ได้แก่ ในขณะที่เข้าฌาน. บทว่า ฌานปฏิลาเภนาติ ได้แก่ ด้วยความเป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยฌาน. บทว่า อารมฺมณโตติ ได้แก่ โดยทางอารมณ์, ปีติที่นับเนื่องในฌานมีอารมณ์นั้น เป็นอันรู้แจ้งแล้ว เพราะความเป็นอารมณ์อันรู้แจ้งแล้ว. ท่านกล่าวอะไรไว้? เปรียบเหมือนว่า เมื่อบุคคลผู้เที่ยวแสวงหางู รู้แจ้งที่อยู่ของมันแล้ว แม้งูนั้นก็เป็นอันรู้แจ้งแล้ว เป็นอันจับได้แล้วนั่นเทียว เพราะการจับงูนั้นทำได้ง่ายด้วยกำลังแห่งมนต์และยา ฉันใด, เมื่ออารมณ์อันเป็นที่อาศัยแห่งปีติเป็นอันรู้แจ้งแล้ว ปีตินั้นก็เป็นอันรู้แจ้งแล้วนั่นเทียว เพราะการกำหนดรู้ปีตินั้นโดยสภาวลักษณะและสามัญลักษณะทำได้ง่าย ฉันนั้น.

Kathaṃ asammohato pīti paṭisaṃviditā hotīti ānetvā sambandhitabbaṃ. Vipassanākkhaṇeti vipassanāpaññāya tikkhavisadappattāya visayato [Pg.339] dassanakkhaṇe. Lakkhaṇapaṭivedhenāti pītiyā salakkhaṇassa, sāmaññalakkhaṇassa ca paṭivijjhanena. Yaṃ hi yassa visesato, sāmaññato ca lakkhaṇaṃ, tasmiṃ vidite so yāthāvato vidito eva hoti. Tenāha ‘‘asammohato pīti paṭisaṃviditā hotī’’ti.

พึงนำมาเชื่อมความว่า "ปีติเป็นอันรู้แจ้งแล้วโดยความไม่หลงลืมอย่างไร". บทว่า วิปสฺสนากฺขเณติ ได้แก่ ในขณะที่เห็นโดยความเป็นอารมณ์ ด้วยวิปัสสนาปัญญาที่ถึงความแหลมคมและบริสุทธิ์. บทว่า ลกฺขณปฏิเวเธนาติ ได้แก่ ด้วยการแทงตลอดซึ่งสภาวลักษณะและสามัญลักษณะของปีติ. จริงอยู่ ลักษณะใดของธรรมใดมีอยู่โดยพิเศษและโดยสามัญ, เมื่อลักษณะนั้นเป็นอันรู้แจ้งแล้ว ธรรมนั้นก็เป็นอันรู้แจ้งแล้วตามความเป็นจริงนั่นเทียว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปีติเป็นอันรู้แจ้งแล้วโดยความไม่หลงลืม".

Idāni tamatthaṃ pāḷiyā eva vibhāvetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādimāha. Tattha dīghaṃ assāsavasenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Tattha pana satokāritādassanavasena pāḷi āgatā, idha pītipaṭisaṃveditāvasena, pītipaṭisaṃveditā ca atthato vibhattā eva. Apica ayamettha saṅkhepattho – dīghaṃ assāsavasenāti dīghassa assāsassa ārammaṇabhūtassa vasena pajānato sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho. Cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānatoti jhānapariyāpannaṃ ‘‘avikkhepo’’ti laddhanāmaṃ cittassekaggataṃ taṃsampayuttāya paññāya pajānato. Yatheva hi ārammaṇamukhena pīti paṭisaṃviditā hoti, evaṃ taṃsampayuttadhammāpi ārammaṇamukhena paṭisaṃviditā eva hontīti. Sati upaṭṭhitā hotīti dīghaṃ assāsavasena jhānasampayuttā sati tassa ārammaṇe upaṭṭhitā ārammaṇamukhena jhānepi upaṭṭhitā nāma hoti. Tāya satiyāti evaṃ upaṭṭhitāya tāya satiyā yathāvuttena tena ñāṇena suppaṭividitattā ārammaṇassa tassa vasena tadārammaṇā sā pīti paṭisaṃviditā hoti. Dīghaṃ passāsavasenātiādīsupi imināva nayena attho veditabbo.

บัดนี้ เพื่อจะประกาศเนื้อความนั้นด้วยพระบาลีนั่นเทียว ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "วุตฺตญฺเหตํ". ในบทเหล่านั้น คำใดที่พึงกล่าวในบทเป็นต้นว่า ทีฆํ อสฺสาสวเสนาติ คำนั้นท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องล่างนั่นเทียว. แต่ในที่นั้น พระบาลีมาโดยสามารถแห่งการแสดงความเป็นผู้มีสติ, ในที่นี้ (พระบาลีมา) โดยสามารถแห่งความเป็นผู้รู้แจ้งปีติ, และความเป็นผู้รู้แจ้งปีติ ก็เป็นอันท่านจำแนกไว้แล้วโดยอรรถนั่นเทียว. อีกอย่างหนึ่ง นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ – พึงเชื่อมความว่า ปีตินั้นเป็นอันรู้แจ้งแล้วแก่โยคีผู้รู้แจ้งอยู่โดยสามารถแห่งลมหายใจเข้าที่ยาวอันเป็นอารมณ์. บทว่า จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโตติ ความว่า (ปีติเป็นอันรู้แจ้งแล้ว) แก่โยคีผู้รู้แจ้งซึ่งจิตเตกัคคตาอันได้ชื่อว่า "อวิกเขปะ" ซึ่งนับเนื่องในฌาน ด้วยปัญญาที่สัมปยุตด้วยจิตเตกัคคตานั้น. จริงอยู่ ปีติเป็นอันรู้แจ้งแล้วโดยทางอารมณ์ฉันใด แม้ธรรมที่สัมปยุตด้วยปีตินั้นก็เป็นอันรู้แจ้งแล้วโดยทางอารมณ์นั่นเทียวฉันนั้น. บทว่า สติ อุปฏฺฐิตา โหตีติ ความว่า สติที่สัมปยุตด้วยฌาน ย่อมปรากฏในอารมณ์ของฌานนั้นโดยสามารถแห่งลมหายใจเข้าที่ยาว ชื่อว่าย่อมปรากฏแม้ในฌานโดยทางอารมณ์. บทว่า ตาย สติยาติ ความว่า ปีตินั้นมีอารมณ์นั้นเป็นอารมณ์ เป็นอันรู้แจ้งแล้วโดยสามารถแห่งอารมณ์นั้น เพราะความเป็นอารมณ์อันรู้แจ้งดีแล้วด้วยญาณนั้นตามที่กล่าวแล้ว ด้วยสตินั้นที่ปรากฏแล้วอย่างนี้. แม้ในบทเป็นต้นว่า ทีฆํ ปสฺสาสวเสนาติ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เท่านั้น.

Evaṃ paṭhamacatukkavasena dassitaṃ pītipaṭisaṃvedanaṃ ārammaṇato, asammohato ca vibhāgaso dassetuṃ ‘‘āvajjato’’tiādi vuttaṃ. Tattha āvajjatoti jhānaṃ āvajjantassa. Sā pītīti sā jhānapariyāpannā pīti. Jānatoti samāpannakkhaṇe ārammaṇamukhena jānato. Tassa sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho. Passatoti dassanabhūtena ñāṇena jhānato vuṭṭhāya passantassa. Paccavekkhatoti jhānaṃ paccavekkhantassa. Cittaṃ adhiṭṭhahatoti ‘‘ettakaṃ velaṃ jhānasamaṅgī bhavissāmī’’ti jhānacittaṃ adhiṭṭhahantassa. Evaṃ pañcannaṃ vasībhāvānaṃ vasena jhānassa pajānanamukhena ārammaṇato pītiyā paṭisaṃvedanā dassitā.

การรู้พร้อมเฉพาะซึ่งปีติที่แสดงไว้แล้วโดยจตุกกะที่ ๑ ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า "อาวัชชโต" เพื่อแสดงโดยความเป็นอารมณ์และโดยความไม่หลงโดยจำแนก. ในบทเหล่านั้น บทว่า "อาวัชชโต" หมายถึง แห่งผู้พิจารณาอยู่ซึ่งฌาน. บทว่า "สา ปีติ" หมายถึง ปีตินั้นอันนับเนื่องในฌาน. บทว่า "ชานโต" หมายถึง แห่งผู้รู้โดยมีอารมณ์เป็นประธานในขณะที่เข้าสมาบัติ. มีความเกี่ยวข้องว่า "ปีตินั้นย่อมเป็นสิ่งที่ผู้นั้นรู้พร้อมเฉพาะแล้ว". บทว่า "ปัสสโต" หมายถึง แห่งผู้พิจารณาเห็นอยู่ด้วยญาณอันเป็นเครื่องเห็น ออกแล้วจากฌาน. บทว่า "ปัจจเวกขโต" หมายถึง แห่งผู้พิจารณาอยู่ซึ่งฌาน. บทว่า "จิตตัง อธิฏฐหโต" หมายถึง แห่งผู้ตั้งมั่นอยู่ซึ่งฌานจิตว่า "เราจักเป็นผู้พร้อมเพรียงด้วยฌานตลอดกาลเพียงเท่านี้". ด้วยประการฉะนี้ การรู้พร้อมเฉพาะซึ่งปีติโดยความเป็นอารมณ์ โดยมีการรู้แจ้งซึ่งฌานเป็นประธาน ด้วยอำนาจแห่งวสีภาวะ ๕ ประการ ท่านแสดงไว้แล้ว.

Idāni [Pg.340] yehi dhammehi jhānaṃ, vipassanā ca sijjhanti; tesaṃ jhānapariyāpannānaṃ, vipassanāmaggapariyāpannānañca saddhādīnaṃ vasena pītipaṭisaṃvedanaṃ dassetuṃ ‘‘saddhāya adhimuccato’’tiādi vuttaṃ. Tattha adhimuccatoti saddahantassa, samathavipassanāvasenāti adhippāyo. Vīriyaṃ paggaṇhatotiādīsupi eseva nayo. Abhiññeyyanti abhivisiṭṭhāya paññāya jānitabbaṃ. Abhijānatoti vipassanāpaññāpubbaṅgamāya maggapaññāya jānato. Pariññeyyanti dukkhasaccaṃ tīraṇapariññāya, maggapaññāya ca parijānato. Pahātabbanti samudayasaccaṃ pahānapariññāya, maggapaññāya ca pajahato. Bhāvayato sacchikaroto bhāvetabbaṃ maggasaccaṃ, sacchikātabbaṃ nirodhasaccaṃ. Keci panettha pītiyā eva vasena abhiññeyyādīni uddharanti, taṃ ayuttaṃ jhānādisamudāyaṃ uddharitvā tato pītiyā niddhāraṇassa adhippetattā.

บัดนี้ ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า "สัทธาย อธิมุจจโต" เพื่อแสดงการรู้พร้อมเฉพาะซึ่งปีติ โดยอำนาจแห่งธรรมมีศรัทธาเป็นต้นเหล่านั้น อันนับเนื่องในฌานและอันนับเนื่องในวิปัสสนามรรค ซึ่งเป็นธรรมที่ทำให้ฌานและวิปัสสนาสำเร็จ. ในบทเหล่านั้น บทว่า "อธิมุจจโต" หมายถึง แห่งผู้เชื่อ อธิบายว่า โดยอำนาจสมถะและวิปัสสนา. แม้ในบทเป็นต้นว่า "วิริยัง ปัคคัณหโต" ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า "อภิญเญยยัง" หมายถึง (สัจจะ ๔) อันบุคคลพึงรู้ยิ่งด้วยปัญญาอันวิเศษ. บทว่า "อภิชานโต" หมายถึง แห่งผู้รู้ยิ่งด้วยมรรคปัญญาอันมีวิปัสสนาปัญญาเป็นเบื้องหน้า. บทว่า "ปริญเญยยัง" หมายถึง แห่งผู้กำหนดรู้ซึ่งทุกขสัจด้วยตีรณปริญญาและมรรคปัญญา. บทว่า "ปหาตัพพัง" หมายถึง แห่งผู้ละซึ่งสมุทัยสัจด้วยปหานปริญญาและมรรคปัญญา. (แห่งผู้) เจริญซึ่งมรรคสัจอันพึงเจริญ และ (แห่งผู้) กระทำให้แจ้งซึ่งนิโรธสัจอันพึงกระทำให้แจ้ง. อาจารย์บางพวกในที่นี้ ย่อมยกเอาธรรมมีอภิญเญยยะเป็นต้น โดยอำนาจแห่งปีติเท่านั้น, คำนั้นไม่สมควร เพราะท่านยกเอาหมวดแห่งธรรมมีฌานเป็นต้นขึ้นแสดงแล้ว ประสงค์จะจำแนกเอาปีติออกจากหมวดธรรมนั้น.

Ettha ca ‘‘dīghaṃ assāsavasenā’’tiādinā paṭhamacatukkavasena ārammaṇato pītipaṭisaṃvedanaṃ vuttaṃ, tathā ‘‘āvajjato’’tiādīhi pañcahi padehi. ‘‘Abhiññeyyaṃ abhijānato’’tiādīhi pana asammohato. ‘‘Saddhāya adhimuccato’’tiādīhi ubhayathāpīti saṅkhepato samathavasena ārammaṇato, vipassanāvasena asammohato pītipaṭisaṃvedanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kasmā panettha vedanānupassanāyaṃ pītisīsena vedanā gahitā, na sarūpato evāti? Bhūmivibhāgādivasena vedanaṃ bhinditvā catudhā vedanānupassanaṃ dassetuṃ. Apica vedanākammaṭṭhānaṃ dassento bhagavā pītiyā oḷārikattā taṃsampayuttasukhaṃ sukhaggahaṇatthaṃ pītisīsena dasseti.

อนึ่ง ในปฏิสัมภิทามรรคนี้ ท่านกล่าวการรู้พร้อมเฉพาะซึ่งปีติโดยความเป็นอารมณ์ ด้วยคำเป็นต้นว่า "ทีฆัง อัสสาสวเสนา" โดยจตุกกะที่ ๑, และฉันนั้นเหมือนกัน ด้วยบท ๕ บท มี "อาวัชชโต" เป็นต้น. ส่วนด้วยบทมี "อภิญเญยยัง อภิชานโต" เป็นต้น (ท่านกล่าว) โดยความไม่หลง. ด้วยบทมี "สัทธาย อธิมุจจโต" เป็นต้น (ท่านกล่าว) โดยทั้งสองอย่าง. โดยย่อ พึงทราบว่า ท่านกล่าวการรู้พร้อมเฉพาะซึ่งปีติ โดยความเป็นอารมณ์ด้วยอำนาจสมถะ และโดยความไม่หลงด้วยอำนาจวิปัสสนา. (ถามว่า) เพราะเหตุไร ในเวทนานุปัสสนาในที่นี้ ท่านจึงถือเอาเวทนาโดยตั้งปีติเป็นประธาน ไม่ถือเอาโดยสภาวะของมันเองเล่า? (ตอบว่า) เพื่อจำแนกเวทนาแล้วแสดงเวทนานุปัสสนาเป็น ๔ อย่าง โดยอำนาจแห่งการจำแนกภูมิเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงเวทนากัมมัฏฐาน เพราะปีติเป็นของหยาบ จึงทรงแสดงโดยตั้งปีติเป็นประธาน เพื่อให้รับเอาสุขที่สัมปยุตด้วยปีตินั้นได้ง่าย.

Eteneva nayena avasesapadānīti ‘‘sukhapaṭisaṃvedī cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī’’ti padāni pītipaṭisaṃvedipade āgatanayeneva atthato veditabbāni. Sakkā hi ‘‘dvīhākārehi sukhapaṭisaṃveditā hoti, cittasaṅkhārapaṭisaṃveditā hoti ārammaṇato’’tiādinā pītiṭṭhāne sukhādipadāni pakkhipitvā ‘‘sukhasahagatāni tīṇi jhānāni, cattāri vā jhānāni samāpajjatī’’tiādinā atthaṃ viññātuṃ. Tenāha ‘‘tiṇṇaṃ jhānānaṃ vasenā’’tiādi. Vedanādayoti ādi-saddena saññā gahitā. Tenāha ‘‘dve khandhā’’ti. Vipassanābhūmidassanatthanti pakiṇṇakasaṅkhārasammasanavasena vipassanāya bhūmidassanatthaṃ ‘‘sukhanti dve sukhānī’’tiādi vuttaṃ [Pg.341] samathe kāyikasukhābhāvato. Soti so passambhanapariyāyena vutto nirodho. ‘‘Imassa hi bhikkhuno pubbe apariggahitakāle’’tiādinā (visuddhi. 1.220) vitthārato kāyasaṅkhāre vutto, tasmā vuttanayeneva veditabbo. Tattha kāyasaṅkhāravasena āgato, idha cittasaṅkhāravasenāti ayameva viseso.

บทที่เหลือพึงทราบโดยอรรถตามนัยนี้เหมือนกัน คือ บทว่า "สุขปฏิสังเวที" และ "จิตตสังขารปฏิสังเวที" พึงทราบโดยอรรถตามนัยที่มาแล้วในบท "ปีติปฏิสังเวที" นั่นเทียว. เพราะว่า สามารถที่จะทราบเนื้อความได้ โดยใส่บทมีสุขเป็นต้นลงในที่แห่งปีติ ด้วยคำเป็นต้นว่า "ความเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งสุขย่อมมีโดยอาการ ๒ อย่าง, ความเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งจิตตสังขารย่อมมีโดยความเป็นอารมณ์" และด้วยคำเป็นต้นว่า "ย่อมเข้าฌาน ๓ หรือฌาน ๔ ที่สหรคตด้วยสุข". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "โดยอำนาจแห่งฌาน ๓". ในบทว่า "เวทนาทโย" ท่านถือเอาสัญญาด้วยอาทิศัพท์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ขันธ์ ๒". บทว่า "วิปัสสนาภูมิสฺสนตฺถํ" คือ เพื่อแสดงภูมิของวิปัสสนาโดยอำนาจแห่งการพิจารณาสังขารเบ็ดเตล็ด ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "สุขํ คือ สุข ๒ อย่าง" เพราะในสมถะไม่มีกายิกสุข. บทว่า "โส" คือ ความดับนั้นที่ท่านกล่าวโดยเป็นปริยายแห่งความสงบระงับ. (ความดับนั้น) ท่านกล่าวไว้โดยพิสดารในเรื่องกายสังขารด้วยคำเป็นต้นว่า "อิมัสสะ หิ ภิกขุโน ปุพฺเพ อปริคฺคหิตกาเล" เพราะเหตุนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ในที่นั้น มาโดยอำนาจกายสังขาร, ในที่นี้ มาโดยอำนาจจิตตสังขาร, นี้เป็นความแตกต่างกัน.

Evaṃ cittasaṅkhārassa passambhanaṃ atidesena dassetvā yadaññaṃ imasmiṃ catukke vattabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha pītipadeti ‘‘pītipaṭisaṃvedī’’tiādinā desitakoṭṭhāse. Pītisīsena vedanā vuttāti pītiapadesena taṃsampayuttā vedanā vuttā, na pītīti adhippāyo. Tattha kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Dvīsu cittasaṅkhārapadesūti ‘‘cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī passambhayaṃ cittasaṅkhāra’’nti cittasaṅkhārapaṭisaṃyuttesu dvīsu padesu. ‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (mahāva. 1; ma. ni. 3.126; udā. 1) vacanato cittena paṭibaddhāti cittapaṭibaddhā. Tato eva kāmaṃ cittena saṅkharīyantīti cittasaṅkhārā, saññāvedanādayo, idha pana upalakkhaṇamattaṃ saññā vedanāva adhippetāti āha ‘‘saññāsampayuttā vedanā’’ti.

ครั้นแสดงความสงบระงับแห่งจิตตสังขารโดยอติเทสอย่างนี้แล้ว ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า "อปิจ" เพื่อแสดงเนื้อความอื่นที่พึงกล่าวในจตุกกะนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า "ปีติปเท" คือ ในส่วนที่ทรงแสดงด้วยคำเป็นต้นว่า "ปีติปฏิสังเวที". บทว่า "ปีติสีเสน เวทนา วุตฺตา" อธิบายว่า ท่านกล่าวเวทนาที่สัมปยุตด้วยปีตินั้นโดยอ้างถึงปีติ ไม่ได้กล่าวถึงปีติ (โดยตรง). เหตุผลในเรื่องนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว. ในบทว่า "ทวีสุ จิตตสังขารปเทสุ" คือ ในบท ๒ บทที่ประกอบด้วยจิตตสังขาร คือ "จิตตสังขารปฏิสังเวที" และ "ปัสสัมภยัง จิตตสังขารัง". เพราะพระบาลีว่า "วิญญาณปัจจยา นามรูปัง" (สัญญาและเวทนา) เนื่องกับจิต จึงชื่อว่า จิตตปฏิพัทธ์. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว แม้สัญญาและเวทนาเป็นต้นจะชื่อว่า จิตตสังขาร เพราะอันจิตปรุงแต่ง แต่ในที่นี้ สัญญาเป็นเพียงอุปัลลักขณะ (เครื่องหมาย) ท่านประสงค์เอาเวทนาเท่านั้น จึงกล่าวว่า "เวทนาที่สัมปยุตด้วยสัญญา".

235. Cittapaṭisaṃvedīti ettha dvīhākārehi cittapaṭisaṃveditā hoti ārammaṇato, asammohato ca. Kathaṃ ārammaṇato? Cattāri jhānāni samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhenātiādinā vuttanayānusārena sabbaṃ suviññeyyanti āha ‘‘catunnaṃ jhānānaṃ vasena cittapaṭisaṃveditā veditabbā’’ti. Cittaṃ modentoti jhānasampayuttaṃ cittaṃ sampayuttāya pītiyā modayamāno, taṃ vā pītiṃ ārammaṇaṃ katvā pavattaṃ vipassanācittaṃ tāya eva ārammaṇabhūtāya pītiyā modayamāno. Pamodentotiādīni padāni tasseva vevacanāni pītipariyāyabhāvato.

๒๓๕. ในบทว่า `Cittapaṭisaṃvedī` นี้ ความเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งจิตย่อมมีโดย ๒ อาการ คือ โดยทางอารมณ์ และโดยทางความไม่หลง. ถามว่า โดยทางอารมณ์เป็นอย่างไร? ตอบว่า บุคคลย่อมเข้าฌาน ๔. ในขณะที่เข้าสมาบัตินั้น พึงทราบเนื้อความทั้งหมดได้โดยง่ายตามนัยที่ท่านกล่าวไว้เป็นต้นว่า "ด้วยการได้ฌาน" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ความเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งจิต พึงทราบโดยอำนาจแห่งฌาน ๔". บทว่า `Cittaṃ modento` (ทำจิตให้บันเทิง) คือ ทำฌานจิตที่สัมปยุตด้วยฌานให้บันเทิงด้วยปีติที่สัมปยุตกัน หรือทำวิปัสสนาจิตซึ่งดำเนินไปโดยมีการทำปีตินั้นให้เป็นอารมณ์ ให้บันเทิงด้วยปีตินั่นเองที่กลายเป็นอารมณ์. บททั้งหลายมีอาทิว่า `Pamodento` เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง เพราะเป็นปริยายศัพท์ของปีติ.

Sampayuttāya pītiyā cittaṃ āmodetīti jhānacittasampayuttāya pītisambojjhaṅgabhūtāya odagyalakkhaṇāya jhānapītiyā tameva jhānacittaṃ sahajātādipaccayavasena ceva jhānapaccayavasena ca paribrūhento haṭṭhapahaṭṭhākāraṃ pāpento āmodeti pamodeti ca. Ārammaṇaṃ katvāti [Pg.342] uḷāraṃ jhānasampayuttaṃ pītiṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānaṃ vipassanācittaṃ tāya eva ārammaṇabhūtāya pītiyā yogāvacaro haṭṭhapahaṭṭhākāraṃ pāpento ‘‘āmodeti pamodetī’’ti vuccati.

ความว่า `Sampayuttāya pītiyā cittaṃ āmodeti` (ย่อมทำจิตให้บันเทิงด้วยปีติที่สัมปยุตกัน) คือ พระโยคาวจรทำฌานจิตนั้นนั่นแหละให้เจริญอยู่โดยรอบด้วยฌานปีติอันสัมปยุตด้วยฌานจิต เป็นปีติสัมโพชฌงค์ มีความฟูขึ้นเป็นลักษณะ โดยอำนาจแห่งสหชาตปัจจัยเป็นต้นด้วย และโดยอำนาจแห่งฌานปัจจัยด้วย ยังจิตให้ถึงอาการที่ร่าเริงบันเทิงอย่างยิ่ง ชื่อว่าย่อมทำให้บันเทิงและร่าเริง. ความว่า `Ārammaṇaṃ katvā` (ทำให้เป็นอารมณ์) คือ พระโยคาวจรทำปีติอันประณีตที่สัมปยุตด้วยฌานให้เป็นอารมณ์แล้ว ยังวิปัสสนาจิตที่ดำเนินไปอยู่ให้ถึงอาการที่ร่าเริงบันเทิงอย่างยิ่งด้วยปีตินั่นเองที่กลายเป็นอารมณ์ ท่านจึงเรียกว่า "ย่อมทำให้บันเทิงและร่าเริง".

Samaṃ ṭhapentoti yathā īsakampi līnapakkhaṃ, uddhaccapakkhañca anupagamma anonataṃ anunnataṃ yathā indriyānaṃ samattapaṭipattiyā avisamaṃ, samādhissa vā ukkaṃsagamanena āneñjappattiyā sammadeva ṭhitaṃ hoti, evaṃ appanāvasena ṭhapento. Lakkhaṇapaṭivedhenāti aniccādikassa lakkhaṇassa paṭi paṭi vijjhanena khaṇe khaṇe avabodhena. Khaṇikacittekaggatāti khaṇamattaṭṭhitiko samādhi. Sopi hi ārammaṇe nirantaraṃ ekākārena pavattamāno paṭipakkhena anabhibhūto appito viya cittaṃ niccalaṃ ṭhapeti. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ uppannāyā’’tiādi.

บทว่า `Samaṃ ṭhapento` (ตั้งไว้สม่ำเสมอ) คือ ตั้งไว้โดยอำนาจแห่งอัปปนา โดยประการที่จิตไม่เข้าถึงฝ่ายแห่งความหดหู่และฝ่ายแห่งความฟุ้งซ่านแม้แต่น้อย ไม่โน้มต่ำ ไม่ฟูสูง โดยประการที่จิตไม่ลำเอียงด้วยการปฏิบัติให้เกิดความสม่ำเสมอแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย หรือโดยประการที่จิตตั้งมั่นดีแล้วด้วยการถึงความเป็นอเนญชาเพราะสมาธิถึงความยอดเยี่ยม. บทว่า `Lakkhaṇapaṭivedhena` (ด้วยการแทงตลอดลักษณะ) คือ ด้วยการแทงตลอดลักษณะมีอนิจจลักษณะเป็นต้นไปทีละอย่างๆ ด้วยการตรัสรู้ในแต่ละขณะๆ. บทว่า `Khaṇikacittekaggatā` (ขณิกจิตเตกัคคตา) คือ สมาธิที่มีการตั้งอยู่เพียงชั่วขณะ. จริงอยู่ แม้สมาธินั้น เมื่อดำเนินไปในอารมณ์โดยอาการเป็นอันเดียวอย่างต่อเนื่อง ไม่ถูกธรรมฝ่ายตรงข้ามครอบงำ ย่อมตั้งจิตไว้ไม่ให้หวั่นไหวประดุจจิตที่เข้าถึงอัปปนา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า `evaṃ uppannāya`.

Mocentoti vikkhambhanavimuttivasena vivecento visuṃ karonto, nīvaraṇāni pajahantoti attho. Vipassanākkhaṇeti bhaṅgānupassanākkhaṇe. Bhaṅgo hi nāma aniccatāya paramā koṭi, tasmā tāya bhaṅgānupassako yogāvacaro cittamukhena sabbasaṅkhāragataṃ aniccato passati, no niccato. Aniccassa dukkhattā, dukkhassa ca anattakattā tadeva dukkhato anupassati, no sukhato. Anattato anupassati, no attato. Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, na taṃ abhinanditabbaṃ. Yañca na abhinanditabbaṃ, na taṃ rañjitabbaṃ. Tasmā bhaṅgadassanānusārena ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti saṅkhāragate diṭṭhe tasmiṃ nibbindati, no nandati. Virajjati, no rajjati. So evaṃ nibbindanto virajjanto lokiyeneva tāva ñāṇena rāgaṃ nirodheti, no samudeti, nāssa samudayaṃ karotīti attho. Atha vā so evaṃ viratto yathā diṭṭhaṃ saṅkhāragataṃ, tathā adiṭṭhaṃ attano ñāṇena nirodheti, no samudeti. Nirodhamevassa manasikaroti, no samudayanti attho. So evaṃ paṭipanno paṭinissajjati, no ādiyati. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ayañhi aniccādianupassanā saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato, saṅkhatadosadassanena tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato pariccāgapaṭinissaggo pakkhandanapaṭinissaggo cāti vuccati. Tasmā tāya samannāgato yogāvacaro vuttanayena kilese ca pariccajati, nibbāne ca pakkhandati. Tena vuttaṃ ‘‘so vipassanākkhaṇe aniccānupassanāya niccasaññāto cittaṃ mocento vimocento [Pg.343] …pe… paṭinissaggānupassanāya ādānato cittaṃ mocento vimocento assasati ceva passasati cā’’ti.

บทว่า `Mocento` (เปลื้อง) มีความหมายว่า ทำให้สงัด ทำให้แยกออก โดยอำนาจแห่งวิกขัมภนวิมุตติ คือ ละนิวรณ์ทั้งหลาย. บทว่า `Vipassanākkhaṇe` (ในขณะแห่งวิปัสสนา) คือ ในขณะแห่งภังคานุปัสสนา. จริงอยู่ ภังคะ (ความดับ) ชื่อว่าเป็นส่วนสุดอย่างยิ่งของอนิจจตา เพราะฉะนั้น พระโยคาวจรผู้พิจารณาเห็นความดับนั้น ย่อมเห็นสังขารทั้งหมดโดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยมีจิตเป็นประธาน ไม่เห็นโดยความเป็นของเที่ยง. เพราะสิ่งที่ไม่เที่ยงเป็นทุกข์ และเพราะสิ่งที่เป็นทุกข์เป็นอนัตตา ท่านจึงพิจารณาเห็นสิ่งนั้นนั่นแหละโดยความเป็นทุกข์ ไม่เห็นโดยความเป็นสุข, พิจารณาเห็นโดยความเป็นอนัตตา ไม่เห็นโดยความเป็นอัตตา. ก็เพราะสิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา สิ่งนั้นไม่ควรเพลิดเพลิน และสิ่งใดไม่ควรเพลิดเพลิน สิ่งนั้นไม่ควรยินดี. เพราะฉะนั้น เมื่อเห็นสังขารตามแนวแห่งการเห็นความดับว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" ย่อมเบื่อหน่ายในสังขารนั้น ไม่เพลิดเพลิน, ย่อมคลายกำหนัด ไม่กำหนัด. พระโยคาวจรนั้น เมื่อเบื่อหน่าย คลายกำหนัดอยู่อย่างนี้ ย่อมยับยั้งราคะด้วยโลกิยญาณนั่นเทียวก่อน ไม่ให้เกิดขึ้น คือ ไม่ทำความเกิดขึ้นแห่งราคะนั้น. อีกอย่างหนึ่ง พระโยคาวจรนั้นผู้คลายกำหนัดแล้วอย่างนี้ ย่อมยับยั้งสังขารที่ยังไม่เห็นด้วยญาณของตน เหมือนดังสังขารที่เห็นแล้ว ไม่ให้เกิดขึ้น คือ ย่อมมนสิการถึงความดับของสังขารนั้นเท่านั้น ไม่มนสิการถึงความเกิดขึ้น. พระโยคาวจรนั้นผู้ปฏิบัติแล้วอย่างนี้ ย่อมสละคืน ไม่ยึดถือ. ถามว่า ท่านกล่าวความว่าอย่างไร? ตอบว่า จริงอยู่ อนิจจานุปัสสนาเป็นต้นนี้ ท่านเรียกว่า ปริจจาคปฏินิสสัคคะ ด้วย เพราะเป็นการสละกิเลสพร้อมทั้งขันธาภิสังขาร และเรียกว่า ปักขันทนปฏินิสสัคคะ ด้วย เพราะเมื่อเห็นโทษของสังขตธรรมแล้ว ย่อมแล่นเข้าไปสู่นิพพานอันเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยความเป็นธรรมที่น้อมไปในนิพพานนั้น. เพราะฉะนั้น พระโยคาวจรผู้ประกอบด้วยอนุปัสสนานั้น ย่อมสละกิเลสทั้งหลายและย่อมแล่นเข้าไปสู่นิพพานตามนัยที่กล่าวแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พระโยคาวจรนั้น ในขณะแห่งวิปัสสนา เมื่อเปลื้อง ปลดเปลื้องจิตจากนิจจสัญญาด้วยอนิจจานุปัสสนา... (ละ)... เมื่อเปลื้อง ปลดเปลื้องจิตจากการยึดถือด้วยปฏินิสสัคคานุปัสสนา ย่อมหายใจเข้าและย่อมหายใจออก".

Tattha aniccassa, aniccanti vā anupassanā aniccānupassanā. Tebhūmakadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya vipassanāya etaṃ nāmaṃ. Niccasaññātoti saṅkhatadhamme ‘‘niccā sassatā’’ti pavattāya micchāsaññāya. Saññāsīsena cittadiṭṭhīnampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo sukhasaññādīsupi. Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu nibbindanākārena pavattāya anupassanāya. Nanditoti sappītikataṇhāto. Virāgānupassanāyāti tathā virajjanākārena pavattāya anupassanāya. Tena vuttaṃ ‘‘rāgato mocento’’ti. Nirodhānupassanāyāti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya. Yathā saṅkhārā nirujjhantiyeva, āyatiṃ punabbhavavasena na uppajjanti, evaṃ vā anupassanā nirodhānupassanā. Muñcitukamyatā hi ayaṃ balappattā. Tenāha ‘‘samudayato mocento’’ti. Paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā. Ādānatoti niccādivasena gahaṇato, paṭisandhiggahaṇato vāti evamettha attho daṭṭhabbo.

ในบทเหล่านั้น การพิจารณาเห็นเนืองๆ ซึ่งสิ่งที่ไม่เที่ยง หรือการพิจารณาเห็นเนืองๆ ว่า "ไม่เที่ยง" ชื่อว่า อนิจจานุปัสสนา. นี้เป็นชื่อของวิปัสสนาที่ดำเนินไปโดยยึดเอาความเป็นของไม่เที่ยงแห่งธรรมในภูมิ ๓. บทว่า `Niccasaññāto` (จากนิจจสัญญา) คือ จากมิจฉาสัญญาที่ดำเนินไปในสังขตธรรมทั้งหลายว่า "เที่ยง ยั่งยืน". พึงทราบการถือเอาจิตและทิฏฐิด้วย โดยยกสัญญาขึ้นเป็นประธาน. นัยนี้มีในสุขสัญญาเป็นต้นด้วย. บทว่า `Nibbidānupassanāya` (ด้วยนิพพิทานุปัสสนา) คือ ด้วยอนุปัสสนาที่ดำเนินไปโดยอาการเบื่อหน่ายในสังขารทั้งหลาย. บทว่า `Nandito` (จากความเพลิดเพลิน) คือ จากตัณหาที่เกิดพร้อมด้วยปีติ. บทว่า `Virāgānupassanāya` (ด้วยวิราคานุปัสสนา) คือ ด้วยอนุปัสสนาที่ดำเนินไปโดยอาการคลายกำหนัดในสังขารทั้งหลายนั้นฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เปลื้องจากราคะ". บทว่า `Nirodhānupassanāya` (ด้วยนิโรธานุปัสสนา) คือ ด้วยการพิจารณาเห็นเนืองๆ ซึ่งความดับแห่งสังขารทั้งหลาย. หรืออนุปัสสนาที่พิจารณาเห็นว่า สังขารทั้งหลายย่อมดับไปนั่นเทียว ย่อมไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตโดยอำนาจแห่งภพใหม่ ชื่อว่า นิโรธานุปัสสนา. จริงอยู่ อนุปัสสนานี้คือญาณที่ประสงค์จะพ้นอันมีกำลัง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เปลื้องจากสมุทัย". อนุปัสสนาที่ดำเนินไปโดยอาการสละคืน ชื่อว่า ปฏินิสสัคคานุปัสสนา. บทว่า `Ādānato` (จากการยึดถือ) คือ จากการยึดถือโดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น หรือจากการยึดถือปฏิสนธิ พึงเห็นเนื้อความในบทนี้อย่างนี้.

236. Aniccanti anupassī, aniccassa vā anupassanasīlo aniccānupassīti ettha kiṃ panetaṃ aniccaṃ, kathaṃ vā aniccaṃ, kā vā aniccānupassanā, kassa vā aniccānupassanāti catukkaṃ vibhāvetabbanti taṃ dassento ‘‘aniccaṃ veditabba’’ntiādimāha.

๒๓๖. ในคำว่า "อนิจจันติ อนุปัสสี" (ผู้ตามเห็นว่าไม่เที่ยง) หรือ "อนิจจัสสะ วา อนุปัสสนสีโล" (ผู้มีปกติเห็นเนืองๆ ซึ่งความไม่เที่ยง) ชื่อว่า อนิจจานุปัสสี นั้น พึงประกาศจตุกะ (หมวด ๔) คือ ๑. อะไรเล่าชื่อว่าอนิจจัง ๒. ชื่อว่าอนิจจังอย่างไร ๓. อะไรชื่อว่าอนิจจานุปัสสนา ๔. เป็นอนิจจานุปัสสนาของใคร เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงจตุกะนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อนิจฺจํ เวทิตพฺพํ" (อนิจจัง อันบุคคลพึงทราบ)

Tattha niccaṃ nāma dhuvaṃ sassataṃ yathā taṃ nibbānaṃ, na niccanti aniccaṃ, udayabbayavantaṃ, atthato saṅkhatā dhammāti āha ‘‘aniccanti pañcakkhandhā. Kasmā? Uppādavayaññathattabhāvā’’ti, uppādavayaññathattasabbhāvāti attho. Tattha saṅkhatadhammānaṃ hetupaccayehi uppajjanaṃ ahutvā sambhavo attalābho uppādo. Uppannānaṃ tesaṃ khaṇanirodho vināso vayo. Jarāya aññathābhāvo aññathattaṃ. Yathā hi uppādāvatthāya bhinnāya bhaṅgāvatthāyaṃ vatthubhedo natthi, evaṃ ṭhitisaṅkhātāya bhaṅgābhimukhāvatthāyampi vatthubhedo natthi, yattha jarāvohāro. Tasmā ekassāpi dhammassa jarā yujjati, yā khaṇikajarāti vuccati. Ekaṃsena ca uppādabhaṅgāvatthāsu vatthuno abhedo icchitabbo, aññathā ‘‘añño uppajjati, añño bhijjatī’’ti āpajjeyya[Pg.344]. Tayimaṃ khaṇikajaraṃ sandhāyāha ‘‘aññathatta’’nti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato kathayissāma.

ในบรรดาคำเหล่านั้น คำว่า "นิจจัง" หมายถึง ธรรมที่มั่นคง ยั่งยืน เหมือนพระนิพพานนั้น, ธรรมที่ไม่เที่ยง ชื่อว่า "อนิจจัง" ได้แก่ ธรรมที่มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป โดยอรรถคือสังขตธรรมทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ชื่อว่าอนิจจัง ได้แก่ ขันธ์ ๕. เพราะเหตุไร? เพราะมีความเกิดขึ้น ความเสื่อมไป และความเป็นอย่างอื่น" อธิบายว่า เพราะมีสภาวะคือความเกิดขึ้น ความเสื่อมไป และความเป็นอย่างอื่น. ในบรรดาคำเหล่านั้น การเกิดขึ้นแห่งสังขตธรรมทั้งหลายเพราะเหตุปัจจัยทั้งหลาย คือการมีขึ้นโดยที่ยังไม่เคยมี การได้อัตภาพ ชื่อว่า "อุปปาทะ". ความดับไปชั่วขณะ ความพินาศไปแห่งสังขตธรรมเหล่านั้นที่เกิดขึ้นแล้ว ชื่อว่า "วยะ". ความเป็นอย่างอื่นแห่งชรา ชื่อว่า "อัญญถัตตะ". จริงอยู่ เปรียบเหมือนในภังคาวาสถาน (ขณะแห่งความดับ) ซึ่งแตกต่างจากอุปปาทาวาสถาน (ขณะแห่งความเกิด) ไม่มีความแตกต่างแห่งวัตถุ (ตัวสภาวธรรม) ฉันใด แม้ในอวสานที่ชื่อว่าฐิติซึ่งเป็นขณะที่มุ่งหน้าไปสู่ภังคะ ก็ไม่มีความแตกต่างแห่งวัตถุ ฉันนั้น ในขณะนั้นจึงมีโวหารว่าชรา. เพราะเหตุนั้น ชราจึงสมควรมีได้แม้แก่ธรรมดวงเดียว ชรานั้นเรียกว่า "ขณิกชรา". และโดยส่วนเดียว พึงปรารถนาความไม่แตกต่างแห่งวัตถุในอุปปาทาวาสถานและภังคาวาสถาน มิฉะนั้นจะพึงประสบข้อผิดพลาดว่า "ธรรมอย่างหนึ่งเกิดขึ้น ธรรมอีกอย่างหนึ่งแตกดับไป". ท่านกล่าวคำว่า "อัญญถัตตะ" โดยหมายถึงขณิกชรานี้. สิ่งที่เราจะกล่าวในเรื่องนี้ เราจะกล่าวในภายหลัง.

Yassa lakkhaṇattayassa bhāvā khandhesu aniccasamaññā, tasmiṃ lakkhaṇattaye aniccatāsamaññāti ‘‘aniccatāti tesaṃyeva uppādavayaññathatta’’nti vatvā visesato dhammānaṃ khaṇikanirodhe aniccatāvohāroti dassento ‘‘hutvā abhāvo vā’’tiādimāha. Tattha uppādapubbakattā abhāvassa hutvāgahaṇaṃ. Tena pākabhāvapubbakattaṃ vināsabhāvassa dasseti. Tenevākārenāti nibbattanākāreneva. Khaṇabhaṅgenāti khaṇikanirodhena. Tassā aniccatāyāti khaṇikabhaṅgasaṅkhātāya aniccatāya. Tāya anupassanāyāti yathāvuttāya aniccānupassanāya. Samannāgatoti samaṅgibhūto yogāvacaro.

เพราะความมีอยู่แห่งลักษณะ ๓ อย่างใด สมัญญาว่า "อนิจจัง" จึงมีในขันธ์ทั้งหลาย และสมัญญาว่า "อนิจจตา" จึงมีในลักษณะ ๓ อย่างนั้น เพราะเหตุนั้น ครั้นตรัสว่า "อนิจจตา ได้แก่ ความเกิดขึ้น ความเสื่อมไป และความเป็นอย่างอื่นของขันธ์เหล่านั้นนั่นเอง" แล้ว เมื่อจะทรงแสดงโดยพิเศษว่า โวหารว่า "อนิจจตา" มีในความดับไปชั่วขณะของธรรมทั้งหลาย จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "หรือความไม่มีหลังจากที่เคยมี". ในบทนั้น ที่ทรงใช้คำว่า "หุตฺวา" (เคยมี) ก็เพราะความไม่มีนั้นมีความเกิดขึ้นเป็นเบื้องหน้า. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงถึงความที่ความไม่มีเพราะความพินาศนั้น มีความไม่มีมาก่อนเป็นเบื้องหน้า. บทว่า "เตเนวากาเรน" ได้แก่ โดยอาการที่เกิดขึ้นนั่นเอง. บทว่า "ขณภงฺเคน" ได้แก่ ด้วยความดับไปชั่วขณะ. บทว่า "ตสฺสา อนิจฺจตาย" ได้แก่ แห่งอนิจจตาที่ชื่อว่าขณิกภังคะ. บทว่า "ตาย อนุปสฺสนาย" ได้แก่ ด้วยอนิจจานุปัสสนาตามที่กล่าวแล้ว. บทว่า "สมนฺนาคโต" ได้แก่ พระโยคาวจรผู้เพียบพร้อมแล้ว.

Khayo saṅkhārānaṃ vināso, virajjanaṃ tesaṃyeva vilujjanaṃ virāgo, khayo eva virāgo khayavirāgo, khaṇikanirodho. Accantamettha etasmiṃ adhigate saṅkhārā virajjanti nirujjhantīti accantavirāgo, nibbānaṃ. Tenāha ‘‘khayavirāgo saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgo, accantavirāgo nibbāna’’nti. Tadubhayavasena pavattāti khayavirāgānupassanāvasena vipassanāya, accantavirāgānupassanāvasena maggassa pavatti yojetabbā. Ārammaṇato vā vipassanāya khayavirāgānupassanāvasena pavatti, tanninnabhāvato accantavirāgānupassanāvasena, maggassa pana asammohato khayavirāgānupassanāvasena, ārammaṇato accantavirāgānupassanāvasena pavatti veditabbā. ‘‘Eseva nayo’’ti iminā yasmā virāgānupassī-pade vuttanayānusārena ‘‘dve nirodhā khayanirodho ca accantanirodho cā’’ti evamādiatthavaṇṇanaṃ atidisati, tasmā virāgaṭṭhāne nirodhapadaṃ pakkhipitvā ‘‘khayo saṅkhārānaṃ vināso’’tiādinā idha vuttanayena tassa atthavaṇṇanā veditabbā.

"ขยะ" คือความพินาศแห่งสังขารทั้งหลาย, "วิรัชชนะ" คือความสลายไปแห่งสังขารเหล่านั้นนั่นเอง ชื่อว่า "วิราคะ", ความสิ้นไปนั่นแหละคือวิราคะ ชื่อว่า "ขยวิราคะ" ได้แก่ขณิกนิโรธ. สังขารทั้งหลายย่อมคลายออก ย่อมดับไปโดยสิ้นเชิงในพระนิพพานนี้ที่บุคคลบรรลุแล้ว เพราะเหตุนั้น พระนิพพานจึงชื่อว่า "อัจจันตวิราคะ". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ขยวิราคะ คือ ขณภังคะแห่งสังขารทั้งหลาย, อัจจันตวิราคะ คือ พระนิพพาน". ความเป็นไปโดยอาศัยทั้งสองอย่างนั้น พึงประกอบความที่วิปัสสนาเป็นไปโดยอำนาจแห่งขยวิราคานุปัสสนา และความที่มรรคเป็นไปโดยอำนาจแห่งอัจจันตวิราคานุปัสสนา. หรือพึงทราบว่า วิปัสสนาเป็นไปโดยอำนาจแห่งขยวิราคานุปัสสนาโดยการทำเป็นอารมณ์ และเป็นไปโดยอำนาจแห่งอัจจันตวิราคานุปัสสนาโดยความเป็นธรรมชาติน้อมไปในพระนิพพานนั้น, ส่วนมรรคเป็นไปโดยอำนาจแห่งขยวิราคานุปัสสนาโดยความไม่หลง และเป็นไปโดยอำนาจแห่งอัจจันตวิราคานุปัสสนาโดยการทำเป็นอารมณ์. ด้วยคำว่า "เอเสว นโย" นี้ เพราะท่านอ้างถึงการพรรณนาอรรถเป็นต้นว่า "นิโรธมี ๒ อย่าง คือ ขยนิโรธ และ อัจจันตนิโรธ" ตามนัยที่กล่าวไว้ในบทว่า "วิราคานุปัสสี" ฉะนั้น พึงทราบการพรรณนาอรรถของบทนั้น โดยใส่บทว่า "นิโรธ" เข้าไปในตำแหน่งของ "วิราคะ" แล้วพรรณนาตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นี้ด้วยคำเป็นต้นว่า "ขยะ คือความพินาศแห่งสังขารทั้งหลาย".

Paṭinissajjanaṃ pahātabbassa tadaṅgavasena vā samucchedavasena vā pariccajanaṃ pariccāgapaṭinissaggo. Tathā sabbūpadhīnaṃ paṭinissaggabhūte visaṅkhāre attano nissajjanaṃ, tanninnatāya vā tadārammaṇatāya vā tattha pakkhandanaṃ pakkhandanapaṭinissaggo.

การสละคืน คือการสละทิ้งสิ่งที่พึงละโดยความเป็นตทังคะ (ละชั่วคราว) หรือโดยความเป็นสมุจเฉท (ละเด็ดขาด) ชื่อว่า "ปริจจาคปฏินิสสัคคะ". ฉันนั้น การปล่อยวางตนในวิสังขาร (พระนิพพาน) อันเป็นที่สละคืนอุปธิทั้งปวง หรือโดยความน้อมไปในพระนิพพานนั้น หรือโดยการมีพระนิพพานนั้นเป็นอารมณ์ การแล่นเข้าไปในพระนิพพานนั้น ชื่อว่า "ปักขันทนปฏินิสสัคคะ".

Tadaṅgavasenāti [Pg.345] ettha aniccānupassanā tāva tadaṅgappahānavasena niccasaññaṃ pariccajati, pariccajantī ca tathā appavattiyaṃ ye ‘‘nicca’’nti gahaṇavasena kilesā, tammūlakā abhisaṅkhārā, tadubhayamūlakā ca vipākakkhandhā anāgate uppajjeyyuṃ, te sabbepi appavattikaraṇavasena pariccajati, tathā dukkhasaññādayo. Tenāha ‘‘vipassanā hi tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajatī’’ti.

ในบทว่า "ตทงฺควเสน" นั้น อนิจจานุปัสสนา ก่อนอื่น ย่อมละนิจจสัญญาโดยอำนาจแห่งตทังคปหาน, และเมื่อละอยู่ ก็ย่อมละกิเลสทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งการยึดถือว่า "เที่ยง", อภิสังขารทั้งหลายมีกิเลสนั้นเป็นมูล, และวิบากขันธ์ทั้งหลายมีทั้งสองอย่างนั้นเป็นมูล ซึ่งพึงเกิดขึ้นในอนาคต ในเมื่อไม่เป็นไปอย่างนั้น (คือไม่ละ) ทั้งหมดนั้น โดยอำนาจแห่งการกระทำให้ไม่เป็นไป. ทุกขสัญญาเป็นต้นก็ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จริงอยู่ วิปัสสนาโดยความเป็นตทังคะ ย่อมละกิเลสพร้อมกับขันธ์และอภิสังขาร".

Saṅkhatadosadassanenāti saṅkhate tebhūmake saṅkhāragate aniccatādidosadassanena. Niccādibhāvena tabbiparīte. Tanninnatāyāti tadadhimuttatāya. Pakkhandatīti anupavisati anupavisantaṃ viya hoti. Saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajatīti maggena kilesesu pariccattesu avipākadhammatāpādanena abhisaṅkhārā, tammūlakā ca khandhā anuppattirahabhāvena pariccattā nāma hontīti sabbepi te maggo pariccajatīti vuttaṃ. Ubhayanti vipassanāñāṇaṃ, maggañāṇañca. Maggañāṇampi hi gotrabhuñāṇassa anu pacchā nibbānadassanato ‘‘anupassanā’’ti vuccati.

บทว่า "สงฺขตโทสทสฺสเนน" ได้แก่ ด้วยการเห็นโทษมีความไม่เที่ยงเป็นต้นในหมู่สังขารอันเป็นไปในภูมิ ๓ ที่เป็นสังขตะ. (ในพระนิพพาน) อันตรงกันข้ามกับสังขารธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น. บทว่า "ตนฺนินฺนตาย" ได้แก่ โดยความน้อมใจเชื่อในพระนิพพานนั้น. บทว่า "ปกฺขนฺทติ" ได้แก่ ย่อมเข้าไป คือเป็นประดุจเข้าไป. ในบทว่า "สทฺธึ ขนฺธาภิสงฺขาเรหิ กิเลเส ปริจฺจชติ" ความว่า เมื่อกิเลสทั้งหลายอันมรรคละแล้ว อภิสังขารทั้งหลายก็ชื่อว่าอันมรรคละแล้วโดยการทำให้มีสภาวะไม่ให้ผล และขันธ์ทั้งหลายมีกิเลสและอภิสังขารนั้นเป็นมูลก็ชื่อว่าอันมรรคละแล้วโดยความเป็นสิ่งที่ไม่ควรเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า มรรคย่อมละธรรมทั้งหมดเหล่านั้น. บทว่า "อุภยํ" ได้แก่ วิปัสสนาญาณและมรรคญาณ. จริงอยู่ แม้มรรคญาณ อันเกิดขึ้นตามลำดับหลังโคตรภูญาณ ก็เรียกว่า "อนุปัสสนา" เพราะเห็นพระนิพพาน.

Soḷasavatthuvasena cāti soḷasannaṃ vatthūnaṃ vasenāpi vuccamānasantabhāvādivasenāpīti samuccayattho ca-saddo. ‘‘Ānāpānassati bhāvitā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ.

ในบทว่า "โสฬสวตฺถุวเสน จ" นี้ จ-ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวม คือ แม้โดยอำนาจแห่งวัตถุ ๑๖ อย่าง และแม้โดยอำนาจแห่งสันตภาวะเป็นต้นอันจะกล่าวต่อไป. พึงนำบทว่า "อานาปานสฺสติ ภาวิตา" (อานาปานสติอันบุคคลเจริญแล้ว) มาเชื่อมความ.

237. Assāti ānāpānassatisamādhissa. Kāmavitakkādivitakkupacchedasamatthatāyapi mahānisaṃsatā veditabbāti sambandho. Ayanti ānāpānassatisamādhi. Uccāvacesu ārammaṇesu pavattiyeva ito cito ca cittassa vidhāvanaṃ.

๒๓๗. บทว่า อสฺส ได้แก่ แห่งอานาปานสติสมาธิ. ความเชื่อมความมีอยู่ว่า พึงทราบความเป็นผู้มีอานิสงส์มาก แม้ด้วยสามารถเพื่อจะตัดวิตกมีกามวิตกเป็นต้น. บทว่า อยํ ได้แก่ อานาปานสติสมาธินี้. การเป็นไปในอารมณ์ทั้งหลายอันสูงและต่ำนั่นเทียว คือการวิ่งไปของจิตจากที่นี่และที่นั่น.

Vijjā nāma maggo. Vimutti phalaṃ. Mūlabhāvo vipassanāya pādakabhāvo. Cattāro satipaṭṭhāne paripūreti kāyānupassanādīnaṃ catunnaṃ anupassanānaṃ vasena tassā bhāvanāya pavattanato. Satta bojjhaṅge paripūrenti bojjhaṅgabhāvanāya vinā satipaṭṭhānabhāvanāpāripūriyā abhāvato. Vijjāvimuttiṃ paripūrenti bojjhaṅgabhāvanāya tāsaṃ sikhāppattibhāvato. Carimakānanti antimakānaṃ.

ชื่อว่าวิชชา ได้แก่ มรรค. (ชื่อว่า) วิมุตติ ได้แก่ ผล. ความเป็นมูล ได้แก่ ความเป็นบาทแห่งวิปัสสนา. (อานาปานสติสมาธิ) ย่อมยังสติปัฏฐาน ๔ ให้บริบูรณ์ เพราะภาวนานั้นเป็นไปโดยอำนาจแห่งอนุสสนา ๔ มีกายานุปัสสนาเป็นต้น. (สติปัฏฐาน ๔) ย่อมยังโพชฌงค์ ๗ ให้บริบูรณ์ เพราะเมื่อเว้นโพชฌงค์ภาวนา ความบริบูรณ์แห่งสติปัฏฐานภาวนาย่อมไม่มี. (โพชฌงค์ ๗) ย่อมยังวิชชาและวิมุตติให้บริบูรณ์ เพราะวิชชาและวิมุตติเหล่านั้นย่อมถึงความยอดเยี่ยมด้วยโพชฌงค์ภาวนา. บทว่า จริมกานํ ได้แก่ แห่งธรรมทั้งหลายอันเป็นที่สุด.

238. Nirodhavasenāti [Pg.346] nirujjhanavasena. Bhavacarimakāti bhavavasena carimakā nihīnabhavapavattino. Tathā jhānacarimakā veditabbā. Cuticarimakāti cutiyā carimakā cutikkhaṇapavattino sabbapariyosānakā. Tasmāti tīsu bhavesu nihīne kāmabhave pavattanato. Teti assāsapassāsā. Puratoti heṭṭhā. Yasmā vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā) rūpadhammānaṃ soḷasacittakkhaṇāyukatā vibhāvitā, tasmā ‘‘soḷasamena cittena saddhiṃ uppajjitvā’’ti vuttaṃ. Cuticittassa puratoti vā cuticittaṃ avadhibhāvena gahetvā tato oraṃ soḷasamena cittena saddhiṃ uppajjitvāti evaṃ pana atthe gayhamāne sattarasacittakkhaṇāyukatāva assāsapassāsānaṃ vuttā hoti.

๒๓๘. บทว่า นิโรธวเสน ได้แก่ โดยอำนาจแห่งการดับ. บทว่า ภวจริมกา ได้แก่ เป็นที่สุดโดยอำนาจแห่งภพ คือเป็นไปในภพอันต่ำ. ฌานจริมกะ พึงทราบโดยนัยนั้น. บทว่า จุติจริมกา ได้แก่ เป็นที่สุดโดยจุติ คือเป็นไปในจุติขณะ เป็นที่สุดแห่งธรรมทั้งปวง. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเป็นไปในกามภพอันต่ำในภพทั้งสาม. บทว่า เต ได้แก่ อัสสาสะปัสสาสะเหล่านั้น. บทว่า ปุรโต ได้แก่ ในเบื้องต่ำ. เพราะในวิภังคอรรถกถา (วิภงฺค. อฏฺฐ. ๒๖ ปกิณฺณกถา) ท่านแสดงความเป็นผู้มีอายุ ๑๖ จิตตขณะของรูปธรรมทั้งหลายไว้ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เกิดขึ้นพร้อมกับจิตดวงที่ ๑๖'. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อถือเอาความในบทว่า จุติจิตฺตสฺส ปุรโต ว่า ถือเอาจุติจิตโดยความเป็นเขตแดนแล้วเกิดขึ้นพร้อมกับจิตดวงที่ ๑๖ ในภายใน (ก่อน) จากจุติจิตนั้น ดังนี้ ชื่อว่าท่านกล่าวว่า อัสสาสะปัสสาสะทั้งหลายมีอายุ ๑๗ จิตตขณะทีเดียว.

Ime kira imaṃ kammaṭṭhānaṃ anuyuttassa bhikkhuno pākaṭā hontīti ānetvā sambandho. Tattha kāraṇamāha ‘‘ānāpānārammaṇassa suṭṭhu pariggahitattā’’ti. Tamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘cuticittassā’’tiādi vuttaṃ.

พึงนำบทมาเชื่อมความว่า ได้ยินว่า (อัสสาสะปัสสาสะ) เหล่านี้ ย่อมปรากฏแก่ภิกษุผู้ประกอบกรรมฐานนี้. ในข้อนั้น ท่านกล่าวเหตุไว้ว่า 'เพราะอารมณ์คืออานาปานะอันท่านกำหนดไว้ดีแล้ว'. เพื่อจะประกาศเนื้อความนั้นนั่นเทียว ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'จุติจิตฺตสฺส'.

Tattha āyuantaraṃ nāma jīvitantaraṃ jīvanakkhaṇāvadhi. Dhammatāya evāti sabhāveneva, rucivasenevāti attho.

ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า อายุอันตรํ ได้แก่ ชีวิตันดร คือขีดขั้นแห่งชีวิตขณะ. บทว่า ธมฺมตาย เอว ความว่า โดยสภาวะนั่นเทียว, อธิบายว่า โดยอำนาจแห่งความพอใจนั่นเทียว.

Candālokaṃ oloketvāti juṇhapakkhe padosavelāyaṃ samantato āsiñcamānakhīradhāraṃ viya gaganatalaṃ, rajatapattasadisavālikāsanthatañca bhūmibhāgaṃ disvā ‘‘ramaṇīyo vatāyaṃ kālo, deso ca mama ajjhāsayasadiso, kīva ciraṃ nu kho ayaṃ dukkhabhāro vahitabbo’’ti attano āyusaṅkhāre upadhāretvā parikkhīṇeti adhippāyo. Lekhaṃ katvāti caṅkame tiriyaṃ lekhaṃ katvā.

บทว่า จนฺทาโลกํ โอโลเกตฺวา ความว่า ในข้างขึ้น เวลาปฐมยาม ได้เห็นพื้นท้องฟ้าประดุจกระแสน้ำนมที่กำลังรดลงโดยรอบ และภาคพื้นดินที่ลาดด้วยทรายเหมือนแผ่นเงิน แล้ว(คิดว่า) 'โอ เวลานี้น่ารื่นรมย์จริงหนอ และประเทศนี้ก็เหมาะกับอัธยาศัยของเรา ภาระคือทุกข์นี้ เราจะต้องแบกไปนานเท่าไรหนอ' ดังนี้แล้ว พิจารณาอายุสังขารของตน (ว่า) สิ้นแล้ว นี้เป็นความหมาย. บทว่า เลขํ กตฺวา ได้แก่ ทำรอยขีดขวางไว้ที่ที่จงกรม.

Anuyuñjethāti anuyuñjeyya, bhāveyyāti attho.

บทว่า อนุยุญฺเชถ ความว่า พึงประกอบ, อธิบายว่า พึงเจริญ.

Upasamānussatikathāvaṇṇanā

พรรณนาอุปสมานุสสติกรรมฐานกถา

239. Evanti yathāvuttena virāgādiguṇānussaraṇappakārena. Sabbadukkhūpasamasaṅkhātassāti dukkhadukkhādibhedaṃ sabbampi dukkhaṃ upasammati etthāti sabbadukkhūpasamoti saṅkhātabbassa.

๒๓๙. บทว่า เอวํ ได้แก่ โดยประการแห่งการตามระลึกถึงคุณมีวิราคะเป็นต้น ตามที่กล่าวแล้ว. บทว่า สพฺพทุกฺขูปสมสงฺขาตสฺส ความว่า แห่งพระนิพพานอันบัณฑิตพึงนับว่า เป็นที่สงบแห่งทุกข์ทั้งปวง เพราะทุกข์แม้ทั้งปวงมีความแตกต่างกันคือทุกขทุกข์เป็นต้น ย่อมสงบในพระนิพพานนี้.

‘‘Paññattidhammā’’tiādīsu asabhāvopi ñāṇena dhārīyati avadhārīyatīti dhammoti vuccatīti tato nivattento ‘‘dhammāti sabhāvā’’ti āha[Pg.347]. Bhavanaṃ paramatthato vijjamānatā bhāvo, saha bhāvenāti sabhāvā, sacchikaṭṭhaparamatthato labbhamānarūpāti attho. Te hi attano sabhāvassa dhāraṇato dhammāti, yathāvuttenaṭṭhena sabhāvāti ca vuccanti. Saṅgammāti paccayasamodhānalakkhaṇena saṅgamena sannipatitvā. Samāgammāti tasseva vevacanaṃ. Paccayehīti anurūpehi paccayehi. Katāti nibbattitā. Akatāti kehicipi paccayehi na katā. Asaṅkhatāti bahuvacanassa kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Aggamakkhāyatīti aggo akkhāyati, ma-kāro padasandhikaro. So asaṅkhatalakkhaṇo sabhāvadhammo virāgoti paccetabbo, virajjati ettha saṃkilesadhammoti. Nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānena ariyamaggena pahīyamānā mānamadādayo taṃ patvā pahīyanti nāmāti āha ‘‘tamāgamma…pe… vinassantī’’ti. Tattha ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā (dha. sa. 1121; saṃ. ni. 4.108) maññanāvasena pavatto māno eva mānamado. Purisabhāvaṃ nissāya uppajjanakamado purisamado. Ādi-saddena jātimadādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Nimmadāti vigatamadabhāvā. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘amadā’’ti vuttaṃ. Madā nimmadīyanti ettha amadabhāvaṃ vināsaṃ gacchantīti madanimmadano. Eseva nayo sesapadesupi. Kāmapipāsāti kāmānaṃ pātukamyatā, kāmataṇhā. Kāmaguṇā eva āliyanti ettha sattāti kāmaguṇālayā. Tebhūmakaṃ vaṭṭanti tīsu bhūmīsu kammakilesavipākavaṭṭaṃ. Esa asaṅkhatadhammo. Aparāparabhāvāyāti aparāparaṃ yoniādito yoniādibhāvāya. Ābandhanaṃ gaṇṭhikaraṇaṃ. Saṃsibbanaṃ tunnakāraṇaṃ. Nikkhamanaṃ, nissaraṇañcassa taṇhāya visaṃyogo evāti āha ‘‘visaṃyutto’’ti.

ในคำเป็นต้นว่า 'ปญฺญตฺติธมฺมา' แม้บัญญัติอันมิใช่สภาวะ ก็อันญาณย่อมทรงไว้ ย่อมกำหนดได้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า ธรรมะ. ท่านผู้ต้องการจะห้าม (ความเข้าใจ) นั้น จึงกล่าวว่า 'บทว่า ธมฺมา ได้แก่ สภาวะทั้งหลาย'. ความมีอยู่โดยปรมัตถ์ ชื่อว่า ภาวะ. ธรรมที่มาพร้อมกับภาวะ ชื่อว่า สภาวะ. อธิบายว่า ธรรมทั้งหลายมีสภาวะอันจะพึงได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์. จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า ธรรมะ เพราะทรงไว้ซึ่งสภาวะของตน และชื่อว่า สภาวะ ด้วยอรรถที่กล่าวแล้ว. บทว่า สงฺคมฺม ได้แก่ ประชุมกันแล้วด้วยการประชุมกันอันมีลักษณะคือการประชุมพร้อมแห่งปัจจัย. บทว่า สมาคมฺม เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า ปจฺจเยหิ ได้แก่ ด้วยปัจจัยทั้งหลายอันสมควร. บทว่า กตา ได้แก่ อันปัจจัยทำให้เกิดแล้ว. บทว่า อกตา ได้แก่ อันปัจจัยอะไรๆ มิได้ทำแล้ว. บทว่า อสงฺขตา เหตุแห่งพหูพจน์ ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. บทว่า อคฺคมกฺขายติ แยกบทเป็น อคฺโค อกฺขายติ, ม-อักษรเป็นตัวเชื่อมบท. สภาวธรรมนั้นมีอสังขตลักษณะเป็นเครื่องหมาย พึงทราบว่าชื่อว่า วิราคะ เพราะธรรมเครื่องเศร้าหมองย่อมคลายกำหนัดในพระนิพพานนั้น. มานะและมทะเป็นต้น อันอริยมรรคซึ่งมีพระนิพพานเป็นอารมณ์เป็นไปอยู่ ละได้แล้ว ชื่อว่าย่อมละได้เพราะอาศัยพระนิพพานนั้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ตมาคมฺม...เป...วินสฺสนฺติ'. ในบทเหล่านั้น มานะที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งความสำคัญตน (ด้วยคำ) เป็นต้นว่า 'เราดีกว่าเขา' นั่นเทียว ชื่อว่า มานมทะ. มทะที่อาศัยความเป็นบุรุษเกิดขึ้น ชื่อว่า ปุริสมทะ. ด้วยอาทิศัพท์ พึงเห็นการสงเคราะห์ชาติมทะเป็นต้น. บทว่า นิมฺมทา ได้แก่ เพราะปราศจากความเป็นมทะ. จริงอยู่ เพื่อจะแสดงเนื้อความนี้แหละ ท่านจึงกล่าวว่า 'อมทา'. มทะทั้งหลายย่อมถูกทำให้หมดมทะในพระนิพพานนี้ คือย่อมถึงความไม่มีมทะ ถึงความพินาศไป ฉะนั้น (พระนิพพาน) จึงชื่อว่า มทนิมฺมทโน. แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า กามปิปาสา ได้แก่ ความปรารถนาจะดื่มกามทั้งหลาย คือ กามตัณหา. กามคุณทั้งหลายนั่นเทียว เป็นที่ที่สัตว์ทั้งหลายข้องอยู่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า กามคุณาลยา. บทว่า เตภูมกํ วฏฺฏํ ได้แก่ กรรมวัฏฏ์ กิเลสวัฏฏ์ และวิปากวัฏฏ์ในภูมิ ๓. นี้คืออสังขตธรรม. บทว่า อปราปรภาวาย ได้แก่ เพื่อความเป็นภพน้อยภพใหญ่สืบๆไป จากกำเนิดเป็นต้นอย่างหนึ่ง ไปสู่ความเป็นกำเนิดเป็นต้นอีกอย่างหนึ่ง. บทว่า อาพนฺธนํ ได้แก่ การทำปม. บทว่า สํสิพฺพนํ ได้แก่ การเย็บ. การออกจากวัฏฏะ และการสลัดออกจากวัฏฏะของพระนิพพานนั้น คือความไม่ประกอบกับตัณหานั่นเอง ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วิสํยุตฺโต'.

Ye guṇe nimittaṃ katvā madanimmadanādināmāni nibbāne niruḷhāni, te madanimmadanatādike yathāvutte nibbattitanibbānaguṇe eva gahetvā āha ‘‘madanimmadanatādīnaṃ guṇānaṃ vasenā’’ti, na pana madā nimmadīyanti etenāti evamādike. Te hi ariyamaggaguṇā. Bhagavatā upasamaguṇā vuttāti sambandho. Kattha pana vuttāti? Asaṅkhatasaṃyuttādīsu (saṃ. ni. 4.366 ādayo). Tattha saccanti avitathaṃ. Nibbānaṃ hi kenaci pariyāyena asantabhāvābhāvato ekaṃseneva santattā aviparītaṭṭhena saccaṃ. Tenāha ‘‘ekaṃ hi saccaṃ, na dutiyamatthī’’ti [Pg.348] (su. ni. 890). Pāranti saṃsārassa paratīrabhūtaṃ. Tenevāha ‘‘tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti (itivu. 69), ‘‘appakā te manussesu, ye janā pāragāmino’’ti (dha. pa. 85) ca. Sududdasanti paramagambhīratāya, atisukhumasantasabhāvatāya ca anupacitañāṇasambhārehi daṭṭhuṃ asakkuṇeyyatāya suṭṭhu duddasaṃ. Natthi ettha jarā, etasmiṃ vā adhigate puggalassa jarābhāvoti ajaraṃ. Tato eva jarādīhi apalokiyatāya thiraṭṭhena dhuvaṃ. Taṇhādipapañcābhāvato nippapañcaṃ. Natthi ettha matanti amataṃ. Asivabhāvakarānaṃ saṃkilesadhammānaṃ abhāvena sivaṃ. Catūhi yogehi anupaddutattā khemaṃ. Visaṅkhārabhāvena acchariyatāya, abhūtapubbatāya ca abbhutaṃ. Sabbāsaṃ ītīnaṃ anatthānaṃ abhāvena anītikaṃ. Niddukkhatāya abyābajjhaṃ. Sabbasaṃkilesamalato accantasuddhiyā visesato suddhīti visuddhi. Catūhipi oghehi anajjhottharaṇīyatāya dīpaṃ. Sakalavaṭṭadukkhato paripālanaṭṭhena tāṇaṃ.

ชื่อทั้งหลายมีมทนิมมทนะเป็นต้น เป็นที่รู้กันในพระนิพพานโดยอาศัยคุณเหล่าใด ท่านถือเอาเฉพาะคุณแห่งพระนิพพานที่เกิดจากชื่อเหล่านั้น ดังที่กล่าวแล้ว มีความเป็นเครื่องสร่างเมาเป็นต้น แล้วกล่าวว่า "ด้วยอำนาจแห่งคุณทั้งหลาย มีความเป็นเครื่องสร่างเมาเป็นต้น" แต่ไม่ใช่ (กล่าว) ด้วยอรรถวิเคราะห์ว่า ธรรมชาติทั้งหลายอันยังสัตว์ให้เมา ย่อมเป็นสภาพที่ปราศจากความเมา ด้วยธรรมชาตินี้ เป็นต้น จริงอยู่ คุณเหล่านั้นเป็นคุณของอริยมรรค พึงเชื่อมความว่า พระผู้มีพระภาคตรัสคุณคือความสงบ ก็ตรัสไว้ที่ไหน? ในอสังขตสังยุต เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า สัจจํ คือ ไม่วิปริต จริงอยู่ พระนิพพานชื่อว่าสัจจะ เพราะมีอรรถะไม่วิปริต เนื่องจากเป็นสภาพสงบโดยส่วนเดียว เพราะไม่มีภาวะที่ไม่สงบโดยปริยายไรๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สัจจะมีหนึ่งเท่านั้น ไม่มีที่สอง" บทว่า ปารํ คือ เป็นฝั่งโน้นแห่งสงสาร เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ท่านจึงกล่าวว่า "พราหมณ์ข้ามได้แล้ว ถึงฝั่งแล้ว ยืนอยู่บนบก" และ "ในหมู่มนุษย์ ชนที่ไปถึงฝั่งโน้นมีน้อย" บทว่า สุทุทฺทสํ คือ เห็นได้ยากอย่างยิ่ง เพราะเห็นได้ยากสำหรับผู้ที่ไม่ได้สั่งสมสัมภาระคือญาณ เนื่องจากเป็นสภาพลึกซึ้งอย่างยิ่ง และมีสภาวะละเอียดและสงบอย่างยิ่ง ชื่อว่า อชรํ (ไม่แก่) เพราะความชราไม่มีในพระนิพพานนี้ หรือเพราะเมื่อบรรลุพระนิพพานนี้แล้ว บุคคลย่อมไม่มีความชรา ก็เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงชื่อว่า ธุวํ (ยั่งยืน) เพราะมีอรรถะว่ามั่นคง เนื่องจากชราเป็นต้นทำลายไม่ได้ ชื่อว่า นิปฺปปญฺจํ (ไม่มีปปัญจะ) เพราะไม่มีตัณหาเป็นต้นอันเป็นปปัญจธรรม ชื่อว่า อมตํ (ไม่ตาย) เพราะความตายไม่มีในพระนิพพานนี้ ชื่อว่า สิวํ (เป็นสิริมงคล) เพราะไม่มีสังกิเลสธรรมทั้งหลายอันกระทำความเป็นสิ่งไม่เป็นมงคล ชื่อว่า เขมํ (เกษม) เพราะโยคะ ๔ ประทุษร้ายไม่ได้ ชื่อว่า อพฺภูตํ (น่าอัศจรรย์) เพราะเป็นวิสังขาร เพราะเป็นของน่าอัศจรรย์ และเพราะเป็นสิ่งที่ไม่เคยมีมาก่อน ชื่อว่า อนีติกํ (ไม่มีเสนียดจัญไร) เพราะไม่มีเสนียดจัญไรและความพินาศทั้งปวง ชื่อว่า อพฺยาปชฺฌํ (ไม่มีความเบียดเบียน) เพราะไม่มีทุกข์ ชื่อว่า วิสุทธิ (บริสุทธิ์วิเศษ) เพราะบริสุทธิ์เป็นพิเศษ คือบริสุทธิ์อย่างยิ่งจากมลทินคือสังกิเลสทั้งปวง ชื่อว่า ทีปํ (เป็นที่พึ่ง) เพราะโอฆะทั้ง ๔ ท่วมทับไม่ได้ ชื่อว่า ตาณํ (เป็นเครื่องต้านทาน) เพราะมีอรรถะว่าคุ้มครองจากวัฏทุกข์ทั้งสิ้น

‘‘Saccañca vo, bhikkhave, desessāmī’’tiādikā pāḷi saṃkhittāti veditabbā. Ādi-saddena anantaanāsavanipuṇaajajjaraapalokitaanidassanapaṇītaacchariyaanītikadhammamuttileṇaparāyaṇagambhīrādivacanehi ca bodhitā idha avuttā guṇā saṅgayhanti, tattha natthi etassa uppādanto vā vayanto vāti ananto, asaṅkhatadhammo. Āsavānaṃ anārammaṇatāya anāsavo. Nipuṇañāṇagocaratāya nipuṇo. Saṅkhatadhammo viya jarāya ajajjaritatāya ajajjaro. Byādhiādīhi apalokiyatāya apalokitaṃ. Acakkhuviññāṇaviññeyyatāya anidassano. Atittikaraṭṭhena paṇīto. Apacuratāya acchariyo. Ītīhi anabhibhavanīyasabhāvattā, anītikabhāvahetuto ca anītikadhammo. Vaṭṭadukkhamuttinimittatāya mutti. Saṃsāraṃ bhayato passantehi nilīyanīyato leṇaṃ. Tesaṃyeva parā gatīti parāyaṇo. Pakatiñāṇena aladdhapatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro. Katapuññehipi dukkhena kicchena anubujjhitabbato duranubodho. Sacchikiriyaṃ muñcitvā na takkañāṇena avacaritabboti atakkāvacaro[Pg.349]. Buddhādīhi paṇḍiteheva veditabbato adhigantabbato paṇḍitavedanīyoti evamattho veditabbo.

พึงทราบว่า พระบาลีเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสัจจะแก่เธอทั้งหลาย" เป็นพระบาลีที่ท่านกล่าวโดยย่อ ด้วยอาทิศัพท์ ท่านสงเคราะห์คุณทั้งหลายที่ไม่ได้กล่าวไว้ในคัมภีร์นี้ ซึ่งพระพุทธองค์ทรงแสดงไว้ด้วยพุทธพจน์ทั้งหลาย มีอนันตะ อนาสวะ นิปุณะ อชัชชระ อปโลกิตะ อนิทัสสนะ ปณีตะ อัจฉริยะ อนีติกธรรมะ มุตติ เลณะ ปรายณะ คัมภีระ เป็นต้น ในคุณเหล่านั้น ชื่อว่า อนนฺโต (ไม่มีที่สุด) เพราะพระนิพพานนี้ไม่มีเบื้องต้นคือความเกิด หรือไม่มีเบื้องปลายเป็นคือความเสื่อม ได้แก่ อสังขตธรรม ชื่อว่า อนาสโว (ไม่มีอาสวะ) เพราะไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะทั้งหลาย ชื่อว่า นิปุโณ (ละเอียด) เพราะเป็นโคจรของญาณอันละเอียด ชื่อว่า อชชฺชโร (ไม่คร่ำคร่า) เพราะไม่คร่ำคร่าด้วยชราเหมือนสังขตธรรม ชื่อว่า อปโลกิตํ (ไม่บุบสลาย) เพราะพยาธิเป็นต้นทำลายไม่ได้ ชื่อว่า อนิทสฺสโน (ไม่เห็นได้) เพราะจักขุวิญญาณรู้ไม่ได้ ชื่อว่า ปณีโต (ประณีต) เพราะมีอรรถะว่าไม่ทำให้เบื่อหน่าย ชื่อว่า อจฺฉริโย (น่าอัศจรรย์) เพราะมีน้อย ชื่อว่า อนีติกธมฺโม (ธรรมไม่มีเสนียด) เพราะมีสภาวะที่เสนียดจัญไรครอบงำไม่ได้ และเพราะเป็นเหตุแห่งภาวะที่ไม่มีเสนียดจัญไร ชื่อว่า มุตฺติ (ความหลุดพ้น) เพราะเป็นนิมิตแห่งความหลุดพ้นจากวัฏทุกข์ ชื่อว่า เลณํ (ที่หลีกเร้น) เพราะเป็นที่หลีกเร้นของผู้ที่เห็นสังสารวัฏโดยความเป็นภัย ชื่อว่า ปรายโณ (เป็นที่ไปในเบื้องหน้า) เพราะเป็นคติอันยวดยิ่งของบุคคลเหล่านั้นนั่นเอง ชื่อว่า คมฺภีโร (ลึกซึ้ง) เพราะมีอรรถะว่าหยั่งไม่ถึง เนื่องจากปกติญาณหยั่งลงไม่ได้ ชื่อว่า ทุรนุโพโธ (ตรัสรู้ตามได้ยาก) เพราะแม้ผู้ที่ทำบุญไว้แล้วก็พึงตรัสรู้ตามได้โดยยากลำบาก ชื่อว่า อตกฺกาวจโร (ไม่ใช่วิสัยแห่งตรรกะ) เพราะเว้นจากการทำให้แจ้งแล้ว ไม่พึงเที่ยวไปด้วยตักกญาณ (ญาณที่เกิดจากการตรึก) ชื่อว่า ปณฺฑิตเวทนีโย (บัณฑิตพึงรู้) เพราะบัณฑิตทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นเท่านั้นพึงรู้ พึงบรรลุ พึงทราบเนื้อความอย่างนี้

Ariyasāvakasseva ijjhati sacchikiriyābhisamayavasena nibbānaguṇānaṃ pākaṭabhāvato. Aṭṭhāne cāyaṃ eva-saddo vutto, ijjhati evāti yojanā. Sukhasiddhivasena vā evaṃ vuttaṃ ‘‘ariyasāvakassevā’’ti. Tenevāha ‘‘evaṃ santepī’’tiādi. Upasamagarukenāti nibbānaninnena. Manasi kātabbā yathāvuttā upasamaguṇā. Sukhaṃ supatītiādīsu vattabbaṃ mettākathāyaṃ āvi bhavissati. Paṇītādhimuttiko hoti nibbānādhimuttattā.

(การเจริญอุปสมานุสสติ) ย่อมสำเร็จแก่อริยสาวกเท่านั้น เพราะคุณของพระนิพพานปรากฏชัดด้วยอำนาจแห่งการประจักษ์แจ้ง อีกอย่างหนึ่ง เอวศัพท์นี้ ท่านกล่าวไว้ในที่ไม่ใช่ที่ของมัน พึงประกอบความว่า ย่อมสำเร็จแน่แท้ หรือท่านกล่าวว่า "แก่อริยสาวกเท่านั้น" ด้วยอำนาจแห่งการสำเร็จได้โดยง่าย เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น" บทว่า อุปสมครุเกน คือ ผู้มีใจน้อมไปในพระนิพพาน พึงทำไว้ในใจซึ่งคุณแห่งความสงบดังที่กล่าวแล้ว สิ่งที่พึงกล่าวในบทเป็นต้นว่า "ย่อมหลับเป็นสุข" จักปรากฏชัดในเมตตากถา (บุคคล) ย่อมเป็นผู้น้อมใจไปในธรรมอันประณีต เพราะเป็นผู้น้อมใจไปในพระนิพพาน

Anussatikammaṭṭhānaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งอนุสสติกรรมฐานนิเทศ จบแล้ว

Iti aṭṭhamaparicchedavaṇṇanā.

อรรถกถาปริจเฉทที่ ๘ จบด้วยประการฉะนี้

9. Brahmavihāraniddesavaṇṇanā

๙. อรรถกถาพรหมวิหารนิเทศ

Mettābhāvanākathāvaṇṇanā

อรรถกถาเมตตาภาวนากถา

240. Mettaṃ [Pg.350] brahmavihāraṃ. Bhāvetukāmenāti uppādetukāmena paccavekkhitabboti sambandho. Sukhanisinnenāti visamaṃ anisīditvā pallaṅkābhujanena sukhanisinnena.

๒๔๐. (บุคคลผู้ใคร่จะเจริญ) พรหมวิหารคือเมตตา บทว่า ภาเวตุกาเมน คือ ผู้ใคร่จะให้เกิดขึ้น พึงเชื่อมความว่า พึงพิจารณา บทว่า สุขนิสินฺเนน คือ ไม่นั่งในที่ไม่สม่ำเสมอ นั่งสบายด้วยการนั่งขัดสมาธิ

Kasmāti paccavekkhaṇāya kāraṇapucchā, aññaṃ adhigantukāmena aññattha ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇā kimatthiyāti adhippāyo. Mettā nāma atthato adoso. Tathā hi adosaniddese ‘‘metti mettāyanā mettāyitatta’’nti (dha. sa. 1062) niddiṭṭhaṃ. Khantīti ca idha adhivāsanakkhanti adhippetā. Sā pana atthato adosappadhānā cattāro arūpakkhandhāti mettāya sijjhamānāya titikkhākhanti siddhā eva hotīti āha ‘‘khanti adhigantabbā’’ti. Tena khantiyaṃ ānisaṃsapaccavekkhaṇā satthikāvāti dasseti. Abhibhūto pariyuṭṭhānena. Pariyādinnacitto kusaluppattiyā okāsālābhena. Ādīnavo daṭṭhabbo pāṇaghātādivasena diṭṭhadhammikasamparāyikādianatthamūlabhāvato.

บทว่า กสฺมา เป็นคำถามถึงเหตุแห่งการพิจารณา อธิบายว่า การพิจารณาโทษและอานิสงส์ในธรรมอื่น ของบุคคลผู้ใคร่จะบรรลุธรรมอื่น จะมีประโยชน์อะไร ชื่อว่าเมตตา โดยอรรถะคืออโทสะ จริงอย่างนั้น ในอโทสนิเทศ ท่านแสดงไว้ว่า "เมตติ เมตตายนา เมตตายิตัตตัง" และบทว่า ขนฺติ ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอธิวาสนขันติ ก็อธิวาสนขันตินั้น โดยอรรถะคืออรูปขันธ์ ๔ ที่มีอโทสะเป็นประธาน เพราะฉะนั้น เมื่อเมตตาสำเร็จอยู่ ตีติกขาขันติ (ขันติคือความอดทน) ก็ย่อมสำเร็จด้วยทีเดียว ท่านจึงกล่าวว่า "พึงบรรลุขันติ" ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า การพิจารณาอานิสงส์ในขันติย่อมมีประโยชน์ทีเดียว (บุคคล) ถูกครอบงำแล้วด้วยกิเลสที่ฟุ้งขึ้น มีจิตถูกครอบงำแล้ว เพราะไม่ได้โอกาสเพื่อความเกิดขึ้นแห่งกุศล พึงเห็นโทษ โดยความเป็นมูลเหตุแห่งความพินาศในปัจจุบันและสัมปรายภพเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งปาณาติบาตเป็นต้น

Khantī paramaṃ tapoti parāpakārasahanādikā titikkhalakkhaṇā khanti uttamaṃ tapo akattabbākaraṇakattabbakaraṇalakkhaṇāya sammāpaṭipattiyā mūlabhāvato. Khantibalaṃ balānīkanti paramaṃ maṅgalabhūtā khanti eva balaṃ etassāti khantibalaṃ. Vuttañhi ‘‘khantibalā samaṇabrāhmaṇā’’ti. Dosādipaṭipakkhavidhamanasamatthatāya anīkabhūtena teneva ca khantibalena balānīkaṃ. Khantyā bhiyyo na vijjatīti attano paresañca anatthapaṭibāhano, atthāvaho ca khantito uttari apassayo natthi.

บทว่า ขนฺตี ปรมํ ตโป ความว่า ขันติ คือความอดทน มีลักษณะคือความอดกลั้นต่อการประทุษร้ายของผู้อื่นเป็นต้น ชื่อว่าเป็นตบะอย่างยิ่ง เพราะเป็นมูลแห่งสัมมาปฏิบัติ อันมีลักษณะคือการไม่ทำสิ่งที่ไม่ควรทำและการทำสิ่งที่ควรทำ บทว่า ขนฺติพลํ พลานีกํ ความว่า ขันติอันเป็นมงคลอย่างยิ่งนั่นแหละเป็นกำลังของผู้นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ผู้มีขันติเป็นกำลัง (ขันติพละ) จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "สมณพราหมณ์ทั้งหลายมีขันติเป็นกำลัง" ชื่อว่า พลานีกะ (กองทัพแห่งกำลัง) ด้วยกำลังคือขันตินั้นนั่นแหละ อันเป็นดุจกองทัพ เพราะสามารถกำจัดฝ่ายตรงข้ามมีโทสะเป็นต้นได้ บทว่า ขนฺตฺยา ภิยฺโย น วิชฺชติ ความว่า ที่พึ่งอื่นที่ยิ่งกว่าขันติ ซึ่งเป็นเครื่องป้องกันสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และนำมาซึ่งประโยชน์แก่ตนและผู้อื่น ย่อมไม่มี

Vivecanatthāyāti vikkhambhanatthāya. Khantiyā saṃyojanatthāya attānanti adhippāyo. Bhāvanaṃ dūsentīti dosā, puggalāyeva dosā puggaladosā. Yesu bhāvanā na sampajjati, aññadatthu vipajjateva, te eva [Pg.351] vuttā. Paṭhamanti vakkhamānena koṭṭhāsato koṭṭhāsantarupasaṃharaṇanayena vinā sabbapaṭhamaṃ.

บทว่า วิเวจนตฺถาย ได้แก่ เพื่อข่มไว้ อธิบายว่า เพื่อประกอบตนไว้ด้วยขันติ ชื่อว่า โทสา เพราะทำภาวนาให้เสีย, บุคคลนั่นแหละเป็นโทสะ ชื่อว่า ปุคคลโทสา (โทษแห่งบุคคล) ภาวนาไม่สำเร็จในบุคคลเหล่าใด ที่แท้ย่อมฉิบหายเท่านั้น บุคคลเหล่านั้นนั่นแหละ ท่านกล่าวไว้ บทว่า ปฐมํ ได้แก่ ก่อนอื่นทั้งหมด เว้นไว้แต่นัยแห่งการนำเข้าไปสู่ส่วนอื่นจากส่วน (หนึ่ง) ที่จะกล่าวต่อไป

Piyāyitabbo piyo, tappaṭipakkho appiyo. So saṅkhepato duvidho atthassa akārako, anatthassa kārakoti. Tattha yo attano, piyassa ca anatthassa kārako, so veripuggalo daṭṭhabbo. Yo pana attano, piyassa ca atthassa akārako, appiyassa ca atthassa kārako, ‘‘atthaṃ me nācarī’’tiādinā (dha. sa. 1237), ‘‘appiyassa me amanāpassa atthaṃ acarī’’tiādinā ca āghātavatthubhūto, so appiyo, ananukūlavuttiko aniṭṭhoti attho. Liṅgavisabhāgeti itthiliṅgādinā liṅgena visadise. Odhisoti bhāgaso. ‘‘Tissa dattā’’tiādinā odhisakanti attho.

บุคคลผู้ควรเป็นที่รัก ชื่อว่า ปิโย (คนรัก), บุคคลผู้เป็นปฏิปักษ์ต่อบุคคลนั้น ชื่อว่า อัปปิโย (คนไม่เป็นที่รัก) บุคคลนั้น (คนไม่เป็นที่รัก) โดยย่อมี 2 อย่าง คือ ผู้ไม่ทำประโยชน์ และผู้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ในบุคคล 2 อย่างนั้น บุคคลใดทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ตนและแก่คนรักของตน บุคคลนั้นพึงทราบว่าเป็นบุคคลผู้เป็นเวร ส่วนบุคคลใดไม่ทำประโยชน์แก่ตนและแก่คนรักของตน และทำประโยชน์แก่คนไม่เป็นที่รักของตน เป็นที่ตั้งแห่งความอาฆาตด้วยคำเป็นต้นว่า "เขาไม่ทำประโยชน์แก่เรา" และด้วยคำเป็นต้นว่า "เขาทำประโยชน์แก่คนผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของเรา" บุคคลนั้นชื่อว่า อัปปิโย อธิบายว่า เป็นผู้มีปกติประพฤติไม่เกื้อกูล ไม่น่าปรารถนา บทว่า ลิงฺควิสภาเค ได้แก่ ในบุคคลผู้มีเพศไม่เสมอกันด้วยเพศมีอิตถีลิงค์เป็นต้น บทว่า โอธิโส ได้แก่ โดยส่วน อธิบายว่า เป็นการเจาะจงด้วยคำเป็นต้นว่า "นางติสสา นางทัตตา"

Idāni yathāvuttesu chasu puggalesu abhāvetabbatāya kāraṇaṃ dassento ‘‘appiyaṃ hī’’tiādimāha. Tattha appiyaṃ hi piyaṭṭhāne ṭhapento kilamatīti dosena bhāvanāya saparissayatamāha. Appiyatā hi piyabhāvassa ujupaṭipakkhā, na ca tassa piyaṭṭhāne ṭhapanena vinā bhāvanā sijjhati. Atippiyasahāyakaṃ majjhattaṭṭhāne ṭhapento kilamatīti rāgena bhāvanāya saparissayatamāha atippiyasahāyassa gehassitapemaṭṭhānabhāvato. Tenāha ‘‘appamattakepī’’tiādi. Majjhattaṃ iṭṭhāniṭṭhatāhi majjhasabhāvaṃ neva piyaṃ nāppiyanti attho. Garuṭṭhāne piyaṭṭhāne ca ṭhapento kilamati majjhatte sambhāvanīyapiyāyitabbatānaṃ abhāvā. Na hi ajjhupekkhitabbe bhāvanīyatā, manāpatā vā paccupaṭṭhāti, piyagarubhāvasampanne ca paṭhamaṃ mettā bhāvetabbā. Kodho uppajjati koṭṭhāsantarabhāvānupanayanato.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเหตุแห่งการไม่ควรเจริญ (เมตตา) ในบุคคล 6 จำพวกตามที่กล่าวแล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อัปฺปิยํ หิ ในคำเหล่านั้น พระองค์ตรัสถึงความที่ภาวนามีโทษด้วยสามารถแห่งโทสะ ด้วยคำว่า อัปฺปิยํ หิ ปิยฏฺฐาเน ฐเปนฺโต กิลมติ (ผู้ที่ตั้งคนไม่เป็นที่รักไว้ในฐานะคนรัก ย่อมลำบาก) จริงอยู่ ความเป็นคนไม่เป็นที่รัก เป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อความเป็นคนรัก และภาวนาย่อมไม่สำเร็จหากปราศจากการตั้งบุคคลนั้นไว้ในฐานะคนรัก พระองค์ตรัสถึงความที่ภาวนามีโทษด้วยสามารถแห่งราคะ ด้วยคำว่า อติปฺปิยสหಾಯಕํ มชฺฌตฺตฏฺฐาเน ฐเปนฺโต กิลมติ (ผู้ที่ตั้งสหายที่รักยิ่งไว้ในฐานะคนเป็นกลาง ย่อมลำบาก) เพราะสหายที่รักยิ่งเป็นที่ตั้งแห่งความรักอันอาศัยเรือน เพราะเหตุนั้นจึงตรัสคำเป็นต้นว่า อัปฺปมตฺตเกปิ บทว่า มชฺฌตฺตํ อธิบายว่า บุคคลผู้มีสภาวะเป็นกลางเพราะ (ปราศจาก) ความเป็นที่รักและความไม่เป็นที่รัก คือ ไม่เป็นที่รักและไม่เป็นที่ไม่รัก (บุคคล) ผู้ตั้งบุคคลผู้เป็นกลางไว้ในฐานะที่เคารพและในฐานะที่รัก ย่อมลำบาก เพราะในบุคคลผู้เป็นกลางไม่มีภาวะที่ควรเคารพและควรเป็นที่รัก จริงอยู่ ในบุคคลที่พึงวางเฉย ภาวะที่ควรยกย่องหรือภาวะที่น่าพอใจย่อมไม่ปรากฏ และในบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยความเป็นที่รักและความน่าเคารพ พึงเจริญเมตตาก่อน โทสะย่อมเกิดขึ้น เพราะการไม่น้อมนำเข้าไปสู่ความเป็นส่วนอื่น

Tamevāti visabhāgaliṅgameva. Liṅgasabhāgeti avisesetvā ‘‘piyapuggale’’ti āha. Bhittiyuddhamakāsīti sīlaṃ adhiṭṭhāya pihitadvāre gabbhe sayanapīṭhe nisīditvā mettaṃ bhāvento mettāmukhena uppannarāgena andhīkato bhariyāya santikaṃ gantukāmo dvāraṃ asallakkhetvā bhittiṃ bhinditvāpi nikkhamitukāmatāya bhittiṃ pahari. Tenāha [Pg.352] ‘‘mettāyanāmukhena rāgo vañcetī’’ti (netti. aṭṭha. 21), ‘‘andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ rāgo sahate nara’’nti ca.

บทว่า ตเมว ได้แก่ บุคคลผู้มีเพศไม่เสมอกันนั่นเทียว บทว่า ลิงฺคสภาเค ความว่า ท่านกล่าวว่า ปิยปุคฺคเล (ในบุคคลผู้เป็นที่รัก) โดยไม่ระบุเจาะจง บทว่า ภิตฺติยุทฺธมกาสิ ความว่า (ภิกษุรูปหนึ่ง) สมาทานศีลแล้ว นั่งบนเตียงนอนในห้องที่ปิดประตู เจริญเมตตาอยู่ ถูกราคะที่เกิดขึ้นโดยมีเมตตาเป็นเบื้องหน้าทำให้มืดบอด ประสงค์จะไปหาภรรยา จำประตูไม่ได้ จึงทุบฝาด้วยความต้องการจะออกไปให้ได้แม้โดยการทำลายฝา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ราคะย่อมลวงโดยมีหน้าคือการเจริญเมตตา" และ "เมื่อใดราคะครอบงำนรชน เมื่อนั้นย่อมมีความมืดมิด"

Ādānanikkhepaparicchinne addhāpaccuppannabhūte dharamānatāya paccakkhato viya upalabbhamāne khandhappabandhe idha sattādiggahaṇaṃ, na tiyaddhagateti āha ‘‘kālakate panā’’tiādi. Kasmā pana kālakate mettābhāvanā na ijjhatīti? Mettābyāpārassa ayogyaṭṭhānabhāvato. Na hi matapuggalo hitūpasaṃhārāraho. Yattha sati sambhave payogato hitūpasaṃhāro labbheyya, tattheva mānaso hitūpasaṃhāro yujjeyya. Dukkhāpanayanamodappavattīsupi eseva nayoti karuṇābhāvanādīnampi kālakate anijjhanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Aññattha paguṇamettājhāno ācariyassa kālakatabhāvaṃ ajānanto taṃ mettāya pharitukāmo ‘‘ācariyaṃ ārabbha mettaṃ ārabhatī’’ti vutto. Tenāha ‘‘paguṇāva me mettājhānasamāpattī’’ti. Nimittanti ārammaṇaṃ. Gavesāhīti ‘‘yaṃ puggalaṃ uddissamettaṃ ārabhasi, so jīvati na jīvatī’’ti jānāhīti attho. Mettāyantoti mettaṃ karonto, mettaṃ bhāventoti attho.

ในอธิการแห่งเมตตาภาวนานี้ การถือเอาศัพท์มี สัตตะ เป็นต้น ย่อมมีในลำดับแห่งขันธ์อันกำหนดด้วยการถือเอา (ปฏิสนธิ) และการทอดทิ้ง (จุติ) เป็นปัจจุบันกาลปรากฏอยู่โดยความเป็นของมีอยู่ จึงได้ประจักษ์ดุจของเห็นด้วยตา, ไม่ได้มีในลำดับแห่งขันธ์อันล่วงไปแล้วในกาลทั้งสาม ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กาลกเต ปนา ก็เหตุไรเล่า เมตตาภาวนาในบุคคลผู้ทำกาละแล้วจึงไม่สำเร็จ? เพราะเป็นฐานะที่ไม่สมควรแก่ความเป็นไปแห่งเมตตา จริงอยู่ บุคคลผู้ตายแล้วไม่ควรเพื่อการนำเข้าไปซึ่งประโยชน์ การนำเข้าไปซึ่งประโยชน์ทางกายพึงได้ในบุคคลใดซึ่งเป็นไปได้อยู่ การนำเข้าไปซึ่งประโยชน์ทางใจก็ควรในบุคคลนั้นนั่นแหละ แม้ในการกำจัดทุกข์และความเป็นไปแห่งความยินดี ก็นัยนี้แหละ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า การไม่สำเร็จแห่งกรุณาภาวนาเป็นต้นในบุคคลผู้ทำกาละแล้ว ท่านก็กล่าวไว้ ในที่อื่น ภิกษุผู้มีเมตตาฌานคล่องแคล่ว ไม่ทราบความที่อาจารย์ทำกาละแล้ว ประสงค์จะแผ่เมตตาไปยังท่าน ท่านจึงกล่าวว่า "ปรารภอาจารย์แล้ว เริ่มเจริญเมตตา" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เมตตาฌานสมาบัติของเราคล่องแคล่วดีแล้ว" บทว่า นิมิตฺตํ ได้แก่ อารมณ์ บทว่า คเวสาหิ อธิบายว่า "เธอปรารภบุคคลใดเริ่มเจริญเมตตาอยู่ จงรู้ว่า บุคคลนั้นยังมีชีวิตอยู่ หรือไม่มีชีวิตอยู่" บทว่า เมตฺตายโนฺต อธิบายว่า กระทำเมตตาอยู่, เจริญเมตตาอยู่

241. Attani bhāvanā nāma sakkhibhāvatthāti nānāvidhasukhānubandhaanavajjasukhaabyāsekasukhādi yaṃ attani upalabbhati, taṃ nidassento tassa vattamānatāya āha ‘‘ahaṃ sukhito homī’’ti. Sarīrasukhaṃ nāma anekantikaṃ, īdisassa puggalassa anokāsaṃ cittadukkhanti tadabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘niddukkhoti vā’’ti. Homīti sambandho. Tathā averotiādīsu, visesato ca dukkhābhāve sukhasaññā. Sā panāyaṃ niddukkhatā verīnaṃ puggalānaṃ verasaññitānaṃ pāpadhammānaṃ abhāvato, visesato byāpādavirahato īghasaññitāya ītiyā abhāvato, anavajjakāyikasukhasamaṅgitāya ca hotīti dassento āha ‘‘avero abyāpajjo anīgho sukhī’’ti. Attānaṃ pariharāmīti evaṃbhūto hutvā mama attabhāvaṃ pavattemi, yāpemīti attho.

๒๔๑. ชื่อว่าภาวนาในตน มีเพื่อประโยชน์คือความเป็นพยาน เพราะฉะนั้น เมื่อทรงแสดงสุขใดที่ปรากฏในตน อันได้แก่ สุขที่ไม่มีโทษ สุขที่ไม่ระคนด้วยกิเลส ซึ่งมีความสุขนานาชนิดติดตามมา เป็นต้น และเพราะความที่สุขนั้นมีอยู่ จึงตรัสว่า อหํ สุขิโต โหมิ (ขอเราจงเป็นผู้มีสุข) ชื่อว่าสุขทางกายเป็นสิ่งไม่แน่นอน และทุกข์ทางใจไม่มีโอกาส (เกิดขึ้น) แก่บุคคลเช่นนี้ เพราะฉะนั้น เมื่อทรงหมายถึงความไม่มีทุกข์ทางใจนั้น จึงตรัสว่า นิทฺทุกฺโขติ วา (หรือว่า เป็นผู้ไม่มีทุกข์) พึงสัมพันธ์กับบทว่า โหมิ (ขอจงเป็น) ในบทว่า อเวโร เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง สุขสัญญา (ความหมายรู้ว่าเป็นสุข) ย่อมมีในความไม่มีทุกข์ ก็ความเป็นผู้ไม่มีทุกข์นี้นั้นมีได้เพราะไม่มีบุคคลผู้เป็นเวรและบาปธรรมที่ชื่อว่าเป็นเวร, โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เพราะปราศจากพยาบาท, เพราะไม่มีอุปัทวะที่ชื่อว่า "อีฆะ", และเพราะความถึงพร้อมด้วยสุขทางกายอันไม่มีโทษ เมื่อจะทรงแสดงดังนี้ จึงตรัสว่า อเวโร อพฺยาปชฺโช อนีโฆ สุขี (เป็นผู้ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน ไม่มีความคับแค้นใจ มีความสุข) บทว่า อตฺตานํ ปริหรามิ อธิบายว่า ข้าพเจ้าเป็นผู้เป็นเช่นนี้แล้ว ขอจงยังอัตภาพของเราให้เป็นไป, ให้ยังชีพอยู่เถิด

Evaṃ sante yaṃ vibhaṅge vuttaṃ, taṃ virujjhatīti sambandho. Evaṃ santeti evaṃ sati, yadi attanipi mettā bhāvetabbāti attho. ‘‘Yaṃ vibhaṅge vutta’’nti vatvā [Pg.353] vibhaṅgadesanāya samānagatikaṃ suttapadaṃ āharanto ‘‘kathañca bhikkhū’’tiādimāha. Tassattho parato āgamissati.

ความเกี่ยวข้องมีอยู่ว่า "เมื่อเป็นเช่นนั้น คำที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วิภังค์นั้น ย่อมขัดแย้ง" บทว่า "Evaṃ sante" มีเนื้อความว่า "เมื่อเป็นเช่นนั้น ถ้าแม้ในตนก็พึงเจริญเมตตา" ท่านกล่าวว่า "Yaṃ vibhaṅge vuttaṃ" แล้ว เมื่อจะนำสูตรบทที่มีเนื้อความสอดคล้องกับเทศนาในคัมภีร์วิภังค์มา จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "กถญฺจ ภิกฺขู" เนื้อความของสูตรบทนั้นจักมีมาในภายหลัง

Tanti vibhaṅgādīsu vacanaṃ. Appanāvasenāti appanāvahabhāvanāvasena. Idanti ‘‘ahaṃ sukhito homī’’tiādivacanaṃ. Sakkhibhāvavasenāti ahaṃ viya sabbe sattā attano sukhakāmā, tasmā tesu mayā attani viya sukhūpasaṃhāro kātabboti evaṃ tattha attānaṃ sakkhibhāve ṭhapanavasena. Tenāha ‘‘sacepi hī’’tiādi. Kasmā pana attani bhāvanā appanāvahā na hotīti? Attasinehavasena saparissayabhāvato. Koṭṭhāsantare pana bhāvitabhāvanassa tatthāpi sīmasambhedo hotiyeva.

บทว่า "ตํ" หมายถึงคำในคัมภีร์วิภังค์เป็นต้น บทว่า "อปฺปนาวเสน" คือ ด้วยอำนาจแห่งภาวนาที่นำมาซึ่งอัปปนา บทว่า "อิทํ" คือ คำเป็นต้นว่า "ขอเราจงเป็นผู้มีความสุข" บทว่า "สกฺขิภาววเสน" คือ ด้วยอำนาจแห่งการตั้งตนไว้ในฐานะเป็นพยานในความเป็นผู้ใคร่สุขนั้นอย่างนี้ว่า "สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงเป็นผู้ใคร่สุขของตนเหมือนเรา เพราะฉะนั้น เราพึงน้อมนำความสุขเข้าไปในสัตว์เหล่านั้นเหมือนในตน" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "สเจปิ หิ" ถามว่า ก็เพราะเหตุไรเล่า ภาวนาในตนจึงไม่นำมาซึ่งอัปปนา ตอบว่า เพราะมีความรักในตนเป็นเหตุ จึงมีความเสี่ยงภัย ก็ในส่วนอื่น สำหรับผู้มีภาวนาอันเจริญแล้ว แม้ในตนนั้น การทำลายขอบเขตย่อมมีได้เหมือนกัน

Sabbā disāti anavasesā dasapi disā. Anuparigamma cetasāti cittena pariyesanavasena anugantvā. Nevajjhagā piyataramattanā kvacīti sabbussāhena pariyesanto atisayena attato piyataraṃ aññaṃ sattaṃ katthaci disāya neva adhigaccheyya na passeyya. Evaṃ piyo puthu attā paresanti evaṃ kassaci attato piyatarassa anupalabbhanavasena puthu visuṃ visuṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ attā piyo. Tasmā tena kāraṇena, attakāmo attano hitasukhaṃ icchanto, paraṃ sattaṃ antamaso kunthakipillikampi, na hiṃse na haneyya, na viheṭheyyāti attho.

บทว่า "สพฺพา ทิสา" คือ ทิศทั้ง 10 โดยไม่มีส่วนเหลือ บทว่า "อนุปริคมฺม เจตสา" คือ ไปตามด้วยใจด้วยอำนาจแห่งการแสวงหา บทว่า "เนวชฺฌคา ปิยตรมตฺตนา กฺวจิ" คือ เมื่อแสวงหาอยู่ด้วยความพยายามทั้งปวง ก็ไม่พึงได้ ไม่พึงเห็นสัตว์อื่นผู้เป็นที่รักยิ่งกว่าตนโดยส่วนเกินในทิศใดทิศหนึ่งเลย บทว่า "เอวํ ปิโย ปุถุ อตฺตา ปเรสํ" คือ ด้วยอำนาจแห่งการไม่ได้ซึ่งใครๆ ผู้เป็นที่รักยิ่งกว่าตนอย่างนี้ ตนของสัตว์เหล่านั้นๆ ต่างๆ กัน ย่อมเป็นที่รัก เพราะเหตุนั้น ผู้ใคร่ประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่ตน ไม่พึงเบียดเบียน ไม่พึงฆ่า ไม่พึงทำร้ายสัตว์อื่น โดยที่สุดแม้ซึ่งมดและปลวก ดังนี้คือเนื้อความ

Ayaṃ nayoti sabbehi sattehi, attano ca piyatarabhāvaṃ nidassetvā tesu karuṇāyanaṃ vadatā bhagavatā sukhesitāya ‘‘attānaṃ sakkhibhāve ṭhapetvā sattesu mettā bhāvetabbā’’ti mettābhāvanāya nayadassanaṃ katamevāti attho.

บทว่า "อยํ นโย" มีเนื้อความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงแสดงความเป็นที่รักยิ่งกว่าของตนกว่าสัตว์ทั้งหลายทั้งปวงแล้ว และตรัสถึงความกรุณาในสัตว์เหล่านั้น ได้ทรงแสดงนัยแห่งเมตตาภาวนาไว้แล้วนั่นเทียวว่า "พึงตั้งตนไว้ในฐานะเป็นพยานด้วยความเป็นผู้แสวงหาความสุข แล้วเจริญเมตตาในสัตว์ทั้งหลาย"

242. Sukhapavattanatthanti sukhena akicchena mettāya pavattanatthaṃ. Yvāssāti yo puggalo assa yogino. Piyoti iṭṭho. Manāpoti manavaḍḍhanako. Garūti guṇavisesavasena garukātabbo. Bhāvanīyoti sambhāvetabbo. Ācariyamattoti sīlādinā ācariyappamāṇo. Piyavacanādīnīti ādi-saddena atthacariyādike saṅgaṇhāti. Sīlasutādīnīti ādi-saddena saddhādike, dhutadhammajāgariyānuyogādike ca saṅgaṇhāti.

๒๔๒. บทว่า "สุขปวตฺตนตฺถํ" คือ เพื่อความเป็นไปแห่งเมตตาโดยง่าย โดยไม่ลำบาก บทว่า "ยฺวาสฺส" คือ บุคคลใดของโยคีผู้นี้ บทว่า "ปิโย" คือ เป็นที่ปรารถนา บทว่า "มนาโป" คือ เป็นที่เจริญใจ บทว่า "ครุ" คือ เป็นผู้ควรเคารพด้วยอำนาจแห่งคุณวิเศษ บทว่า "ภาวนีโย" คือ เป็นผู้ควรสรรเสริญ บทว่า "อาจริยมตฺโต" คือ มีประมาณเท่าอาจารย์ด้วยศีลเป็นต้น ในบทว่า "ปิยวจนาทีนิ" ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมสงเคราะห์เอาอัตถจริยาเป็นต้น ในบทว่า "สีลสุตาทีนิ" ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมสงเคราะห์เอาธรรมมีศรัทธาเป็นต้น และธรรมมีธุดงคธรรมและชาคริยานุโยคเป็นต้น

Kāmanti [Pg.354] yuttappattakāritāsukhasiddhidīpanoyaṃ nipāto. Tenetaṃ dīpeti – tādisaṃ puggalaṃ uddissa bhāvanaṃ ārabhanto yogī yuttappattakārī, sukhena cassa tattha bhāvanā ijjhati, tena pana yoginā tāvatā santoso na kātabboti. Tenāha ‘‘appanā sampajjatī’’tiādi. Sīmāsambhedanti mariyādāpanayanaṃ, attā piyo majjhatto verīti vibhāgākaraṇanti attho. Tadanantaranti tato piyamanāpagarubhāvanīyato, tattha vā mettādhigamato anantaraṃ. Atippiyasahāyake mettā bhāvetabbāti sambandho, garuṭṭhānīye paṭiladdhaṃ mettāmanasikāraṃ atippiyasahāyake upasaṃharitabbanti attho. Sukhūpasaṃhārakatassa taṃ hoti pageva paṭipakkhadhammānaṃ vikkhambhitattā. Atippiyasahāyakato anantaraṃ majjhatte mettā bhāvetabbā majjhattaṃ piyagaruṭṭhāne ṭhapetuṃ sukarabhāvato. ‘‘Atippiyasahāyakato’’ti ca idaṃ purimāvatthaṃ gahetvā vuttaṃ. Paguṇamanasikārādhigamato paṭṭhāya hissa sopi piyaṭṭhāne eva tiṭṭhati. Majjhattato verīpuggaleti majjhattapuggale mettāyantena tattha paguṇamanasikārādhigamena piyabhāvaṃ upasaṃharitvā tadanantaraṃ verīpuggalaṃ bhāvanāya majjhatte ṭhapetvā tato majjhattato piyabhāvūpasaṃhārena verīpuggale mettā bhāvetabbā. ‘‘Verīpuggale’’ti ca idaṃ purimāvatthaṃ gahetvā vuttaṃ. Ekekasmiṃ koṭṭhāse muduṃ kammaniyaṃ cittaṃ katvāti piyagaruṭṭhānīyo, atippiyo, majjhatto, verīti catūsu puggalakoṭṭhāsesu paṭhamaṃ tāva piyagaruṭṭhānīye mettābhāvanaṃ adhigantvā vasībhāvappattiyā tathāpavattaṃ cittaṃ koṭṭhāsantarūpasaṃhāratthaṃ muduṃ kammaniyaṃ katvā tadanantaraṃ atippiyasahāye atippiyabhāvaṃ vikkhambhetvā piyabhāvamatte cittaṃ ṭhapentena bhāvanā upasaṃharitabbā, tampi vasībhāvāpādanena muduṃ kammaniyaṃ katvā tadanantaraṃ majjhatte udāsinabhāvaṃ vikkhambhetvā piyabhāvaṃ upaṭṭhapetvā bhāvanā upasaṃharitabbā, puna tampi vasībhāvāpādanena muduṃ kammaniyaṃ katvā tadanantaraṃ verimhi verīsaññaṃ vikkhambhetvā majjhattabhāvūpaṭṭhapanamukhena piyabhāvaṃ uppādentena bhāvanā upasaṃharitabbā. Tena vuttaṃ ‘‘tadanantare tadanantare upasaṃharitabba’’nti, jhānacittaṃ upanetabbaṃ uppādetabbanti attho.

บทว่า "กามํ" เป็นนิบาตที่แสดงถึงความเป็นผู้กระทำสิ่งที่สมควรและเหมาะสม และความสำเร็จโดยง่าย ด้วยนิบาตนั้น ท่านแสดงความนี้ว่า โยคีผู้ปรารภภาวนาโดยมุ่งถึงบุคคลเช่นนั้น ชื่อว่าเป็นผู้กระทำสิ่งที่สมควรและเหมาะสม และภาวนาของโยคีนั้นในบุคคลนั้นย่อมสำเร็จโดยง่าย แต่โยคีนั้นไม่พึงทำความสันโดษเพียงเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อปฺปนา สมฺปชฺชติ" บทว่า "สีมสมฺเภทํ" มีเนื้อความว่า การกำจัดขอบเขต คือการไม่กระทำการแบ่งแยก ว่า ตน, บุคคลผู้เป็นที่รัก, บุคคลผู้เป็นกลาง, ศัตรู บทว่า "ตทนนฺตรํ" คือ ในลำดับจากบุคคลผู้เป็นที่รัก ที่น่าพอใจ ที่ควรเคารพ และที่ควรยกย่องนั้น หรือในลำดับจากการบรรลุเมตตาในบุคคลนั้น ความเกี่ยวข้องมีอยู่ว่า พึงเจริญเมตตาในสหายผู้เป็นที่รักยิ่ง มีเนื้อความว่า พึงน้อมเมตตามนสิการที่ได้แล้วในบุคคลผู้ตั้งอยู่ในฐานะที่ควรเคารพเข้าไปในสหายผู้เป็นที่รักยิ่ง การน้อมนำเมตตามนสิการนั้นเข้าไปย่อมเป็นไปโดยง่ายแก่โยคีนั้น เพราะปฏิปักษธรรมทั้งหลายถูกข่มไว้แล้วตั้งแต่ต้น ในลำดับจากสหายผู้เป็นที่รักยิ่ง พึงเจริญเมตตาในบุคคลผู้เป็นกลาง เพราะการตั้งบุคคลผู้เป็นกลางไว้ในฐานะบุคคลผู้เป็นที่รักและควรเคารพทำได้ง่าย และคำว่า "จากสหายผู้เป็นที่รักยิ่ง" นี้ ท่านกล่าวโดยถือเอาสภาวะก่อน จริงอยู่ จำเดิมแต่การได้มนสิการอันคล่องแคล่ว แม้สหายผู้นั้นก็ย่อมตั้งอยู่ในฐานะบุคคลผู้เป็นที่รักของโยคีนั้นนั่นเทียว บทว่า "มชฺฌตฺตโต เวรีปุคฺคเล" คือ โยคีผู้เจริญเมตตาในบุคคลผู้เป็นกลาง ครั้นน้อมความเป็นบุคคลผู้เป็นที่รักเข้ามาด้วยการได้มนสิการอันคล่องแคล่วในบุคคลนั้นแล้ว ในลำดับนั้น ตั้งบุคคลผู้เป็นศัตรูไว้ในความเป็นกลางด้วยภาวนาแล้ว พึงเจริญเมตตาในบุคคลผู้เป็นศัตรูด้วยการน้อมความเป็นบุคคลผู้เป็นที่รักเข้ามาจากการเป็นกลางนั้น และคำว่า "ในบุคคลผู้เป็นศัตรู" นี้ ท่านกล่าวโดยถือเอาสภาวะก่อน บทว่า "เอเกกสฺมึ โกฏฺฐาเส มุทุ กมฺมนิยํ จิตฺตํ กตฺวา" คือ ในส่วนแห่งบุคคล 4 คือ บุคคลผู้ตั้งอยู่ในฐานะที่รักและควรเคารพ, บุคคลผู้เป็นที่รักยิ่ง, บุคคลผู้เป็นกลาง, และศัตรู ในเบื้องต้น บรรลุเมตตาภาวนาในบุคคลผู้ตั้งอยู่ในฐานะที่รักและควรเคารพก่อน ทำจิตที่ดำเนินไปอย่างนั้นให้เป็นจิตอ่อนโยนและควรแก่การงาน เพื่อน้อมเข้าไปในส่วนอื่น ด้วยการถึงความเป็นวสีแล้ว ในลำดับนั้น พึงน้อมภาวนาเข้าไปในสหายผู้เป็นที่รักยิ่ง โดยข่มความเป็นที่รักยิ่งไว้ ตั้งจิตไว้ในความเป็นเพียงบุคคลผู้เป็นที่รัก ทำเมตตาจิตแม้นั้นให้เป็นจิตอ่อนโยนและควรแก่การงานด้วยการให้ถึงความเป็นวสีแล้ว ในลำดับนั้น พึงน้อมภาวนาเข้าไปในบุคคลผู้เป็นกลาง โดยข่มความเป็นกลางไว้ ให้ความเป็นบุคคลผู้เป็นที่รักปรากฏขึ้น อีกครั้งหนึ่ง ทำเมตตาจิตแม้นั้นให้เป็นจิตอ่อนโยนและควรแก่การงานด้วยการให้ถึงความเป็นวสีแล้ว ในลำดับนั้น พึงน้อมภาวนาเข้าไปในบุคคลผู้เป็นศัตรู โดยข่มสัญญาว่าเป็นศัตรูไว้ ทำให้ความเป็นบุคคลผู้เป็นที่รักเกิดขึ้น โดยมีการทำให้ความเป็นบุคคลผู้เป็นกลางปรากฏขึ้นเป็นเบื้องหน้า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พึงน้อมเข้าไปในลำดับถัดไปๆ" มีเนื้อความว่า พึงน้อมเข้าไป พึงให้เกิดขึ้นซึ่งฌานจิต

Verīpuggalo vā natthi kammabalena vā etarahi payogasampattiyā vā sabbaso anatthakarassa abhāvato. Mahāpurisajātikattāti mahāpurisasabhāvattā [Pg.355] cirakālaparicayasamiddhakhantimettānuddayādiguṇasampannatāya uḷārajjhāsayattāti attho. Tādiso hi sabbasaho parāparādhaṃ tiṇāyapi na maññati. Tena vuttaṃ ‘‘anatthaṃ karontepi pare verīsaññāva nuppajjatī’’ti. Tenāti tena yoginā. Atthi verīpuggaloti sambandho.

หรือว่า บุคคลผู้เป็นเวรย่อมไม่มี เพราะไม่มีผู้กระทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์โดยประการทั้งปวง ด้วยกำลังแห่งกรรมในอดีต หรือด้วยความถึงพร้อมแห่งความเพียรในบัดนี้. บทว่า มหาปุริสชาติกตฺตาติ อธิบายว่า เพราะความเป็นผู้มีสภาวะเป็นมหาบุรุษ เพราะความถึงพร้อมด้วยคุณมีขันติ เมตตา กรุณา เป็นต้น อันสำเร็จแล้วด้วยการสั่งสมมาเป็นเวลานาน เพราะความเป็นผู้มีอัธยาศัยอันยิ่งใหญ่. จริงอยู่ บุคคลเช่นนั้นย่อมเป็นผู้ทนได้ทุกอย่าง ย่อมไม่สำคัญความผิดของผู้อื่นแม้เพียงเท่าใบหญ้า. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า ‘แม้เมื่อผู้อื่นกระทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ความสำคัญว่าเป็นเวรก็ย่อมไม่เกิดขึ้น’. บทว่า เตนาติ ได้แก่ แก่โยคีนั้น. พึงเชื่อมความว่า อตฺถิ เวรีปุคฺคโล.

243. Purimapuggalesūti piyādīsu jhānassa ārammaṇabhūtesu purimesu puggalesu. Mettaṃ samāpajjitvāti paṭighaṃ vikkhambhetvā uppāditaṃ mettājhānaṃ samāpajjitvā. Mettāyantena paṭighaṃ paṭivinodetabbanti ettha keci pana ‘‘upacārajjhānaṃ sampādetvā’’ti atthaṃ vadanti, tesaṃ upacārajjhānato vuṭṭhānampi icchitabbaṃ siyā ‘‘vuṭṭhahitvā’’ti vuttattā. Pubbe tasmiṃ puggale asatiyā amanasikārena paṭighaṃ anuppādentassa sādhāraṇato taṃ vikkhambhetvā jhānassa uppādanaṃ, samāpajjanañca vuttaṃ. Idāni pana taṃ anussarantassapi manasi karontassapi yathā paṭighaṃ na uppajjati, taṃ vidhiṃ dassetuṃ idaṃ vuttaṃ ‘‘taṃ puggalaṃ mettāyantena paṭighaṃ vinodetabba’’nti. Mettāyanameva hi idha paṭighavinodanaṃ adhippetaṃ. Na nibbātīti na vūpasammati.

๒๔๓. บทว่า ปุริมปุคฺคเลสูติ ได้แก่ ในบุคคลก่อนๆ มีปิยบุคคลเป็นต้น ผู้เป็นอารมณ์ของฌาน. บทว่า เมตฺตํ สมาปชฺชิตฺวาติ ได้แก่ เข้าเมตตาฌานที่ทำให้เกิดขึ้นแล้วโดยข่มปฏิฆะไว้. ในคำว่า เมตฺตายเนฺตน ปฏิฆํ ปฏิวินฺโนเทตพฺพํ นี้ อาจารย์บางพวกกล่าวอธิบายว่า ‘ยังอุปจารฌานให้ถึงพร้อมแล้ว’ ในมติของอาจารย์เหล่านั้น พึงปรารถนาแม้การออกจากอุปจารฌานด้วย เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า ‘วุฏฺฐหิตฺวา’. ในเบื้องต้น ท่านกล่าวถึงการทำให้ฌานเกิดขึ้นและการเข้าฌาน โดยข่มปฏิฆะนั้นไว้โดยทั่วไป สำหรับผู้ที่ไม่ทำให้ปฏิฆะเกิดขึ้นในบุคคลนั้น ด้วยความไม่มีสติ ด้วยความไม่ใส่ใจ. แต่บัดนี้ เพื่อแสดงวิธีที่ปฏิฆะจะไม่เกิดขึ้น แม้แก่ผู้ที่ระลึกถึงหรือใส่ใจถึงบุคคลนั้นอยู่ ท่านจึงกล่าวคำนี้ว่า ‘พึงบรรเทาปฏิฆะด้วยการแผ่เมตตาไปยังบุคคลนั้น’. จริงอยู่ ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาการแผ่เมตตานั่นเองว่าเป็นการบรรเทาปฏิฆะ. บทว่า น นิพฺพาตีติ ความว่า ย่อมไม่สงบระงับ.

Anusāratoti anugamanato, paccavekkhaṇatoti attho. Ghaṭitabbanti vāyamitabbaṃ.

บทว่า อนุสาโรติ อธิบายว่า โดยการตามระลึก โดยการพิจารณา. บทว่า ฆฏิตพฺพนฺติ ความว่า พึงพยายาม.

Tañca kho ghaṭanaṃ vāyamanaṃ. Iminā idāni vakkhamānena ākārena.

ก็ความพยายามนั้น (พึงกระทำ) ด้วยอาการนี้ที่จะกล่าวต่อไปบัดนี้.

Ubhato dvīsu ṭhānesu daṇḍo etassāti ubhatodaṇḍakaṃ, tena. Ocarakā lāmakācārā pāpapurisā. Tatrāpīti tesupi aṅgamaṅgāni okkantesupi. Tenāti manopadosena. Na sāsanakaro. Sabbapāpassa akaraṇaṃ hi sāsanaṃ. Tassevāti tatopi. Nissakke hi idaṃ sāmivacanaṃ, samuccaye ca eva-saddo, paṭhamaṃ kuddhapurisatopīti attho. Tenāti kujjhanena. Pāpiyoti pāpataro. Sārambhādikassa kilesānubandhassa vatthubhāvato kodhassa sāvajjataṃ ñatvāpi kujjhanato sace kodhe anavajjasaññī kuddhassa puggalassa na paṭikujjheyyāti keci. Ubhinnanti dvinnaṃ puggalānaṃ. Tenāha ‘‘attano ca parassa cā’’ti. Atha vā ubhinnanti ubhayesaṃ lokānaṃ, idhalokaparalokānanti attho.

ชื่อว่า อุภโตทัณฑกะ เพราะมีด้ามในที่ทั้งสองข้าง, ด้วยเลื่อยนั้น. คนเลว คือ คนมีอาจาระเลวทราม เป็นบุรุษชั่ว. บทว่า ตตฺราปีติ ได้แก่ แม้ในโจรเหล่านั้นผู้กำลังตัดอวัยวะน้อยใหญ่. บทว่า เตนาติ ได้แก่ ด้วยความประทุษร้ายทางใจ. (ชื่อว่า) ไม่เป็นผู้ทำตามคำสอน. จริงอยู่ การไม่ทำบาปทั้งปวงเป็นคำสอน (ของพระพุทธเจ้า). บทว่า ตสฺเสวาติ ได้แก่ ยิ่งกว่าบุรุษนั้น. จริงอยู่ สามีวิภัตตินี้ลงในอรรถนิสสัคกะ (ปัญจมีวิภัตติ), และ เอว ศัพท์ลงในอรรถสมุจจยะ, อธิบายว่า ยิ่งกว่าบุรุษผู้โกรธก่อน. บทว่า เตนาติ ได้แก่ เพราะความโกรธนั้น. บทว่า ปาปิโยติ ได้แก่ เลวทรามกว่า. เพราะเป็นที่ตั้งแห่งกิเลสอันต่อเนื่อง มีความแข่งดีเป็นต้น และเพราะโกรธทั้งที่รู้ว่าความโกรธมีโทษ. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ถ้าเป็นผู้มีความสำคัญว่าไม่มีโทษในความโกรธ ก็ไม่พึงโกรธตอบบุคคลผู้โกรธ. บทว่า อุภินฺนนฺติ ได้แก่ ของบุคคลทั้งสอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘อตฺตโน จ ปรสฺส จาติ’. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อุภินฺนนฺติ อธิบายว่า ของโลกทั้งสอง คือ โลกนี้และโลกหน้า.

Sapattakantāti [Pg.356] paṭisattūhi icchitā. Sapattakaraṇāti tehi kātabbā. Kodhananti kujjhanasīlaṃ. Kodhanāyanti kodhano ayaṃ, ayanti ca nipātamattaṃ. Kodhaparetoti kodhena anugato, parābhibhūto vā. Dubbaṇṇova hotīti pakatiyā vaṇṇavāpi alaṅkatapaṭiyattopi mukhavikārādivasena virūpo eva hoti etarahi, āyatiṃ cāti. Kodhābhibhavassa ekantikamidaṃ phalanti dīpetuṃ ‘‘dubbaṇṇo vā’’ti avadhāraṇaṃ katvā puna ‘‘kodhābhibhūto’’ti vuttaṃ. Na pacuratthoti na pahūtadhano. Na bhogavāti upabhogaparibhogavatthurahito. Na yasavāti na kittimā.

บทว่า สปตฺตคนฺตาติ คือ อันข้าศึกปรารถนา. บทว่า สปตฺตกรณาติ คือ อันข้าศึกเหล่านั้นพึงกระทำ. บทว่า โกธนนฺติ คือ ผู้มีปกติโกรธ. บทว่า โกธนายันติ ตัดบทเป็น โกธโน อยํ, และ อยํ ศัพท์เป็นเพียงนิบาต. บทว่า โกธปเรโตติ คือ อันความโกรธติดตามไปแล้ว หรืออันความโกรธครอบงำแล้ว. บทว่า ทุพฺพณฺโณว โหตีติ คือ แม้โดยปกติเป็นผู้มีผิวพรรณดี แม้ประดับตกแต่งแล้ว ก็ย่อมเป็นผู้มีรูปไม่งามนั่นเอง ด้วยอำนาจแห่งความผิดปกติทางใบหน้าเป็นต้น ทั้งในบัดนี้และในภายหน้า. เพื่อแสดงว่า นี้เป็นผลแน่นอนของการถูกความโกรธครอบงำ ท่านจึงทำการกำหนด (ด้วย เอว ศัพท์) ว่า ‘ทุพฺพณฺโณ วา’ แล้วกล่าวซ้ำอีกว่า ‘โกธาภิภูโต’. บทว่า น ปจุรตฺโถติ คือ ไม่ใช่ผู้มีทรัพย์มาก. บทว่า น โภควาติ คือ ปราศจากวัตถุสำหรับอุปโภคบริโภค. บทว่า น ยสวาติ คือ ไม่ใช่ผู้มีเกียรติ.

Chavālātanti chavadahanālātaṃ, citakāyaṃ santajjanummukkantipi vadanti. Ubhatopadittanti ubhosu koṭīsu daḍḍhaṃ. Majjhe gūthagatanti vemajjhaṭṭhāne sunakhassa vā siṅgālassa vā uhadena gūthena makkhitaṃ. Kaṭṭhatthanti dārukiccaṃ. Neva pharati na sādheti. Tathūpamāhanti tathūpamaṃ tādisaṃ ahaṃ. Imanti ‘‘so ca hoti abhijjhālū’’tiādinā (itivu. 92) heṭṭhā vuttaṃ sandhāya satthā vadati, tasmā kāmesu tibbasārāgatādinā sīlarahitanti adhippāyo. Idha pana byāpannacittaṃ paduṭṭhamanasaṅkappatāvasena yojetabbaṃ.

บทว่า ฉวาลาตนฺติ คือ ดุ้นฟืนสำหรับเผาศพ, บางทีก็กล่าวว่า คือ คบเพลิงที่ลุกโพลงในเชิงตะกอน. บทว่า อุภโตปทิตฺตนฺติ คือ ไหม้แล้วที่ปลายทั้งสองข้าง. บทว่า มชฺเฌ คูถคตนฺติ คือ เปื้อนด้วยอุจจาระที่สุนัขหรือสุนัขจิ้งจอกถ่ายไว้ในที่ท่ามกลาง. บทว่า กฏฺฐตฺถนฺติ คือ กิจที่พึงทำด้วยไม้. ย่อมไม่สำเร็จประโยชน์. บทว่า ตถูปมาหนฺติ คือ เรากล่าวว่ามีอุปมาเช่นนั้น. บทว่า อิมนฺติ พระศาสดาทรงหมายถึงคำที่ตรัสไว้ในเบื้องต่ำด้วยคำเป็นต้นว่า ‘โส จ โหติ อภิชฺฌาลู’ แล้วจึงตรัส, เพราะฉะนั้น ความประสงค์คือ (บุคคล) ผู้ปราศจากศีลเพราะมีความกำหนัดกล้าในกามเป็นต้น. แต่ในที่นี้ พึงประกอบความโดยนัยแห่งความเป็นผู้มีจิตพยาบาท มีความดำริทางใจอันโทษประทุษร้ายแล้ว.

So dāni tvantiādi yathāvuttehi suttapadehi attano ovadanākāradassanaṃ.

คำเป็นต้นว่า โส ทานิ ตฺวนฺติ เป็นการแสดงอาการโอวาทแก่ตนด้วยบทแห่งสูตรตามที่กล่าวแล้ว.

244. Yo yo dhammoti kāyasamācārādīsu yo yo sucaritadhammo. Vūpasantoti saṃyato. Parisuddhoti kilesamalavigamena visuddho. Kilesadāhābhāvena vā upasanto, anavajjabhāvena parisuddho, kāyasamācārasseva upasamo cirakālaṃ saṃyatakāyakammatāya veditabbo. Evaṃ sesesupi.

๒๔๔. บทว่า โย โย ธมฺโมติ ได้แก่ สุจริตธรรมใดๆ ในกายสมาจารเป็นต้น. บทว่า วูปสนฺโตติ คือ สังวรแล้ว. บทว่า ปริสุทฺโธติ คือ บริสุทธิ์แล้วเพราะปราศจากมลทินคือกิเลส. หรือว่า สงบแล้วเพราะไม่มีความเร่าร้อนคือกิเลส, บริสุทธิ์แล้วเพราะไม่มีโทษ, ความสงบแห่งกายสมาจารนั่นเอง พึงทราบได้ด้วยความเป็นผู้มีกายกรรมอันสังวรแล้วตลอดกาลนาน. แม้ในส่วนที่เหลือ (วจีสมาจารและมโนสมาจาร) ก็ฉันนั้น.

Teti vacīmanosamācāre.

บทว่า เตติ ได้แก่ วจีสมาจารและมโนสมาจาร.

Soti upasantavacīsamācāro puggalo. Paṭisanthārakusaloti yathā parehi chiddaṃ na hoti, evaṃ paṭisantharaṇe kusalo. Sakhiloti adhivāsanakhantisaṅkhātena [Pg.357] sakhilabhāvena samannāgato. Sukhasambhāsoti piyakatho. Sammodakoti sammodanīyakathāya sammodanasīlo. Uttānamukhoti vikuṇitamukho ahutvā pītisomanassavasena vikasitamukho. Pubbabhāsīti yena kenaci samāgato paṭisanthāravasena paṭhamaṃyeva ābhāsanasīlo. Madhurena sarena dhammaṃ osāreti sarabhaññavasena. Sarabhāṇaṃ pana karonto parimaṇḍalehi paripuṇṇehi padehi ca byañjanehi ca abyākulehi dhammakathaṃ katheti.

บทว่า โสติ ได้แก่ บุคคลผู้มีวจีสมาจารอันสงบแล้ว. บทว่า ปฏิสนฺถารกุสโลติ คือ ฉลาดในการปฏิสันถารอย่างที่ช่องว่างกับคนอื่นย่อมไม่มี. บทว่า สขิโลติ คือ ประกอบด้วยความเป็นผู้มีวาจาอ่อนหวาน อันนับเนื่องด้วยอธิวาสนขันติ. บทว่า สุขสมฺภาโสติ คือ มีวาจาเป็นที่รัก. บทว่า สมฺโมทโกติ คือ มีปกติบันเทิงด้วยถ้อยคำที่น่าบันเทิง. บทว่า อุตฺตานมุโขติ คือ ไม่เป็นผู้มีหน้าบึ้ง แต่เป็นผู้มีหน้าเบิกบานด้วยอำนาจแห่งปีติและโสมนัส. บทว่า ปุพฺพภาสีติ คือ เมื่อพบกับใครๆ ก็มีปกติกล่าวทักทายก่อนทีเดียวด้วยอำนาจแห่งการปฏิสันถาร. ย่อมสวดธรรมด้วยเสียงอันไพเราะโดยทำนองสรภัญญะ. ก็เมื่อกระทำการสวดสรภัญญะ ย่อมกล่าวธรรมกถาด้วยบทและพยัญชนะที่กลมกล่อม บริบูรณ์ ไม่สับสน.

Sabbajanassa pākaṭo sakkaccakiriyāyāti adhippāyo. Tenāha ‘‘yo hī’’tiādi. Okappetvāti saddahitvā. Okappanalakkhaṇā hi saddhā. Ohitasototi avahitasoto, sussusantoti attho. Aṭṭhiṃkatvā atthaṃ katvā, atthiko vā hutvā.

อธิบายว่า ปรากฏแก่ชนทั้งปวงด้วยการกระทำโดยเคารพ เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "โย หิ" บทว่า โอกัปเปตฺวา ความว่า น้อมใจเชื่อแล้ว จริงอยู่ ศรัทธามีการน้อมใจเชื่อเป็นลักษณะ บทว่า โอหิตโสโต คือ มีโสตอันเงี่ยลงแล้ว มีความว่า ใคร่เพื่อจะฟัง (บทว่า อฏฺฐึ กตฺวา) คือ กระทำไว้ในใจ, กระทำประโยชน์ หรือเป็นผู้มีความต้องการ (ฟัง)

‘‘Ekopi na vūpasanto hotī’’ti pāṭho, evarūpo puggalo nirayato nirayaṃ upapajjanto bahukālaṃ tattheva saṃsaratīti dassetuṃ ‘‘aṭṭhamahānirayasoḷasaussadanirayaparipūrako bhavissatī’’ti vuttaṃ. Tattha sañjīvādayo aṭṭha mahānirayā. Avīcimahānirayassa dvāre dvāre cattāro cattāro katvā kukkuḷādayo soḷasa ussadanirayā. Kāruññaṃ upaṭṭhapetabbaṃ mahādukkhabhāgibhāvato. Yasmiṃ puggale avihesābhūtā dukkhāpanayanakāmatā upatiṭṭhati, tattha paṭigho anokāsovāti āha ‘‘kāruññampi paṭicca āghāto vūpasammatī’’ti.

พระบาลีว่า "เอโกปิ น วูปสนฺโต โหติ" เพื่อแสดงว่า บุคคลผู้มีอย่างนี้ เข้าถึงนรกจากนรก ย่อมท่องเที่ยวไปในนรกนั้นนั่นเทียวตลอดกาลนาน (พระผู้มีพระภาค) จึงตรัสไว้ว่า "จักเป็นผู้ทำมหานรก ๘ ขุม และอุสสทนรก ๑๖ ขุมให้บริบูรณ์" ในนรกเหล่านั้น สัญชีวนรกเป็นต้น ชื่อว่ามหานรก ๘ ขุม กุกกุฬนรกเป็นต้น ซึ่งมี ๔ ขุม ๆ ในแต่ละประตูแห่งอเวจีมหานรก ชื่อว่าอุสสทนรก ๑๖ ขุม พึงให้กรุณาเกิดขึ้น เพราะความเป็นผู้มีส่วนแห่งทุกข์ใหญ่ ในบุคคลใด ความปรารถนาจะบำบัดทุกข์อันเป็นปฏิปักษ์ต่อความเบียดเบียนย่อมปรากฏ ในบุคคลนั้น ความกระทบกระทั่งย่อมไม่มีโอกาส เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวว่า "อาศัยกรุณา อาฆาตย่อมสงบระงับ"

Imassa ca atthassāti ‘‘yo yo dhammo’’tiādinā vuttassa atthassa.

บทว่า อิมสฺส จ อตฺถสฺส ได้แก่ เนื้อความที่กล่าวไว้ด้วยคำเป็นต้นว่า "โย โย ธมฺโม"

245. Yaṃ verī dukkhāpetuṃ sakkoti, so tassa vasena ‘‘attano visaye’’ti vutto bhikkhuno kāyo. Kinti kiṃ kāraṇaṃ. Tassāti verino. Avisayeti dukkhaṃ uppādetuṃ asakkuṇeyyatāya agocare. Sacitteti attano citte. Mahānatthakaranti idhalokatthaparalokatthaparamatthānaṃ virādhanavasena mahato vipulassa, nānāvidhassa ca diṭṭhadhammikādibhedassa anatthassa kāraṇaṃ. Mūlanikantananti sīlassa mūlāni nāma hirottappakhantimettānuddayā, tesaṃ chindanaṃ. Kodho hi uppajjamānova pāṇātipātādivasena hirottappādīni ucchindati. Jaḷoti andhabālo.

๒๔๕. กายของภิกษุใด อันศัตรูอาจให้ลำบากได้ กายนั้น ท่านเรียกว่า "เป็นวิสัยของตน" ด้วยอำนาจของศัตรูนั้น บทว่า กินฺติ ความว่า เพราะเหตุไร บทว่า ตสฺส ได้แก่ ของศัตรู บทว่า อวิสเย ความว่า เป็นอโคจร เพราะความที่ไม่อาจให้ทุกข์เกิดขึ้นได้ บทว่า สจิตฺเต ได้แก่ ในจิตของตน บทว่า มหานตฺถกรํ ความว่า เป็นเหตุแห่งความฉิบหายอันใหญ่หลวงและไพบูลย์ มีประการต่างๆ มีทิฏฐธัมมิกประโยชน์เป็นต้นเป็นประเภท ด้วยอำนาจแห่งการทำลายประโยชน์ในโลกนี้ ประโยชน์ในโลกหน้า และปรมัตถประโยชน์ บทว่า มูลนิกนฺตนํ ความว่า ชื่อว่ารากของศีล ได้แก่ หิริ โอตตัปปะ ขันติ เมตตา และกรุณา คือการตัดรากเหล่านั้น จริงอยู่ ความโกรธเมื่อเกิดขึ้นนั่นเทียว ย่อมตัดหิริโอตตัปปะเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งปาณาติบาตเป็นต้น บทว่า ชโฬ ได้แก่ คนพาลมืดบอด

Anariyaṃ [Pg.358] kammanti verinā katamahāparādhamāha. Yo sayanti yo tvaṃ sayampi. Dosetukāmoti kodhaṃ uppādetukāmo. Yadi kari yadi akāsi. Dosuppādenāti dosassa uppādanena. Dukkhaṃ tassa ca nāmāti dukkhañca nāma tassa aparādhakassa. Nāmāti asambhāvane nipāto, tena tassa kāraṇaṃ anekantikanti dasseti. Tenāha ‘‘kāhasi vā na vā’’ti, karissasi na vā karissasīti attho. Ahitaṃ magganti attano ahitāvahaṃ duggatimaggaṃ.

ด้วยบทว่า อนริยํ กมฺมํ (พระผู้มีพระภาค) ตรัสถึงความผิดอย่างใหญ่หลวงที่ศัตรูทำไว้ บทว่า โย สยํ ได้แก่ ท่านผู้ใด แม้ด้วยตนเอง บทว่า โทเสตุกาโม ได้แก่ ผู้ใคร่จะให้ความโกรธเกิดขึ้น บทว่า ยทิ กริ ได้แก่ หากว่าได้กระทำแล้ว บทว่า โทสุปฺปาเทน ได้แก่ ด้วยการให้ความโกรธเกิดขึ้น บทว่า ทุกฺขํ ตสฺส จ นาม ได้แก่ ก็ทุกข์ของบุคคลผู้ทำผิดนั้น บทว่า นาม เป็นนิบาตในอรรถว่าไม่น่าสรรเสริญ (คือติเตียน) ด้วยนามศัพท์นั้น ย่อมแสดงว่า การกระทำทุกข์นั้นไม่แน่นอน เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวว่า "กาหสิ วา น วา" มีความว่า จักกระทำหรือไม่จักกระทำ บทว่า อหิตํ มคฺคํ ได้แก่ หนทางแห่งทุคติอันนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ตน

Aṭṭhāneti doso tava appiyassa kārāpako, sattu pana tassa vasavattitāya dāsasadisoti aṭṭhānaṃ paccāpakiriyāya. Tasmā tameva dosaṃ chindassu ucchinda. Khaṇikattāti udayavayaparicchinno attano pavattikālasaṅkhāto khaṇo etesaṃ atthīti khaṇikā, tabbhāvato khaṇapabhaṅgubhāvatoti attho. Kassa dānīdha kujjhasīti aparādhakassa santāne yehi khandhehi te aparādho kato, te taṃkhaṇaṃyeva sabbaso niruddhā. Idāni pana aññe tiṭṭhantīti kassa tvaṃ idha kujjhasi. Na hi yuttaṃ anaparādhesu kujjhananti adhippāyo. Taṃ vinā kassa so kareti yo puggalo yassa dukkhaṃ karoti, taṃ dukkhakiriyāya visayabhūtaṃ puggalaṃ vinā kassa nāma so dukkhakārako dukkhaṃ kare kareyya. Sayampi dukkhahetu tvamitīti evaṃ sayampi tvaṃ etassa dukkhassa hetu, evaṃ samāne tassa tuyhañca tassa dukkhassa hetubhāve kiṃ kāraṇā tassa kujjhasi na tuyhanti attho.

บทว่า อฏฺฐาเน ความว่า ความโกรธเป็นผู้กระทำให้ท่านไม่เป็นที่รัก ส่วนศัตรูเพราะความเป็นไปในอำนาจของความโกรธนั้น จึงเป็นเช่นกับทาส เพราะเหตุนั้น จึงไม่ใช่ฐานะที่จะทำการตอบแทน เพราะเหตุนั้น ท่านจงตัด จงถอนเสียซึ่งความโกรธนั้นนั่นเทียว บทว่า ขณิกตฺตา ความว่า ขณะอันนับเนื่องด้วยเวลาเป็นไปของตน อันกำหนดด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป มีอยู่แก่ขันธ์เหล่านี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ขณิกา (มีอยู่ชั่วขณะ) เพราะความเป็นอย่างนั้น มีความว่า เพราะมีความสลายไปในขณะ ๆ บทว่า กสฺส ทานีธ กุชฺฌสิ ความว่า ในสันดานของผู้ทำผิด ความผิดอันท่านถูกกระทำแล้วด้วยขันธ์เหล่าใด ขันธ์เหล่านั้นดับไปแล้วโดยสิ้นเชิงในขณะนั้นนั่นเทียว ก็บัดนี้ ขันธ์เหล่าอื่นย่อมตั้งอยู่ เพราะเหตุนั้น ท่านจะโกรธต่อขันธ์ไหนในบัดนี้ อธิบายว่า จริงอยู่ การโกรธในขันธ์ที่ไม่มีความผิด ไม่สมควร บทว่า ตํ วินา กสฺส โส กเร ความว่า บุคคลใดกระทำทุกข์แก่บุคคลใด เว้นบุคคลนั้นผู้เป็นอารมณ์แห่งการกระทำทุกข์เสีย ผู้กระทำทุกข์นั้นจะพึงกระทำทุกข์แก่ใครเล่า บทว่า สยมฺปิ ทุกฺขเหตุ ตฺวํ มีความว่า อย่างนี้ แม้ท่านเองก็เป็นเหตุแห่งทุกข์นี้ เมื่อความเป็นเหตุแห่งทุกข์นั้นของบุคคลนั้นและของท่านเสมอกันอย่างนี้ เพราะเหตุไร ท่านจึงโกรธบุคคลนั้น ไม่โกรธตนเอง

246. Paralokepi anugāmibhāvato kammaṃyeva sakaṃ santakaṃ etesanti kammassakā, tesaṃ bhāvo kammassakatā. Paccavekkhaṇā nāma nisedhanatthā, nisedhanañca bhāvino kammassāti āha ‘‘yaṃ kammaṃ karissasī’’ti. Paṭighavasena pana pavattakammaṃ pākaṭabhāvato āsannaṃ, paccakkhañcāti āha ‘‘idañcā’’ti. Ca-saddo byatireke, so tassa kammassa phalanissandena ‘‘neva sammāsambodhi’’ntiādinā byatirekato vuccamānamevatthaṃ joteti. Neva samatthanti sambandho. Niraye niyuttaṃ, jātanti vā nerayikaṃ. Attānaṃyeva okirati dosarajenāti adhippāyo.

๒๔๖. เพราะติดตามไปแม้ในปรโลก กรรมเท่านั้นเป็นของ ๆ ตนของบุคคลเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า กัมมัสสกา (ผู้มีกรรมเป็นของตน) ความเป็นของบุคคลเหล่านั้น ชื่อว่า กัมมัสสกตา ชื่อว่าการพิจารณา มีการห้ามเป็นประโยชน์ และการห้ามย่อมเป็นการห้ามกรรมที่จะมีในอนาคต เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวว่า "ยํ กมฺมํ กริสฺสสิ" ก็ กรรมที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งปฏิฆะ เพราะเป็นสิ่งที่ปรากฏ จึงเป็นกรรมที่ใกล้และเป็นกรรมที่ประจักษ์ เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวว่า "อิทญฺจ" จ ศัพท์ ในอรรถว่า พยติเรก (ความตรงกันข้าม) จ ศัพท์นั้นย่อมประกาศเนื้อความอันจะกล่าวโดยนัยตรงกันข้าม ด้วยคำเป็นต้นว่า "เนว สมฺมาสมฺโพธึ" อันเป็นผลต่อเนื่องของกรรมนั้น บทว่า เนว สมตฺถํ มีความเกี่ยวข้อง (กับบทก่อน) ผู้ประกอบในนรก หรือผู้เกิดในนรก เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า เนรยิก (สัตว์นรก) อธิบายว่า ย่อมซัดสาดตนเองนั่นเทียวด้วยธุลีคือโทสะ

247. Satthu [Pg.359] pubbacariyaguṇā paccavekkhitabbā, satthu gāravenāpi paṭighaṃ vūpasameyyāti.

๒๔๗. ภิกษุพึงพิจารณาคุณแห่งจริยาในกาลก่อนของพระศาสดา แม้ด้วยความเคารพในพระศาสดา ก็พึงยังปฏิฆะให้สงบระงับได้

Bodhisattopi samāno nanu te satthā cittaṃ nappadūsesi, pageva abhisambuddhoti adhippāyo. Deviyā paduṭṭhenāti deviyā saddhiṃ padubbhinā micchācāravasena aparaddhena. Yattha susāne chavasarīraṃ chaḍḍīyati, taṃ āmakasusānaṃ. Nikhaññamānoti nikhaṇiyamāno. Purisakāraṃ katvāti āvāṭato nikkhamanatthāya bāhubalena purisakāraṃ katvā. Yakkhānubhāvenāti aḍḍavinicchayena ārādhitacittassa yakkhassa ānubhāvena. Sirigabbhanti vāsāgāre.

อธิบายว่า แม้ยังทรงเป็นพระโพธิสัตว์ พระศาสดาของเธอก็มิได้ทรงประทุษร้ายพระทัยมิใช่หรือ เมื่อทรงตรัสรู้พร้อมแล้ว จะป่วยกล่าวไปไย บทว่า เทวิยา ปทุฏฺเฐน ได้แก่ ผู้ทำผิดด้วยอำนาจแห่งมิจฉาจาร คือประทุษร้ายร่วมกับพระเทวี ในป่าช้าใด ซากศพถูกทิ้งไว้ ป่าช้านั้นชื่อว่า อามกสุสาน (ป่าช้าผีดิบ) บทว่า นิกฺขญฺญมาโน ได้แก่ เมื่อถูกฝังอยู่ บทว่า ปุริสการํ กตฺวา ความว่า กระทำความเพียรของบุรุษด้วยกำลังแขนเพื่อออกจากหลุม บทว่า ยกฺขานุภาเวน ได้แก่ ด้วยอานุภาพของยักษ์ผู้มีจิตอันตนให้ยินดีแล้วด้วยการตัดสินความ บทว่า สิริคพฺภํ ได้แก่ ในเรือนที่ประทับ

Āsīsethevāti yathādhippete atthe ñāyato anavajjato āsaṃ kareyya. Na nibbindeyyāti ‘‘evaṃ kicchāpannassa me kuto sotthibhāvo’’ti na nibbindeyya. Vuttañhi ‘‘āpadāsu kho, mahārāja, thāmo veditabbo’’ti (udā. 53). Yathā icchinti yena pakārena kassaci pīḷaṃ akatvā rajje patiṭṭhitaṃ attānaṃ icchiṃ, tathā ahaṃ ahunti passāmi. Voti hi nipātamattaṃ.

บทว่า อาสีเสเถว ความว่า พึงกระทำความหวังในประโยชน์ที่ตนปรารถนาโดยเหตุผลและโดยไม่มีโทษ บทว่า น นิพฺพินฺเทยฺย ความว่า ไม่พึงเบื่อหน่ายว่า "ความสวัสดีจะมีแต่ที่ไหนแก่เราผู้ถึงความลำบากอย่างนี้" จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนมหาบพิตร กำลังใจพึงรู้ได้ในคราวมีอันตราย" บทว่า ยถา อิจฺฉึ ความว่า เราปรารถนาตนผู้ตั้งอยู่ในราชสมบัติโดยไม่กระทำการเบียดเบียนใคร ๆ โดยประการใด เราก็ได้เป็นอย่างนั้น เราย่อมเห็นดังนี้ บทว่า โว เป็นเพียงนิบาตเท่านั้น

Kāsiraññāti kalābunā kāsirājena. Sakaṇṭakāhīti ayakaṇṭakehi sakaṇṭakāhi.

บทว่า กาสิรญฺญา ได้แก่ พระเจ้ากาสีพระนามว่ากลาพุ บทว่า สกณฺฏกาหิ ได้แก่ (แส้) มีหนาม คือมีหนามเหล็ก

Mahallakoti vuddho vayoanuppatto. Rujjhantīti nirujjhanti.

บทว่า Mahallako ความว่า เป็นผู้แก่แล้ว ถึงวัยแก่แล้ว. บทว่า Rujjhanti ความว่า ย่อมแตกดับ.

Cittapariggaṇhanakāloti visevanaṃ kātuṃ adatvā cittassa sammadeva damanakālo.

บทว่า Cittapariggaṇhanakālo ความว่า เป็นเวลาที่พึงข่มจิตของตนเท่านั้น โดยไม่ทำการเสพสิ่งที่เป็นข้าศึก (หรือ) ไม่ทำการโต้ตอบ.

Puthusallenāti vipulena sallena. Nāgoti hatthināgo. Vadhīti vijjhi, māresīti vā attho. Imaṃ ṭhānaṃ āgantvā mayi evaṃ karaṇaṃ nāma na tava vasena hoti, tasmā kassa vā rañño, rājamattassa vā ayaṃ payogo uyyojanāti attho.

บทว่า Puthusallena ความว่า ด้วยลูกศรใหญ่. บทว่า Nāgo ความว่า ช้างนาคะ. บทว่า Vadhī ความว่า ยิงแล้ว หรือหมายความว่า ทำให้ตายแล้ว. อธิบายว่า การที่ท่านมายังที่นี้แล้วกระทำอย่างนี้แก่เรา ไม่ได้เป็นไปตามอำนาจของท่าน เพราะฉะนั้น การส่งมานี้เป็นประโยค (การกระทำ) ของพระราชาหรืออำมาตย์ของพระองค์องค์ไหนกันหนอ.

Chabbaṇṇarasmīti nīlapītalohitādivasena chabbaṇṇamayūkhā. Chabbaṇṇakiraṇavantadantatāya hi te hatthī ‘‘chaddantā’’ti vuccanti, na chaddantavantatāya.

บทว่า Chabbaṇṇarasmī ความว่า มีรัศมี ๖ สี คือ สีเขียว สีเหลือง สีแดง เป็นต้น. จริงอยู่ ช้างเหล่านั้นถูกเรียกว่า "ฉัททันต์" เพราะมีงาอันประกอบด้วยรัศมี ๖ สี ไม่ใช่เพราะมีงา ๖ กิ่ง.

Chātoti jighacchito. Khādeyyāti khādeyyaṃ, ayameva vā pāṭho. Āhitoti [Pg.360] suhito. Sambalanti maggāhāraṃ. Taṃ pana yasmā upacārena pathassa hitanti vuccati, tasmā ‘‘pātheyya’’ntipi vuttaṃ. ‘‘Mittadubbhī vatāyaṃ andhabālo’’ti kāruññena assupuṇṇehi nettehi taṃ purisaṃ udikkhamāno.

บทว่า Chāto ความว่า หิวแล้ว. บทว่า Khādeyya ความว่า พึงกิน หรือว่า บทนี้เป็นปาฐะ (ในพระบาลี) นั่นเอง. บทว่า Āhito ความว่า อิ่มแล้ว. บทว่า Sambalaṃ ความว่า เสบียงเดินทาง. แต่เพราะเสบียงนั้น โดยอุปจารเรียกว่าเป็นประโยชน์แก่หนทาง ฉะนั้นจึงเรียกว่า "ปาเถยยะ" ด้วย. (พระโพธิสัตว์) มองดูบุรุษนั้นด้วยดวงตาที่เต็มไปด้วยน้ำตาด้วยความกรุณาว่า "โอ คนพาลมืดบอดผู้นี้ ประทุษร้ายมิตรหนอ".

Mā ayyosi me bhadanteti ettha māti nipātamattaṃ, māti vā paṭikkhepo, tena upari tena kātabbaṃ vippakāraṃ paṭisedheti. Ayyo meti ayyirako tvaṃ mama atithibhāvato. Bhadanteti piyasamudācāro. Tvaṃ nāmetādisaṃ karīti tvampi evarūpaṃ akāsi nāma.

ในบทว่า Mā ayyosi me bhadante นี้ บทว่า mā เป็นเพียงนิบาต หรือเป็นนิบาตในอรรถปฏิเสธ ด้วยบทว่า mā นั้น ย่อมทรงห้ามการกระทำอันแปลกแปร่งที่บุรุษนั้นจะพึงกระทำต่อไป. บทว่า Ayyo me ความว่า ท่านเป็นนายของเรา เพราะเป็นแขก. บทว่า bhadante เป็นคำเรียกด้วยความรัก. บทว่า Tvaṃ nāmetādisaṃ karī ความว่า แม้ท่านผู้เป็นนายที่เป็นแขก ก็ยังได้กระทำกรรมเห็นปานนี้.

Tiracchānabhūtopi pana mahākapi hutvā khemantabhūmiṃ sampāpesīti yojanā.

พึงประกอบความว่า "ส่วนพญาวานร แม้จะเกิดเป็นสัตว์ดิรัจฉาน ก็ได้ให้ถึงแดนเกษมแล้ว".

Peḷāya pakkhipantepīti khuddakāya peḷāya pādehi koṭetvā pakkhipantepi. Maddantepīti dubbalabhāvakaraṇatthaṃ nānappakārehi maddantepi. Alampāneti evaṃnāmake ahituṇḍike.

บทว่า Peḷāya pakkhipantepi ความว่า แม้เมื่อ (หมองู) กระทืบด้วยเท้าแล้วใส่ลงในตะกร้าใบเล็ก. บทว่า Maddantepi ความว่า แม้เมื่อ (หมองู) นวดฟั้นโดยประการต่างๆ เพื่อทำให้หมดกำลัง. บทว่า Alampāne ความว่า ในหมองูชื่ออย่างนี้.

Pītaṃ vāti ettha vā-saddo avuttatthavikappe, tena odātamañjiṭṭhādiṃ avuttaṃ saṅgaṇhāti. Cittānuvattantoti cittaṃ anuvattanto. Homi cintitasannibho evamayaṃ bahulābhaṃ labhatūti. Ānubhāvena pana thalaṃ kareyya udakaṃ…pe… chārikaṃ kare. Evaṃ pana yadi cittavasī hessaṃ…pe… uttamattho na sijjhatīti tadā attanā tattha diṭṭhaṃ ādīnavaṃ dasseti bhagavā. Tattha uttamatthoti buddhabhāvamāha. Bhojaputtehīti luddaputtehi.

ในบทว่า Pītaṃ vā นี้ วา ศัพท์ใช้ในอรรถว่าวิกัปสิ่งที่ยังไม่ได้กล่าวถึง ด้วยวา ศัพท์นั้นจึงสงเคราะห์สีที่ยังไม่ได้กล่าวถึง มีสีขาว สีแดงเลือดนก เป็นต้น. บทว่า Cittānuvattanto ความว่า เป็นผู้คล้อยตามจิต (ของหมองู). (พญานาคคิดว่า) "ขอหมองูนี้จงได้ลาภมากด้วยอาการอย่างนี้" (ดังนี้แล้ว) เราจึงเป็นผู้มีสีสันเหมือนที่เขาคิด. ส่วนโดยอานุภาพแล้ว เราพึงทำแผ่นดินให้เป็นน้ำ... (ฯลฯ)... พึงทำ (น้ำ) ให้เป็นเถ้าธุลีได้. แต่ถ้าเราจะพึงเป็นผู้คล้อยตามอำนาจจิต... (ฯลฯ)... ประโยชน์สูงสุดจะไม่สำเร็จ. ดังนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงโทษที่พระองค์ทรงเห็นแล้วในเรื่องนั้นในกาลนั้น. ในบทนั้น บทว่า uttamattho ตรัสหมายถึงความเป็นพระพุทธเจ้า. บทว่า Bhojaputtehi ความว่า โดยบุตรของนายพราน.

Aḷārāti yena sayaṃ tadā luddahatthato mocito, taṃ satthavāhaṃ nāmena ālapati. Atikassāti nāsāya āvutarajjuṃ ākaḍḍhitvā. Samparigayhāti kāḷavettalatādīhi sabbaso pariggahetvā, acchariyāni dussahānaṃ sahanavasenāti adhippāyo.

บทว่า Aḷāra ความว่า (พระโพธิสัตว์) เรียกชื่อนายกองเกวียนผู้ที่เคยช่วยตนให้พ้นจากมือของพวกนายพรานในกาลนั้น. บทว่า Atikassa ความว่า ดึงเชือกที่ร้อยจมูก. บทว่า Samparigayha ความว่า จับไว้โดยสิ้นเชิงด้วยหวายดำและเถาวัลย์เป็นต้น. อธิบายว่า (กระทำ) สิ่งที่น่าอัศจรรย์ ด้วยการอดทนต่อสิ่งที่ทนได้ยาก.

Ativiya ayuttaṃ appatirūpaṃ paṭighacittuppādanena kenaci appaṭisamakhantiguṇassa satthusāsanāvokkamanappasaṅgato.

(การกระทำนั้น) ไม่สมควร ไม่เหมาะสมอย่างยิ่ง เพราะการทำให้ปฏิฆจิตเกิดขึ้น (ต่อใครๆ) เป็นเหตุให้ก้าวล่วงจากคำสอนของพระศาสดาผู้มีขันติคุณที่ไม่มีใครเสมอเหมือน.

248. ‘‘Anamataggoyaṃ, bhikkhave, saṃsāro’’tiādinā (saṃ. ni. 2.124; 3.99, 100; 3.5.520; kathā. 75) āgatāni suttapadāni anamataggasaddo, tadattho vā etesanti anamataggiyāni.

๒๔๘. สุตตบททั้งหลายที่มาในพระสูตรเป็นต้นว่า "Anamataggoyaṃ, bhikkhave, saṃsāro" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังสารวัฏนี้มีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้ว) เรียกว่า อนมตัคคิยะ เพราะในสุตตบทเหล่านั้นมีศัพท์ว่า อนมตัคคะ หรือมีอรรถแห่งศัพท์นั้น.

Ajehi [Pg.361] gamanamaggo ajapatho. Saṅkū laggāpetvā te ālambitvā gamanamaggo saṅkupatho. Saṅkūti aṅkusākārena katadīghadaṇḍo vuccati. Ādi-saddena papātamaggaduggamaggādike saṅgaṇhāti. Ubhatobyūḷheti sampahāratthaṃ dvīhipi pakkhehi gāḷhasannāhe. Aññāni ca dukkarāni karitvā dhanāsāya pabbatavidugganadīviduggādipakkhandanavasenāti adhippāyo. Maṃ posesi, upakāraṃ akāsi, tatra nappatirūpaṃ manaṃ padūsetunti evaṃ cittaṃ uppādetabbanti sambandho. Evaṃ cittuppādanañca etarahi dissamānena puttādīnaṃ posanādinā atītassa anumānato gahaṇavasena veditabbaṃ.

ทางที่แพะเดินไปเรียกว่า อชปถะ. ทางที่ต้องตอกหลักแล้วเหนี่ยวหลักนั้นเดินไปเรียกว่า สังกุปถะ. คำว่า สังกู หมายถึงไม้ค้ำยาวที่ทำเป็นรูปขอ. ด้วย อาทิ ศัพท์ ทรงสงเคราะห์ทางที่เป็นเหว ทางที่ไปยาก เป็นต้น. บทว่า Ubhatobyūḷhe ความว่า ตั้งมั่นอยู่ทั้งสองฝ่ายเพื่อจะประหารกัน มีเกราะและศัสตราที่สวมไว้อย่างมั่นคง. อธิบายว่า และกระทำกรรมที่ทำได้ยากอื่นๆ ด้วยหวังทรัพย์ โดยการบุกบั่นไปในที่ทุรกันดารคือภูเขา ที่ทุรกันดารคือน้ำ เป็นต้น. พึงประกอบความดังนี้ว่า "บุคคลนี้เคยเลี้ยงดูเรา เคยทำอุปการะแก่เรา การประทุษร้ายใจในบุคคลนั้นไม่สมควร" ดังนี้ พึงให้จิตเกิดขึ้นอย่างนี้. และพึงทราบการยังจิตให้เกิดขึ้นอย่างนี้ โดยอาศัยการเห็นการเลี้ยงดูบุตรเป็นต้นในปัจจุบันนี้ แล้วอนุมานถึงอดีต.

249. Mettāyāti mettāsaṅkhātāya, mettāsahitāya vā. Cetovimuttiyāti cittasamādhāne. Āsevitāyāti ādarena sevitāya. Bhāvitāyāti vaḍḍhitāya. Bahulīkatāyāti punappunaṃ katāya. Yānīkatāyāti yuttayānaṃ viya katāya. Vatthukatāyāti adhiṭṭhānavatthuṃ viya katāya. Anuṭṭhitāyāti adhiṭṭhitāya. Paricitāyāti pariciṇṇāya ciṇṇavasībhāvāya. Susamāraddhāyāti suṭṭhu sampāditāya. Pāṭikaṅkhāti icchitabbā avassaṃbhāvino. Sesaṃ parato āgamissati.

๒๔๙. บทว่า Mettāya ความว่า ที่ชื่อว่าเมตตา หรือที่สหรคตด้วยเมตตา. บทว่า Cetovimuttiyā ความว่า ในสมาธิแห่งจิต. บทว่า Āsevitāya ความว่า ที่เสพแล้วโดยเอื้อเฟื้อ. บทว่า Bhāvitāya ความว่า ที่ทำให้เจริญแล้ว. บทว่า Bahulīkatāya ความว่า ที่กระทำแล้วบ่อยๆ. บทว่า Yānīkatāya ความว่า ที่ทำให้เป็นดุจยานที่เทียมแล้ว. บทว่า Vatthukatāya ความว่า ที่ทำให้เป็นดุจวัตถุที่ตั้งมั่น. บทว่า Anuṭṭhitāya ความว่า ที่ตั้งมั่นดีแล้ว. บทว่า Paricitāya ความว่า ที่สั่งสมแล้วจนชำนาญ. บทว่า Susamāraddhāya ความว่า ที่ปรารภดีแล้ว. บทว่า Pāṭikaṅkhā ความว่า พึงหวังได้ เพราะเป็นสิ่งที่จะต้องเกิดขึ้นอย่างแน่นอน. ส่วนที่เหลือจักมีมาในภายหลัง.

250. Dhātuvinibbhogoti sasambhārasaṅkhepādinā dhātūnaṃ vinibbhujanaṃ. Aparādho nāma aparajjhantassa puggalassa rūpadhammamukhena gayhatīti katvā āha ‘‘kiṃ kesānaṃ kujjhasī’’tiādi, kesādivinimuttassa aparajjhanakassa puggalassa abhāvato. Idāni nibbattitaparamatthadhammavaseneva vinibbhogavidhiṃ dassetuṃ ‘‘atha vā panā’’tiādi vuttaṃ. Pañcakkhandhe upādāya, dvādasāyatanāni upādāyāti paccekaṃ upādāya-saddo yojetabbo. Kodhassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ na hotīti yathā āragge sāsapassa, ākāse ca cittakammassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ natthi, evamassa ‘‘verī’’ti parikappite puggale kodhassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ na hoti, kesādīnaṃ akujjhitabbato, tabbinimuttassa ca puggalassa abhāvato.

๒๕๐. บทว่า Dhātuvinibbhogo ความว่า การจำแนกธาตุทั้งหลายโดยส่วนประกอบและโดยสังเขปเป็นต้น. การประทุษร้ายนั้นย่อมหมายถึงรูปธรรมของบุคคลผู้ประทุษร้าย ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ท่านโกรธผมทั้งหลายทำไม" เพราะไม่มีบุคคลผู้ประทุษร้ายนอกเหนือไปจากผมเป็นต้น. บัดนี้ เพื่อจะแสดงวิธีจำแนกโดยอำนาจแห่งปรมัตถธรรมที่เกิดขึ้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "atha vā pana". พึงประกอบ อุปาทาย ศัพท์เข้ากับแต่ละบทว่า "อาศัยเบญจขันธ์" "อาศัยอายตนะ ๑๒". บทว่า Kodhassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ na hoti ความว่า ที่ตั้งแห่งความโกรธย่อมไม่มี เหมือนดังว่า ที่ตั้งของเมล็ดพันธุ์ผักกาดบนปลายเหล็กแหลม หรือที่ตั้งของจิตรกรรมในอากาศย่อมไม่มี ฉันใด ที่ตั้งแห่งความโกรธในบุคคลที่ตนกำหนดว่าเป็น "ศัตรู" ของภิกษุผู้เจริญเมตตานั้น ย่อมไม่มี ฉันนั้น เพราะไม่ควรโกรธในผมเป็นต้น และเพราะไม่มีบุคคลนอกเหนือไปจากผมเป็นต้นนั้น.

251. Saṃvibhāgoti āmisasaṃvibhāgo. Parassāti paccatthikassa. Bhinnājīvoti aparisuddhājīvo. Tassevaṃ karototi evaṃ saṃvibhāgaṃ karontassa tassa dāyakassa. Itarassāti paṭiggāhakassa. ‘‘Mama mātarā upāsikāya [Pg.362] dinno’’ti idaṃ ‘‘dhammiyalābho’’ti etassa kāraṇavacanaṃ. Tena pana tassa āgamanasuddhiṃ dasseti.

๒๕๑. บทว่า สํวิภาโคติ ความว่า การแบ่งปันอามิส. บทว่า ปรสฺสาติ ความว่า แก่ศัตรู. บทว่า ภินฺนาชีโวติ ความว่า ผู้มีอาชีวะไม่บริสุทธิ์. บทว่า ตสฺเสวํ กโรโตติ ความว่า แก่ทายกนั้นผู้กระทำการแบ่งปันอย่างนี้. บทว่า อิตรสฺสาติ ความว่า แก่ปฏิคาหก. คำว่า “มม มาตรา อุปาสิกาย ทินฺโน” นี้ เป็นคำแสดงเหตุของคำว่า “ธมฺมิยลาโภ”. ส่วนว่า ด้วยคำนั้น ท่านย่อมแสดงความบริสุทธิ์แห่งที่มาของบาตรนั้น.

Sabbatthasādhakanti ‘‘attattho parattho diṭṭhadhammiko attho samparāyiko attho’’ti (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5) evamādīnaṃ sabbesaṃ atthānaṃ, hitānaṃ, payojanānañca nipphādakaṃ. Unnamanti dāyakā. Namanti paṭiggāhakā.

บทว่า สพฺพตฺถสาธกนฺติ ความว่า ยังประโยชน์ เกื้อกูล และประโยชน์ที่มุ่งหมายทั้งปวง มีอาทิอย่างนี้ คือ ประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น ประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ ให้สำเร็จ. ทายกทั้งหลายย่อมสูงขึ้น. ปฏิคาหกทั้งหลายย่อมนอบน้อม.

252. Evanti yathāvuttehi kakacūpamovādānussaraṇādīhi attano ovadanākārehi. Vūpasantapaṭighassāti paṭisaṅkhānabalena vinoditāghātassa. Tasmimpīti verīpuggalepi. Verī-gahaṇeneva cettha appiyapuggalassāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ verimhi mettāya siddhāya tasmimpi mettāsiddhito, piyato pana atippiyasahāyakassa visuṃ gahaṇaṃ āsannapaccatthikassa dubbinimocayabhāvadassanatthaṃ. Mettāvasenāti mettāyanavasena. Samacittatanti hitūpasaṃhārena samānacittataṃ. Sīmāsambhedo sā eva samacittatā. Imasmiṃ puggaleti mettākammaṭṭhānikapuggale. Nisinneti bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummaṃ.

๒๕๒. บทว่า เอวนฺติ ความว่า ด้วยอาการตักเตือนตนด้วยกากจูปมโอวาทานุสสรณะเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว. บทว่า วูปสนฺตปฏิฆสฺสาติ ความว่า ผู้มีความอาฆาตอันระงับแล้วด้วยกำลังแห่งปัญญาพิจารณา. บทว่า ตสฺมิมฺปีติ ความว่า แม้ในบุคคลผู้เป็นเวร. ในข้อนี้ พึงเห็นการถือเอาแม้บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักด้วยการถือเอาบุคคลผู้เป็นเวรนั่นเทียว เพราะเมื่อเมตตาในบุคคลผู้เป็นเวรสำเร็จแล้ว เมตตาย่อมสำเร็จแม้ในบุคคลนั้น, ส่วนว่า การถือเอาสหายผู้เป็นที่รักอย่างยิ่ง แยกจากบุคคลผู้เป็นที่รัก เพื่อแสดงความเป็นศัตรูใกล้ตัวที่สลัดออกได้ยาก. บทว่า เมตฺตาวเสนาติ ความว่า ด้วยอำนาจแห่งการเจริญเมตตา. บทว่า สมจิตฺตตนฺติ ความว่า ความเป็นผู้มีจิตเสมอกันด้วยการน้อมนำประโยชน์เข้าไป. สีมาสัมเภท คือ ความเป็นผู้มีจิตเสมอกันนั้นนั่นเอง. บทว่า อิมสฺมึ ปุคฺคเลติ ความว่า ในบุคคลผู้เจริญเมตตากัมมัฏฐาน. บทว่า นิสินฺเน เป็นภุมมวิภัตติ ในอรรถภาเวนภาวลักขณะ.

Hitamajjhatteti piye, majjhatte ca. Catubbidheti catubbidhe jane, yattha katthacīti adhippāyo. Nānattanti piyamajjhattādinānākaraṇaṃ. Hitacittova pāṇinanti kevalaṃ sattesu hitacitto evāti pavuccati, na pana ‘‘mettāya nikāmalābhī’’ti vā ‘‘kusalī’’ti vā pavuccati. Kasmā? Yasmā attādīsu passati nānattanti. Kasmā panāyaṃ hitacitto kusalīti na vuccatīti? Sātisayassa kusalassa vasena kusalibhāvassa adhippetattā. Imassa ca puggalassa mettābhāvanā na visesavatī. Atha vā na nikāmalābhī mettāya yato attādīsu passati nānattaṃ. Kusalīti pavuccati, yasmā hitacittova pāṇinanti evamettha attho daṭṭhabbo. Gāmasīmādayo viya gāmantarādīhi sattasaṅkhāte mettāvisaye bhāvanāya pubbe aññamaññaṃ asaṃkiṇṇamariyādārūpena ṭhitattā attādayo idha sīmā nāmāti āha ‘‘catasso sīmāyo’’ti. Sambhinnā hontīti ettha vuttaṃ sambhedaṃ dassetuṃ ‘‘samaṃ pharati mettāyā’’tiādi vuttaṃ. Mahāvisesoti mahanto bhāvanāya viseso atisayo. Purimena purimato attādinānattadassinā. Na nāyatīti na ñāyati.

บทว่า หิตมชฺฌตฺเตติ ความว่า ในบุคคลผู้เป็นที่รักและในบุคคลผู้เป็นกลาง. บทว่า จตุพฺพิเธติ อธิบายว่า ในชน ๔ ประเภท คือในบุคคลใดบุคคลหนึ่ง. บทว่า นานตฺตนฺติ ความว่า การกระทำความแตกต่างกันโดยเป็นบุคคลที่รัก บุคคลเป็นกลาง เป็นต้น. บทว่า หิตจิตฺโตว ปาณินนฺติ ความว่า ย่อมถูกเรียกว่าเป็นเพียงผู้มีจิตเกื้อกูลในสัตว์ทั้งหลายเท่านั้น แต่หาถูกเรียกว่า “ผู้ได้เมตตาตามความปรารถนา” หรือ “ผู้เป็นกุศล” ไม่. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะย่อมเห็นความแตกต่างในตนเป็นต้น. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร บุคคลผู้มีจิตเกื้อกูลนี้จึงไม่ถูกเรียกว่าเป็นผู้มีกุศล? ตอบว่า เพราะประสงค์เอาความเป็นผู้มีกุศลด้วยอำนาจแห่งกุศลอันยิ่ง. และเมตตาภาวนาของบุคคลนี้ก็ไม่พิเศษ. อีกอย่างหนึ่ง, ไม่เป็นผู้ได้เมตตาตามความปรารถนา เพราะเห็นความแตกต่างในตนเป็นต้น. ย่อมถูกเรียกว่าเป็นผู้มีกุศล เพราะเป็นเพียงผู้มีจิตเกื้อกูลในสัตว์ทั้งหลาย, พึงเห็นเนื้อความในข้อนี้อย่างนี้. ตนเป็นต้นในที่นี้ชื่อว่าสีมา เพราะในกาลก่อนการเจริญเมตตาในอารมณ์คือนับเนื่องในสัตว์ ตนเป็นต้นนั้นตั้งอยู่โดยมีขอบเขตไม่ปะปนกันและกัน เหมือนเขตบ้านเป็นต้นกับบ้านอื่นเป็นต้น ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “จตสฺโส สีมาโย”. เพื่อแสดงการทำลายที่กล่าวไว้ในคำว่า “สมฺภินฺนา โหนฺติ” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “สมํ ผรติ เมตฺตายา”. บทว่า มหาวิเสโสติ ความว่า ความพิเศษ ความยิ่งใหญ่แห่งภาวนา. (ความพิเศษนั้น) กว่าบุคคลก่อนผู้เห็นความแตกต่างในตนเป็นต้น. บทว่า น นายตีติ ความว่า ย่อมไม่ปรากฏ.

253. Nimittanti [Pg.363] yathā kasiṇakammaṭṭhānādīsu taṃtaṃkasiṇamaṇḍalādipariggahamukhena bhāvanāvasena laddhaṃ uggahanimittaṃ nissāya jhānassa gocarabhāvena paṭibhāganimittaṃ upatiṭṭhati, na evamidha upaṭṭhitaṃ nimittaṃ nāma atthi. Yo panāyaṃ yathāvutto sīmāsambhedo laddho, sveva nimittaṃ viyāti nimittaṃ. Tasmiṃ hi laddhe bhāvanāya sātisayattā nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti, kilesā sannisinnāva, upacārasamādhinā cittaṃ samāhitameva. Tenāha ‘‘nimittañca upacārañca laddhaṃ hotī’’ti. Tameva nimittanti sīmāsambhedavasena pavattasamathanimittaṃ. Appakasireneva akiccheneva, pageva paripanthassa visodhitattā.

๒๕๓. บทว่า นิมิตฺตนฺติ ความว่า ในกสิณกัมมัฏฐานเป็นต้น ปฏิภาคนิมิตย่อมปรากฏเป็นอารมณ์ของฌาน โดยอาศัยอุคคหนิมิตที่ได้แล้วด้วยอำนาจแห่งภาวนาโดยมีการกำหนดกสิณมณฑลนั้นๆ เป็นต้นเป็นประธาน ฉันใด, ในเมตตากัมมัฏฐานนี้ นิมิตที่ปรากฏอย่างนั้นย่อมไม่มี ฉันนั้น. ส่วนว่า สีมาสัมเภทตามที่กล่าวแล้วนี้อันใดที่ได้แล้ว สีมาสัมเภทนั้นนั่นเทียวเป็นดุจนิมิต ฉะนั้นจึงชื่อว่านิมิต. จริงอยู่ เมื่อได้สีมาสัมเภทนั้นแล้ว เพราะภาวนามีความยิ่ง นิวรณ์ทั้งหลายย่อมเป็นอันข่มไว้ได้แล้วเทียว กิเลสทั้งหลายย่อมสงบระงับแล้วเทียว จิตย่อมเป็นอันตั้งมั่นดีแล้วเทียวด้วยอุปจารสมาธิ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “นิมิตฺตญฺจ อุปจารญฺจ ลทฺธํ โหติ”. บทว่า ตเมว นิมิตฺตนฺติ ความว่า สมถนิมิตอันเป็นไปโดยอำนาจแห่งสีมาสัมเภทนั้นนั่นเทียว. (บรรลุอัปปนา) โดยไม่ลำบากนั่นเทียว เพราะปฏิปักษ์แห่งสมาธิเป็นอันชำระแล้วแต่ต้นทีเดียว.

Ettāvatāti ettakena bhāvanānuyogena. Anena yoginā. Pañcaṅgavippahīnantiādīnaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vutto eva.

บทว่า เอตฺตาวตาติ ความว่า ด้วยการประกอบภาวนาเพียงเท่านี้. (อันโยคีนี้). เนื้อความแห่งบททั้งหลายมีอาทิว่า ปญฺจงฺควิปฺปหีนํ ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

‘‘Paṭhamajjhānādīnaṃ aññataravasenā’’ti idaṃ vakkhamānāya vikubbanāya tesaṃ sādhāraṇatāya vuttaṃ. Appanāppattacittasseva na upacāramattalābhino. Paguṇabalavabhāvāpādanena vepullādivisesappattassa odhiso, anodhiso ca disāpharaṇādivasena jhānassa pavijambhanā vikubbanā vividhā kiriyāti katvā.

คำว่า “ปฐมชฺฌานาทีนํ อญฺญตรวเสนา” นี้ ท่านกล่าวเพราะความเป็นเรื่องทั่วไปแก่ฌานเหล่านั้นแก่การแสดงฤทธิ์ที่จะกล่าวต่อไป. (ย่อมสำเร็จ) แก่ผู้มีจิตถึงอัปปนาเท่านั้น ไม่สำเร็จแก่ผู้ได้เพียงอุปจารสมาธิ. การแผ่ไปแห่งฌานที่ถึงความพิเศษคือความไพบูลย์เป็นต้น ด้วยการทำให้คล่องแคล่วและมีกำลัง ทั้งโดยเจาะจงและไม่เจาะจง โดยอำนาจแห่งการแผ่ไปสู่ทิศเป็นต้น ชื่อว่าวิกุพพนา เพราะทำวิเคราะห์ว่า การกระทำต่างๆ.

254. Mettāsahagatenāti uppādato yāva bhaṅgā mettāya saha pavattena saṃsaṭṭhena sampayuttenāti attho. Yasmā pana taṃ vuttanayena mettāya sahagataṃ, tāya ekuppādādividhinā sammadeva āgataṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘mettāya samannāgatenā’’ti. Ceto-saddo ‘‘adhicetaso’’tiādīsu (pāci. 153; udā. 37) samādhipariyāyopi hotīti tato visesetuṃ ‘‘cetasāti cittenā’’ti vuttaṃ. Etanti etaṃ padaṃ. Disodhipariggaho sattodhipariggahamukheneva hotīti dassento āha ‘‘ekissā disāya paṭhamapariggahitaṃ sattaṃ upādāyā’’ti. Disāsu hi ṭhitasattā disāgahaṇena gahitā. Tenāha ‘‘ekadisāpariyāpannasattapharaṇavasena vutta’’nti. Pharaṇañca sārammaṇassa dhammassa attano ārammaṇassa phassanā paccakkhato dassanaṃ gahaṇaṃ ārammaṇakaraṇamevāti āha ‘‘pharitvāti phusitvā ārammaṇaṃ katvā’’ti. Brahmavihārādhiṭṭhitanti mettājhānupatthambhitaṃ. Tathāti niyamanaṃ. Taṃ [Pg.364] aniyamāpekkhasambandhībhāvato upamākāraniyamanaṃ. Dutiyanti upameyyadassanaṃ, upameyyañca nāma upamaṃ, tena sambandhañca vinā natthīti tadubhayampi dassetuṃ ‘‘yathā puratthimādīsū’’tiādi vuttaṃ. Tattha tathā dutiyanti ettha pharitvā viharatīti ānetvā sambandhitabbaṃ. Evaṃ tatiyaṃ catutthanti etthāpi. Tadanantaranti ca pharaṇāpekkhaṃ anantaraggahaṇaṃ, na pharitabbadisāpekkhaṃ disānaṃ aniddiṭṭharūpattā. Pharaṇānukkamena hi tāsaṃ dutiyāditā, na sarūpato. Tenevāha ‘‘yaṃ kiñci ekaṃ disa’’nti. Itīti evaṃ yathāvuttaṃ catasso, evaṃ uddhaṃ disaṃ pharitvā viharatīti attho. Tenāha ‘‘eteneva nayenā’’ti. Idampi iti-saddasseva atthadassanaṃ. Pāḷiyaṃ (ma. ni. 3.309; 3.230; vibha. 642) adho tiriyanti ettha pi-saddo luttaniddiṭṭhoti dassetuṃ ‘‘adhodisampi tiriyaṃ disampī’’ti vuttaṃ. Eteneva ‘‘dutiya’’ntiādīsupi pi-saddassa luttaniddiṭṭhatā dīpitāti veditabbaṃ. Evamevāti idampi iti-saddasseva atthadassanaṃ. Ettha ca ‘‘adho’’ti iminā yathā nirayesu, nāgabhavanādīsu, yattha tattha vā attano heṭṭhimadisāya sattā gayhanti, evaṃ ‘‘uddha’’nti iminā devaloke, yattha tattha vā attano uparimadisāyaṃ sattā gahitāti veditabbaṃ.

๒๕๔. บทว่า เมตฺตาสหคเตน ความว่า ด้วยจิตที่สหรคตด้วยเมตตา คือเป็นไปพร้อม คลุกเคล้า ประกอบกันกับเมตตา ตั้งแต่ขณะเกิดขึ้นจนถึงขณะดับไป ก็เพราะจิตนั้นสหรคตด้วยเมตตาตามนัยที่กล่าวแล้ว มาพร้อมกับเมตตานั้นโดยความเป็นเอกุปปาทะเป็นต้นโดยแท้ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เมตฺตาย สมนฺนาคเตน” (ประกอบด้วยเมตตา) เจโตศัพท์ ในคำเป็นต้นว่า “อธิเจตโส” เป็นชื่อเรียกสมาธิก็ได้ เพื่อจะจำแนกจากสมาธินั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เจตสาติ จิตฺเตนา” (เจตสา คือ ด้วยจิต) บทว่า เอตํ (นั่น) ท่านแสดงว่า การกำหนดโดยมีทิศเป็นขอบเขต ย่อมมีได้โดยอาศัยการกำหนดโดยมีสัตว์เป็นขอบเขตเป็นเบื้องต้น จึงกล่าวว่า “เอกิสฺสา ทิสาย ปฐมปริคฺคหิตํ สตฺตํ อุปาทาย” (อาศัยสัตว์ที่กำหนดไว้ก่อนในทิศหนึ่ง) จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายที่อยู่ในทิศต่างๆ ย่อมถูกถือเอาด้วยการถือเอาทิศ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เอกทิสาปริยาปนฺนสตฺตผรณวเสน วุตฺตํ” (กล่าวไว้โดยนัยแห่งการแผ่ไปสู่สัตว์ผู้นับเนื่องในทิศหนึ่ง) และการแผ่ไป คือ การกระทบ การเห็นโดยประจักษ์ การยึดถือ การกระทำให้อารมณ์ ซึ่งอารมณ์ของตน ของธรรมที่มีอารมณ์นั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า “ผริตฺวาติ ผุสิตฺวา อารมฺมณํ กตฺวา” (แผ่ไป คือ กระทบแล้ว กระทำให้อารมณ์แล้ว) บทว่า พฺรหฺมวิหาราธิฏฺฐิตํ คือ อันเมตตาฌานอุปถัมภ์แล้ว บทว่า ตถา เป็นบทนิยาม บทนั้นเป็นบทนิยามอาการแห่งอุปมา เพราะมีความสัมพันธ์ที่ต้องอาศัยบทที่ไม่นิยาม บทว่า ทุติยํ เป็นการแสดงอุปเมยยะ, และชื่อว่าอุปเมยยะ ย่อมไม่มีเว้นจากอุปมาและความสัมพันธ์กับอุปมานั้น เพื่อแสดงทั้งสองอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ยถา ปุรัตถิมาทีสุ” (ฉันใด ในทิศบูรพาเป็นต้น) ในบทเหล่านั้น ในคำว่า “ตถา ทุติยํ” นี้ พึงนำบทว่า “ผริตฺวา วิหรติ” มาเชื่อมความ แม้ในคำว่า “ตติยํ จตุตฺถํ” ก็เช่นเดียวกัน และการถือเอาศัพท์ว่า อนนฺตร ในบทว่า “ตทนนฺตรํ” นั้น อาศัยการแผ่ไป ไม่ได้อาศัยทิศที่จะพึงแผ่ไป เพราะทิศทั้งหลายมีสภาวะที่ไม่ได้ระบุไว้ จริงอยู่ ความเป็นทิศที่สองเป็นต้นของทิศเหล่านั้น ย่อมมีได้โดยลำดับแห่งการแผ่ไป ไม่ใช่โดยสภาวะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ยํ กิญฺจิ เอกํ ทิสํ” (ทิศใดทิศหนึ่ง) บทว่า อิติ ความว่า อย่างนี้ คือ ทิศทั้งสี่ตามที่กล่าวแล้ว, อย่างนี้ คือ แผ่ไปสู่ทิศเบื้องบนอยู่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เอเตเนว นเยน” (โดยนัยนี้แล) แม้บทนี้ก็เป็นการแสดงความหมายของ อิติ ศัพท์นั่นเอง ในพระบาลี ในคำว่า “อโธ ติริยํ” นี้ เพื่อแสดงว่า ปิ ศัพท์ ถูกลบแล้วชี้แจงไว้ ท่านจึงกล่าวว่า “อโธทิสมฺปิ ติริยํ ทิสมฺปิ” (แม้ทิศเบื้องล่าง แม้ทิศเฉียง) พึงทราบว่า ด้วยคำนี้เอง ท่านได้แสดงความเป็นศัพท์ที่ถูกลบแล้วชี้แจงไว้ของ ปิ ศัพท์ แม้ในบททั้งหลายมี “ทุติยํ” เป็นต้น แม้บทว่า “เอวเมว” นี้ ก็เป็นการแสดงความหมายของ อิติ ศัพท์นั่นเอง และในที่นี้ พึงทราบว่า ด้วยบทว่า “อโธ” นี้ สัตว์ทั้งหลายในทิศเบื้องล่างของตน ในนรก ในภพนาคเป็นต้น หรือในที่ไหนๆ ก็ตาม ย่อมถูกถือเอา ฉันใด, ด้วยบทว่า “อุทฺธํ” นี้ สัตว์ทั้งหลายในทิศเบื้องบนของตน ในเทวโลก หรือในที่ไหนๆ ก็ตาม ย่อมถูกถือเอา ฉันนั้น

Majjhattādīti ādi-saddena itthipurisaariyānariyadevamanussādike pabhede saṅgaṇhāti. Īsakampi bahi avikkhipamānoti appakampi kammaṭṭhānato bahi vikkhepaṃ anāpajjanto hitūpasaṃhārato aññathā thokampi avattamāno. Sabbattatāyāti vā sabbena attabhāvena yathā sabbabhāvena attani attano attabhāve hitesitā, evaṃ sabbadhi sabbasattesu mettāya pharitvā viharatīti attho. Mettāya vuccamānattā sattavisayo sabba-saddo, so ca dīghaṃ katvā vutto, tasmā sabbasattakāyasaṅkhātā pajā etassa atthīti sabbāvantoti padatthato dassento ‘‘sabbāvantanti sabbasattavanta’’nti āha. Ettha ca sabbadhīti disodhinā, desodhinā ca anodhisopharaṇaṃ vuttaṃ, sabbattatāya sabbāvantanti sattodhinā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘anodhiso dassanattha’’nti. Ekamevatthaṃ pakārato pariyāyenti ñāpentīti pariyāyā, vevacanāni. Vipulādisaddā cettha tādisāti adhippāyo. Tenāha ‘‘vipulenāti evamādipariyāyadassanato’’ti. Pariyāyadassane ca pubbe gahitapadānipi [Pg.365] puna gayhanti, yathā ‘‘saddhā saddahanā’’ti (dha. sa. 12) ettha vuttampi saddhāpadaṃ puna indriyādipariyāyadassane ‘‘saddhā saddhindriya’’nti (dha. sa. 12) vuttaṃ. Tathāsaddo vā itisaddo vā na vuttoti ‘‘mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’ti etassa anuvattako tathā-saddo ca iti-saddo ca tesaṃ pharaṇānantarādiṭṭhānaṃ aṭṭhānanti katvā te na vuttāti puna ‘‘mettāsahagatena cetasāti vutta’’nti attho. Vuttassevatthassa puna vacanaṃ nigamananti āha ‘‘nigamanavasena vā etaṃ vutta’’nti. Nanu ca samāpanavasena vuttassevatthassa puna vacanaṃ nigamananti? Nāyaṃ doso odhisoanodhisopharaṇānaṃ samāpane eva vuttattā. Vipulenāti mahantena, mahattañcassa asubhakammaṭṭhānādīsu viya ārammaṇassa ekadesameva aggahetvā anavasesaggahaṇavasenāti āha ‘‘pharaṇavasena vipulatā daṭṭhabbā’’ti.

บทว่า มชฺฌตฺตาทีติ ท่านสงเคราะห์ประเภทต่างๆ มีหญิง ชาย อริยะ อนริยะ เทวดา มนุษย์ เป็นต้น ด้วยอาทิศัพท์ บทว่า อีสกํปิ พหิ อวิกฺขิปมาโน คือ ไม่ถึงความฟุ้งซ่านไปภายนอกจากกรรมฐานแม้แต่น้อย, หรือไม่เป็นไปโดยประการอื่นจากความเป็นผู้มีความปรารถนาดีแม้แต่น้อย หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า สพฺพตฺตตาย ความว่า แผ่เมตตาไปในสัตว์ทั้งปวงในทุกสถานอยู่ เหมือนความเป็นผู้ปรารถนาดีในตน ในอัตภาพของตน โดยส่วนทั้งปวง ด้วยอัตภาพทั้งปวง เพราะกล่าวถึงเมตตา สัพพศัพท์จึงมีสัตว์เป็นวิสัย, และสัพพศัพท์นั้นท่านกล่าวไว้โดยทำให้เป็นเสียงยาว, เพราะฉะนั้น ท่านแสดงความหมายของบทว่า สพฺพาวนฺโต ว่า ประชาผู้ชื่อว่าหมู่สัตว์ทั้งปวงมีอยู่แก่โลกนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า สัพพาวันตะ (ผู้มีสัตว์ทั้งปวง) จึงกล่าวว่า “สพฺพาวนฺตนฺติ สพฺพสตฺตวนฺตํ” และในที่นี้ ด้วยบทว่า สพฺพธิ ท่านกล่าวการแผ่ไปโดยไม่มีขอบเขต ทั้งโดยมีทิศเป็นขอบเขตและโดยมีประเทศเป็นขอบเขต ด้วยบทว่า สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ ท่านกล่าว (การแผ่ไปโดยไม่มีขอบเขต) โดยมีสัตว์เป็นขอบเขต จริงอยู่ ท่านกล่าวไว้ว่า “อโนธิโส ทสฺสนตฺถํ” (เพื่อแสดงโดยไม่มีขอบเขต) ศัพท์ที่ทำให้รู้ความหมายอย่างเดียวกันโดยประการต่างๆ ชื่อว่า ปริยาย, เววจนะ อธิบายว่า แม้ วิปุลศัพท์เป็นต้นในที่นี้ ก็เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “วิปุเลนาติ เอวมาทิปริยายทสฺสนโต” (เพราะแสดงปริยายศัพท์มีอย่างนี้เป็นต้น) และในการแสดงปริยายศัพท์ ท่านย่อมถือเอาแม้บทที่เคยถือเอาแล้วในก่อนอีก, เหมือนในคำว่า “สทฺธา สทฺทหนา” แม้สัทธาบทที่กล่าวแล้ว ท่านก็กล่าวอีกในการแสดงปริยายศัพท์ของอินทรีย์เป็นต้นว่า “สทฺธา สทฺธินฺทฺริยํ” หรือว่า ตถาศัพท์ หรือ อิติศัพท์ ท่านไม่กล่าวไว้ ความว่า ตถาศัพท์ และ อิติศัพท์ ที่ตามความของบทว่า “เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ” นั้น, การเป็นที่ตั้งแห่งความเป็นใหญ่เป็นต้นอันเป็นลำดับถัดจากการแผ่ไปของศัพท์เหล่านั้น ไม่ใช่ฐานะ, เพราะทำอย่างนี้แล้ว ท่านจึงไม่กล่าวศัพท์เหล่านั้นไว้, จึงกล่าวว่า “เมตฺตาสหคเตน เจตสาติ วุตฺตํ” อีก การกล่าวซ้ำซึ่งเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นแหละ ชื่อว่า นิคมนะ ท่านจึงกล่าวว่า “นิคมนวเสน วา เอตํ วุตฺตํ” (หรือว่า บทนี้ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งนิคมนะ) ก็การกล่าวซ้ำซึ่งเนื้อความที่กล่าวแล้วโดยนัยแห่งการสรุปให้จบ ชื่อว่า นิคมนะ มิใช่หรือ? นี้ไม่เป็นโทษ เพราะท่านกล่าวไว้ในตอนสรุปการแผ่ไปโดยมีขอบเขตและไม่มีขอบเขตเท่านั้น บทว่า วิปุเลน คือ ใหญ่ และความเป็นใหญ่ของจิตนั้น ย่อมมีได้โดยนัยแห่งการถือเอาโดยไม่เหลือ โดยไม่ถือเอาเพียงส่วนเดียวของอารมณ์ เหมือนในอสุภกรรมฐานเป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า “ผรณวเสน วิปุลตา ทฏฺฐพฺพา” (พึงเห็นความเป็นใหญ่โดยนัยแห่งการแผ่ไป)

Kilesavikkhambhanasamatthatādīhi mahattaṃ gataṃ, mahantehi vā uḷāracchandacittavīriyapaññehi gataṃ paṭipannanti mahaggataṃ. Tayidaṃ yasmā ekantato rūpāvacaraṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘bhūmivasena mahaggata’’nti. Niruḷho hi rūpārūpāvacaresu mahaggatavohāro. Paguṇavasenāti pakārato guṇitaṃ bahulīkataṃ paguṇaṃ, tassa vasena, subhāvitabhāvenāti attho. Taṃ hi pamāṇaṃ gahetuṃ asakkuṇeyyatāya appamāṇaṃ nāma hoti. Appamāṇasattārammaṇavasenāti aparimāṇasattārammaṇakaraṇavasena. Sayampi verarahitattā, taṃsamaṅgino verābhāvahetuttā ca averaṃ. Tayidaṃ dvayaṃ yato labhati, taṃ dassetuṃ ‘‘byāpādapaccatthikappahānenā’’ti vuttaṃ. Cetaso byāpattivasena hananato byāpajjaṃ, cetasikaṃ asātaṃ, tadabhāvato abyāpajjaṃ. Tenāha ‘‘niddukkha’’nti. Taṃ panassa abyāpajjattaṃ pañcaviññāṇādīnaṃ viya na sabhāvato, atha kho paccatthikavivekatoti dassento ‘‘domanassappahānato’’ti āha. Ayanti idha yathānītaṃ appamaññāvibhaṅge (vibha. 642), tesu tesu ca suttapadesesu (ma. ni. 1.459; 2.309, 315) āgataṃ mettābrahmavihāravikubbanamāha.

จิตที่ถึงความเป็นใหญ่ ด้วยความเป็นผู้สามารถข่มกิเลสได้เป็นต้น หรือว่า อันบุคคลผู้ใหญ่ คือผู้ประกอบด้วยฉันทะ จิต วิริยะ และปัญญาอันโอฬาร ไปแล้ว ดำเนินไปแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า มหัคคตะ. ก็จิตมหัคคตะนั้น เพราะเป็นรูปาวจรโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ชื่อว่ามหัคคตะโดยอำนาจแห่งภูมิ". จริงอยู่ โวหารว่ามหัคคตะในรูปาวจรธรรมและอรูปาวจรธรรม เป็นที่รู้กันดี. บทว่า ปคุณวเสนาติ ได้แก่ ธรรมที่ทำให้พอกพูนโดยประการต่างๆ ทำให้มากแล้ว ชื่อว่า ปคุณะ, โดยอำนาจแห่งธรรมนั้น อธิบายว่า โดยความเป็นธรรมที่อบรมดีแล้ว. จริงอยู่ ภาวนานั้น ชื่อว่า อัปปมาณ เพราะไม่อาจจะถือเอาประมาณได้. บทว่า อัปปมาณสตฺตารมฺมณวเสนาติ ได้แก่ โดยอำนาจแห่งการทำสัตว์ไม่มีประมาณให้เป็นอารมณ์. (เมตตาจิต) ชื่อว่า อเวระ เพราะแม้ตนเองก็ปราศจากเวร และเพราะเป็นเหตุแห่งความไม่มีเวรของบุคคลผู้ประกอบด้วยเมตตานั้น. เพราะเหตุที่ได้เหตุ ๒ ประการนั้น เพื่อแสดงเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะละพยาบาทอันเป็นข้าศึกเสียได้". ธรรมชาติที่เบียดเบียนจิตโดยอาการแผ่ไปเบียดเบียน ชื่อว่า พยาปัชชะ ได้แก่ ทุกข์ทางใจอันไม่น่าพอใจ, เพราะไม่มีทุกข์ทางใจนั้น จึงชื่อว่า อัพยาปัชชะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่มีทุกข์". ก็ความเป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียนของเมตตาสหคตจิตนั้น ไม่ได้มีโดยสภาวะเหมือนปัญจวิญญาณเป็นต้น แต่ทว่ามีได้เพราะความสงัดจากข้าศึก ดังนี้ เมื่อจะทรงแสดงความข้อนี้ จึงตรัสว่า "เพราะละโทมนัสได้". บทว่า อยํ นี้ ท่านกล่าวถึงเมตตาพรหมวิหารวิกุพพนา (การแสดงฤทธิ์ด้วยเมตตาพรหมวิหาร) ที่มาแล้วในอัปปมัญญาวิภังค์ตามที่นำมาแสดงไว้ในคัมภีร์นี้ และที่มาแล้วในสุตตบทนั้นๆ.

255. ‘‘Tathā’’ti iminā imissā ‘‘pañcahākārehi, sattahākārehi, dasahākārehī’’ti ākāravibhāgena paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 2.22) vuttāya ca vikubbanāya [Pg.366] majjhe bhinnasuvaṇṇassa viya bhedābhāvamupasaṃharati odhisopharaṇaanodhisopharaṇadisāpharaṇavasena desanāya āgatattā. Kevalaṃ panettha paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 2.22) viya sattodhi na gahitoti ayameva viseso. Yampīti vikubbanaṃ sandhāyāha.

๒๕๕. ด้วยบทว่า ตถา นี้ ท่านย่อมรวบรวมความไม่มีความแตกต่างกันของวิกุพพนานี้ที่ท่านกล่าวไว้ในปฏิสัมภิทาโดยการจำแนกอาการว่า "โดยอาการ ๕ โดยอาการ ๗ โดยอาการ ๑๐" ดุจทองคำแท่งที่ถูกตัดตรงกลาง (แล้วก็ยังเป็นเนื้อเดียวกัน) เพราะเทศนามาแล้วโดยอำนาจแห่งโอธิโสผรณา อโนธิโสผรณา และทิสาผรณา. เพียงแต่ว่า ในที่นี้ ท่านมิได้ถือเอาสัตโตธิ (การเจาะจงสัตว์) เหมือนในปฏิสัมภิทามรรค นี้แหละคือความพิเศษ. บทว่า ยมฺปิ ท่านกล่าวหมายถึงวิกุพพนา.

Idāni bhedābhāvadassanamukhena uddesato ānītaṃ paṭisambhidāmaggapāḷiṃ niddesato dassetvā tassā anuttānapadavaṇṇanaṃ kātuṃ ‘‘tattha cā’’tiādimāha.

บัดนี้ ท่านทรงแสดงบาลีแห่งปฏิสัมภิทามรรคที่นำมาโดยอุเทศ โดยนิทเทสแล้ว โดยนัยแห่งการแสดงความไม่มีความแตกต่างกันเป็นเบื้องต้น เพื่อจะกระทำคำพรรณนาบทที่ยังไม่ชัดเจนแห่งนิทเทสบาลีนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตตฺถ จ.

256. Tattha sabbe sattāti sabba-saddo kāmaṃ padesasabbavisayo, na sabbasabbavisayo yathā ‘‘sabbaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.119-120), ‘‘sattā’’ti pana padena paricchinnaṃ attano visayaṃ asesetvāva pariyādiyatīti āha ‘‘anavasesapariyādānameta’’nti.

๒๕๖. ในบทว่า สพฺเพ สตฺตา นั้น สัพพศัพท์ แม้จะเป็นไปในอรรถว่าทั้งหมดโดยบางส่วน ก็ไม่เป็นไปในอรรถว่าทั้งหมดโดยสิ้นเชิง เหมือนในบทว่า "สัพพัญญุตญาณ คือ ญาณที่รู้ทุกสิ่ง" แต่ว่า (สัพพศัพท์นั้น) ย่อมรวบรวมเอาวิสัยของตนที่ถูกกำหนดโดยบทว่า สตฺตา ไว้ทั้งหมดโดยไม่มีเหลือ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นี้เป็นการรวบรวมไว้โดยไม่มีเหลือ".

Tatrāti tasmiṃ rūpe. Sattoti sajjanakiccena chandādipariyāyena lobhena āsatto laggo. Tatrāti vā karaṇe bhummaṃ, tena chandādināti attho.

บทว่า ตตฺร ได้แก่ ในรูปนั้น. บทว่า สตฺโต ได้แก่ ผู้ข้องอยู่ ติดอยู่ ด้วยโลภะอันเป็นปริยายแห่งฉันทะเป็นต้น ซึ่งมีกิจคือการข้องอยู่. หรือว่า บทว่า ตตฺร เป็นภุมมวิภัตติในอรรถกรณะ อธิบายว่า ด้วยฉันทะเป็นต้นนั้น.

Yadi sattatāya sattā, kathaṃ vītarāgesūti āha ‘‘ruḷhīsaddenā’’tiādi. Avītarāgesu ruḷhena, avītarāgesu vā pavattitvā indriyabaddhakhandhasantānatāya taṃsadisesu vītarāgesu ruḷhena saddena. Atha vā kiñci nimittaṃ gahetvā satipi aññasmiṃ tannimittayutte katthaci visaye sammutiyā cirakālatāya nimittavirahepi pavatti ruḷhī nāma yathā ‘‘gacchantīti gāvo’’ti, evaṃ sattasaddassāpi ruḷhībhāvo daṭṭhabbo. Bhūtapubbagatiyā vā vītarāgesu sattavohāro daṭṭhabbo. Satvayogatoti ettha satvaṃ nāma buddhi, vīriyaṃ, tejo vā, tena yogato sattā, yathā ‘‘nīlaguṇayogato nīlo paṭo’’ti.

หากว่าชื่อว่า สัตว์ เพราะความข้องอยู่ (โวหารว่าสัตว์) ในพระขีณาสพผู้สิ้นราคะแล้ว จะมีได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ด้วยรูฬหิศัพท์". (คือ) ด้วยศัพท์ที่ตั้งขึ้นในบุคคลผู้ยังไม่สิ้นราคะ หรือว่า เป็นไปในบุคคลผู้ยังไม่สิ้นราคะแล้ว เพราะมีความสืบต่อแห่งขันธ์อันเนื่องกับอินทรีย์ ด้วยศัพท์ที่ตั้งขึ้นในพระขีณาสพผู้สิ้นราคะแล้ว ผู้มีความเสมอกันกับบุคคลเหล่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง การถือเอาเค้ามูลอย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว แม้เมื่อสิ่งอื่นที่ประกอบด้วยเค้ามูลนั้นมีอยู่ การเป็นไปในวิสัย (อรรถ) อย่างใดอย่างหนึ่ง แม้เมื่อไม่มีเค้ามูลนั้น เพราะสมมติบัญญัติมีมานาน ชื่อว่า รูฬหิ เหมือนคำว่า "สัตว์ที่ไป ชื่อว่า โค" พึงเห็นความเป็นรูฬหิศัพท์แม้ของสัตตศัพท์ ฉันนั้น. หรือพึงเห็นโวหารว่าสัตว์ในพระขีณาสพผู้สิ้นราคะแล้ว โดยภูตปุพพคติ (นัยที่เคยเป็นมาในอดีต). ในบทว่า สตฺวโยคโต นี้ สัตวะ ได้แก่ ปัญญา วิริยะ หรือเตโช, ชื่อว่า สัตว์ เพราะประกอบด้วยสัตวะนั้น เหมือนคำว่า "ผ้าชื่อว่า นีละ (สีเขียว/น้ำเงิน) เพราะประกอบด้วยคุณคือสีเขียว/น้ำเงิน".

Pāṇanti etenāti pāṇanaṃ, assāsapassāsā, tassa kammaṃ pāṇanatā, tāya, assāsapassāsasampayogenāti attho. Bhūtattāti kammakilesehi jātattā. Pūraṇato, galanato ca puggalāti neruttā. Sattā hi nibbattantā taṃtaṃsattanikāyaṃ pūrentā viya honti, sabbāvatthanipātitāya ca galanti cavantīti attho. Apariññātavatthukānaṃ ‘‘attā’’ti [Pg.367] bhavati ettha abhidhānaṃ, cittañcāti attabhāvo, sarīraṃ, khandhapañcakameva vā. Tanti khandhapañcakaṃ. Upādāyāti gahetvā upādānaṃ nissayaṃ katvā. Paññattimattasambhavatoti paramatthato asantepi sattasaññite paññattimattena sambhavato.

สัตว์ทั้งหลายย่อมหายใจด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้น สิ่งนี้ชื่อว่า ปาณะ ได้แก่ ลมหายใจเข้าและลมหายใจออก, กิจของลมนั้นคือการหายใจ, เพราะการหายใจนั้น อธิบายว่า เพราะประกอบด้วยลมหายใจเข้าและลมหายใจออก. บทว่า ภูตตฺตา ได้แก่ เพราะเกิดจากกรรมและกิเลส. นักนิรุกติศาสตร์กล่าวว่า ชื่อว่า บุคคล เพราะทำให้เต็ม และเพราะตกไป. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเป็นดุจทำให้หมู่สัตว์นั้นๆ เต็ม และย่อมตกไป คือเคลื่อนไป เพราะตกไปในทุกสภาวะ อธิบายดังนี้. ชื่อและความคิดว่า "อัตตา" ของบุคคลผู้มีวัตถุ (สภาวธรรม) อันยังไม่ได้กำหนดรู้ ย่อมมีในสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อัตตภาพ ได้แก่ สรีระ หรือขันธ์ ๕ นั่นเอง. บทว่า ตํ ได้แก่ ขันธ์ ๕. บทว่า อุปาทาย ได้แก่ ยึดถือ คือทำอุปาทานให้เป็นที่อาศัย. บทว่า ปญฺญตฺติมตฺตสมฺภวโต ได้แก่ เพราะมีขึ้นได้ด้วยบัญญัติเท่านั้น ในสิ่งที่หมายรู้กันว่าเป็นสัตว์ แม้โดยปรมัตถ์จะไม่มีอยู่.

Yathā ca sattāti vacananti yathā satta-saddo yathāvuttenaṭṭhena nippariyāyato padesavuttipi ruḷhīvasena anavasesapariyādāyako. Sesānipīti pāṇādivacanānipi. Tānipi hi rūpārūpabhavūpagacatutthajjhānādisamaṅgīnaṃ assāsapassāsābhāvato avinipātadhammānaṃ pugalanassa abhāvato padesavuttīni. Ruḷhīvasena āropetvā yathāvuttāya ruḷhiyā vasena katthaci visaye avijjamānampi pāṇapuggalabhāvaṃ āropetvā. Yadi sādhāraṇato sattavevacanānīti gahetvā anodhisopharaṇā mettā vuccati, atha kasmā pañcaheva ākārehi vuttāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘kāmañcā’’tiādi. Keci panāhu ‘‘na kho panetāni ‘‘sattā’’tiādīni padāni vevacanatāmattaṃ upādāya gahitāni, yato jantuādīnampi gahaṇaṃ āpajjeyya, atthavisesaṃ pana nimittabhūtaṃ upādāya gahitānī’’ti, te sandhāyāha ‘‘ye panā’’tiādi. Tattha atthatoti sajjanaṭṭhena sattā, pāṇanaṭṭhena pāṇāti evamādiatthato. Tesaṃ taṃ matimattanti dassento āha ‘‘anodhisopharaṇā virujjhatī’’ti. Kasmā? Keci sattā, keci pāṇā, keci puggalāti āpajjanato. Tathā atthaṃ aggahetvāti sattādisaddā sappadesavisayāti evamatthaṃ aggahetvā pubbe vuttanayena nippadesavisayāti evamatthaṃ gahetvāti adhippāyo. Tenāha ‘‘imesū’’tiādi. Pañcasu ākāresūti ‘‘sabbe sattā’’tiādinā pāḷiyaṃ (paṭi. ma. 2.22) āgatesu pañcasu bhāvanākāresu. Aññataravasenāti yassa kassaci vasena.

อนึ่ง คำว่า สตฺตา เป็นต้น เป็นเช่นไร? เป็นเช่นนี้ คือ สัตตศัพท์ แม้โดยความหมายที่กล่าวแล้ว จะมีความหมายโดยตรงเพียงบางส่วน แต่โดยอำนาจของรูฬหิศัพท์ (คำที่ใช้กันจนเป็นที่รู้ความหมาย) ย่อมครอบคลุมทั้งหมดโดยไม่มีส่วนเหลือ. บทว่า เสสานิปิ หมายถึง แม้คำอื่นๆ เช่น ปาณะ เป็นต้น. จริงอยู่ แม้คำเหล่านั้น ก็มีความหมายเพียงบางส่วน เพราะไม่มีลมหายใจเข้าออกแก่บุคคลผู้เข้าถึงรูปภพ อรูปภพ และผู้เพียบพร้อมด้วยจตุตถฌานเป็นต้น และเพราะไม่มีการตกไป (ในนรก) แก่พระอริยบุคคลผู้มีธรรมะที่ไม่ตกต่ำ. (คำว่า) ซ้อนความหมายเข้าไปโดยอำนาจของรูฬหิศัพท์ คือ ซ้อนความเป็นปาณะและความเป็นปุคคละที่ไม่มีอยู่จริงในบางกรณีเข้าไปโดยอำนาจของรูฬหิศัพท์ที่กล่าวแล้ว. หากถือเอาว่า (ศัพท์เหล่านี้) เป็นไวพจน์ของสัตตศัพท์โดยทั่วไป แล้วกล่าวว่าเมตตาเป็นการแผ่ไปโดยไม่มีขอบเขต เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงกล่าวไว้เพียง ๕ อาการเท่านั้น ดังนี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า “กามญฺจา” เป็นต้น เพื่ออ้างถึงคำซักถามนั้น. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “บทเหล่านี้คือ สตฺตา เป็นต้น ไม่ได้ถูกนำมาใช้เพียงเพราะเป็นไวพจน์กันเท่านั้น เพราะถ้าเป็นเช่นนั้น ก็จะต้องนับรวมเอาศัพท์เช่น ชนฺตุ เป็นต้น เข้ามาด้วย แต่ที่นำมาใช้ก็เพราะอาศัยความหมายพิเศษที่เป็นนิมิต” ท่านกล่าวคำว่า “เย ปนา” เป็นต้น เพื่ออ้างถึงอาจารย์เหล่านั้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อตฺถโต หมายถึง โดยความหมายว่า สัตว์ เพราะข้องอยู่ (สัชชนัตเถน), ปาณะ เพราะมีลมหายใจ (ปาณนัตเถน) เป็นต้น. เมื่อจะแสดงว่านั่นเป็นเพียงมติของอาจารย์เหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า “การแผ่ไปโดยไม่มีขอบเขตจะขัดแย้ง”. เพราะเหตุไร? เพราะจะกลายเป็นว่า สัตว์บางพวกเป็นสัตตะ, สัตว์บางพวกเป็นปาณะ, สัตว์บางพวกเป็นปุคคละ. บทว่า ตถา อตฺถํ อคฺคเหตฺวา มีอธิบายว่า ไม่ถือเอาความหมายว่า สัตตศัพท์เป็นต้นมีวิสัยจำกัด แต่ถือเอาความหมายว่ามีวิสัยไม่จำกัดตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “อิเมสู” เป็นต้น. บทว่า ปญฺจสุ อากาเรสุ หมายถึง ในอาการแห่งภาวนา ๕ อย่างที่มาในบาลี (ปฏิ.ม. ๒.๒๒) ว่า “สพฺเพ สตฺตา” เป็นต้น. บทว่า อญฺญตรวเสนาติ หมายถึง โดยอำนาจแห่งอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง.

257. Idāni dvāvīsatiyā bhāvanākāresu appanā pariggahetvā dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Byāpādarahitāti domanassabyāpādarahitā. Tasmāti yasmā na kevalaṃ yathāvuttaākāravibhāgamattato appanāvibhāgo, tasmā. Imesupi padesūti ‘‘sabbe sattā averā hontū’’tiādikoṭṭhāsesupi. Yaṃ yaṃ pākaṭaṃ hotīti yadipi pubbabhāge [Pg.368] tattha tattha abhinivese anekakoṭṭhāsavaseneva manasikāraṃ pavatteti, bhāvanāya samijjhanakkhaṇe pana tattha yaṃ paguṇataratāya supākaṭaṃ hoti, tassa vasena appanā hoti, yathā taṃ dvattiṃsākāre. Tattha pana ārammaṇaṃ, idha bhāvanākāroti ayameva viseso. Catunnanti catunnaṃ catunnaṃ. Byāpanicchālopena hi niddiṭṭhaṃ. Esa nayo sesesupi.

๒๕๗. บัดนี้ ท่านกล่าวคำว่า “เอตฺถ จา” เป็นต้น เพื่อกำหนดเอาอัปปนาในอาการแห่งภาวนา ๒๒ อย่างแล้วแสดง. บทว่า พฺยาปาทรหิตา หมายถึง ปราศจากพยาบาทคือโทมนัส. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะการจำแนกอัปปนาไม่ได้มีเพียงแค่การจำแนกอาการตามที่กล่าวแล้วเท่านั้น เพราะเหตุนั้น. บทว่า อิเมสุปิ ปเทสูติ หมายถึง แม้ในส่วนเหล่านี้ คือ “สพฺเพ สตฺตา อเวรา โหนฺตุ” เป็นต้น. บทว่า ยํ ยํ ปากฏํ โหตีติ ความว่า แม้ในเบื้องต้นจะมนสิการไปโดยอำนาจแห่งส่วนต่างๆ มากมายในการน้อมใจไปในส่วนนั้นๆ ก็ตาม แต่ในขณะที่ภาวนาสำเร็จผล ส่วนใดปรากฏชัดเจนอย่างยิ่งเพราะความชำนาญกว่า อัปปนาก็ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยส่วนนั้น เหมือนในทวัตติงสาการกัมมัฏฐาน. แต่ในทวัตติงสาการกัมมัฏฐานนั้นมีอารมณ์เป็นหลัก ส่วนในที่นี้มีอาการแห่งภาวนาเป็นหลัก นี้เป็นข้อแตกต่าง. บทว่า จตุนฺนันติ หมายถึง แห่งสัตว์ ๔ จำพวกๆ. จริงอยู่ ท่านแสดงไว้โดยการลบวิภัตติ. นัยนี้พึงทราบแม้ในส่วนที่เหลือ.

Liṅgavasena vuttaṃ tesaṃ pacurato labbhamānattā. Tatiyā pana pakati yadipi paṭhamadukena na saṅgahitā, dutiyadukena pana tikena ca saṅgahitā eva.

ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งเพศ เพราะเพศเหล่านั้นหาได้โดยมาก. ส่วนปกติที่สาม (นปุงสกลิงค์) แม้จะไม่ถูกสงเคราะห์เข้าในทุกะแรก แต่ก็สงเคราะห์เข้าในทุกะที่สองและในติกะด้วย.

Iti sabbānipīti anodhisopharaṇe vīsati, odhisopharaṇe aṭṭhavīsati, disāpharaṇe cattāri satāni, asīti cāti evaṃ sabbānipi. Sata-saddāpekkhāya napuṃsakaniddeso.

บทว่า อิติ สพฺพานิปิ ความว่า ในการแผ่ไปโดยไม่มีขอบเขตมี ๒๐, ในการแผ่ไปโดยมีขอบเขตมี ๒๘, ในการแผ่ไปตามทิศมี ๔๘๐, รวมทั้งหมดดังนี้. การแสดงเป็นนปุงสกลิงค์นี้ เป็นไปโดยอิงอาศัยสัตตศัพท์ (ที่แปลว่าร้อย).

258. Evaṃ mettābhāvanaṃ vibhāvetvā idāni tattha ānisaṃse vibhāvetuṃ ‘‘itī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha sesā janāti mettāya cetovimuttiyā alābhino. Samparivattamānāti dakkhiṇena passena asayitvā sabbaso parivattamānā. Kākacchamānāti ghurughurupassāsavasena vissaraṃ karontā. Sukhaṃ supatīti ettha duvidhāsupanā sayane piṭṭhippasāraṇalakkhaṇā, kiriyāmayacittehi avokiṇṇabhavaṅgappavattilakkhaṇā ca. Tatthāyaṃ ubhayathāpi sukhameva supati. Yasmā saṇikaṃ nipajjitvā aṅgapaccaṅgāni samodhāya pāsādikena ākārena sayati, niddokkamanepi jhānaṃ samāpanno viya hoti. Tenāha ‘‘evaṃ asupitvā’’tiādi.

๒๕๘. ครั้นแสดงเมตตาภาวนาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ท่านเริ่มคำว่า “อิติ” เป็นต้น เพื่อแสดงอานิสงส์ในเมตตาภาวนานั้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า เสสา ชนา หมายถึง ชนผู้ไม่ได้เมตตาเจโตวิมุตติ. บทว่า สมฺปริวตฺตมานา หมายถึง ไม่ได้นอนด้วยสีข้างเบื้องขวา แต่พลิกกลับไปมาโดยประการทั้งปวง. บทว่า กากจฺฉมานา หมายถึง ทำเสียงดังด้วยการหายใจดังครืดคราด. ในบทว่า สุขํ สุปติ นี้ การนอนมี ๒ อย่าง คือ การนอนมีลักษณะเหยียดหลังบนที่นอน และการนอนมีลักษณะที่ภวังคจิตเกิดขึ้นไม่ปะปนกับกิริยามยจิต. ในการนอน ๒ อย่างนั้น โยคีบุคคลนี้ย่อมหลับเป็นสุขโดยทั้งสองประการ. เพราะว่า โยคีบุคคลนั้นนอนลงอย่างช้าๆ จัดวางอวัยวะน้อยใหญ่ให้เรียบร้อยแล้วนอนด้วยอาการที่น่าเลื่อมใส แม้ในขณะที่หลับไป ก็เป็นเหมือนผู้เข้าฌานอยู่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “เอวํ อสุปิตฺวา” เป็นต้น.

Niddākāle sukhaṃ alabhitvā dukkhena suttattā eva paṭibujjhanakāle sarīrakhedena nitthunanaṃ, vijambhanaṃ, ito cito viparivattanañca hotīti āha ‘‘nitthunantā vijambhantā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhantī’’ti. Ayaṃ pana sukhena suttattā sarīrakhedābhāvato nitthunanādirahitova paṭibujjhati. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ appaṭibujjhitvā’’tiādi. Sukhapaṭibodho ca sarīravikārābhāvenāti āha ‘‘sukhaṃ nibbikāra’’nti.

เพราะในเวลาหลับไม่ได้สุข หลับเป็นทุกข์นั่นเอง เมื่อถึงเวลาตื่น จึงมีการครวญคราง การบิดขี้เกียจ และการพลิกกลับไปมาเพราะความเมื่อยล้าของร่างกาย ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “นิตฺถุนนฺตา วิชมฺภนฺตา สมฺปริวตฺตนฺตา ทุกฺขํ ปฏิพุชฺฌนฺตีติ”. ส่วนโยคีบุคคลนี้ เพราะหลับเป็นสุข จึงไม่มีความเมื่อยล้าของร่างกาย ย่อมตื่นขึ้นโดยปราศจากการครวญครางเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “เอวํ อปฺปฏิพุชฺฌิตฺวา” เป็นต้น. และการตื่นเป็นสุขก็เพราะไม่มีวิการทางร่างกาย ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “สุขํ นิพฺพิกา”รันติ.

‘‘Bhaddakameva [Pg.369] supinaṃ passatī’’ti idaṃ anubhūtapubbavasena, devatūpasaṃhāravasena cassa bhaddakameva supinaṃ hoti, na pāpakanti katvā vuttaṃ. Tenāha ‘‘cetiyaṃ vandanto viyā’’tiādi. Dhātukkhobhahetukampi cassa bahulaṃ bhaddakameva siyā yebhuyyena cittajarūpānuguṇatāya utuāhārajarūpānaṃ.

คำว่า “ภทฺทกเมว สุปินํ ปสฺสตี” นี้ ท่านกล่าวโดยทำความเข้าใจว่า สำหรับบุคคลนั้น ความฝันที่ดีงามเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น ไม่ใช่ฝันร้าย โดยอาศัยสิ่งที่เคยประสบมาในอดีต และโดยอาศัยการนำมาของเทวดา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “เจติยํ วนฺทนฺโต วิยา” เป็นต้น. แม้ความฝันอันมีธาตุในร่างกายกำเริบเป็นเหตุก็ตาม โดยส่วนมากก็ย่อมเป็นฝันดีสำหรับบุคคลนั้น เพราะรูปที่เกิดจากอุตุและอาหารโดยส่วนใหญ่ย่อมอนุโลมตามจิตตชรูป.

Ure āmuttamuttāhāro viyāti gīvāya bandhitvā ure lambitamuttāhāro viyāti kehici vuttaṃ. Taṃ ekāvalivasena vuttaṃ siyā, anekaratanāvalisamūhabhūto pana muttāhāro aṃsappadesato paṭṭhāya yāva kaṭippadesassa heṭṭhābhāgā palambanto ure āmukkoyeva nāma hoti.

บทว่า อุเร อามุตฺตมุตฺตาหาโร วิยาติ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า เหมือนสร้อยมุกที่ผูกไว้ที่คอแล้วห้อยลงมาที่อก. คำนั้นพึงเป็นคำกล่าวโดยหมายถึงสร้อยสายเดียว แต่ว่า สร้อยมุกที่เป็นกลุ่มแห่งสายรัตนะมากมาย ห้อยลงมาจากบ่าจนถึงส่วนเบื้องล่างของสะเอว ก็เรียกว่าสวมไว้ที่อกนั่นเอง.

Tatthevāti pāṭaliputteyeva. Sakkā nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā desassa khematāya, tassa tassa padesassa ramaṇīyatāya ca.

บทว่า ตตฺเถวาติ หมายถึง ในเมืองปาฏลีบุตรนั่นเอง. สามารถที่จะนั่งหรือนอนได้ เพราะความปลอดภัยของสถานที่ และเพราะความน่ารื่นรมย์ของสถานที่นั้นๆ.

Dasāva anto dasanto, vatthassa osānanto.

ชายผ้าเท่านั้นเป็นที่สุด ชื่อว่า ทสันตะ คือ ที่สุดแห่งผ้า.

Samappavattavāsanti tattha tattha vihāre samappavattavattavāsaṃ. Thero kira attanā paviṭṭhapaviṭṭhavihāre ‘‘ahamettha āgantuko’’ti acintetvā tattha tattha yathārahaṃ attanā kātabbavattāni paripūrento eva vihāsi. Apare pana bhaṇanti sabbasattesu samappavattamettāvihāravāsaṃ. Ayaṃ hi thero arahattādhigamato pubbepi mettāvihārī ahosi.

คำว่า สมัปปวัตตวาสํ (การอยู่เป็นไปสม่ำเสมอ) คือ การอยู่ด้วยวัตรอันเป็นไปสม่ำเสมอในวิหารนั้นๆ ได้ยินว่า พระเถระเมื่อเข้าไปในวิหารไหนๆ ก็มิได้คิดว่า "เราเป็นอาคันตุกะในวิหารนี้" แต่ท่านได้บำเพ็ญวัตรที่ตนพึงกระทำในวิหารนั้นๆ ตามสมควรให้บริบูรณ์อยู่นั่นเทียว ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า หมายถึง การอยู่ด้วยเมตตาวิหารอันเป็นไปสม่ำเสมอในสัตว์ทั้งปวง เพราะว่าพระเถระนี้ แม้ก่อนแต่การบรรลุพระอรหัต ก็เป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยเมตตา

Vanantare ṭhitoti thero kira tathā samappavattavāsavasena caramāno ekadivasaṃ aññataraṃ ramaṇīyaṃ vanantaraṃ disvā tattha aññatarasmiṃ rukkhamūle samāpattiṃ samāpajjitvā yathāparicchedena tato uṭṭhito attano guṇāvajjanahetukena pītisomanassena udānento ‘‘yāvatā upasampanno’’ti gāthaṃ abhāsi. Tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘vanantare ṭhito’’ti paṭhamagāthā ṭhapitā. Tattha gajjamānakoti sīhagajjitaṃ gajjanto. Guṇamesantoti attano guṇasamudayaṃ gavesanto paccavekkhanto.

คำว่า วนนฺตเร ฐิโต (ยืนอยู่ในป่า) ความว่า ได้ยินว่า พระเถระเที่ยวไปอยู่โดยความเป็นผู้อยู่อย่างสม่ำเสมอเช่นนั้น วันหนึ่งเห็นป่าอันน่ารื่นรมย์แห่งหนึ่งแล้ว จึงเข้าสมาบัติที่โคนไม้แห่งหนึ่งในป่านั้น ออกจากสมาบัตินั้นตามเวลาที่กำหนดไว้แล้ว เปล่งอุทานด้วยปีติโสมนัสอันเกิดจากการพิจารณาคุณของตน ได้กล่าวคาถาว่า "ยาวตา อุปสมฺปนฺโน" เป็นต้น เพื่อแสดงเนื้อความนั้น พระคาถาเบื้องต้นว่า "วนนฺตเร ฐิโต" จึงถูกตั้งไว้ ในบทเหล่านั้น บทว่า คชฺชมานโก คือ บันลือสีหนาทอยู่ บทว่า คุณเมสนฺโต คือ แสวงหา ได้แก่ พิจารณาอยู่ซึ่งหมู่คุณของตน

Maṇilarukkhe nivāsitāya taṃ devataṃ ‘‘maṇiliyā’’ti voharanti, tasmā sā devatāpi ‘‘ahaṃ, bhante, maṇiliyā’’ti āha. Rukkhadevatānaṃ hi yebhuyyena nivāsarukkhavasena vohāro yathā phandanadevatāti. Tatthevāti cittalapabbateyeva.

เพราะอาศัยอยู่ที่ต้นมะนิลา เขาจึงเรียกเทวดานั้นว่า "มณิลิยา" เพราะเหตุนั้น แม้เทวดานั้นจึงได้กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าชื่อมณิลิยา" เพราะว่า การเรียกชื่อของรุกขเทวดาทั้งหลายโดยมากย่อมเป็นไปตามอำนาจของต้นไม้ที่อยู่อาศัย เหมือนอย่าง (การเรียก) ว่า ผันทนเทวดา (เทวดาที่ต้นกะพี้จั่น) ฉะนั้น บทว่า ตตฺเถว คือ ที่จิตตลบรรพตเท่านั้น

‘‘Balavapiyacittatāyā’’ti [Pg.370] iminā balavapiyacittatāmattenapi satthaṃ na kamati, pageva mettāya cetovimuttiyāti dasseti.

ด้วยคำว่า "พลวปิยจิตฺตตายา" นี้ ท่านแสดงว่า แม้เพียงด้วยความเป็นผู้มีจิตรักใคร่อย่างแรงกล้า ศาสตราก็ยังไม่สามารถประทุษร้ายได้ จะป่วยกล่าวไปไยถึงเมตตาเจโตวิมุตติเล่า

Khippameva cittaṃ samādhiyati kenaci paripanthena parihīnajjhānassa byāpādassa dūrasamussāritabhāvato khippameva samādhiyati. Āsavānaṃ khayāyāti keci. Sesaṃ suviññeyyameva. Ettha ca kiñcāpi ito aññakammaṭṭhānavasena adhigatajjhānānampi sukhasupanādayo ānisaṃsā labbhanti, yathāha –

จิตย่อมตั้งมั่นได้โดยฉับพลัน (อธิบายว่า) จิตของผู้มีฌานเสื่อมแล้วเพราะอันตรายอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมตั้งมั่นได้โดยฉับพลัน เพราะความเป็นธรรมที่ขจัดพยาบาทไปได้ไกล อาจารย์บางพวกกล่าวว่า (ตั้งมั่น) เพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย เนื้อความที่เหลือ พึงทราบได้โดยง่ายทีเดียว และในเรื่องนี้ แม้ว่าบุคคลผู้ได้ฌานแล้วด้วยอำนาจกรรมฐานอื่นจากนี้ จะได้รับอานิสงส์ทั้งหลายมีการหลับเป็นสุขเป็นต้นก็ตาม เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Sukhaṃ supanti munayo, ajjhattaṃ susamāhitā;

Suppabuddhaṃ pabujjhanti, sadā gotamasāvakā’’ti. –

"พระมุนีทั้งหลายผู้มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในภายใน ย่อมหลับเป็นสุข สาวกของพระโคดมย่อมตื่นอย่างดี (คือตื่นด้วยความเบิกบาน) ทุกเมื่อ"

Ca ādi, tathāpime ānisaṃsā brahmavihāralābhino anavasesā labbhanti byāpādādīnaṃ ujuvipaccanīkabhāvato brahmavihārānaṃ. Tenevāha ‘‘nissaraṇaṃ hetaṃ, āvuso, byāpādassa, yadidaṃ mettā cetovimuttī’’tiādi (dī. ni. 3.326; a. ni. 6.13). Byāpādādivasena ca sattānaṃ dukkhasupanādayoti tappaṭipakkhabhūtesu brahmavihāresu siddhesu sukhasupanādayo hatthagatā eva hontīti.

เป็นต้น ถึงอย่างนั้น อานิสงส์เหล่านี้ ผู้ได้พรหมวิหารย่อมได้โดยไม่มีส่วนเหลือ เพราะพรหมวิหารทั้งหลายเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อพยาบาทเป็นต้น เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนอาวุโส ข้อนี้เป็นทางออกไปจากพยาบาท กล่าวคือเมตตาเจโตวิมุตติ" เป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งพยาบาทเป็นต้น การหลับเป็นทุกข์เป็นต้นของสัตว์ทั้งหลายย่อมมี เพราะฉะนั้น เมื่อพรหมวิหารทั้งหลายอันเป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมเหล่านั้นสำเร็จแล้ว อานิสงส์มีการหลับเป็นสุขเป็นต้น ก็ย่อมอยู่ในกำมือทีเดียว

Karuṇābhāvanāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยกรุณาภาวนา

259. Karuṇanti karuṇābrahmavihāraṃ. Nikkaruṇatāyāti vihesāya, ‘‘idhekacco pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā aññataraññatarena vā sattānaṃ viheṭhanajātiko hotī’’ti evaṃ vuttaviheṭhaneti attho. Ādīnavanti dosaṃ. Yathā tathā sattānaṃ viheṭhanāya pāpako vipāko idha ceva samparāye ca. Tathā hi yo satte jīvitā voropanena vā aṅgapaccaṅgacchedanena vā dhanajāniyā vā alābhāya vā avāsāya vā anatthāya vā ayasatthāya vā parisaṃsakkanena vā antamaso yathāvajjadassanenapi viheṭheti, tassa so pamādavihāro diṭṭheva dhamme alābhāyapi hoti, laddhassa parihānāyapi hoti, tannimittaṃ pāpako kittisaddo abbhuggacchati, avisārado [Pg.371] parisaṃ upasaṅkamati maṅkubhūto, sammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā duggati pāṭikaṅkhā, sugatiyampi manussabhūto dujjaccopi hoti nīcakuliko, dubbaṇṇopi hoti duddasiko, bahvābādhopi hoti rogabahulo, duggatopi hoti appannapāno, appāyukopi hoti parittajīvitoti evamādianekānatthānubandhitā vihesāya paccavekkhitabbā, tappaṭipakkhato karuṇāya ānisaṃsā paccavekkhitabbā. Tena vuttaṃ ‘‘nikkaruṇatāya ādīnavaṃ karuṇāya ca ānisaṃsaṃ paccavekkhitvā’’ti. ‘‘Piyo hī’’tiādinā paṭhamaṃ piyapuggalādīsu anārambhassa kāraṇamāha. Piyaṃ hi puggalaṃ karuṇāyitumārabhantassa na tāva piyabhāvo vigacchati, avigate ca tasmiṃ kuto karuṇāyanā. Tenāha ‘‘piyaṭṭhāneyeva tiṭṭhatī’’ti. Sesapuggalesupi eseva nayo. Liṅgavisabhāgakālakatānaṃ akhettabhāve kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva.

๒๕๙. บทว่า กรุณํ คือ กรุณาพรหมวิหาร บทว่า นิกฺกรุณตาย คือ วิเหสา (ความเบียดเบียน) ความหมายคือ ความเบียดเบียนที่ตรัสไว้ดังนี้ว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ มีปกติเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายด้วยฝ่ามือ หรือก้อนดิน หรือท่อนไม้ หรือศาสตรา หรือวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่ง" บทว่า อาทีนวํ คือ โทษ (อธิบายว่า) วิบากอันชั่วช้าของการเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายโดยประการต่างๆ ย่อมมีในโลกนี้และโลกหน้า จริงอยู่ บุคคลใดเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายด้วยการปลงจากชีวิต หรือด้วยการตัดอวัยวะน้อยใหญ่ หรือด้วยการทำให้เสียทรัพย์ หรือด้วยการพยายามเพื่อไม่ให้ได้ลาภ ไม่ให้ได้ที่อยู่ เพื่อความไม่มีประโยชน์ เพื่อความไม่มียศ หรือแม้ที่สุดด้วยการชี้โทษตามที่เป็นจริง การอยู่ด้วยความประมาทนั้นของบุคคลนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่มีลาภและเพื่อความเสื่อมแห่งลาภที่ได้แล้วในปัจจุบันทีเดียว กิตติศัพท์อันชั่วช้าย่อมฟุ้งขจรไปเพราะการเบียดเบียนนั้นเป็นเหตุ ย่อมเข้าสู่บริษัทอย่างไม่แกล้วกล้า เป็นผู้เก้อเขิน ย่อมทำกาละอย่างหลงใหล เบื้องหน้าแต่กายแตก ย่อมหวังทุคติได้ แม้ในสุคติ เมื่อเกิดเป็นมนุษย์ ก็เป็นผู้มีชาติชั่ว เกิดในตระกูลต่ำ เป็นผู้มีผิวพรรณทราม น่าเกลียดน่าชัง เป็นผู้มีอาพาธมาก มีโรคมาก เป็นผู้ยากจน มีข้าวและน้ำน้อย เป็นผู้มีอายุน้อย มีชีวิตสั้น พึงพิจารณาความเป็นผู้มีสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์มากมายติดตามมาของการเบียดเบียน มีประการดังนี้เป็นต้น และพึงพิจารณาอานิสงส์ของกรุณาโดยทางตรงกันข้าม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พิจารณาเห็นโทษในความไม่มีกรุณา และอานิสงส์ในกรุณาแล้ว" ด้วยคำว่า "ปิโย หิ" เป็นต้น ท่านกล่าวถึงเหตุแห่งการไม่พึงเริ่มต้น (เจริญกรุณา) ในบุคคลอันเป็นที่รักเป็นต้นก่อน จริงอยู่ เมื่อบุคคลเริ่มเจริญกรุณาในบุคคลอันเป็นที่รัก ความเป็นที่รักยังไม่หายไปก่อน และเมื่อความเป็นที่รักนั้นยังไม่หายไป การเกิดกรุณาจะมีมาแต่ที่ไหน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งบุคคลอันเป็นที่รักนั่นเทียว" แม้ในบุคคลที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ เหตุผลในความเป็นอเขต (ไม่ใช่เนื้อนา) ของบุคคลต่างเพศและบุคคลที่ตายแล้ว ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว

Yattha pana paṭhamaṃ ārabhitabbā, taṃ pāḷinayeneva dassetuṃ ‘‘kathañca bhikkhū’’tiādi āraddhaṃ. Tattha duggatanti daliddaṃ. So hi bhogapārijuññato sukhasādhanānaṃ abhāvena dukkhaṃ gato upagato duggatoti vuccati. Atha vā duggatanti dukkhena samaṅgibhāvaṃ gataṃ. Durupetanti kāyaduccaritādīhi upetaṃ. Gatikularūpādivasena vā tamabhāve ṭhito duggato. Kāyaduccaritādīhi upetattā tamaparāyaṇabhāve ṭhito durupetoti evamettha attho veditabbo. Paramakicchappattanti ativiya kicchamāpannaṃ mahābyasanaṃ nimuggaṃ. Appeva nāmāti sādhu vata.

ส่วนในบุคคลใด พึงเริ่มต้น (เจริญกรุณา) ก่อน เพื่อแสดงบุคคลนั้นโดยนัยแห่งบาลีทีเดียว (อรรถกถาจารย์) จึงเริ่มคำว่า "กถญฺจ ภิกฺขู" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า ทุคฺคตํ คือ คนยากจน จริงอยู่ บุคคลนั้นชื่อว่า ทุคคตะ เพราะถึงแล้ว เข้าถึงแล้วซึ่งทุกข์ เนื่องจากความสิ้นไปแห่งโภคะ และความไม่มีเครื่องอำนวยสุข อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ทุคฺคตํ คือ ผู้ถึงความเป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยทุกข์ บทว่า ทุรุเปตํ คือ ผู้ประกอบด้วยกายทุจริตเป็นต้น หรือว่า ผู้ตั้งอยู่ในภาวะมืดมนด้วยอำนาจแห่งคติ ตระกูล รูป เป็นต้น ชื่อว่า ทุคคตะ ผู้ตั้งอยู่ในภาวะมีความมืดมนเป็นที่ไปในเบื้องหน้า เพราะประกอบด้วยกายทุจริตเป็นต้น ชื่อว่า ทุรุเปตะ พึงทราบเนื้อความในบทเหล่านี้อย่างนี้ บทว่า ปรมกิจฺฉปฺปตฺตํ คือ ผู้ถึงความลำบากอย่างยิ่ง จมอยู่ในความพินาศใหญ่ บทว่า อปฺเปว นาม คือ ดีจริงหนอ

Vadhetha nanti ‘‘ghātetha naṃ cora’’nti evaṃ pahitāya rañño āṇāya khādanīyampi…pe… denti ‘‘idāneva māriyamāno ettakampi sukhaṃ labhatū’’ti. Susajjitoti sukhānubhavane sannaddho.

บทว่า วเธถ นํ (จงฆ่ามันเสีย) คือ (เมื่อโจรถูกนำไป) ตามพระราชอาชญาที่ส่งไปว่า "พวกเจ้าจงฆ่าโจรนั่นเสีย" (ราชบุรุษ) ย่อมให้แม้ของควรเคี้ยว...ฯลฯ... (ด้วยคิดว่า) "ผู้กำลังจะถูกฆ่าในบัดนี้ ขอจงได้เสวยสุขแม้เพียงเท่านี้เถิด" บทว่า สุสชฺชิโต คือ ผู้เตรียมพร้อมแล้วในการเสวยสุข

Eteneva upāyenāti yena yena vidhinā etarahi yathāvutte paramakicchāpanne āyatiṃ vā dukkhabhāgimhi puggale karuṇāyituṃ karuṇā uppāditā, eteneva nayena. Piyapuggaleti piyāyitabbapuggale. Etarahi vā dissamānaṃ āyatiṃ vā bhāviniṃ dukkhappattiṃ gahetvā karuṇā pavattetabbāti sambandho. Majjhattaverīsupi eseva nayo. Yo hi so karuṇāya vatthubhūto duvidho puggalo vutto, kāmaṃ tattha karuṇābhāvanā sukheneva ijjhati, iminā pana bhikkhunā tattha bhāvanaṃ paguṇataraṃ katvā [Pg.372] sīmāsambhedaṃ kātuṃ tadanantaraṃ piyapuggale, tato majjhatte, tato veripuggale karuṇā bhāvetabbā. Bhāventena ca ekekasmiṃ koṭṭhāse muduṃ kammaniyaṃ cittaṃ katvā tadanantare tadanantare upasaṃharitabbaṃ. Yassa pana veripuggalo vā natthi, mahāpurisajātikattā vā anatthaṃ karontepi verisaññāva nuppajjati, tena majjhatte me cittaṃ kammaniyaṃ jātaṃ, idāni verimhi upasaṃharāmīti byāpārova na kātabbo. Yassa pana atthi, taṃ sandhāyāha ‘‘sace panā’’tiādi.

คำว่า เอเตเนว อุปาเยน ความว่า กรุณาอันภิกษุผู้เจริญกรุณาให้เกิดขึ้นแล้ว เพื่อจะกรุณาในบุคคลผู้ถึงความลำบากอย่างยิ่งดังที่กล่าวแล้วในบัดนี้ หรือในบุคคลผู้มีส่วนแห่งทุกข์ในอนาคต ด้วยวิธีใดๆ พึงให้กรุณาเป็นไปในบุคคลที่น่ารัก ด้วยนัยนั้นเหมือนกัน. คำว่า ปิยปุคฺคเล ได้แก่ ในบุคคลที่น่ารัก. ความเชื่อมโยงมีว่า พึงให้กรุณาเป็นไปโดยคำนึงถึงการประสบทุกข์ที่เห็นอยู่ในบัดนี้ หรือที่จะมีในอนาคต. แม้ในบุคคลผู้เป็นกลางและคนมีเวร ก็นัยนี้เหมือนกัน. จริงอยู่ บุคคล ๒ จำพวกที่เป็นอารมณ์ของกรุณาใดที่ท่านกล่าวไว้, การเจริญกรุณาในบุคคล ๒ จำพวกนั้นย่อมสำเร็จได้โดยง่ายทีเดียว, แต่ภิกษุนี้ ครั้นทำภาวนาในบุคคล ๒ จำพวกนั้นให้ชำนาญยิ่งขึ้นแล้ว เพื่อจะทำลายเขตแดน พึงเจริญกรุณาในบุคคลที่รักก่อน ต่อจากนั้นในบุคคลผู้เป็นกลาง ต่อจากนั้นในคนมีเวร. และเมื่อเจริญอยู่ พึงทำจิตในแต่ละส่วนให้อ่อนโยนและควรแก่การงานแล้ว น้อมเข้าไปในส่วนถัดๆ ไป. ส่วนภิกษุใดไม่มีคนมีเวร หรือเพราะเป็นผู้มีชาติแห่งมหาบุรุษ สัญญาว่าเป็นคนมีเวรย่อมไม่เกิดขึ้นแม้ในผู้ที่ทำความพินาศให้, ภิกษุนั้นไม่ต้องทำความพยายามเลยว่า "จิตของเราเป็นจิตควรแก่การงานในบุคคลผู้เป็นกลางแล้ว บัดนี้เราจะน้อมเข้าไปในคนมีเวร". แต่ภิกษุใดมีคนมีเวร, ท่านกล่าวหมายถึงภิกษุนั้นว่า สเจ ปนา เป็นต้น.

Tattha pubbe vuttanayenevāti mettākammaṭṭhānikassa (visuddhi. 1.240 ādayo) vuttanayena. Taṃ mettāya vuttanayeneva. Vūpasametabbanti ‘‘athānena purimapuggalesū’’tiādinā (visuddhi. 1.243), ‘‘kakacūpamaovādādīnaṃ anussarato’’tiādinā (visuddhi. 1.243) ca mettābhāvanāya vuttena nayena taṃ paṭighaṃ vūpasametabbaṃ. Evaṃ etarahi mahādukkhappatte sukhitepi akatakusalatāya āyatiṃ dukkhappattiyā vasena karuṇāyanavidhiṃ dassetvā idāni katakalyāṇepi taṃ dassetuṃ ‘‘yopi cetthā’’tiādi vuttaṃ. Tesanti byasanānaṃ. Vaṭṭadukkhaṃ anatikkantattāti sammāsambuddhenāpi akkhānena pariyosāpetuṃ asakkuṇeyyassa anāgatassa āpāyikassa sugatīsupi jātijarādibhedassāti aparimitassa saṃsāradukkhassa anatikkantabhāvato. Sabbathāpi karuṇāyitvāti dukkhappattiyā, sukhappattiyā akatakusalatāya vā katākusalatāya vāti sabbapakārenapi karuṇāya vatthubhāvassa sallakkhaṇena tasmiṃ tasmiṃ puggale karuṇaṃ katvā karuṇābhāvanaṃ vaḍḍhetvā. Vuttanayenevāti ‘‘athānena punappunaṃ mettāyantenā’’tiādinā (visuddhi. 1.243) mettābhāvanāyaṃ vuttena nayena. Taṃ nimittanti sīmāsambhedavasena pavattaṃ samathanimittaṃ. Mettāya vuttanayenevāti yathā mettābhāvanāyaṃ ‘‘appakasirenevā’’tiādinā (visuddhi. 1.253) tikacatukkajjhānavasena appanā ‘‘ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (visuddhi. 1.253-254) tassā vaḍḍhanā ca vuttā, evamidha karuṇābhāvanāyaṃ tikacatukkajjhānavasena appanā veditabbā ca vaḍḍhetabbā ca, tathevassā vaḍḍhanāvidhipi veditabbāti adhippāyo. Vuttanayenevāti avadhāraṇena ‘‘paṭhamaṃ veripuggalo karuṇāyitabbo’’ti idaṃ yathā pāḷiviruddhaṃ, evaṃ yuttiviruddhampīti imamatthaṃ [Pg.373] dīpeti. Paṭhamaṃ hi veriṃ samanussarato kodho uppajjeyya, na karuṇā. Attāpi sakkhibhāvena karuṇāyanavasena gahetabbo, so kimiti pacchā gayhatīti. ‘‘Appanā vaḍḍhetabbā’’ti iminā ca appanāppattacittasseva ‘‘karuṇāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (dī. ni. 3.308; ma. ni. 1.77, 509; 2.309, 315, 452, 471; 3.230) vuttavikubbanā ijjhatīti ayamattho dassito.

ในคำเหล่านั้น คำว่า ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ความว่า ตามนัยที่กล่าวไว้สำหรับผู้เจริญเมตตากัมมัฏฐาน. คำว่า ตํ เมตฺตาย วุตฺตนเยเนว. วูปสเมตพฺพํ ความว่า พึงระงับความขัดเคืองนั้นตามนัยที่กล่าวไว้ในเมตตาภาวนา ด้วยคำเป็นต้นว่า อถาเนน ปุริมปุคฺคเลสุ และคำเป็นต้นว่า กกจูปโมวาทาทีนํ อนุสฺสรโต. ท่านแสดงวิธีเจริญกรุณาในบุคคลผู้ประสบทุกข์ใหญ่หลวงในบัดนี้ และแม้ในบุคคลผู้มีความสุข โดยอาศัยการประสบทุกข์ในอนาคตเพราะไม่ได้ทำกุศลไว้ ด้วยประการฉะนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงวิธีนั้นแม้ในบุคคลผู้ทำความดีไว้ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า โยปิ เจตฺถ. คำว่า เตสํ ได้แก่ แห่งความพินาศทั้งหลาย. คำว่า วฏฺฏทุกฺขํ อนติกฺกนฺตตฺตา ความว่า เพราะยังไม่ก้าวล่วงทุกข์ในวัฏสงสารอันประมาณมิได้ คือ ทุกข์ในอบายที่จะมีในอนาคต และทุกข์มีชาติชราเป็นต้นแม้ในสุคติ ซึ่งแม้แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็ไม่อาจทรงแสดงให้จบสิ้นได้ด้วยการตรัสบอก. คำว่า สพฺพถาปิ กรุณายิตฺวา ความว่า ทำความกรุณาในบุคคลนั้นๆ ด้วยการกำหนดรู้ความเป็นอารมณ์ของกรุณาโดยทุกประการ คือ โดยการประสบทุกข์ หรือโดยการประสบสุขแต่ไม่ได้ทำกุศลไว้ หรือทำกุศลไว้แล้ว แล้วเจริญกรุณาภาวนาให้ยิ่งขึ้นไป. คำว่า วุตฺตนเยเนว ความว่า ตามนัยที่กล่าวไว้ในเมตตาภาวนา ด้วยคำเป็นต้นว่า อถาเนน ปุนปฺปุนํ เมตฺตายเนฺตน. คำว่า ตํ นิมิตฺตํ ได้แก่ สมถนิมิตที่เกิดขึ้นโดยการทำลายเขตแดน. คำว่า เมตฺตาย วุตฺตนเยเนว อธิบายว่า ในเมตตาภาวนา ท่านกล่าวถึงอัปปนาสมาธิโดยนัยแห่งติกฌานและจตุกกฌาน ด้วยคำเป็นต้นว่า อปฺปกสิเรเนว และกล่าวถึงการเพิ่มพูนอัปปนานั้น ด้วยคำเป็นต้นว่า เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ ฉันใด, ในกรุณาภาวนานี้ พึงทราบอัปปนาโดยนัยแห่งติกฌานและจตุกกฌาน และพึงเจริญอัปปนานั้นฉันนั้น, และพึงทราบวิธีเพิ่มพูนอัปปนานั้นเหมือนกัน. ด้วยการยืนยันในคำว่า วุตฺตนเยเนว ท่านแสดงเนื้อความนี้ว่า คำที่ว่า "พึงเจริญกรุณาในคนมีเวรก่อน" นั้น ขัดต่อบาลีฉันใด ก็ขัดต่อเหตุผลฉันนั้น. จริงอยู่ เมื่อระลึกถึงคนมีเวรก่อน โทสะพึงเกิดขึ้น ไม่ใช่กรุณา. แม้ตนเองก็พึงยึดถือโดยความเป็นพยานในฐานะเป็นที่ตั้งแห่งกรุณา แล้วเหตุไฉนจึงยึดถือไว้ในภายหลังเล่า? และด้วยคำว่า อปฺปนา วฑฺเฒตพฺพา นี้ ท่านแสดงเนื้อความนี้ว่า วิกุพพนา (การแสดงฤทธิ์) ที่กล่าวไว้ด้วยคำเป็นต้นว่า กรุณาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ ย่อมสำเร็จแก่ผู้มีจิตถึงอัปปนาสมาธิเท่านั้น.

Karuṇāpadamattameva cassā pāḷiyā visesoti taṃ anāmasitvā paṭisambhidāyaṃ vuttavikubbanā, mettāya vuttaānisaṃsā ca idha labbhantīti dassetuṃ ‘‘tato paraṃ…pe… veditabbā’’ti vuttaṃ. Tattha tato paranti ‘‘karuṇāsahagatena cetasā’’ti (dī. ni. 3.308; ma. ni. 1.77, 509; 2.309, 315, 452, 471; 3.230) vuttavikubbanato upari. Sesaṃ vuttanayameva.

และเพราะข้อแตกต่างในบาลีนี้มีเพียงบทว่า กรุณา เท่านั้น ท่านจึงไม่พิจารณาบาลีนั้น แต่กล่าวว่า ตโต ปรํ…เป… เวทิตพฺพา เพื่อแสดงว่า วิกุพพนาที่กล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรค และอานิสงส์ที่กล่าวไว้ในเมตตาภาวนา ย่อมได้ในกรุณาภาวนานี้. ในคำเหล่านั้น คำว่า ตโต ปรํ ความว่า หลังจากวิกุพพนาที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า กรุณาสหคเตน เจตสา. ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว.

Muditābhāvanāvaṇṇanā

วรรณนามุทิตาภาวนา

260. Piyapuggalādīsūti piyamajjhattaverīsu na ārabhitabbā. Muditābhāvanāti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojanā. Na hītiādi tattha kāraṇavacanaṃ. Piyabhāvamattenāti ettha matta-saddo visesanivatti attho, tena somanassapaṭisandhikatādisiddhā niccappahaṃsitamukhatā, pubbabhāsitā, sukhasambhāsatā, sakhilatā, sammodakatāti evamādike muditāya padaṭṭhānabhūte visese ulliṅgeti, īdisehi visesehi virahitoti vuttaṃ hoti. Eva-kārena pana piyapuggalassa sukhasamappitatādiṃ, muditāya ca hetubhūtaṃ pamodappavattiṃ nivatteti. Piyapuggalepi hi paramāya sampattiyā pamudite haṭṭhatuṭṭhe bhikkhuno muditokāsaṃ labheyya. Vakkhati hi ‘‘piyapuggalaṃ vā’’tiādi. Ādito majjhattapuggalaṃ anussarantassa udāsinatā saṇṭhāti, veriṃ samanussarantassa kodho uppajjati. Tenāha ‘‘pageva majjhattaverino’’ti.

๒๖๐. คำว่า ปิยปุคฺคลาทีสุ ความว่า ไม่พึงเริ่ม (มุทิตาภาวนา) ในบุคคลที่รัก บุคคลผู้เป็นกลาง และคนมีเวร. พึงประกอบความโดยเปลี่ยนวิภัตติของคำว่า มุทิตาภาวนา. คำเป็นต้นว่า น หิ เป็นคำแสดงเหตุในเรื่องนั้น. ในคำว่า ปิยภาวสตฺเตน นี้ มตฺต-ศัพท์ มีความหมายว่ายกเว้นคุณวิเศษ. ด้วย มตฺต-ศัพท์นั้น ท่านชี้ให้เห็นคุณวิเศษอันเป็นที่ตั้งใกล้ชิดของมุทิตา มีอาทิ คือ ความมีใบหน้าเบิกบานอยู่เสมอ ความเป็นผู้พูดก่อน ความมีถ้อยคำน่าฟัง ความมีวาจาไพเราะ และความเป็นผู้ช่างเจรจาปราศรัย ซึ่งสำเร็จได้ด้วยความเป็นผู้มีโสมนัสเป็นพื้น เป็นต้น. เป็นอันกล่าวว่า "เว้นจากคุณวิเศษเช่นนี้". แต่ด้วย เอว-ศัพท์ ท่านยกเว้นความเป็นผู้เพียบพร้อมด้วยสุข เป็นต้น ของบุคคลที่รัก และการเกิดความปราโมทย์อันเป็นเหตุแห่งมุทิตา. จริงอยู่ แม้ในบุคคลที่รักผู้ปราโมทย์ บันเทิงร่าเริงด้วยสมบัติอันยอดเยี่ยม ภิกษุก็อาจได้โอกาสเจริญมุทิตาได้. จริงดังที่ท่านจักกล่าวต่อไปว่า ปิยปุคฺคลํ วา เป็นต้น. เมื่อระลึกถึงบุคคลผู้เป็นกลางในเบื้องต้น ความเป็นกลางย่อมตั้งอยู่, เมื่อระลึกถึงคนมีเวร โทสะย่อมเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปเคว มชฺฌตฺตเวริโน.

Pamodappavattiyā soṇḍasadiso sahāyo soṇḍasahāyo. Muditamuditovāti pasādasommatāya ativiya mudito eva. Pasāde hi idaṃ āmeḍitaṃ. Evaṃ aṭṭhakathānayena ādito muditābhāvanāya vatthuṃ dassetvā idāni pāḷinayena dassetuṃ ‘‘piyapuggalaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sukhitanti sañjātasukhaṃ, sukhappattanti attho. Sajjitanti sukhānubhavane sannaddhaṃ paṭiyattasukhasādhanaṃ. Aho sādhūti tassa sattassa sampattiyaṃ [Pg.374] sampajaññapubbapamodanākāradassanaṃ. Puna aho suṭṭhūti tassa pamodanassa bahulīkāradassanaṃ. Piyaṃ manāpanti ettha manāpa-ggahaṇena pāḷiyampi atippiyasahāyako adhippetoti eke.

สหายผู้เปรียบด้วยนักเลงสุราเพราะความยินดีเป็นไปไม่ขาดสาย ชื่อว่า โสณฑสหาย ส่วนบทว่า มุทิตมุทิโต ความว่า เป็นผู้ยินดียิ่งนักนั่นเทียวเพราะความเป็นผู้มีความผ่องใสเบิกบาน จริงอยู่ บทนี้เป็นอาเมฬิตะ (คำซ้ำ) ในอรรถว่าความผ่องใส พระอรรถกถาจารย์ทรงแสดงวัตถุแห่งมุทิตาภาวนาในเบื้องต้นตามนัยแห่งอรรถกถาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงตามนัยแห่งบาลี จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ปิยปุคฺคลํ วา" ในบทเหล่านั้น บทว่า สุขิตํ ความว่า ผู้มีความสุขเกิดขึ้นแล้ว, ผู้ถึงแล้วซึ่งความสุข บทว่า สชฺชิตํ ความว่า ผู้เตรียมพร้อมแล้วในการเสวยสุข มีเครื่องทำให้สำเร็จสุขที่จัดเตรียมไว้แล้ว คำว่า อโห สาธุ เป็นการแสดงอาการแห่งความยินดีอันมีสัมปชัญญะเป็นเบื้องหน้าในสมบัติของสัตว์นั้น อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อโห สุฏฺฐุ เป็นการแสดงการกระทำให้มากซึ่งความยินดีนั้น ในบทว่า ปิยํ มนาปํ นี้ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า โดยการถือเอาศัพท์ว่า มนาปะ แม้ในพระบาลี ท่านก็ประสงค์เอาสหายที่รักยิ่ง

Atīteti tasmiṃyeva attabhāve atīte. Anāgateti etthāpi eseva nayo. Na hi bhavantaragate brahmavihārabhāvanā ruhati. Yadi evaṃ, atītānāgate kathanti? Nāyaṃ doso. ‘‘So evāyaṃ datto tisso’’ti addhāpaccuppannatāya vijjamānabhāvena gahetabbato. Kathaṃ panassa anāgate sampatti ārammaṇaṃ hotīti? Ādesādito, paccuppannāya vā payogasampattiyā anumānato laddhāya gahetabbato.

บทว่า อตีเต ความว่า ในอัตภาพนั้นนั่นเทียวที่เป็นอดีต แม้ในบทว่า อนาคเต นี้ ก็นัยนี้เหมือนกัน จริงอยู่ การเจริญพรหมวิหารย่อมไม่เกิดในบุคคลผู้ไปสู่ภพอื่น ถ้าอย่างนั้น (การเจริญพรหมวิหาร) จะเกิดในอดีตและอนาคตได้อย่างไร? นี้ไม่เป็นโทษ เพราะพึงถือเอาโดยความเป็นอัทธาปัจจุบัน คือโดยความเป็นผู้มีอยู่ปรากฏว่า "นั่นคือทัตตะคนนั้น นั่นคือติสสะคนนั้น" ก็สมบัติในอนาคตของโยคีผู้นั้น จะเป็นอารมณ์ได้อย่างไร? (ตอบว่า) โดยการพยากรณ์เป็นต้น หรือโดยการอนุมานจากปโยคสมบัติที่เป็นปัจจุบัน เพราะพึงถือเอาสมบัติที่ได้แล้ว

Piyapuggaleti soṇḍasahāyasaññite atippiyapuggale, piyapuggale ca. Duvidhopi cesa idha piyabhāvasāmaññato ‘‘piyapuggalo’’ti vutto. Anukkamenāti atippiyapuggalo piyapuggalo majjhatto verīti catūsu koṭṭhāsesu ekekasmiṃ kammaṭṭhānaṃ paguṇaṃ, muduṃ, kammaniyañca katvā sesesu upasaṃharaṇānukkamena. Kiñcāpi catūsu janesu samacittatāva sīmāsambhedo sīmā sambhijjati etāyāti katvā. Bhāvanāya pana tathā bahuso pavattamānāya purimasiddhaṃ hetuṃ, itaraṃ phalañca katvā vuttaṃ ‘‘samacittatāya sīmāsambhedaṃ katvā’’ti. Yathāvuttasīmābhāvo vā sīmāsambhedoti vuttaṃ ‘‘samacittatāya sīmāsambhedaṃ katvā’’ti. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva.

บทว่า ปิยปุคฺคเล ความว่า ในบุคคลที่รักยิ่งอันมีชื่อว่าโสณฑสหาย และในบุคคลที่รัก ปิยบุคคลแม้ทั้งสองประเภทนี้ ท่านกล่าวไว้ในที่นี้ว่า "ปิยบุคคล" โดยความเสมอกันแห่งความเป็นที่รัก บทว่า อนุกฺกเมน ความว่า โดยลำดับแห่งการน้อมเข้าไปในส่วนที่เหลือ หลังจากกระทำกรรมฐานในแต่ละส่วนในส่วนทั้งสี่ คือ บุคคลที่รักยิ่ง บุคคลที่รัก บุคคลปานกลาง และบุคคลผู้เป็นเวร ให้คล่องแคล่ว อ่อนโยน และควรแก่การงานแล้ว แม้ว่าความเป็นผู้มีจิตเสมอกันในบุคคลทั้งสี่นั่นเทียวเป็นสีมาสัมเภท โดยวิเคราะห์ว่า เขตแดนย่อมถูกทำลายด้วยความเป็นผู้มีจิตเสมอกันนั้น แต่เมื่อภาวนาเป็นไปอย่างนั้นอยู่บ่อยๆ ท่านจึงกล่าวว่า "กระทำสีมาสัมเภทด้วยความเป็นผู้มีจิตเสมอกัน" โดยกระทำความเป็นผู้มีจิตเสมอกันที่สำเร็จก่อนให้เป็นเหตุ และกระทำสีมาสัมเภทอื่นให้เป็นผล หรือว่า ความไม่มีเขตแดนดังที่กล่าวแล้ว ชื่อว่า สีมาสัมเภท เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กระทำสีมาสัมเภทด้วยความเป็นผู้มีจิตเสมอกัน" เนื้อความที่ควรกล่าวที่เหลือในที่นี้ ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว

Upekkhābhāvanāvaṇṇanā

อรรถกถาอุเบกขาภาวนา

261. Upekkhābhāvananti upekkhābrahmavihārabhāvanaṃ. Yasmā purimabrahmavihārattayanissando catutthabrahmavihāro, tasmā vuttaṃ ‘‘mettādīsu paṭiladdhatikacatukkajjhānenā’’ti. Paguṇatatiyajjhānāti subhāvitaṃ vasībhāvaṃ pāpitaṃ paguṇaṃ, tathārūpā tatiyabrahmavihārajjhānato. Appaguṇaṃ hi uparijhānassa padaṭṭhānaṃ na hoti. Catukkanayavasena cettha tatiyaggahaṇaṃ. Sukhitā hontūtiādivasenāti ādi-saddena ‘‘niddukkhā hontū’’ti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sattakelāyanaṃ sattesu mamāyanaṃ [Pg.375] mamattakaraṇaṃ, tathā manasikārena yogo sattakelāyanamanasikārayuttattaṃ, tasmā. Mettādīnaṃ rāgagehassitadomanassasomanassānaṃ āsannavuttitāya yathārahaṃ paṭighānunayasamīpacāritā veditabbā. Atha vā ‘‘sukhitā hontu, dukkhato muccantu modantū’’ti hitesitabhāvappattiyā tissannampi anunayassa āsannacāritā. Sati ca tabbipariyāye lohitappakope pubbo viya laddhokāsamevettha paṭighanti avisesena tāsaṃ paṭighānunayasamīpacāritā daṭṭhabbā.

๒๖๑. บทว่า อุเปกฺขาภาวนา ความว่า การเจริญอุเบกขาพรหมวิหาร เพราะว่าพรหมวิหารที่สี่เป็นผลสืบเนื่องของพรหมวิหารสามประการเบื้องต้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยติกจตุตถฌานที่ได้แล้วในเมตตาเป็นต้น" บทว่า ปคุณตติยชฺฌานา ความว่า ฌานที่เจริญดีแล้ว ให้ถึงความเป็นวสี ชื่อว่า ปคุณะ (คือคล่องแคล่ว) (อุเบกขาพรหมวิหาร) ย่อมเกิดจากตติยพรหมวิหารฌานอันมีลักษณะเช่นนั้น จริงอยู่ ฌานที่ไม่คล่องแคล่ว ย่อมไม่เป็นปทัฏฐานของฌานเบื้องสูง การถือเอาคำว่า "ตติยะ" ในที่นี้ เป็นไปโดยจตุกกนัย บทว่า สุขิตา โหนฺตุ เป็นต้น ความว่า พึงเห็นการสงเคราะห์คำเป็นต้นว่า "ขอจงเป็นผู้ไม่มีทุกข์" ด้วยอาทิศัพท์ สัตตเกฬายนะ คือ การทำความเป็นของตนในสัตว์ทั้งหลาย การกระทำความเป็นของตน การประกอบด้วยมนสิการเช่นนั้น ชื่อว่า สัตตเกฬายนมนสิการยุตตัตตะ เพราะฉะนั้น พึงทราบความเป็นผู้เที่ยวไปในที่ใกล้แห่งปฏิฆะและอนุสัยตามสมควร เพราะความเป็นไปใกล้เคียงกับราคะและเคหสิตโทมนัสและโสมนัสของเมตตาเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบความเป็นผู้เที่ยวไปในที่ใกล้แห่งความรักแม้ของพรหมวิหารทั้งสาม เพราะถึงความเป็นผู้ปรารถนาประโยชน์เกื้อกูลว่า "ขอจงเป็นสุข จงพ้นจากทุกข์ จงบันเทิงเถิด" และเมื่อมีความเป็นไปตรงกันข้ามนั้น ปฏิฆะในเมตตาเป็นต้นนี้ย่อมได้โอกาสทีเดียว เหมือนหนองเมื่อโลหิตกำเริบ เพราะเหตุนั้น พึงเห็นความเป็นผู้เที่ยวไปในที่ใกล้แห่งปฏิฆะและอนุสัยของพรหมวิหารเหล่านั้นโดยไม่ต่างกัน

‘‘Somanassayogena oḷārikattā’’ti idaṃ tatiyajjhānassa vasena vuttaṃ, tato vuṭṭhitassa idamādīnavadassananti. Mettādivasena pana oḷārikabhāve vuccamāne vitakkavicārapītiyogeneva oḷārikatā vattabbā siyā, tāhipi tāsaṃ samāyogasambhavato, upekkhāya ca tadabhāvato. Na vā vattabbā tatiyajjhānikānaṃyeva mettādīnaṃ idhādhippetattā, taṃtaṃjhānasamatikkameneva ca taṃtaṃjhānikā mettādayopi samatikkantā eva nāma honti, jhānasāmaññena viya mettādisāmaññena vohāramattaṃ. Purimāsūti mettākaruṇāmuditāsu. Santabhāvatoti yathāvuttasattakelāyanādianupasantabhāvābhāvato upekkhāya santabhāvato. ‘‘Santabhāvato’’ti ca idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Sukhumatā paṇītatā vidūrakilesatā vipulaphalatāti evamādayopi upekkhāya ānisaṃsā daṭṭhabbā. Pakatimajjhattoti kiñci kāraṇaṃ anapekkhitvā pakatiyā sabhāveneva imassa bhikkhuno udāsinapakkhe ṭhito. Ajjhupekkhitvāti attanā katakammavaseneva ayamāyasmā āgato gacchati ca, tvampi attanā katakammavaseneva āgato gacchasi ca, na tassa tava payogena kiñci sukhaṃ vā upanetuṃ, dukkhaṃ vā apanetuṃ labbhā, kevalaṃ panetaṃ cittassa anujukammaṃ, yadidaṃ mettāyanādinā sattesu kelāyanaṃ. Buddhādīhi ariyehi gatamaggo cesa apaṇṇakapaṭipadābhūto, yadidaṃ sabbasattesu majjhattatāti evaṃ paṭipakkhajigucchāmukhena majjhattatāya samupajātagāravabahumānādaro taṃ puggalaṃ punappunaṃ ajjhupekkhati, tattha ca savisesaṃ upekkhaṃ paccupaṭṭhapeti, tassa tathā paṭipajjato pakatiyāpi udāsinattā sātisayaṃ tattha majjhattatā saṇṭhāti[Pg.376]. Bhāvanābalena nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti, kilesā sannisinnā eva honti, so taṃ upekkhaṃ piyapuggalādīsu upasaṃharati. Tenāha ‘‘upekkhā uppādetabbā. Tato piyapuggalādīsū’’ti. Ekaṃ puggalanti ettha aññattho eka-saddo ‘‘ittheke abhivadantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.27) viya. Ekavacaneneva cettha saṅkhyāviseso siddho, tasmā aññaṃ ekaṃ puggalanti ayamettha attho. Tena attānaṃ nivatteti. ‘‘Neva manāpa’’nti iminā piyapuggalaṃ, atippiyasahāyakañca nivatteti, attānampi vā attani amanāpatāya abhāvato. ‘‘Na amanāpa’’nti iminā appiyaṃ, veripuggalañca, pārisesato majjhattapuggalassa gahaṇaṃ āpannaṃ. Iti ‘‘ekaṃ puggalaṃ neva manāpaṃ nāmanāpa’’nti iminā attano, piyādīnañca paṭikkhepamukhena udāsinapuggalaṃ dasseti.

คำว่า “เพราะความเป็นของหยาบด้วยการประกอบด้วยโสมนัส” นี้ ท่านกล่าวไว้โดยอ้างถึงตติยฌาน เป็นการเห็นโทษของผู้ที่ออกจากฌานนั้น แต่เมื่อกล่าวถึงภาวะที่หยาบโดยนัยแห่งเมตตาเป็นต้น พึงกล่าวถึงความเป็นของหยาบโดยการประกอบด้วยวิตก วิจาร และปีติเท่านั้น เพราะสำหรับเมตตาทั้งหลายเหล่านั้น การประกอบพร้อมกับธรรมเหล่านั้น (วิตก วิจาร ปีติ) ย่อมมีได้ และสำหรับอุเบกขา เพราะไม่มีธรรมเหล่านั้น หรืออีกอย่างหนึ่ง ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น เพราะในที่นี้ ท่านประสงค์เอาเฉพาะเมตตาเป็นต้นที่ประกอบด้วยตติยฌานเท่านั้น และโดยการก้าวล่วงฌานนั้นๆ นั่นแหละ แม้เมตตาเป็นต้นที่ประกอบด้วยฌานนั้นๆ ก็ชื่อว่าก้าวล่วงแล้วเหมือนกัน เป็นเพียงโวหารโดยความเสมอกันแห่งฌาน เหมือนกับโวหารโดยความเสมอกันแห่งเมตตาเป็นต้น คำว่า ในธรรมเบื้องต้นทั้งหลาย หมายถึง ในเมตตา กรุณา มุทิตา คำว่า เพราะเป็นสภาวะสงบ หมายถึง เพราะไม่มีสภาวะที่ไม่สงบคือความเยื่อใยในสัตว์เป็นต้นดังที่กล่าวแล้ว และเพราะอุเบกขามีสภาวะสงบ และคำว่า “เพราะเป็นสภาวะสงบ” นี้ พึงเห็นว่าเป็นเพียงการแสดงตัวอย่าง แม้ความเป็นสภาวะละเอียดอ่อน ความประณีต ความห่างไกลจากกิเลส ความมีผลไพบูลย์ เป็นต้นเหล่านี้ ก็พึงเห็นว่าเป็นอานิสงส์ของอุเบกขา คำว่า ผู้เป็นกลางโดยปกติ หมายถึง ผู้ตั้งอยู่ในฝ่ายที่เป็นกลางต่อภิกษุรูปนี้โดยสภาวะตามปกติ ไม่ต้องอาศัยเหตุผลใดๆ คำว่า เพ่งเฉย หมายถึง พระผู้มีอายุนี้มาแล้วและย่อมไปด้วยอำนาจแห่งกรรมที่ตนทำเอง แม้ท่านก็มาแล้วและย่อมไปด้วยอำนาจแห่งกรรมที่ตนทำเอง ท่านไม่อาจนำความสุขใดๆ มาให้ หรือขจัดทุกข์ใดๆ ออกไปแก่เขาได้ด้วยความพยายามของท่าน แต่ว่าความเยื่อใยในสัตว์ทั้งหลายด้วยการเจริญเมตตาเป็นต้นนี้ เป็นเพียงการกระทำที่ไม่ตรงของจิต และความเป็นกลางในสัตว์ทั้งปวงนี้ เป็นหนทางที่พระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงดำเนินไปแล้ว เป็นข้อปฏิบัติที่ไม่ผิด ด้วยประการฉะนี้ เมื่อมีความเคารพ ความนับถืออย่างยิ่ง และความเอื้อเฟื้อในความเป็นกลางเกิดขึ้นดีแล้ว โดยมีการรังเกียจฝ่ายตรงข้ามเป็นเบื้องหน้า ย่อมเพ่งเฉยต่อบุคคลนั้นอยู่บ่อยๆ และย่อมทำอุเบกขาให้ปรากฏเป็นพิเศษในบุคคลนั้น เมื่อท่านปฏิบัติอยู่อย่างนั้น ความเป็นกลางในบุคคลนั้นย่อมตั้งมั่นอย่างยิ่ง เพราะเป็นผู้เฉยเมยโดยปกติอยู่แล้ว ด้วยกำลังแห่งภาวนา นิวรณ์ทั้งหลายย่อมถูกข่มไว้ได้ กิเลสทั้งหลายย่อมสงบระงับไป ท่านย่อมน้อมอุเบกขานั้นเข้าไปในบุคคลอันเป็นที่รักเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พึงให้อุเบกขาเกิดขึ้น แต่นั้น (พึงแผ่ไป) ในบุคคลอันเป็นที่รักเป็นต้น” ในบทว่า “บุคคลคนหนึ่ง” นี้ เอกศัพท์มีความหมายว่า “อื่น” เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า “คนพวกหนึ่งย่อมกล่าวอย่างนี้” และในที่นี้ ความพิเศษแห่งจำนวน (คือหนึ่ง) ก็สำเร็จได้ด้วยเอกวจนะวิภัตติอยู่แล้ว เพราะฉะนั้น ความหมายในที่นี้คือ “บุคคลอื่นคนหนึ่ง” ด้วยคำนั้น ท่านจึงกันตนเองออกไป ด้วยคำว่า “มิใช่เป็นที่พอใจ” ท่านจึงกันบุคคลอันเป็นที่รักและสหายที่รักยิ่งออกไป หรือแม้กันตนเองออกไป เพราะในตนไม่มีความเป็นผู้ไม่เป็นที่พอใจ ด้วยคำว่า “มิใช่เป็นผู้ไม่เป็นที่พอใจ” ท่านจึงกันบุคคลผู้ไม่เป็นที่รักและบุคคลผู้เป็นศัตรูออกไป โดยส่วนที่เหลือ จึงเป็นการถือเอาบุคคลผู้เป็นกลาง ด้วยเหตุนี้ ด้วยคำว่า “บุคคลคนหนึ่ง ผู้มิใช่เป็นที่พอใจ มิใช่เป็นผู้ไม่เป็นที่พอใจ” ท่านจึงแสดงถึงบุคคลผู้เป็นกลาง โดยมีการปฏิเสธตนเองและบุคคลอันเป็นที่รักเป็นต้นเป็นเบื้องหน้า

Vuttanayenāti ‘‘yvāssa pakatimajjhatto’’tiādinā anantaraṃ vuttena nayena. Attasinehassa balavabhāvato veritopi attani majjhattatāya durūpasaṃhārattā ‘‘imesu ca attani cā’’ti attā pacchā vutto. Pathavīkasiṇe vuttanayenevāti ‘‘ayaṃ samāpatti āsannapītipaccatthikā’’tiādinā (visuddhi. 1.87) pathavīkasiṇe vuttanayena. Yaṃ hi heṭṭhā ‘‘paguṇatatiyajjhānā vuṭṭhāyā’’tiādi (visuddhi. 1.87) vuttaṃ, taṃ heṭṭhā tīsu brahmavihāresu, catutthabrahmavihāre ca ādīnavānisaṃsadassanavasena vuttaṃ. Idaṃ pana tatiyajjhāne ādīnavaṃ, catutthajjhāne ca ānisaṃsaṃ disvā catutthādhigamāya yogaṃ karontassa catutthajjhānassa uppajjanākāradassanaṃ. Tasmā tattha vuttaṃ ‘‘pathavīsaddaṃ apanetvā tadeva nimittaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjatī’’tiādinā yojetabbaṃ.

คำว่า โดยนัยที่กล่าวแล้ว หมายถึง โดยนัยที่กล่าวไว้ในลำดับก่อน ซึ่งขึ้นต้นว่า “บุคคลใดเป็นผู้เป็นกลางโดยปกติแก่โยคีนั้น” เพราะความรักในตนมีกำลังมาก และเพราะความเป็นกลางในตนเป็นสิ่งที่น้อมเข้ามาได้ยากยิ่งกว่าในศัตรู ในคำว่า “ในบุคคลเหล่านี้และในตน” ท่านจึงกล่าวถึงตนไว้ในภายหลัง คำว่า โดยนัยที่กล่าวไว้ในปฐวีกสิณนั่นเทียว หมายถึง โดยนัยที่กล่าวไว้ในปฐวีกสิณ ซึ่งขึ้นต้นว่า “สมาบัตินี้มีปีติเป็นข้าศึกใกล้” จริงอยู่ คำใดที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ซึ่งขึ้นต้นว่า “ออกจากตติยฌานที่ชำนาญแล้ว” คำนั้น ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งการเห็นโทษและอานิสงส์ในพรหมวิหาร ๓ ในเบื้องต่ำ และในพรหมวิหารที่ ๔ ส่วนคำนี้ เป็นการแสดงอาการเกิดขึ้นแห่งจตุตถฌานแก่ผู้ที่เห็นโทษในตติยฌานและอานิสงส์ในจตุตถฌานแล้ว กระทำความเพียรเพื่อบรรลุจตุตถฌาน เพราะฉะนั้น พึงประกอบความเข้ากับคำที่กล่าวไว้ในปฐวีกสิณนั้น โดยนัยเป็นต้นว่า “นำปฐวีศัพท์ออกแล้ว กระทำนิมิตนั้นนั่นแหละให้เป็นอารมณ์ มโนทวาราวัชชนะย่อมเกิดขึ้น”

Pathavīkasiṇādīsūti ādi-saddena sesakasiṇāni, assāsapassāsanimittañca saṅgaṇhāti. Kāmaṃ kasiṇānāpānesu uppannassāpi tatiyajjhānassa upekkhābrahmavihārena rūpāvacarajjhānāditāya attheva sabhāgatā, taṃ pana akāraṇaṃ ārammaṇassa visadisatāyāti āha ‘‘ārammaṇavisabhāgatāyā’’ti. Nanu ca aññathāva kasiṇādibhāvanā, aññathā brahmavihārabhāvanāti bhāvanāvasenāpi yathāvuttajjhānānaṃ attheva visadisatāti? Saccametaṃ, bhāvanāvasena pana visadisatā anuppattiyā na ekantikaṃ kāraṇaṃ. Tathā hi aññathāva mettādibhāvanā[Pg.377], aññathā upekkhābhāvanā. Tathāpi sattesu yathāpavattitaṃ hitesitādiākāraṃ byatirekamukhena āmasantī, tato vinivattamānarūpena ajjhupekkhanākārena brahmavihārupekkhā pavattati. Tathā hi vakkhati ‘‘kammassakā sattā, te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissantī’’tiādi (visuddhi. 1.263). Ārammaṇasabhāgatāpi cettha atthīti mettādivasena paṭiladdhatatiyajjhānassa ijjhati upekkhābrahmavihāro. Tena vuttaṃ ‘‘mettādīsū’’tiādi. Tattha mettādīsūti mettādīsu nipphādetabbesu, mettādivasenāti attho. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

ในบทว่า ในปฐวีกสิณเป็นต้น ด้วยอาทิศัพท์ ท่านสงเคราะห์เอากสิณที่เหลือและอัสสาสปัสสาสนิมิตด้วย จริงอยู่ แม้ตติยฌานที่เกิดขึ้นในกสิณและอานาปานะ ก็มีความเสมอกันกับอุเบกขาพรหมวิหารโดยความเป็นรูปาวจรฌานเป็นต้นอยู่ทีเดียว แต่ท่านกล่าวว่า “เพราะอารมณ์ไม่เสมอกัน” ด้วยหมายความว่า ความเสมอกันนั้นไม่ใช่เหตุผล เพราะอารมณ์ไม่เหมือนกัน ก็ภาวนาในกสิณเป็นต้นเป็นอย่างหนึ่ง ภาวนาในพรหมวิหารก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง มิใช่หรือ เพราะฉะนั้น แม้โดยนัยแห่งภาวนา ฌานที่กล่าวแล้วก็มีความไม่เสมอกันอยู่มิใช่หรือ คำนั้นจริงอยู่ แต่ความไม่เสมอกันโดยนัยแห่งภาวนานั้น ไม่ใช่เหตุผลที่เด็ดขาดสำหรับการไม่บรรลุ จริงอย่างนั้น ภาวนาในเมตตาเป็นต้นเป็นอย่างหนึ่ง ภาวนาในอุเบกขาก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง ถึงกระนั้น เมื่อพิจารณาโดยนัยตรงกันข้ามถึงอาการคือความปรารถนาประโยชน์เกื้อกูลเป็นต้นที่ดำเนินไปแล้วในสัตว์ทั้งหลาย อุเบกขาพรหมวิหารย่อมเป็นไปโดยอาการเพ่งเฉยในลักษณะที่คลายออกจากอาการนั้น จริงอย่างนั้น ท่านจักกล่าวต่อไปว่า “สัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นของตน สัตว์เหล่านั้นจักเป็นสุขได้ด้วยความพอใจของใครเล่า” เป็นต้น และเพราะในที่นี้มีความเสมอกันแห่งอารมณ์อยู่ด้วย อุเบกขาพรหมวิหารจึงสำเร็จแก่ผู้ที่ได้ตติยฌานโดยนัยแห่งเมตตาเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ในเมตตาเป็นต้น” ในบทเหล่านั้น บทว่า ในเมตตาเป็นต้น หมายถึง ในเมตตาเป็นต้นอันจะพึงให้สำเร็จ คือมีความหมายว่า โดยนัยแห่งเมตตาเป็นต้น ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

วรรณนาปกิณณกถา

262. Brahmuttamenāti ettha sammutibrahmāno upapattibrahmāno visuddhibrahmānoti tividhā brahmāno.

๒๖๒. ในบทว่า พรหมุตตเม นี้ พรหมมี ๓ อย่าง คือ สมมติพรหม อุปบัติพรหม และวิสุทธิพรหม

‘‘Sampannaṃ sālikedāraṃ, suvā bhuñjanti kosiya;

Paṭivedemi te brahme, na ne vāretumussahe. (jā. 1.14.1);

ข้าแต่พราหมณ์โกสิยะ นกแก้วทั้งหลายย่อมกินนาข้าวสาลีที่สมบูรณ์ ข้าแต่พราหมณ์ ข้าพเจ้าขอแจ้งแก่ท่าน ข้าพเจ้าไม่สามารถจะห้ามพวกมันได้

Paribbaja mahābrahme, pacantaññepi pāṇino’’ti. (pāci. 647) –

ข้าแต่ท่านมหาพรหม ท่านจงหลีกไปเถิด แม้สัตว์เหล่าอื่นก็ยังหุงต้มอยู่

Ca evamādīsu hi brahmasaddena sammutibrahmāno vuttā.

จริงอยู่ ในบททั้งหลายมีอาทิอย่างนี้ ท่านกล่าวถึงสมมติพรหมด้วยพรหมศัพท์

‘‘Apārutā tesaṃ amatassa dvārā,Ye sotavanto pamuñcantu saddhaṃ;

Vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ,Dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme’’.

ประตูแห่งอมตะเปิดแล้วแก่ชนเหล่านั้น ชนเหล่าใดมีโสต (ปัญญา) จงปล่อยศรัทธามาเถิด ข้าแต่พรหม ข้าพเจ้าสำคัญว่าจะลำบาก จึงมิได้กล่าวธรรมอันประณีตที่คล่องแคล่วในหมู่มนุษย์

‘‘Atha kho brahmā sahampatī’’ti (dī. ni. 2.71; ma. ni. 1.283; 2.340; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 9) ca evamādīsu brahmasaddena upapattibrahmāno vuttā. ‘‘Brahmacakkaṃ pavattetī’’tiādi (ma. ni. 1.148; saṃ. ni. 2.21; a. ni. 4.8; 5.11; paṭi. ma. 2.44) vacanato ‘‘brahma’’nti ariyadhammo vuccati, tato nibbattattā avisesena sabbepi ariyā visuddhibrahmāno nāma paramatthabrahmatāya. Visesato pana ‘‘brahmāti, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti vacanato sammāsambuddho uttamabrahmā nāma sadevake loke brahmabhūtehi guṇehi ukkaṃsapāramippattito. Iti brahmānaṃ uttamo, brahmā ca so uttamo cāti vā [Pg.378] brahmuttamo, bhagavā. Tena kathite ‘‘so mettāsahagatena cetasā’’tiādinā (dī. ni. 1.556; 3.308; ma. ni. 1.77, 459, 509; 2.309, 315, 451, 471) tattha tattha veneyyānaṃ desite. Itīti evaṃ yathāvuttena bhāvanākkamena ceva atthavaṇṇanākkamena ca viditvā jānitvā. Pakiṇṇakakathāpi viññeyyāti pubbe viya asādhāraṇaṃ taṃtaṃbrahmavihārapaṭiniyatameva atthaṃ aggahetvā sādhāraṇabhāvato tattha tattha pakiṇṇakaṃ visaṭaṃ atthaṃ gahetvā pavattitā pakiṇṇakakathāpi vijānitabbā.

และในบททั้งหลายมีอาทิว่า 'ลำดับนั้นแล ท้าวสหัมบดีพรหม' ท่านกล่าวถึงอุปบัติพรหมด้วยพรหมศัพท์. เพราะพระดำรัสมีอาทิว่า 'ย่อมยังพรหมจักรให้เป็นไป' ดังนี้ ท่านจึงเรียกอริยธรรมว่า 'พรหม', เพราะเกิดจากอริยธรรมอันชื่อว่าพรหมอันบริสุทธิ์และประเสริฐนั้น พระอริยเจ้าแม้ทั้งปวงจึงชื่อว่าวิสุทธิพรหม โดยความเป็นพรหมโดยปรมัตถ์โดยไม่แปลกกัน. แต่โดยพิเศษ เพราะพระดำรัสว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า พรหม นี้ เป็นชื่อของตถาคต' ดังนี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงชื่อว่าอุตตมพรหม เพราะถึงความยอดเยี่ยมด้วยคุณธรรมทั้งหลายที่เป็นพรหมในโลกพร้อมทั้งเทวโลก. พระผู้มีพระภาคชื่อว่าพรหมุตตมะ เพราะเป็นผู้สูงสุดกว่าพรหมทั้งหลาย หรือเพราะพระองค์เป็นทั้งพรหมและเป็นผู้สูงสุด. ในบทนั้นๆ ที่พระองค์ตรัสสอนเวไนยสัตว์ด้วยบทมีอาทิว่า 'พระองค์นั้นมีใจประกอบด้วยเมตตา' ดังนี้. พึงทราบปกิณณกถาที่พระองค์ทรงแสดงไว้ตามลำดับการเจริญและตามลำดับการอธิบายเนื้อความตามที่กล่าวมาแล้วนั้น. พึงทราบปกิณณกถาแม้ที่พระองค์ทรงแสดงไว้โดยถือเอาเนื้อความที่แพร่หลายเป็นปกิณณกะในที่นั้นๆ เพราะความเป็นของทั่วไป โดยไม่ถือเอาเนื้อความที่กำหนดไว้เฉพาะในพรหมวิหารนั้นๆ อันไม่ทั่วไปเหมือนในก่อน

Mejjatīti dhammato aññassa kattunivattanatthaṃ dhammameva kattāraṃ katvā niddisati. Siniyhatīti ettha sattesu byāpajjanavasena lūkhabhāvassa paṭipakkhabhūtaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ hitākārapavattivasena sinehanaṃ daṭṭhabbaṃ, na taṇhāyanavasena. Taṃ hi mohapubbaṅgamaṃ lubbhanasabhāvaṃ, idaṃ pana adussanasabhāvaṃ alobhasampayuttaṃ. Nanu ca taṇhāsinehopi byāpādavirodhī tena sahānavaṭṭhānato. Yadipi tena saha ekasmiṃ citte nappavattati, virodhī pana na hoti appahāyakato. Mejjatīti mitto, hitajjhāsayo khandhappabandho, tappariyāpannatāya mitte bhavā, mitte vā ārammaṇabhūte piye puggale bhavā, mittassa esā pavatti mejjanavasena vāti veditabbā.

ในบทว่า Mejjati นี้ ท่านแสดงโดยกระทำธรรมนั่นเองให้เป็นกัตตา เพื่อห้ามกัตตาอื่นนอกจากสภาวธรรม. ในบทว่า Siniyhati นี้ พึงเห็นความรัก (สิเน่หา) ที่มีญาณเป็นประธาน เป็นไปโดยอาการแห่งประโยชน์สุข อันเป็นปฏิปักษ์ต่อความหยาบกระด้างด้วยอำนาจความพยาบาทในสัตว์ทั้งหลาย ไม่ใช่พึงเห็นด้วยอำนาจความทะยานอยาก (ตัณหา). เพราะความรักด้วยอำนาจความทะยานอยากนั้น มีโมหะเป็นประธาน มีสภาวะโลภ แต่ความรักนี้มีสภาวะไม่ประทุษร้าย ประกอบด้วยอโลภะ. มิใช่หรือว่า แม้ความรักคือตัณหาก็เป็นวิโรธีกะพยาบาท เพราะไม่ตั้งอยู่ร่วมกับพยาบาทนั้น? แม้ว่าความรักนั้นจะไม่เป็นไปในจิตดวงเดียวกันกับพยาบาทนั้นก็จริง แต่ก็ไม่ชื่อว่าเป็นวิโรธี (ปฏิปักษ์) เพราะไม่สามารถละพยาบาทได้. ชื่อว่า มิตตะ เพราะย่อมรัก (mejjati), ได้แก่ขันธสันดานที่มีอัธยาศัยในประโยชน์สุข, พึงทราบว่า ความเป็นไปนี้ชื่อว่ามิตตะ เพราะเกิดในมิตรนั้นโดยความเป็นส่วนหนึ่งของขันธสันดานนั้น หรือเพราะเกิดในบุคคลผู้เป็นที่รักซึ่งเป็นอารมณ์ หรือความเป็นไปของมิตรนั้นเป็นไปด้วยอำนาจความรัก

Karotīti karuṇā, kiṃ karoti, kesaṃ, kiṃ nimittanti āha ‘‘paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampana’’nti. Kampananti ca paresaṃ dukkhaṃ disvā tassa apanetukāmassa asahanākārena cittassa aññathattaṃ. Tayidaṃ sappurisānaṃyeva hotīti āha ‘‘sādhūna’’nti. Sappurisā hi saparahitasādhanena ‘‘sādhū’’ti vuccanti. Vināsetīti adassanaṃ gameti, apanetīti attho. Tenettha hiṃsanaṃ apanayananti dasseti. Paradukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā hi karuṇā. Pharaṇavasenāti phusanavasena, ārammaṇakaraṇavasenāti attho. Ārammaṇakaraṇañcettha dukkhitesu dukkhāpanayanākārenevāti daṭṭhabbaṃ.

ชื่อว่า กรุณา เพราะย่อมกระทำ. ถามว่า กระทำอะไร? แก่ใคร? ด้วยเหตุอะไร? จึงกล่าวว่า 'เมื่อทุกข์ของผู้อื่นมีอยู่ ย่อมทำหัวใจของสาธุชนให้หวั่นไหว'. คำว่า หวั่นไหว (kampana) คือ ความเป็นไปโดยประการอื่นแห่งจิตของบุคคลผู้ปรารถนาจะกำจัดทุกข์นั้น เพราะเห็นทุกข์ของผู้อื่น โดยอาการที่ไม่สามารถอดกลั้นได้. ความหวั่นไหวนี้ย่อมมีแก่สัตบุรุษเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'ของสาธุชน'. เพราะสัตบุรุษทั้งหลาย ท่านเรียกว่า 'สาธุ' เพราะยังประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นให้สำเร็จ. บทว่า Vināsetīti คือ ย่อมให้ถึงความไม่ปรากฏ, อธิบายว่า ย่อมกำจัด. ด้วยบทนั้น ท่านแสดงว่า ในที่นี้ การเบียดเบียน (hiṃsana) คือการกำจัดนั่นเอง. เพราะกรุณามีลักษณะเป็นไปโดยอาการกำจัดทุกข์ของผู้อื่น. บทว่า Pharaṇavasenāti คือ ด้วยอำนาจการถูกต้อง, อธิบายว่า ด้วยอำนาจการทำเป็นอารมณ์. และพึงเห็นว่า การทำเป็นอารมณ์ในที่นี้ เป็นไปโดยอาการกำจัดทุกข์ในบุคคลผู้ถึงทุกข์เท่านั้น

Modanti tāyāti modanakiriyāya muditāya karaṇabhāvaniddeso, svāyaṃ upacārasiddho, muditāvinimutto natthi tattha koci kattāti tameva kattubhāvena niddisati ‘‘sayaṃ vā modatī’’ti, ayampi upacāraniddesova. Dhammānaṃ avasavattanatoti vasavattibhāvanivāraṇatthaṃ ‘‘modanamattameva vā tanti muditā’’ti āha.

บทว่า Modanti tāyā เป็นการแสดงโดยความเป็นกะระณะ (เครื่องมือ) แห่งมุทิตาคืออาการพลอยยินดี, การแสดงนั้นสำเร็จด้วยอุปจาร, ในการทำอาการพลอยยินดีนั้น กัตตาผู้ทำซึ่งแยกจากมุทิตาไม่มี เพราะฉะนั้น ท่านจึงแสดงมุทิตานั้นนั่นเองโดยความเป็นกัตตาว่า 'หรือย่อมบันเทิงเอง' (sayaṃ vā modati), แม้การแสดงนี้ก็เป็นอุปจารนิทเทสเท่านั้น. เพราะธรรมทั้งหลายไม่เป็นไปตามอำนาจ ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือความบันเทิงเท่านั้นชื่อว่ามุทิตา' เพื่อห้ามความเป็นไปตามอำนาจ

Piyādīsu [Pg.379] pakkhapātupacchedanamukhena udāsinabhāvasaṅkhātā upapattito ikkhā upekkhā. Tenāha ‘‘averā hontū’’tiādi. Tattha upekkhatīti kattuniddese kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva.

การเพ่งดูโดยความเหมาะสมที่เรียกว่าความเป็นกลาง โดยมีอาการตัดความลำเอียงในบุคคลผู้เป็นที่รักเป็นต้นเป็นประธาน ชื่อว่า อุเบกขา. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ขอสัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้ไม่มีเวรเถิด' เป็นต้น. ในบทนั้น เหตุในการแสดงกัตตาว่า 'ย่อมเพ่งดู' (upekkhati) ท่านกล่าวไว้ข้างต้นแล้ว

263. Hito nāma atthacaro, tasmā hitākārappavattilakkhaṇāti sattānaṃ hitacaraṇākārena pavattilakkhaṇā, hitākārassa vā pavattanalakkhaṇā. Hitūpasaṃhārarasāti sattesu hitassa upanayanakiccā, upanayanasampattikā vā. ‘‘Anatthaṃ me acarī’’tiādinā (dha. sa. 1237; vibha. 909) pavattanakassa āghātassa vinayanākārena paccupatiṭṭhati, ñāṇassa gocarabhāvaṃ gacchati, yattha vā sayaṃ uppajjati, tattha āghātavinayanaṃ paccupaṭṭhapetīti āghātavinayapaccupaṭṭhānā. Amanāpānampi sattānaṃ paṭikkūle appaṭikkūlasaññitārūpena, pageva manāpānaṃ yaṃ manāpabhāvadassanaṃ, tathāpavatto yonisomanasikāro, taṃ padaṭṭhānaṃ etissāti manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamoti byāpādassa vikkhambhanavasena vūpasamo. Sampattīti sampajjanaṃ sammadeva nibbatti. Sinehasambhavoti taṇhāsinehassa uppatti. Vipattīti vināso. Mettāmukhena hi rāgo vañceti.

๒๖๓. ชื่อว่า หิตะ (ประโยชน์) คือผู้ประพฤติประโยชน์, เพราะฉะนั้น เมตตาจึงมีลักษณะเป็นไปโดยอาการประพฤติประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลาย หรือมีลักษณะยังอาการแห่งประโยชน์ให้เป็นไป. มีรสคือการนำประโยชน์เข้าไปให้แก่สัตว์ทั้งหลาย หรือมีกิจคือการนำประโยชน์เข้าไปให้ หรือมีความถึงพร้อมคือการนำประโยชน์เข้าไปให้. ย่อมปรากฏโดยอาการกำจัดอาฆาตที่เกิดขึ้นด้วยบทมีอาทิว่า 'มันได้ประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา', ย่อมถึงความเป็นโคจรแห่งญาณ, หรือเมตตาเกิดในบุคคลใด ย่อมยังการกำจัดอาฆาตให้ปรากฏในบุคคลนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่ามีการกำจัดอาฆาตเป็นอาการปรากฏ. การเห็นความเป็นที่รักใดในสัตว์ทั้งหลายแม้ที่ไม่เป็นที่รัก โดยภาวะคือความสำคัญว่าไม่เป็นที่น่าเกลียดในสิ่งที่น่าเกลียด จะกล่าวไปใยถึงสัตว์ที่เป็นที่รัก, โยนิโสมนสิการที่เกิดขึ้นอย่างนั้น คือการเห็นความเป็นที่รักนั้น เป็นเหตุใกล้ของเมตตานี้ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่ามีภาวะคือการเห็นความเป็นที่รักเป็นเหตุใกล้. บทว่า Byāpādūpasamo คือ ความสงบระงับด้วยอำนาจการข่มพยาบาท. บทว่า Sampattī คือ ความถึงพร้อม ได้แก่ความสำเร็จด้วยดี. บทว่า Sinehasambhavo คือ การเกิดขึ้นแห่งความรักคือตัณหา. บทว่า Vipattī คือ ความพินาศ. จริงอยู่ ราคะย่อมหลอกลวงโดยทำเมตตาเป็นหน้าด่าน

Karuṇādīnaṃ lakkhaṇādīsu iminā nayena attho veditabbo. Visesamattameva vaṇṇayissāma. Sattānaṃ pavattadukkhassa apanayanākāro. Apanayanaṃ pana hotu vā mā vā, yo dukkhāpanayanākāro, tathāpavattilakkhaṇā dukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā. Apanetukāmatāya paresaṃ dukkhassa asahanaṃ anadhivāsanaṃ paradukkhāsahanaṃ. Na vihiṃsā avihiṃsā, sattānaṃ aviheṭhanaṃ. Taṃ paccupaṭṭhapeti, vihiṃsāya vā paṭipakkhabhāvena paccupatiṭṭhatīti avihiṃsāpaccupaṭṭhānā. Vihiṃsūpasamoti ettha vihiṃsanti etāya satte, vihiṃsanaṃ vā nesaṃ tanti vihiṃsā, sattānaṃ viheṭhanākārena pavatto karuṇāya paṭipakkhabhūto paṭighacittuppādo. Karuṇāmukhena soko vañcetīti āha ‘‘sokasambhavo vipattī’’ti.

พึงทราบเนื้อความในลักษณะเป็นต้นของกรุณาเป็นต้นโดยนัยนี้ เราจักพรรณนาแต่ความพิเศษเท่านั้น อาการแห่งการนำทุกข์ที่เกิดขึ้นแล้วของสัตว์ทั้งหลายออกไป (เป็นลักษณะ) ก็การนำออกไปนั้นจะมีอยู่หรือไม่มีอยู่ก็ตาม อาการแห่งการนำทุกข์ออกไปใดมีอยู่ (กรุณา) มีความประพฤติเป็นไปเช่นนั้นเป็นลักษณะ คือมีความประพฤติเป็นไปโดยอาการนำทุกข์ออกไปเป็นลักษณะ การทนไม่ได้ การไม่อดกลั้นต่อทุกข์ของผู้อื่นด้วยความปรารถนาจะนำออกไป ชื่อว่า การทนต่อทุกข์ของผู้อื่นไม่ได้ (เป็นกิจ) ความไม่เบียดเบียน ชื่อว่า อวิหิงสา คือการไม่เบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย (กรุณา) ย่อมทำความไม่เบียดเบียนนั้นให้ปรากฏ หรือว่า ย่อมปรากฏโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อวิหิงสา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า มีความไม่เบียดเบียนเป็นอาการปรากฏ ในบทว่า วิหิงสูปสโม นี้ สัตว์ทั้งหลายย่อมเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายด้วยธรรมชาตินั้น หรือว่า การเบียดเบียนสัตว์เหล่านั้น ชื่อว่า วิหิงสา ได้แก่ ปฏิฆจิตตุปบาทอันเป็นปฏิปักษ์ต่อกรุณา ที่เกิดขึ้นโดยอาการเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย ความโศกย่อมลวงโดยมีกรุณาเป็นเบื้องหน้า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ความวิบัติคือความเกิดแห่งโศก"

Pamodanalakkhaṇāti parasampattiyā pamodanalakkhaṇā. Anissāyanarasāti issāyanassa usūyanassa paṭipakkhabhāvakiccā. Sattānaṃ sampattiyā, pantasenāsanesu, adhikusaladhammesu ca asahanaṃ aramaṇaṃ aratiicceva [Pg.380] saṅgahaṃ gacchati, tassā vihananākārena paccupatiṭṭhati, tassa vā vighātaṃ vūpasamaṃ paccupaṭṭhapetīti arativighātapaccupaṭṭhānā.

(มุทิตา) ชื่อว่า มีความพลอยยินดีเป็นลักษณะ คือมีความพลอยยินดีในสมบัติของผู้อื่นเป็นลักษณะ ชื่อว่า มีความไม่ริษยาเป็นรส คือมีกิจคือความเป็นปฏิปักษ์ต่อความริษยา ความตระหนี่ การทนไม่ได้ ความไม่ยินดีในสมบัติของสัตว์ทั้งหลาย ในเสนาสนะอันสงัด และในอธิกุศลธรรมทั้งหลาย ย่อมถึงการนับว่า อรติ (ความไม่ยินดี) นั่นเทียว (มุทิตา) ย่อมปรากฏโดยอาการกำจัดอรตินั้น หรือว่า ย่อมทำให้การกำจัด การสงบระงับแห่งอรตินั้นปรากฏ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า มีการกำจัดอรติเป็นอาการปรากฏ

Pahāso gehasitapītivasena pahaṭṭhabhāvo uppilāvitattaṃ. Sattesu samabhāvadassanarasāti piyādibhedesu sabbasattesu udāsinavuttiyā samabhāvasseva dassanakiccā, upapattito ikkhaṇato samabhāveneva tesaṃ gahaṇakiccāti attho. Sattesu paṭikkūlāpaṭikkūlākārānaṃ aggahaṇato tattha paṭighānunayānaṃ vūpasamanākārena vuttiyā tesaṃ vūpasamaṃ vikkhambhanaṃ paccupaṭṭhapetīti paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā. Evaṃ pavattakammassakatādassanapadaṭṭhānāti ettha ‘‘eva’’nti iminā byatirekamukhena hitūpasaṃhāradukkhāpanayanasampattipamodanākārena paccāmasanto mettādīnaṃ tissannaṃ pavattiākārapaṭisedhanamukhena pavattaṃ kammassakatāñāṇaṃ upekkhābrahmavihārassa āsannakāraṇaṃ, na yaṃ kiñcīti dasseti.

ความร่าเริง คือความเป็นผู้ร่าเริง ความเป็นผู้เบิกบาน ด้วยอำนาจแห่งความยินดีอันอาศัยเรือน (อุเบกขา) ชื่อว่า มีการเห็นความเป็นผู้เสมอกันในสัตว์ทั้งหลายเป็นรส คือมีกิจคือการเห็นแต่ความเป็นผู้เสมอกันเท่านั้นในสัตว์ทั้งปวงผู้มีความแตกต่างกัน มีบุคคลผู้เป็นที่รักเป็นต้น ด้วยความเป็นผู้มีปกติวางเฉย เพราะการพิจารณาเห็นโดยความเป็น (ผู้มีกรรมเป็นของตน) เนื้อความว่า มีกิจคือการยึดถือสัตว์เหล่านั้นโดยความเป็นผู้เสมอกันนั่นเทียว เพราะการไม่ยึดถืออาการอันเป็นที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจในสัตว์ทั้งหลาย ด้วยความเป็นไปโดยอาการสงบระงับปฏิฆะและอนุสัยในสัตว์เหล่านั้น ย่อมทำให้การสงบระงับ การข่มไว้ซึ่งปฏิฆะและอนุสัยเหล่านั้นปรากฏ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า มีการสงบระงับปฏิฆะและอนุสัยเป็นอาการปรากฏ ในบทว่า มีการเห็นสัตว์ผู้เป็นไปโดยความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตนเป็นเหตุใกล้ นี้ ท่านแสดงว่า ด้วยบทว่า เอวํ นี้ โดยมุขคือวยติเรก (ความตรงกันข้าม) เมื่อพิจารณาเห็นโดยอาการคือการนำประโยชน์เข้าไปให้ การนำทุกข์ออกไป และการพลอยยินดีในสมบัติ (ของผู้อื่น) โดยมุขคือการปฏิเสธอาการเป็นไปของพรหมวิหาร ๓ มีเมตตาเป็นต้น กัมมัสสกตาญาณที่เกิดขึ้นแล้วจึงเป็นเหตุใกล้ของอุเบกขาพรหมวิหาร ไม่ใช่ (กัมมัสสกตาญาณ) อย่างใดอย่างหนึ่ง

264. Vipassanāsukhañceva bhavasampatti cāti ettha diṭṭhadhammasukhavihāro cāti vattabbaṃ. Tampi hi nesaṃ sādhāraṇapayojanaṃ. Tathā ‘‘sukhaṃ supatī’’tiādayo (a. ni. 8.1; 11.15) ekādasānisaṃsā. Te pana heṭṭhā vuttā evāti idha na gahitā.

๒๖๔. ในบทว่า "วิปัสสนาสุขัญเจว ภวสัมปัตติ จาติ" นี้ พึงกล่าวว่า "ทิฏฐธรรมสุขวิหาร" ด้วย เพราะว่า แม้ทิฏฐธรรมสุขวิหารนั้น ก็เป็นประโยชน์ทั่วไปของพรหมวิหารเหล่านั้น อานิสงส์ ๑๑ ประการ มี "สุขํ สุปติ" เป็นต้น ก็เช่นกัน ก็อานิสงส์เหล่านั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงไม่นำมากล่าว

Nissarati apagacchati etenāti nissaraṇaṃ, pahāyakaṃ. Kāmañcetehi pañcapi nīvaraṇāni, tadekaṭṭhā ca pāpadhammā vikkhambhanavasena pahīyanti, ujuvipaccanīkadassanavasena pana byāpādādayo pāḷiyaṃ (dī. ni. 3.326; a. ni. 6.13) vuttā. Evañca katvā rāganissaraṇatāvacanaṃ upekkhābrahmavihārassa suṭṭhu samatthitaṃ daṭṭhabbaṃ.

(กิเลส) ย่อมออกไป ย่อมปราศไป ด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิสสรณะ คือเป็นเครื่องละ จริงอยู่ แม้นิวรณ์ ๕ และบาปธรรมทั้งหลายที่มีวัตถุเดียวกันกับนิวรณ์เหล่านั้น ย่อมถูกละได้ด้วยพรหมวิหารเหล่านี้โดยวิกขัมภนประหาณ แต่โดยนัยแห่งการแสดงธรรมที่เป็นปฏิปักษ์โดยตรง ท่านกล่าวพยาบาทเป็นต้นไว้ในพระบาลี ครั้นทำอย่างนี้แล้ว พึงเห็นว่า คำกล่าวว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากราคะแห่งอุเบกขาพรหมวิหารนั้น ท่านสนับสนุนไว้ดีแล้ว

265. Etthāti etesu brahmavihāresu. Mettā sattesu yathārahaṃ dānapiyavacanādisīlasutādiguṇagahaṇavasena pavattati. Tena vuttaṃ ‘‘sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā’’ti. Rāgopi tattha yathā tathā guṇaggahaṇamukheneva pavattati manāpasaññāpalobhatoti āha ‘‘guṇadassanasabhāgatāyā’’ti. Tasmā mittamukhasapatto viya tulyākārena dūsanato rāgo mettāya āsannapaccatthiko, so lahuṃ otāraṃ labhati satisammosamattenāpi mettaṃ apanīya tassā vatthusmiṃ uppajjanārahattā[Pg.381]. Tatoti rāgato, rāgassa vā otāralābhato. Sabhāgavisabhāgatāyāti sabhāgassa, sabhāgena vā visabhāgatāya. Sattesu hi manāpākāragāhino mettāsabhāgassa tabbiparītasabhāvo byāpādo tena visabhāgo. Tasmā so otāraṃ labhamāno cireneva labheyyāti purisassa dūre ṭhitasapatto viya mettāya dūrapaccatthiko. Tatoti byāpādato. Nibbhayenāti anussaṅkanaparisaṅkanena, laddhapatiṭṭhāya mettāya byāpādena duppadhaṃsiyattāti adhippāyo. Tenāha ‘‘mettāyissatī’’tiādi.

๒๖๕. บทว่า เอตฺถ ได้แก่ ในพรหมวิหารเหล่านี้ เมตตาย่อมเป็นไปในสัตว์ทั้งหลายตามสมควร โดยการยึดถือคุณมีทานและปิยวาจาเป็นต้น และศีลและสุตะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีการเห็นความเป็นผู้น่าพอใจของสัตว์ทั้งหลายเป็นเหตุใกล้" แม้ราคะก็ย่อมเป็นไปในสัตว์เหล่านั้นอย่างนั้นๆ โดยการยึดถือคุณเป็นเบื้องหน้านั่นเทียว เพราะการล่อลวงของมนัปปสัญญา (สัญญาว่าน่าพอใจ) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะมีความเสมอกันโดยการเห็นคุณ" เพราะเหตุนั้น ราคะเปรียบเหมือนศัตรูผู้มีหน้าเป็นมิตร เพราะทำลายโดยอาการที่เสมอกัน ราคะจึงเป็นข้าศึกใกล้ของเมตตา ราคะนั้นย่อมได้ช่องโดยเร็ว เพราะสามารถเกิดขึ้นในอารมณ์ของเมตตานั้นได้ โดยกำจัดเมตตาเสียแม้เพียงด้วยการหลงลืมสติ บทว่า ตโต ได้แก่ จากราคะ หรือเพราะการได้ช่องของราคะ บทว่า สภาควิสภาคตายาติ ได้แก่ เพราะความเป็นวิสภาค (ส่วนที่ไม่เหมือน) ของสภาคธรรม (คือราคะ) หรือกับสภาคธรรม จริงอยู่ พยาบาทมีสภาวะตรงกันข้ามกับราคะอันมีส่วนเสมอด้วยเมตตาซึ่งมีปกติยึดถืออาการอันน่าพอใจในสัตว์ทั้งหลาย พยาบาทนั้นจึงเป็นวิสภาค (ส่วนที่ไม่เหมือน) กับราคะนั้น เพราะเหตุนั้น พยาบาทนั้นเมื่อจะได้ช่อง ก็พึงได้โดยกาลนาน เพราะเหตุนั้น พยาบาทจึงเป็นข้าศึกไกลของเมตตา เปรียบเหมือนศัตรูของบุรุษผู้ยืนอยู่ในที่ไกล บทว่า ตโต ได้แก่ จากพยาบาท บทว่า นิพฺภเยน ได้แก่ โดยไม่มีความสะดุ้งหวาดเสียว อธิบายว่า เพราะเมตตาที่ได้ที่ตั้งมั่นแล้ว พยาบาทย่ำยีได้โดยยาก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "เมตฺตายิสฺสติ"

Iṭṭhānanti piyānaṃ. Kantānanti kamanīyānaṃ. Manāpānanti manavaḍḍhanakānaṃ. Tato eva mano ramentīti manoramānaṃ. Lokāmisapaṭisaṃyuttānanti taṇhāsannissitānaṃ. Appaṭilābhato samanupassatoti appaṭilābhena ahamime na labhāmīti paritassato. Atītanti atikkantaṃ. Niruddhanti nirodhappattaṃ. Vipariṇatanti sabhāvavigamena vigataṃ. Samanussaratoti anutthunanavasena cintayato. Gehasitanti kāmaguṇanissitaṃ. ‘‘Ādinā’’ti iminā ‘‘sotaviññeyyānaṃ saddāna’’nti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Vipattidassanasabhāgatāyāti yesu sattesu bhogādivipattidassanamukhena karuṇā pavattati, tesu tannimittameva ayoniso ābhoge sati yathāvuttadomanassamukhena soko uppajjeyya, so karuṇāya āsannapaccatthiko. Soko hi idha domanassasīsena vutto. Sabhāgavisabhāgatāyāti ettha sattesu dukkhāpanayanakāmatākārassa karuṇāsabhāgassa tesu dukkhūpanayanākāro vihesāsabhāvo visabhāgoti tāya sabhāgavisabhāgatāya sā otāraṃ labhamānā cireneva labheyyāti purisassa dūre ṭhitasapatto viya karuṇāya dūrapaccatthikā vuttā.

บทว่า อิฏฺฐานํ ได้แก่ ที่น่ารัก. บทว่า กนฺตานํ ได้แก่ ที่น่าใคร่. บทว่า มนาปานํ ได้แก่ ที่เจริญใจ. อารมณ์เหล่านั้นย่อมยังใจให้รื่นรมย์ เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงชื่อว่า ที่น่ารื่นรมย์ใจ. บทว่า โลกามิสปฏิสํยุตฺตานํ ได้แก่ ที่อาศัยตัณหา. บทว่า อปฺปฏิลาภโต สมนุปสฺสโต ความว่า แก่บุคคลผู้เดือดร้อนอยู่ว่า เราไม่ได้อารมณ์เหล่านี้ เพราะการไม่ได้. บทว่า อตีตํ ได้แก่ ที่ล่วงไปแล้ว. บทว่า นิรุทฺธํ ได้แก่ ที่ถึงความดับแล้ว. บทว่า วิปริณตํ ได้แก่ ที่ปราศไปแล้วโดยความปราศไปแห่งสภาวะ. บทว่า สมนุสฺสรโต ความว่า แก่บุคคลผู้คิดคำนึงอยู่โดยอาการคร่ำครวญ. บทว่า เคหสิตํ ได้แก่ ที่อาศัยกามคุณ. ด้วยบทว่า อาทินา นี้ ท่านรวบรวมบทเป็นต้นว่า โสตวิญฺเญยฺยานํ สทฺทานํ ดังนี้. บทว่า วิปตฺติทสฺสนสภาคตาย ความว่า กรุณาย่อมเป็นไปในสัตว์เหล่าใด โดยมีการเห็นความวิบัติแห่งโภคะเป็นต้นเป็นประธาน, เมื่อมีการมนสิการโดยไม่แยบคายในนิมิตนั้นนั่นแหละในสัตว์เหล่านั้น ความโศกพึงเกิดขึ้นโดยมีโทมนัสดังที่กล่าวแล้วเป็นประธาน, ความโศกนั้นเป็นข้าศึกใกล้ของกรุณา. จริงอยู่ ความโศกในที่นี้ ท่านกล่าวไว้โดยมีโทมนัสเป็นประธาน. ในบทว่า สภาควิสภาคตาย นี้ มีอธิบายว่า สภาวะคือวิเหสา (ความเบียดเบียน) ซึ่งมีอาการนำทุกข์มาให้ในสัตว์เหล่านั้น เป็นวิสภาค (ส่วนที่ไม่เหมือนกัน) ของสภาวะแห่งกรุณาซึ่งมีอาการคือความต้องการจะบำบัดทุกข์ในสัตว์ทั้งหลาย เพราะความเป็นสภาคและวิสภาคนั้น วิเหสานั้นเมื่อได้โอกาส พึงได้ในกาลนานนั่นเทียว ฉะนั้น วิเหสานั้นท่านจึงกล่าวว่าเป็นข้าศึกไกลของกรุณา เหมือนศัตรูของบุรุษผู้ยืนอยู่ไกล.

Sampattidassanasabhāgatāyāti yesu sattesu bhogādisampattidassanamukhena muditā pavattati, tesu tannimittameva ayoniso ābhoge sati ‘‘cakkhuviññeyyānaṃ rūpāna’’ntiādinā (ma. ni. 3.306) vuttasomanassamukhena pahāso uppajjeyya, so ca muditāya āsannapaccatthiko. Pahāso hi idha somanassasīsena vutto. Sabhāgavisabhāgatāyāti bhogādisampattīhi [Pg.382] muditesu sattesu pamodanākārassa muditāsabhāgassa tattha anabhiramanākārā arati visabhāgāti tāya sabhāgavisabhāgatāya sā otāraṃ labhamānā cireneva labheyyāti purisassa dūre ṭhitasapatto viya muditāya dūrapaccatthikā vuttā. Pamudito cātiādi muditāya siddhāya ayampi arati na hotīti laddhabbaguṇadassanavasena vuttaṃ, na idhādhippetaaratiniggahadassanavasena. Kāyacittavivekapaṭipakkhāya vā aratiyā vikkhambhitāya muditāya paṭipakkhā arati suvikkhambhaneyyā hotīti dassanatthaṃ ekadesena arati dassitāti daṭṭhabbaṃ. Adhikusaladhammesūti samathavipassanādhammesu.

บทว่า สมฺปตฺติทสฺสนสภาคตาย ความว่า มุทิตาย่อมเป็นไปในสัตว์เหล่าใด โดยมีการเห็นความถึงพร้อมแห่งโภคะเป็นต้นเป็นประธาน, เมื่อมีการมนสิการโดยไม่แยบคายในนิมิตนั้นนั่นแหละในสัตว์เหล่านั้น ปหาสะ (ความร่าเริง) พึงเกิดขึ้นโดยมีโสมนัสที่ตรัสไว้ด้วยบทเป็นต้นว่า จกฺขุวิญฺเญยฺยานํ รูปานํ เป็นประธาน, และปหาสะนั้นเป็นข้าศึกใกล้ของมุทิตา. จริงอยู่ ปหาสะในที่นี้ ท่านกล่าวไว้โดยมีโสมนัสเป็นประธาน. บทว่า สภาควิสภาคตาย ความว่า ในสัตว์ทั้งหลายผู้ยินดีแล้วด้วยความถึงพร้อมแห่งโภคะเป็นต้น, อรติ (ความไม่ยินดี) ซึ่งมีอาการไม่เพลิดเพลินในความถึงพร้อมนั้น เป็นวิสภาคของสภาวะแห่งมุทิตาซึ่งมีอาการพลอยยินดี, เพราะความเป็นสภาคและวิสภาคนั้น อรตินั้นเมื่อได้โอกาส พึงได้ในกาลนานนั่นเทียว ฉะนั้น อรตินั้นท่านจึงกล่าวว่าเป็นข้าศึกไกลของมุทิตา เหมือนศัตรูของบุรุษผู้ยืนอยู่ไกล. คำเป็นต้นว่า ปมุทิโต จ นี้ ท่านกล่าวไว้โดยแสดงถึงคุณที่พึงได้ว่า เมื่อมุทิตาสำเร็จแล้ว แม้อรตินี้ก็ไม่มี, มิได้กล่าวไว้โดยแสดงถึงการข่มอรติที่ประสงค์ในที่นี้. อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นว่า ท่านแสดงอรติไว้โดยส่วนเดียวเพื่อแสดงว่า เมื่ออรติอันเป็นปฏิปักษ์ต่อกายวิเวกและจิตตวิเวกถูกข่มไว้ได้แล้ว อรติอันเป็นปฏิปักษ์ของมุทิตาก็เป็นธรรมที่ข่มได้ง่าย. บทว่า อธิกุสลธมฺเมสุ ได้แก่ ในธรรมคือสมถะและวิปัสสนา.

Bālakaradhammayogato bālassa. Attahitaparahitabyāmūḷhatāya mūḷhassa. Puthūnaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjanassa. Kilesodhīnaṃ maggodhīhi ajitattā anodhijinassa, odhijinā vā sekkhā odhisova kilesānaṃ jitattā. Tena imassa odhijitabhāvaṃ paṭikkhipati. Sattamabhavādito uddhaṃ pavattanavipākassa ajitattā avipākajinassa, vipākajinā vā arahanto appaṭisandhikattā. Tenassa asekkhattaṃ paṭikkhipati. Anekādīnave sabbesampi pāpadhammānaṃ mūlabhūte sammohe ādīnavānaṃ adassanasīlatāya anādīnavadassāvino. Āgamādhigamābhāvā assutavato. Ediso ekaṃsena andhaputhujjano nāma hotīti tassa andhaputhujjanabhāvadassanatthaṃ punapi ‘‘puthujjanassā’’ti vuttaṃ. Evarūpāti vuttākārena sammohapubbikā. Rūpaṃ sā nātivattatīti rūpānaṃ samatikkamanāya kāraṇaṃ na hoti, rūpārammaṇe kilese nātivattatīti adhippāyo. Somanassadomanassarahitaṃ aññāṇameva aññāṇupekkhā. Dosaguṇāvicāraṇavasena sabhāgattāti yathā brahmavihārupekkhā mettādayo viya sattesu hitūpasaṃhārādivasena guṇadose avicārentī kevalaṃ ajjhupekkhanavaseneva pavattati, evaṃ aññāṇupekkhā sattesu vijjamānampi guṇadosaṃ acintentī kevalaṃ ajjhupekkhanavaseneva pavattatīti dosaguṇāvicāraṇavasena sabhāgā. Tasmā sā lahuṃ otāraṃ labhatīti brahmavihārupekkhāya āsannapaccatthikā vuttā. Sabhāgavisabhāgatāyāti iṭṭhāniṭṭhesu majjhattākārassa upekkhāsabhāgassa [Pg.383] tattha anurodhavirodhapavattiākārā rāgapaṭighā visabhāgāti tāya sabhāgavisabhāgatāya te otāraṃ labhamānā cireneva labheyyunti purisassa dūre ṭhitasapatto viya upekkhābrahmavihārassa dūrapaccatthikā vuttā.

ชื่อว่า พาล เพราะประกอบด้วยธรรมที่กระทำความเป็นพาล. ชื่อว่า มูฬหะ เพราะความหลงอย่างยิ่งในประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น. ชื่อว่า ปุถุชน เพราะเหตุทั้งหลายมียังกิเลสเป็นต้นมากมายให้เกิดเป็นต้น. ชื่อว่า อโนธิชินะ เพราะยังไม่ชนะส่วนกิเลสด้วยส่วนแห่งมรรค, อีกอย่างหนึ่ง พระเสขะทั้งหลายชื่อว่า โอธิชินะ เพราะชนะกิเลสทั้งหลายโดยส่วนเดียวเท่านั้น. ด้วยบทนั้น ท่านจึงปฏิเสธความเป็นโอธิชิตะของพาลบุคคลนี้. ชื่อว่า อวิปากชินะ เพราะยังไม่ชนะวิบากที่จะเป็นไปในเบื้องบนตั้งแต่ภพที่ 7 เป็นต้นไป, อีกอย่างหนึ่ง พระอรหันต์ทั้งหลายชื่อว่า วิปากชินะ เพราะไม่มีปฏิสนธิอีก. ด้วยบทนั้น ท่านจึงปฏิเสธความเป็นอเสขะของพาลบุคคลนั้น. ชื่อว่า อนาทีนวทัสสาวี เพราะมีปกติไม่เห็นโทษทั้งหลายในสัมโมหะ (ความหลงใหล) อันเป็นรากเหง้าของบาปธรรมทั้งปวงซึ่งมีโทษมากมาย. ชื่อว่า อัสสุตวา เพราะไม่มีอาคมะ (การเล่าเรียน) และอธิคมะ (การบรรลุ). บุคคลเช่นนี้ชื่อว่าเป็นอันธปุถุชนโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงความเป็นอันธปุถุชนของพาลบุคคลนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ปุถุชฺชนสฺส อีกครั้ง. บทว่า เอวรูปา ความว่า มีสัมโมหะเป็นเบื้องหน้าโดยอาการที่กล่าวแล้ว. บทว่า รูปํ สา นาติวตฺตติ ความว่า เธอย่อมไม่เป็นเหตุเพื่อก้าวล่วงรูปทั้งหลาย, อธิบายว่า เธอย่อมไม่ก้าวล่วงกิเลสที่มีรูปเป็นอารมณ์. อัญญาณะ (ความไม่รู้) ที่ปราศจากโสมนัสและโทมนัสนั่นเทียว คือ อัญญาณุเบกขา. ชื่อว่ามีส่วนเสมอ (สภาค) โดยไม่พิจารณาโทษและคุณ อธิบายว่า พรหมวิหารอุเบกขาย่อมเป็นไปโดยอาการเพียงแค่วางเฉยเท่านั้น ไม่พิจารณาคุณและโทษ โดยนำประโยชน์เกื้อกูลเข้าไปให้เป็นต้นในสัตว์ทั้งหลายเหมือนเมตตาเป็นต้นฉันใด, อัญญาณุเบกขาก็ฉันนั้น ย่อมเป็นไปโดยอาการเพียงแค่วางเฉยเท่านั้น ไม่คำนึงถึงคุณและโทษแม้ที่มีอยู่ในสัตว์ทั้งหลาย, เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่ามีส่วนเสมอโดยไม่พิจารณาโทษและคุณ. เพราะฉะนั้น อัญญาณุเบกขานั้นย่อมได้โอกาสโดยง่าย ท่านจึงกล่าวว่าเป็นข้าศึกใกล้ของพรหมวิหารอุเบกขา. บทว่า สภาควิสภาคตาย ความว่า ราคะและปฏิฆะซึ่งมีอาการเป็นไปด้วยความอนุโลมและขัดแย้งในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนานั้น เป็นวิสภาคของสภาวะแห่งอุเบกขาซึ่งมีอาการเป็นกลางในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา, เพราะความเป็นสภาคและวิสภาคนั้น ราคะและปฏิฆะเหล่านั้นเมื่อได้โอกาส พึงได้ในกาลนานนั่นเทียว ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่าเป็นข้าศึกไกลของอุเบกขาพรหมวิหาร เหมือนศัตรูของบุรุษผู้ยืนอยู่ไกล.

266. Kattukāmatā chando ādi ‘‘chandamūlakā kusalā dhammā’’ti (a. ni. 8.83) vacanato, atha vā sattesu hitesitādukkhāpanayanakāmatādinā anavajjābhipatthanāvasena pavattanato ‘‘kattukāmatā chando ādī’’ti vuttaṃ. Upekkhābrahmavihāropi hi sattesu anirākatahitacchandoyeva ‘‘tattha abyāvaṭatā apaṇṇakapaṭipadā’’ti ajjhupekkhanākārena pavattati mātā viya sakiccapasute putte. Nīvaraṇādīti ādi-saddena tadekaṭṭhakilesānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Katthaci sattaggahaṇampi saṅkhāraggahaṇameva hoti puggalādhiṭṭhānāya desanāya yathā ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (a. ni. 10.27; khu. pā. 4.1), na evamidhāti āha ‘‘paññattidhammavasena eko vā satto aneke vā sattā ārammaṇa’’nti. Paññattidhammavasenāti paññattisaṅkhātadhammavasena. Kāmañcettha ‘‘sukhitā hontū’’tiādinā (paṭi. ma. 2.23) bhāvanāyaṃ sukhādiggahaṇampi labbhati. Taṃ pana ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti (dha. pa. 255; theragā. 676; netti. 5) vipassanāya aniccalakkhaṇagahaṇaṃ viya appadhānabhūtaṃ, sattapaññatti eva padhānabhāvena gayhatīti daṭṭhabbaṃ. Upacāre vā patte ārammaṇavaḍḍhanaṃ tatthāpi sīmāsambhedasiddhitoti adhippāyo.

๒๖๖. ฉันทะคือความปรารถนาจะทำเป็นเบื้องต้น เพราะมีพระบาลีว่า “กุศลธรรมทั้งหลายมีฉันทะเป็นมูล” (องฺ. อฏฺฐก. ๘.๘๓) หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวว่า “ฉันทะคือความปรารถนาจะทำเป็นเบื้องต้น” เพราะเป็นไปด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาอันไม่มีโทษ คือความเป็นผู้ปรารถนาประโยชน์เกื้อกูลและความปรารถนาจะนำทุกข์ออกไปเป็นต้นในสัตว์ทั้งหลาย. จริงอยู่ แม้แต่อุเบกขาพรหมวิหาร ก็เป็นธรรมมีฉันทะในประโยชน์เกื้อกูลอันไม่ถูกละทิ้งแล้วในสัตว์ทั้งหลายนั่นเทียว ย่อมเป็นไปโดยอาการเพ่งเฉยด้วยมนสิการว่า “ในสัตว์เหล่านั้น ความไม่ขวนขวายเป็นปฏิปทาที่ไม่ผิด” เหมือนมารดาในบุตรผู้ขวนขวายในกิจของตน. ในบทว่า นีวรณาทิ พึงเห็นการสงเคราะห์กิเลสทั้งหลายที่มีวัตถุเป็นอันเดียวกันกับนิวรณ์นั้นด้วยอาทิศัพท์. ในบางแห่ง แม้การถือเอาสัตว์ก็เป็นการถือเอาสังขารนั่นเอง ด้วยเทศนาที่มีบุคคลเป็นที่ตั้ง เหมือนในบทว่า “สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร” (องฺ. ทสก. ๑๐.๒๗; ขุ. ปา. ๔.๑) แต่ในพรหมวิหารนี้ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สัตว์คนเดียวหรือหลายคนโดยเป็นบัญญัติธรรมเป็นอารมณ์”. บทว่า ปัญฺญตฺติธมฺมวเสนาติ หมายถึง โดยเป็นธรรมที่ชื่อว่าบัญญัติ. อันที่จริง ในการเจริญภาวนานี้ แม้การถือเอาสุขเป็นต้นด้วยบทว่า “สุขิตา โหนฺตุ” เป็นต้น (ปฏิ. ม. ๒.๒๓) ก็ย่อมได้ แต่การถือเอานั้นไม่เป็นประธาน เหมือนการถือเอาอนิจจลักษณะในวิปัสสนาว่า “สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา” (ธ. ป. ๒๕๕; เถรคา. ๖๗๖; เนตฺติ. ๕) พึงทราบว่า สัตว์บัญญัตินั่นเทียว ถูกถือเอาโดยความเป็นประธาน. อธิบายว่า หรือเมื่อถึงอุปจารสมาธิแล้ว การเพิ่มพูนอารมณ์ (ย่อมมี) เพราะแม้ในอุปจารสมาธินั้น ก็สำเร็จการทำลายขอบเขตได้.

Ekamāvāsaṃ paricchinditvāti ettha ‘‘satte mettāya pharissāmī’’ti evaṃ ñāṇena paricchedaṃ katvā ekā racchā paricchinditabbāti yojanā. Racchāgahaṇena racchāvāsino sattā gahitā yathā ekaṃ disanti. Evaṃ sabbattha.

ในบทว่า เอกมาวาสํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา นี้ พึงประกอบความว่า ทำการกำหนดด้วยญาณอย่างนี้ว่า “เราจักแผ่เมตตาไปในสัตว์ทั้งหลาย” แล้วพึงกำหนดถนนสายหนึ่ง. ด้วยการถือเอาคำว่าถนน ท่านถือเอาสัตว์ทั้งหลายผู้อยู่ในถนน เหมือนในบทว่า เอกํ ทิสํ. ในทุกแห่งก็มีนัยนี้.

267. Kasiṇānaṃ nissandoti kasiṇajjhānānaṃ nissandaphalasadisā āruppā arūpajjhānāni, kasiṇajjhānānaṃ pāripūriyāva sijjhanato. Tehi vinā asijjhanatoti keci. Samādhinissandoti rūpajjhānasamādhīnaṃ, heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ arūpajjhānasamādhīnañca nissando paṭipāṭiyā te adhigantvāva paṭilabhitabbato[Pg.384]. Vipassanānissando vipassanānubhāvena laddhabbato, vipassanāvaseneva ca samāpajjitabbato. Samathavipassanānissando nirodhasamāpatti. Yathāha ‘‘dvīhi balehi samannāgatattā’’tiādi (visuddhi. 2.868). ‘‘Purimabrahmavihārattayanissando’’ti iminā mettādivasena tīṇi jhānāni adhigantvā ṭhitasseva upekkhābrahmavihāro, na itarassāti dasseti. Tamevatthaṃ upamāya pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.

๒๖๗. บทว่า กสิณานํ นิสฺสนฺโท ความว่า อรูปฌานทั้งหลายเป็นอรูป ชื่อว่าเหมือนเป็นผลสืบเนื่องของกสิณฌาน เพราะสำเร็จได้ด้วยความบริบูรณ์แห่งกสิณฌานนั่นเทียว. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า เพราะเว้นจากกสิณฌานเหล่านั้นแล้วย่อมไม่สำเร็จ. บทว่า สมาธินิสฺสนฺโท ความว่า เป็นผลสืบเนื่องของรูปฌานสมาธิและอรูปฌานสมาธิเบื้องต่ำ ๓ เพราะเป็นสมาธิที่พึงได้หลังจากบรรลุสมาธิเหล่านั้นตามลำดับแล้วเท่านั้น. (นิโรธสมาบัติ) เป็นผลสืบเนื่องของวิปัสสนา เพราะเป็นสมาบัติที่พึงได้ด้วยอานุภาพของวิปัสสนา และพึงเข้าได้ด้วยอำนาจของวิปัสสนาเท่านั้น. นิโรธสมาบัติเป็นผลสืบเนื่องของสมถะและวิปัสสนา ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า “เพราะประกอบด้วยกำลัง ๒” เป็นต้น (วิสุทฺธิ. ๒.๘๖๘). ด้วยบทว่า “ปุริมพฺรหฺมวิหารตฺตยนิสฺสนฺโท” นี้ ท่านแสดงว่า อุเบกขาพรหมวิหารย่อมมีแก่ผู้ที่บรรลุฌาน ๓ ด้วยอำนาจเมตตาเป็นต้นแล้วดำรงอยู่เท่านั้น, ไม่มีแก่บุคคลอื่น. เพื่อแสดงเนื้อความนั้นนั่นแหละให้ปรากฏชัดยิ่งขึ้นด้วยอุปมา ท่านจึงกล่าวคำว่า “ยถา หิ” เป็นต้น. คำใดที่พึงกล่าวในเรื่องนี้ คำนั้นท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

268. Siyāti vuccamānākārena siyā kassaci parivitakko. Etthāti etesu mettādīsu brahmavihāratā veditabbā, itarakammaṭṭhānāni attahitapaṭipattimattāni. Imāni pana ‘‘sabbe sattā sukhitā hontū’’tiādinā (paṭi. ma. 2.22) parahitapaṭipattibhūtāni. Tasmā sattesu sammā paṭipattibhāvena seṭṭhā ete vihārā. Brahmānoti upapattibrahmāno. Te hi idha jhānabhāvanāya vinīvaraṇacittā hutvā brahmaloke uppannā tattha yāvatāyukaṃ vinīvaraṇacittāva honti. Tasmā ‘‘niddosacittā viharantī’’ti vadanti. Brahmānoti vā sakalabuddhaguṇahetubhūtānaṃ dānapāramitādīnaṃ buddhakaradhammānaṃ paripūraṇavasena brūhitaguṇā mahāsattā bodhisattā. Te hi sabbasattānaṃ hitesanena, ahitāpanayanena, sampattipamodanena, sabbattha vivajjitāgatigamanamajjhattabhāvādhiṭṭhānena ca niddosacittā viharanti. Evanti yathā te upapattibrahmāno, mahābodhisattabrahmāno vā, evaṃ etehi brahmavihārehi sampayuttā samaṅgībhūtā.

๒๖๘. บทว่า สิยา ความว่า ความตรึกของบุคคลบางคนพึงมีโดยอาการที่กำลังกล่าว. บทว่า เอตฺถาติ พึงทราบความเป็นพรหมวิหารในเมตตาเป็นต้นเหล่านี้, กรรมฐานอื่น ๆ เป็นเพียงการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน. ส่วนพรหมวิหารเหล่านี้เป็นไปเพื่อการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ด้วยบทว่า “ขอสัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้มีสุข” เป็นต้น (ปฏิ. ม. ๒.๒๒). เพราะเหตุนั้น วิหารธรรมเหล่านี้จึงประเสริฐ เพราะเป็นความประพฤติชอบในสัตว์ทั้งหลาย. บทว่า พฺรหฺมาโน หมายถึง อุบัติพรหมทั้งหลาย. จริงอยู่ พรหมเหล่านั้นในโลกนี้ เจริญฌานแล้วมีจิตปราศจากนิวรณ์ บังเกิดในพรหมโลกแล้ว ก็มีจิตปราศจากนิวรณ์ตลอดอายุขัยในพรหมโลกนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมอยู่ด้วยจิตที่ไม่มีโทษ”. หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า พฺรหฺมาโน หมายถึง พระโพธิสัตว์ผู้เป็นมหาสัตว์ มีคุณอันอบรมแล้วด้วยอำนาจแห่งการบำเพ็ญพุทธการกธรรมทั้งหลาย มีทานบารมีเป็นต้น อันเป็นเหตุแห่งพุทธคุณทั้งปวง. จริงอยู่ พระโพธิสัตว์เหล่านั้นย่อมอยู่ด้วยจิตที่ไม่มีโทษ เพราะแสวงหาประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์, เพราะกำจัดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์, เพราะยินดีในสมบัติ, และเพราะตั้งมั่นในความเป็นกลางไม่ลำเอียงในสรรพสัตว์ทั้งปวง. บทว่า เอวํ ความว่า อุบัติพรหมหรือพระมหาโพธิสัตว์พรหมเหล่านั้นเป็นเช่นใด ผู้ประกอบพร้อมด้วยพรหมวิหารเหล่านี้ก็เป็นเช่นนั้น.

269. Catassovātiādipañhassāti catassotiādikassa tividhassa pañhassa. Visuddhimaggādivasāti ettha byāpādasaṃkilesādito visujjhanupāyo visuddhimaggo. Ādi-saddena hitūpasaṃhārādimanasikāravisesā saṅgahitā. Āsaṃ mettādīnaṃ. Appamāṇeti pamāṇarahite. Yenāti yena kāraṇena. Tanti tasmā. Da-kāro padasandhikaro.

๒๖๙. บทว่า จตสฺโสวาติอาทิปญฺหสฺสาติ หมายถึง แห่งปัญหา ๓ อย่าง มีบทว่า จตสฺโส เป็นต้น. ในบทว่า วิสุทฺธิมคฺคาทิวสาติ นี้ อุบายเป็นเครื่องหมดจดจากพยาบาทสังกิเลสเป็นต้น ชื่อว่า วิสุทธิมรรค. ด้วยอาทิศัพท์ ท่านสงเคราะห์มนสิการวิเสส มีการน้อมนำมาซึ่งประโยชน์เกื้อกูลเป็นต้น. (บทว่า อาสํ หมายถึง) แห่งเมตตาเป็นต้นเหล่านั้น. บทว่า อปฺปมาเณติ หมายถึง ในอารมณ์ที่หาประมาณมิได้. บทว่า เยนาติ หมายถึง เพราะเหตุใด. บทว่า ตนฺติ หมายถึง เพราะเหตุนั้น. ท-อักษร เป็นตัวเชื่อมบท.

Byāpādabahulassa visuddhimaggoti ānetvā sambandhitabbaṃ, ujuvipaccanīkabhāvatoti adhippāyo. Esa nayo sesesupi. Pakkhapātavasena anābhujanamanābhogo majjhattākāroti adhippāyo. Yvāyaṃ catubbidho sattesu [Pg.385] manasikāro vutto, tameva upamāya dassetuṃ ‘‘yasmā ca yathā mātā’’tiādi vuttaṃ. Tattha vuttassāpi hitūpasaṃhārādiatthassa upameyyabhāvaṃ upanetvā dassetuṃ atthupanayanattho ‘‘yasmā cā’’ti ca-saddo. Pariyāyeti vāre, tasmiṃ tasmiṃ kiccavasena parivattanakkameti attho. Abyāvaṭāti anussukkā. Tathāti yathā mātā daharādīsu puttesu, tathā sabbasattesu mettādivasena mettāyanādivasikena bhavitabbanti yojanā. Tasmāti yasmā sabbepi saṃkilesadhammā yathārahaṃ dosamoharāgapakkhiyā, tehi ca visujjhanupāyo appamaññā, hitūpasaṃhārādivasena catubbidho ca sattesu manasikāro, tasmā visuddhimaggādivasā catassova appamaññā. Catassopi etā bhāvetukāmena na ekekanti adhippāyo. Sati hi sabbasaṅgahe kamena bhavitabbaṃ. Hitesitā mettāyananti āha ‘‘evaṃ patthitahitāna’’nti. Sambhāvetvā vāti ‘‘imāya paṭipattiyā ayaṃ nirayādīsu nibbatteyyā’’ti parikappetvā vā. Dukkhāpanayanākaārappavattivasena paṭipajjitabbanti sambandho. Tato paranti tato hitākārappavattiādito paraṃ. Kattabbābhāvatoti catutthassa pakārassa kattabbassa abhāvato. Ayaṃ kamoti ayaṃ imāsaṃ appamaññānaṃ yebhuyyena pavattanakkamoti katvā vuttaṃ, na ‘‘imināva kamena etāsaṃ pavatti, na aññathā’’ti. Mettādīnaṃ hi tissannaṃ bhāvanānaṃ kamaniyamo natthi, yaṃ vā taṃ vā paṭhamaṃ bhāvetuṃ labbhā, desanākkamavasena vā evaṃ vuttaṃ.

พึงโยงเข้ามาเชื่อมความว่า “เป็นหนทางแห่งความบริสุทธิ์ของผู้มากไปด้วยพยาบาท” อธิบายว่า เพราะเป็นปฏิปักษ์โดยตรง นัยนี้แม้ในข้อที่เหลือก็เช่นกัน อธิบายว่า การไม่น้อมใจไปโดยความลำเอียง ชื่อว่า อนาโภคะ (การไม่ใส่ใจ) คืออาการที่เป็นกลาง การทำไว้ในใจ ๔ อย่างในสัตว์ทั้งหลายนี้ใด ที่ท่านกล่าวไว้แล้ว เพื่อจะแสดงการทำไว้ในใจนั้นนั่นแหละโดยอุปมา ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ยสฺมา จ ยถา มาตา” (ก็เพราะเหตุที่... เหมือนมารดา...) ในคำว่า “ยสฺมา จ” นั้น จ-ศัพท์ มีอรรถว่าน้อมนำอรรถเข้ามา เพื่อจะแสดงโดยการน้อมนำความเป็นอุปไมยของอรรถคือการนำประโยชน์เกื้อกูลมาให้เป็นต้นที่กล่าวไว้แล้วในคำนั้น บทว่า ปริยาเย คือ ในวาระ อธิบายว่า ในลำดับแห่งการเวียนไปตามกิจนั้นๆ บทว่า อพฺยาวฏา คือ ไม่ขวนขวาย บทว่า ตถา ความว่า พึงประกอบความว่า “มารดาเป็นไปในบุตรทั้งหลายมีบุตรน้อยเป็นต้น ฉันใด, (ผู้ปฏิบัติ) พึงเป็นไปในสรรพสัตว์ทั้งปวงโดยความเป็นผู้มีปกติเจริญเมตตาเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งเมตตาเป็นต้น ฉันนั้น” บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ธรรมเครื่องเศร้าหมองทั้งปวงย่อมเป็นฝ่ายโทสะ โมหะ และราคะ ตามสมควร, และเพราะอัปปมัญญาเป็นอุบายเครื่องบริสุทธิ์จากธรรมเหล่านั้น, และเพราะการทำไว้ในใจในสัตว์ทั้งหลาย ๔ อย่างมีโดยนัยเป็นต้นว่าการนำประโยชน์เกื้อกูลมาให้, เพราะเหตุนั้น อัปปมัญญาทั้ง ๔ เท่านั้น จึงเป็นไปโดยอำนาจแห่งหนทางแห่งความบริสุทธิ์เป็นต้น อธิบายว่า ผู้ประสงค์จะเจริญอัปปมัญญาทั้ง ๔ เหล่านี้ ไม่พึงเจริญทีละอย่าง จริงอยู่ เมื่อมีการรวบรวมทั้งหมด ก็พึงเป็นไปตามลำดับ ท่านกล่าวว่า “เอวํ ปตฺถิตหิตานํ” (แก่สัตว์ผู้มีประโยชน์อันตนปรารถนาแล้วอย่างนี้) เพราะความเป็นผู้ใคร่ประโยชน์เกื้อกูล คือการเจริญเมตตา บทว่า สมฺภาเวตฺวา วา คือ หรือว่ากำหนดนึกว่า “ด้วยการปฏิบัตินี้ สัตว์นี้พึงบังเกิดในนรกเป็นต้น” มีความสัมพันธ์ว่า พึงปฏิบัติโดยความเป็นไปในอาการแห่งการนำทุกข์ออกไป บทว่า ตโต ปรํ คือ หลังจากนั้น คือหลังจากความเป็นไปในอาการแห่งประโยชน์เกื้อกูลเป็นต้น บทว่า กตฺตพฺพาภาวโต คือ เพราะไม่มีกิจที่ควรทำประการที่ ๔ บทว่า อยํ กโม ความว่า ท่านกล่าวไว้โดยถือเอาว่า “นี้เป็นลำดับความเป็นไปโดยส่วนมากของอัปปมัญญาเหล่านี้” มิใช่กล่าวว่า “ความเป็นไปของอัปปมัญญาเหล่านี้มีได้ด้วยลำดับนี้เท่านั้น, ไม่มีโดยประการอื่น” จริงอยู่ ภาวนา ๓ อย่างมีเมตตาเป็นต้น ไม่มีกฎเกณฑ์ตายตัวในเรื่องลำดับ จะเจริญภาวนาอย่างใดอย่างหนึ่งก่อนก็ได้ หรือท่านกล่าวไว้อย่างนี้โดยลำดับแห่งเทศนา

Ekasattassāpīti ekassāpi sattassa. Appaṭibhāganimittattā paricchedaggahaṇaṃ natthi, na ca sammutisaccavasena pavattaṃ sattaggahaṇaṃ paricchinnarūpādiggahaṇaṃ hotīti appanāppattiyā aparāmāsasattaggahaṇamuddhabhūtānaṃ mettādīnaṃ ekasattārammaṇānampi appamāṇagocaratā vuttā. Evaṃ pamāṇaṃ aggahetvāti yathā uddhumātakādīsu atirekuddhumātakādibhāvappatte padese nimittaṃ gayhati, evaṃ pamāṇaṃ aggahetvā. Sakalapharaṇavasenāti niravasesapharaṇavasena.

บทว่า เอกสตฺตสฺสาปิ คือ แม้ของสัตว์หนึ่ง เพราะไม่มีปฏิภาคนิมิต จึงไม่มีการกำหนดถือเอาขอบเขต และการยึดถือว่าเป็นสัตว์ซึ่งเป็นไปโดยอำนาจสมมติสัจจะ ก็มิใช่การยึดถือรูปเป็นต้นที่ถูกกำหนดขอบเขตไว้ เพราะฉะนั้น เมื่อถึงอัปปนาสมาธิ ท่านจึงกล่าวความเป็นธรรมมีอารมณ์หาประมาณมิได้ของเมตตาเป็นต้น ซึ่งถึงความเป็นยอดแห่งการยึดถือสัตว์โดยไม่ลูบคลำ แม้จะมีสัตว์เดียวเป็นอารมณ์ก็ตาม บทว่า เอวํ ปมาณํ อคฺคเหตฺวา ความว่า ไม่กำหนดถือเอาประมาณ เหมือนอย่างในอุทธุมาตกอสุภะเป็นต้น ที่ยึดถือนิมิตในส่วนที่ถึงความเป็นอสุภะพองขึ้นอย่างยิ่งเป็นต้น บทว่า สกลผรณวเสน คือ โดยการแผ่ไปโดยไม่มีส่วนเหลือ

270. Nissaraṇattāti ettha yaṃ yassa nissaraṇaṃ, taṃ tassa ujupaṭipakkhabhūtameva hoti. Yathā kāmānaṃ nekkhammaṃ, rūpānaṃ āruppā, saṅkhārānaṃ nibbānaṃ[Pg.386], evaṃ domanassasahitānaṃ byāpādavihiṃsāratīnaṃ nissaraṇabhūtā mettākaruṇāmuditā na somanassarahitā honti. Nissaraṇaggahaṇeneva ca pubbabhāgiyānaṃ tāsaṃ upekkhāsampayogopi anuññātoti daṭṭhabbaṃ anissaraṇabhāvato. Tathā hi aṭṭhavīsatiyā cittuppādesu karuṇāmuditānaṃ pavattiṃ ācariyā icchanti. Na hi brahmavihārupekkhā upekkhāvedanaṃ vinā vattati pārisuddhiupekkhā viya. Na hi kadāci pārisuddhiupekkhā vedanupekkhaṃ vinā vattatīti.

๒๗๐. ในบทว่า นิสฺสรณตฺตา นี้ ธรรมใดเป็นนิสสรณะ (เครื่องสลัดออก) ของธรรมใด, ธรรมนั้นย่อมเป็นปฏิปักษ์โดยตรงของธรรมนั้นทีเดียว เหมือนอย่างเนกขัมมะเป็นนิสสรณะของกามทั้งหลาย, อรูปฌานเป็นนิสสรณะของรูปทั้งหลาย, พระนิพพานเป็นนิสสรณะของสังขารทั้งหลาย ฉันใด, เมตตา กรุณา และมุทิตา ซึ่งเป็นนิสสรณะของพยาบาท วิหิงสา และอรติ อันสหรคตด้วยโทมนัส ก็ฉันนั้น, (เมตตา กรุณา และมุทิตาเหล่านั้น) จะปราศจากโสมนัสหาไม่ และพึงเห็นว่า โดยการถือเอาคำว่า “นิสสรณะ” นั่นเอง การประกอบด้วยอุเบกขาของเมตตา กรุณา มุทิตาเหล่านั้นที่เป็นส่วนเบื้องต้น (ปุพพภาค) ก็เป็นอันทรงอนุญาตไว้แล้ว เพราะยังไม่มีภาวะเป็นนิสสรณะ จริงอย่างนั้น, เพราะพระอาจารย์ทั้งหลายย่อมปรารถนาความเป็นไปของกรุณาและมุทิตาในจิตตุปบาท ๒๘ ดวง จริงอยู่ พรหมวิหารอุเบกขาย่อมไม่เป็นไปปราศจากอุเบกขาเวทนา เหมือนอย่างปาริสุทธิอุเบกขา จริงอยู่ ปาริสุทธิอุเบกขาย่อมไม่เป็นไปปราศจากเวทนุเบกขา (อุเบกขาเวทนา) เลยแม้แต่ครั้งเดียว

271. Sātasahagatanti sukhasahagataṃ. Tasmāti yasmā ‘‘tato tvaṃ bhikkhū’’tiādikāya (a. ni. 8.63) desanāya catunnampi appamaññānaṃ savitakkādibhāvo viya upekkhāsahagatabhāvopi viññāyati, tasmā. Catassopi appamaññā catukkapañcakajjhānikāti codakassa adhippāyo. Evañhi satīti yadi mūlasamādhimhi vuttamatthaṃ anantaraṃ vuttatāya brahmavihāresu pakkhipati, evaṃ sante kāyānupassanādayopi catukkapañcakajjhānikā siyuṃ, na pana honti vipassanāvasena desitattāti adhippāyo, hontu kāyānupassanādayo ānāpānabhāvanāvasena catukkapañcakajjhānikāti vadeyyāti āsaṅkanto āha ‘‘vedanādīsū’’tiādi. Byañjanacchāyāmattaṃ gahetvāti ‘‘mettā me cetovimutti bhāvitā bhavissatī’’tiādīhi byañjanehi pakāsito eva cittasamādhi ‘‘ajjhattaṃ me cittaṃ ṭhitaṃ bhavissatī’’tiādīhipi byañjanehi pakāsitoti byañjanato labbhamānasamādhicchāyāmattaṃ gahetvā ubhayattha labbhamānaṃ adhippāyaṃ aggahetvāti attho. Suttatthaṃ hi aññathā vadanto ayathāvāditāya satthāraṃ apavadanto nāma hoti. Tenāha ‘‘mā bhagavantaṃ abbhācikkhī’’ti.

๒๗๑. บทว่า สาตสหคตํ คือ สุขสหคตํ (สหรคตด้วยสุข) บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะโดยเทศนาเป็นต้นว่า “ภิกษุ... ลำดับนั้น เธอ...” (อํ. อฏฺฐก. ๘.๖๓) ทำให้ทราบภาวะที่สหรคตด้วยอุเบกขาของอัปปมัญญาทั้ง ๔ ได้ด้วย เหมือนกับภาวะที่สหรคตด้วยวิตกเป็นต้น, เพราะเหตุนั้น... อธิบายของผู้ท้วงว่า “อัปปมัญญาทั้ง ๔ เป็นไปในจตุกกฌานและปัญจกฌาน” บทว่า เอวญฺหิ สติ ความว่า หากนำเนื้อความที่กล่าวไว้ในมูลสมาธิมาใส่ไว้ในพรหมวิหาร เพราะเป็นเรื่องที่กล่าวไว้ถัดมา, เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้กายานุปัสสนาเป็นต้นก็พึงเป็นไปในจตุกกฌานและปัญจกฌานได้, แต่ก็หาเป็นเช่นนั้นไม่ เพราะท่านแสดงไว้โดยเป็นวิปัสสนา, นี้คือคำอธิบาย ท่านผู้รจนาคัมภีร์ทรงคาดการณ์ว่า อาจมีผู้กล่าวว่า “ขอให้กายานุปัสสนาเป็นต้นเป็นไปในจตุกกฌานและปัญจกฌานโดยเป็นอานาปานภาวนาเถิด” จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า “เวทนาทีสุ” บทว่า พฺยญฺชนจฺฉายามตฺตํ คเหตฺวา ความว่า จิตตสมาธิที่ประกาศด้วยพยัญชนะทั้งหลายเป็นต้นว่า “เมตตาเจโตวิมุติของเราจักเป็นธรรมอันอบรมแล้ว” ก็เป็นสมาธิที่ประกาศด้วยพยัญชนะทั้งหลายเป็นต้นว่า “จิตของเราจักเป็นธรรมตั้งมั่นแล้วในภายใน” เช่นกัน, (ผู้ท้วง) ถือเอาเพียงเงาของสมาธิที่พึงได้จากพยัญชนะ แต่ไม่ถือเอาอธิบายที่พึงได้ในทั้งสองแห่ง, นี้คือความหมาย จริงอยู่ ผู้กล่าวอรรถแห่งสูตรโดยประการอื่น ชื่อว่าย่อมกล่าวตู่พระศาสดา เพราะเป็นผู้กล่าวไม่ตรงตามความเป็นจริง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าเลย”

272. ‘‘Tayimaṃ dosaṃ pariharitukāmena na sabbaṃ suttaṃ nītatthameva, tasmā garukulato adhippāyo maggitabbo’’ti dassento ‘‘gambhīraṃ hī’’tiādiṃ vatvā tattha ādito paṭṭhāya adhippāyaṃ dassetuṃ ‘‘ayañhī’’tiādimāha. Āyācitā dhammadesanā etenāti āyācitadhammadesano, taṃ āyācitadhammadesanaṃ. Evamevāti garahane nipāto, mudā evāti attho. Ajjhattanti gocarajjhatte, kammaṭṭhānārammaṇeti attho[Pg.387]. Yasmā cittekaggatā nāma sasantatipariyāpannā hoti, tasmā atthavaṇṇanāyaṃ ‘‘niyakajjhattavasenā’’ti vuttaṃ. Cittaṃ ṭhitaṃ bhavissatīti bahiddhā avikkhippamānaṃ ekaggabhāve ṭhitaṃ bhavissati. Tato eva susaṇṭhitaṃ, suṭṭhu samāhitanti attho. Uppannāti avikkhambhitā. Pāpakāti lāmakā. Akusalā dhammāti kāmacchandādayo akosallasambhūtaṭṭhena akusalā dhammā. Cittaṃ pariyādāya pavattituṃ okāsādānena kusalacittaṃ khepetvā na ca ṭhassantīti yojanā. Iminā yathāvuttassa samādhānassa kāraṇamāha.

๒๗๒. เมื่อทรงแสดงว่า “บุคคลผู้ต้องการจะหลีกเลี่ยงโทษนั้นนี้ (พึงทราบว่า) พระสูตรทั้งหมดมิได้มีอรรถอันแน่นอนแล้วเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงแสวงหาความมุ่งหมายจากสำนักอาจารย์” จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “คัมภีรํ หิ” แล้ว เพื่อทรงแสดงความมุ่งหมายในพระสูตรนั้นตั้งแต่ต้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “อยญฺหิ” ชื่อว่า อายาจิตธัมมเทสโน เพราะธรรมเทศนาอันภิกษุนี้ทูลอาราธนาแล้ว (ทรงแสดง) แก่ภิกษุผู้มีธรรมเทศนาอันทูลอาราธนาแล้วนั้น บทว่า เอวเมว เป็นนิบาตในอรรถว่าตำหนิ อธิบายว่า เปล่าๆ เท่านั้น บทว่า อชฺฌตฺตํ คือ ในโคจรอัชฌัตตะ อธิบายว่า ในอารมณ์คือกัมมัฏฐาน เพราะว่า จิตเตกัคคตาชื่อว่าเป็นสิ่งที่นับเนื่องในสันดานของตน เพราะฉะนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า “โดยอำนาจอัชฌัตตะของตน” ความว่า จิตจักตั้งมั่น คือ จักเป็นจิตที่ไม่ฟุ้งซ่านไปในภายนอก ตั้งมั่นอยู่ในภาวะที่เป็นหนึ่ง เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงชื่อว่าตั้งมั่นดีแล้ว อธิบายว่า ตั้งมั่นดีแล้ว บทว่า อุปฺปนฺนา คือ ที่ยังข่มไว้ไม่ได้ บทว่า ปาปกา คือ เลวทราม บทว่า อกุสลา ธมฺมา คือ ธรรมทั้งหลายมีกามฉันทะเป็นต้น ชื่อว่าอกุศล เพราะอรรถว่าเกิดจากความไม่ฉลาด พึงประกอบความว่า (อกุศลธรรม) จักไม่ตั้งอยู่ได้ โดยไม่ให้โอกาสเพื่อความเป็นไปครอบงำจิต ทำให้กุศลจิตสิ้นไป ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวเหตุแห่งความตั้งมั่นดังที่กล่าวแล้ว

Cittekaggatāmattoti bhāvanamanuyuttena paṭiladdhamattaṃ nātisubhāvitaṃ samādhānaṃ. Taṃ pana upari vuccamānānaṃ samādhivisesānaṃ mūlakāraṇabhāvato ‘‘mūlasamādhī’’ti vutto. Svāyaṃ cittekaggatāmatto ‘‘ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi samādahāmī’’tiādīsu viya khaṇikasamādhi adhippeto. Yatheva hi aññatthāpi ‘‘āraddhaṃ kho pana me, bhikkhave, vīriyaṃ ahosi asallīnaṃ…pe… samāhitaṃ cittaṃ ekagga’’nti (a. ni. 8.11; pārā. 11) vatvā ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādivacanato (a. ni. 8.11) paṭhamaṃ vuttacittekaggatā ‘‘khaṇikasamādhī’’ti viññāyati, evamidhāpīti. So eva samādhīti mūlasamādhimāha.

บทว่า จิตฺเตกคฺคตามตฺโต คือ ความตั้งมั่นที่บุคคลผู้ประกอบความเพียรในการเจริญภาวนาได้แล้วเพียงเท่านั้น ยังมิได้อบรมดีนัก ก็ความตั้งมั่นนั้น เพราะเป็นเหตุเบื้องต้นแห่งสมาธิวิเศษทั้งหลายที่จะกล่าวต่อไป ท่านจึงเรียกว่า “มูลสมาธิ” มูลสมาธิอันเป็นเพียงจิตเตกัคคตานั้น ท่านประสงค์เอาขณิกสมาธิ เหมือนในพระบาลีเป็นต้นว่า “เราย่อมตั้งจิตไว้ สงบระงับไว้ในภายในเท่านั้น ทำให้เป็นหนึ่ง ตั้งมั่น” จริงอยู่ แม้ในที่อื่น จิตเตกัคคตาที่ตรัสไว้ก่อน ย่อมเป็นที่ทราบกันว่า “ขณิกสมาธิ” เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า “สงัดแล้วจากกามทั้งหลาย” หลังจากที่ตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความเพียรเราปรารภแล้ว ไม่ย่อหย่อน...จิตตั้งมั่นเป็นหนึ่ง” ฉันใด แม้ในที่นี้ก็ฉันนั้น ด้วยบทว่า โส เอว สมาธิ ท่านกล่าวถึงมูลสมาธิ

Assāti bhikkhuno, assa vā mūlasamādhissa. Bhāvananti vaḍḍhanaṃ. Ayaṃ samādhīti ca mūlasamādhiyeva adhippeto. Evaṃ bhāvitoti yathā araṇisahitena uppādito aggi gomayacuṇṇādīhi vaḍḍhito gomayaggiādibhāvaṃ pattopi araṇisahitena uppāditamūlaggītveva vuccati, evamidhāpi mūlasamādhi eva mettādivasena vaḍḍhitoti katvā vuttaṃ.

บทว่า อสฺส คือ ของภิกษุ หรือว่า ของมูลสมาธินั้น บทว่า ภาวนา คือ การทำให้เจริญ และบทว่า อยํ สมาธิ ท่านก็ประสงค์เอามูลสมาธิเท่านั้น บทว่า เอวํ ภาวิโต ความว่า เหมือนไฟที่เกิดขึ้นด้วยไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบ อันบุคคลทำให้ลุกโพลงขึ้นด้วยผงมูลโคเป็นต้น แม้จะถึงความเป็นไฟที่เกิดจากมูลโคเป็นต้น ก็ยังเรียกว่าเป็นไฟดั้งเดิมที่เกิดจากไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบนั่นเอง ฉันใด แม้ในที่นี้ก็ฉันนั้น ท่านกล่าวโดยกระทำว่า มูลสมาธิเท่านั้นที่เจริญขึ้นโดยนัยแห่งเมตตาเป็นต้น

Aññesupi ārammaṇesu pathavīkasiṇādīsu. Tattha yathā mettābhāvanāpubbaṅgamena bhāvanānayena pathavīkasiṇādīsu savitakkādibhāvavasena catukkapañcakajjhānasampāpanavidhinā mūlasamādhissa bhāvanā vuttā, evaṃ karuṇādibhāvanāpubbaṅgamaṃ pathavīkasiṇādīsupi bhāvanāvidhiṃ dassetvā pacchā kāyānupassanādipubbaṅgamaṃ bhāvanāvidhiṃ dassento āsavakkhayāya dhammaṃ desesi. Tena vuttaṃ ‘‘karuṇā me cetovimuttī’’tiādi. Yadi evaṃ dhammānupassanāpariyosānāya desanāya arahattādhigamāya kammaṭṭhānassa [Pg.388] kathitattā puna ‘‘tato tvaṃ, bhikkhu, imaṃ samādhiṃ savitakkampī’’tiādi (a. ni. 8.63) kasmā vuttanti? Dhammānupassanāya matthakappattidassanatthaṃ. Sā hi saṅkhārupekkhābhāvena vattamānā yathāvuttajjhānadhamme sammasantī visesato matthakappattā nāma hoti. Phalasamāpattibhūmidassanatthaṃ vuttanti keci.

แม้ในอารมณ์อื่นๆ มีปฐวีกสิณเป็นต้น ในพระสูตรนั้น การเจริญมูลสมาธิด้วยวิธีทำให้ถึงจตุกกฌานและปัญจกฌานโดยความเป็นสวิตักกะเป็นต้น ในปฐวีกสิณเป็นต้น ด้วยนัยแห่งภาวนาอันมีเมตตาภาวนาเป็นเบื้องหน้า ท่านกล่าวไว้แล้วฉันใด พระองค์ทรงแสดงวิธีเจริญภาวนาแม้ในปฐวีกสิณเป็นต้น อันมีกรุณาภาวนาเป็นต้นเป็นเบื้องหน้า ฉันนั้นแล้ว ภายหลัง เมื่อทรงแสดงวิธีเจริญภาวนาอันมีกายานุปัสสนาเป็นต้นเป็นเบื้องหน้า จึงทรงแสดงธรรมเพื่อความสิ้นอาสวะ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “กรุณาเจโตวิมุติของเรา” หากเป็นเช่นนั้น เมื่อกรรมฐานเพื่อบรรลุพระอรหัตผลอันพระองค์ตรัสไว้แล้วด้วยเทศนาอันมีธัมมานุปัสสนาเป็นที่สุด เพราะเหตุไรจึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุ แต่นั้น เธอ...สมาธินี้อันเป็นไปกับด้วยวิตก” อีกเล่า? (ตอบว่า) ตรัสเพื่อแสดงความถึงที่สุดยอดแห่งธัมมานุปัสสนา จริงอยู่ ธัมมานุปัสสนานั้น เมื่อเป็นไปโดยความเป็นสังขารุเบกขา พิจารณาอยู่ซึ่งฌานธรรมดังที่กล่าวแล้ว ย่อมชื่อว่าถึงที่สุดยอดโดยพิเศษ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ตรัสเพื่อแสดงภูมิเป็นที่เกิดแห่งผลสมาบัติ

Puna yato kho tetiādi arahattappattito uddhaṃ laddhabbaphāsuvihāradassanaṃ. Tattha gagghasīti gamissasi. Tasmāti yasmā ‘‘savitakkampī’’tiādikā desanā mettādīnaṃ ārammaṇato aññasmiṃ ārammaṇe samādhiṃ sandhāya vuttā, na appamaññā, tasmā. ‘‘Tathevā’’tiādinā ganthantarenapi tamevatthaṃ samattheti. Tattha tathevāti tikacatukkajjhānavaseneva. Abhidhammeti cittuppādakaṇḍe (dha. sa. 251 ādayo), appamaññāvibhaṅgādīsu (vibha. 684 ādayo) ca tattha tattha abhidhammappadesesu.

อีกอย่างหนึ่ง คำเป็นต้นว่า ยโต โข เต เป็นการแสดงผาสุวิหารที่พึงได้ในเบื้องหน้าแต่การบรรลุพระอรหัตผล ในบทเหล่านั้น บทว่า คคฺฆสิ คือ จักไป บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่เทศนาเป็นต้นว่า “สวิตกฺกมฺปิ” ท่านกล่าวหมายถึงสมาธิในอารมณ์อื่นจากอารมณ์ของเมตตาเป็นต้น ไม่ได้หมายถึงอัปปมัญญา เพราะเหตุนั้น ท่านย่อมยังอรรถนั้นนั่นแหละให้สำเร็จแม้ด้วยคัมภีร์อื่นด้วยคำเป็นต้นว่า “ตเถว” ในบทเหล่านั้น บทว่า ตเถว คือ โดยอำนาจแห่งติกฌานและจตุกกฌานนั่นเทียว บทว่า อภิธมฺเม คือ ในจิตตุปปาทกัณฑ์ และในอัปปมัญญาวิภังค์เป็นต้น ในประเทศแห่งพระอภิธรรมนั้นๆ

273. Subhaparamādivasenāti subha-saddo ‘‘subhanteva adhimutto hotī’’ti (paṭi. ma. 1.212; a. ni. 8.66) evaṃ vuttasubhavimokkhaṃ sandhāya vutto uttarapadalopena. Parama-saddo ukkaṃsattho. Subho subhavimokkho paramo ukkaṃso paramā koṭi etissāti subhaparamā, mettācetovimutti, tato paraṃ tāya sādhetabbaṃ natthīti attho. Asādhāraṇassa atthassa adhippetattā vipassanāsukhādayo idha anavasarā. Itaretaravisiṭṭhāpete visesā, pageva parehi. Tenāha ‘‘aññamaññaṃ asadiso ānubhāvaviseso veditabbo’’ti. Visesetvāti aññamaññaṃ visiṭṭhaṃ katvā.

๒๗๓. ในคำว่า สุภปรมาทิวเสนาติ สุภศัพท์ ท่านกล่าวหมายถึงสุภวิโมกข์ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ย่อมน้อมใจเชื่อในสุภะนั่นเทียว” โดยการลบอุตตรบท ปรมศัพท์ มีอรรถว่า ยอดเยี่ยม ชื่อว่า สุภปรมา เพราะสุภวิโมกข์เป็นคุณอย่างยอดเยี่ยม เป็นที่สุดอย่างยอดเยี่ยมของเมตตาเจโตวิมุตตินั้น (ได้แก่) เมตตาเจโตวิมุติ อธิบายว่า กิจที่พึงทำให้สำเร็จยิ่งกว่านั้นด้วยเมตตาเจโตวิมุตตินั้นไม่มี เพราะท่านประสงค์เอาประโยชน์ที่ไม่ทั่วไป วิปัสสนาสุขเป็นต้นจึงไม่มีโอกาสในที่นี้ คุณวิเศษเหล่านี้แม้จะพิเศษกว่ากันและกัน ก็จะป่วยกล่าวไปไยถึง (ความพิเศษกว่าคุณวิเศษ) อื่นๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พึงทราบอานุภาพพิเศษที่ไม่เหมือนกันและกัน” บทว่า วิเสเสตฺวา คือ กระทำให้พิเศษกว่ากันและกัน

Tassa tassa upanissayattāti subhavimokkhādikassa tassa tassa vimokkhassa pakatūpanissayavasena upanissayapaccayabhāvato. Idāni tamatthaṃ pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ ‘‘mettāvihārissā’’tiādi vuttaṃ. Assa mettāvihārissa cittaṃ upasaṃharatoti sambandho. Appaṭikkūlaparicayāti mettābhāvanāvasena sattasaññite yattha katthaci ārammaṇe appaṭikkūlākāreneva gahaṇassa paricitattā. Tassa saṅkhārabhūtampi yaṃ kiñci ārammaṇaṃ appaṭikkūlākāreneva paccupatiṭṭhati, pageva sabhāvato. ‘‘Appaṭikkūla’’nti [Pg.389] tatthassa cittaṃ abhirativasena nirāsaṅkaṃ pavattati, paccanīkadhammehi ca sukhena, suṭṭhu ca vimuccati, yatassa jhānassa vimokkhapariyāyo vutto. Tenāha ‘‘appaṭikkūlesū’’tiādi. Yathāvutto ca attho anatthacaraṇādiadhippāyena sacetane ārammaṇe āghātaṃ uppādentassa paṭikkūlaparicayā acetanepi vātātapādike āghātuppattiyā vibhāvetabbo. Na tato paranti tato subhavimokkhato paraṃ kassaci vimokkhassa upanissayo na hotīti attho.

บทว่า ตสฺส ตสฺส อุปนิสฺสยตฺตา ความว่า เพราะความเป็นอุปนิสสยปัจจัยโดยความเป็นปกติอุปนิสัยแห่งวิโมกข์นั้นๆ มีสุภวิโมกข์เป็นต้น บัดนี้ เพื่อทรงกระทำเนื้อความนั้นให้ปรากฏยิ่งขึ้นแล้วแสดง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เมตฺตาวิหาริสฺส มีความสัมพันธ์ว่า เมื่อน้อมจิตของบุคคลผู้มีเมตตาวิหารธรรมเป็นเครื่องอยู่เข้าไป บทว่า อปฺปฏิิกฺกูลปริจยา ความว่า เพราะความที่การรับเอาโดยอาการที่ไม่น่ารังเกียจเท่านั้นในอารมณ์ใดๆ ที่เรียกว่าสัตว์ โดยอำนาจแห่งเมตตาภาวนา เป็นสิ่งที่สั่งสมไว้แล้ว อารมณ์ใดๆ แม้ที่เป็นสังขาร ก็ย่อมปรากฏแก่บุคคลนั้นโดยอาการที่ไม่น่ารังเกียจเท่านั้น จะกล่าวไปไยถึงอารมณ์ที่ไม่น่ารังเกียจโดยสภาพ บทว่า อปฺปฏิิกฺกูลํ ความว่า จิตของบุคคลนั้นย่อมเป็นไปในอารมณ์นั้นอย่างไม่รังเกียจโดยอำนาจแห่งความยินดียิ่ง และย่อมหลุดพ้นจากธรรมที่เป็นข้าศึกได้โดยง่ายและโดยดี เพราะเหตุที่ฌานของบุคคลนั้นถูกเรียกว่าเป็นวิโมกข์ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า อปฺปฏิิกฺกูเลสุ และเนื้อความที่กล่าวแล้ว พึงทำให้แจ่มแจ้งโดยการเกิดขึ้นแห่งอาฆาตในอารมณ์ที่ไม่มีเจตนา มีลมและแดดเป็นต้น เพราะความสั่งสมในสิ่งปฏิกูลของผู้ที่ทำอาฆาตให้เกิดขึ้นในอารมณ์ที่มีเจตนา ด้วยความประสงค์จะประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เป็นต้น บทว่า น ตโต ปรํ ความว่า อุปนิสัยแห่งวิโมกข์อย่างใดอย่างหนึ่งนอกเหนือไปจากสุภวิโมกข์นั้น ย่อมไม่มี

Abhihananti etenāti abhighāto, daṇḍo abhighāto yassa taṃ daṇḍābhighātaṃ, taṃ ādi yassa taṃ daṇḍābhighātādi, daṇḍābhighātādi rūpaṃ nimittaṃ yassa taṃ daṇḍābhighātādirūpanimittaṃ. Kiṃ pana tanti āha ‘‘sattadukkha’’nti, daṇḍappahārādijanitaṃ karajarūpahetukaṃ sattānaṃ uppajjanakadukkhanti attho. Rūpe ādīnavo suparividito hoti karuṇāvihārissa rūpanimittattā, dukkhassa karuṇāya ca paradukkhāsahanarasattāti adhippāyo. Tattha ākāse. Cittaṃ pakkhandati sabbaso rūpānaṃ abhāvo vivaramapagamoti.

บทว่า อภิฆาโต ความว่า เขาย่อมประหารด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้น สิ่งนี้ชื่อว่า อภิฆาต ท่อนไม้เป็นเครื่องประหารของรูปใด รูปนั้นชื่อว่า ทัณฑาภิฆาต ทัณฑาภิฆาตนั้นเป็นต้นของรูปใด รูปนั้นชื่อว่า ทัณฑาภิฆาตาทิ รูปมีทัณฑาภิฆาตเป็นต้น เป็นนิมิตของทุกข์ใด ทุกข์นั้นชื่อว่า ทัณฑาภิฆาตาทิรูปนิมิต ก็ทุกข์นั้นคืออะไร? จึงตรัสว่า สตฺตทุกฺขํ ความว่า ทุกข์ที่เกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลาย อันเกิดจากการประหารด้วยท่อนไม้เป็นต้น มีกรชรูปเป็นเหตุ โทษในรูปย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลผู้มีกรุณาวิหารธรรมเป็นเครื่องอยู่รู้ชัดดีแล้ว อธิบายว่า เพราะทุกข์มีรูปเป็นนิมิต และเพราะกรุณามีการทนไม่ได้ต่อทุกข์ของผู้อื่นเป็นกิจ ในอากาสนั้น จิตย่อมแล่นไป (โดยมนสิการว่า) ความไม่มีแห่งรูปทั้งหลายโดยประการทั้งปวง คือช่องว่าง คือความปราศไป

Tena tenātiādīsu ayaṃ yojanā – tena tena bhogasampattiādinā pāmojjakāraṇena pamuditānaṃ sattānaṃ uppannapāmojjaviññāṇaṃ samanupassantassa yogino ‘‘sādhu vatāyaṃ satto pamodatī’’ti muditāya pavattisambhavato pamuditaviññāṇassa dassanena viññāṇaggahaṇaparicitaṃ cittaṃ hotīti.

ในบททั้งหลายมีอาทิว่า เตน เตน นี้เป็นการประกอบความดังนี้ – สำหรับโยคีผู้พิจารณาเห็นวิญญาณอันประกอบด้วยความปราโมทย์ที่เกิดขึ้นแล้วของสัตว์ทั้งหลายผู้บันเทิงแล้ว เพราะเหตุแห่งความปราโมทย์นั้นๆ มีโภคสมบัติเป็นต้น เพราะมุทิตาย่อมเกิดขึ้นได้ว่า "ดีจริงหนอ สัตว์นี้ย่อมบันเทิง" จิตย่อมเป็นจิตที่สั่งสมการยึดถือวิญญาณ เพราะการเห็นวิญญาณที่บันเทิงแล้ว

Anukkamādhigatanti ākāsakasiṇavajje yattha katthaci kasiṇe rūpāvacarajjhānādhigamānukkamena rūpavirāgabhāvanāya adhigataṃ. Ākāsanimittaṃ gocaro etassāti ākāsanimittagocaraṃ, tasmiṃ ākāsanimittagocare paṭhamāruppaviññāṇe. Cittaṃ upasaṃharatoti dutiyāruppādhigamāya bhāvanācittaṃ nentassa, tathā bhāvayatoti attho. Tatthāti tasmiṃ paṭhamāruppaviññāṇe. Cittanti viññāṇañcāyatanacittaṃ. Pakkhandatīti anupavisati vimokkhabhāvena appeti.

บทว่า อนุกฺกมาธิคตํ ความว่า (ฌาน) ที่บรรลุแล้วด้วยภาวนาคือความคลายกำหนัดในรูป โดยลำดับแห่งการบรรลุรูปาวจรฌานในกสิณใดกสิณหนึ่ง เว้นอากาสกสิณ บทว่า อากาสนิมิตฺตโคจรํ ความว่า อากาสนิมิตเป็นโคจรของวิญญาณนี้ เหตุนั้น วิญญาณนี้ชื่อว่า อากาสนิมิตตโคจร ในปฐมอรูปวิญญาณนั้นซึ่งมีอากาสนิมิตเป็นโคจร บทว่า จิตฺตํ อุปสํหรโต ความว่า ของผู้ที่น้อมภาวนาจิตไปเพื่อบรรลุทุติยอรูปฌาน หรือของผู้ที่เจริญอยู่อย่างนั้น บทว่า ตตฺถ ได้แก่ ในปฐมอรูปวิญญาณนั้น บทว่า จิตฺตํ ได้แก่ วิญญาณัญจายตนจิต บทว่า ปกฺขนฺทติ คือ ย่อมเข้าไป คือ ย่อมแนบแน่นโดยความเป็นวิโมกข์

Ābhogābhāvatoti ‘‘sukhitā hontū’’tiādinā (paṭi. ma. 2.23) sukhāsīsanādivasena ābhujanābhāvato. Sattānaṃ sukhāsīsanādivasena pavattamānā [Pg.390] mettādibhāvanāva paramatthaggahaṇamukhena satte ārammaṇaṃ karoti, upekkhābhāvanā pana tathā appavattitvā kevalaṃ ajjhupekkhanavaseneva satte ārammaṇaṃ karotīti āha ‘‘upekkhāvihārissa sukhadukkhādiparamatthaggāhavimukhabhāvato avijjamānaggahaṇadukkhaṃ cittaṃ hotī’’ti. Nanu ca ‘‘kammassakā sattā, te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissantī’’tiādinā paṭikkhepavasenapi paramatthaggahaṇamukheneva upekkhābrahmavihāropi satte ārammaṇaṃ karotīti? Saccametaṃ, taṃ pana bhāvanāya pubbabhāge, matthakappattiyaṃ pana kevalaṃ ajjhupekkhanavaseneva satte ārammaṇaṃ karotīti savisesaṃ paramatthato avijjamāne eva visaye tassa pavatti. Avijjamānaggahaṇadukkhatā ca ajjhupekkhanavasena appanāppattiyā aparāmāsasattaggahaṇamuddhabhūtatāya veditabbā. Sesaṃ vuttanayameva.

บทว่า อาโภคาภาวโต ความว่า เพราะไม่มีการน้อมใจไปโดยอำนาจแห่งการปรารถนาความสุขเป็นต้น ด้วยคำเป็นต้นว่า "ขอสัตว์ทั้งหลายจงเป็นสุขเถิด" เมตตาภาวนาเป็นต้นที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งการปรารถนาความสุขเป็นต้นแก่สัตว์ทั้งหลายนั่นแหละ ย่อมกระทำสัตว์ให้เป็นอารมณ์โดยมีการยึดถือปรมัตถ์เป็นเบื้องต้น ส่วนอุเบกขาภาวนาไม่เป็นไปอย่างนั้น แต่ย่อมกระทำสัตว์ให้เป็นอารมณ์โดยอำนาจแห่งการเพ่งเฉยอย่างเดียวเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จิตของผู้มีอุเบกขาวิหารเป็นเครื่องอยู่ ย่อมเป็นจิตที่ยึดถือสิ่งที่ไม่มีอยู่จริงได้ยาก เพราะเว้นจากการยึดถือปรมัตถ์มีสุขและทุกข์เป็นต้น" (ถามว่า) ก็อุเบกขาพรหมวิหารก็ย่อมกระทำสัตว์ให้เป็นอารมณ์โดยมีการยึดถือปรมัตถ์เป็นเบื้องต้น แม้โดยอำนาจแห่งการปฏิเสธด้วยคำเป็นต้นว่า "สัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นของตน เขาจักเป็นสุขได้ตามความพอใจของใคร" มิใช่หรือ? (ตอบว่า) คำนั้นจริง แต่ว่า การยึดถือปรมัตถ์นั้นมีในเบื้องต้นแห่งภาวนา ส่วนในขณะที่ถึงที่สุด ย่อมกระทำสัตว์ให้เป็นอารมณ์โดยอำนาจแห่งการเพ่งเฉยอย่างเดียวเท่านั้น เพราะฉะนั้น ความเป็นไปของอุเบกขาพรหมวิหารนั้นในอารมณ์ที่ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์เท่านั้น จึงมีความพิเศษ และความเป็นสภาวะที่ยึดถือสิ่งที่ไม่มีอยู่จริงได้ยาก พึงทราบโดยความเป็นสภาวะที่เป็นยอดแห่งการยึดถือสัตว์บัญญัติโดยไม่ลูบคลำ ด้วยการถึงอัปปนาโดยอำนาจแห่งการเพ่งเฉย ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว

274. Sabbāpetāti sabbāpi etā appamaññā. Dānādīnanti pāramibhāvappattānaṃ dānādīnaṃ buddhakaradhammānaṃ. Sabbakalyāṇadhammānanti sabbesaṃ anavajjadhammānaṃ, samatiṃsāya pāramitānaṃ, tannimittānaṃ buddhayāniyānañca, sabbehi vā sundarasabhāvānaṃ. Na hi lokiyadhammā buddhakaradhammehi ānubhāvato ukkaṭṭhā nāma atthi, buddhadhammesu vattabbameva natthi. Paripūrikāti parivuddhikarā. Adhiṭṭhānāni viya hi appamaññā sabbāsaṃ pāramitānaṃ pāripūrikarā. ‘‘Hitajjhāsayatāyā’’tiādinā mettābrahmavihārādīnaṃ upekkhābrahmavihārassa adhiṭṭhānabhāvadassanamukhena catūhi appamaññāhi attano santānassa pageva abhisaṅkhatattā mahābodhisattā dānādipāramiyo pūretuṃ samatthā honti, nāññathāti imamatthaṃ dasseti. Imassa dātabbaṃ, imassa na dātabbanti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, ‘‘idaṃ dātabbaṃ, idaṃ na dātabbanti ca vibhāgaṃ akatvā’’ti vattabbato. Deyyapaṭiggāhakavikapparahitā hi dānapāramitā. Yathāha –

๒๗๔. บทว่า สพฺพาเปตา คือ อัปปมัญญาทั้งหมดเหล่านี้ บทว่า ทานาทีนํ คือ แห่งธรรมทั้งหลายมีทานเป็นต้น อันถึงความเป็นบารมี ซึ่งเป็นพุทธกรธรรม บทว่า สพฺพกลฺยาณธมฺมานํ คือ แห่งธรรมที่ไม่มีโทษทั้งปวง, แห่งบารมี ๓๐, และแห่งพุทธยานธรรมอันมีบารมี ๓๐ นั้นเป็นนิมิต, หรือแห่งธรรมที่มีสภาพดีงามกว่าธรรมทั้งปวง จริงอยู่ โลกิยธรรมทั้งหลายที่ชื่อว่าประเสริฐกว่าพุทธกรธรรมโดยอานุภาพ ย่อมไม่มี ในพุทธธรรมทั้งหลาย ไม่ต้องพูดถึงเลย บทว่า ปริปูริกา คือ ทำให้เจริญโดยรอบ จริงอยู่ อัปปมัญญาทั้งหลายย่อมทำให้บารมีทั้งปวงบริบูรณ์โดยรอบ เหมือนอธิษฐานธรรมทั้งหลาย ด้วยบทเป็นต้นว่า หิตชฺฌาสยตาย ทรงแสดงเนื้อความนี้ว่า พระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลายย่อมสามารถเพื่อบำเพ็ญบารมีมีทานเป็นต้นให้เต็มได้ เพราะสันดานของตนอันอัปปมัญญา ๔ อบรมไว้ดีแล้วแต่แรก โดยนัยแห่งการแสดงความเป็นอธิษฐานของอุเบกขาพรหมวิหาร (ซึ่งเป็นผล) ของพรหมวิหารมีเมตตาเป็นต้น, หาไม่แล้ว (ย่อมไม่สามารถ) พึงเห็นความเป็นผู้ฉลาด (ในข้อที่ว่า) "ควรให้แก่ผู้นี้, ไม่ควรให้แก่ผู้นี้" เพราะมีคำกล่าวว่า "และไม่กระทำการแบ่งแยก ว่าสิ่งนี้ควรให้, สิ่งนี้ไม่ควรให้" จริงอยู่ ทานบารมีย่อมปราศจากความตริตรึกในวัตถุที่ควรให้และผู้รับ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Yathāpi kumbho sampuṇṇo, yassa kassaci adhokato;

Vamatevudakaṃ nissesaṃ, na tattha parirakkhatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.118);

"หม้อที่เต็มเปี่ยม อันบุคคลใดบุคคลหนึ่งคว่ำลง ย่อมคายน้ำออกจนหมดสิ้นเท่านั้น ไม่เก็บรักษาน้ำนั้นไว้เลย ฉันใด"

‘‘Sabbasattāna’’nti idaṃ ‘‘sukhanidāna’’nti imināpi sambandhitabbaṃ, ‘‘dentī’’ti iminā ca. Tena deyyadhammena viya dānadhammenāpi mahāsattānaṃ lokassa bahūpakāratā [Pg.391] vuttā hoti, tathā tassa pariṇāmanato. Tadatthadīpanatthaṃ hi ‘‘vibhāgaṃ akatvā’’ti vatvāpi ‘‘sabbasattāna’’nti vuttaṃ. Tesanti sabbasattānaṃ. Upaghātanti etthāpi ‘‘vibhāgaṃ akatvā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Ayaṃ hettha padayojanā – vibhāgaṃ akatvā upaghātaṃ parivajjayantā sabbasattānaṃ sukhanidānaṃ sīlaṃ samādiyantīti. Sattakālavikapparahitā hi sīlapāramitā, lokatthameva cassa phalaṃ pariṇamīyati. Nekkhammaṃ bhajantīti pabbajjaṃ upagacchanti. Pabbajitassa hi sabbaso sīlaṃ paripūrati, na gahaṭṭhassa. Idhāpi ‘‘vibhāgaṃ akatvā sabbasattānaṃ sukhanidāna’’nti idaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Na hi bodhisattā kālavibhāgaṃ katvā pabbajjaṃ anutiṭṭhanti, sīlaṃ vā samādiyanti, nidassanamattañcetaṃ jhānādinekkhammabhajanassāpi icchitabbattā. Sabbasattānaṃ sukhanidānatā heṭṭhā vuttanayāva. Esa nayo sesesupi. Hitāhitesūti atthānatthesu. Asammohatthāyāti sammohaviddhaṃsanāya. Paññaṃ pariyodapentīti yogavihitaṃ vijjāṭṭhānādiṃ assutaṃ suṇantā sutaṃ vodapentā ahaṃkāramamaṃkārādiṃ vidhunantā ñāṇaṃ visodhenti. ‘‘Ahaṃ mamā’’ti vikapparahitā hi paññāpāramitā. Hitasukhatthāyāti sattānaṃ hitasukhādivuddhiyatthameva. Niccanti satataṃ avicchedena paṭipakkhena avokiṇṇaṃ. Vīriyamārabhantīti yathā sattānaṃ anuppannaṃ hitasukhaṃ uppajjati, uppannaṃ abhivaḍḍhati, evaṃ parakkamaṃ karonti. Saṅkocavikkheparahitā hi vīriyapāramitā. ‘‘Vīrabhāvaṃ pattāpī’’ti iminā aparaddhānaṃ niggahasamatthataṃ dasseti. Nānappakārakaṃ aparādhaṃ khamantīti mammacchedanākārena attani pavattitaṃ nānāvidhaṃ aparādhaṃ sahanti. Attaparavikappavirahitā hi dosasahanā khantipāramitā.

พึงเชื่อมบทว่า “สพฺพสตฺตานํ” นี้กับบทว่า “สุขนิทานํ” และกับบทว่า “เทนฺติ” ด้วย. ด้วยบทนั้น ท่านจึงกล่าวถึงความเป็นผู้มีอุปการะมากของพระมหาสัตว์ทั้งหลายแก่โลก คือสรรพสัตว์ แม้ด้วยทานธรรม (เจตนาทาน) เหมือนด้วยเทยยธรรม เพราะการน้อมทานนั้นไปอย่างนั้น. จริงอยู่ เพื่อแสดงอรรถนั้น แม้ตรัสว่า “วิภาคํ อกตฺวา” (ไม่กระทำการแบ่งแยก) แล้ว ก็ยังตรัสว่า “สพฺพสตฺตานํ” (แก่สัตว์ทั้งปวง). บทว่า เตสํ คือ แก่สัตว์ทั้งปวง. แม้ในบทว่า อุปฆาตํ นี้ ก็พึงนำบทว่า “วิภาคํ อกตฺวา” มาเชื่อม. การเชื่อมบทในที่นี้เป็นดังนี้ คือ (พระโพธิสัตว์) ไม่กระทำการแบ่งแยก เว้นการเบียดเบียน ย่อมสมาทานศีลอันเป็นเหตุแห่งความสุขของสรรพสัตว์. จริงอยู่ ศีลบารมีย่อมปราศจากการแบ่งแยกสัตว์และกาล และผลของศีลนั้นย่อมถูกน้อมไปเพื่อประโยชน์แก่โลกเท่านั้น. บทว่า เนกฺขมฺมํ ภชนฺติ คือ ย่อมเข้าถึงบรรพชา. จริงอยู่ ศีลย่อมบริบูรณ์โดยประการทั้งปวงแก่ผู้บวชแล้ว ไม่บริบูรณ์แก่คฤหัสถ์. แม้ในที่นี้ ก็พึงนำบทว่า “วิภาคํ อกตฺวา สพฺพสตฺตานํ สุขนิทานํ” นี้มาเชื่อม. จริงอยู่ พระโพธิสัตว์ทั้งหลายมิได้ทรงบำเพ็ญบรรพชาหรือสมาทานศีลโดยกระทำการแบ่งแยกกาล และคำนี้เป็นเพียงอุปมา เพราะการบำเพ็ญเนกขัมมะมีฌานเป็นต้นก็เป็นสิ่งที่พึงปรารถนา. ความเป็นเหตุแห่งความสุขของสรรพสัตว์ทั้งหลาย มีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น. นัยนี้มีแม้ในบทที่เหลือ. บทว่า หิตาหิเตสุ คือ ในสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์. บทว่า อสมฺโมหตฺถาย คือ เพื่อทำลายความหลง. บทว่า ปญฺญํ ปริโยทเปนฺติ คือ ย่อมชำระปัญญาให้บริสุทธิ์ คือ ฟังวิชาความรู้เป็นต้นอันเนื่องด้วยการปฏิบัติที่ยังไม่เคยฟัง ชำระสิ่งที่เคยฟังแล้วให้บริสุทธิ์ สลัดทิ้งอหังการ มมังการ เป็นต้น ชำระญาณให้บริสุทธิ์. จริงอยู่ ปัญญาบารมีย่อมปราศจากการแบ่งแยกว่า “เรา” “ของเรา”. บทว่า หิตสุขตฺถาย คือ เพื่อความเจริญแห่งประโยชน์และความสุขเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลายเท่านั้น. บทว่า นิจฺจํ คือ ติดต่อกัน ไม่ขาดสาย ไม่ระคนด้วยฝ่ายตรงข้าม. บทว่า วีริยมาภรนฺติ คือ ย่อมกระทำความพากเพียรโดยประการที่ประโยชน์สุขที่ยังไม่เกิดจะเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลาย และที่เกิดขึ้นแล้วจะเจริญยิ่งขึ้น. จริงอยู่ วิริยบารมีย่อมปราศจากความหดหู่และความฟุ้งซ่าน. ด้วยบทว่า “วีรภาวํ ปตฺตาปิ” นี้ ท่านแสดงถึงความสามารถในการข่มผู้กระทำผิด. บทว่า นานปฺปการกํ อปราธํ ขมนฺติ คือ ย่อมอดทนต่อความผิดนานาชนิดที่เกิดขึ้นแก่ตนประดุจการเชือดเฉือนอวัยวะสำคัญ. จริงอยู่ ขันติบารมีคือการอดทนต่อความผิด ย่อมปราศจากการแบ่งแยกตนและผู้อื่น.

Paṭiññaṃ na visaṃvādentīti avisaṃvādanasāmaññena sabbassapi anariyavohārassa akaraṇamāha. Paṭiññāte, apaṭiññāte ca diṭṭhādike micchāvikapparahitā hi saccapāramitā. Avicalādhiṭṭhānāti yathāsamādinnesu dānādidhammesu niccalādhiṭṭhāyino acalasamādānādhiṭṭhānā, samādinnesu ca buddhakaradhammesu sammadeva avaṭṭhānaṃ adhiṭṭhānapāramitā. Tesūti sattesu. Avicalāyāti paṭipakkhena akampanīyāya. Evanti yathāvuttena sattesu hitajjhāsayatādiākārena. Yathā ca brahmavihārādhiṭṭhānā pāramiyo, evaṃ adhiṭṭhānādhiṭṭhānāpi. Tathā hi yathāpaṭiññaṃ parānuggahāya pāramīnaṃ [Pg.392] anuṭṭhānena saccādhiṭṭhānaṃ, tappaṭipakkhapariccāgato cāgādhiṭṭhānaṃ, pāramīhi sacittupasamato upasamādhiṭṭhānaṃ, tāhi parahitūpāyakosallato paññādhiṭṭhānaṃ. Evaṃ paccekampi pāramitāsu yathārahaṃ netabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana pāramitāsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ paramatthadīpaniyaṃ cariyāpiṭakavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ, ativitthārabhayena na vitthārayimha. Tathā dasabalañāṇādiketi. Etāva hontīti etā honti evāti yojanā.

บทว่า ปฏิญฺญํ น วิสํวาเทนฺติ (ไม่กล่าวคำให้คลาดเคลื่อนจากปฏิญญา) ท่านกล่าวถึงการไม่กระทำอนริยโวหาร (คำพูดที่ไม่ใช่ของอารยชน) ทั้งปวง โดยความเสมอกันแห่งการไม่พูดให้คลาดเคลื่อน. จริงอยู่ สัจจบารมีย่อมปราศจากการคิดผิดในสิ่งที่เห็นเป็นต้น ทั้งที่รับปากไว้และไม่ได้รับปากไว้. บทว่า อวิกลาธิฏฺฐานา คือ เป็นผู้มีอธิษฐานอันมั่นคงในธรรมทั้งหลายมีทานเป็นต้นตามที่สมาทานไว้ มีอธิษฐานคือการสมาทานอันไม่หวั่นไหว และอธิษฐานบารมีคือการตั้งมั่นโดยชอบในพุทธกรธรรมทั้งหลายตามที่สมาทานไว้. บทว่า เตสุ คือ ในสัตว์ทั้งหลาย. บทว่า อวิกลาย คือ อันฝ่ายตรงข้ามไม่อาจทำให้หวั่นไหวได้. บทว่า เอวํ คือ โดยอาการมีความประสงค์ในประโยชน์เกื้อกูลในสัตว์ทั้งหลายเป็นต้น ดังที่กล่าวแล้ว. และบารมีทั้งหลายมีพรหมวิหารเป็นที่ตั้งฉันใด แม้มีอธิษฐาน (๔) เป็นที่ตั้งก็ฉันนั้น. จริงอยู่ เป็นดังนี้ คือ สัจจอธิษฐานมีได้ด้วยการบำเพ็ญบารมีเพื่ออนุเคราะห์ผู้อื่นตามที่ปฏิญญาไว้, จาคาธิษฐานมีได้เพราะการสละธรรมอันเป็นข้าศึกแก่บารมีเหล่านั้น, อุปสมาธิษฐานมีได้เพราะความสงบจิตของตนด้วยบารมีทั้งหลาย, ปัญญาธิษฐานมีได้เพราะความฉลาดในอุบายแห่งประโยชน์ของผู้อื่นด้วยบารมีเหล่านั้น. พึงนำไปใช้ในบารมีแต่ละอย่างตามสมควรอย่างนี้. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร สิ่งที่พึงกล่าวในบารมีทั้งหลาย พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาจริยาปิฎกชื่อปรมัตถทีปนี เราไม่ได้ขยายความเพราะเกรงว่าจะพิสดารเกินไป. ในบทว่า ทสพลญาณาทิเก ก็เช่นเดียวกัน. การเชื่อมความของบทว่า เอตาว โหนฺติ คือ เอตา โหนฺติ เอว (มีเท่านี้แล).

Brahmavihāraniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพรหมวิหารนิเทศ จบ.

Iti navamaparicchedavaṇṇanā.

อรรถกถาปริจเฉทที่ ๙ จบ.

10. Āruppaniddesavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาอารุปปนิเทศ

Paṭhamāruppavaṇṇanā

อรรถกถาปฐมารูป

275. Uddiṭṭhesūti [Pg.393] ‘‘cattāro āruppā’’ti evaṃ uddiṭṭhesu, niddhāraṇe cetaṃ bhummaṃ. Tenevāha ‘‘catūsu āruppesū’’ti. Tattha rūpavivekena arūpaṃ, arūpameva āruppaṃ jhānaṃ, idha pana tadatthaṃ kammaṭṭhānaṃ adhippetaṃ. Taṃ bhāvetukāmo catutthajjhānaṃ uppādetīti sambandho. Rūpādhikaraṇanti rūpahetu. Hetuattho hi ettha adhikaraṇa-saddo ‘‘kāmādhikaraṇa’’ntiādīsu (ma. ni. 1.168-169) viya. Daṇḍanaṭṭhena daṇḍo, muggarādi. Parapīḷādhippāyena tassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ. Sattānaṃ sasanaṭṭhena satthaṃ, āvudhaṃ. Bhaṇḍanaṃ kalaho. Virodho viggaho. Nānāvādo vivādo. Etanti yathāvuttaṃ daṇḍādānādikaṃ. Sabbasoti anavasesato. Āruppe arūpabhāve, āruppe vā bhave. Rūpānaṃyevāti diṭṭhādīnavānaṃ rūpānaṃyeva, na arūpānanti adhippāyo. Nibbidāyāti vikkhambhanavasena nibbindanatthāya. Virāgāyāti virajjanatthāya. Nirodhāyāti nirujjhanatthāya. Sabbametaṃ samatikkamaṃ sandhāya vuttaṃ. Daṇḍādānādīnanti ādi-saddena adinnādānādikaṃ sabbaṃ rūpahetukaṃ anatthaṃ saṅgaṇhāti, na idha pāḷiyaṃ āgatamevāti daṭṭhabbaṃ. Karajarūpeti yathāvuttādīnavādhikaraṇabhāvayogyaṃ dassetuṃ vuttaṃ, oḷārikarūpeti attho. Ādīnavanti dosaṃ. Tassāti rūpassa. Ālokoti vaṇṇaviseso evāti tattha pavattaṃ paṭibhāganimittaṃ ugghāṭetvā siyā ākāsanimittaṃ uggahetuṃ, na pana paricchinnākāsakasiṇaṃ ugghāṭetvā. Tassa hi ugghāṭanā nāma rūpanimitteneva siyāti āha ‘‘ṭhapetvā paricchinnākāsakasiṇaṃ navasū’’ti. Keci pana ‘‘ālokakasiṇampi ṭhapetvā aṭṭhasū’’ti vadanti, tassa pana ṭhapane kāraṇaṃ na dissati, karajarūpaṃ atikkantaṃ hoti tassa anālambanato.

๒๗๕. บทว่า Uddiṭṭhesu ความว่า ในธรรมที่ทรงยกขึ้นแสดงแล้วอย่างนี้ว่า “อรูป ๔” ภูมมวิภัตตินี้ลงในอรรถนิทธารณะ (การกำหนด) ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า catūsu āruppesu (ในอรูปทั้งหลาย ๔) ในบทเหล่านั้น บทว่า arūpaṃ (อรูป) ได้แก่ ภาวะที่ไม่มีรูปเพราะความสงัดจากรูป บทว่า āruppaṃ (อารุปปะ) ได้แก่ ฌานที่เป็นอรูปนั่นเอง แต่ในที่นี้ ประสงค์เอากรรมฐานเพื่อประโยชน์แก่อรูปนั้น มีความเกี่ยวข้องว่า ผู้ต้องการจะเจริญกรรมฐานนั้น ย่อมยังจตุตถฌานให้เกิดขึ้น บทว่า Rūpādhikaraṇaṃ ความว่า มีรูปเป็นเหตุ จริงอยู่ อธิกรณศัพท์ในที่นี้ลงในอรรถว่าเหตุ เหมือนในคำเป็นต้นว่า kāmādhikaraṇaṃ (มีกามเป็นเหตุ) ชื่อว่า daṇḍo (ทัณฑ์) เพราะอรรถว่าการลงโทษ ได้แก่ ท่อนไม้มีค้อนเป็นต้น การถือท่อนไม้นั้นโดยมีความประสงค์จะเบียดเบียนผู้อื่น ชื่อว่า daṇḍādānaṃ (ทัณฑาทาน) ชื่อว่า satthaṃ (ศัสตรา) เพราะอรรถว่าการประหัตประหารสัตว์ทั้งหลาย ได้แก่ อาวุธ Bhaṇḍanaṃ (ภัณฑนะ) ได้แก่ การทะเลาะ Kalaho (วิวาท) Virodho (วิโรธ) ได้แก่ การถือผิดกัน Viggaho (วิคคหะ) Nānāvādo (นานาวาท) ได้แก่ การกล่าววาจาต่าง ๆ กัน Vivādo (วิวาท) บทว่า Etaṃ ได้แก่ ทัณฑาทานเป็นต้นที่กล่าวแล้ว บทว่า Sabbaso ได้แก่ โดยไม่มีส่วนเหลือ บทว่า Āruppe ได้แก่ ในความเป็นอรูป หรือในอรูปภพ บทว่า Rūpānaṃyeva อธิบายว่า แห่งรูปทั้งหลายที่มีโทษอันเห็นแล้วเท่านั้น ไม่ใช่แห่งอรูปทั้งหลาย บทว่า Nibbidāya ความว่า เพื่อประโยชน์แก่ความเบื่อหน่ายด้วยอำนาจแห่งวิกขัมภนะ (การข่มไว้) บทว่า Virāgāya ความว่า เพื่อประโยชน์แก่ความคลายกำหนัด บทว่า Nirodhāya ความว่า เพื่อประโยชน์แก่ความดับ คำทั้งหมดนี้ ท่านกล่าวหมายถึงการก้าวล่วง ในบทว่า Daṇḍādānādīnaṃ พึงเห็นว่า ท่านสงเคราะห์เอาอนัตถะ (สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์) ทั้งปวงอันมีรูปเป็นเหตุ มีอทินนาทานเป็นต้น ด้วยอาทิศัพท์ ไม่ใช่เอามาแต่ที่มาในบาลีนี้เท่านั้น บทว่า Karajarūpe ท่านกล่าวเพื่อแสดงภาวะที่สมควรเป็นที่ตั้งแห่งโทษที่กล่าวแล้ว ความว่า ในรูปอันหยาบ บทว่า Ādīnavaṃ ได้แก่ โทษ บทว่า Tassa ได้แก่ แห่งรูป บทว่า Āloko ได้แก่ วรรณวิเศษ (สีที่พิเศษ) นั่นเอง เพราะฉะนั้น เพิกปฏิภาคนิมิตที่เกิดขึ้นในอาโลกกสิณนั้นเสียแล้ว พึงเพื่อจะยึดเอาอากาสนิมิตได้ แต่ไม่ใช่เพิกอากาสกสิณที่มีขอบเขตจำกัด เพราะว่า การเพิกอากาสกสิณนั้นย่อมมีได้ด้วยรูปนิมิตเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า ṭhapetvā paricchinnākāsakasiṇaṃ navasū (ในกสิณ ๙ อย่าง เว้นอากาสกสิณที่มีขอบเขตจำกัด) แต่บางท่านกล่าวว่า ṭhapetvā ālokakasiṇampi aṭṭhasū (ในกสิณ ๘ อย่าง เว้นแม้ซึ่งอาโลกกสิณ) แต่ว่า เหตุในการยกเว้นอาโลกกสิณนั้นไม่ปรากฏ (เพราะ) กายที่เกิดแต่กรรมเป็นอันก้าวล่วงแล้ว เพราะการไม่ยึดเอากายเป็นอารมณ์

Yadi evaṃ kasmā ‘‘catutthajjhānavasenā’’ti vuttaṃ. Nanu paṭhamajjhānādīnipi tassa anālambanavaseneva pavattanti paṭibhāganimittārammaṇattā? Saccametaṃ, oḷārikaṅgappahānato pana santasabhāvena āneñjappattena catutthajjhānena atikkantaṃ suṭṭhu atikkantaṃ nāma hotīti ‘‘catutthajjhānavasenā’’ti vuttaṃ[Pg.394]. Keci ‘‘assāsapassāsānaṃ nirujjhanato, kāmadhātusamatikkamanato cā’’ti vadanti, taṃ akāraṇaṃ, itaresaṃ cittasamuṭṭhānarūpānaṃ sambhavato, heṭṭhimajjhānānañca akāmadhātusaṃvattanīyato. Tappaṭibhāgamevāti karajarūpapaṭibhāgameva nimittaggāhasambhavato. Sadisañca nāma taṃ na hoti, tasmā kiṃ tassa samatikkamanenāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘kathaṃ? Yathā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kathanti kathetukamyatāpucchā. Yathāti opammatthe nipāto. Lekhācittanti kāḷavaṇṇādinā kataparikammāya lekhāya cittaṃ. Phalitantaranti vivaraṃ. Disvāti dūrato disvā. Samānarūpasaddasamudācāranti sadisarūpasaṇṭhānasarappayogaṃ.

ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุไรจึงตรัสว่า catutthajjhānavasena (ด้วยอำนาจแห่งจตุตถฌาน) ก็ปฐมฌานเป็นต้นก็ย่อมเป็นไปโดยอำนาจแห่งการไม่ยึดเอากายนั้นเป็นอารมณ์เหมือนกันมิใช่หรือ เพราะมีปฏิภาคนิมิตเป็นอารมณ์ คำนั้นจริง แต่ว่า (กาย) อันบุคคลก้าวล่วงแล้วด้วยจตุตถฌาน ซึ่งมีสภาวะสงบระงับ ถึงความเป็นอเนญชา (ความไม่หวั่นไหว) เพราะละองค์ฌานที่หยาบได้ ชื่อว่าเป็นอันก้าวล่วงด้วยดี เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า catutthajjhānavasena บางท่านกล่าวว่า “เพราะลมหายใจเข้าออกดับไป และเพราะก้าวล่วงกามธาตุได้” คำนั้นไม่ใช่เหตุผล เพราะรูปที่เกิดแต่จิตเหล่าอื่นก็ยังเป็นไปได้ และเพราะฌานเบื้องต่ำทั้งหลายก็ไม่เป็นไปในกามธาตุ บทว่า Tappaṭibhāgameva ความว่า เป็นปฏิภาค (ส่วนเปรียบ) ของกายที่เกิดแต่กรรมนั่นเอง เพราะยังมีการยึดถือนิมิตอยู่ และชื่อว่าสิ่งที่คล้ายกัน ย่อมไม่ใช่สิ่งนั้น (ของจริง) ฉะนั้น จะมีประโยชน์อะไรด้วยการก้าวล่วงสิ่งนั้น ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า kathaṃ? Yathā (อย่างไร? เหมือนดัง...) หมายถึงคำถามนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า kathaṃ เป็นคำถามด้วยความต้องการจะกล่าว บทว่า Yathā เป็นนิบาตในอรรถว่าอุปมา บทว่า Lekhācittaṃ ได้แก่ ภาพอันวิจิตรด้วยลายเส้นที่ตกแต่งด้วยสีดำเป็นต้น บทว่า Phalitāntaraṃ ได้แก่ ช่องว่าง บทว่า Disvā ได้แก่ เห็นแต่ไกล บทว่า Samānarūpasaddasamudācāraṃ ได้แก่ การมีรูปสัณฐานและเสียงที่คล้ายคลึงกัน

Ārammaṇavasenāti ‘‘mama cakkhu sobhanaṃ, mama kāyo thiro, mama parikkhārā sundarā’’ti evaṃ ārammaṇakaraṇavasena. Karajarūpasamaṅgikāloti attano attabhāvarūpena ceva ārammaṇarūpena ca samannāgatakālo. Tampīti kasiṇarūpassapi. Sāmiatthe hi idaṃ upayogavacanaṃ. Bhayasantāsaadassanakāmatā viya samatikkamitukāmatāti yojanā. Idañca yathāvuttānaṃ nibbidāvirāganirodhānaṃ sādhāraṇavacanaṃ. Te hi tayo apekkhitvā bhayasantāsaadassanakāmatā vuttā. Eko kira sunakho vane sūkarena pahaṭamatto palāto, so arūpadassanavelāya bhattapacanaukkhaliṃ dūrato disvā sūkarasaññāya bhīto uttasanto palāyi, pisācabhīruko puriso rattibhāge aparicite dese matthakacchinnaṃ tālakkhandhaṃ disvā pisācasaññāya bhīto uttasanto mucchito papati, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sūkarā…pe… veditabbā’’ti.

บทว่า Ārammaṇavasena ความว่า ด้วยอำนาจแห่งการทำเป็นอารมณ์อย่างนี้ว่า “ตาของเราสวยงาม กายของเรามั่นคง บริขารของเราสวยงาม” บทว่า Karajarūpasamaṅgikālo ได้แก่ กาลที่ประกอบพร้อมด้วยรูปคืออัตภาพของตน และด้วยรูปที่เป็นอารมณ์ บทว่า Tampīti ได้แก่ แม้แห่งกสิณรูป จริงอยู่ คำนี้เป็นอุปโยควจนะ (คำที่ใช้แทน) ในอรรถสามี (เจ้าของ) พึงประกอบความว่า ความต้องการจะก้าวล่วง เปรียบเหมือนความไม่ต้องการจะเห็นเพราะความกลัวและความหวาดสะดุ้ง และคำนี้เป็นคำกล่าวทั่วไปสำหรับนิพพิทา วิราคะ และนิโรธที่กล่าวแล้ว จริงอยู่ ท่านกล่าวถึงความไม่ต้องการจะเห็นเพราะความกลัวและความหวาดสะดุ้ง โดยอ้างอิงถึงธรรม ๓ ประการนั้น ได้ยินว่า สุนัขตัวหนึ่งในป่า ถูกสุกรขวิดเข้าแล้วก็หนีไป ในเวลาที่มองเห็นรูปไม่ชัด มันเห็นหม้อหุงข้าวแต่ไกล เกิดความสำคัญว่าเป็นสุกร จึงกลัว หวาดสะดุ้ง แล้วหนีไป ชายผู้กลัวปีศาจ ในเวลากลางคืน ในสถานที่ที่ไม่คุ้นเคย เห็นต้นตาลที่ถูกตัดยอด เกิดความสำคัญว่าเป็นปีศาจ จึงกลัว หวาดสะดุ้ง สลบแล้วล้มลง ท่านกล่าวคำว่า sūkarā…pe… veditabbā (พึงทราบ...ดุจสุกร) หมายถึงเรื่องนั้น

276. Evanti yathāvuttaṃ opammatthaṃ nigamento āha. Soti yogāvacaro. Tasmiṃ jhāne ādīnavaṃ passatīti sambandho. Rūpanti kasiṇarūpaṃ. Santavimokkhatoti arūpajjhānato. Tāni hi ‘‘ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā’’tiādīsu (a. ni. 8.72; 10.9) santavimokkhāti āgatā. Santatāsiddhi cassa anussutito daṭṭhabbā. Yathevāti eva-kārena yena pakārena etaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ duvaṅgikaṃ, evaṃ āruppānipīti [Pg.395] upekkhācittekaggatāvasena duvaṅgikattaṃ dasseti, na tatiyajjhāne viya duvaṅgikatāmattaṃ. Nanu cetthāpi duvaṅgikatāmattameva bhūmibhedatoti? Nāyaṃ doso upamopameyyabhāvassa bhinnādhikaraṇato.

๒๗๖. ท่านกล่าวบทว่า Evaṃ เพื่อสรุปเนื้อความแห่งอุปมาที่กล่าวแล้ว บทว่า So ได้แก่ พระโยคาวจร มีความเกี่ยวข้องว่า (พระโยคาวจรนั้น) ย่อมเห็นโทษในฌานนั้น บทว่า Rūpaṃ ได้แก่ กสิณรูป บทว่า Santavimokkhato ได้แก่ จากอรูปฌาน จริงอยู่ ฌานเหล่านั้นมาในบาลีเป็นต้นว่า ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā (วิโมกข์อันสงบระงับเหล่าใด ที่เป็นอรูป เพราะก้าวล่วงรูปทั้งหลาย) โดยชื่อว่า สันตวิโมกข์ และพึงทราบความสำเร็จแห่งความเป็นธรรมสงบของอรูปฌานนั้นโดยการฟังตามกันมา ในบทว่า Yathā eva ท่านแสดงความเป็นธรรมมีองค์สองด้วยอำนาจแห่งอุเบกขาและจิตเตกัคคตา ด้วยเอวศัพท์ว่า “รูปาวจรจตุตถฌานนี้มีองค์สองโดยประการใด แม้อรูปฌานทั้งหลายก็มีองค์สองโดยประการนั้น” ไม่ใช่แสดงเพียงความเป็นธรรมมีองค์สองเหมือนในตติยฌาน (ถามว่า) ก็ในจตุตถฌานนี้ก็เป็นเพียงธรรมมีองค์สองเหมือนกันมิใช่หรือ เพราะมีความแตกต่างกันโดยภูมิ (ตอบว่า) นี้ไม่ใช่โทษ เพราะภาวะแห่งอุปมาและอุปไมยมีอธิกรณะ (ที่ตั้ง) ต่างกัน

Tatthāti tasmiṃ rūpāvacaracatutthajjhāne. Nikantinti apekkhaṃ. Pariyādāyāti ādīnavadassanena tasmiṃ jhāne khepetvā, anapekkho hutvāti attho. Santato manasikaraṇeneva paṇītato, sukhumato ca manasikāro siddho hotīti āha ‘‘santato anantato manasi karitvā’’ti. Pattharitvāti pageva vaḍḍhitaṃ, tadā vaḍḍhanavasena vā pattharitvā. Tenāti kasiṇarūpena. Ugghāṭeti kasiṇanti rūpāvacaracatutthajjhānassa ārammaṇabhūtaṃ pathavīkasiṇādikasiṇarūpaṃ apaneti. Ugghāṭanavidhiṃ pana dassento ‘‘ugghāṭento hī’’tiādimāha. Tattha saṃvelletīti paṭisaṃharati. Aññadatthūti ekaṃsena. Neva ubbaṭṭatīti neva uṭṭhahati. Na vivaṭṭatīti na vinivaṭṭati. Imassāti imassa kasiṇarūpassa. Amanasikāranti manasi akaraṇaṃ acintanaṃ. Manasikārañca paṭiccāti ‘‘ākāso ākāso’’ti bhāvanāmanasikārañca nissāya. Idaṃ vuttaṃ hoti – rūpāvacaracatutthajjhānassa ārammaṇabhūtaṃ kasiṇarūpaṃ na sabbena sabbaṃ manasi karoto, tena ca phuṭṭhokāsaṃ ‘‘ākāso ākāso’’ti manasi karoto yadā taṃ bhāvanānubhāvena ākāsaṃ hutvā upaṭṭhāti, tadā so kasiṇaṃ ugghāṭeti nāma, tañca tena ugghāṭitaṃ nāma hotīti. Tenāha ‘‘kasiṇugghāṭimākāsamattaṃ paññāyatī’’ti. Sabbametanti tividhampetaṃ ekameva pariyāyabhāvato.

บทว่า ตตฺถ ได้แก่ ในรูปาวจรจตุตถฌานนั้น บทว่า นิกนฺตึ ได้แก่ ความเยื่อใย บทว่า ปริยาทาย มีความว่า ทำให้สิ้นไปในฌานนั้นด้วยการเห็นโทษ แล้วเป็นผู้ไม่มีความเยื่อใย เพราะมนสิการสำเร็จเป็นของสงบ ประณีต และละเอียดอ่อนได้ด้วยการมนสิการเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า สนฺตโต อนนฺตโต มนสิ กริตฺวา บทว่า ปตฺถริตฺวา ได้แก่ แผ่กสิณที่เจริญไว้แล้วก่อน หรือแผ่ไปโดยการเจริญในขณะนั้น บทว่า เตน ได้แก่ ด้วยกสิณรูป บทว่า อุคฺฆาเฏติ กสิณํ คือ ย่อมเพิกกสิณรูปมีปฐวีกสิณเป็นต้น อันเป็นอารมณ์ของรูปาวจรจตุตถฌาน ส่วนเมื่อจะทรงแสดงวิธีเพิกกสิณ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อุคฺฆาเฏนฺโต หิ ในบทเหล่านั้น บทว่า สํเวลฺเลติ คือ ย่อมม้วน บทว่า อญฺญทตฺถุ คือ โดยส่วนเดียว บทว่า เนว อุพฺพฏฺฏติ คือ ย่อมไม่ฟูขึ้น บทว่า น วิวฏฺฏติ คือ ย่อมไม่ถอยกลับ บทว่า อิมสฺส ได้แก่ แห่งกสิณรูปนี้ บทว่า อมนสิการํ คือ การไม่กระทำไว้ในใจ การไม่คิด บทว่า มนสิการญฺจ ปฏิจฺจ คือ อาศัยภาวนามนสิการว่า "อากาโส อากาโส" ความหมายที่กล่าวไว้มีดังนี้ คือ เมื่อโยคีบุคคลไม่มนสิการกสิณรูปอันเป็นอารมณ์ของรูปาวจรจตุตถฌานโดยสิ้นเชิง และมนสิการถึงโอกาสที่กสิณนั้นถูกต้องอยู่ว่า "อากาโส อากาโส" ในกาลใด กสิณรูปนั้นปรากฏเป็นอากาศด้วยอานุภาพแห่งภาวนา ในกาลนั้น โยคีบุคคลนั้นชื่อว่าย่อมเพิกกสิณ และกสิณนั้นชื่อว่าอันโยคีบุคคลนั้นเพิกแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กสิณุคฺฆาฏิมากาสมตฺตํ ปญฺญายติ" (อากาศเท่านั้นที่เพิกกสิณแล้วย่อมปรากฏ) บทว่า สพฺพเมตํ คือ ทั้งสามอย่างนี้เป็นอย่างเดียวกันนั่นแหละ เพราะเป็นคำปริยาย

‘‘Nīvaraṇāni vikkhambhantī’’ti kasmā vuttaṃ? Nanu rūpāvacarapaṭhamajjhānassa upacārakkhaṇeyeva nīvaraṇāni vikkhambhitāni, tato paṭṭhāya cassa na nesaṃ pariyuṭṭhānaṃ. Yadi siyā, jhānato parihāyeyya? Yaṃ paneke vadanti ‘‘attheva sukhumāni arūpajjhānavikkhambhaneyyāni nīvaraṇāni, tāni sandhāyetaṃ vutta’’nti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi mahaggatakusalesu lokuttarakusalesu viya odhiso pahānaṃ nāma atthi. Yo pana rūpāvacarehi āruppānaṃ uḷāraphalatādiviseso, so bhāvanāvisesena santatarapaṇītatarabhāvena tesuyeva purimapurimehi pacchimapacchimānaṃ [Pg.396] viyāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Vikkhambhantī’’ti pana vacanaṃ vaṇṇabhaṇanavasena vuttaṃ. Tathā hi aññatthāpi heṭṭhā pahīnānaṃ upari pahānaṃ vuccati. Ye pana ‘‘sabbe kusalā dhammā sabbesaṃ akusalānaṃ paṭipakkhāti katvā evaṃ vutta’’nti vadanti, tehi dutiyajjhānūpacārādīsu nīvaraṇavikkhambhanāvacanassa kāraṇaṃ vattabbaṃ. Sati santiṭṭhatīti ākāsanimittārammaṇā sati sammā sūpaṭṭhitā hutvā tiṭṭhati. Satisīsena cettha upacārajjhānānuguṇānaṃ saddhāpañcamānaṃ sakiccayogaṃ dasseti. Upacārenāti upacārajjhānena. Idhāpīti rūpāvacaracatutthajjhānaṃ sandhāya sampiṇḍanaṃ. Taṃ hi upekkhāvedanāsampayuttaṃ. Sesanti ‘‘sesāni kāmāvacarānī’’tiādi. Yaṃ idha vattabbamavuttaṃ, taṃ pana pathavīkasiṇaniddese (visuddhi. 1.51 ādayo) vuttanayānusārena veditabbanti āha ‘‘pathavīkasiṇe vuttanayamevā’’ti.

เพราะเหตุไรจึงตรัสว่า "นีวรณานิ วิกฺขมฺภนฺติ" (ย่อมข่มนิวรณ์ทั้งหลาย) ก็ในอุปจารขณะของรูปาวจรปฐมฌานนั่นเอง นิวรณ์ทั้งหลายถูกข่มไว้แล้วมิใช่หรือ และจำเดิมแต่นั้นมา การเกิดขึ้นแห่งนิวรณ์เหล่านั้นของโยคีบุคคลนั้นย่อมไม่มีมิใช่หรือ หากพึงมี ก็พึงเสื่อมจากฌานมิใช่หรือ ส่วนคำที่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "นิวรณ์ทั้งหลายที่ละเอียดอันจะพึงข่มได้ด้วยอรูปฌานยังมีอยู่ คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงนิวรณ์เหล่านั้น" คำนั้นเป็นเพียงมติของอาจารย์เหล่านั้น จริงอยู่ ในมหัคคตกุศลทั้งหลาย ไม่มีการละที่ชื่อว่าเป็นการละโดยส่วน (โอธิโสปหาน) เหมือนในโลกุตตรกุศลทั้งหลาย ส่วนความพิเศษแห่งอรูปฌานทั้งหลาย เช่น ความมีผลอันไพบูลย์กว่ารูปาวจรฌานทั้งหลายใด ความพิเศษนั้นพึงทราบว่า เป็นเหมือนความพิเศษแห่งฌานหลังๆ กว่าฌานก่อนๆ ในอรูปฌานเหล่านั้นนั่นเอง ด้วยความพิเศษแห่งภาวนา ด้วยความเป็นธรรมที่สงบกว่าและประณีตกว่า แต่คำว่า "วิกฺขมฺภนฺติ" นี้ ท่านกล่าวโดยนัยแห่งการกล่าวสรรเสริญคุณ จริงอยู่ แม้ในที่อื่น ท่านก็กล่าวถึงการละธรรมทั้งหลายที่ละได้แล้วในเบื้องต่ำซ้ำอีกในเบื้องบน ส่วนอาจารย์เหล่าใดกล่าวว่า "ท่านกล่าวอย่างนี้ เพราะถือว่า กุศลธรรมทั้งปวงเป็นปฏิปักษ์ต่ออกุศลธรรมทั้งปวง" อาจารย์เหล่านั้นพึงกล่าวถึงเหตุผลของการไม่กล่าวถึงการข่มนิวรณ์ในอุปจารแห่งทุติยฌานเป็นต้น บทว่า สติ สนฺติฏฺฐติ คือ สติมีอากาสนิมิตเป็นอารมณ์ ตั้งมั่นอยู่ คือตั้งอยู่ดีแล้ว และในที่นี้ ท่านแสดงการประกอบในกิจของตนแห่งอินทรีย์ ๕ มีศรัทธาเป็นที่ ๕ อันสมควรแก่อุปจารฌาน โดยมีสติเป็นประธาน บทว่า อุปจาเรน ได้แก่ ด้วยอุปจารฌาน บทว่า อิธาปิ เป็นการกล่าวรวบยอดโดยหมายถึงรูปาวจรจตุตถฌาน จริงอยู่ ฌานนั้นประกอบด้วยอุเบกขาเวทนา บทว่า เสสํ คือ คำเป็นต้นว่า "เสสานิ กามาวจรานิ" สิ่งใดที่ควรกล่าวในที่นี้แต่ยังมิได้กล่าว สิ่งนั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในปฐวีกสิณนิทเทส (วิสุทธิ. 1.51 เป็นต้น) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปฐวีกสิเณ วุตฺตนยเมวาติ" (เป็นนัยที่กล่าวไว้แล้วในปฐวีกสิณนั่นเอง)

Evaṃ yaṃ tattha avisiṭṭhaṃ, taṃ atidisitvā idāni visiṭṭhaṃ dassetuṃ ‘‘ayaṃ pana viseso’’tiādimāha. Yānapputoḷi kumbhimukhādīnanti oguṇṭhanasivikādiyānānaṃ mukhaṃ yānamukhaṃ, putoḷiyā khuddakadvārassa mukhaṃ putoḷimukhaṃ, kumbhimukhanti paccekaṃ mukha-saddo sambandhitabbo. Ākāsaṃyeva yānamukhādiparicchinnaṃ. Parikammamanasikārenāti parikammabhūtena manasikārena upacārajjhānena. Parikammaṃ anulomaṃ upacāroti ca anatthantarañhetaṃ. Pekkhamāno arūpāvacarajjhānacakkhunā.

ด้วยประการฉะนี้ ท่านอ้างถึงข้อความที่ไม่พิเศษในอากาสานัญจายตนฌานนั้นแล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงข้อความที่พิเศษ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อยํ ปน วิเสโส" บทว่า ยานปฺปุโตฬิ กุมฺภิมุขาทีนํ คือ ช่องแห่งยานทั้งหลายมีวอที่มีประทุนเป็นต้น ชื่อว่า ยานมุข, ช่องแห่งประตูเล็กของซุ้มประตู ชื่อว่า ปุโตฬิมุข, ปากหม้อ ชื่อว่า กุมฺภิมุข, พึงสัมพันธ์ศัพท์ว่า มุข เข้ากับแต่ละบท (หมายถึง) อากาศที่ถูกกำหนดโดยช่องยานเป็นต้นนั่นเอง บทว่า ปริกมฺมมนสิกาเรน ได้แก่ ด้วยมนสิการอันเป็นบริกรรม คือด้วยอุปจารฌาน และคำว่า ปริกมฺมํ อนุโลมํ อุปจาโร นี้ มีอรรถไม่ต่างกัน บทว่า เปกฺขมาโน คือ แลดูอยู่ด้วยจักษุคืออรูปาวจรฌาน

277. Sabbākārenāti rūpanimittaṃ daṇḍādānasambhavadassanādinā sabbena rūpadhammesu, pathavīkasiṇādirūpanimittesu, tadārammaṇajjhānesu ca dosadassanākārena, tesu eva vā rūpādīsu nikantippahānaanāvajjitukāmatādinā. Rūpajjhānampi rūpanti vuccati uttarapadalopena ‘‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’tiādīsu (dha. sa. 160; vibha. 625) yathā rūpabhavo rūpaṃ. Rūpīti hi rūpajjhānalābhīti attho. Ārammaṇampi kasiṇarūpaṃ rūpanti vuccati purimapadalopena yathā ‘‘devadatto datto’’ti. Rūpāni passatīti kasiṇarūpāni jhānacakkhunā passatīti attho. Tasmāti yasmā uttarapadalopena, purimapadalopena ca yathākkamaṃ rūpajjhānakasiṇarūpesu rūpavohāro dissati, tasmā. Rūpe rūpajjhāne taṃsahagatā saññā rūpasaññā. Tadārammaṇassa cāti ca-saddena yathāvuttaṃ rūpāvacarajjhānaṃ sampiṇḍeti, tena [Pg.397] pāḷiyaṃ ‘‘rūpasaññāna’’nti sarūpekasesena niddeso katoti dasseti. Virāgāti jigucchanato. Nirodhāti tappaṭibandhachandarāgavikkhambhanena nirodhanato. Vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘kiṃ vuttaṃ hotī’’tiādi vuttaṃ. Tassa sabbākārena virāgā anavasesānaṃ nirodhāti evaṃ vā ettha yojanā kātabbā.

๒๗๗. บทว่า สพฺพากาเรน คือ โดยอาการเห็นโทษในรูปธรรมทั้งหลาย ในรูปนิมิตมีปฐวีกสิณเป็นต้น และในฌานที่มีรูปนิมิตนั้นเป็นอารมณ์ ด้วยอาการทั้งปวงมีการเห็นความเกิดขึ้นแห่งทัณฑาทานเป็นต้น หรือโดยอาการละความพอใจและความไม่ปรารถนาจะมนสิการในรูปเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง แม้รูปฌาน ท่านก็เรียกว่า รูป ด้วยการลบอุตตรบท (ศัพท์หลัง) เหมือนในคำเป็นต้นว่า "รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ" ที่รูปภพ (ถูกเรียกว่า) รูป จริงอยู่ บทว่า รูปี มีความว่า ผู้ได้รูปฌาน แม้อารมณ์คือกสิณรูป ท่านก็เรียกว่า รูป ด้วยการลบปุริมบท (ศัพท์หน้า) เหมือนที่เรียก "เทวทตฺโต" ว่า "ทตฺโต" บทว่า รูปานิ ปสฺสติ มีความว่า ย่อมเห็นกสิณรูปทั้งหลายด้วยฌานจักษุ บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่โวหารว่า รูป ปรากฏในรูปฌานและกสิณรูปตามลำดับด้วยการลบอุตตรบทและปุริมบท เพราะเหตุนั้น สัญญาที่เกิดร่วมกับรูปฌานอันเป็นรูป ชื่อว่า รูปสัญญา ในบทว่า ตทารมฺมณสฺส จ ด้วย จ-ศัพท์ ท่านรวบรวมเอารูปาวจรฌานที่กล่าวแล้ว ด้วย จ-ศัพท์นั้น ท่านแสดงว่า ในบาลี ท่านแสดงบทว่า "รูปสญฺญานํ" ด้วยสรูเปกเสสนัย บทว่า วิราคา คือ เพราะความเบื่อหน่าย บทว่า นิโรธา คือ เพราะความดับด้วยการข่มฉันทราคะที่เกี่ยวเนื่องกับรูปสัญญานั้น เพื่อทำอรรถที่กล่าวแล้วนั่นแหละให้ปรากฏชัดขึ้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "กึ วุตฺตํ โหติ" หรือในที่นี้ พึงประกอบความดังนี้ว่า "ตสฺส สพฺพากาเรน วิราคา อนวเสสานํ นิโรธา" (เพราะความคลายกำหนัดในรูปสัญญานั้นโดยอาการทั้งปวง จึงมีความดับแห่งรูปสัญญาทั้งหลายที่ไม่มีส่วนเหลือ)

‘‘Ārammaṇe avirattassa saññāsamatikkamo na hotī’’ti idaṃ yasmā imāni jhānāni ārammaṇātikkamena pattabbāni, na aṅgātikkamenāti katvā vuttaṃ. Yasmā panettha saññāsamatikkamo ārammaṇasamatikkamena vinā na hoti, tasmā ‘‘samatikkantāsu ca saññāsu ārammaṇaṃ samatikkantameva hotī’’ti āha. Avatvā vuttoti sambandho. Samāpannassātiādīsu kusalasaññāvasena samāpannaggahaṇaṃ, vipākasaññāvasena upapannaggahaṇaṃ, kiriyāsaññāvasena diṭṭhadhammasukhavihāraggahaṇaṃ. Arahato hi jhānāni visesato diṭṭhadhammasukhavihāro. Yadi saññāsamatikkamassa anunipphādiārammaṇasamatikkamo vibhaṅge ca avutto, atha kasmā idha gahitoti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Ārammaṇasamatikkamavasenāpi ayamatthavaṇṇanā katā, ‘‘tadārammaṇassa cetaṃ adhivacana’’ntiādinā vibhaṅge viya saññāsamatikkamameva avatvāti adhippāyo.

คำว่า “การก้าวล่วงสัญญา ย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ยังไม่ปราศจากความกำหนัดในอารมณ์” นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะเหตุว่า ฌานเหล่านี้อันบุคคลพึงบรรลุได้ด้วยการก้าวล่วงอารมณ์ ไม่ใช่ด้วยการก้าวล่วงองค์ฌาน เพราะเหตุว่า ในอรูปฌานนี้ การก้าวล่วงสัญญาจะไม่มีหากปราศจากการก้าวล่วงอารมณ์ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “และเมื่อสัญญาทั้งหลายอันบุคคลก้าวล่วงแล้ว อารมณ์ก็เป็นอันก้าวล่วงแล้วนั่นเทียว” พึงทราบความเชื่อมโยงว่า ท่านไม่ได้กล่าวไว้ (โดยตรง) แต่ก็เป็นอันกล่าวแล้ว ในบทว่า สมปนฺนสฺส เป็นต้น พึงทราบว่า ท่านถือเอาศัพท์ว่า สมปนฺน โดยนัยแห่งกุศลสัญญา, ถือเอาศัพท์ว่า อุปปนฺน โดยนัยแห่งวิบากสัญญา, ถือเอาศัพท์ว่า ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาร โดยนัยแห่งกิริยาสัญญา จริงอยู่ ฌานทั้งหลายของพระอรหันต์ โดยพิเศษชื่อว่า ทิฏฐธรรมสุขวิหาร ท่านกล่าวคำว่า ยสฺมา ปนา เป็นต้น อ้างถึงคำถามที่ว่า “หากการก้าวล่วงอารมณ์ซึ่งเป็นผลตามมาของการก้าวล่วงสัญญา ท่านไม่ได้กล่าวไว้ในคัมภีร์วิภังค์ เหตุไรจึงนำมากล่าวไว้ในที่นี้เล่า?” ความมุ่งหมายก็คือ การอธิบายเนื้อความนี้ ท่านทำไว้โดยนัยแห่งการก้าวล่วงอารมณ์ด้วย โดยไม่ได้กล่าวถึงเฉพาะการก้าวล่วงสัญญาอย่างเดียวเหมือนในคัมภีร์วิภังค์ด้วยคำเป็นต้นว่า “คำว่า ตทารมฺมณสฺส นี้ เป็นชื่อของสิ่งนั้น” ดังนี้

278. Paṭighātenāti paṭihananena visayīvisayasamodhānena. Atthaṅgamātiādīsu purimaṃ purimaṃ pacchimassa pacchimassa atthavacanaṃ, tasmā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamo jhānasamaṅgikāle anuppattīti tassa idheva gahaṇe kāraṇaṃ anuyogamukhena dassetuṃ ‘‘kāmañcetā’’tiādi vuttaṃ. Ussāhajananatthaṃ paṭipajjanakānaṃ. Etāsaṃ paṭighasaññānaṃ. Ettha paṭhamāruppakathāyaṃ. Vacanaṃ atthaṅgamavasena.

๒๗๘. บทว่า ปฏิฆาเตน อธิบายว่า โดยการกระทบกัน คือโดยการประชุมพร้อมกันแห่งวิสัยี (ทวาร) และวิสัย (อารมณ์) ในบทว่า อตฺถงฺคมา เป็นต้น บทหน้าๆ เป็นคำอธิบายความหมายของบทหลังๆ เพราะฉะนั้น ความดับไปแห่งปฏิฆสัญญาทั้งหลาย คือ การไม่เกิดขึ้นในขณะที่ประกอบด้วยฌาน ท่านกล่าวคำว่า กามญฺเจตา เป็นต้น เพื่อแสดงเหตุผลในการกล่าวถึงเรื่องนั้นในที่นี้โดยเฉพาะ โดยตั้งเป็นคำถาม เพื่อปลุกเร้าความเพียรแก่ผู้ปฏิบัติทั้งหลาย (ท่านกล่าวถึง) ปฏิฆสัญญาทั้งหลายเหล่านี้ ในปฐมอรูปกถานี้ คำกล่าวนี้ (กล่าว) โดยนัยแห่งความดับไป

Kiṃ vā pasaṃsākittanena, paṭighasaññānaṃ pana atthaṅgamo idheva vattabbattā vuttoti dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sabhāvadhammassa abhāvo nāma paṭipakkhena pahīnatāya vā paccayābhāvena vā. Tesu rūpajjhānasamaṅgino paṭighasaññānaṃ abhāvo paccayābhāvamattena, na paṭipakkhādhigamenāti dassento āha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Tattha tāti paṭighasaññā[Pg.398]. Rūpāvacaranti rūpāvacarajjhānaṃ. Samāpannassāti samāpajjitvā viharantassa. Kiñcāpi na santīti yojanā. Na pahīnattā na santīti na tadā paṭighasaññā pahīnabhāvena na santi nāma. Tattha kāraṇamāha ‘‘na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattatī’’ti. Nanu ca paṭighasaññāpi arūpadhammā evāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘rūpāyattā ca etāsaṃ pavattī’’ti. Ayaṃ pana bhāvanāti arūpabhāvanamāha. Dhāretunti avadhāretuṃ. Idhāti arūpajjhāne. Āneñjābhisaṅkhāravacanādīhi āneñjatā. ‘‘Ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā’’tiādinā (a. ni. 8.72; 10.9) santavimokkhatā ca vuttā.

อีกอย่างหนึ่ง จะประโยชน์อะไรด้วยการกล่าวสรรเสริญ ท่านกล่าวคำว่า อถ วา เป็นต้น เพื่อแสดงว่า แต่ว่าความดับไปแห่งปฏิฆสัญญาทั้งหลาย ท่านกล่าวไว้เพราะเป็นสิ่งที่ควรกล่าวในที่นี้เท่านั้น ในเรื่องนั้น การไม่มีอยู่แห่งสภาวธรรม ย่อมมีได้เพราะถูกละด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ หรือเพราะไม่มีปัจจัย ในสองอย่างนั้น ท่านกล่าวคำว่า กิญฺจาปิ เป็นต้น เพื่อแสดงว่า การไม่มีอยู่แห่งปฏิฆสัญญาของผู้ที่ประกอบด้วยรูปฌาน เป็นเพียงเพราะไม่มีปัจจัย ไม่ใช่เพราะบรรลุธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ ในบทนั้น บทว่า ตา ได้แก่ ปฏิฆสัญญา บทว่า รูปาวจรํ ได้แก่ รูปาวจรฌาน บทว่า สมาปนฺนสฺส ได้แก่ ของผู้เข้าฌานอยู่ พึงประกอบความว่า กิญฺจาปิ น สนฺติ (แม้ไม่มีอยู่) คำว่า น ปหีนตฺตา น สนฺติ (ไม่มีอยู่เพราะยังไม่ได้ละ) หมายความว่า ในขณะนั้น ปฏิฆสัญญาทั้งหลายไม่มีอยู่โดยภาวะที่ถูกละแล้วหามิได้ ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวเหตุผลไว้ว่า “เพราะการเจริญรูปาวจรฌานไม่ได้เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัดในรูป” ท่านกล่าวคำว่า รูปายตฺตา จ เอตาสํ ปวตฺติ (และความเป็นไปของสัญญานั้นเนื่องด้วยรูป) อ้างถึงคำค้านที่ว่า “ก็ปฏิฆสัญญาก็เป็นอรูปธรรมมิใช่หรือ” บทว่า อยํ ปน ภาวนา (ส่วนภาวนานี้) ท่านหมายถึง อรูปภาวนา บทว่า ธาเรนฺตุ (จงทรงจำไว้) หมายถึง พึงกำหนดรู้ บทว่า อิธ (ในที่นี้) หมายถึง ในอรูปฌาน ความเป็นอาเนญชา (ความไม่หวั่นไหว) มาจากคำว่า อาเนญชาภิสังขาร เป็นต้น และความเป็นสันตวิโมกข์ (ความหลุดพ้นอันสงบ) ท่านกล่าวไว้ในพระบาลีเป็นต้นว่า “เย เต สนฺตา วิโมกฺขา อติกฺกมฺม รูเป อารุปฺปา” (วิโมกข์อันสงบเหล่านั้นใดที่เป็นอรูปฌานเพราะก้าวล่วงรูปทั้งหลาย)

279. Dosadassanapubbakapaṭipakkhabhāvanāvasena paṭighasaññānaṃ suppahīnattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhāti. Tathā pana na suppahīnattā sabbarūpāvacarasamāpattito vuṭṭhānaṃ siyā, paṭhamajjhānaṃ pana appakampi saddaṃ na sahatīti taṃ samāpannassa saddo kaṇṭakoti vuttaṃ. Āruppabhāvanāya abhāve cutito uddhaṃ uppattirahānaṃ rūpasaññāpaṭighasaññānaṃ yāva attano vipākappavatti, tāva anuppattidhammatāpādanena samatikkamo, atthaṅgamo ca vutto. Nānattasaññāsu pana yā tasmiṃ bhave na uppajjanti ekantarūpanissitā, tā anokāsatāya na uppajjanti, na āruppabhāvanāya nivāritattā, anivāritattā ca kāci uppajjanti. Tasmā tāsaṃ amanasikāro anāvajjanaṃ apaccavekkhaṇaṃ, javanapaṭipādakena vā bhavaṅgamanassa anto akaraṇaṃ appavesanaṃ vuttaṃ.

๒๗๙. เพราะปฏิฆสัญญาทั้งหลายอันบุคคลละได้ดีแล้วด้วยอำนาจแห่งการเจริญภาวนาที่เป็นปฏิปักษ์ซึ่งมีการเห็นโทษเป็นเบื้องหน้า บุคคลจึงไม่ออกจากอรูปสมาบัติแม้ด้วยเสียงอันดัง แต่เพราะยังละไม่ได้ดีอย่างนั้น การออกจากรูปาวจรสมาบัติทั้งปวงจึงพึงมีได้, ส่วนปฐมฌานย่อมทนไม่ได้แม้ต่อเสียงเพียงเล็กน้อย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เสียงเป็นหนามของผู้เข้าฌานนั้น เมื่อไม่มีอรูปภาวนา รูปสัญญาและปฏิฆสัญญาที่ควรจะเกิดขึ้นเบื้องหน้าแต่จุติไป ตราบเท่าที่วิบากของตนยังเป็นไปอยู่ การก้าวล่วงและความดับไป (ของสัญญาทั้งสองนั้น) ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งการทำให้ถึงภาวะที่ไม่เกิดขึ้น แต่ในบรรดานานัตตสัญญาทั้งหลาย นานัตตสัญญาเหล่าใดที่อาศัยรูปโดยส่วนเดียว ย่อมไม่เกิดขึ้นในภพนั้น, สัญญาเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะไม่มีโอกาส ไม่ใช่เพราะถูกห้ามไว้ด้วยอรูปภาวนา, และเพราะไม่ถูกห้ามไว้ นานัตตสัญญาบางอย่างจึงเกิดขึ้นได้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวถึงการไม่มนสิการ การไม่คำนึงถึง การไม่พิจารณา หรือการไม่กระทำ การไม่ให้เข้าไปในระหว่างภวังคจิต ด้วยมนสิการ (คือมโนทวาราวัชชนะ) ที่ทำให้ชวนะเกิดขึ้น

Tena ca nānattasaññāmanasikārahetūnaṃ rūpānaṃ samatikkamā samādhissa thirabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘saṅkhepato’’tiādi vuttaṃ. Apica imehi tīhi padehi ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vaṇṇo kathito sotūnaṃ ussāhajananatthaṃ, palobhanatthañca. Ye hi akusalā evaṃgāhino ‘‘sabbassādarahite ākāse pavattitasaññāya ko ānisaṃso’’ti, te tato micchāgāhato nivattetuṃ tīhi padehi jhānassa ānisaṃso kathito. Taṃ hi sutvā tesaṃ evaṃ bhavissati ‘‘evaṃ santā kirāyaṃ samāpatti evaṃ paṇītā, handassā nibbattanatthaṃ ussāhaṃ karissāmī’’ti.

และท่านกล่าวคำว่า สงฺเขปโต เป็นต้น เพื่อแสดงความมั่นคงแห่งสมาธิ เพราะการก้าวล่วงรูปทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งการมนสิการนานัตตสัญญาด้วยเหตุนั้น อีกประการหนึ่ง ท่านได้กล่าวคุณของอากาสานัญจายตนสมาบัติด้วยบททั้งสามนี้ เพื่อปลุกเร้าความเพียรและเพื่อชักจูงผู้ฟังทั้งหลาย จริงอยู่ ชนเหล่าใดเป็นคนเขลา มีความเห็นอย่างนี้ว่า “จะมีอานิสงส์อะไรด้วยสัญญาที่เกิดขึ้นในอากาศอันปราศจากสาระโดยสิ้นเชิง” ท่านได้กล่าวอานิสงส์ของฌานด้วยบทสามบทเพื่อห้ามพวกเขาจากความเห็นผิดนั้น เพราะเมื่อได้ฟังดังนั้นแล้ว พวกเขาก็จะมีความคิดเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “ได้ยินว่า สมาบัตินี้เมื่อเป็นเช่นนี้ ช่างประณีตนัก เอาเถิด เราจะพยายามเพื่อทำให้สมาบัตินั้นเกิดขึ้น”

280. Assāti [Pg.399] ākāsassa. Uppādo eva anto uppādanto, tathā vayanto. Sabhāvadhammo hi ahutvā sambhavato, hutvā ca vinassanato udayavayaparicchinno. Ākāso pana asabhāvadhammattā tadubhayābhāvato ananto vutto. Ajaṭākāsaparicchinnākāsānaṃ idha anadhippetattā ‘‘ākāsoti kasiṇugghāṭimākāso vuccatī’’ti āha. Kasiṇaṃ ugghāṭīyati etenāti kasiṇugghāṭo, tadeva kasiṇugghāṭimaṃ. Manasikāravasenāpīti rūpavivekamattaggahaṇena paricchedassa aggahaṇato anantapharaṇākārena pavattaparikammamanasikāravasenāpi. Anantaṃ pharatīti aggahitaparicchedatāya anantaṃ katvā parikammasamphassapubbakena jhānasamphassena phusati. Yathā bhisaggameva bhesajjaṃ, evaṃ ākāsānantameva ākāsānañcaṃ saṃyogaparassa ta-kārassa ca-kāraṃ katvā. Jhānassa pavattiṭṭhānabhāvato ārammaṇaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena ‘‘āyatanamassā’’ti vuttaṃ, adhiṭṭhānaṭṭhe āyatana-saddassa dassanato. Kāraṇākarasañjātidesanivāsatthepi āyatana-saddo idha yujjateva.

๒๘๐. บทว่า อสฺสาติ คือ อากาสสฺส (แห่งอากาศ) การเกิดขึ้นนั่นแหละเป็นที่สุด ชื่อว่า อุปฺปาทนฺโต (ที่สุดคือการเกิดขึ้น) ฉันใด การดับไป ก็ชื่อว่า วยนฺโต (ที่สุดคือการดับไป) ฉันนั้น จริงอยู่ สภาวธรรมเพราะอาศัยการเกิดขึ้นจากที่ยังไม่เคยมี และเพราะอาศัยการดับไปหลังจากที่มีขึ้นแล้ว จึงถูกกำหนดโดยความเกิดและความดับ แต่ว่าอากาศ ท่านกล่าวว่าไม่มีที่สุด เพราะเป็นอสภาวธรรม และเพราะไม่มีทั้งสองอย่างนั้น (คือความเกิดและความดับ) ท่านกล่าวว่า "บทว่า อากาโส หมายถึง กสิณุคฆาฏิมากาส" เพราะอชฏากาศและปริจฉินนากาศไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ กสิณถูกเพิกถอนออกไปด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กสิณุคฆาฏะ, กสิณุคฆาฏะนั้นเองชื่อว่า กสิณุคฆาฏิมะ บทว่า มนสิการวเสนาปิ คือ แม้ด้วยอำนาจแห่งมนสิการที่เป็นบริกรรมซึ่งเป็นไปด้วยอาการแผ่ไปไม่มีที่สุด เพราะไม่ยึดถือส่วนกำหนด ด้วยการยึดถือเพียงความสงัดจากรูป บทว่า อนนฺตํ ผลติ ความว่า ทำให้ไม่มีที่สุดโดยไม่มีการกำหนดขอบเขตแล้ว ย่อมถูกต้องด้วยฌานสัมผัสซึ่งมีบริกรรมสัมผัสเป็นเบื้องหน้า อากาสานันตะนั่นเองเป็นอากาสานัญจะ เหมือนกับที่ภิสัคคะเป็นเภสัชชะ โดยทำ ต-อักษรที่อยู่หลังสังโยคให้เป็น จ-อักษร อารมณ์ท่านเรียกว่า "อายตนะของฌานนั้น" ในความหมายว่าเป็นที่ตั้ง เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของฌาน เพราะพบเห็นอายตนศัพท์ในความหมายว่าเป็นที่ตั้ง อายตนศัพท์ในที่นี้ย่อมเหมาะสมแม้ในความหมายว่าเป็นเหตุ เป็นบ่อเกิด เป็นแดนเกิด และเป็นที่อยู่

Viññāṇañcāyatanakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยวิญญาณัญจายตนกถา

281. Ciṇṇo carito paguṇikato āvajjanādilakkhaṇo vasībhāvo etenāti ciṇṇavasībhāvo, tena ciṇṇavasībhāvena. Rūpāvacarasaññaṃ anatikkamitvā anadhigantabbato, taṃsahagatasaññāmanasikārasamudācārassa hānabhāgiyabhāvāvahato, taṃsamatikkameneva tadaññesaṃ samatikkamitabbānaṃ samatikkamasiddhito ca vuttaṃ ‘‘āsannarūpāvacarajjhānapaccatthikā’’ti. Vīthipaṭipannāya bhāvanāya uparūparivisesāvahabhāvato, paṇītabhāvasiddhito ca paṭhamāruppato dutiyāruppaṃ santatarasabhāvanti āha ‘‘no ca viññāṇañcāyatanamiva santā’’ti vakkhati hi ‘‘suppaṇītatarā honti, pacchimā pacchimā idhā’’ti (visuddhi. 1.290). Anantaṃ anantanti kevalaṃ ‘‘anantaṃ ananta’’nti na manasi kātabbaṃ na bhāvetabbaṃ, ‘‘anantaṃ viññāṇaṃ, anantaṃ viññāṇa’’nti pana manasi kātabbaṃ, ‘‘viññāṇaṃ viññāṇa’’nti vā.

๒๘๑. วสีภาวะมีอาวัชชนะเป็นต้น อันโยคีบุคคลนี้ได้สั่งสม ปฏิบัติ ทำให้คล่องแคล่วแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า จิณฺณวสีภาโว (ผู้มีวสีภาวะอันสั่งสมแล้ว), ด้วยโยคีบุคคลผู้มีวสีภาวะอันสั่งสมแล้วนั้น. ท่านกล่าวว่า "มีรูปาวจรฌานที่อยู่ใกล้เป็นข้าศึก" เพราะไม่อาจบรรลุได้หากไม่ก้าวล่วงรูปาวจรสัญญา, เพราะการเกิดขึ้นแห่งสัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยสัญญานั้นนำมาซึ่งความเป็นหานภาคิยะ, และเพราะความสำเร็จแห่งการก้าวล่วงธรรมอื่นที่ควรก้าวล่วงย่อมมีได้ด้วยการก้าวล่วงสัญญานั้นนั่นเอง. ท่านกล่าวว่า ทุติยารูปฌานมีสภาวะสงบกว่าปฐมารูปฌาน เพราะภาวนาที่ดำเนินไปตามแนวทางย่อมนำมาซึ่งคุณวิเศษที่สูงขึ้นไปๆ และเพราะความสำเร็จแห่งความเป็นสภาวะที่ประณีต จึงกล่าวว่า "แต่ไม่สงบเหมือนวิญญาณัญจายตนะ" จริงอยู่ ท่านจักกล่าวว่า "ในอรูปฌานเหล่านี้ ฌานหลังๆ ย่อมประณีตกว่าโดยลำดับ" ไม่พึงมนสิการ ไม่พึงเจริญเพียงว่า "อนันตัง อนันตัง" (ไม่มีที่สุด ไม่มีที่สุด) แต่พึงมนสิการว่า "อนันตัง วิญญาณัง อนันตัง วิญญาณัง" (วิญญาณไม่มีที่สุด วิญญาณไม่มีที่สุด) หรือว่า "วิญญาณัง วิญญาณัง" (วิญญาณ วิญญาณ)

Tasmiṃ nimitteti tasmiṃ paṭhamāruppaviññāṇasaṅkhāte viññāṇanimitte. Cittaṃ cārentassāti bhāvanācittaṃ pavattentassa. Ākāsaphuṭe viññāṇeti [Pg.400] kasiṇugghāṭimākāsaṃ pharitvā pavatte paṭhamāruppaviññāṇe ārammaṇabhūte. Appetīti appanāvasena pavattati. Sabhāvadhammepi ārammaṇasamatikkamabhāvanābhāvato idaṃ appanāppattaṃ hoti catutthāruppaṃ viya. Appanānayo panettha vuttanayenevāti ettha dutiyāruppajjhāne purimabhāge tīṇi, cattāri vā javanāni kāmāvacarāni upekkhāvedanāsampayuttāneva honti. ‘‘Catutthaṃ pañcamaṃ vā arūpāvacara’’ntiādinā (visuddhi. 1.276) paṭhamāruppajjhāne vuttena nayena, atha vā appanānayoti sabhāvadhammepi ārammaṇe jhānassa appanānayo ārammaṇātikkamabhāvanāvasena āruppaṃ appanaṃ pāpuṇāti, ‘‘appanāppattasseva hi jhānassa ārammaṇasamatikkamanamattaṃ tattha hotī’’ti maraṇānussatiniddese (visuddhi. 1.177) vuttanayena veditabboti attho.

บทว่า ตสฺมึ นิมิตฺเต คือ ในวิญญาณนิมิตนั้น อันได้ชื่อว่าปฐมารูปวิญญาณ. บทว่า จิตฺตํ จาเรนฺตสฺส คือ ของผู้ที่ยังภาวนาจิตให้เป็นไป. บทว่า อากาสผุเฏ วิญฺญาเณ คือ ในปฐมารูปวิญญาณอันเป็นอารมณ์ ซึ่งเกิดขึ้นโดยแผ่ไปในกสิณุคฆาฏิมากาส. บทว่า อปฺเปติ คือ ย่อมเป็นไปด้วยอำนาจอัปปนา. แม้จะเป็นสภาวธรรม แต่เพราะเป็นภาวนาที่ก้าวล่วงอารมณ์ ฌานนี้จึงถึงอัปปนาได้เหมือนจตุตถารูปฌาน. บทว่า อปฺปนานโย เปนฺถ วุตฺตนเยเนวาติ ความว่า ในทุติยารูปฌานนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในปฐมารูปฌาน ด้วยคำเป็นต้นว่า "ในส่วนเบื้องต้น ชวนะที่เป็นกามาวจร ๓ หรือ ๔ ขณะ ย่อมประกอบด้วยอุเบกขาเวทนาเท่านั้น ชวนะที่ ๔ หรือที่ ๕ เป็นอรูปาวจร" หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า อปฺปนานโย ความว่า แนวทางแห่งอัปปนาของฌานในอารมณ์แม้ที่เป็นสภาวธรรม พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในมรณานุสสตินิทเทสว่า "อรูปฌานย่อมถึงอัปปนาด้วยอำนาจแห่งภาวนาที่ก้าวล่วงอารมณ์ เพราะสำหรับฌานที่ถึงอัปปนาแล้ว ย่อมมีการก้าวล่วงอารมณ์เท่านั้นในฌานนั้น" นี้คือเนื้อความ

282. Sabbasoti sabbākārena paṭhamāruppe ‘‘āsannarūpajjhānapaccatthikatā, asantasabhāvatā’’ti evamādinā sabbena dosadassanākārena, tattha vā nikantipahānaanāvajjitukāmatādiākārena, sabbaṃ vā kusalavipākakiriyābhedato anavasesanti attho. Svāyamattho heṭṭhā vuttanayena ñātuṃ sakkāti āha ‘‘sabbasoti idaṃ vuttanayamevā’’ti. Jhānassa ākāsānañcāyatanatā bāhiratthasamāsavasena heṭṭhā vuttāti āha ‘‘pubbe vuttanayena jhānampi ākāsānañcāyatana’’nti. Ārammaṇassa pana samānādhikaraṇasamāsavasenāti sandassetuṃ ‘‘ārammaṇampī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘purimanayenevā’’ti idaṃ ‘‘nāssa anto’’tiādinā vuttapadasiddhiṃ sandhāya vuttaṃ. Yathā adhiṭṭhānaṭṭhena, evaṃ sañjātidesaṭṭhenapi āyatana-saddena idha attho yujjatīti dassetuṃ ‘‘tathā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sañjāyati etthāti sañjāti, sañjāti eva deso sañjātideso. Jhānaṃ appavattikaraṇena. Ārammaṇaṃ amanasikaraṇena. Ubhayampi vā ubhayatā yojetabbā. Jhānassapi hi anāvajjanaṃ, javanapaṭipādakena vā bhavaṅgamanassa anto akaraṇaṃ amanasikaraṇaṃ, ārammaṇassa ca ārammaṇakaraṇavasena appavattanaṃ appavattikaraṇanti atthassa sambhavato ekajjhaṃ katvā sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā.

๒๘๒. บทว่า สพฺพโส ความว่า โดยอาการทั้งปวง คือ โดยอาการเห็นโทษทั้งปวงในปฐมารูปฌานด้วยคำเป็นต้นว่า "มีความเป็นข้าศึกคือรูปฌานที่อยู่ใกล้, มีสภาวะไม่สงบ" หรือโดยอาการเป็นต้นว่า ละความพอใจ ไม่ต้องการจะพิจารณาในปฐมารูปฌานนั้น หรือว่า ทั้งหมดโดยไม่มีเหลือ โดยจำแนกเป็นกุศล วิบาก กิริยา. ท่านกล่าวว่า "บทว่า สพฺพโส นี้มีความหมายตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง" เพราะเนื้อความนี้สามารถทราบได้โดยนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นแล้ว. ท่านกล่าวว่า "แม้ฌานก็เป็นอากาสานัญจายตนะโดยนัยที่กล่าวไว้ก่อน" เพราะความเป็นอากาสานัญจายตนะของฌานได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นด้วยอำนาจแห่งพาหิรัตถสมาส. แต่เพื่อแสดงความเป็นอากาสานัญจายตนะของอารมณ์ด้วยอำนาจแห่งสมานาธิกรณสมาส ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อารมฺมณมฺปิ". ในบทนั้น คำว่า "ปุริมนเยเนวา" นี้ ท่านกล่าวอ้างถึงความสำเร็จแห่งบทที่กล่าวไว้แล้วด้วยคำเป็นต้นว่า "นสฺส อนฺโต". เพื่อแสดงว่า เนื้อความในที่นี้ย่อมเหมาะสมกับอายตนศัพท์ แม้ในความหมายว่าเป็นแดนเกิด เหมือนกับในความหมายว่าเป็นที่ตั้ง ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ตถา". ในบทนั้น ที่ชื่อว่า สัญชาติเทโส (แดนเกิด) เพราะย่อมเกิดในที่นั้น. (ก้าวล่วง) ฌานด้วยการไม่ทำให้เป็นไป, (ก้าวล่วง) อารมณ์ด้วยการไม่มนสิการ. หรือพึงประกอบทั้งสองอย่างด้วยอาการทั้งสอง. เพราะว่า แม้สำหรับฌาน การไม่พิจารณา หรือการไม่กระทำในภายในภวังคจิตอันเป็นบาทของชวนะ ชื่อว่า อมนสิการ (การไม่มนสิการ), และสำหรับอารมณ์ การไม่ทำให้เป็นไปโดยความเป็นอารมณ์ ชื่อว่า อัปปวัตติกรณะ (การไม่ทำให้เป็นไป) เพราะความหมายนี้มีอยู่ (ท่านจึงกล่าว) โดยรวบเป็นอันเดียวกัน ด้วยสาคัญญนิทเทส หรือด้วยเอกเสสนัย

Pubbe [Pg.401] anantassa ākāsassa ārammaṇakaraṇavasena paṭhamāruppaviññāṇaṃ attano pharaṇākāreneva ‘‘ananta’’nti manasi kātabbattā ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti vuttanti puna ‘‘manasikāravasena vā ananta’’nti vuttaṃ, sabbaso manasikaraṇavasenāti adhippāyo. Tenāha ‘‘anavasesato manasi karonto ‘ananta’nti manasi karotī’’ti. Jhānavibhaṅgepi ayamevattho vuttoti dassento ‘‘yaṃ pana vibhaṅge vutta’’ntiādimāha. Tassā pāḷiyā evaṃ vā attho veditabbo – taṃyeva ākāsaṃ phuṭaṃ viññāṇaṃ viññāṇañcāyatanaviññāṇena manasi karotīti. Ayaṃ panattho yutto viya dissati, taṃyeva ākāsaṃ viññāṇena phuṭaṃ tena gahitākāraṃ manasi karoti. Evaṃ taṃ viññāṇaṃ anantaṃ pharatīti. Yaṃ hi ākāsaṃ paṭhamāruppasamaṅgī viññāṇena anantaṃ pharati, taṃ pharaṇākārasahitameva viññāṇaṃ manasi karonto dutiyāruppasamaṅgī anantaṃ pharatīti vuccati.

ในกาลก่อน เพราะปฐมารุปปวิญญาณอันบุคคลพึงมนสิการว่า 'อนันต์' โดยอาการแผ่ไปของตนนั่นเทียว ด้วยอำนาจแห่งการทำอากาสบัญญัติอันหาที่สุดมิได้ให้เป็นอารมณ์ จึงตรัสไว้ว่า 'วิญญาณัง อนันตัง' แล้วตรัสอีกว่า 'มนสิการวเสนะ วา อนันตัง' อธิบายว่า ด้วยอำนาจแห่งการมนสิการโดยประการทั้งปวง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เมื่อมนสิการโดยไม่เหลือ ย่อมมนสิการว่า อนันต์' ดังนี้ เมื่อจะทรงแสดงว่า แม้ในฌานวิภังค์ ก็ตรัสอรรถนี้เหมือนกัน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ยัง ปะนะ วิภังเค วุตตัง' หรือพึงทราบอรรถแห่งบาลีนั้นอย่างนี้ว่า (โยคี) ย่อมมนสิการวิญญาณที่แผ่ไปในอากาสบัญญัตินั้นนั่นเทียว ด้วยวิญญาณัญจายตนวิญญาณ แต่อรรถนี้ปรากฏดุจว่าสมควร คือ (โยคี) ย่อมมนสิการอาการที่วิญญาณนั้นถือเอาแล้ว ซึ่งแผ่ไปในอากาสบัญญัตินั้นนั่นเทียวด้วยวิญญาณ ด้วยประการฉะนี้ (โยคี) ย่อมแผ่วิญญาณนั้นไปหาที่สุดมิได้ จริงอยู่ บุคคลผู้เข้าถึงปฐมารุปปฌาน ย่อมแผ่อากาสบัญญัติใดไปว่า 'อนันต์' ด้วยวิญญาณ, บุคคลผู้เข้าถึงทุติยารุปปฌาน เมื่อมนสิการวิญญาณพร้อมทั้งอาการแผ่ไปนั้นนั่นเทียว ท่านเรียกว่า ย่อมแผ่ไปหาที่สุดมิได้

Manasikāravasena anantapharaṇākārena idha anantatā, na ākāsassa viya uppādantādiabhāvenāti ‘‘nāssa antoti ananta’’nti ettakamevāha. ‘‘Ruḷhīsaddo’’ti iminā ‘‘viññāṇānañca’’nti etassa padassa atthe viññāṇañca-saddo niruḷhoti dasseti, yathāvuttaṃ vā viññāṇaṃ dutiyāruppajjhānena añcīyati vuttākārena ālambīyatīti viññāṇañcanti evampettha attho daṭṭhabbo. Sesaṃ vuttatthamevāti āha ‘‘sesaṃ purimasadisamevā’’ti.

ความเป็นอนันต์ในที่นี้ (มีได้) ด้วยอำนาจแห่งการมนสิการ โดยอาการแผ่ไปหาที่สุดมิได้, มิใช่ (มีได้) โดยความไม่มีที่สุดในเบื้องต้นเป็นต้น เหมือนความเป็นอนันต์แห่งอากาสบัญญัติ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า 'ชื่อว่าอนันตะ เพราะไม่มีที่สุด' ด้วยคำว่า 'เป็นรูฬหิศัพท์' นี้ ท่านแสดงว่า ในอรรถแห่งบทว่า 'วิญญาณานัญจะ' นี้ วิญญาณัญจศัพท์เป็นศัพท์ที่ตั้งขึ้นแล้ว (เป็นรูฬหิศัพท์) หรืออีกนัยหนึ่ง พึงเห็นอรรถในบทว่า 'วิญญาณัญจัง' นี้อย่างนี้ว่า วิญญาณตามที่กล่าวแล้ว อันบุคคลย่อมเข้าถึงด้วยทุติยารุปปฌาน คือย่อมยึดหน่วงเป็นอารมณ์โดยอาการที่กล่าวแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิญญาณัญจัง บทที่เหลือมีอรรถตามที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ท่านจึงกล่าวว่า 'บทที่เหลือเหมือนกับบทก่อนนั่นเทียว'

Ākiñcaññāyatanakathāvaṇṇanā

วรรณนาอากิญจัญญายตนกถา

283. Tatiyāruppakammaṭṭhāne yaṃ heṭṭhā vuttasadisaṃ, taṃ vuttanayānusārena veditabbaṃ, apubbameva vaṇṇayissāma. Tattha tassevāti yaṃ ārabbha viññāṇañcāyatanaṃ pavattaṃ, tasseva. Kiṃ pana tanti āha ‘‘ākāsānañcāyatanaviññāṇassā’’ti. Etena tato aññaṃ tatiyāruppajjhānassa ārammaṇaṃ natthīti dasseti. ‘‘Ārammaṇabhūtassā’’ti iminā tassa anārammaṇabhūtaṃ dutiyāruppaviññāṇaṃ nivatteti. Abhāvoti natthitā. Suññatāti rittatā. Vivittākāroti viveko. Tīhi padehi paṭhamāruppaviññāṇassa apagamameva vadati. ‘‘Manasi kātabbo’’ti vatvā [Pg.402] manasikāravidhiṃ dassetuṃ ‘‘taṃ viññāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha amanasikaritvāti sabbena sabbaṃ manasi akatvā acintetvā. Vā-saddo aniyamattho, tena tīsu pakāresu ekenapi atthasiddhīti dasseti.

๒๘๓. ในตติยารุปปกรรมฐาน บทใดที่เหมือนกับที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น, บทนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้ว, (เรา) จักพรรณนาเฉพาะบทที่ยังไม่เคยกล่าวเท่านั้น ในบทเหล่านั้น บทว่า 'ตัสเสวะ' ความว่า วิญญาณัญจายตนฌานเกิดขึ้นปรารภอารมณ์ใด, (ความไม่มี) แห่งอารมณ์นั้นนั่นเทียว (เป็นอารมณ์ของตติยารุปปฌาน) ถามว่า ก็อารมณ์นั้นคืออะไร? ท่านจึงกล่าวตอบว่า 'แห่งอากาสานัญจายตนวิญญาณ' ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า อารมณ์อื่นจากความไม่มีแห่งอากาสานัญจายตนวิญญาณนั้น ของตติยารุปปฌานไม่มี ด้วยบทว่า 'อารัมมณภูตัสสะ' นี้ ท่านห้ามทุติยารุปปวิญญาณที่มิได้เป็นอารมณ์ (ของตน) บทว่า 'อภาโว' คือ ความไม่มี บทว่า 'สุญญตา' คือ ความว่างเปล่า บทว่า 'วิวิตตากาโร' คือ ความสงัด ด้วยบททั้งสาม ท่านกล่าวถึงความปราศไปแห่งปฐมารุปปวิญญาณนั่นเทียว ครั้นกล่าวว่า 'พึงมนสิการ' แล้ว เพื่อจะแสดงวิธีแห่งการมนสิการ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ตัง วิญญาณัง' ในบทเหล่านั้น บทว่า 'อมนสิกริตวา' ความว่า ไม่กระทำไว้ในใจ ไม่คิดโดยประการทั้งปวง วา-ศัพท์ มีอรรถว่าไม่แน่นอน, ด้วยวา-ศัพท์นั้น ท่านแสดงว่า ความสำเร็จแห่งประโยชน์มีได้แม้ด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอาการ 3 อย่าง

Tasmiṃ nimitteti tasmiṃ paṭhamāruppaviññāṇassa abhāvasaṅkhāte jhānuppattinimitte. Ākāse phuṭeti ākāsaṃ pharitvā pavatte. ‘‘Ākāsaphuṭe’’ti vā pāṭho. Suññavivittanatthibhāveti suññabhāve, vivittabhāve, natthibhāve cāti yena ākārena bhāvitaṃ, tassa gahaṇatthaṃ vuttaṃ. Atha vā suññavivittanatthibhāveti suññavivittatāsaṅkhāte natthibhāve, tena vināsābhāvameva dasseti, na pure abhāvādike.

บทว่า 'ตัสฺมึ นิมิตฺเต' ความว่า ในนิมิตอันเป็นเหตุเกิดแห่งฌาน ซึ่งนับว่าความไม่มีแห่งปฐมารุปปวิญญาณนั้น บทว่า 'อากาเส ผุเฏ' ความว่า ในวิญญาณที่แผ่อากาสบัญญัติแล้วเป็นไป หรืออีกอย่างหนึ่ง บาลีเป็น 'อากาสผุเฏ' ก็มี บทว่า 'สุญฺญวิวิตฺตนตฺถิภาเว' ความว่า ในภาวะที่ว่าง ในภาวะที่สงัด และในภาวะที่ไม่มี, ท่านกล่าวไว้เพื่อประสงค์จะถือเอาอาการที่โยคีเจริญแล้ว อีกนัยหนึ่ง บทว่า 'สุญฺญวิวิตฺตนตฺถิภาเว' ความว่า ในภาวะที่ไม่มี ซึ่งนับว่าความว่างและความสงัด, ด้วยบทนั้น ท่านแสดงถึงความไม่มีเพราะความสลายไปเท่านั้น, ไม่ได้แสดงถึงความไม่มีเป็นต้นในกาลก่อน

Tasmiṃ hi appanācitteti ākiñcaññāyatanajjhānasampayutte appanāvasena pavatte citte, tasmiṃ vā paṭhamāruppassa apagamasaṅkhāte natthibhāve yathāvutte appanācitte uppanne. So bhikkhu abhāvameva passanto viharatīti sambandho. Puriso katthaci gantvā āgantvā suññameva passati, natthibhāvameva passatīti yojanā. Taṃ ṭhānanti taṃ sannipātaṭṭhānaṃ. ‘‘Parikammamanasikārena antarahite’’ti iminā ārammaṇakaraṇābhāvena tassa antaradhānaṃ na naṭṭhattāti dasseti. Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – yathā so puriso tattha sannipatitaṃ bhikkhusaṅghaṃ disvā gato, tato sabbesu bhikkhūsu kenacideva karaṇīyena apagatesu āgantvā taṃ ṭhānaṃ bhikkhūhi suññameva passati, na bhikkhūnaṃ tatopi apagatakāraṇaṃ, evamayaṃ yogāvacaro pubbe viññāṇañcāyatanajjhānacakkhunā paṭhamāruppaviññāṇaṃ disvā pacchā natthīti parikammamanasikārena tasmiṃ apagate tatiyāruppajjhānacakkhunā tassa natthibhāvameva passanto viharati, na tassa apagamanakāraṇaṃ vīmaṃsati jhānassa tādisābhogābhāvatoti. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammāti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ.

บทว่า 'ตัสฺมึ หิ อัปฺปนาจิตฺเต' ความว่า ในจิตที่สัมปยุตด้วยอากิญจัญญายตนฌาน ซึ่งเป็นไปโดยอำนาจอัปปนา, หรือในภาวะที่ไม่มี ซึ่งนับว่าความปราศไปแห่งปฐมารุปปวิญญาณนั้น เมื่ออัปปนาจิตตามที่กล่าวแล้วเกิดขึ้น มีความสัมพันธ์กันว่า 'ภิกษุนั้นย่อมอยู่ เห็นความไม่มีนั่นเทียว' มีวิธีประกอบความว่า 'บุรุษไปที่ไหนแห่งหนึ่งแล้วกลับมา ย่อมเห็นแต่ความว่างเปล่า คือย่อมเห็นแต่ภาวะที่ไม่มี' บทว่า 'ตัง ฐานัง' คือ สถานที่ประชุมนั้น ด้วยบทว่า 'อันตรธานไปเพราะบริกรรมมนสิการ' นี้ ท่านแสดงว่า การอันตรธานไปแห่งวิญญาณนั้นมีได้เพราะความไม่มีแห่งการกระทำให้เป็นอารมณ์, มิใช่มีได้เพราะความพินาศไป ในเรื่องนั้น มีการเปรียบเทียบอุปมาดังนี้: เปรียบเหมือนบุรุษนั้นเห็นภิกษุสงฆ์ประชุมกันในที่นั้นแล้วก็ไป, ต่อจากนั้น เมื่อภิกษุทั้งปวงหลีกไปด้วยกรณียกิจอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วกลับมา ย่อมเห็นสถานที่นั้นว่างจากภิกษุทั้งหลายเท่านั้น, ไม่ได้เห็นเหตุแห่งการหลีกไปของภิกษุทั้งหลาย แม้จากที่นั้นฉันใด, โยคาวจรนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน, ในกาลก่อน เห็นปฐมารุปปวิญญาณด้วยจักษุคือวิญญาณัญจายตนฌานแล้ว, ภายหลัง เมื่อวิญญาณนั้นปราศไปเพราะบริกรรมมนสิการว่า 'ไม่มี' ย่อมอยู่ เห็นแต่ภาวะที่ไม่มีแห่งวิญญาณนั้นด้วยจักษุคือตติยารุปปฌาน, ย่อมไม่พิจารณาเหตุแห่งความปราศไปแห่งวิญญาณนั้น เพราะฌานไม่มีความน้อมใจไปเช่นนั้น ในบทว่า 'สัพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม' นี้ คำใดที่พึงกล่าว, คำนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น

284. Natthitā pariyāyāsuññavivittabhāvāti ‘‘natthī’’ti padassa atthaṃ vadantena suññavivittapadānipi gahitāni. Āmeḍitavacanaṃ pana bhāvanākāradassanaṃ. Vibhaṅgepi imassa padassa ayamevattho vuttoti dassetuṃ ‘‘yampi vibhaṅge’’tiādi vuttaṃ. Tattha taññeva viññāṇaṃ abhāvetīti yaṃ pubbe ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti manasi kataṃ paṭhamāruppaviññāṇaṃ, taṃyevāti attho[Pg.403]. Taṃyeva hi ārammaṇabhūtaṃ paṭhamena viya rūpanimittaṃ tatiyenāruppenābhāvetīti. Khayato sammasananti bhaṅgānupassanamāha. Sā hi saṅkhatadhammānaṃ bhaṅgābhāvameva passantī ‘‘viññāṇampi abhāvetī’’tiādinā vattabbataṃ labhatīti adhippāyenāha ‘‘khayato sammasanaṃ viya vutta’’nti. Assāti pāṭhassa. Puna assāti viññāṇassa. Abhāvetīti abhāvaṃ karoti. Yathā ñāṇassa na upatiṭṭhati, evaṃ karoti amanasikaraṇato. Tato eva vibhāveti vigatabhāvaṃ karoti, vināseti vā yathā na dissati, tathā karaṇato. Teneva antaradhāpeti tirobhāvaṃ gameti. Na aññathāti imissā pāḷiyā evamattho, na ito aññathā ayujjamānakattāti adhippāyo.

๒๘๔. ความเป็นของว่างและความเป็นของสงัดเป็นชื่อเรียกโดยปริยายของความไม่มี เพราะเหตุนั้น เมื่ออรรถกถาจารย์กล่าวอธิบายความหมายของบทว่า “นตฺถิ” จึงถือเอาแม้บทว่าสุญญะและบทว่าวิวิตตะด้วย ส่วนคำที่กล่าวซ้ำเป็นการแสดงอาการแห่งการเจริญ เพื่อจะแสดงว่าแม้ในคัมภีร์วิภังค์ก็ตรัสอรรถนี้แห่งบทนี้ไว้อย่างนี้เหมือนกัน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ยมฺปิ วิภงฺเค” ไว้ ในคำเหล่านั้น บทว่า ตญฺเญว วิญฺญาณํ อภาเวติ มีความว่า ปฐมอรูปวิญญาณที่ท่านมนสิการไว้ในก่อนว่า “วิญฺญาณํ อนนฺตํ” นั่นแหละ ก็จริงอยู่ ท่านย่อมทำปฐมอรูปวิญญาณนั้นนั่นแหละอันเป็นอารมณ์ให้ไม่มีด้วยตติยอรูปฌาน เหมือนทำรูปนิมิตให้ไม่มีด้วยปฐมอรูปฌาน ท่านกล่าวถึงภังคานุปัสสนาด้วยคำว่า ขยโต สมฺมสนนฺติ จริงอยู่ ภังคานุปัสสนานั้น เมื่อเห็นความไม่มีคือความดับไปของสังขตธรรมทั้งหลายเท่านั้น ย่อมถึงความที่ควรจะกล่าวได้ด้วยคำเป็นต้นว่า “วิญฺญาณมฺปิ อภาเวติ” ด้วยอธิบายนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “ตรัสไว้เหมือนพิจารณาเห็นโดยความเป็นของสิ้นไป” ดังนี้ บทว่า อสฺส เป็นของพระบาลี อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อสฺส เป็นของวิญญาณ บทว่า อภาเวติ คือ ย่อมทำให้ไม่มี ท่านย่อมทำโดยอาการที่วิญญาณนั้นไม่ปรากฏแก่ญาณ เพราะการไม่มนสิการ เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ ท่านจึงกล่าวว่า วิภาเวติ คือ ย่อมทำให้ปราศจากความเป็นอยู่ หรือว่า วินาเสติ คือ ย่อมให้พินาศไป เพราะกระทำโดยอาการที่ไม่ปรากฏ เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ ท่านจึงกล่าวว่า อนฺตรธาเปติ คือ ย่อมทำให้อันตรธาน หรือว่า ติโรภาวํ คเมติ คือ ย่อมทำให้ถึงความลับไป บทว่า น อญฺญถา มีอธิบายว่า พระบาลีนี้มีความหมายอย่างนี้ ไม่เป็นอย่างอื่นไปจากนี้ เพราะไม่สมควร

Assāti paṭhamāruppaviññāṇābhāvassa. Kiñcananti kiñcipi. Sabhāvadhammassa appāvasesatā nāma bhaṅgo eva siyāti āha ‘‘bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthī’’ti. Sati hi bhaṅgamattepi tassa sakiñcanatā siyā. Akiñcananti ca viññāṇassa kiñci pakāraṃ aggahetvā sabbena sabbaṃ vibhāvanamāha. Sesaṃ vuttanayameva.

บทว่า อสฺส ได้แก่ แห่งความไม่มีอยู่ของปฐมอรูปวิญญาณ บทว่า กิญฺจนํ ได้แก่ แม้เล็กน้อย ชื่อว่าความเหลืออยู่น้อยแห่งสภาวธรรมพึงเป็นภังคะนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แม้สักว่าภังคะที่เหลืออยู่ของอากิญจัญญายตนสมาบัตินั้น ก็ไม่มี” ก็จริงอยู่ เมื่อแม้สักว่าภังคะมีอยู่ ความเป็นสภาวะมีกิเลสเครื่องกังวลเล็กน้อยของสภาวธรรมนั้นก็พึงมี และท่านกล่าวถึงการทำให้ไม่มีโดยประการทั้งปวง โดยไม่ยึดถืออาการอะไรๆ ของวิญญาณ ด้วยบทว่า อกิญฺจนํ ดังนี้ ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง

Nevasaññānāsaññāyatanakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเนวสัญญานาสัญญายตนกถา

285. No ca santāti yathā nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattiyā savisesā santā, evamayaṃ ākiñcaññāyatanasamāpatti no ca santā tadabhāvato. Yā ayaṃ khandhesu paccayayāpanīyatāya, rogamūlatāya ca rogasarikkhatā, dukkhatāsūlayogādinā gaṇḍasarikkhatā, pīḷājananādinā sallasarikkhatā ca, sā saññāya sati hoti, nāsatīti vuttaṃ ‘‘saññā rogo, saññā gaṇḍo, saññā salla’’nti. Sā cettha paṭukiccā pañcavokārabhavato oḷārikasaññā veditabbā. Na kevalaṃ saññā eva, atha kho vedanācetanādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Saññāsīsena pana niddeso kato. Etaṃ santanti etaṃ asantabhāvakararogādisarikkhasaññāvirahato santaṃ. Tato eva paṇītaṃ. Kiṃ pana tanti āha ‘‘nevasaññānāsaññā’’ti? Tadapadesena [Pg.404] taṃsampayuttajjhānamāha ‘‘ādīnava’’nti. Ettha rogādisarikkhasaññādisabbhāvopi ādīnavo daṭṭhabbo, na āsannaviññāṇañcāyatanapaccatthikatāva. Uparīti catutthāruppe. Sā vāti sā eva. Vattitāti pavattitā nibbattitā vaḷañjitā.

๒๘๕. บทว่า โน จ สนฺตา ความว่า เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติเป็นสมาบัติที่สงบระงับเป็นพิเศษ เพราะถึงความเป็นสภาวะที่สังขารเหลืออยู่และละเอียดฉันใด อากิญจัญญายตนสมาบัตินี้ไม่สงบระงับฉันนั้น เพราะไม่มีภาวะนั้น ความที่เหมือนเป็นโรคเพราะเป็นสภาวะที่ปัจจัยให้อยู่ไปได้และเพราะเป็นมูลแห่งโรค ความที่เหมือนเป็นฝีเพราะประกอบด้วยทุกขตาและหอกคือทุกข์เป็นต้น และความที่เหมือนเป็นลูกศรเพราะก่อให้เกิดความเจ็บปวดเป็นต้น อันใดนี้ในขันธ์ทั้งหลาย ความเป็นเช่นนั้นย่อมมีได้เมื่อสัญญามีอยู่ เมื่อไม่มีก็ไม่มี เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “สัญญาเป็นโรค สัญญาเป็นฝี สัญญาเป็นลูกศร” ในที่นี้ พึงทราบว่าสัญญานั้นเป็นโอฬาริกสัญญาจากปัญจโวการภพ มีกิจปรากฏชัด ไม่ใช่เพียงสัญญาอย่างเดียว แต่พึงเห็นการสงเคราะห์แม้เวทนา เจตนา เป็นต้นด้วย แต่ทรงทำการแสดงโดยยกสัญญาขึ้นเป็นประธาน บทว่า เอตํ สนฺตํ ความว่า ฌานนี้สงบระงับ เพราะปราศจากสัญญาที่เปรียบเหมือนโรคเป็นต้นอันกระทำความไม่สงบ เพราะเหตุนั้นนั่นแหละจึงประณีต ฌานนั้นคืออะไรเล่า ท่านจึงกล่าวว่า “เนวสัญฺญานาสญฺญา” ท่านกล่าวถึงฌานที่สัมปยุตด้วยเนวสัญญานาสัญญานั้นโดยอ้างถึงเนวสัญญานาสัญญานั้น ในบทว่า อาทีนวํ นี้ พึงเห็นว่าแม้ความมีอยู่ของสัญญาเป็นต้นที่เปรียบเหมือนโรคเป็นต้นก็เป็นโทษ ไม่ใช่เพียงความเป็นข้าศึกของวิญญาณัญจายตนะที่อยู่ใกล้เท่านั้น บทว่า อุปริ ได้แก่ ในจตุตถอรูปฌาน บทว่า สา วา ได้แก่ สมาบัตินั้นนั่นแหละ บทว่า วตฺติตา ได้แก่ เป็นไปแล้ว เกิดขึ้นแล้ว ได้ใช้สอยแล้ว

Tasmiṃ nimitteti tasmiṃ tatiyāruppasamāpattisaṅkhāte jhānanimitte. Mānasanti cittaṃ ‘‘mano eva mānasa’’nti katvā, bhāvanāmanasikāraṃ vā. Taṃ hi manasi bhavanti mānasanti vuccati. Jhānasampayuttadhammānampi jhānānuguṇatāya samāpattipariyāyo labbhatīti āha ‘‘ākiñcaññāyatanasamāpattisaṅkhātesu catūsu khandhesū’’ti, ārammaṇabhūtesūti adhippāyo.

บทว่า ตสฺมึ นิมิตฺเต ได้แก่ ในฌานนิมิตนั้นอันชื่อว่าตติยอรูปสมาบัติ บทว่า มานสํ ได้แก่ จิต โดยกระทำการวิเคราะห์ว่า “มโน เอว มานสํ” (ใจนั่นแหละชื่อว่ามานัส) หรือได้แก่ ภาวนามนสิการ ก็จริงอยู่ ภาวนามนสิการนั้นเกิดในใจ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า มานัส แม้ธรรมที่สัมปยุตด้วยฌานก็ได้ชื่อว่าสมาบัติโดยปริยาย เพราะเป็นไปตามสมควรแก่ฌาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในขันธ์ ๔ อันชื่อว่าอากิญจัญญายตนสมาบัติ” มีความหมายว่า ในขันธ์ทั้งหลายอันเป็นอารมณ์

286. Yathāvuttaṃ ākiñcaññaṃ ārammaṇapaccayabhāvato āyatanaṃ kāraṇamassāti jhānaṃ ākiñcaññāyatanaṃ, ākiñcaññameva ārammaṇapaccayabhūtaṃ jhānassa kāraṇanti ārammaṇaṃ ākiñcaññāyatananti evaṃ vā attho daṭṭhabbo. Sesamettha heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ.

๒๘๖. อากิญจัญญะตามที่กล่าวแล้วเป็นอายตนะ คือเป็นเหตุแห่งฌานนั้น เพราะเป็นปัจจัยคืออารมณ์ เพราะเหตุนั้น ฌานจึงชื่อว่าอากิญจัญญายตนะ หรือพึงเห็นอรรถอย่างนี้ว่า อากิญจัญญะนั่นแหละเป็นเหตุแห่งฌานโดยเป็นปัจจัยคืออารมณ์ เพราะเหตุนั้น อารมณ์จึงชื่อว่าอากิญจัญญายตนะ ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ

Yāya saññāya bhāvatoti yādisāya saññāya atthibhāvena. Yā hi sā paṭusaññākiccassa abhāvato saññātipi na vattabbā, saññāsabhāvānātivattanato asaññātipi na vattabbā, tassā vijjamānattāti attho. Tanti taṃ jhānaṃ. Taṃ tāva dassetunti ettha tanti taṃ sasāpaṭipadaṃ, yathāvuttasaññaṃ, tassā ca adhigamupāyanti attho. Nevasaññīnāsaññīti hi puggalādhiṭṭhānena dhammaṃ uddharantena saññāvantamukhena saññā uddhaṭā, aññathā nevasaññānāsaññāyatananti uddharitabbaṃ siyā. Sā pana paṭipadā yattha pavattati, yathā ca pavattati, taṃ dassetuṃ ‘‘ākiñcaññāyatanaṃ santato manasi karoti, saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetī’’ti vuttaṃ. Ākiñcaññāyatanaṃ hi catutthāruppabhāvanāya pavattiṭṭhānaṃ, saṅkhārāvasesasamāpatti pavattiākāroti. Yatra hi nāmāti yā nāma. Natthibhāvampīti viññāṇassa suññatampi, evaṃ sukhumampīti adhippāyo. Santārammaṇatāyāti santaṃ ārammaṇaṃ etissāti santārammaṇā, tabbhāvo santārammaṇatā, tāya, na jhānasantatāya. Na hi tatiyāruppasamāpatti catutthāruppajjhānato santā.

บทว่า ยาย สญฺญาย ภาวโต ความว่า เพราะความมีอยู่แห่งสัญญาเช่นใด ก็จริงอยู่ สัญญาใดนั้น อันใครๆ ไม่อาจกล่าวได้ว่าเป็นสัญญา เพราะไม่มีกิจของสัญญาที่ชัดเจน และไม่อาจกล่าวได้ว่าไม่เป็นสัญญา เพราะไม่ก้าวล่วงสภาวะของสัญญา ความหมายคือ เพราะความมีอยู่ของสัญญานั้น บทว่า ตํ ได้แก่ ฌานนั้น ในบทว่า ตํ ตาว ทสฺเสตุํ นี้ มีความว่า ฌานนั้นพร้อมทั้งปฏิปทา สัญญาตามที่กล่าวแล้ว และอุบายเพื่อบรรลุสัญญานั้น ก็จริงอยู่ เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโดยอ้างอิงบุคคล จึงทรงยกสัญญาขึ้นแสดงโดยผ่านทางบุคคลผู้มีสัญญา มิฉะนั้น พึงทรงยกขึ้นแสดงว่า เนวสัญฺญานาสญฺญายตนํ แต่เพื่อจะทรงแสดงว่าปฏิปทานั้นเป็นไปในที่ใด และเป็นไปอย่างไร จึงตรัสว่า “ย่อมมนสิการอากิญจัญญายตนะโดยความเป็นของสงบ ย่อมเจริญสมาบัติที่มีสังขารเหลืออยู่” ก็จริงอยู่ อากิญจัญญายตนะเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปเพื่อภาวนาจตุตถอรูปฌาน สมาบัติที่มีสังขารเหลืออยู่เป็นอาการแห่งการเป็นไป บทว่า ยตฺร หิ นาม ได้แก่ สมาบัติใดหนอ บทว่า นตฺถิภาวมฺปิ มีความว่า แม้ความว่างแห่งวิญญาณ แม้จะละเอียดถึงเพียงนี้ บทว่า สนฺตารมฺมณตายาติ วิเคราะห์ว่า สมาบัตินี้มีอารมณ์สงบระงับ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สันตารัมมณา ความเป็นแห่งสมาบัติที่มีอารมณ์สงบระงับนั้นชื่อว่า สันตารัมมณตา เพราะความเป็นสมาบัติมีอารมณ์สงบระงับนั้น ไม่ใช่เพราะความสงบระงับแห่งฌาน ก็จริงอยู่ ตติยอรูปสมาบัติไม่สงบระงับกว่าจตุตถอรูปฌาน

Codako [Pg.405] ‘‘yaṃ santato manasi karoti, na tattha ādīnavadassanaṃ bhaveyya. Asati ca ādīnavadassane samatikkamo eva na siyā’’ti dassento ‘‘santato ce manasi karoti, kathaṃ samatikkamo hotī’’ti āha. Itaro ‘‘asamāpajjitukāmatāyā’’ti parihāramāha, tena ādīnavadassanampi atthevāti dasseti. So hītiādinā vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Tattha yasmiṃ jhāne abhirati, tattha āvajjanasamāpajjanādipaṭipattiyā bhavitabbaṃ. Sā panassa tatiyāruppe sabbaso natthi, kevalaṃ aññābhāvato ārammaṇakaraṇamattamevāti dassento ‘‘kiñcāpī’’tiādimāha.

ผู้ถามแสดงว่า “บุคคลย่อมทำไว้ในใจถึงสมาบัติใดว่าสงบ, การเห็นโทษในสมาบัตินั้นไม่พึงมี และเมื่อการเห็นโทษไม่มี การก้าวล่วงก็ไม่พึงมีเลย” จึงกล่าวว่า “ถ้าทำไว้ในใจว่าสงบ การก้าวล่วงจะมีได้อย่างไร” ส่วนอีกท่านหนึ่ง (พระอรรถกถาจารย์) กล่าวแก้ว่า “เพราะความไม่ปรารถนาจะเข้าสมาบัติ” ด้วยคำแก้นั้น ท่านแสดงว่า แม้การเห็นโทษก็มีอยู่แท้จริง. ท่าน (พระฎีกาจารย์) ย่อมทำเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วนั่นแลให้ปรากฏชัดยิ่งขึ้นด้วยคำเป็นต้นว่า โส หิ. ในข้อนั้น บุคคลย่อมยินดียิ่งในฌานใด, ในฌานนั้นพึงมีการปฏิบัติคือการนึกถึงและการเข้าสมาบัติเป็นต้น. แต่การปฏิบัตินั้นของผู้ปฏิบัติท่านนั้นไม่มีเลยในตติยอรูปฌาน, ท่านแสดงว่า มีเพียงสักว่าการทำอารมณ์เพราะไม่มีสภาวะอื่น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กิญฺจาปิ.

Samatikkamitvāva gacchatīti tesaṃ sippīnaṃ jīvikaṃ tiṇāyapi amaññamāno te vītivattatiyeva. Soti yogāvacaro. Tanti tatiyāruppasamāpattiṃ. Pubbe vuttanayenāti ‘‘santā vatāyaṃ samāpattī’’tiādinā vuttena nayena santato manasi karonto. Tanti yāya nevasaññīnāsaññī nāma hoti, saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetīti vuccati, taṃ saññaṃ pāpuṇātīti yojanā. Saññāsīsena hi desanā. Paramasukhumanti ukkaṃsagatasukhumabhāvaṃ. Saṅkhārāvasesasamāpattinti ukkaṃsagatasukhumatāya saṅkhārānaṃ sesatāmattaṃ samāpattiṃ. Tenāha ‘‘accantasukhumabhāvappattasaṅkhāra’’nti. Antamaticca accantaṃ. Yato sukhumatamaṃ nāma natthi, tathāparamukkaṃsagatasukhumasaṅkhāranti attho. Paṭhamajjhānūpacārato paṭṭhāya hi tacchantiyā viya pavattamānāya bhāvanāya anukkamena saṅkhārā tattha antimakoṭṭhāsataṃ pāpitā, tato paraṃ nirodho eva, na saṅkhārappavattīti. Tena vuccati ‘‘saṅkhārāvasesasamāpattī’’ti.

บทว่า สมติกฺกมิตฺวาว คจฺฉติ ความว่า ไม่สำคัญอาชีพของช่างเหล่านั้นแม้เพียงเท่าใบหญ้า ย่อมก้าวล่วงช่างเหล่านั้นไปทีเดียว. บทว่า โส คือ พระโยคาวจร. บทว่า ตํ คือ ตติยารูปสมาบัติ. บทว่า ปุพฺเพ วุตฺตนเยน คือ ทำไว้ในใจว่าสงบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วด้วยคำเป็นต้นว่า สนฺตา วตายํ สมาปตฺติ. พึงประกอบความว่า บทว่า ตํ คือ ย่อมถึงสัญญานั้น ที่บุคคลชื่อว่ามีเนวสัญญานาสัญญีด้วยสัญญานั้น, ที่เรียกว่าย่อมเจริญสังขาราวเสสสมาบัติ. จริงอยู่ เทศนานี้มีสัญญาเป็นประธาน. บทว่า ปรมสุขุมํ คือ ภาวะที่สุขุมอย่างยิ่ง. บทว่า สงฺขาราวเสสสมาปตฺตึ คือ สมาบัติที่เป็นเพียงส่วนเหลือแห่งสังขาร เพราะมีความสุขุมอย่างยิ่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อจฺจนฺตสุขุมภาวปฺปตฺตสงฺขารํ. บทว่า อจฺจนฺตํ คือ ก้าวล่วงที่สุด. ความว่า สังขารที่สุขุมอย่างยิ่งถึงเพียงนั้น ที่ไม่มีสิ่งใดสุขุมยิ่งกว่า. จริงอยู่, สังขารทั้งหลายอันภาวนาที่ดำเนินไปโดยลำดับประดุจการถากไม้ ตั้งแต่ปฐมฌานอุปจารเป็นต้นไป ได้นำไปสู่ส่วนสุดท้ายในจตุตถารูปฌานนั้น, ต่อจากนั้นไปมีแต่นิโรธเท่านั้น ไม่มีความเป็นไปแห่งสังขาร. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สังขาราวเสสสมาบัติ.

287. Yaṃ taṃ catukkhandhaṃ. Atthatoti kusalādivisesavisiṭṭhaparamatthato. Visesato adhipaññāsikkhāya adhiṭṭhānabhūtaṃ idhādhippetanti āha ‘‘idha samāpannassa cittacetasikā dhammā adhippetā’’ti. Oḷārikāya saññāya abhāvatoti yadipi catutthāruppavipākasaññāya catutthāruppakusalasaññā oḷārikā, tathā vipassanāmaggaphalasaññāhi, tathāpi oḷārikasukhumatā nāma upādāyupādāya gahetabbāti pañcavokārabhavapariyāpannāya viya catuvokārepi heṭṭhā tīsu bhūmīsu saññāya viya oḷārikāya abhāvato. Sukhumāyāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattiyā sukhumāya saññāya bhāvato vijjamānattā. Nevasaññāti ettha [Pg.406] na-kāro abhāvattho, nāsaññanti ettha na-kāro aññattho, a-kāro abhāvatthova, asaññaṃ anasaññañcāti attho. Pariyāpannattāti ekadesabhāvena antogadhattā. Etthāti catutthāruppe. Dutiye atthavikappe nevasaññāti ettha na-kāro aññattho. Tathā nāsaññāti ettha na-kāro, a-kāro ca aññattho evāti tena dvayena saññābhāvo eva dassitoti dhammāyatanapariyāpannatāya āyatanabhāvo vuttovāti ‘‘adhiṭṭhānaṭṭhenā’’ti vuttaṃ nissayapaccayabhāvato.

๒๘๗. บทว่า ยํ ตํ จตุกฺขนฺธํ คือ ขันธ์ ๔ นั้น. บทว่า อตฺถโต คือ โดยอรรถะอันเป็นปรมัตถ์ที่พิเศษด้วยคุณวิเศษมีกุศลเป็นต้น. ท่านกล่าวว่า “ในที่นี้ ประสงค์เอาจิตตเจตสิกธรรมของผู้เข้าสมาบัติ” เพราะประสงค์เอาขันธ์ ๔ ที่เป็นที่ตั้งแห่งอธิปัญญาสิกขาโดยพิเศษในที่นี้. บทว่า โอฬาริกาย สญฺญาย อภาวโต ความว่า แม้ว่าจตุตถารูปกุศลสัญญาจะหยาบกว่าจตุตถารูปวิปากสัญญา และหยาบกว่าวิปัสสนามรรคผลสัญญาทั้งหลายก็จริง, ถึงกระนั้น คำว่า ความหยาบและความละเอียด พึงถือเอาโดยการเปรียบเทียบ เพราะไม่มีสัญญาที่หยาบเหมือนสัญญาที่นับเนื่องในปัญจโวการภพ หรือเหมือนสัญญาในภูมิ ๓ ชั้นต่ำในจตุโวการภพ. บทว่า สุขุมาย คือ เพราะมีความเป็นอยู่แห่งสัญญาที่ละเอียด เพราะถึงความเป็นสังขารที่เหลืออยู่และละเอียด. ในบทว่า เนวสญฺญา นี้ น-อักษร มีอรรถว่าไม่มี. ในบทว่า นาสญฺญา นี้ น-อักษร มีอรรถว่าอื่น, อ-อักษร มีอรรถว่าไม่มีนั่นเทียว, ความว่า มีสัญญาหยาบก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาละเอียดก็ไม่ใช่. บทว่า ปริยาปนฺนตฺตา คือ เพราะนับเนื่องเป็นส่วนหนึ่ง. บทว่า เอตฺถ คือ ในจตุตถารูปฌาน. ในอรรถวิกัปที่สอง, ในบทว่า เนวสญฺญา นี้ น-อักษร มีอรรถว่าอื่น. ในบทว่า นาสญฺญา นี้ น-อักษรและ อ-อักษร ก็มีอรรถว่าอื่นเหมือนกัน. เพราะฉะนั้น ท่านจึงแสดงความเป็นสัญญาแท้ด้วยอักษรสองตัวนั้น. เพราะนับเนื่องในธัมมายตนะ ความเป็นอายตนะจึงเป็นอันกล่าวแล้ว, ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อธิฏฺฐานฏฺเฐน เพราะเป็นนิสสยปัจจัย.

Kiṃ pana kāraṇaṃ, yenettha saññāva edisī jātāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘na kevala’’ntiādi. Saññāsīsenāyaṃ desanā katā ‘‘nānattakāyā nānattasaññino’’tiādīsu (dī. ni. 3.341, 359; a. ni. 9.24) viyāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ esa atthoti kañci visesaṃ upādāya sabhāvato atthīti vattabbasseva dhammassa kañci visesaṃ upādāya natthīti vattabbatāsaṅkhāto attho.

ท่านมุ่งถึงคำถามว่า “ก็อะไรเป็นเหตุ ที่ทำให้สัญญาในฌานนี้เกิดขึ้นเป็นเช่นนี้” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า น เกวลํ. พึงทราบว่า เทศนานี้ท่านทำโดยมีสัญญาเป็นประธาน เหมือนในพระสูตรเป็นต้นว่า นานตฺตกายา นานตฺตสญฺญิโน. บทว่า เอวํ เอส อตฺโถ ความว่า เนื้อความที่นับว่า ธรรมที่ควรกล่าวว่ามีอยู่โดยสภาวะโดยอาศัยคุณวิเศษอย่างหนึ่ง, ธรรมนั้นนั่นแหละควรกล่าวว่าไม่มีอยู่โดยอาศัยคุณวิเศษอีกอย่างหนึ่ง.

Atithokampi yaṃ telamatthi bhanteti āha akappiyabhāvaṃ upādāya, tadeva natthi, bhante, telanti āha nāḷipūraṇaṃ upādāya. Tenāha ‘‘tattha yathā’’tiādi.

ท่านกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ น้ำมันมีอยู่” โดยอ้างถึงน้ำมันแม้ที่มีอยู่น้อยนิด, และกล่าวถึงน้ำมันนั้นนั่นแหละว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ น้ำมันไม่มี” โดยอ้างถึงการที่จะทำให้เต็มทะนาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ตตฺถ ยถา.

Yadi ārammaṇasañjānanaṃ saññākiccaṃ, taṃ saññā samānā kathamayaṃ kātuṃ na sakkotīti āha ‘‘dahanakiccamivā’’tiādi. Saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattiyā eva hesā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ na sakkoti, tato eva ca ñāṇassa sugayhāpi na hoti. Tenāha ‘‘nibbidājananampi kātuṃ na sakkotī’’ti. Akatābhinivesoti akatavipassanābhiniveso appavattitasammasanacāro. Pakativipassakoti pakatiyā vipassako. Khandhādimukhena vipassanaṃ abhinivisitvā dvārālambanehi saddhiṃ dvārappavattadhammānaṃ vipassako sakkuṇeyya tabbisayaudayabbayañāṇaṃ uppādetuṃ, yathā pana sakkoti, taṃ dassetuṃ ‘‘sopī’’tiādi vuttaṃ. Kalāpasammasanavasenevāti catutthāruppacittuppādapariyāpanne phassādidhamme avinibbhujja ekato gahetvā kalāpato samūhato sammasanavasena nayavipassanāsaṅkhātakalāpasammasanavasena. Phassādidhamme vinibbhujjitvā visuṃ visuṃ sarūpato gahetvā aniccādivasena sammasanaṃ anupadadhammavipassanā[Pg.407]. Evaṃ sukhumattaṃ gatā yathā dhammasenāpatināpi nāma anupadaṃ na vipassaneyyāti attho.

ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า ทหนกิจฺจมิว เพื่อตอบคำถามว่า “ถ้ากิจของสัญญาคือการจำอารมณ์, สัญญานี้เมื่อเป็นสัญญาอยู่ ทำไมจึงทำกิจนั้นไม่ได้”. จริงอยู่ สัญญานี้ไม่สามารถทำกิจของสัญญาที่ชัดเจนได้ ก็เพราะถึงความเป็นสังขารที่เหลืออยู่และละเอียดเท่านั้น, และเพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงไม่อาจถูกรู้ได้ง่ายด้วยญาณ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แม้การทำให้เกิดความเบื่อหน่ายก็ทำไม่ได้”. บทว่า อกตาภินิเวโส คือ ผู้ไม่มีวิปัสสนาภินิเวสที่เคยทำไว้ ผู้มีวัตรคือการพิจารณาที่ยังไม่เป็นไป. บทว่า ปกติวิปสฺสโก คือ ผู้เจริญวิปัสสนาโดยปกติ. ผู้เจริญวิปัสสนาที่เข้าไปตั้งวิปัสสนาโดยมีขันธ์เป็นต้นเป็นประธาน ในธรรมที่เกิดขึ้นที่ทวารพร้อมกับทวารและอารมณ์, พึงสามารถทำให้เกิดอุทยัพพยญาณที่มีฌานนั้นเป็นอารมณ์ได้. แต่ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า โสปิ เพื่อแสดงว่าสามารถทำได้อย่างไร. บทว่า กลาปสมฺมสนวเสเนว คือ ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาโดยความเป็นกลุ่ม ที่เรียกว่า นยวิปัสสนา คือ ไม่แยกแยะผัสสาทิธรรมที่นับเนื่องในจิตตุปบาทแห่งจตุตถารูปฌาน แล้วรวบถือเอาโดยความเป็นกลุ่ม เป็นหมู่. การพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น หลังจากแยกแยะผัสสาทิธรรมแล้วถือเอาโดยสภาวะทีละอย่างๆ ชื่อว่า อนุปทธัมมวิปัสสนา. ความว่า สัญญาในฌานนี้ถึงความละเอียดอย่างนั้น ถึงขนาดที่แม้พระธรรมเสนาบดีก็ไม่อาจเจริญวิปัสสนาตามลำดับบทได้.

Therassāti aññatarassa therassa. Aññāhipīti ettha ayamaparā upamā – eko kira brāhmaṇo aññataraṃ purisaṃ manuññaṃ mattikabhājanaṃ gahetvā ṭhitaṃ disvā yāci ‘‘dehi me imaṃ bhājana’’nti. So surāsittataṃ sandhāya ‘‘nāyyo sakkā dātuṃ, surā ettha atthī’’ti āha. Brāhmaṇo attano samīpe ṭhitaṃ purisaṃ uddissa āha ‘‘tena hi imassa pātuṃ dehī’’ti. Itaro ‘‘natthayyo’’ti āha. Tattha yathā brāhmaṇassa ayogyabhāvaṃ upādāya ‘‘atthī’’tipi vattabbaṃ, pātabbatāya tattha abhāvato ‘‘natthī’’tipi vattabbaṃ jātaṃ, evaṃ idhāpīti daṭṭhabbaṃ.

บทว่า เถรสฺส ได้แก่ ของพระเถระรูปใดรูปหนึ่ง ในคำว่า อญฺญาหิปีติ นี้ มีอุปมาอื่นอีกอย่างหนึ่งดังนี้ ได้ยินว่า พราหมณ์คนหนึ่งเห็นบุรุษคนหนึ่งถือภาชนะดินที่น่าพอใจยืนอยู่ จึงได้ขอว่า "จงให้ภาชนะนี้แก่เรา" บุรุษนั้นหมายถึงภาชนะนั้นเต็มไปด้วยสุรา จึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ไม่อาจให้ได้ ในภาชนะนี้มีสุราอยู่" พราหมณ์กล่าวเจาะจงบุรุษที่ยืนอยู่ใกล้ตนว่า "ถ้าเช่นนั้น จงให้แก่บุรุษผู้นี้เพื่อดื่มเถิด" บุรุษอีกคนหนึ่ง (ผู้ถือภาชนะ) กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ไม่มี" ในอุปมานั้น พึงกล่าวว่า "มีอยู่" ก็ได้ โดยอ้างถึงความไม่เหมาะสมสำหรับพราหมณ์ และพึงกล่าวว่า "ไม่มี" ก็ได้ เพราะไม่มีส่วนที่ควรดื่มในภาชนะนั้น ฉันใด ในที่นี้ก็พึงทราบฉันนั้น

Kasmā panettha yathā heṭṭhā ‘‘ananto ākāso, anantaṃ viññāṇaṃ, natthi kiñcī’’ti tattha tattha bhāvanākāro gahito, evaṃ koci bhāvanākāro na gahitoti? Keci tāva āhu – ‘‘bhāvanākāro nāma sopacārassa jhānassa yathāsakaṃ ārammaṇe pavattiākāro, ārammaṇañcettha ākiñcaññāyatanadhammā. Te pana gayhamānā ekassa vā pubbaṅgamadhammassa vasena gahetabbā siyuṃ, sabbe eva vā. Tattha paṭhamapakkhe viññāṇassa gahaṇaṃ āpannanti ‘viññāṇaṃ viññāṇa’nti manasikāre catutthāruppassa viññāṇañcāyatanabhāvo āpajjati. Dutiyapakkhe pana sabbaso ākiñcaññāyatanadhammārammaṇatāya jhānassa ‘ākiñcaññaṃ ākiñcañña’nti manasikāre ākiñcaññāyatanatā vā siyā, abhāvārammaṇatā vā. Sabbathā nevasaññānāsaññāyatanabhāvo na labbhatī’’ti. Tadidamakāraṇaṃ tathā jhānassa appavattanato. Na hi catutthāruppabhāvanā viññāṇamākiñcaññaṃ vā āmasantī pavattati, kiñcarahi? Tatiyāruppassa santataṃ.

เพราะเหตุไร ในจตุตถารูปฌานนี้ จึงไม่มีการกล่าวถึงภาวนาอาการอย่างใดอย่างหนึ่งไว้ เหมือนอย่างในอรูปฌานเบื้องต่ำที่กล่าวถึงภาวนาอาการในฌานนั้นๆ ว่า "อากาศไม่มีที่สุด" "วิญญาณไม่มีที่สุด" "ไม่มีอะไรเลย" ? อาจารย์บางพวกกล่าวไว้ก่อนว่า "ชื่อว่าภาวนาอาการ คืออาการเป็นไปในอารมณ์ของตนๆ แห่งฌานพร้อมทั้งอุปจาระ และในที่นี้ อารมณ์ก็ได้แก่ธรรมคืออากิญจัญญายตนฌาน แต่ธรรมเหล่านั้น เมื่อถูกยึดหน่วง พึงถูกยึดหน่วงโดยอาศัยธรรมที่เป็นประธานอย่างหนึ่ง หรือพึงถูกยึดหน่วงทั้งหมดทีเดียว ในสองนัยนั้น ในนัยแรก การยึดหน่วงวิญญาณย่อมมีขึ้น เพราะฉะนั้น เมื่อมนสิการว่า 'วิญญาณ วิญญาณ' จตุตถารูปฌานก็จะกลายเป็นวิญญาณัญจายตนะไป ส่วนในนัยที่สอง เพราะฌานมีธรรมคืออากิญจัญญายตนะทั้งหมดเป็นอารมณ์ เมื่อมนสิการว่า 'ความไม่มีอะไร ความไม่มีอะไร' ก็จะกลายเป็นอากิญจัญญายตนะ หรือมีบัญญัติแห่งความไม่มีเป็นอารมณ์ไป ไม่ว่าจะโดยประการใด ก็ไม่สามารถบรรลุภาวะแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนะได้" คำกล่าวนี้ไม่เป็นเหตุผล เพราะฌานไม่ได้เป็นไปอย่างนั้น จริงอยู่ การเจริญจตุตถารูปฌานไม่ได้เป็นไปโดยการพิจารณาวิญญาณหรืออากิญจัญญายตนะ แต่เป็นไปอย่างไรเล่า? (เป็นไปโดยการพิจารณา) ความสงบแห่งตติยารูปฌาน

Yadi evaṃ, kasmā pāḷiyaṃ ‘‘santa’’nti na gahitanti? Kiñcāpi na gahitataṃ sutte (dī. ni. 2.129; saṃ. ni. 2.152), vibhaṅge (vibha. 606 ādayo) pana gahitameva. Yathāha – ‘‘taññeva ākiñcaññāyatanaṃ santato manasi karoti, saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetī’’ti (vibha. 619). Atha kasmā vibhaṅge viya sutte bhāvanākāro na gahitoti? Veneyyajjhāsayato, desanāvilāsato ca. Ye hi veneyyā yathā heṭṭhā tīsu [Pg.408] āruppesu ‘‘ananto ākāso, anantaṃ viññāṇaṃ, natthi kiñcī’’ti bhāvanākāro gahito, evaṃ aggahite eva tasmiṃ tamatthaṃ paṭivijjhanti, tesaṃ vasena sutte tathā desanā katā, suttantagatikāva abhidhamme suttantabhājanīye (vibha. 605 ādayo) uddesadesanā. Ye pana veneyyā vibhajitvā vutteyeva tasmiṃ tamatthaṃ paṭivijjhanti, tesaṃ vasena vibhaṅge bhāvanākāro vutto. Dhammissaro pana bhagavā sammāsambuddho dhammānaṃ desetabbappakāraṃ jānanto katthaci bhāvanākāraṃ gaṇhāti, katthaci bhāvanākāraṃ na gaṇhāti. Sā ca desanā yāvadeva veneyyavinayatthāti ayamettha desanāvilāso. Suttantadesanā vā pariyāyakathāti tattha bhāvanākāro na gahito, abhidhammadesanā pana nippariyāyakathāti tattha bhāvanākāro gahitoti evampettha bhāvanākārassa gahaṇe, aggahaṇe ca kāraṇaṃ veditabbaṃ.

ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรในพระบาลีจึงไม่กล่าวไว้ว่า "สงบ" ? แม้จะไม่ได้กล่าวไว้ในพระสูตร แต่ในคัมภีร์วิภังค์ก็ได้กล่าวไว้แล้วทีเดียว ดังที่ตรัสไว้ว่า "ย่อมมนสิการอากิญจัญญายตนสมาบัตินั้นนั่นแหละโดยความเป็นของสงบ ย่อมเจริญสมาบัติอันมีสังขารเป็นส่วนเหลือ" ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไรในพระสูตรจึงไม่กล่าวถึงภาวนาอาการเหมือนในคัมภีร์วิภังค์? เพราะอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ และเพราะความงดงามแห่งเทศนา จริงอยู่ เวไนยสัตว์เหล่าใดสามารถแทงตลอดเนื้อความนั้นได้ แม้เมื่อมิได้ทรงแสดงภาวนาอาการนั้นไว้ เหมือนอย่างที่ทรงแสดงภาวนาอาการในอรูปฌานเบื้องต่ำ ๓ ประการว่า "อากาศไม่มีที่สุด" "วิญญาณไม่มีที่สุด" "ไม่มีอะไรเลย" เทศนาในพระสูตรจึงได้ทรงกระทำไว้เช่นนั้นโดยอาศัยเวไนยสัตว์เหล่านั้น และอุเทสเทศนาในสุตตันตภาชนีย์แห่งพระอภิธรรมก็เป็นไปตามแนวพระสูตรนั่นเอง ส่วนเวไนยสัตว์เหล่าใดสามารถแทงตลอดเนื้อความนั้นได้ ก็ต่อเมื่อทรงจำแนกแสดงภาวนาอาการนั้น ภาวนาอาการจึงถูกกล่าวไว้ในคัมภีร์วิภังค์โดยอาศัยเวไนยสัตว์เหล่านั้น อีกประการหนึ่ง พระผู้มีพระภาคผู้เป็นใหญ่ในธรรม ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงทราบประการแห่งธรรมที่พึงแสดงอยู่ จึงทรงแสดงภาวนาอาการในบางแห่ง และไม่ทรงแสดงภาวนาอาการในบางแห่ง และเทศนานั้นก็มีเพื่อประโยชน์คือการแนะนำสั่งสอนเวไนยสัตว์เท่านั้น นี้คือความงดงามแห่งเทศนาในที่นี้ อีกนัยหนึ่ง เทศนาในพระสูตรเป็นปริยายกถา (ถ้อยคำมีนัย) เพราะฉะนั้น ภาวนาอาการจึงไม่ถูกกล่าวไว้ในเทศนานั้น แต่เทศนาในพระอภิธรรมเป็นนิปปริยายกถา (ถ้อยคำไม่มีนัย) เพราะฉะนั้น ภาวนาอาการจึงถูกกล่าวไว้ในเทศนานั้น ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบเหตุผลในการกล่าวและไม่กล่าวถึงภาวนาอาการในที่นี้

Apare pana bhaṇanti – ‘‘catutthāruppe visesadassanatthaṃ sutte bhāvanākārassa aggahaṇaṃ, svāyaṃ viseso anupubbabhāvanājanito. Sā ca anupubbabhāvanā pahānakkamopajanitā pahātabbasamatikkamena jhānānaṃ adhigantabbato. Tathā hi kāmādivivekavitakkavicāravūpasamapītivirāgasomanassatthaṅgamamukhena rūpāvacarajjhānāni desitāni, rūpasaññādisamatikkamamukhena arūpajjhānāni. Na kevalañca jhānāniyeva, atha kho sabbampi sīlaṃ, sabbāpi paññā paṭipakkhadhammappahānavaseneva sampādetabbato pahātabbadhammasamatikkamadassanamukheneva desanā āruḷhā. Tathā hi ‘‘pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato’’tiādinā (dī. ni. 1.8, 194) sīlasaṃvaro, ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī’’tiādinā (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.411, 421; 3.15, 75) indriyasaṃvaro, ‘‘neva davāya na madāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23, 422; 2.24; 3.75; saṃ. ni. 2.63; a. ni. 6.58; mahāni. 206; vibha. 518) bhojane mattaññutā, ‘‘idha bhikkhu micchājīvaṃ pahāya sammāājīvena jīvikaṃ kappetī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.8) ājīvapārisuddhi, ‘‘abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā’’tiādinā (dī. ni. 1.217; ma. ni. 1.412, 425; 3.16, 75) jāgariyānuyogo, ‘‘aniccasaññā bhāvetabbā asmimānasamugghātāya, aniccasaññino, meghiya, anattasaññā [Pg.409] saṇṭhāti, anattasaññī asmimānasamugghātaṃ gacchati, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’tiādinā paññā paṭipakkhadhammappahānavaseneva desitā. Tasmā jhānāni desento bhagavā ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādinā (dī. ni. 1.226; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123) pahātabbadhammasamatikkamadassanamukheneva desesi. Tena vuttaṃ ‘‘kāmādivivekavitakkavicāravūpasamapītivirāgasomanassatthaṅgamamukhena rūpāvacarajjhānāni desitāni, rūpasaññādisamatikkamamukhena arūpajjhānānī’’ti. Tattha yathā rūpāvacaraṃ paṭhamaṃ jhānaṃ bhāvanāvisesādhigatehi vitakkādīhi viya saddhādīhipi tikkhavisadasūrasabhāvehi dhammehi samannāgatattā kāmacchandādīnaṃ nīvaraṇānaṃ, tadekaṭṭhānañca pāpadhammānaṃ vikkhambhanato uttarimanussadhammabhāvappattaṃ kāmāvacaradhammehi saṇhasukhumaṃ, santaṃ, paṇītañca hoti; dutiyajjhānādīni pana bhāvanāvisesena oḷārikaṅgappahānato tato sātisayaṃ saṇhasukhumasaṇhasukhumatarādibhāvappattāni honti. Tathā arūpāvacaraṃ paṭhamajjhānaṃ rūpavirāgabhāvanābhāvena pavattamānaṃ ārammaṇasantatāyapi aṅgasantatāyapi pākatikaparittadhammehi viya sabbarūpāvacaradhammehi santasukhumabhāvappattaṃ hoti. Ārammaṇasantabhāvenāpi hi tadārammaṇadhammā santasabhāvā honti, seyyathāpi lokuttaradhammārammaṇā dhammā.

แต่อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า “การที่พระองค์ไม่ทรงถือเอาอาการแห่งภาวนาไว้ในพระสูตรในจตุตถารูปฌาน ก็เพื่อทรงแสดงความพิเศษ ความพิเศษนั้นเกิดจากอนุบุพพภาวนา (การเจริญโดยลำดับ) และอนุบุพพภาวนานั้นก็เกิดจากลำดับแห่งการละ เพราะฌานทั้งหลายอันบุคคลพึงบรรลุได้ด้วยการก้าวล่วงธรรมที่พึงละ จริงอย่างนั้น รูปาวจรฌานทั้งหลาย พระองค์ทรงแสดงไว้โดยนัยแห่งการสงัดจากกามเป็นต้น การสงบวิตกวิจาร การคลายปีติ และการดับโสมนัส ส่วนอรูปฌานทั้งหลาย (ทรงแสดงไว้) โดยนัยแห่งการก้าวล่วงรูปสัญญาเป็นต้น และไม่ใช่เพียงแต่ฌานเท่านั้น แต่โดยที่แท้ แม้ศีลทั้งหมด แม้ปัญญาทั้งหมด ก็อันบุคคลพึงให้สำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งการละธรรมที่เป็นข้าศึกเท่านั้น จึงทรงยกขึ้นสู่เทศนาโดยนัยแห่งการแสดงการก้าวล่วงธรรมที่พึงละเท่านั้น จริงอย่างนั้น ศีลสังวร (ทรงแสดงไว้) ด้วยพระบาลีเป็นต้นว่า ‘ละปาณาติบาต เว้นขาดจากปาณาติบาต’ อินทรียสังวร (ทรงแสดงไว้) ด้วยพระบาลีเป็นต้นว่า ‘เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ไม่ถือนิมิต ไม่ถืออนุพยัญชนะ’ โภชเนมัตตัญญุตา (ทรงแสดงไว้) ด้วยพระบาลีเป็นต้นว่า ‘มิใช่เพื่อเล่น มิใช่เพื่อมัวเมา’ อาชีวปาริสุทธิ (ทรงแสดงไว้) ด้วยพระบาลีเป็นต้นว่า ‘ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ละมิจฉาอาชีวะแล้ว สำเร็จความเป็นอยู่ด้วยสัมมาอาชีวะ’ ชาคริยานุโยค (ทรงแสดงไว้) ด้วยพระบาลีเป็นต้นว่า ‘ละอภิชฌาในโลก มีจิตปราศจากอภิชฌาอยู่’ ปัญญา (ก็ทรงแสดงไว้) ด้วยอำนาจแห่งการละธรรมที่เป็นข้าศึกเท่านั้น ด้วยพระบาลีเป็นต้นว่า ‘พึงเจริญอนิจจสัญญา เพื่อถอนอัสมิมานะ ดูก่อนเมฆิยะ เมื่อบุคคลมีอนิจจสัญญา อนัตตสัญญาย่อมตั้งมั่น ผู้มีอนัตตสัญญาย่อมถึงการถอนอัสมิมานะ ย่อมอยู่ด้วยการเข้าถึงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ซึ่งตนได้ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองในทิฏฐธรรม’ เพราะฉะนั้น เมื่อทรงแสดงฌานทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงโดยนัยแห่งการแสดงการก้าวล่วงธรรมที่พึงละเท่านั้น ด้วยพระบาลีเป็นต้นว่า ‘สงัดแล้วจากกามทั้งหลาย’ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘รูปาวจรฌานทั้งหลายทรงแสดงไว้โดยนัยแห่งการสงัดจากกามเป็นต้น การสงบวิตกวิจาร การคลายปีติ และการดับโสมนัส ส่วนอรูปฌานทั้งหลาย (ทรงแสดงไว้) โดยนัยแห่งการก้าวล่วงรูปสัญญาเป็นต้น’ ในบรรดาฌานเหล่านั้น รูปาวจรปฐมฌาน เพราะประกอบด้วยธรรมทั้งหลายมีวิตกเป็นต้น ที่บรรลุได้ด้วยภาวนาวิเสส และแม้ด้วยธรรมทั้งหลายมีศรัทธาเป็นต้น ที่มีสภาวะแหลมคม สะอาด กล้าหาญ และเพราะข่มนิวรณ์ทั้งหลายมีกามฉันทะเป็นต้น และบาปธรรมทั้งหลายที่มีที่ตั้งเดียวกันนั้นได้ จึงถึงความเป็นอุตริมนุสสธรรม เป็นธรรมละเอียดสุขุม สงบ และประณีตกว่ากามาวจรธรรมทั้งหลาย ส่วนทุติยฌานเป็นต้น เพราะละองค์ฌานที่หยาบได้ด้วยภาวนาวิเสส จึงถึงความเป็นธรรมที่ละเอียดสุขุม ละเอียดสุขุมยิ่งขึ้นไปกว่า (ฌานก่อนๆ) นั้นโดยยิ่ง ฉันใด อรูปาวจรปฐมฌาน ซึ่งเป็นไปโดยความเป็นภาวนาที่คลายกำหนัดในรูป ย่อมถึงความเป็นธรรมที่สงบและสุขุมกว่ารูปาวจรธรรมทั้งปวง เหมือนกว่าธรรมที่เป็นกามาวจรตามปกติ แม้เพราะความที่อารมณ์สงบ แม้เพราะความที่องค์ฌานสงบ จริงอยู่ แม้เพราะความที่อารมณ์สงบ ธรรมทั้งหลายที่มีอารมณ์นั้นเป็นอารมณ์ ก็ย่อมมีสภาวะสงบ เปรียบเหมือนธรรมทั้งหลายที่มีโลกุตรธรรมเป็นอารมณ์”

Satipi dhammato, mahaggatabhāvenāpi ca abhede rūpāvacaracatutthato āruppaṃ aṅgatopi santameva, yatassa santavimokkhatā vuttā. Dutiyāruppādīni pana paṭhamāruppādito aṅgato, ārammaṇato ca santasantatarasantatamabhāvappattāni tathā bhāvanāvisesasamāyogato, svāyaṃ bhāvanāviseso paṭhamajjhānūpacārato paṭṭhāya taṃtaṃpahātabbasamatikkamanavasena tassa tassa jhānassa santasukhumabhāvaṃ āpādento catutthāruppe saṅkhārāvasesasukhumabhāvaṃ pāpeti. Yato catutthāruppaṃ yathā anupadadhammavipassanāvasena vipassanāya ārammaṇabhāvaṃ upagantvā pakativipassakassāpi nibbiduppattiyā paccayo na hoti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattito, tathā sayaṃ tatiyāruppadhammesu pavattamānaṃ te yāthāvato vibhāvetuṃ na sakkoti, yathā tadaññajjhānāni attano ārammaṇaṃ. Kevalaṃ pana ārabbha pavattimattamevassa tattha hoti[Pg.410], tayidaṃ ārammaṇabhāvenāpi nāma vibhūtākāratāya ṭhātuṃ appahontaṃ ārammaṇakaraṇe kiṃ pahoti. Tasmā tadassa avibhūtakiccataṃ disvā satthā heṭṭhā tīsu ṭhānesu bhāvanākāraṃ vatvā tādiso idha na labbhatīti dīpetuṃ catutthāruppadesanāyaṃ sutte bhāvanākāraṃ pariyāyadesanattā na kathesi.

แม้เมื่อความไม่แตกต่างกันโดยสภาวธรรมและโดยความเป็นมหัคคตะมีอยู่ อรูปฌานก็สงบกว่ารูปาวจรจตุตถฌานแม้โดยองค์ฌาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวความเป็นสันตวิโมกข์ของอรูปฌานนั้น ส่วนทุติยารูปฌานเป็นต้น ย่อมถึงความเป็นธรรมที่สงบ สงบกว่า และสงบที่สุด กว่าปฐมารูปฌานเป็นต้น ทั้งโดยองค์ฌานและโดยอารมณ์ เพราะประกอบด้วยภาวนาวิเสส (การเจริญภาวนาที่พิเศษ) ฉันนั้น ภาวนาวิเสสนั้น จำเดิมแต่อุปจาระแห่งปฐมฌาน ย่อมยังความเป็นธรรมที่สงบและสุขุมของฌานนั้นๆ ให้สำเร็จด้วยอำนาจแห่งการก้าวล่วงธรรมที่พึงละนั้นๆ แล้วย่อมยัง (ฌาน) ให้ถึงความเป็นธรรมที่สุขุมเหลือแต่เพียงสังขารในจตุตถารูปฌาน เพราะเหตุที่จตุตถารูปฌาน ไม่เป็นปัจจัยแห่งการเกิดนิพพิทาแม้แก่ปกติวิปัสสกบุคคล โดยเข้าไปถึงความเป็นอารมณ์ของวิปัสสนาด้วยอำนาจแห่งอนุปทธรรมวิปัสสนา เพราะถึงความเป็นธรรมที่สุขุมเหลือแต่เพียงสังขาร ฉันใด ฉันนั้น (จตุตถารูปฌานนั้น) เอง แม้เป็นไปในตติยารูปธรรมทั้งหลาย ก็ไม่สามารถเพื่อจะทำให้ธรรมเหล่านั้นแจ่มแจ้งตามความเป็นจริงได้ เหมือนฌานอื่นๆ (สามารถทำให้) อารมณ์ของตน (แจ่มแจ้งได้) แต่โดยที่แท้ เป็นเพียงการเกิดขึ้นปรารภ (อารมณ์นั้น) เท่านั้นของจตุตถารูปฌานนั้นในตติยารูปธรรมเหล่านั้น จตุตถารูปฌานนั้น ซึ่งไม่อาจเพื่อจะดำรงอยู่โดยอาการที่ปรากฏชัดแม้โดยความเป็นอารมณ์ (ของวิปัสสนา) จักสามารถอะไรในการกระทำ (ธรรมอื่น) ให้เป็นอารมณ์เล่า เพราะฉะนั้น พระศาสดาทรงเห็นความเป็นผู้มีกิจไม่ปรากฏชัดของจตุตถารูปฌานนั้นแล้ว ครั้นตรัสอาการแห่งภาวนาไว้ใน ๓ สถานในเบื้องต่ำแล้ว เพื่อทรงแสดงว่า ‘อาการแห่งภาวนาเช่นนั้น ย่อมไม่มีในจตุตถารูปฌานนี้’ จึงไม่ทรงกระทำอาการแห่งภาวนาไว้ในพระสูตรในเทศนาว่าด้วยจตุตถารูปฌาน เพราะเป็นปริยายเทศนา

Yasmā pana sārammaṇassa dhammassa ārammaṇe pavattiākāro atthevāti atisukhumabhāvappattaṃ taṃ dassetuṃ ‘‘taṃyeva ākiñcaññāyatanaṃ santato manasi karotī’’ti (vibha. 619) vibhaṅge vuttaṃ yathādhammasāsanabhāvato, pubbabhāgavasena vā vibhaṅge ‘‘santato manasi karotī’’ti vuttaṃ tadā yogino tassa vibhūtabhāvato. Appanāvasena pana sutte bhāvanākāro na gahito avibhūtabhāvato. Kammaṭṭhānaṃ hi kiñci ādito avibhūtaṃ hoti, yathā taṃ? Buddhānussatiādi. Kiñci majjhe, yathā taṃ? Ānāpānassati. Kiñci ubhayattha, yathā taṃ? Upasamānussatiādi. Catutthāruppakammaṭṭhānaṃ pana pariyosāne avibhūtaṃ bhāvanāya matthakappattiyaṃ ārammaṇassa avibhūtabhāvato. Tasmā catutthāruppe imaṃ visesaṃ dassetuṃ satthārā sutte bhāvanākāro na gahito, na sabbena sabbaṃ abhāvatoti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

ก็เพราะว่าอาการเป็นไปในอารมณ์ของสภาวธรรมที่มีอารมณ์มีอยู่จริง ฉะนั้น เพื่อทรงแสดงอาการนั้นที่ถึงความเป็นธรรมละเอียดอย่างยิ่ง พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ในคัมภีร์วิภังค์ว่า "โยคาวจรนั้นย่อมมนสิการอากิญจัญญายตนะนั้นนั่นแหละโดยความเป็นธรรมสงบ" เพราะเป็นคำสอนตามสภาวธรรม หรืออีกนัยหนึ่ง ที่ตรัสไว้ในคัมภีร์วิภังค์ว่า "ย่อมมนสิการโดยความเป็นธรรมสงบ" นั้น เป็นการกล่าวโดยส่วนเบื้องต้น เพราะในกาลนั้น ฌานนั้นปรากฏชัดแก่โยคี ส่วนในพระสูตร พระองค์มิได้ทรงถือเอาอาการแห่งภาวนาโดยนัยแห่งอัปปนา เพราะภาวนานั้นไม่ปรากฏชัด จริงอยู่ กรรมฐานบางอย่างย่อมไม่ปรากฏชัดในเบื้องต้น เป็นไฉน? เหมือนพุทธานุสติเป็นต้น บางอย่างไม่ปรากฏชัดในท่ามกลาง เป็นไฉน? เหมือนอานาปานสติ บางอย่างไม่ปรากฏชัดในทั้งสองส่วน (คือเบื้องต้นและที่สุด) เป็นไฉน? เหมือนอุปสมานุสติเป็นต้น ส่วนจตุตถารูปกรรมฐานย่อมไม่ปรากฏชัดในที่สุด เพราะเมื่อภาวนาถึงจุดสูงสุด อารมณ์ย่อมไม่ปรากฏชัด ฉะนั้น เพื่อทรงแสดงความพิเศษนี้ในจตุตถารูปฌาน พระศาสดาจึงมิได้ทรงถือเอาอาการแห่งภาวนาไว้ในพระสูตร ไม่ใช่เพราะไม่มีอาการแห่งภาวนาโดยสิ้นเชิง พึงถึงความตกลงใจในข้อนี้ดังนี้

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

อรรถกถาปกิณณกถา

288. Asadisarūpoti dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhāketumālādīhi rūpaguṇehi aññehi asādhāraṇarūpakāyo, sabhāvattho vā rūpa-saddo ‘‘yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpa’’ntiādīsu (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203) viya. Tasmā asadisarūpoti asadisasabhāvo, tena dasabalacatuvesārajjādiguṇavisesasamāyogadīpanato satthu dhammakāyasampattiyāpi asadisatā dassitā hoti. Itīti evaṃ vuttappakārena. Tasminti āruppe. Pakiṇṇakakathāpi viññeyyāti pubbe viya asādhāraṇaṃ tattha tattha jhāne patiniyatameva atthaṃ aggahetvā sādhāraṇabhāvato tattha tattheva pakiṇṇakaṃ visaṭaṃ atthaṃ gahetvā pavattā pakiṇṇakakathāpi vijānitabbā.

๒๘๘. บทว่า อสทิสรูโป ความว่า มีพระรูปกายอันไม่ทั่วไปแก่บุคคลอื่น ด้วยคุณแห่งรูปทั้งหลาย มีมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ พระพยามประภา และพระเกตุมาลา เป็นต้น หรืออีกนัยหนึ่ง รูปศัพท์ มีอรรถว่า สภาวะ เหมือนในบาลีเป็นต้นว่า "สิ่งใดในโลกมีสภาวะเป็นที่รัก มีสภาวะเป็นที่พอใจ" ฉะนั้น บทว่า อสทิสรูโป จึงหมายความว่า มีสภาวะไม่เหมือนใคร ด้วยบทนั้น เป็นอันแสดงความที่พระองค์ทรงประกอบด้วยคุณวิเศษ มีทศพลญาณและจตุเวสารัชชญาณเป็นต้น จึงชื่อว่าทรงแสดงความเป็นผู้ไม่มีใครเหมือน แม้ด้วยความถึงพร้อมแห่งพระธรรมกายของพระศาสดา บทว่า อิติ ความว่า โดยประการที่กล่าวแล้วอย่างนี้ บทว่า ตสฺมึ ได้แก่ ในอรูปฌานนั้น บทว่า ปกิณฺณกถากถาปิ วิญฺเญยฺยา ความว่า พึงทราบแม้ปกิณณกถา คือถ้อยคำอันเรี่ยราย ที่เป็นไปโดยถือเอาเนื้อความที่กระจัดกระจายทั่วไปในฌานนั้นๆ นั่นแหละ เพราะเป็นเรื่องทั่วไป โดยไม่ถือเอาเนื้อความที่ไม่ทั่วไป ซึ่งมีกำหนดแน่นอนเฉพาะในฌานนั้นๆ เหมือนดังที่กล่าวไว้ก่อน

289. Rūpanimittātikkamatoti [Pg.411] kasiṇarūpasaṅkhātassa paṭibhāganimittassa atikkamanato. Ākāsātikkamatoti kasiṇugghāṭimākāsassa atikkamanato. Ākāse pavattitaviññāṇātikkamatoti paṭhamāruppaviññāṇassa atikkamanato, na dutiyāruppaviññāṇātikkamanato. Tadatikkamato hi tasseva vibhāvanaṃ hoti. Dutiyāruppaviññāṇavibhāvane hi tadeva atikkantaṃ siyā, na tassa ārammaṇaṃ, na ca ārammaṇe dosaṃ disvā anārammaṇassa vibhāvanātikkamo yujjati. Pāḷiyañca ‘‘viññāṇañcāyatanaṃ sato samāpajjati…pe… sato vuṭṭhahitvā taṃyeva viññāṇaṃ abhāvetī’’ti vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘taṃyeva viññāṇañcāyatanaṃ abhāvetī’’ti, ‘‘taṃyeva abhāvetī’’ti vā. ‘‘Anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajjā’’ti ettha pana dvayaṃ vuttaṃ ārammaṇañca viññāṇaṃ, viññāṇañcāyatanañca. Tasmiṃ dvaye yena kenaci, yato vā vuṭṭhito, teneva padhānaniddiṭṭhena taṃ-saddassa sambandhe āpanne ‘‘ayañca ārammaṇātikkamabhāvanā’’ti viññāṇañcāyatanassa nivattanatthaṃ viññāṇavacanaṃ. Tasmā paṭhamāruppaviññāṇasseva abhāvanātikkamo vutto.

๒๘๙. บทว่า รูปนิมิตฺตาติกฺกมโต ความว่า เพราะก้าวล่วงปฏิภาคนิมิตอันชื่อว่ากสิณรูป บทว่า อากาสาติกฺกมโต ความว่า เพราะก้าวล่วงกสิณุคฆาฏิมากาส (อากาศที่เกิดจากการเพิกกสิณ) บทว่า อากาเส ปวตฺติตวิญฺญาณาติกฺกมโต ความว่า เพราะก้าวล่วงปฐมารูปวิญญาณ (วิญญาณในฌานที่ ๑) ไม่ใช่เพราะก้าวล่วงทุติยารูปวิญญาณ (วิญญาณในฌานที่ ๒) จริงอยู่ เพราะการก้าวล่วงวิญญาณนั้น ย่อมเป็นการทำให้วิญญาณนั้นนั่นแหละหายไป เพราะเมื่อทำให้ทุติยารูปวิญญาณหายไป ก็พึงเป็นอันก้าวล่วงทุติยารูปวิญญาณนั้นนั่นแหละ ไม่ใช่ก้าวล่วงอารมณ์ของวิญญาณนั้น และการก้าวล่วงโดยทำให้ธรรมอันเป็นเจ้าของอารมณ์ (อารัมมณิกธรรม) หายไป เพราะเห็นโทษในอารมณ์ ก็ไม่สมควร อนึ่ง ในพระบาลีก็ตรัสไว้ว่า "บุคคลผู้มีสติย่อมเข้าวิญญาณัญจายตนะ... ครั้นออกจากฌานนั้นโดยมีสติแล้ว ย่อมไม่เจริญวิญญาณนั้นนั่นแหละ" แต่หาได้ตรัสว่า "ย่อมไม่เจริญวิญญาณัญจายตนะนั้นนั่นแหละ" หรือ "ย่อมไม่เจริญธรรมนั้นนั่นแหละ" ก็ในบาลีว่า "บุคคลย่อมเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ โดยมนสิการว่า วิญญาณหาที่สุดมิได้" นี้ พระองค์ตรัสไว้สองอย่าง คือ วิญญาณอันเป็นอารมณ์ และวิญญาณัญจายตนะ (ตัวฌาน) ในสองอย่างนั้น เมื่อ ตํ-ศัพท์ มีความเกี่ยวข้องกับบทใดบทหนึ่ง หรือเกี่ยวข้องกับวิญญาณัญจายตนะที่ทรงแสดงไว้เป็นประธาน ซึ่งเป็นฌานที่บุคคลนั้นออกจากแล้ว การกล่าวถึงบทว่า วิญฺญาณํ ก็เพื่อประสงค์จะให้เว้นจากวิญญาณัญจายตนะ เพราะภาวนานี้เป็นภาวนาที่ก้าวล่วงอารมณ์ ฉะนั้น จึงกล่าวว่าเป็นการก้าวล่วงโดยการไม่เจริญปฐมารูปวิญญาณเท่านั้น

290. Evaṃ santepīti aṅgātikkame asatipi. Suppaṇītatarāti suṭṭhu paṇītatarā, sundarā paṇītatarā cāti vā attho. Satipi catunnaṃ pāsādatalānaṃ, sāṭikānañca tabbhāvato, pamāṇato ca samabhāve uparūpari pana kāmaguṇānaṃ, sukhasamphassādīnañca visesena paṇītatarādibhāvo viya etāsaṃ catunnaṃ samāpattīnaṃ āruppabhāvato, aṅgato ca satipi samabhāve bhāvanāvisesasiddho pana sātisayo uparūpari paṇītatarādibhāvoti imamatthaṃ dasseti ‘‘yathā hī’’tiādinā.

๒๙๐. บทว่า เอวํ สนฺเตปิ ความว่า แม้เมื่อไม่มีการก้าวล่วงองค์ฌาน บทว่า สุปฺปณีตตรา ความว่า ประณีตยิ่งขึ้นอย่างดี หรือมีอรรถว่า ทั้งงดงามและประณีตยิ่งขึ้น เปรียบเหมือนแม้เมื่อพื้นปราสาท ๔ ชั้น และผ้าสาฎก มีความเสมอกันโดยสภาพและโดยประมาณ แต่ในชั้นที่สูงขึ้นไป ความเป็นของที่ประณีตยิ่งขึ้นเป็นต้น ย่อมมีได้โดยความพิเศษแห่งกามคุณและสุขสัมผัสเป็นต้น ฉันใด สมาบัติ ๔ ประการเหล่านี้ก็ฉันนั้น แม้จะมีความเสมอกันโดยความเป็นอรูปธรรมและโดยองค์ฌาน แต่ความเป็นของที่ประณีตยิ่งขึ้นไปตามลำดับชั้นอันยอดเยี่ยม ซึ่งสำเร็จได้ด้วยความพิเศษแห่งภาวนา ก็ยังมีอยู่ พระอรรถกถาจารย์แสดงเนื้อความนี้ด้วยคำเป็นต้นว่า ยถา หิ

291. Nissitoti nissāya ṭhito. Duṭṭhitāti na sammā ṭhitā, dukkhaṃ vā ṭhitā. Tannissitanti tena nissitaṃ, ṭhānanti attho. Tannissitanti vā taṃ maṇḍapalaggaṃ purisaṃ nissāya ṭhitaṃ purisanti attho. Maṇḍapalaggañhi anissāya tena vinābhūte vivitte bahi okāse ṭhānaṃ viya ākāsalaggaviññāṇassa viveke tadapagame tatiyāruppassa ṭhānanti.

๒๙๑. บทว่า นิสฺสิโต คือ อาศัยตั้งอยู่ บทว่า ทุฏฺฐิตา คือ ตั้งอยู่ไม่ดี หรือตั้งอยู่ลำบาก บทว่า ตนฺนิสฺสิตํ มีอรรถว่า สถานที่อันบุรุษนั้นอาศัยแล้ว หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า ตนฺนิสฺสิตํ มีอรรถว่า บุรุษผู้ที่อาศัยบุรุษผู้นั้นซึ่งห้อยโหนอยู่ที่มณฑปแล้วตั้งอยู่ จริงอยู่ เปรียบเหมือนการยืนอยู่ในที่ภายนอกอันสงัด ปราศจากบุรุษนั้น โดยไม่อาศัยบุรุษผู้ห้อยโหนอยู่ที่มณฑป ฉันใด การตั้งอยู่ของตติยารูปฌานในความสงัด คือในความปราศไปแห่งปฐมารูปวิญญาณอันข้องอยู่ในอากาศ ก็ฉันนั้น

292. Ārammaṇaṃ [Pg.412] karoteva, aññābhāvena taṃ idanti ‘‘āsannaviññāṇañcāyatanapaccatthikarūpāsannākāsārammaṇaviññāṇāpagamārammaṇaṃ, no ca santa’’nti ca diṭṭhādīnavampi taṃ ākiñcaññāyatanaṃ idaṃ nevasaññānāsaññāyatanajjhānaṃ aññassa tādisassa ārammaṇabhāvayogyassa abhāvena alābhena ārammaṇaṃ karoti eva. ‘‘Sabbadisampati’’nti idaṃ janassa agatikabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Vuttinti jīvikaṃ. Vattatīti jīvati.

๒๙๒. เนวสัญญานาสัญญายตนฌานนี้ ย่อมกระทำอากิญจัญญายตนฌานนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างแน่นอน เพราะไม่มีธรรมอื่น (ที่จะเป็นอารมณ์ได้) คือ เนวสัญญานาสัญญายตนฌานนี้ แม้จะเห็นโทษในอากิญจัญญายตนฌานนั้น ซึ่งมีภาวะที่ไม่มีอยู่แห่งวิญญาณ (ปฐมารูปวิญญาณ) อันมีอากาศใกล้รูปเป็นอารมณ์ และเป็นข้าศึกแก่วิญญาณัญจายตนะที่อยู่ใกล้ และซึ่งไม่สงบเป็นอารมณ์ ก็ยังคงกระทำอากิญจัญญายตนฌานนั้นให้เป็นอารมณ์อยู่นั่นเอง เพราะไม่มีและไม่ได้ธรรมอื่นเช่นนั้นที่สมควรจะเป็นอารมณ์ได้ บทว่า สพฺพทิสมฺปตึ นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงถึงความไม่มีที่ไปของหมู่ชน บทว่า วุตฺตึ คือ การเลี้ยงชีพ บทว่า วตฺตติ คือ ย่อมเป็นอยู่, ย่อมเลี้ยงชีพ

293. Āruḷhotiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – yathā koci puriso anekaporisaṃ dīghanisseṇiṃ āruḷho tassa uparimapade ṭhito tassā nisseṇiyā bāhumeva olubbhati aññassa alābhato, yathā ca paṃsupabbatassa, missakapabbatassa vā aggakoṭiṃ āruḷho tassa matthakameva olubbhati, yathā ca giriṃ silāpabbataṃ āruḷho paripphandamāno aññābhāvato attano jaṇṇukameva olubbhati, tathā etaṃ catutthāruppajjhānaṃ taṃ tatiyāruppaṃ olubbhitvā pavattatīti. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ uttānameva.

๒๙๓. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า อาโรหติ นี้เป็นเนื้อความย่อ คือ เปรียบเหมือนบุรุษคนหนึ่งขึ้นสู่บันไดยาวหลายช่วงตัวคน ยืนอยู่ที่ขั้นบนสุดของบันไดนั้น ย่อมเหนี่ยวเฉพาะราวของบันไดนั้น เพราะไม่ได้ที่ยึดเหนี่ยวอื่น, และเปรียบเหมือนบุรุษผู้ขึ้นสู่ยอดสุดของภูเขาดิน หรือภูเขาดินปนหิน ย่อมยึดเฉพาะยอดของภูเขานั้น, และเปรียบเหมือนบุรุษผู้ขึ้นสู่ภูเขาหิน เมื่อกำลังสั่นเทา เพราะไม่มีสิ่งอื่นให้ยึดเหนี่ยว ย่อมยึดเฉพาะเข่าของตน ฉันใด, จตุตถอรูปฌานนี้ก็ยึดเหนี่ยวตติยอรูปฌานนั้นเป็นไป ฉันนั้น. บทใดในที่นี้ที่ยังไม่ได้จำแนกโดยอรรถ บทนั้นมีความหมายตื้นอยู่แล้ว.

Āruppaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอรูปนิเทศ จบแล้ว.

Iti dasamaparicchedavaṇṇanā.

อรรถกถาปริจเฉทที่ ๑๐ จบแล้ว ด้วยประการฉะนี้.

11. Samādhiniddesavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาสมาธินิเทศ

Āhārepaṭikkūlabhāvanāvaṇṇanā

อรรถกถาอาหาเรปฏิกูลภาวนา

294. Uddeso [Pg.413] nāma niddesattho mudumajjhimapaññābāhullato, āgato ca bhāro avassaṃ vahitabboti āha ‘‘ekā saññāti evaṃ uddiṭṭhāya āhāre paṭikkūlasaññāya bhāvanāniddeso anuppatto’’ti. Tatthāyaṃ saññā-saddo ‘‘rūpasaññā saddasaññā’’tiādīsu (mahāni. 14) sañjānanalakkhaṇe dhamme āgato, ‘‘aniccasaññā dukkhasaññā’’tiādīsu vipassanāyaṃ āgato, ‘‘uddhumātakasaññāti vā sopākarūpasaññāti vā ime dhammā ekatthā udāhu nānatthā’’tiādīsu samathe āgato. Idha pana samathassa parikamme daṭṭhabbo. Āhāre hi paṭikkūlākāraggahaṇaṃ, tappabhāvitaṃ vā upacārajjhānaṃ idha ‘‘āhāre paṭikkūlasaññā’’ti adhippetaṃ. Tattha yasmiṃ āhāre paṭikkūlasaññā bhāvetabbā, tattha nibbedavirāguppādanāya tappasaṅgena sabbampi āhāraṃ kiccappabhedādīnavopammehi vibhāvetuṃ ‘‘āharatīti āhāro’’tiādi āraddhaṃ.

๒๙๔. ชื่อว่าอุเทศ มีนิเทศเป็นประโยชน์ เพราะความที่บุคคลผู้มีปัญญาอ่อนและปานกลางมีมาก และภาระที่มาถึงแล้ว อันบุคคลพึงนำไปโดยแท้ ท่านจึงกล่าวว่า "ภาวนานิเทศแห่งอาหาเรปฏิกูลสัญญาที่ทรงยกขึ้นแสดงไว้อย่างนี้ว่า เอกา สัญญา (สัญญาอย่างหนึ่ง) ได้มาถึงโดยลำดับ" ดังนี้. ในบทเหล่านั้น สัญญาศัพท์นี้ มาในธรรมที่มีความจำได้หมายรู้เป็นลักษณะ ในบททั้งหลายมีอาทิว่า "รูปสัญญา สัททสัญญา", มาในวิปัสสนา ในบททั้งหลายมีอาทิว่า "อนิจจสัญญา ทุกขสัญญา", มาในสมถะ ในบททั้งหลายมีอาทิว่า "อุทธุมาตกสัญญา หรือ โสปากรูปสัญญา ธรรมเหล่านี้มีอรรถอย่างเดียวกัน หรือว่ามีอรรถต่างกัน". แต่ในที่นี้ พึงเห็นในบริกรรมของสมถะ. จริงอยู่ การกำหนดอาการอันเป็นปฏิกูลในอาหาร หรืออุปจารฌานอันเกิดจากการกำหนดนั้น ท่านประสงค์เอาว่า "อาหาเรปฏิกูลสัญญา" ในที่นี้. ในบรรดาอาหารเหล่านั้น ปฏิกูลสัญญาอันบุคคลพึงเจริญในอาหารใด ในอาหารนั้น เพื่อให้เกิดความเบื่อหน่ายและความคลายกำหนัด โดยเนื่องด้วยอาหารนั้น เพื่อจะจำแนกอาหารทั้งหมดโดยกิจ ประเภท โทษ และอุปมา ท่านจึงเริ่มคำมีอาทิว่า "ชื่อว่าอาหาร เพราะนำมา" ดังนี้.

Tattha āharatīti āhārapaccayasaṅkhātena uppattiyā, ṭhitiyā vā paccayabhāvena attano phalaṃ āneti nibbatteti pavatteti cāti attho. Kabaḷaṃ karīyatīti kabaḷīkāro, vatthuvasena cetaṃ vuttaṃ, lakkhaṇato pana ojālakkhaṇo veditabbo, kabaḷīkāro ca so yathāvuttenatthena āhāro cāti kabaḷīkārāhāro. Esa nayo sesesupi. Phusatīti phasso. Ayaṃ hi arūpadhammopi samāno ārammaṇe phusanākāreneva pavattati. Tathā hi so phusanalakkhaṇoti vuccati. Cetayatīti cetanā, attano sampayuttadhammehi saddhiṃ ārammaṇe abhisandahatīti attho, manosannissitā cetanā manosañcetanā. Upapattiparikappanavasena vijānātīti viññāṇaṃ. Evamettha sāmaññatthato, visesatthato ca āhārā veditabbā. Kasmā panete cattārova vuttā, aññe dhammā kiṃ attano phalassa paccayā na hontīti? No na honti, ime pana tathā ca honti [Pg.414] aññathā cāti samānepi paccayabhāve atirekapaccayā honti, tasmā āhārāti vuccanti.

ในบทนั้น บทว่า อาหรติ มีความว่า ย่อมนำมาซึ่งผลของตน คือย่อมให้เกิดและให้เป็นไป โดยความเป็นปัจจัยคืออาหารปัจจัยแก่ความเกิดขึ้นหรือความตั้งอยู่. ชื่อว่า กวฬีการ เพราะอันบุคคลกระทำให้เป็นคำๆ, คำนี้ท่านกล่าวโดยความเป็นวัตถุ, แต่โดยลักษณะ พึงทราบว่ามีโอชาเป็นลักษณะ, และธรรมนั้นเป็นกวฬีการด้วย เป็นอาหารโดยอรรถดังที่กล่าวแล้วด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า กวฬีการาหาร. นัยนี้แมัในอาหารที่เหลือก็เช่นกัน. ชื่อว่า ผัสสะ เพราะย่อมถูกต้อง. จริงอยู่ ธรรมนี้แม้เป็นอรูปธรรม ก็ย่อมเป็นไปในอารมณ์โดยอาการถูกต้องนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ธรรมนั้นมีลักษณะคือการถูกต้อง. ชื่อว่า เจตนา เพราะย่อมคิด, มีความว่า ย่อมประมวลมาซึ่งสัมปยุตตธรรมของตนในอารมณ์, เจตนาที่อาศัยใจ ชื่อว่า มโนสัญเจตนา. ชื่อว่า วิญญาณ เพราะย่อมรู้แจ้งโดยความเป็นสภาพที่เกิดขึ้นและโดยการคิดนึก. ในที่นี้ พึงทราบอาหารทั้งหลายโดยอรรถทั่วไปและโดยอรรถพิเศษอย่างนี้. ก็เพราะเหตุไร ท่านจึงกล่าวอาหารเหล่านี้ไว้เพียง ๔ อย่างเท่านั้น, ธรรมอื่นๆ ไม่เป็นปัจจัยแก่ผลของตนหรือ? (ตอบว่า) มิใช่ไม่เป็น, แต่ว่าธรรมเหล่านี้ย่อมเป็นปัจจัยโดยอาการนั้นด้วย และโดยอาการอื่นด้วย, แม้เมื่อความเป็นปัจจัยเสมอกัน ก็ย่อมเป็นปัจจัยที่พิเศษกว่า, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า อาหาร.

Kathaṃ? Etesu hi paṭhamo sayaṃ yasmiṃ kalāpe tappariyāpannānaṃ yathārahaṃ paccayo hontova ojaṭṭhamakaṃ rūpaṃ āharati, dutiyo tisso vedanā āharati, tatiyo tīsu bhavesu paṭisandhiṃ āharati, catuttho paṭisandhikkhaṇe nāmarūpaṃ āharati. Tenāha ‘‘kabaḷīkārāhāro’’tiādi. Ettha ca kammajādibhedabhinnā ojā sati paccayalābhe dve tisso paveṇiyo ghaṭentī ojaṭṭhamakarūpaṃ āharati, sukhavedanīyādibhedabhinno phassāhāro yathārahaṃ tisso vedanā āharati, puññābhisaṅkhārādibhedabhinno manosañcetanāhāro kāmabhavādīsu tīsu bhavesu yathārahaṃ saviññāṇaṃ, aviññāṇañca paṭisandhiṃ āharati, viññāṇāhāro yathāpaccayaṃ paṭisandhikkhaṇe nāmaṃ rūpaṃ, nāmarūpañca āharatīti daṭṭhabbaṃ. Atha vā upatthambhakaṭṭhena ime eva dhammā āhārāti vuttā. Yathā hi kabaḷīkārāhāro rūpakāyassa upatthambhakaṭṭhena paccayo, evaṃ arūpino āhārā sampayuttadhammānaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayo, arūpino āhārā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.15). Aparo nayo – ajjhattikasantatiyā visesapaccayattā kabaḷīkārāhāro, phassādayo ca tayo dhammā āhārāti vuttā. Visesapaccayo hi kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ sattānaṃ rūpakāyassa kabaḷīkārāhāro, nāmakāye vedanāya phasso, viññāṇassa manosañcetanā, nāmarūpassa viññāṇaṃ. Yathāha ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, ayaṃ kāyo āhāraṭṭhitiko, āhāraṃ paṭicca tiṭṭhati, anāhāro no tiṭṭhati (saṃ. ni. 5.183). Tathā phassapaccayā vedanā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (udā. 1; mahāva. 1; netti. 24).

อย่างไร? จริงอยู่ ในอาหาร ๔ อย่างนั้น อาหารที่ ๑ ตนเองเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่นับเนื่องในกลาปนั้นตามสมควรในกลาปใดอยู่ ย่อมนำมาซึ่งโอชัฏฐมกรูป, อาหารที่ ๒ ย่อมนำมาซึ่งเวทนา ๓, อาหารที่ ๓ ย่อมนำมาซึ่งปฏิสนธิในภพ ๓, อาหารที่ ๔ ย่อมนำมาซึ่งนามรูปในปฏิสนธิขณะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "กวฬีการาหาร". และในอาหาร ๔ อย่างนั้น พึงทราบว่า โอชาที่แตกต่างกันโดยประเภทมีกรรมชโอชาเป็นต้น เมื่อได้ปัจจัย ย่อมเชื่อมต่อสาย ๒-๓ สาย นำมาซึ่งโอชัฏฐมกรูป, ผัสสาหารที่แตกต่างกันโดยประเภทมีสุขเวทนียผัสสะเป็นต้น ย่อมนำมาซึ่งเวทนา ๓ ตามสมควร, มโนสัญเจตนาหารที่แตกต่างกันโดยประเภทมีปุญญาภิสังขารเป็นต้น ย่อมนำมาซึ่งปฏิสนธิทั้งที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณในภพ ๓ มีกามภพเป็นต้น ตามสมควร, วิญญาณาหารย่อมนำมาซึ่งนาม รูป และนามรูป ในปฏิสนธิขณะตามปัจจัย. อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวว่า ธรรมเหล่านี้เท่านั้นชื่อว่าอาหาร เพราะมีอรรถว่าค้ำจุน. จริงอยู่ เปรียบเหมือนกวฬีการาหารเป็นปัจจัยแก่รูปกายโดยอรรถว่าค้ำจุน ฉันใด อรูปาหารทั้งหลายก็เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลาย ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า "กวฬีการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้โดยอาหารปัจจัย, อรูปาหารทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมและรูปที่มีธรรมเหล่านั้นเป็นสมุฏฐานโดยอาหารปัจจัย". อีกนัยหนึ่ง เพราะเป็นปัจจัยพิเศษแก่สันตติภายใน ท่านจึงกล่าวว่า กวฬีการาหาร และธรรม ๓ อย่างมีผัสสะเป็นต้น ชื่อว่าอาหาร. จริงอยู่ กวฬีการาหารเป็นปัจจัยพิเศษแก่รูปกายของสัตว์ทั้งหลายผู้บริโภกกวฬีการาหาร, ในนามกาย ผัสสะเป็นปัจจัยพิเศษแก่เวทนา, มโนสัญเจตนาเป็นปัจจัยพิเศษแก่วิญญาณ, วิญญาณเป็นปัจจัยพิเศษแก่นามรูป. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนกายนี้ดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร อาศัยอาหารจึงตั้งอยู่ได้ เมื่อไม่มีอาหารก็ตั้งอยู่ไม่ได้ ฉันใด, เวทนาย่อมมีเพราะผัสสะเป็นปัจจัย, วิญญาณย่อมมีเพราะสังขารเป็นปัจจัย, นามรูปย่อมมีเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย ฉันนั้น".

Kabaḷīkārāhāreti kabaḷīkāre āhāre nikanti taṇhā, taṃ bhayaṃ anatthāvahato. Gadhitassa hi āhāraparibhogo anatthāya hoti. Hetuatthe bhummaṃ. Evaṃ sesesu. Nikantīti nikāmanā chandarāgo[Pg.415]. Bhāyati etasmāti bhayaṃ, nikanti eva bhayaṃ nikantibhayaṃ. Kabaḷīkārāhārahetu imesaṃ sattānaṃ chandarāgo bhayaṃ bhayānakaṃ diṭṭhadhammikādibhedassa anatthassa sakalassāpi vaṭṭadukkhassa hetubhāvato. Tenevāha ‘‘kabaḷīkāre ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo, atthi nandī, atthi taṇhā, patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷha’’ntiādi (saṃ. ni. 2.64; kathā. 296; mahāni. 7). Upagamanaṃ appahīnavipallāsassa ārammaṇena samodhānaṃ saṅgati sukhavedanīyādiphassuppatti bhayaṃ bhayānakaṃ tīhi dukkhatāhi aparimuccanato. Tenāha ‘‘sukhavedanīyaṃ, bhikkhave, phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā (saṃ. ni. 4.129), tassa vedanāpaccayā taṇhā…pe… dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti (udā. 1). Tattha tattha bhave upapajjati etenāti upapatti, upapajjanaṃ vā upapatti, khipanaṃ bhayaṃ bhayānakaṃ upapattimūlakehi byasanehi aparimuttato. Tenāha ‘‘avidvā, bhikkhave, purisapuggalo puññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, puññupagaṃ bhavati viññāṇaṃ. Apuññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, apuññupagaṃ bhavati viññāṇa’’ntiādi (saṃ. ni. 2.51). Paṭisandhīti bhavantarādīhi paṭisandhānaṃ, taṃ bhayaṃ bhayānakaṃ paṭisandhinimittehi dukkhehi avimuccanato. Tenāha ‘‘viññāṇe ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo, atthi nandī, atthi taṇhā, patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷha’’ntiādi (saṃ. ni. 2.64).

ในคำว่า กพฬีการาหาร นั้น [อธิบายว่า] ในกพฬีการาหาร ความกำหนัดยินดีคือตัณหา. ตัณหานั้นชื่อว่าภัย เพราะนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. จริงอยู่ การบริโภคอาหารของผู้ที่ติดใจ ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. ภุมมวิภัตติในอรรถว่าเหตุ. ในบทที่เหลือทั้งหลายก็อย่างนี้. คำว่า นิกนฺติ คือ ความใคร่ ความพอใจรักใคร่. สัตว์ย่อมกลัวจากธรรมชาตินี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ภัย, นิกนฺตินั่นแหละคือภัย ชื่อว่า นิกนฺติภย (ภัยคือนิกนฺติ). ฉันทราคะของสัตว์เหล่านี้เป็นภัย เป็นสิ่งที่น่ากลัว เพราะเหตุแห่งกพฬีการาหาร เพราะเป็นเหตุแห่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์มีประการต่างๆ มีทิฏฐธรรมิกประโยชน์เป็นต้น และแห่งวัฏทุกข์ทั้งสิ้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ถ้าในกพฬีการาหาร มีราคะ มีนันทิ มีตัณหา, วิญญาณก็ตั้งมั่น เจริญงอกงามในอาหารนั้น” เป็นต้น. การเข้าถึง คือ การประชุมพร้อม การประสบกับอารมณ์ของบุคคลผู้ยังละวิปลาสไม่ได้, การเกิดขึ้นแห่งผัสสะที่จะพึงเสวยเป็นสุขเป็นต้น เป็นภัย เป็นสิ่งที่น่ากลัว เพราะไม่พ้นไปจากทุกขตา ๓ อย่าง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย อาศัยผัสสะอันจะพึงเสวยเป็นสุข สุขเวทนาย่อมเกิดขึ้น, เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหา [ย่อมเกิด] แก่บุคคลนั้น... ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์นี้ย่อมมี” ดังนี้. สัตว์ย่อมอุบัติในภพนั้นๆ ด้วยธรรมชาตินี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อุปปัตติ, หรือการอุบัติ ชื่อว่า อุปปัตติ, การถูกซัดเข้าไป เป็นภัย เป็นสิ่งที่น่ากลัว เพราะไม่พ้นจากความพินาศทั้งหลายอันมีอุปปัตติเป็นราก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย บุรุษบุคคลผู้ไม่มีวิชชา ถ้าปรุงแต่งบุญญสังขาร วิญญาณย่อมเป็นไปในบุญ. ถ้าปรุงแต่งอ पुण्यสังขาร วิญญาณย่อมเป็นไปในอ पुण्य” เป็นต้น. คำว่า ปฏิสนธิ คือ การสืบต่อกับภพอื่นเป็นต้น, การสืบต่อนั้นเป็นภัย เป็นสิ่งที่น่ากลัว เพราะไม่พ้นจากทุกข์ทั้งหลายอันมีปฏิสนธิเป็นเหตุ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ถ้าในวิญญาณาหาร มีราคะ มีนันทิ มีตัณหา, วิญญาณก็ตั้งมั่น เจริญงอกงามในอาหารนั้น” เป็นต้น.

Puttamaṃsūpamena ovādena dīpetabbo nicchandarāgaparibhogāya. Evaṃ hi tattha nikantibhayaṃ na hoti. Niccammā gāvī yaṃ yaṃ ṭhānaṃ upagacchati, tattha tattheva naṃ pāṇino khādantiyeva. Evaṃ phasse sati vedanā uppajjati, vedanā ca dukkhasallādito daṭṭhabbāti phasse ādīnavaṃ passantassa upagamanabhayaṃ na hotīti āha ‘‘phassāhāro niccammagāvūpamena dīpetabbo’’ti. Ekādasahi aggīhi sabbaso ādittā bhavā aṅgārakāsusadisāti passato upapattibhayaṃ na hotīti āha ‘‘manosañcetanāhāro aṅgārakāsūpamena dīpetabbo’’ti. Corasadisaṃ viññāṇaṃ anatthapātato, pahārasadisī vedanā duradhivāsatoti sammadeva passato paṭisandhibhayaṃ na hotīti āha ‘‘viññāṇāhāro sattisatūpamena dīpetabbo’’ti.

พึงแสดงด้วยโอวาทมีอุปมาด้วยเนื้อบุตร เพื่อการบริโภคที่ปราศจากฉันทราคะ. จริงอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น ภัยคือนิกนฺติในกพฬีการาหารนั้นย่อมไม่มี. แม่โคที่ไม่มีหนัง เข้าไปสู่สถานใดๆ สัตว์มีชีวิตทั้งหลายย่อมกัดกินแม่โคนั้นในสถานนั้นๆ นั่นเทียว ฉันใด, เมื่อมีผัสสะ เวทนาย่อมเกิดขึ้น ฉันนั้น, และพึงเห็นเวทนาโดยความเป็นลูกศรคือทุกข์เป็นต้น ดังนี้ เมื่อบุคคลเห็นโทษในผัสสะ ภัยคือการเข้าถึง (อารมณ์) ย่อมไม่มี, เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “พึงแสดงผัสสาหารด้วยอุปมาด้วยแม่โคที่ไม่มีหนัง”. ภพทั้งหลายลุกโพลงโดยสิ้นเชิงด้วยไฟ ๑๑ กอง เป็นเช่นกับหลุมถ่านเพลิง ดังนี้ เมื่อบุคคลเห็นอยู่ ภัยคืออุปปัตติย่อมไม่มี, เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “พึงแสดงมโนสัญเจตนาหารด้วยอุปมาด้วยหลุมถ่านเพลิง”. วิญญาณเป็นเช่นกับโจร เพราะยังความฉิบหายให้ตกไป, เวทนาเป็นเช่นกับการประหาร เพราะทนได้ยาก ดังนี้ เมื่อบุคคลเห็นโดยชอบทีเดียว ภัยคือปฏิสนธิย่อมไม่มี, เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “พึงแสดงวิญญาณาหารด้วยอุปมาด้วยหอกร้อยเล่ม”.

Evaṃ [Pg.416] kiccādimukhena āhāresu ādīnavaṃ vibhāvetvā idāni tattha yathādhippetaṃ āhāraṃ niddhāretvā paṭikkūlato manasikāravidhiṃ dassetuṃ ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ. Upādāyarūpaniddesepi ‘‘kabaḷīkāro āhāro’’ti (dha. sa. 595) āgatattā tato visesento ‘‘asitapītakhāyitasāyitappabhedo’’ti āha, bhūtakathanaṃ vā etaṃ. Tattha asitapītakhāyitasāyitappabhedoti asitabbapātabbakhāyitabbasāyitabbavibhāgo kālabhedavacanicchāya abhāvato yathā ‘‘duddha’’nti. Kabaḷīkāro āhāro vāti avadhāraṇaṃ yathā phassāhārādinivattanaṃ, evaṃ ojāhāranivattanampi daṭṭhabbaṃ. Savatthuko eva hi āhāro idha kammaṭṭhānabhūto, tena āharīyatīti āhāroti evamettha attho daṭṭhabbo. Āharatīti āhāroti ayaṃ panattho nibbattitaojāvasena veditabbo. Imasmiṃ attheti imasmiṃ kammaṭṭhānasaṅkhāte atthe. Uppannā saññāti saññāsīsena bhāvanaṃ vadati. Tathā hi vakkhati ‘‘paṭikkūlākāraggahaṇavasena panā’’tiādi (visuddhi. 1.305).

ครั้นแสดงโทษในอาหารทั้งหลายโดยมีกิจเป็นต้นเป็นประธานอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงกำหนดอาหารตามที่ทรงประสงค์ในอาหารเหล่านั้นแล้วแสดงวิธีมนสิการโดยความเป็นปฏิกูล จึงตรัสคำว่า “อิเมสุ ปน” เป็นต้น. แม้ในอุปาทายรูปนิทเทส ก็มีมาว่า “กพฬีการาหาร” เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงแสดงความพิเศษจากอุปาทายรูปนิทเทสนั้น จึงตรัสว่า “มีประเภทย่อยคือสิ่งที่กิน ดื่ม เคี้ยว ลิ้ม” หรือว่า คำนั้นเป็นการกล่าวถึงสิ่งที่เป็นจริง. ในบทนั้น บทว่า อสิตปีตขายิตสายิตปฺปเภโท คือ การจำแนกเป็นสิ่งที่พึงกิน พึงดื่ม พึงเคี้ยว พึงลิ้ม เพราะไม่มีความประสงค์จะกล่าวถึงความแตกต่างแห่งกาล เหมือนอย่างในคำว่า “ทุทฺธํ” (นมที่ถูกรีดแล้ว). ในบทว่า กพฬีกาโร อาหาโร วา พึงเห็นการกำหนด (ด้วย วา ศัพท์) ว่าเพื่อห้ามผัสสาหารเป็นต้น ฉันใด ก็พึงเห็นว่าเพื่อห้ามโอชาหารด้วย ฉันนั้น. จริงอยู่ อาหารพร้อมทั้งวัตถุเท่านั้นเป็นกรรมฐานในที่นี้, เพราะเหตุนั้น พึงเห็นอรรถในที่นี้อย่างนี้ว่า อันเขานำเข้าไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาหาร. ส่วนอรรถนี้ว่า ย่อมนำมา ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาหาร พึงทราบโดยนัยแห่งโอชาที่เกิดขึ้น. ในบทว่า อิมสฺมึ อตฺเถ นี้ คือ ในอรรถนี้ที่ชื่อว่ากรรมฐาน. ในบทว่า อุปฺปนฺนา สญฺญา ท่านกล่าวถึงภาวนาโดยมีสัญญาเป็นประธาน. จริงอยู่ ท่านจักกล่าวไว้ว่า “ปน ด้วยอำนาจการถือเอาอาการอันเป็นปฏิกูล” เป็นต้น.

Kammaṭṭhānaṃ uggahetvāti kammaṭṭhānaṃ pariyattidhammato, atthato ca suggahitaṃ sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ katvā. Tenāha ‘‘uggahato ekapadampi avirajjhantenā’’ti. Tattha uggahatoti ācariyuggahato. Ekapadampīti ekampi padaṃ, ekakoṭṭhāsampi vā, padesamattampīti attho. Dasahākārehīti kasmā vuttaṃ, nanu antimajīvikābhāvato, piṇḍapātassa alābhalābhesu paritassanagedhādisamuppattito, bhuttassa sammadajananato, kimikulasaṃvaddhanatoti evamādīhipi ākārehi āhāre paṭikkūlatā paccavekkhitabbā? Vuttaṃ hetaṃ ‘‘antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ yadidaṃ piṇḍolyaṃ, abhisāpoyaṃ, bhikkhave, lokasmiṃ ‘piṇḍolo vicarasi pattapāṇī’’’ti (saṃ. ni. 3.80), ‘‘aladdhā ca piṇḍapātaṃ paritassati, laddhā ca piṇḍapātaṃ gadhito mucchito ajjhosanno anādīnavadassāvī anissaraṇapañño paribhuñjatī’’ti (a. ni. 3.124), ‘‘bhutto ca āhāro kassaci kadāci maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ āvahati, ukkocakādayo, takkoṭakādayo ca dvattiṃsa dvattiṃsa kulappabhedā kimayo ca naṃ upanissāya jīvantī’’ti.

บทว่า กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา คือ เรียนกรรมฐานทั้งโดยปริยัติธรรมและโดยอรรถ ทำให้เป็นสิ่งที่เรียนดีแล้ว มนสิการดีแล้ว ทรงจำไว้ดีแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “โดยผู้ที่ไม่ทำแม้บทเดียวให้ผิดไปจากที่เรียนมา”. ในบทนั้น บทว่า อุคฺคหโต คือ จากวิธีเรียนกรรมฐานมาจากอาจารย์. บทว่า เอกปทมฺปิ ความว่า แม้บทหนึ่ง หรือแม้ส่วนหนึ่ง หรือแม้เพียงเล็กน้อย. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า “โดยอาการ ๑๐ อย่าง”? ก็ความเป็นปฏิกูลในอาหาร อันบุคคลพึงพิจารณาแม้โดยอาการเหล่านี้ คือ โดยความเป็นอาชีวะที่เลวที่สุด, โดยความเกิดขึ้นแห่งความกระวนกระวายและความอยากเป็นต้นในการไม่ได้และได้บิณฑบาต, โดยการก่อให้เกิดความมึนเมาเมื่อบริโภคแล้ว, และโดยการเป็นที่เจริญของหมู่หนอน มิใช่หรือ? จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย การเที่ยวบิณฑบาตนี้ เป็นอาชีวะที่เลวที่สุดในบรรดาอาชีวะทั้งหลาย. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นคำสาปแช่งในโลกว่า ‘ท่านมีบาตรในมือเที่ยวไปเพื่อก้อนข้าว’” ดังนี้, และ “เมื่อไม่ได้บิณฑบาตก็ย่อมเดือดร้อน, และเมื่อได้บิณฑบาตแล้ว ก็บริโภคอย่างผู้กำหนัด มัวเมา สยบอยู่ ไม่เห็นโทษ ไม่มีปัญญาเครื่องสลัดออก” ดังนี้, และ “อาหารที่บริโภคแล้ว บางครั้งย่อมนำความตายหรือทุกข์ปางตายมาให้แก่ใครบางคน, และหมู่หนอน ๓๒ ตระกูลมีชนิดต่างๆ เช่น อุกโกฏกะและตักโกฏกะเป็นต้น อาศัยอาหารนั้นเป็นอยู่” ดังนี้.

Vuccate [Pg.417] – antimajīvikābhāvo tāva cittasaṃkilesavisodhanatthaṃ kammaṭṭhānābhinivesato pageva manasi kātabbo ‘‘māhaṃ chavālātasadiso bhaveyya’’nti. Tathā piṇḍapātassa alābhalābhesupi paritassanagedhādisamuppattinivāraṇaṃ pageva anuṭṭhātabbaṃ suparisuddhasīlassa paṭisaṅkhānavato tadabhāvato. Bhattasammado anekantiko, paribhogantogadho vā veditabbo. Kimikulasaṃvaddhanaṃ pana na saṅgahetabbaṃ, saṅgahitameva vā ‘‘dasahākārehī’’ti ettha niyamassa akatattā. Iminā vā nayena itaresampettha saṅgaho daṭṭhabbo yathāsambhavamettha paṭikkūlatāpaccavekkhaṇassa adhippetattā. Tathā hi gharagoḷikavaccamūsikajatukavaccādikaṃ sambhavantaṃ gahitaṃ, na ekantikanti. Tathā pariyesanādīsupi yathāsambhavaṃ vattabbaṃ.

(ท่าน) กล่าวว่า – เบื้องต้น พึงกระทำไว้ในใจถึงความเป็นผู้มีการเลี้ยงชีพอันเลวที่สุด เพื่อชำระกิเลสเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต ตั้งแต่เริ่มมนสิการกรรมฐานทีเดียวว่า “เราอย่าได้เป็นผู้เช่นกับคนเผาซากศพเลย” ฉันใด แม้ในความไม่ได้และความได้แห่งบิณฑบาต ก็พึงให้การห้ามความเกิดขึ้นแห่งความดิ้นรนและความตะกละเป็นต้นเกิดขึ้นแต่แรกทีเดียว ฉันนั้น เพราะความไม่มีแห่งธรรมเหล่านั้น ของผู้มีศีลบริสุทธิ์ดีแล้ว ผู้มีปัญญาพิจารณา. พึงทราบว่า ความเมาในภัตเป็นสิ่งไม่แน่นอน หรือเป็นความติดข้องภายในแห่งการบริโภค. ส่วนการยังหมู่หนอนให้เจริญ ไม่พึงสงเคราะห์เข้าไว้, หรือว่าสงเคราะห์แล้วนั่นเทียว เพราะในคำว่า “ด้วยอาการ ๑๐ อย่าง” นี้ ไม่ได้มีการกำหนดไว้แน่นอน. หรือโดยนัยนี้ พึงเห็นการสงเคราะห์แม้อาการอื่น ๆ ที่เหลือในอาการเหล่านี้ ตามที่เป็นไปได้ เพราะทรงประสงค์การพิจารณาความเป็นปฏิกูลในอาการเหล่านี้ตามที่เป็นไปได้. จริงอย่างนั้น (ท่าน) ถือเอาสิ่งที่เป็นไปได้ มีมูลจิ้งจก มูลหนู และมูลค้างคาวเป็นต้น (ท่าน) มิได้ถือเอาโดยส่วนเดียว. ฉันนั้น แม้ในอาการมีการแสวงหาเป็นต้น ก็พึงกล่าวตามที่เป็นไปได้.

Gamanatotiādīsu paccāgamanampi gamanasabhāgattā gamaneneva saṅgahitaṃ. Paṭikkamanasālādiupasaṅkamanaṃ viya pariyesane samānapaṭikkūlaṃ hi asuciṭṭhānakkamanavirūpaduggandhadassanaghāyanādhivāsanehi. Gamanatoti bhikkhācāravasena gocaragāmaṃ uddissa gamanato. Pariyesanatoti gocaragāme bhikkhatthaṃ āhiṇḍanato. Paribhogatoti āhārassa paribhuñjanato. Ubhayaṃ ubhayena āsayati, ekajjhaṃ pavattamānopi kammabalavavatthito hutvā mariyādavasena aññamaññaṃ asaṅkarato sayati tiṭṭhati pavattatīti āsayo, āmāsayassa upari tiṭṭhanako pittādiko. Mariyādattho hi ayamākāro, tato āsayato. Nidadhāti yathābhutto āhāro nicito hutvā tiṭṭhati etthāti nidhānaṃ, āmāsayo, tato nidhānato. Aparipakkatoti gahaṇīsaṅkhātena kammajatejena aparipakkato. Paripakkatoti yathābhuttassa āhārassa vipakkabhāvato. Phalatoti nibbattito. Nissandatoti ito cito ca vissandanato. Sammakkhanatoti sabbaso makkhanato. Sabbattha āhāre paṭikkūlatā paccavekkhitabbāti yojanā. Taṃtaṃkiriyānipphattipaṭipāṭivasena cāyaṃ gamanatotiādikā anupubbī ṭhapitā, sammakkhanaṃ pana paribhogādīsu labbhamānampi nissandavasena visesato paṭikkūlanti sabbapacchā ṭhapitanti daṭṭhabbaṃ.

ในบททั้งหลายมี “โดยการไป” เป็นต้น แม้การกลับมา ก็สงเคราะห์ด้วยการไปนั่นเทียว เพราะมีสภาวะเดียวกับการไป เหมือนการเข้าไปยังศาลาเป็นต้นเพื่อกลับ ในการแสวงหา. จริงอยู่ (การกลับมา) มีความเป็นปฏิกูลเสมอกัน (กับการไป) ด้วยการเหยียบสถานที่ไม่สะอาด การเห็นรูปอันวิการ การดมกลิ่นเหม็น และการอดทน. บทว่า “โดยการไป” คือ โดยการไปมุ่งหน้าสู่โคจรคามด้วยอำนาจแห่งภิกขาจาร. บทว่า “โดยการแสวงหา” คือ โดยการเที่ยวไปเพื่อภิกษาในโคจรคาม. บทว่า “โดยการบริโภค” คือ โดยการบริโภคอาหาร. ทั้งสองอย่างอาศัยซึ่งกันและกัน, แม้เป็นไปอยู่รวมกัน ก็ถูกกำลังกรรมจัดสรรไว้แล้ว เป็นไปโดยลำดับขอบเขต ไม่ปะปนกันและกัน นอนอยู่ ตั้งอยู่ เป็นไปอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อาสยะ, คือ ดีเป็นต้นที่ตั้งอยู่เบื้องบนแห่งอามาสยะ. จริงอยู่ อา-อักษรนี้มีอรรถว่าขอบเขต, เพราะอาศัยนั้น. อาหารที่บริโภคแล้วตามที่เป็นจริง ถูกเก็บสะสมไว้ ตั้งอยู่ในที่นี้ เหตุนั้นที่นี้จึงชื่อว่า นิธานะ, คืออามาสยะ, เพราะนิธานะนั้น. บทว่า “โดยยังไม่ย่อย” คือ โดยยังไม่ย่อยด้วยเตโชธาตุอันเกิดแต่กรรมที่เรียกว่าคหณี. บทว่า “โดยย่อยแล้ว” คือ โดยความเป็นของสุกวิเศษแห่งอาหารที่บริโภคแล้ว. บทว่า “โดยเป็นผล” คือ โดยการบังเกิด. บทว่า “โดยการไหลออก” คือ โดยการไหลซึมออกจากที่นี้และที่นี้. บทว่า “โดยการเปรอะเปื้อน” คือ โดยการเปรอะเปื้อนโดยประการทั้งปวง. พึงประกอบความว่า “พึงพิจารณาความเป็นปฏิกูลในอาหารในอาการทั้งปวง”. และลำดับนี้มี “โดยการไป” เป็นต้น ท่านตั้งไว้โดยลำดับแห่งความสำเร็จของกิจนั้น ๆ, ส่วนการเปรอะเปื้อน แม้จะมีได้ในอาการมีการบริโภคเป็นต้น แต่ก็เป็นปฏิกูลโดยพิเศษโดยเป็นการไหลออก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงตั้งไว้ในลำดับสุดท้าย ดังนี้พึงทราบ.

295. Evaṃ mahānubhāveti idāni vattabbapaṭipattiyā mahānubhāveti vadanti, sabbatthakakammaṭṭhānapariharaṇādisiddhaṃ vā dhammasudhammataṃ purakkhatvā yogāvacarena [Pg.418] evaṃ paṭipajjitabbanti dassento ‘‘evaṃ mahānubhāve nāma sāsane’’tiādimāha. Tattha nāma-saddo sambhāvane daṭṭhabbo. Pabbajitena gāmābhimukhena gantabbanti yojanā. Ayañca gamanādito paccavekkhaṇā yogino na attuddesikāva, atha kho anuddesikāpīti dassento ‘‘sakalaratti’’ntiādinā dhuradvayaṃ pariggahesi. Pariveṇanti pariveṇaṅgaṇaṃ. Vīsatiṃsavāreti ettha santatipaccuppannavasena vāraparicchedoti keci, apare pana ‘‘uṇhāsanenā’’ti vadanti. Nīvaraṇavikkhambhanañhi appattā bhāvanā pharaṇapītiyā abhāvato nisajjāvasena kāyakilamathaṃ na vinodatiyevāti iriyāpathacalanaṃ hotiyeva. Vīsatiṃsaggahaṇaṃ pana yathāsallakkhitabhikkhācaraṇavelāvasena. Atha vā gamanato yāva sammakkhanamanasikāro eko vāro, evaṃ vīsatiṃsavāre kammaṭṭhānaṃ manasi karitvā. Nijanasambādhānīti janasambādharahitāni, tena appākiṇṇataṃ, appasaddataṃ, appanigghosatañca dasseti. Tato eva pavivekasukhāni janavivekena iṭṭhāni, pavivekassa vā jhānānuyogassa upakārāni. Yasmā chāyūdakasampannāni, tasmā sītalāni. Yasmā sucīni, tasmā ramaṇīyabhūmibhāgānīti purimāni dve pacchimānaṃ dvinnaṃ kāraṇavacanāni. Ariyanti niddosaṃ. Vivekaratinti jhānānuyogaratiṃ.

๒๙๕. ในบทว่า “เอวํ มหานุภาเว” (อาจารย์บางพวก) กล่าวว่า มีอานุภาพมากด้วยปฏิปทาที่จะกล่าวต่อไปนี้, หรือว่า (พระผู้มีพระภาค) เมื่อจะทรงแสดงว่า “อันโยคาวจรพึงปฏิบัติอย่างนี้” โดยทรงกระทำความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรมที่สำเร็จด้วยการบริหารสัพพัตถกกรรมฐานเป็นต้นไว้เบื้องหน้า จึงตรัสคำมีอาทิว่า “เอวํ มหานุภาเว นาม สาสเน”. ในบทนั้น พึงเห็น นาม-ศัพท์ ในอรรถว่าสรรเสริญ. พึงประกอบความว่า “อันบรรพชิตผู้มีหน้ามุ่งสู่บ้านพึงไป”. และเมื่อจะทรงแสดงว่า การพิจารณาของโยคีนี้มีการไปเป็นต้น มิใช่เป็นไปเพื่อตนเท่านั้น แต่ทว่า แม้มิได้เป็นไปเพื่อตนก็มี (พระผู้มีพระภาค) จึงทรงถือเอาธุระทั้งสองด้วยคำมีอาทิว่า “ตลอดทั้งคืน”. บทว่า “ปริเวณ” ได้แก่ ลานปริเวณ. ในบทว่า “ยี่สิบสามสิบครั้ง” นี้ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า เป็นการกำหนดครั้งด้วยอำนาจแห่งสันตติปัจจุบัน, ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า “ด้วยอาสนะที่ร้อน”. จริงอยู่ การภาวนาที่ยังไม่ถึงการข่มนิวรณ์ ย่อมไม่อาจบรรเทาความเมื่อยล้าทางกายด้วยอำนาจแห่งการนั่งได้เลย เพราะไม่มีผรณาปีติ เพราะเหตุนั้น การเคลื่อนไหวอิริยาบถย่อมมีอยู่นั่นเทียว. ส่วนการถือเอายี่สิบสามสิบครั้ง (พึงทราบ) โดยเวลาแห่งการเที่ยวบิณฑบาตที่กำหนดไว้ตามสมควร. อีกอย่างหนึ่ง ตั้งแต่การมนสิการโดยการไปจนถึงการมนสิการโดยการเปรอะเปื้อน เป็นหนึ่งวาระ, (โยคี) กระทำกรรมฐานไว้ในใจยี่สิบสามสิบครั้งอย่างนี้. บทว่า “ปราศจากความคับแคบเพราะคน” คือ ปราศจากความคับแคบเพราะคน, ด้วยบทนั้น (พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงถึงความเป็นที่ไม่เกลื่อนกล่น ความเป็นที่ไม่มีเสียง และความเป็นที่ไม่มีเสียงกึกก้อง. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว (เสนาสนะเหล่านั้น) จึงเป็นที่น่าปรารถนาด้วยวิเวกจากหมู่คน เป็นสุขเพราะวิเวก, หรือเป็นที่อุปการะแก่การประกอบความเพียรในฌานคือวิเวก. เพราะสมบูรณ์ด้วยร่มและน้ำ ฉะนั้นจึงเย็น. เพราะสะอาด ฉะนั้นจึงมีพื้นภูมิภาคอันน่ารื่นรมย์, ดังนี้ บทสองบทแรกเป็นคำแสดงเหตุของบทสองบทหลัง. บทว่า “อริยํ” คือ ไม่มีโทษ. บทว่า “วิเวกรติ” คือ ความยินดีในการประกอบความเพียรในฌาน.

Kiñcāpi yogāvacarānaṃ vasanaṭṭhānaṃ nāma sujaggitaṃ susammaṭṭhameva hoti, kadāci pana jagganato pacchā evampi siyāti paṭikkūlatāpaccavekkhaṇāya sambhavadassanatthaṃ ‘‘pādarajagharagolikavaccādisamparikiṇṇa’’ntiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tattha paccattharaṇanti bhūmiyā chavirakkhaṇatthaṃ attharitabbaṃ cimilikādiattharaṇamāha. Jatukā khuddakavagguliyo. Upahatattāti dūsitattā. Tatoti tato tato. Appekadā ulūkapārāvatādīhīti idhāpi ‘‘appekadā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Udakacikkhallādīhīti ādi-saddena kacavarādiṃ saṅgaṇhāti. Pariveṇato vihāraṅgaṇappavesamaggo vihāraracchā.

พึงทราบว่า แม้ว่าโดยปกติ ที่อยู่ของโยคาวจรทั้งหลายจะเป็นที่เช็ดถูดีแล้ว ปัดกวาดดีแล้วนั่นเทียว, แต่บางครั้ง ภายหลังจากเช็ดถูแล้ว ก็อาจเป็นอย่างนี้ได้, (ท่าน) จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “เกลื่อนกล่นด้วยละอองเท้า มูลจิ้งจกเป็นต้น” เพื่อแสดงความที่เป็นไปได้สำหรับการพิจารณาความเป็นปฏิกูล. ในบทนั้น บทว่า “ปจฺจตฺถรณํ” (ท่าน) กล่าวถึงเครื่องปูลาดมีผ้าหยาบเป็นต้นที่พึงปูลาดเพื่อรักษาสีของพื้น. บทว่า “ชตุกา” คือ ค้างคาวเล็ก. บทว่า “อุปหตตฺตา” คือ เพราะความเป็นของถูกทำลาย. บทว่า “ตโต” คือ จากที่นั้น ๆ. ในบทว่า “บางครั้งโดยนกเค้าและนกพิราบเป็นต้น” นี้ ก็พึงนำบทว่า “บางครั้ง” มาเชื่อมความ. ในบทว่า “ด้วยน้ำและเปือกตมเป็นต้น” (ท่าน) สงเคราะห์ขยะเป็นต้นด้วย อาทิ-ศัพท์. ทางสำหรับเข้าสู่ลานวิหารจากปริเวณ ชื่อว่า วิหารรัจฉา.

Vitakkamāḷaketi ‘‘kattha nu kho ajja bhikkhāya caritabba’’ntiādinā vitakkanamāḷake. Gāmamagganti gāmagāmimaggaṃ. Khāṇukaṇṭakamaggoti khāṇukaṇṭakavanto maggo. Daṭṭhabbo hotīti dassanena gamanaṃ upalakkheti.

ในบทว่า “วิตกฺกมาฬเก” คือ ในซุ้มเป็นที่ตรึก ด้วยคำมีอาทิว่า “วันนี้หนอ เราพึงเที่ยวไปเพื่อภิกษาในที่ไหน”. บทว่า “คามมคฺคํ” คือ หนทางที่จะไปสู่บ้าน. บทว่า “ขาณุกณฺฏกมคฺโค” คือ หนทางที่มีตอและหนาม. ในบทว่า “ทฏฺฐพฺโพ โหติ” (ท่าน) หมายเอาการไปด้วยการเห็น.

Gaṇḍaṃ [Pg.419] paṭicchādentenātiādi evamajjhāsayena nivāsanādi kātabbanti vattadassanaṃ, gaṇḍaroginā vātātapādiparissayavinodanatthaṃ gaṇḍaṃ paṭicchādayamānena viya. Atha vā gaṇḍaṃ viya gaṇḍaṃ paṭicchādayamānenāti ekaṃ gaṇḍa-saddaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ bhavati. ‘‘Gaṇḍoti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti (a. ni. 9.15; saṃ. ni. 4.103) vacanato gaṇḍoti attabhāvassa pariyāyo, visesato rūpakāyassa dukkhatāsūlayogato, asucipaggharaṇato, uppādajarābhaṅgehi uddhumātakapakkapabhijjanato. Vaṇacoḷakanti vaṇapaṭicchādakavatthakhaṇḍaṃ. Nīharitvāti thavikato uddharitvā. Kuṇapānipīti pi-saddo garahāyaṃ evarūpānipi daṭṭhabbāni bhavantīti, sambhavadassane vā idampi tattha sambhavatīti. Adhivāsetabboti khamitabbo aññathā āhārassa anupalabbhanato. Gāmadvāreti gāmadvārasamīpe, ummārabbhantare vā. Gāmaracchā vinivijjhitvā ṭhitā oloketabbā honti yugamattadassināpi satāti adhippāyo.

คำเป็นต้นว่า "คณฺฑํ ปฏิจฺฉาเทนฺเตน" เป็นการแสดงวัตร ด้วยอัธยาศัยอย่างนี้ว่า พึงทำการนุ่งห่มเป็นต้น เหมือนคนที่เป็นโรคฝีหนองปิดฝีหนองเพื่อบรรเทาอันตรายมีลมและแดดเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง พึงนำคัณฑศัพท์มาศัพท์หนึ่งแล้วเชื่อมความว่า เหมือนผู้กำลังปิดฝี คือ กาย เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย คำว่า ฝี นั่นแล เป็นชื่อของอุปาทานขันธ์ ๕" ฉะนั้น คำว่า ฝี จึงเป็นชื่อโดยปริยายของอัตภาพ โดยเฉพาะอย่างยิ่งของรูปกาย เพราะประกอบด้วยทุกขตาคือความเจ็บปวด เพราะเป็นที่ไหลออกแห่งของไม่สะอาด และเพราะการพองขึ้น สุก และแตกทำลายไป ด้วยความเกิดขึ้น ความแก่ และความแตกดับ บทว่า วณโจฬกํ ได้แก่ ชิ้นผ้าสำหรับปิดแผล บทว่า นีหริตฺวา ได้แก่ นำออกจากถุง ในบทว่า กุณปานิปิ นั้น ปิ ศัพท์ อยู่ในอรรถว่าตำหนิ ความว่า แม้สิ่งปฏิกูลเช่นนี้ก็พึงเห็น หรืออยู่ในอรรถว่าแสดงความอาจมีได้ ความว่า แม้สิ่งนี้ก็อาจมีได้ในที่นั้น บทว่า อธิวาเสตพฺโพ ได้แก่ พึงอดทน เพราะถ้าไม่อย่างนั้น ก็จะไม่ได้อาหาร บทว่า คามทฺวาเร ได้แก่ ใกล้ประตูบ้าน หรือภายในธรณีประตู อธิบายว่า ถนนในหมู่บ้านที่ตัดทะลุถึงกัน พึงแลดู แม้จะเป็นผู้มีปกติทอดสายตาเพียงชั่วแอกก็ตาม

Paccattharaṇādīti gharagolikavaccādisaṃkiliṭṭhapaccattharaṇādikaṃ. Anekakuṇapapariyosānanti ettha dunnivatthaduppārutamanussasamākulānaṃ gāmaracchānaṃ olokanampi ānetvā vattabbaṃ. Tampi hi paṭikkūlamevāti. Aho vatāti garahane nipāto. Bhoti dhammālapanaṃ. Yāvañcidaṃ paṭikkūlo āhāro yadatthaṃ gamanampi nāma evaṃ jegucchaṃ, duradhivāsanañcāti attho.

บทว่า ปจฺจตฺถรณาทีติ ได้แก่ เครื่องปูลาดเป็นต้นที่เปรอะเปื้อนด้วยอุจจาระของตุ๊กแกเป็นต้น ในบทว่า อเนกกุณปปริโยสานํ นี้ พึงนำแม้การมองดูถนนในหมู่บ้านที่อลหม่านไปด้วยมนุษย์ที่นุ่งห่มไม่เรียบร้อยมากล่าวด้วย เพราะว่า แม้การมองดูนั้นก็น่ารังเกียจโดยแท้ บทว่า อโห วต เป็นนิบาตในอรรถว่าตำหนิ บทว่า โภ เป็นอาลปนะเรียกธรรม ความว่า อาหารนี้ช่างน่ารังเกียจหนอ ซึ่งเป็นเหตุให้แม้การไปก็น่ารังเกียจและทนได้ยากอย่างนี้

296. Gamanapaṭikkūlanti gamanameva paṭikkūlaṃ gamanapaṭikkūlaṃ. Adhivāsetvāpīti pi-saddo sampiṇḍanattho, tena ‘‘ettakenāpi mutti natthi, ito parampi mahantaṃ paṭikkūlaṃ sakalaṃ adhivāsetabbamevā’’ti vakkhamānaṃ paṭikkūlaṃ sampiṇḍeti. Saṅghāṭipārutenāti saṅghāṭiyā kappanapārupanena pārutasarīrena. Yatthāti yāsu vīthīsu. Yāva piṇḍikamaṃsāpīti yāva jaṅghapiṇḍikamaṃsappadesāpi. Udakacikkhalleti udakamisse kaddame. Ekena cīvaranti ekena hatthena nivatthacīvaraṃ. Macchā dhovīyanti etenāti macchadhovanaṃ, udakaṃ. Sammissa-saddo paccekaṃ sambandhitabbo. Oḷigallāni ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ sakaddamānaṃ sandanaṭṭhānāni, yāni jaṇṇumattaasucibharitānipi honti. Candanikāni kevalānaṃ ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ sandanaṭṭhānāni[Pg.420]. Yatoti oḷigallādito. Tā makkhikāti tattha saṇḍasaṇḍacārino nīlamakkhikā. Nilīyantīti acchanti.

๒๙๖. บทว่า คมนปฏิกฺกูลํ ได้แก่ การไปนั่นแหละเป็นสิ่งปฏิกูล ชื่อว่า คมนปฏิกูล ในบทว่า อธิวาเสตฺวาปิ นั้น ปิ ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวม ด้วย ปิ ศัพท์นั้น ย่อมรวบรวมสิ่งปฏิกูลที่จะกล่าวต่อไปว่า "ความพ้นไม่มีแม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ แม้หลังจากนี้ไป ก็ยังต้องอดทนต่อสิ่งปฏิกูลอันใหญ่หลวงทั้งหมดทีเดียว" บทว่า สงฺฆาฏิปารุเตน ได้แก่ มีร่างกายอันห่มแล้วด้วยผ้าสังฆาฏิที่ตัดเป็นชิ้นๆ แล้วเย็บติดกัน บทว่า ยตฺถ ได้แก่ ในถนนเหล่าใด บทว่า ยาว ปิณฺฑิกมํสาปิ ได้แก่ แม้เพียงแค่บริเวณกล้ามเนื้อน่อง บทว่า อุทกจิกฺขลฺเล ได้แก่ ในเปือกตมที่ระคนด้วยน้ำ บทว่า เอเกน จีวรํ ได้แก่ (ประคอง) จีวรที่นุ่งแล้วด้วยมือข้างหนึ่ง น้ำที่เขาใช้ล้างปลา ชื่อว่า มัจฉโธวนะ สัมมิสสศัพท์ พึงเชื่อมกับแต่ละบท บทว่า โอฬิคลฺลานิ ได้แก่ สถานที่ไหลไปแห่งน้ำล้างของสกปรก มลทินในครรภ์เป็นต้น ที่มีเปือกตม ซึ่งบางทีก็เต็มไปด้วยของไม่สะอาดเพียงแค่เข่า บทว่า จันทนิกานิ ได้แก่ สถานที่ไหลไปแห่งน้ำล้างของสกปรก มลทินในครรภ์เป็นต้นล้วนๆ บทว่า ยโต ได้แก่ จากท่อน้ำทิ้งเป็นต้น บทว่า ตา มกฺขิกา ได้แก่ แมลงวันหัวเขียวที่เที่ยวไปเป็นกลุ่มๆ ในที่นั้น บทว่า นิลียนฺติ ได้แก่ ย่อมอยู่ (ย่อมเกาะ)

Dadamānāpītiādi satipi kesañci saddhānaṃ vasena sakkaccakāre paṭikkūlapaccavekkhaṇāyogyaṃ pana asaddhānaṃ vasena pavattanakaasakkaccakārameva dassetuṃ āraddhaṃ. Tuṇhī honti sayameva riñcitvā gacchissatīti. Gacchāti apehi. Reti ambho. Muṇḍakāti anādarālapanaṃ. Samudācarantīti kathenti. Piṇḍolyassa antimajīvikābhāvenāha ‘‘kapaṇamanussena viya gāme piṇḍāya caritvā nikkhamitabba’’nti.

คำเป็นต้นว่า ททมานาปิ ท่านเริ่มไว้เพื่อแสดงถึงการกระทำโดยไม่เคารพ อันเป็นไปโดยอำนาจของคนไม่มีศรัทธา ซึ่งสมควรแก่การพิจารณาความเป็นปฏิกูล แม้เมื่อการกระทำโดยเคารพโดยอำนาจของคนมีศรัทธาบางพวกมีอยู่ (พวกเขา) ย่อมนิ่งเสีย (ด้วยคิดว่า) เขาจะเบื่อหน่ายแล้วจากไปเอง บทว่า คจฺฉ ได้แก่ จงหลีกไป บทว่า เร ได้แก่ แน่ะ บทว่า มุณฺฑก เป็นคำเรียกโดยไม่เคารพ บทว่า สมุทาจรนฺติ ได้แก่ ย่อมกล่าว เพราะการเที่ยวบิณฑบาตเป็นการเลี้ยงชีพที่ต่ำที่สุด ท่านจึงกล่าวว่า "พึงเที่ยวบิณฑบาตในบ้านแล้วออกไปเหมือนคนยากจน"

297. Tatthāti tasmiṃ pattagate āhāre. Lajjitabbaṃ hoti ‘‘ucchiṭṭhaṃ nu kho ayaṃ mayhaṃ dātukāmo’’ti āsaṅkeyyāti, sedo paggharamāno āhārassa vā uṇhatāya, bhikkhuno vā sapariḷāhatāyāti adhippāyo. Sukkhathaddhabhattampīti sukkhatāya thaddhampi bhattaṃ, pageva takkakañjikādinā upasittanti adhippāyo. Tena sedena kilinnatāya paṭikkūlataṃ vadati.

๒๙๗. บทว่า ตตฺถ ได้แก่ ในอาหารนั้นที่อยู่ในบาตร พึงละอาย ว่าพึงสงสัยว่า "คนผู้นี้ประสงค์จะให้ของเหลือแก่เรากระมัง" อธิบายว่า เหงื่อไหลออก เพราะความร้อนของอาหาร หรือเพราะความร้อนรุ่มของภิกษุ บทว่า สุกฺขถทฺธภตฺตมฺปิ ได้แก่ ข้าวสุกที่แข็งกระด้างเพราะความแห้ง ไม่ต้องพูดถึงข้าวสุกที่ราดด้วยนมส้มและน้ำข้าวเป็นต้น (ท่าน) กล่าวถึงความเป็นปฏิกูลเพราะความเปียกชุ่มด้วยเหงื่อนั้น

Tasminti piṇḍapāte. Sambhinnasobheti sabbaso vinaṭṭhasobhe. Vemajjhato paṭṭhāyāti jivhāya majjhato paṭṭhāya. Dantagūthako dantamalaṃ. Vicuṇṇitamakkhitoti ubhayehi dantehi vicuṇṇito kheḷādīhi samupalitto. Evaṃbhūtassa cassa yāyaṃ pubbe vaṇṇasampadā, gandhasampadā, abhisaṅkhārasampadā ca, sā ekaṃsena vinassati, raso pana nasseyya vā na vāti āha ‘‘antarahitavaṇṇagandhasaṅkhāraviseso’’ti. Suvānadoṇiyanti sārameyyānaṃ bhuñjanakaambaṇe. Suvānavamathu viyāti vantasunakhachaḍḍanaṃ viya. Cakkhussa āpāthaṃ atītattā ajjhoharitabbo hotīti ukkaṃsagataṃ tassa paṭikkūlabhāvaṃ vibhāveti.

(ในบทว่า) ตสฺมึ ได้แก่ ในบิณฑบาตนั้น บทว่า สมฺภินฺนโสเภ ได้แก่ มีความงามอันสลายไปโดยสิ้นเชิง บทว่า เวมชฺฌโต ปฏฺฐาย ได้แก่ ตั้งแต่ท่ามกลางลิ้น บทว่า ทนฺตคูถโก ได้แก่ คราบฟัน บทว่า วิจุณฺณิตมกฺขิโต ได้แก่ อันฟันทั้งสองข้างบดให้ละเอียดและฉาบทาด้วยน้ำลายเป็นต้น ความสมบูรณ์ด้วยสี ความสมบูรณ์ด้วยกลิ่น และความสมบูรณ์ด้วยการปรุงแต่งใด ที่มีอยู่ก่อนของอาหารนั้นซึ่งเป็นเช่นนี้ ความสมบูรณ์นั้นย่อมพินาศไปโดยส่วนเดียว ส่วนรสจะพินาศไปหรือไม่ก็ได้ ท่านจึงกล่าวว่า "อนฺตรหิตวณฺณคนฺธสงฺขารวิเสโส" (มีความพิเศษคือสี กลิ่น และเครื่องปรุงอันตรธานไป) บทว่า สุวานโทณิยํ ได้แก่ ในรางอาหารของสุนัข บทว่า สุวานวมถุ วิย ได้แก่ ราวกับอาเจียนของสุนัขที่สำรอกออกมา (ท่าน) แสดงให้ปรากฏซึ่งความเป็นปฏิกูลอย่างยิ่งของอาหารนั้นว่า พึงกลืนกินเพราะล่วงวิสัยของจักษุไปแล้ว

298. Paribhoganti ajjhoharaṇaṃ. Esa āhāro anto pavisamāno bahalamadhukatelamakkhito viya paramajeguccho hotīti sambandho. Antoti koṭṭhassa abbhantare. Nidhānamanupagato āmāsayaṃ appattoyeva āhāro pittādīhi vimissito hotīti āha ‘‘pavisamāno’’ti. Āmāsayapakkāsayavinimutto koyamāsayo nāmāti [Pg.421] āsaṅkaṃ sandhāyāha ‘‘yasmā’’tiādi. Pittamevāsayo pittāsayo. Adhiko hotīti vuttaṃ mandapuññabāhullato lokassa. Evaṃ āsayatoti jeguccho hutvā anto paviṭṭho jegucchatarehi pittādīhi vimissito ativiya jeguccho hotīti evaṃ āsayato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.

๒๙๘. บทว่า ปริโภคํ ได้แก่ การกลืนกิน พึงเชื่อมความว่า อาหารนี้เมื่อกำลังเข้าไปสู่ภายใน ย่อมเป็นของน่ารังเกียจอย่างยิ่ง ราวกับถูกฉาบทาด้วยน้ำมันยางที่ข้น บทว่า อนฺโต ได้แก่ ภายในกระเพาะ ท่านกล่าวว่า "ปวิสมาโน" (กำลังเข้าไป) เพราะอาหารที่ยังไม่ถึงที่เก็บ คือยังไม่ถึงกระเพาะอาหาร ย่อมระคนกับดีเป็นต้น ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า "ยสฺมา" โดยทรงหมายถึงความสงสัยว่า "อาศัยนี้ที่พ้นจากกระเพาะอาหารใหม่และกระเพาะอาหารเก่าคืออะไรกัน" ดีนั่นแหละคืออาศัย ชื่อว่า ปิตตาศัย (ถุงน้ำดี) ท่านกล่าวว่า "ย่อมมีมาก" เพราะโลกมีบุคคลผู้มีบุญน้อยเป็นส่วนมาก พึงพิจารณาความเป็นปฏิกูลโดยอาศัยอย่างนี้ว่า (อาหาร) เป็นของน่ารังเกียจแล้ว เมื่อเข้าไปสู่ภายใน ระคนกับดีเป็นต้นที่น่ารังเกียจกว่า ย่อมเป็นของน่ารังเกียจอย่างยิ่ง

299. Nidhānatoti etthāpi eseva nayo. Soti āhāro. Dasavassikenāti jātiyā dasavassena sattena. Okāseti āmāsayasaṅkhāte padese.

๒๙๙. ในบทว่า Nidhānato นี้ ก็นัยนี้นั่นเอง. บทว่า So คือ อาหาร. บทว่า Dasavassikena คือ โดยสัตว์ผู้มีอายุ 10 ปีโดยชาติ. บทว่า Okāseti คือ ในประเทศที่เรียกว่าอามัย (กระเพาะอาหารใหม่).

300. Evarūpeti edise, dasavassāni yāva vassasataṃ adhotavaccakūpasadiseti attho. Nidhānanti nidhātabbataṃ. Yathāvuttappakāreti sace pana ‘‘dasavassikenā’’tiādinā (visuddhi. 1.299) yathāvutto pakāro etassāti yathāvuttappakāro, tasmiṃ. Paramandhakāratimiseti ativiya andhakaraṇamahātamasi. Atiduggandhajegucche padese paramajegucchabhāvaṃ upagantvā tiṭṭhatīti sambandho. Kattha kiṃ viyāti āha ‘‘yathā nāmā’’tiādi. Kālameghena abhivuṭṭhe āvāṭe bahuso vassanena ekaccaṃ asucijātaṃ uppilavitvā vigaccheyyāti akālamegha-ggahaṇaṃ. Tiṇapaṇṇakilañjakhaṇḍa-ggahaṇaṃ na asubhassāpi asubhena sammissatāya asubhabhāvappattidassanatthaṃ. Kāyaggisantāpakuthitakuthanasañjātapheṇapubbuḷakācitoti gahaṇitejena pakkuthitanippakkatāya samuppannapheṇapubbuḷanicito. Aparipakkatoti aparipakkabhāvato.

๓๐๐. บทว่า Evarūpe คือ มีสภาพเช่นนี้ อธิบายว่า เหมือนหลุมอุจจาระที่ไม่ได้ล้างตลอด 10 ปี จนถึง 100 ปี. บทว่า Nidhānaṃ คือ ความเป็นสิ่งที่พึงเก็บไว้. บทว่า Yathāvuttappakāre คือ หากว่า ประเภทที่กล่าวไว้แล้วด้วยบทว่า "dasavassikena" เป็นต้น มีอยู่แก่ประเทศนี้ เหตุนั้น ประเทศนี้จึงชื่อว่ามีประเภทตามที่กล่าวแล้ว, ในประเทศนั้น. บทว่า Paramandhakāratimise คือ ในความมืดมิดอันยิ่งใหญ่ที่ทำให้มืดบอดอย่างยิ่ง. ความเชื่อมโยงมีว่า (อาหาร) ถึงความเป็นสิ่งที่น่ารังเกียจอย่างยิ่งแล้วตั้งอยู่ในประเทศที่น่ารังเกียจมีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง. เพราะมีคำถามว่า ในที่ไหน เหมือนอะไร? จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "yathā nāma". ที่ทรงถือเอาคำว่า akālamegha (เมฆนอกฤดูฝน) ก็เพราะว่า ในหลุมที่ฝนตกหนักโดยเมฆในฤดูฝน ของไม่สะอาดบางอย่างพึงลอยขึ้นแล้วหายไปได้เพราะฝนตกหลายครั้ง. ที่ทรงถือเอาชิ้นหญ้า ใบไม้ และเศษเสื่อ ก็เพื่อแสดงการถึงความเป็นอสุภะ แม้ของสิ่งที่มิใช่อสุภะ เพราะความระคนกับอสุภะ. บทว่า Kāyaggisantāpakuthitakuthanasañjātapheṇapubbuḷakācito คือ อันเกลื่อนกล่นด้วยฟองและต่อมน้ำที่เกิดขึ้นพร้อมแล้ว เพราะความเดือดพล่านและสุกดีด้วยเดชแห่งไฟย่อยอาหาร. บทว่า Aparipakkato คือ เพราะความเป็นของที่ยังไม่ย่อย.

301. Suvaṇṇarajatādidhātuyo viyāti yathā suvaṇṇarajatādidhātuyo vidhinā tāpiyamānā suvaṇṇarajatādike muñcantiyo suvaṇṇarajatādibhāvaṃ upagacchantīti vuccanti, na evamayaṃ. Ayaṃ pana āhāro kāyagginā paripakko pheṇapubbuḷake muñcanto saṇhaṃ karonti etthāti ‘‘saṇhakaraṇī’’ti laddhanāmake nisade pisitvā nāḷike khuddakaveḷunāḷikāyaṃ vaṇṇasaṇṭhānamattena pakkhippamānapaṇḍumattikā viya karīsabhāvaṃ upagantvā pakkāsayaṃ pūreti, muttabhāvaṃ upagantvā muttavatthiṃ pūretīti yojanā. Gahaṇiyā indhanabhāgo viya kimibhakkhabhāgo ca apākaṭova[Pg.422]. Rasabhāgo phalato pakāsīyati, aparipakkasabhāgā ca teti te anāmasitvā karīsamuttabhāgā evettha dassitā.

๓๐๑. บทว่า Suvaṇṇarajatādidhātuyo viya คือ เหมือนอย่างว่า แร่ทองและแร่เงินเป็นต้น เมื่อถูกเผาตามกรรมวิธี ย่อมกล่าวกันว่า ปล่อยทองและเงินเป็นต้นออกแล้ว ถึงความเป็นทองและเงินเป็นต้น, อาหารนี้ไม่เป็นเช่นนั้น. ส่วนอาหารนี้ เมื่อย่อยแล้วด้วยไฟธาตุในร่างกาย ปล่อยฟองและต่อมน้ำออกแล้ว บดบนหินบดที่ได้ชื่อว่า "สัณหกรณี" เพราะคนทั้งหลายย่อมทำของให้ละเอียดบนหินนั้น แล้ว (เป็น) ดุจดินสีขาวนวลที่ถูกใส่ลงในกระบอกไม้ไผ่เล็กๆ เพียงด้วยสีและสัณฐาน ถึงความเป็นอุจจาระแล้ว ย่อมยังกระเพาะอาหารเก่าให้เต็ม, ถึงความเป็นปัสสาวะแล้ว ย่อมยังกระเพาะปัสสาวะให้เต็ม ดังนี้เป็นโยชนา (การประกอบความ). ส่วนที่เป็นเชื้อเพลิงของไฟย่อยอาหาร และส่วนที่เป็นอาหารของหมู่หนอน ไม่ปรากฏเลย. ส่วนที่เป็นรส ย่อมปรากฏโดยผล, และส่วนเหล่านั้นมีส่วนเสมอด้วยของที่ยังไม่ย่อย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่กล่าวถึงส่วนเหล่านั้น แต่แสดงไว้เฉพาะส่วนที่เป็นอุจจาระและปัสสาวะในที่นี้.

302. Paṭikkūlassa nāma phalena paṭikkūleneva bhavitabbanti dassento ‘‘sammā paripaccamāno’’tiādimāha. Nakhadantādīnīti ādi-saddena na kevalaṃ tacādīni eva dvattiṃsākārapāḷiyaṃ (ma. ni. 3.154; khu. pā. 3.dvattiṃsākāra) āgatāni, atha kho akkhigūthakaṇṇagūthadantamalajallikāsambhavādīni dvattiṃsakoṭṭhāsavinimuttāni asubhāni saṅgaṇhanto ‘‘nānākuṇapānī’’ti āhāti daṭṭhabbaṃ.

๓๐๒. เมื่อทรงแสดงว่า "โดยปกติ ผลของสิ่งที่น่ารังเกียจ ก็ต้องเป็นสิ่งที่น่ารังเกียจนั่นเอง" จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "sammā paripaccamāno". ในบทว่า Nakhadantādīni ด้วยอาทิศัพท์ ท่านมิได้รวบรวมเอาเพียงหนังเป็นต้นที่มาในทวัตติงสาการปาฬิเท่านั้น แต่เมื่อทรงรวบรวมอสุภะทั้งหลายที่พ้นจากส่วน 32 อย่าง มีขี้ตา ขี้หู ขี้ฟัน เสมหะ และน้ำอสุจิเป็นต้น จึงตรัสว่า "nānākuṇapāni" ดังนี้ พึงทราบ.

303. Nissandamānoti vissavanto, paggharantoti attho. Ādinā pakārenāti ettha ādi-saddena nāsikāya siṅghāṇikā, mukhena kheḷo, kadāci pittaṃ, semhaṃ, lohitaṃ vamati, vaccamaggena uccāro, passāvamaggena passāvo, sakalakāye lomakūpehi sedajallikāti evaṃpakāraṃ asuciṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Paṭhamadivase’’ti idaṃ nissandadivasāpekkhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘dutiyadivase nissandento’’ti. Vikuṇitamukhoti jigucchāvasena saṅkucitamukho. Tenāha ‘‘jegucchī’’ti. Maṅkubhūtoti vimanakajāto ‘‘imampi nāma posemī’’ti. Rattoti vatthaṃ viya raṅgajātena cittassa vipariṇāmākārena chandarāgena ratto. Giddhoti abhikaṅkhanasabhāvena abhigijjhanena giddho gedhaṃ āpanno. Gadhitoti dummocanīyabhāvena ganthito viya tattha paṭibaddho. Mucchitoti rasataṇhāya mucchaṃ mohaṃ āpanno. Virattoti vigatarāgo. Aṭṭīyamānoti dukkhiyamāno. Harāyamānoti lajjamāno. Jigucchamānoti hīḷento.

๓๐๓. บทว่า Nissandamāno คือ ไหลออก, ไหลซึมออก อธิบายดังนี้. ในบทว่า Ādinā pakārena ในที่นี้ ด้วยอาทิศัพท์ ท่านรวบรวมเอาของไม่สะอาดประเภทนี้ คือ น้ำมูก (ไหลออก) จากจมูก, น้ำลาย (ไหลออก) จากปาก, บางครั้งอาเจียนเป็นดี เสมหะ โลหิต, อุจจาระ (ออก) ทางทวารหนัก, ปัสสาวะ (ออก) ทางทวารเบา, เหงื่อและไคล (ออก) จากขุมขนทั่วทั้งกาย. คำว่า "Paṭhamadivase" นี้ ท่านกล่าวโดยอิงถึงวันที่ไหลออก. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "dutiyadivase nissandento". บทว่า Vikuṇitamukho คือ ผู้มีหน้าเบ้ เพราะความรังเกียจ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "jegucchī". บทว่า Maṅkubhūto คือ ผู้มีความเสียใจเกิดขึ้นว่า "เราเลี้ยงแม้สิ่งนี้หนอ". บทว่า Ratto คือ ผู้กำหนัดแล้วด้วยฉันทราคะอันเป็นอาการแปรไปของจิต เหมือนผ้าที่ถูกย้อมด้วยน้ำย้อม. บทว่า Giddho คือ ผู้ละโมบแล้วด้วยความอยาก คือความอยากอย่างยิ่ง ถึงความละโมบ. บทว่า Gadhito คือ ผู้ติดข้องในสิ่งนั้น เหมือนถูกผูกมัดไว้ เพราะความเป็นสิ่งที่แก้ออกได้ยาก. บทว่า Mucchito คือ ผู้มัวเมา ถึงความหลงใหลด้วยรสตัณหา. บทว่า Viratto คือ ผู้ปราศจากราคะ. บทว่า Aṭṭīyamāno คือ ผู้เป็นทุกข์. บทว่า Harāyamāno คือ ผู้ละอาย. บทว่า Jigucchamāno คือ ผู้รังเกียจ.

Navadvārehīti pākaṭānaṃ mahantānaṃ vasena vuttaṃ, lomakūpavivarehipi sandatevāti. Nilīyatīti attānaṃ adassento nigūhati, saṅkucati vā. Evanti ekena dvārena pavesanaṃ anekehi dvārehi anekadhā nikkhāmanaṃ, pakāsanaṃ pavesanaṃ, nigūḷhaṃ nikkhāmanampīti somanassajātena pavesanaṃ, maṅkubhūtena nikkhāmanaṃ, sārattena pavesanaṃ, virattena nikkhāmananti imehi pakārehi.

บทว่า Navadvārehi ท่านกล่าวโดยหมายถึงทวารใหญ่ที่ปรากฏชัด, (ของไม่สะอาด) ย่อมไหลออกจากช่องขุมขนทั้งหลายด้วยเหมือนกัน. บทว่า Nilīyati คือ ไม่แสดงตน ย่อมซ่อนเร้น หรือหดตัว. บทว่า Evaṃ คือ การนำเข้าทางทวารเดียว การนำออกทางทวารหลายทวารโดยหลายประเภท, การนำเข้าโดยเปิดเผย การนำออกโดยซ่อนเร้น, การนำเข้าด้วยความโสมนัส การนำออกด้วยความเก้อเขิน, การนำเข้าด้วยความยินดี การนำออกด้วยความไม่ยินดี ด้วยประเภทเหล่านี้.

304. Paribhogakālepīti [Pg.423] pi-saddena paviṭṭhamattopi nāma pavesadvāraṃ jegucchaṃ karoti, pageva laddhaparivāso paripākappatto itaradvārānīti dasseti. Esa āhāro. Gandhaharaṇatthanti vissagandhāpanayanatthaṃ. Kāyaggināti gahaṇitejānugatena kāyusmānā. Pheṇuddehakanti pheṇāni uṭṭhapetvā uṭṭhapetvā. Paccitvāti paripākaṃ gantvā. Uttaramānoti uppilavanto. Semhādīti ādi-saddena pittādike saṅgaṇhāti. Karīsādīti ādi-saddena sedajallikādike. Imāni dvārāni mukhādīni. Ekaccanti passāvamaggaṃ sandhāya vadati. Cokkhajātikā pana mukhādīnipi dhovitvā hatthaṃ puna dhovantiyeva. Puna ekaccanti vaccamaggaṃ. Dvattikkhattunti dvikkhattuṃ, tikkhattuṃ vā. Ettha ca āhāratthāya gamanapariyesanānaṃ paṭikkūlatā āhāre paṭikkūlatā vuttā. Paribhogassa tannissayato, āsayanidhānānaṃ taṃsambandhato, itaresaṃ tabbikāratoti ayampi viseso veditabbo. Kimibhakkhabhāvopi hissa vikārapakkheyeva ṭhapetabboti.

๓๐๔. ในบทว่า Paribhogakālepi ด้วยปิศัพท์ ท่านแสดงว่า (อาหาร) แม้เพียงแค่เข้าไปแล้ว ก็ยังทำทวารที่เข้าไปให้น่ารังเกียจได้, ไม่ต้องพูดถึงเลย (ว่าจะทำ) ทวารอื่นๆ (ให้น่ารังเกียจ) เมื่อได้ที่อาศัยแล้ว ถึงความย่อยแล้ว. อาหารนี้. บทว่า Gandhaharaṇatthaṃ คือ เพื่อกำจัดกลิ่นคาว. บทว่า Kāyagginā คือ ด้วยไออุ่นของร่างกายอันเนื่องมาจากเดชแห่งไฟย่อยอาหาร. บทว่า Pheṇuddehakaṃ คือ ทำให้ฟองทั้งหลายเกิดขึ้นๆ. บทว่า Paccitvā คือ ถึงความย่อยแล้ว. บทว่า Uttaramāno คือ ลอยขึ้น. ในบทว่า Semhādi ด้วยอาทิศัพท์ ท่านรวบรวมเอาดีเป็นต้น. ในบทว่า Karīsādi ด้วยอาทิศัพท์ ท่านรวบรวมเอาเหงื่อและไคลเป็นต้น. ทวารเหล่านี้คือปากเป็นต้น. บทว่า Ekaccaṃ ท่านกล่าวหมายถึงทวารปัสสาวะ. ส่วนคนรักสะอาด แม้ล้างปากเป็นต้นแล้ว ก็ย่อมล้างมืออีกนั่นแหละ. บทว่า Ekaccaṃ อีกบทหนึ่ง (ท่านกล่าวหมายถึง) ทวารอุจจาระ. บทว่า Dvattikkhattuṃ คือ สองครั้งหรือสามครั้ง. และในเรื่องนี้ ความน่ารังเกียจของการไปและการแสวงหาเพื่ออาหาร ท่านเรียกว่า ความน่ารังเกียจในอาหาร. (ความน่ารังเกียจ) ของการบริโภค เพราะอาศัยอาหารนั้น, (ความน่ารังเกียจ) ของที่อาศัยและที่เก็บ เพราะเกี่ยวข้องกับอาหารนั้น, (ความน่ารังเกียจ) ของสิ่งอื่นๆ เพราะเป็นวิการของอาหารนั้น ข้อแตกต่างแม้นี้ก็พึงทราบ. แม้ความเป็นอาหารของหมู่หนอนของอาหารนั้น ก็พึงจัดไว้ในฝ่ายวิการนั่นเอง.

305. Taṃ nimittanti yathāvuttehi ākārehi punappunaṃ manasi karontassa paṭikkūlākāravasena upaṭṭhitaṃ kabaḷīkārāhārasaññitaṃ bhāvanāya nimittaṃ ārammaṇaṃ, na uggahapaṭibhāganimittaṃ. Yadi hi tattha uggahanimittaṃ uppajjeyya, paṭibhāganimittenapi bhavitabbaṃ. Tathā ca sati appanāppattena jhānena bhavitabbaṃ, na ca bhavati, kasmā? Bhāvanāya nānākārato, sabhāvadhammabhāvena ca kammaṭṭhānassa gambhīrabhāvato. Tenāha ‘‘kabaḷīkārāhārassa sabhāvadhammatāya gambhīrattā’’ti. Ettha hi yadipi paṭikkūlākāravasena bhāvanā pavattati. Ye pana dhamme upādāya kabaḷīkārāhārapaññatti, te eva dhammā paṭikkūlā, na paññattīti paṭikkūlākāraggahaṇamukhenapi sabhāvadhammeyeva ārabbha bhāvanāya pavattanato, sabhāvadhammānañca sabhāveneva gambhīrabhāvato na tattha jhānaṃ appetuṃ sakkoti. Gambhīrabhāvato hi purimasaccadvayaṃ duddasaṃ jātanti. Yadi upacārasamādhinā cittaṃ samādhiyati, kathaṃ kammaṭṭhānaṃ ‘‘saññā’’ icceva voharīyatīti āha ‘‘paṭikkūlākāraggahaṇavasena panā’’tiādi.

๓๐๕. คำว่า นิมิตฺตํ นั้น ได้แก่ อารมณ์อันเป็นนิมิตแห่งภาวนา ที่ชื่อว่า กวฬิงการาหาร อันปรากฏขึ้นโดยอาการอันน่าปฏิกูล แก่ผู้กระทำไว้ในใจบ่อยๆ โดยอาการทั้งหลายตามที่กล่าวแล้ว ไม่ใช่อุคคหนิมิตและปฏิภาคนิมิต จริงอยู่ หากว่าอุคคหนิมิตจะพึงเกิดขึ้นในกรรมฐานนั้น แม้ปฏิภาคนิมิตก็พึงมีได้ และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็พึงมีฌานที่ถึงอัปปนาสมาธิได้ แต่ฌานนั้นย่อมไม่มี ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะภาวนามีอาการต่างๆ และเพราะกรรมฐานมีความลึกซึ้งโดยความเป็นสภาวธรรม เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวว่า ‘เพราะกวฬิงการาหารมีความลึกซึ้งโดยความเป็นสภาวธรรม’ จริงอยู่ ในกรรมฐานนี้ แม้ภาวนาจะดำเนินไปโดยอาการอันน่าปฏิกูล แต่ว่าสภาวธรรมเหล่าใดที่อาศัยแล้วเกิดบัญญัติว่ากวฬิงการาหาร สภาวธรรมเหล่านั้นนั่นแหละเป็นของปฏิกูล บัญญัติหาเป็นของปฏิกูลไม่ เพราะฉะนั้น แม้โดยนัยแห่งการยึดถืออาการอันน่าปฏิกูล ภาวนาก็ปรารภสภาวธรรมทั้งหลายนั่นแหละดำเนินไป และเพราะสภาวธรรมทั้งหลายมีความลึกซึ้งโดยสภาวะของมันนั่นเอง ในกรรมฐานนั้นจึงไม่อาจให้ฌานแนบแน่นได้ จริงอยู่ เพราะมีความลึกซึ้ง สัจจะ ๒ อย่างแรกจึงเป็นสภาวะที่เห็นได้ยาก หากว่าจิตตั้งมั่นด้วยอุปจารสมาธิ เหตุไรกรรมฐานจึงถูกเรียกว่า ‘สัญญา’ เท่านั้นเล่า? เพราะเหตุนี้ พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ปฏิกฺกูลากา-รคฺคหณวเสน ปนา’

Idāni imissā bhāvanāya ānisaṃsaṃ dassetuṃ ‘‘imañca panā’’tiādi vuttaṃ. Rasataṇhāyāti madhurādirasavisayāya taṇhāya. Patilīyatīti saṅkucati anekākāraṃ tattha paṭikkūlatāya saṇṭhitattā. Patikuṭatīti apasakkati [Pg.424] na visarati. Pativattatīti nivattati. Kantāranittharaṇatthikoti mahato dubbhikkhakantārassa nittharaṇappayojano. Vigatamadoti mānamadādīnaṃ abhāvena nimmado, madābhāvaggahaṇeneva cassa davamaṇḍanavibhūsanādīnampi abhāvo gahitoyevāti daṭṭhabbaṃ. Kabaḷīkārāhārapariññāmukhenāti vuttanayena paṭikkūlākārato kabaḷīkārāhārassa paricchijja jānanadvārena. Pañcakāmaguṇiko rāgoti anativattanaṭṭhena pañcasu kāmaguṇesu niyutto, tappayojano vā rāgo. Pariññaṃ samatikkamaṃ gacchati. Rasataṇhāya hi sammadeva vigatāya rūpataṇhādayopi vigatā eva honti bhojane mattaññutāya ukkaṃsagamanato. Sati ca visayisamatikkame visayo samatikkanto eva hotīti āha ‘‘so pañcakāmaguṇapariññāmukhena rūpakkhandhaṃ parijānātī’’ti. Rūpāyatanādīsu hi pariññaṃ gacchantesu tannissayabhūtāni, taggāhakā pasādā ca sukheneva pariññaṃ gacchantīti. Aparipakkādīti ādi-saddena āsayanidhānānampi saṅgaho daṭṭhabbo. Tattha aparipakkaṃ tāva udariyameva. Āsayaggahaṇena pittasemhapubbalohitānaṃ, paripakkaggahaṇena karīsamuttānaṃ, phalaggahaṇena kesādīnaṃ sabbesaṃ pariggaho siddho hotīti āha ‘‘kāyagatāsatibhāvanāpi pāripūriṃ gacchatī’’ti. Asubhasaññāyāti asubhabhāvanāya, aviññāṇakaasubhabhāvanānuyogassāti attho. Anulomapaṭipadaṃ paṭipanno hoti paṭikkūlākāraggahaṇena kāyassa asuciduggandhajegucchabhāvasallakkhaṇato. Imaṃ pana paṭipattinti imaṃ āhāre paṭikkūlasaññābhāvanaṃ. Amatapariyosānatanti nibbānaniṭṭhitaṃ āhāre paṭikkūlasaññābhāvanāsaṅkhātaṃ upacārajjhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nibbānādhigamanti attho.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงอานิสงส์ของภาวนานี้ พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘อิมญฺจ ปนา’ บทว่า รสตณฺหาย ได้แก่ ตัณหาในอารมณ์คือรสมีรสหวานเป็นต้น บทว่า ปฏิลียติ ความว่า ย่อมหดหู่ เพราะความเป็นของปฏิกูลในอาหารนั้นตั้งมั่นอยู่โดยอาการต่างๆ บทว่า ปฏิกุฏติ ความว่า ย่อมถอยออกไป ไม่แผ่ไป บทว่า ปฏิวัตฺตติ ความว่า ย่อมกลับคืน บทว่า กนฺตารนิตฺถรณตฺถิโก ความว่า มีประโยชน์คือการข้ามพ้นกันดารคือทุพภิกขภัยอันใหญ่หลวง บทว่า วิคตมโท ความว่า เป็นผู้ปราศจากความเมา เพราะไม่มีความเมาด้วยมานะเป็นต้น และพึงเห็นว่า โดยการถือเอาความไม่มีความเมานั่นเอง การไม่มีความรื่นเริง การประดับ และการตกแต่งเป็นต้นของโยคีนั้น ก็เป็นอันถือเอาแล้วด้วย บทว่า กพฬีการาหารปริญฺญามุเขน ความว่า โดยทางแห่งการรู้ด้วยการกำหนดกวฬิงการาหารโดยอาการอันน่าปฏิกูลตามนัยที่กล่าวแล้ว บทว่า ปญฺจกามคุณิโก ราโค ความว่า ราคะที่เนื่องอยู่ในกามคุณ ๕ โดยอรรถว่าไม่ก้าวล่วง หรือราคะที่มีกามคุณ ๕ นั้นเป็นประโยชน์ ย่อมถึงความกำหนดรู้ คือความก้าวล่วง จริงอยู่ เมื่อรสตัณหาหมดไปโดยชอบแล้ว แม้รูปตัณหาเป็นต้นก็ย่อมหมดไปด้วย เพราะถึงความเป็นเลิศในความรู้จักประมาณในโภชนะ และเมื่อมีการก้าวล่วงวิสัยี (กิเลส) วิสัย (อารมณ์) ก็เป็นอันก้าวล่วงแล้วนั่นเอง เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวว่า ‘เธอย่อมกำหนดรู้รูปขันธ์โดยทางแห่งการกำหนดรู้กามคุณ ๕’ จริงอยู่ เมื่อรูปายตนะเป็นต้นถึงซึ่งการกำหนดรู้ ประสาทรูปทั้งหลายอันเป็นที่อาศัยและเป็นตัวรับอารมณ์เหล่านั้น ก็ย่อมถึงซึ่งการกำหนดรู้ได้โดยง่าย ในบทว่า อปริปกฺกาทีติ พึงเห็นว่า ด้วยอาทิศัพท์ ทรงสงเคราะห์แม้ซึ่งอาสยะและนิธานะ ในบรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อปริปกฺกํ ได้แก่ อาหารใหม่ในกระเพาะนั่นเอง โดยการถือเอาอาสยะ ย่อมสำเร็จการรวบรวมดี เสมหะ หนอง และเลือด โดยการถือเอาปริปักกะ (อาหารที่ย่อยแล้ว) ย่อมสำเร็จการรวบรวมอุจจาระและปัสสาวะ โดยการถือเอาผละ (ผล) ย่อมสำเร็จการรวบรวมส่วนต่างๆ ทั้งปวงมีผมเป็นต้น เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวว่า ‘กายคตาสติภาวนาก็ย่อมถึงความบริบูรณ์’ บทว่า อสุภสญฺญาย ได้แก่ แก่อสุภภาวนา อธิบายว่า แก่การประกอบเนืองๆ ซึ่งอสุภภาวนาในสิ่งที่ไม่มีวิญญาณ ย่อมเป็นผู้ปฏิบัติปฏิปทาอันเป็นอนุโลม เพราะกำหนดลักษณะความเป็นของไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็น และน่าเกลียดของกาย ด้วยการยึดถืออาการอันน่าปฏิกูล บทว่า อิมํ ปน ปฏิปตฺตึ ได้แก่ อาหาเรปฏิกูลสัญญาภาวนานี้ บทว่า อมตปริโยสานํ ความว่า มีพระนิพพานเป็นที่สุด อธิบายว่า กระทำอุปจารฌานที่ชื่อว่าอาหาเรปฏิกูลสัญญาภาวนาให้เป็นบาทแล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมบรรลุพระนิพพาน

Āhārepaṭikkūlabhāvanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอาหาเรปฏิกูลภาวนา จบแล้ว

Catudhātuvavatthānabhāvanāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยจตุธาตุววัตถานภาวนา

306. ‘‘Ekaṃ vavatthānanti evaṃ uddiṭṭhassa catudhātuvavatthānassa bhāvanāniddeso anuppatto’’ti uddeso nāma niddesattho mudumajjhapaññābāhullato[Pg.425], āgato ca bhāro avassaṃ vahitabboti katvā vuttaṃ. Tattha satipi visayabhedena vavatthānassa bhede vavatthānabhāvasāmaññena pana taṃ abhinnaṃ katvā vuttaṃ ‘‘ekaṃ vavatthāna’’nti, pubbabhāge vā satipi visayabhede atthasiddhiyaṃ tassa ekavisayatāvāti ‘‘ekaṃ vavatthāna’’nti vuttaṃ. Yathā hi dvattiṃsākāre kammaṃ karontassa yogino yadipi pubbabhāge visuṃ visuṃ koṭṭhāsesu manasikāro pavattati, aparabhāge pana ekasmiṃ khaṇe ekasmiṃyeva koṭṭhāse atthasiddhi hoti, na sabbesu, evamidhāpīti. Tattha siyā – yathā paṭikkūlabhāvasāmaññena dvattiṃsākārakammaṭṭhāne abhedato manasikāro pavattati, evaṃ idha dhātubhāvasāmaññena abhedato manasikāro pavattatīti ‘‘ekaṃ vavatthāna’’nti vuttanti? Nayidamevaṃ. Tattha hi paṇṇattisamatikkamato paṭṭhāya paṭikkūlavaseneva sabbattha manasikāro pavattetabbo, idha pana sabhāvasarasalakkhaṇato dhātuyo manasi kātabbā, na dhātubhāvasāmaññato. Tenevāha ‘‘sabhāvūpalakkhaṇavasena sanniṭṭhāna’’nti. Kiṃ vā etena papañcena, aññehi ekūnacattālīsāya kammaṭṭhānehi asaṃsaṭṭhaṃ catudhātuvavatthānaṃ nāma ekaṃ kammaṭṭhānanti dassetuṃ ‘‘ekaṃ vavatthāna’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Catudhātuvavatthānassa bhāvanāniddeso’’ti kasmā vuttaṃ, nanu catudhātuvavatthānaṃ bhāvanāva? Saccaṃ bhāvanāva, sakiṃ pavattaṃ pana vavatthānaṃ, tassa bahulīkāro bhāvanāti vacanabhedena vuttaṃ. Kathaṃ pana bhāvanā niddisīyati tassā vacīgocarātikkantabhāvatoti? Nāyaṃ doso bhāvanatthe bhāvanāvohārato. Bhāvanattho hi kammaṭṭhānapariggaho idha ‘‘bhāvanā’’ti adhippeto.

๓๐๖. คำว่า “ภาวนานิทเทสแห่งจตุธาตุววัตถานที่ทรงยกขึ้นแสดงไว้อย่างนี้ว่า เอกํ ววตฺถานํ (การกำหนดธาตุ ๔ เป็นหนึ่ง) มาถึงแล้ว” นี้ ชื่อว่าอุเทศ มีนิทเทสเป็นประโยชน์ เพราะมีความแพร่หลายแห่งบุคคลผู้มีปัญญาระดับอ่อนและปานกลาง และเพราะทรงดำริว่า ภาระที่มาถึงแล้ว อันเราต้องนำไปให้ได้โดยแน่แท้ จึงตรัสไว้ ในคำนั้น แม้เมื่อมีความแตกต่างแห่งการกำหนดโดยความแตกต่างแห่งอารมณ์ แต่ท่านทำให้การกำหนดนั้นไม่แตกต่างกันโดยความเสมอกันแห่งภาวะคือการกำหนด แล้วกล่าวว่า “เอกํ ววตฺถานํ” (การกำหนดหนึ่ง) หรืออีกอย่างหนึ่ง แม้ในเบื้องต้นจะมีความแตกต่างแห่งอารมณ์ แต่เมื่อกิจสำเร็จแล้ว การกำหนดนั้นมีอารมณ์เป็นหนึ่ง จึงกล่าวว่า “เอกํ ววตฺถานํ” (การกำหนดหนึ่ง) เปรียบเหมือนโยคีผู้ทำความเพียรในทวัตติงสาการ (อาการ ๓๒) แม้ในเบื้องต้น มนสิการจะดำเนินไปในโกฏฐาสะ (ส่วนของร่างกาย) ทั้งหลายแยกกัน ๆ ก็จริง แต่ในเบื้องปลาย กิจจะสำเร็จในโกฏฐาสะเดียวเท่านั้นในขณะหนึ่ง ไม่ใช่ในโกฏฐาสะทั้งหมด ฉันใด ในจตุธาตุววัตถานนี้ก็ฉันนั้น ในเรื่องนั้น อาจมีผู้คิดว่า “ที่กล่าวว่า ‘เอกํ ววตฺถานํ’ (การกำหนดหนึ่ง) นั้น เพราะมนสิการดำเนินไปโดยไม่แตกต่างกันโดยความเสมอกันแห่งภาวะคือความเป็นธาตุในกรรมฐานนี้ เหมือนกับที่มนสิการดำเนินไปโดยไม่แตกต่างกันโดยความเสมอกันแห่งภาวะคือความเป็นปฏิกูลในทวัตติงสาการกรรมฐาน ใช่หรือไม่?” ตอบว่า ข้อนั้นหามิได้ จริงอยู่ ในทวัตติงสาการกรรมฐานนั้น จำเดิมแต่ก้าวล่วงบัญญัติไป พึงให้มนสิการเป็นไปในโกฏฐาสะทั้งปวงโดยความเป็นปฏิกูลเท่านั้น แต่ในจตุธาตุววัตถานนี้ พึงมนสิการถึงธาตุทั้งหลายโดยสภาวะ รส และลักษณะของตน ไม่ใช่โดยความเสมอกันแห่งภาวะคือความเป็นธาตุ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นการสันนิษฐานโดยอาศัยการกำหนดสภาวะ” หรือจะมีประโยชน์อะไรด้วยการขยายความนี้ พึงเห็นว่า ที่ท่านกล่าวว่า “เอกํ ววตฺถานํ” (การกำหนดหนึ่ง) ก็เพื่อแสดงว่า จตุธาตุววัตถานเป็นกรรมฐานหนึ่ง ไม่เจือปนกับกรรมฐานอื่นอีก ๓๙ อย่าง ถามว่า เหตุไรจึงกล่าวว่า “ภาวนานิทเทสแห่งจตุธาตุววัตถาน” ก็จตุธาตุววัตถานคือภาวนานั่นเองมิใช่หรือ? ตอบว่า จริงอยู่ จตุธาตุววัตถานคือภาวนานั่นเอง แต่การกำหนดที่เกิดขึ้นครั้งเดียวเรียกว่า “ววัตถานะ” การทำให้มากซึ่งววัตถานะนั้นเรียกว่า “ภาวนา” ท่านกล่าวไว้โดยความแตกต่างแห่งถ้อยคำดังนี้ ถามว่า ก็จะแสดงภาวนาได้อย่างไร เพราะภาวนานั้นล่วงเลยวิสัยของคำพูดไป? ตอบว่า นี้ไม่ใช่ข้อผิดพลาด เพราะมีการใช้โวหารว่า “ภาวนา” ในเทศนาวิธีอันเป็นประโยชน์แก่ภาวนา จริงอยู่ ในที่นี้ วิธีการเรียนกรรมฐานอันเป็นประโยชน์แก่ภาวนา ท่านประสงค์เอาว่า “ภาวนา”

Sabhāvūpalakkhaṇavasenāti kakkhaḷattādikassa salakkhaṇassa upadhāraṇavasena. Idaṃ hi kammaṭṭhānaṃ pathavīkasiṇādikammaṭṭhānaṃ viya na paṇṇattimattasallakkhaṇavasena, nīlakasiṇādikammaṭṭhānaṃ viya na nīlādivaṇṇasallakkhaṇavasena, nāpi vipassanākammaṭṭhānaṃ viya saṅkhārānaṃ aniccatādisāmaññalakkhaṇasallakkhaṇavasena pavattati, atha kho pathavīādīnaṃ sabhāvasallakkhaṇavasena pavattati. Tena vuttaṃ ‘‘sabhāvūpalakkhaṇavasenā’’ti, kakkhaḷattādikassa salakkhaṇassa upadhāraṇavasenāti attho. Sanniṭṭhānanti ñāṇavinicchayo veditabbo, na yevāpanakavinicchayo, nāpi vitakkādivinicchayo[Pg.426]. Dhātumanasikāroti dhātūsu manasikāro, catasso dhātuyo ārabbha bhāvanāmanasikāroti attho. Kātabbato kammaṃ, yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato ṭhānañcāti kammaṭṭhānaṃ, catunnaṃ mahābhūtānaṃ sabhāvasallakkhaṇavasena pavattaṃ yogakammaṃ. Tenāha ‘‘dhātumanasikāro, dhātukammaṭṭhānaṃ, catudhātuvavatthānanti atthato eka’’nti. Tayidaṃ catudhātuvavatthānaṃ. ‘‘Dvidhā āgata’’nti kasmā vuttaṃ, nanu dhātuvibhaṅge nātisaṅkhepavitthāravasena āgataṃ, tasmā ‘‘tidhā āgata’’nti vattabbanti? Na, tatthāpi ajjhattikānaṃ dhātūnaṃ pabhedato anavasesapariyādānassa katattā, bāhirānañca dhātūnaṃ pariggahitattā. Atha vā dvidhā āgatanti ettha dvidhāva āgatanti na evaṃ niyamo gahetabbo, atha kho dvidhā āgatamevāti, tena tatiyassāpi pakārassa saṅgaho siddho hoti. So ca nātisaṅkhepavitthāranayo ‘‘saṅkhepato ca vitthārato cā’’ti ettha āvuttivasena, ca-saddeneva vā saṅgahoti daṭṭhabbo. Atha vā yo nātisaṅkhepavitthāranayena atisaṅkhepapaṭikkhepamukhena labbhamāno vitthārabhāgo, taṃ vitthāranayantogadhameva katvā vuttaṃ ‘‘dvidhā āgata’’nti. Evañca katvā ‘‘nātitikkhapaññassa dhātukammaṭṭhānikassa vasena vitthārato āgata’’nti idañca vacanaṃ samatthitaṃ hoti. ‘‘Mahāsatipaṭṭhāne’’ti ca idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, satipaṭṭhāna(dī. ni. 2.378 ādayo; ma. ni. 3.111 ādayo) kāyagatāsatisuttādīsupi (ma. ni. 3.153 ādayo) tatheva āgatattā. Rāhulovādeti mahārāhulovāde (ma. ni. 2.113 ādayo). Dhātuvibhaṅgeti dhātuvibhaṅgasutte (ma. ni. 3.342 ādayo), abhidhamme dhātuvibhaṅge (vibha. 172 ādayo) ca.

คำว่า “โดยอาศัยการกำหนดสภาวะ” หมายถึง โดยอาศัยการกำหนดสภาวลักษณะของตนอันมีลักษณะแข็งเป็นต้น จริงอยู่ กรรมฐานนี้ไม่ได้ดำเนินไปโดยอาศัยการกำหนดเพียงแค่บัญญัติเหมือนปฐวีกสิณกรรมฐานเป็นต้น ไม่ได้ดำเนินไปโดยอาศัยการกำหนดวรรณะมีสีเขียวเป็นต้นเหมือนนีลกสิณกรรมฐานเป็นต้น และก็ไม่ได้ดำเนินไปโดยอาศัยการกำหนดสามัญลักษณะมีอนิจจตาเป็นต้นของสังขารทั้งหลายเหมือนวิปัสสนากรรมฐาน แต่ดำเนินไปโดยอาศัยการกำหนดสภาวลักษณะของปฐวีธาตุเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “โดยอาศัยการกำหนดสภาวะ” อธิบายว่า โดยอาศัยการกำหนดสภาวลักษณะของตนอันมีลักษณะแข็งเป็นต้น คำว่า “สันนิษฐาน” พึงทราบว่าคือการวินิจฉัยด้วยญาณ ไม่ใช่การวินิจฉัยแบบเยวาปนกะ (สักแต่ว่ารับคำ) และไม่ใช่การวินิจฉัยด้วยวิตกเป็นต้น คำว่า “ธาตุมนสิการ” คือ มนสิการในธาตุทั้งหลาย อธิบายว่า ภาวนามนสิการโดยปรารภธาตุ ๔ ชื่อว่า “กรรม” เพราะเป็นสิ่งที่พึงทำ และชื่อว่า “ฐาน” เพราะเป็นเหตุแห่งสุขวิเศษของโยคี ฉะนั้นจึงชื่อว่า “กรรมฐาน” ได้แก่ โยคกรรม (ความเพียรของโยคี) ที่เป็นไปโดยอาศัยการกำหนดสภาวลักษณะของมหาภูตรูป ๔ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ธาตุมนสิการ ธาตุกัมมัฏฐาน และจตุธาตุววัตถาน โดยอรรถแล้วเป็นอย่างเดียวกัน” จตุธาตุววัตถานนั้น ถามว่า เหตุไรจึงกล่าวว่า “มาใน ๒ นัย” ก็ในธาตุวิภังค์ ท่านแสดงไว้โดยนัยไม่ย่อเกินไปไม่พิสดารเกินไปมิใช่หรือ เพราะฉะนั้น ควรจะกล่าวว่า “มาใน ๓ นัย” มิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น เพราะแม้ในธาตุวิภังค์นั้น ท่านก็ได้รวบรวมธาตุภายในไว้โดยประเภทย่อยอย่างไม่มีเหลือ และกำหนดถือเอาธาตุภายนอกไว้ด้วย อีกอย่างหนึ่ง ในคำว่า “มาใน ๒ นัย” นี้ ไม่ควรถือเป็นกฎตายตัวว่ามาเพียง ๒ นัยเท่านั้น แต่ควรถือว่ามาใน ๒ นัยด้วย ด้วยเหตุนั้น การสงเคราะห์ประการที่ ๓ ก็เป็นอันสำเร็จ และนัยที่ไม่ย่อเกินไปไม่พิสดารเกินไปนั้น พึงทราบว่า ท่านสงเคราะห์ไว้ในคำว่า “โดยย่อและโดยพิสดาร” ด้วยอาวุตตินัย (นัยที่กล่าวซ้ำ) หรือสงเคราะห์ไว้ด้วย จ-สัพท์ นั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง ส่วนที่พิสดารซึ่งได้มาโดยนัยที่ไม่ย่อเกินไปไม่พิสดารเกินไป อันมีการปฏิเสธนัยที่ย่อเกินไปเป็นเบื้องหน้า ท่านรวมส่วนที่พิสดารนั้นเข้าในนัยที่พิสดารนั่นเอง แล้วจึงกล่าวว่า “มาใน ๒ นัย” และเมื่อทำเช่นนี้ คำกล่าวที่ว่า “มาโดยพิสดารสำหรับธาตุกัมมัฏฐานิกบุคคลผู้มีปัญญาไม่แก่กล้านัก” นี้ ก็เป็นอันสมเหตุสมผล และคำว่า “ในมหาสติปัฏฐานสูตร” นี้ พึงเห็นว่าเป็นเพียงการยกตัวอย่าง เพราะในสติปัฏฐานสูตร กายคตาสติสูตร เป็นต้น ก็มาในทำนองเดียวกันนั้น คำว่า “ในราหุโลวาทสูตร” หมายถึง ในมหาราหุโลวาทสูตร คำว่า “ในธาตุวิภังค์” หมายถึง ในธาตุวิภังคสูตร และในธาตุวิภังค์แห่งอภิธรรม

Kāmaṃ mahāsatipaṭṭhāne atthena upamaṃ parivāretvā desanā āgatā, upamā ca nāma yāvadeva upameyyatthavibhāvanatthāti upamaṃ tāva dassetvā upameyyatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘seyyathāpī’’tiādinā pāḷi ānītā. Kasmā panettha dhātuvasena, tatthapi catumahābhūtavasena kammaṭṭhānaniddeso katoti? Sattasuññatāsandassanatthaṃ, ettha dhātuvasena, tatthāpi oḷārikabhāvena supākaṭatāya, ekaccaveneyyajanacaritānukulatāya ca mahābhūtavasena kammaṭṭhānaniddeso katoti veditabbo. Tattha pathavīdhātūtiādīsu dhātuttho nāma sabhāvattho, sabhāvattho [Pg.427] nāma suññatattho, suññatattho nāma nissattattho. Evaṃ sabhāvasuññatanissattatthena pathavīyeva dhātu pathavīdhātu. Āpodhātuādīsupi eseva nayo. Pathavīdhātūti sahajarūpadhammānaṃ patiṭṭhā dhātu, tathā āpodhātūti ābandhanadhātu, tejodhātūti paripācanadhātu, vāyodhātūti vitthambhanadhātūti evamettha samāso, bhāvattho ca veditabbo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana parato āgamissati.

แม้ว่าในมหาสติปัฏฐาน พระเทศนาจะมาพร้อมกับอุปมาโดยอรรถก็ตามที แต่ชื่อว่าอุปมามีประโยชน์เพียงเพื่อจำแนกอรรถแห่งอุปไมยเท่านั้น เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงทรงแสดงอุปมาก่อน แล้วนำพระบาลีมีคำว่า "เสยฺยถาปิ" เป็นต้นมา เพื่อจำแนกอรรถแห่งอุปไมย. ถามว่า เพราะเหตุไร ในกรรมฐานนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงกรรมฐานโดยความเป็นธาตุ และแม้ในบรรดาธาตุนั้น ก็ทรงแสดงโดยความเป็นมหาภูตรูป ๔? ตอบว่า พึงทราบว่า การแสดงกรรมฐานโดยความเป็นธาตุในกรรมฐานนี้ ก็เพื่อแสดงความว่างจากสัตว์ และแม้ในบรรดาธาตุนั้น การแสดงโดยความเป็นมหาภูตรูป ก็เพราะความเป็นของหยาบ เพราะความปรากฏชัด และเพราะความอนุเคราะห์แก่อัธยาศัยของเวไนยชนบางพวก. ในบทเหล่านั้น มีบทว่า "ปฐวีธาตุ" เป็นต้น ชื่อว่าอรรถแห่งธาตุศัพท์ คือ อรรถว่าสภาวะ, ชื่อว่าอรรถว่าสภาวะ คือ อรรถว่าว่าง, ชื่อว่าอรรถว่าว่าง คือ อรรถว่าไม่ใช่สัตว์. ด้วยประการฉะนี้ โดยอรรถว่าเป็นสภาวะ ว่าง และไม่ใช่สัตว์ ปฐวีนั่นเทียวเป็นธาตุ ชื่อว่าปฐวีธาตุ. แม้ในอาโปธาตุเป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า "ปฐวีธาตุ" คือ ธาตุเป็นที่ตั้งแห่งสหชาตรูปธรรมทั้งหลาย. ฉันนั้นเหมือนกัน บทว่า "อาโปธาตุ" คือ ธาตุที่เอิบอาบ, บทว่า "เตโชธาตุ" คือ ธาตุที่ทำให้สุก, บทว่า "วาโยธาตุ" คือ ธาตุที่ค้ำจุน. พึงทราบสมาสและอรรถที่ประสงค์ในบทเหล่านี้ด้วยประการฉะนี้. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในกรรมฐานนี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดารจักมีมาในภายหลัง.

Evaṃ tikkhapaññassātiādīsu evanti yathādassitaṃ pāḷiṃ paccāmasati. Nātitikkhapaññassa vitthāradesanāti katvā āha ‘‘tikkhapaññassā’’ti. Yathā vatthayugaṃ arahatīti vatthayugiko, evaṃ dhātukammaṭṭhānaṃ arahati, dhātukammaṭṭhānapayojanoti vā dhātukammaṭṭhāniko, tassa dhātukammaṭṭhānikassa.

ในบททั้งหลายมีว่า "เอวํ ติกฺขปญฺญสฺส" เป็นต้น ด้วยบทว่า "เอวํ" ท่านย่อมพิจารณาพระบาลีที่แสดงไว้แล้ว. ท่านพระสังคีติกาจารย์ดำริว่า "เทศนาโดยพิสดารมีไว้สำหรับบุคคลผู้มีปัญญาไม่เฉียบแหลมยิ่งนัก" ดังนี้แล้ว จึงกล่าวคำว่า "ติกฺขปญฺญสฺส" (สำหรับผู้มีปัญญาเฉียบแหลม). เหมือนอย่างว่า บุคคลย่อมควรซึ่งผ้าคู่ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า "วัตถยุคิกะ" ฉันใด บุคคลย่อมควรซึ่งธาตุกรรมฐาน หรือมีธาตุกรรมฐานเป็นประโยชน์ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า "ธาตุกัมมัฏฐานิกะ" ฉันนั้น. (คำว่า "ตสฺส ธาตุกมฺมฏฺฐานิกสฺส" หมายถึง) แก่ธาตุกัมมัฏฐานิกบุคคลนั้น.

Chekoti taṃtaṃsamaññāya kusalo, yathājāte sūnasmiṃ naṅguṭṭhakhuravisāṇādivante aṭṭhimaṃsādiavayavasamudāye avibhatte gāvīsamaññā, na vibhatte, vibhatte pana aṭṭhimaṃsādiavayavasamaññāti jānanako. Goghātakoti jīvikatthāya gunnaṃ ghātako. Antevāsīti kammakaraṇavasena tassa samīpavāsī tassa tannissāya jīvanato. Vinivijjhitvāti ekasmiṃ ṭhāne aññaṃ vinivijjhitvā. Mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāteti catunnaṃ mahāpathānaṃ tāya eva vinivijjhanaṭṭhānasaṅkhāte. Yasmā te cattāro mahāpathā catūhi disāhi āgantvā samohitā viya honti, tasmā taṃ ṭhānaṃ catumahāpathānaṃ, tasmiṃ catumahāpathe. Vilīyanti bhijjanti vibhajjantīti bīlā, bhāgā, va-kārassa ba-kāraṃ, i-kārassa ca ī-kāraṃ katvā. Tameva hi bhāgatthaṃ dassetuṃ ‘‘koṭṭhāsaṃ katvā’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi ṭhita-saddo ‘‘ṭhito vā’’tiādīsu (a. ni. 5.28) viya ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamaṅgitāya, gatinivattiatthatāya vā ṭhā-saddassa aññattha ṭhapetvā gamanaṃ sesairiyāpathasamaṅgitāya bodhako, idha pana yathā tathā rūpakāyassa pavattiākārabodhako adhippetoti āha ‘‘catunnaṃ iriyāpathānaṃ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathāṭhita’’nti[Pg.428]. Tattha ākārenāti ṭhānādinā rūpakāyassa pavattiākārena. Ṭhānādayo hi iriyāsaṅkhātāya kāyikakiriyāya pavattiṭṭhānatāya ‘‘iriyāpathā’’ti vuccanti. Yathāṭhitanti yathāpavattaṃ. Yathāvuttaṭṭhānamevettha paṇidhānanti adhippetanti āha ‘‘yathāṭhitattāva yathāpaṇihita’’nti. Ṭhitanti vā kāyassa ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. Paṇihitanti tadaññairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. Ṭhitanti vā kāyasaṅkhātānaṃ rūpadhammānaṃ tasmiṃ tasmiṃ khaṇe sakiccavasena avaṭṭhānaparidīpanaṃ. Paṇihitanti paccayakiccavasena tehi tehi paccayehi pakārato nihitaṃ paṇihitanti evamettha attho veditabbo. Dhātusoti dhātuṃ dhātuṃ pathavīādidhātuṃ visuṃ visuṃ katvā. Paccavekkhatīti pati pati avekkhati ñāṇacakkhunā vinibbhujitvā passati.

บทว่า "เฉโก" (ผู้ฉลาด) คือ ผู้ฉลาดในสมัญญาชื่อนั้นๆ คือเป็นผู้รู้ว่า เมื่อโคที่เกิดตามปกติซึ่งมีหาง กีบ เขา เป็นต้น ในหมู่แห่งอวัยวะมีกระดูกและเนื้อเป็นต้นยังมิได้ถูกแบ่ง ย่อมมีสมัญญาว่า "โค" แต่เมื่อถูกแบ่งแล้ว หามีสมัญญาว่า "โค" ไม่ แต่เมื่อถูกแบ่งแล้ว ย่อมมีสมัญญาตามอวัยวะมีกระดูกและเนื้อเป็นต้น. บทว่า "โคฆาตโก" (คนฆ่าโค) คือ ผู้ฆ่าโคทั้งหลายเพื่อการเลี้ยงชีพ. บทว่า "อนฺเตวาสี" (ลูกมือ) คือ ผู้อยู่ใกล้ของนายโคฆาตนั้นโดยความเป็นผู้ทำการงาน เพราะลูกมือนั้นอาศัยนายโคฆาตเลี้ยงชีพ. บทว่า "วินิวิชฺฌิตฺวา" (ชำแหละแล้ว) คือ เจาะทะลุทางอื่นในที่แห่งหนึ่ง. บทว่า "มหาปถานํ เวมชฺฌฏฺฐานสงฺขาเต" (ในที่อันนับว่าตรงกลางแห่งหนทางใหญ่) คือ ในที่อันนับว่าตรงกลางซึ่งเป็นที่เจาะทะลุนั้นนั่นเทียวแห่งหนทางใหญ่ ๔ สาย. เพราะเหตุใด หนทางใหญ่ ๔ สายเหล่านั้นมาจากทิศทั้ง ๔ ราวกับมาประชุมกัน เพราะเหตุนั้น ที่นั้นจึงชื่อว่า "จตุมหาปถะ" (สี่แยก). (คำว่า "ตสฺมึ จตุมหาปเถ" หมายถึง) ในสี่แยกนั้น. อวัยวะทั้งหลายย่อมสลายไป ย่อมแตกไป ย่อมถูกแบ่งไป เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า "พีลา" แปลว่า "ส่วน" โดยทำ ว-อักษร เป็น พ-อักษร และทำ อิ-อักษร เป็น อี-อักษร. จริงอยู่ ท่านกล่าวคำว่า "โกฏฺฐาสํ กตฺวา" (กระทำเป็นส่วนๆ) ก็เพื่อแสดงอรรถว่าส่วนนั้นนั่นเทียว. แม้ว่า ฐิตศัพท์ จะเป็นศัพท์ที่ให้รู้ถึงความพร้อมเพรียงด้วยอิริยาบถที่เรียกว่าการยืน เหมือนในบทว่า "ฐิโต วา" เป็นต้น หรือเพราะ ฐา-ธาตุ มีอรรถว่าหยุดการไป จึงเป็นศัพท์ที่ให้รู้ถึงความพร้อมเพรียงด้วยอิริยาบถที่เหลือ เว้นการไปในที่อื่นก็ตาม แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์ว่า ฐิตศัพท์เป็นศัพท์ที่ให้รู้อาการความเป็นไปของรูปกายโดยอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง ดังนี้แล้ว จึงกล่าวว่า "เพราะตั้งอยู่โดยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งอิริยาบถ ๔ จึงชื่อว่า ยถาฐิตํ". ในบทนั้น บทว่า "อากาเรน" (โดยอาการ) คือ โดยอาการความเป็นไปแห่งรูปกายมีอาการยืนเป็นต้น. จริงอยู่ อาการมียืนเป็นต้น ท่านเรียกว่า "อิริยาบถ" เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความเป็นไปของกายิกกิริยาที่เรียกว่าอิริยา. บทว่า "ยถาฐิตํ" คือ ตามที่เป็นไป. ในที่นี้ ท่านประสงค์ว่า การตั้งอยู่ตามที่กล่าวแล้วนั่นเทียว คือการตั้งไว้ ดังนี้แล้ว จึงกล่าวว่า "เพราะตั้งอยู่ตามที่เป็นไปนั่นเทียว จึงชื่อว่า ยถาปณิหิตํ". อีกอย่างหนึ่ง บทว่า "ฐิตํ" เป็นบทแสดงการประกอบด้วยอิริยาบถที่เรียกว่าการยืนของกาย. บทว่า "ปณิหิตํ" เป็นบทแสดงการประกอบด้วยอิริยาบถอื่นจากนั้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า "ฐิตํ" เป็นบทแสดงการตั้งอยู่แห่งรูปธรรมทั้งหลายที่เรียกว่ากายในขณะนั้นๆ โดยกิจของตน. บทว่า "ปณิหิตํ" คือ อันปัจจัยนั้นๆ ตั้งไว้แล้วโดยประการต่างๆ โดยกิจของปัจจัย. พึงทราบอรรถในบทนี้อย่างนี้. บทว่า "ธาตุโส" (โดยความเป็นธาตุ) คือ กระทำธาตุมีปฐวีธาตุเป็นต้นแต่ละอย่างๆ โดยแยกกัน. บทว่า "ปจฺจเวกฺขติ" (ย่อมพิจารณา) คือ ย่อมพิจารณาเห็นเฉพาะๆ หรือ ย่อมเห็นโดยแยกแยะด้วยจักษุคือญาณ.

Yathā chekotiādinā pāḷiyā saddatthavivaraṇavasena vuttamevatthaṃ idāni bhāvatthavibhāvanavasena dassetuṃ ‘‘yathā goghātakassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha posentassāti maṃsūpacayaparibrūhanāya kuṇḍakabhattakappāsaṭṭhiādīhi saṃvaḍḍhentassa. Vadhitaṃ matanti hiṃsitaṃ hutvā mataṃ. Matanti ca matamattaṃ. Tenevāha ‘‘tāvadevā’’ti. Gāvīti saññā na antaradhāyati yāni aṅgapaccaṅgāni upādāya gāvīsamaññā, matamattāyapi gāviyā tesaṃ sannivesassa avinaṭṭhattā. Bilāsoti bilaṃ bilaṃ katvā. Vibhajitvāti aṭṭhisaṅghātato maṃsaṃ vivecetvā, tato vā vivecitaṃ maṃsaṃ bhāgaso katvā. Tenevāha ‘‘maṃsasaññā pavattatī’’ti. Pabbajitassapi apariggahitakammaṭṭhānassa. Ghanavinibbhoganti santatisamūhakiccaghanānaṃ vinibbhujanaṃ vivecanaṃ. Dhātuso paccavekkhatoti yathāvuttaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā dhātuso paccavekkhantassa. Sattasaññāti attānudiṭṭhivasena pavattā sattasaññāti vadanti, vohāravasena pavattasattasaññāyapi tadā antaradhānaṃ yuttameva yāthāvato ghanavinibbhogassa sampādanato. Evaṃ hi sati yathāvuttaopammatthena opameyyattho aññadatthu saṃsandati sameti. Tenevāha ‘‘dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhatī’’ti.

เนื้อความที่ท่านกล่าวไว้แล้วนั่นเทียวด้วยบาลีว่า ยถา เฉโก เป็นต้น โดยนัยแห่งการอธิบายสัททัตถะ (ความหมายตามศัพท์) บัดนี้ เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้นโดยนัยแห่งการทำให้แจ้งซึ่งภาวัตถะ (ความหมายโดยใจความ) ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ยถา โคฆาตกสฺส ในบทเหล่านั้น บทว่า โปเสนฺตสฺส ได้แก่ ของผู้เลี้ยงดู (โค) ด้วยอาหารมีปลายข้าวและเมล็ดฝ้ายเป็นต้น เพื่อความพอกพูนและเจริญขึ้นแห่งเนื้อ บทว่า วธิตํ มตํ ได้แก่ ถูกประหารแล้วจึงตาย และบทว่า มตํ ได้แก่ สักว่าตาย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ตาวเทว (เพียงเท่านั้น) สัญญาว่า 'โค' ยังไม่หายไป เพราะสมัญญาว่า 'โค' อาศัยอวัยวะน้อยใหญ่เหล่าใดเกิดขึ้น ความเป็นที่ประชุมแห่งอวัยวะเหล่านั้นของโคที่สักว่าตายแล้วก็ยังไม่พินาศไป บทว่า พิลาโส ได้แก่ กระทำเป็นส่วนๆ บทว่า วิภชิตฺวา ได้แก่ แยกเนื้อออกจากกองกระดูก หรือกระทำเนื้อที่แยกออกจากกองกระดูกนั้นแล้วให้เป็นส่วนๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า มํสสญฺญา ปวตฺตติ (สัญญาว่า 'เนื้อ' ย่อมเป็นไป) แม้ของบรรพชิตผู้ไม่มีกรรมฐานอันประคองไว้ บทว่า ฆนวินิพฺโภคํ ได้แก่ การแยก การจำแนกซึ่งสันตติฆนะ สมูหฆนะ และกิจจฆนะ บทว่า ธาตุโส ปจฺจเวกฺขโต ได้แก่ ของผู้กระทำการแยกฆนะดังที่กล่าวแล้ว พิจารณาอยู่โดยความเป็นธาตุ บทว่า สตฺตสญฺญา ท่านกล่าวว่า คือ สัตตสัญญาที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งอัตตานุทิฏฐิ แม้สัตตสัญญาที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งโวหาร การหายไปในกาลนั้นก็สมควรทีเดียว เพราะการทำฆนวินิพโภคให้สำเร็จตามความเป็นจริง เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น อุปเมยยัตถะย่อมเทียบเคียง เข้ากันได้ดีกับอุปมัตถะที่กล่าวแล้วโดยแท้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า จิตย่อมตั้งมั่นโดยความเป็นธาตุเท่านั้น

307. Evaṃ dhātukammaṭṭhānassa saṅkhepato āgataṭṭhānaṃ dassetvā idāni vitthārato āgataṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘mahāhatthipadūpame panā’’tiādi [Pg.429] vuttaṃ. Evanti iminā rāhulovāda- (ma. ni. 2.113 ādayo) dhātuvibhaṅgesu (ma. ni. 3.342 ādayo; vibha. 172 ādayo) dhātukammaṭṭhānassa vitthārato āgamanameva upasaṃharati, na sabbaṃ desanānayaṃ aññathāpi tattha desanānayassa āgatattā.

๓๐๗. ครั้นแสดงที่มาแห่งธาตุกัมมัฏฐานโดยสังเขปด้วยประการฉะนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงที่มาโดยพิสดาร ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า มหาหตฺถิปโทปเม ปน ด้วยบทว่า เอวํ นี้ ท่านรวบรวมมาเฉพาะการมาแห่งธาตุกัมมัฏฐานโดยพิสดารในราหุโลวาทสูตรและธาตุวิภังคสูตรเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่รวบรวมนัยแห่งเทศนาทั้งหมด เพราะในพระสูตรเหล่านั้น มีนัยแห่งเทศนามาโดยประการอื่นด้วย

Tatrāti tasmiṃ yathādassite mahāhatthipadūpamapāṭhe. Ajjhattikāti sattasantānapariyāpannā. Ajjhattaṃ paccattanti padadvayenāpi taṃtaṃpāṭipuggalikadhammo vuccatīti āha ‘‘ubhayampi niyakassa adhivacana’’nti. Sasantatipariyāpannatāya pana attani gahetabbabhāvūpagamanavasena attānaṃ adhikicca pavattaṃ ajjhattaṃ. Taṃtaṃsantatipariyāpannatāya paccattaṃ. Tenevāha ‘‘attani pavattattā ajjhattaṃ, attānaṃ paṭicca paṭicca pavattattā paccatta’’nti. Kakkhaḷanti kathinaṃ. Yasmā taṃ thaddhabhāvena sahajātānaṃ patiṭṭhā hoti, tasmā ‘‘thaddha’’nti vuttaṃ. Kharigatanti kharīsu kharasabhāvesu gataṃ tappariyāpannaṃ, kharasabhāvamevāti attho. Yasmā pana kharasabhāvaṃ pharusākārena upaṭṭhānato pharusākāraṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘pharusa’’nti. Tenāha ‘‘dutiyaṃ ākāravacana’’nti. Upādinnaṃ nāma sarīraṭṭhakaṃ. Taṃ pana kammasamuṭṭhānataṃ sandhāya upādinnampi atthi anupādinnampi, taṇhādīhi ādinnagahitaparāmaṭṭhavasena sabbampetaṃ upādinnamevāti dassetuṃ ‘‘upādinnanti daḷhaṃ ādinna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘mama’’nti gahitaṃ ‘‘aha’’nti parāmaṭṭhanti yojanā. Seyyathidanti kathetukamyatāpucchāvācīti āha ‘‘taṃ katamanti ceti attho’’ti. Tatoti pacchā. Tanti taṃ ajjhattikādibhedato dassitaṃ pathavīdhātuṃ. Dassentoti vatthuvibhāgena dassento. Kiñcāpi matthaluṅgaṃ aṭṭhimiñjeneva saṅgahetvā idha pāḷiyaṃ visuṃ na uddhaṭaṃ, paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.4) pana vīsatiyā ākārehi paripuṇṇaṃ katvā dassetuṃ visuṃ gahitanti tampi saṅgaṇhanto thaddhabhāvādhikatāya pathavīdhātukoṭṭhāsesuyeva ‘‘matthaluṅgaṃ pakkhipitvā vīsatiyā ākārehi pathavīdhātu niddiṭṭhāti veditabbā’’ti āha. ‘‘Yaṃ vā panaññampi kiñcī’’ti vā iminā pāḷiyaṃ matthaluṅgassa saṅgaho daṭṭhabbo. Tasmā idha ‘‘yaṃ vā panaññampi kiñcī’’ti idaṃ pubbāparāpekkhaṃ ‘‘matthaluṅgaṃ pakkhipitvā vīsatiyā ākārehi pathavīdhātu niddiṭṭhāti veditabbā, yaṃ vā panaññampi kiñcī’’ti vacanato. Puna yaṃ vā panaññampi kiñcīti avasesesu tīsu koṭṭhāsesūti [Pg.430] yojetabbaṃ. Tīsu koṭṭhāsesūti tippakāresu koṭṭhāsesu. Na hi te tayo koṭṭhāsā.

บทว่า ตตฺร ได้แก่ ในมหาหัตถิปโทปมปาฐะนั้น ดังที่แสดงไว้แล้ว บทว่า อชฺฌตฺติกา ได้แก่ ที่นับเนื่องในสันดานของสัตว์ แม้ด้วยบททั้งสองคือ อชฺฌตฺตํ และ ปจฺจตฺตํ ท่านก็กล่าวถึงธรรมที่เป็นไปเฉพาะตนของบุคคลนั้นๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทั้งสองบทเป็นชื่อของสิ่งที่เป็นของตน" ส่วนโดยความเป็นธรรมที่นับเนื่องในสันดานของตน โดยนัยแห่งการถึงความเป็นสิ่งที่พึงยึดถือในตน ธรรมที่อาศัยตนเป็นไป ชื่อว่า อัชฌัตตะ โดยความเป็นธรรมที่นับเนื่องในสันดานของสัตว์นั้นๆ ชื่อว่า ปัจจัตตะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เกิดขึ้นในตนจึงชื่อว่าอัชฌัตตะ, เกิดขึ้นจำเพาะๆ ซึ่งตนจึงชื่อว่าปัจจัตตะ" บทว่า กกฺขฬํ ได้แก่ แข็ง เพราะเหตุที่ภาวะที่แข็งนั้นเป็นที่ตั้งแห่งสหชาตรูปทั้งหลายด้วยความเป็นของกระด้าง ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ถัทธะ" บทว่า ขริคตํ ได้แก่ ถึงแล้วในภาวะที่หยาบ คือนับเนื่องในภาวะที่หยาบ ได้แก่ มีภาวะที่หยาบนั่นเอง อนึ่ง เพราะเหตุที่ภาวะที่หยาบปรากฏโดยอาการที่หยาบกระด้าง จึงมีอาการที่หยาบกระด้าง ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผรุสะ" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นคำกล่าวถึงอาการอย่างที่สอง" รูปที่ตั้งอยู่ในสรีระ ชื่อว่า อุปาทินนะ ส่วนรูปนั้น เมื่อหมายถึงความเป็นรูปมีกรรมเป็นสมุฏฐาน ก็มีทั้งที่เป็นอุปาทินนะและอนุปาทินนะ แต่เพื่อจะแสดงว่า รูปทั้งหมดนี้เป็นอุปาทินนะทั้งสิ้น โดยนัยแห่งการเป็นสิ่งที่ตัณหาเป็นต้นยึดถือ ถือมั่น และลูบคลำ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อุปาทินนันติ ได้แก่ อันกรรมยึดไว้อย่างมั่นคง" ในบทเหล่านั้น พึงประกอบความว่า ยึดถือว่า "ของเรา" ลูบคลำว่า "เรา" บทว่า เสยฺยถีทํ เป็นนิบาตบอกความถามถึงสิ่งที่ประสงค์จะกล่าว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีความหมายว่า ก็สิ่งนั้นเป็นไฉน" บทว่า ตโต ได้แก่ ในภายหลัง บทว่า ตํ ได้แก่ ปฐวีธาตุนั้นที่แสดงไว้โดยความต่างมีอัชฌัตติกะเป็นต้น บทว่า ทสฺเสนฺโต ได้แก่ เมื่อทรงแสดงโดยจำแนกตามวัตถุ แม้ว่าในบาลีนี้ ท่านจะสงเคราะห์มัตถลุงค์ (เยื่อในสมอง) เข้ากับอัฏฐิมิญชะ (เยื่อในกระดูก) แล้วไม่ได้ยกขึ้นแสดงไว้ต่างหาก แต่ในปฏิสัมภิทามรรค ท่านยกขึ้นแสดงไว้ต่างหากเพื่อทำให้บริบูรณ์ด้วยอาการ ๒๐ ประการ ดังนั้น เมื่อท่านจะสงเคราะห์แม้ซึ่งมัตถลุงค์นั้นด้วย จึงใส่ไว้ในส่วนของปฐวีธาตุเท่านั้นเพราะมีความเป็นของแข็งมากกว่า แล้วกล่าวว่า "พึงทราบว่า ปฐวีธาตุท่านแสดงไว้ด้วยอาการ ๒๐ ประการ โดยใส่เยื่อในสมองเข้าไปด้วย" หรือพึงเห็นการสงเคราะห์มัตถลุงค์ในบาลีด้วยบทว่า ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ นี้ เพราะฉะนั้น ในอรรถกถาปาฐะนี้ บทว่า ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ นี้ เป็นบทที่อิงอาศัยความทั้งข้างหน้าและข้างหลัง (พึงประกอบความว่า) "พึงทราบว่า ปฐวีธาตุท่านแสดงไว้ด้วยอาการ ๒๐ ประการ โดยใส่เยื่อในสมองเข้าไปด้วย" เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ อีกอย่างหนึ่ง พึงประกอบบทว่า ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ ว่า (สงเคราะห์) ในส่วนที่เหลือ ๓ อย่าง บทว่า ตีสุ โกฏฺฐาเสสุ ได้แก่ ในส่วน ๓ ประเภท เพราะส่วนเหล่านั้นไม่ได้มี ๓ ส่วน

Vissandanabhāvenāti paggharaṇasabhāvena. Appotīti visarati. Pappotīti pāpuṇāti, sasambhāraāpavasena cetaṃ vuttaṃ. So hi vissandanabhāvena sasambhārapathavīsaṅkhātaṃ taṃ taṃ ṭhānaṃ visarati, pāpuṇāti ca, lakkhaṇāpavaseneva vā. Sopi hi sahajātaaññamaññanissayādipaccayatāya sesabhūtattayasaṅkhātaṃ taṃ taṃ ṭhānaṃ dravabhāvasiddhena vissandanabhāvena ābandhattaṃ, āsattattaṃ, avippakiṇṇañca karontaṃ ‘‘appoti pappotī’’ti vattabbataṃ arahatīti.

บทว่า วิสฺสนฺทนภาเวน ได้แก่ โดยมีภาวะคือการไหลไป บทว่า อปฺโปติ ความว่า ย่อมแผ่ไป บทว่า ปปฺโปติ ความว่า ย่อมถึง และคำนี้ท่านกล่าวโดยนัยแห่งสสัมภารอาโปธาตุ จริงอยู่ สสัมภารอาโปธาตุนั้นย่อมแผ่ไปและย่อมถึงที่นั้นๆ อันได้แก่สสัมภารปฐวีธาตุ ด้วยภาวะคือการไหลไป หรือ (คำนี้ท่านกล่าว) โดยนัยแห่งลักขณอาโปธาตุเท่านั้น จริงอยู่ แม้ลักขณอาโปธาตุนั้น เมื่อกระทำความเป็นเครื่องเกาะกุม ความเป็นเครื่องยึดติด และความไม่กระจัดกระจาย แก่ที่นั้นๆ อันได้แก่หมู่แห่งภูตรูปที่เหลือ ๓ อย่าง ด้วยภาวะคือการไหลไปอันสำเร็จมาจากความเป็นของเหลว เพราะความเป็นปัจจัยมีสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย และนิสสยปัจจัยเป็นต้น ย่อมควรเพื่อจะกล่าวได้ว่า "ย่อมแผ่ไป ย่อมถึง" ดังนี้

Tejanavasenāti nisitabhāvena tikkhabhāvena. Vuttanayenāti kammasamuṭṭhānādivasena ‘‘nānāvidhesū’’ti āpodhātuyaṃ vuttanayena. Kupitenāti khubhitena. Usumajātoti usmābhibhūto. Jīratīti jiṇṇo hoti. Tejodhātuvasena labbhamānā imasmiṃ kāye jarāpavatti pākaṭajarāvasena veditabbāti dassetuṃ ‘‘indriyavekallata’’ntiādi vuttaṃ. Sarīre pakatiusumaṃ atikkamitvā uṇhabhāvo santāpo, sarīrassa dahanavasena pavatto mahādāho paridāhoti ayametesaṃ viseso. Yena jīrīyatīti ca ekāhikādijararogena jarīyatītipi attho yujjati. Satakkhattuṃ tāpetvā tāpetvā sītudake pakkhipitvā uddhaṭā sappi ‘‘satadhotasappī’’ti vadanti. Asitanti bhuttaṃ. Khāyitanti khāditaṃ. Sāyitanti assāditaṃ. Sammā paripākaṃ gacchatīti samavepākiniyā gahaṇiyā vasena vuttaṃ, asammāparipākopi pana visamavepākiniyā tassā eva vasena veditabbo. Rasādibhāvenāti rasarudhiramaṃsamedanhāruaṭṭhiaṭṭhimiñjasukkavasena. Vivekanti puthubhāvaṃ aññamaññaṃ visadisabhāvaṃ. Asitādibhedassa hi āhārassa pariṇāme raso hoti, taṃ paṭicca rasadhātu uppajjatīti attho. Evaṃ ‘‘rasassa pariṇāme rudhira’’ntiādinā sabbaṃ netabbaṃ.

บทว่า เตชนวเสนาติ ความว่า โดยความเป็นของที่ถูกลับแล้ว โดยความเป็นของคม บทว่า วุตฺตนเยนาติ ความว่า โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอาโปธาตุนิทเทสว่า นานาวิเธสูติ โดยความเป็นธาตุมีกรรมเป็นสมุฏฐานเป็นต้น บทว่า กุপিเตนาติ ความว่า อันกำเริบแล้ว บทว่า อุสุมชาโตติ ความว่า ถูกความร้อนครอบงำแล้ว บทว่า ชีรตีติ ความว่า ย่อมคร่ำคร่า เพื่อทรงแสดงว่า ความเป็นไปแห่งชราในกายนี้ที่ได้มาโดยอำนาจแห่งเตโชธาตุ พึงทราบโดยความเป็นชราที่ปรากฏ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อินฺทฺริยเวกลฺลตํ ความร้อนที่ก้าวล่วงไออุ่นตามปกติในสรีระ ชื่อว่า สันตาปะ, ความแผดเผาใหญ่ที่เกิดขึ้นโดยอาการแผดเผาสรีระ ชื่อว่า ปริทาหะ, นี้เป็นความแตกต่างกันแห่งเตโชธาตุทั้งสองนั้น และในบทว่า เยน ชีรียติ นี้ อธิบายว่า "ย่อมป่วยไข้ด้วยโรคไข้จับสั่นมีไข้วันเว้นวันเป็นต้น" ก็สมควร เนยใสที่เขาทำให้ร้อนแล้วๆ เล่าๆ ร้อยครั้ง แล้วใส่ลงในน้ำเย็นแล้วนำขึ้นมา ท่านเรียกว่า "สตโธตสัปปิ" บทว่า อสิตนฺติ คือ อันบุคคลกินแล้ว บทว่า ขายิตนฺติ คือ อันบุคคลเคี้ยวแล้ว บทว่า สายิตนฺติ คือ อันบุคคลลิ้มแล้ว คำว่า สมฺมา ปริปากํ คจฺฉติ นี้ ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งไฟธาตุที่ย่อยอาหารให้สม่ำเสมอ, ส่วนการย่อยไม่ดี ก็พึงทราบโดยอำนาจแห่งไฟธาตุที่ย่อยอาหารไม่สม่ำเสมอนั่นเอง บทว่า รสาทิภาเวนาติ ความว่า โดยความเป็นรส (น้ำเหลือง) เลือด เนื้อ มัน เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก และน้ำอสุจิ บทว่า วิเวกนฺติ ความว่า ภาวะที่แยกกัน ภาวะที่ไม่เหมือนกันและกัน จริงอยู่ เมื่ออาหารประเภทของที่กินเป็นต้นแปรไป ย่อมเกิดเป็นรส (น้ำเหลือง) ขึ้น อธิบายว่า รสธาตุย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยการแปรไปนั้น พึงนำเนื้อความทั้งหมดไปโดยนัยนี้ว่า "เมื่อรสแปรไป ย่อมเกิดเป็นเลือด" เป็นต้น ฉันนั้น

Vāyanavasenāti samudīraṇavasena, savegagamanavasena vā. Uggārahikkādīti ettha ādi-saddena uddekakhipanādipavattanakavātānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo[Pg.431]. Uccārapassāvādīti ādi-saddena pittasemhalasikākevaladuggandhādinīharaṇakānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Yadipi kucchi-saddo udarapariyāyo, koṭṭha-saddena pana antantarassa vuccamānattā tadavasiṭṭho udarappadeso idha kucchi-saddena vuccatīti āha ‘‘kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā’’ti. Samiñjanapasāraṇādīti ādi-saddena ālokanavilokanauddharaṇātiharaṇādikā sabbā kāyikakiriyā saṅgahitā. ‘‘Assāsapassāsā cittasamuṭṭhānāvā’’ti etena assāsapassāsānaṃ sarīraṃ muñcitvā pavatti natthīti dīpeti. Na hi bahiddhā cittasamuṭṭhānassa sambhavo atthīti. Yadi evaṃ kathaṃ ‘‘passāsoti bahinikkhamananāsikavāto, dīghanāsikassa nāsikaggaṃ, itarassa uttaroṭṭhaṃ phusanto pavattatī’’ti vacanaṃ? Taṃ nikkhamanākārena pavattiyā cittasamuṭṭhānassa, santāne pavattautusamuṭṭhānassa ca vasena vuttanti veditabbaṃ. Sabbatthāti āpodhātuādīnaṃ tissannaṃ dhātūnaṃ niddesaṃ sandhāyāha. Tattha āpodhātuniddese ‘‘yaṃ vā panañña’’nti iminā sambhavassa, tejodhātuniddese sarīre pākatikausmāya, vāyodhātuniddese dhamanijālānusaṭassa tattha tattha cammakhīlapīḷakādinibbattakavāyuno saṅgaho daṭṭhabbo. Samiñjanādinibbattakavātā cittasamuṭṭhānāva. Yadi evaṃ, kathaṃ ‘‘purimā pañca catusamuṭṭhānā’’ti vacanaṃ? Na hi samiñjanādinibbattakā eva aṅgamaṅgānusārino vātā, atha kho tadaññepīti natthi virodho.

บทว่า วายนวเสนาติ ความว่า โดยอำนาจแห่งการเคลื่อนไหว หรือโดยอำนาจแห่งการเคลื่อนไปพร้อมด้วยความเร็ว ในบทว่า อุคฺคารหิกฺกาทีติ นี้ พึงเห็นการสงเคราะห์ลมที่ทำให้เกิดการเรอ การสะอึกเป็นต้น ด้วยอาทิศัพท์ ในบทว่า อุจฺจารปสฺสาวาทีติ พึงเห็นการสงเคราะห์ลมที่นำออกซึ่งดี เสมหะ ไขข้อ และของมีกลิ่นเหม็นล้วนๆ เป็นต้น ด้วยอาทิศัพท์ แม้ว่า กุจฉิศัพท์ จะเป็นคำไวพจน์ของอุทรศัพท์ แต่เพราะภายในลำไส้จะถูกกล่าวถึงด้วยโกฏฐศัพท์ ส่วนของท้องที่เหลือจากนั้น ในที่นี้จึงเรียกว่ากุจฉิ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ลมในท้อง ได้แก่ ลมภายนอกลำไส้" ในบทว่า สมิญฺชนปสารณาทีติ กายิกกิริยาทั้งหมด มีการแลดู การเหลียวดู การยกขึ้น การก้าวไปเป็นต้น ท่านสงเคราะห์ไว้ด้วยอาทิศัพท์ ด้วยบทว่า อสฺสาสปสฺสาสา จิตฺตสมุฏฺฐานาวา นี้ ท่านแสดงว่า การเกิดขึ้นแห่งลมหายใจเข้าและลมหายใจออก เว้นจากสรีระ ย่อมไม่มี จริงอยู่ การเกิดขึ้นแห่งรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานภายนอก (สรีระ) ย่อมไม่มี ถ้าเป็นเช่นนั้น พึงเข้าใจพระดำรัสที่ว่า "ลมหายใจออก คือ ลมที่ออกจากจมูก ย่อมเป็นไปกระทบปลายจมูกของผู้มีจมูกยาว กระทบริมฝีปากบนของผู้อื่น" ได้อย่างไร? พึงทราบว่า พระดำรัสนั้น ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานซึ่งเป็นไปโดยอาการที่ออกไป และโดยอำนาจแห่งรูปที่มีอุตุเป็นสมุฏฐานซึ่งเป็นไปในสันดาน ท่านกล่าวบทว่า สพฺพตฺถ โดยทรงหมายถึงนิทเทสแห่งธาตุ ๓ อย่างมีอาโปธาตุเป็นต้น ในบรรดาธาตุเหล่านั้น ในอาโปธาตุนิทเทส พึงเห็นการสงเคราะห์น้ำอสุจิด้วยบทว่า ยํ วา ปนญฺญํ นี้, ในเตโชธาตุนิทเทส พึงเห็นการสงเคราะห์ไออุ่นตามปกติในสรีระ, ในวาโยธาตุนิทเทส พึงเห็นการสงเคราะห์ลมที่แผ่ซ่านไปตามข่ายแห่งเส้นเลือดและทำให้เกิดติ่งเนื้อและสิวเป็นต้นในที่นั้นๆ ลมที่ทำให้เกิดการคู้เป็นต้น มีจิตเป็นสมุฏฐานเท่านั้น ถ้าเป็นเช่นนั้น จะเข้าใจพระดำรัสที่ว่า "ลม ๕ อย่างแรกมีสมุฏฐาน ๔" ได้อย่างไร? (ตอบว่า) ก็ลมที่ทำให้เกิดการคู้เป็นต้นเท่านั้นหาใช่เป็นลมที่พัดไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ไม่ แต่ลมอื่นๆ นอกจากนั้น (ก็เป็นลมที่พัดไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ด้วย) เพราะฉะนั้น จึงไม่มีข้อขัดแย้งกัน

Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Tenāha ‘‘vīsatiyā ākārehī’’tiādi. Etthāti etasmiṃ vitthārato āgate dhātukammaṭṭhāneti attho. Tena ayaṃ vaṇṇanā na kevalaṃ mahāhatthipadūpamasseva (ma. ni. 1.300 ādayo), atha kho mahārāhulovāda- (ma. ni. 2.113 ādayo) dhātuvibhaṅgasuttānampi (ma. ni. 3.342 ādayo) atthasaṃvaṇṇanā hotiyevāti dassitaṃ hoti. Bhāvanānayepi eseva nayo. Tathā hi vuttaṃ ‘‘evaṃ rāhulovādadhātuvibhaṅgesupī’’ti.

บทว่า อิติ เป็นบทที่ปรารภถึงประเภทที่กล่าวไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า วีสติยา อากาเรหิ บทว่า เอตฺถ มีความหมายว่า ในธาตุกัมมัฏฐานนี้ที่มาโดยพิสดาร ด้วยบทนั้น ท่านจึงแสดงให้เห็นว่า คำอธิบายนี้มิใช่เป็นเพียงอรรถกถาของมหาหัตถิปโทปมสูตรเท่านั้น แต่ยังเป็นอรรถกถาของมหาราหุโลวาทสูตรและธาตุวิภังคสูตรด้วยทีเดียว แม้ในนัยแห่งภาวนา ก็นัยนี้เช่นกัน จริงอยู่ ท่านได้กล่าวไว้แล้วว่า เอวํ ราหุโลวาทธาตุวิภงฺเคสุปิ

308. Bhāvanānayeti bhāvanāya naye. Yena kammaṭṭhānabhāvanā ijjhati, tasmiṃ bhāvanāvidhimhīti attho. Etthāti dhātukammaṭṭhāne. Yasmā yesaṃ ‘‘tikkhapañño nātitikkhapañño’’ti imesaṃ duvidhānaṃ puggalānaṃ vasena idaṃ kammaṭṭhānaṃ dvidhā āgataṃ dvidhā desitaṃ, tasmā kammaṭṭhānābhinivesopi tesaṃ dvidhāva icchitabboti taṃ tāva dassetuṃ ‘‘tikkhapaññassa bhikkhuno’’tiādi [Pg.432] āraddhaṃ. Lomā pathavīdhātūtīti ettha iti-saddo ādiattho. Evaṃ vitthārato dhātupariggahoti ‘‘kesā pathavīdhātu, lomā pathavīdhātū’’tiādinā evaṃ dvācattālīsāya ākārehi vitthārato dhātukammaṭṭhānapariggaho. Papañcatoti dandhato saṇikato. Yaṃ thaddhalakkhaṇanti kesādīsu yaṃ thaddhalakkhaṇaṃ kakkhaḷabhāvo. Yaṃ ābandhanalakkhaṇantiādīsupi eseva nayo. Evaṃ manasi karototi vatthuṃ anāmasitvā evaṃ lakkhaṇamattato manasikāraṃ pavattentassa. Assāti tikkhapaññassa. Kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hotīti yogakammassa pavattiṭṭhānabhūtaṃ tadeva lakkhaṇaṃ vibhūtaṃ hoti, tassa vā lakkhaṇassa suṭṭhu upaṭṭhānato taṃ ārabbha pavattamānaṃ manasikārasaṅkhātaṃ kammaṭṭhānaṃ vibhūtaṃ visadaṃ hoti, tikkhapaññassa indriyapāṭavena saṃkhittarucibhāvato. Sabbaso mandapaññassa bhāvanāva na ijjhatīti āha ‘‘nātitikkhapaññassā’’ti. Evaṃ manasi karototi vuttanayena saṅkhepato manasi karoto. Andhakāraṃ avibhūtaṃ hotīti anupaṭṭhānato andhaṃ viya karontaṃ apākaṭaṃ hoti kammaṭṭhānanti yojanā. Purimanayenāti ‘‘kesā pathavīdhātū’’tiādinā pubbe vuttanayena. Vatthuāmasanena vitthārato manasi karontassa pākaṭaṃ hoti kammaṭṭhānaṃ, nātitikkhapaññassa akhippanisantitāya vitthārarucibhāvato.

๓๐๘. บทว่า ภาวนานเยติ ความว่า ในนัยแห่งภาวนา อธิบายว่า ในวิธีแห่งภาวนาใด อันเป็นเหตุให้การเจริญกรรมฐานสำเร็จ บทว่า เอตฺถ หมายถึง ในธาตุกัมมัฏฐาน เพราะว่า กรรมฐานนี้มาแล้ว ๒ อย่าง คือท่านแสดงไว้ ๒ อย่าง โดยจำแนกตามบุคคล ๒ จำพวกเหล่านี้ คือ ติกขปัญโญ (ผู้มีปัญญาแก่กล้า) และ นาติติกขปัญโญ (ผู้มีปัญญาไม่แก่กล้านัก) ฉะนั้น แม้การมนสิการกรรมฐานเบื้องต้นของบุคคลเหล่านั้น ก็พึงประสงค์โดย ๒ อย่างเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น เพื่อจะแสดงการมนสิการกรรมฐานเบื้องต้น ๒ อย่างนั้นก่อน ท่านจึงเริ่มคำว่า ติกฺขปญฺญสฺส ภิกฺขุโน เป็นต้น ในบทว่า โลมา ปถวีธาตูติ นี้ อิติ ศัพท์ มีความหมายว่า เป็นต้น บทว่า เอวํ วิตฺถาโต ธาตุปริคฺคโห ความว่า การกำหนดธาตุกัมมัฏฐานโดยพิสดาร ด้วยอาการ ๔๒ อย่าง ด้วยคำเป็นต้นว่า เกสา ปถวีธาตุ, โลมา ปถวีธาตุ อย่างนี้ บทว่า ปปญฺจโต ความว่า โดยช้าๆ โดยค่อยๆ บทว่า ยํ ถทฺธลกฺขณํ ความว่า ลักษณะที่แข็ง คือภาวะที่กระด้าง อันใด ในส่วนต่างๆ มีผมเป็นต้น แม้ในบทเป็นต้นว่า ยํ อาพนฺธนลกฺขณํ ก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า เอวํ มนสิ กโรโต ความว่า (โยคี) ผู้ไม่พิจารณาสภาววัตถุ แล้วให้มนสิการเป็นไปโดยสักแต่ลักษณะอย่างนี้ บทว่า อสฺส ความว่า แก่ภิกษุผู้มีปัญญาแก่กล้า บทว่า กมฺมฏฺฐานํ ปากฏํ โหติ ความว่า ลักษณะนั้นนั่นแหละอันเป็นที่ตั้งแห่งโยคกรรม ย่อมปรากฏชัด หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะลักษณะนั้นปรากฏดี กรรมฐานที่เรียกว่ามนสิการซึ่งอาศัยลักษณะนั้นเป็นไปอยู่ ย่อมปรากฏชัดเจน (แก่ภิกษุ) ผู้มีปัญญาแก่กล้า เพราะอินทรีย์แก่กล้า และเพราะมีความชอบใจในบทโดยย่อ ท่านกล่าวว่า นาติติกฺขปญฺญสฺส ก็เพราะว่า ภาวนาจะไม่สำเร็จแก่คนมีปัญญาทรามโดยประการทั้งปวงเลย บทว่า เอวํ มนสิ กโรโต ความว่า เมื่อมนสิการโดยย่อตามนัยที่กล่าวแล้ว บทว่า อนฺธการํ อวิภูตํ โหติ มีการประกอบความว่า กรรมฐานย่อมไม่ปรากฏ ทำให้เป็นเหมือนคนบอด เพราะไม่ปรากฏ บทว่า ปุริมนเยน ความว่า ตามนัยที่กล่าวไว้ก่อน ด้วยคำเป็นต้นว่า เกสา ปถวีธาตุ กรรมฐานย่อมปรากฏแก่ผู้มนสิการโดยพิสดารด้วยการพิจารณาสภาววัตถุ เพราะผู้มีปัญญาไม่แก่กล้านัก ไม่สามารถพิจารณาได้รวดเร็ว และมีความชอบใจในบทโดยพิสดาร

Idāni yathāvuttamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā dvīsu bhikkhūsū’’tiādi vuttaṃ. Tattha peyyālamukhanti peyyālapāḷiyā mukhabhūtaṃ dvārabhūtaṃ ādito vāraṃ, vāradvayaṃ vā. Vitthāretvāti anavasesato sajjhāyitvā. Ubhatokoṭivasenevāti tassa tassa vārassa ādiantaggahaṇavaseneva. Oṭṭhapariyāhatamattanti oṭṭhānaṃ samphusanamattaṃ. Yathā ganthaparivattane tikkhapaññassa bhikkhuno saṅkhepo ruccati, na vitthāro. Itarassa ca vitthāro ruccati, na saṅkhepo, evaṃ bhāvanānayepīti upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ.

บัดนี้ เพื่อจะประกาศเนื้อความที่กล่าวแล้วให้แจ่มแจ้งด้วยอุปมา ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ยถา ทฺวีสุ ภิกฺขูสุ ในบทเหล่านั้น บทว่า เปยฺยาลมุขํ คือ วาระแรก หรือ ๒ วาระ อันเป็นประหนึ่งมุขะ เป็นประหนึ่งทวาร แห่งเปยยาลปาฬิ บทว่า วิตฺถาเรตฺวา ความว่า สาธยายโดยไม่มีส่วนเหลือ บทว่า อุภโตโกฏิวเสเนว ความว่า โดยการถือเอาส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลายเป็นสำคัญแห่งวาระนั้นๆ นั่นเทียว บทว่า โอฏฺฐปริยาหตมตฺตํ ความว่า เพียงแค่การสัมผัสแห่งริมฝีปาก ในการท่องบ่นคัมภีร์ ภิกษุผู้มีปัญญาแก่กล้าย่อมชอบใจบทโดยย่อ ไม่ชอบใจบทโดยพิสดาร ฉันใด ส่วนภิกษุอีกรูปหนึ่ง (ผู้มีปัญญาไม่แก่กล้านัก) ย่อมชอบใจบทโดยพิสดาร ไม่ชอบใจบทโดยย่อ แม้ในนัยแห่งภาวนาก็ฉันนั้น พึงทราบการเชื่อมโยงอุปมาดังนี้

Tasmāti yasmā tikkhapaññassa saṅkhepo, nātitikkhapaññassa ca vitthāro sappāyo, tasmā. Yasmā kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitukāmassa sīlavisodhanādipubbakiccaṃ icchitabbaṃ, taṃ sabbākārasampannaṃ heṭṭhā vuttamevāti idha na āmaṭṭhaṃ. Yasmā pana vivekaṭṭhakāyassa, vivekaṭṭhacittasseva ca bhāvanā ijjhati[Pg.433], na itarassa, tasmā tadubhayaṃ dassento ‘‘rahogatena paṭisallīnenā’’ti āha. Tattha rahogatenāti rahasi gatena, ekākinā bhāvanānukūlaṭṭhānaṃ upagatenāti attho. Paṭisallīnenāti pati pati puthuttārammaṇato cittaṃ nisedhetvā kammaṭṭhāne sallīnena, tattha saṃsiliṭṭhacittenāti attho. Sakalampi attano rūpakāyaṃ āvajjetvāti uddhaṃ pādatalā, adho kesamatthakā, tiriyaṃ tacapariyantaṃ sabbampi attano karajakāyaṃ dhātuvasena manasi karonto yasmā cātumahābhūtiko ayaṃ kāyo, tasmā ‘‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’’ti catumahābhūtavasena samannāharitvāti attho. Idāni tāsaṃ dhātūnaṃ lakkhaṇato, upaṭṭhānākārato ca manasikāravidhiṃ dassetuṃ ‘‘yo imasmiṃ kāye’’tiādi vuttaṃ.

บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะว่าบทโดยย่อเป็นที่สบายแก่ผู้มีปัญญาแก่กล้า และบทโดยพิสดารเป็นที่สบายแก่ผู้มีปัญญาไม่แก่กล้านัก ฉะนั้น อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่า บุคคลผู้ใคร่จะประกอบกรรมฐาน พึงทำบุพพกิจมีศีลวิโสธนะเป็นต้นให้สำเร็จก่อน และบุพพกิจนั้นที่สมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว ฉะนั้น ในที่นี้จึงไม่นำมากล่าว อนึ่ง เพราะว่า ภาวนาย่อมสำเร็จแก่ผู้มีกายตั้งอยู่ในวิเวก และมีจิตตั้งอยู่ในวิเวกเท่านั้น ไม่สำเร็จแก่บุคคลอื่น ฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงธรรมทั้งสองอย่างนั้น จึงตรัสว่า รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน ในบทเหล่านั้น บทว่า รโหคเตน ความว่า ไปแล้วในที่สงัด คือ อยู่ผู้เดียว เข้าไปสู่สถานที่อันเหมาะแก่ภาวนา บทว่า ปฏิสลฺลีเนน ความว่า ห้ามจิตจากอารมณ์ต่างๆ แล้ว ให้แนบแน่นอยู่ในกรรมฐาน คือ มีจิตแนบสนิทอยู่ในกรรมฐานนั้น บทว่า สกลมฺปิ อตฺตโน รูปกายํ อาวชฺเชตฺวา ความว่า มนสิการกรัชกายทั้งหมดของตน คือ เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงมา โดยรอบมีหนังเป็นที่สุด โดยความเป็นธาตุ เพราะว่า กายนี้ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ ฉะนั้น จึงพิจารณาโดยความเป็นมหาภูตรูป ๔ ว่า ‘ในกายนี้มี ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ’ บัดนี้ เพื่อจะแสดงวิธีมนสิการธาตุเหล่านั้นโดยลักษณะและโดยอาการปรากฏ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า โย อิมสฺมึ กาเย

Tattha thaddhabhāvoti lakkhaṇamāha. Thaddhattalakkhaṇā hi pathavīdhātu. Kharabhāvoti upaṭṭhānākāraṃ, ñāṇena gahetabbākāranti attho. Dravabhāvo lakkhaṇaṃ āpodhātuyā paggharaṇasabhāvattā. Ābandhanaṃ upaṭṭhānākāro. Uṇhabhāvo lakkhaṇaṃ tejodhātuyā usmāsabhāvattā. Paripācanaṃ upaṭṭhānākāro. Vitthambhanaṃ lakkhaṇaṃ vāyodhātuyā upatthambhanasabhāvattā. Samudīraṇaṃ upaṭṭhānākāro, upaṭṭhānākāro ca nāma dhātūnaṃ sakiccakaraṇavasena ñāṇassa vibhūtākāro. Kasmā panettha ubhayaggahaṇaṃ? Puggalajjhāsayato. Ekaccassa hi dhātuyo manasi karontassa tā sabhāvato gahetabbataṃ gacchanti, ekaccassa sakiccakaraṇato, yo rasoti vuccati. Tatrāyaṃ yogī dhātuyo manasi karonto ādito paccekaṃ salakkhaṇato, sarasatopi pariggaṇhāti. Tenāha ‘‘yo imasmiṃ kāye thaddhabhāvo vā kharabhāvo vā…pe… evaṃ saṃkhittena dhātuyo pariggahetvā’’ti. Tattha pariggahetvāti pariggāhakabhūtena ñāṇena dhātuyo lakkhaṇato, rasato vā paricchijja gahetvā. Ayaṃ tāva saṃkhittato bhāvanānaye kammaṭṭhānābhiniveso.

ในบทเหล่านั้น ท่านกล่าวลักษณะด้วยบทว่า ถทฺธภาโว จริงอยู่ ปฐวีธาตุมีภาวะที่แข็งเป็นลักษณะ บทว่า ขรภาโว หมายถึงอาการปรากฏ ความว่า อาการที่พึงกำหนดด้วยญาณ ภาวะที่เอิบอาบเป็นลักษณะของอาโปธาตุ เพราะมีสภาวะที่ไหลไป การเกาะกุมเป็นอาการปรากฏ ภาวะที่ร้อนเป็นลักษณะของเตโชธาตุ เพราะมีสภาวะเป็นไออุ่น การทำให้สุกเป็นอาการปรากฏ การค้ำจุนเป็นลักษณะของวาโยธาตุ เพราะมีสภาวะที่พยุงไว้ การเคลื่อนไหวเป็นอาการปรากฏ และอาการปรากฏนี้คืออาการที่ปรากฏแก่ญาณโดยการทำกิจของตนๆ ของธาตุทั้งหลาย ทำไมในที่นี้จึงมีการถือเอาทั้งสองอย่าง? เพราะเป็นไปตามอัธยาศัยของบุคคล จริงอยู่ เมื่อบุคคลบางคนมนสิการธาตุทั้งหลาย ธาตุเหล่านั้นย่อมถึงความที่ตนพึงกำหนดได้โดยสภาวะ แต่สำหรับบางคน ย่อมถึงความที่ตนพึงกำหนดได้โดยการทำกิจของตน ซึ่งเรียกว่า รส ในลักษณะและรสทั้งสองนั้น โยคีผู้นี้เมื่อมนสิการธาตุทั้งหลาย ย่อมกำหนดธาตุแต่ละอย่างโดยลักษณะของตนและโดยรสของตนตั้งแต่แรก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘โย อิมสฺมึ กาเย ถทฺธภาโว วา ขรภาโว วา...เป... เอวํ สงฺขิตฺเตน ธาตุโย ปริคฺคเหตฺวา’ (ภาวะที่แข็งหรือภาวะที่กระด้างใดในกายนี้...เป... ครั้นกำหนดธาตุทั้งหลายโดยย่ออย่างนี้) ในบทเหล่านั้น บทว่า ปริคฺคเหตฺวา ความว่า กำหนดธาตุทั้งหลายโดยลักษณะหรือโดยรสด้วยญาณอันเป็นเครื่องกำหนดแล้วถือเอา นี้คือการมนสิการกรรมฐานเบื้องต้นในนัยแห่งภาวนาโดยย่อก่อน

Evaṃ pana dhātuyo pariggahetvā ‘‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu thaddhabhāvo vā kharabhāvo vā, āpodhātu dravabhāvo vā ābandhanabhāvo vā, tejodhātu uṇhabhāvo vā paripācanabhāvo vā, vāyodhātu vitthambhanabhāvo [Pg.434] vā samudīraṇabhāvo vā’’ti evaṃ lakkhaṇādīhi saddhiṃyeva dhātuyo manasi karontena kālasatampi kālasahassampi punappunaṃ āvajjitabbaṃ manasi kātabbaṃ, takkāhataṃ vitakkapariyāhataṃ kātabbaṃ. Tassevaṃ manasi karoto yaṃ lakkhaṇādīsu supākaṭaṃ hutvā upaṭṭhāti, tadeva gahetvā itaraṃ vissajjetvā tena saddhiṃ ‘‘pathavīdhātu āpodhātū’’tiādinā manasikāro pavattetabbo. Evaṃ manasi karontena hi anupubbato, nātisīghato, nātisaṇikato, vikkhepapaṭibāhanato, paṇṇattisamatikkamanato, anupaṭṭhānamuñcanato, lakkhaṇato, tayo ca suttantāti imehi dasahākārehi manasikārakosallaṃ anuṭṭhātabbaṃ.

อนึ่ง ครั้นกำหนดธาตุทั้งหลายอย่างนี้แล้ว โยคีผู้กระทำไว้ในใจซึ่งธาตุทั้งหลายพร้อมกับลักษณะเป็นต้นอย่างนี้เทียวว่า ‘ในกายนี้ มีอยู่ คือ ปฐวีธาตุ ได้แก่ภาวะที่แข็งหรือภาวะที่หยาบ, อาโปธาตุ ได้แก่ภาวะที่เอิบอาบหรือภาวะที่เกาะกุม, เตโชธาตุ ได้แก่ภาวะที่ร้อนหรือภาวะที่ย่อย, วาโยธาตุ ได้แก่ภาวะที่ค้ำจุนหรือภาวะที่เคลื่อนไหว’ พึงน้อมนึก พึงกระทำไว้ในใจบ่อยๆ แม้ร้อยครั้ง แม้พันครั้ง, พึงทำให้ถูกวิตกกระทบแล้ว ถูกวิตกกระทบโดยรอบแล้ว. เมื่อโยคีนั้นกระทำไว้ในใจอย่างนี้ ลักษณะเป็นต้นอย่างใดปรากฏชัดเจน, พึงยึดเอาลักษณะนั้นนั่นเทียว ละลักษณะอื่นเสีย แล้วพึงให้มนสิการเป็นไปพร้อมกับลักษณะนั้นด้วยคำเป็นต้นว่า ‘ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ’. จริงอยู่ โยคีผู้กระทำไว้ในใจอย่างนี้ พึงให้ความฉลาดในมนสิการเกิดขึ้นด้วยอาการ ๑๐ เหล่านี้ คือ โดยลำดับ, โดยไม่เร็วนัก, โดยไม่ช้านัก, โดยการขจัดความฟุ้งซ่าน, โดยการก้าวล่วงบัญญัติ, โดยการสละสิ่งที่ไม่ปรากฏ, โดยลักษณะ, และโดยพระสูตร ๓ สูตร.

Tattha anupubbatoti anupaṭipāṭito ācariyassa santike uggahitapaṭipāṭito, sā ca desanāpaṭipāṭiyeva. Evaṃ anupubbato manasi karontenāpi nātisīghato manasi kātabbaṃ. Atisīghato manasi karoto hi aparāparaṃ kammaṭṭhānamanasikāro nirantaraṃ pavattati, kammaṭṭhānaṃ pana avibhūtaṃ hoti, na visesaṃ āvahati. Tasmā nātisīghato manasi kātabbaṃ. Yathā ca nātisīghato, evaṃ nātisaṇikatopi. Atisaṇikato manasi karoto hi kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ na gacchati, visesādhigamassa paccayo na hoti. Atisīghaṃ atisaṇikañca maggaṃ gacchantā purisā ettha nidassetabbā. Vikkhepapaṭibāhanatoti kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā bahiddhā puthuttārammaṇe cetaso vikkhepo paṭibāhitabbo. Bahiddhā vikkhepe hi sati kammaṭṭhānā parihāyati paridhaṃsati. Ekapadikamaggagāmī puriso cettha nidassetabbo. Paṇṇattisamatikkamanatoti ‘‘yā ayaṃ pathavīdhātū’’tiādikā paṇṇatti, taṃ atikkamitvā lakkhaṇesu eva cittaṃ ṭhapetabbaṃ.

ในอาการ ๑๐ อย่างนั้น คำว่า โดยลำดับ ได้แก่ โดยลำดับตามที่ได้เรียนมาในสำนักของอาจารย์, และลำดับนั้นก็คือลำดับแห่งเทศนานั่นเอง. แม้โยคีผู้กระทำไว้ในใจโดยลำดับอย่างนี้ ก็พึงกระทำไว้ในใจโดยไม่เร็วนัก. จริงอยู่ เมื่อโยคีกระทำไว้ในใจโดยเร็วเกินไป มนสิการในกรรมฐานย่อมเป็นไปอย่างต่อเนื่องในลำดับต่อๆ ไป, แต่อย่างไรก็ตาม กรรมฐานย่อมไม่ปรากฏชัด, ย่อมไม่นำมาซึ่งคุณวิเศษ. เพราะฉะนั้น พึงกระทำไว้ในใจโดยไม่เร็วนัก. และพึงกระทำไว้ในใจโดยไม่เร็วนักฉันใด, ก็พึงกระทำไว้ในใจโดยไม่ช้านักฉันนั้น. จริงอยู่ เมื่อโยคีกระทำไว้ในใจโดยช้าเกินไป กรรมฐานย่อมไม่ถึงที่สุด, ย่อมไม่เป็นปัจจัยแห่งการบรรลุคุณวิเศษ. ในเรื่องนี้ พึงแสดงบุรุษผู้เดินทางเร็วเกินไปและช้าเกินไปเป็นอุทาหรณ์. คำว่า โดยการขจัดความฟุ้งซ่าน ได้แก่ พึงขจัดความฟุ้งซ่านแห่งจิตในอารมณ์ต่างๆ ภายนอก โดยการละกรรมฐานเสีย. จริงอยู่ เมื่อมีความฟุ้งซ่านไปภายนอก, ย่อมเสื่อม ย่อมตกไปจากกรรมฐาน. และในเรื่องนี้ พึงแสดงบุรุษผู้เดินทางไปตามทางเดินเท้าเดียวเป็นอุทาหรณ์. คำว่า โดยการก้าวล่วงบัญญัติ ได้แก่ บัญญัติใดที่มีคำเป็นต้นว่า ‘นี่คือปฐวีธาตุ’, พึงก้าวล่วงบัญญัตินั้นแล้วตั้งจิตไว้ในลักษณะทั้งหลายเท่านั้น.

Evaṃ paṇṇattiṃ vijahitvā kakkhaḷalakkhaṇādīsu eva manasikāraṃ pavattentassa lakkhaṇāni supākaṭāni suvibhūtāni hutvā upaṭṭhahanti. Tassevaṃ punappunaṃ manasikāravasena cittaṃ āsevanaṃ labhati. Sabbo rūpakāyo dhātumattato upaṭṭhāti suñño nissatto nijjīvo yantaṃ viya yantasuttena aparāparaṃ parivattamāno. Sace pana bahiddhāpi manasikāraṃ upasaṃharati, athassa āhiṇḍantā manussatiracchānādayo sattākāraṃ vijahitvā [Pg.435] dhātusamūhavaseneva upaṭṭhahanti, tehi kariyamānā kiriyā dhātumayena yantena pavattiyamānā hutvā upaṭṭhāti, tehi ajjhohariyamānaṃ pānabhojanādi dhātusaṅghāte pakkhippamāno dhātusaṅghāto viya upaṭṭhāti. Athassa tathā laddhāsevanampi cittaṃ yadi accāraddhavīriyatāya uddhaccavasena vā atilīnavīriyatāya kosajjavasena vā bhāvanāvidhiṃ na otareyya, tadā adhicittasuttaṃ (a. ni. 3.103), anuttarasītibhāvasuttaṃ (a. ni. 6.85), bojjhaṅgasuttanti (saṃ. ni. 5.194-195) imesu tīsu suttesu āgatanayena vīriyasamādhiyojanā kātabbā. Tena vuttaṃ ‘‘tayo ca suttantā’’ti. Evaṃ pana vīriyasamataṃ yojetvā tasmiṃyeva lakkhaṇe manasikāraṃ pavattentassa yadā saddhādīni indriyāni laddhasamatāni suvisadāni pavattanti, tadā asaddhiyādīnaṃ dūrībhāvena sātisayaṃ thāmappattehi sattahi balehi laddhūpatthambhāni vitakkādīni jhānaṅgāni paṭutarāni hutvā pātubhavanti, tesaṃ ujuvipaccanīkatāya nīvaraṇāni vikkhambhitāniyeva honti saddhiṃ tadekaṭṭhehi pāpadhammehi. Ettāvatā cānena upacārajjhānaṃ samadhigataṃ hoti dhātulakkhaṇārammaṇaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘punappunaṃ pathavīdhātu āpodhātūti…pe… upacāramatto samādhi uppajjatī’’ti.

เมื่อโยคีละบัญญัติอย่างนี้แล้ว ให้มนสิการเป็นไปในลักษณะมีภาวะที่แข็งเป็นต้นเท่านั้น, ลักษณะทั้งหลายย่อมปรากฏชัดเจนแจ่มแจ้ง. จิตของโยคีนั้นย่อมได้ความเสพคุ้นด้วยอำนาจแห่งมนสิการบ่อยๆ อย่างนี้. รูปกายทั้งสิ้นย่อมปรากฏโดยความเป็นเพียงธาตุ ว่างเปล่า ไม่ใช่สัตว์ ไม่มีชีวะ เป็นไปอยู่เนืองๆ ดุจหุ่นยนต์ที่เคลื่อนไหวไปมาด้วยเส้นเชือก. อนึ่ง ถ้าหากน้อมมนสิการเข้าไปแม้ในภายนอก, เมื่อนั้น มนุษย์และดิรัจฉานเป็นต้นที่เที่ยวไปมา ย่อมปรากฏแก่โยคีนั้นโดยละอาการของสัตว์เสีย ปรากฏโดยความเป็นเพียงกลุ่มแห่งธาตุเท่านั้น, กิริยาที่พวกเขาทำ ย่อมปรากฏเป็นดุจถูกทำให้เป็นไปโดยหุ่นยนต์ที่สำเร็จด้วยธาตุ, เครื่องดื่มและโภชนะเป็นต้นที่พวกเขากลืนกิน ย่อมปรากฏดุจกลุ่มแห่งธาตุที่ถูกใส่เข้าไปในกองแห่งธาตุ. ครั้งนั้น หากจิตของโยคีนั้นแม้จะได้ความเสพคุ้นอย่างนั้นแล้ว ไม่หยั่งลงสู่วิถีแห่งภาวนา เพราะมีความเพียรที่ปรารภเกินไปโดยอำนาจแห่งอุทธัจจะ หรือเพราะมีความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปโดยอำนาจแห่งความเกียจคร้าน, เมื่อนั้น พึงประกอบความเพียรและสมาธิโดยนัยที่มาในพระสูตร ๓ สูตรเหล่านี้ คือ อธิจิตตสูตร, อนุตตรสีติภาวสูตร, และโพชฌังคสูตร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และพระสูตร ๓ สูตร’. อนึ่ง เมื่อโยคีประกอบความเพียรและสมาธิให้สม่ำเสมอกันอย่างนี้แล้ว ให้มนสิการเป็นไปในลักษณะนั้นนั่นเทียว, ในกาลใด อินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้นที่ได้ความสม่ำเสมอแล้ว บริสุทธิ์ดี ย่อมเป็นไป, ในกาลนั้น ฌานังคะมีวิตกเป็นต้น อันพละ ๗ ที่ถึงกำลังอย่างยิ่งยวดค้ำจุนไว้แล้ว เพราะความที่ธรรมมีอสัทธิยะเป็นต้นอยู่ห่างไกล ย่อมปรากฏขึ้นโดยเป็นธรรมที่แหลมคมยิ่งขึ้น, เพราะความเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อฌานังคะเหล่านั้น, นิวรณ์ทั้งหลายย่อมเป็นอันถูกข่มไว้แล้วนั่นเทียว พร้อมกับบาปธรรมทั้งหลายที่มีวัตถุเดียวกันกับนิวรณ์เหล่านั้น. และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อุปจารฌานมีลักษณะแห่งธาตุเป็นอารมณ์ ย่อมเป็นอันโยคีนี้บรรลุแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สมาธิเพียงอุปจารย่อมเกิดขึ้น... (ด้วยการมนสิการ) บ่อยๆ ว่า ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ...’ ดังนี้.

Tattha dhātumattatoti visesanivattiattho matta-saddo. Tena yaṃ ito bāhirakā, lokiyamahājano ca ‘‘satto jīvo’’tiādikaṃ visesaṃ imasmiṃ attabhāve avijjamānaṃ vikappanāmatteneva samāropenti, taṃ nivatteti. Tenevāha ‘‘nissattato nijjīvato’’ti. Āvajjitabbanti samannāharitabbaṃ. Manasi kātabbanti punappunaṃ bhāvanāvasena dhātumattato dhātulakkhaṇaṃ manasi ṭhapetabbaṃ. Paccavekkhitabbanti tadeva dhātulakkhaṇaṃ pati pati avekkhitabbaṃ, bhāvanāsiddhena ñāṇacakkhunā aparāparaṃ paccakkhato passitabbaṃ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ธาตุมตฺตโต นี้ มัตตศัพท์มีอรรถว่าห้ามส่วนวิเศษ. ด้วยมัตตศัพท์นั้น, ชนภายนอกศาสนานี้และมหาชนชาวโลก สมมติขึ้นซึ่งส่วนวิเศษใดอันไม่มีอยู่จริงในอัตภาพนี้ เพียงด้วยการนึกคิดเอาเองเป็นต้นว่า ‘สัตว์ ชีวะ’, มัตตศัพท์นั้นย่อมห้ามส่วนวิเศษนั้น. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ท่านจึงกล่าวว่า ‘โดยความไม่ใช่สัตว์ โดยความไม่มีชีวะ’. บทว่า อาวชฺชิตพฺพํ ได้แก่ พึงน้อมเข้ามาในใจ. บทว่า มนสิ กาตพฺพํ ได้แก่ พึงตั้งลักษณะแห่งธาตุไว้ในใจโดยความเป็นเพียงธาตุ ด้วยอำนาจแห่งการเจริญบ่อยๆ. บทว่า ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ ได้แก่ พึงพิจารณาเฉพาะลักษณะแห่งธาตุนั้นนั่นเทียว, พึงเห็นโดยประจักษ์เนืองๆ ด้วยญาณจักษุอันสำเร็จด้วยภาวนา.

Tassevaṃ vāyamamānassāti tassa yogino evaṃ vuttappakārena bhāvanaṃ anuyuñjantassa, tattha ca bhāvanāanuyoge sakkaccakāritāya, sātaccakāritāya, sappāyasevitāya, samathanimittasallakkhaṇena, bojjhaṅgānaṃ anupavattanena, kāye ca jīvite ca nirapekkhavuttitāya, antarā saṅkocaṃ anāpajjantena bhāvanaṃ ussukkāpetvā ussoḷhiyaṃ avaṭṭhānena [Pg.436] sammadeva vāyāmaṃ payogaṃ parakkamaṃ pavattentassa. Dhātuppabhedāvabhāsanapaññāpariggahitoti pathavīādīnaṃ dhātūnaṃ sabhāvalakkhaṇāvabhāsanena avabhāsanakiccāya bhāvanāpaññāya ādimajjhapariyosānesu avijahanena sabbato gahito mahaggatabhāvaṃ appattatāya upacāramatto sikhāppatto kāmāvacarasamādhi uppajjati. Upacārasamādhīti ca ruḷhīvasena veditabbaṃ. Appanaṃ hi upecca cārī samādhi upacārasamādhi, appanā cettha natthi. Tādisassa pana samādhissa samānalakkhaṇatāya evaṃ vuttaṃ. Kasmā panettha appanā na hotīti? Tattha kāraṇamāha ‘‘sabhāvadhammārammaṇattā’’ti. Sabhāvadhamme hi tassa gambhīrabhāvato asati bhāvanāvisese appanājhānaṃ na uppajjati, lokuttaraṃ pana jhānaṃ visuddhibhāvanānukkamavasena, āruppaṃ ārammaṇātikkamabhāvanāvasena appanāppattaṃ hotīti maraṇānussatiniddese (visuddhi. 1.177) vuttovāyamattho.

บทว่า ตสฺเสวํ วายมมานสฺส ความว่า แห่งโยคีผู้นั้น ผู้พากเพียรอยู่อย่างนี้ คือ ผู้ตามประกอบซึ่งภาวนาโดยประการที่กล่าวแล้วอย่างนี้ และในภาวนานุโยคนั้น ด้วยความเป็นผู้กระทำโดยเคารพ ด้วยความเป็นผู้กระทำติดต่อ ด้วยความเป็นผู้เสพสิ่งที่เป็นสัปปายะ ด้วยการกำหนดสมถนิมิต ด้วยการยังโพชฌงค์ให้เป็นไป ด้วยความเป็นผู้ไม่มีความเยื่อใยในกายและชีวิต ด้วยการไม่ถึงความย่อท้อในระหว่าง แล้วให้ความอุตสาหะในภาวนาเกิดขึ้น ด้วยการตั้งมั่นในการบำเพ็ญเพียรอย่างยิ่ง ยังความเพียร ความประกอบ และความบากบั่นให้เป็นไปโดยชอบทีเดียว. บทว่า ธาตุปฺปเภทาวภาสนปญฺญาปริคฺคหิโต ความว่า อันภาวนาปัญญาซึ่งมีกิจคือการทำให้แจ้ง ด้วยการทำให้แจ้งซึ่งสภาวลักษณะของธาตุทั้งหลายมีปฐวีธาตุเป็นต้น ไม่ละเลยในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด ถือเอาแล้วโดยสิ้นเชิง. เพราะเหตุที่ยังไม่ถึงความเป็นมหัคคตะ กามาวจรสมาธิอันถึงยอด ซึ่งเป็นเพียงอุปจารสมาธิ ย่อมเกิดขึ้น. และพึงทราบว่า อุปจารสมาธิ โดยเป็นคำที่ใช้กันมา. จริงอยู่ สมาธิที่เข้าไปใกล้แล้วเป็นไป คือ อุปจารสมาธิ และในธาตุกัมมัฏฐานนี้ไม่มีอัปปนา. แต่ที่กล่าวอย่างนี้ เพราะมีลักษณะเสมอกับสมาธิเช่นนั้น. ถามว่า เพราะเหตุไร อัปปนาในธาตุกัมมัฏฐานนี้จึงไม่มี? ท่านกล่าวเหตุในเรื่องนั้นไว้ว่า “เพราะมีสภาวธรรมเป็นอารมณ์”. จริงอยู่ ในสภาวธรรม เพราะสภาวธรรมนั้นมีความลึกซึ้ง เมื่อไม่มีภาวนาวิเศษ อัปปนาฌานจึงไม่เกิดขึ้น, ส่วนโลกุตตรฌานย่อมถึงอัปปนาด้วยลำดับแห่งวิสุทธิภาวนา, อรูปฌานย่อมถึงอัปปนาด้วยสามารถแห่งภาวนาที่ก้าวล่วงอารมณ์ เนื้อความนี้ท่านกล่าวไว้แล้วในมรณานุสสตินิทเทส (วิสุทธิ. 1.177) นั่นเทียว.

Evaṃ rūpakāye avisesena catunnaṃ dhātūnaṃ pariggaṇhanavasena dhātukammaṭṭhānaṃ dassetvā idāni tattha aṭṭhiādīnaṃ vinibbhujanavasena saṅkhepato sutte āgataṃ dhātumanasikāravidhiṃ dassetuṃ ‘‘atha vā panā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ye ime cattāro koṭṭhāsā vuttāti sambandho. Yathāpaccayaṃ ṭhitā sannivesavisiṭṭhā kaṭṭhavallitiṇamattikāyo upādāya yathā agārasamaññā, na tattha koci agāro nāma atthi, evaṃ yathāpaccayaṃ sannivesavisiṭṭhāni pavattamānāni aṭṭhinhārumaṃsacammāni paṭicca sarīrasamaññā, na ettha koci attā jīvo. Kevalaṃ tehi parivāritamākāsamattanti dasseti. Desanā sattasuññatāsandassanaparāti imamatthaṃ vibhāvento ‘‘nissattabhāvadassanattha’’ntiādimāha. Tattha aṭṭhiñca paṭiccāti paṇhikaṭṭhikādibhedaṃ paṭipāṭiyā ussitaṃ hutvā ṭhitaṃ atirekatisatabhedaṃ aṭṭhiṃ upādāya. Nhāruñcāti tameva aṭṭhisaṅghāṭaṃ ābandhitvā ṭhitaṃ navasatappabhedaṃ nhāruṃ. Maṃsanti tameva aṭṭhisaṅghāṭaṃ anulimpitvā ṭhitaṃ navapesisatappabhedaṃ maṃsaṃ. Cammanti macchikapattakacchāyāya chaviyā sañchāditaṃ sakalasarīraṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ bahalacammaṃ paṭicca upādāya. Sabbattha ca-saddo samuccayattho. Ākāso parivāritoti yathā bhittipādādivasena ṭhapitaṃ kaṭṭhaṃ, tasseva ābandhanavalli, anulepanamattikā, chādanatiṇanti etāni kaṭṭhādīni anto, bahi ca parivāretvā ṭhito ākāso [Pg.437] agārantveva saṅkhaṃ gacchati, gehanti paṇṇattiṃ labhati, evameva yathāvuttāni aṭṭhiādīni anto, bahi ca parivāretvā ṭhito ākāso tāneva aṭṭhiādīni upādāya rūpantveva saṅkhaṃ gacchati, sarīranti vohāraṃ labhati. Yathā ca kaṭṭhādīni paṭicca saṅkhaṃ gataṃ agāraṃ loke ‘‘khattiyagehaṃ, brāhmaṇageha’’nti vuccati, evamidampi ‘‘khattiyasarīraṃ brāhmaṇasarīra’’nti voharīyati, natthettha koci satto vā jīvo vāti adhippāyo.

ครั้นทรงแสดงธาตุกัมมัฏฐานโดยการกำหนดธาตุ ๔ ในรูปกายโดยไม่มีความแตกต่างกันอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงวิธีมนสิการในธาตุตามที่มาในพระสูตรโดยสังเขป ด้วยการจำแนกส่วนมีกระดูกเป็นต้นในรูปกายนั้น จึงทรงเริ่มคำว่า อถ วา ปนา เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น มีความเกี่ยวข้องว่า เย อิเม จตฺตาโร โกฏฺฐาสา วุตฺตา (ส่วนทั้ง ๔ เหล่าใดที่กล่าวแล้ว). สมัญญาว่า “เรือน” อาศัยไม้ เถาวัลย์ หญ้า และดิน ซึ่งตั้งอยู่ตามปัจจัย มีการประกอบกันเป็นพิเศษ ฉันใด ในส่วนเหล่านั้น หามีสิ่งใดชื่อว่าเรือนไม่ ฉันนั้น สมัญญาว่า “สรีระ” ก็อาศัยกระดูก เอ็น เนื้อ และหนัง ซึ่งเป็นไปอยู่ มีการประกอบกันเป็นพิเศษตามปัจจัย ในสรีระนี้ หามีอัตตาหรือชีวะอะไรไม่ ทรงแสดงว่า เป็นเพียงอากาศที่ส่วนเหล่านั้นล้อมไว้เท่านั้น. พระอาจารย์เมื่อจะทรงวิภาคเนื้อความนี้ว่า เทศนานี้มุ่งเพื่อแสดงความว่างจากสัตว์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า นิสฺสตฺตภาวทสฺสนตฺถํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อฏฺฐิญฺจ ปฏิจฺจ คือ อาศัยกระดูกมีประเภทต่างๆ กว่า ๓๐๐ ท่อน มีกระดูกส้นเท้าเป็นต้น ซึ่งถูกยกขึ้นตั้งอยู่โดยลำดับ. บทว่า นฺหารุญฺจ คือ อาศัยเอ็นมี ๙๐๐ ประเภท ซึ่งผูกรัดกองกระดูกนั้นเองไว้. บทว่า มํสํ คือ อาศัยเนื้อมี ๙๐๐ ชิ้น ซึ่งฉาบทากองกระดูกนั้นเองไว้. บทว่า จมฺมํ คือ อาศัยและยึดถือหนังหนาซึ่งหุ้มห่อสรีระทั้งสิ้นไว้ อันหนังบางซึ่งมีลักษณะคล้ายเกล็ดปลาปกคลุมไว้. จ-ศัพท์ ในทุกแห่งเป็นสมุจจยัตถะ. บทว่า อากาโส ปริวาริโต ความว่า อากาศที่ตั้งอยู่โดยล้อมรอบไม้เป็นต้นเหล่านี้ คือ ไม้ที่ตั้งขึ้นโดยเป็นฝาและเสาเป็นต้น, เถาวัลย์สำหรับผูกไม้นั้น, ดินสำหรับฉาบทา, และหญ้าสำหรับมุง ทั้งภายในและภายนอก ย่อมถึงการนับว่า “เรือน” ได้รับบัญญัติว่า “เคหะ” ฉันใด, อากาศที่ตั้งอยู่โดยล้อมรอบกระดูกเป็นต้นตามที่กล่าวแล้วทั้งภายในและภายนอก ก็อาศัยกระดูกเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมถึงการนับว่า “รูป” ได้รับโวหารว่า “สรีระ” ฉันนั้น. และเรือนที่ถึงการนับโดยอาศัยไม้เป็นต้น ในโลกเรียกว่า “เรือนกษัตริย์” “เรือนพราหมณ์” ฉันใด, แม้สรีระนี้ก็ถูกเรียกกันว่า “สรีระกษัตริย์” “สรีระพราหมณ์” ฉันนั้น อธิบายว่า ในสรีระนี้ไม่มีสัตว์หรือชีวะอะไรเลย.

Teti te cattāro koṭṭhāse vinibbhujitvā vinibbhujitvāti yojanā. Taṃtaṃantarānusārināti aṭṭhinhārūnaṃ nhārumaṃsānaṃ maṃsacammānanti tesaṃ tesaṃ koṭṭhāsānaṃ vivarānupātinā ñāṇasaṅkhātena hatthena. Vinibbhujitvā vinibbhujitvāti anekakkhattuṃ viniveṭhetvā. Atha vā vinibbhujitvā vinibbhujitvāti paccekaṃ aṭṭhiādīnaṃ antarānusārinā ñāṇahatthena vinibbhogaṃ katvā. Etesūti sakalampi attano rūpakāyaṃ catudhā katvā vibhattesu yathāvuttesu aṭṭhiādīsu catūsu koṭṭhāsesu. Purimanayenevāti ‘‘yo imasmiṃ kāye thaddhabhāvo vā’’tiādinā pubbe vuttanayeneva. Yaṃ panettha vattabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ, taṃ anantaranaye vuttākāreneva vattabbaṃ.

พึงประกอบความในบทว่า เต นั้นว่า เต จตฺตาโร โกฏฺฐาเส วินิพฺภุชิตฺวา วินิพฺภุชิตฺวา (แยกส่วนทั้ง ๔ เหล่านั้นออก مراراً). บทว่า ตํตํอนฺตรานุสารินา ความว่า ด้วยมือคือญาณ ซึ่งแล่นไปตามช่องระหว่างส่วนนั้นๆ คือ ระหว่างกระดูกกับเอ็น, ระหว่างเอ็นกับเนื้อ, และระหว่างเนื้อกับหนัง. บทว่า วินิพฺภุชิตฺวา วินิพฺภุชิตฺวา ความว่า แยกออกบ่อยๆ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า วินิพฺภุชิตฺวา วินิพฺภุชิตฺวา ความว่า กระทำการแยกส่วน ด้วยมือคือญาณซึ่งแล่นไปตามภายในของส่วนมีกระดูกเป็นต้นแต่ละอย่าง. บทว่า เอเตสุ ความว่า ในส่วน ๔ อย่างมีกระดูกเป็นต้นตามที่กล่าวแล้วเหล่านี้ ซึ่งถูกแบ่งออกโดยทำรูปกายของตนทั้งหมดให้เป็น ๔ ส่วน. บทว่า ปุริมนเยเนว ความว่า โดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว ด้วยคำเป็นต้นว่า “โย อิมสฺมึ กาเย ถทฺธภาโว วา”. วิธีภาวนาใดที่พึงกล่าวในธาตุมนสิการนี้ วิธีภาวนานั้น พึงทราบโดยอาการที่กล่าวแล้วในนัยลำดับก่อนนั่นเทียว.

309. Vitthārato āgate pana ‘‘catudhātuvavatthāne’’ti ānetvā yojanā. Evaṃ idāni vuccamānākārena veditabbo bhāvanānayo. ‘‘Dvācattālīsāya ākārehi dhātuyo uggaṇhitvā’’ti kasmā vuttaṃ, nanu ādito dvattiṃsākārā dhātuyo na hontīti? Vatthusīsena dhātūnaṃyeva uggahetabbattā nāyaṃ doso. Vuttappakāreti ‘‘gocaragāmato nātidūranāccāsannatādīhi pañcahi aṅgehi samannāgate’’tiādinā (visuddhi. 1.53) vuttappakāre. Katasabbakiccenāti palibodhupacchedādikaṃ kataṃ sabbakiccaṃ etenāti katasabbakicco, tenassa sīlavisodhanādi pana kammaṭṭhānuggahaṇato pageva siddhaṃ hotīti dasseti. Sasambhārasaṅkhepatoti sambharīyanti etena buddhivohārāti sambhāro, tannimittaṃ. Kiṃ panetaṃ? Pathavīādi. Kesādīsu hi vīsatiyā ākāresu ‘‘pathavī’’ti buddhivohārā pathavīnimittakā thaddhataṃ upādāya pavattanato. Tasmā [Pg.438] tattha pathavīsambhāro nāma savisesāya tassā atthitāya kesādayo saha sambhārehīti sasambhārā. Āpokoṭṭhāsādīsupi eseva nayo. Sasambhārānaṃ saṅkhepo sasambhārasaṅkhepo, tato sasambhārasaṅkhepato bhāvetabbanti yojanā. Saṅkhepato vīsatiyā, dvādasasu, catūsu, chasu ca koṭṭhāsesu yathākkamaṃ pathavīādikā catasso dhātuyo pariggahetvā dhātuvavatthānaṃ sasambhārasaṅkhepato bhāvanā. Tenāha ‘‘idha bhikkhu vīsatiyā koṭṭhāsesū’’tiādi.

๓๐๙. ส่วนในจตุธาตุววัตถานที่มาโดยพิสดาร พึงนำมาประกอบความว่า "ในจตุธาตุววัตถาน" นัยแห่งการเจริญภาวนา อันบัณฑิตพึงทราบโดยอาการที่กำลังจะกล่าวต่อไปนี้ เพราะเหตุไร ท่านจึงกล่าวว่า "เรียนเอาธาตุทั้งหลายโดยอาการ ๔๒" ก็โดยส่วนต้น ธาตุทั้งหลายมีอาการ ๓๒ มิใช่หรือ? เพราะธาตุทั้งหลายเท่านั้นอันบุคคลพึงเรียนเอาโดยหัวข้อเรื่อง โทษนี้จึงไม่มี บทว่า วุตฺตปฺปกาเร ได้แก่ โดยประการที่ท่านกล่าวไว้ (ในวิสุทธิมรรค) เป็นต้นว่า "ในเสนาสนะอันประกอบด้วยองค์ ๕ มีความเป็นที่ไม่ไกลไม่ใกล้เกินไปจากโคจรคามเป็นต้น" บทว่า กตสพฺพกิจฺเจน ความว่า ชื่อว่าผู้มีกิจทั้งปวงอันทำเสร็จแล้ว เพราะกิจทั้งปวงมีการตัดปลิโพธเป็นต้น อันภิกษุนั้นทำเสร็จแล้ว ด้วยบทนั้น ท่านแสดงว่า ส่วนกิจมีการชำระศีลให้บริสุทธิ์เป็นต้นของภิกษุนั้น เป็นอันสำเร็จแล้วตั้งแต่ก่อนการเรียนกรรมฐานทีเดียว บทว่า สสมฺภารสงฺเขปโต ความว่า ปัญญาและโวหารอันบุคคลย่อมรวบรวมไว้ด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้น สิ่งนี้ชื่อว่า สัมภาระ ได้แก่ นิมิตของปัญญาและโวหารนั้น ก็สิ่งนั้นคืออะไร? คือ ปฐวีธาตุเป็นต้น จริงอยู่ ในอาการ ๒๐ มีผมเป็นต้น ปัญญาและโวหารว่า "ปฐวี" มีปฐวีธาตุเป็นนิมิต เพราะเกิดขึ้นโดยอาศัยความเป็นของแข็ง เพราะเหตุนั้น ในอาการเหล่านั้น ปฐวีธาตุชื่อว่า สัมภาระ เพราะความมีอยู่แห่งปฐวีธาตุนั้นพร้อมด้วยคุณวิเศษ ผมเป็นต้น จึงชื่อว่า สสัมภาระ (เป็นไปพร้อมกับสัมภาระ) แม้ในส่วนที่เป็นอาโปธาตุเป็นต้นก็นัยนี้แหละ การย่อธรรมทั้งหลายที่มาพร้อมกับสัมภาระ ชื่อว่า สสัมภารสังเขป เพราะฉะนั้น พึงประกอบความว่า "พึงเจริญโดยการย่อพร้อมทั้งสัมภาระ" การกำหนดธาตุโดยย่อ คือ การกำหนดธาตุ ๔ มีปฐวีธาตุเป็นต้น ตามลำดับในส่วน (โกฏฐาส) ๒๐, ๑๒, ๔ และ ๖ ชื่อว่า การเจริญภาวนาโดยย่อพร้อมทั้งสัมภาระ เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อิธ ภิกฺขุ วีสติยา โกฏฺฐาเสสุ" (ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ในโกฏฐาส ๒๐)

Sasambhāravibhattitoti sasambhārānaṃ kesādīnaṃ vibhāgato kesādike vīsati koṭṭhāse pubbe viya ekajjhaṃ aggahetvā vibhāgato pathavīdhātubhāvena vavatthāpanaṃ. Āpokoṭṭhāsādīsupi eseva nayo. Salakkhaṇasaṅkhepatoti lakkhīyati etenāti lakkhaṇaṃ, dhammānaṃ sabhāvo, idha pana thaddhatādi. Tasmā thaddhalakkhaṇādivantatāya saha lakkhaṇehīti salakkhaṇā, kesādayo dvācattālīsa ākārā. Tesaṃ saṅkhepato. Idaṃ vuttaṃ hoti – kesādike vīsati koṭṭhāse ekajjhaṃ gahetvā tattha thaddhatādikaṃ catubbidhampi lakkhaṇaṃ vavatthapetvā bhāvanā salakkhaṇasaṅkhepato bhāvanā. Esa nayo āpokoṭṭhāsādīsupi. Salakkhaṇavibhattitoti thaddhalakkhaṇādinā salakkhaṇānaṃ kesādīnaṃ vibhāgato kesādīsu dvācattālīsāya ākāresu paccekaṃ thaddhatādīnaṃ catunnaṃ catunnaṃ lakkhaṇānaṃ vavatthāpanavasena bhāvanā.

บทว่า สสมฺภารวิภตฺติโต ความว่า การกำหนดโดยความเป็นปฐวีธาตุ โดยการจำแนกส่วน (โกฏฐาส) ๒๐ มีผมเป็นต้น โดยไม่ถือเอารวมกันเหมือนก่อน แต่จำแนกส่วนของธรรมทั้งหลายมีผมเป็นต้นที่มาพร้อมกับสัมภาระ แม้ในส่วนที่เป็นอาโปธาตุเป็นต้นก็นัยนี้แหละ บทว่า สลกฺขณสงฺเขปโต ความว่า สภาวะอันบุคคลย่อมกำหนดรู้ได้ด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้น สิ่งนี้ชื่อว่า ลักษณะ ได้แก่ สภาวะของธรรมทั้งหลาย แต่ในที่นี้ได้แก่ ความแข็งเป็นต้น เพราะเหตุนั้น เพราะความเป็นผู้มีลักษณะมีความแข็งเป็นต้น ธรรมทั้งหลายจึงชื่อว่า สลักขณะ (เป็นไปพร้อมกับลักษณะ) ได้แก่ อาการ ๔๒ มีผมเป็นต้น โดยการย่อธรรมเหล่านั้น ความหมายที่ท่านกล่าวไว้มีดังนี้ – การเจริญภาวนาโดยถือเอาส่วน ๒๐ มีผมเป็นต้นรวมกัน แล้วกำหนดลักษณะแม้ทั้ง ๔ อย่าง มีความแข็งเป็นต้นในส่วนเหล่านั้น ชื่อว่า การเจริญภาวนาโดยย่อพร้อมทั้งลักษณะ นัยนี้แม้นในส่วนที่เป็นอาโปธาตุเป็นต้นก็เช่นกัน บทว่า สลกฺขณวิภตฺติโต ความว่า การเจริญภาวนาโดยการกำหนดลักษณะ ๔ ประการ มีความแข็งเป็นต้น แต่ละอย่างๆ ในอาการ ๔๒ มีผมเป็นต้น โดยการจำแนกธรรมทั้งหลายมีผมเป็นต้นที่มาพร้อมกับลักษณะ ด้วยลักษณะมีความแข็งเป็นต้น

Evaṃ catūhi ākārehi uddiṭṭhaṃ bhāvanānayaṃ niddisituṃ ‘‘kathaṃ sasambhārasaṅkhepato bhāvetī’’tiādi āraddhaṃ. Ettha ca yathā tikkhapañño puggalo tikkhatāya paropariyattasabbhāvato tikkhindriyamudindriyatāvasena duvidhoti. Tattha tikkhindriyassa vasena saṅkhepato paṭhamanayo vutto, mudindriyassa vasena dutiyo. Evaṃ nātitikkhapaññopi puggaloti. Tattha yo visadindriyo puggalo, tassa vasena sasambhārasaṅkhepato, salakkhaṇasaṅkhepato ca bhāvanānayo niddiṭṭho. Yo pana nātivisadindriyo, tassa vasena sasambhāravibhattito, salakkhaṇavibhattito ca bhāvanānayo niddiṭṭhoti veditabbo. Tassa evaṃ vavatthāpayato eva dhātuyo pākaṭā honti savisesaṃ dhātūnaṃ pariggahitattā. Bhāvanāvidhānaṃ panettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

เพื่อจะแสดงนัยแห่งการเจริญภาวนาที่ท่านยกขึ้นแสดงไว้โดยย่อด้วยอาการ ๔ อย่างโดยพิสดาร ท่านจึงเริ่มคำเป็นต้นว่า "กถํ สสมฺภารสงฺเขปโต ภาเวติ" (อย่างไร ชื่อว่า ย่อมเจริญโดยย่อพร้อมทั้งสัมภาระ) ในข้อนั้น เปรียบเหมือนบุคคลผู้มีปัญญาแหลมคม มี ๒ ประเภท คือ โดยเป็นผู้มีอินทรีย์แก่กล้าและอินทรีย์อ่อน เพราะมีภาวะแห่งความแก่และอ่อนแห่งความแหลมคมนั้นอยู่ ในบุคคล ๒ ประเภทนั้น นัยที่หนึ่ง ท่านกล่าวไว้สำหรับบุคคลผู้มีอินทรีย์แก่กล้า, นัยที่สอง สำหรับบุคคลผู้มีอินทรีย์อ่อน แม้บุคคลผู้มีปัญญาไม่แหลมคมนักก็ฉันนั้น ในบุคคล ๒ ประเภทนั้น สำหรับบุคคลผู้มีอินทรีย์ผ่องใส ท่านได้แสดงนัยแห่งการเจริญภาวนาโดยย่อพร้อมทั้งสัมภาระ และโดยย่อพร้อมทั้งลักษณะ ส่วนบุคคลใดมีอินทรีย์ไม่ผ่องใสอย่างยิ่ง สำหรับบุคคลนั้น ท่านได้แสดงนัยแห่งการเจริญภาวนาโดยจำแนกพร้อมทั้งสัมภาระ และโดยจำแนกพร้อมทั้งลักษณะ ดังนี้พึงทราบ เมื่อบุคคลนั้นกำลังกำหนดอยู่อย่างนี้เทียว ธาตุทั้งหลายย่อมปรากฏชัด เพราะได้กำหนดถือเอาธาตุทั้งหลายพร้อมทั้งคุณวิเศษ ส่วนวิธีในการเจริญภาวนาในข้อนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว

310. Yassāti [Pg.439] nātivisadindriyaṃ puggalaṃ sandhāya vadati. Evaṃ bhāvayatoti sasambhārasaṅkhepato bhāventassa. Yena vidhinā uggahetvā kusalo hoti, so sattavidho vidhi ‘‘uggahakosalla’’nti vuccati, tannibbattaṃ vā ñāṇaṃ. Evaṃ manasikārakosallampi veditabbaṃ. Dvattiṃsākāreti dhātumanasikāravasena pariggahite kesādike dvattiṃsavidhe koṭṭhāse. ‘‘Dvattiṃsākāre’’ti ca idaṃ tejavāyukoṭṭhāsesu vaṇṇādivasena vavatthānassa abhāvato vuttaṃ. Sabbaṃ tattha vuttavidhānaṃ kātabbanti ‘‘vacasā manasā’’tiādinā vuttauggahakosalluddesato paṭṭhāya yāva ‘‘anupubbamuñcanādivasenā’’ti padaṃ, tāva āgataṃ sabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ kātabbaṃ sampādetabbaṃ. Vaṇṇādivasenāti vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasena. Ayañca vaṇṇādivasena manasikāro dhātupaṭikkūlavaṇṇamanasikārānaṃ sādhāraṇo pubbabhāgoti nibbattitadhātumanasikārameva dassetuṃ ‘‘avasāne evaṃ manasikāro pavattetabbo’’ti vuttaṃ.

๓๑๐. ด้วยบทว่า ยสฺส ท่านกล่าวหมายถึงบุคคลผู้มีอินทรีย์ไม่ผ่องใสอย่างยิ่ง บทว่า เอวํ ภาวยโต ความว่า สำหรับผู้ที่กำลังเจริญภาวนาโดยย่อพร้อมทั้งสัมภาระ วิธี ๗ อย่าง ที่บุคคลเรียนแล้วย่อมเป็นผู้ฉลาด ด้วยวิธีใด วิธีนั้นเรียกว่า "อุคคหโกศล" หรือหมายถึงญาณที่เกิดจากวิธีนั้น แม้ "มนสิการโกศล" ก็พึงทราบอย่างนั้น บทว่า ทฺวตฺตึสาการ ได้แก่ ในส่วน ๓๒ ชนิด มีผมเป็นต้น ที่กำหนดไว้ด้วยอำนาจแห่งธาตุมนสิการ และคำว่า "ทฺวตฺตึสาการ" นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะไม่มีการกำหนดโดยนัยแห่งวรรณะเป็นต้นในส่วนที่เป็นเตโชธาตุและวาโยธาตุ บทว่า สพฺพํ ตตฺถ วุตฺตวิธานํ กาตพฺพํ ความว่า วิธีการเจริญภาวนาทั้งหมดที่มาแล้ว ตั้งแต่หัวข้ออุคคหโกศลที่กล่าวไว้ด้วยคำเป็นต้นว่า "วจสา มนสา" (ด้วยวาจา ด้วยใจ) จนถึงบทว่า "อนุปุพฺพมุญฺจนาทิวเสนา" (โดยนัยแห่งการปล่อยไปตามลำดับเป็นต้น) พึงกระทำให้สำเร็จ บทว่า วณฺณาทิวเสนาติ ความว่า โดยนัยแห่งวรรณะ สัณฐาน ทิศ โอกาส และปริจเฉท และมนสิการโดยนัยแห่งวรรณะเป็นต้นนี้ เป็นส่วนเบื้องต้นที่ทั่วไปแก่ธาตุมนสิการ ปฏิกูลมนสิการ และวรรณมนสิการ เพราะเหตุนั้น เพื่อจะแสดงเฉพาะธาตุมนสิการที่เกิดขึ้นแล้ว ท่านจึงกล่าวว่า "ในที่สุด พึงให้มนสิการเป็นไปอย่างนี้"

311. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammāti ete ‘‘sīsakaṭāhapaliveṭhanacammaṃ kesā’’ti evaṃ vohariyamānā bhūtupādāyadhammā ‘‘mayi kesā jātā, mayamettha jātā’’ti evaṃ aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇasuññā. Iminā kāraṇassa ca phalassa ca abyāpāratāya dhātumattataṃ sandasseti, tena ca ābhogapaccavekkhaṇānampi evameva abyāpāratā dīpitāti daṭṭhabbaṃ. Na hi tāni, tesaṃ kāraṇāni ca tathā tathā ābhujitvā, paccavekkhitvā ca uppajjanti, paccayabhāvaṃ vā gacchantīti. Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Acetanoti na cetano, cetanārahito vā. Abyākatoti abyākatarāsipariyāpanno. Suññoti attasuñño. Tato eva nissatto. Thaddhalakkhaṇādhikatāya thaddho. Tato eva pathavīdhātūti evaṃ manasikāro pavattetabboti sambandho. Evaṃ sabbattha.

๓๑๑. บทว่า 'ธรรมเหล่านี้ปราศจากการมนสิการและการพิจารณาซึ่งกันและกัน' คือ ภูตรูปและอุปาทายรูปเหล่านี้ที่ถูกเรียกขานว่า 'หนังหุ้มกะโหลกศีรษะ ผมทั้งหลาย' ดังนี้ ย่อมว่างจากการมนสิการและการพิจารณาซึ่งกันและกันว่า 'ผมเกิดในเรา เราเกิดในหนังหุ้มกะโหลกศีรษะนี้' ดังนี้. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงความเป็นเพียงธาตุด้วยความไม่มีความขวนขวายของเหตุและผล. อนึ่ง พึงทราบว่า ด้วยบทนั้น ท่านแสดงความไม่มีความขวนขวายแม้ของการมนสิการและการพิจารณาเช่นเดียวกัน. จริงอยู่ การมนสิการและการพิจารณาเหล่านั้น และเหตุของมัน ย่อมไม่เกิดขึ้น หรือไม่ถึงความเป็นปัจจัย โดยอาการอย่างนั้นๆ ที่มนสิการและพิจารณาแล้ว. บทว่า 'อิติ' เป็นการรวบรวมประเภทที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า 'อเจตโน' คือไม่ใช่เจตนา หรือปราศจากเจตนา. บทว่า 'อัพยากโต' คือนับเนื่องในอัพยากตราศี. บทว่า 'สุญโญ' คือว่างจากอัตตา. เพราะเหตุนั้นเอง จึงชื่อว่ามิใช่สัตว์. ชื่อว่า 'ถัทโธ' (แข็งกระด้าง) เพราะความยิ่งแห่งลักษณะที่แข็งกระด้าง. เพราะเหตุนั้นเอง จึงชื่อว่า 'ปฐวีธาตุ'. พึงให้การมนสิการเป็นไปอย่างนี้ นี้เป็นความเชื่อมโยงกัน. ในส่วนทั้งหลายมีโลมาเป็นต้นทั้งหมด ก็เช่นเดียวกัน

312. Suññagāmaṭṭhāneti ettha suññagāmaggahaṇaṃ paramatthato vedakavirahadassanatthaṃ kāyassa.

๓๑๒. บทว่า "สุญญคามัฏฐาเน" ในบทนี้ การกล่าวถึงหมู่บ้านร้างนั้น มีประโยชน์เพื่อแสดงความปราศจากผู้เสวยอารมณ์โดยปรมัตถ์แห่งกาย

313. Madhukaṭṭhiketi madhukabījāni.

๓๑๓. บทว่า "มธุกัฏฐิเก" คือ เมล็ดมะทุคะ

314. Gehathambhānaṃ [Pg.440] ādhārabhāvena ṭhapitasilāyo pāsāṇaudukkhalakānīti adhippetāni.

๓๑๔. ศิลาที่วางไว้เป็นที่รองรับเสาเรือนนั้น พึงประสงค์ว่าเป็นครกหิน

315. Duggandhādibhāve cassa sadisabhāvadassanatthaṃ allagocammaggahaṇaṃ.

๓๑๕. อนึ่ง การกล่าวถึงหนังโคเปียกนั้น เพื่อแสดงความเป็นเช่นเดียวกันในความเป็นของมีกลิ่นเหม็นเป็นต้นของหนังนั้น

316. Yebhuyyena maṃsapesīnaṃ bahalatāya mahāmattikaggahaṇaṃ.

๓๑๖. การกล่าวถึงดินเหนียวจำนวนมากนั้น โดยมากเพราะความหนาแห่งชิ้นเนื้อทั้งหลาย.

317. Kuṭṭadārūsūti dārukuṭṭikāya kuṭiyā bhittipādabhūtesu kaṭṭhesu.

๓๑๗. บทว่า "กุฏฐทารูสุ" คือ ในไม้ทั้งหลายที่เป็นฐานของฝาเรือนหรือกุฏิที่มีฝาไม้.

318. Paṇhikaṭṭhiādīnaṃ ādhārabhāvo viya gopphakaṭṭhiādīnaṃ ādheyyabhāvopi asamannāhārasiddhoti dassanatthaṃ ‘‘paṇhikaṭṭhigopphakaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhita’’ntiādiṃ vatvā puna ‘‘sīsaṭṭhigīvaṭṭhike patiṭṭhita’’ntiādi vuttaṃ.

๓๑๘. เพื่อแสดงว่า ความเป็นที่รองรับของกระดูกส้นเท้าเป็นต้น และแม้ความเป็นสิ่งที่ถูกรองรับของกระดูกข้อเท้าเป็นต้น ก็สำเร็จได้โดยไม่ต้องมนสิการเหมือนกัน จึงกล่าวคำว่า "กระดูกส้นเท้าและกระดูกข้อเท้าตั้งอยู่โดยยกขึ้น" เป็นต้น แล้วจึงกล่าวคำว่า "ตั้งอยู่ในกระดูกศีรษะและกระดูกคอ" เป็นต้น อีกครั้ง.

319. Sinnavettaggādīsūti seditavettakaḷīrādīsu.

๓๑๙. บทว่า "สินนเวตตัคคาทิสู" คือ ในหน่อหวายที่ต้มแล้วเป็นต้น.

321. Uraṭṭhisaṅghāṭo pañjarasadisatāya ‘‘uraṭṭhipañjara’’nti vutto. Tassa athirabhāvadassanatthaṃ jiṇṇasandamānikapañjaraṃ nidassanabhāvena gahitaṃ.

๓๒๑. หมู่กระดูกหน้าอกถูกเรียกว่า "กรงคือกระดูกหน้าอก" เพราะมีความคล้ายคลึงกับกรง. เพื่อแสดงความไม่มั่นคงของกรงคือกระดูกหน้าอกนั้น จึงยกกรงคานหามที่เก่าคร่ำคร่ามาเป็นตัวอย่าง.

322. Yamakamaṃsapiṇḍeti maṃsapiṇḍayugaḷe.

๓๒๒. บทว่า "ยมกมังสปิณเฑ" คือ ในก้อนเนื้อคู่.

323. Kilomakassa setavaṇṇatāya ‘‘pilotikapaliveṭhite’’ti pilotikaṃ nidassanabhāvena vuttaṃ. Evameva na vakkahadayāni sakalasarīre ca maṃsaṃ jānātīti ettha na vakkahadayāni jānanti ‘‘mayaṃ paṭicchannakilomakena paṭicchannānī’’ti, na sakalasarīre ca maṃsaṃ jānāti ‘‘ahaṃ paṭicchannakilomakena paṭicchanna’’nti yojetabbaṃ.

๓๒๓. เพราะความมีสีขาวของพังผืด จึงกล่าวว่า "อันผ้าเก่าห่อหุ้มไว้" โดยยกผ้าเก่ามาเป็นตัวอย่าง. พึงประกอบความในบทว่า "วักกหทยานิ สกลสรีเร จ มังสํ ชานาติ" ดังนี้ว่า "ไตและหัวใจย่อมไม่รู้ว่า 'เราถูกพังผืดปกปิดไว้' และเนื้อในร่างกายทั้งหมดก็ไม่รู้ว่า 'เราถูกพังผืดปกปิดไว้'".

324. Koṭṭhamatthakapassanti kusūlassa abbhantare matthakapassaṃ.

๓๒๔. บทว่า "โกฏฐมัตถกปัสสัง" คือ ส่วนบนด้านในของยุ้งข้าว.

325. Dvinnaṃ thanānamantareti dvinnaṃ thanappadesānaṃ vemajjhe, thanappadeso ca abbhantaravasena veditabbo.

๓๒๕. บทว่า "ทวินนัง ถนานมันตเร" คือ ในท่ามกลางแห่งที่ตั้งของเต้านมทั้งสอง และพึงทราบที่ตั้งของเต้านมโดยส่วนภายใน.

327. Ekavīsatiantabhogeti ekavīsatiyā ṭhānesu obhaggobhagge antamaṇḍale.

๓๒๗. บทว่า "เอกวีสติอันตโภเค" คือ ในวงลำไส้ที่ขดลงไปใน ๒๑ แห่ง.

328. Āmāsaye [Pg.441] ṭhito paribhuttāhāro udariyanti adhippetanti āha ‘‘udariyaṃ udare ṭhitaṃ asitapītakhāyitasāyita’’nti.

๓๒๘. อาหารที่บริโภคแล้วซึ่งตั้งอยู่ในกระเพาะอาหาร พึงประสงค์ว่าเป็นอุทรริยะ (อาหารในกระเพาะ) จึงกล่าวว่า "อุทรริยะ คืออาหารที่กิน ดื่ม เคี้ยว ลิ้มรสแล้วซึ่งตั้งอยู่ในท้อง".

331. Abaddhapittaṃ saṃsaraṇalohitaṃ viya, kāyusmā viya ca kammajarūpapaṭibaddhavuttikanti āha ‘‘ābaddhapittaṃ jīvitindriyapaṭibaddhaṃ sakalasarīraṃ byāpetvā ṭhita’’nti. Paṭibaddhatāvacanena cassa jīvitindriye sati sabbhāvameva dīpeti, na jīvitindriyassa viya ekantakammajatanti daṭṭhabbaṃ. Pittakosaketi mahākosāṭakīkosasadise pittādhāre. Yūsabhūtoti rasabhūto.

๓๓๑. ดีที่ไม่ได้ผูกติดไว้ มีความเป็นไปที่เกี่ยวเนื่องกับกรรมชรูป เหมือนเลือดที่ไหลเวียนไป และเหมือนไออุ่นของร่างกาย จึงกล่าวว่า "ดีที่ไม่ได้ผูกติดไว้ ตั้งอยู่แผ่ไปทั่วร่างกายที่เกี่ยวเนื่องกับชีวิตินทรีย์". อนึ่ง พึงเห็นว่า ด้วยคำว่า "ความเกี่ยวเนื่อง" นั้น ย่อมแสดงเพียงความมีอยู่ของดีที่ไม่ได้ผูกติดไว้นั้น เมื่อชีวิตินทรีย์มีอยู่เท่านั้น ไม่ได้แสดงความเป็นกรรมชรูปโดยส่วนเดียวเหมือนชีวิตินทรีย์. บทว่า "ปิตตโกสเก" คือ ในที่รองรับดีที่คล้ายกับฝักบวบขมใหญ่. บทว่า "ยูสภูโต" คือ เป็นน้ำ.

332. Ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ candanikā, tassaṃ candanikāyaṃ.

๓๓๒. ที่ทิ้งน้ำล้างและมลทินครรภ์เป็นต้น เรียกว่า จันทนิกา (บ่อทิ้งสิ่งปฏิกูล) ในจันทนิกานั้น.

333. Pubbāsayo mandapaññānaṃ kesañcideva hotīti katvā asabbasādhāraṇanti adhippāyenāha ‘‘pubbo anibaddhokāso’’ti.

๓๓๓. ที่ตั้งของหนองนั้น มีอยู่แก่บุคคลบางพวกที่มีบุญน้อยเท่านั้น ด้วยความหมายว่าไม่เป็นของทั่วไปแก่คนทั้งปวง จึงกล่าวว่า "หนองเป็นสิ่งที่มีที่ตั้งไม่แน่นอน".

334. Pittaṃ viyāti abaddhapittaṃ viya. Sakalasarīranti jīvitindriyapaṭibaddhaṃ sabbaṃ sarīrappadesaṃ. Vakkahadayayakanapapphāsāni tementanti ettha yakanaṃ heṭṭhābhāgapūraṇena, itarāni tesaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharaṇena ca temetīti daṭṭhabbaṃ. Heṭṭhā leḍḍukhaṇḍādīni temayamāneti temakatemitabbānaṃ abyāpāratāsāmaññanidassanatthaṃ eva upamā daṭṭhabbā, na ṭhānasāmaññanidassanatthaṃ. Sannicitalohitena hi temetabbānaṃ kesañci heṭṭhā, kassaci upari ṭhitatā kāyagatāsatiniddese (visuddhi. 1.206) dassitāti. Yakanassa heṭṭhābhāgaṭṭhānaṃ ‘‘mayi lohitaṃ ṭhita’’nti na jānāti, vakkādīni ‘‘amhe temayamānaṃ lohitaṃ ṭhita’’nti na jānantīti evaṃ yojanā veditabbā.

๓๓๔. บทว่า "ปิตตัง วิยา" คือ เหมือนดีที่ไม่ได้ผูกติดไว้. บทว่า "สกลสรีรัง" คือ ส่วนของร่างกายทั้งหมดที่เกี่ยวเนื่องกับชีวิตินทรีย์. ในบทว่า "วักกหทยยกนปัปผาสานิ เตเมนติ" พึงเห็นว่า เลือดนั้นย่อมทำให้ตับชุ่มชื้นด้วยการเติมเต็มส่วนล่าง และทำให้อวัยวะอื่นๆ คือ ไต หัวใจ และปอด ชุ่มชื้นด้วยการไหลซึมลงมาข้างบนอวัยวะเหล่านั้นทีละน้อยๆ. ในบทว่า "เหฏฐา เลฑฑุขัณฑาทีนิ เตมยมาเน" พึงเห็นว่า อุปมานั้นพึงทราบว่าเพื่อแสดงความไม่มีความขวนขวายที่เหมือนกันของสิ่งที่ทำให้ชุ่มชื้นและสิ่งที่ถูกทำให้ชุ่มชื้นเท่านั้น ไม่ใช่เพื่อแสดงความเหมือนกันของที่ตั้ง. จริงอยู่ ในกายคตาสตินิทเทส ได้แสดงไว้แล้วว่า เลือดที่รวมกันอยู่ ย่อมตั้งอยู่ข้างล่างของอวัยวะบางอย่าง เช่น ไต หัวใจ ปอด ที่ถูกทำให้ชุ่มชื้น และตั้งอยู่ข้างบนของอวัยวะบางอย่าง เช่น ตับ. พึงทราบการประกอบความดังนี้ว่า ที่ตั้งส่วนล่างของตับย่อมไม่รู้ว่า "เลือดตั้งอยู่ในเรา" และไตเป็นต้นย่อมไม่รู้ว่า "เลือดที่ทำให้เราชุ่มชื้นตั้งอยู่".

336. Patthinnasinehoti thinabhāvaṃ ghanabhāvaṃ gatasineho. Sakalasarīre maṃsanti yojanā, tañca thūlasarīraṃ sandhāya vuttaṃ. Medassa satipi patthinnatāya ghanabhāve maṃsassa viya na baddhatāti vuttaṃ ‘‘patthinnayūso’’ti. Tenevassa āpokoṭṭhāsatā.

๓๓๖. บทว่า "ปัตถินนสิเนโห" คือ มันข้นที่ถึงความเป็นของข้นและเป็นก้อน. พึงประกอบความว่า "เนื้อในร่างกายทั้งหมด" และคำนั้นกล่าวโดยหมายถึงร่างกายที่อ้วนพี. แม้ไขมันจะมีความข้นและเป็นก้อน แต่ก็ไม่มีความแข็งกระด้างเหมือนเนื้อ จึงเรียกว่า "น้ำมันข้น". เพราะเหตุนั้นเอง ไขมันนั้นจึงเป็นอาโปธาตุ.

337. Udakapuṇṇesu [Pg.442] taruṇatālaṭṭhikūpakesūti nātipariṇatānaṃ sajalakānaṃ aggato chinnānaṃ tālasalāṭukānaṃ vivarāni sandhāya vuttaṃ.

๓๓๗. คำว่า "ในช่องของผลตาลอ่อนที่เต็มด้วยน้ำ" นั้น กล่าวโดยอ้างถึงช่องของผลตาลอ่อนที่ยังไม่สุกเต็มที่ มีน้ำอยู่ และถูกตัดจากส่วนปลายหรือส่วนบน.

338. Vasāya attano ādhāre abhibyāpanamukhena abyāpāratāsāmaññaṃ vibhāvetabbanti ācāmagatatelaṃ nidassitanti daṭṭhabbaṃ.

๓๓๘. พึงเห็นว่า เพื่อแสดงความไม่มีความขวนขวายที่เหมือนกัน โดยการแผ่ซ่านไปในที่รองรับของมันเอง จึงยกน้ำมันที่อยู่ในน้ำข้าวมาเป็นตัวอย่าง.

339. Kheḷuppattipaccaye ambilaggamadhuraggādike.

๓๓๙. ในปัจจัยแห่งการเกิดน้ำลาย มีรสเปรี้ยวและรสหวานเป็นต้น.

343. Kesādīsu manasikāraṃ pavattetvā tejokoṭṭhāsesu pavattetabbo manasikāroti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojetabbaṃ. Yena santappatīti yena kāyo santappati, ayaṃ santappanakicco. Tejoti tassa pariggaṇhanākāro eva paccāmaṭṭho. Yena jīrīyatītiādīsupi eseva nayo.

๓๔๓. พึงเปลี่ยนวิภัตติแล้วประกอบความว่า "ยังมนสิการให้เป็นไปแล้วในโกฏฐาสทั้งหลายมีผมเป็นต้น พึงให้มนสิการเป็นไปในเตโชโกฏฐาสทั้งหลาย" ดังนี้. ในบทว่า "เยน สนฺตปฺปติ" (กายย่อมเร่าร้อนด้วยเตโชธาตุใด) ความว่า กายย่อมเร่าร้อนด้วยเตโชธาตุใด เตโชธาตุนี้มีกิจคือทำให้เร่าร้อน ดังนี้ เป็นเพียงอาการพิจารณากำหนดถือเอาเตโชธาตุนั้น. แม้ในบทเป็นต้นว่า "เยน ชีรียติ" (กายย่อมทรุดโทรมด้วยเตโชธาตุใด) ก็นัยนี้เหมือนกัน.

344. Assāsapassāsavasenāti antopavisanabahinikkhamananāsikāvātabhāvena. ‘‘Evaṃ pavattamanasikārassā’’ti iminā vuttākārena sasambhāravibhattito pavattakammaṭṭhānamanasikārassa. Dhātuyo pākaṭā hontīti vitthārato pariggahitattā dhātuyo vibhūtā honti. Idhāpi bhāvanāvidhānaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

๓๔๔. บทว่า "อสฺสาสปสฺสาสวเสนาติ" ได้แก่ โดยความเป็นลมจมูกที่เข้าข้างในและออกข้างนอก. บทว่า "เอวํ ปวตฺตมนสิการสฺส" ได้แก่ แห่งผู้มีมนสิการในกรรมฐานอันเป็นไปอยู่โดยอาการที่กล่าวแล้วนี้ คือโดยการจำแนกส่วนประกอบ. บทว่า "ธาตุโย ปากฏา โหนฺติ" ความว่า เพราะเป็นสภาวะที่กำหนดไว้โดยพิสดาร ธาตุทั้งหลายจึงปรากฏชัด. แม้ในที่นี้ พึงทราบวิธีเจริญภาวนาโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

345. Tatthevāti tesuyeva vīsatiyā koṭṭhāsesu. Paripācanalakkhaṇaṃ vitthambhanalakkhaṇanti etthāpi ‘‘tatthevā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ.

๓๔๕. บทว่า "ตตฺเถว" ได้แก่ ในโกฏฐาส ๒๐ เหล่านั้นนั่นเทียว. แม้ในบทว่า "ปริปาจนลกฺขณํ" (มีลักษณะคือการย่อย) "วิตฺถมฺภนลกฺขณํ" (มีลักษณะคือการค้ำจุน) นี้ ก็พึงนำบทว่า "ตตฺเถว" มาเชื่อมความ.

Puna tatthevāti tesuyeva dvādasasu koṭṭhāsesūti attho. Ettha ca kesādikoṭṭhāsānaṃ saṃviggahatāya tattha vijjamānā āpodhātuādayo nhāniyacuṇṇādīsu udakādayo viya suviññeyyāti ‘‘tattheva ābandhanalakkhaṇa’’ntiādi vuttaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า "ตตฺเถว" มีอรรถว่า ในโกฏฐาส ๑๒ เหล่านั้นนั่นเทียว. และในที่นี้ เพราะโกฏฐาสมีผมเป็นต้นมีสรีระ อาโปธาตุเป็นต้นที่มีอยู่ในโกฏฐาสนั้นจึงรู้ได้ง่าย เหมือนน้ำเป็นต้นในผงแป้งสำหรับอาบน้ำเป็นต้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ตตฺเถว อาพนฺธนลกฺขณํ" (มีลักษณะคือการเอิบอาบในโกฏฐาสนั้นนั่นเทียว).

Santappanāditejokoṭṭhāsesu pana vāyodhātuādayo na tathā suviññeyyāti katvā ‘‘tena avinibhutta’’nti vuttaṃ, na tatthevāti. Yadi evaṃ, vāyukoṭṭhāsesu kathaṃ tatthevāti? Vāyukoṭṭhāsāpi hi uddhaṅgamavātādayo piṇḍākāreneva pariggahetabbataṃ upagacchanti, na pana santappanāditejokoṭṭhāsāti nāyaṃ doso. Tattha tenāti tena tejena. Avinibhuttanti avinābhūtaṃ, taṃtaṃkalāpagatavasena vā evaṃ vuttaṃ. Evaṃ vavatthāpayatoti vuttākārena salakkhaṇasaṅkhepato dhātuyo vavatthāpentassa[Pg.443]. Vuttanayenāti ‘‘tassevaṃ vāyamamānassā’’tiādinā (visuddhi. 1.308) heṭṭhā vuttanayena.

ส่วนในเตโชโกฏฐาสมีสันตัปปนะเป็นต้น วาโยธาตุเป็นต้นรู้ได้ไม่ง่ายเหมือนอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เตน อวินิพฺภุตฺตํ" (ไม่แยกจากเตโชธาตุนั้น) ไม่ได้กล่าวว่า "ตตฺเถว". ถ้าอย่างนั้น ในวาโยโกฏฐาสทั้งหลาย ท่านกล่าวว่า "ตตฺเถว" ได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะว่าแม้วาโยโกฏฐาสทั้งหลายมีลมอุทธังคมาวาตะเป็นต้น ย่อมถึงความเป็นสภาวะที่พึงกำหนดโดยความเป็นกลุ่มก้อนนั่นเทียว แต่เตโชโกฏฐาสมีสันตัปปนะเป็นต้นไม่เป็นเช่นนั้น นี้จึงไม่เป็นโทษ. ในบทนั้น บทว่า "เตน" ได้แก่ ด้วยเตโชธาตุนั้น. บทว่า "อวินิพฺภุตฺตํ" ได้แก่ สภาวะที่แยกกันไม่ได้ หรือท่านกล่าวอย่างนี้โดยนัยแห่งธาตุที่อยู่ในกลาปนั้นๆ. บทว่า "เอวํ ววตฺถาปยโต" ได้แก่ แห่งผู้กำหนดธาตุทั้งหลายโดยสลักขณะและโดยย่อตามอาการที่กล่าวแล้ว. บทว่า "วุตฺตนเยน" ได้แก่ โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำด้วยคำเป็นต้นว่า "ตสฺเสวํ วายมมานสฺส".

346. Evampi bhāvayatoti salakkhaṇasaṅkhepato dhātuyo pariggahetvā bhāventassāpi. Pubbe vuttanayenāti sasambhāravibhattito bhāvanāyaṃ vuttena nayena. Evanti yathā kese, evaṃ. Sabbakoṭṭhāsesūti ekacattālīsabhedesu sesasabbakoṭṭhāsesu evamettha aṭṭhasaṭṭhidhātusatassa pariggaho vutto hoti. Bhāvanāvidhānaṃ panettha heṭṭhā vuttanayameva.

๓๔๖. บทว่า "เอวมฺปิ ภาวยโต" ได้แก่ แม้แห่งผู้กำหนดธาตุทั้งหลายโดยสลักขณะและโดยย่อแล้วเจริญอยู่. บทว่า "ปุพฺเพ วุตฺตนเยน" ได้แก่ โดยนัยที่กล่าวแล้วในการเจริญโดยการจำแนกส่วนประกอบ. บทว่า "เอวํ" ได้แก่ เหมือนอย่างในผม ฉันใด ก็ฉันนั้น. บทว่า "สพฺพโกฏฺฐาเสสุ" ได้แก่ ในโกฏฐาสที่เหลือทั้งหมด ๔๑ ประเภท. ด้วยประการฉะนี้ ในวิธีนี้ ท่านกล่าวการกำหนดธาตุ ๑๖๘ ประการไว้. วิธีการเจริญภาวนาในที่นี้ ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

Idāni vacanatthādimukhenapi dhātūsu manasikāravidhānaṃ dassetuṃ ‘‘vacanatthato’’tiādi vuttaṃ. Tattha vacanatthatoti yasmā sabbapaṭhamaṃ kammaṭṭhānassa uggahaṇaṃ vacanavasena hoti vacanadvārena tadatthassa ādito gahetabbato, tasmā vacanatthatopi dhātūnaṃ manasikātabbatā vuttā. Kalāpatoti vacanatthavasena visesato, sāmaññato ca dhātuyo pariggahetvā ṭhitassa yasmā tā piṇḍaso pavattanti, na paccekaṃ, tasmā kalāpatopi manasikātabbatā vuttā. Te pana kalāpā paramāṇuparimāṇā hontīti tappariyāpannānaṃ pathavīdhātuādīnaṃ ekasmiṃ sarīre parimeyyaparicchedaṃ dassetuṃ cuṇṇato manasikātabbatā vuttā. So panāyaṃ tāsaṃ cuṇṇato manasikāro saṅghāṭavasena hotīti nibbaṭṭitasarūpameva pariggahetabbaṃ dassetuṃ lakkhaṇādito manasikāro vutto. Lakkhaṇādito dhātuyo pariggaṇhantena salakkhaṇavibhattito kammaṭṭhānābhinivese yasmā dvācattālīsāya koṭṭhāsānaṃ vasena dhātūsu pariggayhamānāsu ‘‘ettakā utusamuṭṭhānā, ettakā cittādisamuṭṭhānā’’ti ayaṃ vibhāgo ñātabbo hoti, tasmā samuṭṭhānato manasikāro vutto.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงวิธีมนสิการในธาตุทั้งหลายแม้โดยมีวจนัตถะเป็นต้นเป็นประธาน ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "วจนตฺถโต". ในบทเหล่านั้น บทว่า "วจนตฺถโต" (โดยวจนัตถะ) ความว่า เพราะการเรียนกรรมฐานในเบื้องต้นย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งถ้อยคำ เนื่องจากอรรถแห่งถ้อยคำนั้นอันบุคคลพึงเรียนเอาในเบื้องต้นโดยอาศัยถ้อยคำเป็นทวาร ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวถึงความเป็นสภาวะที่พึงมนสิการถึงธาตุทั้งหลายแม้โดยวจนัตถะ. บทว่า "กลาปโต" (โดยความเป็นกลาป) ความว่า สำหรับผู้กำหนดธาตุทั้งหลายโดยวจนัตถะ โดยพิเศษและโดยสามัญแล้วตั้งอยู่ เพราะว่าธาตุเหล่านั้นย่อมเป็นไปโดยความเป็นกลุ่มก้อน ไม่เป็นไปโดยแต่ละอย่าง ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวถึงความเป็นสภาวะที่พึงมนสิการแม้โดยความเป็นกลาป. ก็กลาปเหล่านั้นมีขนาดเท่าปรมาณู ฉะนั้น เพื่อแสดงส่วนกำหนดที่พึงเปรียบเทียบได้ในสรีระหนึ่งแห่งปฐวีธาตุเป็นต้นอันนับเนื่องในกลาปนั้น ท่านจึงกล่าวถึงความเป็นสภาวะที่พึงมนสิการโดยความเป็นของละเอียด (จุณฺณโต). ก็มนสิการถึงธาตุเหล่านั้นโดยความเป็นของละเอียดนี้ ย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งการประชุมกัน ฉะนั้น เพื่อแสดงสภาวะที่สำเร็จรูปแล้วอันพึงกำหนด ท่านจึงกล่าวถึงมนสิการโดยลักษณะเป็นต้น (ลกฺขณาทิโต). เมื่อบุคคลกำหนดธาตุทั้งหลายโดยลักษณะเป็นต้น ในการมนสิการกรรมฐานโดยการจำแนกสลักขณะ เพราะว่าเมื่อธาตุทั้งหลายอันบุคคลกำหนดอยู่โดยนัยแห่งโกฏฐาส ๔๒ การจำแนกนี้ว่า "ธาตุเท่านี้มีอุตุเป็นสมุฏฐาน ธาตุเท่านี้มีจิตเป็นต้นเป็นสมุฏฐาน" ย่อมเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวถึงมนสิการโดยสมุฏฐาน (สมุฏฺฐานโต).

Evaṃ pariññātasamuṭṭhānānampi tāsaṃ saddānusārena vinā visesasāmaññapariggaho kātabboti dassetuṃ nānattekattato manasikāro vutto. Lakkhaṇavisesato vinibhuttarūpāpi etā aniddisitabbaṭṭhānatāya padesena avinibhuttāti ayaṃ viseso pariggahetabboti dassetuṃ [Pg.444] vinibbhogāvinibbhogato manasikāro vutto. Satipi avinibbhogavuttiyaṃ kācideva kāsañci sabhāgā, kāci visabhāgāti ayampi viseso pariggahetabboti dassetuṃ sabhāgavisabhāgato manasikāro vutto. Sabhāgavisabhāgāpi dhātuyo ajjhattikā īdisakiccavisesayuttā, bāhirā tabbiparītāti ayaṃ viseso pariggahetabboti dassetuṃ ajjhattikabāhiravisesato manasikāro vutto. Sajātisaṅgahādiko dhātusaṅgahavisesopi pariggahitabboti dassetuṃ saṅgahato manasikāro vutto. Sandhāraṇādīhi yathāsakakiccehi aññamaññūpatthambhabhāvatopi dhātuyo pariggahetabbāti dassetuṃ paccayato manasikāro vutto. Abyāpāranayato dhātuyo pariggahetabbāti dassetuṃ asamannāhārato manasikāro vutto. Attano paccayadhammavisesato, paccayabhāvavisesato ca dhātuyo pariggahetabbāti dassetuṃ paccayavibhāgato manasikāro vuttoti evametesaṃ terasannaṃ ākārānaṃ pariggahe kāraṇaṃ veditabbaṃ. Ākārehīti pakārehi, kāraṇehi vā.

เพื่อแสดงว่า พึงทำการกำหนดโดยพิเศษและโดยสามัญซึ่งธาตุเหล่านั้นแม้มีสมุฏฐานอันกำหนดรู้แล้วอย่างนี้ โดยไม่ต้องคล้อยตามศัพท์ ท่านจึงกล่าวถึงมนสิการโดยความเป็นต่างๆ กันและโดยความเป็นอันเดียวกัน (นานตฺเตกตฺตโต). เพื่อแสดงว่า "ธาตุเหล่านี้แม้มีสภาวะแยกกันได้โดยลักษณะพิเศษ ก็ไม่แยกกันโดยประเทศ เพราะมีที่ตั้งอันไม่อาจชี้ได้" ความพิเศษนี้พึงกำหนด ท่านจึงกล่าวถึงมนสิการโดยการแยกกันได้และแยกกันไม่ได้ (วินิพฺโภคาวินิพฺโภคโต). เพื่อแสดงว่า "แม้เมื่อมีความเป็นไปโดยไม่แยกกัน ธาตุบางอย่างเท่านั้นมีส่วนเสมอกับธาตุบางอย่าง ธาตุบางอย่างมีส่วนไม่เสมอ" แม้ความพิเศษนี้ก็พึงกำหนด ท่านจึงกล่าวถึงมนสิการโดยความมีส่วนเสมอกันและไม่เสมอกัน (สภาควิสภาคโต). เพื่อแสดงว่า "แม้ธาตุทั้งหลายที่มีส่วนเสมอกันและไม่เสมอกัน ที่เป็นภายในย่อมประกอบด้วยกิจพิเศษเช่นนี้ ที่เป็นภายนอกย่อมตรงกันข้าม" ความพิเศษนี้พึงกำหนด ท่านจึงกล่าวถึงมนสิการโดยความพิเศษแห่งภายในและภายนอก (อชฺฌตฺติกพาหิรวิเสสโต). เพื่อแสดงว่า "แม้ความพิเศษในการสงเคราะห์ธาตุมีการสงเคราะห์โดยชาติเดียวกันเป็นต้นก็พึงกำหนด" ท่านจึงกล่าวถึงมนสิการโดยการสงเคราะห์ (สงฺคหโต). เพื่อแสดงว่า "พึงกำหนดธาตุทั้งหลายแม้โดยความเป็นสภาวะอุปถัมภ์ซึ่งกันและกันด้วยกิจของตนๆ มีการทรงไว้เป็นต้น" ท่านจึงกล่าวถึงมนสิการโดยความเป็นปัจจัย (ปจฺจยโต). เพื่อแสดงว่า "พึงกำหนดธาตุทั้งหลายโดยนัยแห่งความไม่มีการกระทำ" ท่านจึงกล่าวถึงมนสิการโดยความไม่มีการใส่ใจ (อสมนฺนาหารโต). เพื่อแสดงว่า "พึงกำหนดธาตุทั้งหลายโดยความพิเศษแห่งธรรมที่เป็นปัจจัยของตน และโดยความพิเศษแห่งภาวะที่เป็นปัจจัย" ท่านจึงกล่าวถึงมนสิการโดยการจำแนกปัจจัย (ปจฺจยวิภาคโต). พึงทราบเหตุในการกำหนดอาการ ๑๓ อย่างเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้. บทว่า "อากาเรหิ" ได้แก่ โดยประการทั้งหลาย หรือโดยเหตุทั้งหลาย.

347. Tattha patthaṭattāti puthuttā, tena puthubhāvato puthuvī, puthuvī eva pathavīti niruttinayena saddatthamāha. Patthanaṭṭhena vā pathavī, patiṭṭhābhāvena patthāyati upatiṭṭhatīti attho. ‘‘Appotī’’ti padassa attho heṭṭhā vutto eva. Āpīyatīti sosīyati, pivīyatīti keci. ‘‘Ayaṃ panattho sasambhārāpe yujjatī’’ti vadanti, lakkhaṇāpepi yujjateva. Sopi hi pharusapācanavisosanākārena sesabhūtattayena pīyamāno viya pavattatīti. Appāyatīti brūheti. Paribrūhanarasā hi āpodhātu. Tejatīti niseti, tikkhabhāvena sesabhūtattayaṃ usmāpayatīti attho. Vāyatīti samīreti, desantaruppattihetubhāvena bhūtasaṅghātaṃ gametīti attho.

๓๔๗. ในบทว่า ปตฺถฏตฺตา นั้น มีวิเคราะห์ว่า ชื่อว่า ปุถุวี เพราะความเป็นของใหญ่ (ปุถุตฺตา) ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวสัททัตถะโดยนิรุตตินัยว่า ชื่อว่า ปุถุวี เพราะมีความเป็นของใหญ่ (ปุถุภาวโต) ปุถุวีนั่นแหละคือปถวี อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ปถวี เพราะอรรถว่าแผ่ไป (ปตฺถนฏฺเฐน) อธิบายว่า ย่อมปรากฏ คือ ย่อมตั้งอยู่โดยความเป็นที่ตั้งอาศัย ความหมายของบทว่า "อัปโปติ" ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว (อาโป) อันเขาซึมซาบไป คือ ทำให้แห้ง อาจารย์บางพวกกล่าวว่า (อาโป) อันเขาดื่ม อาจารย์เหล่านั้นกล่าวว่า "แต่อรรถนี้ ย่อมสมควรในสสัมภารอาโป" (แต่อรรถนั้น) ย่อมสมควรแม้ในลักขณอาโปด้วยเหมือนกัน จริงอยู่ แม้ลักขณอาโปนั้น ก็เป็นไปประดุจถูกมหาภูตรูป ๓ ที่เหลือซึ่งมีอาการหยาบ ทำให้สุก และทำให้แห้ง ดื่มกินอยู่ (อาโป) ย่อมทำให้เจริญ คือ ทำให้พอกพูน จริงอยู่ อาโปธาตุมีรสคือการทำให้พอกพูน (เตโช) ย่อมลับ คือ ทำให้คม อธิบายว่า ย่อมทำให้มหาภูตรูป ๓ ที่เหลือร้อน ด้วยความเป็นของกล้า (วาโย) ย่อมพัดไป คือ ทำให้เคลื่อนไหว อธิบายว่า ย่อมทำให้หมู่แห่งภูตรูปเคลื่อนไป โดยเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นในที่อื่น

Evaṃ tāva visesato vacanatthaṃ vatvā idāni sāmaññato vattuṃ ‘‘avisesena panā’’tiādi vuttaṃ. Salakkhaṇadhāraṇatoti yathā titthiyaparikappito ‘‘pakati attā’’ti evamādiko sabhāvato natthi, na evametā. Etā pana salakkhaṇaṃ sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo. Dukkhādānatoti [Pg.445] dukkhassa vidahanato. Etā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā ayalohādidhātuyo viya ayalohādiṃ anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti. Dukkhādhānatoti anappakassa dukkhassa vidhānamattato avasavattanato, taṃ vā dukkhaṃ etāhi kāraṇabhūtāhi sattehi anuvidhīyati, tathāvihitañca taṃ etāsveva dhīyati ṭhapīyatīti evaṃ dukkhādhānato, dhātuyo. Apica ‘‘nijjīvaṭṭho dhātuṭṭho’’ti vuttovāyamattho. Tathā hi bhagavā ‘‘chadhāturoyaṃ bhikkhu puriso’’tiādīsu (ma. ni. 3.343-345) jīvasaññāsamūhananatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti. Iti vacanatthamukhenapi asādhāraṇato, sādhāraṇato ca dhātūnaṃ sarasalakkhaṇameva vibhāvīyatīti āha ‘‘evaṃ visesasāmaññavasena vacanatthato manasi kātabbā’’ti. Manasikāro pana vacanatthamukhena dhātuyo pariggahetvā ṭhitassa heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo.

ครั้นกล่าววจนัตถะโดยพิเศษอย่างนี้ก่อนแล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าวโดยสามัญ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อวิเสเสน ปนาติ" (ชื่อว่าธาตุ) เพราะทรงไว้ซึ่งลักษณะของตน คือ สิ่งที่พวกเดียรถีย์กำหนดขึ้น คือ "ปรกติ อัตตา" เป็นต้นนี้ ไม่มีอยู่โดยสภาวะฉันใด ธาตุเหล่านี้ไม่เป็นเช่นนั้น แต่ว่า ธาตุเหล่านี้ย่อมทรงไว้ซึ่งสภาวะคือลักษณะของตน ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธาตุ (ชื่อว่าธาตุ) เพราะนำมาซึ่งทุกข์ คือ เพราะจัดแจงทุกข์ จริงอยู่ ธาตุเหล่านี้เป็นสภาพที่ดำรงอยู่โดยความเป็นเหตุ เป็นเหมือนแร่เหล็กและแร่โลหะเป็นต้นที่จัดแจงเหล็กและโลหะเป็นต้น ฉันใด ก็ฉันนั้น ย่อมจัดแจงสังสารทุกข์มีประการต่างๆ (ชื่อว่าธาตุ) เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ คือ เพราะเป็นเพียงการจัดแจงทุกข์อันมิใช่น้อย เพราะไม่เป็นไปในอำนาจ อีกอย่างหนึ่ง ทุกข์นั้น อันสัตว์ทั้งหลายย่อมจัดแจงตามด้วยธาตุเหล่านี้ที่เป็นเหตุ และทุกข์ที่ถูกจัดแจงเช่นนั้น ก็ถูกทรงไว้ คือ ถูกตั้งไว้ในธาตุเหล่านี้เอง ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่า ธาตุ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ อีกประการหนึ่ง อรรถว่า "อรรถว่าไม่ใช่ชีวะ คืออรรถของธาตุ" นี้ ท่านกล่าวไว้แล้ว จริงดังนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงกระทำธาตุเทศนา เพื่อถอนชีวสัญญา ในพระสูตรเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุ บุรุษนี้มีธาตุ ๖" ด้วยประการฉะนี้ ท่านย่อมแสดงให้ปรากฏซึ่งสภาวลักษณะของธาตุทั้งหลายโดยไม่ทั่วไปและโดยทั่วไป แม้ด้วยสามารถแห่งวจนัตถะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พึงทำไว้ในใจจากวจนัตถะโดยเป็นวิเสสและสามัญอย่างนี้" ส่วนการทำไว้ในใจของผู้ที่กำหนดถือเอาธาตุทั้งหลายโดยสามารถแห่งวจนัตถะ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว

348. Ākārehīti pakārehi. Atha vā ākarīyanti dissanti ettha dhātuyoti ākārā, koṭṭhāsā. Aṭṭhadhammasamodhānāti yathāvuttānaṃ paccayavisesena visiṭṭharūpānaṃ vaṇṇādīnaṃ aṭṭhannaṃ dhammānaṃ samavadhānato sannivesavisesavasena sahāvaṭṭhānato taṃ upādāya. Kesāti sammuti samaññāmattaṃ hoti. Tesaṃyeva vinibbhogāti tesaṃyeva vaṇṇādīnaṃ vinibbhujanato. Yathā hi vaṇṇādayo aṭṭha dhammā paññāya vinibbhujjamānā aññamaññabyatirekena paramatthato upalabbhanti, na evaṃ vaṇṇādibyatirekena paramatthato kesā upalabbhanti. Tasmā ye ca dhamme samudite upādāya ‘‘kesā’’ti sammuti, tesu visuṃ visuṃ katesu natthi ‘‘kesā’’ti sammuti, vohāramattanti attho.

๓๔๘. บทว่า อากาเรหิ คือ โดยประการทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง ธาตุทั้งหลายอันบุคคลพิจารณาเห็นในส่วนเหล่านี้ ฉะนั้น ส่วนเหล่านี้จึงชื่อว่า อาการ ได้แก่ ส่วนต่างๆ (โกฏฐาส) (สมมติว่าผม) เพราะการประชุมลงแห่งธรรม ๘ ประการ คือ อาศัยการประชุมลง คือ การตั้งอยู่ร่วมกันโดยวิเศษแห่งสัณฐาน เพราะการประชุมลงแห่งธรรม ๘ ประการ คือ วรรณะ เป็นต้น ซึ่งเป็นวิสิฏฐรูปโดยความพิเศษแห่งปัจจัยตามที่กล่าวแล้ว สมมติ คือ เป็นเพียงชื่อว่า "ผม" ย่อมมี (ความไม่มีอยู่แห่งผม) เพราะการแยกธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ คือ เพราะการแยกธรรมมีวรรณะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ จริงอยู่ ธรรม ๘ ประการ มีวรรณะเป็นต้น เมื่อถูกแยกด้วยปัญญา ย่อมปรากฏโดยปรมัตถ์ โดยความต่างกันและกันฉันใด ผมทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏโดยปรมัตถ์ โดยความต่างจากวรรณะเป็นต้น ฉันนั้น เพราะฉะนั้น สมมติว่า "ผม" อาศัยธรรมเหล่าใดที่ประชุมกัน (ย่อมมี) เมื่อธรรมเหล่านั้นถูกกระทำให้แยกกันๆ สมมติว่า "ผม" ย่อมไม่มี อธิบายว่า เป็นเพียงโวหารเท่านั้น

‘‘Aṭṭhadhammakalāpamattamevā’’ti idaṃ kesapaññattiyā upādāyabhūte vaṇṇādike ekattena gahetvā vuttaṃ, na tesaṃ aṭṭhadhammamattabhāvato. Kammasamuṭṭhāno koṭṭhāsoti kesesu tāva kesamūlaṃ, evaṃ lomādīsupi yathārahaṃ veditabbaṃ. Dasadhammakalāpopīti ettha asitādiparipācako tejokoṭṭhāso navadhammakalāpopīti vattabbo. Yadime kesādikoṭṭhāsā yathārahaṃ aṭṭhanavadasadhammasamūhabhūtā[Pg.446], atha kasmā pathavīādidhātumattato manasi karīyantīti āha ‘‘ussadavasena panā’’tiādi. Yasmā ayaṃ dhātumanasikāro yāvadeva sattasaññāsamugghāṭanattho, dhammavinibbhogo ca sātisayaṃ sattasaññāsamugghāṭāya saṃvattati, tasmā koṭṭhāsesu evaṃ dhammavibhāgo veditabbo. Ettha hi udariyaṃ karīsaṃ pubbo muttañca utusamuṭṭhānā, asitādiparipācakatejo kammasamuṭṭhāno, assāsapassāsavāto cittasamuṭṭhānoti cha ekasamuṭṭhānā, sedoassu kheḷo siṅghāṇikāti cattāro utucittavasena dvisamuṭṭhānā, sesā dvattiṃsa catusamuṭṭhānā.

คำว่า "เป็นเพียงกลาปแห่งธรรม ๘" นี้ ท่านกล่าวโดยถือเอาธรรมมีวรรณะเป็นต้นซึ่งเป็นอุปาทายรูปของผมบัญญัติโดยความเป็นอันเดียวกัน มิใช่เพราะความเป็นเพียงธรรม ๘ ประการของธรรมเหล่านั้น ส่วนที่มีกรรมเป็นสมุฏฐานนั้น ในผมทั้งหลาย ได้แก่ รากผมก่อน แม้ในขนเป็นต้น ก็พึงทราบตามสมควรอย่างนี้ ในคำว่า "แม้เป็นกลาปแห่งธรรม ๑๐" นี้ พึงกล่าวว่า ส่วนแห่งเตโชธาตุที่ย่อยอาหารที่กินแล้วเป็นต้น แม้เป็นกลาปแห่งธรรม ๙ หากว่าส่วนมีผมเป็นต้นเหล่านี้ เป็นหมู่แห่งธรรม ๘, ๙, ๑๐ ตามสมควร ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไร ท่านจึงทำไว้ในใจโดยเป็นเพียงธาตุมีปถวีเป็นต้น? (เมื่อมีคำถาม) อย่างนี้ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อุสฺสทวเสน ปนาติ" เพราะว่า การทำธาตุไว้ในใจนี้ มีประโยชน์เพียงเพื่อถอนสัตตสัญญา และการจำแนกธรรมย่อมเป็นไปเพื่อถอนสัตตสัญญาอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น พึงทราบการจำแนกธรรมในส่วนต่างๆ อย่างนี้ จริงอยู่ ในส่วนเหล่านี้ อาหารใหม่, อาหารเก่า, หนอง และมูตร มีอุตุเป็นสมุฏฐาน, เตโชธาตุที่ย่อยอาหารที่กินแล้วเป็นต้น มีกรรมเป็นสมุฏฐาน, ลมหายใจเข้าออก มีจิตเป็นสมุฏฐาน, ๖ อย่างนี้ มีสมุฏฐานเดียว เหงื่อ, น้ำตา, น้ำลาย, น้ำมูก ๔ อย่างนี้ มีสมุฏฐานสองโดยอำนาจแห่งอุตุและจิต ส่วนที่เหลือ ๓๒ อย่าง มีสมุฏฐานสี่

Tesu asitādiparipācake tejokoṭṭhāse eko kalāpo jīvitanavako, aññesu ekasamuṭṭhānesu utusamuṭṭhāno, cittasamuṭṭhāno vā ekeko aṭṭhako, dvisamuṭṭhānesu utucittavasena dve dve aṭṭhakā, catusamuṭṭhānesu utucittāhārasamuṭṭhānā tayo tayo aṭṭhakā, utucittasamuṭṭhānesu saddanavakā, aṭṭhasu tejovāyokoṭṭhāsesu aṭṭha jīvitanavakā, sesesu catuvīsatiyā koṭṭhāsesu kāyabhāvadasakadvayasahitā, cakkhādisaññitesu maṃsakoṭṭhāsesu cakkhusotaghānajivhāvatthudasakasahitā cāti paripuṇṇāyatanake rūpakāye bhedaṃ anāmasitvā ekattavasena gayhamānā sattacattālīsādhikasatarūpakalāpā rūpavibhāgato sādhikaṃ diyaḍḍharūpasahassaṃ hoti, koṭṭhāsānaṃ pana avayavavibhāgena tadavayavakalāpānaṃ bhede gayhamāne rūpadhammānaṃ asaṅkhyeyyabhedatā veditabbā. Evaṃ dhammavibhāgato anekabhedabhinnāpi ime dvācattālīsa koṭṭhāsā ussadaggahaṇena catudhātuvaseneva vavatthapetabbā. Tenāha ‘‘ussadavasena pana…pe… manasi kātabbā’’ti. Tattha manasikāravidhi vuttanayeneva veditabbo.

ในบรรดาโกฏฐาส ๔๒ เหล่านั้น ในเตโชโกฏฐาสที่ทำหน้าที่ย่อยอาหารที่บริโภคเข้าไปเป็นต้น มี ๑ กลาป คือชีวิตนวกกลาป, ในเอกสมุฏฐานโกฏฐาสอื่นๆ มีอัฏฐกกลาปที่เกิดจากอุตุ หรือที่เกิดจากจิต อย่างละ ๑ กลาป, ในทวิสมุฏฐานโกฏฐาส มีอัฏฐกกลาปอย่างละ ๒ กลาป โดยอำนาจแห่งอุตุและจิต, ในจตุสมุฏฐานโกฏฐาส มีอัฏฐกกลาปอย่างละ ๓ กลาป ที่เกิดจากอุตุ จิต และอาหาร, ในอุตุจิตตสมุฏฐานโกฏฐาส มีสัททนวกกลาป, ในเตโชโกฏฐาสและวาโยโกฏฐาส ๘ อย่าง มีชีวิตนวกกลาป ๘ กลาป, ในโกฏฐาสที่เหลือ ๒๔ อย่าง มีกลาปที่สหรคตด้วยกายทสกะและภาวทสกะทั้งสอง, ในมังสโกฏฐาสที่เรียกว่าจักขุเป็นต้น มีกลาปที่สหรคตด้วยจักขุทสกะ โสตทสกะ ฆานทสกะ ชิวหาทสกะ และวัตถุทสกะ ด้วย ด้วยประการฉะนี้ ในรูปกายที่มีอายตนะบริบูรณ์ เมื่อถือเอาโดยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันโดยไม่พิจารณาถึงความแตกต่าง รูปกลาป ๑๔๗ กลาป โดยการจำแนกรูป มีประมาณ ๑,๕๐๐ รูปเศษ, แต่เมื่อถือเอาความแตกต่างแห่งกลาปที่เป็นส่วนประกอบของโกฏฐาสเหล่านั้น โดยการจำแนกส่วนประกอบ พึงทราบว่ารูปธรรมทั้งหลายมีความแตกต่างกันนับไม่ถ้วน. โกฏฐาส ๔๒ เหล่านี้ แม้จะแตกต่างกันโดยประการต่างๆ มากมายโดยการจำแนกธรรมอย่างนี้ ก็พึงกำหนดโดยอำนาจแห่งธาตุ ๔ เท่านั้น ด้วยการถือเอาส่วนที่ปรากฏชัด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ส่วนโดยอำนาจแห่งส่วนที่ปรากฏชัด...ฯลฯ...พึงทำไว้ในใจ” ดังนี้. ในข้อนั้น วิธีการทำไว้ในใจ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว.

349. Majjhimena pamāṇenāti ārohapariṇāhehi majjhimasarīre labbhamānena majjhimena parimāṇena. Pariggayhamānāti paññāya paritakketvā gayhamānā. Paramāṇubhedasañcuṇṇāti ettha yathā ‘‘aṅgulassa aṭṭhamo bhāgo yavo, yavassa aṭṭhamo bhāgo ūkā, ūkāya [Pg.447] aṭṭhamo bhāgo likkhā, likkhāya aṭṭhamo bhāgo rathareṇu, rathareṇussa aṭṭhamo bhāgo tajjārī, tajjāriyā aṭṭhamo bhāgo aṇu, evaṃ aṇuno aṭṭhamo bhāgo paramāṇu nāmā’’ti keci. Aṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 515) pana ‘‘sattadhaññamāsappamāṇaṃ ekaṃ aṅgulaṃ, sattaūkāpamāṇo eko dhaññamāso, sattalikkhāpamāṇā ekā ūkā, chattiṃsarathareṇuppamāṇā ekā likkhā, chattiṃsatajjārippamāṇo eko rathareṇu, chattiṃsaaṇuppamāṇā ekā tajjārī, chattiṃsaparamāṇuppamāṇo eko aṇū’’ti vuttaṃ. Tasmā aṇuno chattiṃsatimabhāgamatto paramāṇu nāma ākāsakoṭṭhāsiko maṃsacakkhussa agocaro dibbacakkhusseva gocarabhūto. Taṃ sandhāyāha ‘‘paramāṇubhedasañcuṇṇā’’ti, yathāvuttaparamāṇuppabhedena cuṇṇavicuṇṇabhūtā. Sukhumarajabhūtāti tatoyeva ativiya sukhumarajabhāvaṃ gatā.

๓๔๙. บทว่า Majjhimena pamāṇena ความว่า ด้วยประมาณอันเป็นขนาดกลางที่พึงได้ในร่างกายขนาดปานกลางโดยส่วนสูงและส่วนกว้าง. บทว่า Pariggayhamānā ความว่า ถูกกำหนดถือเอาด้วยปัญญาโดยการไตร่ตรอง. ในบทว่า Paramāṇubhedasañcuṇṇā นี้ มีบางท่านกล่าวไว้ว่า “ส่วนที่ ๘ แห่งองคุลี ชื่อว่า ยว, ส่วนที่ ๘ แห่งยว ชื่อว่า อูกา, ส่วนที่ ๘ แห่งอูกา ชื่อว่า ลิกขา, ส่วนที่ ๘ แห่งลิกขา ชื่อว่า รถเรณู, ส่วนที่ ๘ แห่งรถเรณู ชื่อว่า ตัชชารี, ส่วนที่ ๘ แห่งตัชชารี ชื่อว่า อณู, ฉันใด ส่วนที่ ๘ แห่งอณู ก็ชื่อว่า ปรมาณู ฉันนั้น” ดังนี้. ส่วนในอรรถกถา (วิภงฺค. อฏฺฐ. ๕๑๕) กล่าวไว้ว่า “๑ องคุลี มีประมาณเท่ากับเมล็ดข้าวเปลือก ๗ เมล็ด, ๑ เมล็ดข้าวเปลือก มีประมาณเท่ากับตัวเหา ๗ ตัว, ๑ ตัวเหา มีประมาณเท่ากับไข่เหา ๗ ฟอง, ๑ ไข่เหา มีประมาณเท่ากับรถเรณู ๓๖ ธุลี, ๑ รถเรณู มีประมาณเท่ากับตัชชารี ๓๖ ธุลี, ๑ ตัชชารี มีประมาณเท่ากับอณู ๓๖ ธุลี, ๑ อณู มีประมาณเท่ากับปรมาณู ๓๖ ธุลี” ดังนี้. เพราะฉะนั้น ปรมาณู ชื่อว่ามีประมาณเพียงส่วนที่ ๓๖ แห่งอณู เป็นส่วนแห่งอากาศธาตุ ไม่ใช่วิสัยของมังสจักษุ แต่เป็นวิสัยของทิพยจักษุเท่านั้น. ท่านหมายถึงปรมาณูนั้นจึงกล่าวว่า “paramāṇubhedasañcuṇṇā” ซึ่งหมายถึง ถูกทำให้เป็นผงละเอียดโดยความแตกต่างแห่งปรมาณูดังที่กล่าวแล้ว. บทว่า Sukhumarajabhūtā ความว่า เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงถึงความเป็นผงธุลีที่ละเอียดอย่างยิ่ง.

Doṇamattā siyāti soḷasa nāḷimattā. Idhāpi ‘‘majjhimena pamāṇenā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Tena ‘‘pakatiyā catumuṭṭhikaṃ kuḍuvaṃ, catukuḍuvaṃ nāḷi, tāya nāḷiyā soḷasa nāḷiyo doṇaṃ, taṃ pana magadhanāḷiyā dvādasa nāḷiyo hontī’’ti vadanti. Saṅgahitāti yathā na vippakirati, evaṃ ābandhanavasena sampiṇḍitvā gahitā. Anupālitāti yathā paggharaṇasabhāvāya āpodhātuyā vasena kilinnabhāvaṃ, picchilabhāvaṃ vā nāpajjati, evaṃ anurakkhitā. Vitthambhitāti saṅghātavāyunā ativiya vitthambhanaṃ pāpitā. Na vikirati na viddhaṃsatīti sukhumarajabhūtāpi pathavīdhātu ābandhanaparipācanasamudīraṇakiccāhi āpotejovāyodhātūhi laddhapaccayā sinehena temitā tejasā paripakkā vāyunā vitthambhanaṃ pāpitā piṭṭhacuṇṇā viya na ito cito ca vikirati na viddhaṃsati, atha kho piṇḍitā ghanabhūtā hutvā nānappakārena gahetabbataṃ āpajjati. Tenāha ‘‘avikiriyamānā’’tiādi. Tattha vikappanti vibhāgaṃ. Yadipi tejovāyodhātuyopi saviggahā rūpadhammabhāvato, yādiso pana ghanabhāvo pathavīāpodhātūsu labbhati, na tādiso tejovāyodhātūsu labbhatīti meyyabhāvābhāvato tattha cuṇṇabhedo na uddhaṭo. Tathā hi sasambhāratejovāyūsupi meyyabhāvo na labbhateva.

บทว่า Doṇamattā siyā ความว่า พึงมีประมาณ ๑๖ ทะนาน. ในบทนี้ก็พึงโยงบทว่า “majjhimena pamāṇena” เข้ามาสัมพันธ์ด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “โดยปกติ ๔ กำมือ เป็น ๑ กุฑุวะ, ๔ กุฑุวะ เป็น ๑ ทะนาน, ๑๖ ทะนานโดยทะนานนั้น เป็น ๑ โทณะ, แต่โทณะนั้นมีค่าเท่ากับ ๑๒ ทะนานโดยทะนานของชาวมคธ” ดังนี้. บทว่า Saṅgahitā ความว่า ถูกรวบรวมถือเอาไว้โดยอาการที่ยึดเหนี่ยวกันไว้เพื่อไม่ให้กระจัดกระจาย. บทว่า Anupālitā ความว่า ได้รับการรักษาไว้โดยประการที่จะไม่ถึงความเป็นของเปียกชื้นหรือความเป็นของเหนียวหนืด ด้วยอำนาจแห่งอาโปธาตุซึ่งมีสภาวะไหลไป. บทว่า Vitthambhitā ความว่า ถูกทำให้เข้าถึงความค้ำจุนไว้อย่างยิ่งด้วยวาโยธาตุที่ทำให้รวมตัวกัน. บทว่า Na vikirati na viddhaṃsati ความว่า ปฐวีธาตุแม้จะกลายเป็นผงธุลีละเอียด แต่เมื่อได้รับปัจจัยจากอาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ซึ่งมีหน้าที่ยึดเหนี่ยว ทำให้สุก และพัดพา ตามลำดับแล้ว คือ ถูกความเหนียวทำให้ชุ่มชื้น ถูกความร้อนทำให้สุก ถูกลมทำให้ค้ำจุนไว้ ย่อมไม่กระจัดกระจายไปในที่นั้นๆ และไม่แตกสลายไป เหมือนผงแป้ง แต่กลับถูกรวบรวมกันเป็นก้อนทึบแล้ว ย่อมถึงซึ่งสภาวะที่พึงยึดถือได้โดยประการต่างๆ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “avikiriyamānā” ดังนี้. ในข้อนั้น ท่านจำแนกความแตกต่างไว้. แม้เตโชธาตุและวาโยธาตุก็มีสรีระ เพราะเป็นรูปธรรม แต่สภาวะที่เป็นก้อนทึบเช่นใดที่พึงได้ในปฐวีธาตุและอาโปธาตุ สภาวะเช่นนั้นย่อมไม่ได้ในเตโชธาตุและวาโยธาตุ เพราะไม่มีสภาวะที่พึงชั่งตวงวัดได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่แสดงความแตกต่างแห่งความเป็นผงธุลีในธาตุทั้งสองนั้น. จริงดังนั้น แม้ในเตโชธาตุและวาโยธาตุที่มีสมภารอยู่ ก็ไม่สามารถหาสภาวะที่พึงชั่งตวงวัดได้เลย.

Yūsagatāti [Pg.448] yūsabhāvaṃ dravabhāvaṃ gatā. Tato eva ābandhanākārabhūtā. Na paggharatīti na ogaḷati. Na parissavatīti na vissandati. Pīṇitapīṇitabhāvaṃ dassetīti āpodhātuyā brūhanarasatāya vuttaṃ.

บทว่า Yūsagatā ความว่า ถึงความเป็นน้ำแกง คือความเป็นของเหลว. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงมีลักษณะที่ยึดเหนี่ยวไว้. บทว่า Na paggharati ความว่า ไม่ไหลซึมลง. บทว่า Na parissavati ความว่า ไม่ไหลซ่านไป. บทว่า Pīṇitapīṇitabhāvaṃ dasseti ท่านกล่าวไว้เพราะอาโปธาตุมีรสคือการทำให้เอิบอาบ.

Usumākārabhūtāti etena kāye pākatikausmāpi gahaṇīsaṅkhātāya tassāyeva tejodhātuyā vasena hotīti dasseti. Paripācetīti santejeti. Sā hi yathābhuttassa āhārassa sammā pariṇāmanena rasādisampattiyā hetubhāvaṃ gacchantī imaṃ kāyaṃ paripāceti santejetīti vuccati. Tenevāha ‘‘na pūtibhāvaṃ dassetī’’ti. Kammūpanissayāya, cittappasādahetukāya ca sarīre vaṇṇasampadāya tejodhātu visesapaccayo, pageva utuāhārasamuṭṭhānāya rūpasampattiyā yathāvuttatejodhātūti āha ‘‘vaṇṇasampattiñcassa āvahatī’’ti.

ด้วยบทว่า Usumākārabhūtā นี้ ท่านแสดงให้เห็นว่า แม้ความร้อนตามปกติในร่างกายก็เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งเตโชธาตุนั้นนั่นเองที่เรียกว่า คหณี (ไฟย่อยอาหาร). บทว่า Paripāceti ความว่า ย่อมทำให้ร้อนดี. จริงอยู่ เตโชธาตุนั้น เมื่อเป็นเหตุแห่งความถึงพร้อมซึ่งรสเป็นต้น ด้วยการย่อยอาหารที่บริโภคเข้าไปแล้วโดยชอบ ย่อมย่อยและทำให้กายนี้ร้อนระอุ ท่านจึงเรียกว่า ย่อยและทำให้ร้อน. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า “na pūtibhāvaṃ dassetī” (ไม่แสดงความเป็นของเน่าเปื่อย). เตโชธาตุเป็นปัจจัยพิเศษแห่งความถึงพร้อมแห่งวรรณะในร่างกายซึ่งมีกรรมเป็นอุปนิสัยและมีจิตที่ผ่องใสเป็นเหตุ จะกล่าวไปไยถึงเตโชธาตุดังที่กล่าวแล้วว่าเป็นปัจจัยพิเศษแห่งความถึงพร้อมแห่งรูปซึ่งมีอุตุและอาหารเป็นสมุฏฐานเล่า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “vaṇṇasampattiñcassa āvahati” (และย่อมนำมาซึ่งความถึงพร้อมแห่งวรรณะแก่กายนี้).

Samudīraṇavitthambhanalakkhaṇāti ettha samudīraṇaṃ anupellanaṃ, visosananti keci. Vitthambhanaṃ sesabhūtattayassa thambhitattāpādanaṃ, uppīlananti eke. Tāyāti vitthambhanalakkhaṇāya vāyodhātuyā. Aparāyāti samudīraṇalakkhaṇāya. Sā hi pellanasabhāvā. Tenāha ‘‘samabbhāhato’’ti. Samabbhāhanañca rūpakalāpassa desantaruppattiyā hetubhāvo. Avaghaṭṭanaṃ āsannataruppattiyā. Lāḷetīti parivatteti. Idāni yadatthaṃ cuṇṇato manasikāro āgato, taṃ nigamanavasena dassetuṃ ‘‘evameta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha dhātuyantanti suttena viya yantarūpakaṃ asatipi kattubhūte attani cittavasena dhātumayaṃ yantaṃ pavattati, idhāpi manasikāravidhi vuttanayeneva veditabbo.

ในบทว่า "สมุทีรณวิตฺถมฺภนลกฺขณา" นี้ คำว่า "สมุทีรณะ" คือ การพัดไป, อาจารย์บางพวกกล่าวว่า การทำให้แห้ง. คำว่า "วิตถัมภนะ" คือ การทำให้ภาวะที่ถูกค้ำจุนแห่งภูตรูป ๓ ที่เหลือปรากฏ, อาจารย์บางพวกกล่าวว่า การบีบคั้น. บทว่า "ตายะ" ได้แก่ ด้วยวาโยธาตุที่มีการค้ำจุนเป็นลักษณะ. บทว่า "อปรายะ" ได้แก่ (ด้วยวาโยธาตุ) ที่มีการพัดไปเป็นลักษณะ. จริงอยู่ วาโยธาตุนั้นมีสภาวะคือการผลักดัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สมพฺภาหโต". และสมัพภาหนะ คือ ความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นในประเทศอื่นของรูปกลาป. อวฆัฏฏนะ คือ การเกิดขึ้นในที่ใกล้กว่า. บทว่า "ลาเฬติ" คือ ทำให้หมุนไป. บัดนี้ เพื่อจะแสดงประโยชน์ที่มนสิการโดยนัยแห่งจุณณวิธึมาแล้วนั้น โดยความเป็นบทสรุป ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "เอวเมตํ". ในบทเหล่านั้น บทว่า "ธาตุยนฺตํ" คือ เหมือนหุ่นยนต์ที่เคลื่อนไหวด้วยเชือก ฉันใด, แม้เมื่ออัตตาผู้เป็นกัตตาไม่มีอยู่ หุ่นยนต์ที่สำเร็จด้วยธาตุย่อมเป็นไปด้วยอำนาจของจิต ฉันนั้น, แม้ในที่นี้ พึงทราบวิธีมนสิการโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

350. Yadipi catunnaṃ dhātūnaṃ lakkhaṇādayo heṭṭhā tattha tattha vuttā eva, tathāpi te anavasesato dassetvā visuṃ kammaṭṭhānapariggahavidhiṃ dassetuṃ ‘‘lakkhaṇādito’’tiādi āraddhaṃ. Tattha lakkhīyati etenāti lakkhaṇaṃ, kakkhaḷattaṃ lakkhaṇametissāti kakkhaḷattalakkhaṇā. Nanu ca kakkhaḷattameva pathavīdhātūti? Saccametaṃ, tathāpi viññātāviññātasaddatthatāvasena abhinnepi dhamme kappanāsiddhena bhedena evaṃ niddeso kato. Evaṃ hi atthavisesāvabodho hotīti. Atha vā lakkhīyatīti [Pg.449] lakkhaṇaṃ, kakkhaḷattaṃ hutvā lakkhiyamānā dhātu kakkhaḷattalakkhaṇāti evamettha attho daṭṭhabbo. Sesāsupi eseva nayo. Patiṭṭhānarasāti sahajātadhammānaṃ patiṭṭhābhāvakiccā. Tato eva nesaṃ sampaṭicchanākārena ñāṇassa paccupatiṭṭhatīti sampaṭicchanapaccupaṭṭhānā. Padaṭṭhānaṃ panettha aññadhammatāya na uddhaṭaṃ, sādhāraṇabhāvasabbhāvato vā dūrakāraṇaṃ viya. Yathā vā dhammuddesavāravaṇṇanādīsu rasādinā aññesaṃ paccayabhāvaṃ dassetvā paccayavantatādassanatthaṃ padaṭṭhānaṃ uddhaṭaṃ, na evamidha. Idha pana dhātūnaṃ anaññasādhāraṇavisesavibhāvanaparāya codanāya aññadhammabhūtaṃ padaṭṭhānaṃ na uddhaṭanti daṭṭhabbaṃ. Brūhanarasāti sahajātadhammānaṃ vaḍḍhanakiccā. Tathā hi sā nesaṃ pīṇitabhāvaṃ dassetīti vuccati. Saṅgahapaccupaṭṭhānāti bāhiraudakaṃ viya nhānīyacuṇṇassa sahajātadhammānaṃ saṅgahaṇapaccupaṭṭhānā. Maddavānuppadānapaccupaṭṭhānāti bāhiraggi viya jatulohādīnaṃ sahajātadhammānaṃ mudubhāvānuppadānapaccupaṭṭhānā. Abhinīhāro bhūtasaṅghāṭassa desantaruppattihetubhāvo, nīharaṇaṃ vā bījato aṅkurassa viya.

๓๕๐. แม้ว่าลักษณะเป็นต้นของธาตุ ๔ ท่านได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ ในที่นั้นๆ นั่นเทียว ถึงกระนั้น เพื่อจะแสดงลักษณะเป็นต้นเหล่านั้นโดยไม่มีส่วนเหลือ และเพื่อจะแสดงวิธีกำหนดกรรมฐานโดยเฉพาะ ท่านจึงเริ่มคำเป็นต้นว่า "ลกฺขณาทิโต" ในบทเหล่านั้น สภาวะที่บุคคลย่อมกำหนดรู้ได้ด้วยเหตุนี้ เหตุนั้น สภาวะนั้นชื่อว่า ลักษณะ, ความเป็นของแข็งเป็นลักษณะของปฐวีธาตุนี้ เหตุนั้น ปฐวีธาตุนั้นชื่อว่า กักขฬัตตลักขณา (มีภาวะแข็งเป็นลักษณะ) ถามว่า ก็ภาวะที่แข็งนั่นเองเป็นปฐวีธาตุ มิใช่หรือ? ตอบว่า คำนั้นจริง ถึงกระนั้น แม้ในธรรมที่ไม่แตกต่างกัน ท่านก็ได้ทำการชี้แจงอย่างนี้ด้วยความแตกต่างที่สำเร็จด้วยการกำหนด โดยอำนาจแห่งความเป็นสัททัตถะที่รู้แล้วและยังไม่รู้ เพราะว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ การตรัสรู้เนื้อความพิเศษย่อมมี อีกอย่างหนึ่ง สภาวะที่บุคคลย่อมกำหนดรู้ เหตุนั้น ชื่อว่า ลักษณะ, ธาตุที่ถูกกำหนดรู้โดยความเป็นของแข็ง ชื่อว่า กักขฬัตตลักขณา พึงเห็นเนื้อความในบทนี้อย่างนี้ แม้ในธาตุที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน มีการตั้งมั่นเป็นกิจ คือ มีกิจคือความเป็นที่ตั้งแห่งสหชาตธรรมทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ย่อมปรากฏแก่ญาณโดยอาการรับสหชาตธรรมเหล่านั้น เหตุนั้น จึงชื่อว่า มีการรับไว้เป็นอาการปรากฏ ในที่นี้ ท่านไม่ยกปทัฏฐานขึ้นแสดง เพราะเป็นธรรมอื่น หรือเพราะมีภาวะทั่วไป เหมือนเป็นเหตุไกล หรือเหมือนอย่างที่ท่านยกปทัฏฐานขึ้นแสดงในธัมมุทเทสวารวัณณนาเป็นต้น เพื่อแสดงความเป็นปัจจัยของธรรมอื่นด้วยรสเป็นต้น แล้วแสดงความเป็นผลที่มีปัจจัย ฉันใด ในที่นี้หาเป็นเช่นนั้นไม่ แต่ในที่นี้ พึงเห็นว่า ท่านไม่ยกปทัฏฐานซึ่งเป็นธรรมอื่นขึ้นแสดง เพราะการตักเตือนที่มุ่งหมายการจำแนกวิเสสลักษณะอันไม่ทั่วไปแก่ธรรมอื่นของธาตุทั้งหลาย มีการทำให้เจริญเป็นกิจ คือ มีกิจคือการทำให้สหชาตธรรมทั้งหลายเจริญ จริงอยู่ ท่านกล่าวว่า อาโปธาตุนั้นย่อมแสดงความเป็นของเอิบอิ่มแก่สหชาตธรรมเหล่านั้น มีการรวบรวมเป็นอาการปรากฏ คือ มีการรวบรวมสหชาตธรรมทั้งหลายเป็นอาการปรากฏ เหมือนน้ำภายนอกรวบรวมผงสำหรับอาบน้ำ มีการให้อ่อนนุ่มเป็นอาการปรากฏ คือ มีการให้อ่อนนุ่มแก่สหชาตธรรมทั้งหลายเป็นอาการปรากฏ เหมือนไฟภายนอกให้ความอ่อนนุ่มแก่ขี้ผึ้งและโลหะเป็นต้น อภินีหาระ คือ ความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นในประเทศอื่นของหมู่แห่งภูตรูป หรือคือการนำออก เหมือนการนำหน่อออกจากพืช

351. Utusamuṭṭhānāva kammādivasena anuppattito. Utucittasamuṭṭhānā kadāci ututo, kadāci cittato uppajjanato. Avasesāti vuttāvasesā kesādayo catuvīsati, ādito tayo tejokoṭṭhāsā, pañca vāyokoṭṭhāsā cāti dvattiṃsa. Sabbepīti te sabbepi kammādivasena uppajjanato catusamuṭṭhānā. Kesādīnampi hi maṃsato avimuttabhāgo kammāhāracittasamuṭṭhānova hotīti.

๓๕๑. (โกฏฐาสบางอย่าง) มีอุตุเป็นสมุฏฐานอย่างเดียว เพราะไม่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งกรรมเป็นต้น (โกฏฐาสบางอย่าง) มีอุตุและจิตเป็นสมุฏฐาน เพราะบางครั้งเกิดขึ้นจากอุตุ บางครั้งเกิดขึ้นจากจิต บทว่า "อวเสสา" ได้แก่ โกฏฐาส ๒๔ มีผมเป็นต้น ที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว, เตโชโกฏฐาส ๓ ในเบื้องต้น, และวาโยโกฏฐาส ๕ รวมเป็น ๓๒ บทว่า "สพฺเพปิ" ได้แก่ โกฏฐาสทั้งหมดเหล่านั้นมีสมุฏฐาน ๔ เพราะเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งกรรมเป็นต้น จริงอยู่ แม้ส่วนที่ไม่พ้นไปจากเนื้อของโกฏฐาสมีผมเป็นต้น ย่อมมีกรรม อาหาร และจิตเป็นสมุฏฐานนั่นเทียว

352. Nānattekattatoti visesasāmaññato. Dhammānaṃ hi aññamaññaṃ visadisatā nānattaṃ, samānatā ekattaṃ. Sabbāsampīti catunnampi. Salakkhaṇāditoti sakaṃ lakkhaṇaṃ salakkhaṇaṃ, tato salakkhaṇādito. Ādi-saddena rasapaccupaṭṭhānānaṃ viya mudusaṇhapharusabhāvādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Kammasamuṭṭhānādivasena nānattabhūtāna’’nti kasmā vuttaṃ, nanu kammasamuṭṭhānādivasena catunnaṃ dhātūnaṃ ekattaṃ hoti sādhāraṇattāti? Na, ‘‘aññā eva dhātuyo kammasamuṭṭhānā, aññā utuādisamuṭṭhānā’’tiādikaṃ bhedaṃ sandhāya tathā vacanato. Etāsaṃ dhātūnaṃ. Ruppanalakkhaṇaṃ ruppanasabhāvaṃ. Kimpanetaṃ ruppanaṃ nāma? Yā sītādivirodhipaccayasannipāte visadisuppatti, tasmiṃ vā sati yo vijjamānasseva visadisuppattiyā [Pg.450] hetubhāvo, taṃ ruppanaṃ. Anatītattāti apariccajanato.

๓๕๒. บทว่า "นานตฺเตกตฺตโต" ได้แก่ โดยความพิเศษและความทั่วไป จริงอยู่ ความไม่เหมือนกันและกันของธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า นานัตตะ, ความเหมือนกัน ชื่อว่า เอกัตตะ บทว่า "สพฺพาสมฺปิ" ได้แก่ แม้ทั้ง ๔ บทว่า "สลกฺขณาทิโต" คือ ลักษณะของตน ชื่อว่า สลักขณะ, เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สลักขณาทิโต (โดยสลักขณะเป็นต้น) พึงเห็นการสงเคราะห์แม้ซึ่งภาวะที่อ่อน ละเอียด หยาบ เป็นต้น เหมือนรสและปัจจุปัฏฐาน ด้วยอาทิศัพท์ ถามว่า ทำไมท่านจึงกล่าวว่า "กมฺมสมุฏฺฐานาทิวเสน นานตฺตภูตานํ" (แห่งธาตุทั้งหลายที่แตกต่างกันโดยอำนาจแห่งกรรมสมุฏฐานเป็นต้น) ก็ความเป็นอันเดียวกันของธาตุ ๔ ย่อมมีโดยอำนาจแห่งกรรมสมุฏฐานเป็นต้น เพราะมีความทั่วไปกัน มิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะท่านกล่าวเช่นนั้น โดยหมายถึงความแตกต่างเป็นต้นว่า "ธาตุทั้งหลายที่มีกรรมเป็นสมุฏฐานเป็นอย่างอื่น, ธาตุทั้งหลายที่มีอุตุเป็นต้นเป็นสมุฏฐานก็เป็นอย่างอื่น" แห่งธาตุทั้งหลายเหล่านี้ มีการสลายไปเป็นลักษณะ คือ มีสภาวะที่สลายไป ก็อะไรเล่าชื่อว่า รุปปนะ? คือ การเกิดขึ้นที่ไม่เหมือนเดิมในเมื่อปัจจัยที่เป็นข้าศึกมีเย็นเป็นต้นประชุมกัน หรือเมื่อปัจจัยนั้นมีอยู่ ความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นที่ไม่เหมือนเดิมของรูปที่มีอยู่แล้วนั่นเอง นั่นชื่อว่า รุปปนะ บทว่า "อนตีตตฺตา" ได้แก่ เพราะไม่ละ

Mahantapātubhāvo cettha sasambhāradhātuvasena veditabbo, tathā mahāvikāratā mahābhūtasāmaññalakkhaṇadhātuvasena, mahāparihāratā, mahattavijjamānatā ca ubhayavasenāti. Bhūtasaddāpekkhāya ‘‘etānī’’ti napuṃsakaniddeso. Mahantāni pātubhūtāni anekasatasahassa rūpakalāpasaṅghāṭatāya samūhavasena, santativasena ca aparimitaparimāṇānaṃ, anekayojanāyāmavitthārānañca uppajjanato. Cattāri nahutānīti cattāri dasasahassāni. Devadānavādīnaṃ tigāvutādisarīravasena mahantāni pātubhūtāni.

และในที่นี้ พึงทราบความเป็นของใหญ่และปรากฏชัด โดยอำนาจแห่งสสัมภารธาตุ, ฉันนั้น พึงทราบความเป็นของมีความแปรปรวนมาก โดยอำนาจแห่งลักขณธาตุที่ทั่วไปแก่มหาภูตรูป, และพึงทราบความเป็นของอันปัจจัยมากนำไป และความเป็นของใหญ่และมีอยู่ โดยอำนาจแห่งธาตุทั้งสอง ท่านทำการชี้แจงเป็นนปุงสกลิงค์ว่า "เอตานิ" โดยอิงอาศัยภูตศัพท์ (มหาภูตรูป) เป็นของใหญ่และปรากฏชัด โดยอำนาจแห่งความเป็นกลุ่มก้อนของรูปกลาปหลายแสน และโดยอำนาจแห่งสันตติ และเพราะการเกิดขึ้นของธาตุทั้งหลายที่มีประมาณหาที่สุดมิได้ และของวัตถุทั้งหลายที่มีความยาวและความกว้างหลายโยชน์ บทว่า "จตฺตาริ นหุตานิ" ได้แก่ สี่หมื่น (โยชน์) (มหาภูตรูป) เป็นของใหญ่และปรากฏชัด โดยอำนาจแห่งร่างกายที่มีประมาณ ๓ คาวุตเป็นต้นของเทวดาและอสูรเป็นต้น

Tatthāyaṃ vacanattho – mahantāni bhūtāni jātāni nibbattānīti mahābhūtānīti. Anekābhūtavisesadassanena, anekabbhutadassanena ca anekacchariyadassanavasena mahanto abbhuto, mahantāni vā abhūtāni etthāti mahābhūto, māyākāro. Yakkhādayo jātivaseneva mahantā bhūtāti mahābhūtā, niruḷho vā ayaṃ tesu mahābhūtasaddo daṭṭhabbo. Pathavīādayo pana vañcakatāya, aniddisitabbaṭṭhānatāya ca mahābhūtā viya mahābhūtā. Bhūtasaddassa ubhayaliṅgatāya napuṃsakatā katā. Tattha vañcakatā sayaṃ anīlādisabhāvāni hutvā nīlādisabhāvassa upaṭṭhāpanaṃ, anitthipurisādisabhāvāneva ca hutvā itthipurisādiākārassa upaṭṭhāpanaṃ. Tathā aññamaññassa anto, bahi ca aṭṭhitānaṃyeva aññamaññaṃ nissāya avaṭṭhānato aniddisitabbaṭṭhānatā. Yadi hi imā dhātuyo aññamaññassa anto ṭhitā, na sakiccakarā siyuṃ aññamaññānuppavesanato, atha bahi ṭhitā vinibbhuttā siyuṃ. Tathā sati avinibbhuttavādo hāyeyya, tasmā na niddisitabbaṭṭhānā. Evaṃ santepi patiṭṭhānādinā yathāsakaṃ kiccavisesena sesānaṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ upakārikā honti, yena sahajātādinā paccayena paccayā honti. Tenāha ‘‘na ca aññamaññaṃ nissāya na tiṭṭhantī’’ti. Manāpehīti manoharehi cāturiyavantehi. Vaṇṇasaṇṭhānavikkhepehīti kāḷasāmatādivaṇṇehi, puthulavivarakisatādisaṇṭhānehi, hatthabhamukādivikkhepehi ca. Sarasalakkhaṇanti sabhāvabhūtaṃ lakkhaṇaṃ, sakiccakaṃ vā sabhāvaṃ.

ในบทว่า มหาภูตานิ นั้น มีวจนัตถะดังนี้ ชื่อว่ามหาภูต เพราะเป็นสิ่งที่ยิ่งใหญ่ (มหันตานิ) และเป็นสิ่งที่ปรากฏ เกิดขึ้นแล้ว (ภูตานิ ชาตานิ นิพพัตตานิ) อีกอย่างหนึ่ง เพราะแสดงสิ่งที่ไม่จริงอันแปลกๆ มากมาย และเพราะแสดงสิ่งที่น่าอัศจรรย์มากมาย ชื่อว่ามหาภูต คือ นักมายากล เพราะเป็นผู้มีความสามารถยิ่งใหญ่ (มหันโต อัพภูโต) หรือเพราะมีสิ่งที่ไม่จริงอันยิ่งใหญ่ (มหันตานิ อภูตานิ) อยู่ในบุคคลนี้ (เอตถ) พวกยักษ์เป็นต้น ชื่อว่ามหาภูต เพราะเป็นภูตที่ยิ่งใหญ่โดยกำเนิดนั่นเอง หรือพึงทราบว่า คำว่ามหาภูตนี้ เป็นคำที่ใช้กันแพร่หลายในหมู่ยักษ์เป็นต้นเหล่านั้น ส่วนปฐวีธาตุเป็นต้น ชื่อว่ามหาภูต เพราะเป็นเหมือนมหาภูต (คือ นักมายากลและยักษ์) โดยความเป็นผู้หลอกลวง และโดยความเป็นผู้มีที่ตั้งอันระบุไม่ได้ เพราะภูตศัพท์เป็นได้ทั้งสองลิงค์ จึงทำเป็นนปุงสกลิงค์ ในสองอย่างนั้น ความเป็นผู้หลอกลวง คือ การที่ตนเองไม่มีสภาวะมีสีเขียวเป็นต้น แต่ปรากฏสภาวะมีสีเขียวเป็นต้นขึ้นมา และการที่ตนเองไม่มีสภาวะเป็นหญิงเป็นชายเป็นต้น แต่ปรากฏอาการเป็นหญิงเป็นชายเป็นต้นขึ้นมา อีกอย่างหนึ่ง ความเป็นผู้มีที่ตั้งอันระบุไม่ได้ เพราะอาศัยกันและกันตั้งอยู่ ทั้งที่ไม่ได้ตั้งอยู่ทั้งภายในและภายนอกของกันและกัน จริงอยู่ หากธาตุเหล่านี้ตั้งอยู่ภายในของกันและกัน ก็จะไม่สามารถทำกิจของตนได้ เพราะเข้าไปปะปนกันและกัน ถ้าตั้งอยู่ภายนอก ก็จะแยกขาดจากกัน เมื่อเป็นเช่นนั้น วาทะที่ว่าแยกจากกันไม่ได้ก็จะเสียหายไป เพราะฉะนั้น จึงเป็นสิ่งที่มีที่ตั้งอันระบุไม่ได้ ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น ธาตุเหล่านั้นก็ย่อมเป็นอุปการะแก่ธาตุที่เหลือ ๓ อย่างๆ ด้วยกิจพิเศษของตนตามลำดับ มีความเป็นที่ตั้งเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ธาตุเหล่านั้นจึงเป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัยเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และมิใช่ว่าไม่อาศัยกันและกันตั้งอยู่" บทว่า มนาเปหิ คือ ด้วยสิ่งที่น่ารักใคร่ งดงาม บทว่า วณฺณสณฺฐานวิกฺเขเปหิ คือ ด้วยวรรณะมีสีดำสีคล้ำเป็นต้น ด้วยสัณฐานมีลักษณะใหญ่ มีช่องว่าง มีลักษณะเล็กเป็นต้น และด้วยการเคลื่อนไหวมีมือและคิ้วเป็นต้น บทว่า สรสลกฺขณํ คือ ลักษณะที่เป็นไปตามสภาวะ หรือสภาวะพร้อมทั้งกิจ

Mahāparihāratoti [Pg.451] ettha vacanatthaṃ vadanto āha ‘‘mahantehi…pe… bhūtāni, mahāparihārāni vā bhūtānī’’ti. Tattha pacchimatthe purimapade uttarapadassa parihāra-saddassa lopaṃ katvā ‘‘mahābhūtānī’’ti vuttaṃ.

ในบทว่า มหาปริหารโต นี้ เมื่อจะกล่าววจนัตถะ ท่านจึงกล่าวว่า "มหันเตหิ...ฯลฯ...ภูตานิ, มหาปริหารานิ วา ภูตานิ" (ชื่อว่ามหาภูต เพราะเป็นภูตที่...ด้วยเหตุอันยิ่งใหญ่ หรือเป็นภูตที่มีการบริหารอันยิ่งใหญ่) ในอรรถหลังนั้น ท่านลบ ปริหารศัพท์ ซึ่งเป็นบทหลังในบทหน้า แล้วกล่าวว่า "มหาภูตานิ"

Tathā hīti tato eva vikārassa mahantattā evāti taṃ vikāraṃ dassetuṃ ‘‘bhūmito’’tiādi vuttaṃ. Tattha accimatoti aggissa. Koṭisatasahassaṃ ekaṃ koṭisatasahassekaṃ cakkavāḷanti taṃ sabbaṃ āṇākhettabhāvena ekaṃ katvā vadati. Vilīyatīti vipattikarameghābhivuṭṭhena khārudakena lavaṇaṃ viya vilayaṃ gacchati viddhaṃsati. Kupitenāti khubhitena. Vikīratīti vidhamati viddhaṃsati.

บทว่า ตถา หิ ความว่า เพราะความที่วิการนั้นยิ่งใหญ่นั่นเอง ท่านจึงกล่าวคำว่า ภูมิโต เป็นต้น เพื่อแสดงวิการนั้น ในบทเหล่านั้น บทว่า อัจจิมโต คือ แห่งไฟ บทว่า โกฏิสตสหสฺสํ เอกํ โกฏิสตสหสฺเสกํ จกฺกวาฬํ ความว่า ท่านกล่าวโดยรวบจักรวาลแสนโกฏินั้นทั้งหมดเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นอาณาเขต บทว่า วิลียติ คือ ย่อมถึงความสลายไป ย่อมพินาศไป เหมือนเกลือที่ถูกน้ำเค็มอันเกิดจากเมฆที่ก่อความวิบัติให้ตกลงมาอย่างหนัก บทว่า กุปิเตน คือ อันกำเริบ บทว่า วิกีรติ คือ ย่อมซัดไป ย่อมพินาศไป

Anupādinnesu vikāramahattaṃ dassetvā upādinnesu dassento ‘‘patthaddho’’tiādimāha. Tattha kaṭṭhamukhena vāti vā-saddo upamattho. Yathā kaṭṭhamukhena sappena ḍaṭṭho patthaddho hoti, evaṃ pathavīdhātuppakopena so kāyo kaṭṭhamukheva hoti, kaṭṭhamukhamukhagato viya patthaddho hotīti attho. Atha vā vā-saddo avadhāraṇattho. So ‘‘pathavīdhātuppakopena vā’’ti evaṃ ānetvā sambandhitabbo. Ayañhettha attho – kaṭṭhamukhena ḍaṭṭhopi kāyo pathavīdhātuppakopeneva patthaddho hoti, tasmā pathavīdhātuyā aviyutto so kāyo sabbadā kaṭṭhamukhamukhagato viya hotīti. Vā-saddo vā aniyamattho, tatrāyamattho – kaṭṭhamukhena ḍaṭṭho kāyo patthaddho hoti vā, na vā hoti mantāgadavasena, pathavīdhātuppakopena pana mantāgadarahito so kāyo kaṭṭhamukhamukhagato viya hoti ekantapatthaddhoti.

ท่านแสดงความยิ่งใหญ่แห่งวิการในอนุปาทินนรูปแล้ว เมื่อจะแสดงในอุปาทินนรูป จึงกล่าวคำว่า ปตฺถทฺโธ เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า กฏฺฐมุเขน วา วา-ศัพท์มีอรรถว่าอุปมา อธิบายว่า กายของผู้ที่ถูกงูกัฏฐมุขกัดย่อมแข็งกระด้าง ฉันใด กายนั้นย่อมเป็นเหมือนไม้ท่อนเพราะปฐวีธาตุกำเริบ ฉันนั้น คือ ย่อมแข็งกระด้างเหมือนตกไปในปากของงูกัฏฐมุข อีกอย่างหนึ่ง วา-ศัพท์มีอรรถว่ากำหนดแน่นอน พึงนำ วา-ศัพท์นั้นมาเชื่อมกับบทว่า ปถวีธาตุกฺโกเปน วา ในอรรถนั้นมีความหมายดังนี้ แม้กายที่ถูกงูกัฏฐมุขกัด ก็ย่อมแข็งกระด้างเพราะปฐวีธาตุกำเริบนั่นเอง เพราะฉะนั้น กายนั้นซึ่งไม่แยกจากปฐวีธาตุ ย่อมเป็นเหมือนตกไปในปากของงูกัฏฐมุขอยู่เสมอ หรือ วา-ศัพท์มีอรรถว่าไม่แน่นอน ในอรรถนั้นมีความหมายดังนี้ กายที่ถูกงูกัฏฐมุขกัด บางทีก็แข็งกระด้าง บางทีก็ไม่แข็งกระด้าง ด้วยอำนาจของมนต์และยาแก้พิษ แต่เพราะปฐวีธาตุกำเริบ กายนั้นซึ่งปราศจากมนต์และยาแก้พิษ ย่อมเป็นเหมือนตกไปในปากของงูกัฏฐมุข คือย่อมแข็งกระด้างโดยส่วนเดียว

Pūtiyoti kuthito. Santattoti sabbaso tatto samuppannadāho. Sañchinnoti samantato chinno paramāṇubhedasañcuṇṇo āyasmato upasenattherassa sarīraṃ viya. Mahāvikārāni bhūtānīti mahāvikāravantāni bhūtāni mahābhūtānīti purimapade uttarapadalopena niddeso daṭṭhabbo. ‘‘Pathavī’’tiādinā sabbalokassa pākaṭānipi vipallāsaṃ muñcitvā yathāsabhāvato pariggaṇhane mahantena vāyāmena vinā na pariggaṇhantīti duviññeyyasabhāvattā ‘‘mahantānī’’ti vuccanti. Tāni hi suviññeyyāni. ‘‘Amahantānī’’ti mantvā ṭhitā tesaṃ duppariggahataṃ disvā [Pg.452] ‘‘aho mahantāni etānī’’ti jānātīti mahābhūtekadesatādīhi vā kāraṇehi mahābhūtāni. Etā hi dhātuyo mahābhūtekadesato, mahābhūtasāmaññato, mahābhūtasannissayato, mahābhūtabhāvato, mahābhūtapariyosānato cāti imehipi kāraṇehi ‘‘mahābhūtānī’’ti vuccanti.

บทว่า ปูติโย คือ เน่าเฟะ บทว่า สันตัตโต คือ ร้อนระอุโดยสิ้นเชิง มีความเร่าร้อนเกิดขึ้น บทว่า สัญฉินโน คือ ขาดโดยรอบ แหลกละเอียดโดยการแตกแห่งปรมาณู เหมือนสรีระของพระอุปเสนเถระผู้มีอายุ บทว่า มหาวิกาลานิ ภูตานิ พึงเห็นว่าเป็นการแสดงโดยลบบทหลังในบทหน้าว่า มหาวิกาลวันตานิ ภูตานิ เป็น มหาภูตานิ แม้ธาตุมีปฐวีธาตุเป็นต้น จะปรากฏแก่ชาวโลกทั้งปวง แต่เมื่อละความวิปลาสแล้ว จะกำหนดรู้ตามสภาวะโดยปราศจากความพยายามอันยิ่งใหญ่ไม่ได้ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า "มหันตานิ" (ยิ่งใหญ่) เพราะมีสภาวะที่รู้ได้ยาก จริงอยู่ ผู้ที่ดำรงอยู่โดยสำคัญว่าธาตุเหล่านั้นรู้ได้ง่าย ไม่ยิ่งใหญ่ ครั้นเห็นความที่ธาตุเหล่านั้นกำหนดรู้ได้ยาก จึงรู้ว่า "โอ้ ธาตุเหล่านี้ยิ่งใหญ่หนอ" หรือชื่อว่ามหาภูต เพราะเหตุทั้งหลายมีความเป็นส่วนหนึ่งของมหาภูตเป็นต้น จริงอยู่ ธาตุเหล่านี้ ท่านเรียกว่า "มหาภูต" แม้ด้วยเหตุเหล่านี้ คือ เพราะเป็นส่วนหนึ่งของมหาภูต (คือขันธ์ ๕), เพราะมีชื่อสามัญว่ามหาภูต, เพราะเป็นที่อาศัยของมหาภูต (คือบุคคลผู้ยิ่งใหญ่), เพราะมีความเป็นภูตอย่างมาก, และเพราะมีความสิ้นสุดลงที่มหาภูต (คือพระอรหันต์)

Tattha mahābhūtekadesatoti ‘‘bhūtamidanti, bhikkhave, samanupassathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.401) hi avisesena khandhapañcakaṃ ‘‘bhūta’’nti vuccati. Tattha yadidaṃ kāmabhave, rūpabhave, pañcavokārabhave, ekacce ca saññībhave pavattaṃ khandhapañcakaṃ, taṃ mahāvisayatāya ‘‘mahābhūta’’nti vattabbataṃ arahati. Pathavīādayo pana catasso dhātuyo tassa mahābhūtassa ekadesabhūtā ‘‘mahābhūtā’’ti vuccanti. Samudāyesu hi pavattavohārā avayavesupi dissanti yathā ‘‘samuddo diṭṭho, paṭo daḍḍho’’ti ca. Mahābhūtasamaññatoti tadadhīnavuttitāya bhavanti ettha upādārūpānīti bhūtāni, pathavīādayo catasso dhātuyo. Sā panāyametāsu bhūtasamaññā anaññatthavuttitāya upādārūpānaṃ aviparītaṭṭhā, lokassa cetā bahūpakārā, cakkhusamuddādīnaṃ nissayabhūtā cāti mahantāni bhūtānīti samaññāyiṃsu. Mahābhūtasannissayatoti mahantānaṃ mahānubhāvānaṃ mahāsammatamandhātuppabhutīnaṃ raññaṃ, sakkādīnaṃ devānaṃ, vepacittiādīnaṃ asurānaṃ, mahābrahmādīnaṃ brahmānaṃ, guṇato vā mahantānaṃ buddhānaṃ, paccekabuddhānaṃ, sāvakānaṃ upādāyupādāya vā sabbesampi bhūtānaṃ sattānaṃ nissayabhūtatāya mahantā bhūtā etesūti mahābhūtā. Cātumahābhūtiko hi nesaṃ kāyoti. Mahābhūtabhāvatoti bahubhūtabhāvato. Ayaṃ hi mahā-saddo ‘‘mahājano sannipatito’’tiādīsu bahubhāve dissati. Pathavīādayo ca dhātuyo ekasmimpi attabhāve aparimeyyappabhedā pavattanti. Tasmā mahantā bahū anekasatasahassappabhedā bhūtāti mahābhūtā. Mahābhūtapariyosānatoti mahābhūtassa vasena pariyosānappattito.

ในบรรดาเหตุผลเหล่านั้น เหตุผลว่าเพราะเป็นส่วนหนึ่งแห่งมหาภูตะนั้น มีอธิบายว่า จริงอยู่ ในพระบาลีเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงพิจารณาเห็นสิ่งนี้ว่าเป็นภูตะ’ (ม.ม. ๑๒/๔๐๑) ขันธ์ ๕ โดยไม่เจาะจง ท่านเรียกว่า ‘ภูตะ’ ในขันธ์ ๕ นั้น ขันธ์ ๕ ใดนี้ที่เป็นไปในกามภพ รูปภพ ปัญจโวการภพ และในสัญญีภพบางเหล่า ขันธ์ ๕ นั้นเพราะมีวิสัยกว้างขวาง จึงควรถูกเรียกว่า ‘มหาภูตะ’ ส่วนธาตุ ๔ มีปฐวีธาตุเป็นต้น เป็นส่วนหนึ่งของมหาภูตะ (คือขันธ์ ๕) นั้น จึงถูกเรียกว่า ‘มหาภูตะ’ เพราะว่า โวหารที่ใช้ในส่วนรวม ย่อมปรากฏแม้ในส่วนย่อย เหมือนอย่างโวหารว่า ‘ทะเลอันเราเห็นแล้ว’ และ ‘ผ้าถูกไฟไหม้แล้ว’ อีกนัยหนึ่ง เพราะชื่อว่าภูตะ อธิบายว่า อุปาทายรูปทั้งหลายย่อมมีในสิ่งเหล่านี้ เพราะอาศัยสิ่งเหล่านี้เป็นไป เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภูตะ ได้แก่ ธาตุ ๔ มีปฐวีธาตุเป็นต้น อนึ่ง ชื่อว่าภูตะนี้ในธาตุเหล่านี้ เพราะอุปาทายรูปทั้งหลายไม่ได้เกิดขึ้นในที่อื่น จึงมีความหมายไม่วิปริต และเพราะธาตุเหล่านี้มีอุปการะมากแก่โลก และเป็นที่อาศัยแห่งจักขุสมุฏฐานเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงได้ชื่อว่า มหาภูตะ คือ ภูตะที่ยิ่งใหญ่ อีกนัยหนึ่ง เพราะเป็นที่อาศัยของมหาภูตะ (สัตว์ผู้ยิ่งใหญ่) อธิบายว่า เพราะเป็นที่อาศัยของพระราชาผู้ยิ่งใหญ่ มีอานุภาพมาก มีพระเจ้ามหาสมมตราช พระเจ้ามันธาตุราชเป็นต้น, แห่งเทวดาทั้งหลายมีท้าวสักกะเป็นต้น, แห่งอสูรทั้งหลายมีเวปจิตติอสูรเป็นต้น, แห่งพรหมทั้งหลายมีมหาพรหมเป็นต้น, หรือเพราะคุณ แห่งพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกผู้ยิ่งใหญ่ทั้งหลาย หรือเพราะเป็นที่อาศัยของภูตะคือสัตว์ทั้งปวงโดยอาศัยแล้วอาศัยเล่า สัตว์ผู้ยิ่งใหญ่ทั้งหลายมีอยู่ในธาตุเหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า มหาภูตะ เพราะว่า กายของสัตว์เหล่านั้นประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ อีกนัยหนึ่ง เพราะมีความเป็นภูตะมาก อธิบายว่า เพราะมีความเป็นภูตะมาก จริงอยู่ มหาศัพท์นี้ย่อมปรากฏในความหมายว่ามาก ในประโยคเป็นต้นว่า ‘มหาชนประชุมกันแล้ว’ และธาตุทั้งหลายมีปฐวีธาตุเป็นต้น ย่อมเป็นไปมีประเภทนับไม่ถ้วนแม้ในอัตภาพเดียว เพราะเหตุนั้น ภูตะที่ยิ่งใหญ่ คือ มาก มีประเภทเป็นแสนเป็นล้าน เหตุนั้นจึงชื่อว่า มหาภูตะ อีกนัยหนึ่ง เพราะถึงซึ่งความสิ้นสุดโดยอำนาจแห่งมหาภูตะ (พระอรหันต์) อธิบายว่า เพราะถึงซึ่งความสิ้นสุดโดยอำนาจแห่งมหาภูตะ

‘‘Kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā;

Yo ca kālaghaso bhūto, sa bhūtapacaniṃ pacī’’ti. (jā. 1.2.190) –

กาลย่อมกินภูตะ (สัตว์) ทั้งปวงพร้อมกับตน ส่วนภูตะ (พระอรหันต์) ใดเป็นผู้กินกาล ภูตะนั้นย่อมเผาตัณหาที่เผาสัตว์

Hi [Pg.453] evamādīsu khīṇāsavo ‘‘bhūto’’ti vutto. So hi ucchinnabhavanettikatāya āyatiṃ appaṭisandhikattā ekantato ‘‘bhūto’’ti vuccati, na itare, bhavissantīti vohāraṃ anatītattā. Bhūto eva idha pūjāvasena ‘‘mahābhūto’’ti vutto yathā ‘‘mahākhīṇāsavo, mahāmoggallāno’’ti ca. Imāsañca dhātūnaṃ anādimati saṃsāre pabandhavasena pavattamānānaṃ yathāvuttassa mahābhūtasseva santāne pariyosānappatti, nāññatra. Tasmā mahābhūte bhūtā pariyosānaṃ pattāti mahābhūtā purimapade bhūta-saddassa lopaṃ katvā. Evametā dhātuyo mahābhūtekadesatādīhi mahābhūtāti veditabbā. Pathavīādīnaṃ kakkhaḷapaggharaṇādivisesalakkhaṇasamaṅgitā apariccattadhātulakkhaṇānaṃyevāti āha ‘‘dhātulakkhaṇaṃ anatītattā’’ti. Na hi sāmaññapariccāgena viseso, visesanirapekkhaṃ vā sāmaññaṃ pavattati. Tathā hi vadanti –

จริงอยู่ ในคาถาเป็นต้นอย่างนี้ พระขีณาสพท่านเรียกว่า ‘ภูตะ’ เพราะว่า พระขีณาสพนั้น เพราะมีตัณหาเครื่องนำไปสู่ภพอันตัดขาดแล้ว และเพราะไม่มีการปฏิสนธิในภพต่อไป จึงถูกเรียกว่า ‘ภูตะ’ (ผู้เป็นแล้ว) โดยส่วนเดียว ส่วนบุคคลอื่นหาเป็นเช่นนั้นไม่ เพราะยังไม่ล่วงพ้นโวหารว่า ‘จักมี จักเป็น’ ภูตะ (พระอรหันต์) นั่นแหละ ในที่นี้ ท่านเรียกว่า ‘มหาภูตะ’ โดยความหมายเชิงยกย่อง เหมือนคำว่า ‘พระมหาขีณาสพ’ และ ‘พระมหาโมคคัลลานะ’ และความถึงซึ่งความสิ้นสุดแห่งธาตุเหล่านี้ ที่เป็นไปโดยความสืบต่อในสงสารอันหาเบื้องต้นมิได้ ย่อมมีในสันดานของมหาภูตะ (พระอรหันต์) ดังที่กล่าวแล้วเท่านั้น ไม่มีในสันดานอื่น เพราะเหตุนั้น ภูตะ (ธาตุ) ทั้งหลายถึงซึ่งความสิ้นสุดในมหาภูตะ (พระอรหันต์) จึงเป็น ‘มหาภูตะ’ โดยลบ ภูตศัพท์ ในบทหน้าเสีย ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า ธาตุเหล่านี้ชื่อว่า มหาภูตะ เพราะเหตุทั้งหลายมีความเป็นส่วนหนึ่งแห่งมหาภูตะเป็นต้น ความที่ธาตุมีปฐวีธาตุเป็นต้น ประกอบด้วยวิเสสลักษณะ มีความแข็งและความไหลเป็นต้น ย่อมมีแก่สภาวะที่ไม่ละทิ้งธาตุลักษณะของตนเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะไม่ล่วงพ้นธาตุลักษณะ’ เพราะว่า วิเสสลักษณะจะเกิดขึ้นโดยละทิ้งสามานยลักษณะก็หาไม่ หรือสามานยลักษณะโดยไม่ขึ้นกับวิเสสลักษณะก็เป็นไปไม่ได้ จริงอยู่ ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Tamatthāpekkhato bhedaṃ, sasāmaññaṃ jahāti no;

Gaṇhāti saṃsayuppādā, samevekatthakaṃ dvaya’’nti.

เพราะอาศัยความหมายนั้น (สามานยลักษณะ) วิเสสลักษณะพร้อมกับสามานยลักษณะย่อมไม่ละทิ้งกัน เพราะความสงสัยเกิดขึ้น จึงย่อมถือเอาทั้งสองอย่างที่มีความหมายเป็นอันเดียวกันโดยเสมอกัน

Salakkhaṇadhāraṇena cāti yena salakkhaṇadhāraṇena ‘‘dhātuyo’’ti vuccanti, teneva ‘‘dhammā’’tipi vuccanti ubhayathāpi nissattanijjīvatāya eva vibhāvanato. Tenevāha – ‘‘chadhāturoyaṃ bhikkhu puriso, dhammesu dhammānupassī viharatī’’ti ca. Arūpānaṃ khaṇato rūpānaṃ khaṇassa nātiittaratāyāha ‘‘attano khaṇānurūpa’’nti. Dharaṇenāti ṭhānena, pavattanenāti attho. Khayaṭṭhenāti khaṇabhaṅgutāya. Bhayaṭṭhenāti udayavayapaṭipīḷanādinā sappaṭibhayatāya. Asārakaṭṭhenāti attasāravirahena.

และเพราะทรงไว้ซึ่งสภาวลักษณะของตน อธิบายว่า เพราะการทรงไว้ซึ่งสภาวลักษณะของตนใด จึงถูกเรียกว่า ‘ธาตุ’ เพราะการทรงไว้นั้นนั่นแหละ จึงถูกเรียกว่า ‘ธรรม’ ด้วย เพราะแสดงถึงความเป็นสภาวะที่มิใช่สัตว์ มิใช่ชีวะเหมือนกันทั้งสองอย่าง เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ บุรุษนี้มีธาตุ ๖’ และ ‘ย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่’ เพราะขณะของรูปไม่สั้นเกินไปกว่าขณะของอรูป ท่านจึงกล่าวว่า ‘สมควรแก่ขณะของตน’ คำว่า โดยการทรงไว้ มีความหมายว่า โดยการตั้งอยู่ โดยการเป็นไป คำว่า โดยความหมายว่าสิ้นไป หมายถึง เพราะมีความแตกสลายเป็นขณะๆ คำว่า โดยความหมายว่าเป็นภัย หมายถึง เพราะมีความเป็นภัยด้วยการเบียดเบียนจากความเกิดและความดับเป็นต้น คำว่า โดยความหมายว่าไม่มีสาระ หมายถึง เพราะปราศจากสาระคืออัตตา

353. Sahuppannāva etāti etā catasso dhātuyo saha uppannāva saha pavattamānāva samānakāle labbhamānāpi avakaṃsato sabbapariyantime utucittāhārasamuṭṭhānesu suddhaṭṭhake, kammajesu jīvitanavaketi ekekasmiṃ suddhaṭṭhakādikalāpepi padesena avinibbhuttā visuṃ visuṃ aniddisitabbaṭṭhānatāya. Yattha hi tissannaṃ dhātūnaṃ patiṭṭhāvasena [Pg.454] pathavī, tattheva tassā ābandhanaparipācanasamudīraṇavasena itarā. Esa nayo sesāsupi.

๓๕๓. คำว่า ธาตุเหล่านี้เกิดร่วมกัน อธิบายว่า ธาตุ ๔ เหล่านี้เกิดขึ้นพร้อมกัน เป็นไปพร้อมกัน แม้จะปรากฏในกาลเดียวกัน อย่างน้อยที่สุดในกลุ่มสุดท้ายที่สุด คือ ในสุทธัฏฐกกลาป ที่มีอุตุ จิต และอาหารเป็นสมุฏฐาน และในชีวิตนวกกลาป ที่มีกรรมเป็นสมุฏฐาน แม้ในแต่ละกลาป มีสุทธัฏฐกกลาปเป็นต้น ก็แยกกันไม่ได้โดยประเทศ (พื้นที่) เพราะมีที่ตั้งอันไม่อาจชี้ได้ว่าแยกจากกัน จริงอยู่ ในที่ใดมีปฐวีธาตุอยู่โดยเป็นที่ตั้งของธาตุ ๓ อย่าง ในที่นั้นนั่นแหละ ธาตุที่เหลือก็มีอยู่โดยทำหน้าที่เกาะกุม ทำให้สุก และผลักดันปฐวีธาตุนั้น นัยนี้มีแม้ในภูตรูปที่เหลือ

354. Purimā dve garukattā sabhāgā aññamaññanti adhippāyo. Ettha ca nanu pathaviyāpi lahubhāvo atthi. Tathā hi sā ‘‘kakkhaḷaṃ mudukaṃ saṇhaṃ pharusaṃ garukaṃ lahuka’’nti niddiṭṭhā, āpepi lahubhāvo labbhatevāti? Na, nippariyāyagarubhāvassa adhippetattā. Garubhāvo eva hi pathavīdhātuyā garutaraṃ upādāya lahubhāvoti pariyāyena vutto sītabhāvo viya tejodhātuyā. Yadi evaṃ rūpassa lahutāti kathaṃ? Ayampi vuttanayā eva lahutākāraṃ upādāya labbhanato. Na hi paricchedavikāralakkhaṇāni paramatthato labbhanti nipphannarūpānaṃ avatthāvisesasabhāvato. Tasmā paramatthasiddhaṃ garubhāvaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘purimā dve garukattā sabhāgā’’ti. ‘‘Tathā’’ti padena ‘‘sabhāgā’’ti imamatthaṃ upasaṃharati. ‘‘Dve’’ti pana idaṃ yathā ‘‘purimā’’ti ettha, evaṃ ‘‘pacchimā’’ti etthāpi ānetvā sambandhitabbaṃ. Visabhāgā garukalahukabhāvatoti adhippāyo. Yathā ca garukalahukabhāvehi, evaṃ peyyabhāvāpeyyabhāvehi ca sabhāgavisabhāgatā yojetabbā.

๓๕๔. อธิบายว่า ธาตุ 2 อย่างแรก (ปฐวีธาตุและอาโปธาตุ) มีส่วนเสมอกันและกัน เพราะมีความหนักเป็นสภาพ ก็ในข้อนี้ มีคำถามว่า แม้ปฐวีธาตุก็มีความเบามิใช่หรือ? จริงอย่างนั้น ปฐวีธาตุนั้นพระองค์ทรงแสดงไว้ว่า “แข็ง อ่อน ละเอียด หยาบ หนัก เบา” และแม้ในอาโปธาตุก็ย่อมได้ความเบามิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะทรงประสงค์เอาความหนักโดยไม่มีปริยาย (โดยตรง) จริงอยู่ ความหนักของปฐวีธาตุนั่นแหละ อาศัย (ปฐวีธาตุที่) หนักกว่า จึงถูกเรียกว่า “ความเบา” โดยปริยาย เหมือนความเย็นของเตโชธาตุ หากเป็นเช่นนั้น คำว่า “ลหุตาแห่งรูป” จะเป็นอย่างไร? แม้คำนี้ก็ย่อมได้โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ เพราะอาศัยอาการที่เบา จริงอยู่ ปริจเฉทรูป วิการรูป และลักขณรูป ย่อมไม่ได้โดยปรมัตถ์ เพราะมีสภาวะเป็นเพียงสภาวะพิเศษของนิปผันนรูป เพราะฉะนั้น พระองค์จึงทรงหมายเอาความหนักที่สำเร็จโดยปรมัตถ์ ตรัสว่า “ธาตุ 2 อย่างแรก มีส่วนเสมอกันเพราะมีความหนักเป็นสภาพ” ด้วยบทว่า “ตถา” ทรงรวบรวมเนื้อความนี้ว่า “มีส่วนเสมอกัน” ส่วนบทว่า “ทเว” นี้ พึงนำไปเชื่อมกับบทว่า “ปัจฉิมา” ด้วย เหมือนกับ (ที่เชื่อม) ในบทว่า “ปุริมา” ฉันนั้น อธิบายว่า “มีส่วนไม่เสมอกัน เพราะมีความหนักและความเบาเป็นสภาพ” และพึงประกอบความเป็นสภาคะและวิสภาคะด้วยภาวะที่ควรชั่งและไม่ควรชั่ง เหมือนกับ (ที่ประกอบ) ด้วยภาวะที่หนักและเบา ฉันนั้น

355. Ajjhattikā heṭṭhā vuttaajjhattikā, sattasantānapariyāpannāti attho. Viññāṇavatthu viññattiindriyānanti cakkhādīnaṃ channaṃ viññāṇavatthūnaṃ, dvinnaṃ viññattīnaṃ, itthipurisindriyajīvitindriyānañca. Ye pana ‘‘viññāṇavatthūti hadayavatthu gahita’’nti vadanti, tesaṃ indriya-ggahaṇena aṭṭhannampi rūpindriyānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. ‘‘Vuttaviparītappakārā’’ti idaṃ bāhirānaṃ dhātūnaṃ yathā sabbaso viññāṇavatthuviññattiindriyānaṃ anissayatā ca iriyāpathaviraho ca vuttavipariyāyo, evaṃ catusamuṭṭhānatāpīti katvā vuttaṃ, na lakkhaṇarūpassa viya kutocipi samuṭṭhānassa abhāvato utusamuṭṭhānatāya tāsaṃ. Lahutādinissayatāpi ajjhattikānaṃ dhātūnaṃ vattabbā, na vā vattabbā. Viññatti-ggahaṇaṃ hi lakkhaṇanti.

๓๕๕. (ธาตุ) ที่เป็นอัชฌัตติกะ คือ อัชฌัตติกธาตุที่กล่าวไว้ในเบื้องต้น ความว่า ที่นับเนื่องในสันดานของสัตว์ (ได้แก่) วิญญาณวัตถุ วิญญัติ และอินทรีย์ทั้งหลาย คือ วิญญาณวัตถุ 6 มีจักขุเป็นต้น, วิญญัติ 2, และอิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ ส่วนอาจารย์เหล่าใดกล่าวว่า “ด้วยบทว่า วิญญาณวัตถุ ทรงถือเอาหทยวัตถุ” ในมติของอาจารย์เหล่านั้น พึงทราบว่า ทรงถือเอารูปินทรีย์ทั้ง 8 ด้วยการถือเอาอินทรียศัพท์ คำว่า “มีประเภทตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว” นี้ ท่านกล่าวโดยทำนองว่า ความที่พาหิรธาตุทั้งหลายไม่เป็นที่อาศัยของวิญญาณวัตถุ วิญญัติ และอินทรีย์โดยสิ้นเชิง และความปราศจากอิริยาบถ เป็นสภาพตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้วฉันใด แม้ความไม่เป็นจตุสมุฏฐานก็ฉันนั้น (ท่าน) ไม่ได้กล่าว (ว่าไม่เป็นจตุสมุฏฐาน) เพราะไม่มีสมุฏฐานจากเหตุอะไรเลย เหมือนลักขณรูป เพราะพาหิรธาตุเหล่านั้นมีอุตุเป็นสมุฏฐาน แม้ความเป็นที่อาศัยของลหุตาทิรูปของอัชฌัตติกธาตุทั้งหลาย ก็ควรกล่าว หรือไม่ควรกล่าว (ตอบว่า) ไม่ควรกล่าว เพราะว่า การถือเอาวิญญัติรูปเป็นเครื่องหมาย (แสดงถึงลหุตาทิรูปแล้ว)

356. Itarāhīti āpotejovāyudhātūhi. Ekasaṅgahāti sajātisaṅgahena ekasaṅgahā. Samānajātiyānaṃ hi saṅgaho sahajātisaṅgaho. Tenāha ‘‘samuṭṭhānanānattābhāvato’’ti.

๓๕๖. บทว่า อิตราหิ ได้แก่ ด้วยอาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ บทว่า เอกสงฺคหา ได้แก่ มีการสงเคราะห์เป็นอันเดียวกันโดยสชาติสังคหะ (การสงเคราะห์ธรรมที่มีชาติเดียวกัน) จริงอยู่ การสงเคราะห์ธรรมทั้งหลายที่มีชาติเสมอกัน ชื่อว่า สชาติสังคหะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะไม่มีความต่างกันแห่งสมุฏฐาน”

357. Tiṇṇaṃ [Pg.455] mahābhūtānaṃ patiṭṭhā hutvā paccayo hotīti yehi mahābhūtehi sampiṇḍanavasena saṅgahitā, paripācanavasena anupālitā, samudīraṇavasena vitthambhitā ca, tesaṃ attanā sahajātānaṃ tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ patiṭṭhā hutvā tato eva sandhāraṇavasena avassayo hoti, vuttanayena vā patiṭṭhā hutvā sahajātādivasena paccayo hotīti. Esa nayo sesāsupi.

๓๕๗. ความว่า (ปฐวีธาตุ) เป็นที่ตั้งของมหาภูตรูป 3 แล้วเป็นปัจจัย คือ มหาภูตรูป 3 เหล่านั้น อันมหาภูตรูปเหล่าใด คือ (อาโปธาตุ) รวบรวมไว้โดยอาการเกาะกุม, (เตโชธาตุ) รักษาไว้โดยอาการทำให้สุก, และ (วาโยธาตุ) ค้ำจุนไว้โดยอาการเคลื่อนไหว, (ปฐวีธาตุ) เป็นที่ตั้งของมหาภูตรูป 3 เหล่านั้นที่เกิดร่วมกับตน แล้วเป็นที่อาศัยโดยอาการทรงไว้เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ หรืออีกนัยหนึ่ง เป็นที่ตั้งโดยนัยที่กล่าวแล้ว จึงเป็นปัจจัยโดยเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น นัยนี้พึงนำไปใช้แม้ในธาตุที่เหลือทั้งหลาย

358. Yadipi aññamaññaābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammāti heṭṭhā dhātūnaṃ asamannāhāratā dassitā eva, athāpi imināva nayena visuṃ kammaṭṭhānapariggaho kātabboti dassento ‘‘pathavīdhātu cetthā’’tiādimāha. Tattha pathavīdhātu cetthāti ca-saddo sampiṇḍanattho, tena ayampi eko manasikārappakāroti dīpeti. Etthāti etāsu dhātūsu. Ahaṃ ‘‘pathavīdhātū’’ti vā ‘‘paccayo homī’’ti vā na jānātīti attani viya attano kicce ca ābhogābhāvaṃ dassetvā upakārakassa viya upakattabbānampi ābhogābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘itarānipī’’tiādi vuttaṃ. Sabbatthāti sabbāsu dhātūsu, tatthāpi attakiccupakattabbabhedesu sabbesu.

๓๕๘. แม้ว่าความที่ธาตุทั้งหลายไม่มีการมนสิการถึงกันและกัน จะได้แสดงไว้แล้วในเบื้องต้นว่า “ธรรมเหล่านี้ปราศจากการนึกถึงและพิจารณากันและกัน” ก็จริง ถึงกระนั้น เมื่อจะทรงแสดงว่า “พึงทำการกำหนดกรรมฐานโดยเฉพาะด้วยนัยนี้แหละ” จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ปถวีธาตุ เจตฺถ” ในบทเหล่านั้น บทว่า “ปถวีธาตุ เจตฺถ” จ-ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวม ด้วย จ-ศัพท์นั้น ทรงแสดงว่า “แม้การมนสิการนี้ ก็เป็นประเภทหนึ่ง” บทว่า เอตฺถ ได้แก่ ในธาตุเหล่านี้ (ปฐวีธาตุ) ย่อมไม่รู้ว่า “เราคือปฐวีธาตุ” หรือ “เราเป็นปัจจัย” ดังนี้ ทรงแสดงความไม่มีการนึกถึงในตนและในกิจของตน เหมือน (แสดง) ในตนแล้ว เมื่อจะทรงแสดงความไม่มีการนึกถึงของธรรมที่ถูกอุปการะทั้งหลายด้วย เหมือน (ความไม่มีการนึกถึง) ของธรรมที่อุปการะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “อิตรานิปิ” บทว่า สพฺพตฺถ ได้แก่ ในธาตุทั้งปวง แม้ในธาตุเหล่านั้น ก็คือ ในกิจของตนและในธรรมที่ถูกอุปการะอันแตกต่างกันทั้งหมด

359. Paccayavibhāgatoti paccayadhammavibhāgato ceva paccayabhāvavibhāgato ca. ‘‘Paccayato’’ti hi iminā pathavīādīnaṃ aññāsādhāraṇo patiṭṭhābhāvādinā sesabhūtattayassa paccayabhāvo vutto. Idha pana yehi dhammehi pathavīādīnaṃ uppatti, tesaṃ pathavīādīnañca anavasesato paccayabhāvavibhāgo vuccatīti ayaṃ imesaṃ dvinnaṃ ākārānaṃ viseso. Kammanti kusalākusalaṃ rūpuppādakaṃ kammaṃ. Cittanti yaṃ kiñci rūpuppādakaṃ cittaṃ. Āhāroti ajjhattiko rūpuppādako āhāro. Utūti yo koci utu, atthato tejodhātu. Kammamevāti avadhāraṇaṃ samuṭṭhānasaṅkarābhāvadassanatthaṃ, tena akammajānampi kesañci kammassa pariyāyapaccayabhāvo dīpito hoti. Tathā hi vakkhati ‘‘kammapaccayacittasamuṭṭhāna’’ntiādi. Nanu ca kammasamuṭṭhānānaṃ kammato aññenapi paccayena bhavitabbanti? Bhavitabbaṃ, so pana kammagatikovāti paṭiyogīnivattanatthaṃ avadhāraṇaṃ kataṃ, tenāha ‘‘na cittādayo’’ti. Cittādisamuṭṭhānānanti etthāpi ayamattho yathārahaṃ vattabbo. Itareti cittādito [Pg.456] aññe. Janakapaccayoti samuṭṭhāpakataṃ sandhāya vuttaṃ, paccayo pana kammapaccayova. Vuttaṃ hi ‘‘kusalākusalā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.427).

๓๕๙. บทว่า ปจฺจยวิภาคโต ได้แก่ โดยการจำแนกปัจจยธรรม และโดยการจำแนกภาวะแห่งปัจจัย จริงอยู่ ด้วยบทว่า “ปจฺจยโต” นี้ ท่านได้กล่าวถึงความเป็นปัจจัยของปฐวีธาตุเป็นต้นแก่ภูตรูปที่เหลือ 3 อย่าง โดยความเป็นที่ตั้งเป็นต้น อันไม่ทั่วไปแก่ธาตุอื่น แต่ในบทนี้ ท่านกล่าวถึงการจำแนกความเป็นปัจจัยโดยไม่เหลือของธรรมทั้งหลายอันเป็นเหตุให้ปฐวีธาตุเป็นต้นเกิดขึ้น และของปฐวีธาตุเป็นต้นเหล่านั้น นี้คือความแตกต่างของอาการทั้งสองนี้ บทว่า กมฺมํ ได้แก่ กรรมที่เป็นกุศลและอกุศลอันทำให้รูปเกิดขึ้น บทว่า จิตฺตํ ได้แก่ จิตอย่างใดอย่างหนึ่งที่ทำให้รูปเกิดขึ้น บทว่า อาหาโร ได้แก่ อาหารภายในที่ทำให้รูปเกิดขึ้น บทว่า อุตุ ได้แก่ อุตุอย่างใดอย่างหนึ่ง โดยอรรถคือเตโชธาตุ การกำหนดในบทว่า กมฺมเมว มีเพื่อแสดงความไม่มีการปะปนกันแห่งสมุฏฐาน ด้วยการกำหนดนั้น ท่านได้แสดงความเป็นปัจจัยโดยปริยายของกรรม แม้แก่ธาตุบางอย่างที่ไม่ได้เกิดจากกรรม จริงอย่างนั้น ท่านจักกล่าวต่อไปว่า “จิตตสมุฏฐานมีกรรมเป็นปัจจัย” เป็นต้น ถามว่า ก็ธาตุที่มีกรรมเป็นสมุฏฐาน ควรจะมีปัจจัยอื่นนอกจากกรรมด้วยมิใช่หรือ? ตอบว่า ควรมี แต่ปัจจัยนั้นก็เป็นไปตามอำนาจของกรรมนั่นเอง ดังนั้น ท่านจึงทำการกำหนดเพื่อปฏิเสธปัจจัยที่เป็นคู่แข่ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ไม่ใช่จิตเป็นต้น” แม้ในบทว่า “จิตฺตาทิสมุฏฺฐานานํ” นี้ ก็พึงนำเนื้อความนี้ไปใช้ตามสมควร บทว่า อิตเร ได้แก่ ปัจจัยอื่นจากจิตเป็นต้น บทว่า ชนกปจฺจโย ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นผู้ให้เกิด แต่ปัจจัย (ในที่นี้) ได้แก่ กัมมปัจจัยเท่านั้น จริงอยู่ พระองค์ตรัสไว้ว่า “เจตนาที่เป็นกุศลและอกุศล เป็นปัจจัยแก่วิปากขันธ์ทั้งหลายและกฏัตตารูปทั้งหลาย ด้วยอำนาจกัมมปัจจัย”

Sesānanti cittādisamuṭṭhānānaṃ. Pariyāyato upanissayapaccayo hotīti paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.1.9) arūpānaṃyeva upanissayapaccayassa āgatattā nippariyāyena rūpadhammānaṃ upanissayapaccayo natthi. Sutte pana ‘‘puggalaṃ upanissāya vanasaṇḍaṃ upanissāyā’’ti vacanato suttantikapariyāyena vinā abhāvo upanissayapaccayoti veditabbo. Cittaṃ janakapaccayo hotīti sahajātanissayāhārādivasena paccayo hontaṃ cittaṃ samuṭṭhāpakataṃ upādāya ‘‘janakapaccayo hotī’’ti vuttaṃ. Āhārautūsupi eseva nayo.

บทว่า เสสานํ ได้แก่ แก่ธาตุทั้งหลายที่มีจิตเป็นต้นเป็นสมุฏฐาน. เพราะในคัมภีร์ปัฏฐาน มีมาแต่อุปนิสสยปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้นว่า "โดยปริยาย เป็นอุปนิสสยปัจจัย" ฉะนั้น โดยนิปปริยาย อุปนิสสยปัจจัยแก่รูปธรรมทั้งหลายจึงไม่มี. ส่วนในพระสูตร เพราะมีพระดำรัสว่า "อาศัยบุคคล อาศัยป่าทึบ" เป็นต้น พึงทราบว่า โดยสุตตันตปริยาย ความเป็นสิ่งที่ขาดไม่ได้ (คือ ความที่เว้นแล้วไม่มี) ชื่อว่า อุปนิสสยปัจจัย. ที่กล่าวว่า "จิตเป็นชนกปัจจัย" นั้น ท่านอาศัยความเป็นสมุฏฐาปกะ (ตัวทำให้เกิด) ของจิตที่เป็นปัจจัยด้วยอำนาจแห่งสหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย และอาหารปัจจัยเป็นต้น จึงกล่าวว่า "เป็นชนกปัจจัย". แม้ในอาหารและอุตุ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

Evaṃ kammādīnaṃ paccayadhammānaṃ vasena dhātūsu paccayavibhāgaṃ dassetvā idāni taṃsamuṭṭhānānaṃ dhātūnampi vasena paccayavibhāgaṃ dassento paṭhamaṃ tāva ‘‘kammasamuṭṭhānaṃ mahābhūta’’ntiādinā uddisitvā puna ‘‘tattha kammasamuṭṭhānā pathavīdhātū’’tiādinā niddisati. Tattha kammasamuṭṭhānā pathavīdhātūti ‘‘kammasamuṭṭhānaṃ mahābhūta’’nti ettha sāmaññato vuttā kammajapathavīdhātu. Kammasamuṭṭhānānaṃ itarāsanti kammajānaṃ āpodhātuādīnaṃ tissannaṃ dhātūnaṃ sahuppattiyā attano upakārakānaṃ tāsaṃ upakārakato, ādhārabhāvato, uppādato yāva bhaṅgādharaṇato, vigamābhāvato ca sahajātaaññamaññanissayaatthiavigatavasena ceva patiṭṭhāvasena ca paccayo hoti, hontī ca kammaṃ viya attano, tāsañca na janakavasena paccayo hoti asamuṭṭhāpakattā tāsaṃ. Kāmañcettha nissayapaccaya-ggahaṇeneva patiṭṭhābhāvo saṅgahito, pathavīdhātuyā pana anaññasādhāraṇakiccaṃ sahajātānaṃ patiṭṭhābhāvoti imaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘patiṭṭhāvasena cā’’ti visuṃ katvā vuttaṃ. Ābandhanavasena cātiādīsupi eseva nayo. Tisantatimahābhūtānanti utucittāhārasamuṭṭhānānaṃ catumahābhūtānaṃ aññamaññaṃ avokiṇṇānaṃ, avicchedena pavattiṃ upādāya santatīti santatiggahaṇaṃ. Pathavīdhātuyā patiṭṭhābhāvo nāma sahajātānaṃ dhammānaṃyevāti āha ‘‘na patiṭṭhāvasenā’’ti. Na ābandhanavasenātiādīsupi eseva nayo. Etthāti [Pg.457] etesu kammasamuṭṭhānamahābhūtesu. ‘‘Cittasamuṭṭhānā pathavīdhātu cittasamuṭṭhānānaṃ itarāsa’’ntiādīsu sukaro tantinayo netunti ‘‘cittaāhāra…pe… eseva nayo’’ti atidisati.

ครั้นทรงแสดงการจำแนกปัจจัยในธาตุทั้งหลายโดยอำนาจแห่งปัจจยธรรมมีกรรมเป็นต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการจำแนกปัจจัยโดยอำนาจแห่งธาตุทั้งหลายที่มีกรรมเป็นต้นนั้นเป็นสมุฏฐานบ้าง เบื้องต้นจึงทรงแสดงโดยย่อด้วยคำว่า "กัมมสมุฏฺฐานํ มหาภูตํ" เป็นต้นแล้ว จึงทรงแสดงโดยพิสดารอีกด้วยคำว่า "ตตฺถ กัมมสมุฏฺฐานา ปถวีธาตุ" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตตฺถ กัมมสมุฏฺฐานา ปถวีธาตุ ได้แก่ ปฐวีธาตุอันเกิดแต่กรรม ที่ท่านกล่าวไว้โดยทั่วไปในบทว่า "กัมมสมุฏฺฐานํ มหาภูตํ" นั้น. บทว่า กัมมสมุฏฺฐานานํ อิตราสํ (ปฐวีธาตุเป็นปัจจัยแก่ธาตุที่เหลืออันมีกรรมเป็นสมุฏฐาน) คือ เป็นปัจจัยแก่ธาตุ ๓ ที่เหลือมีอาโปธาตุเป็นต้นอันเกิดแต่กรรม ซึ่งอุปการะแก่ตนโดยการเกิดขึ้นพร้อมกัน ด้วยอำนาจแห่งสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย เพราะอุปการะแก่ธาตุ ๓ เหล่านั้น เพราะเป็นที่ตั้งอาศัย เพราะทรงไว้ตั้งแต่เกิดจนถึงดับ และเพราะไม่มีการปราศจากไป และเป็นปัจจัยด้วยอำนาจแห่งความเป็นที่ตั้ง. และ (ปฐวีธาตุนั้น) แม้จะเป็นปัจจัยอยู่ ก็ไม่ได้เป็นปัจจัยโดยความเป็นชนกะ (ผู้ให้เกิด) แก่ตนและแก่ธาตุ ๓ เหล่านั้นเหมือนกรรม เพราะไม่ได้ทำให้ธาตุเหล่านั้นเกิดขึ้น. อันที่จริง แม้ในบทนี้ ความเป็นที่ตั้งก็เป็นอันสงเคราะห์เข้าแล้วด้วยการถือเอาเพียงนิสสยปัจจัย แต่เพื่อจะแสดงความพิเศษนี้ว่า "กิจที่ไม่ทั่วไปแก่ธาตุอื่นของปฐวีธาตุ คือ ความเป็นที่ตั้งแห่งสหชาตธรรมทั้งหลาย" ท่านจึงแยกกล่าวไว้ว่า "ปฏิฏฺฐาวเสนา จ" (และด้วยอำนาจแห่งความเป็นที่ตั้ง). แม้ในบทว่า "อาพนฺธนวเสนา จ" เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ติสนฺตติมหาภูตานํ (แห่งมหาภูตรูป ๓ ที่เป็นสันตติ) ท่านถือเอาคำว่า สันตติ โดยอาศัยความเกิดขึ้นสืบต่อไม่ขาดสายของมหาภูตรูป ๔ ที่มีอุตุ จิต และอาหารเป็นสมุฏฐาน ซึ่งไม่ระคนกันและกัน. ท่านกล่าวว่า "น ปฏิฏฺฐาวเสนาติ" (ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งความเป็นที่ตั้ง) เพราะความเป็นที่ตั้งของปฐวีธาตุนั้นมีแก่สหชาตธรรมทั้งหลายเท่านั้น. แม้ในบทว่า "น อาพนฺธนวเสนาติ" เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า เอตฺถ ได้แก่ ในกรรมสมุฏฐานมหาภูตเหล่านี้. ท่านแสดงเลยไป (อติเทส) ว่า "จิตฺตอาหาร...เป... เอเสว นโย" (ในจิตตสมุฏฐานและอาหารสมุฏฐาน...เป... ก็นัยนี้เหมือนกัน) เพราะในบทว่า "จิตฺตสมุฏฺฐานา ปถวีธาตุ จิตฺตสมุฏฺฐานานํ อิตราสํ" เป็นต้น นัยแห่งบาลี (ตันตินัย) นำไปได้ง่าย.

Sahajātādipaccayavasappavattāsu ca panāti ettha ca-saddo samuccayattho, pana-saddo visesattho, tadubhayena ca yathāvuttasahajātādipaccayehi pavattamānā dhātuyo iminā visesena pavattantīti imamatthaṃ dīpeti.

ในบทว่า สหชาตาทิปจฺจยวสปฺปวตฺตาสุ จ ปนาติ นี้ จ-ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวม (สมุจจยัตถะ), ปน-ศัพท์ มีอรรถว่าพิเศษ (วิเสสัตถะ), และด้วยศัพท์ทั้งสองนั้น ย่อมแสดงเนื้อความนี้ว่า ธาตุทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว ย่อมเป็นไปโดยความพิเศษนี้.

Idāni taṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘ekaṃ paṭiccā’’tigāthamāha. Tattha ekaṃ dhātuṃ paṭicca tisso dhātuyo catudhā sampavattanti, tisso dhātuyo paṭicca ekāva dhātu catudhā sampavattati, dve dhātuyo paṭicca dve dhātuyo chadhā sampavattantīti yojanā. Attho pana pathavīādīsu ekekissā paccayabhāve itarāsaṃ tissannaṃ tissannaṃ paccayuppannatāti ayameko catukko, tissannaṃ tissannaṃ paccayabhāve itarāya ekekissā paccayuppannatāti ayamaparo catukko, paṭhamadutiyā, tatiyacatutthā, paṭhamatatiyā, dutiyacatutthā, paṭhamacatutthā, dutiyatatiyāti imāsaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ paccayabhāve tattha tattha itarāsaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ paccayuppannatāti ayameko chakko. Evaṃ paccayabhāvena catudhā, chadhā ca pavattamānānaṃ ekakadvikatikavasena tikadukaekakavasena ca yathākkamaṃ paccayapaccayuppannatāvibhāgo veditabbo. Ayañca paccayabhāvo sahajātaaññamaññanissayaatthiavigatapaccayavasena, tatthāpi ca aññamaññamukheneva veditabbo. Yaṃ sandhāya vuttaṃ paṭiccavāre ‘‘ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā, tayo mahābhūte paṭicca ekaṃ mahābhūtaṃ, dve mahābhūte paṭicca dve mahābhūtā uppajjantī’’ti (paṭṭhā. 1.1.53).

บัดนี้ เพื่อจะแสดงความพิเศษนั้น ท่านจึงกล่าวคาถาว่า เอกํ ปฏิจฺจ เป็นต้น. ในคาถานั้น พึงประกอบความดังนี้: อาศัยธาตุหนึ่ง ธาตุ ๓ ย่อมเป็นไปโดยอาการ ๔, อาศัยธาตุ ๓ ธาตุเดียวเท่านั้นย่อมเป็นไปโดยอาการ ๔, อาศัยธาตุ ๒ ธาตุ ๒ ย่อมเป็นไปโดยอาการ ๖. ส่วนอรรถมีดังนี้: ในบรรดาปฐวีธาตุเป็นต้น เมื่อธาตุอย่างใดอย่างหนึ่งเป็นปัจจัย ความเป็นปัจจยุปบันของธาตุที่เหลือ ๓ อย่าง ๓ อย่าง นี้เป็นจตุกกะ (หมวด ๔) หนึ่ง. เมื่อธาตุ ๓ อย่าง ๓ อย่างเป็นปัจจัย ความเป็นปัจจยุปบันของธาตุที่เหลืออย่างละ ๑ นี้เป็นจตุกกะอีกหมวดหนึ่ง. เมื่อธาตุ ๒ อย่าง ๒ อย่างเหล่านี้ คือ (๑) ปฐวีกับอาโป (๒) เตโชกับวาโย (๓) ปฐวีกับเตโช (๔) อาโปกับวาโย (๕) ปฐวีกับวาโย (๖) อาโปกับเตโช เป็นปัจจัย ความเป็นปัจจยุปบันของธาตุที่เหลือ ๒ อย่าง ๒ อย่างในคู่นั้นๆ นี้เป็นฉักกะ (หมวด ๖) หนึ่ง. พึงทราบการจำแนกความเป็นปัจจัยและปัจจยุปบันของธาตุทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยความเป็นปัจจัยโดยอาการ ๔ และโดยอาการ ๖ อย่างนี้ ตามลำดับโดยอำนาจแห่งหมวด ๑ หมวด ๒ หมวด ๓ (ฝ่ายปัจจัย) และโดยอำนาจแห่งหมวด ๓ หมวด ๒ หมวด ๑ (ฝ่ายปัจจยุปบัน). และพึงทราบความเป็นปัจจัยนี้โดยอำนาจแห่งสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. และแม้ในปัจจัยเหล่านั้น ก็พึงทราบโดยมีอัญญมัญญปัจจัยเป็นหลัก. ซึ่งท่านมุ่งหมายกล่าวไว้ในปฏิจจวารว่า "อาศัยมหาภูตรูป ๑ มหาภูตรูป ๓ ย่อมเกิดขึ้น, อาศัยมหาภูตรูป ๓ มหาภูตรูป ๑ ย่อมเกิดขึ้น, อาศัยมหาภูตรูป ๒ มหาภูตรูป ๒ ย่อมเกิดขึ้น".

Abhikkamapaṭikkamādīti ādi-saddena ādānavissajjanādikāyikakiriyākaraṇassa saṅgaho daṭṭhabbo. Uppīḷanassa paccayo hoti ghaṭṭanakiriyāya pathavīdhātuvasena sijjhanato. Sāvāti pathavīdhātuyeva. Āpodhātuyā anugatā āpodhātuyā tattha appadhānabhāvaṃ, pathavīdhātuyā ca padhānabhāvanti patiṭṭhābhāve viya patiṭṭhāpanepi sātisayakiccattā tassā patiṭṭhāpanassa pādaṭṭhapanassa paccayo hotīti [Pg.458] sambandho. Avakkhepanassāti adhonikkhipanassa. Tattha ca garutarasabhāvāya āpodhātuyā sātisayo byāpāroti āha ‘‘pathavīdhātuyā anugatā āpodhātū’’ti. Tathā uddhaṅgatikā tejodhātūti uddharaṇe vāyodhātuyā tassā anugatabhāvo vutto. Tiriyaṃ gatikāya vāyodhātuyā atiharaṇavītiharaṇesu sātisayo byāpāroti tejodhātuyā tassā anugatabhāvo gahito. Tattha ṭhitaṭṭhānato abhimukhaṃ pādassa haraṇaṃ atiharaṇaṃ, purato haraṇaṃ. Tato thokaṃ vītikkamma haraṇaṃ vītiharaṇaṃ, passato haraṇaṃ.

ในคำว่า อภิกฺกมปฏิกฺกมาทีติ พึงทราบการสงเคราะห์การทำกายิกกิริยา มีการรับและการปล่อยเป็นต้น ด้วยอาทิศัพท์ (ปถวีธาตุ) เป็นปัจจัยแห่งการบีบคั้น เพราะสำเร็จได้ด้วยอำนาจปถวีธาตุในกิริยาที่กระทบ คำว่า สา ได้แก่ ปถวีธาตุนั่นเอง (ปถวีธาตุนั้น) อันอาโปธาตุคล้อยตามแล้ว (ในอรรถกถาจึงอธิบายว่า) ในการวางเท้านั้น ความที่อาโปธาตุไม่เป็นประธาน และความที่ปถวีธาตุเป็นประธาน (ย่อมมี) ฉะนั้น เพราะมีความเป็นผู้มีกิจพิเศษ แม้ในการตั้งลง เหมือนในความเป็นที่ตั้ง จึงมีความเกี่ยวข้องดังนี้ว่า ปถวีธาตุนั้นเป็นปัจจัยแห่งการตั้งลง คือการวางเท้า คำว่า อวกฺเขปนสฺส ได้แก่ แห่งการวางลง และในกิริยานั้น อาโปธาตุซึ่งมีสภาวะหนักกว่า มีหน้าที่พิเศษ ท่านจึงกล่าวว่า "อาโปธาตุอันปถวีธาตุคล้อยตามแล้ว" ในทำนองเดียวกัน เตโชธาตุมีปกติเคลื่อนไปเบื้องบน ฉะนั้น ในการยกขึ้น ท่านจึงกล่าวถึงความที่วาโยธาตุอันเตโชธาตุนั้นคล้อยตามแล้ว วาโยธาตุมีปกติเคลื่อนไปในแนวขวาง มีหน้าที่พิเศษในการก้าวไปข้างหน้าและการก้าวเลยไป ฉะนั้น ท่านจึงถือเอาความที่วาโยธาตุนั้นอันเตโชธาตุคล้อยตามแล้ว ในบรรดากิริยาสองอย่างนั้น การนำเท้าไปข้างหน้าจากที่ที่ยืนอยู่ ชื่อว่า อติหรณะ คือการนำไปข้างหน้า การนำเท้าก้าวล่วงที่นั้นไปเล็กน้อย ชื่อว่า วีติหรณะ คือการนำไปด้านข้าง

Ekekena mukhenāti ‘‘patthaṭattā pathavī’’tiādinā (visuddhi. 1.347) vibhattesu terasasu ākāresu ekekena dhātūnaṃ pariggaṇhanamukhena. Svāyanti so ayaṃ upacārasamādhi. Kathaṃ panassa vavatthānapariyāyoti āha ‘‘catunnaṃ dhātūna’’ntiādi.

บทว่า เอเกเกน มุเขนาติ ความว่า โดยนัยแห่งการกำหนดธาตุทั้งหลายทีละอย่างๆ ในอาการ ๑๓ อย่างที่จำแนกไว้ด้วยคำเป็นต้นว่า "ปถวีธาตุโดยความเป็นของแผ่ไป" (วิสุทธิ. ๑/๓๔๗) บทว่า สฺวายํ ได้แก่ อุปจารสมาธินี้ ถามว่า ก็สมาธินี้มีชื่อว่าววัตถานได้อย่างไร? (พระอรรถกถาจารย์) จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า จตุนฺนํ ธาตูนํ ดังนี้

360. Idāni imissā bhāvanāya ānisaṃse dassetuṃ ‘‘idañca panā’’tiādi vuttaṃ. Suññataṃ avagāhatīti dhātumattatādassanena rūpakāyassa anattakataṃ vavatthāpayato tadanusārena nāmakāyassāpi anattakatā supākaṭā hotīti sabbaso attasuññataṃ pariyogāhati tattha patiṭṭhahati. Sattasaññaṃ samugghātetīti tato eva ‘‘satto poso itthī puriso’’ti evaṃ pavattaṃ ayāthāvasaññaṃ ugghāteti samūhanati. Vāḷamigayakkharakkhasādivikappaṃ anāvajjamānoti sasantāne viya parasantānepi dhātumattatāya sudiṭṭhattā khīṇāsavo viya ‘‘ime sīhabyagghādayo vāḷamigā, ime yakkharakkhasā’’ti evamādivikappaṃ akaronto bhayabheravaṃ sahati abhibhavati. Yathāvuttavikappanāpajjanaṃ hi bhayabheravasahanassa kāraṇaṃ vuttaṃ. Ugghāto uppilāvitattaṃ. Nigghāto dīnabhāvappatti. Mahāpañño ca pana hoti dhātuvasena kāye sammadeva ghanavinibbhogassa karaṇato. Tathā hidaṃ kammaṭṭhānaṃ buddhicaritassa anukūlanti vuttaṃ, sugatiparāyaṇo vā indriyānaṃ aparipakkatāyanti adhippāyo.

๓๖๐. บัดนี้ เพื่อจะแสดงอานิสงส์ของภาวนานี้ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อิทญฺจ ปนาติ บทว่า สุญฺญตํ อวคาหติ ความว่า เมื่อโยคีกำหนดความเป็นอนัตตาของรูปกายด้วยการเห็นว่าเป็นเพียงธาตุ ความเป็นอนัตตาของนามกายก็ย่อมปรากฏชัดเจนตามนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงหยั่งลงสู่ความว่างจากอัตตาทั้งปวง ตั้งมั่นอยู่ในสุญญตานั้น บทว่า สตฺตสญฺญํ สมุคฺฆาเตติ ความว่า เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ท่านจึงถอนขึ้น คือกำจัดเสียซึ่งสัญญาที่ไม่เป็นไปตามจริง อันเป็นไปอย่างนี้ว่า "สัตว์ บุคคล หญิง ชาย" บทว่า วาฬมิคยกฺขรกฺขสาทิวิกปฺปํ อนาวชฺชมาโนติ ความว่า เพราะได้เห็นความเป็นเพียงธาตุอย่างดีแล้ว แม้ในสันดานของผู้อื่นเหมือนในสันดานของตน จึงไม่ทำความวิตกต่างๆ เป็นต้นว่า "เหล่านี้คือสัตว์ร้ายมีราชสีห์และเสือโคร่งเป็นต้น, เหล่านี้คือยักษ์และรากษส" เป็นดุจพระขีณาสพ ย่อมอดกลั้น คือครอบงำภัยและความหวาดเสียวได้ จริงอยู่ การไม่เข้าถึงความวิตกที่กล่าวแล้ว ท่านกล่าวว่าเป็นเหตุแห่งการอดกลั้นภัยและความหวาดเสียว อุคฆาตะ คือ ความฟูขึ้น นิคฆาตะ คือ การถึงความเป็นผู้ท้อแท้ อีกอย่างหนึ่ง ท่านย่อมเป็นผู้มีปัญญามาก เพราะทำการแยกแยะส่วนที่ตันในกายโดยความเป็นธาตุได้เป็นอย่างดี จริงดังนั้น กรรมฐานนี้ท่านกล่าวว่าเหมาะแก่ผู้มีพุทธิจริต หรือมีความเห็นว่า (หากอินทรีย์ยังไม่แก่กล้า) ก็ย่อมมีสุคติเป็นที่ไปในเบื้องหน้า

Ekūnavīsatibhāvanānayapaṭimaṇḍitassa

(แห่งจตุธาตุววัตถาน) อันประดับแล้วด้วยนัยแห่งภาวนา ๑๙ ประการ

Catudhātuvavatthānaniddesassa līnatthavaṇṇanā niṭṭhitā.

ลีนัตถวรรณนาแห่งจตุธาตุววัตถานนิทเทส จบแล้ว

361. ‘‘Ko [Pg.459] samādhī’’tiādinā sarūpādipucchā yāvadeva vibhāgāvabodhanatthā. Sarūpādito hi ñātassa pabhedo vuccamāno suviññeyyo hoti saṅkhepapubbakattā vitthārassa, vitthāravidhinā ca saṅkhepavidhi saṅgayhatīti ‘‘samādhissa vitthāraṃ bhāvanānayañca dassetu’’nti vuttaṃ. Atha vā ‘‘ko samādhī’’tiādināpi samādhisseva pakārabhedo dassīyati, bhāvanānisaṃsopi bhāvanānayanissito evāti adhippāyena ‘‘vitthāraṃ bhāvanānayañca dassetu’’nti vuttaṃ. Sabbappakāratoti palibodhupacchedādikassa sabbassa bhāvanāya pubbakiccassa karaṇappakārato ceva sabbakammaṭṭhānabhāvanāvibhāvanato ca.

๓๖๑. คำถามถึงสรูปเป็นต้นด้วยคำว่า โก สมาธิ มีขึ้นเพียงเพื่อประโยชน์แก่การเข้าใจในส่วนจำแนก จริงอยู่ เมื่อประเภทของธรรมที่ทราบแล้วโดยสรูปเป็นต้นถูกกล่าวอยู่ ย่อมเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย เพราะความพิสดารมีความย่อเป็นเบื้องหน้า และวิธีโดยย่อก็ถูกสงเคราะห์เข้าด้วยวิธีโดยพิสดาร ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อจะแสดงความพิสดารและนัยแห่งภาวนาของสมาธิ" อีกอย่างหนึ่ง แม้ด้วยคำถามเป็นต้นว่า โก สมาธิ ประเภทต่างๆ ของสมาธิเท่านั้นย่อมถูกแสดง และด้วยความมุ่งหมายว่า แม้อานิสงส์ของภาวนาก็อาศัยนัยแห่งภาวนาเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อจะแสดงความพิสดารและนัยแห่งภาวนา" บทว่า สพฺพปฺปการโต ความว่า ทั้งโดยอาการทำบุพพกิจทั้งปวงของภาวนา มีการตัดปลิโพธเป็นต้น และโดยการชี้แจงภาวนาในกรรมฐานทั้งปวง

‘‘Samattā hotī’’ti vatvā tameva samattabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘duvidhoyevā’’tiādi vuttaṃ. Idha adhippeto samādhīti lokiyasamādhiṃ āha. Dasasu kammaṭṭhānesūti yāni heṭṭhā ‘‘upacārāvahānī’’ti vuttāni dasa kammaṭṭhānāni, tesu. Appanāpubbabhāgacittesūti appanāya pubbabhāgacittesu aṭṭhannaṃ jhānānaṃ pubbabhāgacittuppādesu. Ekaggatāti ekāvajjanavīthiyaṃ, nānāvajjanavīthiyañca ekaggatā. Avasesakammaṭṭhānesūti ‘‘appanāvahānī’’ti vuttesu tiṃsakammaṭṭhānesu.

ครั้นกล่าวว่า "ย่อมเป็นอันบริบูรณ์" แล้ว เพื่อจะชี้แจงความบริบูรณ์นั้นนั่นเทียว ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ทุวิโธเยวาติ บทว่า สมาธิที่ประสงค์ในที่นี้ ท่านหมายถึงโลกิยสมาธิ บทว่า ทสสุ กมฺมฏฺฐาเนสุ ได้แก่ ในกรรมฐาน ๑๐ อย่างที่ท่านกล่าวไว้ในเบื้องต้นว่า "เป็นเหตุนำมาซึ่งอุปจารสมาธิ" บทว่า อปฺปนาปุพฺพภาคจิตฺเตสุ ได้แก่ ในบุพพภาคจิตของอัปปนา คือในจิตตุปบาทอันเป็นบุพพภาคของฌาน ๘ บทว่า เอกคฺคตา ได้แก่ ความเป็นหนึ่ง (แห่งจิต) ทั้งในอาวัชชนวิถีเดียว และในอาวัชชนวิถีต่างๆ บทว่า อวเสสกมฺมฏฺฐาเนสุ ได้แก่ ในกรรมฐาน ๓๐ ที่ท่านกล่าวว่า "เป็นเหตุนำมาซึ่งอัปปนา"

Samādhiānisaṃsakathāvaṇṇanā

วรรณนาสมาธิอานิสงส์กถา

362. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkhabhūto attabhāvo, tattha sukhavihāro diṭṭhadhammasukhavihāro. Kāmaṃ ‘‘samāpajjitvā’’ti etena appanāsamādhiyeva vibhāvito, ‘‘ekaggacittā’’ti pana padena upacārasamādhinopi gahaṇaṃ hotīti tato nivattanatthaṃ ‘‘appanāsamādhibhāvanā’’ti vuttaṃ. Na kho paneteti ete bāhirakabhāvitā jhānadhammā cittekaggatāmattakarā. Ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane ‘‘sallekhā’’ti na vuccanti kilesānaṃ sallekhanapaṭipadā na hotīti katvā, sāsane pana avihiṃsādayopi sallekhāva lokuttarapādakattā.

๓๖๒. อัตภาพที่ประจักษ์อยู่ เรียกว่า ทิฏฐธรรม, การอยู่เป็นสุขในอัตภาพนั้น ชื่อว่า ทิฏฐธรรมสุขวิหาร จริงอยู่ว่า โดยบทว่า สมาปชฺชิตฺวา นี้ ท่านชี้แจงถึงอัปปนาสมาธิเท่านั้น แต่โดยบทว่า เอกคฺคจิตฺตา ก็มีการถือเอาแม้ซึ่งอุปจารสมาธิได้ ฉะนั้น เพื่อจะกันอุปจารสมาธินั้นออกไป ท่านจึงกล่าวว่า อปฺปนาสมาธิภาวนา บทว่า น โข ปเนเต ความว่า ฌานธรรมเหล่านี้ที่บุคคลภายนอก (ศาสนา) เจริญแล้ว เป็นเพียงธรรมที่ทำให้จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง ในวินัยของพระอริยเจ้า คือในศาสนาของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า ฌานธรรมเหล่านั้นไม่ถูกเรียกว่า "สัลเลขะ" เพราะทำความเข้าใจว่า ไม่ใช่ปฏิปทาขัดเกลากิเลส แต่ในพระศาสนานี้ แม้ธรรมมีอวิหิงสาเป็นต้น ก็ชื่อว่าสัลเลขะทีเดียว เพราะเป็นบาทฐานของโลกุตตรธรรม

Sambādheti taṇhāsaṃkilesādinā saṃkiliṭṭhatāya paramasambādhe ativiya saṅkaṭaṭṭhānabhūte saṃsārappavatte. Okāsādhigamanayenāti atthapaṭilābhayoggassa navamakhaṇasaṅkhātassa okāsassa adhigamanayena. Tassa [Pg.460] hi dullabhatāya appanādhigamampi anadhigamayamāno saṃvegabahulo puggalo upacārasamādhimhiyeva ṭhatvā vipassanāya kammaṃ karoti ‘‘sīghaṃ saṃsāradukkhaṃ samatikkamissāmī’’ti.

คำว่า สมฺพาเธติ ย่อมเบียดเบียน คือ ในความเป็นไปแห่งสงสารอันคับแคบอย่างยิ่ง ซึ่งเป็นสถานที่คับแคบอย่างยิ่ง เพราะความที่เศร้าหมองแล้วด้วยกิเลสมีตัณหาเป็นต้น. บทว่า โอกาสาธิคมนเยนาติ ความว่า โดยนัยคือการได้ซึ่งโอกาสอันนับว่านวมขณะ (ขณะที่ ๙) อันสมควรแก่การได้ประโยชน์. จริงอยู่ เพราะโอกาสนั้นหาได้ยาก บุคคลผู้มากด้วยความสังเวช แม้การได้อัปปนาสมาธิก็ไม่รอคอย ตั้งอยู่ในอุปจารสมาธิเท่านั้นแล้ว ย่อมกระทำความเพียรในวิปัสสนาว่า "เราจักก้าวล่วงทุกข์ในสงสารโดยพลัน".

Abhiññāpādakanti iddhividhādiabhiññāñāṇapādakabhūtaṃ adhiṭṭhānabhūtaṃ. Hotīti vuttanayāti ettha iti-saddo pakārattho, tena ‘‘iminā pakārena vuttanayā’’ti sesābhiññānampi vuttappakāraṃ saṅgaṇhāti. Sati sati āyataneti purimabhavasiddhe abhiññādhigamassa kāraṇe vijjamāne. Abhiññādhigamassa hi adhikāro icchitabbo, yo ‘‘pubbahetū’’ti vuccati. Na samāpattīsu vasībhāvo. Tenāha bhagavā ‘‘sati sati āyatane’’ti (ma. ni. 3.158; a. ni. 3.102). Abhiññāsacchikaraṇīyassāti vakkhamānavibhāgāya abhivisiṭṭhāya paññāya sacchikātabbassa. Dhammassāti bhāvetabbassa ceva vibhāvetabbassa ca dhammassa. Abhiññāsacchikiriyāya cittaṃ abhininnāmetīti yojanā. Tatra tatrevāti tasmiṃ tasmiṃyeva sacchikātabbadhamme. Sakkhibhāvāya paccakkhakāritāya bhabbo sakkhibhabbo, tassa bhāvo sakkhibhabbatā, taṃ sakkhibhabbataṃ.

บทว่า อภิญฺญาปาทกํ ความว่า เป็นบาทฐาน เป็นที่ตั้งแห่งอภิญญาณมีอิทธิวิธีเป็นต้น. ในบทว่า โหตีติ วุตฺตนยาติ นี้ อิติ ศัพท์ มีอรรถว่า ಪ್ರಕಾರ. ด้วยอิติศัพท์นั้น ท่านจึงรวบถือเอาประการที่กล่าวแล้วแห่งอภิญญาทั้งหลายที่เหลือด้วยว่า "มีนัยอันกล่าวแล้วโดยประการนี้". บทว่า สติ สติ อายตเน ความว่า เมื่อเหตุแห่งการได้อภิญญาอันสำเร็จแล้วในภพก่อนมีอยู่. จริงอยู่ พึงปรารถนาอธิการคือการกระทำยิ่งเพื่อได้อภิญญา ซึ่งเรียกว่า "ปุพพเหตุ" ไม่ใช่ความเป็นผู้มีความชำนาญในสมาบัติ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "สติ สติ อายตเน" (เมื่อเหตุมีอยู่). บทว่า อภิญฺญาสจฺฉิกรณียสฺส ความว่า แห่งธรรมอันพึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันวิเศษซึ่งมีวิภาคอันจะกล่าวต่อไป. บทว่า ธมฺมสฺส ความว่า แห่งธรรมอันพึงอบรมด้วย และพึงทำให้แจ่มแจ้งด้วย. พึงประกอบความว่า ย่อมน้อมจิตไปเพื่อการกระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง. บทว่า ตตฺร ตตฺเรว ความว่า ในธรรมที่พึงทำให้แจ้งนั้นๆ นั่นเทียว. ผู้สมควรเพื่อความเป็นสักขีพยาน เพื่อความเป็นผู้กระทำซึ่งประจักษ์ ชื่อว่า สักขิภัพพะ, ความเป็นแห่งบุคคลนั้น ชื่อว่า สักขิภัพพตา, (ย่อมน้อมจิตไป) เพื่อสักขิภัพพตานั้น.

Taṃ taṃ bhavagamikammaṃ ārabbha bhavapatthanāya anuppannāyapi kammassa katūpacitabhāveneva bhavapatthanākiccaṃ sijjhatīti dassento āha ‘‘apatthayamānā vā’’ti. Saha byeti pavattatīti sahabyo, sahāyo, idha pana ekabhavūpago adhippeto, tassa bhāvo sahabyatā, taṃ sahabyataṃ.

เมื่อทรงแสดงว่า ปรารภกรรมอันยังสัตว์ให้ถึงภพนั้นๆ แม้เมื่อความปรารถนาภพยังไม่เกิดขึ้น กิจคือความปรารถนาภพย่อมสำเร็จได้ด้วยความเป็นกรรมอันทำแล้วและสั่งสมแล้วนั่นเทียว จึงตรัสว่า "อปตฺถยมานา วา" (หรือผู้ไม่ปรารถนาอยู่). ชื่อว่า สหพฺโย เพราะเป็นไป คือ เกิดร่วมกัน, (ได้แก่) สหาย, แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาผู้เข้าถึงภพเดียวกัน, ความเป็นแห่งบุคคลนั้น ชื่อว่า สหพฺยตา, (ย่อมน้อมจิตไป) เพื่อสหพยตานั้น.

Kiṃ pana appanāsamādhibhāvanāyeva bhavavisesānisaṃsā, udāhu itarāpīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘upacārasamādhibhāvanāpī’’tiādi.

ทรงทำไว้ในพระทัยซึ่งคำถามว่า ก็การเจริญอัปปนาสมาธิเท่านั้นหรือ มีอานิสงส์คือภพอันวิเศษ หรือว่า แม้การเจริญสมาธิอื่น (คืออุปจารสมาธิ) ก็มี (อานิสงส์คือภพอันวิเศษ) ดังนี้แล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อุปจารสมาธิภาวนาปิ" (แม้การเจริญอุปจารสมาธิ).

Nibbānanti tissannaṃ dukkhatānaṃ nibbutiṃ. Rūpadhamme pariyāpannā vijjamānāpi saṅkhāradukkhatā cittassa abhāvena asantasamāva. Tenāha ‘‘sukhaṃ viharissāmā’’ti. Soḷasahi ñāṇacariyāhīti aniccānupassanādukkhaanattanibbidāvirāganirodhapaṭinissaggavivaṭṭānupassanāti imāhi aṭṭhahi, aṭṭhahi ca ariyamaggaphalañāṇehīti evaṃ soḷasahi. Navahi samādhicariyāhīti [Pg.461] pañcannaṃ rūpajjhānānaṃ, catunnaṃ arūpajjhānānañca vasena evaṃ navahi. Keci pana ‘‘cattāro rūpajjhānasamādhī, cattāro arūpajjhānasamādhī, ubhayesaṃ upacārasamādhiṃ ekaṃ katvā evaṃ navā’’ti vadanti.

บทว่า นิพฺพานํ ความว่า ความดับแห่งทุกขตา ๓ อย่าง. สังขารทุกขตาอันนับเนื่องในรูปธรรม แม้มีอยู่ ก็เป็นเช่นกับไม่มี เพราะความไม่มีแห่งจิต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สุขํ วิหริสฺสาม" (เราจักอยู่เป็นสุข). บทว่า โสฬสหิ ญาณจริยาหิ ความว่า ด้วยอนุปัสสนา ๘ เหล่านี้ คือ อนิจจานุปัสสนา ทุกขานุปัสสนา อนัตตานุปัสสนา นิพพิทานุปัสสนา วิราคานุปัสสนา นิโรธานุปัสสนา ปฏินิสสัคคานุปัสสนา วิวัฏฏานุปัสสนา, และด้วยอริยมรรคญาณและอริยผลญาณ ๘, รวมเป็น ๑๖ อย่างด้วยประการฉะนี้. บทว่า นวหิ สมาธิจริยาหิ ความว่า โดยนัยแห่งรูปฌาน ๕ และอรูปฌาน ๔, รวมเป็น ๙ อย่างด้วยประการฉะนี้. ส่วนบางอาจารย์กล่าวว่า "รูปฌานสมาธิ ๔, อรูปฌานสมาธิ ๔, กระทำอุปจารสมาธิของสมาธิทั้งสองอย่างให้เป็นหนึ่ง, รวมเป็น ๙ อย่างด้วยประการฉะนี้".

Samādhibhāvanāyogeti samādhibhāvanāya anuyoge anuyuñjane, samādhibhāvanāsaṅkhāte vā yoge. Yogoti bhāvanā vuccati. Yathāha ‘‘yogā ve jāyatī bhūrī’’ti (dha. pa. 282).

บทว่า สมาธิภาวนานุโยเค ความว่า ในการประกอบเนืองๆ คือการพากเพียรในการเจริญสมาธิ, หรือในความเพียรที่ชื่อว่าการเจริญสมาธิ. ภาวนา เรียกว่า โยคะ. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "โยคา เว ชายตี ภูรี" (ปัญญาย่อมเกิดจากการประกอบความเพียรแล).

363. Samādhipīti pi-saddena sīlaṃ sampiṇḍeti.

๓๖๓. ในบทว่า สมาธิปิ นี้ ท่านรวบรวมศีลเข้าไว้ด้วย ปิ ศัพท์.

Samādhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งสมาธินิทเทส จบแล้ว.

Iti ekādasamaparicchedavaṇṇanā.

อรรถกถาแห่งปริจเฉทที่ ๑๑ (จบ).

Paṭhamo bhāgo niṭṭhito.

ภาคที่ ๑ จบแล้ว.